Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Visuddhimagga-mahāṭīkā

Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo

(Dutiyo bhāgo)

(Phần thứ hai)

12. Iddhividhaniddesavaṇṇanā

12. Sớ giải về chương Trình Bày Thần Thông

Abhiññākathāvaṇṇanā

Sớ giải về bài luận Thắng Trí

365. Saṃvaṇṇanāvasena [Pg.1] anantarasamādhikathāya āsannapaccakkhataṃ dīpento ‘‘ayaṃ samādhibhāvanā’’ti āha. ‘‘Abhiññā sampādetuṃ yogo kātabbo’’ti vatvā tattha payojanavisese dassetuṃ ‘‘evañhī’’tiādi vuttaṃ. Kiñcāpi thiratarabhāvo, vipassanābhāvanāsukhatā ca samādhibhāvanāya ānisaṃso eva, tathāpi pañca lokiyābhiññā yathāvuttasamādhibhāvanāya ānisaṃsabhāvena pākaṭā paññātāti tāsaṃyeva vasena yogino adhigatānisaṃsatā vuttā, cuddasadhā cittaparidamanena thirataratā vuttā. Lokiyābhiññāsu vasībhāvopi samādhisseva vasībhāvo, tathā ca ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato ‘‘sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessatī’’ti vuttaṃ. Tasmāti yasmā samādhibhāvanāya ānisaṃsalābho thirataratā, sukheneva ca paññābhāvanā ijjhati, tasmā abhiññākathaṃ tāva ārabhissāma, paññābhāvanāya okāse sampattepīti adhippāyo.

365. Do năng lực của sớ giải, trong khi trình bày sự gần gũi và hiển nhiên của bài luận về định kế cận, ngài đã nói: ‘Đây là sự tu tập định’. Sau khi nói: ‘Cần phải nỗ lực để thành tựu các thắng trí’, để trình bày những lợi ích đặc biệt ở đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘evañhi’. Mặc dù trạng thái vững chắc hơn và sự dễ dàng trong việc tu tập tuệ quán chính là quả báu của việc tu tập định, tuy nhiên, năm thắng trí hiệp thế đã trở nên hiển nhiên và được biết đến như là quả báu của việc tu tập định đã được nói đến. Do đó, trạng thái đã đạt được quả báu của hành giả được nói đến chính là nhờ vào năm thắng trí ấy; trạng thái vững chắc hơn được nói đến qua mười bốn cách điều phục tâm. Cả sự thuần thục trong các thắng trí hiệp thế cũng chính là sự thuần thục của định, và cũng vậy, do lời dạy ‘người có tâm định tĩnh biết rõ như thật’ (Tương Ưng Bộ 3.5; 4.99; 5.1071; Netti. 40; Mi. pa. 2.1.14), nên đã nói rằng ‘sẽ thành tựu việc tu tập tuệ một cách dễ dàng’. Do đó, vì việc tu tập định thành tựu được quả báu, sự vững chắc hơn, và việc tu tập tuệ một cách dễ dàng, cho nên, mặc dù đã đến cơ hội để tu tập tuệ, trước hết, chúng ta sẽ bắt đầu bài luận về thắng trí. Đây là chủ ý.

Bhagavatā pañca lokikābhiññā vuttāti sambandho. Na catukkajjhānamattameva idha sāsane sampādetabbaṃ, napi iddhividhañāṇameva, atha kho aññampi atthīti uttaruttaripaṇītapaṇītadhammadesanatthañca.

Mối liên hệ là: ‘Đức Thế Tôn đã thuyết năm thắng trí hiệp thế’. Không phải chỉ có bốn thiền là cần được thành tựu trong giáo pháp này, cũng không phải chỉ có thần thông trí, mà thật ra, còn có pháp khác nữa. (Điều này được nói) cũng là để thuyết giảng các pháp cao thượng hơn, vi diệu hơn nữa.

Iddhivikubbananti [Pg.2] iddhisaṅkhātaṃ pakativaṇṇajahanakiriyaṃ, idaṃ iddhīsu vikubbaniddhiyā padhānatāya vuttaṃ, iddhiṃ vikubbanañcāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Vikubbanassa visuṃ gahaṇampi vuttakāraṇeneva daṭṭhabbaṃ. Ākāsakasiṇavasena arūpasamāpattiyo na sambhavanti, ālokakasiṇañca odātakasiṇantogadhaṃ katvā ‘‘odātakasiṇapariyantesū’’ti vuttaṃ kasiṇānulomādicittaparidamanavidhino adhippetattā, ākāsanimmānādiatthaṃ pana tadubhayampi icchitabbameva. Aṭṭha aṭṭhāti yathāvuttesu kasiṇesu ekekasmiṃ aṭṭha aṭṭha samāpattiyo. Kasiṇānulomatoti kasiṇapaṭipāṭito, paṭipāṭi ca desanāvasena veditabbā. Jhānānulomo pana paṭipattivasenapi. Ukkamanaṃ ukkantaṃ, ukkantameva ukkantikaṃ, jhānassa ukkantikaṃ jhānukkantikaṃ, tato, jhānalaṅghanatoti attho. Aṅgasaṅkantito aṅgātikkamato. Cittaṃ paridametabbaṃ yadicchakaṃ yatthicchakaṃ jhānānaṃ samāpajjanādisukhatthaṃ, tesaṃ ārammaṇānañca sallakkhaṇatthaṃ. Evañhissa tattha visavitā samijjhatīti.

Cụm từ ‘iddhivikubbana’ (thần thông biến hóa) là hành động từ bỏ sắc tướng tự nhiên, được gọi là thần thông. Điều này được nói do sự ưu thắng của biến hóa thông trong các loại thần thông, hoặc nên hiểu nghĩa là ‘thần thông và sự biến hóa’. Việc đề cập riêng đến ‘sự biến hóa’ cũng nên được hiểu theo lý do đã nêu. Các tầng thiền vô sắc không thể phát sinh thông qua hư không biến xứ, và sau khi bao gồm quang biến xứ vào trong bạch biến xứ, ngài đã nói ‘cho đến bạch biến xứ là cuối cùng’ vì chủ ý nói đến phương pháp điều phục tâm bắt đầu bằng thuận biến xứ. Tuy nhiên, vì mục đích hóa hiện hư không v.v., cả hai (biến xứ ấy) đều cần được mong muốn. ‘Tám và tám’ có nghĩa là trong mỗi biến xứ đã được đề cập, có tám và tám tầng thiền chứng. ‘Thuận biến xứ’ (kasiṇānuloma) nghĩa là theo thứ tự của các biến xứ, và thứ tự này nên được hiểu theo cách thuyết giảng. Còn ‘thuận thiền’ (jhānānuloma) thì (nên được hiểu) theo năng lực của sự thực hành. ‘Ukkamanaṃ’ là ‘ukkantaṃ’, và chính ‘ukkantaṃ’ là ‘ukkantikaṃ’ (sự vượt qua). ‘Sự vượt qua thiền’ là ‘jhānukkantikaṃ’; do đó, có nghĩa là ‘do sự vượt qua thiền’. ‘Chuyển chi’ (aṅgasaṅkanti) nghĩa là ‘vượt qua chi thiền’ (aṅgātikkama). Tâm cần được điều phục vì sự dễ dàng trong việc nhập các thiền theo ý muốn và ở nơi mong muốn, và vì mục đích ghi nhận rõ các đối tượng của chúng. Vì như vậy, sự thuần thục của hành giả ở đó sẽ được thành tựu.

366. Jhānaṃ samāpajjatīti kiṃ catubbidhampi jhānaṃ samāpajjati, udāhu ekekanti? Kiñcettha yadi catubbidhampi samāpajjati, aṅgasaṅkantito viseso na siyā, atha ekekaṃ ārammaṇasaṅkantito. Nāyaṃ doso ābhogavasena tesaṃ visesasiddhito. Yadā hi kasiṇānulomameva ābhujitvā tattha tattha kasiṇe jhānāni samāpajjati, na aṅgasaṅkantiṃ, tadā kasiṇānulomo. Yadā pana aṅgasaṅkantiṃ ābhujitvā jhānāni samāpajjati, tadā aṅgasaṅkanti veditabbā. Iminā nayena kasiṇānulomaārammaṇasaṅkantiādīnampi aññamaññaṃ viseso veditabbo. Idaṃ kasiṇānulomaṃ nāma cittaparidamananti adhippāyo.

366. Khi nói ‘nhập thiền’, có phải là nhập cả bốn loại thiền, hay là từng thiền một? Ở đây có một chút (cần nói thêm): nếu nhập cả bốn loại thiền, sẽ không có sự khác biệt với ‘chuyển chi’; còn nếu (nhập) từng thiền một, (sẽ không có sự khác biệt) với ‘chuyển đề mục’. Lỗi này không phát sinh, vì sự thành tựu khác biệt của chúng là do năng lực của sự hướng tâm. Vì khi, sau khi chỉ hướng tâm đến thuận biến xứ rồi nhập các thiền trong từng biến xứ ấy, chứ không (hướng tâm đến) ‘chuyển chi’, khi đó là ‘thuận biến xứ’. Còn khi, sau khi hướng tâm đến ‘chuyển chi’ rồi nhập các thiền, khi đó nên được hiểu là ‘chuyển chi’. Theo phương pháp này, sự khác biệt lẫn nhau giữa thuận biến xứ, chuyển đề mục, v.v. cũng nên được hiểu. Chủ ý là: đây là phương pháp điều phục tâm gọi là ‘thuận biến xứ’.

Tathevāti ‘‘paṭipāṭiyā aṭṭhasu kasiṇesu satakkhattumpi sahassakkhattumpī’’ti etassa upasaṃhārattho tathā-saddo. Paṭilomato cettha paṭipāṭi. Tenāha ‘‘paṭilomakkamenā’’ti. Ayañhettha attho – paṭhamaṃ odātakasiṇe jhānaṃ samāpajjati, tato lohitakasiṇeti yāva pathavīkasiṇā vattabbā.

Từ ‘tatheva’ (cũng vậy), từ ‘tathā’ có ý nghĩa tóm kết lại câu ‘theo thứ tự, trong tám biến xứ, một trăm lần hay một ngàn lần’. Và ở đây, thứ tự là theo chiều nghịch. Do đó, ngài nói ‘theo thứ tự nghịch’. Đây là ý nghĩa ở đây: trước tiên, (hành giả) nhập thiền trong bạch biến xứ, sau đó là hồng biến xứ, và nên được nói (tiếp tục) cho đến địa biến xứ.

Punappunaṃ samāpajjananti ‘‘satakkhattuṃ sahassakkhattu’’nti vuttaṃ bahulākāramāha.

Cụm từ ‘nhập đi nhập lại’ nói lên trạng thái nhiều lần đã được đề cập là ‘một trăm lần, một ngàn lần’.

Tatthevāti [Pg.3] pathavīkasiṇeyeva. Tatoti pacchā tatiyajjhānato vuṭṭhānantarakālaṃ. Tadevāti pathavīkasiṇameva. Tato ākiñcaññāyatananti tato pathavīkasiṇugghāṭimākāse pavattitaākāsānañcāyatanasamāpattito vuṭṭhāya viññāṇañcāyatanaṃ amanasikaritvā taṃ laṅghitvā yathāvuttaākāsānañcāyatanaviññāṇassa abhāve pavattitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati. Pathavīkasiṇugghāṭimākāsakasiṇaṃ pathavīkasiṇapakkhikameva hotīti vuttaṃ ‘‘kasiṇaṃ anukkamitvā’’ti. Atha vā aṭṭhasu kasiṇesu kassaci ukkamanaṃ idha kasiṇukkantikaṃ nāmāti āha ‘‘kasiṇaṃ anukkamitvā’’ti. Jhānukkantikanti ettha icchitaṃ avadhāraṇena nivattetabbaṃ, ukkamanassa ca sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ kasiṇa’’ntiādiṃ vatvā puna taṃ pakāraṃ saha nissayena sesakasiṇesu atidisanto ‘‘evaṃ āpokasiṇādi…pe… kātabbā’’ti āha. Tenāha ‘‘iminā nayenā’’tiādi. Yathā paṭhamajjhānamūlakaṃ pathavīkasiṇādīsu jhānukkantikaṃ dassitaṃ, evaṃ dutiyajjhānādimūlakampi taṃ yathārahaṃ dassetabbaṃ.

‘Tattheva’ (ngay tại đó) nghĩa là ngay trong địa biến xứ. ‘Tato’ (sau đó) nghĩa là sau đó, vào lúc ngay sau khi xuất khỏi thiền thứ ba. ‘Tadeva’ (chính cái đó) nghĩa là chính địa biến xứ. ‘Tato ākiñcaññāyatanaṃ’ (sau đó là Vô Sở Hữu Xứ) nghĩa là: sau khi xuất khỏi Không Vô Biên Xứ thiền, vốn được phát sinh trong hư không (được tạo ra) do việc loại bỏ địa biến xứ, không tác ý đến Thức Vô Biên Xứ, vượt qua tầng thiền đó, (hành giả) nhập Vô Sở Hữu Xứ, vốn được phát sinh trong sự vắng mặt của thức Không Vô Biên Xứ đã được nói đến. Vì hư không biến xứ, vốn là sự loại bỏ địa biến xứ, thực sự thuộc về phe của địa biến xứ, nên đã nói ‘không vượt qua biến xứ’ (kasiṇaṃ anukkamitvā). Hoặc là, sự vượt qua bất kỳ biến xứ nào trong tám biến xứ ở đây được gọi là ‘vượt biến xứ’ (kasiṇukkantikaṃ), (do đó) ngài nói ‘không vượt qua biến xứ’. Trong cụm từ ‘jhānukkantikaṃ’ (vượt thiền), để trình bày điều được mong muốn cần được loại trừ bởi sự nhấn mạnh và bản chất của sự vượt qua, sau khi nói câu bắt đầu bằng ‘evaṃ kasiṇaṃ’, ngài lại áp dụng loại đó cùng với nền tảng của nó cho các biến xứ còn lại, và nói ‘như vậy, đối với thủy biến xứ v.v... cần phải được thực hiện’. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘iminā nayena’ (theo phương pháp này). Giống như việc vượt thiền trong địa biến xứ v.v. đã được trình bày với thiền thứ nhất làm nền tảng, cũng vậy, việc vượt thiền đó với thiền thứ hai v.v. làm nền tảng cũng cần được trình bày một cách tương ứng.

Tadevāti paṭhamajjhānameva. Kasiṇukkantikepi āpokasiṇādimūlikā yojanā vuttanayeneva kātabbā, tathā yathārahaṃ dutiyajjhānādimūlikā.

(Cụm từ) tadeva (chính điều ấy) có nghĩa là chính sơ thiền. Ngay cả trong trường hợp vượt qua kasiṇa, sự phối hợp có thủy kasiṇa v.v... làm gốc nên được thực hiện chỉ theo phương pháp đã được nói; cũng vậy, (sự phối hợp) có nhị thiền v.v... làm gốc (nên được thực hiện) một cách tương xứng.

Lohitakasiṇato ākiñcaññāyatananti lohitakasiṇaṃ āvajjento abhimukhaṃ katvā tassa ugghāṭanena upaṭṭhite kasiṇugghāṭimākāse amanasikārena ākāsānañcāyatanajjhānaṃ samāpajjitvā tattha pubbe pavattaviññāṇassa apagamaṃ ārammaṇaṃ katvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjati.

(Cụm từ) "Từ huyết kasiṇa đến Vô sở hữu xứ" có nghĩa là: (vị ấy) trong khi hướng tâm đến huyết kasiṇa, sau khi làm cho đối diện, do không tác ý đến hư không khái niệm do loại bỏ kasiṇa đã hiện khởi bằng cách loại bỏ huyết kasiṇa ấy, sau khi nhập thiền Không vô biên xứ, rồi lấy sự vắng mặt của thức thuộc thiền Vô sắc thứ nhất đã sanh khởi trước đây ở nơi ấy làm đối tượng, vị ấy nhập Vô sở hữu xứ.

Itaresanti avasiṭṭharūpāvacarajjhānānaṃ. Na hi arūpajjhānesu aṅgasaṅkanti atthi, nāpi tāni pathavīkasiṇe pavattanti. Yaṃ pana aṅgārammaṇasaṅkantivacane ‘‘nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatana’’ntiādi vuttaṃ, taṃ yathālābhavasena vuttaṃ, pariyāyena vāti daṭṭhabbaṃ. Nippariyāyato pana yathā aṅgasaṅkanti rūpajjhānesu eva labbhati, evaṃ arūpajjhānesu eva ārammaṇasaṅkanti. Tassa tasseva hi jhānassa ārammaṇantare pavatti ārammaṇasaṅkanti. Tenāha ‘‘sabbakasiṇesu ekasseva jhānassa samāpajjanaṃ ārammaṇasaṅkantikaṃ nāmā’’ti.

(Cụm từ) itaresaṃ (của các thiền khác) có nghĩa là của các thiền Sắc giới còn lại. Vì rằng không có sự vượt qua thiền chi trong các thiền Vô sắc, và chúng cũng không sanh khởi trong địa kasiṇa. Còn lời nói nào trong câu nói về sự vượt qua thiền chi và đối tượng đã được nói là "sau khi loại bỏ thanh kasiṇa... (nhập) Không vô biên xứ" v.v..., nên hiểu rằng điều đó được nói theo cách có thể đạt được, hoặc được nói một cách gián tiếp. Còn theo cách trực tiếp, giống như sự vượt qua thiền chi chỉ có được trong các thiền Sắc giới, cũng vậy, sự vượt qua đối tượng chỉ có trong các thiền Vô sắc. Vì rằng sự sanh khởi của chính thiền này hay thiền kia trong một đối tượng khác là sự vượt qua đối tượng. Do đó, ngài đã nói: "Sự nhập vào chỉ một thiền trong tất cả các kasiṇa được gọi là sự vượt qua đối tượng".

Yathā [Pg.4] pana ‘‘sabbakasiṇesū’’ti iminā ākāsaviññāṇakasiṇānampi saṅgaho hotīti na sakkā vattuṃ idha aṭṭhannaṃyeva kasiṇānaṃ adhigatattā, evaṃ sabbampi arūpajjhānaṃ ‘‘ekaṃ jhāna’’nti na sakkā vattuṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena cittaparidamanassa icchitattā. Tasmā āruppajjhānānaṃ vasena aṅgārammaṇasaṅkanti pariyāyena vuttāti veditabbaṃ. Tathā hi pītakasiṇugghāṭimākāse yaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, tadārammaṇaṃ viññāṇañcāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā’’ti. Iminā nayena sesadvayepi attho veditabbo. Ekantarikavasenāti aññattho antara-saddo. Antarameva antarikaṃ, ekajjhaṃ antarikaṃ etasminti ekantarikaṃ, jhānasamāpajjanaṃ, tassa vasena. Yathā aṅgānaṃ, ārammaṇassa ca ekajjhaṃ aññathā viseso hoti, tathā samāpajjanavasenāti. So pana viseso heṭṭhimānaṃ tesaṃ aṅgārammaṇānaṃ samatikkamanavasena hotīti vuttaṃ ‘‘ekantarikavasena aṅgānañca ārammaṇānañca saṅkamana’’nti. ‘‘Idaṃ jhānaṃ pañcaṅgika’’ntiādinā aṅgesu, ‘‘idaṃ pathavīkasiṇa’’ntiādinā ārammaṇesu ca vavatthāpitesu ekajjhaṃ tesaṃ vavatthāpane na koci viseso atthīti aṭṭhakathāsu ayaṃ vidhi nābhato. Evañca katvā jhānukkantikādīsu paṭilomakkamena, anulomapaṭilomakkamena ca ekantarikabhāvena labbhamānampi jhānādīnaṃ ukkamanaṃ na uddhaṭaṃ, tehi nayehi vināpi cittaparidamanaṃ ijjhatīti papañcaparihāratthaṃ vā te aṭṭhakathāsu anāgatāti daṭṭhabbaṃ.

Tuy nhiên, giống như không thể nói rằng bằng câu "trong tất cả các kasiṇa" này có sự bao gồm cả hư không kasiṇa và thức kasiṇa, vì ở đây chỉ đề cập đến tám kasiṇa; cũng vậy, không thể nói tất cả thiền Vô sắc là "một thiền", vì sự rèn luyện tâm được mong muốn thông qua tám thiền chứng. Do đó, nên biết rằng sự vượt qua thiền chi và đối tượng thông qua các thiền Vô sắc được nói một cách gián tiếp. Thật vậy, ngài đã nói "từ hoàng kasiṇa, sau khi nhập Thức vô biên xứ" là nhắm đến Thức vô biên xứ có đối tượng là thức thuộc thiền Vô sắc thứ nhất ở trong hư không khái niệm do loại bỏ hoàng kasiṇa. Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng nên được hiểu trong hai trường hợp còn lại. (Về cụm từ) ekantarikavasena (bằng cách xen kẽ): từ antara có nghĩa là khác. Chính antara là antarikaṃ. Trong sự nhập thiền này có sự khác biệt đồng thời (của thiền chi và đối tượng), do đó gọi là ekantarikaṃ, tức là sự nhập thiền; vasena là thông qua cách đó. Có nghĩa là, thông qua cách nhập thiền mà theo đó có sự khác biệt đặc biệt đồng thời của các thiền chi và của đối tượng. Và sự khác biệt đặc biệt đó xảy ra thông qua việc vượt qua các thiền chi và đối tượng thấp hơn, do đó đã được nói là "sự chuyển qua các thiền chi và các đối tượng bằng cách xen kẽ". Khi các thiền chi đã được xác định bằng (câu) "thiền này có năm chi" v.v..., và các đối tượng bằng (câu) "đây là địa kasiṇa" v.v..., thì không có lợi ích đặc biệt nào trong việc xác định chúng đồng thời, do đó, phương pháp này không được trình bày trong các Chú giải. Và cũng vì lý do này, trong các trường hợp vượt qua thiền v.v..., sự vượt qua các thiền v.v... dù có thể đạt được bằng cách nghịch lưu, thuận nghịch lưu, và bằng cách xen kẽ, cũng không được nêu ra; hoặc nên hiểu rằng chúng không được đề cập trong các Chú giải vì sự rèn luyện tâm cũng thành tựu mà không cần các phương pháp ấy, hoặc nhằm mục đích tránh sự dài dòng.

367. Abhāvitabhāvano jhānābhiññāsu akatādhikāro. Tattha upanissayarahitopīti keci. Ādibhūtaṃ yogakammaṃ ādikammaṃ, taṃ etassa atthīti ādikammiko, pubbe akataparicayo bhāvanaṃ anuyuñjanto. Tenāha ‘‘yogāvacaro’’ti. Kasiṇaparikammampi bhāroti dosavivajjanādividhinā kasiṇamaṇḍale paṭipatti yāva uggahanimittuppatti kasiṇaparikammaṃ, tampi nāma bhāro, pageva iddhivikubbanāti adhippāyo. Nimittuppādananti paṭibhāganimittuppādanaṃ. Taṃ vaḍḍhetvāti taṃ nimittaṃ, bhāvanañca vaḍḍhetvā. Na hi bhāvanāya vināva nimittavaḍḍhanaṃ labbhati. Keci upacārasamādhiṃ labhitvā appanāsamādhiṃ adhigantuṃ na sakkonti, tādisāpi bahū hontevāti āha ‘‘appanādhigamo bhāro’’ti. Appanādhigamoti vā aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ adhigamamāha. Aññova samāpattīnaṃ upanissayo[Pg.5], añño abhiññānanti āha ‘‘paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro’’ti. Khippaṃ nisanti nisāmanaṃ jhānacakkhunā pathavīkasiṇādijhānārammaṇassa dassanaṃ etassāti khippanisanti, sīghataraṃ jhānaṃ samāpajjitā, tassa bhāvo khippanisantibhāvo. Ambatarunicitaṃ mahāmahindattherādīhi otiṇṇaṭṭhānaṃ therambatthalaṃ. Yathā paṭipakkhavijayāya yodhājīvā nimmalameva asitomarādiṃ gahetvā vicaranti, evaṃ bhikkhunāpi kilesavijayāya nimmalāva jhānābhiññā vaḷañjitabbāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ.

367. Abhāvitabhāvano (người chưa tu tập sự tu tập) là người chưa tạo ra nền tảng trong các thiền và thắng trí. Một số vị nói rằng (người ấy) cũng là người không có duyên y chỉ trong các pháp ấy. Công việc thực hành ban đầu là ādikammaṃ (sơ nghiệp); người này có công việc đó, do đó là ādikammiko (sơ nghiệp hành giả), là người thực hành sự tu tập mà trước đây chưa có sự thực tập. Do đó, ngài nói là "hành giả". (Về câu) "Việc chuẩn bị kasiṇa cũng là gánh nặng": sự thực hành trên vòng kasiṇa bằng phương pháp tránh né các khuyết điểm v.v... cho đến khi thủ tướng sanh khởi là kasiṇaparikammaṃ (việc chuẩn bị kasiṇa); ngay cả việc đó cũng là gánh nặng, huống chi là việc biến hóa thần thông, đây là ý nghĩa. (Cụm từ) nimittuppādanaṃ (sự làm sanh khởi tướng) là sự làm sanh khởi tợ tướng. (Cụm từ) taṃ vaḍḍhetvā (sau khi phát triển nó) có nghĩa là sau khi phát triển tướng ấy và sự tu tập. Vì rằng không thể có được sự phát triển của tướng nếu không có sự tu tập. Một số vị sau khi đạt được cận định không thể chứng đắc an chỉ định; vì rằng cũng có nhiều người như vậy, nên ngài nói "việc chứng đắc an chỉ định là gánh nặng". Hoặc (cụm từ) appanādhigamo (việc chứng đắc an chỉ định) chỉ sự chứng đắc tám thiền chứng. Duyên y chỉ của các thiền chứng là một, của các thắng trí là một khác, do đó ngài nói "việc biến hóa thần thông quả là gánh nặng ngay cả đối với người có tâm đã được rèn luyện". Người này có sự quán xét nhanh chóng (khippaṃ nisanti), tức là sự thấy đối tượng của thiền như địa kasiṇa v.v... bằng thiền nhãn, do đó là khippanisanti (người quán xét nhanh); là người có thể nhập thiền rất nhanh. Trạng thái của người đó là khippanisantibhāvo (trạng thái quán xét nhanh). Nơi mà các vị như trưởng lão Đại Mahinda đã đến, nơi có nhiều cây xoài, là Therambatthala. Giống như để chiến thắng kẻ thù, các chiến binh đi lại, cầm lấy gươm, giáo v.v... đã được lau sạch, cũng vậy, vị tỳ khưu cũng nên sử dụng các thiền và thắng trí đã được thanh lọc để chiến thắng phiền não; để chỉ ra ý nghĩa này, (câu) "do đó" v.v... đã được nói.

Patiṭṭhābhāvoti idha parassa upaddavūpasamanaṃ adhippetaṃ. Taṃ hi khippanisantibhāvatopi garutaraṃ accāyikakiccasādhanavasena vidhātabbato durabhisambhavatarattā. Taṃ pana rakkhitattheranidassaneneva siddhampi tato garutarena aṅgāravassaparittāṇena vibhāvetuṃ ‘‘giribhaṇḍavāhanapūjāya…pe… thero viyā’’ti āha. Giribhaṇḍavāhanapūjā nāma cetiyagirimādiṃ katvā sakaladīpe, samudde ca yāva yojanā mahatī dīpapūjā. Pathaviṃ māpetvāti mārena pavattitaṃ aṅgāravassaṃ phuliṅgamattenapi yāva manusse na pāpuṇāti, tāvadeva ākāse pathaviṃ nimminitvā.

Patiṭṭhābhāvoti: Ở đây, có ý nói đến việc làm lắng dịu tai họa của người khác. Việc ấy thật sự trọng đại hơn cả trạng thái có thể nhanh chóng lắng dịu (tâm), vì phải được thực hiện bằng cách hoàn thành phận sự khẩn cấp, và vì khó thực hiện hơn. Hơn nữa, dù việc ấy đã được chứng minh qua ví dụ về trưởng lão Rakkhita, để làm sáng tỏ bằng việc bảo vệ khỏi trận mưa than hồng, một việc trọng đại hơn thế nữa, (ngài) đã nói: “giribhaṇḍavāhanapūjāya…pe… thero viyā’ti” (như vị trưởng lão... trong lễ cúng dường Giribhaṇḍavāhana...). Lễ cúng dường Giribhaṇḍavāhana là lễ cúng dường đèn lớn, lấy núi Cetiyagiri làm khởi điểm, trên toàn bộ hòn đảo và trên biển cho đến một do-tuần. Pathaviṃ māpetvāti: (Câu) “hóa hiện ra đất” có nghĩa là hóa hiện ra đất trên không trung ngay khi trận mưa than hồng do Ma vương tạo ra chưa kịp đến được loài người, dù chỉ bằng một tia lửa.

Balavapubbayogānanti garutarūpanissayānaṃ, iddhividhādīnaṃ hetubhūtamahābhinīhārānanti attho. Aggasāvakādīnanti ādi-saddena ekacce mahāsāvake saṅgaṇhāti. Bhāvanānukkamo yathāvuttaṃ cittaparidamanaṃ. Paṭisambhidādīti ādi-saddena ṭhānāṭhānañāṇādīnampi saṅgaho veditabbo, na sesābhiññānameva. Sāvakānampi hi ṭhānāṭhānañāṇādīni padesavasena ijjhanti. Tasmāti yasmā pubbahetusampannasseva yathāvuttaṃ bhāvanānukkamaṃ vinā abhiññāyo ijjhanti, na itarassa, tasmā. Aggidhamanādīhīti aggimhi tāpanakoṭṭanādīhi. Yathā cāti ca-saddena lākhākārādīnaṃ lākhākoṭṭanādiṃ avuttampi saṅgaṇhāti. Chanda…pe… vasenāti ‘‘chandavato ce abhiññā sijjhati, mayhampi sijjhatī’’ti kattukamyatāchandaṃ sīsaṃ dhuraṃ jeṭṭhaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, chandaṃ vā uppādetvā taṃ bhāvanāya mukhaṃ katvā jhānassa samāpajjanavasena. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Āvajjanādivasībhāvavasenā’’ti idaṃ aṭṭhasupi samāpattīsu sātisayaṃ vasībhāvāpādanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañca kho ādikammikavasena, na [Pg.6] katādhikāravasenāti āha ‘‘pubbahetu…pe… vaṭṭatī’’ti. Pubbahetusampannassa hi yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā abhiññā nibbattetabbā, tattheva sātisayaṃ ciṇṇavasitāpi icchitabbā, na sabbatthevāti adhippāyo. ‘‘Catutthajjhānamatte ciṇṇavasinā’’ti vacanato arūpasamāpattiyo vināpi abhiññā ijjhantīti vadanti. Tampi yadi pubbahetusampannassa vasena vuttaṃ, yuttameva. Athetarassa, tesaṃ matimattaṃ. Yathāti yena pakārena yena vidhinā. Etthāti etasmiṃ iddhividhanipphādane.

Balavapubbayogānanti: (Câu) “của những vị có sự thực hành trước đây mạnh mẽ” có nghĩa là: của những vị có cận y duyên trọng đại hơn, có đại nguyện làm nhân cho các loại thần thông, v.v... Aggasāvakādīnanti: Trong câu “của các vị Thượng thủ Thinh văn, v.v...”, từ “ādi” (v.v...) bao gồm một số vị đại Thinh văn. Bhāvanānukkamo: Trình tự tu tập là sự điều phục tâm như đã nói. Paṭisambhidādīti: Trong câu “Tuệ phân tích, v.v...”, từ “ādi” (v.v...) cần được hiểu là bao gồm cả các trí như Trí về xứ và phi xứ (ṭhānāṭhānañāṇa), chứ không chỉ riêng các thắng trí còn lại. Vì rằng, ngay cả đối với các vị Thinh văn, các trí như Trí về xứ và phi xứ cũng được thành tựu theo từng phần. Tasmāti: (Từ) “do đó” có nghĩa là: vì rằng các thắng trí chỉ thành tựu không cần trình tự tu tập như đã nói đối với người đã có đầy đủ nhân từ trước, chứ không phải đối với người khác, do đó... Aggidhamanādīhīti: (Câu) “bằng cách thổi lửa, v.v...” có nghĩa là bằng cách nung, đập, v.v... trong lửa. Yathā cāti: Trong câu “và như”, từ “ca” (và) bao gồm cả những việc không được nói đến như việc giã cánh kiến, v.v... của những người thợ làm cánh kiến, v.v... Chanda…pe… vasenāti: (Câu) “do năng lực của dục...” có nghĩa là: bằng cách nhập thiền sau khi đã khởi lên ý muốn “Nếu thắng trí thành tựu cho người có dục, thì cũng sẽ thành tựu cho ta”, và lấy ý muốn thực hành đó làm đầu, làm đầu tàu, làm chủ đạo, làm tiên phong; hoặc sau khi đã khởi lên dục và lấy dục đó làm chủ đạo cho việc tu tập. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. “Āvajjanādivasībhāvavasenā’ti”: Câu này “do năng lực thuần thục trong việc hướng tâm, v.v...” được nói đến với ý nghĩa là việc tạo ra sự thuần thục vượt trội trong tám bậc thiền chứng. Và điều đó được nói theo phương diện của người sơ cơ, chứ không phải theo phương diện của người đã có nguyện lực, nên (ngài) đã nói “pubbahetu…pe… vaṭṭatī” (nhân từ trước... diễn tiến). Pubbahetusampannassa hi: Vì rằng, đối với người có đầy đủ nhân từ trước, cần phải mong muốn có sự thuần thục đã được thực hành một cách vượt trội ngay trong thiền nào được lấy làm nền tảng để phát sinh các thắng trí, chứ không phải trong tất cả các thiền – đó là chủ ý. “Catutthajjhānamatte ciṇṇavasinā”ti: Do câu nói “bởi người đã thuần thục chỉ trong đệ tứ thiền”, (một số người) nói rằng các thắng trí cũng thành tựu ngay cả khi không có các thiền chứng vô sắc. Tampi: Nếu điều đó cũng được nói theo phương diện của người có đầy đủ nhân từ trước, thì điều đó là hợp lý. Còn nếu đối với người khác, đó chỉ là ý kiến của họ. Yathāti: (Từ) “như thế nào” có nghĩa là: theo cách thức nào, theo phương pháp nào. Etthāti: (Từ) “ở đây” có nghĩa là: trong việc thành tựu các loại thần thông này.

368. Tatrāti ca tadeva paccāmasati. Pāḷinayānusārenevāti pāḷigatiyā anusaraṇeneva, pāṭhasaṃvaṇṇanānukkamenevāti attho. ‘‘Catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti vatvā ‘‘so’’ti vuttattā āha ‘‘adhigatacatutthajjhāno yogī’’ti. ‘‘Evaṃ samāhite’’ti ettha evaṃ-saddo heṭṭhājhānattayādhigamapaṭipāṭisiddhassa catutthajjhānasamādhānassa nidassanatthoti āha ‘‘evanti catutthajjhānakkamanidassanameta’’nti, catutthajjhānassa, tassa ca adhigamakkamassa nidassanaṃ. Yena samādhānānukkamena catutthajjhānasamādhi laddho, tadubhayanidassananti attho. Tenāha ‘‘iminā…pe… vuttaṃ hotī’’ti. Yadipi ‘‘eva’’nti idaṃ āgamanasamādhinā saddhiṃ catutthajjhānasamādhānaṃ dīpeti. Satipārisuddhisamādhi eva pana iddhiyā adhiṭṭhānabhāvato padhānanti āha ‘‘catutthajjhānasamādhinā samāhite’’ti. Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti upekkhāya janitasatipārisuddhisabbhāvena. Sabbapaccanīkadhammūpakkilesaparisuddhāya hi paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhānaṃ, taṃsampayuttadhammā ca suparisuddhā, suvisadā ca honti, satisīsena pana tattha desanā katāti āha ‘‘upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe’’ti. Parisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viyāti āha ‘‘parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hotī’’ti.

368. Tatrāti: Và với từ “ở đó”, ngài xem xét lại chính điều đó. Pāḷinayānusārenevāti: (Câu) “theo phương pháp của Pāli” có nghĩa là: chỉ bằng cách đi theo dòng văn Pāli, tức là theo trình tự giải thích bản văn. Sau khi nói “chứng và trú đệ tứ thiền”, vì đã nói “vị ấy”, nên (ngài) nói “vị hành giả đã chứng đệ tứ thiền”. “Evaṃ samāhite”ti: Ở đây, trong câu “khi được định tâm như vậy”, từ “evaṃ” (như vậy) có ý nghĩa chỉ sự định tâm của đệ tứ thiền, vốn được thành tựu theo trình tự chứng đắc ba thiền dưới, nên (ngài) đã nói “evaṃ là sự chỉ dẫn trình tự của đệ tứ thiền”. (Đó là) sự chỉ dẫn về đệ tứ thiền và trình tự chứng đắc thiền ấy. Nghĩa là, (đó là) sự chỉ dẫn về cả hai: trình tự định tâm mà nhờ đó định của đệ tứ thiền đã được chứng đắc. Do đó, (ngài) nói “iminā…pe… vuttaṃ hoti” (bằng điều này... đã được nói). Mặc dù từ “evaṃ” này chỉ sự định tâm của đệ tứ thiền cùng với định của sự tiếp cận, tuy nhiên, chỉ có định của sự thanh tịnh của niệm mới là chính yếu vì là nền tảng cho thần thông, nên (ngài) đã nói “catutthajjhānasamādhinā samāhite” (được định tâm bằng định của đệ tứ thiền). Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti: (Câu) “do trạng thái thanh tịnh của niệm và xả” có nghĩa là: do thực trạng thanh tịnh của niệm được sinh ra bởi xả. Vì rằng, khi có mặt sự thanh tịnh của xả, vốn đã thanh tịnh khỏi mọi phiền não là các pháp đối nghịch và không bận tâm ngay cả trong việc làm lắng dịu các pháp đối nghịch, thì đệ tứ thiền và các pháp tương ưng với nó trở nên rất thanh tịnh và rất trong sáng. Nhưng bài giảng ở đó được thực hiện với niệm làm đầu, nên (ngài) đã nói “upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe” (trong sự thanh tịnh do trạng thái thanh tịnh của niệm và xả). Sự phát sinh đặc biệt của sự trong trắng là do một điều kiện đặc biệt của chính sự thanh tịnh, giống như sự rực rỡ của vàng đã được luyện kỹ do việc đánh bóng, nên (ngài) đã nói “parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hotī” (chính vì thanh tịnh nên trong trắng, rực rỡ, là điều được nói).

Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātenāti sukhasomanassānaṃ, dukkhadomanassānañca yathākkamaṃ rāgadosapaccayānaṃ vikkhambhanena. ‘‘Sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassā’’ti hi vuttaṃ. Yathā rāgādayo cetaso malāsucibhāvena ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti, evaṃ upagantvā [Pg.7] kilesanaṭṭhena upakkilesāti āha ‘‘anaṅgaṇattāyeva vigatūpakkilese’’ti. Tenāha ‘‘aṅgaṇena hi taṃ cittaṃ upakkilissatī’’ti, vibādhīyati upatāpīyatīti attho. Subhāvitattāti paguṇabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā. Tenāha ‘‘vasībhāvappatte’’ti, āvajjanādinā pañcadhā, cuddasavidhena vā paridamanena vasavattitaṃ upagateti attho. Vase vattamānaṃ hi cittaṃ paguṇabhāvāpattiyā suparimadditaṃ viya cammaṃ, suparikammakatā viya ca lākhā mudunti vuccati. Kammakkhameti vikubbanādiiddhikammakkhame. Tañca ubhayanti mudutākammaniyadvayaṃ.

Do sự trấn áp các duyên của tham và sân theo thứ tự là (duyên của) lạc và hỷ, (duyên của) khổ và ưu. Quả thật, đã được nói rằng: ‘Lạc là duyên của hỷ, hỷ là duyên của tham, khổ là duyên của ưu.’ Giống như tham v.v... do bản chất là vết nhơ, không trong sạch của tâm nên được gọi là ‘cấu uế’ (aṅgaṇa), tương tự như vậy, (chúng) được gọi là ‘phiền não’ (upakkilesa) theo nghĩa làm ô nhiễm khi đã đến gần, ngài nói ‘do chính sự không cấu uế nên đã thoát khỏi các phiền não.’ Do đó, ngài nói ‘quả thật, tâm ấy bị ô nhiễm bởi cấu uế,’ nghĩa là bị bức não, bị thiêu đốt. Do đã được tu tập tốt đẹp (subhāvitattā) có nghĩa là do đã được tu tập một cách tốt đẹp bằng cách làm cho thành tựu trạng thái thuần thục. Do đó, ngài nói ‘đã đạt đến sự thuần thục’ (vasībhāvappatte), nghĩa là đã đạt đến sự làm chủ bằng năm cách như hướng tâm v.v..., hoặc bằng mười bốn cách điều phục. Quả thật, tâm đang vận hành trong sự làm chủ, do đã đạt đến trạng thái thuần thục, được gọi là ‘nhu nhuyến’ (mudu) giống như tấm da đã được thuộc kỹ, và giống như cánh kiến đã được chế biến kỹ. Thích ứng với công việc (kammakkhameti) có nghĩa là thích ứng với công việc thần thông như biến hóa v.v... Và cả hai điều đó là cặp đôi nhu nhuyến và thích ứng.

Nāhantiādīsu na-kāro paṭisedhattho. Ahanti satthā attānaṃ niddisati. Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Aññanti idāni vuccamānacittato aññaṃ. Ekadhammampīti ekampi sabhāvadhammaṃ na samanupassāmīti sambandho. Ayaṃ hettha attho – ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekadhammampi na samanupassāmi. Yaṃ vasībhāvāpādanena bhāvitaṃ, tathā punappunaṃ karaṇena bahulīkataṃ, evaṃ savisesamudubhāvappattiyā muduṃ, kammakkhamatāya kammaniyañca hoti. Yathayidaṃ cittanti attano, tesañca paccakkhatāya evamāhāti. Yathā yathāvuttā parisuddhatādayo na vigacchanti, evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ.

Trong (cụm từ) `nāhaṃ` v.v..., chữ `na` có nghĩa là phủ định. Bằng từ `ahaṃ`, bậc Đạo sư chỉ chính mình. Bằng từ `bhikkhave`, ngài gọi các vị tỳ khưu. `Aññaṃ` (khác) có nghĩa là khác với tâm sắp được nói đến đây. `Ekadhammampi` (dù chỉ một pháp) có liên hệ là ‘ta không thấy một tự tánh pháp nào dù chỉ là một’. Đây là ý nghĩa ở đây: Này các tỳ khưu, ta, dù nhìn với toàn giác trí, cũng không thấy một pháp nào khác, pháp nào khi được tu tập bằng cách làm cho thành tựu sự thuần thục, được thực hành nhiều lần bằng cách làm đi làm lại, lại trở nên nhu nhuyến do đạt đến trạng thái nhu nhuyến đặc biệt, và thích ứng do có khả năng thích ứng với công việc, như vậy. (Cụm từ) `yathayidaṃ cittaṃ` (giống như tâm này), ngài nói như vậy do sự hiển nhiên đối với chính ngài và đối với họ. Giống như các đức tính đã được nói đến như sự trong sạch v.v... không biến mất, tâm được tu tập tốt đẹp cũng vậy.

Tattha avaṭṭhitaṃ idha ‘‘ṭhitaṃ, āneñjappatta’’nti ca vuttanti āha ‘‘etesu parisuddhatādīsu ṭhitattā ṭhite, ṭhitattāyeva āneñjappatte’’ti. Yathā mudukammaññatā vasībhāvappattiyā lakkhīyanti, evaṃ vasībhāvappattipi mudukammaññatāhi lakkhīyatīti, mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ‘‘ṭhite’’ti vuttaṃ. Yathā hi kāraṇena phalaṃ niddharīyati, evaṃ phalenāpi kāraṇaṃ niddharīyatīti niccalabhāvena avaṭṭhānaṃ āneñjappatti. Sā ca sampayuttadhammesu thirabhāvena, paṭipakkhehi akammaniyatāya ca sambhavantī saddhādibalānaṃ ānubhāvena hotīti ‘‘saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘saddhāpariggahitaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhāpariggahitanti evaṃ subhāvitaṃ vasībhāvappattaṃ etaṃ cittaṃ ekaṃsena abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya saṃvattatīti evaṃ pavattāya saddhāya pariggahitaṃ yathāvuttasaddhābalena upatthambhitaṃ. Assaddhiyenāti tappaṭipakkhena assaddhiyena hetunā na iñjati na calati na kampati, aññadatthu upari visesāvahabhāveneva tiṭṭhati. Vīriyapariggahitantiādīsupi [Pg.8] iminā nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – vīriyapariggahitanti vasībhāvāpādanaparidamanasādhanena vīriyena upatthambhitaṃ. Satipariggahitanti yathāvutte bhāvanābahulīkāre asammosasādhikāya, kusalānañca dhammānaṃ gatiyo samannesamānāya satiyā upatthambhitaṃ. Samādhipariggahitanti tattheva avikkhepasādhanena samādhānena upatthambhitaṃ. Paññāpariggahitanti tassā eva bhāvanāya upakārānupakāradhammānaṃ pajānanalakkhaṇāya paññāya upatthambhitaṃ. Obhāsagatanti ñāṇobhāsasahagataṃ. Obhāsabhūtena hi yathāvuttasamādhānasaṃvaddhitena ñāṇena saṃkilesapakkhaṃ yāthāvato passanto tato utrasanto ottappanto taṃ adhibhavati, na tena abhibhūyati. Tenāha ‘‘kilesandhakārena na iñjatī’’ti. Etena ñāṇapariggahitaṃ hirottappabalaṃ dasseti.

Trong đó, (tâm) đã an trú vững chắc, ở đây được gọi là ‘an trú’ và ‘đã đạt đến bất động,’ vì vậy ngài nói ‘do an trú trong các (pháp) như sự trong sạch v.v... nên là an trú, do chính sự an trú nên đã đạt đến bất động.’ Giống như sự nhu nhuyến và thích ứng được ghi nhận bởi sự đạt đến thuần thục, tương tự như vậy, sự đạt đến thuần thục cũng được ghi nhận bởi sự nhu nhuyến và thích ứng, hoặc do an trú trong sự làm chủ của chính mình bằng trạng thái nhu nhuyến và thích ứng nên được gọi là ‘an trú.’ Quả thật, giống như quả được suy ra bởi nhân, tương tự như vậy, nhân cũng được suy ra bởi quả, nên sự an trú vững chắc bằng trạng thái không lay động là sự đạt đến bất động. Và sự đạt đến bất động ấy, phát sinh do trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng và do không thể bị lay động bởi các pháp đối nghịch, là nhờ vào oai lực của các lực như tín v.v... Vì vậy, để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng ‘do được tín v.v... nhiếp trì nên đã đạt đến bất động,’ (đoạn) ‘quả thật, được tín nhiếp trì’ v.v... đã được nói. Trong đó, được tín nhiếp trì (saddhāpariggahitaṃ) có nghĩa là: tâm này, đã được tu tập tốt đẹp như vậy, đã đạt đến sự thuần thục, chắc chắn sẽ đưa đến việc chứng ngộ bằng thắng trí đối với các pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí; (tâm) được nhiếp trì, được nâng đỡ bởi tín lực đã được nói đến, vốn vận hành như vậy. Do vô tín (assaddhiyena), nghĩa là do nhân là vô tín, là pháp đối nghịch với tín ấy, nên (tâm) không rung động, không lay chuyển, không chao đảo; trái lại, nó an trú chỉ với trạng thái mang lại sự thù thắng ở bậc trên. Trong các (cụm từ) được tấn nhiếp trì (vīriyapariggahitaṃ) v.v..., ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: được tấn nhiếp trì là được nâng đỡ bởi tinh tấn, vốn thành tựu việc làm cho đạt đến sự thuần thục và sự điều phục tâm. Được niệm nhiếp trì (satipariggahitaṃ) là được nâng đỡ bởi niệm, vốn thành tựu sự không quên lãng trong việc thực hành nhiều lần sự tu tập đã được nói đến, và tìm cầu các trạng thái của các thiện pháp. Được định nhiếp trì (samādhipariggahitaṃ) là được nâng đỡ bởi sự định tâm, vốn thành tựu sự không tán loạn trong chính việc thực hành nhiều lần sự tu tập ấy. Được tuệ nhiếp trì (paññāpariggahitaṃ) là được nâng đỡ bởi trí tuệ, có đặc tính nhận biết các pháp hỗ trợ và không hỗ trợ cho chính sự tu tập ấy. Đã đạt đến quang minh (obhāsagataṃ) là đi cùng với quang minh của trí tuệ. Quả thật, do thấy rõ như thật phần ô nhiễm bằng trí tuệ đã được tăng trưởng bởi sự định tâm đã được nói đến, vốn đã trở thành quang minh, nên vị ấy kinh sợ, ghê sợ điều đó, chế ngự nó, không bị nó chế ngự. Do đó, ngài nói ‘không rung động bởi bóng tối của phiền não.’ Bằng điều này, ngài chỉ ra tàm quý lực được trí tuệ nhiếp trì.

Aṭṭhaṅgasamannāgatanti catutthajjhānasamādhinā samāhitatā, parisuddhatā, pariyodātatā, anaṅgaṇatā, vigatūpakkilesatā, mudubhāvo, kammaniyatā, āneñjappattiyā ṭhitatā, samāhitassa vā cittassa imāni aṅgānīti ‘‘samāhite’’ti imaṃ aṅgabhāvena aggahetvā ṭhitiāneñjappattiyo visuṃ gahetvā imehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. Abhinīhārakkhamanti iddhividhādiatthaṃ abhinīhārakkhamaṃ tadabhimukhaṃ karaṇayoggaṃ. Tenāha ‘‘abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāyā’’ti.

Thành tựu tám chi phần (aṭṭhaṅgasamannāgataṃ) là: sự định tĩnh do định của thiền thứ tư, sự trong sạch, sự trong trắng, sự không cấu uế, sự thoát khỏi phiền não, sự nhu nhuyến, sự thích ứng, sự an trú do đạt đến bất động. Hoặc là, đây là các chi phần của tâm đã được định tĩnh, vì vậy, không lấy từ `samāhite` này như một chi phần, mà lấy sự an trú và sự đạt đến bất động một cách riêng biệt, (tâm) thành tựu tám chi phần này. Thích ứng với việc hướng đến (abhinīhārakkhamaṃ) có nghĩa là thích ứng với việc hướng đến mục đích như thần thông biến hóa v.v..., thích hợp để hướng đến điều đó. Do đó, ngài nói ‘để chứng ngộ bằng thắng trí đối với các pháp cần được chứng ngộ bằng thắng trí’.

Kāmaṃ nīvaraṇāni vikkhambhetvā eva paṭhamajjhānasamadhigamo, vitakkādike vūpasame eva ca dutiyajjhānādisamadhigamo, tathāpi na tathā tehi dūrībhūtā apetā vā yathā catutthajjhānato, cetaso malīnabhāvasaṅkhātauppilābhogakarehi nīvaraṇādīhi suṭṭhu vimuttiyā tassa parisuddhi, pariyodātatā ca yuttāti āha ‘‘nīvaraṇa…pe… pariyodāte’’ti. Jhānapaṭilābhapaccayānanti jhānapaṭilābhahetukānaṃ jhānapaṭilābhaṃ nissāya uppajjanakānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ ‘‘aho vata mameva satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’’tiādinayappavattānaṃ mānamāyāsāṭheyyādīnaṃ. Abhijjhādīnanti ādi-saddenāpi tesaṃyeva saṅgaho. Abhijjhā cettha paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā, mānādayo ca tadekaṭṭhā daṭṭhabbā [Pg.9] ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti anuvattamānattā. Vikkhambhaneyyā pana nīvaraṇaggahaṇeneva gahitā, kathaṃ pana paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā idha vigacchantīti? ‘‘Sabbe kusalā dhammā sabbākusalānaṃ paṭipakkhā’’ti sallekhapaṭipattivasena evaṃ vuttaṃ jhānassa aparāmaṭṭhabhāvadassanato. Ye panettha ‘‘icchāvacarānaṃ abhijjhādīna’’nti imehi padehi kopaapaccayakaāmarāgabyāpādādayo gahitāti adhippāyena ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti pāṭhaṃ paṭikkhipitvā ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’’nti pāṭhoti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tathā pāṭhasseva abhāvato. Jhānapaṭilābhapaccanīkā ca nīvaraṇā ceva tadekaṭṭhā ca tesaṃ dūrībhāvaṃ vatvā puna abhāvavigamacodanāya ayujjamānattā. Nanu ca anaṅgaṇasutta- (ma. ni. 1.57 ādayo) vatthasuttesu (ma. ni. 1.70 ādayo) ayamattho na labbhati, oḷārikānaṃyeva pāpadhammānaṃ tattha adhippetattā? Saccametaṃ, idha pana adhigatacatutthajjhānassa vasena vuttattā sukhumāyeva te gahitā, aṅgaṇūpakkilesatāsāmaññena panettha suttānaṃ apadisanaṃ. Tathā hi ‘‘suttānusārenā’’ti vuttaṃ, na pana suttavasenāti. Avassaṃ ce tamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ adhigatajjhānānampi kesañci icchāvacarānaṃ pavattisabbhāvato.

Thật vậy, sự chứng đắc sơ thiền chỉ có được sau khi đã trấn áp các triền cái, và sự chứng đắc nhị thiền v.v... chỉ có được sau khi đã làm cho lắng dịu tầm v.v... Tuy nhiên, chúng (các pháp đối nghịch) không được xa lìa và từ bỏ một cách như thế so với (chúng được xa lìa và từ bỏ) từ tứ thiền. Do sự giải thoát hoàn toàn khỏi các triền cái v.v..., là những pháp làm cho tâm ô nhiễm, dao động và bận tâm, nên sự trong sạch và thanh tịnh của tâm ấy (tâm tứ thiền) là thích hợp. Vì vậy, ngài đã nói ‘nīvaraṇa…đến… pariyodāte’. Jhānapaṭilābhapaccayānaṃ có nghĩa là: của những pháp có sự chứng đắc thiền làm nhân duyên, của những pháp sanh khởi do nương vào sự chứng đắc thiền. Pāpakānaṃ có nghĩa là: của những pháp xấu ác. Icchāvacarānaṃ có nghĩa là: của những pháp vận hành theo ý muốn, khởi lên theo ý muốn, như mạn, ma-giá, xảo trá v.v... vốn diễn tiến theo cách thức ‘Ôi, mong rằng đức Thế Tôn, sau khi hỏi đi hỏi lại chỉ riêng ta, sẽ thuyết pháp cho các tỳ-khưu’. Abhijjhādīnanti: Bằng từ ādi, chính những pháp ấy cũng được bao gồm. Và ở đây, tham ái (abhijjhā) là pháp không thể bị trấn áp bởi sơ thiền, và mạn v.v... nên được hiểu là cùng một nền tảng với nó, do sự tiếp nối của câu ‘jhānapaṭilābhapaccayānaṃ’. Còn những pháp có thể bị trấn áp thì đã được bao gồm bởi chính sự đề cập đến các triền cái. Nhưng làm thế nào mà những pháp không thể bị trấn áp bởi sơ thiền lại có thể bị loại trừ ở đây (trong tứ thiền)? ‘Tất cả các pháp thiện là đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện,’ do đó, điều này được nói theo cách thực hành khổ hạnh (sallekhapaṭipatti) để chỉ ra trạng thái không bị chấp thủ sai lầm của thiền. Những vị nào ở đây cho rằng bằng những từ ‘icchāvacarānaṃ abhijjhādīnaṃ’ này, các pháp như tham ái, sân hận v.v... có sự tức giận làm nhân duyên được bao gồm, với ý định đó, họ bác bỏ bản văn ‘jhānapaṭilābhapaccayānaṃ’ và nói rằng bản văn là ‘jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ’. Điều đó chỉ là ý kiến của họ, vì không có bản văn như vậy. Và các pháp đối nghịch với sự chứng đắc thiền chính là các triền cái và những pháp cùng một nền tảng với chúng. Sau khi đã nói về sự xa lìa chúng, việc nêu lên vấn đề về sự không có và sự loại trừ một lần nữa là không hợp lý. Chẳng phải trong kinh Anaṅgaṇa và kinh Vattha, ý nghĩa này không có được sao, vì ở đó chỉ có các pháp ác thô thiển được nhắm đến? Điều đó đúng, nhưng ở đây, vì được nói theo phương diện của người đã chứng đắc tứ thiền, nên chỉ những pháp vi tế ấy được đề cập. Ở đây, việc trích dẫn các kinh là do sự tương đồng về trạng thái cấu uế và phiền não. Thật vậy, đã được nói là ‘suttānusārena’ (theo kinh), chứ không phải ‘suttavasena’ (do kinh). Và điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, vì ngay cả đối với một số người đã chứng đắc thiền, vẫn có sự hiện hữu của các pháp vận hành theo ý muốn.

Iddhipādabhāvūpagamenāti iddhiyā pādakabhāvassa padaṭṭhānabhāvassa upagamanena. Bhāvanāpāripūriyāti ito paraṃ kattabbassa abhāvavasena abhinīhārakkhamabhāvanāya paripuṇṇattā. Paṇītabhāvūpagamenāti tato eva padhānabhāvaṃ nītatāya uttamaṭṭhena, atittikaraṭṭhena ca paṇītabhāvassa upagamanena. Ubhayañcetaṃ ṭhitiyā kāraṇavacanaṃ paripuṇṇāya bhāvanāya paṇītabhāvappattiyā ‘‘ṭhite’’ti. ‘‘Āneñjappatte’’ti idaṃ ṭhitiyā visesanaṃ. Tenāha ‘‘yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhite’’ti. Imasmiṃ pakkhe ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti ubhayamekaṃ aṅgaṃ, ‘‘samāhite’’ti pana idampi ekamaṅgaṃ. Tenevassa paṭhamavikappato visesaṃ sandhāyāha ‘‘evampi aṭṭhaṅgasamannāgata’’nti.

Iddhipādabhāvūpagamenāti có nghĩa là: bằng cách đạt đến trạng thái là nền tảng của thần thông, là nhân gần của thần thông. Bhāvanāpāripūriyāti có nghĩa là: do sự viên mãn của sự tu tập có khả năng hướng đến, theo nghĩa là không còn việc gì phải làm thêm nữa. Paṇītabhāvūpagamenāti có nghĩa là: bằng cách đạt đến trạng thái cao thượng, do đã được đưa đến trạng thái ưu việt, và do ý nghĩa tối thượng, ý nghĩa không gây nhàm chán. Cả hai điều này là lời nói về nguyên nhân của sự an trú (ṭhiti), do sự tu tập đã viên mãn, do đã đạt đến trạng thái cao thượng, (nên nói là) ‘ṭhite’ (khi đã an trú). ‘Āneñjappatte’ này là tính từ của ṭhitiyā. Do đó, ngài nói ‘yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhite’ (khi đã an trú như là đã đạt đến trạng thái bất động). Trong trường hợp này, cả hai ‘ṭhite āneñjappatte’ là một chi phần, và ‘samāhite’ này cũng là một chi phần. Chính vì vậy, để chỉ ra sự khác biệt của nó so với trường hợp thứ nhất, ngài nói ‘evampi aṭṭhaṅgasamannāgata’ (như vậy cũng được gọi là đầy đủ tám chi phần).

Dasaiddhikathāvaṇṇanā

Giải về Mười Thần Thông

369. Nipphattiatthenāti sijjhanaṭṭhena. Paṭilābhaṭṭhenāti pāpuṇanaṭṭhena. Tanti kāmitaṃ vatthuṃ. Samijjhatīti nipphajjati. Pabbajjaṃ ādiṃ katvā yāva jhānamaggā [Pg.10] idha nekkhammaṃ. Ijjhatīti pāpuṇīyati. Paṭiharatīti pāṭihāriyanti yasmā paṭipakkhaṃ harati apaneti, tasmā pāṭihāriyaṃ. Attano paṭipakkhaṃ haratīti paṭihāriyaṃ, nekkhammādi, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, yathā ‘‘vekataṃ, vesama’’nti ca.

369. Nipphattiatthenāti có nghĩa là thành tựu. Paṭilābhaṭṭhenāti có nghĩa là đạt được. Taṃ là đối tượng được mong muốn. Samijjhati có nghĩa là thành tựu. Ở đây, xuất ly (nekkhamma) là từ việc xuất gia cho đến thiền và đạo. Ijjhati có nghĩa là đạt được. Paṭiharatīti pāṭihāriyanti: vì nó loại bỏ, xua tan pháp đối nghịch, do đó nó là pāṭihāriyaṃ. Nó loại bỏ pháp đối nghịch của chính nó, nên là pāṭihāriyaṃ, (như) xuất ly v.v... Pāṭihāriyaṃ chính là pāṭihāriyaṃ, giống như ‘vekataṃ, vesamaṃ’.

Ijjhanaṭṭhenāti nipphajjanaṭṭhena. Upāyasampadāyāti sampannaupāyassa, ñāyārambhassāti attho. Ijjhatīti pasaveti. Sīlavāti ācārasīlena sīlavā. Kalyāṇadhammoti dasakusalakammapathavasena sundaradhammo. Sīlasampattiyā vā sīlavā. Dānādisesapuññakiriyavatthuvasena kalyāṇadhammo. Paṇidahissatīti patthessati.

Ijjhanaṭṭhenāti có nghĩa là thành tựu. Upāyasampadāyāti có nghĩa là: của phương tiện đã được hoàn thiện, của sự nỗ lực đúng đắn. Ijjhati có nghĩa là làm phát sinh. Sīlavāti: sīlavā (có giới) là do có giới hạnh. Kalyāṇadhammoti: sundaradhammo (có pháp tốt đẹp) theo nghĩa mười thiện nghiệp đạo. Hoặc, sīlavā là do sự đầy đủ về giới. Kalyāṇadhammo là do các phước sự còn lại như bố thí v.v... Paṇidahissatīti có nghĩa là patthessati (sẽ mong muốn).

Ijjhantīti vaḍḍhanti, ukkaṃsaṃ pāpuṇantīti attho. Sātisayanipphajjanapaṭilābhasijjhanabuddhiatthe hi iddhi vuttā. Sā dasavidhāti sabbā iddhiyo ānetvā atthuddhāravasena idhādhippetaṃ iddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Bahubhāvādikassa adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhahanaṃ etissā atthīti adhiṭṭhānā. Vividhaṃ rūpanimmānasaṅkhātaṃ kubbanaṃ etissā atthīti vikubbanā. Manomayāti jhānamanena nibbattibhāvato manomayā. Ñāṇassa vipphāro vegāyitattaṃ etissā atthīti ñāṇavipphārā. Ariyānaṃ ayanti ariyā. Yato kutoci kammavipākato jātā iddhi kammavipākajā. Sātisayapuññanibbattā iddhi puññavato iddhi. Kammavipākajā iddhi jātito paṭṭhāya hoti, itarā yadā tadā puññassa vipaccanakāleti evaṃ vā imāsaṃ viseso veditabbo. Āthabbanavijjābhinibbattā vijjāmayā. Sammāpayogo upāyapayogo ñāyārambho.

Ijjhanti có nghĩa là chúng tăng trưởng, chúng đạt đến sự ưu việt. Quả vậy, iddhi (thần thông) được nói trong ý nghĩa của sự thành tựu, sự chứng đắc, sự hoàn thành, sự tăng trưởng một cách phi thường. Câu "Thần thông ấy có mười loại" được nói để trình bày về thần thông được chủ ý ở đây, bằng cách rút ra ý nghĩa sau khi đã mang đến tất cả các loại thần thông. (Gọi là) Adhiṭṭhānā (thần thông quyết định) vì đối với thần thông này có sự quyết định, sự xác định về trạng thái nhiều hình dạng, v.v. (Gọi là) Vikubbanā (thần thông biến hóa) vì đối với thần thông này có sự thực hiện được gọi là sự hóa hiện các hình sắc đa dạng. Về Manomayā (thần thông do ý tạo), (gọi là) manomayā vì có trạng thái được tạo ra bởi tâm thiền. (Gọi là) Ñāṇavipphārā (thần thông trí tuệ biến mãn) vì đối với thần thông này có sự biến mãn của trí tuệ, trạng thái nhanh chóng. (Gọi là) Ariyā (thần thông của bậc Thánh) vì đây là (thần thông) của các bậc Thánh. Thần thông sanh ra từ quả của nghiệp nào đó bất kỳ là kammavipākajā (thần thông do quả của nghiệp sanh). Thần thông được tạo ra bởi phước báu phi thường là thần thông của người có phước. Thần thông do quả của nghiệp sanh có từ lúc sanh, loại kia (có) vào lúc nào đó khi quả của phước trổ sanh; hoặc sự khác biệt của hai loại này nên được hiểu như vậy. (Thần thông) được tạo ra bởi minh chú Athabbana là vijjāmayā (thần thông do minh chú sanh). Sammāpayogo là sự nỗ lực bằng phương tiện, sự khởi đầu hợp lý.

370. Pakatiyā ekoti sabhāvena eko. Bahukanti bahuṃ. Tena aggahitaparicchedaṃ adhiṭṭhātabbassa anekabhāvaṃ dassetvā puna paricchedato dassetuṃ ‘‘sataṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Āvajjatīti parikammasaṅkhātena ābhogena ābhujati bhāvirūpe tena parikammamanasikārena manasi karoti. Ñāṇena adhiṭṭhātīti tathā parikammaṃ katvā abhiññāñāṇena yathādhippete bahuke adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānacittena saheva bahubhāvāpattito bahubhāvāpādakaṃ iddhividhañāṇaṃ pavattento ca tathā adhiṭṭhātīti vuccati. Sesesupi eseva nayo. Evanti [Pg.11] pakārattho evaṃ-saddo, tena sabbampi adhiṭṭhānappakāraṃ saṅgaṇhāti. Adhiṭṭhānavasenāti ‘‘ñāṇena adhiṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ vuttaadhiṭṭhānavasena nipphannattā.

370. Pakatiyā eko (tự nhiên là một) có nghĩa là về tự tánh là một. Bahukaṃ có nghĩa là nhiều. Bằng từ đó, sau khi trình bày trạng thái nhiều của đối tượng cần được quyết định mà không có sự phân định được nắm bắt, lại nữa, để trình bày theo sự phân định, câu "hoặc một trăm" v.v. đã được nói. Āvajjati (hướng tâm) có nghĩa là hướng tâm đến sắc pháp sẽ sanh khởi bằng sự hướng tâm được gọi là chuẩn bị; tác ý bằng tác ý chuẩn bị đó. Ñāṇena adhiṭṭhāti (quyết định bằng trí tuệ) có nghĩa là sau khi làm sự chuẩn bị như vậy, vị ấy quyết định nhiều (đối tượng) như đã chủ ý bằng thắng trí; và được gọi là quyết định như vậy trong khi làm cho thần thông trí, vốn làm cho đạt đến trạng thái nhiều, sanh khởi, do sự đạt đến trạng thái nhiều cùng lúc với tâm quyết định. Trong các trường hợp còn lại cũng cùng phương pháp này. Về evaṃ, từ evaṃ có nghĩa là loại, cách thức; do từ đó, nó bao gồm tất cả các loại quyết định. Adhiṭṭhānavasena (bằng cách quyết định) là vì được thành tựu bằng cách quyết định đã được nói như vậy trong câu "quyết định bằng trí tuệ".

371. Pakativaṇṇanti pakatisaṇṭhānaṃ attano pākatikarūpaṃ. Pakativaṇṇavijahanavikāravasenāti attano pakativaṇṇavijahanapubbakassa kumārakavaṇṇādivaṇṇavikārassa vasena.

371. Pakativaṇṇaṃ (sắc tướng tự nhiên) có nghĩa là hình dạng tự nhiên, sắc pháp tự nhiên của chính mình. Pakativaṇṇavijahanavikāravasena (bằng cách từ bỏ sắc tướng tự nhiên và biến hóa) có nghĩa là bằng cách biến hóa sắc tướng thành sắc tướng của cậu bé, v.v., mà có sự từ bỏ sắc tướng tự nhiên của chính mình đi trước.

372. Imamhā kāyāti paccakkhabhāvena ‘‘imamhā’’ti vuttā bhikkhussa karajakāyā. Aññaṃ kāyanti aññaṃ iddhimayaṃ kāyaṃ. Tato eva iddhimayarūpavantatāya rūpiṃ. Abhiññāmanena nibbattattā manomayaṃ. Nipphattivasenāti nipphajjanavasena. Abhiññāñāṇassa hi yathā manomayo kāyo nipphajjati, tathā pavatti manomayiddhi. Eseva nayo sesesupi. Yadi evaṃ kathamayameva manomayiddhīti? Ruḷhīvesā veditabbā yathā ‘‘manomayo attabhāvo’’ti, yathā vā ‘‘gosamaññā visāṇādimati piṇḍe’’. Atha vā abbhantarato nikkhante, iddhimatā ca ekantasadise imasmiṃ nimmāne supākaṭo manasā nibbattitabhāvoti yathā sātisayo manomayavohāro, na tathā aññāsu adhiṭṭhānavikubbaniddhīsu samaññantaravantāsūti veditabbaṃ.

372. Imamhā kāyā (từ thân này) có nghĩa là từ thân sanh từ cha mẹ của vị tỳ khưu, được nói là "từ này" do là hiện thực. Aññaṃ kāyaṃ (một thân khác) có nghĩa là một thân khác do thần thông tạo ra. Rūpiṃ (có sắc) là chính vì có sắc do thần thông tạo ra. Manomayaṃ (do ý tạo) là vì được tạo ra bởi tâm thắng trí. Nipphattivasena (bằng cách tạo ra) có nghĩa là bằng cách thành tựu. Quả vậy, sự diễn tiến của thắng trí như thế nào để thân do ý tạo được thành tựu, như thế ấy là thần thông do ý tạo. Trong các trường hợp còn lại cũng cùng phương pháp này. Nếu như vậy, tại sao chỉ loại thần thông này là thần thông do ý tạo? (Tên gọi) này nên được hiểu chỉ là một quy ước, giống như (câu) "bản thể do ý tạo", hoặc giống như tên gọi 'con bò' cho khối (thịt) có sừng, v.v. Hoặc là, trong sự hóa hiện này, vốn đi ra từ bên trong và hoàn toàn tương tự với người có thần thông, trạng thái được tạo ra bởi ý là rất rõ ràng; vì vậy, nên được hiểu rằng cách dùng từ 'manomaya' (do ý tạo) một cách phi thường (ở đây) không giống như trong các loại thần thông quyết định và biến hóa khác, vốn có những tên gọi khác.

373. Ñāṇuppattito pubbe vāti arahattamaggañāṇuppattito pubbe vā vipassanākkhaṇe, tatopi vā pubbe antimabhavikassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya. Pacchā vā yāva khandhaparinibbānā. Taṅkhaṇe vā magguppattisamaye. Ñāṇānubhāvanibbatto visesoti sūriyassa uṭṭhitaṭṭhāne, samantato ca ālokakaraṇasamatthatā viya tasseva ñāṇassa ānubhāvena nibbatto sabbaso pahātabbapahānabhāvetabbabhāvanāpāripūrisaṅkhāto viseso. Vatthūni pana anantarāyatāvasena āgatāni. Aniccānupassanāyāti saṅkhāre aniccato anupassantiyā balavavipassanāya. Āraddhavipassanassa hi yathāvuttavipassanāya pavattikkhaṇe tato pubbe, pacchā ca pakiṇṇakasammasanavāre niccasaññāya pahānaṭṭho ijjhati. Eseva nayo sabbattha. Kāmaṃ ettakāya saṅkhepakathāyapi adhippetattho pakāsitova[Pg.12], vitthārakathāya pana vibhūtataro hotīti āha ‘‘vitthārena kathetabba’’nti.

373. Ñāṇuppattito pubbe vā (hoặc trước khi trí tuệ sanh khởi) có nghĩa là hoặc trước khi A-la-hán đạo tuệ sanh khởi trong sát-na tuệ quán, hoặc trước cả lúc đó, kể từ lúc thọ sanh của người ở kiếp chót. Pacchā vā (hoặc sau đó) là cho đến khi ngũ uẩn tịch diệt. Taṅkhaṇe vā (hoặc trong sát-na đó) là vào lúc đạo sanh khởi. Ñāṇānubhāvanibbatto viseso (sự đặc biệt được tạo ra bởi oai lực của trí tuệ) là sự đặc biệt được gọi là sự viên mãn của việc tu tập các pháp cần tu tập và đoạn trừ các pháp cần đoạn trừ một cách hoàn toàn, được tạo ra bởi oai lực của chính trí tuệ đó, giống như khả năng tạo ra ánh sáng của mặt trời tại nơi mọc lên và khắp xung quanh. Còn các câu chuyện được đưa đến do không có chướng ngại. Aniccānupassanāya (bằng sự quán vô thường) có nghĩa là bằng tuệ quán mạnh mẽ quán xét các pháp hữu vi là vô thường. Quả vậy, đối với người đã nỗ lực tuệ quán, mục đích đoạn trừ thường tưởng được thành tựu trong sát-na diễn tiến của tuệ quán đã được nói, trước đó, và sau đó trong phần quán xét các pháp hữu vi tạp loại. Trong tất cả các trường hợp cũng cùng phương pháp này. Quả thật, ý nghĩa được chủ ý đã được làm sáng tỏ ngay cả bằng lời nói tóm tắt chừng ấy, tuy nhiên, nó trở nên rõ ràng hơn bằng lời nói chi tiết, vì vậy ngài đã nói "nên được nói một cách chi tiết".

Gabbhagatassevāti anādare sāmivacanaṃ. Vuttanayenāti ‘‘pacchimabhavikassā’’tiādinā bākulattheravatthumhi vuttanayena.

Gabbhagatasseva là sở hữu cách trong ý nghĩa không chú trọng (bất chấp). Vuttanayena (theo phương pháp đã nói) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong câu chuyện về trưởng lão Bākula bằng (câu) "của người ở kiếp chót" v.v.

Dārubhāraṃ katvāti dārubhāraṃ sakaṭe katvā, āropetvāti attho. Ossajjitvāti chaḍḍetvā. Sakaṭamūleti sakaṭasamīpe. Vāḷayakkhānucariteti kururehi yakkhehi anuvicaritabbe. Yakkhapariggahitañhi rājagahanagaraṃ.

Dārubhāraṃ katvā (sau khi làm một gánh củi) có nghĩa là sau khi làm một gánh củi trên xe, tức là sau khi chất lên. Ossajjitvā (sau khi bỏ xuống) có nghĩa là sau khi vứt bỏ. Sakaṭamūle (tại gốc xe) có nghĩa là gần chiếc xe. Vāḷayakkhānucarite (nơi các dạ-xoa hung dữ thường lui tới) có nghĩa là nơi các dạ-xoa hung dữ thường đi lại. Quả vậy, thành Rājagaha bị các dạ-xoa chiếm giữ.

374. Samādhitoti paṭhamajjhānādisamādhito. Pubbeti upacārajjhānakkhaṇe. Pacchāti samāpattiyā ciṇṇapariyante. Taṅkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Samathānubhāvanibbatto visesoti tasmiṃ tasmiṃ jhāne samādhitejena nibbatto nīvaraṇavikkhambhanavitakkādisamatikkamasaññāvedayitanirodhaparissayasahanādiko viseso.

374. Samādhito (từ định) có nghĩa là từ định của sơ thiền, v.v. Pubbe (trước đó) có nghĩa là trong sát-na cận định. Pacchā (sau đó) có nghĩa là vào lúc cuối của sự thuần thục thiền chứng. Taṅkhaṇe (trong sát-na đó) có nghĩa là trong sát-na nhập định. Samathānubhāvanibbatto viseso (sự đặc biệt được tạo ra bởi oai lực của chỉ) là sự đặc biệt được tạo ra bởi oai lực của định trong mỗi tầng thiền ấy, như là sự trấn áp các triền cái, sự vượt qua tầm v.v., sự chịu đựng các nguy hiểm của Diệt thọ tưởng định, v.v.

Kapotakandarāyanti evaṃnāmake araññavihāre. Juṇhāya rattiyāti candālokavatiyā rattiyā. Navoropitehi kesehīti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Yassāti pahārassa. Tassāti yakkhassa. Khippanisantibhāvassa ukkaṃsagatattā thero tasmiṃ paharante eva samāpattiṃ samāpajjīti āha ‘‘paharaṇasamaye samāpattiṃ appesī’’ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nisinno hoti aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā’’ti (udā. 34) vuttaṃ. Ime pana therā samāpattito vuṭṭhānasamakālaṃ tena pahāro dinnoti vadanti.

Kapotakandarāyanti là tại ngôi tịnh xá trong rừng có tên như vậy. Juṇhāya rattiyāti là vào đêm có ánh trăng. Navoropitehi kesehīti là công cụ cách theo nghĩa chỉ đặc điểm. Yassāti là của cú đánh. Tassāti là của dạ-xoa ấy. Do sự kiện quán xét nhanh chóng đã đạt đến mức tột đỉnh, nên trưởng lão đã nhập định ngay khi dạ-xoa ấy đang đánh, vì vậy (chú giải chủ) đã nói: "Ngài đã an trú vào định ngay lúc bị đánh". Tuy nhiên, trong Pāḷi (Udāna, trang 34) có nói rằng: "Ngài ngồi sau khi đã nhập một định nào đó". Còn các vị trưởng lão này lại nói rằng: "Cú đánh ấy được (dạ-xoa) thực hiện đồng thời với lúc ngài xuất khỏi định".

Sañjīvattheranti kakusandhassa bhagavato dutiyaṃ aggasāvakaṃ mahātheraṃ sandhāyāha. So hi āyasmā araññādīsu yattha katthaci nisinno appakasireneva nirodhaṃ samāpajjati, tasmā ekadivasaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nirodhaṃ samāpajji, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nirodhasamāpanna’’ntiādi. Cīvare aṃsumattampi na jhāyittha, sarīre kā kathā. Teneva hi thero ‘‘sañjīvo’’ tveva paññāyittha. Ayamassāti assa āyasmato sañjīvattherassa yo nirodhasamāpattiyaṃ aggiparissayābhāvo, ayaṃ samādhivipphārā [Pg.13] iddhīti yojanā. Kathaṃ pana nirodhasamāpattiyaṃ samādhivipphārasambhavoti āha ‘‘anupubba…pe… nibbattattā’’ti.

Sañjīvattheranti là nói đến vị đại trưởng lão, vị Thượng thủ đệ tử thứ hai của Đức Thế Tôn Kakusandha. Quả vậy, vị tôn giả ấy khi ngồi ở bất cứ nơi nào trong rừng v.v... đều nhập Diệt định một cách không khó khăn, do đó, vào một ngày nọ, ngài đã nhập Diệt định tại một gốc cây nào đó. Nói đến điều đó, (chú giải chủ) đã nói: "đã nhập Diệt định" v.v... Ngay cả một sợi chỉ trên y cũng không bị cháy, huống nữa là thân thể. Chính vì vậy, vị trưởng lão được biết đến với tên gọi là "Sañjīva". Ayamassāti có cách nối kết câu như sau: Sự kiện không có nguy hiểm từ lửa trong lúc nhập Diệt định của tôn giả Sañjīva ấy, đây là thần thông do sự lan tỏa của định. Nhưng làm thế nào mà sự lan tỏa của định có thể xảy ra trong Diệt định? (Để trả lời,) ngài (chú giải chủ) đã nói: "do được thành tựu tuần tự... v.v...".

Paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassāti sabbapaṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa. Tañhi gahaṇakāle sabbapacchimaṃ gayhati. Kālaparicchedavasenāti ‘‘ettake kāle gate vuṭṭhahissāmī’’ti samāpattito pubbe katakālaparicchedavasena. Bhītā viraviṃsūti rattandhakāre rūpadassanena ‘‘pisāco uṭṭhahatī’’ti maññamānā. Ettakehi nāma bhaṇḍakehi ajjhotthaṭo nibbikāro ‘‘aho mahānubhāvo, aho vivekavāsī’’ti ca theragatena pasādena.

Paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassāti là của gói hàng được đặt xuống trước tiên. Quả vậy, gói hàng đó được lấy sau cùng vào lúc lấy hàng. Kālaparicchedavasenāti là do sự giới hạn thời gian đã được thực hiện trước khi nhập định rằng: "Ta sẽ xuất định sau khi một khoảng thời gian chừng này trôi qua". Bhītā viraviṃsūti là (họ) la lên vì sợ hãi, do thấy hình sắc trong đêm tối và nghĩ rằng: "Một con quỷ đang trỗi dậy". Bị đè bởi chừng ấy gói hàng mà không hề biến đổi, và với lòng tịnh tín đối với vị trưởng lão (họ nghĩ): "Ồ, thật là vị có đại oai lực! Ồ, thật là vị sống nơi vắng lặng!".

Tattatelakaṭāhanti ādhārasīsena ādheyyamāha, kaṭāhe tattatelaṃ kaṭāhena āsiñcīti adhippāyo. Vivaṭṭamānanti katthacipi alagganavasena bhassantaṃ.

Tattatelakaṭāhanti là nói đến vật được chứa bằng cách nêu lên vật chứa, ý nghĩa là: (họ) đã đổ dầu đang sôi trong chảo bằng cái chảo. Vivaṭṭamānanti là lăn xuống do không dính vào bất cứ đâu.

Saparivārāti pañcahi itthisatehi saparivārā. Rājānaṃ mettāya pharīti odissakamettāsamāpattiyā rājānaṃ phusi. Khipitunti vijjhituṃ. Oropetunti sarasannāhaṃ paṭisaṃharituṃ.

Saparivārāti là có đoàn tùy tùng gồm năm trăm người phụ nữ. Rājānaṃ mettāya pharīti là đã chạm đến đức vua bằng định tâm từ có đối tượng chỉ định. Khipitunti là để bắn. Oropetunti là để thu lại mũi tên đã giương cung.

375. Paṭikkūlādīsūti aniṭṭhādīsu. Aniṭṭhaṃ hi paṭikkūlaṃ, amanuññampi ‘‘paṭikkūla’’nti vuccati. Ādi-saddena apaṭikkūlādiṃ saṅgaṇhāti. Tatthāti paṭikkūlārammaṇe. Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya upekkhako. Tatthāti paṭikkūlāpaṭikkūlabhede vatthusmiṃ. Satoti sativepullappattiyā satimā. Sampajānoti paññāvepullappattiyā sampajānakārī. Ayanti ayaṃ paṭikkūlādivatthūsu apaṭikkūlasaññīvihārādikā khīṇāsavānaṃ aggamaggādhigamasiddhā cittissariyatā. Tenāha ‘‘cetovasippattānaṃ…pe… vuccatī’’ti.

375. Paṭikkūlādīsūti là trong các đối tượng không khả ái v.v... Quả vậy, đối tượng không khả ái được gọi là đáng ghê tởm; đối tượng không vừa ý cũng được gọi là "đáng ghê tởm". Bằng từ "ādi", bao gồm cả đối tượng không đáng ghê tởm v.v... Tatthāti là trong đối tượng đáng ghê tởm. Upekkhakoti là người có tâm xả bằng sáu chi phần xả. Tatthāti là trong đối tượng có sự phân biệt đáng ghê tởm và không đáng ghê tởm. Satoti là người có niệm do đã đạt đến sự sung mãn của niệm. Sampajānoti là người thực hành tỉnh giác do đã đạt đến sự sung mãn của tuệ. Ayanti là đây là sự làm chủ tâm của các bậc lậu tận, được thành tựu do chứng đắc Thánh đạo cao nhất, (sự làm chủ tâm này) là việc an trú với tưởng không ghê tởm v.v... trong các đối tượng đáng ghê tởm v.v... Do đó, ngài (chú giải chủ) đã nói: "được gọi là... của những vị đã đạt đến sự làm chủ tâm... v.v...".

Aniṭṭhe vatthusmiṃ sattasaññite mettāpharaṇaṃ vā dhātuso paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā gūthādike dhātumanasikāraṃ karontoti yojetabbaṃ. Apaṭikkūlasaññī viharatīti hitesitāya, dhammasabhāvacintanāya ca na paṭikkūlasaññī hutvā iriyāpathavihārena viharati. Iṭṭhe vatthusmiṃ ñātimittādike. Kesādiasucikoṭṭhāsamattamevāti asubhapharaṇaṃ vā asubhamanasikāraṃ vā. Tattha rūpadhammajātaṃ aniccanti ādiattho iti-saddo, tasmā aniccadukkhānattavipariṇāmadhammoti manasikāraṃ [Pg.14] vā karontoti yojanā. Paṭikkūlāpaṭikkūlesūti iṭṭhāniṭṭhāni vatthūni ekajjhaṃ gahetvā vadati. Esa nayo itarattha. Yaṃ vā sattānaṃ paṭhamaṃ paṭikkūlato upaṭṭhitameva pacchā apaṭikkūlato upatiṭṭhati, yañca apaṭikkūlato upaṭṭhitameva pacchā paṭikkūlato upatiṭṭhati, tadubhayepi khīṇāsavo sace ākaṅkhati, vuttanayena apaṭikkūlasaññī vā vihareyya, paṭikkūlasaññī vāti ayamariyiddhi vuttā.

Cần phải nối kết như sau: (vị ấy) thực hành việc rải tâm từ, hoặc tác ý đến các giới bằng cách quán xét theo các giới, đối với đối tượng không khả ái được cho là chúng sanh; hoặc thực hành tác ý đến các giới đối với (đối tượng không khả ái) như phân v.v... Apaṭikkūlasaññī viharatīti là vị ấy an trú bằng cách sống trong các oai nghi, trở thành người có tưởng không ghê tởm do mong cầu lợi ích và do suy tư về tự tánh của các pháp. Trong đối tượng khả ái như thân quyến, bạn bè v.v... Kesādiasucikoṭṭhāsamattamevāti là (tác ý rằng) chỉ là tập hợp các phần bất tịnh như tóc v.v..., tức là rải tâm về sự bất tịnh hoặc tác ý về sự bất tịnh. Ở đây, từ iti trong câu aniccanti có nghĩa là v.v..., do đó, cần nối kết như sau: hoặc thực hành tác ý rằng (đối tượng ấy) là pháp vô thường, khổ, vô ngã, có tính biến hoại. Bằng cụm từ Paṭikkūlāpaṭikkūlesūti, (chú giải chủ) nói bằng cách gộp chung các đối tượng khả ái và không khả ái. Phương pháp này cũng tương tự ở chỗ khác. Hoặc đối tượng nào của chúng sanh lúc đầu hiện khởi là đáng ghê tởm, nhưng sau đó lại hiện khởi là không đáng ghê tởm; và đối tượng nào lúc đầu hiện khởi là không đáng ghê tởm, nhưng sau đó lại hiện khởi là đáng ghê tởm, trong cả hai trường hợp đó, nếu bậc lậu tận mong muốn, vị ấy có thể an trú với tưởng không ghê tởm hoặc với tưởng ghê tởm theo phương pháp đã nói. Đây được gọi là Thánh thần thông.

Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘cakkhū’’ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena, cakkhunā vā kāraṇabhūtena, dvārabhūtena vā rūpaṃ passitvā. Neva sumano hotīti gehassitasomanassassāyaṃ paṭikkhepo, na nekkhammapakkhikāya kiriyāsomanassavedanāya. Chaḷaṅgupekkhanti iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇaṃ chasu dvāresu pavattiyā ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmaṃ tatramajjhattupekkhaṃ. Yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘paṭisambhidāya’’ntiādi vuttaṃ.

Cakkhunā rūpaṃ disvāti là thấy sắc bằng nhãn thức có khả năng thấy sắc, được gọi là "mắt" theo cách dùng chỉ nguyên nhân; hoặc thấy sắc bằng nhãn căn là nguyên nhân, hoặc là môn (căn). Neva sumano hotīti là sự phủ định đối với hỷ thuộc về gia đình, không phải (phủ định) đối với thọ hỷ duy tác thuộc về xuất gia. Chaḷaṅgupekkhanti là tâm xả trung tính có đặc tính không từ bỏ trạng thái tự nhiên thanh tịnh khi sáu đối tượng khả ái và không khả ái xuất hiện, được gọi là "xả sáu chi phần" do diễn tiến ở sáu môn. Để làm sáng tỏ ý nghĩa đã nói bằng Pāḷi, (chú giải chủ) đã nói: "trong Phân Tích Đạo" v.v...

376. Pakkhīādīnanti ādi-saddena devādīnaṃ saṅgaho. Vehāsagamanādikāti pana ādi-saddena cakkhuvisuddhiādiṃ saṅgaṇhāti. Kusalakammena nibbattitvāpi akusalavipākānubhāvena sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikānaṃ. Jhānanti abhiññāpattaṃ jhānaṃ sandhāyāha. Vipassanāpi ukkaṃsagatā ubbegapītisahitā ākāse laṅghāpanamattāpi hotīti vuttaṃ ‘‘vipassanaṃ vā’’ti. ‘‘Paṭhamakappikāna’’nti idaṃ ‘‘ekaccānaṃ manussāna’’nti imassa visesanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evamādīnanti ādi-saddena punabbasumātādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

376. Trong câu “loài chim v.v.”, bởi từ “v.v.” (ādi), chư thiên v.v. được bao gồm. Còn trong câu “di chuyển trên hư không v.v.”, bởi từ “v.v.” (ādi), thiên nhãn thông v.v. được kể đến. (Gọi là) “ngạ quỷ đọa xứ” (vinipātika) là do đã bị rơi rớt khỏi sự tích tập an lạc bởi oai lực của quả bất thiện, mặc dù đã được sanh ra bởi nghiệp thiện. (Khi nói) “thiền” (jhāna), là nhắm đến thiền đã đạt đến thắng trí mà nói. Cũng vậy, thiền quán khi đã đạt đến mức độ cao tột, cùng với phỉ lạc khởi lên, cũng có thể chỉ làm cho nhảy lên trên hư không, vì vậy được nói là “hoặc thiền quán”. Từ “của những người ở kiếp đầu” (paṭhamakappikānaṃ) này nên được hiểu là tính từ của từ “của một số người” (ekaccānaṃ manussānaṃ). Trong câu “v.v. như vậy”, bởi từ “v.v.” (ādi), nên hiểu là bao gồm mẹ của Punabbasu v.v.

377. Vehāsanti bhummatthe upayogavacanaṃ, accantasaṃyoge vā. Cakkavattī hi cakkaratanaṃ purakkhatvā attano bhavanato abbhuggantvā ākāseneva sineruṃ padakkhiṇaṃ katvā sakalacakkavāḷaṃ anusaṃyāyatīti. Assabandhāti assapālā, ye assānaṃ yavadāyakā. Tathā gobandhā.

377. Từ “vehāsaṃ” là một từ ở đối cách mang ý nghĩa của vị trí cách, hoặc mang ý nghĩa liên tục không gián đoạn. Thật vậy, chuyển luân vương sau khi đặt bánh xe báu lên trước, bay lên từ cung điện của mình, chỉ bằng đường không đi nhiễu bên phải quanh núi Sineru, rồi đi tuần du khắp toàn cõi Chuyển Luân. “Người giữ ngựa” (assabandhā) là người chăn ngựa, những người cho ngựa ăn cỏ. Tương tự như vậy là “người giữ bò” (gobandhā).

Cakkavattiādīnaṃ puññiddhiyā vitthāriyamānāya atipapañco hotīti puññavato iddhiṃ lakkhaṇato dassentena ‘‘paripākaṃ gate puññasambhāre ijjhanakaviseso’’ti [Pg.15] vatvāpi jotikādīnaṃ puññiddhiṃ ekadesena dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha suvaṇṇapabbatoti sabbasuvaṇṇamayo pabbato. Tassa kira gahitagahitaṭṭhāne odhi na paññāyati. Ekasītāmatteti ettha sītā nāma kasanavasena naṅgalassa gatamaggo. Tumbaṃ nāma āḷhakaṃ. Cuddasa maggāti catuddasa kasanamaggā.

Vì rằng khi diễn giải rộng ra thần thông do phước của chuyển luân vương v.v. sẽ trở nên quá chi tiết, nên vị ấy, trong khi trình bày về đặc tính thần thông của người có phước, dù đã nói “là sự thành tựu đặc biệt khi các phước báu đã chín muồi”, để trình bày một phần thần thông do phước của Jotika v.v., đã nói “và ở đây...” v.v. Trong đó, “núi vàng” là ngọn núi hoàn toàn bằng vàng. Tương truyền rằng, ở bất cứ nơi nào được lấy đi trên ngọn núi ấy, giới hạn không được thấy rõ. Trong câu “một luống cày”, “luống cày” (sītā) có nghĩa là đường đi của lưỡi cày do việc cày. “Tumba” có nghĩa là một āḷhaka. “Mười bốn luống” là mười bốn luống cày.

378. Vijjaṃ parijapitvāti gandhārīvijjādikaṃ attano vijjaṃ katūpacāraṃ parivattetvā mantapaṭhanakkamena paṭhitvā.

378. “Sau khi trì tụng minh chú” (vijjaṃ parijapitvā) có nghĩa là: sau khi thực hiện các nghi thức chuẩn bị cho minh chú của mình như minh chú Gandhārī v.v., rồi lặp đi lặp lại, đọc theo thứ tự đọc thần chú.

379. Sammāpayogenāti upāyapayogena, yathā yathicchitatthasiddhi hoti, tathā pavattitañāyārambhena. Tassa tassa kammassāti yathādhippetassa nipphādetabbakammassa. Ettha cāti ‘‘tattha tattha sammāpayogappaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.18) imissā dasamāya iddhiyā niddesepi. Purimapāḷisadisāvā’’ti samādhivipphāraiddhiādīnaṃ niddesasadisāva. Sakaṭabyūhādikaraṇavasenāti sakaṭabyūhacakkabyūhapadumabyūhādīnaṃ saṃvidhānavasena nibbattavisesoti sambandho. Gaṇitagandhabbādi sippakammaṃ. Sallakattakādi vejjakammaṃ. Irubbedādīnaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ.

379. “Bởi sự áp dụng đúng đắn” (sammāpayogena) có nghĩa là bởi sự áp dụng phương tiện, bởi sự nỗ lực hợp lý đã được thực hiện theo cách mà sự thành tựu mục đích mong muốn xảy ra. “Của mỗi công việc” (tassa tassa kammassa) có nghĩa là của công việc cần được hoàn thành như đã dự định. “Và ở đây” (ettha ca) là ngay cả trong phần giải thích về loại thần thông thứ mười này: “ở đây và ở đó, thần thông có nghĩa là sự thành tựu do duyên là sự áp dụng đúng đắn”. “Giống như đoạn Pāli trước” có nghĩa là hoàn toàn giống như phần giải thích về thần thông do định sung mãn v.v. “Bởi việc thực hiện thế trận hình xe bò v.v.” (sakaṭabyūhādikaraṇavasena) có liên hệ là sự thành tựu đặc biệt do việc sắp xếp thế trận hình xe bò, thế trận hình bánh xe, thế trận hình hoa sen, v.v. Toán học, âm nhạc v.v. là kỹ nghệ (sippakamma). Phẫu thuật v.v. là y thuật (vejjakamma). (Liên quan đến) ba bộ Vệ-đà như Irubbeda v.v.

‘‘Ekopi hutvā bahudhāva hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 5.834; paṭi. ma. 1.102; 3.10) adhiṭṭhāniddhiyā eva gahitattā āha ‘‘adhiṭṭhānā iddhiyeva āgatā’’ti. Imasmiṃ panattheti imasmiṃ abhiññānisaṃsasaṅkhāte, iddhividhasaṅkhāte vā atthe.

Do bởi câu “Một mình hiện ra nhiều hình...” v.v. chỉ đề cập đến thần thông do quyết định, nên nói rằng “chỉ có thần thông do quyết định được đề cập đến”. Còn “trong ý nghĩa này” (imasmiṃ panatthe) là trong ý nghĩa này được gọi là lợi ích của thắng trí, hoặc được gọi là các loại thần thông.

380. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu’’ntiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāsattho vidhasaddo, ‘‘vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’tiādīsu (paṭi. ma. 3.13) vikappattho, tadubhayampettha yujjatīti dassento āha ‘‘iddhividhāyāti iddhikoṭṭhāsāya, iddhivikappāya vā’’ti. Iddhi hi abhiññāsu eko koṭṭhāso, vakkhamānehi bhedehi anekappabhedā ca. Vuttappakāravasenāti vuttassa cuddasappakārassa, cittaparidamanassa samāhitatādippakārassa ca vasena. ‘‘Iddhividhāyā’’ti tadatthassa sampadānavacananti āha ‘‘iddhividhādhigamatthāyā’’ti. ‘‘Kasiṇārammaṇato apanetvā’’ti idaṃ abhiññāpādakaparikammacittānaṃ [Pg.16] samānasantānatāya vuttaṃ, na parikammacittassa kasiṇārammaṇattā. Iddhividhābhimukhaṃ pesetīti nipphādetabbassa iddhividhassa abhimukhabhāvena pavatteti. Yaṃ hi ‘‘sataṃ homī’’tiādinā parikammacittassa pavattanaṃ, tadevassa abhinīharaṇaṃ, iddhividhābhimukhapesanañca tatheva iddhividhassa pavattanato abhininnāmanaṃ idha parikammacittassa iddhividhe adhimuttīti āha ‘‘adhigantabbaiddhipoṇaṃ iddhipabbhāraṃ karotī’’ti. Idha paccanubhavanaphusanā sacchikiriyāpattipariyāyā evāti dassento ‘‘pāpuṇātīti attho’’ti āha. Assāti iddhividhassa.

380. Trong các câu như “vật của trí theo một loại”, từ “vidha” có nghĩa là “phần”; trong các câu như “biểu diễn các loại thế trận”, nó có nghĩa là “sự phân loại”. Để chỉ ra rằng cả hai nghĩa đó đều thích hợp ở đây, vị ấy nói: “'iddhividhāya' có nghĩa là 'cho phần thần thông' hoặc 'cho sự phân loại thần thông'”. Thật vậy, thần thông là một phần trong các thắng trí, và có nhiều loại khác nhau bởi các sự phân chia sẽ được nói đến. “Bởi phương pháp đã nói” có nghĩa là bởi mười bốn loại đã được nói, và bởi các loại như sự định tĩnh của việc chế ngự tâm. (Nói rằng) từ “iddhividhāya” là một từ ở chỉ định cách cho mục đích đó, vị ấy nói: “với mục đích chứng đắc các loại thần thông”. Câu “sau khi rút tâm khỏi đối tượng kasina” này được nói do sự tương tục đồng nhất của tâm chuẩn bị và tâm nền tảng cho thắng trí, chứ không phải do tâm chuẩn bị có đối tượng là kasina. “Hướng tâm đến các loại thần thông” có nghĩa là làm cho nó vận hành theo cách hướng đến các loại thần thông cần được tạo ra. Thật vậy, sự vận hành nào của tâm chuẩn bị bằng cách “nguyện tôi trở thành một trăm” v.v., chính điều đó là sự hướng đến của nó, và là sự đưa đến đối diện các loại thần thông, vì sự vận hành của các loại thần thông theo đúng cách đó. Sự hướng tâm ở đây là sự quyết ý của tâm chuẩn bị vào các loại thần thông, vì vậy nói: “làm cho tâm hướng đến, xuôi về thần thông cần chứng đắc”. Để chỉ ra rằng ở đây sự trải nghiệm, sự tiếp xúc, sự chứng ngộ chỉ là các từ đồng nghĩa của sự đạt đến, vị ấy nói: “có nghĩa là 'đạt đến'”. “Của nó” (assa) là của các loại thần thông.

Ekopīti pi-saddo vakkhamānaṃ bahubhāvaṃ upādāya sampiṇḍanattho. So hissa paṭiyogī ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’ti. So ca kho bahubhāvaṃ nimminitvā ṭhitassa antarāva ekabhāvūpagamo. Yathākālaparicchedaṃ pana saraseneva ekabhāvūpagamo idha nādhippeto aniddhinimmānabhāvato. Tampi pubbe katakālaparicchedavasena siddhattā iddhānubhāvoyevāti keci. Aṭṭhāne vāyaṃ pi-saddo, eko hutvā bahudhāpi hoti, bahudhā hutvā ekopi hotīti sambandho. Imasmiṃ pakkhe pi-saddo vakkhamānaṃ ekabhāvaṃ upādāya ‘‘sampiṇḍanattho’’ti vatvā ‘‘so hī’’tiādi sabbaṃ yathārahaṃ vattabbaṃ. Bahubhāvanimmāne payojanaṃ dassetuṃ ‘‘bahūnaṃ santike’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahūnaṃ santiketi attanā nimmitānaṃ bahūnaṃ samīpe, tehi parivārito hutvāti adhippāyo. Vā-saddo avuttavikappattho, tena ‘‘dhammaṃ vā kathetukāmo’’ti evamādi saṅgayhati. ‘‘Ñāṇena adhiṭṭhahanto evaṃ hotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.

Trong câu “Ekopi”, từ “pi” có nghĩa là tổng hợp, liên quan đến trạng thái số nhiều sẽ được nói đến. Thật vậy, đối lập của nó là “từ một người, vị ấy trở thành nhiều người; từ nhiều người, vị ấy trở thành một người”. Và sự đạt đến trạng thái một người đó chỉ xảy ra trong khoảng thời gian của người đang đứng sau khi đã hóa hiện ra trạng thái nhiều người. Tuy nhiên, sự đạt đến trạng thái một người theo tự tánh tùy theo giới hạn thời gian thì không được chủ trương ở đây, vì đó không phải là sự hóa hiện do thần thông. Một số vị cho rằng, điều đó cũng chính là oai lực của thần thông, vì nó đã thành tựu do năng lực của sự giới hạn thời gian đã được thực hiện trước đó. Hoặc là, từ “pi” này ở không đúng chỗ; nên liên kết là “từ một người, vị ấy trở thành nhiều người; từ nhiều người, vị ấy cũng trở thành một người”. Trong trường hợp này, sau khi nói rằng từ “pi” có nghĩa là “tổng hợp” liên quan đến trạng thái một người sẽ được nói đến, tất cả những gì bắt đầu bằng “so hi” nên được nói một cách thích hợp. Để chỉ ra mục đích trong việc hóa hiện trạng thái nhiều người, câu bắt đầu bằng “bahūnaṃ santike” (ở gần nhiều người) đã được nói. Trong đó, “bahūnaṃ santike” có nghĩa là ở gần nhiều người do chính mình hóa hiện ra; ý nghĩa là “sau khi được họ vây quanh”. Từ “vā” có nghĩa là một sự lựa chọn khác chưa được nói đến; do đó, nó bao gồm cả những trường hợp như “hoặc là muốn thuyết pháp”. Nên được liên kết bằng cách dẫn đến câu “Ñāṇena adhiṭṭhahanto evaṃ hoti” (sau khi chú nguyện bằng trí tuệ, vị ấy trở thành như vậy).

381. Bhavati ettha iddhīti bhūmiyo, jhānāni. Etthāti ca hetumhi bhummavacanaṃ. Vivekato jātā bhūmi vivekajabhūmi. Vivekajaṃ hi paṭhamaṃ jhānaṃ nīvaraṇavivekasambhūtattā. Pītisukhabhūtā bhūmi pītisukhabhūmi. Dutiyajjhānañhi pītisukhabhūmibhūtañceva pītisukhasañjātañca samādhivasena. Upari dvīsupi eseva nayo. Iddhilābhāyāti iddhiyā adhigamāya. Iddhipaṭilābhāyāti iddhiyā punappunaṃ labhamānāya, bahulīkaraṇāyāti attho. Iddhivikubbanatāyāti iddhiyā vividharūpakāraṇāya, vikubbaniddhiyāti attho[Pg.17]. Iddhivisavitāyāti iddhiyā vividhānisaṃsapasavanāya. Iddhivasitāyāti iddhiyā khippanisantiādibhāvāvahavasībhāvatthāya. Iddhivesārajjāyāti iddhiyā paṭipakkhadūrībhāvena vigatasaṃkilesatāya suṭṭhu visāradabhāvāya. Catutthajjhānaṃ tāva iddhiyā bhūmi hotu tattha patiṭṭhāya nipphādetabbato, itarāni pana kathanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Tattha tīṇi jhānāni sambhārabhūmiyoti veditabbānīti sambandho. Tatiyajjhāne sukhapharaṇena, paṭhamadutiyesu pītipharaṇena sukhapharaṇena ca hetubhūtenāti yathārahavasena yojanā. Pharaṇaṃ cettha jhānassa subhāvitabhāvena sātisayānaṃ pītisukhānaṃ vasena jhānappaccayādinā sahajātanāmakāyassa paribrūhanaṃ, rūpakāyassa ca taṃsamuṭṭhānehi paṇītarūpehi paripphuṭatā. Tenāha bhagavā ‘‘pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharatī’’ti (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427). Sukhasaññanti jhānasukhena sahagataṃ saññaṃ. Lahusaññanti taṃsampayuttalahutāsahagataṃ saññaṃ. Okkamitvāti anupavisitvā. Tesu hi jhānesu sātisayāya lahutāya sampayuttaṃ sukhaṃ santānavasena pavattento yogī taṃ samokkanto viya hotīti evaṃ vuttaṃ. Saññāsīsena niddeso. Jhānasampayuttā hi lahutā vināpi iddhiyā ākāsaṃ laṅghāpanappamāṇappattā viya hoti. Lahubhāvaggahaṇeneva cettha mudukammaññabhāvāpi gahitā eva. Tenāha ‘‘lahumudukammaññakāyo hutvā’’ti.

381. “Thần thông (iddhi) thành tựu ở đây (ettha)”, vì vậy (các thiền) được gọi là các nền tảng (bhūmiyo), tức là các tầng thiền. Và “ettha” là cách dùng vị trí cách với nghĩa nhân cách. Nền tảng sinh ra từ ly là nền tảng do ly sanh. Thật vậy, sơ thiền là do ly sanh vì nó được sinh ra từ sự ly các triền cái. Nền tảng là hỷ và lạc là nền tảng hỷ lạc. Thật vậy, nhị thiền vừa là nền tảng hỷ lạc, vừa do hỷ lạc sanh ra, do năng lực của định. Ở hai (thiền) trên cũng theo phương pháp này. “Để đắc thần thông” (Iddhilābhāya) nghĩa là để chứng đắc thần thông. “Để tái đắc thần thông” (Iddhipaṭilābhāya) nghĩa là để đạt được thần thông nhiều lần, để làm cho thuần thục. “Vì khả năng biến hóa của thần thông” (Iddhivikubbanatāya) nghĩa là để tạo ra các hình sắc khác nhau bằng thần thông, tức là vì thần thông biến hóa. “Vì sự lan tỏa của thần thông” (Iddhivisavitāya) nghĩa là để sinh ra các quả báu khác nhau của thần thông. “Vì sự tự tại trong thần thông” (Iddhivasitāya) nghĩa là vì trạng thái tự tại mang lại các trạng thái như xuất khởi nhanh chóng v.v... trong thần thông. “Vì sự vô úy trong thần thông” (Iddhivesārajjāya) nghĩa là vì trạng thái vô úy một cách tốt đẹp do các pháp đối nghịch đã xa lìa, do đã thoát khỏi các phiền não. Trước hết, tứ thiền là nền tảng của thần thông, vì (thần thông) phải được thành tựu sau khi đã an trú trong đó. Nhưng còn các (thiền) khác thì sao? (Ngài) nói “ettha ca” v.v... Trong đó, nên hiểu rằng ba tầng thiền (đầu) là các nền tảng chuẩn bị, đó là sự liên kết. Trong tam thiền, do sự biến mãn của lạc; trong sơ thiền và nhị thiền, do sự biến mãn của hỷ và sự biến mãn của lạc làm nhân, nên phối hợp một cách thích hợp. Và sự biến mãn ở đây là sự tăng trưởng của danh thân đồng sanh do các duyên của thiền v.v... và là sự thấm nhuần của sắc thân bởi các sắc pháp vi diệu do chúng (hỷ, lạc) làm sanh khởi, do năng lực của hỷ và lạc vượt trội nhờ thiền đã được tu tập tốt đẹp. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: “vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn, lan khắp (thân này) với hỷ lạc”. “Lạc tưởng” (Sukhasaññā) là tưởng tương ưng với thiền lạc. “Khinh an tưởng” (Lahusaññā) là tưởng tương ưng với sự khinh an tương ưng với nó. “Sau khi nhập vào” (Okkamitvā) nghĩa là sau khi đi vào. Thật vậy, trong các thiền ấy, hành giả, khi làm cho lạc tương ưng với sự khinh an vượt trội sinh khởi theo dòng tương tục, thì giống như đã nhập hoàn toàn vào đó, vì vậy đã được nói như thế. Đây là sự chỉ dẫn lấy tưởng làm đầu. Thật vậy, sự khinh an tương ưng với thiền, ngay cả khi không có thần thông, cũng giống như đã đạt đến mức độ có thể bay lên không trung. Và ở đây, chỉ bằng việc nắm bắt trạng thái khinh an, các trạng thái nhu nhuyến và thích ứng cũng đã được bao gồm. Vì vậy, Ngài nói “sau khi có thân khinh an, nhu nhuyến và thích ứng”.

Iminā pariyāyenāti tiṇṇaṃ jhānānaṃ samāpajjanena sukhalahubhāvappattanāmarūpakāyassa sati cittaparidamane catutthaṃ jhānaṃ sukheneva iddhipaṭilābhāya saṃvattatīti iminā pariyāyena. Pakatibhūmiyā hi adhiṭṭhānabhūtā sambhārabhūmiyo pākārassa nemippadeso viyāti.

“Bằng phương pháp này” (Iminā pariyāyena) có nghĩa là: Bằng việc nhập vào ba tầng thiền, đối với người có danh thân và sắc thân đã đạt đến trạng thái lạc và khinh an, khi tâm đã được điều phục, tứ thiền sẽ dẫn đến việc tái đắc thần thông một cách dễ dàng; đó là ý nghĩa của “bằng phương pháp này”. Thật vậy, các nền tảng chuẩn bị (ba thiền đầu) đã trở thành cơ sở cho nền tảng chính (tứ thiền), giống như phần móng của một bức tường thành.

382. Iddhipādaniddese cattāroti gaṇanaparicchedo. Iddhipādāti ettha ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi. Paṭhamenatthena iddhi eva pādoti iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo. Pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti. Ayaṃ tāva aṭṭhakathānayo. Tattha iddhi-saddassa paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho [Pg.18] vutto. Pāda-saddassa eko karaṇatthova. Pajjitabbāva iddhi vuttā, na ca ijjhantī, pajjitabbā ca iddhi pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā hotīti paṭhamena atthena ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbāva vuddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na asamānādhikaraṇatā sambhavatīti dutiyenatthena ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti ca na sakkā vattuṃ. Tasmā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāso, dutiyena sāmivacanasamāso na yujjatīti paṭhamenatthena iddhiyā pādo iddhipādo, dutiyenatthena iddhi eva pādo iddhipādoti samāso yutto, yathāvuttopi vā, pādassa ijjhamānakoṭṭhāsaijjhanakaraṇūpāyabhāvato.

382. Trong phần giải thích về Thần Túc (Iddhipādaniddese), từ 'cattāro' (bốn) là sự xác định về số lượng. Ở đây trong từ 'iddhipāda', 'ijjhati' (thành tựu) nên là 'iddhi' (thành tựu), có nghĩa là 'samijjhati' (thành tựu), 'nipphajjati' (hoàn thành). Hoặc chúng sanh nhờ pháp này mà 'ijjhanti' (thành tựu), tức là 'iddhā' (thịnh vượng), 'vuddhā' (phát triển), 'ukkaṃsagatā' (đạt đến sự ưu việt), nên gọi là 'iddhi'. Theo nghĩa thứ nhất, chính sự thành tựu (iddhi) là nền tảng (pāda), nên gọi là 'iddhipāda' (thần túc), có nghĩa là phần của sự thành tựu. Theo nghĩa thứ hai, nền tảng (pāda) cho sự thành tựu (iddhi), nên gọi là 'iddhipāda'. 'Pāda' có nghĩa là 'patiṭṭhā' (nền tảng), 'adhigamūpāya' (phương tiện để chứng đắc). Do đó, họ 'pajjanti' (đạt đến), 'pāpuṇanti' (chứng ngộ) sự thành tựu (iddhiṃ) được gọi là sự đặc biệt ngày càng cao hơn. Trước hết, đây là phương pháp của Chú giải. Ở đó, đối với từ 'iddhi', nghĩa thứ nhất được nói là chủ cách, nghĩa thứ hai được nói là công cụ cách. Đối với từ 'pāda', chỉ có một nghĩa là công cụ cách. Sự thành tựu (iddhi) được nói là cái cần được đạt đến, chứ không phải là cái đang thành tựu; và sự thành tựu cần được đạt đến không thể đồng nhất vị trí (samānādhikaraṇā) với nền tảng (pāda) là công cụ để đạt đến. Do đó, theo nghĩa thứ nhất, không thể nói rằng “chính sự thành tựu là nền tảng, là thần túc”. Tương tự, sự thành tựu (iddhi) được gọi là sự phát triển, là cái cần được thực hiện bằng công cụ của hành động thành tựu, lại là cái cần được đạt đến bằng công cụ của hành động đạt đến, nên sự không đồng nhất vị trí của hai công cụ là không thể có được. Do đó, theo nghĩa thứ hai, cũng không thể nói rằng “nền tảng của sự thành tựu là thần túc”. Vì vậy, theo nghĩa thứ nhất, phức hợp đồng vị (samānādhikaraṇasamāso), và theo nghĩa thứ hai, phức hợp sở thuộc cách (sāmivacanasamāso) là không hợp lý. (Nên hiểu rằng) theo nghĩa thứ nhất, (phải là) nền tảng cho sự thành tựu là thần túc (iddhiyā pādo iddhipādo), và theo nghĩa thứ hai, chính sự thành tựu là nền tảng, là thần túc (iddhi eva pādo iddhipādo), thì phức hợp mới hợp lý. Hoặc, (cách giải thích) như đã nói (trong Chú giải) cũng hợp lý, vì 'pāda' có bản chất là phần đang thành tựu, là công cụ và phương tiện để thành tựu.

Pubbabhāgachandavasena chandahetuko. Sampayuttachandavasena chandādhiko. Pubbābhisaṅkhāravasena eva pana sahajātachandassāpi adhikatā veditabbā. Atha vā ‘‘chandañce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti imāya pāḷiyā chandādhipatisamādhi chandasamādhīti adhipati-saddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati. Adhipatisaddatthadassanavasena pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘chandahetuko chandādhiko vā samādhī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘chandaṃ adhipatiṃ karitvā’’tiādi. Padhānabhūtāti vīriyabhūtāti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhāranivattanatthaṃ pana padhānaggahaṇaṃ. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇaṃ. Padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso. Yo pana ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti evaṃ samāsayojanāvasena pādassa upāyatthataṃ gahetvā iddhipādattho vutto, so paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ ‘‘chandiddhipādo’’tiādinā (vibha. 457) vā abhidhamme āgatattā chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya vuddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnaṃ karaṇiddhibhāvañca sandhāya vuttoti veditabbo.

Do năng lực của dục trong giai đoạn đầu nên (định) có dục làm nhân (chandahetuko). Do năng lực của dục tương ưng nên (định) có dục làm trội vượt (chandādhiko). Lại nữa, cần hiểu rằng sự trội vượt của cả dục đồng sanh cũng chỉ do năng lực của sự tác thành trong giai đoạn đầu. Hoặc là, do đoạn Pāḷi này: “Này Tỳ khưu, nếu vị ấy lấy dục làm chủ mà đắc định, đắc nhất tâm, đây gọi là dục định”, nên được hiểu rằng phức hợp (chandasamādhi) được nói đến sau khi đã làm cho từ 'adhipati' bị ẩn đi, tức là 'chandādhipatisamādhi' (định có dục làm chủ) trở thành 'chandasamādhi'. Lại nữa, do năng lực trình bày ý nghĩa của từ 'adhipati', trong Chú giải đã nói: “định có dục làm nhân hoặc có dục làm trội vượt”. Chính vì thế, Ngài đã nói: “lấy dục làm chủ” v.v... Về từ 'padhānabhūtā' (tinh cần), một số vị nói rằng đó là 'vīriyabhūtā' (trở thành tinh tấn). Lại nữa, việc dùng từ 'padhāna' là để loại trừ 'saṅkhāra' (hành) đã được tạo tác. Hoặc là, 'saṅkharoti' (tác thành) các pháp đặc biệt này kia, nên gọi là 'saṅkhāra' (hành), ở đây chỉ cho toàn bộ tinh tấn. Trong đó, việc dùng từ 'padhāna' là để loại trừ (tinh tấn) khác với (tinh tấn) thành tựu bốn phận sự. Có nghĩa là 'padhānabhūtā' là 'seṭṭhabhūtā' (trở nên cao tột). Lại nữa, ý nghĩa của thần túc được nói đến sau khi đã lấy nghĩa phương tiện của từ 'pāda' theo cách kết hợp phức hợp “iddhiyā pādo iddhipādo” (nền tảng cho sự thành tựu là thần túc), cần phải được hiểu rằng ý nghĩa ấy được nói ra nhắm đến bản chất là chủ thể thành tựu (kattṛ-iddhi) và công cụ thành tựu (karaṇa-iddhi) của sự chứng đắc và giai đoạn đầu; hoặc do đã có trong A-tỳ-đàm qua câu “dục thần túc” v.v..., nên cũng nhắm đến bản chất là chủ thể thành tựu của sự phát triển cần được thực hiện bởi các thần túc như dục v.v..., và bản chất là công cụ thành tựu của các pháp như dục v.v...

Vīriyiddhipāde ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhīti. Dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dve eva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi[Pg.19], padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hotīti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathā visiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayavasena hotīti.

Trong tinh tấn thần túc, câu “vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ” (thành tựu tinh tấn định và các hành tinh cần), từ 'tinh tấn' (vīriya) xuất hiện hai lần. Trong đó, từ 'vīriya' thứ nhất là định từ của định, tức là 'vīriyādhipati samādhi' (định có tinh tấn làm chủ) là 'vīriyasamādhi' (tinh tấn định). Từ 'vīriya' thứ hai là để chỉ thành phần cấu thành. Thật vậy, ở khắp nơi chỉ có hai thành phần cấu thành là định (samādhi) và các hành tinh cần (padhānasaṅkhāra). Các pháp như dục v.v... là định từ của định. Còn các hành tinh tinh cần chỉ được đặc định bởi chính từ 'padhāna' (tinh cần), chứ không phải bởi các pháp như dục v.v... Do đó, ở đây, bản chất làm chủ của tinh tấn không được nói cho các hành tinh tinh cần. Và chính tinh tấn vốn đứng đó để đặc định cho định lại được nói bằng từ 'padhānasaṅkhāra' do năng lực của thành phần cấu thành, nên cũng không có nghĩa là sự thành tựu bởi hai loại tinh tấn được nói đến. Lại nữa, vì định được đặc định bởi các pháp như dục v.v..., và các hành tinh tinh cần cùng các pháp còn lại tương ưng với chính định đã được đặc định như vậy, do đó bốn thần túc được nói đến là do năng lực của các định từ của định. Và bản chất làm định từ của các pháp như dục v.v... có được là do năng lực nương tựa vào từng pháp tương ứng.

Atha vātiādinā nissayaṭṭhepi pāda-sadde upāyaṭṭhena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā. Teneva abhidhamme uttaracūḷabhājanīye ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā (vibha. 457) chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhāpucchake ca ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādināva (vibha. 462) uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi sutte, abhidhamme ca nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na hotīti.

Bằng câu “Hoặc là” v.v..., bản chất thần túc của các pháp như dục v.v... được nói đến với ý nghĩa là phương tiện (upāya) của từ 'pāda', mặc dù nó cũng có nghĩa là nơi nương (nissaya). Chính vì thế, trong A-tỳ-đàm, ở phần Uttaracūḷabhājanīya, bằng câu “bốn thần túc, dục thần túc” v.v..., chính bản chất thần túc của các pháp như dục v.v... đã được nói đến. Và trong phần Pañhāpucchaka, sau khi đã nêu đề mục bằng chính câu “bốn thần túc, ở đây vị Tỳ khưu có dục định” v.v..., lại phân tích chính bản chất thiện v.v... của các pháp như dục v.v... Thật vậy, việc trình bày thần túc theo nghĩa nơi nương (nissaya-iddhipāda) trong Kinh và A-tỳ-đàm được thực hiện chỉ nhằm mục đích cho thấy thần túc theo nghĩa phương tiện (upāya-iddhipāda); nếu không, sẽ không có sự phân loại thành bốn pháp.

383. Chandādīni aṭṭhāti chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhīti evaṃ chandādīni aṭṭha. Kāmaṃ cettha catūsupi ṭhānesu samādhi samādhi eva, tathāpi iddhiṃ uppādetukāmatāchandasahitova samādhi iddhipaṭilābhāya saṃvattati, na kevalo. Evaṃ vīriyasamādhiādayopi. Tasmā chandādisahitā ete cattāro ca samādhī, chandādayo ca cattāroti aṭṭha pajjati iddhi etehi pāpuṇīyati, sayaṃ vā pajjanti iddhipaṭilābhāya sampajjantīti padānīti vuccanti. Tenāha ‘‘iddhipaṭilābhāya saṃvattantī’’ti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘chando na samādhī’’tiādi, taṃ yadipi chandādayo samādhisahitāva iddhiṃ nipphādenti, tathāpi visuṃ nesaṃ padabhāvadassanaṃ. Ekato niyuttova, na ekeko hutvāti adhippāyo. Niyuttovāti sahito eva, na viyutto.

383. Tám pháp bắt đầu bằng dục (chandādīni aṭṭha) là: dục định, cần định, tâm định, thẩm định. Như vậy là tám pháp bắt đầu bằng dục. Thật vậy, trong cả bốn trường hợp này, định chính là định. Tuy nhiên, chỉ khi định đi cùng với dục có ý muốn tạo ra thần thông thì mới đưa đến việc chứng đắc thần thông, chứ không phải chỉ riêng (định). Cần định v.v... cũng như vậy. Do đó, bốn định này đi cùng với dục v.v..., và bốn pháp dục v.v..., là tám (pháp). Thần thông được đạt đến, được chứng đắc bởi những pháp này, hoặc tự chúng đi đến, thành tựu để chứng đắc thần thông, vì vậy được gọi là các nền tảng (padāni). Do đó, ngài nói: ‘chúng đưa đến việc chứng đắc thần thông’. Còn điều được nói trong Pāli là ‘dục không phải là định’ v.v..., điều đó, mặc dù dục v.v... chỉ khi đi cùng với định mới tạo ra thần thông, tuy nhiên (câu này) cho thấy bản chất nền tảng riêng biệt của chúng. Ý nghĩa là: chỉ khi được kết hợp cùng nhau (mới có hiệu quả), chứ không phải khi đứng riêng lẻ từng cái một. ‘Được kết hợp’ (niyutto) có nghĩa là đi cùng nhau, không tách rời.

384. Anonatanti na onataṃ, vīriyena paggahitattā alīnanti attho. Tenāha ‘‘kosajje na iñjatī’’ti, kosajjanimittaṃ na calatīti [Pg.20] attho. Uddhaṃ nataṃ unnataṃ, uddhataṃ vikkhittaṃ. Na unnataṃ anunnataṃ, avikkhittaṃ samāhitanti attho. Tenāha ‘‘uddhacce na iñjatī’’ti. Abhisaṅgavasena nataṃ abhinataṃ, na abhinataṃ anabhinataṃ, arattaṃ. Apagamanavasena nataṃ apanataṃ, kodhavasena vimukhaṃ. Na apanataṃ anapanataṃ, aduṭṭhaṃ. Diṭṭhiyā ‘‘ahaṃ, mama’’nti nissayavasena na nissitanti anissitaṃ. Chandarāgavasena na paṭibaddhanti appaṭibaddhaṃ. Rāgo kevalaṃ āsattimattaṃ, chandarāgo pana bahalakileso. Tathā hissa dūre ṭhitampi ārammaṇaṃ paṭibaddhameva. Vippamuttanti visesato pamuttaṃ. Jhānānaṃ kāmarāgapaṭipakkhatāya āha ‘‘kāmarāge’’ti. Visaṃyuttanti vivittaṃ saṃkilesato, na vā saṃyuttaṃ catūhipi yogehi. Vimariyādikataṃ kilesamariyādāya, yathā īsakampi kilesamariyādā na hoti, tathā paṭipannaṃ. Ekattagatanti ekaggataṃ upagataṃ accantameva samāhitaṃ. Tato eva nānattakilesehi nānāsabhāvehi kilesehi na iñjati.

384. ‘Không cúi xuống’ (anonataṃ) nghĩa là không co rút vì được nâng đỡ bởi tinh tấn. Do đó, ngài nói: ‘không dao động trong sự lười biếng’, nghĩa là không lay động vì nguyên nhân lười biếng. ‘Hướng lên trên’ (unnataṃ) là trạo cử, tán loạn. ‘Không hướng lên trên’ (anunnataṃ) nghĩa là không tán loạn, được định tĩnh. Do đó, ngài nói: ‘không dao động trong sự trạo cử’. ‘Hướng về’ (abhinataṃ) là do sự dính mắc. ‘Không hướng về’ (anabhinataṃ) là không tham ái. ‘Hướng đi’ (apanataṃ) là do sự rời xa, (nghĩa là) quay lưng đi do sân hận. ‘Không hướng đi’ (anapanataṃ) là không có ác ý. ‘Không nương tựa’ (anissitaṃ) là không nương tựa do sự y cứ vào tà kiến ‘ta, của ta’. ‘Không bị trói buộc’ (appaṭibaddhaṃ) là không bị trói buộc bởi dục tham. Tham (rāga) chỉ đơn thuần là sự dính mắc, còn dục tham (chandarāga) là phiền não thô dày. Thật vậy, đối với nó, đối tượng dù ở xa cũng bị trói buộc. ‘Được giải thoát đặc biệt’ (vippamuttaṃ) là được giải thoát một cách đặc biệt. Do các thiền là đối nghịch với dục tham, nên ngài nói ‘trong dục tham’. ‘Không tương ưng’ (visaṃyuttaṃ) là ly khai khỏi các pháp làm ô nhiễm, hoặc không tương ưng với bốn loại ách phược. ‘Được làm cho vượt ngoài ranh giới’ (vimariyādikataṃ) là vượt ngoài ranh giới của phiền não, thực hành theo cách mà không có dù chỉ một chút ranh giới của phiền não. ‘Đã đi đến nhất tâm’ (ekattagataṃ) là đã đạt đến nhất tâm, hoàn toàn định tĩnh. Chính vì vậy mà không dao động bởi các phiền não đa dạng, các phiền não có bản chất khác nhau.

Esa atthoti kosajjādinimittaṃ. Imassa cittassa āneñjanattho siddho eva āneñjappattiyā pakāsanavasena dassitattā. Puna vuttoti iddhiyā bhūmipādapadadassanappasaṅgena ‘‘imāni mūlāni nāmā’’ti mūlabhāvadassanatthaṃ puna vutto. Purimoti ‘‘saddhādīhi pariggahitattā’’tiādinā pubbe chadhā dassitanayo. Ayanti adhunā soḷasadhā dassitanayo. Suttanaye, paṭisambhidānaye ca dassite tattha sammoho na hoti, na adassiteti āha ‘‘ubhayattha asammohattha’’nti.

Đây là ý nghĩa: do nguyên nhân lười biếng v.v... Ý nghĩa về sự không dao động của tâm này đã được thành tựu, vì đã được chỉ ra bằng cách tuyên bố sự đạt đến trạng thái bất động. ‘Được nói lại’ là được nói lại để chỉ ra bản chất căn bản rằng ‘đây gọi là các cội rễ’, nhân dịp trình bày về địa, nền tảng, và cơ sở của thần thông. ‘(Phương pháp) trước’ là phương pháp đã được trình bày theo sáu cách trước đây, bắt đầu bằng ‘vì được hỗ trợ bởi tín v.v...’. ‘(Phương pháp) này’ là phương pháp được trình bày theo mười sáu cách bây giờ. Khi cả phương pháp theo Kinh và phương pháp theo Vô Ngại Giải Đạo được trình bày, thì không có sự mê mờ ở đó; (nếu) không được trình bày thì không phải là không có (sự mê mờ). Do đó, ngài nói ‘để không mê mờ ở cả hai nơi’.

385. Ñāṇena adhiṭṭhahantoti ‘‘kathaṃ panāyaṃ evaṃ hotī’’ti ettha pubbe attanā vuttapadaṃ uddharati adhiṭṭhānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāyā’’ti. Ettha anupubbena cattāri jhānāni samāpajjitvā catutthajjhānato vuṭṭhāyāti keci, taṃ ayuttaṃ. Yathicchitajjhānasamāpajjanatthañhi cittaparidamanaṃ, catutthajjhānameva ca abhiññāpādakaṃ, na itarāni. Parikammaṃ katvāti pādakajjhānato vuṭṭhāya kāmāvacaracittena ‘‘sataṃ homī’’tiādinā cintanamevettha parikammakaraṇaṃ, tathāvajjanameva ca āvajjanaṃ. Dutiyampīti pi-saddo samuccayattho, tena tatiyampi, tato bhiyyopīti imamatthaṃ dīpeti. Yathā hi jhānabhāvanā, evamabhiññābhāvanāpi. ‘‘Ekavāraṃ dvevāra’’nti idampi nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Nimittārammaṇanti paṭibhāganimittārammaṇaṃ. Parikammacittānīti ettha ekekassa parikammacittassa satārammaṇatā [Pg.21] daṭṭhabbā ‘‘sataṃ homī’’ti pavattanato. Sahassārammaṇānīti etthāpi eseva nayo. Vaṇṇavasenāti attanā parikappitavaṇṇavasena. No paṇṇattivasenāti na sattapaṇṇattivasena. Taṃ adhiṭṭhānacittaṃ appanācittamivāti ivaggahaṇaṃ abhiññācittassa jhānacittassa paṭhamuppattisadisabhāvato vuttaṃ, na tassa appanābhāvato. Rūpāvacaracatutthajjhānikanti rūpāvacaracatutthajhānavantaṃ, tena sampayuttaṃ.

385. Về câu ‘quyết định bằng trí tuệ’ (ñāṇena adhiṭṭhahanto), ở câu hỏi ‘nhưng làm thế nào điều này lại như vậy?’, ngài trích dẫn câu đã nói trước đây để trình bày phương pháp quyết định: ‘sau khi nhập và xuất thiền là nền tảng cho thắng trí’. Ở đây, một số người nói rằng (điều đó có nghĩa là) sau khi nhập tuần tự bốn thiền và xuất khỏi thiền thứ tư, nhưng điều đó không đúng. Vì việc rèn luyện tâm là để nhập thiền theo ý muốn, và chỉ có thiền thứ tư là nền tảng cho thắng trí, chứ không phải các thiền khác. ‘Sau khi làm chuẩn bị’ (parikammaṃ katvā) có nghĩa là: sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, chính sự suy tư bằng tâm Dục giới như ‘mong tôi trở thành một trăm’ v.v... là việc làm chuẩn bị ở đây, và sự hướng tâm cũng chính là sự hướng tâm như vậy. Trong ‘lần thứ hai’ (dutiyampi), từ ‘pi’ có nghĩa là tập hợp; do đó, nó chỉ ra ý nghĩa này: ‘cũng lần thứ ba’, ‘cũng nhiều hơn thế nữa’. Vì giống như việc tu tập thiền, việc tu tập thắng trí cũng vậy. Câu ‘một lần, hai lần’ này cũng nên được xem chỉ là một ví dụ. ‘Đối tượng là tướng’ (nimittārammaṇaṃ) nghĩa là đối tượng là quang tướng. Ở đây, trong ‘các tâm chuẩn bị’ (parikammacittāni), cần hiểu rằng mỗi tâm chuẩn bị có một trăm đối tượng, vì nó khởi lên với ý nghĩ ‘mong tôi trở thành một trăm’. Trong ‘có một ngàn đối tượng’ (sahassārammaṇāni) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Theo sắc tướng’ (vaṇṇavasena) nghĩa là theo sắc tướng do chính mình tưởng định. ‘Không phải theo chế định’ (no paṇṇattivasena) nghĩa là không phải theo chế định về chúng sinh. Trong câu ‘tâm quyết định đó giống như tâm an chỉ’ (taṃ adhiṭṭhānacittaṃ appanācittamiva), từ ‘giống như’ (iva) được dùng vì sự khởi sinh của tâm thắng trí tương tự như sự khởi sinh lần đầu của tâm thiền, chứ không phải vì nó có bản chất là an chỉ. ‘Thuộc thiền thứ tư Sắc giới’ (rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ) nghĩa là sở hữu thiền thứ tư Sắc giới, tương ưng với nó.

386. Yadi evaṃ ‘‘āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātī’’ti paṭisambhidāvacanaṃ kathanti āha ‘‘yampī’’tiādi. Tatrāpīti paṭisambhidāyampi. Āvajjatīti ‘‘bahukaṃ āvajjatī’’ti idaṃ pāṭhapadaṃ parikammavaseneva vuttaṃ, na āvajjanavasena. Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātīti abhiññāñāṇavasena vuttaṃ, na parikammacittasampayuttassa, aññassa vā kāmāvacarassa ñāṇassa vasena. Na hi tassa tādiso ānubhāvo atthīti. Tasmāti yasmā appanāppattassa abhiññāñāṇasseva vasena adhiṭṭhānaṃ, tasmā. Ayamadhiṭṭhānakkamoti dassento ‘‘bahukaṃ āvajjatī’’tiādimāha. Tattha sanniṭṭhāpanavasenāti nipphādanavasena.

386. Nếu vậy, câu nói trong Vô Ngại Giải Đạo ‘sau khi hướng tâm, quyết định bằng trí tuệ’ thì như thế nào? (Để trả lời), ngài nói ‘cũng điều mà…’ v.v... ‘Ở đó cũng vậy’ (tatrāpi) nghĩa là trong Vô Ngại Giải Đạo cũng vậy. Trong câu ‘hướng tâm nhiều lần’ (bahukaṃ āvajjatī), từ ‘hướng tâm’ (āvajjatī) này được nói theo nghĩa chuẩn bị (parikamma), chứ không phải theo nghĩa hướng tâm (āvajjana). Câu ‘sau khi hướng tâm, quyết định bằng trí tuệ’ được nói theo nghĩa trí tuệ thắng trí, chứ không phải theo nghĩa trí tuệ tương ưng với tâm chuẩn bị, hoặc một trí tuệ Dục giới nào khác. Vì trí tuệ đó không có oai lực như vậy. ‘Do đó’ (tasmā) có nghĩa là: vì sự quyết định (được nói) theo nghĩa của trí tuệ thắng trí đã đạt đến an chỉ, do đó, để chỉ ra ‘đây là trình tự quyết định’, ngài nói ‘hướng tâm nhiều lần’ v.v... Ở đó, ‘theo cách xác định’ (sanniṭṭhāpanavasena) có nghĩa là theo cách làm cho thành tựu.

Kāyasakkhidassanatthanti na kevalaṃ vacanamattameva, atha kho ayametassatthassa attano kāyena sacchikatattā kāyasakkhīti sakkhidassanatthaṃ.

(Câu) Kāyasakkhidassanatthanti (có nghĩa là): không chỉ đơn thuần là lời nói, tuy nhiên, vì vị này đã chứng ngộ ý nghĩa ấy bằng chính thân của mình nên (được gọi) là kāyasakkhī (người chứng ngộ bằng thân), (do đó, câu kệ được nói) nhằm mục đích cho thấy người chứng ngộ.

Kokanadanti padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ, vaṇṇasampannaṃ, ativiya sugandhañca hoti. Pātoti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyassuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena, guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇakajutitāya aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti.

(Từ) Kokanadanti là tính từ của hoa sen, giống như (từ) ‘kokāsaka’. Nghe nói, hoa sen ấy có nhiều cánh, màu sắc đẹp đẽ, và hương thơm ngào ngạt. (Từ) Pātoti có nghĩa là vào lúc sáng sớm. Đây là ý nghĩa ở đây: giống như hoa sen được gọi là kokanada vào buổi sáng, lúc mặt trời mọc, nở rộ, hương thơm không dứt, trở nên rực rỡ; cũng vậy, hãy chiêm ngưỡng bậc Chánh Đẳng Giác, người có hương thơm từ thân và hương thơm từ các đức hạnh, tỏa sáng với uy lực của chính mình như mặt trời trên bầu trời vào mùa thu, bậc Aṅgīrasa vì có hào quang phát ra từ các chi phần của thân.

Abhabboti paṭipattisāramidaṃ sāsanaṃ, paṭipatti ca pariyattimūlikā, tvañca pariyattiṃ uggahetuṃ asamattho, tasmā abhabboti adhippāyo. Abhabbo nāma na hoti vāsadhurasseva padhānabhāvato.

(Từ) Abhabboti (không có khả năng), ý muốn nói là: giáo pháp này có sự thực hành là cốt lõi, và sự thực hành lại có pháp học làm căn bản, còn ngươi thì không có khả năng học pháp học, vì vậy (ngươi) không có khả năng. (Thật ra) không phải là không có khả năng, vì chỉ có phận sự thiền quán là chính yếu.

Bhikkhūti pabbajitavohārena vuttaṃ, bhāvinaṃ vā bhikkhubhāvaṃ upādāya yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410). Pilotikakhaṇḍanti suvisuddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ[Pg.22]. Rajo haratīti rajoharaṇaṃ. Abhinimminitvā adāsi tattha pubbe katādhikārattā. Tathā hi yoniso ummujjanto ‘‘attabhāvassa panāyaṃ doso’’ti asubhasaññaṃ, aniccasaññañca paṭilabhitvā nāmarūpapariggahādinā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā kalāpasammasanādikkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā udayabbayañāṇādipaṭipāṭiyā vipassanaṃ anulomagotrabhusamīpaṃ pāpesi. Obhāsavissajjanapubbikā bhāsitagāthā obhāsagāthā.

(Từ) Bhikkhūti được nói theo cách gọi của bậc xuất gia, hoặc là dựa vào trạng thái tỳ khưu trong tương lai, giống như (câu) ‘Đức Phật đã đi đến Rājagaha’. (Từ) Pilotikakhaṇḍanti là mảnh vải rất trong sạch. Vì lau sạch bụi bẩn nên gọi là rajoharaṇa (vật lau bụi). (Đức Thế Tôn) đã hóa hiện và ban cho (mảnh vải ấy) vì vị ấy đã có sự tích lũy công đức trong quá khứ. Thật vậy, khi tác ý như lý rằng ‘đây là lỗi của tự thân’, vị ấy đã chứng được tưởng bất tịnh và tưởng vô thường, rồi bằng cách phân biệt danh sắc v.v., đã đưa trí tuệ vào năm uẩn, theo trình tự của tuệ quán sát tổng hợp v.v. đã phát triển thiền quán, theo thứ tự của tuệ sanh diệt v.v. đã đưa thiền quán đến gần tuệ thuận thứ và tuệ chuyển tộc. Những câu kệ được nói ra mà có sự phóng quang đi trước được gọi là obhāsagāthā (những câu kệ hào quang).

Rāgo rajo ariyassa vinaye, na ca pana reṇu vuccati ‘‘rajo’’ti. Kasmā? Cittassa malīnabhāvakaraṇato. Rāgassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘rajo’’ti. Etaṃ rajanti etaṃ rāgasaṅkhātaṃ rajaṃ. Vippajahitvāti aggamaggena visesato pajahanahetu. Paṇḍitā viharanti teti te pajahanakā paṇḍitā hutvā viharanti. Vītarajassa sabbaso pahīnarāgādirajassa buddhassa bhagavato sāsane. Tathā hi vadanti –

Trong giới luật của bậc Thánh, tham ái là bụi bẩn, chứ không phải hạt bụi được gọi là ‘bụi bẩn’. Tại sao? Vì nó làm cho tâm trở nên ô uế. ‘Bụi bẩn’ này là tên gọi khác của tham ái. (Cụm từ) Etaṃ rajanti có nghĩa là bụi bẩn này được gọi là tham ái. (Từ) Vippajahitvāti (có nghĩa là) vì đã từ bỏ một cách đặc biệt bằng đạo cao thượng. (Cụm từ) Paṇḍitā viharanti teti (có nghĩa là) những người từ bỏ ấy, sau khi trở thành bậc hiền trí, họ an trú (trong giáo pháp). (An trú) trong giáo pháp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, bậc đã ly bụi bẩn, bậc đã hoàn toàn đoạn trừ bụi bẩn là tham ái v.v. Thật vậy, các ngài nói rằng:

‘‘Cittamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā;

Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373;

ma. ni. aṭṭha. 1.106;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.100;

itivu. aṭṭha. 88);

‘Khi tâm bị ô nhiễm, chúng sanh bị ô nhiễm; khi tâm trong sạch, chúng sanh được trong sạch, như vậy đã được bậc Đại Sĩ nói’.

Chaḷabhiññāgahaṇena gahitāya chaḷabhiññāya vibhāvitepi ariyamagge anuttarabhāvasāmaññena phalanibbānehi saddhiṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘nava lokuttaradhammā’’ti.

Mặc dù Thánh đạo đã được làm cho rõ ràng bởi thắng trí thứ sáu, vốn được bao gồm trong việc đề cập đến sáu thắng trí, nhưng khi gom lại cùng với quả và Niết-bàn do sự tương đồng về trạng thái vô thượng, ngài đã nói là ‘chín pháp siêu thế’.

Pattassa pidahanākārena hatthaṃ ṭhapento ‘‘hatthaṃ pidahī’’ti vutto. Hatthanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, hatthena pidahīti attho.

Khi đặt tay với tư thế che bình bát, ngài được gọi là ‘che tay’. Hoặc là, (từ) hatthanti là từ chỉ công cụ cách, có nghĩa là che bằng tay.

Sahassakkhattunti sahassadhā. Sahassadhā hi attānaṃ ekacitteneva nimminantopi sahassavāraṃ nimminanto viya hoti. Asatipi kiriyābyāvuttiyaṃ tadatthasiddhitoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sahassakkhattu’’nti vuttaṃ. Ambavaneti ambavane katavihāre. Rammeti ramaṇīye. Yāva kālappavedanā, tāva nisīdīti yojanā.

(Từ) Sahassakkhattunti có nghĩa là một ngàn cách. Thật vậy, dù hóa hiện tự thân thành một ngàn cách chỉ bằng một tâm, cũng giống như hóa hiện một ngàn lần. Để chỉ ra ý nghĩa này, rằng dù không có sự lặp lại của hành động nhưng ý nghĩa của nó đã được thành tựu, nên đã được nói là ‘sahassakkhattuṃ’. (Từ) Ambavaneti có nghĩa là trong ngôi tịnh xá được xây dựng trong vườn xoài. (Từ) Rammeti có nghĩa là ở nơi khả ái. Cách kết nối câu là: ngài đã ngồi cho đến khi thời gian (dùng bữa) được thông báo.

Aniyametvāti vaṇṇāvayavasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā. Nānāvaṇṇeti nānākāre yathāvuttavaṇṇādivasena nānāvidhe. Missakakeseti palitehi missitakese. Upaḍḍharattavaṇṇaupaḍḍhapaṇḍuvaṇṇādīsu aññataravaṇṇanti evaṃ upaḍḍharattacīvare. Padavasena atthassa[Pg.23], gamanavasena pāḷiyā bhaṇanaṃ padabhāṇaṃ. Parikathādivasena dhammassa kathanaṃ dhammakathā. Sarena bhaññaṃ suttādīnaṃ uccāraṇaṃ sarabhaññaṃ. Aparepīti vuttākārato aññepi dīgharassakisathūlādike nānappakārake. Icchiticchitappakārāyeva hontīti yathā yathā icchitā, taṃtaṃpakārāyeva honti. Yattakā hi visesā vaṇṇādivasena tesu icchitā, tattakavisesavantova te honti. Te pana tathā bahudhā bhinnākārepi vaṇṇavasena ārammaṇaṃ katvā ekameva adhiṭṭhānacittaṃ pavattati. Ayaṃ hissa ānubhāvo – yathā ekāva cetanā nānāvisesavantaṃ attabhāvaṃ nibbatteti, tattha bhavapatthanā kammassa visesapaccayo hoti. Acinteyyo ca kammavipākoti ce, idhāpi parikammacittaṃ visesapaccayo hoti, acinteyyo ca iddhivisayoti gahetabbaṃ. Esa nayoti yvāyaṃ bahubhāvanimmāne ‘‘abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā’’tiādinā adhiṭṭhānanayo vutto, esa nayo itaresupi adhiṭṭhānesu.

(Từ) Aniyametvāti có nghĩa là không xác định bằng các đặc điểm như màu sắc, bộ phận cơ thể, vật dụng, hành động, v.v. (Từ) Nānāvaṇṇeti có nghĩa là có nhiều hình dạng khác nhau, có nhiều loại khác nhau tùy theo màu sắc v.v. đã được nói đến. (Từ) Missakakeseti có nghĩa là có tóc lẫn với tóc bạc. (Ví dụ như) nửa màu đỏ, nửa màu vàng nhạt, v.v., hoặc có y nửa màu đỏ. Việc tụng đọc Pāli theo từng từ để hiểu nghĩa là padabhāṇa. Việc thuyết giảng giáo pháp bằng cách thảo luận v.v. là dhammakathā. Việc đọc tụng kinh v.v. với giọng điệu là sarabhañña. (Từ) Aparepīti có nghĩa là những loại khác ngoài những loại đã nói, có nhiều loại khác nhau như dài, ngắn, ốm, mập, v.v. (Cụm từ) Icchiticchitappakārāyeva hontīti có nghĩa là được mong muốn như thế nào thì chúng trở thành loại như thế ấy. Thật vậy, bao nhiêu đặc điểm được mong muốn ở chúng về màu sắc v.v., thì chúng có bấy nhiêu đặc điểm ấy. Tuy nhiên, dù chúng có nhiều hình dạng khác nhau như vậy, khi lấy màu sắc làm đối tượng, chỉ có một tâm quyết định duy nhất khởi lên. Đây là uy lực của nó: giống như một tư duy duy nhất tạo ra một tự thân có nhiều đặc điểm khác nhau, ở đó, sự mong muốn tái sanh là duyên đặc biệt của nghiệp. Nếu hỏi, quả của nghiệp là bất khả tư nghì phải không? (Trả lời là) ở đây cũng vậy, tâm chuẩn bị là duyên đặc biệt, và nên hiểu rằng lĩnh vực thần thông cũng là bất khả tư nghì. (Cụm từ) Esa nayoti có nghĩa là: phương pháp quyết định đã được nói đến trong việc hóa hiện nhiều hình dạng, bắt đầu bằng câu ‘sau khi nhập thiền nền tảng cho thắng trí...’, phương pháp này cũng áp dụng cho các sự quyết định khác.

Iti avisesaṃ atidesena dassetvā visesaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādi vuttaṃ. Tattha iminā bhikkhunā icchantenāti sambandho. Maṃ jānissantīti ‘‘iddhimā’’ti maṃ jānissanti. Antarāvāti paricchinnakālassa abbhantare eva. Pādakajjhānantiādi parikammakaraṇākāradassanatthaṃ vuttaṃ, itaraṃ pana atideseneva vibhāvitanti. Evaṃ akarontoti ‘‘eko homī’’ti antarā adhiṭṭhānaṃ akaronto. ‘‘Yathāparicchinnakālavasenā’’ti iminā ‘‘sataṃ homī’’tiādinā adhiṭṭhānaṃ karontena kālaparicchedavaseneva kātabbanti dasseti. Sayameva eko hoti adhiṭṭhānassa paṭippassaddhattā. Ettha ca parikammādhiṭṭhānacittānaṃ iddhimā vaṇṇavasena sayameva ārammaṇaṃ hoti. Tesu parikammacittāni santatipaccuppannārammaṇāni. Adhiṭṭhānacittaṃ sampativattamānārammaṇaṃ adhiṭṭhānassa ekacittakkhaṇikattāti vadanti.

Như vậy, sau khi trình bày điểm không đặc biệt bằng cách chỉ dẫn gián tiếp, để trình bày điểm đặc biệt theo tự thân hình thức của nó, đoạn văn bắt đầu bằng "ayaṃ pana viseso" đã được nói đến. Trong đó, có sự liên kết là "bởi vị tỳ khưu này, người đang mong muốn". (Họ) sẽ biết ta, (nghĩa là) họ sẽ biết ta là "người có thần thông". "Antarā" (trong khoảng) có nghĩa là chỉ bên trong khoảng thời gian đã được giới hạn. Đoạn văn bắt đầu bằng "pādakajjhāna" được nói để chỉ ra cách thức thực hiện chuẩn bị, còn phần khác đã được làm rõ chỉ bằng cách chỉ dẫn gián tiếp. "Evaṃ akaronto" (người không làm như vậy) có nghĩa là người không làm sự quyết định ở giữa chừng rằng "tôi sẽ trở thành một". Bằng câu "yathāparicchinnakālavasenā", (chú giải) chỉ ra rằng bởi người thực hiện sự quyết định bắt đầu bằng "tôi sẽ trở thành một trăm", (việc đó) chỉ nên được thực hiện theo sự giới hạn thời gian. Tự mình trở thành một do sự lắng dịu của quyết định. Và ở đây, đối với các tâm chuẩn bị và tâm quyết định, chính người có thần thông, xét về phương diện sắc tướng, trở thành đối tượng. Trong số đó, các tâm chuẩn bị có đối tượng là hiện tại tiếp diễn. Tâm quyết định có đối tượng là hiện tại đang diễn ra, (các vị) nói rằng vì sự quyết định chỉ có một sát-na tâm.

387. ‘‘Āvibhāva’’nti padassa heṭṭhā vuttena hoti-saddena sambandho na yujjati upayogavacanena vuttattā, tathā vakkhamānena ca gacchati-saddena attano, paresañca āvibhāvassa icchitattā, nāmapadañca kiriyāpadāpekkhanti kiriyāsāmaññavācinā karoti-saddena yojetvā āha ‘‘āvibhāvaṃ karotī’’ti. Tirobhāvanti etthāpi eseva nayo[Pg.24]. Yadi evaṃ kathaṃ paṭisambhidāyanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘idameva hī’’tiādi. Kāmaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṃ hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.11) āgataṃ, tampi idameva āvibhāvakaraṇaṃ, tirobhāvakaraṇañca sandhāya vuttaṃ. Sesapadāni tesaṃyeva vevacanāni. Andhakāranti rattandhakāraṃ, divāpi vā bilaguhādigataṃ andhakāraṃ. Paṭicchannanti kuṭṭakavāṭādinā paṭicchāditaṃ. Anāpāthanti dūratāsukhumataratādinā na āpāthagataṃ. Ayanti iddhimā. Paṭicchannopi dūre ṭhitopi attā vā paro vā yathā dissatīti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Ālokajātanti ālokabhūtaṃ, jātālokaṃ vā.

387. Sự liên kết của từ "āvibhāva" với động từ "hoti" đã được nói ở dưới là không phù hợp, vì nó được nói ở đối cách; cũng vậy, (sự liên kết) với động từ "gacchati" sẽ được nói đến sau cũng không phù hợp, vì sự hiện ra của chính mình và của người khác được mong muốn, và vì danh từ phụ thuộc vào động từ, nên sau khi kết hợp với động từ "karoti" có nghĩa chung về hành động, ngài (chú giải) nói "āvibhāvaṃ karoti" (làm cho hiện ra). Đối với "tirobhāva" (sự biến mất) cũng theo phương pháp tương tự. Nhắm đến câu chất vấn "Nếu vậy, (giải thích) trong Paṭisambhidāmagga như thế nào?", ngài nói đoạn bắt đầu bằng "idameva hi". Thật vậy, trong Paṭisambhidāmagga, có đoạn văn bắt đầu bằng "āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṃ hotī", đoạn văn đó cũng được nói nhắm đến chính sự làm cho hiện ra và sự làm cho biến mất này. Các từ còn lại là từ đồng nghĩa của chính những từ đó. "Andhakāra" (bóng tối) là bóng tối ban đêm, hoặc là bóng tối ở trong hang, hốc... ngay cả ban ngày. "Paṭicchanna" (bị che khuất) là bị che đậy bởi tường, cửa... "Anāpātha" (không trong tầm thấy) là không lọt vào tầm thấy do ở xa, quá vi tế... "Ayaṃ" (người này) là người có thần thông. Cần phải thay đổi biến cách và kết hợp (câu văn) theo nghĩa: "Dù bị che khuất, dù đứng ở xa, bản thân hay người khác được thấy như thế nào". "Ālokajāta" (ánh sáng đã sinh) có nghĩa là đã trở thành ánh sáng, hoặc có ánh sáng đã sinh khởi.

388. Etaṃ pana pāṭihāriyanti āvibhāvapāṭihāriyamāha. Kena katapubbanti tattha kāyasakkhiṃ pucchitvā ‘‘satthā tāva kāyasakkhī’’ti dassentena ‘‘bhagavatā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘bhagavā hī’’tiādi vuttaṃ. Sāvatthivāsike passantīti ānetvā sambandho, tathā ‘‘yāva avīciṃ dassesī’’ti. Ākāsagatesu heṭṭhimaheṭṭhimavimānesu uparūparivimānaṃ byavadhāyakesu byūhiyamānesu taggataṃ ākāsaṃ byūḷhaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ākāsañca dvidhā viyūhitvā’’ti.

388. Bằng câu "etaṃ pana pāṭihāriyaṃ", ngài nói về thần thông hiện hình. Sau khi hỏi về nhân chứng thân chứng ở đó bằng câu "đã được ai làm trước đây?", bởi người đang chỉ ra rằng "trước hết, bậc Đạo Sư là nhân chứng thân chứng", sau khi nói "bởi Đức Thế Tôn", để làm rõ ý nghĩa đó, đoạn văn bắt đầu bằng "bhagavā hi" đã được nói. Cần đem (động từ) đến và liên kết thành "thấy những người dân ở Sāvatthī"; tương tự, "ngài đã cho thấy cho đến tận địa ngục Avīci". Khi các cung điện ở tầng dưới và dưới nữa, vốn là vật cản đối với các cung điện ở tầng trên và trên nữa, nằm trong không gian, bị dời đi, không gian thuộc về chúng được gọi là đã bị dời đi, nên đã nói "sau khi dời không gian theo hai cách".

Ayamatthoti āvibhāvapāṭihāriyassa satthārā katabhāvo. Purimabuddhānaṃ paṭipattiāvajjanaṃ buddhappaveṇiyā anupālanatthaṃ. ‘‘Ekena pādenā’’tiādi tivikkamadassanaṃ. Nayaṃ deti yassa nayassa anusārena vācanāmaggaṃ ṭhapesi.

"Ý nghĩa này là": việc thần thông hiện hình đã được bậc Đạo Sư thực hiện. Sự quán xét về thực hành của các vị Phật quá khứ là để duy trì truyền thống của chư Phật. Đoạn văn bắt đầu bằng "ekena pādena" là sự trình bày về ba bước đi thần diệu. (Nó) đưa ra phương pháp mà theo đó, ngài đã thiết lập đường lối giảng dạy.

Cūḷaanāthapiṇḍiko nāma anāthapiṇḍikamahāseṭṭhissa kaniṭṭhabhātā.

Người tên là Cūḷa Anāthapiṇḍika là em trai của đại trưởng giả Anāthapiṇḍika.

Sinerupabbataṃ nibbijjhitvāti taṃ parisāya dissamānarūpaṃyeva katvā nibbijjhitvā. Nanti sinerupabbataṃ.

"Sinerupabbataṃ nibbijjhitvā" (sau khi xuyên qua núi Sineru) có nghĩa là sau khi làm cho nó (núi Sineru) vẫn hiện rõ hình tướng đối với hội chúng rồi xuyên qua. "Naṃ" là núi Sineru.

Anekasatasahassasaṅkhassa okāsalokassa, taṃnivāsisattalokassa ca vivaṭabhāvakaraṇapāṭihāriyaṃ lokavivaraṇaṃ nāma. Mahābrahmāti sahampatimahābrahmā.

Thần thông làm cho thế giới không gian có số lượng nhiều trăm ngàn và thế giới chúng sinh cư ngụ trong đó trở nên rộng mở được gọi là "lokavivaraṇa" (mở ra các thế giới). "Mahābrahmā" là đại Phạm thiên Sahampati.

Passatha [Pg.25] tāva apaṇṇakapaṭipadāya phalanti nirayabhayena tajjetvā satthu anupubbikathānayena saggasukhena palobhetvā, na pana saggasampattiyaṃ ninnabhāvāpādanena.

(Như thể nói rằng) "Trước hết, các ngươi hãy xem quả của con đường thực hành không sai lầm", sau khi đe dọa bằng nỗi sợ địa ngục, theo phương pháp thuyết tuần tự của bậc Đạo Sư, sau khi dụ dỗ bằng hạnh phúc cõi trời, chứ không phải bằng cách làm cho (tâm họ) hướng về tài sản cõi trời.

389. Yathā āvibhāvakaraṇe ālokakasiṇaṃ samāpajjitabbaṃ ālokanimmānāya, evaṃ tirobhāvakaraṇe andhakāranimmānāya nīlakasiṇaṃ samāpajjitabbaṃ. Kāmañcetaṃ pāḷiyaṃ sarūpato nāgataṃ, ‘‘vivaṭaṃ āvaṭa’’nti (paṭi. ma. 3.11) pana vacanato atthato āgatameva. Odātakasiṇantogadhaṃ vā ālokakasiṇanti vuttovāyamattho. Andhakāranti andhakāravantaṃ.

389. Giống như trong việc làm cho hiện ra, cần phải nhập biến xứ ánh sáng để hóa hiện ánh sáng, cũng vậy, trong việc làm cho biến mất, cần phải nhập biến xứ màu xanh để hóa hiện bóng tối. Mặc dù điều này không được đề cập đến theo hình thức trong Pāli tạng, nhưng do câu "cái mở trở thành cái đóng", nó thực sự đã được đề cập đến về mặt ý nghĩa. Hoặc ý nghĩa này đã được nói rằng biến xứ ánh sáng được bao hàm trong biến xứ màu trắng. "Andhakāra" (bóng tối) có nghĩa là có bóng tối.

390. Avasese iṭṭiyattherādike.

390. Những vị còn lại như trưởng lão Iṭṭiya và các vị khác.

391. Pākaṭo iddhimā etassa atthīti pākaṭaṃ, pākaṭañca taṃ pāṭihāriyañcāti pākaṭapāṭihāriyaṃ. Na ettha iddhimā pākaṭoti apākaṭaṃ, apākaṭañca taṃ pāṭihāriyañcāti apākaṭapāṭihāriyaṃ. Iddhimato eva hi pākaṭāpākaṭabhāvenāyaṃ bhedo, na pāṭihāriyassa. Na hi taṃ apākaṭaṃ atthi.

391. "Pākaṭa" (hiển lộ) là vì "có người thần thông hiển lộ đối với nó"; "pākaṭapāṭihāriya" (thần thông hiển lộ) là vì "nó vừa hiển lộ và nó vừa là thần thông". "Apākaṭa" (không hiển lộ) là vì "ở đây người thần thông không hiển lộ"; "apākaṭapāṭihāriya" (thần thông không hiển lộ) là vì "nó vừa không hiển lộ và nó vừa là thần thông". Sự phân biệt này quả thật là do sự hiển lộ hay không hiển lộ của chính người có thần thông, chứ không phải của thần thông. Vì quả thật không có thần thông nào là không hiển lộ.

Uttarimanussadhammāti manussadhammo vuccati dasa kusalakammapathadhammā, tato manussadhammato uttari. Iddhisaṅkhātaṃ pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ. Āḷindeti pamukhe. Okāsehīti pakira. Iddhābhisaṅkhāranti iddhipayogaṃ. Abhisaṅkhāsīti abhisaṅkhari, akāsīti attho. Tālacchiggaḷenāti kuñcikacchiddena. Aggaḷantarikāyāti piṭṭhasaṅghātānaṃ antarena.

Về "uttarimanussadhamma" (pháp vượt trên pháp của người thường): Mười thiện nghiệp đạo được gọi là pháp của người thường; (pháp) vượt trên pháp của người thường đó (là uttarimanussadhamma). Thần thông được gọi là "iddhi" là "iddhipāṭihāriya". "Āḷinde" là ở hiên trước. "Okāsehi" là hãy rải ra. "Iddhābhisaṅkhāraṃ" là sự thực hành thần thông. "Abhisaṅkhāsi" có nghĩa là "abhisaṅkhari" (đã thực hiện), "akāsi" (đã làm). "Tālacchiggaḷena" là qua lỗ khóa. "Aggaḷantarikāya" là qua khe giữa các cánh cửa.

Antarahitoti antaradhāyitukāmo. Bako brahmā yathā antaradhāyituṃ na sakkoti, tathā katvā bhagavā sayaṃ tassa, brahmagaṇassa ca anāpāthabhāvagamanena antarahito hutvā ‘‘samaṇassa gotamassa imasmiṃ ṭhāne atthibhāvo vā natthibhāvo vā na sakkā jānitu’’nti evaṃ brahmagaṇassa vacanokāso mā hotūti ‘‘bhavevāha’’nti imaṃ gāthaṃ abhāsi.

Antarahito có nghĩa là muốn biến mất. Phạm thiên Baka không thể biến mất như thế nào, đức Thế Tôn đã làm như thế ấy, chính Ngài đã trở nên vô hình đối với vị ấy và đối với chúng Phạm thiên bằng cách đi đến trạng thái không hiển lộ, rồi nghĩ rằng: “Mong rằng chúng Phạm thiên không có cơ hội để nói rằng: ‘Không thể biết được sự hiện hữu hay không hiện hữu của Sa-môn Gotama ở nơi này,’” Ngài đã nói lên kệ ngôn này: “Bhavevāhaṃ.”

Tattha bhavevāhaṃ bhayaṃ disvāti ahaṃ bhave saṃsāre jātijarādibhedaṃ bhayaṃ disvā eva. Bhavañca vibhavesinanti imañca kāmabhavādiṃ tividhampi [Pg.26] sattabhavaṃ, vibhavesinaṃ vibhavaṃ gavesamānampi pariyesamānampi punappunaṃ bhave eva disvā. Bhavaṃ nābhivadinti taṇhādiṭṭhivasena kiñci bhavaṃ na abhivadiṃ na gahesiṃ. Nandiñca na upādiyinti bhavataṇhaṃ na upagacchiṃ, na aggahesinti attho.

Ở đây, bhavevāhaṃ bhayaṃ disvā có nghĩa là: Ta, sau khi đã thấy sự nguy hiểm có nhiều loại như sanh, già,... trong sự hiện hữu, trong vòng luân hồi. Bhavañca vibhavesinaṃ có nghĩa là: Và sau khi đã thấy sự hiện hữu của chúng sanh này, cả ba loại như dục hữu,... và thấy những người tìm cầu sự không hiện hữu, những người tìm kiếm, truy tầm sự không hiện hữu, lại cứ lập đi lập lại trong chính sự hiện hữu. Bhavaṃ nābhivadiṃ có nghĩa là: Ta đã không tán dương, đã không nắm giữ bất cứ sự hiện hữu nào về phương diện ái và tà kiến. Nandiñca na upādiyiṃ có nghĩa là: Ta đã không đến gần, đã không nắm giữ ái hữu.

392. Alaggamānoti vinivijjhitvā gamanena kuṭṭādīsu katthaci na laggamāno. Āvajjitvā kataparikammenāti yassa parato gantukāmo, taṃ āvajjitvā ‘‘ākāso hotu, ākāso hotū’’ti evaṃ kataparikammena iddhimatā. Pākārapabbatāpekkhāya ‘‘susiro, chiddo’’ti ca pulliṅgavasena vuttaṃ. Ubbedhavasena pavattaṃ vivaraṃ susiraṃ. Tiriyaṃ pavattaṃ chiddaṃ.

392. Alaggamāno có nghĩa là không bị dính mắc vào bất cứ nơi nào ở tường vách,... do đi xuyên qua. Āvajjitvā kataparikammena có nghĩa là: Người có thần thông, muốn đi qua phía bên kia của vật nào, vị ấy hướng tâm đến vật ấy rồi thực hiện chuẩn bị như vầy: “Hãy trở thành hư không, hãy trở thành hư không.” Liên quan đến tường thành và núi non, các từ “susiro” và “chiddo” đã được nói theo nam tánh. Lỗ hổng diễn tiến theo chiều dọc là susiraṃ. Lỗ hổng diễn tiến theo chiều ngang là chiddaṃ.

Yattha katthaci kasiṇe parikammaṃ katvāti pathavīkasiṇādīsu yattha katthaci kasiṇe jhānaṃ samāpajjitvā parikammaṃ katvā ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhātabbo. Tattha kāraṇamāha ‘‘aṭṭhasamāpattivasībhāvoyeva pamāṇa’’nti. Tasmā yaṃ yaṃ icchati, taṃ tadeva hoti. Etena pathaviyā ummujjananimujjane āpokasiṇasamāpajjanaṃ, udakādīsu pathavīnimmāne pathavīkasiṇasamāpajjanaṃ na ekantato icchitabbanti vuttaṃ hoti. Etanti etaṃ tirokuṭṭādigamanapāṭihāriyakaraṇe ākāsakasiṇasamāpajjanaṃ avassaṃ vattabbaṃ anucchavikabhāvato. Evañca katvā ‘‘ākāsakasiṇavasena paṭicchannānaṃ vivaṭakaraṇa’’ntiādivacanaṃ viya pathavīkasiṇavasena ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādibhāvo ‘‘ākāse vā udake vā pathaviṃ nimminitvā padasā gamanaṃ icchatī’’tiādinā yaṃ pakiṇṇakanaye vuttaṃ, tampi samatthitaṃ hoti.

Yattha katthaci kasiṇe parikammaṃ katvā có nghĩa là: Sau khi nhập thiền trong bất cứ đề mục biến xứ nào trong các đề mục biến xứ như đất,..., sau khi thực hiện chuẩn bị, nên chú nguyện rằng: “Hãy trở thành hư không.” Về điều ấy, lý do được nói là: “Sự thuần thục trong tám định chứng chính là tiêu chuẩn.” Do đó, vị ấy mong muốn điều gì, điều ấy liền trở thành như vậy. Do điều này, có nghĩa là đã được nói rằng: “Việc nhập thủy biến xứ trong khi trồi lên lặn xuống trong đất, và việc nhập địa biến xứ trong khi hóa hiện đất ở trong nước,... là không nhất thiết phải được mong muốn một cách tuyệt đối.” Etaṃ có nghĩa là: Việc nhập không biến xứ này trong khi thực hiện thần thông đi xuyên tường vách,... chắc chắn nên được nói đến do tính chất thích hợp. Và do làm như vậy, giống như lời nói: “Việc làm cho các vật bị che khuất trở nên trống trải do năng lực của không biến xứ,”... cũng vậy, do năng lực của địa biến xứ, trạng thái “từ một thân hiện ra nhiều thân,”... và điều đã được nói trong phần tạp luận bằng cách bắt đầu là: “Hoặc ở hư không, hoặc ở trong nước, sau khi hóa hiện đất, vị ấy mong muốn đi bộ,” điều ấy cũng được thành tựu.

‘‘Doso natthī’’ti dvikkhattuṃ baddhaṃ subaddhaṃ viya daḷhīkaraṇaṃ nāma hotīti adhippāyena vatvā tena payojanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘puna samāpajjitvā’’tiādi vuttaṃ. Adhiṭṭhitattā ākāso hotiyevāti sacepi kiñci antarā upaṭṭhitaṃ pabbatādi siyā, tampi ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva. Idampi aṭṭhānaparikappanamattaṃ, tādisassa upaṭṭhānameva natthīti dassetuṃ ‘‘antarā’’tiādi vuttaṃ.

Sau khi nói với ý nghĩa rằng: “Không có lỗi,” giống như vật được buộc hai lần là được buộc kỹ, việc làm cho vững chắc có được, để chỉ ra sự không có lợi ích của việc ấy, câu bắt đầu bằng “puna samāpajjitvā” đã được nói. Adhiṭṭhitattā ākāso hotiyeva có nghĩa là: Nếu có ngọn núi nào đó,... đã khởi lên ở khoảng giữa, ngọn núi ấy,... cũng trở thành hư không do đã được chú nguyện rằng: “Hãy trở thành hư không.” Điều này cũng chỉ là sự tưởng tượng về điều không thể có. Để chỉ ra rằng sự khởi lên của ngọn núi,... như vậy là không có, câu bắt đầu bằng “antarā” đã được nói.

393. Paricchinditvāti yathicchitaṭṭhānaṃ ñāṇena paricchinditvā. Tatrāti tasmiṃ pathaviyā udakabhāvādhiṭṭhāne ayaṃ yathāvuttapaṭipattivibhāvinī pāḷi[Pg.27]. Parato ‘‘tatrāyaṃ pāḷī’’ti āgataṭṭhānesupi iminā nayena attho veditabbo.

393. Paricchinditvā có nghĩa là sau khi đã phân định bằng trí tuệ nơi chốn theo như ý muốn. Tatrā có nghĩa là: Trong sự chú nguyện đất trở thành nước ấy, đây là đoạn Pāḷi làm sáng tỏ sự thực hành theo như đã được nói. Ở những nơi về sau có câu “tatrāyaṃ pāḷī,” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này.

Soti iddhimā. Adhiṭṭhānakāle kālaparicchedaṃ katvā adhiṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā’’ti. Pakatiyā udakaṃ animmānaudakaṃ.

So có nghĩa là người có thần thông. Vị ấy chú nguyện sau khi đã phân định thời gian vào lúc chú nguyện, do đó đã được nói là: “paricchinnakālaṃ pana atikkamitvā.” Nước tự nhiên là nước không được hóa hiện.

394. Viparītanti yaṃ udakaṃ akkamitvā akkamanto na saṃsīdati, taṃ panettha iddhiyā pathavīnimmānavasena veditabbaṃ. Pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇajjhānaṃ.

394. Viparītaṃ có nghĩa là: Nước nào mà người đi trên đó không bị chìm xuống, nước ấy ở đây nên được hiểu là do năng lực hóa hiện đất bằng thần thông. Pathavīkasiṇaṃ có nghĩa là thiền địa biến xứ.

395. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Chinnapakkho, asañjātapakkho vā sakuṇo ḍetuṃ na sakkotīti pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī sakuṇo’’ti (paṭi. ma. 3.11) pakkhī-saddena visesetvā sakuṇo vuttoti ‘‘pakkhehi yuttasakuṇo’’ti āha. Parikammaṃ katvāti ‘‘pathavī hotū’’ti parikammaṃ katvā.

395. Pallaṅkaṃ là thế ngồi được kết lại bằng hai đùi từ khắp bốn phía. Do con chim bị gãy cánh hoặc chưa mọc cánh không thể bay lên được, nên trong Pāḷi, con chim được nói đến sau khi đã được đặc định hóa bằng từ pakkhī là “pakkhī sakuṇo,” do đó (chú giải) đã nói là “pakkhehi yuttasakuṇo” (con chim có đủ đôi cánh). Parikammaṃ katvā có nghĩa là sau khi thực hiện chuẩn bị rằng: “Hãy trở thành đất.”

Ākāse antalikkheti antalikkhasaññite ākāse. Yattha yattha hi āvaraṇaṃ natthi, taṃ taṃ ‘‘ākāsa’’nti vuccati. Ayañca iddhimā na pathaviyā āsanne ākāse gacchati. Yattha pana pakkhīnaṃ agocaro, tattha gacchati, tādisañca loke ‘‘antalikkha’’nti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘antalikkhasaññite ākāse’’ti.

Ākāse antalikkhe có nghĩa là trong hư không được gọi là không trung. Thật vậy, nơi nào không có vật cản, nơi đó được gọi là “ākāsa.” Và người có thần thông này không đi trong hư không gần mặt đất. Nhưng vị ấy đi đến nơi nào là phi hành xứ của loài chim, và nơi như vậy được gọi là “antalikkha” ở trong đời. Do đó, đã được nói là “antalikkhasaññite ākāse.”

Theroti pubbe vutta tipiṭakacūḷābhayatthero. Samāpattisamāpajjananti puna samāpattisamāpajjanaṃ. Nanu samāhitamevassa cittanti iddhimato pāṭihāriyavasena pavattamānassa cittaṃ accantaṃ samāhitameva hoti, na aññadā viya asamāhitanti adhippāyo. Taṃ pana therassa matimattaṃ. Pubbe hi pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā pathaviṃ adhiṭṭhāya gacchati, idāni pana ākāso icchitabbo, tasmā ākāsakasiṇaṃ samāpajjitabbameva. Tenāha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Tirokuṭṭapāṭihāriye vuttanayeneva paṭipajjitabbanti yathā tattha kuṭṭādi ‘‘ākāso hotū’’ti adhiṭṭhānena ākāso hoti, evaṃ idhāpi pabbatarukkhādiṃ adhiṭṭhānena ākāsaṃ katvā gantabbanti attho. Atha vā tirokuṭṭapāṭihāriye vuttanayenevāti ‘‘sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassā’’tiādinā (visuddhi. 2.392) tattha [Pg.28] vuttanayena. Etena ‘‘purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānameveta’’nti nāgādīhi kayiramāno vibandho gamanantarāyaṃ na karotīti dasseti.

Theroti: là trưởng lão Tipiṭakacūḷābhaya đã được nói đến trước đây. Samāpattisamāpajjananti: là lại nhập thiền chứng. Nanu samāhitamevassa cittanti: Chẳng phải tâm của vị ấy đã được định tĩnh rồi sao, có nghĩa là: tâm của vị có thần thông đang diễn tiến do năng lực của pháp thần thông chắc chắn là đã được định tĩnh, không phải là không được định tĩnh như trong trường hợp khác. Taṃ pana therassa matimattaṃ: Nhưng điều ấy chỉ là quan điểm của vị trưởng lão. Pubbe hi pathavīkasiṇaṃ samāpajjitvā pathaviṃ adhiṭṭhāya gacchati, idāni pana ākāso icchitabbo, tasmā ākāsakasiṇaṃ samāpajjitabbameva: Vì trước đây, sau khi nhập thiền biến xứ đất, vị ấy chú nguyện đất rồi đi; còn bây giờ, hư không là đối tượng được mong muốn, vì thế, chắc chắn phải nhập thiền biến xứ hư không. Tenāha ‘‘kiñcāpī’’tiādi: Do đó, ngài đã nói: “Dầu cho” v.v… Tirokuṭṭapāṭihāriye vuttanayeneva paṭipajjitunti: Cần phải thực hành theo phương pháp đã được nói trong pháp thần thông độn thổ xuyên tường, có nghĩa là: giống như ở đó, tường vách v.v… trở thành hư không do sự chú nguyện “hãy là hư không,” cũng vậy, ở đây, sau khi làm cho núi non, cây cối v.v… trở thành hư không do sự chú nguyện rồi đi, đó là ý nghĩa. Atha vā tirokuṭṭapāṭihāriye vuttanayenevāti: Hoặc là, theo phương pháp đã được nói trong pháp thần thông độn thổ xuyên tường là theo phương pháp đã được nói ở đó bằng câu bắt đầu là: “sace panassa bhikkhuno adhiṭṭhahitvā gacchantassā”tiādi (visuddhi. 2.392). Etena ‘‘purimādhiṭṭhānabaleneva cassa antarā añño pabbato vā rukkho vā utumayo uṭṭhahissatīti aṭṭhānameveta’’nti nāgādīhi kayiramāno vibandho gamanantarāyaṃ na karotīti dasseti: Bằng câu này, ngài cho thấy rằng: “Việc một ngọn núi khác hay một cây cối khác do thời tiết sanh khởi lên ở khoảng giữa do năng lực của sự chú nguyện trước đây của vị ấy, điều này không thể xảy ra,” do đó sự cản trở được tạo ra bởi loài rồng v.v… không gây ra sự nguy hiểm cho việc đi.

Okāseti janavivitte yuttaṭṭhāne. Pākaṭo hoti ākāsacārī ayaṃ samaṇoti.

Okāseti: ở nơi thích hợp, vắng vẻ người. Pākaṭo hoti ākāsacārī ayaṃ samaṇoti: Vị ấy trở nên hiển nhiên rằng: “Vị sa-môn này đi trên hư không.”

396. Dvācattālīsayojanasahassaggahaṇaṃ paṭhamakappavasena kataṃ, tato paraṃ pana anukkamena pathaviyā ussitabhāvena tato katipayayojanūnatā siyā, appakaṃ adhikaṃ vā ūnaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti tathā vuttaṃ. Tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇenāti yadā yasmiṃ dīpe majjhe tiṭṭhanti, tadā tato purimasmiṃ atthaṃ gacchantā pacchime udentā hutvā ālokakaraṇena. Aññajotīnaṃ vā abhibhavanena, duddasatāya ca mahiddhike. Sattānaṃ sītapariḷāhavūpasamanena, osadhitiṇavanappatīnaṃ paribrūhanena ca mahānubhāve. Chupatīti phusati. Parimajjatīti hatthaṃ ito cito ca sañcārento ghaṃseti. Abhiññāpādakajjhānavasenevāti yassa kassaci abhiññāpādakajjhānavasena. Eva-kārena pādakajjhānavisesaṃ nivatteti, na adhiṭṭhānaṃ. Tenevāha ‘‘natthettha kasiṇasamāpattiniyamo’’ti. Tirokuṭṭapāṭihāriyādīsu viya imasmiṃ nāma kasiṇe jhānaṃ samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti na ettha koci niyamo atthīti attho. Tathā hi pāḷiyaṃ kiñci samāpattiṃ aparāmasitvā ‘‘idha so iddhimā’’tiādi (paṭi. ma. 3.10-11) vuttaṃ. Hatthapāse hoti ‘‘candimasūriye’’ti evaṃ vuttaṃ candimasūriyamaṇḍalaṃ. Rūpagataṃ hatthapāseti hatthapāse ṭhitaṃ rūpagataṃ, hatthapāse vā rūpagataṃ. Hatthaṃ vā vaḍḍhetvā parāmasatīti yojanā.

396. Dvācattālīsayojanasahassaggahaṇaṃ paṭhamakappavasena kataṃ, tato paraṃ pana anukkamena pathaviyā ussitabhāvena tato katipayayojanūnatā siyā, appakaṃ adhikaṃ vā ūnaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti tathā vuttaṃ: Việc đề cập đến bốn mươi hai ngàn do-tuần được thực hiện theo thời sơ kiếp, nhưng sau đó, do việc mặt đất dần dần dâng cao lên, có thể ít hơn một vài do-tuần so với con số đó; vì việc nhiều hơn một chút hay ít hơn một chút không đáng kể, nên đã được nói như vậy. Tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇenāti yadā yasmiṃ dīpe majjhe tiṭṭhanti, tadā tato purimasmiṃ atthaṃ gacchantā pacchime udentā hutvā ālokakaraṇena: Bằng việc tạo ra ánh sáng trong ba châu cùng một lúc, có nghĩa là: khi mặt trời, mặt trăng ở giữa châu nào, lúc ấy chúng đang lặn ở châu phía trước và đang mọc ở châu phía sau, bằng việc tạo ra ánh sáng. Aññajotīnaṃ vā abhibhavanena, duddasatāya ca mahiddhike: Có thần thông lớn do việc lấn át các ánh sáng khác, và do khó nhìn thấy. Sattānaṃ sītapariḷāhavūpasamanena, osadhitiṇavanappatīnaṃ paribrūhanena ca mahānubhāve: Có oai lực lớn do làm dịu đi sự nóng lạnh của chúng sanh, và do làm tăng trưởng các loại dược thảo, cỏ, và cây rừng. Chupatīti phusati: Chupatīti có nghĩa là chạm đến. Parimajjatīti hatthaṃ ito cito ca sañcārento ghaṃseti: Parimajjatīti có nghĩa là xoa, chà xát trong khi di chuyển tay qua lại. Abhiññāpādakajjhānavasenevāti: Bằng năng lực của thiền nền tảng cho thắng trí, có nghĩa là bằng năng lực của bất kỳ thiền nào làm nền tảng cho thắng trí. Eva-kārena pādakajjhānavisesaṃ nivatteti, na adhiṭṭhānaṃ: Bằng từ ‘eva,’ ngài loại trừ một loại thiền nền tảng đặc biệt, chứ không phải sự chú nguyện. Tenevāha ‘‘natthettha kasiṇasamāpattiniyamo’’ti: Do đó, ngài nói: “Ở đây không có quy định về việc nhập thiền biến xứ.” Tirokuṭṭapāṭihāriyādīsu viya imasmiṃ nāma kasiṇe jhānaṃ samāpajjitvā adhiṭṭhātabbanti na ettha koci niyamo atthīti attho: Giống như trong các pháp thần thông độn thổ xuyên tường v.v…, ở đây không có bất kỳ quy định nào rằng phải nhập thiền trong một biến xứ nào đó rồi mới chú nguyện, đó là ý nghĩa. Tathā hi pāḷiyaṃ kiñci samāpattiṃ aparāmasitvā ‘‘idha so iddhimā’’tiādi (paṭi. ma. 3.10-11) vuttaṃ: Thật vậy, trong Pāli, không đề cập đến bất kỳ thiền chứng nào, câu “idha so iddhimā” v.v… đã được nói. Hatthapāse hoti ‘‘candimasūriye’’ti evaṃ vuttaṃ candimasūriyamaṇḍalaṃ: Vầng mặt trăng và mặt trời được nói đến như vậy trong câu “candimasūriye” là ở trong tầm tay. Rūpagataṃ hatthapāseti hatthapāse ṭhitaṃ rūpagataṃ, hatthapāse vā rūpagataṃ. Hatthaṃ vā vaḍḍhetvā parāmasatīti yojanā: Rūpagataṃ hatthapāse có nghĩa là đối tượng sắc ở trong tầm tay, hoặc đối tượng sắc ở trong tầm tay. Hoặc, vị ấy chạm đến sau khi đã duỗi dài tay ra, nên hiểu cách kết nối như vậy.

Upādinnakaṃ nissāya anupādinnakassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ. Yuttiyā panettha upādinnakassapi vaḍḍhanacchāyā dissati. Attano aṇumahantabhāvāpādane upādinnakassa hāpanaṃ viya vaḍḍhanampi labbhateva. Yathā āyasmato mahāmoggallānassa nandopanandadamaneti evaṃ pavattaṃ sahavatthunā theravādaṃ āharitvā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tipiṭakacūḷanāgatthero āhā’’tiādi āraddhaṃ. Kiṃ pana na hoti, hotiyevāti adhippāyo. Dve hi paṭisedhā [Pg.29] pakatiṃ gamentīti. ‘‘Tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti idaṃ yathādhikatatthadassanavasena vuttaṃ, khuddakabhāvāpādanampettha labbhateva.

Upādinnakaṃ nissāya anupādinnakassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ: Việc làm tăng trưởng sắc vô chấp thủ nương vào sắc chấp thủ đã được nói đến. Yuttiyā panettha upādinnakassapi vaḍḍhanacchāyā dissati: Nhưng ở đây, theo lý, dấu hiệu của việc làm tăng trưởng cả sắc chấp thủ cũng được thấy. Attano aṇumahantabhāvāpādane upādinnakassa hāpanaṃ viya vaḍḍhanampi labbhateva: Trong việc làm cho bản thân trở nên nhỏ hay lớn, giống như việc làm giảm thiểu sắc chấp thủ, việc làm tăng trưởng cũng chắc chắn có được. Yathā āyasmato mahāmoggallānassa nandopanandadamaneti evaṃ pavattaṃ sahavatthunā theravādaṃ āharitvā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tipiṭakacūḷanāgatthero āhā’’tiādi āraddhaṃ: Giống như trong việc Tôn giả Mahāmoggallāna nhiếp phục Nandopananda, sau khi dẫn ra quan điểm của trưởng lão cùng với câu chuyện đã diễn ra như vậy để chỉ ra ý nghĩa ấy, câu bắt đầu là “trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga đã nói” được bắt đầu. Kiṃ pana na hoti, hotiyevāti adhippāyo: Tại sao lại không thể được? Chắc chắn là được, đó là chủ ý. Dve hi paṭisedhā pakatiṃ gamentīti: Vì hai từ phủ định mang lại ý nghĩa khẳng định. ‘‘Tadā mahantaṃ hoti mahāmoggallānattherassa viyā’’ti idaṃ yathādhikatatthadassanavasena vuttaṃ, khuddakabhāvāpādanampettha labbhateva: Câu này “Lúc ấy, thân trở nên to lớn như của trưởng lão Mahāmoggallāna” được nói theo cách chỉ ra ý nghĩa phù hợp với bối cảnh; ở đây, việc làm cho thân trở nên nhỏ bé cũng chắc chắn có được.

Nandopanandanāgadamanakathāvaṇṇanā

Chú giải câu chuyện nhiếp phục rồng Nandopananda

Olokesi buddhāciṇṇavasena ‘‘atthi nu kho assa upanissayo’’ti. Lokiyaṃ ratanattaye pasādalakkhaṇaṃ sāsanāvatāraṃ sandhāyāha ‘‘appasanno’’ti. Micchādiṭṭhito vivecetvā pasādetabboti adhippāyo. Tenāha ‘‘ko nu kho…pe… viveceyyā’’ti.

Olokesi buddhāciṇṇavasena ‘‘atthi nu kho assa upanissayo’’ti: Ngài đã nhìn xem theo thông lệ của các vị Phật rằng: “Liệu có duyên lành nơi nó chăng?” Lokiyaṃ ratanattaye pasādalakkhaṇaṃ sāsanāvatāraṃ sandhāyāha ‘‘appasanno’’ti: Nhắm đến sự thâm nhập giáo pháp có đặc tính là niềm tin nơi Tam Bảo thuộc về thế gian, ngài đã nói: “không có niềm tin.” Micchādiṭṭhito vivecetvā pasādetabboti adhippāyo: Sau khi tách nó ra khỏi tà kiến, cần phải làm cho nó có niềm tin, đó là chủ ý. Tenāha ‘‘ko nu kho…pe… viveceyyā’’ti: Do đó, ngài đã nói: “Ai có thể… tách ra?”

Taṃ divasanti yadā bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto tāvatiṃsabhavanābhimukho gacchati, taṃ divasabhāgaṃ. Āpānabhūmiṃ sajjayiṃsūti yattha so nisinno bhojanakiccaṃ karoti, taṃ parivesanaṭṭhānaṃ sittaṃ sammaṭṭhaṃ bhojanūpakaraṇūpanayanādinā sajjayiṃsu paṭiyādesuṃ. Tividhanāṭakehīti vadhūkumārikaññāvatthāhi tividhāhi nāṭakitthīhi. Olokayamānoti pekkhanto, vicārento vā.

Taṃ divasanti: vào phần ngày mà Đức Thế Tôn, được Tăng chúng vây quanh, đi hướng về cõi trời Ba Mươi Ba. Āpānabhūmiṃ sajjayiṃsūti: chúng đã chuẩn bị, sắp đặt nơi yến tiệc, tức là nơi phục vụ mà con rồng ấy ngồi thực hiện việc ăn uống, được tưới nước, quét dọn, bằng việc mang đến các dụng cụ ăn uống v.v… Tividhanāṭakehīti: với ba loại vũ nữ ở các giai đoạn: phụ nữ đã có chồng, thiếu nữ, và cô gái trẻ. Olokayamānoti: đang xem, hoặc đang quan sát.

Uparūparīti matthakamatthake. Bhavanenāti bhavanapadesena. Bhogehīti sarīrabhogehi. Avakujjenāti nikujjitena. Gahetvāti yathā tāvatiṃsabhavanassa padesopi nāvasissati, evaṃ pariyādāya.

Uparūparīti: ở trên đỉnh đầu. Bhavanenāti: bằng một phần của cung điện. Bhogehīti: bằng các khoanh của thân mình. Avakujjenāti: bằng cách úp xuống. Gahetvāti: sau khi bao trùm hoàn toàn sao cho ngay cả một phần của cõi trời Ba Mươi Ba cũng không còn sót lại.

Sineruparibhaṇḍanti sinerumekhalaṃ. Sinerussa kira samantato bahalato, puthulato ca pañcayojanasahassaparimāṇāni cattāri paribhaṇḍāni tāvatiṃsabhavanassa ārakkhāya nāgehi, garuḷehi, kumbhaṇḍehi, yakkhehi ca adhiṭṭhitāni, tāni paribhaṇḍabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘paribhaṇḍa’’nti vuttaṃ. Tehi kira sinerussa upaḍḍhaṃ pariyādinnaṃ.

Sineruparibhaṇḍanti: sườn núi Sineru. Sinerussa kira samantato bahalato, puthulato ca pañcayojanasahassaparimāṇāni cattāri paribhaṇḍāni tāvatiṃsabhavanassa ārakkhāya nāgehi, garuḷehi, kumbhaṇḍehi, yakkhehi ca adhiṭṭhitāni, tāni paribhaṇḍabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘paribhaṇḍa’’nti vuttaṃ: Tương truyền, xung quanh núi Sineru có bốn vành đai, mỗi vành đai có kích thước năm ngàn do-tuần về bề dày và bề rộng, được cai quản bởi rồng, garuḷa, kumbhaṇḍa, và dạ-xoa để bảo vệ cõi trời Ba Mươi Ba; chúng được gộp lại làm một và gọi là “vành đai” do có chung bản chất là vành đai. Tehi kira sinerussa upaḍḍhaṃ pariyādinnaṃ: Tương truyền, chúng chiếm một nửa núi Sineru.

Attabhāvaṃ vijahitvāti manussarūpaṃ antaradhāpetvā. Bādhatīti khedamattaṃ uppādeti.

Attabhāvaṃ vijahitvāti: sau khi làm cho hình dạng con người biến mất. Bādhatīti: chỉ làm phát sinh sự mệt mỏi.

Attabhāvaṃ vijahitvāti sukhumattabhāvanimmānena nāgarūpaṃ vijahitvā. Mukhaṃ vivari ‘‘mukhagataṃ samaṇaṃ saṃkhādissāmī’’ti. Pācīnena ca pacchimena cāti nāgassa tathānipannattā vuttaṃ. Suṭṭhu satiyā paccupaṭṭhāpanatthamāha ‘‘manasi karohī’’ti.

Cụm từ Attabhāvaṃ vijahitvāti (sau khi từ bỏ thân thể) có nghĩa là: sau khi từ bỏ hình dạng loài rồng bằng cách hóa hiện thân thể vi tế. Nó đã mở miệng ra (với ý nghĩ): “Ta sẽ nhai nuốt vị sa-môn đã vào trong miệng.” Cụm từ pācīnena ca pacchimena ca (cả phía đông và phía tây) được nói đến do con rồng đã nằm theo cách như vậy. Ngài đã nói: “Hãy tác ý” là để thiết lập niệm một cách vững chắc.

Ādito [Pg.30] paṭṭhāya sabbapāṭihāriyānīti tadā therena katapāṭihāriyāni sandhāya vuttaṃ. Imaṃ pana ṭhānanti imaṃ nāsāvātavissajjanakāraṇaṃ.

Cụm từ Ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni (tất cả các phép thần thông kể từ ban đầu) được nói đến nhằm ám chỉ các phép thần thông đã được vị trưởng lão thực hiện vào lúc ấy. Còn cụm từ imaṃ pana ṭhānaṃ (còn trường hợp này) có nghĩa là: nguyên nhân của việc thở hơi ra từ mũi này.

Anubandhīti ‘‘na sakkā evaṃmahiddhikassa imassa samaṇassa paṭipaharitu’’nti bhayena palāyantaṃ anubandhi.

Cụm từ anubandhi (đã truy đuổi) có nghĩa là: đã truy đuổi con rồng đang bỏ chạy vì sợ hãi, (với ý nghĩ rằng): “Không thể tấn công lại vị sa-môn có đại thần lực như vậy.”

Ekapaṭipāṭiyāti ekāya paṭipāṭiyā, nirantaranti attho. Ayamevāti yā upādinnakaṃ nissāya anupādinnakassa vaḍḍhi, ayameva. Ettha edise hatthavaḍḍhanādipāṭihāriye yutti yuttarūpā cittato, ututo vā upādinnakarūpānaṃ anuppajjanato. Atha vā upādinnanti sakalameva indriyabaddhaṃ adhippetaṃ. Evampi tassa tathā vaḍḍhi na yujjati evāti vuttanayeneva vaḍḍhi veditabbā. Ekasantāne upādinnaṃ, anupādinnañca sambhinnaṃ viya pavattamānampi atthato asambhinnameva. Tattha yathā āḷhakamatte khīre anekāḷhake udake āsitte yadipi khīraṃ sabbena sambhinnaṃ sabbatthakameva lambamānaṃ hutvā tiṭṭhati, tathāpi na tattha khīraṃ vaḍḍhati, udakameva vaḍḍhati, evamevaṃ yadipi upādinnaṃ anupādinnañca sambhinnaṃ viya pavattati, tathāpi upādinnaṃ na vaḍḍhati, iddhānubhāvena cittajaṃ, tadanusārena utujañca vaḍḍhatīti daṭṭhabbaṃ.

Cụm từ ekapaṭipāṭiyā có nghĩa là: theo một trình tự, không gián đoạn. Cụm từ ayameva (chính là điều này) có nghĩa là: sự tăng trưởng của sắc vô chấp thủ nương vào sắc chấp thủ, chính là điều này. Ở đây, trong phép thần thông làm cho tay dài ra v.v... như vậy, sự hợp lý là thích đáng, bởi vì các sắc chấp thủ không sinh khởi từ tâm hoặc từ thời tiết. Hoặc là, upādinnaṃ (sắc chấp thủ) được hiểu là toàn bộ sắc liên quan đến các căn. Ngay cả như vậy, sự tăng trưởng của nó theo cách đó là không hợp lý, nên sự tăng trưởng cần được hiểu theo cách đã nói. Trong một dòng tương tục, mặc dù sắc chấp thủ và sắc vô chấp thủ diễn tiến dường như hòa trộn, nhưng về mặt bản chất thì chúng không hề hòa trộn. Ở đây, cũng giống như khi một đấu sữa được đổ vào nhiều đấu nước, mặc dù sữa hòa trộn với toàn bộ nước và có thể được tìm thấy ở khắp nơi, tuy nhiên sữa ở đó không tăng lên, chỉ có nước tăng lên. Tương tự như vậy, mặc dù sắc chấp thủ và sắc vô chấp thủ diễn tiến dường như hòa trộn, tuy nhiên sắc chấp thủ không tăng trưởng. Cần phải hiểu rằng, nhờ oai lực của thần thông, sắc do tâm tạo và theo đó là sắc do thời tiết tạo tăng trưởng.

Soti so iddhimā. Evaṃ katvāti vuttākārena hatthaṃ vā vaḍḍhetvā te vā āgantvā hatthapāse ṭhite katvā. Pādaṭṭhapanādipi vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparopi iddhimā. Tathevāti pāṭihāriyakaraṇato pubbe viya. Tathūpamametanti yathā udakapuṇṇāsu nānāpātīsu bahūhi nānācandamaṇḍalesu dissamānesu na tena candamaṇḍalassa gamanādiuparodho, bahūnañca paccekaṃ dassanaṃ ijjhati, tathūpamametaṃ pāṭihāriyaṃ candimasūriyānaṃ gamanādiuparodhābhāvato, bahūnañca iddhimantānaṃ tattha iddhipayogassa yathicchitaṃ samijjhanatoti adhippāyo.

So (vị ấy) là vị có thần thông ấy. Evaṃ katvā (sau khi làm như vậy) có nghĩa là: bằng cách làm cho tay dài ra theo cách đã nói, hoặc làm cho chúng (mặt trăng, mặt trời) đến và đứng trong tầm tay. Việc đặt chân v.v... cũng cần được hiểu theo cách đã nói. Vị có thần thông khác cũng vậy. Tathā (như vậy) có nghĩa là: giống như trước khi thực hiện phép thần thông. Tathūpamametaṃ (ví dụ của nó là như vầy) có nghĩa là: cũng giống như khi nhiều người nhìn thấy nhiều ảnh mặt trăng khác nhau trong nhiều chậu đầy nước, mà do đó không có sự cản trở nào đối với sự di chuyển v.v... của mặt trăng, và việc nhìn thấy của mỗi người trong số nhiều người ấy đều được thành tựu; phép thần thông này có ví dụ như vậy. Ý nghĩa là: bởi vì không có sự cản trở đối với sự di chuyển v.v... của mặt trăng và mặt trời, và bởi vì việc vận dụng thần thông của nhiều vị có thần thông đối với chúng được thành tựu theo ý muốn.

397. Paricchedaṃ katvāti abhividhivasena pana paricchedaṃ katvā, na mariyādavasena. Tathā hesa brahmaloke attano kāyena vasaṃ vatteti. Pāḷīti paṭisambhidāmaggapāḷi.

397. Cụm từ paricchedaṃ katvā (sau khi xác định giới hạn) có nghĩa là: sau khi xác định giới hạn theo nghĩa bao hàm (abhividhi), chứ không phải theo nghĩa loại trừ (mariyāda). Thật vậy, vị ấy làm chủ bằng thân của mình cho đến cõi Phạm thiên. Pāḷi (kinh văn) là kinh văn Paṭisambhidāmagga.

Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetīti ettha yasmā na brahmalokasseva gamanaṃ adhippetaṃ, nāpi brahmalokassa gamanameva, atha kho [Pg.31] aññathā aññampi. Yāva brahmalokāti pana dūrāvadhinidassanametaṃ, tasmā ‘‘sace brahmalokaṃ gantukāmā hotī’’ti vatvāpi itarampi dassetuṃ ‘‘santikepi dūre adhiṭṭhātī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pi-saddo samuccayattho, tena vuttāvasesassa adhiṭṭhāniddhiyā nipphādetabbassa sabbassāpi saṅgaho, na vuttassevāti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, trong câu “làm chủ bằng thân cho đến cõi Phạm thiên”, bởi vì không chỉ có việc đi đến cõi Phạm thiên được ám chỉ, cũng không phải chỉ có việc đi đến cõi Phạm thiên, mà còn có cả những việc khác theo cách khác. Hơn nữa, cụm từ “cho đến cõi Phạm thiên” này là sự chỉ ra một giới hạn xa. Do đó, sau khi nói: “Nếu vị ấy muốn đi đến cõi Phạm thiên”, để chỉ ra cả những điều khác, câu “vị ấy quyết định ở gần cũng như ở xa” v.v... đã được nói đến. Ở đó, từ pi có nghĩa là tập hợp. Cần phải hiểu rằng, nhờ từ đó, tất cả những gì còn lại cần được hoàn thành bằng thần thông quyết định đều được bao gồm, chứ không phải chỉ những gì đã được nói.

Yamakapāṭihāriyāvasānetiādinā tivikkamassa adhiṭṭhāniddhinipphannatā vuttā, aññattha pana lakkhaṇānisaṃsatā. Tadubhayaṃ yathā aññamaññaṃ na virujjhati, tathā vicāretvā gahetabbaṃ.

Bằng câu “vào cuối song thông” v.v..., tính chất được hoàn thành bằng thần thông quyết định của ba bước chân thần diệu đã được nói đến; còn ở nơi khác, đó là quả báu của tướng tốt (bàn chân đặt bằng phẳng). Cần phải xem xét và chấp nhận cả hai điều đó theo cách mà chúng không mâu thuẫn với nhau.

Nīlamātikanti nīlavaṇṇodakamātikaṃ.

Nīlamātikaṃ (con kênh xanh) có nghĩa là: con kênh nhỏ có nước màu xanh.

Mahābodhinti aparājitapallaṅkaṃ mahābodhiṃ. Citte uppanne santike akāsīti tathā cittuppattisamanantarameva pathaviṃ, samuddañca saṃkhipitvā mahābodhisantike akāsi.

Mahābodhiṃ (cây đại bồ-đề) là cây đại bồ-đề có tòa bồ-đoàn bất bại. Citte uppanne santike akāsi (khi tâm khởi lên, ngài đã làm cho nó ở gần) có nghĩa là: tương tự, ngay sau khi tâm khởi lên, ngài đã rút ngắn đất và biển lại và làm cho nó ở gần cây đại bồ-đề.

Nakkhattadivaseti mahadivase. Candapūveti candasadise candamaṇḍalākāre pūve. Ekapattapūramattamakāsīti yathā te pamāṇato sarūpeneva antopattapariyāpannā honti, tathā akāsi.

Nakkhattadivase (vào ngày lễ hội) có nghĩa là: vào ngày đại lễ. Candapūve (những chiếc bánh trăng) có nghĩa là: những chiếc bánh giống như mặt trăng, có hình dạng như vầng trăng. Ekapattapūramattamakāsi (đã làm cho chúng vừa đầy một bát) có nghĩa là: ngài đã làm theo cách mà chúng, về mặt kích thước, với hình dạng nguyên thủy của chúng, nằm trọn trong bát.

Kākavaliyavatthusmiñca ‘‘bhagavā thokaṃ bahuṃ akāsī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Taṃ pana vatthuṃ saṅkhepatova dassetuṃ ‘‘mahākassapatthero kirā’’tiādi vuttaṃ. Samāpattiyāti nirodhasamāpattiyā.

Và trong câu chuyện Kākavaliya, cần được liên kết bằng cách dẫn câu: “Đức Thế Tôn đã làm cho ít thành nhiều.” Để trình bày câu chuyện đó một cách tóm tắt, câu “Tương truyền, trưởng lão Mahākassapa” v.v... đã được nói đến. Samāpattiyā (bằng thiền định) có nghĩa là: bằng Diệt tận định.

Gaṅgātīreti tambapaṇṇidīpe gaṅgānadiyā tīre. Saññaṃ adāsīti yathā te yathādhiṭṭhitaṃ sappiṃ passanti, tathā saññaṃ adāsi.

Gaṅgātīre (trên bờ sông Gaṅgā) có nghĩa là: trên bờ sông Gaṅgā ở đảo Tambapaṇṇi. Saññaṃ adāsi (đã ra dấu hiệu) có nghĩa là: ngài đã ra dấu hiệu theo cách mà họ thấy được bơ sữa đã được quyết định.

Tassāti yassa brahmuno rūpaṃ daṭṭhukāmo, tassa brahmuno rūpaṃ passati. Saddaṃ suṇātīti dibbāya sotadhātuyā brahmuno saddaṃ suṇāti. Cittaṃ pajānātīti cetopariyañāṇena brahmuno cittaṃ pajānāti. Karajakāyassa vasenāti cātumahābhūtikarūpakāyassa vasena. ‘‘Cittaṃ pariṇāmetī’’ti ettha kiṃ taṃ cittaṃ, kathaṃ vā pariṇāmananti āha ‘‘pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropetī’’ti. Kathaṃ pana kāye āropetīti āha ‘‘kāyānugatikaṃ karotī’’ti. Evampi saddadandharovāyanti vacanapathaṃ pacchindanto āha ‘‘dandhagamana’’nti. Karotīti [Pg.32] sambandho. Kāyagamanaṃ hi dandhaṃ, dandhamahābhūtapaccayattāti adhippāyo. Ayañhettha attho – dissamānena kāyena gantukāmatāya vasena cittaṃ pariṇāmento yogī pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ kāyo viya dandhagamanaṃ hotū’’ti parikammaṃ karoti. Tathā parikammakaraṇaṃ hi sandhāya ‘‘pādakajjhānacittaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ. Parikammaṃ pana katvā puna samāpajjitvā ñāṇena adhiṭṭhahanto taṃ cittaṃ kāye āropeti, kāyānugatikaṃ dandhagamanaṃ karoti.

Tassāti: (Của vị ấy) có nghĩa là vị ấy muốn thấy sắc của Phạm thiên nào thì thấy được sắc của Phạm thiên ấy. Saddaṃ suṇātīti: (Nghe được âm thanh) có nghĩa là nghe được âm thanh của Phạm thiên bằng thiên nhĩ giới. Cittaṃ pajānātīti: (Biết được tâm) có nghĩa là biết được tâm của Phạm thiên bằng tha tâm thông. Karajakāyassa vasenāti: (Do năng lực của thân sinh từ nghiệp) có nghĩa là do năng lực của thân sắc tứ đại. Trong câu: ‘‘Cittaṃ pariṇāmeti’’ (hướng tâm), tâm ấy là gì, sự hướng tâm là thế nào? nên đã nói: ‘‘pādakajjhānacittaṃ gahetvā kāye āropetī’’ (lấy tâm thiền làm nền tảng đặt vào thân). Nhưng đặt vào thân như thế nào? nên đã nói: ‘‘kāyānugatikaṃ karotī’’ (làm cho đi theo thân). Dù nói như vậy, đây vẫn giống như một từ khó hiểu, để cắt đứt lối nói, ngài đã nói: ‘‘dandhagamanaṃ’’ (sự đi chậm chạp). Liên kết với từ karotī (làm cho). Ý là: vì sự đi của thân là chậm chạp, do duyên tứ đại chậm chạp. Đây là ý nghĩa ở đây: hành giả khi hướng tâm theo ý muốn đi bằng thân đang hiện hữu, sau khi nhập và xuất thiền làm nền tảng, thực hiện chuẩn bị rằng: ‘‘mong rằng tâm này đi chậm chạp như thân’’. Vì nhắm đến việc chuẩn bị như vậy nên đã nói: ‘‘lấy tâm thiền làm nền tảng’’. Nhưng sau khi đã chuẩn bị, lại nhập thiền, khi chú nguyện bằng trí tuệ, vị ấy đặt tâm ấy vào thân, làm cho đi chậm chạp theo thân.

Sukhasaññanti sukhasahagataṃ saññaṃ, saññāsīsena niddeso. Lahubhāvena saññātanti lahusaññaṃ. Kathaṃ pana iddhicittena saha sukhasaññāya sambhavoti āha ‘‘sukhasaññā nāma upekkhāsampayuttā saññā’’ti. Sukhanti saññātanti vā sukhasaññaṃ. Tenevāha ‘‘upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā’’ti ekantagarukehi nīvaraṇehi, oḷārikehi anupasantasabhāvehi ca vitakkādīhi vippayogo cittacetasikānaṃ lahubhāvassa kāraṇanti dassento āha ‘‘sāyeva…pe… veditabbā’’ti. Taṃ okkantassāti taṃ sukhalahusaññaṃ anuppattassa. Assāti yogino. Gantukāmatā eva ettha pamāṇanti ettha etasmiṃ dissamānena kāyena gamane yaṃ ṭhānaṃ gantukāmo, taṃ uddissa gantukāmatāvasena pavattaparikammādhiṭṭhānāni eva pamāṇaṃ, tāvatā gamanaṃ ijjhati. Tasmā magganimmānavāyuadhiṭṭhānehi vināpi icchitadesappatti hotīti. Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘sati hī’’tiādi vuttaṃ.

Sukhasaññanti: (Lạc tưởng) là tưởng tương ưng với lạc, đây là sự chỉ định lấy tưởng làm đầu. Lahubhāvena saññātanti lahusaññaṃ: (Được nhận biết bởi sự nhẹ nhàng nên gọi là khinh tưởng). Nhưng làm sao có thể có lạc tưởng cùng với tâm thần thông? nên đã nói: ‘‘sukhasaññā nāma upekkhāsampayuttā saññā’’ (lạc tưởng chính là tưởng tương ưng với xả). Hoặc được nhận biết là an lạc nên gọi là sukhasaññaṃ (lạc tưởng). Do đó đã nói: ‘‘upekkhā hi santaṃ sukhanti vuttā’’ (vì xả được gọi là sự an lạc tịch tịnh). Để chỉ ra rằng: sự không tương ưng với các triền cái hoàn toàn nặng nề, và với tầm v.v... thô thiển, không tịch tịnh, là nguyên nhân của sự nhẹ nhàng của tâm và tâm sở, ngài đã nói: ‘‘sāyeva…pe… veditabbā’’ (chính nó… nên được biết). Taṃ okkantassāti: (Của người đã bước vào đó) có nghĩa là của người đã đạt đến lạc tưởng và khinh tưởng ấy. Assāti: (Của vị ấy) có nghĩa là của hành giả. Gantukāmatā eva ettha pamāṇanti: (Chỉ có ý muốn đi là thước đo ở đây) có nghĩa là: ở đây, trong việc đi bằng thân đang hiện hữu này, khi muốn đi đến nơi nào, nhắm đến nơi đó, chỉ có sự chuẩn bị và chú nguyện diễn ra do năng lực của ý muốn đi là thước đo, chỉ với chừng đó, việc đi được thành tựu. Do đó, việc đến được nơi mong muốn xảy ra ngay cả khi không có sự hóa hiện đường đi và chú nguyện gió. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy rõ ràng hơn, đã nói: ‘‘sati hī’’ v.v...

Kāyaṃ gahetvāti karajakāyaṃ ārammaṇakaraṇavasena parikammacittena gahetvā. Citte āropetīti ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti pādakajjhānacitte āropeti taggatikaṃ karoti. Tenāha ‘‘cittānugatikaṃ karoti sīghagamana’’nti. Cittagamananti cittappavattimāha. Idaṃ pana cittavasena kāyapariṇāmanapāṭihāriyaṃ. Cittagamanamevāti cittena samānagamanameva. Kathaṃ pana kāyo dandhappavattiko lahuparivattinā cittena samānagatiko hotīti? Na sabbathā samānagatiko. Yatheva hi kāyavasena cittapariṇāmane cittaṃ sabbathā kāyena samānagatikaṃ na hoti. Na hi tadā cittaṃ sabhāvasiddhena attano khaṇena avattitvā garuvuttikassa rūpadhammassa khaṇena vattati. ‘‘Idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū’’ti pana adhiṭṭhānena [Pg.33] dandhagatikassa kāyassa anuvattanato yāva icchitaṭṭhānappatti, tāva kāyagatianulomeneva hutvā santānavasena pavattamānaṃ cittaṃ kāyagatiyā pariṇāmitaṃ nāma hoti, evaṃ ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti adhiṭṭhānena pageva sukhalahusaññāya sampāditattā abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ avattitvā yathā lahukatipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappatti hoti, evaṃ pavattamāno kāyo cittagatiyā pariṇāmito nāma hoti, na ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānappattiyā.

Kāyaṃ gahetvāti: (Lấy thân) có nghĩa là lấy thân sinh từ nghiệp làm đối tượng bằng tâm chuẩn bị. Citte āropetīti: (Đặt vào tâm) có nghĩa là đặt vào tâm thiền làm nền tảng với ý niệm: ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ (mong rằng thân này giống như tâm này), làm cho có sự đi giống như vậy. Do đó đã nói: ‘‘cittānugatikaṃ karoti sīghagamanaṃ’’ (làm cho đi theo tâm, đi nhanh). Cittagamanaṃ: (Sự đi của tâm) chỉ sự diễn tiến của tâm. Đây là phép lạ hướng thân theo năng lực của tâm. Cittagamanamevāti: (Chính là sự đi của tâm) có nghĩa là chính là sự đi đồng nhất với tâm. Nhưng làm sao thân, vốn diễn tiến chậm chạp, lại có thể đi đồng nhất với tâm, vốn thay đổi nhanh chóng? Không phải đi đồng nhất về mọi mặt. Giống như khi hướng tâm theo năng lực của thân, tâm không đi đồng nhất với thân về mọi mặt. Vì khi ấy tâm không diễn tiến theo sát-na tự nhiên của nó, mà diễn tiến theo sát-na của sắc pháp vốn có sự vận hành nặng nề. Nhưng do sự chú nguyện: ‘‘idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū’’ (mong rằng tâm này giống như thân này), do đi theo thân vốn có sự đi chậm chạp, cho đến khi đến được nơi mong muốn, nó trở nên thuận theo sự đi của thân, tâm đang diễn tiến theo dòng tương tục được gọi là đã được hướng theo sự đi của thân. Cũng vậy, do sự chú nguyện: ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ (mong rằng thân này giống như tâm này), do đã thành tựu lạc tưởng và khinh tưởng từ trước, không diễn tiến chậm chạp như những người chưa tu tập thần túc, như thế nào việc đến nơi mong muốn xảy ra chỉ với vài lộ trình tâm nhẹ nhàng, thân đang diễn tiến như vậy được gọi là đã được hướng theo sự đi của tâm, không phải bằng việc đến nơi mong muốn chỉ trong một sát-na tâm.

Evañca katvā ‘‘seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyyā’’ti idampi upamāvacanaṃ nippariyāyeneva samatthitaṃ hoti. Avassaṃ cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā suttābhidhammapāṭhehi, vinayaaṭṭhakathāya ca virodho siyā, dhammatā ca vilomitā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampī’’ti (a. ni. 1.11 ādayo) hi ettha aññagahaṇena rūpadhammā gahitā alahuparivattitāya. Abhidhamme (paṭṭhā. 1.1.10-11) ca purejātapaccayo rūpameva vutto, pacchājātapaccayo ca tasseva. Yattha yattha ca dhammā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti. Natthi desantarasaṅkamanaṃ, na ca sabhāvo aññathā hotīti. Na hi iddhibalena dhammānaṃ kenaci lakkhaṇaṃ aññathattaṃ kātuṃ sakkā, bhāvaññathattameva pana kātuṃ sakkā. ‘‘Tīsupi khaṇesū’’ti idampi gamanārambhaṃ sandhāya vuttaṃ, na gamananiṭṭhānanti vadanti. Theroti aṭṭhakathācariyānaṃ antare eko thero. Idhāti idaṃ pāṭihāriyaṃ vibhajitvā vuttapāṭhe. Sayaṃ gamanameva āgataṃ ‘‘brahmalokaṃ gacchatī’’ti vuttattā.

Và do làm như vậy, lời ví dụ này: ‘‘seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyyā’’ (ví như người lực sĩ duỗi cánh tay đang co lại, hoặc co lại cánh tay đang duỗi ra) cũng được thành tựu một cách trực tiếp. Và điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, nếu không sẽ có sự mâu thuẫn với các bản văn Kinh và Vi Diệu Pháp, và với Chú giải Luật, và pháp tánh cũng bị trái ngược. Vì trong câu: ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampī’’ (Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác...), ở đây, bằng việc lấy từ ‘‘añña’’ (khác), các sắc pháp được hiểu, do tính chất không thay đổi nhanh chóng của chúng. Và trong Vi Diệu Pháp, duyên sanh trước chỉ được nói cho sắc pháp, và duyên sanh sau cũng chỉ cho chính sắc pháp ấy. Và các pháp sanh khởi ở đâu, chúng hoại diệt ngay tại đó. Không có sự di chuyển đến nơi khác, và tự tánh không trở nên khác đi. Vì không ai có thể làm cho tướng của các pháp trở nên khác đi bằng năng lực thần thông, nhưng chỉ có thể làm cho trạng thái trở nên khác đi. Câu: ‘‘Tīsupi khaṇesū’’ (trong cả ba sát-na) này cũng được nói nhắm đến sự bắt đầu của việc đi, không phải sự kết thúc của việc đi, họ nói như vậy. Thero: (Vị trưởng lão) là một vị trưởng lão trong số các vị chú giải sư. Idhāti: (Ở đây) có nghĩa là trong bản văn đã nói sau khi phân tích phép lạ này. Chính sự đi đã được đề cập, vì đã nói: ‘‘brahmalokaṃ gacchati’’ (đi đến cõi Phạm thiên).

Cakkhusotādīnanti cakkhusotādīnaṃ aṅgānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbaṅgapaccaṅga’’nti, sabbaaṅgapaccaṅgavantanti attho. Pasādo nāma natthīti imināva bhāvajīvitindriyānampi abhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Rucivasenāti icchāvasena. Aññampīti bhagavatā kariyamānato aññampi kiriyaṃ karoti. Ayañcettha buddhānubhāvo. Yadi sāvakanimmitesu nānappakāratā natthi, ‘‘sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hotī’’tiādi yaṃ heṭṭhā vuttaṃ, taṃ kathanti? Taṃ tathā tathā parikammaṃ katvā adhiṭṭhahantassa te te vaṇṇavayādivisesā parikammānurūpaṃ ijjhantīti katvā vuttaṃ. Idha pana yathādhiṭṭhite nimmitarūpe sace sāvako ‘‘ime visesā hontū’’ti [Pg.34] icchati, na ijjhati, buddhānaṃ pana ijjhatīti ayamattho dassitoti na koci virodho.

Cụm từ Cakkhusotādīnaṃ (của mắt, tai, v.v...) là (chỉ) các chi phần như mắt, tai, v.v... Vì thế, đã được nói là sabbaṅgapaccaṅga (có đủ các chi phần lớn nhỏ), có nghĩa là người có đủ các chi phần lớn nhỏ. Chỉ bằng câu pasādo nāma natthi (không có cái gọi là sắc thần kinh), nên hiểu rằng sự không có mặt của cả sắc tính và mạng quyền cũng đã được nói đến. Rucivasena (do ý muốn) có nghĩa là do năng lực của ý muốn. Aññampi (một hành động khác) có nghĩa là: (vị ấy) làm một hành động khác với hành động đang được đức Thế Tôn làm. Và đây là oai lực của chư Phật. Nếu trong các hóa thân của vị thinh văn không có sự đa dạng, thì câu đã được nói ở dưới là sace pana nānāvaṇṇe kātukāmo hotī (nhưng nếu vị ấy muốn tạo ra nhiều màu sắc khác nhau) v.v... phải hiểu như thế nào? (Câu ấy) được nói ra vì rằng đối với vị đã làm các chuẩn bị như thế như thế rồi chú nguyện, những đặc điểm về màu sắc, tuổi tác, v.v... ấy thành tựu tương ứng với sự chuẩn bị. Nhưng ở đây, trong hóa sắc đã được chú nguyện, nếu vị thinh văn muốn rằng: “Mong rằng những đặc điểm này hãy có mặt”, thì (điều ấy) không thành tựu; nhưng đối với chư Phật thì thành tựu. Vì ý nghĩa này đã được chỉ ra, nên không có mâu thuẫn nào.

Idāni yāni tāni ‘‘yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetī’’ti (paṭi. ma. 3.10) pāḷiyā atthadassanavasena vibhattāni ‘‘dūrepi santike adhiṭṭhātī’’tiādīni cuddasa pāṭihāriyāni, tattha sikhāppattaṃ kāyena vasavattanapāṭihāriyaṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha yanti kiriyāparāmasanaṃ, tena ‘‘rūpaṃ passatī’’ti ettha yadetaṃ rūpadassanaṃ, ‘‘saddaṃ suṇātī’’ti ettha yadetaṃ saddasavanaṃ, ‘‘cittaṃ pajānātī’’ti ettha yadetaṃ cittajānananti evaṃ dibbacakkhusotacetopariyañāṇakattukaṃ dassanasavanajānanakiriyaṃ parāmasatīti daṭṭhabbaṃ. Ito paresu santiṭṭhatītiādīsupi eseva nayo. Yampissāti yampi assa. Yogino adhiṭṭhānanti sambandho. Yañca khoti ettha kho-saddo avadhāraṇattho, visesattho vā, tena ayamevettha kāyena vasavattanapāṭihāriyesu ukkaṭṭhataranti dīpeti. Kasmā? ‘‘Ayaṃ nu kho iddhimā, ayaṃ nu kho nimmito’’ti ekaccassa brahmuno āsaṅkuppādanato. Yadaggena cetaṃ adhiṭṭhitaṃ visesato manomayanti vuccati, tadaggena ukkaṭṭhataranti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāmā’’ti. Yadi evaṃ kasmā idha sesāni gahitānīti āha ‘‘sesaṃ…pe… vutta’’nti.

Bây giờ, trong số mười bốn pháp thần thông ấy, bắt đầu bằng dūrepi santike adhiṭṭhāti (chú nguyện ở xa cũng như ở gần), là những pháp đã được phân chia theo cách trình bày ý nghĩa của đoạn Pāli yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti (làm chủ thân mình cho đến cõi Phạm thiên), (đoạn văn) bắt đầu bằng ettha ca (và ở đây) đã được khởi đầu để trình bày pháp thần thông làm chủ thân mình, là pháp cao tột nhất. Trong đó, từ yaṃ là sự đề cập đến hành động. Do đó, nên hiểu rằng (từ ấy) đề cập đến hành động thấy, nghe, biết có thiên nhãn, thiên nhĩ, và tha tâm thông làm tác nhân, như là: hành động thấy sắc này trong câu rūpaṃ passati (thấy sắc), hành động nghe tiếng này trong câu saddaṃ suṇāti (nghe tiếng), và hành động biết tâm này trong câu cittaṃ pajānāti (biết tâm). Phương pháp này cũng tương tự trong các từ sau đây như santiṭṭhati (đứng lại). Yampissa là yampi assa (sự chú nguyện nào của vị ấy). Có liên hệ là: sự chú nguyện của vị hành giả. Trong câu yañca kho, từ kho có nghĩa nhấn mạnh hoặc nghĩa đặc biệt. Do đó, nó chỉ ra rằng chính pháp thần thông này là ưu việt hơn cả trong các pháp thần thông làm chủ thân mình. Tại sao? Vì nó làm phát sinh sự nghi ngờ cho một vị Phạm thiên nào đó rằng: “Đây có phải là người có thần thông, hay đây là hóa thân?”. Và do phần nào mà hóa thân được chú nguyện này được gọi một cách đặc biệt là manomaya (do ý tạo thành), nên biết rằng do phần đó mà nó ưu việt hơn. Do đó, ngài nói: ettāvatā kāyena vasaṃ vatteti nāma (chừng ấy được gọi là làm chủ thân mình). Nếu vậy, tại sao các pháp còn lại được đề cập ở đây? Ngài nói: sesaṃ…pe… vutta (phần còn lại... được nói đến).

398. Idaṃ nānākaraṇanti kāmamimāpi dve iddhiyo adhiṭṭhānavaseneva ijjhanti, tathāpi idaṃ idāni vuccamānaṃ imāsaṃ nānākaraṇaṃ viseso. Pakativaṇṇaṃ vijahitvāti attano pakatirūpaṃ vijahitvā apanetvā, paresaṃ adassetvāti attho. Kumārakavaṇṇanti kumārakasaṇṭhānaṃ. Dassetīti tathā vikubbanto attani dasseti. Nāgavaṇṇaṃ vātiādīsupi eseva nayo. Hatthimpi dassetīti attānampi hatthiṃ katvā dasseti, bahiddhāpi hatthiṃ dasseti. Etadatthameva hi idha ‘‘hatthivaṇṇaṃ vā dassetī’’ti avatvā ‘‘hatthimpi dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) vuttaṃ. Yaṃ pana keci bahiddhā hatthiādidassanavacanaṃ ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā’’ti vacanena vikubbaniddhibhāvena virujjhatīti vadanti, tadayuttaṃ. Kasmā? Pakativaṇṇavijahanaṃ nāma attano pakatirūpassa aññesaṃ adassanaṃ, na sabbena sabbaṃ tassa nirodhanaṃ. Evaṃ sati attānaṃ adassetvā bahiddhā hatthiṃ dassento ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā hatthiṃ dassetī’’ti [Pg.35] vuccamāne ko ettha virodho, attanā pana hatthivaṇṇo hutvā bahiddhāpi hatthiṃ dassante vattabbameva natthi. Tenevāha ‘‘bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vutta’’nti. Evañca katvā vikubbaniddhibhāvena ca na koci virodho.

398. Idaṃ nānākaraṇaṃ (đây là sự khác biệt): Mặc dù hai loại thần thông này (biến hóa và ý sanh) thành tựu chỉ do năng lực chú nguyện, tuy nhiên, điều đang được nói đến bây giờ chính là sự khác biệt, là điểm đặc thù làm cho chúng khác nhau. Pakativaṇṇaṃ vijahitvā (từ bỏ hình sắc tự nhiên) có nghĩa là: từ bỏ, loại bỏ hình sắc tự nhiên của mình, tức là không cho người khác thấy. Kumārakavaṇṇaṃ (hình sắc cậu bé) là hình dáng của một cậu bé. Dasseti (biểu hiện) có nghĩa là, trong khi biến hóa như vậy, vị ấy biểu hiện (hình dáng đó) nơi chính mình. Phương pháp này cũng tương tự trong các câu như nāgavaṇṇaṃ vā (hoặc hình sắc rồng). Hatthimpi dasseti (cũng biểu hiện con voi) có nghĩa là: vị ấy biến chính mình thành con voi rồi biểu hiện, và cũng biểu hiện một con voi ở bên ngoài. Thật vậy, chính vì ý nghĩa này mà ở đây đã được nói là hatthimpi dasseti thay vì nói hatthivaṇṇaṃ vā dasseti (biểu hiện hình sắc con voi). Nhưng điều mà một số người nói rằng câu nói về việc biểu hiện con voi v.v... ở bên ngoài mâu thuẫn với câu pakativaṇṇaṃ vijahitvā và với bản chất của biến hóa thần thông, điều đó là không hợp lý. Tại sao? Cái gọi là “từ bỏ hình sắc tự nhiên” có nghĩa là không cho người khác thấy hình sắc tự nhiên của mình, chứ không phải là sự đoạn diệt hoàn toàn hình sắc đó. Khi như vậy, một người không cho thấy bản thân mình mà biểu hiện một con voi ở bên ngoài, khi được nói là “từ bỏ hình sắc tự nhiên và biểu hiện con voi”, thì có mâu thuẫn gì ở đây? Hơn nữa, khi chính mình đã trở thành hình dạng con voi rồi lại biểu hiện một con voi khác ở bên ngoài, thì không có gì phải bàn cãi. Chính vì thế, ngài đã nói: “(được) nói theo cách biểu hiện con voi v.v... ở bên ngoài”. Và làm như vậy thì cũng không có mâu thuẫn nào với bản chất của biến hóa thần thông.

Pāḷiyañca kumārakavaṇṇaṃ vātiādīsu aniyamattho vā-saddo vutto. Tesu ekekasseva karaṇadassanatthaṃ. Hatthimpītiādīsu pana hatthiādīnaṃ bahūnaṃ ekajjhaṃ kātabbābhāvadassanatthaṃ samuccayattho pi-saddo vutto. Tena ‘‘hatthimpi dassetī’’tiādīsu dutiye vuttanayeneva attho gahetabbo.

Và trong Chánh tạng, trong các câu như kumārakavaṇṇaṃ vā (hoặc hình sắc cậu bé), từ vā có nghĩa không xác định đã được nói đến, để chỉ ra việc thực hiện chỉ một trong số chúng. Nhưng trong các câu như hatthimpi (cũng con voi), từ pi có nghĩa tập hợp đã được nói đến, để chỉ ra rằng nhiều thứ như voi v.v... có thể được thực hiện cùng một lúc. Do đó, trong các câu như hatthimpi dasseti (cũng biểu hiện con voi), ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp thứ hai đã được nói đến.

Iddhimato attano kumārakākārena paresaṃ dassanaṃ kumārakavaṇṇanimmānaṃ, na ettha kiñci apubbaṃ pathavīādivatthu nipphādīyatīti kasiṇaniyamena payojanābhāvato ‘‘pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato’’ti vuttaṃ. Satipi vā vatthunipphādane yathārahaṃ taṃ pathavīkasiṇādivaseneva ijjhatīti evampettha kasiṇaniyamena payojanaṃ nattheva. Kumārakavaṇṇañhi dassentena nīlavaṇṇaṃ vā dassetabbaṃ siyā, pītādīsu aññataravaṇṇaṃ vā. Tathā sati nīlādikasiṇāni samāpajjitabbānīti āpannova kasiṇaniyamo. Eseva nayo sesesupi. Evamadhiṭṭhite yadeke pathavīkasiṇavasena ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’tiādi (dī. ni. 1.238; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 5.842; paṭi. ma. 3.10) bhāvoti evaṃ pavattena kasiṇaniddesena idha vikubbaniddhiniddese ‘‘pathavīkasiṇādīsu aññatarārammaṇato’’tiādivacanassa virodhaṃ āsaṅkanti, so anokāsovāti daṭṭhabbaṃ. Nimminitabbabhāvena attanā icchitoti attano kumārakavaṇṇo, na pana attano daharakāle kumārakavaṇṇoti. Nāgādivaṇṇesupi ayaṃ nayo byāpī evāti yadeke ‘‘nāgādinimmāne na yujjati viyā’’ti vadanti, tadapohataṃ daṭṭhabbaṃ.

Việc người có thần thông cho người khác thấy mình trong hình dáng của một cậu bé được gọi là sự hóa hiện hình sắc cậu bé. Ở đây, không có bất cứ vật chất mới nào như đất, v.v... được tạo ra, vì vậy do không có ích lợi trong việc quy định kasina, nên đã được nói rằng: "do lấy một trong các kasina đất, v.v... làm đối tượng". Hoặc, dù có việc tạo ra vật chất, việc ấy thành tựu một cách tương xứng chính là nhờ vào kasina đất, v.v... Vì vậy, ngay cả trong trường hợp này, cũng không có ích lợi gì trong việc quy định kasina. Thật vậy, người đang biểu hiện hình sắc cậu bé có thể cần phải biểu hiện sắc xanh, hoặc một sắc nào đó trong các sắc vàng, v.v... Khi như vậy, các kasina xanh, v.v... cần phải được nhập vào. Vì vậy, việc quy định kasina đã xảy đến. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Khi đã được quyết định như vậy, việc một số người nghi ngờ có sự mâu thuẫn giữa lời dạy trong phần giải về kasina được tiến hành như vầy: "nhờ vào kasina đất mà có sự kiện 'một người trở thành nhiều người', v.v..." với lời dạy ở đây trong phần giải về thần thông biến hóa là "do lấy một trong các kasina đất, v.v... làm đối tượng", sự nghi ngờ ấy nên được hiểu là không có cơ sở. "Hình sắc cậu bé của mình" là vì được chính mình mong muốn với tính cách là đối tượng cần được hóa hiện, chứ không phải là hình sắc cậu bé của chính mình vào thời thơ ấu. Phương pháp này cũng phổ biến trong các trường hợp hóa hiện hình sắc rồng, v.v... Vì vậy, lời nói của một số người rằng: "dường như không hợp lý trong việc hóa hiện rồng, v.v...", lời nói ấy nên được hiểu là đã bị bác bỏ.

Bahiddhāpīti pi-saddena ajjhattaṃ sampiṇḍeti. Ayañhettha attho – hatthimpi dassetītiādi ajjhattaṃ, bahiddhāpi hatthiādidassanavasena vuttaṃ, na ‘‘kumārakavaṇṇaṃ vā’’tiādi viya ajjhattameva kumārakavaṇṇādīnaṃ dassanavasenāti. Yaṃ ettha vattabbaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

Trong câu "cũng ở bên ngoài" (bahiddhāpi), từ "cũng" (pi) bao gồm cả "bên trong" (ajjhattaṃ). Đây là ý nghĩa ở đây: câu "biểu hiện con voi, v.v..." được nói theo cách biểu hiện con voi, v.v... cả bên trong lẫn bên ngoài, chứ không phải được nói theo cách biểu hiện hình sắc cậu bé, v.v... chỉ ở bên trong như câu "hoặc hình sắc cậu bé, v.v...". Phương pháp chú nguyện nào cần được nói ở đây, phương pháp ấy đã được nói ở phần trước.

399. Kāyanti [Pg.36] attano karajakāyaṃ. Vuttanayenevāti ‘‘ayaṃ kāyo susiro hotū’’ti parikammaṃ katvā puna ‘‘pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāyā’’ti imaṃ heṭṭhā vuttanayānusāramāha. Aññaṃ kāyanti yaṃ manomayaṃ kāyaṃ nimminitukāmo, taṃ. Muñjamhāti muñjatiṇato. Īsikanti tassa kaṇḍaṃ. Kosiyāti asikosato. Karaṇḍāyāti peḷāya, nimmokatoti ca vadanti. Abbāhatīti uddharati. Pavāheyyāti ākaḍḍheyya.

399. "Thân" (kāyaṃ) nghĩa là thân do nghiệp sanh của chính mình. Bằng câu "theo phương pháp đã nói", ngài nói điều này theo phương pháp đã được nói ở phần trước là: "sau khi thực hành chuẩn bị 'mong rằng thân này trở nên rỗng không', rồi 'sau khi nhập và xuất khỏi thiền nền tảng'". "Thân khác" (aññaṃ kāyaṃ) nghĩa là thân do ý tạo nào mà vị ấy muốn hóa hiện, (chỉ) thân ấy. "Từ cỏ muñja" (muñjamhā) nghĩa là từ cỏ lau. "Lõi" (īsikaṃ) nghĩa là phần ruột của nó. "Từ vỏ bao" (kosiyā) nghĩa là từ vỏ bao kiếm. "Từ giỏ" (karaṇḍāyā) nghĩa là từ cái tráp; người ta cũng nói là "từ da rắn lột". "Rút ra" (abbāhati) nghĩa là kéo ra. "Nên rút ra" (pavāheyya) nghĩa là nên kéo ra.

Iddhividhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về các loại thần thông đã hoàn tất.

Iti dvādasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ mười hai.

13. Abhiññāniddesavaṇṇanā

13. Phần giải thích về các thắng trí

Dibbasotadhātukathāvaṇṇanā

Phần giải thích về luận về thiên nhĩ giới

400. Tatthāti [Pg.37] dibbasotadhātuyā niddese. Abhiññāpāḷiyā hi niddesamukhena abhiññānaṃ nibbattanavidhi vidhīyati. Abhiññāsīsenettha abhiññāpāḷi vuttā. Tenāha ‘‘tato parāsu ca tīsu abhiññāsū’’ti. Tato parāsūti ca satthuno desanākkamaṃ, attano ca uddesakkamaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭipattikkamaṃ. Na hi paṭipajjantā imināva kamena paṭipajjanti. Sabbatthāti dibbasotadhātupāḷiyaṃ, sesābhiññāpāḷiyañcāti sabbattha. Tatrāti vākyopaññāse nipātamattaṃ, tatra vā yathāvuttapāṭhe. Dibbasadisattāti dibbe bhavāti dibbā, devānaṃ sotadhātu, tāya dibbāya sadisattā. Idāni taṃ dibbasadisataṃ vibhāvetuṃ ‘‘devānaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sucaritakammanibbattāti saddhābahulatāvisuddhadiṭṭhitānisaṃsadassāvitādisampattiyā suṭṭhu caritattā sucaritena devūpapattijanakena puññakammena nibbattā. Pittasemharuhirādīhīti ādi-saddena vātarogādīnaṃ saṅgaho. Apalibuddhāti anupaddutā. Pittādīhi anupaddutattā, kammassa ca uḷāratāya upakkilesavimutti veditabbā. Upakkilesadosarahitaṃ hi kammaṃ tiṇādidosarahitaṃ viya sassaṃ uḷāraphalaṃ anupakkiliṭṭhaṃ hoti. Kāraṇūpacārena cassa phalaṃ tathā voharīyati, yathā ‘‘sukkaṃ sukkavipāka’’nti (dī. ni. 3.312; ma. ni. 2.81; a. ni. 4.233). Dūrepīti pi-saddena sukhumassāpi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthataṃ saṅgaṇhāti. Pasādasotadhātūti catumahābhūtānaṃ pasādalakkhaṇā sotadhātu.

400. "Trong đó" (tattha) nghĩa là trong phần giải về thiên nhĩ giới. Thật vậy, trong kinh văn về thắng trí, phương pháp làm phát sanh các thắng trí được trình bày thông qua phần giải thích. Ở đây, kinh văn về thắng trí được nói đến với tiêu đề là thắng trí. Do đó, ngài nói: "và trong ba thắng trí sau đó". Câu "sau đó" được nói liên quan đến thứ tự thuyết giảng của Bậc Đạo Sư và thứ tự đề mục của chính ngài, chứ không phải thứ tự thực hành. Thật vậy, những người thực hành không thực hành theo đúng thứ tự này. "Trong tất cả" (sabbattha) nghĩa là trong kinh văn về thiên nhĩ giới và trong các kinh văn về các thắng trí còn lại. "Ở đó" (tatra) chỉ là một tiểu từ để giới thiệu câu, hoặc nó có nghĩa là "trong đoạn kinh văn đã được trích dẫn ấy". "Tương tự như của chư thiên" (dibbasadisattā) là vì: cái gì sanh ở cõi trời thì gọi là "dibbā" (thuộc về chư thiên), đó là nhĩ giới của chư thiên; do tương tự với nhĩ giới thuộc về chư thiên ấy. Bây giờ, để làm rõ sự tương tự như của chư thiên ấy, câu "thật vậy, của chư thiên..." đã được nói. Trong đó, "được sanh ra bởi thiện nghiệp" nghĩa là được sanh ra bởi phước nghiệp là thiện hạnh, do đã được thực hành tốt đẹp với sự đầy đủ các yếu tố như có nhiều đức tin, có chánh kiến thanh tịnh, có sự thấy rõ quả báu, v.v..., và nghiệp ấy tạo ra sự tái sanh làm chư thiên. Trong câu "bởi mật, đàm, máu, v.v...", từ "v.v..." bao gồm cả các bệnh do gió, v.v... "Không bị cản trở" nghĩa là không bị phiền nhiễu. Sự thoát khỏi các phiền não nên được hiểu là do không bị phiền nhiễu bởi mật, v.v... và do sự cao thượng của nghiệp. Thật vậy, nghiệp không có lỗi lầm là các phiền não thì không bị ô nhiễm và có quả lớn lao, giống như lúa không có lỗi lầm là cỏ dại, v.v... Và quả của nghiệp ấy được gọi như vậy bằng cách dùng phép chuyển nghĩa từ nhân, giống như cách nói "nghiệp trắng có quả trắng". Trong câu "cũng ở xa", từ "cũng" bao gồm cả khả năng tiếp nhận đối tượng vi tế. "Thần kinh nhĩ" là nhĩ giới có đặc tính trong sáng của bốn đại.

Vīriyārambhavaseneva ijjhanato sabbāpi kusalabhāvanā vīriyabhāvanā, padhānasaṅkhārasamannāgatā vā iddhipādabhāvanāpi visesato vīriyabhāvanā, tassā ānubhāvena nibbattā vīriyabhāvanābalanibbattā. Ñāṇamayā sotadhātu ñāṇasotadhātu. Tādisāyevāti upakkilesavimuttatāya, dūrepi sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthatāya ca taṃsadisā eva. Dibbavihāravasena paṭiladdhattāti dibbavihārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ bhūmīnaṃ vasena paṭiladdhattā, iminā kāraṇavasenassā dibbabhāvamāha. Yaṃ cettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Dibbavihārasannissitattāti [Pg.38] aṭṭhaṅgasamannāgamena ukkaṃsagataṃ pādakajjhānasaṅkhātaṃ dibbavihāraṃ sannissāya pavattattā, dibbavihārapariyāpannaṃ vā attanā sampayuttaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nissayapaccayabhūtaṃ sannissitattāti evampettha attho daṭṭhabbo. Savanaṭṭhenāti saddagahaṇaṭṭhena. Yāthāvato hi saddūpaladdhi saddasabhāvāvabodho savanaṃ. Santesupi aññesu sabhāvadhāraṇādīsu dhātuatthesu attasuññatāsandassanatthā satthu dhātudesanāti āha ‘‘nijjīvaṭṭhena cā’’ti. Sotadhātukiccaṃ saddasampaṭicchanaṃ, saddasanniṭṭhānapaccayatā ca.

Do sự thành tựu chỉ nhờ vào năng lực của sự tinh tấn khởi xướng, nên tất cả sự tu tập thiện pháp được gọi là sự tu tập tinh tấn. Hoặc sự tu tập thần túc có đầy đủ sự cố gắng cao thượng cũng đặc biệt được gọi là sự tu tập tinh tấn. Được sanh khởi do oai lực của sự tu tập ấy, nên gọi là được sanh khởi do năng lực của sự tu tập tinh tấn. Nhĩ giới được thành tựu bởi trí tuệ là nhĩ giới trí tuệ. Về câu "Tādisāyeva" (giống như vậy), (có nghĩa là) nó giống như vậy do đã thoát khỏi các phiền não và do có khả năng tiếp nhận đối tượng dù ở xa hay vi tế. Về câu "dibbavihāravasena paṭiladdhattā" (do đã đạt được nhờ vào thiên trú), (có nghĩa là) do đã đạt được nhờ vào bốn tầng (thiền) được gọi là thiên trú. Bằng cách này, Ngài nói lên tính chất thiên của nó (nhĩ giới) thông qua nguyên nhân. Và điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được nói ở dưới. Về câu "dibbavihārasannissitattā" (do nương tựa vào thiên trú), (có nghĩa là) do đã diễn tiến bằng cách nương tựa vào thiên trú được gọi là thiền nền tảng, đã đạt đến đỉnh cao do có đầy đủ tám chi; hoặc do đã nương tựa vào thiền sắc giới thứ tư, tương ưng với chính nó, là duyên y chỉ, và được bao gồm trong thiên trú. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Về câu "savanaṭṭhena" (với ý nghĩa nghe), (có nghĩa là) với ý nghĩa nắm bắt âm thanh. Thật vậy, sự nhận biết âm thanh một cách như thật, sự thấu hiểu bản chất của âm thanh, được gọi là "savana" (sự nghe). Mặc dù có những ý nghĩa khác của "dhātu" (giới) như là mang giữ bản chất v.v., nhưng bài thuyết giảng về giới của Bậc Đạo Sư là nhằm mục đích chỉ ra sự trống rỗng về tự ngã. Do đó, Ngài nói "nijjīvaṭṭhena ca" (và với ý nghĩa vô sinh mạng). Nhiệm vụ của nhĩ giới là sự tiếp nhận âm thanh và là duyên cho sự xác định âm thanh.

Ñāṇassa parisuddhi upakkilesavigamenevāti āha ‘‘nirupakkilesāyā’’ti. Mānusikā manussa santakā, maṃsasotadhātu, dibbavidūrādivisayaggahaṇasaṅkhātena attano kiccavisesena atikkantaṃ mānusikaṃ etāyāti atikkantamānusikā. Tenāha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanenā’’ti. Tattha manussūpacāranti manussehi upacaritabbaṭṭhānaṃ, pakatiyā sotadvārena gahetabbaṃ visayanti adhippāyo. Tenāha ‘‘saddasavanenā’’ti. Dibbeti devalokapariyāpanne. Te pana visesato devānaṃ kathā saddā hontīti āha ‘‘devānaṃ sadde’’ti. Manussānaṃ eteti mānusā, te mānuse. Evaṃ devamanussasaddānaṃyeva gahitattā vuttaṃ ‘‘padesapariyādāna’’nti, ekadesaggahaṇanti attho. Sadehasannissitā attano sarīre sannissitā. Nippadesapariyādānaṃ ṭhānabhedaggahaṇamukhena saviññāṇakādibhedabhinnassa saddassa anavasesena saṅgaṇhanato.

Sự trong sạch của trí tuệ chỉ có được nhờ sự vắng mặt của phiền não, do đó Ngài nói "nirupakkilesāya" (không phiền não). "Mānusikā" (thuộc về con người) là sở hữu của con người, (ám chỉ) nhĩ giới bằng thịt. Bởi thiên nhĩ giới này, cái thuộc về con người (nhĩ giới bằng thịt) đã bị vượt qua bởi nhiệm vụ đặc biệt của nó, được gọi là sự nắm bắt các đối tượng như âm thanh ở cõi trời, âm thanh ở rất xa v.v., do đó nó được gọi là "atikkantamānusikā" (vượt qua cái của con người). Do đó, Ngài nói "manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavanena" (bằng cách nghe âm thanh vượt qua phạm vi của con người). Ở đây, "manussūpacāra" (phạm vi của con người) có nghĩa là nơi con người có thể lui tới, đối tượng có thể được nắm bắt một cách tự nhiên qua nhĩ môn. Do đó, Ngài nói "saddasavanena" (bằng cách nghe âm thanh). "Dibbe" (thiên) có nghĩa là (những âm thanh) thuộc về cõi trời. Và những âm thanh thiên đó đặc biệt là âm thanh lời nói của chư thiên, do đó Ngài nói "devānaṃ sadde" (âm thanh của chư thiên). "Những cái này là của con người" (manussānaṃ ete), do đó gọi là "mānusā" (thuộc về con người). (Nghe) những âm thanh thuộc về con người đó. Như vậy, do chỉ nắm bắt âm thanh của chư thiên và loài người, nên được nói là "padesapariyādānaṃ" (sự nắm bắt một phần), có nghĩa là sự nắm bắt một phần. "Sadehasannissitā" (nương tựa vào thân mình) có nghĩa là nương tựa vào thân thể của chính mình. "Nippadesapariyādānaṃ" (sự nắm bắt không sót lại) là do sự thâu tóm không sót lại âm thanh được phân biệt thành các loại như có sinh vật v.v., thông qua việc nắm bắt sự khác biệt về vị trí.

Ayaṃ dibbasotadhātu. Parikammasamādhicittenāti parikammabhūtāveṇikasamādhicittena, dibbasotañāṇassa parikammavasena pavattakkhaṇikasamādhinā samāhitacittenāti attho. Parikammasamādhi nāma dibbasotadhātuyā upacārāvatthātipi vadanti. Sā pana nānāvajjanavasena vuttāti daṭṭhabbā. Sabboḷārikasaddadassanatthaṃ sīhādīnaṃ saddo paṭhamaṃ gahito. Tiyojanamatthakepi kira kesarasīhassa sīhanādasaddo suyyati. Ādi-saddena meghasaddabyagghasaddādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca yathā oḷārikasaddāvajjanaṃ yāvadeva sukhumasaddāvajjanūpāyadassanatthaṃ, tathā saddaggahaṇabhāvanābalena sukhumatarasaddaggahaṇasaṃsiddhito.

Đây là thiên nhĩ giới. Về câu "parikammasamādhicittena" (với tâm định chuẩn bị), có nghĩa là với tâm định riêng biệt làm chuẩn bị, với tâm đã được định tĩnh bởi sát-na định diễn tiến như là sự chuẩn bị cho thiên nhĩ trí. Các vị thầy cũng nói rằng định chuẩn bị là trạng thái cận hành của thiên nhĩ giới. Và trạng thái cận hành đó nên được hiểu là đã được nói đến do có sự hướng tâm khác nhau. Để chỉ ra âm thanh thô nhất trong tất cả, âm thanh của sư tử v.v. được nắm bắt trước tiên. Người ta nói rằng tiếng gầm của sư tử bờm có thể được nghe thấy ngay cả ở khoảng cách ba do-tuần. Nên hiểu rằng từ "ādi" (v.v.) bao gồm cả tiếng sấm, tiếng hổ gầm v.v. Và ở đây, việc hướng tâm đến âm thanh thô chỉ nhằm mục đích chỉ ra phương pháp để hướng tâm đến âm thanh vi tế, bởi vì nhờ năng lực của sự tu tập thực hành nắm bắt âm thanh theo cách đó, việc nắm bắt âm thanh vi tế hơn được thành tựu tốt đẹp.

Evaṃ [Pg.39] āsannasaddaggahaṇānusārena dūradūratarasaddaggahaṇampi samijjhatīti dassetuṃ ‘‘puratthimāya disāyā’’tiādinā disāsambandhavasena saddānaṃ manasikāravidhi āraddho. Tattha saddanimittanti ñāṇuppattihetubhāvato saddo eva saddanimittaṃ, yo vā yathāvutto upādāyupādāya labbhamāno saddānaṃ oḷārikasukhumākāro, taṃ saddanimittaṃ. Tenevāha ‘‘saddānaṃ saddanimitta’’nti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasi kātabba’’nti, taṃ oḷārikasukhumasammatesupi oḷārikasukhumasabbhāvadassanatthaṃ. Tañca sabbaṃ sukhume ñāṇaparicayadassanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddanimittassa apaccuppannasabhāvattā ‘‘saddova saddanimitta’’nti ayameva pakkho ñāyāgatoti keci, taṃ na oḷārikasukhumānaṃ saddānaṃ vaṇṇārammaṇena ñāṇena nīlapītādivaṇṇānaṃ viya tattheva gahetabbato. Oḷārikasukhumabhāvo cettha saddanimittanti adhippetanti. Tassāti yathāvuttena vidhinā paṭipajjantassa yogino. Te saddāti ye sabboḷārikato pabhuti āvajjantassa anukkamena sukhumasukhumā saddā āvajjitā, te. Pākatikacittassāpīti pādakajjhānasamāpajjanato pubbe pavattacittassāpi. Parikammasamādhicittassāti dibbasotadhātuyā uppādanatthaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa saddaṃ ārabbha parikammakaraṇavasena pavattakkhaṇikasamādhicittassa. Pubbepi ñāṇena parimadditattā ativiya pākaṭā hontīti sambandho.

Để chỉ ra rằng, tương tự như vậy, theo sau việc nắm bắt âm thanh gần, việc nắm bắt âm thanh xa và xa hơn cũng thành tựu, phương pháp tác ý đến các âm thanh theo sự liên quan đến các phương hướng đã được bắt đầu bằng câu "puratthimāya disāya" v.v. Ở đây, về "saddanimitta" (âm thanh tướng), do là nguyên nhân cho trí tuệ sanh khởi, chính âm thanh là âm thanh tướng; hoặc, tướng thô và tướng tế của các âm thanh, được đạt được bằng cách nương vào nhau như đã nói, đó là âm thanh tướng. Chính vì vậy, Ngài nói phân biệt là "saddānaṃ saddanimittaṃ" (âm thanh tướng của các âm thanh). Và điều đã được nói "oḷārikānampi... kātabbaṃ" (nên tác ý đến âm thanh tướng của cả âm thanh thô và âm thanh tế) là để chỉ ra sự tồn tại của tính thô và tính tế ngay cả trong những âm thanh được cho là thô và tế. Và tất cả điều đó nên được hiểu là để chỉ ra sự thực hành của trí tuệ đối với (âm thanh) vi tế. Một số người nói rằng, do âm thanh tướng không có bản chất hiện tại, nên quan điểm "chính âm thanh được nghe là âm thanh tướng" là hợp lý. Điều đó không đúng, bởi vì các âm thanh thô và tế phải được nắm bắt ngay tại đó (bởi trí tuệ có âm thanh làm đối tượng) giống như các màu sắc xanh, vàng v.v. được nắm bắt bởi trí tuệ có màu sắc làm đối tượng. Và ở đây, tính thô và tính tế được hiểu là âm thanh tướng. "Tassa" (của vị ấy): của hành giả đang thực hành theo phương pháp đã nói. "Te saddā" (những âm thanh đó): những âm thanh vi tế và vi tế hơn nào đã được hướng tâm đến một cách tuần tự bởi hành giả đang hướng tâm bắt đầu từ âm thanh thô nhất, chính là những âm thanh đó. "Pākatikacittassāpi" (ngay cả đối với tâm bình thường): ngay cả đối với tâm đã khởi lên trước khi nhập thiền nền tảng. "Parikammasamādhicittassa" (đối với tâm định chuẩn bị): đối với tâm định sát-na khởi lên như là sự chuẩn bị, lấy âm thanh làm đối tượng, của người đã xuất khỏi thiền nền tảng sau khi đã nhập thiền để làm phát sanh thiên nhĩ giới. Mối liên hệ là: chúng trở nên vô cùng rõ ràng do đã được trí tuệ trau dồi ngay cả trong quá khứ.

Tesu saddesūti ye parikammassa visayadassanatthaṃ bahū saddā vuttā, tesu saddesu. Aññataranti yatthassa parikammakaraṇavasena abhiṇhaṃ manasikāro pavatto, taṃ ekaṃ saddaṃ. Tato paranti tato appanuppattito paraṃ. Tasmiṃ soteti tasmiṃ ñāṇasote. Patito hotīti dibbasotadhātu antogadhā hoti appanācittassa uppattito pabhuti dibbasotañāṇalābhī nāma hoti, na dānissa tadatthaṃ bhāvanābhiyogo icchitabboti attho. Tanti dibbasotadhātuṃ. Thāmajātanti jātathāmaṃ daḷhabhāvappattaṃ. Vaḍḍhetabbaṃ pādakajjhānārammaṇaṃ. Kinti kittakanti āha ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmīti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā’’ti. Pādakajjhānassa hi ārammaṇabhūtaṃ kasiṇanimittaṃ ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ pharatū’’ti manasi karitvā pādakajjhānaṃ samāpajjantassa kasiṇanimittaṃ tattakaṃ ṭhānaṃ pharitvā tiṭṭhati[Pg.40]. So samāpattito vuṭṭhāya tattha gate sadde āvajjati, subhāvitabhāvanattā tattha aññataraṃ saddaṃ ārabbha uppannāvajjanānantaraṃ cattāri, pañca vā javanāni uppajjanti. Tesu pacchimaṃ iddhicittaṃ, itarassa punapi pādakajjhānaṃ samāpajjitabbameva. Tato eva hi pādakajjhānārammaṇena phuṭṭhokāsabbhantaragatepi sadde suṇātiyevāti sāsaṅkaṃ vadati. Ekaṅguladvaṅgulādiggahaṇañcettha sukhumasaddāpekkhāya kataṃ.

Tesu saddesūti (trong những âm thanh ấy) là những âm thanh nhiều được nói ra nhằm mục đích cho thấy đối tượng của sự chuẩn bị, trong những âm thanh ấy. Aññataranti (một trong số) là một âm thanh duy nhất nào đó mà sự tác ý của vị ấy thường xuyên diễn ra do việc thực hành chuẩn bị. Tato paranti (sau đó) là sau khi an chỉ định phát sanh. Tasmiṃ soteti (trong dòng chảy ấy) là trong dòng chảy của trí tuệ. Patito hotīti (rơi vào) có nghĩa là thiên nhĩ giới được bao hàm, kể từ khi tâm an chỉ định phát sanh, vị ấy được gọi là người đắc thiên nhĩ thông, bây giờ sự nỗ lực tu tập vì mục đích ấy không còn cần thiết nữa. Tanti (ấy là) là thiên nhĩ giới. Thāmajātanti (đã trở nên có sức mạnh) là đã phát sanh sức mạnh, đã đạt đến trạng thái vững chắc. Đối tượng của thiền nền tảng cần được phát triển. Làm thế nào? Bao nhiêu? Ngài nói: ‘‘etthantare saddaṃ suṇāmīti ekaṅgulamattaṃ paricchinditvā’’ti (sau khi phân định một khoảng chừng một lóng tay rằng: ‘Tôi nghe âm thanh trong khoảng này’). Vì rằng, đối với người nhập thiền nền tảng sau khi tác ý rằng: “Mong rằng biến xứ tướng, là đối tượng của thiền nền tảng, biến mãn đến một nơi chừng ấy,” thì biến xứ tướng biến mãn đến một nơi chừng ấy rồi dừng lại. Vị ấy xuất khỏi định, hướng tâm đến các âm thanh có mặt ở nơi ấy. Do sự tu tập đã được trau dồi tốt đẹp, sau khi lấy một âm thanh nào đó trong số ấy làm đối tượng, ngay sau khi khai môn phát sanh, bốn hoặc năm tốc hành tâm phát sanh. Trong số đó, tâm cuối cùng là tâm thần thông. Đối với người khác, vẫn phải nhập lại thiền nền tảng. Vì rằng, do đó, ngài nói một cách nghi ngờ rằng: “Vị ấy chắc chắn nghe được cả những âm thanh ở bên trong không gian đã được xúc chạm bởi đối tượng của thiền nền tảng.” Và ở đây, việc đề cập đến một lóng tay, hai lóng tay... được thực hiện tùy thuộc vào âm thanh vi tế.

Evaṃ suṇantovāti evaṃ paricchinditvā paricchinditvā savanena vasīkatābhiñño hutvā yathāvajjite sadde suṇanto eva. Pāṭiyekkanti ekajjhaṃ pavattamānepi te sadde paccekaṃ vatthubhedena vavatthapetukāmatāya sati.

Evaṃ suṇantovāti (trong khi đang nghe như vậy) là sau khi đã có thần thông được làm cho thuần thục bằng việc nghe sau khi đã phân định, phân định như vậy, vị ấy chỉ nghe những âm thanh theo như đã hướng tâm. Pāṭiyekkanti (riêng lẻ) là khi có ý muốn xác định riêng lẻ từng âm thanh ấy bằng sự phân biệt vật nền, mặc dù chúng đang diễn ra cùng một lúc.

Dibbasotadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên Nhĩ Giới đã kết thúc.

Cetopariyañāṇakathāvaṇṇanā

Phần giải về Tha Tâm Thông

401. Pariyātīti sarāgādivibhāgena paricchijja jānāti. Tenāha ‘‘paricchindatīti attho’’ti. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho. ‘‘Parasattāna’’nti ettha para-saddo aññatthoti āha ‘‘attānaṃ ṭhapetvā sesasattāna’’nti, yathā hi yo paro na hoti, so attā. Yo attā na hoti, so paroti. Sattānanti cettha rūpādīsu sattāti sattā. Tassā pana paññattiyā saviññāṇakasantāne niruḷhattā nicchandarāgāpi sattātveva vuccanti, bhūtapubbagatiyā vā. ‘‘Pu’’nti narakaṃ, tattha galanti papatantīti puggalā, pāpakārino. Itarepi saṃsāre saṃsārino taṃsabhāvānātivattanato puggalātveva vuccanti. Taṃtaṃsattanikāyassa vā tattha tattha upapattiyā pūraṇato, aniccatāvasena galanato ca puggalāti neruttā.

401. Pariyātīti (thấu suốt) là biết bằng cách phân định qua sự phân loại tâm có tham, v.v. Do đó, ngài nói: ‘‘paricchindatīti attho’’ti (nghĩa là phân định). Vì rằng, những căn nào có nghĩa là “đi đến”, chúng cũng có nghĩa là “biết”. Ở đây, trong câu ‘‘Parasattāna’’nti (của chúng sanh khác), từ para (khác) có nghĩa là “khác”, nên ngài nói: ‘‘attānaṃ ṭhapetvā sesasattāna’’nti (của các chúng sanh còn lại, ngoại trừ bản thân). Vì rằng, giống như người nào không phải là người khác, người đó là chính mình. Người nào không phải là chính mình, người đó là người khác. Và ở đây, trong từ Sattānanti (của chúng sanh), chúng sanh là những người bị dính mắc vào sắc, v.v. Tuy nhiên, do chế định ấy đã trở nên phổ biến trong dòng tương tục có thức, ngay cả những vị không còn dục tham cũng được gọi là chúng sanh, hoặc theo cách nói về quá khứ. ‘‘Pu’’nti là địa ngục, những người rơi rớt, sa đọa vào đó là puggalā (chúng sanh), tức là những người làm điều ác. Cả những chúng sanh khác luân hồi trong vòng sanh tử cũng được gọi là puggala vì không vượt qua được bản chất ấy (rơi rớt). Hoặc theo các nhà ngữ nguyên học, gọi là puggala do làm cho đầy đủ các loài chúng sanh khác nhau bằng sự tái sanh ở nơi này nơi kia, và do sự tan rã theo lẽ vô thường.

Etañhīti ettha hi-saddo hetuattho. Yasmā ‘‘etaṃ cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇavasena ijjhatī’’ti taṃ dibbacakkhuñāṇaṃ, etassa cetopariyañāṇassa uppādane parikammaṃ, tasmā tena cetopariyañāṇaṃ uppādetukāmena adhigatadibbacakkhuñāṇena bhikkhunāti evaṃ yojanā kātabbā[Pg.41]. Hadayarūpanti na hadayavatthu, atha kho hadayamaṃsapesi. Yaṃ bahi kamalamakuḷasaṇṭhānaṃ, anto kosātakīphalasadisanti vuccati, tañhi nissāya dāni vuccamānaṃ lohitaṃ tiṭṭhati. Hadayavatthu pana imaṃ lohitaṃ nissāya pavattatīti. Kathaṃ pana dibbacakkhunā lohitassa vaṇṇadassanena arūpaṃ cittaṃ pariyesatīti āha ‘‘yadā hī’’tiādi. Kathaṃ pana somanassasahagatādicittavuttiyā kammajassa lohitassa vividhavaṇṇabhāvāpattīti? Ko vā evamāha ‘‘kammajameva taṃ lohita’’nti catusantatirūpassāpi tattha labbhamānattā. Tenevāha ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhāna’’ntiādi. Evampi yaṃ tattha acittajaṃ, tassa yathāvuttavaṇṇabhedena na bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ, sesatisantatirūpānaṃ tadanuvattanato. Yathā hi gamanādīsu cittajarūpāni utukammāhārasamuṭṭhānarūpehi anuvattīyanti, aññathā kāyassa desantaruppattiyeva na siyā, evamidhāpi cittajarūpaṃ sesatisantatirūpāni anuvattamānāni pavattanti. Pasādakodhavelāsu cakkhussa vaṇṇabhedāpattiyeva ca tadatthassa nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, trong câu Etañhīti, từ hi có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì “tha tâm thông này thành tựu nhờ thiên nhãn thông”, nên thiên nhãn thông ấy là sự chuẩn bị cho việc phát sanh tha tâm thông này. Do đó, nên liên kết như sau: “bởi vị tỳ khưu ấy, người đã đắc thiên nhãn thông, người muốn làm phát sanh tha tâm thông”. Hadayarūpanti (sắc trái tim) không phải là ý vật, mà là miếng thịt tim. Cái mà được nói là bên ngoài có hình dạng như búp sen, bên trong giống như quả mướp khía, vì nương vào đó mà máu đang được nói đến tồn tại. Còn ý vật thì nương vào máu này mà diễn tiến. Nhưng làm thế nào mà tìm kiếm tâm vô sắc bằng cách thấy màu sắc của máu với thiên nhãn? Ngài nói: ‘‘yadā hī’’tiādi (Vì rằng, khi...). Nhưng làm thế nào mà máu do nghiệp sanh lại có thể đạt đến trạng thái có nhiều màu sắc khác nhau do sự diễn tiến của tâm câu hữu với thọ hỷ, v.v.? Ai đã nói rằng máu ấy chỉ do nghiệp sanh? Vì cả bốn dòng sắc cũng được tìm thấy ở đó. Chính vì vậy, ngài nói: ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhāna’’ntiādi (sắc này có hỷ quyền làm nhân sanh, v.v.). Dù vậy, máu nào ở đó không do tâm sanh, nó không nên có sự khác biệt về màu sắc như đã nói? Nên có, vì ba dòng sắc còn lại đi theo nó (sắc do tâm sanh). Vì rằng, giống như trong việc đi lại, v.v., các sắc do tâm sanh được các sắc do thời tiết, nghiệp và vật thực sanh đi theo; nếu không, thân này sẽ không thể di chuyển đến nơi khác. Cũng vậy, ở đây, ba dòng sắc còn lại diễn tiến theo sau sắc do tâm sanh. Và sự thay đổi màu sắc của mắt trong những lúc vui vẻ và tức giận nên được xem là ví dụ cho ý nghĩa đó.

Pariyesantenāti paṭhamaṃ tāva anumānato ñāṇaṃ pesetvā gavesantena. Cetopariyañāṇañhi uppādetukāmena yoginā heṭṭhā vuttanayena rūpāvacaracatutthajjhānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhārakkhamaṃ katvā dibbacakkhuñāṇassa lābhī samāno ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayamaṃsapesiṃ nissāya pavattamānassa lohitassa vaṇṇadassanena ‘‘idāni imassa cittaṃ somanassasahagata’’nti vā ‘‘domanassasahagata’’nti vā ‘‘upekkhāsahagata’’nti vā nayaggāhavasenapi vavatthapetvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ kātabbaṃ. Kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva paṭipajjitabbaṃ. Tassevaṃ dibbacakkhunā hadayalohitavaṇṇadassanādividhinā paṭipajjantassa idāni cetopariyañāṇaṃ uppajjissatīti yaṃ tadā pavattatīti vavatthāpitaṃ cittaṃ, taṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri, pañca vā javanāni javanti. Tesaṃ purimāni tīṇi, cattāri vā parikammādisamaññāni kāmāvacarāni, catutthaṃ, pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ. Tattha yaṃ antena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, idaṃ cetopariyañāṇaṃ. Tañhi yatthānena parikammaṃ kataṃ, taṃ parassa cittaṃ paccakkhato paṭivijjhantaṃ vibhāventameva hutvā [Pg.42] pavattati rūpaṃ viya ca dibbacakkhuñāṇaṃ, saddaṃ viya ca dibbasotañāṇaṃ. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthāpanaṃ hoti nīlādivavatthāpanaṃ viya. Evamadhigatassa pana cetopariyañāṇassa thāmagamanavidhānampi adhigamanavidhānasadisamevāti taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā tena…pe… thāmagataṃ kātabba’’nti vuttaṃ.

Pariyesantena có nghĩa là: trước tiên, tuần tự, bằng cách phỏng đoán, hướng trí đến rồi tìm kiếm. Thật vậy, vị hành giả muốn làm phát sanh tha tâm thông, sau khi đã làm cho thiền thứ tư sắc giới, vốn có tám chi và có khả năng hướng đến, theo phương pháp đã nói ở dưới, và là người đã đắc thiên nhãn thông, sau khi đã làm cho ánh sáng tăng trưởng, bằng thiên nhãn, bằng cách thấy màu sắc của máu đang diễn tiến nương vào miếng thịt nơi tim của người khác, rồi xác định rằng: ‘bây giờ tâm của người này câu hành với thọ hỷ’ hoặc ‘câu hành với thọ ưu’ hoặc ‘câu hành với thọ xả’, hoặc bằng cách nắm bắt phương pháp, rồi nhập thiền nền tảng, xuất khỏi thiền, nên thực hiện chuẩn bị với ý nghĩ: ‘ta sẽ biết tâm của người này’. Dù một trăm lần, dù một ngàn lần, cũng nên nhập thiền nền tảng, xuất khỏi thiền, rồi thực hành đúng như vậy. Đối với vị ấy, đang thực hành như vậy bằng phương pháp thấy màu sắc của máu nơi tim bằng thiên nhãn v.v..., khi tha tâm thông sắp sanh khởi, thì tâm hướng môn (manodvārāvajjana) sanh khởi lấy làm đối tượng cái tâm đã được xác định là ‘đang diễn tiến lúc bấy giờ’. Khi tâm ấy diệt, bốn hoặc năm tốc hành tâm (javana) khởi lên. Trong số đó, ba hoặc bốn tâm đầu tiên là các tâm dục giới có tên gọi là chuẩn bị (parikamma) v.v..., tâm thứ tư hoặc thứ năm là tâm an chỉ (appanācitta) thuộc thiền thứ tư sắc giới. Trong đó, trí tuệ nào sanh khởi cùng với tâm an chỉ cuối cùng, đây là tha tâm thông. Thật vậy, trí tuệ ấy, đối với tâm nào mà vị này đã thực hiện chuẩn bị, nó diễn tiến bằng cách thấu triệt và làm hiển lộ một cách trực tiếp tâm của người khác, giống như thiên nhãn thông đối với sắc, và giống như thiên nhĩ thông đối với thanh. Nhưng sau đó, việc xác định tâm có tham v.v... bằng các tâm dục giới xảy ra, giống như việc xác định màu xanh v.v... Hơn nữa, phương pháp để tha tâm thông đã chứng đắc được trở nên vững mạnh cũng giống như phương pháp chứng đắc. Do đó, để chỉ rõ điều đó, đã nói rằng: ‘tasmā tena…pe… thāmagataṃ kātabbaṃ’ (vì vậy, do vị ấy... nên làm cho vững mạnh).

Evaṃ thāmagate hītiādi thāmagatānisaṃsadassanaṃ. Sabbampi kāmāvacaracittanti catupaṇṇāsavidhampi kāmāvacaracittaṃ. ‘‘Sabbampī’’ti padaṃ ‘‘rūpāvacarārūpāvacaracitta’’nti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tena pañcadasavidhampi rūpāvacaracittaṃ, dvādasavidhampi arūpāvacaracittanti vuttaṃ hoti. Pajānātīti sarāgādipakārehi jānāti, paccakkhato paṭivijjhatīti adhippāyo. Puthujjanavasenāyaṃ abhiññākathāti lokuttaraṃ cittaṃ idha anuddhaṭaṃ. Tampi hi uparimo, sadiso vā ariyo heṭṭhimassa, sadisassa ca cittampi pajānāti eva. Tenāha ‘‘anuttaraṃ vā citta’’ntiādi. Saṅkamantoti ñāṇena upasaṅkamanto. Ekaccañhi cittaṃ ñatvā parikammena vinā tadaññaṃ cittaṃ jānanto ‘‘cittā cittaṃ saṅkamanto’’ti vutto. Tenāha ‘‘vināpi hadayarūpadassanenā’’ti. Hadayarūpadassanādividhānaṃ hi ādikammikavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Yattha katthacīti pañcavokārabhave, catuvokārabhavepi vā. Na kato abhiññānuyogasaṅkhāto abhiniveso etenāti akatābhiniveso, tassa, ādikammikassāti attho. Ayaṃ kathāti ‘‘ālokaṃ vaḍḍhetvā’’tiādinā vuttaparikammakathā.

Câu bắt đầu bằng ‘evaṃ thāmagatehi’ là để chỉ rõ quả báu của trí tuệ đã trở nên vững mạnh. ‘Sabbampi kāmāvacaracittaṃ’ (tất cả tâm dục giới) có nghĩa là tất cả 54 loại tâm dục giới. Từ ‘sabbampi’ (tất cả) cũng nên được mang đến và liên kết ở đây với ‘rūpāvacarārūpāvacaracittaṃ’ (tâm sắc giới và vô sắc giới). Do đó, có nghĩa là đã nói đến 15 loại tâm sắc giới và 12 loại tâm vô sắc giới. ‘Pajānāti’ (biết rõ) có nghĩa là biết rõ bằng các loại như có tham v.v..., ý muốn nói là thấu triệt một cách trực tiếp. Vì đây là chương nói về thắng trí theo phương diện của phàm nhân, nên tâm siêu thế không được đề cập ở đây. Thật vậy, bậc Thánh ở trên hoặc bậc Thánh tương đương cũng biết rõ tâm của bậc Thánh ở dưới và bậc Thánh tương đương. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘anuttaraṃ vā cittaṃ’ (hoặc tâm vô thượng). ‘Saṅkamanto’ (di chuyển) có nghĩa là đi đến bằng trí tuệ. Thật vậy, người biết một tâm nào đó rồi biết một tâm khác mà không cần chuẩn bị được gọi là ‘cittā cittaṃ saṅkamanto’ (người di chuyển từ tâm này sang tâm khác). Do đó, ngài đã nói ‘vināpi hadayarūpadassanena’ (ngay cả không cần thấy sắc ý vật). Thật vậy, phương pháp thấy sắc ý vật v.v... được nói theo phương diện của người sơ cơ. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘vuttampi cetaṃ’. ‘Yattha katthaci’ (bất cứ nơi đâu) có nghĩa là trong cõi năm uẩn hoặc trong cõi bốn uẩn. ‘Akatābhiniveso’ có nghĩa là người mà sự chuyên tâm được gọi là sự thực hành thắng trí đã không được thực hiện; có nghĩa là của người ấy, của người sơ cơ. ‘Ayaṃ kathā’ (chương này) là chương nói về sự chuẩn bị đã được đề cập bắt đầu bằng câu ‘ālokaṃ vaḍḍhetvā’ (sau khi làm cho ánh sáng tăng trưởng).

Avasesanti vuttāvasesaṃ. Evaṃ avibhāgena vuttaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāga’’nti āha. Tañhi yonisomanasikārappaccayataṃhetukatāhi rāgena sampayogāsaṅkābhāvato ‘‘vītarāga’’nti vattabbataṃ labhati. Sesākusalacittānaṃ rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitatālesoti nattheva vītarāgatāpīti dukavinimuttatāva yuttāti vuttaṃ ‘‘imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ cetopariyañāṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve asatipi sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti sesākusalacittānampi vītarāgataṃ paṭijānanti[Pg.43], te sandhāyāha ‘‘keci pana therā tānipi saṅgaṇhantī’’ti. Sadosadukepi imināva nayena attho veditabbo.

‘Avasesaṃ’ (các tâm còn lại) có nghĩa là phần còn lại của những gì đã được nói. Để chỉ ra một cách phân loại những gì đã được nói một cách không phân loại như vậy, ngài đã nói: ‘catubhūmakaṃ kusalābyākataṃ cittaṃ vītarāgaṃ’ (tâm thiện và vô ký thuộc bốn địa là tâm ly tham). Thật vậy, tâm ấy được gọi là ‘vītarāgaṃ’ (ly tham) vì không có sự nghi ngờ về việc tương ưng với tham, do có tác ý như lý làm duyên và có thiện làm nhân. Đối với các tâm bất thiện còn lại, vì không có sự tương ưng với tham, nên chắc chắn không có trạng thái ‘có tham’ (sarāgatā); nhưng vì chúng được tạo ra bởi nhân duyên đó (tham), nên có thể có một chút dấu vết của sự liên quan đến tham đó, do đó cũng chắc chắn không có trạng thái ‘ly tham’ (vītarāgatā). Vì vậy, chỉ có sự thoát khỏi cặp đôi này là hợp lý, do đó đã nói rằng: ‘imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti’ (chúng không được bao gồm trong cặp đôi này). Nếu vậy, tha tâm thông sẽ trở thành cục bộ (biết một phần)? Không trở thành như vậy, vì chúng được bao gồm trong một cặp đôi khác. Còn những vị nào chủ trương rằng ngay cả các tâm bất thiện còn lại cũng là ly tham, với lý do rằng ‘ngay cả khi không có sự đối lập, chỉ cần không có sự tương ưng là đủ làm tiêu chuẩn ở đây, giống như một số tâm vô ký’, nhắm đến họ, ngài đã nói: ‘keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti’ (nhưng một số trưởng lão cũng bao gồm cả những tâm đó). Trong cặp đôi có sân (sadosaduka) cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này.

Pāṭipuggalikanayenāti āveṇikanayena, tadaññākusalacittesu viya lobhadosehi amissitassa mohasseva sabbhāvatoti attho. Akusalamūlasaṅkhātesu saha mohenevāti samohaṃ paṭhamanaye, dutiyanaye pana saheva mohenāti samohanti evaṃ uttarapurimapadāvadhāraṇato dvīsu nayesu bhedo veditabbo. Attanā sampayuttaṃ thinamiddhaṃ anuvattanavasena gataṃ pavattaṃ thinamiddhānugataṃ pañcavidhaṃ sasaṅkhārikākusalacittaṃ saṃkhittaṃ, ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Vuttanayena uddhaccānugataṃ veditabbaṃ, taṃ pana uddhaccasahagataṃ cittaṃ, yattha vā uddhaccaṃ paccayavisesena thāmajātaṃ hutvā pavattati. Kilesavikkhambhanasamatthatāya, vipulaphalatāya, dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ. Avasesanti parittaappamāṇaṃ. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Uttiṇṇanti uttaraṃ, loke apariyāpannabhāvena lokato uttaranti lokuttaraṃ. Tato eva natthi etassa uttaranti anuttaraṃ. Upanijjhānalakkhaṇappattena samādhinā sammadeva āhitanti samāhitaṃ. Tadaṅgavimuttippattaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ. Vikkhambhanavimuttippattaṃ mahaggatacittaṃ. Samucchedavimuttippattaṃ maggacittaṃ. Paṭippassaddhivimuttippattaṃ phalacittaṃ. Nissaraṇavimuttippattampi tadubhayameva. Kāmaṃ kānici paccavekkhaṇacittādīni nibbānārammaṇāni honti, nissaraṇavimuttippattāni pana na honti tādisakiccāyogato. Pāḷiyaṃ āgatasarāgādibhedavasena ceva tesaṃ antarabhedavasena ca sabbappakārampi.

Pāṭipuggalikanayena có nghĩa là theo phương pháp riêng biệt (āveṇikanayena), nghĩa là do sự hiện hữu chỉ của si không bị pha trộn với tham và sân, giống như trong các tâm bất thiện khác. Trong các pháp được gọi là bất thiện căn, theo phương pháp thứ nhất, samohaṃ là cùng với si (saha mohena); còn trong phương pháp thứ hai, samohaṃ là cùng với si (saheva mohena). Như vậy, nên hiểu sự khác biệt trong hai phương pháp là do sự xác định từ sau và từ trước. Năm loại tâm bất thiện hữu trợ được gọi là thuận theo hôn trầm thụy miên (thinamiddhānugataṃ) là tâm đã đi đến, đã diễn tiến theo cách thuận theo hôn trầm thụy miên tương ưng với chính nó; được gọi là co rút (saṃkhittaṃ) vì diễn tiến theo cách co rút trong đối tượng. Nên hiểu tâm thuận theo trạo cử (uddhaccānugataṃ) theo phương pháp đã nói; đó là tâm tương ưng với trạo cử (uddhaccasahagataṃ cittaṃ), hoặc là nơi mà trạo cử, do duyên đặc biệt, trở nên có sức mạnh và diễn tiến. Được gọi là đại hành (mahaggataṃ) vì đã đi đến trạng thái vĩ đại do có khả năng trấn áp phiền não, do có quả rộng lớn, và do có dòng tương tục dài; hoặc vì được các bậc vĩ nhân, những người có dục, cần, tâm, tuệ cao thượng, đi đến, thực hành. Phần còn lại là nhỏ hẹp (paritta) và vô lượng (appamāṇa). Được gọi là hữu thượng (sauttaraṃ) vì cùng với các tâm cao hơn có khả năng vượt qua chính nó. Được gọi là thượng (uttaraṃ) vì đã vượt qua. Được gọi là siêu thế (lokuttaraṃ) vì vượt khỏi thế gian do không thuộc về trong thế gian. Được gọi là vô thượng (anuttaraṃ) vì không có gì cao hơn nó. Được gọi là định tĩnh (samāhitaṃ) vì được đặt để một cách chân chánh bởi định đã đạt đến trạng thái quán chiếu sâu sắc. Tâm đã đạt đến giải thoát tạm thời (tadaṅgavimutti) là tâm thiện dục giới. Tâm đã đạt đến trấn áp giải thoát (vikkhambhanavimutti) là tâm đại hành. Tâm đã đạt đến đoạn diệt giải thoát (samucchedavimutti) là tâm đạo. Tâm đã đạt đến tịnh chỉ giải thoát (paṭippassaddhivimutti) là tâm quả. Tâm đã đạt đến xuất ly giải thoát (nissaraṇavimutti) cũng chính là cả hai tâm ấy (tâm đạo và tâm quả). Thật vậy, một số tâm như tâm phản khán v.v... có Níp-bàn làm đối tượng, nhưng không được gọi là đã đạt đến xuất ly giải thoát vì không hợp với phận sự như vậy. Cũng có tất cả các loại do sự phân chia các tâm có tham v.v... đã đến trong Pāli và do sự phân chia chi tiết bên trong của chúng.

Cetopariyañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Tha Tâm Thông đã kết thúc.

Pubbenivāsānussatiñāṇakathāvaṇṇanā

Phần giải về Túc Mạng Tùy Niệm Trí

402. Pubbenivāsaṃ anussarati, tassa vā anussaraṇaṃ pubbenivāsānussati, taṃ nissayādipaccayabhūtaṃ paṭicca uppajjanato ‘‘pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ, tadatthāyā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto [Pg.44] pubbenivāsaṃ tāva dassetvā tattha satiñāṇāni dassetuṃ ‘‘pubbenivāso’’tiādimāha. Tattha ‘‘pubbe’’ti idaṃ padaṃ ‘‘ekampi jāti’’ntiādivacanato atītabhavavisayaṃ idhādhippetanti āha ‘‘atītajātīsū’’ti nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthīti āha ‘‘nivutthakkhandhā’’ti. Nivutthatā cettha sasantāne pavattatā, tathābhūtā ca te anu anu bhūtā jātā pavattā tattha uppajjitvā vigatāva hontīti āha ‘‘nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā’’ti. Evaṃ sasantatipariyāpannadhammavasena nivāsa-saddassa atthaṃ vatvā idāni avisesena vattuṃ ‘‘nivutthadhammā vā nivutthā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘gocaranivāsenā’’tiādi vuttaṃ. Gocarabhūtāpi hi gocarāsevanāya āsevitā ārammaṇakaraṇavasena anubhūtā nivutthā nāma hontīti. Te pana duvidhā saparaviññāṇagocaratāyāti ubhayepi te dassetuṃ ‘‘attano’’tiādi vuttaṃ.

402. Vị ấy tùy niệm nơi ở trước đây (pubbenivāsaṃ anussarati); hoặc sự tùy niệm về điều đó là túc mạng tùy niệm (pubbenivāsānussati). Vị thầy, muốn giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: “Trí tuệ nào trong túc mạng tùy niệm, là vì mục đích đó”, do trí tuệ ấy sanh khởi nương vào điều đó vốn là y chỉ duyên v.v..., trước hết đã chỉ ra túc mạng, rồi để chỉ ra niệm và trí ở đó, đã nói câu bắt đầu bằng “pubbenivāso”. Trong đó, ngài nói “trong các kiếp quá khứ” (atītajātīsū) vì từ “pubbe” này, do lời nói bắt đầu bằng “một kiếp” v.v..., ở đây được hiểu là có đối tượng là các kiếp quá khứ. Ngài nói “các uẩn đã được cư ngụ” (nivutthakkhandhā) vì từ “nivāsa” là một từ tạo tác (kammasādhana), và không có pháp nào được cư ngụ mà tách rời khỏi các uẩn. Và ở đây, sự đã cư ngụ là sự diễn tiến trong dòng tương tục của chính mình; và các uẩn ấy, đã trở thành như vậy, đã hiện hữu, đã sanh, đã diễn tiến nhiều lần, sanh khởi ở đó rồi chỉ hoại diệt. Vì vậy, ngài nói: “Nivutthā nghĩa là đã cư ngụ (ajjhāvutthā), đã kinh nghiệm (anubhūtā), đã sanh khởi trong dòng tương tục của chính mình rồi diệt đi (niruddhā)”. Như vậy, sau khi nói ý nghĩa của từ “nivāsa” theo cách của các pháp thuộc dòng tương tục của chính mình, bây giờ để nói một cách không phân biệt, sau khi nói “hoặc các pháp đã được cư ngụ là nivutthā”, để giải thích điều đó, đã nói câu bắt đầu bằng “gocaranivāsena”. Vì ngay cả các pháp là đối tượng, khi được thực hành bằng sự thực hành đối tượng, khi được kinh nghiệm bằng cách lấy làm đối tượng, cũng được gọi là đã cư ngụ. Nhưng chúng có hai loại do là đối tượng của thức của mình và của người khác, nên để chỉ ra cả hai loại đó, đã nói câu bắt đầu bằng “attano”.

Tattha ‘‘attano viññāṇena viññātā’’ti vatvā ‘‘paricchinnā’’ti vacanaṃ ye te gocaranivāsena nivutthadhammā, te na kevalaṃ viññāṇena viññāṇamattā, atha kho yathā pubbe jātināmagottavaṇṇaliṅgāhārādivisesehi paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahitā, tathevetaṃ ñāṇaṃ paricchijja gaṇhātīti imassa atthassa dīpanatthaṃ vuttaṃ. Paraviññāṇaviññātāpi vā nivutthāti sambandho. Na kevalaṃ attanova viññāṇena, atha kho paresaṃ viññāṇena viññātāpi vāti attho. Idhāpi ‘‘paricchinnā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘paresampi vā viññāṇena viññātā paricchinnā’’ti. Tassa ca gahaṇe payojanaṃ vuttanayeneva vattabbaṃ. Te ca kho yasmā abhītāsu eva jātīsu aññehi viññātā paricchinnā, te ca parinibbutāpi honti. Ye hi te viññātā, tesaṃ tadā vattamānasantānānusārena tesampi atīte pavatti ñāyatīti sikhāppattaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūtaṃ pubbenivāsaṃ dassetuṃ ‘‘chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti vuttaṃ. Chinnavaṭumakā sammāsambuddhā, tesaṃ anussaraṇā chinnavaṭumakānussaraṇaṃ. Ādi-saddena paccekasambuddhabuddhasāvakānussaraṇāni gayhantīti vadanti. Chinnavaṭumakā pana sabbeva anupādisesāya nibbānadhātuyā [Pg.45] parinibbutā. Tesaṃ anussaraṇaṃ nāma tesaṃ paṭipattiyā anussaraṇaṃ, sā pana paṭipatti saṅkhepato chaḷārammaṇaggahaṇalakkhaṇāti tāni idha paraviññāṇaviññātaggahaṇena gahitāni, te panete sammāsambuddhānaṃyeva visayā, na aññesanti āha ‘‘te buddhānaṃyeva labbhantī’’ti. Na hi atīte buddhā bhagavanto evaṃ vipassiṃsu, evaṃ maggaṃ bhāvesuṃ, evaṃ phalanibbānāni sacchākaṃsu, evaṃ veneyye vinesunti ettha sabbadā aññesaṃ ñāṇassa gati atthīti. Yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussatīti ānetvā sambandhitabbaṃ.

Ở đây, sau khi nói 'được biết bởi thức của chính mình', từ 'paricchinnā' (được phân định) được nói ra để làm sáng tỏ ý nghĩa này: những pháp nào đã được trú ngụ do sự trú ngụ trong cảnh vực hành xứ, những pháp ấy không phải chỉ đơn thuần được biết bởi thức, mà thực ra, giống như trước kia chúng đã được nắm bắt sau khi được phân định bởi tuệ có đặc tính phân định qua các chi tiết đặc biệt như dòng dõi, tên, họ, màu da, tướng mạo, vật thực, v.v., thì trí này cũng nắm bắt sau khi phân định đúng như vậy. Hoặc có sự liên kết rằng: 'Các pháp được biết bởi thức của người khác cũng là đã trú ngụ (nivuttha)'. Ý nghĩa là: không chỉ bởi thức của chính mình, mà còn bởi thức của người khác, các pháp cũng được biết đến. Ở đây cũng vậy, cần phải dẫn từ 'paricchinnā' đến và liên kết rằng: 'hoặc được biết và được phân định bởi thức của người khác'. Và lợi ích của việc dùng từ này cần được nói theo phương pháp đã nêu. Và bởi vì trong các kiếp sống không xa, chúng đã được người khác biết và phân định, và những người đó cũng có thể đã nhập Vô Dư Niết Bàn. Vì những ai đã biết các pháp ấy, thì sự diễn tiến trong quá khứ của các pháp ấy cũng được biết đến theo dòng tương tục hiện tại của họ vào lúc đó. Do đó, để chỉ ra tiền trú là đối tượng của Túc Mạng Tùy Niệm Trí đã đạt đến đỉnh cao, ngài đã nói 'trong sự tùy niệm về các bậc đã cắt đứt vòng luân hồi, v.v.'. Các bậc đã cắt đứt vòng luân hồi là các vị Chánh Đẳng Giác; sự tùy niệm về các ngài là 'tùy niệm về các bậc đã cắt đứt vòng luân hồi'. Người ta nói rằng, qua từ 'ādi' (v.v.), sự tùy niệm về các vị Độc Giác Phật và các vị Thinh Văn của Đức Phật được bao gồm. Tuy nhiên, các bậc đã cắt đứt vòng luân hồi là tất cả những vị đã nhập Vô Dư Niết Bàn Giới. Sự tùy niệm về các ngài chính là sự tùy niệm về pháp hành của các ngài, và pháp hành đó, nói tóm lại, có đặc tính là sự nắm bắt sáu đối tượng. Do đó, những điều ấy ở đây được bao gồm bởi sự nắm bắt các pháp được biết bởi thức của người khác. Và những điều này chỉ là đối tượng của các vị Chánh Đẳng Giác, không phải của những người khác, nên ngài nói 'chúng chỉ có thể đạt được bởi các vị Phật'. Vì trong quá khứ, các vị Phật, các Đấng Thế Tôn đã minh sát như thế này, đã tu tập đạo lộ như thế này, đã chứng ngộ quả và Niết Bàn như thế này, đã giáo hóa chúng sanh cần được giáo hóa như thế này – trong những việc này, trí tuệ của người khác không bao giờ có thể thâm nhập được. Cần phải được dẫn đến và liên kết rằng: 'Niệm nào mà nhờ đó vị ấy hồi tưởng tiền trú, niệm ấy là Túc Mạng Tùy Niệm'.

Anekavidhanti nānābhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena bahuvidhaṃ. Pakārehīti nāmagottādiākārehi saddhiṃ, sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ. Pavattitaṃ desanāvasena. Tenāha ‘‘saṃvaṇṇita’’nti, vitthāritanti attho. ‘‘Nivāsa’’nti antogadhabhedasāmaññavacanametanti te bhede byāpanicchāvasena saṅgahetvā dassento ‘‘tattha tattha nivutthasantāna’’nti āha. Sāvakassevetaṃ anussaraṇaṃ, na satthunoti vuttaṃ ‘‘khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā’’ti. Khandhapaṭipāṭi khandhānaṃ anukkamo. Sā ca kho cutito paṭṭhāya uppaṭipāṭivasena. Keci panettha ‘‘iriyāpathapaṭipāṭi khandhapaṭipāṭī’’ti vadanti. Anugantvā anugantvāti ñāṇagatiyā anugantvā anugantvā. Titthiyāti aññatitthiyā, te pana kammavādino kiriyavādino tāpasādayo. Ṭhapetvā aggasāvakamahāsāvake itare satthu sāvakā pakatisāvakā.

`Anekavidhaṃ` (nhiều loại) có nghĩa là nhiều cách, do năng lực của các loại khác nhau như các cõi sống, thai sanh, thú sanh, thức trú, chúng sanh trú, v.v. `Pakārehi` (với các cách thức) có nghĩa là cùng với các phương diện như tên, họ, v.v.; và đây là cách dụng công cụ cách trong ý nghĩa liên hợp. Được khởi lên do năng lực của sự thuyết giảng. Do đó ngài nói `saṃvaṇṇitaṃ` (được mô tả), ý nghĩa là được trình bày chi tiết. '`Nivāsa`' (nơi ở) là một từ chung bao hàm các sự phân loại bên trong, do đó, để chỉ ra các sự phân loại đó bằng cách bao gồm chúng theo ý muốn diễn giải, ngài nói 'dòng tương tục đã trú ngụ ở nơi này nơi kia'. Sự tùy niệm này là của vị Thinh Văn, không phải của bậc Đạo Sư, do đó đã nói 'theo trình tự của các uẩn hoặc theo trình tự của tử và tái sanh'. Trình tự của các uẩn là sự nối tiếp của các uẩn. Và điều đó (cần được hiểu) theo trình tự ngược lại, bắt đầu từ cái chết. Một số người ở đây nói rằng 'trình tự của các oai nghi là trình tự của các uẩn'. `Anugantvā anugantvā` (sau khi đi theo, đi theo) có nghĩa là sau khi đi theo, đi theo bằng sự đi của trí tuệ. `Titthiyā` (ngoại đạo) là các ngoại đạo khác; họ là những người theo nghiệp luận, hành động luận, như các nhà khổ hạnh, v.v. Ngoại trừ các vị Thượng Thủ Thinh Văn và Đại Thinh Văn, các vị Thinh Văn khác của bậc Đạo Sư là các vị Thinh Văn thông thường.

Yasmā titthiyānaṃ brahmajālādīsu cattālīsāya eva saṃvaṭṭavivaṭṭānaṃ anussaraṇaṃ āgataṃ, tasmā ‘‘na tato para’’nti vatvā taṃ kāraṇaṃ vadanto ‘‘dubbalapaññattā’’tiādimāha, tena vipassanābhiyogo pubbenivāsānussatiñāṇassa visesakāraṇanti dasseti. Balavapaññattāti ettha nāmarūpaparicchedādiyeva paññāya balavakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhettha nesaṃ sādhāraṇakāraṇaṃ. Ettakoti kappānaṃ lakkhaṃ, tadadhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānīti kālavasena evaṃparimāṇo yathākkamaṃ tesaṃ mahāsāvakaaggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro sāvakapaccekabodhipāramitā samitā. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhāgo, evaṃ sante [Pg.46] buddhānampi visayaparicchedatā āpannāti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthī’’ti. ‘‘Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato sabbaññutaññāṇassa viya buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi visaye paricchedo nāma natthi. Tattha yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede kāraṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannibbattānaṃ abhiññāñāṇānanti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthī’’ti. Atīte ettakāni kappānaṃ asaṅkhyeyyānīti evaṃ kālaparicchedo nāma natthi, anāgate anāgataṃsañāṇassa viya.

Bởi vì trong kinh Phạm Võng v.v., sự hồi tưởng của các ngoại đạo được nói đến là chỉ trong bốn mươi kiếp hoại và thành, do đó, sau khi nói 'không vượt xa hơn thế', ngài nói lên nguyên nhân của điều đó, bắt đầu bằng 'do tuệ yếu kém'. Qua đó, ngài chỉ ra rằng sự nỗ lực trong thiền minh sát là nguyên nhân đặc biệt cho Túc Mạng Tùy Niệm Trí. Ở đây, trong câu 'do tuệ mạnh mẽ', cần hiểu rằng chính sự phân định danh và sắc, v.v., là nguyên nhân cho tuệ mạnh mẽ. Vì điều đó ở đây là nguyên nhân chung cho cả hai (tuệ yếu và tuệ mạnh). 'Chừng ấy' có nghĩa là, theo thứ tự, một trăm ngàn kiếp, một a-tăng-kỳ và hơn thế nữa, và hai a-tăng-kỳ; sự tích tập công đức và trí tuệ, hoặc sự tích tập các ba-la-mật Thinh Văn Bồ Đề và Độc Giác Bồ Đề của các vị Đại Thinh Văn, Thượng Thủ Thinh Văn, và Độc Giác Phật có giới hạn về thời gian như vậy. Nếu sự phân chia trí tuệ và thần thông của các bậc Thánh này bị giới hạn bởi thời gian tích tập các tư lương Bồ Đề, thì trong trường hợp đó, đối tượng (trí tuệ) của các vị Phật cũng sẽ bị giới hạn. (Để bác bỏ điều này,) ngài nói 'Đối với các vị Phật, không có cái gọi là giới hạn'. Theo câu nói 'Pháp cần biết có bao nhiêu, trí tuệ có bấy nhiêu', giống như Toàn Giác Trí, đối với các thần thông trí của các vị Phật cũng không có cái gọi là giới hạn về đối tượng. Ở đó, bất cứ điều gì các ngài muốn biết, các ngài đều biết được. Hoặc là, mặc dù có sự giới hạn về thời gian, nhưng do sự vượt trội của các tư lương Đại Bồ Đề qua việc nắm bắt các phương tiện và nhân duyên thiện xảo, v.v., nên không có cái gọi là giới hạn đối với năng lực và sự diễn tiến của Trí Tuệ Ba-la-mật; vậy làm sao có thể có giới hạn đối với các thần thông trí được sinh ra từ đó? Do đó, ngài nói 'Đối với các vị Phật, không có cái gọi là giới hạn'. Trong quá khứ, (các ngài hồi tưởng) chừng ấy a-tăng-kỳ kiếp – không có cái gọi là giới hạn thời gian như vậy, giống như không có giới hạn đối với Vị Lai Duyên Trí trong tương lai.

Evaṃ channaṃ janānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ kālavibhāgato dassetvā idāni ārammaṇaggahaṇato ānubhāvavisesato, pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘titthiyā cā’’tiādi vuttaṃ. Cutipaṭisandhivasenāti attano, parassa vā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve cutiṃ disvā antarā kiñci anāmasitvā paṭisandhiyā eva gahaṇavasena. Vuttamevatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘tesañhī’’tiādi vuttaṃ. Pakatisāvakā cutipaṭisandhivasenapi saṅkamantīti ayamattho heṭṭhā vuttanayena ‘‘balavapaññattā’’ti hetunā vibhāvetabbo, cutipaṭisandhivasena saṅkamanaṃ vemajjhadassane payojanābhāvato. Ñāṇabaladassanatthaṃ panettha vuttaṃ.

Sau khi đã trình bày sự tùy niệm tiền kiếp của sáu hạng người theo sự phân chia về thời gian như vậy, bây giờ để trình bày theo cách thức nắm bắt đối tượng, theo sự đặc biệt về oai lực, và theo thể cách diễn tiến, câu v.v... "cả hàng ngoại đạo" đã được nói đến. (Cụm từ) "do năng lực của tử và tục sinh" có nghĩa là: do năng lực chỉ nắm bắt sự tục sinh sau khi thấy sự chết trong mỗi thân mạng ấy của mình hoặc của người khác, mà không tiếp xúc đến bất cứ điều gì ở khoảng giữa. Để làm cho sáng tỏ ý nghĩa đã được nói đến ấy cả theo cách phủ định và khẳng định, câu v.v... "bởi vì của các vị ấy" đã được nói đến. Ý nghĩa này: "Các vị Thinh văn thông thường cũng di chuyển do năng lực của tử và tục sinh" nên được làm cho sáng tỏ theo phương pháp đã được nói ở dưới với lý do "vì có trí tuệ mạnh mẽ." Sự di chuyển do năng lực của tử và tục sinh là do không có lợi ích trong việc thấy khoảng giữa. (Điều này) đã được nói đến ở đây nhằm mục đích trình bày năng lực của trí tuệ.

Taṃ taṃ pākaṭamevāti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Nattheva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti tathā ñeyyāvaraṇassa supahīnattā. Peyyālapāḷiṃ viya saṅkhipitvāti yathā peyyālapāḷiṃ paṭhantā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhāna’’nti ādipariyosānameva gaṇhantā saṅkhipitvā sajjhāyanti, na anupadaṃ, evaṃ anekāpi kappakoṭiyo saṅkhipitvā. Yaṃ yaṃ icchantīti yasmiṃ kappe, yasmiṃ bhave yaṃ [Pg.47] yaṃ jānituṃ icchanti, tattha tattheva ñātuṃ icchite eva ñāṇena okkamantā. Sīhokkantavasena sīhagatipatanavasena ñāṇagatiyā gacchanti. Satadhā bhinnassa vāḷassa koṭiyā koṭipaṭipādanavasena katavālavedhaparicayassa. Sarabhaṅgasadisassāti sarabhaṅgabodhisattasadisassa (jā. 2.17.50 ādayo). Lakkhaṭṭhānassa appattavasena na sajjati. Atikkamanapassagamanavasena na virajjhati.

(Cụm từ) "điều ấy, điều ấy chỉ là hiện rõ" có nghĩa là: ví như vào mùa thu, lúc giữa trưa, trong ngôi nhà bốn ratana, đối với người có mắt tốt, các loại sắc chỉ hiện rõ ràng, điều này đã được thành tựu trong thế gian. Tuy nhiên, đối với người ấy, các loại sắc có sự khác biệt như rất vi tế, bị che khuất v.v... có thể không phải là đối tượng. Đối với các đức Phật thì không hề có sự không phải là đối tượng của pháp cần biết mà ngài muốn biết. Trái lại, pháp cần biết ấy, được chiếu sáng bởi ánh sáng trí tuệ, chỉ trở nên hiện rõ, phân minh giống như quả amla trong lòng bàn tay, vì vô minh, là chướng ngại đối với pháp cần biết, đã được đoạn trừ hoàn toàn như vậy. (Cụm từ) "tóm tắt giống như bản văn lược" có nghĩa là: ví như những người đọc bản văn lược, (nói rằng) "sơ thiền... v.v... ngũ thiền," chỉ nắm lấy phần đầu và phần cuối rồi tóm tắt mà trùng tụng, không theo từng từ; cũng vậy, (các ngài) sau khi tóm tắt cả nhiều ức kiếp. (Cụm từ) "mong muốn điều gì, điều gì" có nghĩa là: trong kiếp nào, trong đời nào, các ngài mong muốn biết điều gì, thì chỉ trong chính những điều được mong muốn biết ấy, các ngài đi vào bằng trí tuệ. Các ngài đi bằng sự di chuyển của trí tuệ do năng lực đi vào như sư tử, do năng lực di chuyển và lao tới như sư tử. Của người đã thực hành thuần thục việc bắn trúng lông đuôi ngựa với đầu ngọn lông đuôi ngựa đã được chẻ ra trăm phần, do năng lực làm cho chạm vào đầu ngọn. (Cụm từ) "giống như Sarabhaṅga" có nghĩa là: giống như Bồ-tát Sarabhaṅga. Do năng lực không đến được mục tiêu, (trí tuệ) không bị dính mắc. Do năng lực đi vượt qua hoặc đi lệch sang bên, (trí tuệ) không bị sai lệch.

Khajjupanakappabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhātīti ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya khajjotobhāsasamaṃ hutvā pubbenivāsānussatiñāṇaṃ upaṭṭhāti. Esa nayo sesesupi. Dīpappabhāsadisanti pākatikadīpālokasadisaṃ. Ukkāpabhā mahāummukāloko. Osadhitārakappabhāti ussannā pabhā etāya dhīyatīti osadhi, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikattā osadhīti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhā. Saradasūriyamaṇḍalasadisaṃ savisaye sabbaso andhakāravidhamanato.

(Cụm từ) "trở nên giống như ánh sáng của đom đóm rồi hiện khởi" có nghĩa là: do trí tuệ có oai lực rất ít, túc mạng tùy niệm trí hiện khởi, trở nên giống như ánh sáng đom đóm. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại. (Cụm từ) "giống như ánh sáng ngọn đèn" có nghĩa là giống như ánh sáng ngọn đèn thông thường. "Ánh sáng của bó đuốc" là ánh sáng của bó đuốc lớn. (Cụm từ) "ánh sáng của sao Osadhi" có nghĩa là: "ánh sáng dồi dào được mang giữ bởi nó, vì vậy gọi là Osadhi," hoặc "vì có khả năng tuần tự cung cấp năng lực cho các loại thảo mộc, nên gọi là Osadhi," là ánh sáng của ngôi sao có tên gọi như vậy. (Cụm từ) "giống như mặt trời mùa thu" (có nghĩa là) do có khả năng xua tan hoàn toàn bóng tối trong đối tượng của mình.

Yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato. Kunnadīnaṃ atikkamanāya ekeneva rukkhadaṇḍena katasaṅkamo daṇḍakasetu. Catūhi, pañcahi vā janehi gantuṃ sakkuṇeyyo phalake attharitvā āṇiyo koṭṭetvā katasaṅkamo jaṅghasetu. Jaṅghasatthassa gamanayoggo saṅkamo jaṅghasetu jaṅghamaggo viya. Sakaṭassa gamanayoggo saṅkamo sakaṭasetu sakaṭamaggo viya. Mahatā jaṅghasatthena gantabbamaggo mahājaṅghamaggo. Bahūhi vīsāya vā tiṃsāya vā sakaṭehi ekajjhaṃ gantabbamaggo mahāsakaṭamaggo.

Giống như việc đi bằng đầu gậy, do không từ bỏ thứ tự của các uẩn. Cây cầu được làm chỉ bằng một thân cây để vượt qua các sông nhỏ được gọi là cầu-thân-cây (daṇḍakasetu). Cây cầu được làm sau khi trải các tấm ván và đóng các cây chốt, mà bốn hoặc năm người có thể đi qua, được gọi là cầu-bộ-hành (jaṅghasetu). Cây cầu thích hợp cho đoàn người đi bộ đi qua được gọi là cầu-bộ-hành (jaṅghasetu), giống như từ "con đường bộ hành" (jaṅghamaggo). Cây cầu thích hợp cho xe bò đi qua được gọi là cầu-xe-bò (sakaṭasetu), giống như từ "con đường xe bò" (sakaṭamaggo). Con đường mà đoàn người đi bộ đông đảo có thể đi được gọi là đại-lộ-bộ-hành (mahājaṅghamaggo). Con đường mà nhiều, hoặc hai mươi, hoặc ba mươi chiếc xe bò có thể đi cùng một lúc được gọi là đại-lộ-xe-bò (mahāsakaṭamaggo).

Imasmiṃ pana adhikāreti ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) cittasīsena sāvakassa niddiṭṭhasamādhibhāvanādhikāre.

Còn trong chương này: trong chương về sự tu tiến định đã được chỉ dẫn cho vị Thinh văn, với tâm được đặt lên hàng đầu (như trong câu) "hãy tu tiến tâm và tuệ."

403. Tasmāti yasmā sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ idhādhippetaṃ, tasmā. Evanti yathā te anussaranti, evaṃ anussaritukāmena. Heṭṭhā tīsu jhānesu yathārahaṃ pītisukhehi kāyacittānaṃ sampīnanāya ‘‘cattāri jhānāni samāpajjitvā’’ti vuttaṃ, aññathā pādakajjhānameva samāpajjitabbaṃ siyā. Yāya nisajjāya nisinnassa anussaraṇārambho, sā idha sabbapacchimā nisajjā. Tato āsanapaññāpananti tato nisajjāya purimakaṃ āsanapaññāpanaṃ āvajjitabbanti sambandho. Esa nayo sesesupi[Pg.48]. Bhojanakālotiādīsu kālasīsena tasmiṃ tasmiṃ kāle katakiccamāha. Cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavandanakāloti cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu cetiyabodhīnaṃ vandanakālo. Sakalaṃ rattindivanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ.

403. (Từ) "do đó" (có nghĩa là): vì sự tùy niệm tiền kiếp của các vị Thinh văn được chủ trương ở đây, do đó. (Từ) "như vậy" (có nghĩa là): giống như cách các vị ấy tùy niệm, bởi người có mong muốn tùy niệm như vậy. Để làm cho thân và tâm được thấm nhuần với hỷ và lạc một cách tương xứng trong ba tầng thiền dưới, (câu) "sau khi nhập bốn tầng thiền" đã được nói đến; nếu không thì chỉ nên nhập thiền nền tảng mà thôi. Thế ngồi nào mà người đã ngồi có sự khởi sự tùy niệm, thế ngồi ấy ở đây là thế ngồi sau cùng nhất. (Cụm từ) "từ đó, việc sửa soạn chỗ ngồi" (có nghĩa là): việc trước thế ngồi ấy, tức là việc sửa soạn chỗ ngồi, nên được hướng tâm đến; đây là sự liên kết. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại. Trong các cụm từ v.v... "thời gian dùng bữa," với thời gian được đặt lên hàng đầu, ngài nói đến công việc đã làm trong mỗi thời điểm ấy. (Cụm từ) "thời gian đảnh lễ tại sân tháp, sân bồ-đề" (có nghĩa là) thời gian đảnh lễ các bảo tháp và cây bồ-đề tại các sân tháp, sân bồ-đề. (Cụm từ) "suốt cả ngày lẫn đêm" là một từ chỉ sự sử dụng trong ý nghĩa liên tục không gián đoạn.

Kiñci kiccaṃ. Ettakenāti pādakajjhānasamāpajjanena. Pādakajjhānañhi satthakassa viya nisānasilā satipaññānampi nisitabhāvāvahaṃ. Yaṃ tassa, tā taṃ samāpajjanena paramanepakkappattā honti. Tenāha ‘‘dīpe jalite viya pākaṭaṃ hotī’’ti, andhakāraṭṭhāneti adhippāyo. Purimabhaveti imassa bhavassa anantare purimasmiṃ bhave. Pavattitanāmarūpanti attano paccayehi pavattitanāmarūpaṃ. Tañca kho paṭhamaṃ rūpaṃ āvajjitvā nāmaṃ āvajjitabbaṃ. Paṭhamaṃ nāmaṃ āvajjitvā pacchā rūpanti apare. Pahotīti sakkoti. Paṇḍito nāma imissā abhiññābhāvanāya katādhikāro.

Một công việc nào đó. (Từ) "với chừng ấy" có nghĩa là: bằng việc nhập thiền nền tảng. Quả vậy, thiền nền tảng, giống như đá mài đối với con dao, cũng mang lại sự sắc bén cho niệm và tuệ. Bởi vì đối với vị hành giả ấy, niệm và tuệ ấy, bằng việc nhập thiền ấy, đạt đến sự thuần thục tối cao. Do đó, ngài nói: "trở nên hiện rõ giống như khi ngọn đèn được thắp sáng," ý muốn nói là "ở nơi tối tăm." (Trong cụm từ) "trong kiếp trước" có nghĩa là: trong kiếp trước liền kề với kiếp này. (Cụm từ) "danh và sắc đã diễn tiến" có nghĩa là: danh và sắc đã được làm cho diễn tiến bởi các duyên của nó. Và đối với danh sắc ấy, sau khi hướng tâm đến sắc trước, nên hướng tâm đến danh. Các vị khác nói rằng: "sau khi hướng tâm đến danh trước, rồi sau đó là sắc." (Từ) "có khả năng" có nghĩa là: có thể. Người được gọi là bậc trí là người đã tạo ra nền tảng trong việc tu tiến thắng trí này.

‘‘Aññaṃ uppanna’’nti idaṃ aññasmā kammabhavā añño upapattibhavo uppannoti katvā vuttaṃ addhāpaccuppannantarabhāvato. Aññathā ekabhavepi aññamaññameva nāmarūpaṃ uppajjati, niruddhañca appaṭisandhikaṃ. Tenevāha –

Câu nói: “Cái khác đã sanh khởi” này được nói ra là do vì: “Do nghiệp hữu khác mà một sanh hữu khác đã sanh khởi”, bởi vì có sự khác biệt về thời gian. Nếu không thì, ngay cả trong một kiếp sống, danh sắc mới khác nhau vẫn cứ sanh khởi, và (danh sắc) đã diệt thì không tái tục. Do đó, Ngài đã nói: –

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā’’ti. (mahāni. 39);

“Những uẩn nào đã diệt của người đang chết, hoặc của người đang sống ở đây; tất cả các uẩn ấy đều tương tự nhau, đã qua đi, không tái tục.”

Taṃ ṭhānanti taṃ nikkhepaṭṭhānaṃ. Āhundarikanti samantato, upari ca ghanasañchannaṃ sambādhaṭṭhānaṃ. Andhatamamivāti andhakāratimisā viya.

(Cụm từ) “Nơi ấy” (taṃ ṭhānaṃ) có nghĩa là nơi vứt bỏ (thân mạng) ấy. (Cụm từ) “Bị vây bọc” (āhundarikaṃ) có nghĩa là nơi chật hẹp, bị che kín dày đặc từ xung quanh và bên trên. (Cụm từ) “Giống như bóng tối dày đặc” (andhatamamiva) có nghĩa là giống như bóng tối mịt mù.

Kūṭāgārakaṇṇikatthāyāti kūṭāgārassa kūṭatthāya. Kūṭāgārassa kaṇṇikā viya pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, mahārukkho viya purimabhave cutikkhaṇe pavattanāmarūpaṃ, sākhāpalāsā viya tena sambandhaṃ imasmiṃ bhave paṭisandhicittaṃ, pharasudhārā viya parikammabhāvanā, kammārasālā viya pādakajjhānanti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Kaṭṭhaphālakopamāpi ‘‘yathā nāma balavā puriso odanapacanādiatthaṃ mahantaṃ dāruṃ phālento tassa tacapheggumattaphālane pharasudhārāya vipannāya mahantaṃ dāruṃ phāletuṃ asakkonto dhuranikkhepaṃ akatvā’’tiādinā vuttanayānusārena veditabbā. Tathā kesohārakūpamā.

(Cụm từ) “Vì mục đích làm nóc nhọn của ngôi nhà có nóc nhọn” (kūṭāgārakaṇṇikatthāya) có nghĩa là vì mục đích làm nóc nhọn (kūṭa) của ngôi nhà có nóc nhọn (kūṭāgāra). Sự kết nối các ví dụ (và đối tượng được ví von) nên được hiểu như sau: túc mạng minh trí giống như nóc nhọn của ngôi nhà có nóc nhọn; danh sắc diễn tiến trong khoảnh khắc tử ở kiếp trước giống như cây đại thọ; tâm tái tục trong kiếp này có liên quan đến danh sắc ấy giống như cành và lá; thiền nền tảng giống như lò rèn. Ví dụ về người chẻ củi cũng nên được hiểu theo phương cách đã được nói bắt đầu bằng: “Ví như một người đàn ông khỏe mạnh, để nấu cơm v.v., khi đang chẻ một khúc gỗ lớn, lúc chẻ phần vỏ và giác cây, do lưỡi rìu bị mẻ, không thể chẻ được khúc gỗ lớn, đã không từ bỏ công việc...”. Ví dụ về người thợ cạo cũng tương tự như vậy.

Pubbenivāsañāṇaṃ [Pg.49] nāma na hoti atītāsu jātīsu nivutthadhammārammaṇattābhāvā. Tanti pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhi pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa parikammabhāvena pavattasamādhinā sampayuttañāṇaṃ parikammasamādhiñāṇaṃ. Taṃ rūpāvacaraṃ sandhāya na yujjatīti taṃ tesaṃ vacanaṃ atītaṃsañāṇaṃ ce, rūpāvacaraṃ adhippetaṃ na yujjati parikammasamādhiñāṇassa kāmāvacarabhāvato. Na hi anantaracuticittassa orato pavattikkhandhe ārabbha rūpāvacaraṃ cittaṃ uppajjatīti pāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyaṃ vā āgataṃ atthi. Yesaṃ javanānaṃ purimānīti yojanā. Yadā pana appanācittaṃ hoti, tadāssāti sambandho. Idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmāti kāmaṃ anantarassa bhavassa cutikkhaṇe pavattitanāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattañāṇaṃ dassitaṃ, taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ ñāṇasāmaññassa jotitabhāvato. Yatheva hi tato nāmarūpato pabhuti sabbe atītā khandhā, khandhapaṭibaddhā ca sabbo pubbenivāso, evaṃ tassa paṭivijjhanavasena pavattañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ. Tenāha ‘‘tena ñāṇena sampayuttāya satiyā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratī’’ti.

Không có cái gọi là túc mạng trí do không có việc lấy các pháp đã từng sống trong các kiếp quá khứ làm đối tượng. Trí tuệ diễn tiến từ lúc ngồi lần cuối cho đến lúc tái tục, tức là trí tuệ tương ưng với định đã diễn tiến như là sự chuẩn bị cho túc mạng minh trí, (được gọi là) trí tuệ trong định chuẩn bị. Câu nói ấy của họ rằng: “Điều đó không hợp lý khi liên hệ đến Sắc giới”, nếu trí về quá khứ được chủ trương là thuộc Sắc giới thì không hợp lý, vì trí tuệ trong định chuẩn bị thuộc Dục giới. Bởi vì, không có (đoạn văn) nào trong Kinh điển hay Chú giải nói rằng: “Tâm Sắc giới sanh khởi bằng cách lấy các uẩn diễn tiến trước tâm tử ngay liền trước làm đối tượng”. Nên hiểu sự kết nối là “những (tốc hành tâm) trước trong số các tốc hành tâm ấy”. Còn khi có tâm an chỉ, sự liên kết là “khi ấy, đối với vị ấy”. Với câu “Đây gọi là túc mạng minh trí”, quả thực trí tuệ diễn tiến bằng cách lấy danh sắc đã diễn tiến trong khoảnh khắc tử của kiếp ngay liền trước làm đối tượng đã được chỉ ra, nhưng điều đó nên được xem chỉ là một ví dụ, vì nó làm sáng tỏ trí tuệ một cách tổng quát. Bởi vì, cũng như tất cả các uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn, kể từ danh sắc ấy trở đi, tất cả đều là “tiền kiếp”, cũng vậy, trí tuệ diễn tiến nhờ năng lực thấu triệt điều đó là túc mạng minh trí. Do đó, Ngài đã nói: “với niệm tương ưng với trí tuệ ấy, vị ấy nhớ lại nhiều loại tiền kiếp khác nhau”.

404. Ekampi jātinti ekampi bhavaṃ. So hi ekakammanibbatto ādānanikkhepaparicchinno antogadhadhammappabhedo khandhappabandho idha jātīti adhippeto. Tenāha ‘‘ekampi…pe… khandhasantāna’’nti. Parihāyamānoti khīyamāno vinassamāno. Kappoti asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kālo, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa parihāni veditabbā. Vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti etthāpi eseva nayo. Yo pana ‘‘kālaṃ khepetī’’ti, ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190) ca ādīsu kālassāpi khayo vuccati, so idha nādhippeto aniṭṭhappasaṅgato. Saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭato uddhaṃ tathā ṭhāyī saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Taṃmūlakattāti taṃpubbakattā. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ, vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo.

404. (Cụm từ) “Một kiếp” (ekampi jātiṃ) có nghĩa là một đời sống. Dòng tương tục của các uẩn ấy, được tạo ra bởi một nghiệp, được giới hạn bởi sự chấp thủ và sự vứt bỏ, có sự phân loại các pháp bên trong, được chủ trương là “kiếp” ở đây. Do đó, Ngài đã nói: “một... (cho đến)... dòng tương tục của các uẩn”. (Cụm từ) “Đang hoại” (parihāyamāno) có nghĩa là đang suy tàn, đang hủy diệt. (Cụm từ) “Kiếp” (kappo) là một a-tăng-kỳ kiếp. Nhưng về bản chất, đó là thời gian; sự suy hoại của nó nên được hiểu là do năng lực của các pháp hữu vi đang diễn tiến vào lúc đó. Trong câu “kiếp thành đang tăng trưởng” (vaḍḍhamāno vivaṭṭakappo), phương pháp này cũng tương tự. Còn sự hủy diệt của thời gian được nói đến trong các câu như “làm cho thời gian tiêu hao” và “thời gian nuốt chửng chúng sanh, tất cả cùng với chính nó”, thì không được chủ trương ở đây, vì sẽ dẫn đến ý nghĩa không mong muốn. “Hoại” (saṃvaṭṭa) là sự hủy diệt, sự hoại diệt. “Trụ sau hoại” (saṃvaṭṭaṭṭhāyī) là kiếp tồn tại như vậy sau khi hoại. (Cụm từ) “Do có cái đó làm gốc” (taṃmūlakattā) có nghĩa là do có kiếp hoại đó đi trước. “Thành” (vivaṭṭa) là sự hình thành, hoặc sự tăng trưởng.

Tejosaṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo vāyosaṃvaṭṭoti evaṃ saṃvaṭṭasīmānukkamena saṃvaṭṭesu vattabbesu tathā avatvā ‘‘āposaṃvaṭṭo tejosaṃvaṭṭo [Pg.50] vāyosaṃvaṭṭo’’ti vacanaṃ saṃvaṭṭakamahābhūtadesanānupubbiyāti keci. Saṃvaṭṭānupubbiyāti apare. Āpena saṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo. Saṃvaṭṭasīmāti saṃvaṭṭamariyādā.

Khi các kiếp hoại nên được nói theo thứ tự ranh giới của kiếp hoại là: “kiếp hoại do lửa, kiếp hoại do nước, kiếp hoại do gió”, việc không nói như vậy mà nói rằng: “kiếp hoại do nước, kiếp hoại do lửa, kiếp hoại do gió” — một số vị cho rằng (là) theo thứ tự thuyết giảng về các đại chủng gây ra sự hoại diệt. Các vị khác cho rằng (là) theo thứ tự của các kiếp hoại (sẽ xảy ra trong tương lai). Sự hoại diệt do nước là kiếp hoại do nước. (Cụm từ) “Ranh giới của kiếp hoại” (saṃvaṭṭasīmā) có nghĩa là giới hạn của kiếp hoại.

Saṃvaṭṭatīti vinassati. Sadāti sabbakālaṃ, tīsupi saṃvaṭṭakālesūti attho.

(Cụm từ) “Hoại diệt” (saṃvaṭṭati) có nghĩa là bị hủy diệt. (Cụm từ) “Luôn luôn” (sadā) có nghĩa là mọi lúc, tức là trong cả ba thời kỳ hoại diệt.

‘‘Ekaṃ buddhakhetta’’nti idha yaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘buddhakhettaṃ nāma tividha’’ntiādi vuttaṃ. Yattake ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva pathavī vijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakhettaṃ nāmāti āha ‘‘jātikhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyanta’’nti. Ānubhāvo vattatīti idha iddhimā cetovasippatto āṇākhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hoti. Atha vā tattha ekacakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākhette sabbasattānaṃ abhisambhuṇātveva parittānubhāvo tattha devatāhi parittāṇāya sampaṭicchitabbato. Yaṃ visayakhettaṃ sandhāya ekasmiṃyeva khaṇe sarena abhiviññāpanaṃ, attano rūpadassanañca paṭijānantena bhagavatā ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vuttaṃ. Yatthāti yasmiṃ anantāparimāṇe visayakhette. Yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti ākaṅkhāmattapaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa. Saṇṭhahantanti vivaṭṭamānaṃ jāyamānaṃ.

Về câu: ‘Một cõi Phật’, ở đây, để xác định và chỉ ra cõi Phật được đề cập đến, nên đã nói rằng: ‘Cõi Phật có ba loại’ v.v… Nơi nào mà oai lực của trí tuệ tái sanh của Như Lai, được làm cho sắc bén bởi quả của phước, tự nó lan tỏa, thì tất cả nơi ấy được gọi là cõi sanh thành của vị Bồ-tát. Vì vậy, đã nói rằng: ‘Sanh-giới có giới hạn là mười ngàn thế giới.’ Về câu: ‘Oai lực diễn ra’, ở đây, một người có thần thông, đã đạt được tâm tự tại, đứng ở bất kỳ thế giới nào trong phạm vi của quyền-giới, sau khi thực hiện hộ kinh vì lợi ích của mình, dù đi đến một thế giới khác trong chính quyền-giới ấy, vẫn là người đã được hộ kinh bảo vệ. Hoặc là, khi đứng trong một thế giới ở đó và thực hiện hộ kinh vì lợi ích của tất cả chúng sanh, thì oai lực của hộ kinh chắc chắn bao trùm tất cả chúng sanh trong quyền-giới, vì ở đó, oai lực của hộ kinh được chư thiên tiếp nhận. Liên quan đến cảnh-giới nào mà Đức Thế Tôn, người đã thừa nhận việc làm cho biết bằng âm thanh và việc thị hiện sắc thân của mình chỉ trong một khoảnh khắc, đã nói rằng: ‘Cho đến khi nào Ngài còn mong muốn’. Câu ‘Yattha’ (ở đâu) có nghĩa là trong cảnh-giới vô biên, vô lượng. Như Lai mong muốn điều gì, Ngài biết điều đó, vì sự vận hành của Phật trí chỉ tùy thuộc vào sự mong muốn. Câu ‘Saṇṭhahanti’ (thành lập) có nghĩa là đang thành lập, đang sanh khởi.

405. Gokhāyitakamattesūti gohi khāditabbappamāṇesu. Yanti yasmiṃ samaye. Pupphaphalūpajīviniyo ca devatā brahmaloke nibbattantīti sambandho.

405. Câu ‘Gokhāyitakamattesu’ có nghĩa là có số lượng vừa đủ cho bò ăn. Câu ‘Yanti’ có nghĩa là vào thời điểm nào. Nên được liên kết rằng: và chư thiên sống bằng hoa và quả sanh vào cõi Phạm thiên.

Etesanti ‘‘vassūpajīvino’’tiādinā vuttasattānaṃ. Tatthāti brahmaloke. So ca kho parittābhādibrahmaloko veditabbo. ‘‘Paṭiladdhajjhānavasenā’’ti vatvā jhānappaṭilābhassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘tadā hī’’tiādi vuttaṃ. Lokaṃ byūhenti sampiṇḍentīti lokabyūhā. Te kira disvā manussā tattha tattha ṭhitāpi nisinnāpi saṃvegajātā, sambhamappattā [Pg.51] ca hutvā tesaṃ āsanne ṭhāne sannipatanti. Sikhābandhassa muttatāya muttasirā. Ito cito ca vidhūyamānakesatāya vikiṇṇakesā. Lokavināsabhayena sokavantacittatāya ativiya virūpavesadhārino. Mārisāti devānaṃ piyasamudācāro. Kathaṃ panete kappavuṭṭhānaṃ jānantīti? Dhammatāya sañcoditāti ācariyā. Tādisanimittadassanenāti eke. Brahmadevatāhi uyyojitāti apare.

Câu ‘Etesaṃ’ có nghĩa là của những chúng sanh đã được nói đến bằng câu ‘vassūpajīvino’ v.v… Câu ‘Tattha’ có nghĩa là ở cõi Phạm thiên. Và cõi Phạm thiên ấy nên được hiểu là cõi Phạm thiên Parittābhā v.v… Sau khi nói ‘do đã đắc thiền’, để chỉ ra khả năng đắc thiền, đã nói ‘tadā hi’ v.v… Họ tập hợp, gom góp thế gian, vì vậy gọi là Lokabyūhā (Thế Gian Tập). Nghe nói, loài người sau khi thấy họ, dù đang đứng hay đang ngồi ở nơi này nơi kia, sanh lòng kinh cảm và hoảng hốt, rồi tụ tập lại ở một nơi gần họ. Do búi tóc được tháo ra, nên gọi là ‘muttasirā’ (đầu tóc xõa). Do tóc bay rối tung đây đó, nên gọi là ‘vikiṇṇakesā’ (tóc tai bù xù). Do sợ hãi thế gian bị hủy diệt và có tâm sầu muộn, họ mang dáng vẻ vô cùng xấu xí. ‘Mārisa’ là cách xưng hô thân mật của chư thiên. Nhưng làm thế nào những vị này biết được sự thành kiếp? Các vị A-xà-lê nói: ‘(Họ biết) do được thúc đẩy bởi tự nhiên pháp.’ Một số vị nói: ‘(Họ biết) do thấy những điềm báo như vậy.’ Những vị khác nói: ‘(Họ biết) do được các vị Phạm thiên thúc giục.’

Mettādīnīti mettāmanasikārādīni kāmāvacarapuññāni. Devaloketi kāmadevaloke. Devānaṃ kira sukhasamphassavātaggahaṇaparicayena vāyokasiṇe jhānāni sukheneva ijjhanti. Tena vuttaṃ ‘‘vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhantī’’ti. Tadaññe panāti āpāyike sandhāyāha. Tatthāti devaloke.

Câu ‘Mettādīni’ có nghĩa là những phước thuộc Dục giới như tác ý về tâm từ v.v… Câu ‘Devaloke’ có nghĩa là ở cõi trời Dục giới. Nghe nói, đối với chư thiên, do quen thuộc với việc tiếp nhận làn gió có xúc chạm an lạc, các tầng thiền trong đề mục phong-biến xứ thành tựu một cách dễ dàng. Vì vậy đã nói: ‘Sau khi thực hành chuẩn bị trong đề mục phong-biến xứ, họ đắc thiền.’ Về câu ‘tadaññe pana’, ngài nói đến chúng sanh ở cõi khổ. Câu ‘Tattha’ có nghĩa là ở cõi trời.

Dutiyo sūriyoti dutiyaṃ sūriyamaṇḍalaṃ. Sattasūriyanti sattasūriyapātubhāvasuttaṃ. Pakatisūriyeti kappavuṭṭhānakālato pubbe uppannasūriyavimāne. Kappavuṭṭhānakāle pana yathā aññe kāmāvacaradevā, evaṃ sūriyadevaputtopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaṃ upapajjati, sūriyamaṇḍalaṃ pana pabhassaratarañceva tejavantatarañca hutvā pavattati. Taṃ antaradhāyitvā aññameva uppajjatīti apare. Gaṅgā yamunā sarabhū aciravatī mahīti imā pañca mahānadiyo.

Câu ‘Dutiyo sūriyo’ có nghĩa là mặt trời thứ hai. Câu ‘Sattasūriyaṃ’ có nghĩa là kinh về sự xuất hiện của bảy mặt trời. Câu ‘Pakatisūriye’ có nghĩa là về thiên cung mặt trời đã sanh khởi trước thời kỳ hoại kiếp. Nhưng vào thời kỳ hoại kiếp, cũng như các vị trời Dục giới khác, thiên tử Mặt Trời cũng vậy, sau khi làm phát sanh thiền, sanh vào cõi Phạm thiên; còn mặt trời thì trở nên sáng chói hơn và nóng bỏng hơn rồi tiếp tục tồn tại. Những vị khác nói rằng: ‘Mặt trời ấy biến mất và một mặt trời khác sanh khởi.’ Gaṅgā, Yamunā, Sarabhū, Aciravatī, Mahī, đây là năm con sông lớn.

Pabhavāti uppattiṭṭhānabhūtā. Haṃsapātanoti mandākinimāha.

Câu ‘Pabhavā’ có nghĩa là là nơi sanh khởi. Bằng câu ‘Haṃsapātano’, ngài nói đến hồ Mandākinī.

Na saṇṭhātīti na tiṭṭhati.

Câu ‘Na saṇṭhāti’ có nghĩa là không tồn tại.

Pariyādinnasinehanti parikkhīṇasinehaṃ. Yāya āpodhātuyā tattha tattha pathavīdhātu ābandhattā sampiṇḍatā hutvā tiṭṭhati, sā chasūriyapātubhāvena parikkhayaṃ gacchati. Yathā cidanti yathā ca idaṃ cakkavāḷaṃ. Evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipīti vipattimahāmeghuppattito paṭṭhāya idha vuttaṃ sabbaṃ kappavuṭṭhānaṃ, taṃ tattha atidisati.

Câu ‘Pariyādinnasinehaṃ’ có nghĩa là có chất dính đã cạn kiệt. Thủy đại nào mà nhờ đó địa đại ở nơi này nơi kia được kết dính lại và tồn tại, thì thủy đại ấy đi đến sự cạn kiệt do sự xuất hiện của mặt trời thứ sáu. Câu ‘Yathā cidaṃ’ có nghĩa là và cũng như thế giới này. Về câu ‘Evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi’, bắt đầu từ sự xuất hiện của cơn mưa lớn hủy diệt, tất cả sự hoại kiếp được nói ở đây, được áp dụng tương tự cho các thế giới đó.

Palujjitvāti chijjitvā. Saṅkhāragatanti bhūtupādāyappabhedaṃ saṅkhārajātaṃ. Sabbasaṅkhāraparikkhayāti jhāpetabbasaṅkhāraparikkhayā. Sayampi saṅkhāragataṃ samānaṃ indhanābhāvato chārikampi asesetvā niḍḍahitvā vūpasamatīti āha ‘‘sappi…pe… nibbāyatī’’ti.

Câu ‘Palujjitvā’ có nghĩa là sau khi bị phá vỡ. Câu ‘Saṅkhāragataṃ’ có nghĩa là tập hợp các pháp hữu vi, bao gồm các loại sắc tứ đại và sắc y sinh. Câu ‘Sabbasaṅkhāraparikkhayā’ có nghĩa là do sự cạn kiệt của tất cả các pháp hữu vi cần bị thiêu đốt. Chính nó (ngọn lửa) cũng là một pháp hữu vi, do không có nhiên liệu, sau khi thiêu đốt không còn sót lại cả tro, nó tắt ngấm. Vì vậy đã nói: ‘Như bơ… tắt ngấm.’

406. Dīghassa [Pg.52] addhunoti saṃvaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyakappasaṅkhātassa dīghassa kālassa accayena. Tālakkhandhādīti ādi-saddena sākasālādirukkhe saṅgaṇhāti. Ghanaṃ karotīti visarituṃ adatvā piṇḍitaṃ karoti. Tenāha ‘‘parivaṭuma’’nti, vaṭṭabhāvena paricchinnaṃ. Tanti udakaṃ. Assāti vātassa. Vivaraṃ detīti yathā ghanaṃ karoti sampiṇḍeti, evaṃ tattha antaraṃ deti. Parikkhayamānanti pubbe yāva brahmalokā ekoghabhūtena vātena parisosiyamānatāya parikkhayaṃ gacchantaṃ. Brahmaloko pātubhavatīti yojanā. Brahmalokoti ca paṭhamajjhānabhūmimāha. Upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāneti yāmadevalokādīnaṃ catunnaṃ patiṭṭhānaṭṭhāne. Cātumahārājikatāvatiṃsabhavanānaṃ pana patiṭṭhānaṭṭhānāni pathavīsambandhatāya na tāva pātubhavanti.

406. Câu ‘Dīghassa addhuno’ có nghĩa là sau khi trải qua một thời gian dài được gọi là a-tăng-kỳ kiếp hoại-trụ. Về câu ‘Tālakkhandhādīni’, bằng từ ‘ādi’ (v.v…), bao gồm các cây như tếch, sala, v.v… Câu ‘Ghanaṃ karoti’ có nghĩa là làm cho nó đặc lại, không cho nó lan ra. Vì vậy ngài nói ‘parivaṭumaṃ’, nghĩa là được giới hạn bởi hình dạng tròn. ‘Taṃ’ là nước. ‘Assa’ là của gió. Câu ‘Vivaraṃ deti’ có nghĩa là cũng như nó làm cho đặc lại, gom lại, nó cũng tạo ra một khoảng trống ở đó. Câu ‘Parikkhayamānaṃ’ có nghĩa là khi (nước) đang cạn kiệt do bị làm khô bởi cơn gió đã trở thành một khối duy nhất (thổi) lên đến cõi Phạm thiên trước đó. Nên liên kết là ‘cõi Phạm thiên xuất hiện’. Và bằng từ ‘Brahmaloko’, ngài nói đến cõi Sơ thiền. Câu ‘Upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne’ có nghĩa là ở nơi trú của bốn cõi trời Dục giới bên trên, tức là Yāma v.v… Còn nơi trú của cõi Tứ Đại Thiên Vương và Đao Lợi, do có liên quan đến mặt đất, vẫn chưa xuất hiện.

Rundhantīti yathā heṭṭhā na bhassati, evaṃ nirodhenti.

Rundhantīti (ngăn chặn) là: làm cho đình chỉ lại, giống như (làm cho) không bị rơi rớt xuống phía dưới.

‘‘Paṭhamatarābhinibbattā’’ti idaṃ āyukkhayassa sambhavadassanaṃ, tena dvinnaṃ, catunnaṃ, aṭṭhannaṃ vā kappānaṃ ādimhi nibbattāti dasseti. Tatoti ābhassarabrahmalokato. Parittābhaappamāṇābhāpi hi ābhassaraggahaṇeneva saṅgahaṃ gacchanti. ‘‘Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā’’ti idaṃ upacārajjhānapuññassa mahānubhāvatāya vuttaṃ. Āluppakārakanti ālopaṃ katvā katvāti vadanti, āluppanaṃ vilopaṃ katvāti attho.

Câu ‘‘Paṭhamatarābhinibbattā’’ (những chúng sanh được sanh ra trước tiên) này là sự trình bày về khả năng có sự mệnh chung, do đó câu ấy trình bày rằng: (Các chúng sanh ấy) được sanh ra vào lúc ban đầu của hai, hoặc bốn, hoặc tám đại kiếp. Tatoti (từ đó) là: từ cõi trời Ābhassara (Quang Âm). Bởi vì các Phạm thiên Parittābha (Thiểu Quang) và Appamāṇābha (Vô Lượng Quang) cũng được bao gồm bởi chính sự đề cập đến Ābhassara (Quang Âm). Câu ‘‘Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā’’ (họ có hào quang tự thân, đi lại trong hư không) này được nói đến là do oai lực vĩ đại của phước báu cận hành thiền. Āluppakārakanti (kẻ làm thành miếng ăn) là: các vị ấy giải thích là ‘sau khi đã làm thành miếng ăn, miếng ăn’. Hoặc có nghĩa là: ‘sau khi đã làm sự vơ vét, cướp đoạt’.

Haṭṭhatuṭṭhāti ativiya haṭṭhā uppilāvitacittā. Nāmaṃ karontīti tathā voharanti.

Haṭṭhatuṭṭhā (hân hoan, vui thích) là: hân hoan, có tâm phấn chấn một cách quá mức. Nāmaṃ karonti (đặt tên) là: họ gọi theo cách như vậy.

Sinerucakkavāḷahimavantapabbatāti ettha dīpasamuddāpīti vattabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpā’’ti. Thūpathūpāti unnatunnatā.

Ở đây, trong câu Sinerucakkavāḷahimavantapabbatā (các núi Sineru, Cakkavāḷa, Himavanta), cũng nên được nói là dīpasamuddāpi (các châu và các biển). Thật vậy, về sau sẽ được nói rằng: ‘‘Ở những nơi trũng thấp là các biển, ở những nơi bằng phẳng là các châu.’’ Thūpathūpā (những đống, những đống) là: những chỗ nhô cao, nhô cao.

Atimaññantīti atikkamitvā maññanti, hīḷentīti attho. Teneva nayenāti ‘‘ekacce vaṇṇavanto hontī’’tiādinā (dī. ni. 3.123) vuttena nayeneva. Padālatāti evaṃnāmikā latājāti. Tassā kira pārāsavajāti gaḷocīti vadanti. Akaṭṭhe eva bhūmippadese paccanako akaṭṭhapāko. Akaṇoti kuṇḍakarahito.

Atimaññanti (xem thường) là: họ nghĩ tưởng một cách vượt qua, có nghĩa là họ khinh miệt. Teneva nayena (theo phương pháp ấy) là: theo chính phương pháp đã được nói trong câu bắt đầu bằng ‘‘ekacce vaṇṇavanto hontī’’ (có một số chúng sanh có dung sắc). Padālatā là: loại dây leo có tên như vậy. Tương truyền, loại dây leo thứ cấp của nó được gọi là gaḷocī. Akaṭṭhapāko (chín mà không cần cày bừa) là: loại lúa chín ở vùng đất không được cày bừa. Akaṇo (không có tấm) là: không có tấm cám.

Sumanasaṅkhātajātipupphasadiso [Pg.53] sumanajātipupphasadiso. Yo yo raso etassāti yaṃyaṃraso, odano, taṃ yaṃyaṃrasaṃ, yādisarasavantanti attho. Rasapathavī, bhūmipappaṭako, padālatā ca paribhuttā sudhāhāro viya khuddaṃ vinodetvā rasaharaṇīhi rasameva brūhentā tiṭṭhanti, na vatthuno sukhumabhāvena nissandā, sukhumabhāveneva gahaṇindhanameva ca honti. Odano pana paribhutto rasaṃ vaḍḍhentopi vatthuno oḷārikabhāvena nissandaṃ vissajjento passāvaṃ, kasaṭañca uppādetīti āha ‘‘tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyatī’’ti. Purimattabhāvesu pavattaupacārajjhānānubhāvena yāva sattasantāne kāmarāgavikkhambhanavego na samito, na tāva balavakāmarāgūpanissayāni itthipurisindriyāni pāturahesuṃ. Yadā panassa vicchinnatāya balavakāmarāgo laddhāvasaro ahosi, tadā tadupanissayāni tāni sattānaṃ attabhāvesu sañjāyiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘purisassa…pe… pātubhavatī’’ti. Tenevāha ‘‘tatra suda’’ntiādi.

Sumanajātipupphasadiso (giống như hoa lài) là: giống như hoa lài được gọi là sumana. Yaṃyaṃraso (vị nào, vị nào) là: cơm có vị nào, vị nào. Có nghĩa là: cơm có vị như thế nào. Đất có vị ngọt, vỏ đất, và dây leo padālatā, sau khi được dùng, giống như vật thực của chư thiên, đã xua tan cơn đói và làm cho chỉ có chất bổ dưỡng được tăng trưởng bởi các mạch dẫn chất bổ dưỡng, chúng tồn tại. Do tính chất vi tế của vật thể nên không có chất cặn bã, và do chính tính chất vi tế nên chúng chỉ là nhiên liệu cho lửa tiêu hóa. Còn cơm, sau khi được dùng, tuy làm cho chất bổ dưỡng được tăng trưởng nhưng do tính chất thô phù của vật thể nên trong khi thải ra chất cặn bã, nó sanh ra nước tiểu và phân, vì vậy ngài đã nói: ‘‘kể từ đó, phân và nước tiểu đã sanh khởi.’’ Do oai lực của cận hành thiền đã được tiến hành trong các kiếp sống trước, trong khi xung lực của sự đè nén dục tham trong dòng tương tục của chúng sanh chưa được lắng dịu, thì khi ấy nữ căn và nam căn là những cận y duyên của dục tham có mãnh lực đã chưa xuất hiện. Nhưng khi nào, do sự gián đoạn của xung lực ấy, dục tham có mãnh lực đã có được cơ hội, thì khi ấy những (căn) là cận y duyên của dục tham ấy đã sanh khởi trong các kiếp sống của chúng sanh. Do đó, đã được nói rằng: ‘‘của người nam… (v.v.)… đã xuất hiện.’’ Chính vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘‘tatra suda’’ (trong trường hợp ấy).

Alasajātikassāti sajjukameva taṇḍulaṃ aggahetvā paradivasassatthāya gahaṇena alasapakatikassa.

Alasajātikassa (của người có tánh biếng nhác) là: của người có bản tánh biếng nhác do việc lấy (gạo) vì lợi ích của ngày hôm sau, sau khi đã không lấy gạo chỉ đủ cho một ngày.

Anutthunantīti anusocanti. Sammanneyyāmāti samanujāneyyāma. Noti amhesu. Sammāti sammadeva yathārahaṃ. Khīyitabbanti khīyanārahaṃ nindanīyaṃ. Garahitabbanti hīḷetabbaṃ.

Anutthunanti (họ than vãn) là: họ sầu muộn. Sammanneyyāma (chúng ta nên đồng ý) là: chúng ta nên chấp thuận. No là: trong chúng ta. Sammā là: một cách đúng đắn, tùy theo sự tương xứng. Khīyitabbaṃ (người đáng bị khiển trách) là: người đáng bị khiển trách, đáng bị chỉ trích. Garahitabbaṃ (người đáng bị quở trách) là: người đáng bị khinh miệt.

Ayameva bhagavā paṭibalo paggahaniggahaṃ kātunti yojanā. Rañjetīti saṅgahavatthūhi sammadeva rameti pīṇeti.

Nên được liên kết cú pháp là: ‘‘Chỉ có đức Thế Tôn này là bậc có khả năng thực hiện việc tán dương và khiển trách.’’ Rañjeti (làm cho vui thích) là: làm cho vui thích, làm cho hài lòng một cách đúng đắn bằng các vật nhiếp.

Vivaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyaṃ catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ. Vīsatiantarakappasaṅgahanti keci. Sesāsaṅkhyeyyāni kālato tena samappamāṇāneva.

A-tăng-kỳ kiếp thành-trụ được bao gồm sáu mươi bốn trung kiếp. Một số vị nói là: ‘‘Được bao gồm hai mươi trung kiếp.’’ Các a-tăng-kỳ kiếp còn lại về phương diện thời gian chỉ có cùng một lượng thời gian với a-tăng-kỳ kiếp ấy.

407. Mahādhārāhīti tālasālakkhandhappamāṇāhi mahatīhi khārudakadhārāhi. Samantatoti sabbaso. Pathavitoti pathaviyā heṭṭhimantato pabhuti. Tena hi khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo udake [Pg.54] pakkhittaloṇasakkharā viya vilīyanteva, tasmā pathavīsandhārudakena saddhiṃ ekūdakameva taṃ hotīti keci. Apare ‘‘pathavīsandhārakaṃ udakakkhandhañca udakasandhārakaṃ vāyukkhandhañca anavasesato vināsetvā sabbattha sayameva ekoghabhūtaṃ tiṭṭhatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ. Tayopi brahmaloketi parittābhaappamāṇābhaābhassarabrahmaloke, tayidaṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti āraddhattā vuttaṃ, aññathā ‘‘chapi brahmaloke’’ti vattabbaṃ siyā. Subhakiṇheti ukkaṭṭhaniddesena tatiyajjhānabhūmiyā upalakkhaṇaṃ. Parittāsubhaappamāṇāsubhepi hi āhacca udakaṃ tiṭṭhati. Heṭṭhā ‘‘ābhassare āhacca tiṭṭhatī’’ti etthāpi eseva nayo. Tanti taṃ kappavināsakaudakaṃ. Udakānugatanti udakena anugataṃ phuṭṭhaṃ. Abhibhavitvāti vilīyāpetvā.

407. Mahādhārāhi (bởi những dòng nước lớn) là: bởi những dòng nước mặn có kích thước lớn bằng thân cây ta-la và cây sa-la. Samantato (khắp mọi nơi) là: một cách toàn diện. Pathavito (từ đất) là: kể từ phần cuối cùng bên dưới của đất. Thật vậy, đất, núi, v.v… sau khi đã được dòng nước mặn ấy chạm đến, chạm đến, liền bị tan rã giống như muối và đường được bỏ vào trong nước. Vì thế, một số vị nói rằng: ‘‘Nước ấy trở thành một khối nước duy nhất cùng với khối nước nâng đỡ quả đất.’’ Các vị khác nói rằng: ‘‘Sau khi đã hủy diệt không còn sót lại khối nước nâng đỡ quả đất và khối gió nâng đỡ khối nước, tự thân nước mặn ấy trở thành một dòng chảy duy nhất tồn tại ở khắp mọi nơi.’’ Lời nói ấy là hợp lý. Tayopi brahmaloke (ba cõi Phạm thiên) là: các cõi Phạm thiên Parittābha, Appamāṇābha, và Ābhassara. Câu này được nói đến là do đã được bắt đầu bằng câu: ‘‘Ayaṃ pana viseso’’ (tuy nhiên, đây là sự khác biệt). Nếu không, đáng lẽ phải được nói là: ‘‘chapi brahmaloke’’ (sáu cõi Phạm thiên). Subhakiṇha là: sự ám chỉ cõi thiền thứ ba bằng cách nêu ra trường hợp cao nhất. Bởi vì nước tồn tại sau khi đã dâng đến các cõi Parittāsubha và Appamāṇāsubha. Ở câu bên dưới: ‘‘ābhassare āhacca tiṭṭhatī’’ (tồn tại sau khi đã dâng đến cõi Ābhassara), phương pháp này cũng tương tự. Taṃ (ấy) là: dòng nước hủy diệt kiếp ấy. Udakānugataṃ (được nước theo sau) là: được nước theo sau, được chạm đến. Abhibhavitvā (sau khi đã chế ngự) là: sau khi đã làm cho tan rã.

Idamekaṃ asaṅkhyeyyanti idaṃ saṃvaṭṭasaṅkhātaṃ kappassa ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ.

Idamekaṃ asaṅkhyeyyaṃ (đây là một a-tăng-kỳ) là: đây là một a-tăng-kỳ của kiếp được gọi là saṃvaṭṭa (kiếp hoại).

408. Thūlaraje apagate eva pathavīnissitaṃ saṇharajaṃ apagacchatīti vuttaṃ ‘‘tato saṇharaja’’nti. Samuṭṭhāpetīti sambandho. ‘‘Visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe’’ti idaṃ paṭhamaṃ samuṭṭhāpetabbataṃ sandhāya vuttaṃ.

408. Đã được nói là: ‘‘tato saṇharajaṃ’’ (sau đó là bụi vi tế) vì rằng: ‘‘Chỉ khi nào bụi thô đã bay đi thì bụi vi tế nương tựa nơi đất mới bay đi.’’ Samuṭṭhāpeti (làm cho bay lên) là: sự liên kết cú pháp. Câu: ‘‘Visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe’’ (những cây lớn đứng ở nơi không bằng phẳng) này được nói đến liên quan đến việc chúng là những thứ cần được làm cho bay lên trước tiên.

Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampīti mahāpathaviyā viparivattaneneva viparivattitaṃ cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te cakkavāḷapabbatādayo. Abhihantvāti ghaṭṭetvā. Aññamaññanti ekissā lokadhātuyā cakkavāḷahimavantasineruṃ aññissā lokadhātuyā cakkavāḷādīhīti evaṃ aññamaññaṃ samāgamavasena ghaṭṭetvā. Sabbasaṅkhāragatanti pathavīsandhārakaudakaṃ, taṃsandhārakavātanti sabbaṃ saṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati avaṭṭhānassa kāraṇābhāvato.

Cụm từ Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi (cả núi Thiết Vi và núi Tu Di) có nghĩa là: Chỉ bằng sự lật ngược của đại địa, gió nâng cả núi Thiết Vi và núi Tu Di đã bị lật ngược lên rồi ném vào hư không. Các ngọn núi ấy là Thiết Vi v.v... Abhihantvā (sau khi đập mạnh) có nghĩa là sau khi va chạm. Aññamaññaṃ (lẫn nhau) có nghĩa là: núi Thiết Vi, núi Hy Mã Lạp và núi Tu Di của một thế giới, sau khi va chạm với núi Thiết Vi v.v... của một thế giới khác, như vậy là va chạm lẫn nhau do sự gặp gỡ. Sabbasaṅkhāragataṃ (tất cả những gì thuộc về pháp hữu vi) có nghĩa là: sau khi hủy diệt tất cả những gì thuộc về pháp hữu vi, tức là nước nâng đỡ đất và gió nâng đỡ nước ấy, chính nó (gió) cũng bị hủy diệt, vì không có nguyên nhân để tồn tại.

409. Yadipi saṅkhārānaṃ ahetuko sarasanirodho vināsakābhāvato, santānanirodho pana hetuvirahito natthi yathā taṃ sattakāyesūti. Bhājanalokassāpi sahetukena vināsena bhavitabbanti hetuṃ pucchati ‘‘kiṃ kāraṇā evaṃ loko vinassatī’’ti. Itaro yathā tattha nibbattanakasattānaṃ puññabalena paṭhamaṃ loko vivaṭṭati, evaṃ tesaṃ pāpabalena saṃvaṭṭatīti dassento ‘‘akusalamūlakāraṇā’’ti āha. Yathā hi rāgadosamohānaṃ adhikabhāvena yathākkamaṃ rogantarakappo, satthantarakappo, dubbhikkhantarakappoti ime tividhā [Pg.55] antarakappā vivaṭṭaṭṭhāyimhi asaṅkhyeyyakappe jāyanti, evamete yathāvuttā tayo saṃvaṭṭā rāgādīnaṃ adhikabhāveneva hontīti dassento ‘‘akusalamūlesu hī’’tiādimāha. Ussannatareti ativiya ussanne. Dose ussannatare adhikataradosena viya tikkhatarena khārudakena vināso yuttoti vuttaṃ ‘‘dose ussannatare udakena vinassatī’’ti. Pākaṭasattusadisassa dosassa aggisadisatā, apākaṭasattusadisassa rāgassa khārudakasadisatā ca yuttāti adhippāyena ‘‘dose ussannatare agginā, rāge ussannatare udakenā’’ti kecivādassa adhippāyo veditabbo. Rāgo sattānaṃ bahulaṃ pavattatīti rāgavasena bahuso lokavināso.

409. Mặc dù sự diệt theo tự tánh của các pháp hữu vi là vô nhân, vì không có tác nhân hủy diệt, nhưng sự diệt của dòng tương tục thì không phải là không có nguyên nhân, giống như trong thân của các chúng sanh. Vì sự hủy diệt của thế giới vật chứa cũng phải có nguyên nhân, nên ngài hỏi về nguyên nhân: “Vì lý do gì thế giới này bị hủy diệt như vậy?”. Vị kia (chú giải sư) đã nói akusalamūlakāraṇā (do các căn bất thiện làm nguyên nhân) để chỉ ra rằng: “Giống như thế giới lúc đầu thành kiếp do phước lực của các chúng sanh được sanh ra ở đó, cũng vậy, nó hoại kiếp do ác lực của họ”. Ví như do sự vượt trội của tham, sân, si mà ba loại trung kiếp này, theo thứ tự là bệnh dịch kiếp, đao binh kiếp, và nạn đói kiếp, sanh khởi trong a-tăng-kỳ kiếp thành-trụ, cũng vậy, để chỉ ra rằng ba loại hoại kiếp đã nói trên xảy ra chính do sự vượt trội của tham v.v..., ngài đã nói akusalamūlesu hi (do trong các căn bất thiện...) v.v... Ussannatare có nghĩa là khi cực kỳ hưng thịnh. Khi sân hưng thịnh hơn, sự hủy diệt bởi nước mặn có tính chất gay gắt hơn được cho là hợp lý, giống như bởi sân hận mãnh liệt hơn, nên đã nói: “khi sân hưng thịnh hơn, thế giới bị hủy diệt bởi nước”. Với ý rằng, sự tương đồng với lửa của sân, vốn giống như kẻ thù công khai, và sự tương đồng với nước mặn của tham, vốn giống như kẻ thù không công khai, là hợp lý, nên ý kiến của một số người cho rằng “khi sân hưng thịnh hơn, (thế giới bị hủy diệt) bởi lửa; khi tham hưng thịnh hơn, bởi nước” cần được hiểu như vậy. Vì tham thường khởi lên nhiều nơi chúng sanh, nên sự hủy diệt thế giới phần nhiều là do tham.

410. Evaṃ pasaṅgena saṃvaṭṭādike pakāsetvā idāni yathādhikataṃ nesaṃ anussaraṇākāraṃ dassetuṃ ‘‘pubbenivāsaṃ anussarantopī’’tiādi āraddhaṃ.

410. Như vậy, sau khi đã trình bày về hoại kiếp v.v... nhân tiện, bây giờ để chỉ ra phương cách nhớ lại các kiếp ấy theo như đã đề cập, đoạn văn bắt đầu bằng pubbenivāsaṃ anussarantopi (dù đang nhớ lại các tiền kiếp...) v.v... đã được bắt đầu.

‘‘Amumhi saṃvaṭṭakappe’’ti idaṃ saṃvaṭṭakappassa ādito pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.244) gahitattā vuttaṃ. Tatthāpi hi imassa katipayaṃ kālaṃ bhavādīsu saṃsaraṇaṃ upalabbhatīti. Saṃvaṭṭakappe vā vaṭṭamānesu bhavādīsu imassa upapatti ahosi, taṃdassanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā amumhi saṃvaṭṭakappeti ettha vā-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo, tena ca aniyamatthena itarāsaṅkhyeyyānampi saṅgaho siddho hoti. Bhave vātiādīsu kāmādibhave vā aṇḍajādiyoniyā vā devādi gatiyā vā nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā khattiyādi sattanikāye vā. Āsinti ahosiṃ. Vaṇṇasampattiṃ vāti vā-saddena vaṇṇavipattiṃ vāti dasseti.

Câu “Amumhi saṃvaṭṭakappe (trong hoại kiếp kia)” này được nói ra vì nó được lấy từ phần đầu của hoại kiếp trong Pāli tạng (Trường Bộ Kinh 1.244). Vì ngay cả ở đó, sự luân hồi của vị này trong các cõi v.v... trong một khoảng thời gian nào đó cũng được tìm thấy. Hoặc, sự tái sanh của vị này đã xảy ra trong các cõi v.v... đang diễn ra trong hoại kiếp, điều này nên được xem là sự chỉ bày về điều đó. Hoặc là, ở đây trong câu amumhi saṃvaṭṭakappe, từ vā nên được xem là đã được lược bỏ, và do từ vā đó có nghĩa bất định, nên việc bao gồm cả các a-tăng-kỳ kiếp khác cũng được thành tựu. Trong các câu bắt đầu bằng bhave vā (hoặc trong cõi): hoặc trong cõi Dục v.v..., hoặc trong thai sanh noãn sanh v.v..., hoặc trong cõi trời v.v..., hoặc trong Thức trú như "chúng sanh có thân khác nhau và tưởng khác nhau" v.v..., hoặc trong Chúng sanh trú, hoặc trong loài chúng sanh Sát-đế-lỵ v.v... Āsiṃ có nghĩa là ahosiṃ (tôi đã là). Trong câu vaṇṇasampattiṃ vā (hoặc có sắc tốt đẹp), bằng từ vā, ngài chỉ ra cả vaṇṇavipattiṃ vā (hoặc có sắc không tốt đẹp).

Sālimaṃsodanāhāro vā gihikāle. Pavattaphalabhojano vā tāpasādikāle. Sāmisā gehassitā somanassādayo. Nirāmisā nekkhammassitā. Ādi-saddena vivekajasamādhijasukhādīnaṃ saṅgaho.

Sālimaṃsodanāhāro vā (hoặc có thức ăn là cơm gạo sāli với thịt) là trong thời gian tại gia. Pavattaphalabhojano vā (hoặc có thức ăn là trái cây tự rụng) là trong thời gian làm đạo sĩ v.v... Hỷ v.v... liên quan đến đời sống tại gia là sāmisā (liên quan đến vật chất). (Hỷ v.v...) liên quan đến xuất gia là nirāmisā (không liên quan đến vật chất). Bằng từ ādi (v.v...), các lạc do ly dục sanh, lạc do định sanh v.v... được bao gồm.

‘‘Amutrāsi’’ntiādinā sabbaṃ yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ dassetvā idāni aññathā atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha amutrāsinti sāmaññaniddesoyaṃ, byāpanicchālopo vā, amutra amutrāsinti vuttaṃ hoti. Anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇanti ettha [Pg.56] ārohantassāti paṭilomato ñāṇena pubbenivāsaṃ ārohantassa. Paccavekkhaṇanti anussaritānussaritassa paccavekkhaṇaṃ, na anussaraṇaṃ. Itīti vuttatthanidassanaṃ. Tañca kho yathārahato, na yathānupubbatoti dassento ‘‘nāmagottavasenā’’tiādimāha. Vaṇṇādīhīti vaṇṇāhāravedayitāyuparicchedehi. Odātotīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena evamādi evaṃpakāranānattatoti dassitaṃ hoti.

Sau khi đã chỉ ra tất cả sự hồi tưởng tùy theo ý muốn bằng câu “amutrāsiṃ (tôi đã ở nơi kia)” v.v..., bây giờ để chỉ ra ý nghĩa theo một cách khác, câu “apica (hơn nữa)” v.v... được nói đến. Trong đó, amutrāsiṃ là một sự chỉ định chung, hoặc là sự lược bỏ của một từ lặp lại; có nghĩa là amutra amutrāsiṃ (tôi đã ở nơi này, nơi kia). Ở đây, trong câu anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ (sự hồi tưởng tuần tự cho đến khi nào người đi lên còn muốn), ārohantassa có nghĩa là của người đang đi lên đến các tiền kiếp bằng trí tuệ theo chiều ngược. Paccavekkhaṇaṃ (sự quán xét lại) là sự quán xét lại những gì đã được hồi tưởng, chứ không phải là sự hồi tưởng. Từ iti là để chỉ ra ý nghĩa đã được nói. Và để chỉ ra rằng điều đó là theo cách thích hợp, chứ không phải theo thứ tự tuần tự, ngài đã nói “nāmagottavasena (theo danh và tánh)” v.v... Vaṇṇādīhi (bởi sắc v.v...) có nghĩa là bởi sắc, thức ăn, cảm thọ, và giới hạn tuổi thọ. Ở đây, trong câu odāto ti (là màu trắng), từ iti có nghĩa là "vân vân" hoặc có nghĩa là "loại". Do đó, nó được chỉ ra là có nghĩa: "vân vân như vậy, có nhiều loại khác nhau như vậy".

Pubbenivāsānussatiñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Túc Mạng Minh đã kết thúc.

Cutūpapātañāṇakathāvaṇṇanā

Phần giải về Thiên Nhãn Minh

411. Cutiyāti cavane. Upapāteti upapajjane. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, cutikkhaṇasāmantā, upapattikkhaṇasāmantā cāti vuttaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘ye pana āsannacutikā’’tiādi (visuddhi. 2.411). Dibbacakkhuñāṇeneva sattānaṃ cuti ca upapatti ca ñāyatīti āha ‘‘dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hotī’’ti. Dibbasadisattātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘sotadhātū’’ti padaṃ apekkhitvā itthiliṅgavasena vuttaṃ, idha napuṃsakaliṅgavasena vattabbaṃ. Tattha ca ālokapariggahena payojanaṃ natthi, idha atthīti vuttaṃ ‘‘ālokapariggahena mahājutikattāpi dibba’’nti, kasiṇālokānuggahena pattabbattā, sayaṃ ñāṇālokapharaṇabhāvena ca mahājutikabhāvatoti attho. Mahājutikampi hi ‘‘dibba’’nti vuccati ‘‘dibbamidaṃ byamha’’ntiādīsu. Mahāgatikattāti mahanīyagamanattā, vimhayanīyapavattikattāti attho. Vimhayanīyā hissa pavatti tirokuṭṭādigatarūpadassanato. ‘‘Dibbasadisattā’’ti ca hīnūpamādassanaṃ devatānaṃ dibbacakkhutopi imassa mahānubhāvattā. Tena dibbacakkhulābhāya yogino parikammakaraṇaṃ tappaṭipakkhābhibhavassa atthato tassa vijayicchā nāma hoti, dibbacakkhulābhī ca iddhimā devatānaṃ vacanaggahaṇakkhamanadhammadānavasena mahāmoggallānattherādayo viya dānaggahaṇalakkhaṇe, vohāre ca pavatteyyāti evaṃ vihāravijayicchāvohārajutigatisaṅkhātānaṃ atthānaṃ vasena imassa abhiññāñāṇassa dibbacakkhubhāvasiddhito[Pg.57]. Saddavidū ca tesu eva atthesu divu-saddaṃ icchantīti vuttaṃ ‘‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’’nti.

411. ‘Cutiyāti’ là trong sự chết. ‘Upapāteti’ là trong sự tái sanh. Và đây là cách dùng của bhummavacana (biến cách thứ bảy) với ý nghĩa gần kề, nên được nói là: gần kề sát-na chết, và gần kề sát-na tái sanh. Thật vậy, sẽ được nói đến trong đoạn bắt đầu bằng ‘ye pana āsannacutikā’ (Thanh Tịnh Đạo, 2.411). Sự chết và sự tái sanh của chúng sanh chỉ được biết đến bằng thiên nhãn trí, do đó ngài nói ‘dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hotī’ti’ (được nói là có ý nghĩa của thiên nhãn trí). Những gì cần nói trong các đoạn bắt đầu bằng ‘dibbasadisattā’ đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, đây là điểm khác biệt – ở đó, do liên quan đến từ ‘sotadhātū’, nó được nói theo nữ tánh; ở đây, nó phải được nói theo trung tánh. Và ở đó, không có lợi ích gì trong việc nắm bắt ánh sáng, còn ở đây thì có, nên được nói là ‘ālokapariggahena mahājutikattāpi dibba’nti’ (cũng là siêu phàm do có ánh sáng rực rỡ nhờ nắm bắt ánh sáng); ý nghĩa là: do có thể đạt được nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng biến xứ, và do có ánh sáng rực rỡ bởi bản chất tự nó lan tỏa ánh sáng của trí tuệ. Thật vậy, ngay cả cái có ánh sáng rực rỡ cũng được gọi là ‘dibba’ (siêu phàm) trong các đoạn như ‘dibbamidaṃ byamha’. ‘Mahāgatikattāti’ có nghĩa là do có sự đi đến đáng được tôn kính, do có sự diễn tiến đáng kinh ngạc. Thật vậy, sự diễn tiến của nó là đáng kinh ngạc do thấy được sắc pháp ở phía bên kia bức tường v.v... ‘Dibbasadisattā’ (do giống như của chư thiên) là một sự trình bày ví dụ thấp kém, vì thiên nhãn này có đại oai lực hơn cả thiên nhãn của chư thiên. Do đó, việc hành giả thực hành chuẩn bị để đạt được thiên nhãn về mặt ý nghĩa được gọi là ý muốn chiến thắng của nó đối với sự chế ngự các pháp đối nghịch. Và người có thiên nhãn và có thần thông có thể tham gia vào việc giao dịch, có đặc tính cho và nhận, giống như các vị trưởng lão Đại Mục-kiền-liên v.v..., qua việc có khả năng tiếp nhận lời nói và ban pháp cho chư thiên. Như vậy, do sự thành tựu bản chất thiên nhãn của thắng trí này theo các ý nghĩa được gọi là trú, ý muốn chiến thắng, giao dịch, rực rỡ, và đi đến. Và các nhà ngữ pháp học cũng mong muốn từ ‘divu’ trong chính những ý nghĩa đó, nên được nói là ‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’nti’ (tất cả điều đó nên được hiểu theo ngữ pháp).

Dassanaṭṭhenāti rūpadassanabhāvena. Cakkhunā hi sattā rūpaṃ passanti. Yathā maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati, na tathā idaṃ. Idaṃ pana sayameva tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti āha ‘‘cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū’’ti. ‘‘Diṭṭhivisuddhihetuttā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti parato upapattiyā adassanato etthevāyaṃ satto ucchinno, evamitarepīti. Navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti lābhī adhiccasamuppattiko viya. Buddhaputtā passantiyevāti uttarapadāvadhāraṇaṃ, na purimapadāvadhāraṇaṃ. Evaṃ hi jayaddisajātakādīhi avirodho siddho hoti.

‘Dassanaṭṭhenāti’ là do bản chất thấy sắc. Thật vậy, chúng sanh thấy sắc bằng mắt. Giống như nhục nhãn được tâm thức nương tựa hoạt động như thể chỉ ra chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng, thiên nhãn này không như vậy. Trái lại, thiên nhãn này tự nó thực hiện chức năng của mắt một cách vượt trội hơn so với nhục nhãn, do đó ngài nói ‘cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū’ti’ (cũng là mắt vì nó thực hiện chức năng của mắt như mắt vậy). Để làm rõ ý nghĩa được nói một cách tóm tắt trong câu ‘diṭṭhivisuddhihetuttā’ (do là nhân của kiến thanh tịnh), đoạn bắt đầu bằng ‘yo hī’ đã được nói đến. Người ấy chấp thủ đoạn kiến do không thấy sự tái sanh sau khi chết, (nghĩ rằng) ‘chúng sanh này bị đoạn diệt ngay tại đây, các chúng sanh khác cũng vậy’. Người có thiên nhãn chấp thủ tà kiến về sự xuất hiện của chúng sanh mới như một người theo thuyết ngẫu nhiên sanh. (Trong câu) ‘Buddhaputtā passantiyeva’ (Các con của Đức Phật chỉ thấy mà thôi), sự nhấn mạnh nằm ở từ sau, không phải ở từ trước. Thật vậy, khi hiểu như vậy, sự không mâu thuẫn với các kinh như Jayaddisa Jātaka v.v... được thành tựu.

Manussānaṃ idanti mānusakaṃ, manussānaṃ gocarabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ. Tadaññassa pana dibbatirohitātisukhumādibhedassa rūpassa dassanato atikkantamānusakaṃ. Evarūpañca manussūpacāraṃ atikkantaṃ nāma hotīti āha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā’’ti. Evaṃ visayamukhena dassetvā idāni visayīmukhena dassetuṃ ‘‘mānusakaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāpi maṃsacakkhātikkamo tassa kiccātikkameneva daṭṭhabbo.

‘Mānusakaṃ’ là ‘cái này của con người’, tức là đối tượng sắc là cảnh giới của con người. Trái lại, do thấy được sắc pháp khác có các loại như sắc của chư thiên, sắc bị che khuất, sắc cực kỳ vi tế v.v..., nên gọi là ‘atikkantamānusakaṃ’ (vượt ngoài cõi người). Và (con mắt trí tuệ) như vậy được gọi là đã vượt qua cảnh giới của con người, do đó ngài nói ‘manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā’ti’ (do thấy sắc bằng cách vượt qua cảnh giới của con người). Sau khi đã trình bày theo phương diện đối tượng như vậy, bây giờ để trình bày theo phương diện chủ thể, đoạn bắt đầu bằng ‘mānusakaṃ vā’ đã được nói đến. Ở đó cũng vậy, sự vượt qua nhục nhãn nên được hiểu chính là qua sự vượt qua chức năng của nó.

Dibbacakkhunāti dibbacakkhuñāṇenapi. Daṭṭhuṃ na sakkā khaṇassa atiittaratāya atisukhumatāya kesañci rūpassa. Apica dibbacakkhussa paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ, tañca purejātapaccayabhūtaṃ, na ca āvajjanaparikammehi vinā mahaggatassa pavatti atthi, nāpi uppajjamānameva rūpaṃ ārammaṇapaccayo bhavituṃ sakkoti, bhijjamānaṃ vā. Tasmā ‘‘cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā’’ti suvuttametaṃ. Yadi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇameva, atha kasmā ‘‘satte passatī’’ti vuttanti? Yebhuyyena sattasantānagatarūpadassanato evaṃ vuttaṃ. Sattagahaṇassa vā kāraṇabhāvato vohāravasena vuttantipi keci. Te cavamānāti adhippetāti sambandho. Evarūpeti na cutūpapātakkhaṇasamaṅginoti adhippāyo.

‘Dibbacakkhunā’ là ngay cả bằng thiên nhãn trí. Không thể thấy được do sát-na quá ngắn ngủi và do sắc pháp của một số chúng sanh quá vi tế. Hơn nữa, đối tượng sắc của thiên nhãn là hiện tại, và nó là duyên sanh trước. Và không có sự diễn tiến của tâm đại hành nếu không có sự hướng tâm và chuẩn bị. Sắc pháp đang sanh lên hoặc đang hoại diệt cũng không thể trở thành duyên đối tượng. Do đó, câu ‘cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā’ti’ (không thể thấy sắc trong sát-na chết và tái sanh bằng thiên nhãn) là một lời nói rất đúng đắn. Nếu thiên nhãn trí chỉ có sắc làm đối tượng, vậy tại sao lại nói là ‘thấy chúng sanh’? (Đáp:) Nói như vậy là do phần lớn thấy được sắc pháp thuộc về dòng tương tục của chúng sanh. Hoặc một số vị nói rằng điều đó được nói theo cách dùng thông thường do nó là nguyên nhân để nhận biết chúng sanh. Mối liên hệ là: (các chúng sanh) ấy được ngụ ý là những chúng sanh đang chết. ‘Evarūpe’ (trong những chúng sanh như vậy) có ý nghĩa là: không phải những chúng sanh đang ở trong sát-na chết và tái sanh.

Mohūpanissayaṃ nāma kammaṃ nihīnaṃ nihīnaphalaṃ hotīti āha ‘‘mohanissandayuttattā’’ti. Tabbiparīteti tassa hīḷitādibhāvassa viparīte[Pg.58], ahīḷite anohīḷite anoññāte anavaññāte cittīkateti attho. Suvaṇṇeti sundaravaṇṇe. Dubbaṇṇeti asundaravaṇṇe. Sā panāyaṃ suvaṇṇadubbaṇṇatā yathākkamaṃ kammassa adosadosūpanissayatāya hotīti āha ‘‘adosanissandayuttattā’’tiādi. Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘sugatigate’’ti, sugatiṃ upapanneti attho. Alobhajjhāsayā sattā vadaññū vigatamaccherā alobhūpanissayena kammunā subhagā samiddhā hontīti āha ‘‘alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane’’ti. Dukkhaṃ gatiṃ gatā duggatāti āha ‘‘duggatigate’’ti. Lobhajjhāsayā sattā luddhā maccharino lobhūpanissayena kammunā duggatā durupetā hontīti āha ‘‘lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne’’ti.

Nghiệp có si làm cận y duyên thì thấp kém và có quả thấp kém, do đó ngài nói ‘mohanissandayuttattā’ti’ (do hợp với dòng chảy của si). ‘Tabbiparīte’ có nghĩa là trái ngược với trạng thái bị khinh miệt v.v..., tức là được không khinh miệt, không coi thường, không xem là thấp kém, không khinh rẻ, được tôn trọng. ‘Suvaṇṇe’ là có dung sắc đẹp. ‘Dubbaṇṇe’ là có dung sắc xấu. Và tình trạng có dung sắc đẹp hay xấu này lần lượt xảy ra do nghiệp có vô sân và sân làm cận y duyên, do đó ngài nói đoạn bắt đầu bằng ‘adosanissandayuttattā’ti’ (do hợp với dòng chảy của vô sân). ‘Sugatā’ là những người đã đi đến cảnh giới tốt đẹp, do đó ngài nói ‘sugatigate’ti’; ý nghĩa là đã tái sanh vào cõi lành. Chúng sanh có khuynh hướng vô tham, biết lời của người xin, không có bỏn xẻn, nhờ nghiệp có vô tham làm cận y duyên mà trở nên may mắn, giàu có, do đó ngài nói ‘alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane’ti’ (hoặc do hợp với dòng chảy của vô tham mà được giàu có, nhiều của cải). ‘Duggatā’ là những người đã đi đến cảnh giới khổ đau, do đó ngài nói ‘duggatigate’ti’. Chúng sanh có khuynh hướng tham lam, tham đắm, bỏn xẻn, nhờ nghiệp có tham làm cận y duyên mà trở nên khốn khổ, thiếu thốn, do đó ngài nói ‘lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne’ti’ (hoặc do hợp với dòng chảy của tham mà bị nghèo khó, ít thức ăn thức uống).

Upacitanti phalāvahabhāvena kataṃ. Yathā kataṃ hi kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttanti visayamukhena visayībyāpāramāha. Purimehīti vā ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādīni padāni sandhāya vuttaṃ. Ādīhīti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tasmā ‘‘dibbena…pe… passatī’’ti imehi, ‘‘cavamāne’’tiādīhi ca dibbacakkhukiccaṃ vuttanti attho.

Upacitaṃ (được tích lũy) có nghĩa là được làm với khả năng mang lại kết quả. Giống như nghiệp đã được làm thì có khả năng cho quả, cũng vậy, nghiệp đã được làm được gọi là upacitaṃ (được tích lũy). Bằng câu "với những chúng sanh đang tử sanh v.v... phận sự của thiên nhãn được nói đến", ngài nói đến hoạt động của chủ thể (thiên nhãn) thông qua đối tượng. Hoặc là, câu "bởi những câu trước" được nói với ý chỉ đến các từ "với thiên nhãn" v.v... Ở đây trong từ "ādīhi", từ "ca" được chỉ là đã bị lược bỏ. Do đó, ý nghĩa là: phận sự của thiên nhãn được nói đến bởi những từ này "với thiên nhãn... cho đến... thấy" và bởi những từ "với những chúng sanh đang tử sanh" v.v...

Iminā pana padenāti ‘‘yathākammūpage satte pajānātī’’ti iminā vākyena. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu, dibbacakkhuñāṇalābhīti adhippāyo. So ca dibbacakkhuñāṇalābhī nerayike ca satte paccakkhato disvā ṭhito. Evaṃ manasi karotīti tesaṃ nerayikānaṃ nirayasaṃvattaniyassa kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena manasi karoti. Kiṃ nu khotiādi manasikāravidhidassanaṃ. Evaṃ pana parikammaṃ katvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri, pañca vā javanāni javantītiādi sabbaṃ vuttanayameva. ‘‘Visuṃ parikammaṃ nāma natthī’’ti idaṃ pana dibbacakkhuñāṇena vinā yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthīti adhippāyena vuttaṃ. Evañcetaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathākammūpagañāṇassa mahaggatabhāvo eva na siyā. Devānaṃ dassanepi eseva nayo. Nerayikadevaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Ākaṅkhamāno hi dibbacakkhulābhī [Pg.59] aññagatikesupi evaṃ paṭipajjatiyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpetī’’ti (visuddhi. 2.411), ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti (visuddhi. 2.411) ca. Taṃ nirayasaṃvattaniyaṃ kammaṃ ārammaṇaṃ etassāti taṃkammārammaṇaṃ. Phārusakavanādīsūti ādi-saddena cittalatāvanādīnaṃ saṅgaho.

Còn bằng câu này (iminā pana padena): là bằng câu "vị ấy biết rõ chúng sanh tùy theo nghiệp". Vị tỳ khưu ở đây (idha bhikkhu): ý nói là vị tỳ khưu trong giáo pháp này, là người đã đắc thiên nhãn trí. Và vị ấy, người đã đắc thiên nhãn trí, đứng vững sau khi đã thấy trực tiếp các chúng sanh trong địa ngục. Vị ấy tác ý như vầy (evaṃ manasi karoti): do muốn biết nghiệp dẫn đến địa ngục của các chúng sanh địa ngục ấy, vị ấy nhập và xuất khỏi thiền nền tảng, rồi tác ý bằng cách chuẩn bị sơ khởi (parikamma). Câu "Do nhân gì nhỉ?" v.v... là để chỉ rõ phương pháp tác ý. Còn sau khi đã chuẩn bị sơ khởi như vậy, nhập và xuất khỏi thiền nền tảng, đối với vị ấy, tâm hướng môn (āvajjana) khởi lên lấy nghiệp ấy làm đối tượng; khi tâm ấy diệt, bốn hoặc năm tốc hành tâm (javana) diễn tiến, v.v... tất cả đều theo phương pháp đã nói. Còn câu "Không có sự chuẩn bị sơ khởi riêng biệt" này được nói với ý rằng: không có sự chuẩn bị sơ khởi riêng biệt cho trí biết nghiệp của chúng sanh (yathākammūpagañāṇa) nếu không có thiên nhãn trí. Và điều này nên được chấp nhận như vậy, nếu không, trí biết nghiệp của chúng sanh sẽ không thể là tâm đáo đại (mahaggata). Phương pháp này cũng tương tự trong việc thấy các vị trời. Và ở đây, việc đề cập đến chúng sanh địa ngục và chư thiên nên được xem là ví dụ. Vì rằng, người đắc thiên nhãn, nếu muốn, cũng thực hành như vậy đối với các chúng sanh ở các cảnh giới khác. Thật vậy, ngài sẽ nói: "bằng việc đề cập đến ác đạo, ngài chỉ cõi bàng sanh" và "bằng việc đề cập đến thiện thú, cõi người cũng được bao gồm". Nghiệp dẫn đến địa ngục ấy là đối tượng của trí này, do đó gọi là taṃkammārammaṇaṃ (trí có nghiệp ấy làm đối tượng). Trong câu "khu rừng Phārusaka v.v...", từ "ādi" (v.v...) bao gồm cả khu rừng Cittalatā v.v...

Yathā cimassāti yathā ca imassa yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthi, evaṃ anāgataṃsañāṇassapīti visuṃ parikammābhāvaṃ nidasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘dibbacakkhupādakāneva hi imānī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – yathā dibbacakkhulābhī nirayādiabhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā, nerayikādike satte disvā tehi pubbe āyūhitaṃ nirayasaṃvattaniyādikaṃ kammaṃ tādisena samādānena, tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti, evaṃ yassa yassa sattassa samanantarā anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo taṃ taṃ odissa ālokaṃ vaḍḍhetvā tena tena atīte, etarahi vā āyūhitaṃ tassa nibbattakaṃ kammaṃ yathākammūpagañāṇena disvā tena nibbattetabbaṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo tādisena samādānena, tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti. Eseva nayo tato paresupi attabhāvesu. Etaṃ anāgataṃsañāṇaṃ nāma. Yasmā etaṃ dvayaṃ dibbacakkhuñāṇe satiyeva sijjhati, nāsati. Tena vuttaṃ ‘‘imāni dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti.

Giống như đối với trí này (yathā cimassa): Giống như đối với trí biết nghiệp của chúng sanh này không có sự chuẩn bị sơ khởi riêng biệt, cũng vậy đối với vị lai trí (anāgataṃsañāṇa) cũng không có, ngài chỉ ra sự không có sự chuẩn bị sơ khởi riêng biệt. Ở đó, ngài nói lý do: "Vì những trí này có thiên nhãn làm nền tảng". Đây là ý nghĩa ở đó: Giống như người đắc thiên nhãn, sau khi khuếch tán ánh sáng hướng về địa ngục v.v..., thấy các chúng sanh địa ngục v.v..., rồi biết như thật trong tâm đã được chuẩn bị bởi sự định tâm tương tự và sự tác ý thích hợp về nghiệp dẫn đến địa ngục v.v... đã được họ tích lũy trong quá khứ; cũng vậy, khi muốn biết thân phận tương lai kế tiếp của chúng sanh nào, vị ấy hướng đến chúng sanh đó, khuếch tán ánh sáng, rồi dùng trí biết nghiệp của chúng sanh thấy được nghiệp tạo ra thân phận đó đã được chúng sanh ấy tích lũy trong quá khứ hoặc hiện tại, và khi muốn biết thân phận tương lai sẽ được tạo ra bởi nghiệp ấy, vị ấy biết như thật trong tâm đã được chuẩn bị bởi sự định tâm tương tự và sự tác ý thích hợp. Phương pháp này cũng tương tự đối với các thân phận sau đó nữa. Đây được gọi là vị lai trí (anāgataṃsañāṇa). Bởi vì cặp đôi (trí) này chỉ thành tựu khi có thiên nhãn trí, không thành tựu khi không có. Do đó, có câu nói: "Những trí này thành tựu cùng với thiên nhãn".

Kāyena duṭṭhu caritaṃ, kāyato vā uppannaṃ kilesapūtikattā duṭṭhaṃ caritaṃ kāyaduccaritanti evaṃ yojetabbo. Kāyoti cettha copanakāyo adhippeto. Kāyaviññattivasena pavattaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritanti. Itaresūti vacīmanoduccaritesu. Yasmiṃ santāne kammaṃ katūpacitaṃ, asatissa antarupacchede vipākārahabhāvassa avigacchanato so tena sahitoyevāti vattabboti āha ‘‘samannāgatāti samaṅgībhūtā’’ti. ‘‘Anatthakāmā hutvā’’ti etena mātāpitaro viya puttānaṃ, ācariyupajjhāyā viya ca nissitakānaṃ atthakāmā hutvā garahakā upavādakā na hontīti dasseti. Guṇaparidhaṃsanenāti vijjamānānaṃ guṇānaṃ viddhaṃsanena, vināsanenāti attho. Nanu ca [Pg.60] antimavatthunāpi upavādo guṇaparidhaṃsanamevāti? Saccametaṃ. Guṇāti panettha jhānādivisesā uttarimanussadhammā adhippetāti sīlaparidhaṃsanaṃ visuṃ gahitaṃ. Tenāha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo’’tiādi. Samaṇadhammoti ca sīlasaṃyamaṃ sandhāya vadati. Jānaṃ vāti yaṃ upavadati, tassa ariyabhāvaṃ jānanto vā. Ajānaṃ vāti ajānanto vā. Jānanaṃ ajānanaṃ cettha appamāṇaṃ, ariyabhāvo eva pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘ubhayathāpi ariyūpavādova hotī’’ti. ‘‘Ariyo’’ti pana ajānato aduṭṭhacittasseva tattha ariyaguṇābhāvaṃ pavedentassa guṇaparidhaṃsanaṃ na hotīti tassa ariyūpavādo natthīti vadanti. Satekicchaṃ pana hoti khamāpanena, na anantariyaṃ viya atekicchaṃ.

Hành vi xấu xa bởi thân, hoặc hành vi xấu xa (duṭṭhaṃ caritaṃ) phát sanh từ thân do sự thối nát của phiền não, nên được hiểu là thân ác hành (kāyaduccarita). Và ở đây, thân (kāya) được hiểu là thân chuyển động (copanakāyo). Thân nghiệp bất thiện diễn tiến thông qua thân biểu tri được gọi là thân ác hành. Trong các trường hợp khác (itaresu): là trong khẩu ác hành và ý ác hành. Trong dòng tương tục nào mà nghiệp đã được làm và tích lũy, vì khả năng cho quả không mất đi khi dòng tương tục ấy chưa bị gián đoạn, nên được nói rằng người ấy đi kèm với nghiệp đó. Do đó, ngài nói: "samannāgatā có nghĩa là samaṅgībhūtā (kết hợp, đi kèm)". Bằng câu "trở thành người không muốn lợi ích", ngài chỉ ra rằng những người khiển trách vì muốn lợi ích, như cha mẹ đối với con cái, hay thầy tổ đối với đệ tử, thì không phải là người phỉ báng (upavādakā). Bằng cách hủy hoại đức hạnh (guṇaparidhaṃsanena): có nghĩa là bằng cách phá hủy, tiêu diệt những đức hạnh đang có. Chẳng phải sự phỉ báng, ngay cả với tội cuối cùng, cũng chính là sự hủy hoại đức hạnh sao? - Điều này đúng. Tuy nhiên, ở đây, "đức hạnh" (guṇa) được hiểu là các pháp thượng nhân, các phẩm chất đặc biệt như thiền định v.v... Do đó, việc hủy hoại giới (sīla) được đề cập riêng. Vì vậy, ngài nói: "Những người này không có pháp của sa-môn" v.v... Và ngài nói "pháp của sa-môn" là để chỉ sự thu thúc trong giới. Biết (jānaṃ vā): là biết được bậc Thánh của người mà mình phỉ báng. Không biết (ajānaṃ vā): là không biết. Ở đây, việc biết hay không biết không phải là tiêu chuẩn, mà chính bậc Thánh mới là tiêu chuẩn. Do đó, ngài nói: "Trong cả hai trường hợp đều là phỉ báng bậc Thánh". Tuy nhiên, có người nói rằng: đối với người không biết (đó là bậc Thánh) và chỉ nói lên sự không có đức hạnh của bậc Thánh ở người đó với tâm không ác ý, thì không có sự hủy hoại đức hạnh, do đó người ấy không phạm tội phỉ báng bậc Thánh. Nhưng tội này có thể chữa trị được bằng cách xin tha thứ, không phải là không thể chữa trị như nghiệp vô gián.

Rujjhatīti tudati, dukkhaṃ vedanaṃ uppādetīti attho. Tanti taṃ theraṃ, taṃ vā kiriyaṃ. Jānanto eva thero ‘‘atthi te, āvuso, patiṭṭhā’’ti pucchi. Itaropi saccābhisamayo sāsane patiṭṭhāti āha ‘‘sotāpanno aha’’nti. Thero taṃ karuṇāyamāno ‘‘khīṇāsavo tayā upavadito’’ti attānaṃ āvikāsi.

Rujjhati, có nghĩa là: tudati (làm đau đớn), làm phát sanh khổ thọ. Tanti (trong câu ấy) là nhắm đến vị trưởng lão ấy, hoặc hành động ấy. Vị trưởng lão, trong khi biết rõ (như vậy), đã hỏi: “Này hiền giả, hiền giả có chỗ nương tựa không?”. Vị kia cũng (nghĩ rằng) “sự chứng ngộ Tứ đế là chỗ nương tựa trong giáo pháp này” nên đã nói: “Tôi là bậc Tu-đà-hoàn”. Vị trưởng lão, vì lòng bi mẫn đối với vị ấy, đã tự mình biểu hiện ra (và nói): “Người đã phỉ báng một bậc Lậu tận là ta”.

Sace navakatarā honti tasmiṃ vihāre bhikkhū. Sammukhā akhamāpentepīti purato khamāpane asambhavantepi. ‘‘Akhamante’’ti vā pāṭho. Taṃ sotāpannassa vasena veditabbaṃ.

Nếu các vị tỳ khưu trong ngôi tự viện ấy là những vị trẻ hơn. Sammukhā akhamāpentepi có nghĩa là: dù cho việc xin sám hối trước mặt là không thể xảy ra. Hoặc có bản đọc là “akhamante”. Điều đó nên được hiểu theo trường hợp của bậc Tu-đà-hoàn.

Parinibbutamañcaṭṭhānanti pūjākaraṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha.

Parinibbutamañcaṭṭhānaṃ (nơi giường ngài đã nhập Niết-bàn), ngài nói điều này là nhắm đến nơi thực hiện sự cúng dường.

Samādātabbaṭṭhena samādānāni, kammāni samādānāni yesaṃ, te kammasamādānā, micchādiṭṭhivasena kammasamādānā, hetuatthaṃ vā antogadhaṃ katvā micchādiṭṭhivasena pare kammesu samādāpakā micchādiṭṭhikammasamādānā. Tayimamatthaṃ dassento ‘‘micchādiṭṭhivasenā’’tiādimāha. Sīlasampannotiādi paripakkindriyassa maggasamaṅgino vasena vuttaṃ. Aggamaggaṭṭhe pana vattabbameva natthi. Aññanti arahattaṃ. Evaṃsampadanti yathā taṃ avassambhāvī, evamidampīti attho. Taṃ vācaṃ appahāyātiādīsu ariyūpavādaṃ sandhāya ‘‘puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmī’’ti vadanto vācaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmī’’ti cintento cittaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpiṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmī’’ti pajahanto diṭṭhiṃ pajahati nāma, tathā akaronto neva pajahati, na paṭinissajjati. Yathābhataṃ [Pg.61] nikkhitto, evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyevāti attho. Micchādiṭṭhivasena akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi, yato saṃsārakhāṇubhāvopi nāma hotīti āha ‘‘micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti.

Do có nghĩa là cần phải chấp thủ, nên gọi là samādāna (sự chấp thủ). Những ai có các nghiệp là sự chấp thủ, họ là những người có sự chấp thủ nghiệp (kammasamādāna). Do tà kiến, họ là những người có sự chấp thủ nghiệp. Hoặc, sau khi bao hàm ý nghĩa của tác nhân, do tà kiến, những người xúi giục người khác trong các nghiệp được gọi là micchādiṭṭhikammasamādāna (người có sự chấp thủ nghiệp tà kiến). Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “micchādiṭṭhivasena”. Câu bắt đầu bằng “sīlasampanno” được nói theo trường hợp của người thành tựu đạo, có các căn đã thuần thục. Còn đối với người đứng trong Thánh đạo cao nhất, thì không cần phải nói. Aññaṃ (sự chứng ngộ khác) là A-la-hán quả. Evaṃsampadaṃ có nghĩa là: giống như điều đó chắc chắn xảy ra, điều này cũng như vậy. Trong các câu bắt đầu bằng “taṃ vācaṃ appahāya”, nhắm đến sự phỉ báng bậc Thánh, người nói rằng “tôi sẽ không nói lời như vậy nữa” được gọi là từ bỏ lời nói; người suy nghĩ rằng “tôi sẽ không làm phát sanh tâm như vậy nữa” được gọi là từ bỏ tâm; người từ bỏ (với ý nghĩ) “tôi sẽ không chấp thủ tà kiến như vậy nữa” được gọi là từ bỏ tà kiến. Người không làm như vậy thì không từ bỏ, không xả ly. Yathābhataṃ nikkhitto, evaṃ niraye có nghĩa là: giống như bị lính canh địa ngục mang đến và đặt vào địa ngục, cũng vậy, người ấy bị đặt vào địa ngục. Do tà kiến, không có việc ác nào mà không thể làm, vì do đó mà có cả việc trở thành gốc cây trong vòng luân hồi, nên ngài đã nói: “Này các tỳ khưu, các tội lỗi có tà kiến là tối thượng”.

‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’nti (dī. ni. 1.147) evamādīsu viya idha kāya-saddo khandhapañcakavisayoti āha ‘‘kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarūpādānamevāti āha ‘‘paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe’’ti. Yena tiṭṭhati, tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā’’ti.

Giống như trong các câu bắt đầu bằng “Này các tỳ khưu, thân của Như Lai tồn tại với dây dẫn đến hữu đã bị cắt đứt”, và “chính thân này, và danh sắc ở bên ngoài”, ở đây từ kāya (thân) có đối tượng là năm uẩn, nên ngài đã nói: “kāyassa bhedā (sau khi thân tan rã) là sự từ bỏ các thủ uẩn”. Đối với người chưa ly tham, sau khi chết chính là sự chấp thủ một hữu khác, nên ngài đã nói: “paraṃ maraṇā (sau khi chết) là sự nắm giữ các uẩn tái sanh ngay sau đó”. Thân tan rã chính là do sự cắt đứt của cái mà nhờ đó nó tồn tại, nên ngài đã nói: “kāyassa bhedā (sự tan rã của thân) là sự cắt đứt của mạng căn”.

Eti imasmā sukhanti ayo, puññanti āha ‘‘puññasammatā ayā’’ti. Ayanti etasmā sukhānīti āyo, puññakammādisukhasādhanaṃ. Tenāha ‘‘sukhānaṃ vā āyassa abhāvā’’ti. Iyati assādiyatīti ayo, assādoti āha ‘‘assādasaññito ayo’’ti.

Hạnh phúc đến từ điều này, nên gọi là aya; đó là phước thiện, nên ngài đã nói: “ayā được xem là phước thiện”. Các hạnh phúc đến từ điều này, nên gọi là āya; là phương tiện tạo ra hạnh phúc như nghiệp phước thiện v.v. Do đó, ngài đã nói: “hoặc do không có nguồn lợi của các hạnh phúc”. Được thưởng thức, được nếm trải, nên gọi là aya; đó là vị ngọt, nên ngài đã nói: “aya được gọi là vị ngọt”.

Nāgarājādīnanti ādi-saddena supaṇṇādīnaṃ saṅgaho. Asurasadisanti petāsurasadisaṃ. Soti asurakāyo. Sabbasamussayehīti sabbehi sampattisamussayehi. Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā caritaṃ anavajjattā’’tiādinā ‘‘kāyaduccaritenā’’tiādīnaṃ padānaṃ vuttassa atthassa vipariyāyena.

Trong câu “nāgarājādīnaṃ”, bằng từ ādi (v.v.), bao gồm cả supaṇṇa (kim sí điểu) v.v. Asurasadisaṃ có nghĩa là giống như ngạ quỷ a-tu-la. So là thân a-tu-la. Sabbasamussayehi có nghĩa là với tất cả sự hội tụ của tài sản. Vuttavipariyāyena có nghĩa là bằng cách trái ngược với ý nghĩa đã được nói của các từ bắt đầu bằng “kāyaduccaritena”, theo cách bắt đầu bằng “hành vi tốt đẹp, hoặc hành vi thiện mỹ do không có tội lỗi”.

Nigamanavacanaṃ vuttassevatthassa puna vacananti katvā. Ayamettha saṅkhepatthoti ‘‘dibbena cakkhunā…pe… passatī’’ti ettha ayaṃ yathāvutto saṅkhepattho.

Lời kết luận là lời nói lại ý nghĩa đã được nói. Ayamettha saṅkhepattho có nghĩa là: ở đây trong câu “dibbena cakkhunā…pe… passati”, đây là ý nghĩa tóm tắt như đã được nói.

412. Kasiṇārammaṇanti aṭṭhannampi kasiṇānaṃ vasena kasiṇārammaṇaṃ. Sabbākārenāti ‘‘cuddasavidhena cittaparidamanena aṭṭhaṅgasamannāgamena bhūmipādapadamūlasampādanenā’’ti iminā sabbappakārena. Abhinīhārakkhamaṃ dibbacakkhuñāṇābhimukhaṃ pesanārahaṃ pesanayoggaṃ katvā. Āsannaṃ kātabbanti dibbacakkhuñāṇuppattiyā samīpabhūtaṃ kātabbaṃ. Tattha upacārajjhānaṃ paguṇataraṃ katvā ārammaṇañca vaḍḍhetabbaṃ. Tenāha ‘‘upacārajjhānagocaraṃ katvā [Pg.62] vaḍḍhetvā ṭhapetabba’’nti. Tatthāti tasmiṃ vaḍḍhite kasiṇārammaṇe. Appanāti jhānavasena appanā. Na hi akataparikammassa abhiññāvasena appanā ijjhati. Tenāha ‘‘pādakajjhānanissayaṃ hotī’’ti, pādakajjhānārammaṇaṃ hotīti attho. Na parikammanissayanti parikammassa taṃ kasiṇārammaṇaṃ apassayo na hoti. Tathā sati rūpadassanaṃ na siyā. Imesūti yathāvuttesu tejokasiṇādīsu tīsu kasiṇesu. Uppādetvāti upacārajjhānuppādanena uppādetvā. Upacārajjhānapavattiyā hi saddhiṃ paṭibhāganimittuppatti. Tatthāti kasiṇaniddese.

412. Kasiṇārammaṇaṃ có nghĩa là đối tượng kasiṇa theo cách của cả tám kasiṇa. Sabbākārena có nghĩa là bằng tất cả các cách này: “bằng mười bốn cách điều phục tâm, bằng sự thành tựu tám chi, bằng sự hoàn thiện địa, nền tảng, bước và gốc”. Sau khi làm cho nó có khả năng hướng đến, hướng về thiên nhãn trí, xứng đáng được gửi đi, thích hợp để gửi đi. Āsannaṃ kātabbaṃ có nghĩa là cần phải làm cho nó trở nên gần gũi với sự phát sanh của thiên nhãn trí. Ở đó, sau khi làm cho cận định trở nên thuần thục hơn, và đối tượng cũng cần được mở rộng. Do đó, ngài đã nói: “cần phải làm cho nó thành hành xứ của cận định, mở rộng và thiết lập nó”. Tattha có nghĩa là trong đối tượng kasiṇa đã được mở rộng đó. Appanā có nghĩa là an chỉ định theo cách của thiền. Vì rằng, đối với người chưa thực hiện chuẩn bị, an chỉ định theo cách của thắng trí không thể thành tựu. Do đó, ngài đã nói: “nó nương tựa vào thiền nền tảng”, có nghĩa là nó có thiền nền tảng làm đối tượng. Na parikammanissayaṃ có nghĩa là đối tượng kasiṇa đó không phải là chỗ nương tựa cho sự chuẩn bị. Nếu như vậy, việc thấy sắc sẽ không xảy ra. Imesu có nghĩa là trong ba kasiṇa như đã nói, bắt đầu bằng tejo kasiṇa. Uppādetvā có nghĩa là sau khi làm phát sanh bằng sự phát sanh của cận định. Vì rằng, sự phát sanh của tợ tướng xảy ra đồng thời với sự diễn tiến của cận định. Tattha có nghĩa là trong phần giải thích về kasiṇa.

Antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ na bahiddhā vikkhepāpattihetubhāvato. Parikammassa vāro atikkamatīti idha parikammaṃ nāma yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ, taṃ rūpagataṃ passato na pavattati. Kasiṇālokavasena ca rūpagatadassanaṃ, kasiṇāloko ca parikammavasenāti tadubhayampi parikammassa appavattiyā na hoti. Tenāha ‘‘tato āloko antaradhāyati, tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissatī’’ti. Rūpagataṃ passato parikammassa vāro atikkamati, parikammamatikkantassa kasiṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ na hotīti rūpagataṃ na dissati, kathaṃ pana paṭipajjitabbanti āha ‘‘athānenā’’tiādi. Evaṃ anukkamenāti punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya abhiṇhaṃ ālokassa pharaṇavasena āloko thāmagato hoti ciraṭṭhāyī. Tathā ca sati tattha sucirampi rūpagataṃ passateva. Tena vuttaṃ ‘‘ettha āloko…pe… hotī’’ti.

Chỉ nên thấy sắc ở bên trong, không nên (thấy) ở bên ngoài, vì là nguyên nhân đưa đến sự tán loạn. (Câu) "Phiên của chuẩn bị bị vượt qua" (có nghĩa là): ở đây, chuẩn bị (parikamma) chính là cận hành thiền có đối tượng là biến xứ đã được nói đến; điều ấy không diễn tiến đối với người đang thấy sắc. Và việc thấy sắc là do năng lực của ánh sáng biến xứ, và ánh sáng biến xứ là do năng lực của chuẩn bị, do đó cả hai điều ấy cũng không có do sự không diễn tiến của chuẩn bị. Do đó, ngài nói: "Từ đó ánh sáng biến mất, khi ánh sáng ấy biến mất thì sắc cũng không được thấy." Đối với người đang thấy sắc, phiên của chuẩn bị bị vượt qua; đối với người đã vượt qua chuẩn bị, trí có đối tượng là biến xứ không sanh khởi, do đó sắc không được thấy. (Câu hỏi) "Nhưng nên thực hành thế nào?" (được trả lời bằng câu) ngài nói: "athānenā" v.v... (Câu) "evaṃ anukkamena" (có nghĩa là): sau khi nhập thiền nền tảng nhiều lần, xuất khỏi thiền ấy mỗi lần, do năng lực của sự biến mãn ánh sáng thường xuyên, ánh sáng trở nên mạnh mẽ, tồn tại lâu dài. Và khi được như vậy, ở nơi đó, vị ấy vẫn thấy được sắc trong một thời gian rất lâu. Do đó, đã được nói: "Ở đây, ánh sáng... v.v... có mặt."

Svāyamattho tiṇukkūpamāya vibhāvetabboti dassento āha ‘‘rattiṃ tiṇukkāyā’’tiādi. Tattha punappunaṃ pavesananti punappunaṃ pādakajjhānasamāpajjanaṃ. Thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānanti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā kasiṇaṃ vaḍḍhitaṃ, thāmagatassa ālokassa tattakaṃ pharitvā avaṭṭhānaṃ.

Để chỉ ra rằng "ý nghĩa này nên được làm cho rõ bằng ví dụ bó đuốc cỏ," ngài nói: "rattiṃ tiṇukkāya" v.v... Ở đó, (cụm từ) "punappunaṃ pavesana" (nhập vào nhiều lần) là việc nhập thiền nền tảng nhiều lần. (Cụm từ) "thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānaṃ" (sự an trú của ánh sáng mạnh mẽ theo như đã xác định) là sự an trú sau khi làm biến mãn chừng ấy (nơi) của ánh sáng đã trở nên mạnh mẽ, (nơi mà) biến xứ đã được mở rộng sau khi xác định một nơi chừng nào.

Anāpāthagatanti āpāthagamanayogyassa vasena vuttaṃ. Antokucchigatādi pana tadabhāvato tena visesitabbameva. Tadevāti dibbacakkhumeva[Pg.63]. Etthāti etesu rūpamārabbha pavattacittesu. Rūpadassanasamatthanti rūpaṃ sabhāvato vibhāvanasamatthaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya. Pubbabhāgacittānīti āvajjanaparikammasaṅkhātāni pubbabhāgacittāni. Tāni hi ārammaṇaṃ karontānipi na yāthāvato taṃ vibhāvetvā pavattanti āvajjanasampaṭicchanacittāni viya.

(Từ) "anāpāthagata" (không đi vào tầm) được nói theo năng lực của (sắc) thích hợp để đi vào tầm. Còn (sắc) ở trong bụng v.v..., do không có điều đó (sự thích hợp), nên được phân biệt bởi từ ấy. (Từ) "tadeva" (chính nó) chính là thiên nhãn. (Từ) "ettha" (ở đây) là trong những tâm này sanh khởi lấy sắc làm đối tượng. (Cụm từ) "rūpadassanasamattha" (có khả năng thấy sắc) là có khả năng làm cho sắc hiển lộ theo tự tánh, giống như nhãn thức. (Cụm từ) "pubbabhāgacittāni" (các tâm giai đoạn đầu) là các tâm giai đoạn đầu được gọi là hướng tâm và chuẩn bị. Quả vậy, những tâm ấy dù lấy (sắc) làm đối tượng, cũng không diễn tiến bằng cách làm cho đối tượng ấy hiển lộ như thật, giống như các tâm hướng môn và tiếp thâu.

Taṃ panetaṃ dibbacakkhu. Paripanthoti antarāyiko. Jhānavibbhantakoti jhānummattako jhānabhāvanāmukhena ummādappatto. Appamattena bhavitabbanti ‘‘dibbacakkhu mayā adhigata’’nti santosaṃ anāpajjitvā vipassanānuyogavasena vā saccābhisamayavasena vā appamattena bhavitabbaṃ.

Còn thiên nhãn này. (Từ) "paripantho" (chướng ngại) là người tạo ra sự nguy hiểm. (Từ) "jhānavibbhantako" (người điên loạn vì thiền) là người điên vì thiền, người đạt đến sự điên loạn qua ngõ tu tập thiền. (Câu) "nên là người không dể duôi" (có nghĩa là): không rơi vào sự thỏa mãn rằng "thiên nhãn đã được ta chứng đắc," nên là người không dể duôi hoặc do năng lực của việc chuyên tâm tu tập minh sát, hoặc do năng lực của việc liễu ngộ các chân lý.

‘‘Evaṃ passitukāmenā’’tiādinā dibbacakkhussa nānāvajjanaparikammañceva dibbacakkhuñāṇañca dassitaṃ, na tassa uppattikkamoti taṃ dassetuṃ ‘‘tatrāya’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

Bằng (câu) "evaṃ passitukāmenā" v.v..., cả chuẩn bị có sự hướng tâm đa dạng của thiên nhãn và thiên nhãn trí đã được chỉ ra, nhưng tiến trình sanh khởi của nó thì không. Do đó, để chỉ ra điều đó, (câu) "tatrāyaṃ" v.v... đã được nói. Điều đó thật dễ hiểu vì có phương pháp đã được nói ở dưới.

Cutūpapātañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về luận đề sanh tử trí đã kết thúc.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Phần giải về các luận đề tạp loại

413. Itīti evaṃ vuttappakārenāti attho. Tena ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384, 431-433; pārā. 12-14) yathādassitapāḷigatiṃ, tassā atthavivaraṇanayañca paccāmasati. Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhā. Tadubhaye ca sabhāvato, samudayato, atthaṅgamato, assādato, ādīnavato, nissaraṇato ca yathābhūtaṃ sayambhuñāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi pavedesi vāti sātisayena pañcakkhandhāvabodhena bhagavāva thometabboti āha ‘‘pañcakkhandhavidū’’ti. Ñatvā viññeyyāti sambandho. Tāsūti pañcasu abhiññāsu. Taggahaṇeneva ca paribhaṇḍañāṇānaṃ gahitattā ‘‘pañcā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘etāsu hī’’tiādi.

413. (Từ) "iti" có nghĩa là "theo cách đã được nói như vậy." Bằng từ ấy, ngài xem xét lại văn mạch Pāḷi đã được chỉ ra bằng (câu) "so evaṃ samāhite citte" v.v..., và phương pháp giải thích ý nghĩa của nó. Giống như các Thánh đế nằm trong các chân lý, các thủ uẩn nằm trong các uẩn. Và cả hai loại ấy (uẩn và thủ uẩn) về tự tánh, về sự sanh khởi, về sự diệt tận, về vị ngọt, về sự nguy hại, và về sự xuất ly, (Đức Thế Tôn) đã biết, đã hiểu, đã thâm nhập, hoặc đã tuyên thuyết như thật bằng trí tự giác. Do đó, chỉ có Đức Thế Tôn là đáng được tán thán bằng sự liễu ngộ năm uẩn một cách siêu việt, (vì vậy) ngài nói "pañcakkhandhavidū" (bậc thông suốt năm uẩn). Có sự liên kết là "sau khi biết, nên được biết." (Từ) "tāsu" là trong năm thắng trí. Và chỉ bằng việc kể đến chúng, vì các trí tùy thuộc đã được bao gồm, nên (từ) "năm" đã được nói. Do đó, ngài nói "etāsu hī" v.v...

Tattha paribhaṇḍañāṇānīti parivārañāṇāni. Yathā hi sinerussa parivāraṭṭhānāni yāni taṃsiddhiyā siddhāni mekhalaṭṭhānāni paribhaṇḍānīti vuccanti, evaṃ imānipi dibbacakkhusiddhiyā siddhāni tassa paribhaṇḍānīti vuttāni. Idhāgatānīti ettha idhāti yathādassitāni suttapadāni sandhāya vuttaṃ. Tato [Pg.64] aññesu pana sāmaññaphalādīsu manomayañāṇampi visuṃ abhiññāñāṇabhāvena āgataṃ.

Ở đó, "paribhaṇḍañāṇāni" (các trí tùy thuộc) là các trí tùy tùng. Quả vậy, giống như các nơi tùy tùng của núi Sineru, những nơi là sườn núi được thành tựu do sự thành tựu của núi ấy, được gọi là "paribhaṇḍāni" (vật tùy thuộc); cũng vậy, những trí này được thành tựu do sự thành tựu của thiên nhãn, được gọi là "paribhaṇḍāni" (vật tùy thuộc) của nó. Trong (cụm từ) "idhāgatāni" (được đề cập ở đây), (từ) "idha" (ở đây) được nói với ý chỉ đến các câu kinh đã được trình bày. Tuy nhiên, trong các kinh khác ngoài những kinh đó, như kinh Sa-môn Quả v.v..., cả trí hóa ý cũng được đề cập riêng như là một thắng trí.

‘‘Tesū’’ti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ, udāhu ārammaṇānanti? Kiñcettha yadi tikānaṃ, tadayuttaṃ. Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti. Atha ārammaṇānaṃ, tampi ayuttaṃ. Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti. Yathā icchati, tathā bhavatu tāva tikānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattantī’’ti? Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā. Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yutta’’nti? Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti.

(Về từ) "tesū," sự xem xét lại này là (xem xét lại) các bộ ba, hay là (xem xét lại) các đối tượng? Và ở đây có một chút (vấn đề): nếu là (xem xét lại) các bộ ba, điều đó không hợp lý. Vì các thắng trí không diễn tiến trong các bộ ba. Còn nếu là (xem xét lại) các đối tượng, điều đó cũng không hợp lý. Vì không hợp lý khi chỉ đến một điều rồi lại xem xét một điều khác. Cứ cho là (xem xét lại) các bộ ba như ý muốn; (nhưng) chẳng phải đã nói rằng "vì các thắng trí không diễn tiến trong các bộ ba" sao? Đây không phải là sự mâu thuẫn, vì chính các đối tượng được nắm bắt bằng thuật ngữ "bộ ba." Hoặc là, cứ cho là (xem xét lại) các đối tượng; (nhưng) chẳng phải đã nói rằng "vì không hợp lý khi chỉ đến một điều rồi lại xem xét một điều khác" sao? Đây cũng không phải là lỗi, chính vì lý do đã được nói đến.

414. Asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesu sattasu ārammaṇesu. Tikavasena hesa bhedo gahito. Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇatiko na labbhati. Tanti iddhividhañāṇaṃ. Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Upayogaladdhanti laddhaupayogavacanaṃ. Dutiyāvibhattivasena vuttaṃ ‘‘kāyaṃ pariṇāmetī’’ti. Tenāha ‘‘rūpakāyārammaṇato’’ti, rūpakāyassa vaṇṇārammaṇatoti attho.

414. Mặc dù không có sự khác biệt về vật, (sự khác biệt này được hiểu) trong bảy đối tượng khác nhau do sự khác biệt về cõi, thời gian, và dòng tương tục. Sự khác biệt này thực sự được nắm bắt theo cách ba pháp. Vì thần thông trí không có đạo làm đối tượng, nên ở đây bộ ba có đạo làm đối tượng không được tìm thấy. Điều đó là thần thông trí. Điều gì cần nói trong các câu như "làm cho thân nương tựa vào tâm" v.v..., điều đó đã được nói ở dưới. `Upayogaladdhaṃ` là từ có nghĩa là "sự sử dụng đã đạt được". Được nói theo cách của đối cách là "biến đổi thân". Do đó, ngài nói "do đối tượng là sắc thân", nghĩa là, do sắc thân có sắc (màu sắc) làm đối tượng.

Tadeva cittanti yadeva kāyavasena cittapariṇāmane vuttaṃ pādakajjhānacittaṃ, tadeva. Rāmagāme cetiyaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu cetiyesu dhātuyo iddhiyā āharitvā rājagahe bhūmigharamaṇḍape kataṃ mahādhātunidhānaṃ. ‘‘Ime gandhā’’tiādinā paccuppanne gandhādike gahetvāpi asussanādivisesayuttaṃ anāgatameva nesaṃ rūpaṃ adhiṭṭhānacittassa ārammaṇaṃ hoti anāgatādhiṭṭhānattā. Vattaniyasenāsanaṃ nāma viñjhāṭaviyaṃ vihāro. Dadhirasanti dadhimaṇḍo, taṃ adhiṭṭhahantassa anāgataṃ dadhivaṇṇaṃ ārammaṇaṃ hoti. Paccuppannārammaṇaṃ hoti paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato.

`Tadeva cittaṃ` (chính tâm ấy) có nghĩa là: chính là tâm thiền nền tảng nào đã được nói đến trong việc biến đổi tâm theo thân, chính là tâm ấy. (Ví dụ như) việc tôn trí đại xá lợi được thực hiện trong một gian nhà dưới lòng đất giống như một ngôi đình ở Rājagaha, sau khi để lại bảo tháp ở làng Rāma và dùng thần thông mang xá lợi từ bảy bảo tháp còn lại. Bằng câu "những hương này" v.v..., mặc dù lấy các hương v.v... ở hiện tại, chính sắc của chúng trong tương lai, có đặc tính không khô héo v.v..., trở thành đối tượng của tâm chú nguyện, vì chú nguyện vào tương lai. Trú xứ Vattaniya là một ngôi tịnh xá trong rừng Viñjhā. `Dadhirasaṃ` là váng sữa chua; đối với người đang chú nguyện nó, màu sắc của sữa chua trong tương lai trở thành đối tượng. Nó có đối tượng hiện tại vì lấy sắc thân hiện tại làm đối tượng.

Sakāyacittānanti attano kāyassa, cittassa ca.

`Sakāyacittānaṃ` (của thân và tâm mình) có nghĩa là: của thân và của tâm của chính mình.

415. Saddo ca paritto sabbassa rūpassa kāmāvacarabhāvato. Vijjamānamevāti vattamānaṃyeva.

415. Âm thanh cũng là (pháp) nhỏ nhiệm (dục giới) vì tất cả sắc pháp đều thuộc dục giới. `Vijjamānameva` (chỉ cái đang hiện hữu) có nghĩa là chính là đang hiện hữu (hiện tại).

416. Sotāpannassa [Pg.65] cittanti sotāpannassa āveṇikaṃ cittaṃ. Sakadāgāmissātiādīsupi eseva nayo. Yāva arahato netabbanti ‘‘sakadāgāmī anāgāmino cittaṃ na jānāti, anāgāmī arahato’’ti evaṃ netabbaṃ. Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ jānāti, ko pana vādo anariyānaṃ. Aññopi ca uparimo anāgāmiādi heṭṭhimassa sakadāgāmiādikassa cittaṃ jānātīti sambandho.

416. `Sotāpannassa cittaṃ` (tâm của bậc Dự Lưu) có nghĩa là tâm riêng biệt của bậc Dự Lưu. Trong các câu như `sakadāgāmissa` v.v... cũng theo phương pháp này. `Yāva arahato netabbaṃ` (nên được hiểu cho đến bậc A-la-hán) có nghĩa là nên được hiểu như sau: "bậc Nhất Lai không biết tâm của bậc Bất Lai, bậc Bất Lai (không biết tâm) của bậc A-la-hán". `Sabbesaṃ` (của tất cả) có nghĩa là: biết (tâm) của tất cả các bậc Thánh, huống gì là (việc biết tâm) của phàm nhân. Và mối liên hệ là: vị khác ở bậc trên như bậc Bất Lai v.v... biết tâm của vị ở bậc dưới như bậc Nhất Lai v.v...

Atītassa, anāgatassa ca parassa cittassa jānanaṃ sambhavati, paccuppannassa pana na sambhavatīti adhippāyena pucchati ‘‘kathaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ hotī’’ti. Itaro yattha sambhavati, taṃdassanatthaṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento ‘‘paccuppannaṃ nāma tividha’’ntiādimāha. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattanti uppādaṃ, ṭhitiṃ, bhaṅgañca pattaṃ, khaṇattayapariyāpannanti attho. Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa viya yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti. Tattha upaḍḍhavelā avibhūtavārā, upaḍḍhavelā vibhūtavārā, tadubhayaṃ gahetvā ‘‘dve santativārā’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ, ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ekadvesantativārā’’ti ekaggahaṇampi kataṃ, atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā.

Việc biết tâm của người khác trong quá khứ và tương lai là có thể, nhưng (việc biết tâm) hiện tại thì không thể; với ý nghĩa này, ngài hỏi: "Làm thế nào (tâm) hiện tại trở thành đối tượng?". Vị kia, để chỉ ra trường hợp nào có thể, trước hết trong khi phân tích và chỉ ra (pháp) hiện tại, đã nói câu bắt đầu bằng "Hiện tại có ba loại". Trong đó, `uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ` (đã đạt đến sanh, trụ, diệt) có nghĩa là đã đạt đến sanh, trụ, và diệt, tức là bao gồm trong ba sát-na. `Etthantare ekadvesantativārā veditabbā` (trong khoảng này, một hoặc hai chu kỳ dòng tương tục nên được biết) có nghĩa là, nên được biết rằng các chu kỳ dòng sắc pháp diễn ra trong khoảng thời gian này được gọi là một hoặc hai chu kỳ dòng tương tục. Đối với người đi vào một căn phòng tối từ một nơi có ánh sáng, cho đến khi tập hợp sắc pháp trở nên rõ ràng giống như đối với người đã ngồi ở đó từ trước. Trong đó, một nửa thời gian là các chu kỳ không rõ ràng, một nửa thời gian là các chu kỳ rõ ràng; lấy cả hai, được gọi là "hai chu kỳ dòng tương tục". Điều này không phổ biến cho tất cả mọi người; đối với một số người, nó trở nên rõ ràng nhanh chóng, do đó việc dùng từ "một" trong "một hoặc hai chu kỳ dòng tương tục" cũng được thực hiện. Hoặc, một hoặc hai chu kỳ dòng tương tục nên được hiểu là (các sắc pháp) sanh từ thời tiết v.v... có bản chất rất ngắn.

Tīre akkantaudakalekhā nāma kālussiyaṃ gatā tīrasamīpe udakarāji. Yāva na vippasīdatīti kālussiyavigamena yāva vippasannā na hoti. Keci pana ‘‘atinte tīre allapādena akkante yāva pāde udakalekhā na vippasīdati, na saṃsīdati, na vūpasammatī’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Te panete kiriyābhedena vuttā kālavisesā, na aññamaññaṃ samasamā, ūnādhikabhāgavantova daṭṭhabbā. Dve tayo javanavārā kāmāvacarajavanavasena veditabbā, na itarajavanavasena. Na hi te parimitakālā, anantarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāva daṭṭhabbā. Tadubhayanti rūpārūpasantatidvayaṃ.

`Tīre akkantaudakalekhā` (vệt nước bị giẫm trên bờ) là vệt nước gần bờ đã trở nên vẩn đục. `Yāva na vippasīdati` (cho đến khi nó chưa trong lại) có nghĩa là cho đến khi nó chưa trở nên trong trẻo do sự tan biến của vẩn đục. Tuy nhiên, một số vị nói ý nghĩa ở đây như sau: "Khi bờ khô bị giẫm lên bằng chân ướt, cho đến khi vệt nước trên dấu chân chưa trong lại, chưa lắng xuống, chưa lắng dịu (khô đi)". Nhưng những khoảng thời gian đặc biệt này được nói đến do sự khác biệt về hành động; chúng không bằng nhau, nên được xem là có phần hơn kém. Hai hoặc ba chu kỳ tốc hành tâm nên được hiểu theo cách của tốc hành tâm dục giới, không phải theo cách của các tốc hành tâm khác (đáo đại và siêu thế). Vì chúng không có thời gian giới hạn. Các tâm hộ kiếp v.v... diễn ra ngay sau đó cũng nên được xem là bao gồm trong đó. `Tadubhayaṃ` (cả hai) là hai dòng tương tục: sắc và danh.

Ekabhavaparicchinnanti paṭisandhicutiparicchinnaṃ. Ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ etarahīti vattabbaṃ addhāpaccuppannaṃ nāma. Manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha. Dhammāti ārammaṇadhammā. Manoti vā manāyatanaṃ. Dhammāti vedanādayo [Pg.66] arūpakkhandhā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti. Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati. Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyati. Ettha ca dvādasāyatanānaṃ ‘‘etaṃ paccuppanna’’nti (ma. ni. 3.284) āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo, na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyatīti dassento ‘‘yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte…pe… saṃhīratīti vutta’’nti āha. ‘‘Paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassatī’’ti (ma. ni. 3.272, 285) etthāpi vipassanācittaṃ khaṇapaccuppannaṃ, vipassitabbadhammā addhāpaccuppannāti gahetabbaṃ. Aññathā vipassanāva na sambhaveyya. ‘‘Khaṇapaccuppannaṃ pāḷiyaṃ āgata’’nti na vuttaṃ tassa vasena ārammaṇakaraṇassa aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā.

“Giới hạn trong một kiếp” (ekabhavaparicchinnan’ti) có nghĩa là được giới hạn bởi sự tái sanh và sự chết. Pháp uẩn thuộc về một kiếp (ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ) mà cần phải nói là “bây giờ” (etarahīti vattabbaṃ) thì được gọi là hiện tại theo thời gian (addhāpaccuppannaṃ nāma). “Ý” (mano’ti) là chỉ cho thức đi cùng với các pháp tương ưng. “Các pháp” (dhammā’ti) là các pháp đối tượng. Hoặc “ý” (mano’ti vā) là ý xứ. “Các pháp” (dhammā’ti) là các uẩn vô sắc như thọ, v.v. “Cả hai điều này là hiện tại” (ubhayametaṃ paccuppannan’ti) có nghĩa là cả hai điều này, khi là hiện tại theo thời gian, đều hiện hữu. “Thức” (viññāṇan’ti) là thức ái nhiễm. Bởi vì thức ấy được ràng buộc vào pháp hiện tại đó do dục và tham. “Hoan hỷ” (abhinandatī’ti) là hoan hỷ với những sự hoan hỷ của tham ái và tà kiến. Và người như vậy, do không có sự liễu tri đối tượng, nên bị lôi cuốn (saṃhīrati) vào các pháp hiện tại ấy, bị lôi kéo (ākaḍḍhīyati) bởi tham ái và tà kiến. Và ở đây, vì mười hai xứ đã được đề cập trong kinh (Bhaddekaratta) là “đây là hiện tại” (etaṃ paccuppanna’nti āgatattā), nên để chỉ ra rằng dục tham khởi lên ở đó có đối tượng là hiện tại theo thời gian, chứ không phải hiện tại sát-na, ngài (Chú giải sư) đã nói: “Nhắm đến điều đó, trong kinh Bhaddekaratta… đã nói rằng ‘bị lôi cuốn’ (yaṃ sandhāya… saṃhīratīti vutta’nti āha). Cả ở đây, trong câu “Và vị nào tuệ quán pháp hiện tại, ở nơi này nơi kia” (paccuppannañca yo dhammaṃ, tattha tattha vipassatī’ti etthāpi), cũng cần phải hiểu rằng tâm vipassanā là hiện tại sát-na, còn các pháp cần được tuệ quán là hiện tại theo thời gian. Nếu khác đi, chính vipassanā cũng không thể xảy ra. Không nói rằng “hiện tại sát-na đã được đề cập trong Pāḷi” (khaṇapaccuppannaṃ pāḷiyaṃ āgatan’ti na vuttaṃ) là vì việc lấy (đối tượng) theo cách đó không được đề cập trong Chú giải.

Kecīti abhayagirivāsino. Ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti iddhicittassa uppattisamakālameva paracittassapi uppattisambhavatoti yuttidassanaṃ. Yathā ākāsetiādi sadisūdāharaṇaṃ. Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttaṃ. Kasmā? Maggaphalavīthito aññattha aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvappattidosatoti yuttivacanaṃ.

“Một số vị” (kecī’ti) là các vị ở chùa Abhayagiri. “Tâm sanh khởi trong cùng một sát-na” (ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’ti) là sự trình bày lý lẽ rằng “bởi vì có khả năng tâm của người khác cũng sanh khởi đồng thời với sự sanh khởi của tâm thần thông”. Câu “giống như trong không gian…” (yathā ākāse’tiādi) là một ví dụ tương tự. Nhưng lời nói đó của họ là không hợp lý. Tại sao? Đây là lời giải thích lý do: “Vì có lỗi đạt đến tình trạng có đối tượng khác nhau của hướng tâm và tốc hành tâm ở một nơi không mong muốn, ngoài lộ trình đạo và quả”.

Yadi evaṃ kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha ‘‘santatipaccuppannaṃ panā’’tiādi. Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbaṃ, na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo.

Nếu như vậy, làm thế nào tha tâm trí có đối tượng hiện tại? Để trả lời, ngài đã nói: “Còn hiện tại theo dòng tương tục…” (santatipaccuppannaṃ panā’tiādi). Ý muốn nói là: còn hiện tại theo thời gian cần được giải thích bằng tốc hành tâm, chứ không phải bằng toàn bộ khoảng thời gian hiện tại.

Tatrāyaṃ dīpanātiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ. Itarānīti āvajjanaparikammacittāni. Ettha ca ‘‘kecī’’ti yadipi abhayagirivāsino adhippetā, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa [Pg.67] citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano atthato pare anekapuggalāti ‘‘paresaṃ cittaṃ jānissāmī’’ti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa ekapuggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti, tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.

Câu “Ở đây, đây là sự giải thích…” (tatrāyaṃ dīpanā’tiādi) là sự trình bày về cách thức hoạt động của tâm thần thông thông qua việc giải thích về trạng thái hiện tại theo thời gian của tốc hành tâm. “Các tâm khác” (itarānī’ti) là các tâm hướng tâm và chuẩn bị. Và ở đây, mặc dù từ “một số vị” (kecī’ti) nhắm đến các vị ở chùa Abhayagiri, nhưng vì họ không chấp nhận sát-na trụ của tâm, nên không thể nói rằng “thấu suốt trong sát-na trụ”. Tương tự, đối với những vị nói rằng “tâm của người có thần thông và của người khác sanh khởi trong cùng một sát-na”, lời nói “thấu suốt trong sát-na trụ hoặc sát-na diệt” là không phù hợp. Bởi vì tâm sanh khởi trong hai sát-na ấy (trụ và diệt) không thể được gọi là sanh khởi trong cùng một sát-na với tâm của người khác. Và (tâm thần thông) sanh khởi trong các sát-na trụ và diệt sẽ trở thành có đối tượng hiện tại một phần và có đối tượng quá khứ một phần. Và điều đã được nói rằng “khi hướng tâm đến tâm của đám đông theo cách gộp chung với ý nghĩ ‘tôi sẽ biết tâm của người khác’”, ở đây, “đám đông” (mahājano) về mặt ý nghĩa là nhiều người khác, do đó nên nói rằng sự khởi lên của hướng tâm là “tôi sẽ biết tâm của những người khác”. Hơn nữa, nếu có thể chấp nhận ý nghĩa của “người khác” (parassa) là “của đám đông” (mahājanassa), thì ngay cả như vậy, việc hướng tâm đến một tập hợp tâm của người đó hoặc của chỉ một người rồi thấu suốt một tâm (trong đó) là không hợp lý. Bởi vì việc hướng tâm đến một tập hợp không phải là việc hướng tâm đến một phần, do đó, họ không nên nói câu “khi hướng tâm đến tâm của đám đông…”.

Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti. Tatthāyaṃ adhippāyo yutto siyā, cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmi, imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ, catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati.

Còn điều mà họ nói: “Bởi vì tâm của người có thần thông và của người khác sanh khởi trong cùng một sát-na”. Ở đây, ý nghĩa này có thể hợp lý: người đắc tha tâm trí, muốn biết tâm của người khác, sau khi nhập và xuất khỏi thiền nền tảng, không phân chia quá khứ v.v., mà thực hiện sự chuẩn bị một cách tổng quát về tâm rằng “tôi biết tâm của người này, tôi biết tâm của người này”, rồi lại nhập và xuất khỏi thiền nền tảng, sau khi hướng tâm một cách tổng quát, ngay sau ba hoặc bốn tâm chuẩn bị, vị ấy dùng tha tâm trí để thấu suốt tâm của người khác, làm cho nó rõ ràng như (thấy) sắc bằng thiên nhãn. Sau đó, việc xác định tâm tham, v.v. được thực hiện bởi các tâm dục giới, giống như việc xác định màu xanh, v.v. Ở đây, tâm hướng tâm, trong khi hướng đến tâm một cách tổng quát của một chúng sanh có sắc ý vật đã được thấy bằng thiên nhãn và đang hiện diện trước mặt, đã lấy tâm đang hiện hữu và hiện diện trước mặt làm đối tượng rồi hướng tâm. Các tâm chuẩn bị cũng lấy chính tâm đang hiện hữu đó làm đối tượng một cách tổng quát về tâm, trở thành các tâm chuẩn bị để biết tâm, rồi khởi lên. Còn tha tâm trí, trong khi thấu suốt và làm rõ tâm đang hiện hữu, sanh khởi trong cùng một sát-na với tâm ấy.

Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni ‘‘citta’’ntveva pavattāni. Tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ. Tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayena paccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ upapanno hoti. Aññathā santatipaccuppanne, addhāpaccuppanne ca ‘‘paccuppanna’’nti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya. Tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo. Purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara [Pg.68] …pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādi vacanato (paṭṭhā. 2.18.5) na addhāsantatipaccuppannesveva ca anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti. Na ca abhidhammamātikāyaṃ (dha. sa. tikamātikā 18-19) āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni, cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.

Ở đây, vì do sự nắm bắt dòng tương tục là dòng tương tục nên theo phương diện là một, các tâm như hướng môn v.v... đã sanh khởi chỉ là ‘tâm.’ Và tâm ấy, cái được làm cho rõ bởi tha tâm trí, cũng chỉ là tâm. Do đó, vì sanh khởi với trạng thái tương tự nên ở nơi khác ngoài lộ trình đạo và quả không mong muốn, không có sự khác biệt đối tượng của hướng môn và các tốc hành tâm. Và (quan điểm cho rằng) tâm chuẩn bị có đối tượng hiện tại là duyên cho tha tâm trí có đối tượng hiện tại bằng trùng dụng duyên, điều này được thành tựu. Và tam đề quá khứ cũng trở nên hợp lý như vậy. Nếu không thì, khi hiện tại tương tục và hiện tại thời gian được gọi là ‘hiện tại’ ở đây, thì tính hiện tại của quá khứ và vị lai cũng sẽ xảy ra. Và khi như vậy, nên nói rằng ‘pháp hiện tại là duyên cho pháp hiện tại bằng vô gián duyên,’ nhưng điều đó đã không được nói. Do câu nói ‘Pháp quá khứ là duyên cho pháp hiện tại bằng vô gián duyên. Các uẩn quá khứ trước trước là duyên cho các uẩn hiện tại sau sau bằng vô gián... thuận thứ cho chuyển tộc’ v.v... (Paṭṭh. 2.18.5) nên không phải chỉ trong hiện tại thời gian và hiện tại tương tục mà bốn uẩn vừa mới diệt được biết là quá khứ. Và ý nghĩa của từ ‘hiện tại’ xuất hiện trong Mẫu đề A-tỳ-đàm là ‘hiện tại thời gian’ và ‘hiện tại tương tục’ cũng không được nói đến ở bất kỳ đâu trong Pāli. Do đó, bởi các vị ấy, tính chất có đối tượng hiện tại của tha tâm trí đã được nói đến do sự sanh khởi của tâm trong cùng một sát-na của người có thần thông và của người khác. Nhưng khi vị ấy sau khi tác ý rằng ‘Ta biết tâm nào của người này đã sanh khởi. Hoặc ta biết tâm nào sẽ sanh khởi,’ rồi thực hiện việc nhập thiền nền tảng v.v..., khi đó các tâm hướng môn, chuẩn bị, và tha tâm trí đều có đối tượng là quá khứ hoặc vị lai, vì sự phân chia được thực hiện bởi chính tâm hướng môn.

Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri, pañca vā javanāni, yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti addhānavasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na siyā. Tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti. Tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā, gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti (paṭṭhā. 2.19.39) vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyāmahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti. Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, ‘‘yaṃ pavattaṃ, pavattissati cā’’ti visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇābhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā, rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe [Pg.69] sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosāpattiṃ, kālavasena ca addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti. Tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiṃ hi sati ‘‘āvajjanā kusalāna’’ntiādīsu (paṭṭhā 1.1.417) viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇaāvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti ca vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.

Còn các vị nào, nương vào lời này: ‘Người có thần thông muốn biết tâm của người khác, bèn hướng tâm. Hướng môn tâm, sau khi lấy đối tượng là hiện tại-sát-na, liền diệt cùng với đối tượng ấy. Sau đó, bốn hoặc năm tốc hành tâm (sanh khởi), trong đó tâm cuối cùng là tâm thần thông, các tâm còn lại là tâm Dục giới. Đối với tất cả các tâm ấy, chính tâm đã diệt kia là đối tượng, và chúng không phải là có đối tượng khác nhau, vì chúng có đối tượng hiện tại theo phương diện thời gian,’ rồi nói rằng: ‘Giống như việc không có sự khác biệt đối tượng mặc dù hướng môn và tốc hành tâm có đối tượng là hiện tại và quá khứ, (cũng vậy) khi các tâm chưa sanh trong một, hai, ba, bốn, hoặc năm sát-na tâm được hướng đến, mặc dù hướng môn và tốc hành tâm có đối tượng là vị lai, hiện tại, và quá khứ tùy theo khả năng, sẽ không có sự khác biệt đối tượng. Do đó, khi tâm chưa sanh trong bốn hoặc năm sát-na tâm được hướng đến, ngay sau tâm chuẩn bị có đối tượng vị lai, tha tâm trí có đối tượng là hiện tại-sát-na được thành tựu.’ Quan điểm của các vị ấy không được thành tựu, vì những câu hỏi này: ‘pháp có đối tượng vị lai là duyên cho pháp có đối tượng hiện tại bằng trùng dụng duyên, pháp có đối tượng hiện tại là duyên cho pháp có đối tượng quá khứ bằng trùng dụng duyên’ không được nêu ra, và vì trong phần đếm số đã nói rằng ‘trong trùng dụng duyên có ba (trường hợp)’ (Paṭṭh. 2.19.39). Vì không có tâm thiện, duy tác, đáo đại nào mà không có trùng dụng duyên. Và sự làm nơi nương tựa của quan điểm này đối với lời nói (của Chú giải) rằng hướng môn và tốc hành tâm có đối tượng là hiện tại-sát-na và đã diệt, cũng không được thành tựu, vì điều đó (lời Chú giải) được nói ra chỉ nhắm đến việc hướng môn tâm không bắt đối tượng vị lai khi nắm bắt mà không phân biệt ‘cái đã sanh khởi và cái sẽ sanh khởi,’ và do không có điều đó, việc các tốc hành tâm cũng không bắt đối tượng hiện tại. Vì khi đó, ngay sau khi hữu phần rung động, hướng môn tâm sanh khởi bắt lấy chính tâm đang đối diện. (Do đó) khi tâm biết cũng có đối tượng hiện tại, sẽ phạm lỗi đồng thời tồn tại của tâm hướng môn và tâm biết; và trong việc hướng đến một phần của toàn thể và thấu triệt, và trong việc hướng đến và biết cái đang đến, sẽ phạm lỗi có đối tượng khác nhau của hướng môn và tốc hành tâm ở nơi không mong muốn. (Vị Thầy) sau khi bác bỏ lời nói rằng ‘tâm hiện tại-sát-na là đối tượng của tha tâm trí’ là không hợp lý, và sau khi thấy lỗi đã được nói đến như trên, và thấy việc không có đối tượng khác nhau do có đối tượng là hiện tại-thời gian và hiện tại-tương tục theo phương diện thời gian, đã nói rằng hướng môn và tốc hành tâm có đối tượng là tâm hiện tại và chính tâm ấy đã diệt. Các vị theo quan điểm trước cũng sẽ không chấp nhận lời nói đó. Vì khi có điều đó, giống như trong các câu ‘hướng môn (là duyên) cho các (pháp) thiện’ v.v... (Paṭṭh 1.1.417), do sự quy định vô gián duyên của pháp được bao gồm bởi một từ khác, cũng nên nói rằng ‘hướng môn có đối tượng hiện tại là duyên cho các uẩn có đối tượng quá khứ bằng vô gián duyên,’ nhưng điều đó đã không được nói.

Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2) etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti, uppannattike ca ‘‘anuppannā khandhā uppādino khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3) cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti (paṭṭhā. 2.18.3) etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā paccuppanne citte cetopariyañāṇaṃ nappavattatīti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena pana taṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati.

Tại sao lại xem xét như vậy về việc tha tâm thông có đối tượng hiện tại? Chẳng phải được hiểu rằng tha tâm thông không diễn tiến trong tâm hiện tại hay sao, vì trong các phần phân tích của những câu ‘pháp quá khứ là duyên cho pháp hiện tại, pháp vị lai là duyên cho pháp hiện tại bằng cảnh duyên,’ sau khi đã đề cập đến tha tâm thông qua các câu ‘các uẩn quá khứ là duyên cho thần túc thông, tha tâm thông, túc mạng thông, nghiệp báo thông, và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên,’ ‘các uẩn vị lai là duyên cho thần túc thông, tha tâm thông, vị lai thông, và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên,’ và trong tam đề pháp đã sanh ‘các uẩn chưa sanh, các uẩn đang sanh là duyên cho thần túc thông, tha tâm thông, vị lai thông, và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên,’ thì trong phần phân tích của câu ‘pháp hiện tại là duyên cho pháp hiện tại,’ chỉ nói rằng ‘các uẩn hiện tại là duyên cho thần túc thông và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên,’ và trong tam đề pháp đã sanh, chỉ nói rằng ‘các uẩn đã sanh là duyên cho thần túc thông và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên,’ do chỉ nói đến chừng ấy. Quả vậy, nếu nó có diễn tiến, thì việc đề cập đến tha tâm thông cũng phải được thực hiện trong các trường hợp sau giống như trong các trường hợp trước phải không? (Đáp:) Đúng vậy, phải được thực hiện. Tuy nhiên, được hiểu qua một đoạn Pāli khác rằng điều đó đã được nói tóm tắt theo cách trình bày phương pháp.

‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa, paccuppannārammaṇo [Pg.70] dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.20-22) etesaṃ hi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, anāgatārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo, cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti, paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.20-22) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.

Quả vậy, trong các phần phân tích của những câu ‘pháp có đối tượng quá khứ là duyên cho pháp có đối tượng hiện tại bằng cảnh duyên, pháp có đối tượng vị lai là duyên cho pháp có đối tượng hiện tại, pháp có đối tượng hiện tại là duyên cho pháp có đối tượng hiện tại,’ có nói rằng: ‘(Vị ấy) biết tâm của người có tâm hiện tại với đối tượng quá khứ bằng tha tâm thông; các uẩn hiện tại có đối tượng quá khứ là duyên cho tha tâm thông và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên. (Vị ấy) biết tâm của người có tâm hiện tại với đối tượng vị lai bằng tha tâm thông; các uẩn hiện tại có đối tượng vị lai là duyên cho tha tâm thông và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên. (Vị ấy) biết tâm của người có tâm hiện tại với đối tượng hiện tại bằng tha tâm thông; các uẩn hiện tại có đối tượng hiện tại là duyên cho tha tâm thông và cho sự hướng tâm bằng cảnh duyên.’ Như vậy, sự diễn tiến của tha tâm thông trong đối tượng hiện tại đã được nói đến. Cần phải hiểu rằng chính vì lý do đó mà cuộc xem xét này đã được thực hiện.

417. Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Cittameva ārammaṇaṃ cetopariyañāṇattāti adhippāyo. Tenāha ‘‘aññaṃ khandhaṃ vā khandhappaṭibaddhaṃ vā na jānātī’’ti. Tattha khandhappaṭibaddhaṃ nāmagottādi. Yadi evaṃ kathaṃ maggārammaṇanti āha ‘‘maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vutta’’nti. Cetanāmattameva ārammaṇaṃ, tathā hi taṃ ‘‘yathākammūpagañāṇa’’nti vuccatīti adhippāyo. Khandhappaṭibaddhesūti ettha nibbānampi khandhappaṭibaddhameva. Khandhehi visayīkatattāti vadanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchākaṃsu, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇa’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1421). Tattha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñāṇesu pavattanti. Nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñāṇesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 9.12.58) hi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nibbāna’’nti. Tasmā pubbenivāsañāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana nibbānārammaṇatā nidassitā.

417. Từ ‘tesaṃ’ là sở hữu cách trong ý nghĩa phân loại, tức là ‘trong hai trí tuệ ấy.’ Ý muốn nói là chỉ có tâm là đối tượng vì đó là tha tâm thông. Do đó, ngài nói rằng: ‘không biết uẩn khác hoặc những gì liên quan đến uẩn.’ Ở đây, ‘những gì liên quan đến uẩn’ là tên họ, dòng dõi, v.v... Nếu vậy, làm sao nó có đối tượng là đạo? (Ngài) nói rằng: ‘Tuy nhiên, nó được gọi là có đối tượng là đạo theo nghĩa ẩn dụ vì nó có đối tượng là tâm tương ưng với đạo.’ Ý muốn nói là chỉ có tư là đối tượng, vì quả vậy trí ấy được gọi là ‘nghiệp báo thông.’ Ở đây, trong câu ‘những gì liên quan đến uẩn,’ Níp-bàn cũng là liên quan đến uẩn. Họ nói rằng vì nó được các uẩn lấy làm đối tượng. Quả vậy, trong sách Aṭṭhasālinī đã nói rằng: ‘Trong quá khứ, các vị Phật đã tu tập đạo, đã chứng ngộ quả, đã nhập vô dư y Níp-bàn giới. Như vậy, do việc quán xét đạo, quả, và Níp-bàn theo cách tưởng nhớ đến những vị đã đoạn tận vòng luân hồi, nên (túc mạng thông) cũng có đối tượng vô lượng.’ Trong đó, trước hết, các sự quán xét đạo và quả diễn tiến trong các trí tuệ đối với đạo và quả bằng túc mạng thông. Và sự quán xét Níp-bàn (diễn tiến) trong các trí tuệ đối với các pháp vô lượng có Níp-bàn làm đối tượng. Do đó, cần phải hiểu rằng các sự quán xét đạo, v.v... chứng minh rằng túc mạng thông có đối tượng vô lượng. Quả vậy, chỉ có câu ‘các uẩn vô lượng là duyên cho túc mạng thông bằng cảnh duyên’ là được nói đến, chứ không nói ‘Níp-bàn.’ Do đó, mặc dù phận sự quán xét đạo và quả được nói là (thực hiện) chỉ bằng túc mạng thông, nhưng không thể nói về việc quán xét Níp-bàn. Tuy nhiên, trong Chú giải, việc (túc mạng thông) có đối tượng là Níp-bàn đã được chỉ ra.

Kusalā [Pg.71] khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyayathākammūpagañāṇāpekkhāti tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72), ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.73) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhāpi bahuvacananiddesoti imassa atthassa siddhito. Evampi yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammamukhena gayhati. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena avitakkādivibhāgaṃ, sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ vibhāgaṃ vibhāveti. Kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāveti, tasmā ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ panassa akāraṇanti keci. Tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavibhāgavisesavibhāvanaṃ hotīti.

Trong câu ‘Kusalā khandhā (các uẩn thiện)’, sự chỉ định ở số nhiều là có liên quan đến thần túc thông, túc mạng thông, và vị lai thông, chứ không phải có liên quan đến tha tâm thông và nghiệp báo thông. Nếu nói rằng: ‘(Như vậy) sự chỉ định này không thành tựu được trạng thái có bốn (danh) uẩn làm đối tượng của các trí ấy (tức tha tâm thông và nghiệp báo thông) hay sao?’ (Đáp rằng:) Không phải vậy, bởi vì ở nơi khác đã được nói rằng: ‘Các uẩn chỉ có tứ không có tầm và chính tứ là duyên cho tha tâm thông, túc mạng thông, vị lai thông bằng cách làm duyên đối tượng’ (Paṭṭhā. 2.6.72), và ‘Các uẩn có cả tầm và tứ và chính tầm là duyên cho tha tâm thông, túc mạng thông, vị lai thông bằng cách làm duyên đối tượng’ (Paṭṭhā. 2.6.73), do sự thành tựu của ý nghĩa này là sự chỉ định ở số nhiều cũng có liên quan đến tha tâm thông. (Lại hỏi:) Dù vậy, đối với nghiệp báo thông, vì không được nói đến trong các đoạn như ‘các uẩn chỉ có tứ không có tầm và chính tứ’, nên trạng thái có bốn uẩn làm đối tượng không thành tựu hay sao? (Đáp rằng:) Không phải vậy, vì việc không nói đến ở đó là do một nguyên nhân khác. Thật vậy, do nghiệp báo thông, bốn uẩn liên hệ với nghiệp được nắm bắt thông qua nghiệp. Thật vậy, trí ấy (nghiệp báo thông) không làm sáng tỏ sự phân loại (của nghiệp) giống như cách tha tâm thông làm sáng tỏ tâm được phân loại là không có tầm v.v... và được phân loại là có tham v.v... do nhờ vào sự chuẩn bị trước. Nhưng nó chỉ làm sáng tỏ toàn thể (các uẩn) theo năng lực của nghiệp. Do đó, trong việc phân loại như ‘các uẩn chỉ có tứ không có tầm và chính tứ’, trí ấy không được đề cập đến, chứ không phải vì nó không có bốn uẩn làm đối tượng. Tuy nhiên, một số vị cho rằng: ‘Đây không phải là lý do cho việc không đề cập đến nó.’ Ở đó, họ đọc là: ‘của túc mạng thông, của nghiệp báo thông, của vị lai thông.’ Thật vậy, trí ấy không phải là không có khả năng làm sáng tỏ nghiệp được phân loại là có tầm v.v... giống như sự phân loại thiện và bất thiện. Thật vậy, việc làm sáng tỏ hành vi xấu và hành vi tốt cũng chính là làm sáng tỏ sự phân loại đặc biệt về sự tương ưng với tham v.v... và vô tham v.v...

‘‘Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāmagottānussaraṇakāle na vattabbārammaṇa’’nti ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Nāmagottaṃ pana khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho, na byañjananti. Ayamettha amhākaṃ khantīti ācariyassāyaṃ attano mati. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘na byañjana’’nti, tassa samatthanaṃ ‘‘byañjanañhī’’tiādi.

‘Túc mạng thông, vào lúc nhớ lại danh và tánh, có đối tượng không thể nói được.’ Chỉ có chừng ấy được nói trong Chú giải. Nhưng danh và tánh là ý nghĩa của từ ngữ, được thành tựu do quy ước, có liên hệ với các uẩn, chứ không phải là chính từ ngữ. (Câu) ‘Đây là quan điểm của chúng tôi ở đây’ (cho thấy) đây là ý kiến riêng của vị Chú giải sư. Còn điều đã được nói là ‘không phải là từ ngữ’, sự chứng minh cho điều đó bắt đầu bằng ‘byañjanañhī (vì từ ngữ)...’.

419. Kāmāvacare nibbattissatīti nibbattikkhandhajānanamāha.

419. Bằng câu ‘Kāmāvacare nibbattissatīti (sẽ sanh trong cõi Dục)’, (Ngài) nói về sự biết các uẩn sẽ sanh.

420. Etthāti etasmiṃ ajjhattārammaṇattikavasena abhiññāñāṇānaṃ, ārammaṇavicāre. ‘‘Ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcā’’ti ekajjhaṃ gahetvā [Pg.72] yaṃ vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ, taṃ ‘‘kālena…pe… hotiyevā’’ti iminā adhippāyena vuttanti attho. Na hi ajjhattabahiddhā nāma visuṃ ekaṃ atthi, nāpi taṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ karīyatīti. Yadi evaṃ tiko eva na pūrati padadvayāsaṅgahitassa tatiyassa atthantarassa abhāvato, na, pakārabhedavisayattā tikaniddesassa. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘te eva tippakārepi dhamme’’ti vuttaṃ. Te eva ajjhattādivasena tividhepi dhammeti attho. Ettha hi ‘‘te eva dhamme’’ti avatvā ‘‘tippakāre’’ti vacanaṃ pakārabhedanibandhanā ayaṃ tikadesanāti dassanatthaṃ. Yathā hi kusalattikādīnaṃ desanā yathārahaṃ dhammānaṃ jātisampayogappahānasikkhābhūmiārammaṇappabhedaniyamakālādibhedanibandhanā, na evamayaṃ jātiādibhedanibandhanā, nāpi sanidassanattikahetudukādidesanā viya sabhāvādibhedanibandhanā, atha kho pakārabhedanibandhanā. Pañceva hi khandhā sasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘ajjhattā’’ti vuttā, parasantatipariyāpannataṃ upādāya ‘‘bahiddhā’’ti, tadubhayaṃ upādāya ‘‘ajjhattabahiddhā’’ti. Tenāha ‘‘anindriyabaddharūpañca nibbānañca ṭhapetvā sabbe dhammā siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā’’ti (dha. sa. 1435). Nanu cettha atthantarābhāvato, pakārantarassa ca anāmaṭṭhattā tatiyo rāsi natthīti? Nayidamevaṃ. Yadipi hi paṭhamapadena asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena dutiyapadassa pavattattā sabbepi sabhāvadhammā padadvayeneva pariggahitā, tehi pana visuṃ visuṃ gahitadhamme ekajjhaṃ gahaṇavasena tatiyapadaṃ vuttanti attheva tatiyo rāsi. Na hi samudāyo avayavo hoti, bhinnavatthuke pana dhamme adhiṭṭhānabhedaṃ amuñcitvā ekajjhaṃ gahaṇaṃ na sambhavatīti kālena ajjhattaṃ, kālena bahiddhā jānanakāleti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

420. ‘Ettha (Ở đây)’ có nghĩa là ‘trong sự khảo sát đối tượng này’ của các thắng trí theo cách của bộ ba đối tượng nội phần. Ý nghĩa là, điều được nói trong Chú giải xưa, sau khi gộp chung ‘đối tượng nội phần và đối tượng ngoại phần’, đã được nói với chủ ý này: ‘có lúc... quả thật là có’. Thật vậy, không có một pháp riêng biệt nào gọi là nội-ngoại phần, cũng không thể lấy nó làm đối tượng một cách gộp chung. Nếu vậy, bộ ba sẽ không được trọn vẹn, vì không có một ý nghĩa nào khác thứ ba mà không được bao gồm bởi hai thuật ngữ (đầu). (Đáp rằng:) Không phải vậy, vì sự chỉ định bộ ba này liên quan đến sự khác biệt về phương cách. Thật vậy, trong Chú giải có nói: ‘chính các pháp ấy cũng theo ba phương cách’. Ý nghĩa là: chính các pháp ấy cũng theo ba loại theo cách nội phần v.v... Ở đây, việc nói ‘theo ba phương cách’ thay vì nói ‘chính các pháp ấy’ là để chỉ ra rằng bài thuyết giảng bộ ba này dựa trên sự khác biệt về phương cách. Thật vậy, giống như bài thuyết giảng về các bộ ba thiện v.v... tùy theo trường hợp mà dựa trên sự khác biệt về loại, sự tương ưng, sự đoạn trừ, học giới, cảnh giới, đối tượng, sự phân loại, sự xác định, thời gian v.v... của các pháp, bài thuyết giảng này không dựa trên sự khác biệt về loại v.v..., cũng không dựa trên sự khác biệt về tự tánh v.v... như bài thuyết giảng về bộ ba hữu kiến, bộ đôi nhân v.v..., mà đúng hơn là dựa trên sự khác biệt về phương cách. Thật vậy, chính năm uẩn, do duyên vào việc chúng thuộc về dòng tương tục của chính mình, được gọi là ‘nội phần’; do duyên vào việc chúng thuộc về dòng tương tục của người khác, được gọi là ‘ngoại phần’; do duyên vào cả hai, được gọi là ‘nội-ngoại phần’. Do đó, Ngài nói: ‘Trừ sắc không liên hệ đến quyền và Niết-bàn, tất cả các pháp có thể là nội phần, có thể là ngoại phần, có thể là nội-ngoại phần’ (DhS. 1435). (Hỏi rằng:) Chẳng phải ở đây, vì không có ý nghĩa khác và vì một phương cách khác không được đề cập đến, nên không có nhóm thứ ba hay sao? (Đáp rằng:) Không nên hiểu như vậy. Mặc dù tất cả các pháp có tự tánh đều được bao gồm bởi hai thuật ngữ, do thuật ngữ thứ hai có tác dụng bao gồm những gì chưa được bao gồm bởi thuật ngữ thứ nhất, nhưng thuật ngữ thứ ba được nói theo cách nắm bắt chung các pháp đã được nắm bắt riêng rẽ bởi hai thuật ngữ kia, do đó nhóm thứ ba vẫn tồn tại. Thật vậy, tổng thể không phải là bộ phận. Nhưng vì việc nắm bắt chung các pháp có cơ sở khác nhau là không thể xảy ra nếu không từ bỏ sự khác biệt về cơ sở, nên cần phải hiểu rằng đã được nói là ‘khi biết nội phần vào lúc này, ngoại phần vào lúc khác’.

Abhiññāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải về phần trình bày các thắng trí đã kết thúc.

Iti terasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần chú giải chương thứ mười ba.

14. Khandhaniddesavaṇṇanā

14. Chú giải về phần trình bày các uẩn

Paññākathāvaṇṇanā

Chú giải về luận đề trí tuệ

421. Sabbākārenāti [Pg.73] upacārākāro, appanākāro, vasībhāvākāro, vitakkādisamatikkamākāro, rūpādīhi virajjanākāro, cuddasadhā cittassa paridamanākāro, pañcavidhaānisaṃsādhigamākāroti evamādinā sabbena bhāvanākārena.

421. ‘Sabbākārena (Bằng mọi cách)’ có nghĩa là: bằng tất cả các cách tu tập như sau: cách cận hành, cách an chỉ, cách thuần thục, cách vượt qua tầm v.v..., cách ly tham khỏi sắc v.v..., cách điều phục tâm theo mười bốn cách, cách đạt được năm loại lợi ích, v.v...

Tadanantarāti ‘‘cittaṃ pañña’’nti evaṃ desanākkamena, paṭipattikkamena ca tassa samādhissa anantarā. Paññā bhāvetabbā samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunāti sambandho. ‘‘Paññañca bhāvaya’’nti evaṃ atisaṅkhepadesitattā, gāthāvaṇṇanāyaṃ vā ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsattha’’nti evaṃ ativiya saṅkhepena bhāsitattā ayaṃ sā paññāti sabhāvato viññātumpi tāva na sukarā. Bhāvanāvidhānassa pana adassitattā pageva bhāvetuṃ na sukarāti sambandho. Pucchanaṭṭhena pañhā, kammaṃ kiriyā karaṇaṃ, pañhāva kammaṃ pañhākammaṃ, pucchanapayogoti attho.

Tadanantarāti có nghĩa là: Theo thứ tự thuyết giảng và theo thứ tự thực hành, trí tuệ phải được tu tập ngay sau định ấy, như trong câu “tâm, tuệ”. Mối liên hệ là: Vị tỳ khưu đã thành tựu việc tu tập định thì nên tu tập tuệ. Do vì đã được thuyết giảng một cách rất tóm tắt như trong câu “và hãy tu tập tuệ”, hoặc do vì đã được nói đến một cách rất vắn tắt trong phần giải thích kệ rằng “thanh gươm trí tuệ minh sát được mài sắc bén trên đá mài định”, nên trước hết, trí tuệ ấy là gì, về phương diện tự tánh, cũng không dễ gì nhận biết được. Hơn nữa, do vì phương pháp tu tập chưa được chỉ bày, nên việc tu tập lại càng không dễ dàng. Đây là mối liên hệ. Với ý nghĩa là hỏi, nên gọi là “pañhā” (vấn). “Kamma” là hành động, việc làm. “Pañhā” chính là “kamma”, nên gọi là “pañhākamma” (vấn sự). Nghĩa là sự nỗ lực hỏi.

Kā paññāti sarūpapucchā. Kenaṭṭhena paññāti kena atthena paññāti vuccati, ‘‘paññā’’ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya pavattanti attho. Sā panāyaṃ paññā sabhāvato, kiccato, upaṭṭhānākārato, āsannakāraṇato ca kathaṃ jānitabbāti āha ‘‘kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti. Katividhāti pabhedapucchā. Kasmā panettha saṃkilesavodānapucchā na gahitāti? Vuccate – lokuttarāya tāva paññāya nattheva saṃkileso. Asati ca tasmiṃ kuto vodānapucchāti tadubhayaṃ na gahitaṃ. Lokiyāya pana tāni bhāvanāvidhāne eva antogadhānīti katvā visuṃ na gahitāni maggāmaggañāṇadassanavisuddhiantogadhattā, samādhibhāvanāyaṃ vā vuttanayānusārena veditabbānīti na gahitāni. Paṭipatti nāma diṭṭhānisaṃse eva hotīti āha ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti.

“Trí tuệ là gì?” là câu hỏi về tự thể (sarūpapucchā). “Do ý nghĩa nào mà gọi là trí tuệ?” có nghĩa là: Do lý do nào mà được gọi là trí tuệ? Từ “trí tuệ” (paññā) được dùng dựa vào ý nghĩa được biểu thị nào? Hơn nữa, trí tuệ này cần được biết đến như thế nào về phương diện tự tánh, phận sự, trạng thái biểu hiện, và nhân cần thiết? Vì vậy, ngài đã nói: “Trạng thái, phận sự, sự biểu hiện, và nhân cần thiết của nó là gì?”. “Có bao nhiêu loại?” là câu hỏi về sự phân loại (pabhedapucchā). Tại sao ở đây câu hỏi về sự ô nhiễm và sự thanh tịnh không được đề cập? Xin thưa rằng: Trước hết, đối với trí tuệ siêu thế, hoàn toàn không có sự ô nhiễm. Và khi không có sự ô nhiễm, làm sao có câu hỏi về sự thanh tịnh? Do đó, cả hai câu hỏi ấy đều không được đề cập. Còn đối với trí tuệ thế gian, những điều ấy (ô nhiễm và thanh tịnh) đã được bao hàm trong chính phương pháp tu tập, vì chúng nằm trong phần Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi), nên không được đề cập riêng. Hoặc chúng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần tu tập định, nên không được đề cập. Sự thực hành chỉ xảy ra khi thấy được lợi ích. Vì vậy, ngài đã nói: “Lợi ích của việc tu tập trí tuệ là gì?”.

422. Tatrāti tasmiṃ, tassa vā pañhākammassa. Vissajjananti vivaraṇaṃ. Pucchito hi attho avibhāvitattā nigūḷho muṭṭhiyaṃ kato viya tiṭṭhati, tassa [Pg.74] vivaraṇaṃ vissajjanaṃ vibhūtabhāvakaraṇato. Kā paññāti kāmañcāyaṃ sarūpapucchā, vibhāgavantānaṃ pana sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti vibhāgo tāva anavasesato dassetabbo. Taṃdassanena ca ayamādīnavoti dassetuṃ ‘‘paññā bahuvidhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bahuvidhāti kusalādivasena anekavidhā. Nānappakārāti atthajāpikādibhedena, sutamayañāṇādibhedena ca nānāvidhā. Taṃ sabbanti taṃ anavasesaṃ paññāvibhāgaṃ. Na sādheyyāti vipassanābhāvanāya saddhiṃ maggabhāvanā idha adhippetattho. Tāya hi taṇhājaṭāvijaṭanaṃ, tañca na sādheyya. Anavasesato hi paññāpabhede vissajjiyamāne ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādiko (vibha. 751) sabbo ñāṇavatthu vibhaṅge, suttantesu ca tattha tattha āgato paññāpabhedo. Sakalopi vā abhidhammanayo āharitvā vissajjetabbo bhaveyya, tathā ca sati yvāyaṃ idha paññābhāvanāvidhi adhippeto, tassa vissajjanāya okāsova na bhaveyya. Kiñca yvāyaṃ ṭhānāṭhānakammantaravipākantarādivisaye paññāya pavattibhedo, sopi yathārahaṃ saddhiṃ phalāphalabhedena vibhajitvā vissajjetabbo siyā. So ca pana vissajjiyamāno aññadatthu vikkhepāya saṃvatteyya, yathā taṃ avisaye. Tenāha ‘‘uttari ca vikkhepāya saṃvatteyyā’’ti. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇanti ettha kusala-ggahaṇena duvidhampi abyākataṃ nivatteti, tathā ‘‘atthi saṃkiliṭṭhapaññā’’ti evaṃ pavattaṃ micchāvādaṃ paṭisedheti. Vipassanāñāṇa-ggahaṇena sesakusalapaññā.

422. Tatrāti có nghĩa là: trong vấn sự ấy, hoặc của vấn sự ấy. Vissajjananti (sự giải đáp) có nghĩa là sự giải thích (vivaraṇaṃ). Bởi vì, ý nghĩa được hỏi, do chưa được làm cho sáng tỏ, nên vẫn còn bị che giấu như vật được nắm trong tay. Sự giải thích về ý nghĩa ấy được gọi là vissajjanaṃ (sự giải đáp, sự phóng thích) vì nó làm cho ý nghĩa được hiển lộ. Mặc dù câu “Trí tuệ là gì?” là một câu hỏi về tự thể, nhưng đối với các pháp có sự phân loại, việc làm sáng tỏ tự tánh chỉ có thể thực hiện thông qua việc trình bày sự phân loại. Do đó, trước hết, sự phân loại cần phải được trình bày một cách đầy đủ. Và để chỉ ra rằng “đây là điều bất lợi” trong việc trình bày ấy, ngài đã nói “trí tuệ có nhiều loại” v.v... Trong đó, bahuvidhā (nhiều loại) có nghĩa là có nhiều loại theo phương diện thiện v.v... Nānappakārāti (nhiều cách) có nghĩa là có nhiều loại khác nhau theo sự phân biệt về trí tuệ làm sáng tỏ ý nghĩa v.v..., và theo sự phân biệt về văn tuệ v.v... Taṃ sabbanti có nghĩa là toàn bộ sự phân loại trí tuệ ấy. Na sādheyyāti (sẽ không thành tựu): Ở đây, ý nghĩa được nhắm đến là sự tu tập đạo cùng với sự tu tập minh sát. Bởi vì, nhờ sự tu tập ấy mà sự gỡ rối đám rối ái dục mới xảy ra. Và (nếu giải thích tất cả) thì điều đó sẽ không thể thành tựu được. Thật vậy, nếu các loại trí tuệ được giải đáp một cách đầy đủ, thì toàn bộ các loại trí tuệ đã được đề cập ở chỗ này chỗ kia trong Phân Tích về Căn Cứ của Trí (Ñāṇavatthuvibhaṅga), như “theo một cách, căn cứ của trí là...”, và trong các Kinh, hoặc toàn bộ phương pháp của A-tỳ-đàm, sẽ phải được mang ra để giải đáp. Và nếu như vậy, sẽ không có cơ hội để giải đáp về phương pháp tu tập trí tuệ được nhắm đến ở đây. Hơn nữa, bất cứ sự khác biệt nào trong hoạt động của trí tuệ liên quan đến lĩnh vực xứ và phi xứ, sự khác biệt về nghiệp, sự khác biệt về quả v.v..., thì sự khác biệt ấy cũng phải được phân tích và giải đáp một cách thích đáng cùng với sự phân biệt về quả và phi quả. Và khi được giải đáp như vậy, điều đó chắc chắn sẽ dẫn đến sự tán loạn, giống như việc giải đáp không đúng lĩnh vực. Do đó, ngài nói: “và sẽ dẫn đến sự tán loạn hơn nữa”. Trong câu “trí tuệ minh sát tương ưng với tâm thiện”, việc dùng từ “thiện” (kusala) là để loại trừ cả hai loại vô ký (trí tuệ quả và trí tuệ duy tác). Tương tự, nó bác bỏ tà kiến cho rằng “có trí tuệ ô nhiễm”. Việc dùng từ “trí tuệ minh sát” (vipassanāñāṇa) là để loại trừ các loại trí tuệ thiện còn lại.

423. Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhanti sañjānanākāravijānanākārehi sātisayaṃ. Yato nānappakārato jānanaṃ jānanabhāvo visayaggahaṇākāro. So hi nesaṃ samāno, na sañjānanādiākāro. Pītakantīti ettha iti-saddo ādiattho, tena ‘‘lohitakaṃ odātaṃ dīghaṃ rassa’’ntiādike saññāya gahetabbākāre saṅgaṇhāti. Sañjānanamattamevāti ettha sañjānanaṃ nāma ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādikaṃ ārammaṇe vijjamānaṃ vā avijjamānaṃ vā saññānimittaṃ katvā jānanaṃ. Tathā hesā puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā. Matta-saddena visesanivattiatthena vijānanapajānanākāre nivatteti, eva-saddena kadācipi imissā te visesā natthevāti avadhāreti. Tenāha ‘‘aniccaṃ dukkha’’ntiādi[Pg.75]. Tattha viññāṇakiccampi kātuṃ asakkontī saññā kuto paññākiccaṃ kareyyāti ‘‘lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti’’cceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘maggapātubhāva’’nti. Ārammaṇe pavattamānaṃ viññāṇaṃ na tattha saññā viya nīlapītādikassa sañjānanavaseneva pavattati, atha kho tattha aññañca visesaṃ jānantameva pavattatīti āha ‘‘viññāṇa’’ntiādi. Kathaṃ pana viññāṇaṃ lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetīti? Paññāya dassitamaggena. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāya hi anekavāraṃ lakkhaṇāni paṭivijjhitvā paṭivijjhitvā pavattamānāya paguṇabhāvato paricayavasena ñāṇavippayuttacittenapi vipassanā sambhavati, yathā taṃ paguṇassa ganthassa sajjhāyane ñāyāgatāpi vārā na viññāyanti. Lakkhaṇapaṭivedhanti ca lakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭivijjhanaṃ. Ussakkitvāti udayabbayañāṇapaṭipāṭiyā āyūhitvā. Maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti asambodhasabhāvattā. Vuttanayavasenāti viññāṇe vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Attano pana anaññasādhāraṇena ānubhāvena ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti.

423. Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhanti có nghĩa là vượt trội hơn các trạng thái tri nhận và biệt tri. Do đó, sự biết theo nhiều cách khác nhau (nānappakārato jānanaṃ) chính là bản chất của sự biết, là trạng thái bắt đối tượng. Trạng thái bắt đối tượng ấy của chúng (tưởng, thức, tuệ) thì giống nhau, nhưng trạng thái tri nhận v.v... thì không giống nhau. Trong câu ‘pītakaṃ’ (màu vàng), từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v...’ (ādi), do đó nó bao gồm các trạng thái cần được tưởng nắm bắt như ‘màu đỏ, màu trắng, dài, ngắn’ v.v... Trong câu ‘sañjānanamattameva’ (chỉ là sự tri nhận), tri nhận (sañjānana) là sự biết bằng cách tạo ra dấu hiệu của tưởng (saññānimitta) về cái đang có hoặc không có trong đối tượng, như ‘màu xanh, màu vàng’ v.v... Thật vậy, tưởng này có trạng thái là tạo ra dấu hiệu làm duyên cho sự tri nhận. Bằng từ ‘matta’ (chỉ), với ý nghĩa loại trừ đặc tính, nó loại trừ các trạng thái biệt tri (vijānana) và thắng tri (pajānana). Bằng từ ‘eva’ (chính), nó xác định rằng những đặc tính ấy không bao giờ có nơi tưởng này. Do đó, ngài nói ‘vô thường, khổ’ v.v... Ở đây, tưởng (saññā) không thể làm được phận sự của thức (viññāṇa), thì làm sao có thể làm được phận sự của tuệ (paññā)? Do đó, chỉ được nói là ‘không thể làm cho đạt đến sự thâm nhập đặc tướng’, chứ không nói là ‘(không thể làm cho đạt đến) sự xuất hiện của đạo’. Thức (viññāṇa) đang diễn tiến trong đối tượng không chỉ diễn tiến bằng cách tri nhận ‘màu xanh, màu vàng’ v.v... như tưởng (saññā), mà thật ra, nó diễn tiến trong khi đang biết cả đặc tính khác nữa trong đối tượng ấy. Do đó, ngài nói ‘thức’ v.v... Nhưng làm thế nào thức làm cho đạt đến sự thâm nhập đặc tướng? (Nó làm được) bằng con đường đã được tuệ chỉ ra. Bởi vì, khi thiền minh sát lấy đặc tướng làm đối tượng, sau khi đã thâm nhập các đặc tướng nhiều lần, do đã trở nên thuần thục, nhờ sự quen thuộc, sự minh sát (vipassanā) cũng có thể xảy ra ngay cả với tâm không tương ưng với trí (ñāṇavippayuttacitta), giống như khi tụng đọc một bản văn đã thuần thục, những đoạn văn đến một cách tự nhiên cũng không được nhận biết rõ. Và câu ‘sự thâm nhập đặc tướng’ (lakkhaṇapaṭivedhaṃ) được nói với ý chỉ sự lấy các đặc tướng làm đối tượng mà thôi, chứ không phải là sự thâm nhập (paṭivijjhanaṃ). ‘Ussakkitvā’ (sau khi đã cố gắng) nghĩa là sau khi đã nỗ lực với trình tự các tuệ sanh diệt v.v... Nó không thể làm cho đạt đến sự xuất hiện của đạo vì không có bản chất giác ngộ. Theo cách đã nói, nghĩa là theo cách đã nói về thức, nó vừa biết đối tượng, vừa làm cho đạt đến sự thâm nhập đặc tướng. Nhưng bằng oai lực riêng không chung với các pháp khác, sau khi đã cố gắng, nó cũng làm cho đạt đến sự xuất hiện của đạo.

Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya patiṭṭhāpetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ajātabuddhīti asañjātabyavahārabuddhi. Upabhogaparibhoganti upabhogaparibhogārahaṃ, upabhogaparibhogavatthūnaṃ paṭilābhayogyanti attho. Chekoti mahāsāro. Kūṭoti kahāpaṇapatirūpako tambakaṃsādimayo. Addhasāroti upaḍḍhagghanako. Iti-saddo ādiattho, tena pādasāra samasāraparopādasārādīnaṃ saṅgaho. Te pakāreti indajālājātipupphādippakāre ceva chekādippakāre ca.

Bây giờ, để xác lập ý nghĩa đã nói bằng ví dụ, câu ‘yathā hi’ (ví như) v.v... được nói đến. Trong đó, ‘ajātabuddhi’ (người chưa sanh trí) là người chưa có trí tuệ về thương mại. ‘Upabhogaparibhoga’ (tiêu dùng và thụ hưởng) có nghĩa là xứng đáng để tiêu dùng và thụ hưởng, thích hợp để nhận được các vật dụng để tiêu dùng và thụ hưởng. ‘Cheka’ (tiền thật) là đồng tiền có giá trị lớn. ‘Kūṭa’ (tiền giả) là đồng tiền giả làm bằng đồng, đồng thiếc v.v... ‘Addhasāra’ (nửa giá trị) là đồng tiền có giá trị bằng một nửa. Từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v...’, do đó, nó bao gồm các loại tiền như tiền một phần tư giá trị (pādasāra), tiền đúng giá trị (samasāra), tiền hơn một phần tư giá trị (paropādasāra) v.v... ‘Te pakāre’ (các loại ấy) là các loại (hình khắc trên đồng tiền) như hình lưới trời Indra, hình hoa lài v.v... và các loại (tiền) như tiền thật v.v...

Saññā hītiādi upamāsaṃsandanaṃ. Saññā vibhāgaṃ akatvā piṇḍavaseneva ārammaṇassa gahaṇato dārakassa kahāpaṇadassanasadisī vuttā. Tathā hi sā ‘‘yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā’’ vuccati. Viññāṇaṃ ārammaṇe ekaccavisesagahaṇasamatthatāya gāmikapurisassa kahāpaṇadassanasadisaṃ vuttaṃ. Paññā ārammaṇe anavasesavisesāvabodhato heraññikassa kahāpaṇadassanasadisī vuttāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nānappakārato [Pg.76] jānana’’nti iminā ñeyyadhammā paccekaṃ nānappakārāti tesaṃ yāthāvato avabodho paññāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85).

Câu ‘saññā hi’ (bởi vì tưởng) v.v... là sự kết nối với ví dụ. Tưởng (saññā) được nói là giống như việc đứa trẻ nhìn thấy đồng tiền, vì nó nắm bắt đối tượng một cách tổng hợp, không phân chia. Thật vậy, nó được gọi là ‘có đối tượng hiện khởi làm nhân gần’. Thức (viññāṇa) được nói là giống như việc người dân quê nhìn thấy đồng tiền, vì nó có khả năng nắm bắt một số đặc tính trong đối tượng. Tuệ (paññā) được nói là giống như việc người đổi tiền nhìn thấy đồng tiền, vì nó hiểu biết tất cả các đặc tính không còn sót lại trong đối tượng, cần phải hiểu như vậy. Bằng câu ‘sự biết theo nhiều cách khác nhau’ (nānappakārato jānanaṃ), ngài chỉ ra rằng các pháp cần biết (ñeyyadhammā) tự thân chúng có nhiều loại khác nhau, và sự hiểu biết chúng đúng như thật chính là tuệ (paññā). Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Tất cả các pháp, bằng tất cả các cách, đều đi vào phạm vi cửa trí của Đức Phật, Đức Thế Tôn’.

Yatthāti yasmiṃ cittuppāde. Na tattha ekaṃsena hotīti tasmiṃ cittuppāde paññā ekantena na hoti. Na hi duhetukaahetukacittuppādesu paññā uppajjati. Avinibbhuttāti aviyuttā. Tehīti saññāviññāṇehi. Yathā hi sukhaṃ pītiyā na niyamato aviyuttaṃ, evaṃ saññāviññāṇāni paññāya na niyamato aviyuttāti. Yathā pana pīti sukhena niyamato aviyuttā, evaṃ paññā saññāviññāṇehi niyamato aviyuttā. Tasmā evaṃ avinibbhuttesu imesu tīsu dhammesu tesaṃ vinibbhogo dukkaroti tiṇṇaṃ janānaṃ kahāpaṇadassanaṃ nidassitanti. Tesaṃ duviññeyyanānattataṃyeva vacanantarenapi dassetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpadhammesupi tāva nānānadīnaṃ udakassa, nānātelassa vā ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā mathitassa ‘‘idaṃ asukāya nadiyā udakaṃ, idaṃ asukatela’’nti niddhāretvā sarūpato dassanaṃ dukkaraṃ, kimaṅgaṃ pana arūpadhammesūti dassento ‘‘yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikāna’’ntiādimāha.

‘Yattha’ (nơi nào) nghĩa là trong sự sanh khởi của tâm nào. ‘Na tattha ekaṃsena hoti’ (không nhất thiết có ở nơi đó) nghĩa là trong sự sanh khởi của tâm ấy, tuệ không nhất định có. Bởi vì tuệ không sanh khởi trong các tâm sanh nhị nhân và vô nhân. ‘Avinibbhutta’ (không thể tách rời) nghĩa là không bị chia lìa. ‘Tehi’ (với chúng) nghĩa là với tưởng và thức. Ví như thọ lạc (sukha) không nhất định không tách rời với hỷ (pīti), cũng vậy, tưởng và thức không nhất định không tách rời với tuệ. Nhưng ví như hỷ nhất định không tách rời với thọ lạc, cũng vậy, tuệ nhất định không tách rời với tưởng và thức. Do đó, vì ba pháp này không thể tách rời như vậy, việc phân biệt chúng là khó làm, nên ví dụ về ba người nhìn thấy đồng tiền đã được chỉ ra. Để chỉ ra sự khác biệt khó nhận biết của chúng bằng một cách nói khác, câu ‘tenāha’ (do đó ngài nói) v.v... đã được nói đến. Trong đó, ngay cả đối với các sắc pháp, trước hết, nếu đổ nước của nhiều con sông khác nhau, hoặc nhiều loại dầu khác nhau vào một vật chứa rồi khuấy lên, thì việc xác định và chỉ ra bản chất của chúng rằng ‘đây là nước của sông này, đây là dầu này’ là khó làm, huống nữa là đối với các danh pháp? Để chỉ ra điều này, ngài nói ‘yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ’ (đối với các pháp vô sắc là tâm và tâm sở) v.v...

424. Dhammānaṃ sako bhāvo, samāno ca bhāvo dhammasabhāvo. Tattha paṭhamena kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇaṃ gahitaṃ, dutiyena aniccadukkhatādisāmaññalakkhaṇaṃ. Tadubhayassa ca yāthāvato paṭivijjhanalakkhaṇā paññāti āha ‘‘dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā’’ti. Ghaṭapaṭādipaṭicchādakassa bāhirandhakārassa dīpālokādi viya yathāvuttadhammasabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa viddhaṃsanarasā. Uppajjamāno eva hi paññāloko hadayandhakāraṃ vidhamento evaṃ uppajjati, tato eva dhammasabhāvesu asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti asammohapaccupaṭṭhānā. Kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupaṭṭhāpetīti evampi asammohapaccupaṭṭhānā. Vipassanāpaññāya idha adhippetattā ‘‘samādhi tassā padaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tathā hi ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti suttapadaṃ nibandhanabhāvena āgataṃ (saṃ. ni. 3.5, 99; saṃ. ni. 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.14).

424. Tự tánh của các pháp (dhammasabhāva) là trạng thái riêng của các pháp và trạng thái chung (của các pháp). Trong đó, với (trạng thái) thứ nhất, đặc tướng riêng như cứng, xúc chạm, v.v. được nắm bắt; với (trạng thái) thứ hai, đặc tướng chung như vô thường, khổ, v.v. được nắm bắt. Và trí tuệ có đặc tính thâm nhập đúng như thật cả hai (đặc tướng) ấy, do đó nói rằng: “Trí tuệ có đặc tính thấu triệt tự tánh của các pháp”. (Trí tuệ) có phận sự là phá tan bóng tối của si mê, thứ che lấp tự tánh của các pháp đã được nói đến, giống như ánh sáng của đèn, v.v. (có phận sự) phá tan bóng tối bên ngoài, thứ che lấp cái bình, tấm vải, v.v. Quả vậy, ánh sáng trí tuệ khi sanh khởi, nó sanh khởi trong khi xua tan bóng tối trong tâm; chính vì thế, nó hiện khởi với trạng thái không si mê trong các tự tánh của pháp, do đó (trí tuệ) có sự không si mê là trạng thái hiện khởi. Hoặc, (trí tuệ) vốn là nhân, tự nó làm cho sự không si mê vốn là quả được hiện khởi, vì vậy (trí tuệ) cũng có sự không si mê là trạng thái hiện khởi. Vì ở đây, tuệ minh sát được chủ trương, nên đã nói rằng: “Định là nhân cần thiết của nó”. Thật vậy, câu kinh “người có tâm định tĩnh biết rõ như thật” đã được dẫn đến làm bằng chứng.

Paññāpabhedakathāvaṇṇanā

Sớ giải về bài luận phân loại trí tuệ.

425. Dhammasabhāvapaṭivedho [Pg.77] nāma paññāya āveṇiko sabhāvo, na tenassā koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā’’ti. Lujjanapalujjanaṭṭhena loko vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyuttā, tattha vā viditāti lokiyā. Tattha apariyāpannatāya lokato uttarā uttiṇṇāti lokuttarā. Lokuttarāpi hi maggasampayuttā bhāvetabbā. Vipassanāpariyāyopi tassā labbhatevāti lokuttara-ggahaṇaṃ na virujjhati. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavā, ārammaṇakaraṇavasenapi natthi etissā āsavāti anāsavā. Ādi-saddena āsavavippayuttasāsavadukādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmarūpavavatthānavasenāti nāmavavatthānavasena, rūpavavatthānavasena ca. Paṭhamaṃ nibbānadassanato dassanañca, nissayabhāvato sampayuttā dhammā bhavanti ettha, sayampi vā bhavati uppajjati na nibbānaṃ viya apātubhāvanti bhūmi cāti dassanabhūmi, paṭhamamaggo. Sesamaggattayaṃ pana yasmā paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati, tasmā bhāvanā ca yathāvuttenatthena bhūmi cāti bhāvanābhūmi. Tattha paññā dassanabhūmibhāvanābhūmivasena duvidhāti vuttā. Sutādinirapekkhāya cintāya nibbattā cintāmayā. Evaṃ sutamayā, bhāvanāmayā ca. Mayasaddo paccekaṃ sambandhitabbo. Āye vaḍḍhiyaṃ kosallaṃ āyakosallaṃ, apāye avaḍḍhiyaṃ kosallaṃ apāyakosallaṃ, upāye tassa tassa atthassa nibbattikāraṇe kosallaṃ upāyakosallanti visuṃ visuṃ kosallapadaṃ sambandhitabbaṃ. Ajjhattaṃ abhiniveso paṭipajjanaṃ etissāti ajjhattābhinivesā. Evaṃ bahiddhābhinivesā, ubhayābhinivesā ca veditabbā.

425. Sự thấu triệt tự tánh của các pháp là tự tánh riêng biệt của trí tuệ, do đó không thể có sự phân chia nào của nó, vì vậy nói rằng: “Trước hết, (trí tuệ) là một loại theo đặc tính thấu triệt tự tánh của các pháp”. Luân hồi được gọi là thế gian theo nghĩa bị hủy hoại và tan rã; (trí tuệ) liên hệ đến thế gian do bao gồm trong luân hồi ấy, hoặc được biết trong đó, nên gọi là hiệp thế. Do không bao gồm trong đó, (trí tuệ) vượt lên, thoát khỏi thế gian, nên gọi là siêu thế. Quả vậy, (trí tuệ) siêu thế tương ưng với đạo cũng cần được tu tập. Và danh xưng đồng nghĩa là minh sát cũng được dùng cho nó, do đó việc đề cập đến (trí tuệ) siêu thế không mâu thuẫn. (Trí tuệ) cùng với các lậu hoặc sanh khởi bằng cách lấy tự thân làm đối tượng, nên gọi là hữu lậu; và đối với trí tuệ này, không có các lậu hoặc ngay cả về phương diện làm đối tượng, nên gọi là vô lậu. Cần hiểu rằng từ “v.v.” bao gồm các cặp đôi như “bất tương ưng lậu hoặc và hữu lậu”, v.v. “Theo cách xác định danh và sắc” nghĩa là theo cách xác định danh và theo cách xác định sắc. Vì thấy Niết-bàn lần đầu tiên nên là kiến, và vì là nơi nương tựa nên các pháp tương ưng hiện hữu ở đây, hoặc tự nó cũng hiện hữu, sanh khởi, không phải là không hiện hữu như Niết-bàn, nên cũng là địa, do đó là kiến địa, tức là đạo đầu tiên. Còn ba đạo còn lại, vì chúng sanh khởi do tu tập trong pháp đã được thấy bởi đạo đầu tiên, không thấy bất cứ điều gì chưa từng thấy trước đây, do đó là tu và cũng là địa theo nghĩa đã nói, nên là tu địa. Trong đó, trí tuệ được nói là có hai loại theo kiến địa và tu địa. (Trí tuệ) do tư duy sanh khởi, không phụ thuộc vào văn, v.v., là tư-mây-da. Tương tự là văn-mây-da và tu-mây-da. Từ “maya” cần được liên kết riêng với từng từ. Sự khéo léo trong tăng trưởng là tăng trưởng thiện xảo; sự khéo léo trong suy thoái là suy thoái thiện xảo; sự khéo léo trong phương tiện, tức là trong nguyên nhân tạo ra lợi ích này hay lợi ích khác, là phương tiện thiện xảo. Như vậy, từ “thiện xảo” cần được liên kết riêng rẽ. (Trí tuệ) này có sự hướng tâm, sự thực hành vào bên trong, nên là nội hướng. Tương tự, cần hiểu là ngoại hướng và cả hai hướng.

426. Lokiyamaggasampayuttāti lokiyakusalacittuppādesu maggasampayuttā, visesato diṭṭhivisuddhiādivisuddhicatukkasaṅgahitamaggasampayuttā. Samudāyesu pavattā samaññā tadekadesesupi vattatīti āha ‘‘maggasampayuttā’’ti, paccekampi vā sammādiṭṭhiādīnaṃ maggasamaññāti katvā evaṃ vuttaṃ.

426. “Tương ưng với đạo hiệp thế” nghĩa là tương ưng với đạo trong các tâm thiện hiệp thế sanh khởi, đặc biệt là tương ưng với đạo được bao gồm trong bốn thanh tịnh như kiến thanh tịnh, v.v. Một danh xưng được dùng cho một tập hợp cũng được áp dụng cho các thành phần của nó, do đó nói là “tương ưng với đạo”. Hoặc, vì mỗi chi phần như chánh kiến, v.v. cũng có danh xưng là đạo, nên đã nói như vậy.

Dhammanānattābhāvepi [Pg.78] padatthanānattamattena dukkaravacanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atthato panesā lokiyalokuttarāvā’’ti. Āsavavippayuttasāsavadukādīsupi vippayuttatādiggahaṇameva viseso, atthato lokiyalokuttarāva paññāti āha ‘‘eseva nayo’’ti. Ādi-saddena oghanīyaoghavippayuttaoghanīyādidukānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paṭhamajjhānikāni cattāri maggacittāni, tathā dutiyādijjhānikāni cāti evaṃ soḷasasu maggacittesu. Vipassanāpaññāya idha adhippetattā mahaggatapaññā na gahitā.

Mặc dù không có sự khác biệt về pháp, nhưng việc nói về các cặp đôi chỉ do sự khác biệt về nghĩa của từ, do đó đã nói rằng: “Nhưng về mặt ý nghĩa, nó chỉ là hiệp thế hoặc siêu thế”. Trong các cặp đôi như “bất tương ưng lậu hoặc và hữu lậu”, v.v. cũng vậy, sự khác biệt chỉ là việc nắm bắt (ý nghĩa) “bất tương ưng”, v.v.; về mặt ý nghĩa, trí tuệ chỉ là hiệp thế hoặc siêu thế, do đó nói rằng: “Đây là phương pháp”. Cần hiểu rằng từ “v.v.” bao gồm các cặp đôi như “thuộc bộc lưu”, “bất tương ưng bộc lưu và thuộc bộc lưu”, v.v. Bốn tâm đạo thuộc thiền thứ nhất, và tương tự các (tâm đạo) thuộc thiền thứ hai, v.v., như vậy là trong mười sáu tâm đạo. Vì ở đây, tuệ minh sát được chủ trương, nên trí tuệ đại hành không được đề cập.

427. Attano cintāvasenāti tassa tassa anavajjassa atthassa sādhane paropadesena vinā attano upāyacintāvaseneva. Sutavasenāti yathāsutassa paropadesassa vasena. Yathā tathā vāti parato upadesaṃ sutvā vā asutvā vā sayameva bhāvanaṃ anuyuñjantassa. ‘‘Appanāppattā’’ti idaṃ sikhāppattabhāvanāmayaṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana ‘‘appanāppattāva bhāvanāmayā’’ti.

427. “Do năng lực tư duy của tự thân” nghĩa là chỉ do năng lực tư duy về phương tiện của tự thân, không cần sự chỉ dạy của người khác, trong việc thành tựu lợi ích không đáng chê trách này hay lợi ích khác. “Do năng lực của văn” nghĩa là do năng lực của sự chỉ dạy của người khác như đã được nghe. “Bằng cách này hay cách khác” nghĩa là của người nỗ lực tu tập một mình, dù đã nghe hay chưa nghe sự chỉ dạy từ người khác. Câu “đã đạt đến an chỉ” này được nói để chỉ tu-mây-da đã đạt đến đỉnh cao, chứ không phải để nói rằng “chỉ (trí tuệ) đã đạt đến an chỉ mới là tu-mây-da”.

Yogavihitesūti paññāvihitesu paññāpariṇāmitesu upāyasampāditesu. Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ, kammañca taṃ āyatanañca ājīvānanti vā kammāyatanaṃ. Esa nayo sippāyatanesupi. Tattha duvidhaṃ kammaṃ hīnañca vaḍḍhakīkammādi, ukkaṭṭhañca kasivāṇijādi. Sippampi duvidhaṃ hīnañca naḷakārasippādi, ukkaṭṭhañca muddāgaṇanādi. Vijjāva vijjāṭṭhānaṃ. Taṃ dhammikameva nāgamaṇḍalaparittaphudhamanakamantasadisaṃ veditabbaṃ. Tāni panetāni ekacce paṇḍitā bodhisattasadisā manussānaṃ phāsuvihāraṃ ākaṅkhantā neva aññehi kariyamānāni passanti, na vā katāni uggaṇhanti, na kathentānaṃ suṇanti. Atha kho attano dhammatāya cintāya karonti, paññavantehi attano dhammatāya cintāya katānipi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisāneva honti.

Yogavihitesūti có nghĩa là được sắp đặt bởi trí tuệ, được làm cho thuần thục bởi trí tuệ, được thành tựu bởi phương tiện. Trong câu kammāyatanesūti, chính công việc là cơ sở của công việc, hoặc công việc và nó là cơ sở của sinh kế, nên gọi là cơ sở của công việc. Phương pháp này cũng áp dụng cho sippāyatanesu. Trong đó, công việc có hai loại: thấp kém như nghề thợ mộc, và cao quý như nghề nông, buôn bán. Kỹ năng cũng có hai loại: thấp kém như nghề đan lát, và cao quý như tính nhẩm, toán học. Chính sự hiểu biết là cơ sở của sự hiểu biết. Điều đó nên được hiểu chỉ là hợp pháp, tương tự như thần chú Nāgamaṇḍala, paritta, và phudhamanaka. Một số bậc hiền trí, giống như các vị Bồ-tát, mong muốn sự an lạc cho con người, không thấy những việc được người khác làm, cũng không học hỏi những việc đã làm, không nghe những người nói. Mà họ tự làm bằng sự suy tư theo bản chất của mình. Ngay cả những việc được các bậc hiền trí làm bằng sự suy tư theo bản chất của mình, khi được người khác học hỏi và làm theo, cũng giống như những việc đã được làm.

Kammassakatanti ‘‘idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti evaṃ jānanañāṇaṃ. Saccānulomikanti vipassanāñāṇaṃ. Taṃ hi saccapaṭivedhassa anulomanato ‘‘saccānulomika’’nti vuccati. Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ aniccanti vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha vā-saddena aniyamatthena dukkhānattalakkhaṇānipi [Pg.79] gahitānevāti daṭṭhabbaṃ nānantariyakabhāvato. Yaṃ hi aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti. Yaṃ evarūpinti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ. Anulomikaṃ khantintiādīni paññāvevacanāni. Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ apaccanīkadassanena anulomanato, tathā sattānaṃ hitacariyāya maggasaccassa, paramatthasaccassa, nibbānassa ca avilomanato anulometīti anulomikā. Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti. Passatīti diṭṭhi. Rocetīti ruci. Munātīti muti. Pekkhatīti pekkhā. Te ca kammāyatanādayo dhammā etāya nijjhāyamānā nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakhanti. Parato asutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ asutvā sayameva cintento paṭilabhati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati. Sā panesā abhiññātānaṃ bodhisattānameva uppajjati. Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnaṃyeva bodhisattānaṃ antimabhavikānaṃ, sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjati. Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni vā katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi paṭiladdhā sabbā parato sutvāva paṭiladdhā nāmāti veditabbā. Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa, nidassanamattañcetaṃ. Vipassanāmaggapaññā idha ‘‘bhāvanāmayā paññā’’ti adhippetā.

Kammassakatā có nghĩa là trí tuệ biết rằng: “Nghiệp này là của chúng sanh, nghiệp này không phải của chúng sanh”. Saccānulomika là trí tuệ minh sát. Vì nó thuận theo sự thấu triệt chân lý, nên được gọi là “thuận theo chân lý”. Bây giờ, để chỉ ra cách thức hoạt động của nó, câu “sắc là vô thường, v.v.” đã được nói. Ở đây, do từ “vā” có nghĩa không xác định, nên cần hiểu rằng các đặc tính khổ và vô ngã cũng được bao hàm do tính không gián đoạn. Vì cái gì vô thường, cái đó là khổ. Cái gì khổ, cái đó là vô ngã. Yaṃ evarūpin có nghĩa là cái có bản chất đã được chỉ ra như vậy ở dưới. Anulomikaṃ khanti, v.v. là các từ đồng nghĩa của trí tuệ. Trí tuệ ấy được gọi là thuận thứ (anulomikā) vì nó thuận theo bằng cách thấy không trái ngược với các cơ sở của công việc, v.v. đã nói ở dưới; và cũng vì nó không trái ngược với việc thực hành lợi ích cho chúng sanh, với Thánh đế về con đường, với chân lý tối hậu, và với Niết-bàn. Khanti là vì nó có thể, có khả năng thấy tất cả những lý do này. Diṭṭhi là vì nó thấy. Ruci là vì nó làm cho ưa thích. Muti là vì nó biết. Pekkhā là vì nó nhìn. Dhammanijjhānakhanti là vì các pháp ấy, tức là các cơ sở của công việc, v.v., khi được quán xét bởi trí tuệ này, chúng chấp nhận sự quán xét. Parato asutvā paṭilabhati có nghĩa là không nghe lời chỉ dạy của người khác mà tự mình suy tư và đạt được. Ayaṃ vuccati có nghĩa là trí tuệ này được gọi là trí tuệ do tư duy (cintāmayā paññā). Trí tuệ này chỉ sanh khởi nơi các vị Bồ-tát đã được biết đến. Trong đó, trí tuệ thuận theo chân lý chỉ sanh khởi nơi hai vị Bồ-tát trong kiếp cuối cùng, còn trí tuệ còn lại sanh khởi nơi tất cả những vị có trí tuệ lớn đã hoàn mãn các ba-la-mật. Parato sutvā paṭilabhati nên được hiểu là tất cả trí tuệ đạt được do thấy những cơ sở của công việc, v.v. được người khác làm hoặc đã làm, hoặc do nghe lời của người khác đang nói, hoặc do học hỏi nơi thầy, đều được gọi là đạt được do nghe từ người khác. Samāpannassa có nghĩa là của người đã thành tựu thiền định, và đây chỉ là một ví dụ. Trí tuệ minh sát và trí tuệ đạo ở đây được hiểu là “trí tuệ do tu tập” (bhāvanāmayā paññā).

Sāti ‘‘parittārammaṇā mahaggatārammaṇā’’ti (vibha. 753) vuttapaññā. Lokiyavipassanāti lokiyavipassanāpaññā. Sā lokuttaravipassanāti yā nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā paññā vuttā, sā lokuttaravipassanāti maggapaññaṃ sandhāyāha. Sā hi saṅkhārānaṃ aniccatādiṃ agaṇhantīpi vipassanākiccapāripūriyā, nibbānassa vā tathalakkhaṇaṃ visesato passatīti vipassanāti vuccati. Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi appamāṇārammaṇaṃ, maggassa pana āvajjanaṭṭhāniyattā na vipassanāvohāraṃ labhati.

Sā có nghĩa là trí tuệ đã được nói đến là “có đối tượng nhỏ hẹp, có đối tượng lớn lao”. Lokiyavipassanā là trí tuệ minh sát thế gian. Sā lokuttaravipassanā: trí tuệ nào sanh khởi lấy Niết-bàn làm đối tượng, được gọi là trí tuệ có đối tượng vô lượng, trí tuệ đó là minh sát siêu thế; điều này được nói liên quan đến trí tuệ đạo. Vì trí tuệ đạo ấy, mặc dù không nắm bắt tính vô thường, v.v. của các pháp hữu vi, nhưng do sự hoàn thành phận sự của minh sát, hoặc do nó thấy một cách đặc biệt đặc tính chân thật của Niết-bàn, nên được gọi là minh sát. Còn trí tuệ chuyển tộc, mặc dù có đối tượng vô lượng, nhưng vì nó ở vị trí hướng tâm đến đạo, nên không được gọi là minh sát.

Ayanti etāya sampattiyoti āyo, vuddhi. Tattha kosallanti tasmiṃ anatthahāniatthuppattilakkhaṇe āye kosallaṃ kusalatā nipuṇatā.

Āyo là vì các sự thành tựu đến nhờ nó, tức là sự tăng trưởng. Tattha kosallaṃ có nghĩa là sự khéo léo, sự thành thạo, sự tinh thông trong sự tăng trưởng đó, vốn có đặc tính là làm suy giảm điều bất lợi và làm phát sinh điều lợi ích.

Taṃ [Pg.80] pana ekantikaṃ āyakosallaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ime dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattipahānesu, kusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā, idaṃ āyakosallaṃ nāmāti vuccati.

Để chỉ ra sự khéo léo trong tăng trưởng một cách chắc chắn theo kinh văn, câu “các pháp này, v.v.” đã được nói. Ở đây, điều này được nói: trí tuệ nào trong việc không cho sanh khởi và đoạn trừ các pháp bất thiện này, và trong việc làm sanh khởi và duy trì các pháp thiện, đây được gọi là sự khéo léo trong tăng trưởng.

Vuddhilakkhaṇā āyato apetattā apāyo, avuddhi. Tattha kosallanti tasmiṃ atthahānianatthuppattilakkhaṇe apāye kosallaṃ kusalatā apāyakosallaṃ. Tampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ime dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu, akusaladhammānaṃ vā uppattiṭṭhitīsu paññā, idaṃ apāyakosallaṃ nāmāti vuccati. Āyakosallaṃ tāva paññā hotu, apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti? Evaṃ maññati ‘‘apāyuppādanasamatthatā apāyakosallaṃ nāma siyā’’ti, taṃ pana tassa matimattaṃ. Kasmā? Paññavā eva hi ‘‘mayhaṃ evaṃ manasi karoto anuppannā kusalā dhammā nuppajjanti, uppannā nirujjhanti. Anuppannā akusalā dhammā uppajjanti, uppannā pavaḍḍhantī’’ti pajānāti, so evaṃ ñatvā anuppanne akusale na uppādeti, uppanne pajahati. Anuppanne kusale uppādeti, uppanne bhāvanāpāripūriṃ pāpeti. Evaṃ apāyakosallampi paññā evāti.

Apāyo là vì nó lìa xa sự tăng trưởng có đặc tính là tăng trưởng, tức là sự không tăng trưởng. Tattha kosallaṃ có nghĩa là sự khéo léo, sự thành thạo trong sự suy giảm đó, vốn có đặc tính là làm suy giảm điều lợi ích và làm phát sinh điều bất lợi, đó là sự khéo léo trong suy giảm. Để chỉ ra điều đó theo kinh văn, câu “các pháp này, v.v.” đã được nói. Ở đây, điều này được nói: trí tuệ nào trong việc không làm sanh khởi và làm cho diệt đi các pháp thiện này, hoặc trong việc làm sanh khởi và duy trì các pháp bất thiện, đây được gọi là sự khéo léo trong suy giảm. Cứ cho rằng sự khéo léo trong tăng trưởng là trí tuệ, nhưng làm thế nào sự khéo léo trong suy giảm lại được gọi là trí tuệ? Người ta có thể nghĩ rằng: “Khả năng tạo ra sự suy giảm có thể được gọi là sự khéo léo trong suy giảm”, nhưng đó chỉ là ý kiến của người đó. Tại sao? Vì chính người có trí tuệ mới biết rằng: “Khi ta tác ý như thế này, các pháp thiện chưa sanh sẽ không sanh khởi, các pháp thiện đã sanh sẽ bị diệt đi. Các pháp bất thiện chưa sanh sẽ sanh khởi, các pháp đã sanh sẽ tăng trưởng”. Người ấy, sau khi biết như vậy, không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh, đoạn trừ các pháp đã sanh. Làm sanh khởi các pháp thiện chưa sanh, và làm cho các pháp đã sanh đạt đến sự viên mãn trong tu tập. Như vậy, sự khéo léo trong suy giảm cũng chính là trí tuệ.

Sabbatthāti sabbesu. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti sattānaṃ taṃtaṃhitasukhadhammānaṃ. Taṅkhaṇappavattanti accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe pavattaṃ. Ṭhānena uppatti etassa atthīti ṭhānuppattikaṃ, ṭhānaso eva uppajjanakaṃ. Tatrupāyāti tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā.

Sabbatthāti là sabbesu (trong tất cả). Tesaṃ tesaṃ dhammānanti là sattānaṃ taṃtaṃhitasukhadhammānaṃ (của các pháp hạnh phúc và lợi ích này kia của các chúng sanh). Taṅkhaṇappavattanti là accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe pavattaṃ (khi có công việc khẩn cấp hoặc sự sợ hãi sanh khởi, trí tuệ sanh khởi ngay trong khoảnh khắc ấy để chữa trị điều đó). Ṭhānuppattikaṃ là ṭhānena uppatti etassa atthīti (sự sanh khởi của trí tuệ này có là do nhân duyên), ṭhānaso eva uppajjanakaṃ (có khả năng sanh khởi ngay tại chỗ). Tatrupāyāti là tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā (là phương tiện trong công việc cần làm ở nơi này nơi kia).

Gahetvāti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā pariggaṇhanavasena gahetvā. Ubhayaṃ gahetvāti ‘‘ajjhattaṃ bahiddhā’’ti ubhayaṃ anupubbato pariggahetvā. Atha vā ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti ekappahāreneva sabbepi pañcakkhandhe avibhāgena pariggahetvā. Ayaṃ pana tikkhavipassakassa mahāpuññassa bhikkhuno vipassanābhiniveso.

Gahetvāti là sau khi đã nắm bắt (gahetvā) theo cách thức thâu tóm (pariggaṇhanavasena) rằng: ‘Đây là sắc, chừng ấy là sắc,’ v.v... (idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpantiādinā). Ubhayaṃ gahetvāti là sau khi đã thâu tóm theo thứ tự (anupubbato pariggahetvā) cả hai (ubhayaṃ) là ‘bên trong và bên ngoài’ (ajjhattaṃ bahiddhāti). Hoặc là (athavā), sau khi đã thâu tóm không phân chia (avibhāgena pariggahetvā) tất cả năm uẩn (sabbepi pañcakkhandhe) chỉ bằng một cú duy nhất (ekappahāreneva) rằng: ‘Bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận’ (yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti). Còn điều này (ayaṃ pana) là sự chuyên chú vào vipassanā (vipassanābhiniveso) của vị tỳ khưu (bhikkhuno) có tuệ vipassanā sắc bén (tikkhavipassakassa) và có phước lớn (mahāpuññassa).

428. Dukkhasaccaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ārammaṇaṃ katvā, tappaṭicchādakasammohavidhaṃsanavasena ca pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbhāti [Pg.81] etthāpi eseva nayo. Tathā sesapadadvayepi. Paccavekkhaṇañāṇaṃ hi catusaccaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ nāma, tatiyaṃ pana maggañāṇaṃ, itarasaccāni vipassanāñāṇanti pākaṭameva.

428. Dukkhasaccaṃ ārabbhāti: Trí tuệ (ñāṇaṃ) sanh khởi (pavattaṃ) do lấy khổ đế làm đối tượng (dukkhasaccaṃ ārammaṇaṃ katvā) và (ca) theo cách thức phá hủy si mê che đậy khổ đế ấy (tappaṭicchādakasammohavidhaṃsanavasena) là trí tuệ về khổ (dukkhe ñāṇaṃ). Dukkhasamudayaṃ ārabbhāti etthāpi eseva nayo: Ở đây, trong câu ‘do duyên vào tập đế,’ cũng có cùng phương pháp này. Tathā sesapadadvayepi: Tương tự như vậy trong hai câu còn lại. Paccavekkhaṇañāṇaṃ hi catusaccaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ nāma: Quả vậy, trí tuệ được gọi là trí tuệ phản khán là trí tuệ sanh khởi do duyên vào đế thứ tư. Tatiyaṃ pana maggañāṇaṃ: Còn (trí tuệ sanh khởi do duyên vào đế) thứ ba là đạo tuệ. Itarasaccāni vipassanāñāṇanti pākaṭameva: (Trí tuệ sanh khởi do duyên vào) các đế khác là tuệ vipassanā, điều này đã rõ ràng.

‘‘Atthādīsu pabhedagatāni ñāṇānī’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pāḷivaseneva vivarituṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti yaṃ atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ, ayaṃ atthapaṭisambhidā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Dhammappabhedassa hi sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannatādibhedehi bhinditvā veditabbā.

‘Atthādīsu pabhedagatāni ñāṇānī’ti: Để giải thích (vivarituṃ) ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt (saṅkhepena vuttamatthaṃ) rằng: ‘Các trí tuệ đã đi vào sự phân loại trong nghĩa, v.v…’ chỉ bằng cách thức của Pāḷi (pāḷivaseneva), câu ‘vuttañhetantiādi’ (điều này đã được nói, v.v...) đã được nói ra (vuttaṃ). Trong đó (tattha), atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti (trí tuệ về nghĩa là Vô ngại giải về nghĩa) có nghĩa là: trí tuệ nào (yaṃ ñāṇaṃ) có khả năng ghi nhận, làm rõ, và xác định (sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ) sự phân loại của nghĩa (atthappabhedassa), đã đi vào sự phân loại trong nghĩa (atthe pabhedagataṃ), trí tuệ này (ayaṃ) được gọi là Vô ngại giải về nghĩa (atthapaṭisambhidā nāma). Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này (sesapadesupi eseva nayo). Quả vậy (hi), trí tuệ (ñāṇaṃ) có khả năng ghi nhận, làm rõ, và xác định (sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ) sự phân loại của pháp (dhammappabhedassa), đã đi vào sự phân loại trong pháp (dhomme pabhedagataṃ), là Vô ngại giải về pháp (dhammapaṭisambhidā). Trí tuệ (ñāṇaṃ) có khả năng ghi nhận, làm rõ, và xác định (sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ) sự phân loại của từ ngữ (niruttippabhedassa), đã đi vào sự phân loại trong cách diễn đạt từ ngữ (niruttābhilāpe pabhedagataṃ), là Vô ngại giải về từ ngữ (niruttipaṭisambhidā). Trí tuệ (ñāṇaṃ) có khả năng ghi nhận, làm rõ, và xác định (sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ) sự phân loại của biện tài (paṭibhānappabhedassa), đã đi vào sự phân loại trong biện tài (paṭibhāne pabhedagataṃ), là Vô ngại giải về biện tài (paṭibhānapaṭisambhidā). Sự phân loại của từ ngữ và biện tài (niruttipaṭibhānappabhedā) cần được biết (veditabbā) bằng cách phân tích (bhinditvā) các đối tượng của chúng (tabbisayānaṃ) là nghĩa, v.v... (atthādīnaṃ) qua các sự phân loại như là trạng thái do duyên sanh, v.v... (paccayuppannatādibhedehi).

Nibbānampi sampāpakahetuanusārena arīyati, adhigammatīti attho. ‘‘Yaṃ kiñci paccayasambhūta’’nti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni. Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ, pariyattivāre bhāsitattho, abhidhammabhājanīye vipāko, kiriyā cāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca atthā veditabbā. Dahatīti vidahati, nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇametaṃ nibbacanaṃ. Tadatthaṃ pana vibhāvetuṃ ‘‘pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā detī’’ti vuttaṃ. Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo. Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavatteti, maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo attho. Nibbānaṃ hi pattabbo attho, bhāsitattho ñāpetabbo attho, itaro nibbattetabbo atthoti evaṃ tividho hoti.

Cả Niết-bàn nữa (nibbānampi), tùy theo nhân đưa đến (sampāpakahetuanusārena), được đạt đến (arīyati), được chứng ngộ (adhigammati), vì vậy gọi là nghĩa (attho). Bởi câu này (etena): ‘Bất cứ điều gì do duyên sanh’ (Yaṃ kiñci paccayasambhūtanti), khổ, v.v... (dukkhādīni) đã đến trong các chương về đế, nhân, pháp, và duyên hệ (saccahetudhammapaccayākāravāresu) được bao gồm (gahitāni). Trong các chương về đế và duyên hệ là Niết-bàn (saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ), trong chương về pháp học là ý nghĩa của lời nói (pariyattivāre bhāsitattho), trong phần phân loại của A-tỳ-đàm là quả và duy tác (abhidhammabhājanīye vipāko, kiriyā cāti) — như vậy (evaṃ), theo cách thức của chính những gì đã được nói trong Pāḷi (pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena), năm loại nghĩa (pañca atthā) cần được biết (veditabbā). Dahatīti là vidahati (sắp đặt), đây là từ nguyên chung (sādhāraṇametaṃ nibbacanaṃ) cho nhân sanh khởi, v.v... (nibbattakahetuādīnaṃ). Tuy nhiên (pana), để làm rõ ý nghĩa của nó (tadatthaṃ vibhāvetuṃ), câu ‘làm cho diễn tiến hoặc làm cho đạt đến’ (pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā detīti) đã được nói (vuttaṃ). Trong số đó (tesu), ý nghĩa đầu tiên (purimo attho) cần được thấy (daṭṭhabbo) trong các pháp trừ đạo ra (maggavajjesu). Quả vậy (hi), cả lời nói (bhāsitampi) cũng làm cho ý nghĩa diễn tiến (atthaṃ pavatteti) theo cách thức làm cho biết (avabodhanavasena). Còn đạo (maggo pana) thì đưa đến Niết-bàn (nibbānaṃ pāpeti), vì vậy (iti) trong đạo ấy (tasmiṃ) có ý nghĩa sau (pacchimo attho). Quả vậy (hi), Niết-bàn là nghĩa cần được đạt đến (nibbānaṃ pattabbo attho), ý nghĩa của lời nói là nghĩa cần được làm cho biết (bhāsitattho ñāpetabbo attho), cái còn lại là nghĩa cần được sanh khởi (itaro nibbattetabbo attho). Như vậy (evaṃ), nó có ba loại (tividho hoti).

‘‘Yo koci phalanibbattako hetū’’ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni samudayādīni gahitāni, saccapaccayākāravāresu maggo, pariyattivāre bhāsitaṃ, abhidhammabhājanīye kusalākusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca dhammā veditabbā. Tattha [Pg.82] maggo sampāpako, bhāsitaṃ ñāpako, itaraṃ nibbattakoti evaṃ tividho hetu veditabbo. Ettha ca kiriyānaṃ avipākatāya dhammabhāvo na vutto. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvopi na vattabbo? Na, paccayuppannabhāvato. Evaṃ sati kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭabhāvato dhammabhāvo eva tesaṃ vutto. Kiriyānaṃ paccayabhāvato dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Kammaphalasambandhassa pana hetubhāvassābhāvato dhammabhāvo na vutto. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, ayaṃ paccayuppanno’’ti etaṃ bhedamakatvā kevalaṃ kusalākusale, vipākakiriyādhamme ca paccavekkhantassa dhammatthapaṭisambhidā hontīti tesaṃ atthadhammatā na vuttāti daṭṭhabbaṃ.

Bởi câu này (etena): ‘Bất cứ nhân nào sanh ra quả’ (Yo koci phalanibbattako hetū’ti), tập đế, v.v... (samudayādīni) đã đến trong các chương về đế, nhân, pháp, và duyên hệ (saccahetudhammapaccayākāravāresu) được bao gồm (gahitāni). Trong các chương về đế và duyên hệ là đạo (saccapaccayākāravāresu maggo), trong chương về pháp học là lời nói (pariyattivāre bhāsitaṃ), trong phần phân loại của A-tỳ-đàm là thiện và bất thiện (abhidhammabhājanīye kusalākusalanti) — như vậy (evaṃ), theo cách thức của chính những gì đã được nói trong Pāḷi (pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena), năm loại pháp (pañca dhammā) cần được biết (veditabbā). Trong đó (tattha), đạo là nhân đưa đến (maggo sampāpako), lời nói là nhân làm cho biết (bhāsitaṃ ñāpako), cái còn lại là nhân sanh khởi (itaraṃ nibbattako). Như vậy (evaṃ), nhân (hetu) cần được biết (vibhavetabbo) là có ba loại (tividho). Và ở đây (ettha ca), đối với các (tâm) duy tác (kiriyānaṃ), do không có quả (avipākatāya), trạng thái pháp (dhammabhāvo) đã không được nói đến (na vutto). Nếu vậy (yadi evaṃ), vì các (tâm) quả không phải là (nhân) (vipākā na hontīti), có phải trạng thái nghĩa (atthabhāvopi) cũng không nên được nói đến (na vattabbo)? Không phải vậy (na), vì chúng có trạng thái do duyên sanh (paccayuppannabhāvato). Nếu vậy (evaṃ sati), (có người nói rằng) đối với các (pháp) thiện và bất thiện (kusalākusalānampi), trạng thái nghĩa (atthabhāvo) cũng sẽ xảy ra (āpajjatīti ce)? Đây không phải là lỗi (nāyaṃ doso) vì không bị cấm (appaṭisiddhattā). Tuy nhiên (pana), đối với quả (vipākassa), do tính chất hiển nhiên của nó là nhân chính (padhānahetutāya pākaṭabhāvato), chỉ có trạng thái pháp của chúng (tesaṃ dhammabhāvo eva) được nói đến (vutto). (Có người nói rằng) đối với các (tâm) duy tác (kiriyānaṃ), do có trạng thái là duyên (paccayabhāvato), trạng thái pháp (dhammabhāvo) sẽ xảy ra (āpajjatīti ce)? Đây không phải là lỗi (nāyaṃ doso) vì không bị cấm (appaṭisiddhattā). Tuy nhiên (pana), do không có trạng thái nhân trong mối quan hệ nghiệp-quả (kammaphalasambandhassa hetubhāvassābhāvato), trạng thái pháp (dhammabhāvo) đã không được nói đến (na vutto). Hơn nữa (apica), không tạo ra sự phân biệt này (etaṃ bhedamakatvā) rằng ‘đây là duyên của cái này, đây là pháp do duyên sanh’ (ayaṃ imassa paccayo, ayaṃ paccayuppanno’ti), đối với người chỉ quán xét (kevalaṃ paccavekkhantassa) các pháp thiện và bất thiện (kusalākusale), và các pháp quả và duy tác (vipākakiriyādhamme ca), Vô ngại giải về pháp và nghĩa (dhammatthapaṭisambhidā) sanh khởi (hontīti). Vì vậy, trạng thái nghĩa và pháp của chúng (tesaṃ atthadhammatā) đã không được nói đến (na vuttāti), cần phải hiểu như vậy (daṭṭhabbaṃ).

Ayameva hi atthoti yvāyaṃ atthadhammānaṃ pañcadhā vibhajanavasena attho vutto, ayameva abhidhamme vibhajitvā dassitoti sambandho.

Ayameva hi atthoti: Quả vậy, chính ý nghĩa này (có nghĩa là): ý nghĩa nào (yvāyaṃ attho) đã được nói (vutto) theo cách thức phân chia năm loại (pañcadhā vibhajanavasena) của nghĩa và pháp (atthadhammānaṃ), chính ý nghĩa này (ayameva) đã được chỉ ra sau khi phân tích (vibhajitvā dassito) trong A-tỳ-đàm (abhidhamme). Như vậy là sự liên kết (iti sambandho).

‘‘Dhammaniruttābhilāpe’’ti ettha dhamma-saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘sabhāvaniruttī’’ti, aviparītaniruttīti attho. Tenāha ‘‘abyabhicārī vohāro’’ti, tassa tassa atthassa bodhane paṭiniyatasambandho saddavohāroti attho. Tadabhilāpeti tassa sabhāvaniruttisaññitassa abyabhicārivohārassa abhilāpane. Sā panāyaṃ sabhāvanirutti māgadhabhāsā. Atthato nāmapaññattīti ācariyā. Apare pana yadi sabhāvanirutti paññattisabhāvā, evaṃ sati paññatti abhilapitabbā, na vacananti āpajjati. Na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi. Atha phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ, evañca sati atthadhammānampi bodhetabbattā tesampi niruttibhāvo āpajjati. Phassoti ca sabhāvanirutti, phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttīti dassitovāyamattho. Na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi. Tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo.

Ở đây, trong câu “dhammaniruttābhilāpe” (trong sự đọc lên ngôn ngữ của pháp), do vì từ “dhamma” có nghĩa là tự tánh (sabhāva), nên (chú giải) nói là “sabhāvanirutti” (ngôn ngữ tự tánh), nghĩa là ngôn ngữ không sai lệch. Do đó, (chú giải) nói là “abyabhicārī vohāro” (cách dùng từ không sai lệch), nghĩa là cách dùng từ ngữ có mối liên hệ cố định trong việc làm cho biết ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. “Tadabhilāpe” (trong sự đọc lên điều ấy) là trong sự đọc lên cách dùng từ không sai lệch ấy được gọi là ngôn ngữ tự tánh. Và ngôn ngữ tự tánh này chính là tiếng Māgadha (Ma-kiệt-đà). Các vị A-xà-lê cho rằng: “Về phương diện ý nghĩa, đó là danh chế định (nāmapaññatti)”. Nhưng các vị khác lại cho rằng: “Nếu ngôn ngữ tự tánh có bản chất là chế định, trong trường hợp đó, sẽ dẫn đến kết luận rằng chế định phải được đọc lên, chứ không phải là lời nói. Và ngoài lời nói ra, không có gì khác có thể được đọc lên hay phát âm. Lại nữa, nếu cho rằng cái cần được biết đến qua các lời nói như ‘phassa’ (xúc) v.v... là cái được đọc lên, trong trường hợp đó, vì ý nghĩa (attha) và các pháp (dhamma) cũng cần được biết đến, nên chúng cũng sẽ trở thành ngôn ngữ (nirutti). Và ý nghĩa này đã được chỉ ra rằng: ‘phasso’ là ngôn ngữ tự tánh, còn ‘phassaṃ’ hay ‘phassā’ không phải là ngôn ngữ tự tánh. Và không có cái gì không phải là lời nói (avacana) lại có thể loại như vậy. Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa là: trong sự đọc lên, trong sự phát âm, chính ngôn ngữ tự tánh ấy vốn là lời nói.”

Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ‘‘evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā [Pg.83] nāma jātā, na paññattiārammaṇā’’ti (vibha. aṭṭha. 718) ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti. ‘‘Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti (vibha. 749) ca vacanasaddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti. Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇaṃ vuttanti āpajjati. Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussādisaddabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃtaṃsaddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na koci pāḷivirodho. ‘‘Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassā’’ti ca ‘‘paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattentassā’’ti na nasakkā vattuṃ. Tañhi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventameva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetubhāvato niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti pabhedagatampi hotīti.

Trí tuệ đạt đến sự phân biệt trong việc đọc lên ngôn ngữ tự tánh ấy của người đang quán xét sau khi lấy âm thanh của ngôn ngữ tự tánh ấy làm đối tượng, đó là Ngôn ngữ phân tích trí (Niruttipaṭisambhidā). Và vì trong Chú giải có nói rằng: “Như vậy, Ngôn ngữ phân tích trí này được gọi là có âm thanh làm đối tượng, chứ không phải có chế định làm đối tượng”, nên các vị ấy nói rằng: “Ngôn ngữ phân tích trí khởi lên ở tâm môn, sau lộ trình nhĩ thức vốn có âm thanh của ngôn ngữ làm đối tượng”. Và (các vị ấy nói rằng) câu “Ngôn ngữ phân tích trí có đối tượng hiện tại” được nói với ý chỉ sự biết sau khi đã nắm bắt âm thanh của lời nói. Tuy nhiên, nếu như vậy sẽ dẫn đến trường hợp một đối tượng hiện tại khác được nói đến trong khi có một đối tượng hiện tại khác. Nhưng, cũng giống như thiên nhĩ trí là nhân duyên để xác định sự khác biệt của âm thanh loài người v.v... và làm hiển lộ các âm thanh ấy, tương tự như vậy, khi nói rằng trí tuệ là nhân duyên để xác định ngôn ngữ tự tánh và phi tự tánh, có đối tượng là âm thanh của ngôn ngữ tự tánh hiện tại, và làm hiển lộ điều đó, chính là Ngôn ngữ phân tích trí, thì không có mâu thuẫn nào với Pāḷi. Và đối với câu “của người đang quán xét sau khi lấy âm thanh của ngôn ngữ tự tánh ấy làm đối tượng”, không phải là không thể nói rằng “của người đang làm khởi lên sự quán xét có đối tượng là âm thanh hiện tại”. Bởi vì trí tuệ ấy, do là nguyên nhân xác định các sự phân biệt khác nhau ngay sau khi quán xét các âm thanh khác nhau, nên nó khởi lên trong khi đang làm hiển lộ ngôn ngữ tự tánh, trong khi đang phân tích và thâm nhập ngôn ngữ. Do đó, nó cũng được gọi là đạt đến sự phân biệt.

Sabbattha ñāṇanti sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ, sabbampi ñāṇanti adhippāyo. Tenāha ‘‘ñāṇārammaṇaṃ ñāṇa’’nti. Sabbatthāti vā sabbesu atthādīsu, tīsu, catūsupi vā pavattattā, kusalakiriyābhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘sabbattha ñāṇa’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yathāvuttesu vā’’tiādi. Tattha sagocarakiccādivasenāti sagocarassa, kiccādikassa ca vasena ‘‘idaṃ ñāṇaṃ idaṃ nāma ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ iminā nāma kiccenā’’ti jānanaṃ. Ādi-saddena lakkhaṇapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānabhūmiādīnaṃ saṅgaho. Tenevāha ‘‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’’tiādi.

“Trí tuệ trong tất cả” (sabbattha ñāṇaṃ) có nghĩa là trí tuệ trong mọi lĩnh vực, ý muốn nói là tất cả trí tuệ. Do đó, (chú giải) nói là “trí tuệ có trí tuệ làm đối tượng” (ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ). Hoặc “trong tất cả” (sabbattha) là do vì nó vận hành trong tất cả (bốn lĩnh vực) bắt đầu bằng nghĩa (attha), hoặc trong ba, hoặc trong cả bốn. Hoặc do vì Biện tài phân tích trí (Paṭibhānapaṭisambhidā), vốn là thiện hoặc duy tác, có bản chất là pháp và nghĩa, nên nó chỉ vận hành trong ba (lĩnh vực), do đó được gọi là “trí tuệ trong tất cả”. Vì vậy, (chú giải) nói là “hoặc trong những điều đã nói” v.v... Ở đó, “tùy theo đối tượng, phận sự v.v... của nó” (sagocarakiccādivasena) là sự biết rằng “trí tuệ này, sau khi lấy đối tượng tên là thế này, đã vận hành với phận sự tên là thế này” tùy theo đối tượng của nó và phận sự v.v... của nó. Với từ “ādi” (v.v...), bao gồm cả tướng, sự hiện hữu, nhân cần thiết, nền tảng v.v... Chính vì thế, (chú giải) nói là “những trí tuệ này làm sáng tỏ ý nghĩa này” v.v...

429. Pabhedaṃ gacchantīti anekabhedabhinnesu ārammaṇesu tesaṃ yāthāvato taṃtaṃpabhedāvabodhanasamatthataṃ upagacchanti.

429. “Đạt đến sự phân biệt” (pabhedaṃ gacchanti) có nghĩa là: trong các đối tượng được phân chia thành nhiều loại khác nhau, chúng (các trí tuệ) đạt đến khả năng liễu tri các sự phân biệt khác nhau ấy của chúng một cách như thật.

Mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedaṃ gatāti sāmaññavidhinā dassitamatthaṃ apavādena nivattetuṃ ānandatthera-ggahaṇaṃ kataṃ.

Việc đề cập đến Trưởng lão Ānanda được thực hiện để bác bỏ bằng một ngoại lệ đối với ý nghĩa đã được chỉ ra theo quy tắc chung rằng: “Và đối với các vị đại thinh văn, (các trí tuệ ấy) đã đạt đến sự phân biệt ở bậc Vô học.”

Etā paṭisambhidā. Sekkhabhūmiyaṃ pabhedagamanaṃ appavisayaṃ, asekkhabhūmiyaṃ bahuvisayanti āha ‘‘adhigamo nāma arahattappattī’’ti, sātisayaṃ vā adhigamaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. Sekkhena pattānampi hi imāsaṃ arahattappattiyā visadabhāvādhigamoti[Pg.84]. Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadatāya kāraṇatā yojetabbā. Atthadhammādīnaṃ anavasesasaṅgaṇhanato buddhavacanavisayā eva pariyattiādayo dassitā. Pāḷiyā sajjhāyo pariyāpuṇanaṃ, tadatthasavanaṃ savanaṃ, parito sabbaso ñātuṃ icchā paripucchāti āha ‘‘pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā’’ti, padatthato, adhippāyato ca duviññeyyaṭṭhānaṃ vitthārato sanniṭṭhānakathāti attho. Yassa hi padassa attho duviññeyyo, taṃ gaṇṭhipadaṃ, yassa adhippāyo duviññeyyo, taṃ atthapadaṃ. Ādi-saddena khandhādipaṭisaṃyutte kathāmagge saṅgaṇhāti. Bhāvanānuyogasahitaṃ gataṃ, paccāgatañca etassa atthīti gatapaccāgatiko, tassa bhāvo, tena gatapaccāgatikabhāvena. Vasanaṭṭhānato yāva gocaragāmo, tato ca yāva vasanaṭṭhānaṃ kammaṭṭhānānuyuttoti attho. Yāva anulomagotrabhusamīpanti saṅkhārupekkhāñāṇamāha. Tañhi tesaṃ samīpappavattaṃ.

Các pháp phân tích trí này. Việc đạt đến sự phân biệt ở bậc Hữu học có phạm vi nhỏ, ở bậc Vô học có phạm vi lớn, do đó (chú giải) nói: “Chứng đắc tức là chứng đắc A-la-hán quả”. Hoặc, câu này được nói với ý chỉ sự chứng đắc vượt trội. Bởi vì, ngay cả đối với những (phân tích trí) đã được bậc Hữu học chứng đắc, sự chứng đắc trạng thái trong sáng của chúng cũng xảy ra cùng với việc chứng đắc A-la-hán quả. Tuy nhiên, giống như sự nỗ lực trong quá khứ, việc chứng đắc A-la-hán quả cũng chính là một nhân duyên cho sự trong sáng của các pháp phân tích trí ngay cả đối với một vị A-la-hán. Do đó, tính nhân duyên của cả năm (nguyên nhân) cần được liên kết một cách thích hợp với sự trong sáng của các pháp phân tích trí của bậc Hữu học và Vô học. Do sự bao hàm không sót một pháp nào trong nghĩa, pháp v.v..., nên các pháp học (pariyatti) v.v... vốn có lời Phật dạy làm lĩnh vực đã được chỉ ra. Tụng đọc Pāḷi là học hỏi (pariyāpuṇanaṃ), nghe ý nghĩa của nó là nghe (savanaṃ), mong muốn biết một cách trọn vẹn, toàn diện là hỏi (paripucchā), do đó (chú giải) nói: “cuộc luận bàn xác định các từ ngữ khó hiểu và các từ ngữ có ý nghĩa trong Pāḷi, Chú giải v.v...”. Nghĩa là: cuộc luận bàn xác lập một cách chi tiết những điểm khó hiểu về mặt nghĩa của từ và về mặt ý định. Bởi vì, từ nào có nghĩa khó hiểu, từ đó là từ ngữ khó hiểu (gaṇṭhipada); từ nào có ý định khó hiểu, từ đó là từ ngữ có ý nghĩa (atthapada). Với từ “ādi” (v.v...), bao gồm cả các dòng luận bàn liên quan đến uẩn v.v... “Người đi và về” (gatapaccāgatiko) là người có sự đi và về cùng với việc thực hành thiền định; trạng thái của người đó, (là) do trạng thái của người đi và về ấy. Nghĩa là: chuyên tâm vào đề mục thiền định từ nơi ở cho đến làng khất thực, và từ đó cho đến nơi ở. Câu “cho đến gần với thuận thứ và chuyển tộc” (yāva anulomagotrabhusamīpaṃ) chỉ cho trí xả về các hành (saṅkhārupekkhāñāṇa). Bởi vì trí ấy khởi lên ở gần chúng (thuận thứ trí và chuyển tộc trí).

Satthesūti anavajjesu sattānaṃ hitasukhāvahesu ganthesu. Tathā sippāyatanesūti etthāpi. Pubbakāle ekasatarājūnaṃ desabhāsā ekasatavohārā. Dhammapade (dha. pa. 1 ādayo) yamakavaggo opammavaggoti vadanti, mūlapaṇṇāse (ma. ni. 1.325 ādayo; 439 ādayo) yamakavaggo opammavaggo evāti apare. Sutapaṭibhānabahulānanti bahussutānaṃ paṭibhānavantānaṃ.

Satthesūti: Trong các kinh sách không có lỗi lầm, mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Tathā sippāyatanesūti etthāpi: Cũng vậy ở đây trong câu sippāyatanesu. Vào thời xưa, ngôn ngữ địa phương của một trăm lẻ một vị vua là một trăm lẻ một cách nói. Trong Kinh Pháp Cú, họ nói rằng Phẩm Song Yếu là Phẩm Tỷ Dụ, trong Mūlapaṇṇāsa, các vị khác nói rằng Phẩm Song Yếu chính là Phẩm Tỷ Dụ. Sutapaṭibhānabahulānanti: Của những người đa văn và có trí tuệ ứng đối.

Sabbānīti pubbe vuttāni pañca, pacchā vuttāni aṭṭhapi vā. Sekkhaphalavimokkhapariyosāne bhavā sekkhaphalavimokkhantikā. Ṭhānāṭhānañāṇabalādīni sabbabuddhaguṇesu sakiccato pākaṭatarānīti vuttaṃ ‘‘dasa balāni viyā’’ti, aññe vā sabbaññutaññāṇādayopi sabbe bhagavato guṇavisesā asekkhaphalavimokkhantikā eva.

Sabbānīti: Năm điều đã được nói trước đây, hoặc cả tám điều đã được nói sau đó. Những gì phát sanh vào lúc cuối cùng của sự giải thoát bằng Thánh quả Hữu học được gọi là sekkhaphalavimokkhantikā. Đã được nói rằng "như mười lực" vì các lực như trí về xứ và phi xứ là nổi bật hơn trong tất cả các đức tánh của chư Phật về phương diện phận sự riêng. Hoặc, tất cả các đức tánh đặc biệt của Đức Thế Tôn, kể cả các đức tánh khác như trí toàn giác, đều chính là asekkhaphalavimokkhantikā (thuộc về cuối cùng của sự giải thoát bằng Thánh quả Vô học).

Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānavaṇṇanā

Giải Thích Về Sự Xác Định Nền Tảng, Cội Rễ, Và Thân Thể Của Trí Tuệ

430. Imāya paññāyāti vipassanāpaññāya. Bhūmi sallakkhaṇādiggahaṇavasena pavattiṭṭhānabhāvato. Ādi-saddena āhārādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Kasmā panete evaṃ bahudhammā bhūmibhāvena gayhanti, nanu khandhādīsu ekenāpi [Pg.85] atthasiddhi hotīti? Na, tividhasattānuggahatthaṃ khandhādittayaggahaṇaṃ kattabbaṃ, aññathā sabbasādhāraṇo anuggaho na kato siyā. Tividhā hi sattā rūpasammūḷhā arūpasammūḷhā ubhayasammūḷhāti. Tesu ye arūpasammūḷhā, tadatthaṃ khandhānaṃ gahaṇaṃ arūpadhammānaṃ catudhā vibhattattā. Ye rūpasammūḷhā, tadatthaṃ āyatanānaṃ rūpadhammānaṃ addhekādasadhā vibhattattā. Ye pana ubhayasammūḷhā, tadatthaṃ dhātūnaṃ ubhayesampi vibhattattā. Tathā indriyabhedena tikkhindriyā majjhimindriyā mudindriyā, saṃkhittarucī majjhimarucī vitthārarucīti ca tividhā sattā, tesampi atthāya yathākkamaṃ khandhādiggahaṇaṃ katanti yojetabbaṃ. Indriyaggahaṇaṃ pana kāmaṃ ete dhammā issarā viya sahajātadhammesu issariyaṃ ādhipaccaṃ pavattenti, taṃ pana nesaṃ dhammasabhāvasiddhaṃ, na ettha kassaci vasībhāvo ‘‘suññā ete avasavattino’’ti anattalakkhaṇassa sukhaggahaṇatthaṃ. Taṃ panetaṃ catubbidhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ, na aññathāti saccādidvayaṃ gahitaṃ. Ādi-saddena gahitadhammesupi ayaṃ nayo netabbo. Mūlaṃ patiṭṭhābhāvato. Sati hi sīlavisuddhiyaṃ, cittavisuddhiyañca ayaṃ paññā mūlajātā hoti, nāsatīti. Sarīraṃ paribrūhetabbato. Imissā hi paññāya santānavasena pavattamānāya pādapāṇisīsaṭṭhāniyā diṭṭhivisuddhiādikā imā pañca visuddhiyo avayavena samudāyūpalakkhaṇanayena ‘‘sarīra’’nti veditabbā.

430. Imāya paññāyāti: Bằng trí tuệ minh sát. (Trí tuệ) được gọi là bhūmi (nền tảng) vì là nơi diễn ra sự nắm bắt tự tướng, v.v... Nên hiểu rằng từ ādi bao gồm các pháp như vật thực, v.v... Nhưng tại sao những pháp nhiều như vậy lại được xem là nền tảng? Chẳng phải sự thành tựu mục đích có thể xảy ra chỉ với một pháp trong các pháp như uẩn, v.v... hay sao? Không, việc nắm bắt ba nhóm uẩn, v.v... cần phải được thực hiện để tế độ ba loại chúng sanh. Nếu không, sự tế độ chung cho tất cả sẽ không được thực hiện. Vì rằng chúng sanh có ba loại: những người si mê về sắc, những người si mê về phi sắc (danh), và những người si mê về cả hai. Trong số đó, đối với những người si mê về phi sắc, việc nắm bắt các uẩn là vì lợi ích của họ, do các pháp phi sắc (danh pháp) được phân chia làm bốn. Đối với những người si mê về sắc, việc nắm bắt các xứ là vì lợi ích của họ, do các pháp sắc được phân chia làm mười một và một nửa. Còn đối với những người si mê về cả hai, việc nắm bắt các giới là vì lợi ích của họ, do cả hai (sắc và danh) đều được phân chia (trong đó). Tương tự, chúng sanh cũng có ba loại theo sự phân biệt về căn: người có căn bén nhạy, người có căn trung bình, và người có căn chậm lụt; và (ba loại) theo sở thích: người thích tóm tắt, người thích trung bình, và người thích chi tiết. Nên liên kết rằng việc nắm bắt các uẩn, v.v... được thực hiện theo thứ tự vì lợi ích của họ. Còn việc nắm bắt các căn là để dễ dàng nắm bắt đặc tính vô ngã rằng: "chúng trống không, không tuân theo ý muốn". Mặc dù các pháp này thực thi quyền làm chủ và quyền thống trị đối với các pháp đồng sanh như những vị vua, nhưng điều đó của chúng được thành tựu do tự tánh của pháp, ở đây không có sự kiểm soát của bất kỳ ai. Hơn nữa, cả bốn loại này chỉ khi được thấy theo phương diện nguyên nhân của sự diễn tiến, sự chấm dứt, và cả hai mới mang lại lợi ích, không phải cách khác. Vì vậy, hai nhóm pháp bắt đầu bằng các sự thật đã được nắm bắt. Phương pháp này cũng nên được áp dụng cho các pháp được bao gồm bởi từ ādi. Mūlaṃ: (Được gọi là) cội rễ vì là nơi nương tựa. Vì rằng, khi có giới thanh tịnh và tâm thanh tịnh, trí tuệ này có cội rễ đã sanh; khi không có, thì không. Sarīraṃ: (Được gọi là) thân thể vì cần được làm cho tăng trưởng. Vì rằng, đối với trí tuệ này đang diễn tiến theo dòng tương tục, năm pháp thanh tịnh này bắt đầu bằng kiến thanh tịnh, vốn ở vị trí của chân, tay và đầu, nên được biết là "thân thể" theo phương pháp dùng bộ phận để chỉ toàn thể.

431. Pañca khandhāti ettha pañcāti gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā, na uddhanti dasseti. Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Yasmā cettha khandha-saddo rāsaṭṭho ‘‘mahāudakakkhandho’’tiādīsu (a. ni. 4.51; 6.37) viya, tasmā atītādivibhāgabhinnaṃ sabbaṃ rūpaṃ rāsivasena buddhiyā ekajjhaṃ gahetvā ‘‘rūpameva khandho rūpakkhandho’’ti samānādhikaraṇasamāso daṭṭhabbo. ‘‘Tīhi khandhehi iṇaṃ dassāmā’’tiādīsu viya koṭṭhāsaṭṭhe pana khandha-sadde nibbānassāpi khandhantarabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati atītādivibhāgābhāvato. Na hi ekassa niccassa sato nibbānassa atītādivibhāgo atthīti. Paṭhamenatthena rūparāsīti attho, dutiyena rūpakoṭṭhāsoti. Vedanākkhandhotiādīsupi eseva nayo. Kasmā panete khandhā pañceva vuttā iminā eva ca kamenāti? Bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappadassanato[Pg.86], yathoḷārikayathāsaṃkilesūpadesato cāti veditabbaṃ. Vivādamūlahetubhāvaṃ saṃsārahetutaṃ, kammahetutañca cintetvā vedanāsaññā saṅkhārakkhandhato nīharitvā visuṃ khandhabhāvena desitā.

431. Pañca khandhāti: Ở đây trong câu này, pañca là sự xác định số lượng. Bằng từ đó, nó chỉ ra rằng không ít hơn và không nhiều hơn. Khandhā là sự chỉ ra các pháp đã được phân định. Và vì ở đây từ khandha có nghĩa là "đống, khối" như trong các câu "khối nước lớn", v.v..., do đó, sau khi dùng trí tuệ gom lại thành một toàn bộ sắc đã được phân chia theo quá khứ, v.v... theo nghĩa là một khối, nên hiểu đây là hợp từ đồng vị trong câu "chính sắc là uẩn, là sắc uẩn". Nhưng, nếu từ khandha có nghĩa là "phần" như trong câu "chúng ta sẽ trả nợ bằng ba phần", v.v..., thì chẳng phải Niết-bàn cũng sẽ trở thành một uẩn khác hay sao? Không trở thành vì không có sự phân chia theo quá khứ, v.v... Vì rằng đối với Niết-bàn, vốn là một, thường hằng, và hiện hữu, không có sự phân chia theo quá khứ, v.v... Theo nghĩa thứ nhất, ý nghĩa là "khối sắc"; theo nghĩa thứ hai, là "phần sắc". Trong các câu như vedanākkhandho, v.v..., phương pháp cũng tương tự. Nhưng tại sao các uẩn này được nói là chỉ có năm, và theo đúng thứ tự này? Nên biết rằng (chúng được nói như vậy) là do sự trình bày về sự phân biệt giống như đồ đựng, thức ăn, món ăn, người nấu, và người ăn, và do sự giảng dạy theo thứ tự thô thiển và theo thứ tự ô nhiễm. Sau khi xem xét rằng (thọ và tưởng) là cội rễ của tranh cãi, là nguyên nhân của luân hồi, và là nguyên nhân của nghiệp, thọ và tưởng đã được tách ra khỏi hành uẩn và được thuyết giảng riêng thành các uẩn.

Rūpakkhandhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Sắc Uẩn

432. Tatthāti tesu pañcasu khandhesu. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Ruppanalakkhaṇanti atippasaṅganiyamanaṃ. Yaṃ-saddena hi sanipātena kiṃ-saddena ca gahitena aniyamatthatāya atippasaṅge āpanne taṃ ruppanasaddo nivatteti, tena rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Sītādīhīti sītuṇhajighacchāpipāsādīhi. Hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Ruppanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti ruppanalakkhaṇaṃ. Dhammo eva dhammajātaṃ. Ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti. Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamāgame visadisuppatti labbhatīti? Saccaṃ labbhati, na pana vibhūtataraṃ. Vibhūtataraṃ hettha ruppanaṃ adhippetaṃ sītādiggahaṇato. Yadi evaṃ, kathaṃ brahmaloke rūpasamaññā? Tatthāpi taṃsabhāvānativattanato hotiyeva rūpasamaññā, anuggāhakapaccayavasena vā. Virodhipaccayasannipāte yo attano santāne bhinne bhijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo, taṃ ruppananti aññe. Imasmiṃ pakkhe rūpayati vikāraṃ āpādetīti rūpaṃ, purimapakkhe pana ruppatīti. Saṅghaṭṭanena vikārāpattiyaṃ ruppanasaddo niruḷhoti keci. Imasmiṃ pakkhe arūpadhammesu rūpasamaññāya pasaṅgo eva natthi saṅghaṭṭanābhāvato. Paṭighāto ruppananti apare. Sabbaṃ taṃ ekato katvāti rāsaṭṭhaṃ hadaye ṭhapetvā vadati.

432. Tattha: trong năm uẩn ấy. Yaṃ kiñci: là sự bao hàm không sót. Ruppanalakkhaṇaṃ: là sự giới hạn (ngăn ngừa) sự thái quá. Thật vậy, do từ yaṃ và từ kiṃ đi cùng với tiểu từ (ci) được dùng với ý nghĩa không xác định, nên khi sự thái quá xảy ra, từ ruppana (biến hoại) đã ngăn chặn điều đó. Do đó, sự bao hàm không sót đối với sắc được thực hiện. Sītādīhi: là do lạnh, nóng, đói, khát, v.v. Và đây là cách dụng cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân. Ruppanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti ruppanalakkhaṇaṃ: “Biến hoại là tướng trạng của nó”, vì vậy gọi là ruppanalakkhaṇa (có tướng trạng biến hoại). Và sự biến hoại ở đây là sự phát sinh khác biệt (so với trước) khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch như lạnh, v.v. Chẳng phải sự phát sinh khác biệt cũng có được đối với các pháp vô sắc khi gặp các duyên đối nghịch sao? Thật là có được, nhưng không rõ ràng hơn. Ở đây, sự biến hoại rõ ràng hơn được chủ trương, vì đã đề cập đến lạnh, v.v. Nếu vậy, làm thế nào có danh xưng “sắc” ở cõi Phạm thiên? Ngay cả ở đó, vẫn có danh xưng “sắc” do không vượt qua được bản chất ấy (biến hoại), hoặc do năng lực của các duyên hỗ trợ. Những người khác nói rằng: “Khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch, cái gì là nguyên nhân cho sự phát sinh khác biệt của chính dòng tương tục đã bị phá vỡ, đang bị phá vỡ, đó là sự biến hoại”. Trong trường hợp này, rūpayati vikāraṃ āpādetīti rūpaṃ: “làm cho biến đổi, làm cho đạt đến sự thay đổi”, vì vậy gọi là rūpa (sắc); còn trong trường hợp trước thì là ruppati: “bị biến đổi”. Một số người nói rằng: “Từ ruppana được dùng phổ biến với nghĩa ‘đạt đến sự thay đổi do va chạm’”. Trong trường hợp này, không hề có sự áp dụng danh xưng “sắc” cho các pháp vô sắc, vì không có sự va chạm. Những người khác nói rằng: “Sự đối ngại là sự biến hoại”. (Vị ấy) nói “gom tất cả lại làm một” sau khi đã ghi nhận ý nghĩa “tổng hợp” trong tâm.

Bhūtopādāyabhedatoti ettha tadadhīnavuttitāya bhavati ettha upādāyarūpanti bhūtaṃ. Bhūtāni upādiyateva, na pana sayaṃ tehi, aññehi vā upādīyatīti upādāyaṃ.

Trong câu ‘do sự phân biệt giữa sắc đại chủng và sắc y sinh’, ở đây, do có sự tồn tại phụ thuộc vào nó (sắc đại chủng) mà sắc y sinh khởi lên, vì vậy gọi là bhūta (đại chủng). Nó chỉ nương tựa vào các sắc đại chủng, nhưng tự nó không bị các sắc đại chủng ấy hay các sắc khác nương tựa, vì vậy gọi là upādāya (y sinh).

Kāmaṃ catudhātuvavatthāne vacanatthāditopi bhūtāni vibhāvitāneva, sabhāvadhammānaṃ pana lakkhaṇādivibhāvanāti katvā vuttaṃ ‘‘lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttānī’’ti. Tattha padaṭṭhānassa avuttattā āha ‘‘padaṭṭhānato panā’’tiādi. Avacanañca tassa tassatthassa paccayatoti ettha pakārantarena vibhāvitattāti daṭṭhabbaṃ. Sabbāpīti catassopi dhātuyo. Āposaṅgahitāya tejonupālitāya vāyovitthambhitāya [Pg.87] eva pathavīdhātuyā pavatti, na aññathāti sā sesabhūtattayapadaṭṭhānā, evamitarāpīti āha ‘‘avasesadhātuttayapadaṭṭhānā’’ti.

Thật vậy, trong phần phân tích tứ đại, các sắc đại chủng đã được giải thích từ ngữ nguyên, v.v., tuy nhiên, nghĩ rằng ‘đây là sự giải thích về tướng, v.v. của các pháp tự tính’, nên đã nói rằng ‘tướng, phận sự, sự hiện hữu đã được nói trong phần phân tích tứ đại’. Ở đó, vì nhân cần thiết không được nói đến, (ngài) đã nói ‘còn về nhân cần thiết thì...’, v.v. Và việc không nói đến điều đó nên được hiểu là do ý nghĩa ấy đã được giải thích bằng một cách khác trong câu ‘do là duyên’. Sabbāpi: là cả bốn đại. Sự vận hành của địa đại chỉ xảy ra khi được thủy đại kết hợp, được hỏa đại bảo tồn, được phong đại nâng đỡ, không thể khác được. Vì vậy, nó có ba sắc đại chủng còn lại làm nhân cần thiết. Các đại khác cũng như vậy, vì vậy, (ngài) đã nói ‘có ba đại còn lại làm nhân cần thiết’.

Catuvīsatividhanti gaṇanaparicchedo balarūpādīnaṃ paṭisedhanattho. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Cakkhatīti cakkhu, viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti attho. Cakkhatīti hi ayaṃ cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’tiādīsu viya assādanattho. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasamudita’’nti (ma. ni. 2.209). Aṭṭhakathāyampi vuccati ‘‘rūpesu āviñchanarasa’’nti (visuddhi. 2.433; dha. sa. aṭṭha. 600). Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādibhāve niruḷhattā dassane eva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā cakkhatīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vibhāveti cā’’ti (mahāni. aṭṭha. 13; vibha. aṭṭha. 154) vuttaṃ. Taṃ anekatthattā dhātūnaṃ vibhāvanatthatāpi cakkhati-saddassa sambhavatīti katvā vuttaṃ. Suṇāti etena, viññāṇādhiṭṭhitaṃ sayaṃ vā suṇātīti sotaṃ. Ghāyati etena, sayaṃ vā ghāyatīti ghānaṃ. Rasaggahaṇamūlakattā ajjhoharaṇassa jīvitanimittaṃ āhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā niruttinayena. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattiṭṭhānanti kāyo anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu, kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesato sāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbasukhaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena sāsavāti kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo vutto. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayatīti rūpaṃ, rūpamiva pakāsaṃ karoti saviggahamiva dassetīti attho. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanattho eva rūpasaddo daṭṭhabbo. Sappatīti saddo, udāharīyati, sakehi vā paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ upanīyatīti attho. Gandhayatīti gandho, attano vatthuṃ sūcayati apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ, duggandha’’nti pakāseti[Pg.88], paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasanti taṃ sattāti raso, asādentīti attho.

‘Hai mươi bốn loại’ là sự phân định số lượng, nhằm mục đích phủ định các sắc như sắc lực, v.v. Điều cần nói ở đây sẽ được làm rõ sau. Cakkhati, vì vậy gọi là cakkhu (mắt); nghĩa là, khi được tâm thức làm chỗ tựa, nó giống như đang thưởng thức sắc. Thật vậy, từ cakkhati này trong các câu như ‘thưởng thức mật ong, thưởng thức món ăn’ có nghĩa là thưởng thức. Điều này đã được nói: ‘Này Māgaṇḍiya, mắt thích sắc, vui thích trong sắc, hoan hỷ trong sắc’. Trong Chú giải cũng nói: ‘có phận sự lôi kéo đối với các sắc’. Mặc dù tai, v.v. cũng có âm thanh, v.v. làm đối tượng, nhưng do tính phổ biến, từ cakkhu chỉ được dùng cho cơ quan thấy, giống như các từ paṅkaja, v.v. (chỉ hoa sen) trong các trường hợp hoa sen, v.v., nên được hiểu như vậy. Hoặc là, cakkhati có nghĩa là: khi được tâm thức làm chỗ tựa, nó giống như đang chỉ ra điều đồng đều và không đồng đều, giống như đang nói một cách rõ ràng. Còn trong Chú giải, đã nói rằng: ‘và nó làm cho rõ ràng’. Điều đó được nói vì nghĩ rằng, do các căn (dhātu) có nhiều nghĩa, nên từ cakkhati cũng có thể có nghĩa là làm cho rõ ràng. Suṇāti etena (nghe bằng cái này), hoặc viññāṇādhiṭṭhitaṃ sayaṃ vā suṇāti (khi được tâm thức làm chỗ tựa, tự nó nghe), vì vậy gọi là sota (tai). Ghāyati etena (ngửi bằng cái này), sayaṃ vā ghāyati (hoặc tự nó ngửi), vì vậy gọi là ghāna (mũi). Do việc ăn uống có gốc rễ từ việc nhận biết vị, nên vị của vật thực, nguyên nhân của sự sống, được gọi là jīvita (sự sống); do hướng về vị ấy, nó ‘gọi’ vị ấy, nên theo từ nguyên học gọi là jivhā (lưỡi). Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattiṭṭhānaṃ (là nơi sinh, nơi phát sinh của các pháp hữu lậu đáng chê trách), vì vậy gọi là kāyo (thân); bởi vì trong số mũi, lưỡi và thân – những pháp không đạt đến trạng thái là nhân của các pháp vô thượng, được sinh ra từ nghiệp có ái dục làm nhân duyên, và là duyên đặc biệt của ái dục – thì thân đặc biệt là duyên của các pháp hữu lậu (đáng chê trách). Thật vậy, khi thưởng thức lạc xúc, chúng sinh cũng thực hành dâm dục. Hoặc, bốn uẩn có thân căn làm vật tựa, do là nhân của ái lậu mạnh mẽ, v.v., nên đặc biệt là hữu lậu; vì vậy, āyo kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ (là nơi sinh của các pháp hữu lậu đáng chê trách), nên được gọi là kāyo. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati (khi đạt đến sự thay đổi màu sắc, nó biểu lộ trạng thái trong tâm), vì vậy gọi là rūpa (sắc cảnh); nghĩa là, nó làm cho rõ ràng như một hình thể, chỉ ra như một vật có hình dáng. Hoặc, do các căn có nhiều nghĩa, nên từ rūpa nên được hiểu là chỉ có nghĩa là làm cho rõ ràng. Sappati (được phát ra), vì vậy gọi là saddo (thanh cảnh); nghĩa là, được phát ra, hoặc được các duyên của nó làm cho phát ra, được đưa đến trạng thái có thể nhận biết bằng tai. Gandhayati (chỉ điểm), vì vậy gọi là gandho (khí cảnh); nghĩa là, nó chỉ điểm cho vật của nó, làm cho rõ ràng vật không hiện rõ rằng ‘vật này có mùi thơm, mùi hôi’; hoặc, nó giống như đang mách lẻo về hoa, quả, v.v. bị che khuất rằng ‘vật này có ở đây’. Rasanti taṃ sattā (chúng sinh thưởng thức nó), vì vậy gọi là raso (vị cảnh); nghĩa là, chúng thưởng thức.

Itthiyāva indriyaṃ itthindriyaṃ, tathā purisindriyaṃ. Jīvanti tena sahajātadhammāti jīvitaṃ, tadeva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Hadayañca taṃ vatthu ca, hadayassa vā manoviññāṇassa vatthu hadayavatthu. Copanakāyabhāvato kāyo ca so adhippāyaviññāpanato viññatti cāti kāyaviññatti. Copanavācābhāvato, adhippāyaviññāpanato ca vacī ca sā viññatti cāti vacīviññatti. Viggahābhāvato na kassati, kasituṃ chindituṃ na sakkā, na vā kāsati dibbatīti akāsaṃ, akāsameva ākāsaṃ, tadeva nissattanijjīvaṭṭhena ākāsadhātu. Rūpassāti nipphannarūpassa. Lahubhāvo lahutā. Sayaṃ anipphannatāya ‘‘rūpassā’’ti visesitaṃ. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – kammani sādhu kammaññaṃ, tassa bhāvo kammaññatā. Paṭhamaṃ, upari ca cayo pavatti upacayo. Pubbāparavasena sambandhā tati pavatti santati. Aniccassa vināsino bhāvo aniccatā. Kabalaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharatīti āhāro. Evaṃ tāva upādāyarūpaṃ saddatthato veditabbaṃ.

Quyền của nữ giới là nữ quyền, tương tự là nam quyền. Các pháp đồng sanh sống được nhờ nó nên gọi là mạng, chính mạng đó là quyền nên gọi là mạng quyền. Nó là tim và nó là vật, hoặc là vật của tim tức là của ý thức, nên gọi là ý vật. Do là trạng thái thân làm rung động và do làm cho biết ý muốn nên gọi là thân biểu tri. Do là trạng thái lời nói làm rung động và do làm cho biết ý muốn nên gọi là khẩu biểu tri. Do không có hình thể, không thể cày xới, không thể cắt đứt, hoặc không chiếu sáng, không rực rỡ nên gọi là hư không, chính hư không là hư không, chính hư không đó vì có nghĩa là phi chúng sanh, phi sinh mạng nên gọi là hư không giới. Của sắc tức là của sắc thành tựu. Trạng thái nhẹ nhàng là khinh khoái. Vì tự nó không thành tựu nên được đặc biệt hóa bằng từ “của sắc”. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp còn lại. Đây là điểm đặc biệt – tốt trong công việc là thích nghiệp, trạng thái của sự tốt trong công việc là thích nghiệp tánh. Sự tích tụ, sự diễn tiến lúc đầu và lúc sau là tích tập. Do sự liên tục trước sau, sự lan rộng, sự diễn tiến không gián đoạn là tương tục. Trạng thái của cái vô thường, cái có tính hoại diệt là vô thường tánh. Được làm thành miếng nên gọi là đoàn thực. Nó mang lại nên gọi là vật thực. Như vậy, trước tiên, nên hiểu sắc y sinh theo nghĩa từ nguyên.

Kamato pana sabbesaṃ rūpadhammānaṃ nissayabhāvena mūlabhūtattā paṭhamaṃ bhūtarūpāni uddiṭṭhāni. Itaresu ajjhattikabhāvena attabhāvasamaññāya mūlabhāvato cakkhādīni pañca ādito uddiṭṭhāni. Tesaṃ visayīnaṃ ime visayāti dassetuṃ rūpādīni cattāri uddiṭṭhāni. Phoṭṭhabbaṃ pana anupādārūpattā, bhūtaggahaṇena gahitattā ca idha na gahitaṃ. Svāyaṃ attabhāvo imehi ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā saṅkhaṃ gacchatīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ itthipurisindriyadvayaṃ uddiṭṭhaṃ. ‘‘Iminā jīvatī’’ti vohāraṃ labbhatīti dassanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Tassa imaṃ nissāya viññāṇappavattiyaṃ attahitādisiddhīti dassanatthaṃ hadayavatthu. Tassa imāsaṃ vasena sabbe kāyavacīpayogāti dassanatthaṃ viññattidvayaṃ. Imāya rūpakāyassa paricchedo, añjaso cāti dassanatthaṃ ākāsadhātu. Imehissa sukhappavatti, uppattiādayo cāti dassanatthaṃ lahutādayo. Sabbo cāyaṃ catusantatirūpasantāno iminā upatthambhīyatīti dassanatthaṃ ante kabaḷīkāro āhāro uddiṭṭhoti veditabbo.

Theo thứ tự, vì là nơi nương tựa và là nền tảng của tất cả các sắc pháp, nên trước tiên các sắc đại hiển được trình bày. Trong các sắc y sinh khác, vì là pháp nội tại và là nền tảng của danh xưng tự thể, nên năm sắc như nhãn v.v... được trình bày trước tiên. Để chỉ ra rằng “đây là các cảnh” của các sắc tịnh đó, vốn là các chủ thể của cảnh, nên bốn sắc như sắc v.v... được trình bày. Còn xúc cảnh, vì không phải là sắc y sinh và vì đã được bao gồm trong việc đề cập đến sắc đại hiển, nên không được đề cập ở đây. Để chỉ ra rằng “tự thể này được gọi là ‘nữ’ hay ‘nam’ là do các quyền này”, nên ngay sau đó, cặp nữ quyền và nam quyền được trình bày. Để chỉ ra rằng “nhờ quyền này mà có được cách nói ‘đang sống’”, nên sau đó mạng quyền được trình bày. Để chỉ ra rằng “khi sự diễn tiến của thức nương vào sắc tim này của tự thể đó thì sự thành tựu lợi ích cho bản thân v.v... mới có”, nên ý vật được trình bày. Để chỉ ra rằng “tất cả các hành động thân và khẩu của tự thể đó là do hai biểu tri này”, nên cặp biểu tri được trình bày. Để chỉ ra rằng “nhờ hư không giới này mà có sự phân định và lối đi cho sắc thân”, nên hư không giới được trình bày. Để chỉ ra rằng “nhờ các sắc như khinh khoái v.v... này mà tự thể đó có sự diễn tiến an lạc và sự sanh khởi v.v...”, nên các pháp như khinh khoái v.v... được trình bày. Và để chỉ ra rằng “toàn bộ dòng tương tục của sắc do bốn nhân sanh này được nâng đỡ bởi vật thực này”, nên cuối cùng đoàn thực được trình bày. Nên hiểu như vậy.

433. Idāni [Pg.89] yathāuddiṭṭhāni upādārūpāni lakkhaṇādito niddisituṃ ‘‘tattha rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇa’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tesu upādārūpesu. Rūpe, rūpassa vā abhighāto rūpābhighāto, taṃ arahatīti rūpābhighātāraho, rūpābhighāto hotu vā mā vā evaṃsabhāvo catunnaṃ bhūtānaṃ pasādo rūpābhighātārahabhūtappasādo, evaṃlakkhaṇaṃ cakkhūti attho. Yasmā paccayantarasahito eva cakkhupasādo rūpābhihananavasena pavattati, na kevalo. Tasmā taṃsabhāvatāva pamāṇaṃ, na rūpābhighātoti dassanatthaṃ rūpābhighātārahatā vuttā yathā vipākārahaṃ kusalākusalanti. Abhighāto ca visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhībhāvo yogyadesāvaṭṭhānaṃ abhighāto viyāti katvā. So rūpe cakkhussa, rūpassa vā cakkhumhi hoti. Tenāha ‘‘yaṃ cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti, ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā’’ti (dha. sa. 597) ca ādi. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā, rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyanayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānakammaṃ samuṭṭhānaṃ etesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni. Evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādo daṭṭhukāmatā…pe… pasādo, evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Tassa tassa hi bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā.

433. Bây giờ, để trình bày chi tiết các sắc y sinh đã được nêu tóm tắt theo đặc tính v.v..., câu “Ở đây, có đặc tính là sự trong sáng của các đại hiển thích hợp cho sự va chạm của sắc cảnh” v.v... được bắt đầu. Trong đó, “tattha” nghĩa là trong các sắc y sinh đó. Sự va chạm vào sắc cảnh, hoặc của sắc cảnh, là sắc va chạm; thích hợp với sự va chạm đó, nên gọi là thích hợp cho sự va chạm của sắc cảnh. Sự va chạm của sắc cảnh có xảy ra hay không, sự trong sáng của bốn đại hiển có bản chất như vậy là sự trong sáng của các đại hiển thích hợp cho sự va chạm của sắc cảnh; nhãn có đặc tính như vậy, đó là ý nghĩa. Bởi vì nhãn tịnh chỉ diễn tiến qua sự va chạm của sắc cảnh khi có sự trợ giúp của duyên khác, chứ không phải chỉ một mình nó. Do đó, chính trạng thái có bản chất đó mới là tiêu chuẩn, chứ không phải sự va chạm của sắc cảnh. Để chỉ ra điều này, sự thích hợp cho sự va chạm của sắc cảnh được nói đến, giống như (pháp) thiện và bất thiện là thích hợp cho quả dị thục. Và sự va chạm được nói đến khi xem xét rằng đó là sự đối diện lẫn nhau của cảnh và chủ thể của cảnh, sự hiện hữu ở một nơi thích hợp, giống như sự va chạm. Sự va chạm đó xảy ra của nhãn đối với sắc cảnh, hoặc của sắc cảnh đối với nhãn. Do đó, Ngài đã nói: “nhãn nào vô kiến hữu đối ngại va chạm vào sắc cảnh hữu kiến hữu đối ngại” v.v..., và “sắc cảnh hữu kiến hữu đối ngại va chạm vào nhãn nào vô kiến hữu đối ngại” v.v... Dục ái và sắc ái, là nguyên nhân của nghiệp tạo ra tự thể có xứ đầy đủ hoặc không đầy đủ, do trạng thái mong muốn cảnh giới có xứ đó, nên xứng đáng với cách nói “muốn thấy” v.v... Phương pháp thứ hai này được nói đến ở khắp mọi nơi. Ở đó, nghiệp có nguyên nhân là sự muốn thấy là nguồn gốc của chúng, nên chúng được gọi là những pháp có nguồn gốc từ nghiệp có nguyên nhân là sự muốn thấy. Sự trong sáng của các đại hiển có bản chất như vậy được gọi là sự trong sáng... do sự muốn thấy; nhãn có đặc tính như vậy. Bởi vì ái, là nguyên nhân gốc rễ của mỗi cảnh giới, trong mỗi cảnh giới đó, nó có đối tượng là xứ thích hợp để sanh khởi. Do đó, sự thích hợp của dục ái v.v... với cách nói “muốn thấy” v.v... được nói đến.

Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā, rūpataṇhāti attho. Ettha ca daṭṭhukāmatāya, sesānañca taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi, asati pana maggena asamugghātitabhāvoyeva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa paccayabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannatā atthitā pariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne [Pg.90] pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.156), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.

Quả vậy, “muốn thấy” là ý muốn thấy, nghĩa là sắc ái. Và ở đây, nếu có sự sanh khởi trước đó của sự muốn thấy và các pháp còn lại từ khoảnh khắc nỗ lực tạo nghiệp sinh ra tự thể tương ứng, thì không có gì để nói. Nhưng nếu không có sự sanh khởi trước đó, thì nên hiểu rằng chính trạng thái chưa bị Thánh đạo nhổ bật gốc rễ là nguyên nhân. Bởi vì (phiền não) chưa bị Thánh đạo đoạn trừ, khi gặp được nhân duyên, nó sẽ sanh khởi và trở thành duyên cho quả của nó, nên nó được gọi bằng các từ đồng nghĩa “đã sanh” và “hiện hữu”, như trong các bài kinh: “khi tu tập Thánh đạo Tám ngành, khi làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành, vị ấy làm cho các pháp ác bất thiện đã sanh khởi biến mất ngay lập tức”, và “vị ấy biết rõ dục tham hiện hữu trong nội tâm rằng: ‘Dục tham hiện hữu trong nội tâm của ta’” v.v...

Rūpesu puggalassa, viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ. Ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ nissayapaccayabhāvato. Daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ yesaṃ bhūtānaṃ pasādo, tevassa āsannakāraṇanti katvā. Ettha ca taṃtaṃattabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ kāraṇavisesassa anāmaṭṭhattā. ‘‘Evarūpaṃ nāma me cakkhu hotū’’ti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyanti vadanti. Satipi pana pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa vasena purimaṃ vuttaṃ. Pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe, ekatte vā attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyanti daṭṭhabbaṃ. Sotādīnaṃ lakkhaṇādīsu vuttanayeneva attho veditabbo.

(Đối với) các sắc, hoặc (đối với) cá nhân, hoặc (đối với) thức, có phận sự là lôi kéo. Do là y duyên, có sự hiện khởi là trạng thái làm nền tảng. Có nhân cần là các đại chủng do nghiệp sanh có ái sắc (dục muốn thấy) làm nhân duyên, vì rằng sự trong sáng của các đại chủng nào, chính chúng là nhân gần của nhãn tịnh sắc ấy. Và ở đây, đặc tướng đầu tiên của nhãn được nói do năng lực của nghiệp chung tạo ra các tự thân khác nhau, vì nhân đặc biệt không được đề cập đến. Các vị ấy nói rằng (đặc tướng) thứ hai (được nói) do năng lực của nghiệp riêng biệt đã tạo ra như vầy: "Mong rằng nhãn của ta có hình dạng như thế này". Lại nữa, mặc dù có sự tương đồng về trạng thái trong sáng của năm loại tịnh sắc, (đặc tướng) đầu tiên được nói do năng lực của tác dụng trong sáng được gọi là sự làm sáng tỏ đối tượng của mình. Hoặc mặc dù có sự tương đồng về trạng thái nghiệp, hoặc tính đơn nhất của nhân tạo ra tịnh sắc, nên hiểu rằng (đặc tướng) thứ hai (được nói) do năng lực chỉ ra sự khác biệt bởi sự khác biệt về nhân của chính nó. Ý nghĩa về các đặc tướng v.v... của nhĩ v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ kathaṃ nesaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattā eva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogenānekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Na cettha samatthatā samatthabhāvato aññā veditabbā kāraṇavisesena āhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatāmattato. Ayañca ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogo yuttito, āgamanato ca parato āgamissati. Apica ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetutā vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaātaṇḍulaphalanibbattihetutā dissateva, kiṃ vā etāya yutticintāya. Yato kammaphalaṃ cakkhādīni, kammavipāko ca sabbaso buddhānaṃyeva ñāṇassa visayoti.

Ở đây, có vị hỏi: "Sự sanh khởi của các quyền như nhãn v.v... là do một nghiệp hay do nhiều nghiệp khác nhau?" Các vị cổ sư nói rằng: "Do cả hai cách". Trong đó, trước hết, khi sự sanh khởi do nhiều nghiệp khác nhau, không có gì để nói về sự khác biệt của các quyền như nhãn v.v..., vì nhân đã khác nhau. Nhưng khi sự sanh khởi do một nghiệp, làm thế nào có sự khác biệt của chúng? (Sự khác biệt có được) chính là do nhân khác nhau. Thật vậy, ái là sự mong mỏi các hữu khác nhau, do sự khao khát các xứ thuộc về các hữu khác nhau, tự nó có nhiều hình thái đa dạng, với tư cách là y chỉ duyên, nó sắp đặt sự khác biệt đa dạng cho nghiệp tạo ra các hữu khác nhau. Do đó, nghiệp ấy, có sự đặc biệt được ái sắp đặt, do sự liên kết với năng lực có hình thái như vậy, nó tạo ra nhiều quả có tự tánh đặc biệt, giống như đã đạt đến nhiều hình thái. Và ở đây, không nên hiểu năng lực là khác với trạng thái có năng lực, vì nó chỉ là sự thích hợp để tạo ra quả đặc biệt của (nghiệp) có sự đặc biệt được sắp đặt bởi nhân đặc biệt. Và sự liên kết đặc biệt này của một nghiệp duy nhất là nhân cho nhiều quyền sẽ được đề cập sau này cả về mặt lý luận và thánh điển. Hơn nữa, một tâm thiện duy nhất được nói là nhân cho sự sanh khởi của mười sáu tâm quả v.v... Ngay cả trong đời, một hạt giống lúa duy nhất được thấy là nhân cho sự sanh khởi của quả là hạt gạo đầy đủ hoặc không đầy đủ, và quả không phải là hạt gạo. Hoặc, có ích gì với sự suy tư hợp lý này? Bởi vì các quyền như nhãn v.v... là quả của nghiệp, và quả dị thục của nghiệp hoàn toàn là đối tượng trí tuệ của chỉ chư Phật mà thôi.

434. Kecīti [Pg.91] mahāsaṅghikesu ekacce. Tesu hi vasudhammo evaṃ vadati ‘‘cakkhumhi tejo adhikaṃ, sote vāyu, ghāne pathavī, jivhāya āpo, kāye sabbepi samā’’ti. Cakkhādīsu tejādiadhikatā nāma tannissayabhūtānaṃ tadadhikatāyāti dassento ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhū’’tiādimāha. Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ samānānanti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnaṃ hi paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ, tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti pākaṭoyamattho. Tasmā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyappasādo hotīti sabbasaddo idha samabhāvadīpako daṭṭhabbo. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsarūpena, vāyussa saddena, pathaviyā gandhena, kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde, pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato, rūpādīnaṃ gahaṇe upakāritabbatoti attho. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā, vivarassa ca sotaviññāṇūpanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhi. Tejādīnaṃ viya pana vivarassa bhūtabhāvābhāvato yathāyoga-ggahaṇaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāye tejassa ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti evaṃ yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehīti yojanā.

434. "Một số vị" tức là một số vị trong phái Mahāsaṅghika (Đại Chúng Bộ). Thật vậy, trong số họ, Vasudhammo nói như vầy: "Ở nhãn, hỏa đại trội hơn; ở nhĩ, phong đại; ở tỷ, địa đại; ở thiệt, thủy đại; ở thân, tất cả các đại đều ngang bằng nhau". Để chỉ ra rằng cái gọi là sự trội hơn của hỏa đại v.v... trong nhãn v.v... là do sự trội hơn của chúng trong các đại chủng làm nơi nương tựa cho các quyền ấy, ngài đã nói: "Sự trong sáng của các đại chủng có hỏa đại trội hơn là nhãn" v.v... Trong câu "thân là của tất cả", có gì đặc biệt ở đây? Chẳng phải sự trong sáng của các đại chủng có hỏa đại v.v... trội hơn cũng là sự trong sáng của tất cả các đại chủng sao? Điều này đúng. Tuy nhiên, từ "của tất cả" này chỉ ra ý nghĩa "của các (đại chủng) ngang bằng nhau", vì nó được nói với mục đích ngăn chặn trạng thái trội hơn của một phần đang tiếp diễn. Thật vậy, ý nghĩa này rõ ràng rằng: thân tịnh sắc không sanh khởi ngay cả với sự yếu kém có được do năng lực của một, hai, v.v... bởi chính sự trội hơn đã được nói đến, ngay cả trong trường hợp hai hoặc ba (đại) trội hơn, giống như trong trường hợp mỗi một trong hỏa đại v.v... trội hơn. Do đó, thân tịnh sắc sanh khởi do sự ngang bằng của cả bốn đại chủng. Vì vậy, ở đây, từ "sabba" (tất cả) nên được hiểu là từ chỉ ra sự ngang bằng. "Của hỏa đại v.v..." có nghĩa là: do được hỗ trợ bởi các đặc tính của các đại chủng tương ứng một cách thích hợp trong cả quan điểm trước và quan điểm sau - bởi sắc quang của hỏa đại được gọi là ngọn đèn, bởi âm thanh của phong đại, bởi mùi của địa đại, bởi vị của thủy đại được gọi là nước bọt - và do được giúp đỡ trong việc nắm bắt sắc v.v... Học thuyết của họ là: năng lực làm sáng tỏ sắc v.v... của nhãn v.v... chỉ khi có các nhân hỗ trợ như ánh sáng v.v..., và trạng thái làm y chỉ duyên cho nhĩ thức của khoảng không là đặc tính. Tuy nhiên, vì khoảng không không có trạng thái là đại chủng như hỏa đại v.v..., nên việc nắm bắt "một cách thích hợp" (được nói đến). Hoặc, theo quan điểm của người khác rằng "khoảng không cũng là đặc tính của đại chủng như sắc v.v...", thì nên kết hợp như sau: "bởi các đặc tính của các đại chủng tương ứng một cách thích hợp" - bởi sắc quang của hỏa đại, bởi âm thanh của khoảng không được gọi là hư không, bởi mùi của phong đại, bởi vị của thủy đại, bởi xúc của địa đại.

Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa, vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa, pathaviyā surabhiādino gandhassa, āpe ca rasassa madhurassāti imesaṃ visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āhāti. Tasseva ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināva upāyena dutiyavādinopi niggaho hotīti. Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ uddharitvā [Pg.92] taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsave hi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassa eva gandhena adhikena bhavitabbaṃ. Uṇhodakasaṃyutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbheyyāti uṇhodake vaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītodakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassa ubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā. Tannivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesaparikappanapahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyeta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.

Do vì nhận thấy trạng thái trội vượt của sắc v.v... (nên) người theo thuyết thứ nhất đã nói rằng: ‘Sắc v.v... là các đặc tính của chúng nó,’ do vì sự nhận thức về các pháp này là sắc sáng chói ở trong lửa, là tiếng được nghe một cách tự nhiên ở trong gió, là mùi hương thơm ngát v.v... ở trong đất, và là vị ngọt ở trong nước, vốn được liên kết với các sự đặc biệt. Chính đối với người ấy, câu trả lời đã được nói đến bằng các từ ‘iccheyyāmā’ v.v... Và cũng chính bằng phương pháp này, sự bác bỏ đối với những người theo thuyết thứ hai cũng xảy ra. Hoặc là, nên được hiểu rằng đoạn văn ‘athāpi vadeyyuṃ’ v.v... đã được nói đến để nêu lên và bác bỏ luận thuyết của Kaṇāda, người đã nói rằng: ‘Nhãn v.v... đã được tạo ra bởi các đại chủng là lửa, hư không, đất, nước, và gió, vốn có các đặc tính đặc biệt là sắc v.v...’ Nếu (hỏi rằng): ‘Mặc dù được tìm thấy trong rượu, mùi là của đất không tương tự như bông gòn vốn được kết hợp với nước, do đó không có sự đạt đến trạng thái trội vượt của mùi bông gòn phải không?’ (Đáp rằng): Không phải vậy, do vì không bị áp đảo. Thật vậy, ở trong rượu, đất được kết hợp với nước đã bị nước áp đảo, chứ không phải đất của bông gòn. Do đó, chính mùi của nó phải trội hơn. Và do vì lửa kết hợp với nước nóng là lớn lao và có thể nhận biết được, nên cũng giống như xúc của nó, sắc của nó cũng sáng chói và có thể nhận biết được. Do đó, so với sắc trong nước nóng, sắc của nước lạnh không liên quan đến lửa sẽ bị suy giảm. Do đó, (điều này được nói) là do sự không có mặt của cả hai điều này. Thật vậy, do sự không có mặt của chúng, tính chất đặc tính đặc biệt của lửa v.v... đối với sắc v.v... đã bị loại bỏ. Do sự loại bỏ đó, lý do này là ‘do vì không được hỗ trợ bởi các đặc tính của lửa v.v... là sắc v.v...’ đã bị loại bỏ. Như vậy, theo trình tự, sự không có mặt của cả hai là nguyên nhân cho việc từ bỏ sự phỏng đoán về đặc tính đặc biệt, nên ngài đã nói ‘tasmā pahāyeta’ v.v... Để chỉ ra rằng: ‘Ngay cả trong một kalāpa, sắc, vị v.v... cũng không tương tự nhau, huống hồ gì là nhãn v.v... trong các kalāpa khác nhau, ngay cả khi không có sự khác biệt của các đại chủng,’ ví dụ về sắc, vị v.v... đã được nêu ra.

Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādi vuttaṃ. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvabhavappatthanānipphannaṃ cakkhādivisesahetutāya aññamaññassa asādhāraṇanti ca kammavisesoti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa paccayo hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti. Na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti.

Nếu không có sự khác biệt của các đại chủng, vậy thì cái gì là nguyên nhân cho sự khác biệt của nhãn v.v...? Để chỉ ra điều đó, đoạn văn ‘yaṃ aññamaññassā’ti v.v... đã được nói đến. Nên được hiểu rằng, ngay cả một nghiệp duy nhất, được tạo ra bởi sự mong cầu một cuộc hiện hữu, một tự thể có năm xứ, cũng được gọi là ‘không chung cho nhau’ và là ‘nghiệp đặc biệt’ do vì là nguyên nhân cho sự khác biệt của nhãn v.v... Thật vậy, nghiệp ấy không phải là duyên cho tai bằng chính sự khác biệt mà nó là duyên cho mắt, do vì sẽ dẫn đến tình trạng không có căn khác. Qua lời dạy: ‘Vào khoảnh khắc tái tục, tư đại hành là duyên cho các sắc do nghiệp tạo bằng nghiệp duyên,’ (Paṭṭh. 2.12.78) được hiểu rằng một tư duy nhất là nghiệp duyên cho tất cả các sắc do nghiệp tạo đang hiện hữu vào khoảnh khắc tái tục. Thật vậy, nếu khi ấy có sự phát sinh của các căn do các tư khác nhau, thì sẽ dẫn đến trường hợp sắc do nghiệp tạo được tạo ra bởi cả nghiệp dục giới và nghiệp đại hành. Và một sự tái tục không được tạo ra bởi nhiều nghiệp. Do đó, đã được chứng minh rằng sự phát sinh của nhiều căn là do một nghiệp duy nhất.

435. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānaṃ nissaye allīyantīti [Pg.93] te nissayavasena allīnā. Phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattā. Aparo nayo – cakkhusotāni appattavisayaggāhakāni sāntare, adhike ca visaye viññāṇuppattihetubhāvato. Sotampi sampattavisayaggāhīti keci. Yadi sotaṃ sampattaggāhi, cittajo saddo sotaviññāṇassa ārammaṇaṃ na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ uppatti atthi. Pāḷiyañca avisesena saddārammaṇassa sotaviññāṇārammaṇabhāvo vutto. Kiñca disādesavavatthānañca saddassa na siyā, attano visayipadesassa eva gahetabbato gandho viya. Tasmā yattha uppanno saddo, tattheva ṭhito. Sace sotapathe āpāthamāgacchati, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathāpākaṭe gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ, gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāva avasānā kamena pākaṭībhūte, dūrassa ca avasāne, majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayaggahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto ‘‘cirena suto’’ti adhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, tannissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati. Yadi saddassa bhūtaparamparāya samantato pavatti natthi, kathaṃ paṭighosuppattīti? Dūre ṭhitopi saddo aññattha paṭighosuppattiyā, bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ.

435. Vật làm nơi nương tựa không dính liền của cái này, do đó được gọi là ‘anallīnanissayo’ (có nơi nương tựa không dính liền); đó là đối tượng được gọi là sắc và tiếng. Các nơi nương tựa của mùi và vị dính liền vào nơi nương tựa của mũi và lưỡi, do đó chúng được gọi là ‘allīnā’ (dính liền) theo nghĩa nơi nương tựa. Xúc tự nó dính liền vào nơi nương tựa của thân do vì là đại chủng. Một phương pháp khác: Mắt và tai là những cơ quan bắt giữ đối tượng chưa đến gần, do vì là nguyên nhân cho sự phát sinh của thức đối với đối tượng có khoảng cách và đối tượng lớn. Một số người cho rằng tai cũng bắt giữ đối tượng đã đến gần. Nếu tai bắt giữ đối tượng đã đến gần, thì tiếng do tâm sinh sẽ không phải là đối tượng của nhĩ thức. Thật vậy, không có sự phát sinh của các pháp do tâm sinh ở bên ngoài. Và trong Pāḷi, trạng thái làm đối tượng của nhĩ thức đối với đối tượng âm thanh đã được nói đến một cách không phân biệt. Hơn nữa, sẽ không có sự xác định về phương hướng và địa điểm của tiếng, do vì nó chỉ có thể được bắt giữ tại chính nơi của chủ thể cảm nhận của nó, giống như mùi. Do đó, tiếng phát sinh ở đâu thì nó đứng yên ở đó. Nếu nó đi vào phạm vi của tai, thì chẳng phải những tiếng của thợ giặt v.v... sẽ được những người ở xa nghe thấy sau một thời gian dài sao? Không phải vậy, do vì có sự khác biệt trong việc bắt giữ âm thanh tùy theo mức độ rõ ràng đối với những người ở xa và ở gần. Thật vậy, cũng giống như đối với tiếng nói, tùy theo mức độ rõ ràng đối với người ở xa và ở gần, do sự khác biệt trong việc bắt giữ mà có sự không bắt giữ và sự bắt giữ các đặc điểm chi tiết; tương tự như vậy, đối với tiếng của thợ giặt v.v..., khi nó trở nên rõ ràng một cách tuần tự từ đầu đến cuối đối với người ở gần, và khi nó trở nên rõ ràng như một khối liên tục ở cuối hoặc ở giữa đối với người ở xa, do sự khác biệt của các sự bắt giữ có tính quyết định (xảy ra) sau lộ trình nhĩ thức, nên có sự tưởng tượng rằng ‘đã nghe nhanh’ hoặc ‘đã nghe sau một thời gian dài.’ Tuy nhiên, tiếng đó, nơi nó đã phát sinh, nó đi vào phạm vi của tai ngay trong khoảnh khắc hiện hữu của chính nó trong khi vẫn nương tựa vào đó. Nếu không có sự lan truyền của tiếng từ chuỗi các đại chủng ra xung quanh, làm sao có sự phát sinh của tiếng vang? (Đáp rằng): Nên được hiểu rằng, tiếng, dù ở xa, cũng là duyên cho sự phát sinh của tiếng vang ở nơi khác và cho sự rung động của bát đĩa v.v..., giống như nam châm là duyên cho sự chuyển động của sắt.

436. Pubbe lakkhaṇādinā vibhāvitampi cakkhuṃ ṭhitaṭṭhānādito vibhāvetuṃ ‘‘cakkhu cetthā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha cakkhu sādhayamānaṃ tiṭṭhatīti sambandho. Ca-kāro byatirekattho, tenassa vuccamānameva visesaṃ joteti. Etthāti etesu yathāniddiṭṭhesu pañcasu upādārūpesu. ‘‘Sarīrasaṇṭhānuppattidese’’ti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ tannissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaṃ parivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi [Pg.94] upatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattaakkhipaṭalabyāpanavacaneneva cakkhussa anekakalāpagatabhāvaṃ dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Cakkhuviññāṇassa vatthubhāvaṃ nissayabhāvato āvajjanasampaṭicchanādīnaṃ tadārammaṇāvasānānaṃ dvārabhāvaṃ samavasaraṭṭhānato. Taṃ panetaṃ cakkhu adhiṭṭhānabhedato, tatthāpi paccekaṃ anekakalāpagatabhāvato anekampi samānaṃ sāmaññaniddesena āvajjanāya ekattā, ekasmiṃ khaṇe ekasseva ca kiccakarattā ekaṃ katvā vuttaṃ. Evampi bahūsu kathamekasseva kiccakarattaṃ. Yaṃ tattha visadaṃ hutvā rūpābhighātārahaṃ, taṃ viññāṇassa nissayo hotīti gahetabbaṃ. Phoṭṭhabbaviseso viya kāyaviññāṇassa ārammaṇabhāve.

436. Mặc dù trước đây nhãn đã được trình bày qua tướng v.v..., (đoạn văn) bắt đầu bằng «cakkhu cettha» được khởi đầu để trình bày (nhãn) từ nơi trú v.v... Ở đây, có sự liên kết là «nhãn tồn tại trong khi hoàn thành (chức năng)». Từ ca có nghĩa là phân biệt (byatireka), do đó nó làm sáng tỏ đặc tính sắp được nói đến của nhãn. Ettha có nghĩa là «trong năm sắc y sinh này đã được chỉ dẫn». Bằng câu «ở nơi phát sinh hình dáng thân thể», (chú giải) loại trừ phần tròng đen còn lại. Nó tồn tại, thấm khắp bảy lớp màng mắt như chất nhờn, được bốn đại hỗ trợ làm nơi nương tựa cho chính nó, được nuôi dưỡng và bao bọc bởi mạng quyền, sắc v.v... nương tựa vào bốn đại đó, được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm, và vật thực là những thứ làm phát sinh sắc trong ba thời kỳ. Chỉ bằng lời nói về sự thấm khắp bảy lớp màng mắt, (chú giải) cho thấy rằng nhãn tồn tại trong nhiều tổng hợp sắc (kalāpa). Về kích thước, câu «bằng đầu con chấy» được nói vì nó diễn ra trong một khu vực chỉ bằng đầu con chấy. (Nhãn) là vật (vatthu) của nhãn thức do là nơi nương tựa (nissaya); là cửa (dvāra) của các tâm từ khai môn, tiếp thâu... cho đến na cảnh (tadārammaṇa) do là nơi diễn ra (samavasaraṭṭhāna). Nhưng nhãn này, mặc dù có nhiều do sự khác biệt về nơi trú (hai mắt), và trong mỗi nơi trú lại có nhiều do tồn tại trong nhiều tổng hợp sắc, nhưng được nói là một bằng cách gộp lại, do sự chỉ dẫn chung, do sự thống nhất đối với (tâm) khai môn, và do trong một khoảnh khắc chỉ có một (nhãn) thực hiện chức năng. Dù vậy, làm thế nào mà trong số nhiều (nhãn) chỉ có một thực hiện chức năng? Cần phải hiểu rằng: trong số đó, nhãn nào trong sáng và có khả năng tiếp xúc với sắc, nhãn đó là nơi nương tựa của thức. Giống như xúc đặc biệt trong trường hợp là đối tượng của thân thức.

Manupassatīti ma-kāro padasandhikaro, atha vā manūti macco.

Trong từ manupassati, mẫu tự ma dùng để nối âm; hoặc cách khác, manu là con người.

Aṅgulivedhakaṃ aṅgulīyakaṃ.

Aṅgulivedhakaṃ là chiếc nhẫn (aṅgulīyakaṃ).

Visamajjhāsayatāya cakkhu vammikachiddābhiratasappo viya, bilajjhāsayatāya sotaṃ udakabilābhiratakumbhīlo viya, ākāsajjhāsayatāya ghānaṃ ajaṭākāsābhiratapakkhī viya, gāmajjhāsayatāya jivhā gāmābhiratakukkuro viya, upādinnakajjhāsayatāya kāyo āmakasusānābhiratasiṅgālo viya passitabboti dassento ‘‘vammi…pe… daṭṭhabbā’’ti āha. Visamajjhāsayatā ca cakkhussa visamajjhāsayaṃ viya hotīti katvā vuttā, cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu visamajjhāsayaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Sabbopi ca yathāvutto papañco sotādīsupi yathārahaṃ veditabbo.

Khi trình bày rằng: «Do có khuynh hướng không đồng đều, nhãn cần được xem như con rắn thích thú trong hang ổ mối; do có khuynh hướng về hang hốc, nhĩ cần được xem như con cá sấu thích thú trong hang nước; do có khuynh hướng về không gian, tỷ cần được xem như con chim thích thú trong bầu trời không vướng mắc; do có khuynh hướng về làng mạc, thiệt cần được xem như con chó thích thú trong làng; do có khuynh hướng về thân thể được chấp thủ, thân cần được xem như con chó rừng thích thú trong nghĩa địa có xác chết tươi», ngài đã nói «vammi…pe… daṭṭhabbā». Và khuynh hướng không đồng đều của nhãn được nói đến vì nó giống như có khuynh hướng không đồng đều; hoặc, nhãn cần được xem là có khuynh hướng không đồng đều theo khuynh hướng của người có mắt. Phương pháp này cũng áp dụng cho các giác quan còn lại. Và tất cả sự trình bày chi tiết như đã nói cũng cần được hiểu một cách tương xứng đối với nhĩ v.v...

437. Cakkhumhi, cakkhussa vā paṭihananaṃ cakkhupaṭihananaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ. Paṭihananañcettha yathāvutto abhighātova. Visayabhāvo ārammaṇapaccayatā. Kāmaṃ sā eva gocaratā, tathāpi visayagocarānaṃ ayaṃ viseso – anaññatthabhāvo, tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa. Visayabhāve cassa yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Yattha pana kāyaviññattiādike.

437. Sự va chạm vào nhãn, hoặc của nhãn, là sự va chạm của nhãn (cakkhupaṭihananaṃ); nó có tướng trạng là sự va chạm đó, nên gọi là có tướng trạng là sự va chạm của nhãn (cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ). Và sự va chạm ở đây chính là sự tiếp xúc như đã nói. Trạng thái đối tượng (visayabhāva) là tính duyên cảnh (ārammaṇapaccayatā). Quả thực, đó cũng chính là hành xứ (gocaratā), tuy nhiên đây là sự khác biệt giữa đối tượng (visaya) và hành xứ (gocara): đối với nhãn thức, (visaya là) sự không xảy ra ở nơi khác (ngoài sắc cảnh), và (gocara là) sự thường xuyên diễn ra trong sắc cảnh đó. Và điều cần nói về trạng thái đối tượng của nó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau. Nhưng ở nơi thân biểu tri v.v...

438. Itthiyā [Pg.95] bhāvo, ‘‘itthī’’ti vā bhavati etena cittaṃ, abhidhānañcāti itthibhāvo, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti itthibhāvalakkhaṇaṃ. Tato eva ‘‘itthī’’ti taṃsahitaṃ santānaṃ pakāsentaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘itthīti pakāsanarasa’’nti. Vaṭṭaṃsatā avisadahatthapādāditā ca itthiliṅgaṃ. Thanamaṃsāvisadatā, nimmassudāṭhitā, kesabandhanaṃ, vatthaggahaṇañca ‘‘itthī’’ti sañjānanassa paccayabhāvato itthinimittaṃ. Daharakālepi suppakamusalakādīhi kīḷā, mattikatakkena suttakantanādi ca itthikuttaṃ, itthikiriyāti attho. Avisadaṭṭhānagamanādiko ākāro itthākappo. Aparo nayo – itthīnaṃ muttakaraṇaṃ itthiliṅgaṃ. Sarādhippāyā itthinimittaṃ. Avisadaṭṭhānagamananisajjākhādanabhojanādikā itthikuttaṃ. Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo. Imāni ca itthiliṅgādīni yathāsakaṃ kammādinā paccayena uppajjamānānipi yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti itthindriyaṃ tesaṃ kāraṇanti katvā vuttaṃ ‘‘itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Itthiliṅgādīsu eva ca kāraṇabhāvasaṅkhātena adhipatibhāvena tassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato, itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato.

438. Trạng thái của người nữ (itthiyā bhāvo); hoặc, do pháp này mà tâm và danh xưng «người nữ» phát sinh, nên gọi là nữ tánh (itthibhāvo); nó có tướng trạng đó, nên gọi là có tướng trạng nữ tánh (itthibhāvalakkhaṇaṃ). Chính vì vậy, nó giống như biểu hiện dòng tương tục cùng với nó là «người nữ», nên được nói là «có phận sự biểu hiện là người nữ». Vai tròn, tay chân không rõ nét v.v... là nữ tướng (itthiliṅgaṃ). Bắp thịt ở vú không rõ nét, không có râu và ria, cách búi tóc, cách mặc y phục, do là duyên cho sự nhận biết «đây là người nữ», nên là nữ tiêu (itthinimittaṃ). Ngay cả khi còn nhỏ, việc chơi với nia, chày nhỏ v.v..., việc kéo sợi bằng con quay bằng đất sét v.v... là nữ thái (itthikuttaṃ), có nghĩa là hành vi của người nữ. Dáng vẻ như đứng, đi không rõ nét là nữ nghi (itthākappo). Một phương pháp khác: cơ quan tiểu tiện của người nữ là nữ tướng (itthiliṅgaṃ). Giọng nói và ý định là nữ tiêu (itthinimittaṃ). Việc đứng, đi, ngồi, ăn, nhai không rõ nét là nữ thái (itthikuttaṃ). Hình dáng của người nữ là nữ nghi (itthākappo). Và những nữ tướng này v.v..., mặc dù phát sinh do duyên của chúng như nghiệp v.v..., nhưng phần lớn chúng chỉ phát sinh trong dòng tương tục cùng với nữ quyền, mang những hình thái tương ứng đó. Do đó, nữ quyền là nguyên nhân của chúng, vì vậy đã nói rằng «có sự hiện khởi là trạng thái nguyên nhân của nữ tướng, nữ tiêu, nữ thái, và nữ nghi». Và tính chất quyền của nó được nói đến do vai trò làm chủ, được gọi là trạng thái nguyên nhân, chính trong các nữ tướng v.v...; bởi vì trong dòng tương tục cùng với quyền này, các duyên của sắc có hình thái nữ tướng v.v... không thể phát sinh theo cách khác, và vì các sắc đó là duyên cho sự nhận thức là «người nữ».

Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ, upatthambhakaṃ vā, na ca aññesaṃ kalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ, āhāro viya vā kalāpantararūpānañca ‘‘indriyaatthiavigatapaccayo’’ti pāḷiyaṃ na vuttaṃ. Yasmā ca paccayantarādhīnāni liṅgādīni, tasmā yatthassa ādhipaccaṃ, taṃsadisesu matacittakatarūpesupi taṃsaṇṭhānatā dissati. Esa nayo purisindriyepi. Yaṃ panettha visadisaṃ, taṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā ekasmiṃ santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādi (yama. 3.indriyayamaka.188) vacanato, tasmā ubhatobyañjanakassāpi ekasmiṃ khaṇe ekameva hotīti veditabbaṃ. Ye pana ‘‘sarīrekadesavutti bhāvarūpa’’nti vadanti, tesampi taṃ micchāti dassetuṃ ‘‘tadubhayampi…pe… byāpakamevā’’ti vatvā yadi evaṃ kāyappasādena saṅkaro siyāti āsaṅkaṃ nivattento ‘‘na ca kāyappasādenā’’tiādimāha. Tassattho – yadipi [Pg.96] sakalasarīrabyāpitāya kāyappasādena aṭṭhitokāse ṭhitanti vattabbataṃ nāpajjati, tena pana bhinnanissayattā ṭhitokāse ṭhitantipi vattabbataṃ nāpajjatīti ayameva cettha nippariyāyakathā. ‘‘Rūparasādayo viyā’’ti etena samānanissayesupi nāma saṅkaro natthi lakkhaṇabhedato, kimaṅgaṃ pana bhinnanissayasabhāvesūti dasseti.

Vả lại, vì nữ quyền không phải là tác nhân sinh khởi, cũng không phải là tác nhân bảo tồn, hay là tác nhân nâng đỡ cho các sắc pháp ngay cả trong thập pháp sắc tính, và cũng không cho các sắc pháp trong các kalāpa khác, do đó, trong Pāḷi đã không nói rằng nó là “quyền, hiện hữu, bất ly duyên” đối với toàn bộ các sắc pháp khác như mạng quyền, hoặc đối với các sắc pháp trong các kalāpa khác như vật thực. Và vì các tướng v.v... tùy thuộc vào các duyên khác, do đó, ngay cả trong các sắc pháp đã chết hay được vẽ v.v... tương tự với cái mà nó chi phối, hình dạng của nó vẫn được thấy. Phương pháp này cũng áp dụng cho nam quyền. Điều gì khác biệt ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Vì hai pháp này không cùng tồn tại trong một dòng tương tục, theo lời dạy “Nữ quyền sanh khởi nơi người nào, nam quyền có sanh khởi nơi người đó không? Không” v.v..., do đó, nên hiểu rằng ngay cả đối với người lưỡng tính, trong một khoảnh khắc chỉ có một quyền duy nhất tồn tại. Để chỉ ra rằng quan điểm của những người nói rằng “sắc tính chỉ tồn tại trong một phần của cơ thể” là sai, sau khi nói “cả hai đều... lan khắp”, và để bác bỏ nghi ngờ rằng “nếu vậy, sẽ có sự hỗn tạp với thân tịnh sắc”, ngài đã nói “na ca kāyappasādenā” v.v... Ý nghĩa của nó là: Mặc dù do sự lan khắp toàn thân, nó không đạt đến tình trạng có thể nói là “nằm ở nơi thân tịnh sắc không nằm”, nhưng do có nơi nương tựa khác nhau, nó cũng không đạt đến tình trạng có thể nói là “nằm ở nơi thân tịnh sắc nằm”. Đây chính là lời nói trực tiếp ở đây. Bằng câu “giống như sắc, vị v.v...”, ngài chỉ ra rằng: Ngay cả trong các pháp có cùng nơi nương tựa, cũng không có sự hỗn tạp do sự khác biệt về đặc tính, huống hồ là trong các pháp có bản chất và nơi nương tựa khác nhau.

439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇanti attanā sahajātarūpānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ. Jīvitindriyassa ekantakammajattā sahaja-ggahaṇeneva anupāletabbānampi kammajabhāvo siddhoti kammaja-ggahaṇaṃ na kataṃ. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyinopi kammajarūpassa pavattihetubhāvena taṃ anupālakaṃ, tasmā sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ. Na hi kammajānaṃ kammaṃyeva ṭhitihetu bhavituṃ arahati āhārajādīnaṃ āhārādi viya. Kiṃ kāraṇā? Taṅkhaṇābhāvato. Tesanti sahajarūpānaṃ. Pavattanaṃ yāpanaṃ. Ṭhapanaṃ ṭhitihetutā. Attanā anupālanavasena yāpetabbāni pavattetabbāni bhūtāni etassa padaṭṭhānanti yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Anupālanalakkhaṇādimhīti ādi-saddena pavattanarasādimeva saṅgaṇhāti. Atthikkhaṇeyevāti anupāletabbānaṃ atthikkhaṇeyeva. Asati anupāletabbe uppalādimhi kiṃ udakaṃ anupāleyya. Yadi kammajānaṃ ṭhitihetumantarena ṭhiti na hoti, jīvitindriyassa ko ṭhitihetūti āha ‘‘saya’’ntiādi. Yadi kammajānaṃ ṭhānaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ, atha kasmā sabbakālaṃ na ṭhapetīti āha ‘‘na bhaṅgato’’tiādi. Tassa tassa anupālanādikassa sādhanato. Taṃ sādhanañca jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddharūpassa hi matarūpato kammajassa, tadanubandhabhūtassa ca utusamuṭṭhānādito jīvitindriyakato viseso, na kevalaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva, pabandhānupacchedassāpi jīvitindriyaṃ kāraṇanti daṭṭhabbaṃ, itarathā āyukkhayato maraṇaṃ na yujjeyyāti.

439. (Mạng quyền) có đặc tính bảo tồn các sắc đồng sanh nghĩa là có đặc tính bảo tồn các sắc pháp sanh khởi cùng với chính nó. Vì mạng quyền hoàn toàn do nghiệp sanh, nên chỉ bằng việc dùng từ “đồng sanh” cũng đã xác định được rằng các pháp được bảo tồn cũng là do nghiệp sanh, do đó, từ “do nghiệp sanh” đã không được dùng. Nó bảo tồn sắc do nghiệp sanh, dù chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc tương ứng, bằng cách làm nhân cho sự tiếp diễn, do đó, nó có đặc tính bảo tồn các sắc đồng sanh. Vì nghiệp không thể là nhân cho sự tồn tại của các sắc do nghiệp sanh, giống như vật thực v.v... là nhân cho sự tồn tại của các sắc do vật thực sanh v.v... Tại sao? Vì nghiệp không có mặt trong khoảnh khắc đó. “Của chúng” nghĩa là của các sắc đồng sanh. “Sự tiếp diễn” là sự duy trì. “Sự thiết lập” là tính chất làm nhân cho sự tồn tại. Các đại hiển được duy trì, được làm cho tiếp diễn bởi chính nó thông qua việc bảo tồn, là nhân cần thiết của nó, do đó, nó có các đại hiển cần được duy trì làm nhân cần thiết. Trong câu “có đặc tính bảo tồn v.v...”, từ “v.v...” bao gồm cả vai trò làm cho tiếp diễn v.v... “Chỉ trong khoảnh khắc tồn tại” nghĩa là chỉ trong khoảnh khắc tồn tại của các pháp được bảo tồn. Khi không có đối tượng được bảo tồn như hoa sen v.v..., nước có thể bảo tồn cái gì? Nếu sự tồn tại của các sắc do nghiệp sanh không xảy ra nếu không có nhân cho sự tồn tại, thì cái gì là nhân cho sự tồn tại của mạng quyền? (Để trả lời điều này,) ngài nói “chính nó” v.v... Nếu sự tồn tại của các sắc do nghiệp sanh phụ thuộc vào mạng quyền, vậy tại sao nó không thiết lập chúng mọi lúc? (Để trả lời điều này,) ngài nói “không phải từ sự hoại diệt” v.v... Do sự hoàn thành của các nhiệm vụ bảo tồn v.v... tương ứng. Và sự hoàn thành đó là do nó là duyên cho sự đặc biệt của việc đang sống. Vì có sự khác biệt do mạng quyền tạo ra giữa sắc được ràng buộc bởi quyền và sắc của người chết, giữa sắc do nghiệp sanh và sắc do thời tiết sanh v.v... đi kèm theo nó. Nên hiểu rằng mạng quyền không chỉ là nguyên nhân cho sự tồn tại trong một khoảnh khắc, mà còn là nguyên nhân cho sự không gián đoạn của dòng tương tục. Nếu không, cái chết do hết tuổi thọ sẽ không hợp lý.

440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthūti kathametaṃ viññātabbanti? Āgamato, yuttito ca. ‘‘Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti [Pg.97] (paṭṭhā. 1.1.8) evamādi āgamo. Yadi evaṃ, kasmā rūpakaṇḍe taṃ na vuttanti? Tattha avacanaṃ aññakāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Desanābhedo. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissayaṃ. Nissitavasena ca vatthudukādidesanā pavattā ‘‘atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthū’’tiādinā (dha. sa. 584). Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi na tadanuguṇā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyunti ekarasā desanā na bhaveyya. Ekarasañca desanaṃ desetuṃ idha satthu ajjhāsayo. Tasmā tattha hadayavatthu na vuttaṃ, na alabbhamānattāti daṭṭhabbaṃ.

440. Làm thế nào để hiểu rằng ý vật có đặc tính làm nơi nương tựa cho ý giới và ý thức giới? (Nên hiểu) qua kinh điển và qua lý luận. Kinh điển là những đoạn như “Sắc pháp nào mà ý giới và ý thức giới nương vào để sanh khởi, sắc pháp đó là duyên cho ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng với chúng bằng y chỉ duyên” v.v... Nếu vậy, tại sao nó không được nói đến trong chương về sắc? Việc không nói đến ở đó là do một lý do khác. Lý do đó là gì? Là sự khác biệt trong cách thuyết giảng. Giống như nhãn thức v.v... hoàn toàn nương tựa vào nhãn v.v..., ý thức không hoàn toàn nương tựa vào ý vật. Và sự thuyết giảng về các cặp đôi vật v.v... được tiến hành dựa trên sự nương tựa, như “có sắc pháp là vật của nhãn thức, có sắc pháp không phải là vật của nhãn thức” v.v... Ngay cả khi các cặp đôi v.v... được nói đến liên quan đến phần (ý thức) hoàn toàn nương tựa vào ý vật, bằng những câu như “có sắc pháp là vật của ý thức” v.v..., thì các cặp đôi đối tượng v.v... tương ứng với chúng cũng không thể có được. Vì không thể nói rằng “có sắc pháp là đối tượng của ý thức, có sắc pháp không phải là đối tượng của ý thức”, nên các cặp đôi vật và đối tượng sẽ có đường lối khác nhau, và bài thuyết giảng sẽ không đồng nhất. Và ở đây, ý định của Bậc Đạo Sư là thuyết một bài giảng đồng nhất. Do đó, ý vật không được nói đến ở đó, nên hiểu rằng không phải vì nó không thể có được.

Yutti pana evaṃ veditabbā – nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dhātudvayaṃ pañcavokārabhave. Tattha rūpāyatanādīnaṃ, ojāya ca indriyabaddhato bahipi pavattidassanato na taṃnissayatā yujjati, itthipurisindriyānampi tadubhayarahitepi santāne dhātudvayadassanato na taṃnissayatā yujjati, jīvitindriyassāpi aññakiccaṃ vijjatīti na taṃnissayatā yujjati evāti pārisesato hadayavatthu, tesaṃ nissayoti viññāyati. Sakkā hi vattuṃ nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dhātudvayaṃ pañcavokārabhave rūpapaṭibaddhavuttibhāvato. Yaṃ yañhi rūpapaṭibaddhavutti, taṃ taṃ nipphannaupādāyarūpanissayaṃ diṭṭhaṃ yathā ‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’ti. ‘‘Pañcavokārabhave’’ti ca visesanaṃ manoviññāṇadhātuvasena kataṃ. Manodhātu pana catuvokārabhave nattheva. Nanu ca indriyanissayatāyapi sādhanato viruddho hetu āpajjatīti? Na diṭṭhabādhanato. Diṭṭhaṃ hetaṃ cakkhuviññāṇassa viya dhātudvayassa vatthuno mandatikkhādiananuvidhānaṃ. Tathā hissa pāḷiyaṃ indriyapaccayatā na vuttā. Tena tadanuvidhānasaṅkhātā indriyanissayatā bādhīyati. Hotu dhātudvayanissayo hadayavatthu, upādāyarūpañca, etaṃ pana kammasamuṭṭhānaṃ, paṭiniyatakiccaṃ, hadayapadese ṭhitamevāti kathaṃ viññāyatīti? Vuccate – vatthurūpabhāvato kammasamuṭṭhānaṃ cakkhu viya, tato eva [Pg.98] paṭiniyatakiccaṃ, vatthurūpabhāvatoti ca viññāṇanissayabhāvatoti attho. Aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā kiñci cintentassa hadayassa khijjanato tatthetamavaṭṭhitanti viññāyati. Tāsaññeva dhātūnanti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃyeva. Nissayabhāvato upari āropetvā vahantaṃ viya paccupatiṭṭhatīti ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Lập luận nên được hiểu như thế này: Trong cõi ngũ uẩn, hai giới (ý giới và ý thức giới) nương vào sắc y sinh và sắc sở tạo. Trong đó, vì sắc xứ v.v... và vật thực cũng được thấy sanh khởi cả bên ngoài (thân) chúng sanh có các quyền, nên sự nương tựa vào chúng là không hợp lý. Vì hai giới cũng được thấy trong dòng tương tục không có cả hai nữ quyền và nam quyền, nên sự nương tựa vào chúng cũng không hợp lý. Vì mạng quyền cũng có phận sự khác, nên sự nương tựa vào nó chắc chắn không hợp lý. Do đó, bằng phương pháp loại trừ, được hiểu rằng ý vật là nơi nương của chúng (hai giới ấy). Thật vậy, có thể nói rằng hai giới trong cõi ngũ uẩn nương vào sắc y sinh và sắc sở tạo, vì sự hiện hữu của chúng liên hệ đến sắc. Bất cứ cái gì có sự hiện hữu liên hệ đến sắc, cái đó được thấy là nương vào sắc y sinh và sắc sở tạo, như “nhãn thức giới”. Và tính từ “trong cõi ngũ uẩn” được nói theo ý nghĩa của ý thức giới. Còn ý giới thì chắc chắn không có trong cõi tứ uẩn. Chẳng phải là do chứng minh được sự nương tựa vào quyền, nhân bị mâu thuẫn sẽ xảy ra sao? Không, vì sự bác bỏ đã được thấy. Thật vậy, điều này đã được thấy: sự không tuân theo (tình trạng) chậm lụt hay bén nhạy v.v... của vật đối với hai giới, không giống như (vật đối với) nhãn thức. Thật vậy, trong Pāli, duyên quyền của nó đã không được nói đến. Do đó, sự nương tựa vào quyền, được gọi là sự tuân theo nó, bị bác bỏ. Cứ cho rằng ý vật là nơi nương của hai giới, và là sắc sở tạo, nhưng làm sao biết được rằng nó do nghiệp sanh, có phận sự nhất định, và chỉ nằm ở vùng tim? Được trả lời: Vì là sắc vật, nó do nghiệp sanh, giống như nhãn (vật); chính vì thế nó có phận sự nhất định. Và “vì là sắc vật” có nghĩa là “vì là nơi nương của thức”. Khi một người suy nghĩ về điều gì đó sau khi đã chú tâm, tác ý, và hướng tâm với toàn bộ tâm ý, do sự mệt mỏi của tim, người ta hiểu rằng nó (ý vật) được thiết lập ở đó. “Của chính những giới ấy” tức là của chính ý giới và ý thức giới. Vì là nơi nương, nó hiện khởi như thể đang nâng đỡ và mang đi từ bên trên, nên (trạng thái của nó là) sự nâng đỡ. Phần còn lại theo phương pháp đã nói ở dưới.

441. Abhikkamo ādi yesaṃ te abhikkamādī. Ādi-saddena paṭikkamasamiñjanapasāraṇaukkhepanaavekkhepanādikā sabbā kiriyā pariggayhati. Tesaṃ abhikkamādīnaṃ pavattakaṃ cittaṃ samuṭṭhānaṃ yassā sā abhikkamādippavattakacittasamuṭṭhānā, vāyodhātu. Tassā yaṃ sahajarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanasaṅkhātaṃ kiccaṃ, tassa sahakārīkāraṇabhūto ākāraviseso kāyaviññatti nāmāti dassento āha ‘‘abhikkamādi…pe… kāyaviññattī’’ti.

441. Những gì có sự đi tới làm đầu, chúng là những thứ bắt đầu bằng sự đi tới. Bằng từ “ādi” (đầu), tất cả các hành động như đi lui, co lại, duỗi ra, nâng lên, hạ xuống v.v... đều được bao gồm. Phong đại mà có tâm làm cho những thứ như đi tới v.v... sanh khởi làm nguồn gốc, thì (phong đại) đó được gọi là “có nguồn gốc từ tâm làm cho những thứ như đi tới v.v... sanh khởi”. Để chỉ ra rằng: “Phận sự của phong đại ấy được gọi là sự làm cứng, sự nâng đỡ, và sự chuyển động đối với thân sắc đồng sanh; một dạng đặc biệt trở thành nguyên nhân hỗ trợ cho phận sự ấy được gọi là thân biểu tri”, ngài đã nói “abhikkamādi…pe… kāyaviññattīti”.

Kassa pana ākāravikāroti? Sāmatthiyato vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ. Kiṃ taṃ sāmatthiyaṃ? Cittajatā, upādāyarūpatā ca. Atha vā vāyodhātuyā ākāravikāro sahaja…pe… paccayoti sambandhitabbaṃ. Yadi evaṃ viññattiyā upādāyarūpabhāvo na yujjati. Na hi upādāyarūpaṃ ekabhūtasannissayaṃ atthi. ‘‘Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti hi vuttaṃ, nāyaṃ doso catunnaṃ vikāro catūsu ekassāpi hoti catusādhāraṇadhanaṃ viya. Vāyodhātuadhikatāya ca kalāpassa ‘‘vāyodhātuyā’’ti vacanaṃ na virujjhati. Evaṃ adhikatā ca sāmatthiyato, na pamāṇato. Aññathā hi avinibbhogavuttitā na yujjeyya. Vāyodhātuyā evāti keci. Tesaṃ matena viññattiyā upādāyarūpatā durupapādā. Na hi ekassa vikāro catunnaṃ hoti. Sā panāyaṃ hatthacalanādīsu phandamānavaṇṇaggahaṇānantaramaviññāyamānantarena manodvārajavanena gayhati. Phandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi. Tassa ca taggahaṇānantaraṃ gahaṇaṃ hotīti kathametaṃ viññāyatīti adhippāyaggahaṇato. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāreti maññe’’ti adhippāyaggahaṇaṃ [Pg.99] diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ. Tasmā phandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ gahito eva ñāpeti, na vijjamānatāmattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi anumānato viññāyati. Tathā hi vadanti –

Nhưng đó là sự biến đổi hình dạng của cái gì? Của các đại hiển lộ do tâm sanh, trong đó phong đại trội hơn về mặt năng lực. Năng lực đó là gì? Là tính chất do tâm sanh và tính chất là sắc sở tạo. Hoặc nên liên kết rằng: “Sự biến đổi hình dạng của phong đại là duyên cho... đồng sanh...”. Nếu vậy, bản chất sắc sở tạo của biểu tri sẽ không hợp lý. Vì không có sắc sở tạo nào chỉ nương vào một đại hiển lộ. Thật vậy, đã được nói rằng: “Sắc sở tạo (nương vào) bốn đại hiển lộ”. Lỗi này không phát sinh. Sự biến đổi của bốn (đại hiển lộ) cũng có thể là của một trong bốn, giống như tài sản chung của bốn người. Và do sự trội hơn của phong đại trong tổng hợp sắc, câu nói “của phong đại” không mâu thuẫn. Như vậy, sự trội hơn là về mặt năng lực, không phải về mặt số lượng. Nếu không, tính chất hiện hữu không thể tách rời sẽ không hợp lý. Một số người nói: “(Đó là sự biến đổi) chỉ của phong đại”. Theo quan điểm của họ, tính chất sắc sở tạo của biểu tri khó được thiết lập. Vì sự biến đổi của một không phải là sự biến đổi của bốn. Nhưng biểu tri này, trong các (hành động) như cử động tay v.v..., được nắm bắt bởi tốc hành tâm ở ý môn, không có khoảng cách không thể nhận biết, ngay sau khi nắm bắt sắc đang chuyển động. Có một sự biến đổi nào đó tách rời khỏi sắc đang chuyển động. Làm sao biết được rằng sự nắm bắt nó xảy ra ngay sau khi nắm bắt cái kia (sắc đang chuyển động)? (Biết được) do sự nắm bắt ý định. Thật vậy, trong các (hiện tượng) như cây cối lay động v.v..., vốn không có sự biến đổi của biểu tri, sự nắm bắt ý định như “Tôi nghĩ cái này làm cho điều này xảy ra” không được thấy, nhưng trong các (hành động) như cử động tay v.v... thì lại được thấy. Do đó, được hiểu rằng có một sự biến đổi nào đó tách rời khỏi sắc đang chuyển động, làm cho ý định được biết đến. Và một nguyên nhân làm cho biết chỉ làm cho biết đối tượng cần được biết sau khi chính nó đã được nắm bắt, chứ không phải chỉ bằng sự hiện hữu của nó. Do đó, sự nắm bắt sự biến đổi ngay sau khi nắm bắt sắc cũng được hiểu bằng suy luận. Thật vậy, các vị nói rằng:

‘‘Visayattamanāpannā, saddā nevatthabodhakā;

Na sattāmattato atthe, te aññātā pakāsakā’’ti.

“Những âm thanh chưa trở thành đối tượng (của tâm) thì không thể làm cho hiểu được ý nghĩa; chúng, khi chưa được biết, không thể làm sáng tỏ ý nghĩa chỉ bằng sự hiện hữu của chúng”.

Yadi vikāraggahaṇameva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, kasmā aggahitasaṅketānaṃ adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, atha kho purimasiddhasambandhaggahaṇañca imassa upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Thambhanasandhāraṇacalanāni viññattivikārasahitāya vāyodhātuyā hontīti vuttaṃ. Kiṃ sabbāva vāyodhātū sabbāni tāni karontīti? Nayidamevaṃ. Sattamajavanasambhūtā hi vāyodhātu purimajavanasambhūtā vāyodhātuyo upathambhakapaccaye labhitvā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajarūpaṃ, na itarā. Itarā pana santhambhanasandhāraṇamattaṃ karontiyo tassā upakārāya honti. Desantaruppatti eva calananti nimitte ca kattubhāvo samāropitoti daṭṭhabbaṃ. Aññathā dhammānaṃ abyāpāratā, khaṇikatā ca na siyā. Sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭamettha aṭṭhakathāyaṃ nidassitaṃ. Cittajarūpe pana calante taṃsambandhatāya utukammāhārajarūpampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa vuttattā. Kiṃ calanakarā eva vāyodhātu viññattivikārasahitāti? Nayidamevaṃ, tathā calayitumasakkuṇantiyopi thambhanasandhāraṇamattakarā paṭhamajavanādisambhūtāpi vāyodhātuyo viññattivikārasahitā evāti gahetabbaṃ. Yena disābhāgenāyaṃ abhikkamādiṃ pavattetukāmo, tadabhimukhavikārasabbhāvato. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Evañca katvā manodvārāvajjanassāpi viññattisamuṭṭhāpakavacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yathāvuttavikāraggahaṇamukhena taṃsamaṅgino adhippāyo viññāyatīti vuttaṃ ‘‘adhippāyappakāsanarasā’’ti.

Nếu chỉ có sự nắm bắt biến thái là nguyên nhân của sự nắm bắt chủ ý, tại sao sự nắm bắt chủ ý lại không xảy ra đối với những người chưa nắm bắt được tín hiệu? Không phải chỉ có sự nắm bắt biến thái là nguyên nhân của sự nắm bắt chủ ý, mà thật ra, sự nắm bắt mối liên hệ đã được thiết lập từ trước cũng là cận y duyên cho việc này, cần phải hiểu như vậy. Đã được nói rằng: sự chống đỡ, sự duy trì và sự chuyển động là (những phận sự) của phong đại đi kèm với biến thái biểu tri. Phải chăng tất cả phong đại đều thực hiện tất cả những phận sự ấy? Không nên hiểu như vậy. Thật vậy, phong đại do tốc hành tâm thứ bảy sinh ra, sau khi nhận được các duyên trợ giúp là các phong đại do sáu tốc hành tâm trước sinh ra, làm cho sắc do tâm sinh chuyển động bằng cách làm nhân cho sự sinh khởi ở nơi khác. Các phong đại khác thì không (làm chuyển động). Tuy nhiên, các phong đại khác, trong khi chỉ thực hiện sự chống đỡ và duy trì, lại có tác dụng hỗ trợ cho phong đại ấy (do tốc hành tâm thứ bảy sinh ra). Cần phải hiểu rằng: chính sự sinh khởi ở nơi khác được gọi là sự chuyển động, và tác nhân tính được gán cho đối tượng. Nếu không, tính vô tác và tính sát-na của các pháp sẽ không thể có được. Ở đây, trong Chú giải, ví dụ về chiếc xe bò cần được kéo bởi bảy cái ách đã được nêu ra. Hơn nữa, khi sắc do tâm sinh chuyển động, do có sự liên hệ với nó, sắc do thời tiết, do nghiệp và do vật thực sinh cũng chuyển động, giống như cục phân bò khô được ném vào dòng sông, vì đã nói rằng sự nắm bắt biểu tri xảy ra ngay sau khi nắm bắt sắc đang rung động. Phải chăng chỉ có phong đại tạo ra sự chuyển động mới đi kèm với biến thái biểu tri? Không nên hiểu như vậy, cần phải hiểu rằng: ngay cả những phong đại do tốc hành tâm thứ nhất v.v. sinh ra, vốn chỉ thực hiện sự chống đỡ và duy trì và không có khả năng làm chuyển động theo cách đó, cũng đều đi kèm với biến thái biểu tri. Bởi vì, người này muốn thực hiện việc đi tới v.v. về phương hướng nào, thì có sự hiện hữu của biến thái hướng về phương hướng đó. Thật vậy, biến thái đồng sinh với chủ ý chính là biểu tri. Và do đó, lời nói rằng ngay cả ý môn hướng tâm cũng làm phát sinh biểu tri là rất hợp lý. Chủ ý của người có biến thái đó được (người khác) biết đến thông qua việc nắm bắt biến thái như đã nói, do đó đã được nói rằng (biểu tri) có “trạng thái là làm sáng tỏ chủ ý”.

Kāyavipphandanassa [Pg.100] hetubhūtāya vāyodhātuyā vikārabhāvato pariyāyena viññatti kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā vuttā. Cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānāti ca vāyodhātuyā kiccādhikatāya vuttaṃ. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttāti kāyavipphandanena karaṇabhūtena adhippāyassa viññāpanahetubhāvato kāyaviññattīti vuccatīti sambandho. Ayañhettha attho – viññāpetīti viññatti. Kiṃ viññāpeti? Adhippāyaṃ. Kena? Kāyena. Kīdisena? Vipphandamānenāti. Dutiyanaye pana yathāvuttena kāyena viññāyatīti kāyaviññatti. Sesaṃ vuttanayameva.

Do là biến thái của phong đại, vốn là nhân của sự rung động của thân, nên biểu tri được nói một cách gián tiếp là có sự hiện hữu là nhân của sự rung động của thân. Và (câu) “có phong đại do tâm sinh làm nhân gần” được nói do sự vượt trội về phận sự của phong đại. (Về câu) “do là nhân làm cho biết chủ ý bằng sự rung động của thân”, mối liên hệ là: do là nhân làm cho biết chủ ý bằng sự rung động của thân, vốn là công cụ, nên được gọi là thân biểu tri. Đây là ý nghĩa ở đây: “Nó làm cho biết”, vì vậy nó là biểu tri (viññatti). Nó làm cho biết điều gì? (Nó làm cho biết) chủ ý. Bằng cái gì? Bằng thân. Bằng thân như thế nào? Bằng thân đang rung động. Còn theo cách thứ hai, “nó được biết đến bằng thân như đã nói”, vì vậy nó là thân biểu tri. Phần còn lại cũng giống như cách đã nói.

Atthāvabodhanasamattho vacīviseso vacībhedo. Tena vāyuvanappatinadīghosādiṃ nivatteti. Tassa pavattakaṃ cittaṃ samuṭṭhānaṃ yassā sā vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānā, pathavīdhātu. Tassā yaṃ upādinnasaṅkhātassa akkharuppattiṭṭhānassa ghaṭṭanasaññitaṃ kiccaṃ, tassa sahakārīkāraṇabhūto ākāraviseso vacīviññatti nāmāti dassento āha ‘‘vacībhe…pe… vacīviññattī’’ti.

Sự đặc biệt của lời nói có khả năng làm cho hiểu được ý nghĩa được gọi là sự phân biệt của lời nói (vacībheda). Bằng (sự phân biệt của lời nói) đó, nó loại trừ tiếng gió, tiếng cây cối, tiếng sông ngòi, v.v. Địa đại nào có tâm làm cho sự phân biệt của lời nói đó phát sinh làm nguồn gốc của nó, thì địa đại đó được gọi là “có nguồn gốc từ tâm làm phát sinh sự phân biệt của lời nói”. Phận sự nào của địa đại đó, được gọi là sự va chạm của nơi phát sinh âm tự, vốn được gọi là (sắc) chấp thủ, thì sự đặc biệt của cử chỉ, vốn là nhân phụ trợ cho phận sự đó, được gọi là khẩu biểu tri. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói “vacībheda…pe… vacīviññattī”.

Idāni ‘‘kassa pana ākāravikāro’’tiādi kāyaviññattiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘phandamānavaṇṇaggahaṇānantara’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘suyyamānasaddasavanānantara’’nti yojetabbaṃ. Idha ca thambhanādīnaṃ abhāvato ‘‘sattamajavanasambhūtā’’tiādinayo na labbhati. Ghaṭṭanena hi saddhiṃ saddo uppajjati. Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Ghaṭṭanaṃ paccayavasena bhūtakalāpānaṃ aññamaññaṃ āsannataruppādo. Calanaṃ ekassāpi desantaruppādaparamparatāti ayametesaṃ viseso. Yathā ca vāyodhātuyā calanaṃ kiccaṃ, evaṃ pathavīdhātuyā ghaṭṭanaṃ. Tenevāha ‘‘pathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayo’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Yathā hītiādi kāyavacīviññattīnaṃ anumānavasena gahetabbabhāvavibhāvanaṃ. Yathā hi ussāpetvā baddhagosīsādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacārippakārasaññāṇākāraṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti, evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānavaṇṇasadde gahetvā tadanantarapavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhagahaṇūpanissayasahitāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hoti.

Bây giờ, (câu hỏi) bắt đầu bằng “Vậy thì, biến thái của cử chỉ là của cái gì?” cần được hiểu theo cách đã được nói trong phần thân biểu tri. Tuy nhiên, đây là điểm khác biệt: giống như ở đó đã nói “ngay sau khi nắm bắt sắc đang rung động”, thì ở đây cũng nên được áp dụng là “ngay sau khi nghe âm thanh đang được nghe”. Và ở đây, do không có sự chống đỡ v.v., nên phương pháp bắt đầu bằng “do tốc hành tâm thứ bảy sinh ra” không được áp dụng. Thật vậy, âm thanh sinh khởi cùng với sự va chạm. Và sự va chạm cũng có được ngay cả ở tốc hành tâm thứ nhất v.v. Sự va chạm, tùy theo duyên, chính là sự sinh khởi rất gần nhau của các tổng hợp sắc đại hiển. Sự chuyển động là sự liên tục sinh khởi ở nơi khác của dù chỉ một tổng hợp sắc đại hiển. Đây là sự khác biệt giữa chúng (sự va chạm và sự chuyển động). Và giống như sự chuyển động là phận sự của phong đại, thì sự va chạm là phận sự của địa đại. Chính vì vậy, ngài đã nói “(là) duyên cho sự va chạm của địa đại được chấp thủ”. Phần còn lại cũng giống như cách đã nói. (Đoạn văn) bắt đầu bằng “Yathā hi” là sự giải thích về việc thân biểu tri và khẩu biểu tri cần được nắm bắt bằng cách suy luận. Thật vậy, giống như sau khi thấy các hình ảnh như đầu bò được dựng lên và buộc lại, người ta nắm bắt nước bằng cách nắm bắt dấu hiệu về loại đi kèm với nước của đầu bò v.v. thông qua lộ trình ý môn diễn ra ngay sau đó, với khoảng thời gian không thể nhận biết được, cũng vậy, sau khi nắm bắt sắc đang rung động và âm thanh đang được phát âm, sự nắm bắt biến thái cùng với chủ ý xảy ra thông qua lộ trình ý môn diễn ra ngay sau đó, với khoảng thời gian không thể nhận biết được, và được hỗ trợ bởi cận y duyên là sự nắm bắt mối liên hệ đã được thiết lập từ trước.

442. Rūpāni [Pg.101] paricchindati, sayaṃ vā tehi paricchijjati, rūpānaṃ vā paricchedamattaṃ rūpaparicchedo, taṃ lakkhaṇaṃ etissāti rūpaparicchedalakkhaṇā. Ayaṃ hi ākāsadhātu taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantī viya hoti. Tenāha ‘‘rūpapariyantappakāsanarasā’’ti. Atthato pana yasmā rūpānaṃ paricchedamattaṃ hutvā gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘rūpamariyādapaccupaṭṭhānā’’ti. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhānā. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ so paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova. Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpibhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637, 724). Kaṇṇacchiddamukhavivarādivasena ca chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā. Yesaṃ rūpānaṃ paricchedo, tattheva tesaṃ paricchedabhāvena labbhatīti vuttaṃ ‘‘paricchinnarūpapadaṭṭhānā’’ti. ‘‘Yāya paricchinnesū’’tiādinā ākāsadhātuyā taṃtaṃkalāpānaṃ kalāpantarehi asaṅkarakāraṇataṃ dasseti.

442. Nó phân định các sắc, hoặc tự nó bị các sắc ấy phân định, hoặc chỉ là sự phân định của các sắc, (nên gọi là) sự phân định sắc (rūpapariccheda); nó có trạng thái ấy nên gọi là có trạng thái phân định sắc (rūpaparicchedalakkhaṇā). Quả vậy, hư không giới này giống như đang phân định các sắc kalāpa đó đó. Vì thế, ngài nói: “Có phận sự làm hiển lộ giới hạn của sắc (rūpapariyantappakāsanarasā)”. Còn về mặt ý nghĩa, vì được nhận biết như là sự phân định của các sắc, nên được nói là: “Có sự hiện khởi là ranh giới của sắc (rūpamariyādapaccupaṭṭhānā)”. Trong kalāpa nào có sự phân định các đại chủng, thì nó có sự hiện khởi là trạng thái không tiếp xúc với chính các đại chủng ấy. Quả vậy, dù có sự tiếp xúc của các đại chủng trong kalāpa khác với các đại chủng trong kalāpa khác, thì sự riêng biệt của từng đại chủng, tức là giới hạn của sắc, chính là hư không. Hư không ấy là sự phân định của các đại chủng nào, thì nó không tiếp xúc với các đại chủng ấy. Nếu không thế, sẽ không có sự phân định, vì các đại chủng ấy sẽ rơi vào trạng thái lan tỏa. Quả vậy, không lan tỏa chính là không tiếp xúc. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: “Không tiếp xúc với bốn đại chủng”. Hoặc có sự hiện khởi là trạng thái lỗ hổng, khoảng trống, do các yếu tố như lỗ tai, lỗ miệng v.v... Sự phân định của các sắc nào, thì nó được tìm thấy ngay trong các sắc ấy với trạng thái là sự phân định của chúng, nên được nói là: “Có nhân cần thiết là các sắc đã được phân định (paricchinnarūpapadaṭṭhānā)”. Bằng câu bắt đầu bằng “Yāya paricchinnesu”, ngài chỉ ra rằng hư không giới là nguyên nhân của sự không pha trộn của các kalāpa này với các kalāpa khác.

443. Adandhatāti agarutā. Vinodanaṃ vikkhipanaṃ, apanayananti attho. Athaddhatāti akathinatā. Attano mudubhāveneva sabbakiriyāsu avirodhitā. Mudu hi katthaci na virujjhati. Tīsupi ṭhānesu paṭipakkhe a-kāro dandhatādihetūnaṃ paṭipakkhasamuṭṭhānattā lahutādīnanti keci. Apare pana ‘‘sattāpaṭisedhe’’ti vadanti. Sarīrena kattabbakiriyānaṃ anukūlatāsaṅkhātakammaññabhāvo lakkhaṇaṃ etissāti sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā. Akammaññaṃ dubbalaṃ nāma hotīti kammaññatā adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā vuttā.

443. Không chậm chạp (adandhatā) tức là không nặng nề (agarutā). Ý nghĩa là xua tan, ném đi, loại bỏ. Không cứng đơ (athaddhatā) tức là không thô cứng (akathinatā). Chính nhờ trạng thái mềm mại của nó mà không có sự chống đối trong mọi hành động. Quả vậy, sắc mềm mại không chống đối ở bất cứ đâu. Một số vị nói rằng, trong cả ba trường hợp, chữ ‘a’ có nghĩa đối lập, vì các pháp như khinh khoái (lahutā) v.v... có nhân sanh là sự đối lập với các nguyên nhân như chậm chạp (dandhatā) v.v... Còn các vị khác thì nói rằng (chữ ‘a’) có nghĩa phủ định sự hiện hữu. Trạng thái thích ứng với các hành động cần làm bằng thân, được gọi là sự kham nhẫn, là trạng thái của nó, nên gọi là có trạng thái là sự kham nhẫn thích ứng với hành động của thân (sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā). Không kham nhẫn được gọi là yếu ớt, nên sự kham nhẫn được nói là có sự hiện khởi là trạng thái không yếu ớt (adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā).

Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena duviññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’ti vuttaṃ. Dhātukkhobho vātapittasemhapakopo, rasādidhātūnaṃ vā vikārāvatthā. Dvidhā vuttopi atthato pathavīdhātuādīnaṃ dhātūnaṃyeva vikāroti daṭṭhabbo. Paṭipakkhapaccayā sappāyautuāhārāvikkhittacittatā. Te ca taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana [Pg.102] sabbe sabbesaṃ paccayā. Yato nesaṃ aññamaññāvijahanaṃ, iddhivaḷañjanādīsu viya vasavattanaṃ maddavappakāro. Suparimadditacammasudhantasuvaṇṇagahaṇañcettha mudukammaññasadisarūpanidassanamattaṃ, na taṃ idha adhippetaṃ mudutākammaññatāsabbhāvato. Na hi anindriyabaddharūpasantāne lahutādīni sambhavanti, indriyabaddhepi rūpabhave na santi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato. Sati hi tādise dhātukkhobhe tappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānāhi lahutādīhi bhavitabbanti keci, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbapaccanīkāpekkho tabbirodhidhammasamuppādo, tathā sati sahetukakiriyacittuppādesu kāyalahutādīnaṃ abhāvova siyā. Kasmā pana kammajarūpesu lahutādayo na hontīti? Paccuppannapaccayāpekkhattā. Aññathā sabbadābhāvīhi lahutādīhi bhavitabbaṃ siyāti.

Vì các pháp như khinh khoái (lahutā) v.v... không rời bỏ nhau, nên sự đa dạng khó biết của chúng đã được nói đến. Để chỉ rõ sự đa dạng ấy bằng các sắc vượt trội trong từng biến đổi, nên câu “evaṃ santepi” đã được nói. Sự xáo trộn của các giới (dhātukkhobha) là sự rối loạn của gió, mật, đàm; hoặc là trạng thái biến đổi của các giới như dịch vị v.v... Dù được nói theo hai cách, về mặt ý nghĩa, cần phải hiểu đó chỉ là sự biến đổi của các giới như địa giới v.v... Các duyên đối lập là thời tiết thích hợp, vật thực thích hợp, và tâm không tán loạn. Chúng được nói đến vì là duyên đặc biệt cho từng biến đổi ấy; nhưng một cách tổng quát, tất cả (ba duyên) đều là duyên cho tất cả (ba biến đổi). Vì thế, chúng không rời bỏ nhau. Sự làm chủ như trong việc sử dụng thần thông v.v... là một loại nhu nhuyến. Ở đây, việc lấy ví dụ tấm da được chà xát kỹ và vàng đã được luyện kỹ chỉ là để minh họa cho sắc tương tự như nhu nhuyến và kham nhẫn, điều đó không được chủ ý ở đây, vì (trong da và vàng) không có sự hiện hữu của nhu nhuyến (mudutā) và kham nhẫn (kammaññatā). Quả vậy, trong dòng tương tục của sắc không liên quan đến quyền, các pháp như khinh khoái v.v... không sanh khởi. Ngay cả trong dòng tương tục liên quan đến quyền, ở cõi sắc giới, chúng cũng không có, vì không có sự xáo trộn của các giới gây ra sự chậm chạp v.v... Một số vị nói rằng, quả vậy, khi có sự xáo trộn của các giới như vậy, thì phải có các pháp như khinh khoái v.v... sanh lên từ duyên đối lập với nó. Lý do đó không hợp lý. Quả vậy, sự sanh khởi của pháp đối lập với nó (sự xáo trộn) không phụ thuộc vào pháp đối nghịch cần được làm cho lắng dịu. Nếu như vậy, thì trong các tâm hành hữu nhân, sẽ không có khinh khoái của thân v.v... Nhưng tại sao các pháp như khinh khoái v.v... không có trong các sắc do nghiệp sanh? Vì chúng phụ thuộc vào duyên hiện tại. Nếu không, các pháp như khinh khoái v.v... sẽ phải luôn luôn hiện hữu.

444. Ādi cayo, īsaṃ vā cayoti ācayo, yathāpaccayaṃ tato tato āgatassa viya cayoti vā ācayo, tadubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā ācayo lakkhaṇaṃ etassāti ācayalakkhaṇo. Rūpassa upacayo paṭhamuppādo, vaḍḍhi ca ‘‘upaññattaṃ upasitta’’ntiādīsu viya upa-saddassa paṭhamūpariatthassa nidassanato. Pubbantatoti pubbakoṭṭhāsato, anāgatabhāvatoti attho. Uppajjamāne rūpadhamme uppādo anāgatakkhaṇato ummujjāpento viya hotīti vuttaṃ ‘‘ummujjāpanaraso’’ti. Tathā so ‘‘ime rūpadhammā’’ti niyyātento viya gayhatīti āha ‘‘niyyātanapaccupaṭṭhāno’’ti. Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhānatā ‘‘uparicayo upacayo’’ti imassa atthassa vasena veditabbā. Pavattilakkhaṇāti rūpānaṃ pavattananti lakkhitabbā. Anuppabandhanarasāti pubbāparavasena anu anu pabandhanakiccā. Tato eva anupacchedavasena gahetabbato anupacchedapaccupaṭṭhānā.

444. Sự tích tụ ban đầu, hoặc sự tích tụ một ít, (gọi là) tích tập (ācaya); hoặc sự tích tụ giống như đến từ nơi này nơi kia tùy theo duyên, (gọi là) tích tập (ācaya). Gộp cả hai ý nghĩa lại, sự tích tập là trạng thái của nó, nên gọi là có trạng thái tích tập (ācayalakkhaṇa). Sự tăng trưởng (upacaya) của sắc là sự sanh khởi lần đầu và sự lớn lên, vì trong các câu như “upaññattaṃ”, “upasittaṃ” v.v..., tiếp đầu ngữ ‘upa’ được thấy có nghĩa là ‘đầu tiên’ và ‘bên trên’. Từ phần trước, nghĩa là từ trạng thái vị lai. Khi sắc pháp đang sanh khởi, sự sanh khởi giống như làm cho nó trồi lên từ sát-na vị lai, nên được nói là “có phận sự làm cho trồi lên (ummujjāpanarasa)”. Cũng vậy, nó được nhận biết giống như đang giao phó “đây là các sắc pháp”, nên ngài nói “có sự hiện khởi là sự giao phó (niyyātanapaccupaṭṭhāna)”. Sự hiện khởi là trạng thái viên mãn cần được hiểu theo ý nghĩa của câu “sự tích tụ bên trên là upacaya”. Có trạng thái tiếp diễn (pavattilakkhaṇa) cần được ghi nhận là sự tiếp diễn của các sắc. Có phận sự liên kết (anuppabandhanarasa) là có phận sự kết nối liên tục theo thứ tự trước sau. Chính vì thế, do được nhận biết theo cách không gián đoạn, nên nó có sự hiện khởi là không gián đoạn (anupacchedapaccupaṭṭhānā).

Ubhayampīti upacayo santatīti ubhayampi. Jātirūpassevāti rūpuppādasseva adhivacanaṃ. Yadi evaṃ kasmā vibhajja vuttāti āha ‘‘ākāranānattato’’ti, jātirūpassa pavattiākārabhedatoti attho. Veneyyavasena vibhajjakathane kāraṇaṃ parato āvi bhavissati. Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ, pavattiākāranānattato jātirūpassa bhedo, na sabhāvatoti[Pg.103]? Niddesatoti dassento ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Tattha yo āyatanānanti yo aḍḍhekādasannaṃ rūpāyatanānaṃ ādicayattā ‘‘ācayo’’ti vutto. So eva upacayo paṭhamuppādabhāvato upa-saddo paṭhamatthoti katvā. Yo pana tattheva uppajjamānānaṃ upari cayattā upacayo, sā eva santati anupabandhavasena uppattibhāvato. Atha vā yo āyatanānaṃ ācayo paṭhamabhāvena upalakkhito uppādo, so pana tattheva uppajjamānānaṃ upari cayattā upacayo, vaḍḍhīti attho. Upacayo vaḍḍhibhāvena upalakkhito uppādo, sā eva santati pabandhākārena uppattibhāvato. Tenāha ‘‘aṭṭhakathāyampī’’tiādi.

Ubhayampīti (cả hai là) upacayo santatīti (tích tập và tương tục) ubhayampi (cả hai). Jātirūpassevāti (của sắc sanh) rūpuppādasseva (chính là sự sanh khởi của sắc) adhivacanaṃ (là đồng nghĩa). Yadi evaṃ kasmā vibhajja vuttāti (nếu vậy, tại sao lại được nói một cách phân chia?) āha (ngài nói) ‘‘ākāranānattato’’ti (do sự khác biệt về phương thức), jātirūpassa pavattiākārabhedatoti (do sự khác biệt về phương thức diễn tiến của sắc sanh) attho (là ý nghĩa). Veneyyavasena vibhajjakathane kāraṇaṃ (lý do trong việc thuyết giảng phân chia theo căn cơ của chúng sanh) parato (về sau) āvi bhavissati (sẽ trở nên rõ ràng). Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ (nhưng điều này nên được hiểu như thế nào), pavattiākāranānattato jātirūpassa bhedo (sự khác biệt của sắc sanh là do sự khác biệt về phương thức diễn tiến), na sabhāvatoti (chứ không phải do tự tánh)? Niddesatoti (do sự chỉ dẫn) dassento (trong khi chỉ ra) ‘‘yasmā panā’’tiādimāha (ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā pana’). Tattha (trong ấy) yo āyatanānanti (câu ‘yo āyatanānaṃ’) yo (cái nào) aḍḍhekādasannaṃ rūpāyatanānaṃ (của mười một sắc xứ rưỡi) ādicayattā (do là sự tích lũy ban đầu) ‘‘ācayo’’ti vutto (được gọi là ‘ācaya’). So eva (chính cái đó) upacayo (là upacaya) paṭhamuppādabhāvato (do là sự sanh khởi đầu tiên) upa-saddo paṭhamatthoti katvā (do lấy tiếp đầu ngữ ‘upa’ theo nghĩa là ‘đầu tiên’). Yo pana (còn cái nào) tattheva (ngay tại đó) uppajjamānānaṃ (của những pháp đang sanh) upari cayattā (do sự tích lũy bên trên) upacayo (là upacaya), sā eva (chính cái đó) santati (là santati) anupabandhavasena uppattibhāvato (do là sự sanh khởi theo cách liên kết không gián đoạn). Atha vā (hoặc là) yo āyatanānaṃ ācayo (sự tích lũy của các xứ nào) paṭhamabhāvena upalakkhito uppādo (sự sanh khởi được ghi nhận bởi trạng thái đầu tiên), so pana (còn cái đó) tattheva (ngay tại đó) uppajjamānānaṃ (của những pháp đang sanh) upari cayattā (do sự tích lũy bên trên) upacayo (là upacaya), vaḍḍhīti attho (ý nghĩa là sự tăng trưởng). Upacayo (upacaya) vaḍḍhibhāvena upalakkhito uppādo (sự sanh khởi được ghi nhận bởi trạng thái tăng trưởng), sā eva (chính cái đó) santati (là santati) pabandhākārena uppattibhāvato (do là sự sanh khởi theo phương thức liên tục). Tenāha (do đó, ngài nói) ‘‘aṭṭhakathāyampī’’tiādi (câu bắt đầu bằng ‘aṭṭhakathāyampi’).

Tattha evaṃ kiṃ kathitanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādinā (dha. sa. 641) niddesena kiṃ atthajātaṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayupacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikaṃ āyatanaṃ kathitaṃ. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti.

Tattha (trong đó) evaṃ kiṃ kathitanti (điều gì được nói như vậy?) ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādinā niddesena (bởi sự chỉ dẫn bắt đầu bằng câu ‘yo āyatanānaṃ ācayo’) kiṃ atthajātaṃ kathitaṃ hoti (loại ý nghĩa nào đã được nói đến)? Āyatanena (bởi xứ) ācayo kathito (sự tích lũy được nói đến). Ācayupacayasantatiyo hi (quả vậy, sự tích lũy, sự tích tập, và sự tương tục) nibbattibhāvena (do là trạng thái sanh khởi) ācayo evāti (chính là sự tích lũy), āyatanehi (bởi các xứ) ācayādīnaṃ pakāsitattā (do sự biểu hiện của tích lũy v.v...) tehi (bởi chúng) ācayo kathito (sự tích lũy được nói đến). Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva (chỉ bằng lời nói về sự tích lũy v.v... của các xứ) ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti (các xứ là các pháp sanh khởi có tự tánh tích lũy), ācayena (bởi sự tích lũy) taṃpakatikaṃ āyatanaṃ kathitaṃ (xứ có bản chất đó được nói đến). Lakkhaṇañhi uppādo (quả vậy, sự sanh khởi là tướng), na rūparūpanti (không phải là sắc của sắc).

Rūpaparipāko rūpadhammānaṃ jiṇṇatā. Upanayanarasāti bhaṅgupanayanakiccā. Sabhāvānapagamepīti kakkhaḷatādisabhāvassa avigamepi. Ṭhitikkhaṇe hi jarā, na ca tadā dhammo sabhāvaṃ vijahati nāma. Navabhāvo uppādāvatthā, tassa apagamabhāvena gayhatīti āha ‘‘navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā’’ti. ‘‘Arūpadhammāna’’nti idaṃ tesaṃ jarāya suṭṭhu paṭicchannatāya vuttaṃ. Rūpadhammānampi hi khaṇikajarā paṭicchannā eva, yā avīcijarātipi vuccati. Esa vikāroti khaṇḍiccādivikāramāha. So hi arūpadhammesu na labbhati. Yā avīcijarā nāma, tassāpi esa vikāro natthīti sambandhitabbaṃ. Natthi etissā jarāya vīcīti avīcijarā, navabhāvato duviññeyyantarajarāti attho.

Rūpaparipāko (sự chín muồi của sắc) rūpadhammānaṃ jiṇṇatā (là sự già cỗi của các sắc pháp). Upanayanarasāti (có phận sự dẫn đến) bhaṅgupanayanakiccā (có nhiệm vụ dẫn đến sự hoại diệt). Sabhāvānapagamepīti (ngay cả khi tự tánh chưa biến mất) kakkhaḷatādisabhāvassa avigamepi (ngay cả khi tự tánh cứng v.v... chưa mất đi). Ṭhitikkhaṇe hi jarā (quả vậy, sự già là trong sát-na trụ), na ca tadā (và lúc đó) dhammo (pháp) sabhāvaṃ vijahati nāma (không từ bỏ tự tánh). Navabhāvo (trạng thái mới) uppādāvatthā (là giai đoạn sanh khởi), tassa apagamabhāvena gayhatīti (nó được nắm bắt bởi trạng thái biến mất của trạng thái ấy) āha (nên ngài nói) ‘‘navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā’’ti (có sự biến mất của trạng thái mới làm sự hiện hữu). ‘‘Arūpadhammāna’’nti idaṃ (câu ‘của các phi sắc pháp’ này) tesaṃ jarāya suṭṭhu paṭicchannatāya (do sự già của chúng bị che giấu rất kỹ) vuttaṃ (được nói đến). Rūpadhammānampi hi (quả vậy, của cả các sắc pháp) khaṇikajarā (sự già trong khoảnh khắc) paṭicchannā eva (cũng bị che giấu), yā (cái mà) avīcijarātipi vuccati (cũng được gọi là sự già không gián đoạn). Esa vikāroti (câu ‘sự biến đổi này’) khaṇḍiccādivikāramāha (chỉ sự biến đổi như răng rụng v.v...). So hi (quả vậy, cái đó) arūpadhammesu (trong các phi sắc pháp) na labbhati (không được tìm thấy). Yā avīcijarā nāma (cái gọi là sự già không gián đoạn), tassāpi (của cái đó cũng vậy) esa vikāro natthi (không có sự biến đổi này) iti sambandhitabbaṃ (nên được liên kết như vậy). Natthi etissā jarāya vīcīti (không có khoảng cách cho sự già này) avīcijarā (là sự già không gián đoạn), navabhāvato duviññeyyantarajarāti attho (ý nghĩa là sự già có khoảng cách khó nhận biết từ trạng thái mới).

Parito sabbaso ‘‘bhijjana’’nti lakkhitabbāti paribhedalakkhaṇā. Niccaṃ nāma dhuvaṃ, rūpaṃ pana khaṇabhaṅgitāya yena bhaṅgena na niccanti aniccaṃ, so aniccassa bhāvoti aniccatā. Sā pana yasmā ṭhitippattaṃ rūpaṃ vināsabhāvena [Pg.104] saṃsīdantī viya hotīti vuttaṃ ‘‘saṃsīdanarasā’’ti. Yasmā ca sā rūpadhammānaṃ bhaṅgabhāvato khayavayākāreneva gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘khayavayapaccupaṭṭhānā’’ti.

Parito sabbaso (khắp mọi nơi, về mọi mặt) ‘‘bhijjana’’nti lakkhitabbāti (nên được ghi nhận là ‘sự tan vỡ’) paribhedalakkhaṇā (có tướng trạng là sự tan vỡ). Niccaṃ nāma (cái gọi là thường) dhuvaṃ (là bền vững), rūpaṃ pana (còn sắc) khaṇabhaṅgitāya (do có sự hoại diệt trong khoảnh khắc) yena bhaṅgena (bởi sự hoại diệt nào) na niccanti (không thường) aniccaṃ (là vô thường), so aniccassa bhāvoti (trạng thái vô thường đó) aniccatā (là tính vô thường). Sā pana yasmā (còn vì rằng cái đó) ṭhitippattaṃ rūpaṃ (sắc đã đạt đến giai đoạn trụ) vināsabhāvena (với trạng thái hủy diệt) saṃsīdantī viya hoti (giống như đang chìm xuống) iti vuttaṃ (nên được nói) ‘‘saṃsīdanarasā’’ti (có phận sự làm chìm xuống). Yasmā ca (và vì rằng) sā (cái đó) rūpadhammānaṃ bhaṅgabhāvato (do là trạng thái hoại diệt của các sắc pháp) khayavayākāreneva gayhati (chỉ được nắm bắt bằng phương thức hao mòn và tan rã), tasmā vuttaṃ (do đó được nói) ‘‘khayavayapaccupaṭṭhānā’’ti (có sự hao mòn và tan rã làm sự hiện hữu).

445. Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upathambhabalakaro bhūtanissito eko viseso ojā. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro, kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Idaṃ pana savatthukaṃ ojaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Bāhiraṃ āhāraṃ paccayaṃ labhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādeti, so pana rūpaṃ āharatīti āhāro. Tenāha ‘‘rūpāharaṇaraso’’ti. Tato eva ojaṭṭhamakarūpuppādanena imassa kāyassa upathambhanapaccupaṭṭhāno. Ojāya rūpāharaṇakiccaṃ bāhirādhīnanti āha ‘‘āharitabbavatthupadaṭṭhāno’’ti.

445. Ojālakkhaṇoti ettha (ở đây, trong câu ‘có vật thực làm tướng trạng’) aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro (tinh chất của dịch vị đi theo các chi lớn nhỏ) upathambhabalakaro (tạo ra sức mạnh nâng đỡ) bhūtanissito (nương tựa vào các đại chủng) eko viseso (một loại đặc biệt) ojā (là vật thực). Kabaḷaṃ karīyatīti (được làm thành miếng) kabaḷīkāro (là đoàn thực). Āharīyatīti (được mang đến) āhāro (là vật thực), kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho (ý nghĩa là sau khi làm thành miếng thì được nuốt vào). Idaṃ pana (còn điều này) savatthukaṃ ojaṃ dassetuṃ vuttaṃ (được nói để chỉ ra vật thực cùng với vật của nó). Bāhiraṃ āhāraṃ paccayaṃ labhitvā eva (chỉ sau khi nhận được vật thực bên ngoài làm duyên) ajjhattikāhāro (vật thực bên trong) rūpaṃ uppādeti (làm sanh khởi sắc), so pana (còn cái đó) rūpaṃ āharatīti (mang lại sắc) āhāro (là vật thực). Tenāha (do đó, ngài nói) ‘‘rūpāharaṇaraso’’ti (có phận sự mang lại sắc). Tato eva (chính từ đó) ojaṭṭhamakarūpuppādanena (bằng việc làm sanh khởi sắc có vật thực làm thứ tám) imassa kāyassa (cho thân này) upathambhanapaccupaṭṭhāno (có sự nâng đỡ làm sự hiện hữu). Ojāya rūpāharaṇakiccaṃ (nhiệm vụ mang lại sắc của vật thực) bāhirādhīnanti (phụ thuộc vào bên ngoài) āha (nên ngài nói) ‘‘āharitabbavatthupadaṭṭhāno’’ti (có vật cần được mang đến làm nhân cần thiết).

446. Balarūpantiādīsu imasmiṃ kāye balaṃ nāma atthi, sambhavo nāma atthi, rogo nāma atthi, ‘‘jāti sañjātī’’ti (vibha. 191) vacanato jāti nāma atthi, tehipi catūhi mahābhūtehi vinā abhāvato upādāyarūpehi bhavitabbanti adhippāyo. Ekaccānanti abhayagirivāsīnaṃ. Paṭikkhittanti ettha evaṃ paṭikkhepo veditabbo – middhaṃ rūpameva na hoti nīvaraṇesu desitattā. Yassa hi nīvaraṇesu desanā, taṃ na rūpaṃ yathā kāmacchando. Siyā panetaṃ duvidhaṃ middhaṃ rūpaṃ, arūpañcāti. Tattha yaṃ arūpaṃ, taṃ nīvaraṇesu desitaṃ ‘‘na rūpa’’nti? Taṃ na, visesavacanābhāvato. Na hi visesetvā middhaṃ nīvaraṇesu desitaṃ, tasmā middhassa duvidhataṃ parikappetvāpi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetuṃ. Sakkā hi vattuṃ ‘‘yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvattā itaraṃ middhaṃ viyā’’ti.

446. Balarūpantiādīsu (trong các câu bắt đầu bằng ‘sắc lực’) imasmiṃ kāye (trong thân này) balaṃ nāma atthi (có cái gọi là sức lực), sambhavo nāma atthi (có cái gọi là sự phát sanh), rogo nāma atthi (có cái gọi là bệnh), ‘‘jāti sañjātī’’ti vacanato (theo câu ‘sanh, sự sanh khởi’) jāti nāma atthi (có cái gọi là sự sanh), tehipi (cả những cái đó) catūhi mahābhūtehi vinā abhāvato (do không tồn tại nếu không có bốn đại chủng) upādāyarūpehi bhavitabbanti (phải là các sắc y sinh) adhippāyo (là chủ ý). Ekaccānanti (câu ‘của một số vị’) abhayagirivāsīnaṃ (là của các vị ở trú xứ Abhayagiri). Paṭikkhittanti ettha (ở đây, trong câu ‘bị bác bỏ’) evaṃ paṭikkhepo veditabbo (sự bác bỏ nên được hiểu như vầy) – middhaṃ (hôn trầm) rūpameva na hoti (hoàn toàn không phải là sắc) nīvaraṇesu desitattā (do được thuyết giảng trong các triền cái). Yassa hi (quả vậy, cái nào) nīvaraṇesu desanā (được thuyết giảng trong các triền cái), taṃ na rūpaṃ (cái đó không phải là sắc) yathā kāmacchando (giống như tham dục). Siyā panetaṃ (tuy nhiên, có thể là thế này) duvidhaṃ middhaṃ (hôn trầm có hai loại) rūpaṃ, arūpañcāti (là sắc và phi sắc). Tattha (trong đó) yaṃ arūpaṃ (cái nào là phi sắc), taṃ nīvaraṇesu desitaṃ (cái đó được thuyết giảng trong các triền cái) ‘‘na rūpa’’nti (chứ không phải sắc)? Taṃ na (điều đó không phải), visesavacanābhāvato (do không có lời nói đặc biệt). Na hi visesetvā middhaṃ nīvaraṇesu desitaṃ (quả vậy, hôn trầm không được thuyết giảng trong các triền cái một cách đặc biệt), tasmā (do đó) middhassa duvidhataṃ parikappetvāpi (ngay cả khi tưởng định tính hai loại của hôn trầm) na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetuṃ (cũng không thể loại bỏ trạng thái triền cái của nó). Sakkā hi vattuṃ (quả vậy, có thể nói rằng) ‘‘yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ (cái hôn trầm khác với phi sắc được tưởng định kia), tampi nīvaraṇaṃ (cái đó cũng là triền cái) middhasabhāvattā (do có tự tánh hôn trầm) itaraṃ middhaṃ viyā’’ti (giống như hôn trầm kia).

Bhavatu nīvaraṇaṃ, ko virodhoti ce? Nīvaraṇañca pahātabbaṃ. Pañca nīvaraṇe pahāya ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’ti (su. ni. 546) vacanato. Appahātabbañca rūpaṃ ‘‘katame dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca nibbānañca. Ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā’’ti [Pg.105] (dha. sa. 1407) vacanato. Na cettha tadārammaṇakilesappahānaṃ adhippetaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.34) viya kāmacchandādīnaṃ tathā pahānassa anadhippetattā. Tasmā na middhaṃ rūpaṃ. Yadi middhassa rūpabhāvaṃ na sampaṭicchatha, kathaṃ bhagavato niddā. Middhañhi ‘‘niddāpacalāyikā’’tiādinā vibhaṅge vibhattattā niddāti? Na middhaṃ niddā, niddāhetubhāvato pana taṃ ‘‘niddā’’ti vibhattaṃ yathā itthiliṅgādi. Evampi niddāhetuno middhassa abhāvato kathaṃ bhagavato niddāti? Niddā bhagavato sarīragilāniyā, na middhena. Sā ca natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Na cettha evamavadhāraṇaṃ middhameva niddāhetūti, niddāhetu eva middhanti evamavadhāraṇā. Tasmā aññopi atthi niddāhetu, ko pana soti? Sarīragilāniyā. Tena vuttaṃ ‘‘niddā bhagavato sarīragilāniyā, na middhenā’’ti.

Cứ cho hôn trầm là triền cái, có gì mâu thuẫn? (Nếu hỏi vậy thì đáp rằng:) Triền cái là pháp cần phải đoạn trừ. Do có lời dạy rằng: “Sau khi đã đoạn trừ năm triền cái, ‘chắc chắn Ngài là bậc Mâu-ni, bậc Chánh Đẳng Giác, nơi Ngài không có các triền cái’” (su. ni. 546). Còn sắc là pháp không cần phải đoạn trừ. Do có lời dạy rằng: “Những pháp nào không cần phải đoạn trừ bằng kiến đạo hay tu đạo? Thiện trong bốn cõi, quả trong bốn cõi, duy tác vô ký trong ba cõi, sắc và Niết-bàn. Những pháp này không cần phải đoạn trừ bằng kiến đạo hay tu đạo” (dha. sa. 1407). Và ở đây, việc đoạn trừ phiền não có đối tượng là sắc ấy không được chủ trương, giống như trong các câu như “Này các Tỳ khưu, sắc không phải của các ông, hãy từ bỏ nó” (saṃ. ni. 3.34), vì việc đoạn trừ tham dục v.v... theo cách như vậy không được chủ trương. Do đó, hôn trầm không phải là sắc. Nếu không chấp nhận trạng thái sắc của hôn trầm, làm sao Đức Thế Tôn có giấc ngủ? Có phải vì hôn trầm đã được phân tích trong bộ Phân Tích qua các câu như “giấc ngủ, sự buồn ngủ” nên nó là giấc ngủ? Hôn trầm không phải là giấc ngủ, nhưng vì là nguyên nhân của giấc ngủ nên nó được phân tích là “giấc ngủ”, giống như trường hợp nữ tính v.v... Dù vậy, vì không có hôn trầm là nguyên nhân của giấc ngủ, làm sao Đức Thế Tôn có giấc ngủ? Giấc ngủ của Đức Thế Tôn là do thân thể mệt mỏi, không phải do hôn trầm. Và không thể nói rằng Ngài không có sự mệt mỏi ấy, vì có lời dạy rằng: “Lưng của ta đau mỏi, ta sẽ duỗi nó ra” (ma. ni. 2.22). Và ở đây, không nên xác quyết rằng “chỉ có hôn trầm là nguyên nhân của giấc ngủ”, mà nên xác quyết rằng “hôn trầm chỉ là nguyên nhân của giấc ngủ”. Do đó, có nguyên nhân khác của giấc ngủ. Nguyên nhân đó là gì? Là sự mệt mỏi của thân thể. Vì thế đã nói rằng: “Giấc ngủ của Đức Thế Tôn là do thân thể mệt mỏi, không phải do hôn trầm”.

Niddā ca bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ aggivessana…pe… divā supitā’’ti (ma. ni. 1.387) vacanato. Itopi na middhaṃ rūpaṃ sampayogavacanato. Vuttañhi ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi (dha. sa. 1176). Na cettha yathālābhabhavanaṃ? Sakkā paccetuṃ ‘‘sakkharakathalikampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādi (dī. ni. 1.249) viya appasiddhatāya rūpabhāvassa. Siddhe hi tassa rūpabhāve sambhavato yathālābhapaccayo yujjeyyāti. Itopi na rūpaṃ middhaṃ āruppesu uppajjanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) imassa vibhaṅge ‘‘āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī’’ti vitthāro. Tasmā ‘‘na middhaṃ rūpa’’nti yaṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ, taṃ supaṭikkhittameva.

Và không thể nói rằng Đức Thế Tôn không có giấc ngủ, vì có lời dạy rằng: “Này Aggivessana, Ta nhớ rằng... Ta đã từng ngủ ban ngày” (ma. ni. 1.387). Cũng vì lý do này, hôn trầm không phải là sắc: vì có lời nói về sự tương ưng. Thật vậy, đã có lời dạy rằng: “Triền cái hôn thụy cùng với triền cái vô minh vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái” v.v... (dha. sa. 1176). Và ở đây, không thể tin theo cách ‘tùy theo những gì có được’, giống như trong các câu như “cả sỏi đá, mảnh sành, cả đàn cá, cả người đi, cả người đứng” v.v... (dī. ni. 1.249), vì trạng thái sắc của nó chưa được thành tựu. Vì khi trạng thái sắc của nó đã được thành tựu, thì việc tin theo cách ‘tùy theo những gì có được’ mới có thể thích hợp. Cũng vì lý do này, hôn trầm không phải là sắc: vì nó sanh khởi trong cõi vô sắc. Và điều này cũng đã được nói đến: trong phần phân tích câu hỏi “Do duyên với pháp triền cái, pháp triền cái sanh khởi không do tiền sanh duyên phải không?” (paṭṭhā. 3.8.8), có đoạn giải rộng rằng: “Ở cõi vô sắc, do duyên với triền cái tham dục, triền cái hôn thụy, triền cái trạo cử, triền cái vô minh sanh khởi”. Do đó, sự bác bỏ trong các sách Chú giải rằng “hôn trầm không phải là sắc” là sự bác bỏ rất đúng đắn.

Itaresūti balarūpādīsu. Kammasamuṭṭhānassāpi rogassa visabhāgapaccayasamuppanno dhātukkhobho āsannakāraṇaṃ, pageva itarassa. So ca atthato rūpadhammānaṃ vikārāvatthāṭhitibhaṅgakkhaṇesu eva siyāti vuttaṃ ‘‘rogarūpaṃ jaratāaniccatāgahaṇena gahitamevā’’ti. Upacayasantatigahaṇena gahitamevāti tabbinimuttassa rūpuppādassa abhāvato. Upādāvatthāya [Pg.106] ca aññā jāti nāma nattheva. Sambhavo kāmadhātuyaṃ ekacciyasattānaṃ indriyaparipākapaccayo āpodhātuyā pavattiākāravisesoti āha ‘‘sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena gahitamevā’’ti. Kāyabalaṃ nāma atthato vāyodhātuyā pavattiākāraviseso tassā vipphārabhāvato. Yato naṃ ‘‘pāṇabala’’nti vadanti, tenāha ‘‘balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitamevā’’ti. Kasmā pana nesaṃ ayathākkamato paṭikkhepo katoti? Visuṃ natthīti katvā anupalabbhamānattā anādaradassanatthaṃ, middhapaṭikkhepo vā mahāpañhoti paṭhamaṃ kato. Tadanusārena paṭilomanayena itaresampi abhāvo vuttoti veditabbaṃ.

Trong các trường hợp khác (itaresu) nghĩa là trong các sắc như sắc lực v.v... Ngay cả đối với bệnh do nghiệp sanh, sự rối loạn của các đại sanh khởi từ duyên không tương hợp là nguyên nhân gần, huống chi là đối với các bệnh khác. Và sự rối loạn đó, về mặt thực thể, chỉ có thể xảy ra trong các sát-na trụ và diệt của trạng thái biến đổi của các sắc pháp, do đó đã nói rằng: “sắc bệnh đã được bao gồm bởi sự nắm bắt già và vô thường”. (Sắc sanh) đã được bao gồm bởi sự nắm bắt sự tích lũy và sự tương tục, vì không có sự sanh khởi của sắc nào thoát khỏi hai điều đó. Và không có cái gọi là sanh nào khác ngoài trạng thái sanh khởi. Sự thụ thai là một trạng thái diễn tiến đặc biệt của thủy đại, có sự chín muồi của các căn làm duyên, đối với một số chúng sanh trong cõi Dục. Do đó, ngài đã nói: “sắc thụ thai đã được bao gồm bởi sự nắm bắt thủy đại”. Thân lực, về mặt thực thể, là một trạng thái diễn tiến đặc biệt của phong đại, vì nó có bản chất lan tỏa. Vì vậy, người ta gọi nó là “mạng lực”, do đó ngài đã nói: “sắc lực đã được bao gồm bởi sự nắm bắt phong đại”. Nhưng tại sao sự bác bỏ chúng lại được thực hiện không theo thứ tự? (Đáp rằng:) Để cho thấy sự không quan tâm vì chúng không thể được tìm thấy, do chúng không tồn tại riêng biệt; hoặc vì sự bác bỏ hôn trầm là một vấn đề lớn nên được thực hiện trước. Cần phải hiểu rằng, theo đó, sự không tồn tại của các sắc khác cũng được nói đến theo phương pháp đảo ngược.

‘‘Itī’’ti idaṃ ‘‘aṭṭhavīsatividha’’nti iminā sambandhitabbaṃ, iminā vuttakkamena aṭṭhavīsatividhaṃ hotīti. So ca kho pāḷiyaṃ āgatanayenevāti anūnatā veditabbā. Anadhikabhāvo pana dassito eva.

Từ “như vậy” (iti) này cần được liên kết với từ “hai mươi tám loại” (aṭṭhavīsatividhaṃ), có nghĩa là: “theo thứ tự đã được nói đến này, nó trở thành hai mươi tám loại”. Và cần phải hiểu rằng sự không thiếu sót là do nó đúng theo phương pháp đã được trình bày trong Chánh tạng. Còn sự không dư thừa thì đã được chỉ ra rồi.

447. Sampayuttadhammarāsi hinoti etena patiṭṭhahatīhi hetu, mūlaṭṭhena lobhādiko, alobhādiko ca, tādiso hetu na hotīti nahetu. Nāssa hetu atthīti ahetukaṃ, sahetukapaṭiyogibhāvato hetunā saha na uppajjatīti attho. Ahetukameva hetunā vippayuttatāya hetuvippayuttaṃ. Dhammanānattābhāvepi hi saddatthanānattena veneyyavasena dukantaradesanā hotīti dukapadavasena cetaṃ vuttaṃ. Paccayādhīnavuttitāya saha paccayenāti sappaccayaṃ. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, viditanti vā lokiyaṃ. Ā bhavaggaṃ, ā gotrabhuṃ vā savantīti āsavā, saha āsavehīti sāsavaṃ, āsavehi ālambitabbanti attho. Ādisaddena saṃyojanīyaṃ oghanīyaṃ yoganīyaṃ nīvaraṇīyaṃ saṃkilesikaṃ parāmaṭṭhaṃ acetasikaṃ cittavippayuttaṃ narūpāvacaraṃ naarūpāvacaraṃ naapariyāpannaṃ aniyataṃ aniyyānikaṃ aniccanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

447. Do bởi pháp này mà khối pháp tương ưng được vững chắc, được thiết lập, nên gọi là nhân (hetu). Do bởi ý nghĩa là gốc rễ nên các pháp như tham v.v... và các pháp như vô tham v.v... (được gọi là nhân). Pháp nào không phải là nhân như vậy thì gọi là phi nhân (nahetu). Pháp này không có nhân nên gọi là vô nhân (ahetukaṃ). Do là đối lập với pháp hữu nhân, có nghĩa là không sanh khởi cùng với nhân. Chính pháp vô nhân do bởi không tương ưng với nhân nên gọi là nhân bất tương ưng (hetuvippayuttaṃ). Dù không có sự khác biệt về pháp nhưng do có sự khác biệt về từ ngữ và ý nghĩa, và do năng lực của chúng sanh cần được tế độ nên có sự thuyết giảng về một đôi pháp khác. Do đó, điều này được nói theo năng lực của đôi pháp. Do có sự hiện hữu tùy thuộc vào các duyên, (hiện hữu) cùng với duyên nên gọi là hữu duyên (sappaccayaṃ). Do được gắn liền với các duyên của nó trong thế gian, hoặc do được biết đến (trong thế gian) nên gọi là hiệp thế (lokiyaṃ). Do chúng tuôn chảy cho đến cõi hữu đảnh hoặc cho đến gotrabhu nên gọi là các lậu hoặc (āsavā). (Hiện hữu) cùng với các lậu hoặc nên gọi là hữu lậu (sāsavaṃ), có nghĩa là được các lậu hoặc lấy làm đối tượng. Do từ ādi (v.v...) nên cần phải được thấy sự bao gồm các pháp như là: pháp thuộc về triền (saṃyojanīyaṃ), pháp thuộc về bộc (oghanīyaṃ), pháp thuộc về ách (yoganīyaṃ), pháp thuộc về triền cái (nīvaraṇīyaṃ), pháp ô nhiễm (saṃkilesikaṃ), pháp bị chấp thủ (parāmaṭṭhaṃ), pháp không phải tâm sở (acetasikaṃ), pháp bất tương ưng tâm (cittavippayuttaṃ), pháp không phải sắc giới (narūpāvacaraṃ), pháp không phải vô sắc giới (naarūpāvacaraṃ), pháp không phải siêu thế (naapariyāpannaṃ), pháp bất định (aniyataṃ), pháp không xuất ly (aniyyānikaṃ), pháp vô thường (aniccaṃ).

Āhito ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvo. Taṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā, indriyabaddhadhammā, tesu bhavaṃ ajjhattikaṃ, cakkhādi. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttanayena ajjhattameva ajjhattikaṃ yathā venayikoti [Pg.107] (a. ni. 8.11; pārā. 8) imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattika’’nti. Sesaṃ tevīsatividhaṃ. ‘‘Tato bāhirattā’’ti idaṃ ajjhattikalakkhaṇābhāvato vuttaṃ. Ghaṭṭanavasenāti visayī, visayo ca hutvā saṅghaṭṭanavasena. Sesaṃ soḷasavidhaṃ. Viparītattāti ghaṭṭanavasena agahetabbato. Duppaṭivijjhasabhāvattāti sukhumabhāvena duviññeyyasabhāvattā. Ñāṇassa āsanne na hotīti dūre. Terasa hadayavatthupariyosānāni. Sabhāvenevāti ‘‘rūpassa paricchedo, rūpassa vikāro, rūpassa upacayo’’tiādinā aggahetvā attano sabhāveneva kakkhaḷattādinā ñāṇena paricchijja gahetabbato. Sesaṃ dasavidhaṃ. Tabbiparītatāyāti sabhāvena apariggahitabbato. Sotādīnampi cakkhuno viya pasannasabhāvattā eva yathāsakaṃ visayaggahaṇapaccayatāti dassento āha ‘‘cakkhādi…pe… pasādarūpa’’nti. Viparītattāti tabbidhurasabhāvattā. Adhipatiyaṭṭhenāti ettha cakkhādīnaṃ tāva pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīsu ādhipateyyaṃ tesaṃ paṭumandabhāvānuvattanato, itthipurisindriyadvayassa sakicce jīvitindriyassa sahajarūpānupālane. Tadubhayaṃ heṭṭhā vuttameva. Upādinnattāti gahitattā. Kammanibbattañhi ‘‘mametaṃ phalaṃ’’nti kammunā gahitaṃ viya hoti apaṭikkhepato.

Do ngã mạn được đặt vào trong đây nên gọi là ngã (attā), là tự thể (attabhāvo). Các pháp sanh khởi do duyên vào, do hướng đến tự thể ấy nên gọi là nội (ajjhattā), là các pháp liên quan đến quyền. Sự hiện hữu trong các pháp ấy gọi là thuộc về nội (ajjhattikaṃ), là nhãn v.v... Nhưng trong Chú giải, theo cách đã được nói thì chính cái nội (ajjhatta) là thuộc về nội (ajjhattikaṃ), giống như trường hợp venayiko. Hướng đến ý nghĩa này nên có lời nói rằng: “Do sanh khởi duyên vào tự thể nên gọi là thuộc về nội (ajjhattikaṃ)”. Phần còn lại là hai mươi ba loại. Lời nói “do ở bên ngoài cái đó” này được nói là do không có đặc tính thuộc về nội. Do năng lực va chạm (ghaṭṭanavasena) là do trở thành đối tượng và người biết đối tượng rồi va chạm với nhau. Phần còn lại là mười sáu loại. Do đối nghịch (viparītattā) là do không thể nắm bắt bằng sự va chạm. Do có tự tánh khó thâm nhập (duppaṭivijjhasabhāvattā) là do có tự tánh khó biết vì sự vi tế. Do không ở gần trí tuệ nên gọi là xa (dūre). Mười ba (sắc) có sắc ý vật làm cuối cùng. Do chính tự tánh (sabhāveneva) là do không nắm bắt bằng cách (phân biệt) rằng “đây là sự phân chia của sắc, đây là sự biến đổi của sắc, đây là sự tăng trưởng của sắc” v.v... mà phải được nắm bắt bằng cách phân chia bởi trí tuệ với chính tự tánh của nó là cứng v.v... Phần còn lại là mười loại. Do đối nghịch với điều đó (tabbiparītatāyā) là do không thể nắm bắt bằng tự tánh. Để chỉ ra rằng ngay cả đối với nhĩ v.v... cũng giống như nhãn, chính do có tự tánh trong sáng nên mới là duyên để nắm bắt đối tượng của riêng mình, Ngài đã nói “nhãn v.v... sắc thần kinh”. Do đối nghịch (viparītattā) là do có tự tánh khác biệt với điều đó. Ở đây, trong ý nghĩa làm chủ (adhipatiyaṭṭhena), trước hết năm pháp nhãn v.v... có sự làm chủ đối với nhãn thức v.v... do tùy thuộc vào trạng thái sắc bén hay cùn lụt của chúng. Hai quyền nam và nữ (có sự làm chủ) trong phận sự của mình. Mạng quyền (có sự làm chủ) trong việc bảo hộ các sắc đồng sanh. Cả hai điều đó đã được nói ở dưới. Do được chấp thủ (upādinnattā) là do được nắm giữ. Quả vậy, sắc do nghiệp tạo ra giống như được nghiệp nắm giữ rằng “đây là quả của ta” do không có sự từ bỏ.

448. Sanidassanakammajādīnaṃ tikānanti sanidassanattikassa, kammajādittikānañca. Oḷāriketi dvādasavidhe oḷārikarūpe. Rūpanti rūpāyatanaṃ. Daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ, paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighaṃ, sanidassanañca taṃ sappaṭighañcāti sanidassanasappaṭighaṃ. Tattha yassa daṭṭhabbabhāvo atthi, taṃ sanidassanaṃ. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo. Tassa rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘saha nidassanena sanidassana’’nti. Dhammabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evaṃ hi atthavisesāvabodho hotīti. Yo sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññaṃ patanaṃ, so paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ [Pg.108] visayesu vikāruppatti. Sesaṃ ekādasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ. Tañhi sanidassanattābhāvato anidassanaṃ, vuttanayeneva sappaṭighaṃ. Ubhayapaṭikkhepena anidassanaappaṭighaṃ. Kammato jātanti ettha yaṃ ekantakammasamuṭṭhānaṃ aṭṭhindriyāni, hadayañcāti navavidhaṃ rūpaṃ, yañca navavidhe catusamuṭṭhāne kammasamuṭṭhānaṃ navavidhameva rūpanti evaṃ aṭṭhārasavidhampi kammato uppajjanato kammajaṃ. Yañhi jātañca yañca jāyati yañca jāyissati, taṃ sabbampi ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā duddhanti. Tadaññapaccayajātanti kammato aññapaccayato jātaṃ utucittāhārajaṃ. Nakutocijātanti lakkhaṇarūpamāha. Viññattidvayaṃ, saddo, ākāsadhātu, lahutādittayaṃ cittasamuṭṭhānāni avinibbhogarūpānīti etaṃ pañcadasavidhaṃ rūpaṃ cittajaṃ. Ākāsadhātu, lahutādittayaṃ, āhārasamuṭṭhānāni avinibbhogarūpānīti etaṃ dvādasavidhaṃ rūpaṃ āhārajaṃ. Ettha saddaṃ pakkhipitvā terasavidhaṃ rūpaṃ ututo samuṭṭhitaṃ utujaṃ. Sesaṃ kammajatike vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.

448. Các bộ ba về sắc hữu kiến, sắc do nghiệp sanh v.v... (sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ) là (bộ ba) về sắc hữu kiến và các bộ ba về sắc do nghiệp sanh v.v... Trong sắc thô (oḷārike) là trong mười hai loại sắc thô. Sắc (rūpaṃ) là sắc xứ. (Hiện hữu) cùng với sự thấy được gọi là trạng thái có thể được thấy nên gọi là hữu kiến (sanidassanaṃ). (Hiện hữu) cùng với sự va chạm được gọi là trạng thái có thể va chạm nên gọi là hữu đối ngại (sappaṭighaṃ). Pháp ấy vừa là hữu kiến vừa là hữu đối ngại nên gọi là hữu kiến hữu đối ngại (sanidassanasappaṭighaṃ). Ở đây, pháp nào có trạng thái có thể được thấy, pháp đó là hữu kiến. Chính trạng thái là đối tượng của nhãn thức là trạng thái có thể được thấy. Mặc dù trạng thái ấy không khác với sắc xứ, nhưng để phân biệt sắc xứ với các pháp khác, nó được trình bày như một pháp khác và được nói là “cùng với sự thấy được là hữu kiến”. Quả vậy, trong các pháp đã được hợp nhất do sự tương đồng về pháp tánh, sự khác biệt nào tạo ra sự đa dạng thì sự khác biệt đó nên được sử dụng như một pháp khác. Vì rằng như vậy sẽ có sự liễu tri về ý nghĩa đặc biệt. Trạng thái đối mặt, sự rơi vào nhau của các pháp đã đến và chưa đến, do tự thân và do năng lực của nơi nương, trạng thái đó là trạng thái va chạm, do đó mà có sự sanh khởi của sự biến đổi trong các nơi nương của nhãn v.v... vốn cùng với các duyên khác là sự biến đổi của sự vận hành v.v... Phần còn lại là mười một loại sắc thô. Quả vậy, sắc ấy do không có trạng thái hữu kiến nên là vô kiến (anidassanaṃ), và theo cách đã nói là hữu đối ngại (sappaṭighaṃ). Do phủ định cả hai nên là vô kiến vô đối ngại (anidassanaappaṭighaṃ). Ở đây, trong câu “sanh từ nghiệp” (kammato jātaṃ), chín loại sắc là tám quyền và sắc ý vật vốn hoàn toàn do nghiệp sanh, và chín loại sắc do nghiệp sanh trong chín loại sắc tứ sanh, như vậy mười tám loại sắc do sanh từ nghiệp nên gọi là sắc do nghiệp sanh (kammajaṃ). Quả vậy, sắc nào đã sanh, đang sanh, và sẽ sanh, tất cả sắc ấy được gọi là “sắc do nghiệp sanh”, giống như trường hợp sữa (duddha). Sanh từ duyên khác với cái đó (tadaññapaccayajātaṃ) là sắc do thời tiết, tâm, vật thực sanh, vốn sanh từ duyên khác với nghiệp. Bằng câu “không sanh từ đâu cả” (nakutocijātaṃ), Ngài nói đến sắc tướng. Mười lăm loại sắc này là hai biểu tri, âm thanh, không giới, bộ ba khinh khoái v.v..., và các sắc bất ly do tâm sanh, được gọi là sắc do tâm sanh (cittajaṃ). Mười hai loại sắc này là không giới, bộ ba khinh khoái v.v..., và các sắc bất ly do vật thực sanh, được gọi là sắc do vật thực sanh (āhārajaṃ). Ở đây, thêm âm thanh vào, mười ba loại sắc sanh khởi từ thời tiết được gọi là sắc do thời tiết sanh (utujaṃ). Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã được nói trong bộ ba về sắc do nghiệp sanh.

449. Diṭṭhādicatukkavasena, rūparūpādicatukkavasena, vatthādicatukkavasenāti pāṭekkaṃ catukkasaddo yojetabbo. Yaṃ rūpāyatanaṃ adakkhi yaṃ passati yaṃ dakkhissati yaṃ passeyya, taṃ sabbaṃ diṭṭhaṃ nāma diṭṭhasabhāvānātivattanato yathā duddhanti. Esa nayo sesesupi. Dassanavisayattāti cakkhuviññāṇaviññeyyattā. Savanavisayattāti sotaviññāṇaviññeyyattā. Gandharasaphoṭṭhabbattayanti gandho raso phoṭṭhabbanti etaṃ tayaṃ. Mutaṃ nāma mutvā patvā gahetabbato. Tenāha ‘‘sampattaggāhakaindriyavisayattā’’ti.

449. Do năng lực của bộ bốn bắt đầu bằng cái được thấy (diṭṭha), do năng lực của bộ bốn bắt đầu bằng sắc biến hoại (rūparūpa), do năng lực của bộ bốn bắt đầu bằng vật (vatthu), như vậy từ 'bộ bốn' nên được áp dụng riêng lẻ. Sắc xứ nào đã thấy, đang thấy, sẽ thấy, có thể thấy, tất cả cái đó được gọi là 'cái được thấy' (diṭṭha) vì không vượt qua bản chất của cái được thấy, giống như (từ) 'sữa đã được vắt' (duddha). Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những phần còn lại. (Nói) 'vì là đối tượng của cái thấy' có nghĩa là vì có thể được biết bởi nhãn thức. (Nói) 'vì là đối tượng của cái nghe' có nghĩa là vì có thể được biết bởi nhĩ thức. (Nói) 'đối tượng của hương, vị, xúc' là ba pháp này: hương, vị, và xúc. Được gọi là 'cái được cảm nhận' (muta) vì được tiếp nhận sau khi đã chạm đến, đạt đến. Do đó, ngài đã nói 'vì là đối tượng của các căn quan nắm bắt sau khi đã tiếp cận'.

Kimidaṃ phoṭṭhabbaṃ nāmāti? Pathavītejovāyodhātuttayaṃ. Kasmā panettha āpodhātu aggahitā, nanu sītatā phusitvā gayhati, sā ca āpodhātūti? Saccaṃ gayhati, na pana sā āpodhātu. Kiñcarahīti? Tejodhātu eva. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhi. Na hi sītaṃ nāma koci guṇo atthi, kevalaṃ pana uṇhabhāvassa mandatāya sītatābhimāno. Kathametaṃ viññātabbanti ce? Anavaṭṭhitattā sītabuddhiyā yathā pārāpāre. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhitānaṃ chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pana pathavīgabbhato uṭṭhitānaṃ uṇhabuddhi. Yadi hi sītatā āpodhātu siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya, na ca upalabbhati. Tasmā viññāyati na āpodhātu sītatāti[Pg.109]. Idañca bhūtānaṃ avinibbhogavuttitaṃ icchantānaṃ uttaraṃ, anicchantānampi pana catunnaṃ bhūtānaṃ ekasmiṃ kalāpe kiccadassanena sabhāgavuttitāya sādhitāya uttarameva. Ye pana ‘‘vāyodhātuyā lakkhaṇaṃ sītatā’’ti vadanti, tesampi idameva uttaraṃ. Yadi hi vāyodhātu sītatā siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ sītatā upalabbheyya, na ca upalabbhati. Tasmā viññāyati na vāyodhātu sītatāti. Yesaṃ pana dravatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatīti dassanaṃ. Te vattabbā ‘‘dravabhāvopi phusīyatīti āyasmantānaṃ adhimānamattaṃ saṇṭhānaṃ viyā’’ti. Vuttañhetaṃ purātanehi –

Cái gọi là xúc xứ này là gì? Là bộ ba địa đại, hỏa đại, và phong đại. Tại sao ở đây thủy đại không được kể đến, chẳng phải tính lạnh được nhận biết qua sự xúc chạm, và tính lạnh đó chính là thủy đại sao? Thật vậy, nó được nhận biết, nhưng nó không phải là thủy đại. Vậy thì nó là gì? Chính là hỏa đại. Vì khi tính nóng yếu đi, có sự nhận biết về lạnh. Vì không có một đặc tính nào gọi là lạnh, chỉ là do sự yếu đi của tính nóng mà có sự tưởng tri về lạnh. Nếu hỏi, làm sao biết được điều này? Do sự không ổn định của nhận thức về lạnh, giống như ở bờ bên này và bờ bên kia. Thật vậy, vào mùa nóng, những người đứng ngoài nắng khi vào trong bóng râm có nhận thức về lạnh, nhưng ngay tại nơi đó, những người đi lên từ hầm đất lại có nhận thức về nóng. Vì nếu tính lạnh là thủy đại, nó phải được tìm thấy cùng với tính nóng trong cùng một tổng hợp sắc, nhưng nó không được tìm thấy. Do đó, nên hiểu rằng tính lạnh không phải là thủy đại. Và đây là câu trả lời cho những người chấp nhận rằng các đại hiển nhiên không thể tách rời, nhưng ngay cả đối với những người không chấp nhận, khi đã chứng minh được sự tồn tại đồng bản chất qua việc thấy được phận sự của bốn đại trong cùng một tổng hợp sắc, thì đây cũng chính là câu trả lời. Còn những vị nói rằng 'tính lạnh là đặc tính của phong đại', đối với họ đây cũng chính là câu trả lời. Vì nếu tính lạnh là phong đại, nó phải được tìm thấy cùng với tính nóng trong cùng một tổng hợp sắc, nhưng nó không được tìm thấy. Do đó, nên hiểu rằng tính lạnh không phải là phong đại. Còn đối với những vị có quan điểm rằng tính lỏng là thủy đại, và nó được nhận biết qua xúc chạm. Họ nên được trả lời rằng: 'Việc cho rằng tính lỏng cũng được xúc chạm chỉ là sự tưởng tượng của các ngài, giống như (tưởng tượng) về hình dáng vậy'. Điều này đã được các vị xưa nói:

‘‘Dravatā sahavuttīni, tīṇi bhūtāni samphusaṃ;

‘Dravataṃ samphusāmī’ti, lokoyamabhimaññati.

“Thế gian này, khi xúc chạm ba đại hiển nhiên cùng tồn tại với tính lỏng, tưởng rằng: ‘Ta đang xúc chạm tính lỏng’.

‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhate yathā;

‘Paccakkhato phusāmī’ti, ñātabbā dravatā tathā’’ti.

“Giống như khi xúc chạm các đại hiển nhiên, người ta dùng ý để nắm bắt hình dáng (nhưng lại tưởng rằng): ‘Ta đang xúc chạm (nó) một cách trực tiếp’; cũng vậy, tính lỏng nên được hiểu như thế.”

Sesanti yathāvuttaṃ rūpādisattavidhaṃ rūpaṃ ṭhapetvā avasiṭṭhaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ. Viññāṇassevāti manoviññāṇasseva. Avadhāraṇena rūpāyatanādīnampi manoviññāṇaviññeyyatte niyamābhāvato na viññātarūpatāti saṅkarābhāvaṃ dasseti.

(Từ) 'còn lại' có nghĩa là 21 loại sắc còn lại, sau khi loại trừ bảy loại sắc bắt đầu bằng sắc xứ đã được nói đến. (Từ) 'chỉ của thức' có nghĩa là chỉ của ý thức. Bằng sự xác định (eva), ngài chỉ ra sự không lẫn lộn rằng: mặc dù sắc xứ v.v. cũng có thể được biết bởi ý thức, nhưng do không có sự quy định (cố định), nên chúng không phải là sắc được biết (bởi ý thức một cách chuyên biệt).

Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāmāti yadettha aṭṭhavīsatividhe rūpe ‘‘nipphanna’’nti vuttaṃ rūpaṃ, tadeva rūpalakkhaṇayogato rūpaṃ. Ruppanaṃ rūpaṃ, taṃ etassa atthīti yathā arisasoti, rūpaguṇayogato vā yathā nīlaguṇayogato nīlaṃ vatthanti. Svāyaṃ rūpasaddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘rūparūpa’’nti yathā tilatelaṃ, dukkhadukkhanti (visuddhi. 2.539) ca, ruppanasabhāvaṃ rūpanti attho. Yadi evaṃ, ākāsadhātuādīnaṃ kathaṃ rūpabhāvoti? Nipphannarūpassa paricchedavikāralakkhaṇabhāvato taggatikamevāti ‘‘rūpa’’ntveva vuccati.

Ở đây, sắc sở tạo được gọi là sắc biến hoại (rūparūpa) có nghĩa là: sắc nào trong 28 loại sắc này được gọi là 'sở tạo', chính sắc đó, do có liên hệ với đặc tính biến hoại, nên là sắc (rūpa). Biến hoại là sắc; cái này có cái đó, giống như (từ) 'arisaso'; hoặc do liên hệ với đặc tính biến hoại, giống như (gọi là) 'vải xanh' do liên hệ với đặc tính màu xanh. Từ 'sắc' (rūpa) này, theo quy ước, cũng được dùng cho cả những pháp không có bản chất biến hoại đó, do đó, nó được phân biệt bằng một từ 'sắc' khác và được gọi là 'sắc biến hoại' (rūparūpa), giống như 'dầu mè' và 'khổ khổ'. Nghĩa là sắc có bản chất biến hoại. Nếu vậy, làm thế nào không đại v.v. lại có bản chất là sắc? Vì chúng có vai trò là sự phân chia, sự biến dạng, và đặc tính của sắc sở tạo, chúng có cùng bản chất (với sắc sở tạo), do đó chúng cũng được gọi là 'sắc'.

Vasanti ettha cittacetasikā pavattantīti vatthu, cittataṃsampayuttānaṃ ādhārabhūtaṃ rūpaṃ. Taṃ pana chabbidhaṃ. Tattha hadayarūpaṃ vatthu eva manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhāvato. Na dvāraṃ aññanissayānaṃ cakkhādi viya. Yathā hi cakkhādīni sampaṭicchanādīnaṃ pavattiyā dvāraṃ honti, na [Pg.110] evaṃ hadayavatthu. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu, na dvāra’’nti. Viññattidvayaṃ dvāraṃ kammadvārabhāvato. Tannissitassa cittuppādassa abhāvato na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva attasannissitassa cakkhuviññāṇādikassa, dvārañca aññanissitassa sampaṭicchanādikassa. Sesaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ vuttavipariyāyato neva vatthu na ca dvāraṃ.

Tâm và tâm sở trú ngụ, sinh khởi ở đây, nên gọi là vật (vatthu); (đó là) sắc làm nền tảng cho tâm và các pháp tương ưng với nó. Sắc đó có sáu loại. Trong đó, sắc ý vật chỉ là vật vì là nơi nương của ý giới và ý thức giới. Nó không phải là môn đối với các (tâm) nương tựa nơi khác, giống như nhãn căn v.v. Vì giống như nhãn căn v.v. là môn cho sự sinh khởi của tâm tiếp thâu v.v., ý vật không như vậy. Do đó đã được nói: 'Sắc ý vật ở đây là vật, không phải là môn'. Hai biểu tri là môn vì là môn của nghiệp. Chúng không phải là vật vì không có tâm nào sinh khởi nương vào chúng. Sắc thần kinh vừa là vật cho nhãn thức v.v. nương tựa vào chính nó, vừa là môn cho tâm tiếp thâu v.v. nương tựa nơi khác. 21 loại sắc còn lại, ngược lại với những gì đã nói, không phải là vật cũng không phải là môn.

450. Ekato eva jātaṃ ekajaṃ. Nanu ca ekato eva paccayato paccayuppannassa uppatti natthīti? Saccaṃ natthi, rūpajanakapaccayesu ekatoti ayamettha adhippāyo. Na hi rūpuppatti rūpajanakato aññaṃ paccayaṃ apekkhati. Dvijantiādīsupi eseva nayo. Imesanti imesaṃ pabhedānaṃ vasena. Kammajamevāti kammato eva jātaṃ. Cittajamevāti etthāpi eseva nayo. Cittato ca ututo ca jātanti kālena cittato, kālena ututoti evaṃ cittato ca ututo ca jātaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃ dvijaṃ dvīhi jātanti. Parato dvīsupi eseva nayo. Saddāyatanamevāti ettha yaṃ cittajaṃ saddāyatanaṃ, taṃ saviññattikamevāti eke. Aviññattikopi atthi vitakkavipphārasaddoti porāṇā.

450. Sinh từ chỉ một (nguyên nhân) là 'nhất sinh' (ekaja). Chẳng phải không có sự sinh khởi của pháp do duyên tạo từ chỉ một duyên sao? Thật vậy, không có; nhưng ở đây, ý nghĩa là 'từ một trong các duyên sinh sắc'. Vì sự sinh khởi của sắc không trông chờ một duyên nào khác ngoài duyên sinh sắc. Trong (các từ) 'nhị sinh' (dvija) v.v. cũng theo phương pháp này. (Từ) 'của những thứ này' có nghĩa là do năng lực của những sự phân loại này. 'Chỉ do nghiệp sinh' là sinh từ chỉ nghiệp. Trong 'chỉ do tâm sinh' cũng theo phương pháp này. 'Sinh từ tâm và từ thời tiết' nên được hiểu là sinh từ tâm và từ thời tiết như vầy: có lúc từ tâm, có lúc từ thời tiết. Nó là 'nhị sinh' vì sinh từ hai (nguyên nhân). Trong hai trường hợp sau cũng theo phương pháp này. Ở đây, trong (cụm từ) 'chỉ thanh xứ', một số vị cho rằng thanh xứ nào do tâm sinh thì nó chỉ đi kèm với biểu tri. Các vị xưa nói rằng cũng có âm thanh do sự rung động của tầm mà không có biểu tri.

Vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti hi evaṃ pavattamahāaṭṭhakathāvādaṃ nissāya cittasamuṭṭhānassa saddassa viññattiyā vināpi uppatti icchitabbā. Na hi viññatti ‘‘kāyavācāya viññattī’’ti vacanato asotaviññeyyena saddena saha uppajjati, evaṃ sante cittajenāpi saddanavakena bhavitabbaṃ. So ca vādo ‘‘saddo ca hoti, na sotaviññeyyo cā’’ti viruddhamevetanti maññamānehi saṅgahakārehi paṭikkhitto. Apare pana mahāaṭṭhakathāvādaṃ appaṭikkhipitvā tassa adhippāyaṃ vaṇṇenti. Kathaṃ? ‘‘Jivhātālucalanādikaṃ vitakkasamuṭṭhitaṃ viññattisahajameva sukhumasaddaṃ dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte, paṭṭhāne ca oḷārikaṃ saddaṃ sandhāya sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayabhāvo vuttoti iminā adhippāyena vitakkavipphārasaddassa asotaviññeyyatā vuttāti. Taṃ catujaṃ. Avasesanti avinibbhogarūpena saddhiṃ ākāsadhātumāha.

Thật vậy, dựa vào quan điểm của Đại Chú Giải đã được lưu truyền rằng 'âm thanh do tầm lan tỏa không thể nhận biết bằng nhĩ thức', nên chấp nhận sự sanh khởi của âm thanh do tâm sanh ngay cả khi không có biểu tri. Bởi vì, theo lời dạy 'biểu tri bằng thân và lời nói', biểu tri không sanh khởi cùng với âm thanh không thể nhận biết bằng nhĩ thức. Nếu như vậy, sắc do tâm sanh cũng phải là sắc cửu âm thanh. Và quan điểm đó đã bị các vị soạn tập Luận tạng bác bỏ vì cho rằng nó mâu thuẫn rằng 'vừa là âm thanh, vừa không thể nhận biết bằng nhĩ thức'. Tuy nhiên, các vị khác không bác bỏ quan điểm của Đại Chú Giải mà giải thích ý nghĩa của nó. Như thế nào? 'Trong kinh nói rằng: (Vị ấy) nghe được âm thanh vi tế đồng sanh với biểu tri, sanh khởi từ tầm liên quan đến sự chuyển động của lưỡi, vòm miệng v.v... bằng thiên nhĩ, rồi tuyên bố', và trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna), đã nói về trạng thái làm duyên cảnh của nhĩ thức là nhắm đến âm thanh thô. Với ý nghĩa này, đã nói rằng âm thanh do tầm lan tỏa không thể nhận biết bằng nhĩ thức. Sắc ấy là do bốn nhân sanh. Với từ 'còn lại', ngài nói đến hư không giới cùng với sắc bất ly.

Lakkhaṇarūpaṃ [Pg.111] pana nakutocijātanti kutocipi paccayato na jātaṃ, nāpi sayameva jātaṃ paccayehi vinā sayameva jātassa sabbena sabbaṃ abhāvato. Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ lakkhaṇarūpaṃ na jāyatīti? Lakkhaṇābhāvato. Uppattimantānaṃ hi rūpāyatanādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti, na evaṃ jātiādīnaṃ. Tasmā viññātabbametaṃ jātiādīni na jāyantīti. Siyā panetaṃ ‘‘jātiādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjantī’’ti? Taṃ na, kasmā? Tathā sati anavaṭṭhānāpattito. Yadi hi jātiādīni jātiādimantāni siyuṃ, tānipi jātiādimantāni, tānipi jātiādimantānīti anavaṭṭhānameva āpajjati. Tasmā suṭṭhu vuttaṃ ‘‘jātiādīni na jāyantī’’ti. Tenāha ‘‘na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvaya’’nti, jarāmaraṇanti attho.

Còn sắc tướng trạng thì không do đâu sanh, nghĩa là không sanh từ bất cứ duyên nào, cũng không tự nó sanh, vì hoàn toàn không có pháp nào tự nó sanh mà không có các duyên. Vậy làm thế nào để hiểu rằng sắc tướng trạng không sanh? Vì không có tướng trạng (của chính nó). Thật vậy, các pháp có sự sanh khởi như sắc xứ v.v... thì có các tướng trạng là sanh v.v..., nhưng các pháp sanh v.v... thì không như vậy. Do đó, nên hiểu rằng các pháp sanh v.v... không sanh. Có thể có ý kiến này chăng: 'Các pháp sanh v.v... cũng có các tướng trạng là sanh v.v...'? Điều đó không đúng. Tại sao? Vì nếu vậy sẽ rơi vào tình trạng vô cùng tận. Thật vậy, nếu các pháp sanh v.v... có các tướng trạng sanh v.v..., thì những tướng trạng (thứ hai) ấy cũng lại có các tướng trạng sanh v.v..., và những tướng trạng (thứ ba) ấy cũng lại có các tướng trạng sanh v.v..., cứ như thế sẽ rơi vào tình trạng vô cùng tận. Do đó, nói rằng 'các pháp sanh v.v... không sanh' là rất đúng. Vì thế, ngài nói: 'Thật vậy, không có sự sanh của sự sanh, và hai pháp còn lại chỉ là sự chín muồi và tan rã của pháp đã sanh', nghĩa là già và chết.

Tattha ‘‘uppādo natthī’’ti etena uppādassa jarāmaraṇābhāvamāha. Asati uppāde kuto jarāmaraṇanti mattaggahaṇena jarāmaraṇassa uppādābhāvampi. Yadi evaṃ jātiyā kutoci jātatāvacanaṃ kathanti āha ‘‘yampī’’tiādi. Tattha kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti ye te cittādayo rūpāyatanādīnaṃ rūpānaṃ janakapaccayā, tesaṃ taduppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ yo so paccayabhāvūpalakkhaṇīyo kiccānubhāvakkhaṇo, tadā jāyamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ dhammānaṃ vikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāya veneyyapuggalavasena jātiyā kutoci paccayato jātattaṃ pāḷiyaṃ anuññātaṃ yathā taṃ cittasamuṭṭhānatādi viññattiādīnaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – yehi paccayadhammehi rūpādayo uppajjeyyuṃ, tesaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe upalabbhamānā rūpādayo tato pure, pacchā ca anupalabbhamānā tato uppajjantīti viññāyanti, evaṃ jātipi veditabbā. Yadi evaṃ nippariyāyato jātiyā kutoci jātatā siddhā, atha kasmā veneyyapuggalavasenāti vuttanti? Nayidamevaṃ jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānattā. Yadi hi dhammo viya upalabbheyya jāti, nippariyāyova tassā kutoci jātabhāvo, na evamupalabbhati, atha kho vikārabhāvena. Tasmā vuttaṃ ‘‘veneyyapuggalavasenā’’ti.

Trong đó, với câu 'không có sự sanh', ngài nói lên sự không có già và chết của chính sự sanh. Khi không có sự sanh, thì làm sao có già và chết? Với việc dùng từ 'chỉ là' (matta), (ngài cũng chỉ ra) sự không có sanh của già và chết. Nếu vậy, tại sao lại có lời nói rằng sanh là do đâu đó sanh? (Để trả lời), ngài nói 'yampi' v.v... Trong đó, câu 'bởi vì được thấy trong sát-na có năng lực tác thành phận sự' có nghĩa là: nhắm đến việc trạng thái sanh được nhận biết như là sự biến đổi của các pháp như sắc xứ v.v... đang sanh khởi vào lúc đó, tức là vào sát-na có năng lực tác thành phận sự, được ghi nhận bởi trạng thái làm duyên của các duyên sanh như tâm v.v... đối với các sắc như sắc xứ v.v..., là những duyên có hoạt động chưa chấm dứt đối với việc làm sanh khởi các sắc ấy, nên trong Pāli, đã cho phép rằng sanh là do một duyên nào đó sanh, tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa, cũng giống như trường hợp cho phép biểu tri v.v... là do tâm sanh v.v... Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Các pháp như sắc v.v... được biết là sanh từ các duyên ấy, vì chúng được nhận biết vào sát-na mà các pháp duyên ấy đạt đến trạng thái làm duyên, và không được nhận biết trước hay sau đó. Sanh cũng nên được hiểu như vậy. Nếu vậy, thì đã thành tựu một cách không ẩn ý rằng sanh là do một duyên nào đó sanh. Vậy tại sao lại nói là 'tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa'? Không nên hiểu như vậy, vì (sanh) được nhận biết như là sự biến đổi của pháp đang sanh. Thật vậy, nếu sanh được nhận biết như một pháp (thực tính), thì trạng thái do một duyên nào đó sanh của nó chắc chắn là không ẩn ý. Nhưng nó không được nhận biết như vậy, mà được nhận biết như là sự biến đổi. Do đó, đã nói 'tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa'.

Tadā kira sotūnaṃ evaṃ cittaṃ uppannaṃ ‘‘ayaṃ jāti sabbesaṃ dhammānaṃ pabhavo, sayañca na kutoci jāyati yathā taṃ pakativādīnaṃ pakatī’’ti, taṃ [Pg.112] nesaṃ micchāgāhaṃ vidhamento satthā ‘‘upacayo santatī’’ti dvidhā bhinditvā kutoci paccayato jātañca katvā desesi, na pana jarāmaraṇaṃ paccayadhammānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe adassanato. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) vuttaṃ? Yasmā paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ paripākabhaṅgatāya tesu santesu honti, na asantesu. Na hi ajātaṃ paripaccati, bhijjati vā, tasmā taṃ jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) pariyāyena suttesu vuttaṃ. Yo panettha kāmabhavādīsu kammādinā paccayena yonivibhāgato paṭisandhiyaṃ, pavattiyañca rūpadhammānaṃ pavattibhedo vattabbo, so parato paṭiccasamuppādakathāyaṃ āvi bhavissatīti na vuttoti daṭṭhabbo.

Khi ấy, nghe nói tâm của các vị thính giả đã sanh khởi như vầy: 'Sanh này là nguồn gốc của tất cả các pháp, và tự nó không do đâu sanh, giống như bản tánh (pakati) của các nhà bản tánh luận'. Để phá trừ tà kiến ấy của họ, bậc Đạo Sư đã thuyết giảng bằng cách phân chia (sanh) thành hai loại là 'sự tích tập' và 'sự tương tục', và trình bày rằng nó sanh từ một duyên nào đó; nhưng Ngài đã không thuyết giảng (như vậy) về già và chết, vì chúng không được thấy trong sát-na có năng lực tác thành phận sự của các pháp duyên. Nếu vậy, tại sao lại nói 'già và chết là pháp do duyên sanh'? Bởi vì chúng là sự chín muồi và tan rã của các pháp do duyên sanh, nên khi các pháp ấy có mặt thì chúng có mặt, khi các pháp ấy không có mặt thì chúng không có mặt. Thật vậy, pháp chưa sanh thì không chín muồi, cũng không tan rã. Do đó, nhắm đến trạng thái có sanh làm duyên ấy, trong các kinh đã nói một cách ẩn ý rằng 'già và chết là pháp do duyên sanh'. Nên hiểu rằng, ở đây, sự phân biệt về sự sanh khởi của các sắc pháp trong thời tái tục và thời bình nhật, tùy theo sự phân loại cảnh giới, do duyên là nghiệp v.v... trong các cõi dục v.v... cần phải được nói đến, nhưng đã không được nói ở đây vì nó sẽ được làm rõ sau này trong phần luận về Duyên Sanh.

Iti rūpakkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về lời dẫn nhập của bài luận chi tiết về sắc uẩn.

Viññāṇakkhandhakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thức Uẩn

451. Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānadīpakena padadvayena vedayitassa bahubhedataṃ dassento vuccamānaṃ rāsaṭṭhaṃ ulliṅgeti. Vedayitaṃ ārammaṇarasānubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti vedayitalakkhaṇaṃ. Sabbaṃ taṃ dhammajātanti adhippāyo, pubbe vā rūpakkhandhakathāyaṃ vuttaṃ adhikārato ānetvā sambandhitabbaṃ. Ekato katvāti atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ taṃ buddhiyā ekato katvā. Evañhi rāsaṭṭhassa sambhavo. Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ, ‘‘nīlaṃ pītaṃ dīghaṃ rassa’’nti (dha. sa. 615) ca ādinā saññuppādavasena jānanaṃ gahaṇaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sañjānanalakkhaṇaṃ. Abhisaṅkharaṇaṃ āyūhanaṃ byāpārāpatti, abhisandahanaṃ vā, ubhayathāpi cetanāpadhānatāya saṅkhārakkhandhassa evaṃ vuttaṃ ‘‘abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā. Minitabbavatthuṃ nāḷiyā minamāno puriso viya yena sañjānanākāravisiṭṭhena ākārena visayaṃ gaṇhāti, taṃ ārammaṇūpaladdhisaṅkhātaṃ vijānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti vijānanalakkhaṇaṃ. Itare vedanākkhandhādayo suviññeyyā hontīti viññāṇena ekuppādādibhāvato, samānajātiādivibhāgato ca.

451. Bằng hai từ “Yaṃ kiñci” (bất cứ cái gì) vốn chỉ sự thâu tóm không còn sót lại, ngài (chú giải sư) đã gợi lên ý nghĩa về sự tụ tập đang được nói đến, trong khi trình bày tính đa dạng của cái được cảm thọ. Sự cảm thọ, (tức là) sự hưởng vị của đối tượng, là đặc tính của nó, nên gọi là có đặc tính cảm thọ. Ý muốn nói là tất cả pháp ấy. Hoặc nên được liên kết bằng cách đem đến từ phần nói về sắc uẩn đã được đề cập trước đây theo thẩm quyền. “Hợp lại làm một” nghĩa là hợp lại làm một bằng trí tuệ tất cả những gì đã được phân chia theo quá khứ v.v... Vì như vậy mới có thể có ý nghĩa về sự tụ tập. Sự nhận biết đối tượng có các loại khác nhau như màu xanh v.v...; sự biết, sự nắm bắt theo cách thức sanh khởi của tưởng như “xanh, vàng, dài, ngắn” v.v... là đặc tính của nó, nên gọi là có đặc tính nhận biết. Sự cố ý tạo tác là sự tích tập, sự nỗ lực, hoặc là sự kết nối; trong cả hai trường hợp, do tư là chính yếu nên hành uẩn được nói là “có đặc tính cố ý tạo tác”. Thật vậy, trong phần phân tích Kinh, khi phân tích hành uẩn, Đức Thế Tôn chỉ phân tích tư qua các câu như “tư sanh từ nhãn xúc” v.v... Giống như người đàn ông dùng đấu để đo vật cần đo, nó nắm bắt đối tượng bằng một cách thức đặc biệt khác với cách thức nhận biết, sự biết đặc biệt ấy được gọi là sự tiếp nhận đối tượng là đặc tính của nó, nên gọi là có đặc tính biết rõ. Các uẩn còn lại như thọ uẩn v.v... được cho là dễ hiểu, vì có sự đồng sanh v.v... với thức, và vì có sự phân chia theo cùng loại v.v...

Attanā [Pg.113] ‘‘vijānanalakkhaṇa’’nti vuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’tiādi vuttaṃ. Yathāpaccayaṃ pavattimattametaṃ, yadidaṃ sabhāvadhammoti dassetuṃ ‘‘vijānanalakkhaṇa’’nti bhāvasādhanavasena vuttaṃ. Dhammasabhāvā vinimutto koci kattā nāma natthīti tasseva kattubhāvaṃ dassetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ. Yaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, tadeva cintanādiatthena cittaṃ, mananaṭṭhena manoti pariyāyatopi naṃ bodheti. Ettāvatā ca khandhato, bhedato, pariyāyato ca viññāṇaṃ vibhāvitaṃ hoti.

Để chứng minh bằng kinh điển ý nghĩa đã được chính mình nói là “có đặc tính biết rõ”, ngài đã nói “yaṃ kiñci” v.v... Để chỉ ra rằng “đây chỉ là sự diễn tiến tùy theo duyên, tức là pháp tự nhiên này”, ngài đã nói “có đặc tính biết rõ” theo cách dùng từ chỉ trạng thái. Để chỉ ra rằng không có một tác giả nào tách rời khỏi tự tánh của pháp, và chính pháp ấy là tác giả, ngài đã nói “nó biết rõ”. Cái gì là thức theo nghĩa biết rõ, chính cái đó là tâm theo nghĩa suy nghĩ v.v..., là ý theo nghĩa biết; ngài cũng làm cho người ta hiểu về nó qua các từ đồng nghĩa. Và đến đây, thức đã được làm sáng tỏ theo phương diện uẩn, theo phương diện phân loại, và theo phương diện từ đồng nghĩa.

Jāyanti ettha visadisāpi sadisākārāti jāti, samānākāro. Sā panāyaṃ jāti kāmaṃ anekavidhā nānappakārā, taṃ idhādhippetameva pana dassento ‘‘kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañcā’’ti āha. Tattha kusalaṭṭhena kusalaṃ. Koyaṃ kusalaṭṭho nāma? Ārogyaṭṭho anavajjaṭṭho sukhavipākaṭṭho. Ārogyaṭṭhenāpi hi kusalaṃ vuccati ‘‘kacci nu bhoto kusala’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129). Anavajjaṭṭhenāpi ‘‘katamo pana, bhante, kusalo kāyasamācāro? Yo kho, mahārāja, anavajjo kāyasamācāro’’tiādīsu (ma. ni. 2.361). Sukhavipākaṭṭhenāpi ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetū’’tiādīsu (dī. ni. 3.80). Kusalacittañhi rāgādīnaṃ cetasikarogānaṃ avajjasabhāvānaṃ paṭipakkhabhāvato, sukhavipākavipaccanato ca arogaṃ, anavajjaṃ, sukhavipākañcāti.

“Trong đó, ngay cả những thứ không giống nhau cũng có hình thức giống nhau”, nên gọi là loại, có hình thức giống nhau. Loại này tuy có nhiều loại, nhiều cách khác nhau, nhưng để chỉ ra loại được ngụ ý ở đây, ngài đã nói “thiện, bất thiện, và vô ký”. Trong đó, thiện là theo nghĩa thiện. Ý nghĩa thiện này là gì? Là nghĩa vô bệnh, nghĩa không bị chê trách, và nghĩa có quả báo an lạc. Thật vậy, thiện cũng được nói theo nghĩa vô bệnh trong các câu như “Thưa ngài, ngài có được khỏe mạnh không?”. Cũng theo nghĩa không bị chê trách trong các câu như “Bạch ngài, thế nào là thân hành thiện? Tâu đại vương, thân hành nào không bị chê trách”. Cũng theo nghĩa có quả báo an lạc trong các câu như “Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện”. Vì tâm thiện, do là đối nghịch với các bệnh tâm sở như tham v.v... và các pháp có tự tánh đáng bị chê trách, và do làm cho quả báo an lạc chín muồi, nên nó là vô bệnh, không bị chê trách, và có quả báo an lạc.

Saddatthato pana kucchite pāpadhamme salayati calayati kammeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, pāpadhammā, te kuse lunāti chindatīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena lātabbaṃ gahetabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Yathā vā kuso ubhayabhāgagataṃ hatthapadesaṃ lunāti, evamidaṃ uppannānuppannavasena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunāti chindati, tasmā kuso viya lunātīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sāvajjadhammānaṃ salanato saṃvaraṇato kusalaṃ. Kusaladhammavasena hi akusalā pavattinivāraṇena, appavattibhāvāpādanena ca manacchaṭṭhesu dvāresu appavattiyā saṃvutā pihitā honti. Kucchite vā pāpadhamme salayati kampeti apanetīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā pāṇātipātādīnaṃ pāpadhammānaṃ [Pg.114] sānato nisānato tejanato kusā, dosalobhādayo. Dosādīnañhi vasena cetanāya tikkhabhāvappattiyā pāṇātipātādīnaṃ mahāsāvajjatā, te kuse lunāti chindatīti kusalaṃ. Kucchitānaṃ vā sānato antakaraṇato vināsanato kusāni, puññakiriyavasena pavattāni saddhādīni indriyāni, tehi lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. ‘‘Ku’’ iti vā bhūmi vuccati, adhiṭṭhānabhāvena taṃsadisassa attano nissayabhūtassa rūpārūpappabandhassa sampati, āyatiñca anudahanena vināsanato kuṃ siyantīti kusā, rāgādayo, te viya attano nissayassa lavanato chindanato kusalaṃ. Payogasampāditā hi kusaladhammā accantameva rūpārūpadhamme appavattikaraṇena samucchindantīti.

Còn theo từ nguyên, nó làm rung chuyển, lay động, chấn động, phá hủy các pháp ác đáng bị chê trách, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, các pháp ác nằm theo cách đáng bị chê trách, nên gọi là kusa; nó cắt đứt, chặt đứt các kusa ấy, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, trí tuệ được gọi là kusa do mài giũa, làm cho mỏng đi những điều đáng bị chê trách; nó cần được đạt được, nắm bắt, phát triển bởi trí tuệ ấy, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, giống như cỏ kusa cắt đứt bàn tay ở cả hai phần, cũng vậy, pháp này cắt đứt, chặt đứt phần phiền não ở cả hai phần theo cách đã sanh và chưa sanh, do đó, nó cắt như cỏ kusa, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, do ngăn chặn, phòng hộ các pháp có tội đáng bị chê trách, nên gọi là thiện (kusala). Thật vậy, do các pháp thiện, các pháp bất thiện được ngăn chặn, che đậy ở sáu cửa với ý là thứ sáu, do ngăn cản sự sanh khởi và do đưa đến trạng thái không sanh khởi. Hoặc, nó làm rung chuyển, lay động, loại bỏ các pháp ác đáng bị chê trách, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, do mài giũa, làm sắc bén, làm cho bén nhọn các pháp ác đáng bị chê trách như sát sanh v.v..., nên gọi là kusa, tức là sân, tham v.v... Thật vậy, do sân v.v..., tư trở nên sắc bén, nên sát sanh v.v... có tội lớn; nó cắt đứt, chặt đứt các kusa ấy, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, do mài giũa, chấm dứt, hủy diệt những điều đáng bị chê trách, nên gọi là kusāni, tức là các căn như tín v.v... đã sanh khởi do hành động phước thiện; nó cần được đạt được, phát triển bởi các căn ấy, nên gọi là thiện (kusala). Hoặc, “ku” được gọi là đất; do hủy diệt bằng cách thiêu đốt liên tục cả hiện tại và tương lai dòng tương tục của sắc và phi sắc, vốn là nơi nương tựa của chính nó, tương tự như đất do là nền tảng, nên chúng nằm trên “ku”, do đó gọi là kusā, tức là tham v.v...; nó cắt đứt, chặt đứt nơi nương tựa của chính nó như chúng, nên gọi là thiện (kusala). Thật vậy, các pháp thiện được thành tựu do nỗ lực sẽ đoạn trừ hoàn toàn các pháp sắc và phi sắc bằng cách làm cho chúng không sanh khởi.

Na kusalanti akusalaṃ, kusalapaṭipakkhanti attho. Na kusalanti hi kusalapaṭikkhepena akusalapadassa avayavabhedena atthe vuccamāne yathā yaṃ dhammajātaṃ na arogaṃ, na anavajjaṃ, na sukhavipākaṃ, na ca kosallasambhūtaṃ, taṃ akusalanti ayamattho dassito hoti, evaṃ yaṃ na kucchitānaṃ salanasabhāvaṃ, na kusānaṃ lavanasabhāvaṃ, na kusena kusehi vā pavattetabbaṃ, na ca kuso viya lavanakaṃ, taṃ akusalaṃ nāmāti ayampi attho dassito hoti. Ettha ca yasmā kusalaṃ akusalassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ, yato cetasikarogapaṭipakkhādibhāvato arogādipariyāyenapi bodhitaṃ, tasmā akusalaṃ pana kusalassa ujuvipaccanīkabhūtanti vuttaṃ ‘‘kusalapaṭipakkhanti attho’’ti. Taṃ pana yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvenevāti daṭṭhabbaṃ.

Không phải thiện là bất thiện, có nghĩa là đối nghịch với thiện. Thật vậy, khi ý nghĩa của từ bất thiện (akusala) được nói đến bằng cách phân tích các thành phần của nó qua sự phủ định của thiện (kusala), thì ý nghĩa này được trình bày như sau: pháp nào không phải là vô bệnh, không phải là không đáng chê trách, không có quả là an lạc, và không phải do sự khéo léo sanh ra, pháp ấy là bất thiện. Tương tự, ý nghĩa này cũng được trình bày như sau: pháp nào không có bản chất lay động những điều đáng khinh miệt, không có bản chất cắt đứt những điều xấu xa, không phải được thực hiện bởi trí tuệ hay bởi các căn, và không cắt đứt như cỏ kusa, pháp ấy được gọi là bất thiện. Và ở đây, vì thiện là sự đối nghịch trực tiếp với bất thiện, do đó nó cũng được giải thích theo phương pháp vô bệnh v.v... vì là sự đối nghịch với bệnh của tâm v.v...; cho nên, bất thiện là sự đối nghịch trực tiếp với thiện, điều này đã được nói qua câu ‘có nghĩa là đối nghịch với thiện’. Và điều đó nên được hiểu theo thứ tự là trạng thái của cái từ bỏ và cái bị từ bỏ.

Na byākatanti abyākataṃ, kusalākusalabhāvena akathitanti attho. Tattha kusalabhāvo anavajjasukhavipākaṭṭho. Akusalabhāvo sāvajjadukkhavipākaṭṭho, tadubhayabhāvena avuttanti vuttaṃ hoti. Eteneva arogasarogādibhāvena ca avuttatā vaṇṇitāti daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘kusalaṃ akusala’’nti ca vatvā ‘‘abyākata’’nti vuttattā kusalākusalabhāveneva avuttatā viññāyati, na pakārantarena. Avuttatā cettha na tathā avattabbatāmattena, atha kho tadubhayavinimuttasabhāvatāya tesaṃ dhammānanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hetaṃ ‘‘avipākalakkhaṇa’’nti vuccati.

Không được ghi nhận là vô ký, có nghĩa là không được nói đến theo phương diện thiện và bất thiện. Ở đây, trạng thái thiện có ý nghĩa là không đáng chê trách và có quả là an lạc. Trạng thái bất thiện có ý nghĩa là đáng chê trách và có quả là đau khổ. Được nói là ‘không được nói đến’ theo phương diện của cả hai trạng thái ấy. Chính vì lý do này, cần phải hiểu rằng việc không được nói đến theo phương diện vô bệnh, hữu bệnh v.v... cũng đã được giải thích. Và ở đây, vì sau khi nói ‘thiện’ và ‘bất thiện’ rồi mới nói ‘vô ký’, nên việc không được nói đến được hiểu chỉ theo phương diện thiện và bất thiện, chứ không theo cách nào khác. Và ở đây, việc không được nói đến không phải chỉ đơn thuần là vì không thể nói như vậy, mà đúng hơn, cần phải hiểu là do bản chất của các pháp ấy đã thoát khỏi cả hai phương diện đó. Vì thế, nó được gọi là ‘có đặc tính không có quả dị thục’.

452. Bhūmibhedatoti bhavanti ettha dhammāti bhūmi, ṭhānaṃ, avatthā ca. Avatthāpi hi avatthāvantānaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati, evaṃ nesaṃ sukhaggahaṇaṃ hotīti[Pg.115]. Tattha lokiyā bhūmi ṭhānavaseneva veditabbā, lokuttarā avatthāvasena. Lokiyā vā ṭhānāvatthāvasena, lokuttarā avatthāvaseneva. Kāmāvacaranti ettha vatthukāmo kilesakāmoti dve kāmā. Tesu vatthukāmo visesato pañca kāmaguṇā kāmīyantīti, kilesakāmo taṇhā kāmetīti. Te dvepi sahitā hutvā yattha avacaranti, taṃ kāmāvacaraṃ. Kiṃ pana tanti? Ekādasavidho kāmabhavo. Idaṃ yebhuyyena tattha avacarati pavattatīti kāmāvacaraṃ ekassa avacarasaddassa lopaṃ katvā. Evaṃ rūpārūpāvacarānipi veditabbāni rūpataṇhā rūpaṃ, arūpataṇhā arūpanti katvā. Atha vā kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena, avacarati etthāti avacaraṃ, kāmassa avacaraṃ kāmāvacaraṃ. Evaṃ rūpāvacarārūpāvacarānipi veditabbāni. Lokato uttaratīti lokuttaraṃ kusalassa adhippetattā. Itaraṃ pana lokato uttiṇṇanti lokuttaraṃ.

452. Về sự phân chia theo địa, ‘các pháp hiện hữu ở đây’ nên gọi là địa (bhūmi), cũng là cảnh giới (ṭhāna) và trạng thái (avatthā). Thật vậy, trạng thái cũng được xem như là nơi sanh khởi của các pháp có trạng thái ấy; như vậy, chúng sẽ được liễu tri một cách dễ dàng. Trong đó, địa hiệp thế nên được biết theo phương diện cảnh giới, địa siêu thế theo phương diện trạng thái. Hoặc, địa hiệp thế theo phương diện cảnh giới và trạng thái, địa siêu thế chỉ theo phương diện trạng thái. Về Dục giới (kāmāvacara), ở đây có hai loại dục: dục đối tượng (vatthukāma) và dục phiền não (kilesakāma). Trong đó, dục đối tượng đặc biệt là năm dục công đức, vì chúng được khao khát; dục phiền não là ái, vì nó khao khát. Khi cả hai cùng nhau hiện hành ở đâu, nơi đó là Dục giới. Vậy đó là gì? Là mười một loại dục hữu. Tâm này phần lớn đi lại, sanh khởi ở đó, nên gọi là Dục giới, sau khi đã lược bỏ một từ ‘avacara’. Tương tự, Sắc giới và Vô sắc giới cũng nên được hiểu như vậy, bằng cách xem ái đối với sắc là sắc, ái đối với vô sắc là vô sắc. Hoặc, ái dục (kāmataṇhā) trở thành dục (kāma) do lược bỏ từ phía sau; ‘nó đi lại ở đây’ nên là hành xứ (avacaraṃ); hành xứ của dục là Dục giới (kāmāvacaraṃ). Tương tự, Sắc giới và Vô sắc giới cũng nên được hiểu như vậy. ‘Vượt qua khỏi thế gian’ nên là siêu thế (lokuttaraṃ), vì thiện (tâm đạo) được nhắm đến. Còn cái kia (tâm quả) thì ‘đã vượt qua khỏi thế gian’ nên là siêu thế.

Somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedatoti ettha somanassupekkhābhedo tāva yutto tesaṃ bhinnasabhāvattā, ñāṇasaṅkhārabhedo pana kathanti? Nāyaṃ doso ñāṇasaṅkhārakato bhedoñāṇasaṅkhārabhedo, so ca tesaṃ bhāvābhāvakatoti katvā. Sobhanaṃ mano, sundaraṃ vā mano etassāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, mānasikasukhā vedanā ruḷhiyā, somanassena uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā sahagataṃ pavattaṃ saṃsaṭṭhaṃ, sampayuttanti attho. Somanassasahagatatā cassa ārammaṇavasena veditabbā. Iṭṭhārammaṇe hi cittaṃ somanassasahagataṃ hoti. Nanu ca iṭṭhārammaṇaṃ lobhassa vatthu, kathaṃ tattha kusalaṃ hotīti? Nayidamekantikaṃ iṭṭhepi ābhogādivasena kusalassa uppajjanato. Yassa hi catusampatticakkasamāyogādivasena yonisova ābhogo hoti, kusalameva ca mayā kattabbanti kusalakaraṇe cittaṃ niyamitaṃ, akusalappavattito ca nivattetvā kusalakaraṇe eva pariṇāmitaṃ, abhiṇhakaraṇavasena ca samudācaritaṃ, tassa iṭṭhepi ārammaṇe alobhādisampayuttameva cittaṃ hoti, na lobhādisampayuttaṃ.

Về sự phân chia theo thọ hỷ, thọ xả, trí và hành: ở đây, sự phân chia theo thọ hỷ và thọ xả là hợp lý vì bản chất của chúng khác nhau, nhưng sự phân chia theo trí và hành thì sao? Đây không phải là lỗi. Sự phân chia do trí và hành tạo ra được gọi là sự phân chia theo trí và hành, và sự phân chia đó được tạo ra do sự có mặt và không có mặt của chúng. Ý đẹp (sobhanaṃ mano), hoặc người có ý đẹp (sundaraṃ mano etassa) là người hoan hỷ (sumano); trạng thái của người hoan hỷ là thọ hỷ (somanassaṃ); theo quy ước, đó là cảm thọ an lạc về mặt tinh thần. ‘Câu hành với thọ hỷ’ có nghĩa là cùng đi, cùng sanh khởi, cùng hòa trộn, cùng tương ưng với thọ hỷ từ lúc sanh cho đến lúc diệt. Và việc câu hành với thọ hỷ của tâm này nên được hiểu theo phương diện đối tượng. Thật vậy, tâm câu hành với thọ hỷ khi có đối tượng đáng hài lòng. Nhưng chẳng phải đối tượng đáng hài lòng là cơ sở của tham sao? Làm thế nào mà thiện có thể sanh khởi ở đó? Điều này không phải là tuyệt đối, vì thiện có thể sanh khởi ngay cả với đối tượng đáng hài lòng, do tác ý v.v... Thật vậy, đối với người nào có sự tác ý đúng như lý (yoniso) nhờ sự kết hợp với bốn bánh xe tương ưng v.v..., và tâm đã được xác định trong việc làm thiện rằng ‘chỉ có thiện là điều ta phải làm’, và đã được hướng đến chỉ việc làm thiện sau khi đã từ bỏ sự sanh khởi của bất thiện, và đã được thực hành thường xuyên, thì đối với người đó, ngay cả với đối tượng đáng hài lòng, tâm cũng chỉ tương ưng với vô tham v.v..., chứ không tương ưng với tham v.v...

Ñāṇena [Pg.116] samaṃ pakārehi yuttanti ñāṇasampayuttaṃ. Ekuppādādayo eva cettha pakārāti veditabbā. Tattha kammūpapattiindriyaparipākakilesadūrībhāvā ñāṇasampayuttatāya kāraṇaṃ. Yo hi paresaṃ dhammaṃ deseti, anavajjāni sippāyatanakammāyatanavijjaṭṭhānāni sikkhāpetīti evamādikaṃ paññāsaṃvattaniyaṃ karoti, tassa kammūpanissayavasena kusalacittaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Tathā abyāpajje loke uppannassa upapattiṃ nissāya ñāṇasampayuttaṃ hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘tassa tattha sukhino dhammapadā plavanti, dandho, bhikkhave, satuppādo, atha kho so satto khippaṃyeva visesabhāgī (a. ni. 4.191) hotī’’ti. Tathā paññādasakapattassa indriyaparipākaṃ nissāya kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Yena pana kilesā vikkhambhitā, tassa kilesadūrībhāvaṃ nissāya ñāṇasampayuttaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘yogā ve jāyate bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti (dha. pa. 282). Attano vā parassa vā samussāhajanitaṃ cittapayogasaṅkhātaṃ saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, so etassa natthīti asaṅkhāraṃ. Tena pana saha saṅkhārena pavattatīti sasaṅkhāraṃ. Ñāṇena vippayuttaṃ virahitanti ñāṇavippayuttaṃ. Vippayogoti cettha ñāṇassa abhāvo appavattiyevāti daṭṭhabbaṃ. Upekkhatīti upekkhā, vedayamānāpi ārammaṇaṃ ajjhupekkhati majjhattatākārasaṇṭhitattāti attho. Atha vā upetā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavananti upekkhā. Atha vā iṭṭhe ca aniṭṭhe ca ārammaṇe pakkhapātābhāvena upapattito yuttito ikkhati anubhavatīti upekkhā, tāya sahagatanti upekkhāsahagataṃ. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Tương ưng với trí tuệ theo các cách thức nên gọi là tương ưng trí tuệ. Và ở đây, nên biết rằng chính sự đồng sanh v.v... là các cách thức. Trong đó, nghiệp, sự tái sanh, sự thuần thục của các quyền, và sự xa lìa các phiền não là nguyên nhân cho sự tương ưng trí tuệ. Thật vậy, người nào thuyết pháp cho người khác, dạy các nghề nghiệp, các công việc, các môn học không có lỗi lầm, làm những việc như vậy phát sanh trí tuệ, do năng lực của nghiệp cận y, tâm thiện của người ấy khi sanh khởi thì tương ưng với trí tuệ. Tương tự, đối với người sanh trong thế giới không có phiền não, do nương vào sự tái sanh mà (tâm thiện) tương ưng với trí tuệ. Điều này đã được nói: ‘Đối với người ấy, ở nơi đó, trong khi có lạc, các pháp cú hiện khởi. Này các Tỳ khưu, sự sanh khởi của niệm thì chậm chạp, tuy nhiên chúng sanh ấy nhanh chóng có được phần đặc biệt.’ Tương tự, đối với người đã đạt đến thập niên trí tuệ, do nương vào sự thuần thục của các quyền, tâm thiện khi sanh khởi thì tương ưng với trí tuệ. Còn người nào đã chế ngự được các phiền não, do nương vào sự xa lìa các phiền não mà (tâm thiện) tương ưng với trí tuệ. Và điều này cũng đã được nói: ‘Do thật hành mà trí tuệ sanh khởi, do không thật hành mà trí tuệ tiêu vong.’ Sự tác thành, được gọi là sự nỗ lực của tâm, do sự khích lệ của tự thân hay của người khác tạo ra, là hành (saṅkhāro); tâm này không có hành ấy, nên gọi là vô hành. Còn (tâm) nào sanh khởi cùng với hành ấy thì gọi là hữu hành. Không tương ưng, xa lìa trí tuệ nên gọi là bất tương ưng trí tuệ. Và ở đây, nên hiểu rằng sự bất tương ưng chính là sự không có, sự không hiện hành của trí tuệ. Thản nhiên nên gọi là xả. Nghĩa là, dù đang cảm thọ, nó vẫn thản nhiên với đối tượng do có trạng thái trung lập. Hoặc là, sự thấy, sự cảm nhận thích hợp, không trái ngược với lạc và khổ, là xả. Hoặc là, trong đối tượng khả ý và bất khả ý, do không có sự thiên vị, nó thấy, nó cảm nhận một cách thích hợp, hợp lý, nên gọi là xả. Cùng đi với xả ấy nên gọi là câu hành xả. Tất cả phần còn lại đều theo phương pháp đã nói ở dưới.

Evaṃ aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni uddisitvā idāni tesaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘yadā hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭiggāhakādisampattinti ettha ādi-saddena desakālakalyāṇamittādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Aññaṃ vā somanassahetunti ettha aññaggahaṇena saddhābahulatā, visuddhadiṭṭhitā, kusalakiriyāya ānisaṃsadassāvitā, somanassapaṭisandhikatā, ekādasa pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammāti evamādīnaṃ saṅgaho. Ādinayappavattanti ettha ādi-saddena na kevalaṃ ‘‘atthi yiṭṭha’’ntiādīnaṃ (ma. ni. 1.441; 2.95) navannaṃyeva sammādiṭṭhivatthūnaṃ gahaṇaṃ, atha kho dhammavicayasambojjhaṅgaṭṭhāniyādīnampi [Pg.117] saṅgaho veditabbo. Purakkhatvāti pubbaṅgamaṃ katvā. Tañca kho sahajātapubbaṅgamavasena ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu (dha. pa. 1-2) viya sampayogassa adhippetattā. Asaṃsīdantoti silokamacchariyādivasena puññakiriyāyaṃ saṃsīdaṃ saṅkocaṃ anāpajjanto, tena muttacāgatādiṃ dasseti. Anussāhitoti kenacipi na ussāhito. Sarasato hi puññapaṭipattidassanamidaṃ. Parehīti pana pākaṭussāhanadassanaṃ.

Như vậy, sau khi đã trình bày tám tâm thiện Dục giới, bây giờ để chỉ rõ cách thức sanh khởi của chúng, (chú giải) bắt đầu bằng câu ‘yadā hi’ v.v... Trong đó, ở câu ‘paṭiggāhakādisampattiṃ’, từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm sự thành tựu của người thuyết pháp, thời gian, bạn lành v.v... Ở câu ‘aññaṃ vā somanassahetuṃ’, việc dùng từ ‘añña’ (khác) bao gồm những điều như: có nhiều tín, có kiến thanh tịnh, có thói quen thấy được quả báu của việc thiện, có sự tái sanh với thọ hỷ, mười một pháp là nền tảng của hỷ giác chi. Ở câu ‘ādinayappavattanti’, từ ‘ādi’ (v.v...) không chỉ bao gồm chín nền tảng của chánh kiến như ‘có sự cúng dường’ v.v..., mà còn phải hiểu là bao gồm cả những pháp là nền tảng của trạch pháp giác chi v.v... ‘Purakkhatvā’ nghĩa là đặt lên hàng đầu. Và điều đó, do ý muốn nói đến sự tương ưng, nên được hiểu theo nghĩa dẫn đầu đồng sanh, như trong câu ‘các pháp do ý dẫn đầu’ v.v... ‘Asaṃsīdanto’ nghĩa là không chùn bước, không co rút trong việc làm phước do danh tiếng, keo kiệt v.v...; qua đó, (chú giải) chỉ ra sự bố thí rộng rãi v.v... ‘Anussāhito’ nghĩa là không được ai khích lệ. Thật vậy, đây là sự chỉ ra việc thực hành phước đức một cách tự nhiên. Còn ‘parehi’ là sự chỉ ra sự khích lệ rõ ràng.

Dānādīnīti dānaṃ sīlaṃ yāva diṭṭhijukammanti imāni dānādīni dasa puññāni, dānādīnīti vā dānasīlabhāvanāmayāni itaresampi sattannaṃ etthevantogadhattā. Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ punanti, pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattentīti vā puññāni. Assa puññacetanāsamaṅgino. Amuttacāgatā deyyadhamme sāpekkhacittatā. Ādi-saddena sīlasamādānādīsu anadhimuttatādiṃ saṅgaṇhāti. Tadevāti somanassasahagatādinā sadisatāya vuttaṃ. Sadisampi hi ‘‘tadevā’’ti voharīyati yathā ‘‘sā eva tittirī, tāniyeva osadhānī’’ti. Imasmiñhi attheti līnassa cittassa ussāhanapayogasaṅkhāte atthe. Etanti ‘‘saṅkhāro’’ti etaṃ padaṃ. Pubbapayogassāti puññakiriyāyaṃ saṅkoce jāyamāne tato vivecetvā samussāhanavasena pavattassa cittapayogassa, pubbaggahaṇañcettha tathāpavattapubbābhisaṅkhāravasena so saṅkhāro hotīti katvā vuttaṃ, na tassa saṅkhārassa pubbakālikattā. ‘‘Atthi dinna’’ntiādi (ma. ni. 1.441; 2.95) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā asambhavadassanatthaṃ bāla-ggahaṇaṃ. Saṃsīdanussāhanābhāvadassanatthaṃ sahasā-gahaṇaṃ. Somanassarahitā honti puññaṃ karontāti adhippāyo. Somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgammāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Majjhattārammaṇatathārūpacetosaṅkhārādayopi hi upekkhāsahagatatāya kāraṇaṃ hontiyevāti.

‘Dānādīni’ (bố thí v.v...) là mười phước sự này: bố thí, trì giới, cho đến làm cho tri kiến ngay thẳng. Hoặc ‘dānādīni’ là các phước sự thuộc về bố thí, trì giới, và tu tiến, vì bảy phước sự còn lại cũng được bao gồm trong đó. Hoặc chúng được gọi là phước (puññāni) vì chúng làm thanh tịnh dòng tương tục nơi chúng tự sanh khởi, hoặc vì chúng tạo ra quả của đời sống đáng được tôn kính. ‘Assa’ là của người có tư tâm phước thiện ấy. ‘Amuttacāgatā’ là tâm luyến tiếc đối với vật đáng cho. Từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm sự không quyết tâm trong việc thọ trì giới v.v... ‘Tadeva’ (chính cái đó) được nói do sự tương tự với (tâm) câu hành hỷ v.v... Thật vậy, ngay cả vật tương tự cũng được gọi là ‘chính cái đó’, như ‘chính con chim cút ấy’, ‘chính các loại thuốc ấy’. ‘Imasmiñhi atthe’ có nghĩa là trong ý nghĩa được gọi là sự nỗ lực khích lệ tâm uể oải. ‘Etaṃ’ là từ ‘saṅkhāro’ (hành). ‘Pubbapayogassa’ là của sự nỗ lực của tâm đã sanh khởi do năng lực khích lệ, sau khi đã tách khỏi sự co rút khi nó phát sanh trong việc làm phước. Và ở đây, việc dùng từ ‘pubba’ (trước) là vì hành ấy có được do năng lực của sự tác thành trước đã diễn ra như vậy, chứ không phải vì hành ấy có trước về mặt thời gian. Việc dùng từ ‘bāla’ (kẻ ngu) là để chỉ sự không thể có của chánh kiến theo phương pháp ‘có của đã cho’ v.v... Việc dùng từ ‘sahasā’ (bất thình lình) là để chỉ sự không có sự chùn bước và sự khích lệ. Ý muốn nói là họ không có thọ hỷ khi làm phước. Câu ‘do không có các nhân của thọ hỷ’ này nên được xem chỉ là một ví dụ minh họa. Thật vậy, đối tượng trung tính, các hành của tâm tương ứng như vậy v.v... cũng là nguyên nhân cho sự câu hành xả.

Evantiādi nigamanaṃ. Tayidaṃ aṭṭhavidhampi kāmāvacaraṃ kusalacittaṃ rūpārammaṇaṃ yāva dhammārammaṇanti chasu ārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā ālambitvā upekkhāsahagatāhetukakiriyāmanoviññāṇadhātānantaraṃ kāyadvārādīhi tīhi dvārehi kāyakammādivasena uppajjatīti veditabbaṃ. Tattha [Pg.118] ñāṇasampayuttāni cattāri yadā tihetukapaṭisandhiṃ uppādenti, tadā soḷasa vipākacittāni phalanti. Yadā pana duhetukaṃ, tadā dvādasa tihetukavajjāni. Ahetukaṃ pana paṭisandhiṃ tihetukāni na uppādenteva, duhetukāni pana duhetukapaṭisandhidānakāle dvādasa, ahetukapaṭisandhiṃ dānakāle aṭṭha phalanti. Tihetukā pana paṭisandhi duhetukehi na hotiyeva. ‘‘Aṭṭha phalantī’’ti cetaṃ paṭisandhiṃ janakakammavasena vuttaṃ. Aññena pana kammunā ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) vacanato sahetukampi vipākacittaṃ ahetukapaṭisandhikassa hotiyeva. Imasmiṃ ca pakkhe balavatā paccayena uppannaṃ asaṅkhāraṃ, dubbalena sasaṅkhāranti veditabbaṃ. Ye pana āgamanato ca vipākassa asaṅkhārasasaṅkhārabhāvaṃ icchanti, tesaṃ matena dvādasa, aṭṭha ca phalantīti yojetabbaṃ. Evaṃ tidhā phalaṃ dadantañcetaṃ kāmāvacarasugatiyaṃ upapattiṃ, sugatiduggatīsu bhogasampadañca karoti. Nāgasupaṇṇādīnampi hi yaṃ devabhogasampattisadisaṃ bhogajātaṃ uppajjati, tampi kāmāvacarakusalasseva phalaṃ. Na hi akusalassa iṭṭhaṃ phalaṃ atthīti.

Evam v.v... là phần kết luận. Tám loại thiện tâm Dục giới này, sau khi bắt lấy bất cứ đối tượng nào trong sáu đối tượng từ sắc cảnh cho đến pháp cảnh, sanh khởi ngay sau tâm vô nhân tác ý câu hành xả, hoặc qua ba môn như thân môn v.v... do năng lực của thân nghiệp v.v..., cần phải được hiểu như vậy. Trong đó, khi bốn tâm tương ưng trí làm sanh khởi sự tục sinh tam nhân, khi ấy chúng cho quả là mười sáu tâm quả. Còn khi (làm sanh khởi sự tục sinh) nhị nhân, khi ấy (chúng cho quả là) mười hai (tâm quả) ngoại trừ (quả) tam nhân. Còn các tâm tam nhân không hề làm sanh khởi sự tục sinh vô nhân. Còn các tâm nhị nhân, vào lúc cho sự tục sinh nhị nhân, chúng cho quả là mười hai (tâm quả); vào lúc cho sự tục sinh vô nhân, chúng cho quả là tám (tâm quả). Còn sự tục sinh tam nhân không hề do các (tâm thiện) nhị nhân. Và điều này “chúng cho quả là tám” được nói theo năng lực của nghiệp tạo ra sự tục sinh. Nhưng do nghiệp khác, theo như (được nói trong Paṭṭhāna) “hữu phần hữu nhân là duyên cho hữu phần vô nhân bằng vô gián duyên”, tâm quả hữu nhân cũng vẫn sanh khởi cho người có tục sinh vô nhân. Và trong trường hợp này, nên hiểu rằng (tâm) sanh khởi do duyên có năng lực mạnh là vô trợ, (tâm sanh khởi) do (duyên) yếu là hữu trợ. Còn những vị nào chấp nhận trạng thái vô trợ và hữu trợ của quả cũng là do từ (nghiệp) nguồn gốc, theo quan điểm của các vị ấy, nên phối hợp rằng chúng cho quả là mười hai và tám. Như vậy, tâm này cho quả theo ba cách, tạo ra sự tái sanh trong cõi thiện dục giới và sự sung túc tài sản trong các cõi thiện và cõi ác. Vì rằng, loại tài sản sanh khởi cho loài rồng, chim garuḍa v.v... tương tự như sự sung túc tài sản của chư thiên, đó cũng chính là quả của thiện dục giới. Vì rằng, bất thiện không có quả khả ái.

Rūpāvacaraṃ panāti pana-saddo visesatthajotako. Tena yathā kāmāvacaraṃ kilesānaṃ tadaṅgappahānamattakaraṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana vikkhambhanappahānakaraṃ. Yathā vā taṃ vedanāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhadhā bhijjati, na evamidaṃ, idaṃ pana tato aññathā vāti vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Taṃ panetaṃ savatthukaṃ, sāsavaṃ, vinīvaraṇañca rūpāvacaranti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Savatthukaṃ evā’’ti hi iminā arūpāvacaraṃ nivatteti, ‘‘sāsava’’nti iminā paṭhamamaggacittaṃ, ‘‘vinīvaraṇa’’nti iminā paṭighasahitadvayaṃ. Katthaci pañca jhānaṅgāni, katthaci cattāri, katthaci tīṇi, katthaci dve, katthaci aparāni dveti evaṃ jhānaṅgayogabhedato pañcavidhanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘seyyathida’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā jhānakathāyaṃ (visuddhi. 1.79 ādayo) vuttameva. Tayidaṃ bhāvanāmayameva hutvā vuttanayena pathavīkasiṇādikaṃ ālambitvā yathārahaṃ ñāṇasampayuttakusalānantaraṃ uppajjati, hīnādibhedabhinnaṃ panetaṃ yathākkamaṃ brahmapārisajjādīsu soḷasasupi brahmalokesu upapattinipphādakanti daṭṭhabbaṃ.

Trong câu ‘Rūpāvacaraṃ pana’, từ ‘pana’ có ý nghĩa chỉ sự đặc biệt. Do đó, nó làm sáng tỏ sự đặc biệt sẽ được nói đến rằng: ‘Giống như tâm Dục giới chỉ thực hiện việc đè nén phiền não trong chốc lát, tâm này không như vậy, mà tâm này thực hiện việc đè nén bằng cách trấn áp. Hoặc giống như tâm kia được chia thành tám loại do sự khác biệt về thọ, trí và sự xúi giục, tâm này không như vậy, mà tâm này (được chia) theo cách khác’. Và tâm Sắc giới này cần được hiểu là có vật chất nương tựa, có lậu hoặc, và không có triền cái. Vì rằng, bằng câu ‘chỉ có vật chất nương tựa’, nó loại trừ tâm Vô sắc giới; bằng câu ‘có lậu hoặc’, nó loại trừ tâm Sơ đạo; bằng câu ‘không có triền cái’, nó loại trừ hai tâm câu hành sân. Đôi khi có năm thiền chi, đôi khi bốn, đôi khi ba, đôi khi hai, đôi khi hai loại khác; như vậy, để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng ‘có năm loại do sự khác biệt trong việc hợp với các thiền chi’, phần ‘seyyathidaṃ’ v.v... đã được bắt đầu. Trong đó, những gì cần nói đã được nói ở dưới trong phần bàn về thiền. Tâm này, chỉ là do tu tập mà có, sau khi bắt lấy đối tượng là địa biến xứ v.v... theo phương pháp đã nói, sanh khởi ngay sau thiện tâm tương ưng trí một cách thích hợp. Và tâm này, được phân biệt bởi các sự khác biệt như hạ liệt v.v..., cần được hiểu là tạo ra sự tái sanh trong mười sáu cõi Phạm thiên, như Phạm chúng thiên v.v..., theo thứ tự.

Rūpasaññāsamatikkamādinā [Pg.119] samadhigantabbaṃ arūpāvacaraṃ. Catunnaṃ arūpānanti upekkhāsamādhisaṅkhātehi catūhi arūpajjhānehi. Karaṇe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Arūpānaṃ vā yo ārammaṇādikato sampayuttadhammehi yogo yogabhedo, tassa vasena. Vuttappakārenāti heṭṭhā āruppakathāyaṃ (visuddhi. 1.275 ādayo) vuttappakārena. Paṭhamanti paṭhamaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ. Dutiyatatiyacatutthānīti etthāpi eseva nayo. Tānimāni bhāvanāmayāneva hutvā yathānupubbaṃ kasiṇugghāṭimākāsaṃ, paṭhamāruppaviññāṇaṃ, natthibhāvaṃ, ākiñcaññāyatananti imāni ālambitvā upekkhāsahagatañāṇasampayuttakusalānantaraṃ uppajjitvā catūsu arūpībrahmalokesu paṭisandhipavattivipākadāyīni. Sesaṃ panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Chavisuddhiparamparāya samadhigantabbaṃ lokuttaraṃ. Tattha vattabbaṃ parato āgamissati. Catumaggasampayogatoti sotāpattimaggo yāva arahattamaggoti imehi catūhi ariyamaggehi sampayogato. Catubbidhampi cetaṃ bhāvanāmayameva hutvā nibbānaṃ ālambitvā suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti nāmena uppajjati, sattabhavādibhavūpapattinivattakanti daṭṭhabbaṃ. Ekavīsatividhaṃ hoti nātisaṅkhepavitthāranayenāti adhippāyo.

Tâm Vô sắc giới cần được chứng đắc bằng cách vượt qua sắc tưởng v.v... ‘Của bốn vô sắc’ có nghĩa là bằng bốn thiền vô sắc, được gọi là định câu hành xả. Vì đây là sở hữu cách được dùng theo nghĩa của công cụ cách. Hoặc, do sự khác biệt trong việc hợp, tức là sự hợp của các (thiền) vô sắc với các pháp tương ưng, dựa trên đối tượng v.v... ‘Theo phương pháp đã nói’ có nghĩa là theo phương pháp đã được nói ở dưới trong phần bàn về vô sắc. ‘Thứ nhất’ có nghĩa là thiện tâm Vô sắc giới thứ nhất. Trong câu ‘thứ hai, thứ ba, thứ tư’ cũng theo phương pháp này. Những tâm này, chỉ là do tu tập mà có, sau khi tuần tự bắt lấy các đối tượng này là hư không do gỡ bỏ biến xứ, thức của thiền vô sắc thứ nhất, sự không có gì, và xứ Vô sở hữu, sanh khởi ngay sau thiện tâm tương ưng trí câu hành xả, và cho quả là sự tục sinh và diễn tiến trong bốn cõi Phạm thiên vô sắc. Phần còn lại cần nói ở đây đã được nói ở dưới. Tâm Siêu thế cần được chứng đắc qua trình tự của sáu thanh tịnh. Những gì cần nói về nó sẽ được đề cập sau. ‘Do sự tương ưng với bốn đạo’ có nghĩa là do sự tương ưng với bốn Thánh đạo này, từ đạo Dự lưu cho đến đạo A-la-hán. Và tâm này, dù là bốn loại, cũng chỉ là do tu tập mà có, sau khi bắt lấy Niết-bàn làm đối tượng, sanh khởi với các tên gọi: Không giải thoát, vô tướng giải thoát, và vô nguyện giải thoát, và cần được hiểu là ngăn chặn sự tái sanh trong bảy kiếp sống v.v... Ý nghĩa là (tâm thiện) trở thành hai mươi mốt loại theo phương pháp không quá tóm tắt cũng không quá chi tiết.

453. Kāmāvacaramevāti ettha nikāyantariyā rūpārūpāvacarampi akusalaṃ icchantīti tesaṃ matinisedhanatthaṃ kāmāvacaraggahaṇaṃ. Mahaggatabhūmiyaṃ uppajjantampi tattha rūpadhātuyaṃ pavattivipākaṃ dentampi ekantena kāmāvacaramevāti dassanatthaṃ avadhāraṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā kāmāvacaramevāti? Tattha kāraṇaṃ vuttameva. Kathaṃ vuttaṃ? ‘‘Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopato, avacarati etthāti avacaraṃ, kāmassa avacaraṃ kāmāvacara’’nti. Ettha hi kāmataṇhāvisayatā ‘‘kāmāvacarabhāvassa kāraṇaṃ’’ vuttā yathā rūpārūpataṇhāvisayatā ‘‘rūpārūpāvacarabhāvassa’’. Ekaṃsena cetaṃ evaṃ icchitabbaṃ. Aññathā byāpilakkhaṇaṃ na siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmivavatthānaṃ kareyya, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā. Tasmā ālambaṇadhammavasena pariyāpannānaṃ sā kātabbā, apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇatāya lokuttaratā, uttaritarābhāvato anuttaratā ca veditabbā.

453. Ở đây, trong câu "chỉ là cõi Dục" (kāmāvacarameva), việc dùng từ "cõi Dục" là để phủ nhận quan điểm của các bộ phái khác, những người cho rằng bất thiện cũng có ở cõi Sắc và Vô Sắc. Từ nhấn mạnh (eva) được dùng để chỉ rằng (bất thiện), dù sanh khởi ở cõi Đại hành và cho quả trong đời sống ở Sắc giới tại đó, chắc chắn chỉ thuộc cõi Dục. Nếu vậy, tại sao chỉ là cõi Dục? Nguyên nhân về điều đó đã được nói đến. Đã được nói như thế nào? "Dục ái là dục (kāma), do lược bỏ từ sau; nó hành xử ở đây (avacarati ettha), nên gọi là cảnh giới (avacaraṃ); cảnh giới của dục (kāmassa avacaraṃ) là cõi Dục (kāmāvacara)". Ở đây, việc là đối tượng của dục ái được nói là "nguyên nhân của trạng thái cõi Dục", giống như việc là đối tượng của sắc ái và vô sắc ái (là nguyên nhân) "của trạng thái cõi Sắc và Vô Sắc". Và điều này nên được chấp nhận một cách chắc chắn như vậy. Nếu không, đặc tính bao trùm sẽ không có. Vì nếu phân định cõi dựa vào các pháp được lấy làm đối tượng, khi đó, sẽ không bao gồm được các pháp vô cảnh (tức sắc pháp). Hoặc nếu (phân định) dựa vào việc cho quả, như vậy cũng sẽ không bao gồm được các pháp vô quả. Do đó, sự phân định đó đối với các pháp thuộc hiệp thế nên được thực hiện dựa vào pháp làm đối tượng (tức là ái); còn đối với các pháp không thuộc hiệp thế, do đã vượt thoát khỏi thế gian nên gọi là siêu thế, và do không có gì cao hơn nên được biết là vô thượng.

Pariyāpannāti [Pg.120] ca paricchedakārikāya taṇhāya paricchijja āpannā, gahitāti attho. Nanu cettha kāmataṇhā katamā? Kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame? Kāmataṇhāvisayāti itaretarasannissayatādosoti? Nayidamevaṃ avīciādiekaādasokāsaninnatāya kañci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya taṇhāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhitabbattā. Nikkhepakaṇḍepi (dha. sa. 985 ādayo) ‘‘etthāvacarā’’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Tadokāsatā ca taṇhāya tanninnatāya veditabbā.

Và (từ) "thuộc hiệp thế" (pariyāpanna) có nghĩa là được đạt đến, được nắm giữ sau khi được phân định bởi ái, là cái thực hiện sự phân định. Chẳng phải ở đây có câu hỏi: Dục ái là gì? (Đáp:) Là ái có các pháp cõi Dục làm đối tượng. (Hỏi:) Các pháp cõi Dục là gì? (Đáp:) Là đối tượng của dục ái. (Như vậy) chẳng phải có lỗi phụ thuộc lẫn nhau sao? Không phải như vậy, vì một loại ái nào đó, do có sự hướng đến mười một nơi chốn từ địa ngục Vô Gián trở lên, được xem là dục ái, và các pháp cõi Dục cần được nhận biết qua việc chúng là đối tượng của ái có bản chất như vậy. Cả trong Phẩm Nikkhepa, câu nói "hành xử ở đây" (etthāvacarā) nên được hiểu là được nói với ý chỉ việc là đối tượng của dục ái, mà cảnh giới của nó được giới hạn bởi địa ngục Vô Gián và cõi Tha Hóa Tự Tại. Và việc ái có cảnh giới đó nên được biết là do nó hướng đến những nơi đó.

Mūlato tividhanti tīṇi akusalamūlāni lobhādīni, tesaṃ vasena taṃsahitampi tividhanti attho. Tāni hi suppatiṭṭhitabhāvakāraṇattā mūlamivāti mūlāni, lobho mūlaṃ etassāti lobhamūlaṃ. Asādhāraṇena niddeso yathā bherisaddo, yavaṅkuroti. Tathā dosamūlaṃ. Moho eva mūlaṃ imassa, nāññanti mohamūlaṃ.

(Câu) "có ba loại theo căn" (mūlato tividhaṃ) có nghĩa là: có ba căn bất thiện là tham, v.v., và theo đó, (tâm) đi cùng với chúng cũng có ba loại. Vì chúng là nguyên nhân của trạng thái được thiết lập vững chắc, giống như gốc rễ, nên gọi là căn (mūla). "Tham là căn của tâm này" (lobho mūlaṃ etassa), nên gọi là (tâm) căn tham (lobhamūlaṃ). Đây là sự chỉ định bằng một đặc tính không chung, giống như "tiếng trống" (bherisaddo), "mầm lúa mạch" (yavaṅkuro). Tương tự là (tâm) căn sân (dosamūlaṃ). "Chỉ si là căn của tâm này, không có (căn) nào khác" (moho eva mūlaṃ imassa, nāññaṃ), nên gọi là (tâm) căn si (mohamūlaṃ).

Somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedatoti somanassupekkhābhedato diṭṭhigatabhedato saṅkhārabhedatoti paccekaṃ bhedasaddo yojetabbo. Yadettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Diṭṭhigatasampayuttanti diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ, muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Atha vā vipariyesaggāhatāya diṭṭhiyā gatameva, na ettha gantabbavatthu tathā sabhāvanti diṭṭhigataṃ. Tayidaṃ ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203, 427; 3.27-29) abhinivesabhāvato lobheneva saddhiṃ pavattati, na dosena.

Trong câu "do sự khác biệt về thọ hỷ, thọ xả, tà kiến và hành" (somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato), từ "khác biệt" (bheda) nên được kết hợp riêng với từng từ: "do sự khác biệt về thọ hỷ và thọ xả", "do sự khác biệt về tà kiến", "do sự khác biệt về hành". Điều cần nói ở đây cũng theo phương pháp đã nói ở trước. (Câu) "tương ưng với tà kiến" (diṭṭhigatasampayuttaṃ): chính tà kiến là diṭṭhigata, giống như (cách dùng trong) "đi đến phân" (gūthagataṃ), "đi đến nước tiểu" (muttagataṃ). Hoặc là, diṭṭhigata là "chỉ là sự đi đến của tà kiến" do sự nắm giữ sai lệch, vì ở đây không có đối tượng được đi đến có bản chất như vậy. Tà kiến đó, do có bản chất cố chấp rằng "chỉ điều này là thật, điều khác là rỗng tuếch", chỉ diễn tiến cùng với tham, không phải với sân.

Yadāhītiādi lobhamūlacittānaṃ pavattiākāradassanaṃ. Micchādiṭṭhinti ucchedadiṭṭhiādimicchādiṭṭhiṃ. Tāya hi vipallatthacittā sattā ‘‘etāvako jīvavisayo yāva indriyagocaro’’ti paralokaṃ paṭikkhipitvā ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti yathā tathā kāmesu pātabyataṃ āpajjanti. Ādi-saddena ‘‘esa pantho pageva vihito devayāne, yena yanti puttavanto visokā. Taṃ passanti pasavo, pakkhino ca, tena te mātaripi mithunaṃ carantī’’tiādinā nayena puttamukhadassanaṃ saggamokkhamaggoti evamādikaṃ micchādiṭṭhiṃ saṅgaṇhāti.

Câu bắt đầu bằng "Khi nào" (Yadā hi) là sự trình bày về cách thức khởi lên của các tâm căn tham. (Từ) "tà kiến" (micchādiṭṭhiṃ) (chỉ) tà kiến như đoạn kiến, v.v. Vì chúng sanh có tâm bị xuyên tạc bởi tà kiến đó, nên đã phủ nhận đời sau (với suy nghĩ) "phạm vi của sự sống chỉ đến chừng nào còn là đối tượng của các căn", và rơi vào tình trạng phải bị tiêu thụ bởi các dục một cách bừa bãi (với suy nghĩ) "không có sự nguy hại trong các dục". Bằng từ "ādi" (v.v.), nó bao gồm các tà kiến như (quan điểm cho rằng) việc nhìn thấy mặt con là con đường đến thiên giới và giải thoát, theo phương pháp được nói trong câu "Đây là con đường đã được định sẵn từ trước trên thiên đạo, nhờ đó những người có con đi đến nơi không sầu muộn. Thú vật và chim chóc cũng thấy điều đó, do đó chúng giao hợp ngay cả với mẹ mình", v.v.

Kāme [Pg.121] vāti ettha vā-saddo aniyamattho, tena brāhmaṇānaṃ suvaṇṇaharaṇameva adinnādāne sāvajjaṃ, itaraṃ anavajjaṃ. Garūnaṃ, gunnaṃ, attano, jīvitassa, vivāhassa ca atthāya musāvādo anavajjo, itaro sāvajjo. Garuādīnaṃ atthāya pesuññaharaṇaṃ anavajjaṃ, itaraṃ sāvajjaṃ. Bhāratayuddhasītāharaṇādikathā pāpavūpasamāya hotīti evamādike micchāgāhe saṅgaṇhāti. Diṭṭhamaṅgalādīnīti diṭṭhasutamutamaṅgalāni. Sabhāvatikkhenāti lobhassa, micchābhinivesassa vā vasena saraseneva tikhiṇena kurūrena. Mandenāti dandhena atikhiṇena. Tādisaṃ pana attano, parassa vā samussāhanena pavattatīti āha ‘‘samussāhitenā’’ti. Parabhaṇḍaṃ vā haratīti vā-saddena tathāpavattanakamusāvādādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmānaṃ vā anubhuyyamānānaṃ. Vā-saddena parasantakassa vā ayathādhippetatāya yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabbanti gahaṇādikaṃ saṅgaṇhāti.

Ở đây, trong câu "hoặc trong các dục" (kāme vā), từ "vā" có nghĩa là không xác định. Do đó, nó bao gồm các chấp thủ sai lầm (của Bà-la-môn) như: trong việc trộm cắp, chỉ lấy vàng là có tội, còn lại là vô tội; nói dối vì lợi ích của thầy, của bò, của bản thân, của mạng sống, và của hôn nhân là vô tội, còn lại là có tội; nói đâm thọc vì lợi ích của thầy, v.v. là vô tội, còn lại là có tội; câu chuyện về trận chiến Bhārata, việc bắt cóc Sītā, v.v. dẫn đến sự lắng dịu của điều ác. (Từ) "điềm lành thấy được, v.v." (diṭṭhamaṅgalādīni) (chỉ) các điềm lành được thấy, được nghe, được cảm nhận. (Từ) "do bản chất mạnh mẽ" (sabhāvatikkhena) (có nghĩa là) do sức mạnh của tham hoặc của sự cố chấp sai lầm, tự nó đã sắc bén, tàn khốc. (Từ) "chậm chạp" (mandena) (có nghĩa là) uể oải, không sắc bén. Nhưng (tâm) như vậy khởi lên do sự xúi giục của chính mình hoặc của người khác, nên Ngài nói "do được xúi giục" (samussāhitena). Trong câu "hoặc lấy của cải người khác" (parabhaṇḍaṃ vā harati), bằng từ "vā", nên hiểu là cũng bao gồm cả việc nói dối, v.v. được thực hiện theo cách đó. "Hoặc đối với các dục đang được hưởng thụ" (kāmānaṃ vā anubhuyyamānānaṃ). Bằng từ "vā", nó bao gồm cả việc lấy, v.v. (với suy nghĩ) rằng "cái gì có được thì nên lấy" do tài sản của người khác không được như ý muốn.

Duvidhameva hoti sampayuttadhammavasena bhedābhāvato. Yadi evaṃ, kasmā ‘‘domanassasahagataṃ paṭighasampayutta’’nti vuttanti? Asādhāraṇadhammehi tassa cittassa upalakkhaṇatthaṃ. Pāṇātipātādīsūti pāṇātipātanādīsu. Ādi-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusasamphappalāpabyāpāde saṅgaṇhāti. Sabhāvatikkhaṃ hutvā pavattamānaṃ cittaṃ asaṅkhārameva hoti, itaraṃ sasaṅkhāranti adhippāyenāha ‘‘tikkhamandappavattikāle’’ti. Mandaṃ pana hutvā pavattamānaṃ ekaṃsena sasaṅkhāramevāti na sakkā viññātuṃ. Yaṃ sasaṅkhārena sappayogena pavattati, taṃ mandameva hotīti katvā tathāvuttanti daṭṭhabbaṃ.

Do không có sự khác biệt về phương diện các pháp tương ưng nên (tâm sân) chỉ có hai loại. Nếu vậy, tại sao lại được nói là “tâm câu hành với ưu, tương ưng với sân”? (Nói như vậy) là để ghi nhận tâm ấy bằng các pháp không phổ thông. Cụm từ `pāṇātipātādīsu` có nghĩa là trong các (hành vi) như sát sanh, v.v. Bằng từ `ādi` (v.v.), bao gồm cả trộm cắp, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời thô ác, nói lời vô ích, và sân hận. Với ý rằng tâm khởi lên một cách mãnh liệt theo tự tánh là tâm vô trợ, còn tâm kia (khởi lên một cách yếu ớt) là tâm hữu trợ, nên ngài đã nói “vào lúc khởi lên mạnh và yếu”. Tuy nhiên, không thể biết chắc chắn rằng tâm khởi lên một cách yếu ớt thì nhất định là tâm hữu trợ. Nên hiểu rằng, sở dĩ nói như vậy là vì tâm nào khởi lên với sự trợ giúp, với sự cố gắng, thì tâm đó chính là tâm yếu ớt.

Mohekahetukaṃ cittaṃ mūlantaravirahato atimūḷhaṃ, vicikicchuddhaccayogato cañcalañcāti upekkhāsahagatameva hoti, na tassa kadācipi sabhāvatikkhatā atthi. Ārammaṇe hi saṃsappanavasena, vikkhipanavasena ca pavattamānassa cittadvayassa kīdise kicce sabhāvatikkhatāya, ussāhetabbatāya vā bhavitabbaṃ, tasmā na tattha saṅkhārabhedo atthi. Aññesu akusalacittesu labbhamānampi uddhaccaṃ visesato ettheva balavaṃ, tato eva sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva uddhaccena visesetvā vuttaṃ ‘‘uddhaccasampayutta’’nti. Tathā hi pāḷiyaṃ (dha. sa. 427) idha sarūpato [Pg.122] uddhaccaṃ āgataṃ, evaṃ asādhāraṇapadhānadhammavasena mohamūlaṃ ‘‘vicikicchāsampayuttaṃ, uddhaccasampayutta’’nti duvidhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Asanniṭṭhānaṃ saṃsayo. Vikkhepo avūpasamo, bhantatāti attho.

Tâm có một nhân là si, do không có căn nguyên nào khác nên rất si mê, và do sự kết hợp với hoài nghi và phóng dật nên dao động, vì vậy nó chỉ câu hành với thọ xả, và không bao giờ có sự mãnh liệt về tự tánh. Thật vậy, đối với hai loại tâm (si) khởi lên trên đối tượng theo cách do dự và theo cách phân tán, thì trong phận sự nào cần có sự mãnh liệt về tự tánh hay cần được thúc đẩy? Do đó, ở đây không có sự phân biệt về trợ. Mặc dù phóng dật cũng có mặt trong các tâm bất thiện khác, nhưng nó đặc biệt mạnh mẽ ở đây (trong tâm si cuối cùng). Do đó, nó trở thành pháp chủ đạo trong các pháp tương ưng và hoạt động, chính vì vậy tâm này được đặc biệt gọi là “tâm tương ưng với phóng dật” bằng (tên của) phóng dật. Thật vậy, trong Thánh điển Pāli, ở đây phóng dật được đề cập đến theo đúng bản chất của nó. Như vậy, nên hiểu rằng tâm si căn được nói có hai loại là “tâm tương ưng với hoài nghi” và “tâm tương ưng với phóng dật” là do phương diện các pháp không phổ thông và pháp chủ đạo. `Saṃsayo` (hoài nghi) là sự không thể quyết định. `Vikkhepo` (phân tán) là sự không yên lặng, sự dao động, đó là ý nghĩa.

Tayidaṃ dvādasavidhampi akusalacittaṃ chasu ārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā ālambitvā upekkhāsahagatāhetukakiriyāmanoviññāṇadhātānantaraṃ kāyadvārādīhi tīhi dvārehi kāyakammādivasena yathārahaṃ pāṇātipātādikammapathavasena ceva kammavasena ca uppajjatīti veditabbaṃ.

Nên hiểu rằng, mười hai loại tâm bất thiện này, sau khi bắt lấy bất kỳ đối tượng nào trong sáu đối tượng, ngay sau ý thức giới duy tác vô nhân câu hành với thọ xả (tức là tâm khai ý môn), tùy theo trường hợp, qua ba môn như thân môn, v.v., theo cách của thân nghiệp, v.v., khởi sanh theo cách của nghiệp lộ như sát sanh, v.v., và theo cách của nghiệp (không phải nghiệp lộ).

Tattha ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesaṃ ekādasavidhampi catūsupi apāyesu paṭisandhiṃ deti, pavattivipākaṃ sugatiyampi. Uddhaccasahagataṃ pana pavattivipākamevāti. Etthāha – kiṃ pana kāraṇaṃ sabbadubbalaṃ vicikicchāsampayuttaṃ paṭisandhiṃ deti, adhimokkhasabbhāvato tato balavantampi uddhaccasahagataṃ na detīti? Dassanena pahātabbesu avuttattā. Idaṃ hi paṭisandhiṃ dentaṃ apāyesu dadeyya, apāyagamanīyañca dassanapahātabbanti tattha vucceyya, na ca vuttaṃ. Tasmā paṭisandhiṃ na deti, pavattivipākadānaṃ panassa na sakkā paṭikkhipituṃ. Paṭisambhidāvibhaṅge ‘‘uddhaccasahagate ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tassa vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730 atthato samānaṃ) vacanato.

Trong số đó, ngoại trừ tâm câu hành với phóng dật, mười một loại tâm còn lại cho quả tái sanh trong cả bốn cõi khổ, và cho quả trong thời bình nhật cả ở cõi vui. Còn tâm câu hành với phóng dật chỉ cho quả trong thời bình nhật. Về vấn đề này, có người hỏi: “Nguyên nhân nào mà tâm tương ưng với hoài nghi, vốn yếu nhất, lại cho quả tái sanh, trong khi tâm câu hành với phóng dật, dù mạnh hơn nó do có sự hiện hữu của thắng giải, lại không cho quả tái sanh?” (Đáp:) Vì nó không được nói đến trong số các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến đạo. Thật vậy, nếu tâm này cho quả tái sanh, nó sẽ cho (tái sanh) trong các cõi khổ; và pháp dẫn đến cõi khổ là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến đạo, do đó nó đáng lẽ phải được nói đến ở đó, nhưng nó đã không được nói đến. Do đó, nó không cho quả tái sanh. Tuy nhiên, không thể phủ nhận việc nó cho quả trong thời bình nhật. Vì trong Phân Tích Vô Ngại Giải có nói: “Trí trong (tâm) câu hành với phóng dật là Pháp vô ngại giải, trí trong quả của nó là Nghĩa vô ngại giải”.

Apare panāhu – puthujjanassa uppajjamānaṃ uddhaccasahagataṃ dassanappahātabbasahāyasabbhāvato ubhayavipākampi deti, na sekkhassa tadabhāvatoti. Idamettha vicāretabbaṃ, yassa vipākadānaṃ vuttaṃ, kiṃ taṃ bhāvanāya pahātabbaṃ, udāhu noti? Kiñcettha – yadi tāva bhāvanāya pahātabbaṃ, paṭṭhāne bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vattabbo siyā. Atha na bhāvanāya pahātabbaṃ, dassanenapahātabbattike ‘‘nevadassanenanabhāvanāyapahātabba’’miccassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā. Yadi tabbiruddhasabhāvatāya tattha na vucceyya, evampi tasmiṃ tike tassa navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, kiṃ kāraṇaṃ? Cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 365 ādayo) āgatānaṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā vibhajitvā dassetabbassa niyogato kassaci cittuppādassa abhāvā, yathā uppannattike atītādīnaṃ navattabbatā na vuttā, evametassāpi. Atha vā bhāvanāya pahātuṃ asakkuṇeyyassāpi tassa puthujjane vattamānassa [Pg.123] bhāvanāya pahātabbasabhāvasāmaññato, sāvajjato ca bhāvanāya pahātabbapariyāyo vijjatīti natthi navattabbatāpasaṅgadoso. Nippariyāyena ca na bhāvanāya pahātabbanti tassa vasena nānākkhaṇikakammapaccayabhāvopi na vutto. Dassanapahātabbapaccayassāpi uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na kocipi bhāvo anuppādadhammataṃ tassa āpāditoti ekantena bhāvanāya pahātabbatā vuttā. Atha vā apāyagamanīyabhāvāpekkhaṃ dassanappahātabbavacananti tadabhāvato taṃ vibhajanaṃ vuttanti.

Các vị khác lại nói: Tâm câu hành với phóng dật khởi lên ở phàm phu, do có bạn đồng hành là pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo, nên cho cả hai loại quả (bình nhật và tái sanh); (còn tâm ấy khởi lên) ở bậc hữu học thì không cho (quả tái sanh) vì không có bạn đồng hành đó. Về vấn đề này, cần phải xem xét: Tâm mà việc cho quả của nó được nói đến, nó là pháp cần đoạn trừ bằng tu tập đạo, hay không phải? Hơn nữa, ở đây: nếu trước hết nó là pháp cần đoạn trừ bằng tu tập đạo, thì trong bộ Vị Trí, trạng thái làm dị thời nghiệp duyên của pháp cần đoạn trừ bằng tu tập đạo đáng lẽ phải được nói đến. Còn nếu nó không phải là pháp cần đoạn trừ bằng tu tập đạo, thì trong phần phân tích của câu “pháp không cần đoạn trừ bằng kiến đạo cũng không cần đoạn trừ bằng tu tập đạo” trong tam đề về pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo, nó đáng lẽ phải được nói đến. Nếu nó không được nói đến ở đó vì có tự tánh đối nghịch với cả hai, thì ngay cả như vậy, trong tam đề đó, có phải sẽ dẫn đến trường hợp nó không được đề cập đến không? Không dẫn đến. Tại sao? Vì mười hai tâm bất thiện được đề cập trong chương Tâm Sanh đã được bao gồm bởi hai câu (đầu), nên không có tâm nào nhất thiết phải được chỉ ra một cách riêng biệt; giống như trong tam đề về pháp đã sanh, việc không đề cập đến các pháp quá khứ, v.v. không được nói đến, thì đối với tâm này cũng vậy. Hoặc là, mặc dù phàm phu không thể đoạn trừ nó bằng tu tập, nhưng đối với tâm đó đang hiện hành nơi phàm phu, do có sự tương đồng về tự tánh với pháp cần đoạn trừ bằng tu tập và do có lỗi, nên vẫn có cách nói là “pháp cần đoạn trừ bằng tu tập”. Do đó, không có lỗi dẫn đến trường hợp không được đề cập. Và vì theo nghĩa đen, nó không phải là pháp cần đoạn trừ bằng tu tập, nên trạng thái làm dị thời nghiệp duyên theo phương diện của nó cũng không được nói đến. Đối với tâm câu hành với phóng dật vốn có duyên là pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo, kiến đạo chỉ làm cho nó thiếu vắng bạn đồng hành, chứ không làm cho bất kỳ bản chất nào của nó trở thành pháp không sanh khởi. Do đó, nó được nói một cách chắc chắn là pháp cần đoạn trừ bằng tu tập. Hoặc là, việc nói về pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo là tùy thuộc vào trạng thái dẫn đến cõi khổ, và do tâm này không có trạng thái đó, nên sự phân loại đó không được nói đến (cho nó).

454. ‘‘Viññāṇa’’nti padaṃ apekkhitvā ‘‘abyākataṃ vipāka’’nti ādiko napuṃsakaniddeso, tato eva adhikatābyākatāpekkhāya duvidhanti vuttaṃ. Aññathā rūpanibbānānampi abyākatabhāvato taṃ catubbidhanti vattabbaṃ siyā. Vipākassa kāmāvacarādibhāvo kusale vuttanayeneva veditabbo. Ahetukatā sahetukatā viya sampayuttahetuvasena, na nibbattakahetuvasena. Vipākassa hi sahetukatā sahetukakammavasena sijjhamānāpi sampayuttahetuvaseneva vuccati, aññathā ahetukānampi sahetukatā āpajjeyyāti. Kasmā pana sahetukassa ahetuko vipāko hotīti? Tattha kāraṇaṃ vuttameva. Kiñca ārammaṇābhinipātamattesu pañcasu viññāṇesu yathā alobhādisampayogo na sambhavati, evaṃ mandataramandakiccesu sampaṭicchanasantīraṇesūti hetūnaṃ uppattiyā asambhavatopi nesaṃ ahetukatā daṭṭhabbā.

454. Dựa vào từ "viññāṇa" (thức), sự trình bày ở trung tính như "vô ký, quả" đã được thực hiện; chính vì thế, do dựa vào (pháp) vô ký đã được đề cập nên được nói là có hai loại. Nếu không thì, do cả sắc và Níp-bàn cũng là vô ký, pháp vô ký ấy đáng lẽ phải được nói là có bốn loại. Việc quả là dục giới... nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong phần thiện. Trạng thái vô nhân (nên được hiểu) theo phương diện tương ưng nhân, giống như trạng thái hữu nhân, chứ không phải theo phương diện nhân sinh thành. Vì rằng, trạng thái hữu nhân của quả, dù được thành tựu do nghiệp hữu nhân, vẫn được gọi (là hữu nhân) chỉ do tương ưng nhân; nếu không thì ngay cả các (quả) vô nhân cũng sẽ trở thành hữu nhân. Nhưng tại sao quả của (nghiệp) hữu nhân lại là vô nhân? Về điều đó, nguyên nhân đã được nói đến rồi. Hơn nữa, giống như sự tương ưng với vô tham... không thể có được trong năm thức chỉ đơn thuần tiếp xúc đối tượng, cũng vậy, trong (tâm) tiếp thâu và suy đạc có phận sự yếu ớt và rất yếu ớt, nên trạng thái vô nhân của chúng cần phải được thấy cũng do sự không thể có được của việc sanh khởi các nhân.

Manoviññāṇato uppajjanavisiṭṭhamananakiccānaṃ abhāvato manomattā dhātu manodhātu.

Do không có các phận sự biết đặc biệt là sanh khởi từ ý thức, nên giới chỉ đơn thuần là biết được gọi là ý giới.

Cakkhusannissitaṃ hutvā rūpassa vijānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaṃ viññāṇaṃ nivatteti. Vijānanaggahaṇena cakkhusannissite phassādike nivatteti. Cakkhurūpaggahaṇena nissayato, ārammaṇato ca viññāṇaṃ vibhāveti ubhayādhīnavuttikattā. Yadi hi cakkhu nāma na siyā, andhāpi rūpaṃ passeyyuṃ, na ca passanti. Yadi ca nīlādirūpaṃ nāma na siyā, desādiniyamena na bhavitabbaṃ, attheva ca niyamo, ekantasārammaṇatā ca cittassa vuttāti ‘‘ārammaṇena vinā nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī’’ti evaṃ [Pg.124] pavatto vādo micchāvādoti veditabbaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādi (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni. 2.44; 4.60; kathā. 465).

Nó có trạng thái là sự biết sắc sau khi đã nương vào mắt, vì vậy nó có trạng thái là sự biết sắc nương vào mắt. Ở đây, bằng lời nói "nương vào mắt", ngài loại trừ thức khác có sắc làm đối tượng. Bằng việc nắm lấy (từ) "sự biết", ngài loại trừ xúc... nương vào mắt. Bằng việc nắm lấy (từ) "mắt" và "sắc", ngài làm rõ thức về phương diện y chỉ và đối tượng, do nó có sự diễn tiến phụ thuộc vào cả hai. Vì nếu không có cái gọi là mắt, thì người mù cũng có thể thấy sắc, nhưng họ không thấy. Và nếu không có cái gọi là sắc xanh..., thì sẽ không có sự xác định về nơi chốn..., nhưng sự xác định vẫn có, và trạng thái chắc chắn có đối tượng của tâm đã được nói đến. Nên cần phải hiểu rằng luận thuyết cho rằng "tâm diễn tiến làm hiện rõ sắc xanh... mà không có đối tượng" là tà thuyết. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Do duyên mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi"...

Kasmā panettha vacanabhedo katoti? Ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekameva saṃhatanti imassa visesassa dassanatthaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti, tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato. Yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccati, taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato, atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya. Itare pana paccayā tena tena visesena veditabbā. Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hotīti ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’ti ekavacanena niddeso kato.

Tại sao ở đây có sự khác biệt về số? (Sự khác biệt này) là để chỉ ra sự đặc biệt này: chỉ một con mắt là duyên cho thức, nhưng sắc thì phải là nhiều (sắc) hợp lại. Nhưng lý do gì mà chỉ một con mắt là duyên cho thức, còn sắc thì phải là nhiều? Do sự đặc biệt trong cách làm duyên. Vì rằng, mắt, khi là duyên cho nhãn thức bằng các duyên y chỉ, sanh trước, quyền, bất tương ưng, thì nó (làm duyên) chỉ bằng sự hiện hữu; vì khi nó có mặt thì thức có mặt, khi nó không có mặt thì thức không có mặt. Do đó, nó được gọi là duyên cho thức bằng duyên hiện hữu và duyên bất ly. Và sự nương tựa của thức vào mắt không nên được hiểu theo cách bám vào một phần, vì thức là pháp vô sắc; mà đúng hơn, (nên được hiểu) bằng sự có mặt phụ thuộc vào mắt, giống như các đệ tử, quan lại... đối với thầy, vua... Còn các duyên khác nên được hiểu theo từng đặc tính riêng của chúng. Cách làm duyên này không phải là không thể có ở một (con mắt), vì chỉ một con mắt là duyên cho thức, nên sự trình bày "cakkhuñca paṭiccā" được thực hiện bằng số ít.

Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ vā viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvatāya yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma. Tassa yasmā yathā tathā sabhāvūpaladdhivasena ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi, na ekadvikalāpagatavaṇṇavasena hoti, nāpi katipayakalāpagatavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘rūpe cā’’ti bahuvacanena niddisi.

Còn sắc, mặc dù nó là duyên bằng các duyên sanh trước, hiện hữu, bất ly giống như mắt, do nó sanh khởi trước hơn và trợ giúp ngay trong sát-na hiện hữu, tuy nhiên, nó chỉ trở thành duyên khi là nhiều (sắc) hợp lại, do nó là đối tượng. Vì rằng, pháp duyên nào, dù là pháp có tự tánh hay chỉ là hình tướng được chế định, mà thức diễn tiến trong khi làm rõ, và mặc dù các pháp khác cũng có thể làm duyên, pháp duyên ấy được gọi là đối tượng (ārammaṇa) vì nó cần được bắt lấy (ālambanīya), do là nguyên nhân cho sự diễn tiến bằng cách nương tựa của thức, vốn không có khả năng diễn tiến mà không bắt lấy một đối tượng nào đó, do tự tánh của thức là có đối tượng. Vì rằng, thức đó nhận được duyên đối tượng bằng cách nhận biết tự tánh theo cách này hay cách khác, do đó, nhãn thức, khi diễn tiến bắt lấy sắc, nó diễn tiến trong khi chỉ làm rõ tự tánh của sắc ấy. Và sự nhận biết tự tánh của đối tượng của thức này, vốn có sự diễn tiến phụ thuộc vào quyền, không xảy ra đối với sắc trong một hay hai tổng hợp sắc, cũng không xảy ra đối với sắc trong một vài tổng hợp sắc; mà đúng hơn, (nó xảy ra) đối với sắc đã đi vào tầm nhận biết tương ứng với sự hướng tâm. Để chỉ ra rằng "chỉ nhiều sắc mới là duyên cho thức bằng cách tác động chung với nhau", Đức Thế Tôn đã trình bày bằng số nhiều "rūpe ca".

Yaṃ [Pg.125] pana ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo hoti, tādisameva sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā, na dabbasallakkhaṇavasenā’’ti, tampi yuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogassevābhāvato. Samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā paccayā honti, na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā paṭikkhittāti veditabbā. ‘‘Sotañca paṭicca sadde cā’’tiādīsupi (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426) eseva nayo. Evaṃ ubhayādhīnavuttikatāya cakkhuviññāṇassa nissayato, ārammaṇato ca vibhāvanaṃ kataṃ, evaṃ sotaviññāṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ.

Còn điều đã được nói rằng: “Sắc xứ là duyên cho nhãn thức giới và các pháp tương ưng với nó bằng duyên cảnh” (Paṭṭhā. 1.1.2), điều đó như thế nào? Điều đó cũng được nói đến để chỉ loại sắc xứ nào là duyên cho nhãn thức bằng duyên cảnh. Vậy nó là loại nào? Là (sắc) được tập hợp lại. Ý nghĩa này rõ ràng. Và do đó, điều mà một số người nói rằng: “Do năng lực ghi nhận xứ, nhãn thức v.v... có đối tượng được ghi nhận, chứ không phải do năng lực ghi nhận thực thể”, điều đó cũng hợp lý. Và ở đây, không nên nghi ngờ rằng đối tượng là một tập hợp, vì không có sự hướng tâm đến tập hợp. Tuy nhiên, các pháp sắc được tập hợp lại là duyên cảnh. Nhưng làm thế nào mà những thứ riêng lẻ không có khả năng, khi được tập hợp lại, lại trở thành duyên cảnh? Vì những người mù, không thể nhìn thấy riêng lẻ, khi tập hợp lại cũng không nhìn thấy. Điều này không phải là tuyệt đối, vì người ta thấy được khả năng của những người riêng lẻ không có khả năng trong việc khiêng kiệu, v.v... Và đối với tóc, v.v..., ở nơi nào mà khi chúng đứng riêng lẻ không thể nắm bắt được màu sắc, thì chính ở nơi đó, khi chúng được tập hợp lại, có thể nắm bắt được màu sắc. Do đó, khả năng tác động chung của chúng càng trở nên rõ ràng hơn. Bằng điều này, cần hiểu rằng câu chất vấn như: “Đối tượng của nhãn thức là sắc vi trần, hay là tập hợp của chúng?” đã bị bác bỏ. Trong các câu như: “Do duyên nhĩ và thanh...” (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426) cũng theo phương pháp này. Như vậy, do sự tồn tại phụ thuộc vào cả hai, sự giải thích về nhãn thức đã được thực hiện từ phương diện y chỉ và từ phương diện đối tượng. Tương tự, đối với nhĩ thức, v.v..., cũng nên được nói đến một cách thích hợp.

Rūpamattārammaṇarasanti rūpāyatanamattasseva ārammaṇakaraṇarasaṃ. Mattasaddena yathā ārammaṇantaraṃ nivatteti, evaṃ rūpāyatanepi labbhamāne ekacce visese nivatteti. Na hi cakkhuviññāṇaṃ vaṇṇamattato aññaṃ kiñci visesaṃ tattha gahetuṃ sakkoti. Tenāha bhagavā ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Cakkhuviññāṇaṃ uppajjamānaṃ rūpārammaṇe eva uppajjanato tadabhimukhabhāvena gayhatīti vuttaṃ ‘‘rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ samanantaravigatā arūpadhammā pavattiokāsadānena anantarasamanantaranatthivigatapaccayehi upakārakā nissayārammaṇadhammā viya āsannakāraṇanti dassento āha ‘‘rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhāna’’nti. Sotaviññāṇādīsupi vuttanayeneva attho veditabbo.

‘Có phận sự bắt cảnh chỉ là sắc’ nghĩa là có phận sự làm đối tượng chỉ riêng sắc xứ. Với từ ‘chỉ’ (matta), cũng như nó loại trừ đối tượng khác, tương tự, nó cũng loại trừ một số đặc điểm có thể có trong sắc xứ. Vì nhãn thức không thể nắm bắt bất kỳ đặc điểm nào khác ở đó ngoài màu sắc đơn thuần. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Với năm thức, người ta không liễu tri bất kỳ pháp nào ngoài việc chỉ là sự va chạm”. Nhãn thức, khi sanh khởi, vì chỉ sanh khởi trên đối tượng sắc, nên được nắm bắt như là trạng thái hướng về đối tượng đó. Do đó, được nói là “có sự biểu hiện là trạng thái hướng về sắc”. Để chỉ ra rằng các pháp vô sắc đã diệt ngay trước đó là nhân gần giống như các pháp y chỉ và đối tượng, hỗ trợ cho các pháp vô sắc sanh khởi ngay sau mình bằng cách tạo cơ hội cho sự diễn tiến qua các duyên vô gián, đẳng vô gián, vô hữu, và ly khứ, Ngài đã nói “là nền tảng cho sự ra đi của ý giới tố đối với cảnh sắc”. Đối với nhĩ thức, v.v..., ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp đã nói.

Cakkhuviññāṇādigahitaṃ [Pg.126] rūpādiārammaṇaṃ tadanantarameva aparipatantaṃ katvā sampaṭicchantī gaṇhantī viya hotīti vuttaṃ ‘‘rūpādisampaṭicchanarasā’’ti. Tathābhāvena sampaṭicchanabhāvena paccupatiṭṭhatīti tathābhāvapaccupaṭṭhānā.

Nó giống như tiếp nhận và nắm bắt đối tượng sắc, v.v... đã được nhãn thức, v.v... bắt lấy, làm cho nó không bị rơi rớt ngay sau đó. Do đó, được nói là “có phận sự tiếp nhận sắc, v.v...”. Nó biểu hiện bằng trạng thái như vậy, bằng trạng thái tiếp nhận. Do đó, (nó) có sự biểu hiện là trạng thái như vậy.

Chasu ārammaṇesu kadāci pañcannaṃ, tato vā katipayānaṃ vijānanasabhāvāpi chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā vuttā taṃsabhāvānativattanato, chasveva vā itaresaṃ ārammaṇānaṃ antogadhattā. Santīraṇādikiccāti santīraṇatadārammaṇakiccā vā, santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutikiccā vāti adhippāyo. ‘‘Hadayavatthupadaṭṭhānā’’ti idaṃ imāsaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ ekanteneva hadayavatthusannissayatāya vuttaṃ. Heṭṭhā vuttanayena pana taṃtaṃanantarātītaviññāṇāpagamapadaṭṭhānātipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Tassā bhedoti tassā vipākamanoviññāṇadhātuyā ‘‘duvidhā’’ti vuttāya duvidhatāsaṅkhāto bhedo. Ekantamiṭṭhārammaṇeti ekanteneva iṭṭhe ārammaṇe, ativiya iṭṭhārammaṇeti attho. Pañcadvāre ceva javanāvasāne cāti ettha pañcadvāre sampaṭicchanavoṭṭhabbanānaṃ antarāḷaṃ ṭhānaṃ, itaratra javanabhavaṅgānanti evaṃ dviṭhānā hoti. Itarāyapi santīraṇatadārammaṇakāle yathāvuttameva ṭhānaṃ, paṭisandhiādikāle pana cutibhavaṅgānaṃ antarāḷaṃ paṭisandhiyā, paṭisandhiāvajjanānaṃ tadārammaṇāvajjanānaṃ javanāvajjanānaṃ voṭṭhabbanāvajjanānañca antarāḷaṃ bhavaṅgassa, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ javanapaṭisandhīnaṃ vā antarāḷaṃ cutiyā ṭhānanti veditabbaṃ.

Mặc dù có bản chất biết đôi khi năm trong sáu đối tượng, hoặc một vài trong số đó, nó vẫn được gọi là có đặc tính biết sáu đối tượng, vì nó không vượt qua bản chất đó, hoặc vì các đối tượng khác được bao hàm trong sáu đối tượng. ‘Có phận sự thẩm tấn, v.v...’ có nghĩa là có phận sự thẩm tấn và na cảnh, hoặc có phận sự thẩm tấn, na cảnh, tái tục, hữu phần và tử. Câu “có ý vật làm nền tảng” này được nói vì hai ý thức giới này hoàn toàn nương tựa vào ý vật. Tuy nhiên, theo phương pháp đã nói ở dưới, cũng có thể nói rằng “có sự ra đi của thức đã qua ngay trước đó làm nền tảng”. ‘Sự phân chia của nó’ là sự phân chia được gọi là hai loại của ý thức giới quả đó, đã được nói là “hai loại”. ‘Đối tượng hoàn toàn khả ái’ nghĩa là đối tượng hoàn toàn khả ái, tức là đối tượng rất khả ái. Ở đây, trong câu “ở ngũ môn và ở cuối lộ trình tốc hành”, ở ngũ môn, vị trí là khoảng giữa của tiếp thâu và đoán định; ở nơi khác, là (khoảng giữa) của tốc hành và hữu phần. Như vậy, nó có hai vị trí. Đối với (ý thức giới) kia cũng vậy, vào thời điểm thẩm tấn và na cảnh, vị trí cũng như đã nói. Tuy nhiên, vào thời điểm tái tục, v.v..., cần hiểu rằng: khoảng giữa của tử và hữu phần là vị trí của tái tục; khoảng giữa của tái tục và hướng tâm, của na cảnh và hướng tâm, của tốc hành và hướng tâm, và của đoán định và hướng tâm là vị trí của hữu phần; khoảng giữa của na cảnh và tái tục, hoặc của tốc hành và tái tục là vị trí của tử.

Chasūti ettha pubbe vuttanayeneva vibhāgo veditabbo. Kāyassa nissayabhūtānaṃ nātiiṭṭhaphoṭṭhabbabhūtānaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ sukhasampayuttaṃ. Upādārūpānaṃyeva ghaṭṭanā dubbalāti cakkhuviññāṇādīni upekkhāsahagatāni. Tenāha ‘‘sesaṃ upekkhāyutta’’nti. Sesaṃ chabbidhampi.

Ở đây, trong từ ‘sáu’, sự phân chia cần được hiểu theo phương pháp đã nói trước đây. Do sự va chạm và cọ xát mạnh mẽ của các xúc xứ không quá khả ái, vốn là các sắc y chỉ cho thân, nên thân thức tương ưng với thọ lạc. Sự va chạm của chỉ các sắc y sinh là yếu, do đó nhãn thức, v.v... đi kèm với thọ xả. Do đó, Ngài nói: “phần còn lại tương ưng với thọ xả”. Phần còn lại có sáu loại.

Alobhādosāmohā ceva alobhādosā ca alobhādayo, tehi alobhādīhi vipākahetūhi sampayuttaṃ alobhādivipākahetusampayuttaṃ. Kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādibhedatoti yathā kāmāvacaraṃ kusalaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ, evamidampīti aṭṭhavidhatāya sadisataṃ dasseti. Kāmāvacarabhāvato hīnādito, yonīsu uppattito ca sadisameva, sampayuttadhammato pana ārammaṇato, pavattiākārato ca visadisaṃ. Tathā [Pg.127] hi kusalaṃ kammadvāravasena pavattati, na idaṃ, vipākānaṃ aviññattijanakattā. Uppattidvāravasena pana imassāpi attheva pavattibhedo pañcadvāramanodvāresu mahāvipākānaṃ tadārammaṇavasena pavattisambhavato. Yathā pana kusalaṃ gativasena pañcavidhaṃ, viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhañca, na evamidaṃ tadekadese eva uppajjanato. Tattha ārammaṇato, ekaccapavattiākārato ca visadisataṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Chasu ārammaṇesūti parittādiatītādiajjhattādippabhedesu chasu ārammaṇesu.

Vô tham, vô sân, vô si; và vô tham, vô sân được gọi là vô tham v.v... Tâm tương ưng với các nhân quả vô tham v.v... ấy được gọi là tâm tương ưng với nhân quả vô tham v.v... Giống như thiện dục giới, do sự khác biệt về thọ hỷ v.v... nghĩa là, giống như tâm thiện dục giới có tám loại do sự khác biệt về thọ hỷ, thọ xả, hợp trí, và trợ hành, tâm này cũng vậy. Như vậy, ngài chỉ ra sự tương đồng về phương diện có tám loại. Về phương diện là dục giới, là hạ liệt v.v..., và về phương diện sanh khởi trong các thai sanh thì tương đồng. Nhưng về phương diện các pháp tương ưng, đối tượng, và cách thức diễn tiến thì không tương đồng. Thật vậy, tâm thiện diễn tiến theo nghiệp môn, còn tâm này thì không, vì các quả không có khả năng sanh biểu tri. Tuy nhiên, về phương diện sanh khởi môn, tâm này cũng có sự khác biệt trong diễn tiến, vì có khả năng diễn tiến theo na cảnh trong năm môn và ý môn của các đại quả. Lại nữa, giống như tâm thiện có năm loại theo thú và bảy loại theo thức trú, tâm này không như vậy, vì nó chỉ sanh khởi trong một phần của các thú và thức trú ấy. Trong đó, để chỉ ra sự không tương đồng về đối tượng và một số cách thức diễn tiến, ngài đã nói “yathā panā”tiādi (giống như... v.v...). Chasu ārammaṇesūti (trong sáu đối tượng) nghĩa là trong sáu đối tượng có các loại như dục giới v.v..., quá khứ v.v..., và nội phần v.v...

Āgamanādivasenāti āgamanapaccayavasena. Tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calanaṃ viya asaṅkhārassa kusalassa vipāko asaṅkhāro, sasaṅkhārassa kusalassa vipāko sasaṅkhāroti evaṃ āgamanavasena. Ekaccānaṃ pana ācariyānaṃ matena balavantehi vibhūtehi paccayehi kammādīhi uppanno asaṅkhāro, dubbalehi sasaṅkhāroti evaṃ paccayavasena. Sampayuttadhammānanti pāḷiyaṃ sarūpato āgatasampayuttadhammānaṃ. Tesaṃ hi vasena kusalato vipākassa visesābhāvo. Nirussāhanti ettha ussāho nāma anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne vipākuppādanasamatthatāsaṅkhāto byāpāro, so vipākesu natthīti taṃ nirussāhaṃ. Kusalesu pana abhiññāvasapavattesupi atthevāti taṃ saussāhaṃ.

Āgamanādivasenāti (theo cách thức đến v.v...) nghĩa là theo cách thức đến và duyên. Trong đó, theo quan điểm của một số vị thầy, giống như khi mặt chuyển động thì hình ảnh của mặt trong gương cũng chuyển động, quả của thiện vô trợ là vô trợ, quả của thiện hữu trợ là hữu trợ; như vậy là theo cách thức đến. Nhưng theo quan điểm của một số vị thầy khác, quả sanh khởi do các duyên mạnh mẽ, rõ ràng như nghiệp v.v... là vô trợ, do các duyên yếu ớt là hữu trợ; như vậy là theo cách thức duyên. Sampayuttadhammānanti (các pháp tương ưng) nghĩa là các pháp tương ưng đã được nêu rõ trong Pāli. Thật vậy, theo các pháp ấy, không có sự khác biệt giữa quả và thiện. Nirussāhanti (không có nỗ lực), ở đây, nỗ lực (ussāho) là sự vận hành được gọi là khả năng sanh khởi quả trong dòng tương tục của vô minh, ái, và mạn chưa bị đoạn trừ; sự vận hành ấy không có trong các quả, nên quả được gọi là không có nỗ lực (nirussāhaṃ). Nhưng trong các tâm thiện, ngay cả trong những tâm diễn tiến theo năng lực của thắng trí, sự vận hành ấy vẫn có, nên tâm thiện được gọi là có nỗ lực (saussāhaṃ).

Lobhādīnaṃ ekantasāvajjatāya ayonisomanasikārahetukānaṃ natthi vipākabhāvo, alobhādīnampi ekantaanavajjasabhāvānaṃ kāraṇassa tabbidhuratāya nattheva akusalavipākabhāvoti āha ‘‘akusalavipākaṃ ahetukamevā’’ti. Yathā atiiṭṭhe, iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedasabbhāvato kusalavipākamanoviññāṇadhātu duvidhā hoti somanassasahagatā, upekkhāsahagatāti, na evaṃ atianiṭṭhe, aniṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedo atthīti akusalavipākamanoviññāṇadhātu ekamevāti ‘‘sattavidha’’nti vuttaṃ. Sati hi tattha vedanābhede atianiṭṭhe domanassena bhavitabbaṃ, na ca paṭighena vinā domanassaṃ uppajjatīti.

Do các pháp tham v.v... có nhân là tác ý không như lý, hoàn toàn có tội lỗi, nên không có quả; và do các pháp vô tham v.v... có bản chất hoàn toàn vô tội, nhưng nguyên nhân (tức nghiệp bất thiện) lại trái ngược với chúng, nên cũng không có quả bất thiện. Vì vậy, ngài nói: “quả bất thiện chỉ là vô nhân”. Giống như trong đối tượng rất đáng hài lòng và đáng hài lòng vừa phải, do có sự khác biệt về thọ, nên ý thức giới quả thiện có hai loại: câu hành hỷ và câu hành xả. Không như vậy, trong đối tượng rất không đáng hài lòng và không đáng hài lòng vừa phải, không có sự khác biệt về thọ, nên ý thức giới quả bất thiện chỉ có một. Vì vậy, được nói là “bảy loại”. Thật vậy, nếu có sự khác biệt về thọ ở đó, thì trong đối tượng rất không đáng hài lòng phải có ưu, mà ưu không sanh khởi nếu không có sân.

Kāyaviññāṇassa dukkhasahagatatā kusalavipāke vuttavipariyāyena veditabbā. Upekkhā hīnāti ekantanihīnassa akusalassa vipākabhāvato upekkhāpi samānā hīnā eva dukkhasabhāvattā. Tenāha ‘‘dukkhaṃ viya [Pg.128] nātitikhiṇā’’ti. Yathā dukkhaṃ ativiya tikhiṇaṃ kaṭukaṃ, na evamayaṃ, tathāpi dukkhasabhāveneva pavattati. Na hi akusalassa vipāko adukkho hoti. Upekkhābhāvo cassa balavatā bādhiyamānassa paṭippaharituṃ asakkontassa dubbalassa purisassa tena kariyamānabādhāya upekkhanā viyāti daṭṭhabbo. Itaresūti kusalavipākesu.

Việc thân thức câu hành khổ nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói trong quả thiện. Upekkhā hīnāti (thọ xả là hạ liệt), do là quả của bất thiện hoàn toàn hạ liệt, nên thọ xả dù là trung tính cũng là hạ liệt, vì có bản chất khổ. Do đó, ngài nói: “không quá gay gắt như khổ”. Giống như khổ rất gay gắt, cay đắng, thọ này không như vậy, tuy nhiên nó vẫn diễn tiến với bản chất khổ. Thật vậy, quả của bất thiện không phải là không khổ. Và trạng thái xả của nó nên được hiểu giống như sự làm lơ của một người yếu đuối, không có khả năng chống trả, khi bị một người mạnh hơn làm hại. Itaresūti (trong các trường hợp khác) nghĩa là trong các quả thiện.

Rūpāvacaranti rūpāvacaravipākaviññāṇaṃ. Vipākakathā hesāti. Kusalaṃ viyāti rūpāvacarakusalaṃ viya. Na hi rūpāvacaravipāko tadaññakusalasadiso. Apica sambandhisaddā ete, yadidaṃ ‘‘kusalaṃ, vipāko’’ti ca. Tasmā yathā ‘‘mātaraṃ payirupāsatī’’ti vutte attano mātaranti avuttampi siddhamevetaṃ, evaṃ idhāpīti attano kusalaṃ viyāti attho. Kusalasadisatā cettha dhammato, ārammaṇato ca veditabbā. Tathā hi ye phassādayo kusale labbhanti, te vipākepi labbhanti. Yasmiṃ ca ārammaṇe kusalaṃ pavattati, tattheva ayaṃ vipākopi pavattati. Yaṃ panettha pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ, tassa vipāko eva natthi. Kasmā natthi? Asambhavato, ānisaṃsabhūtattā ca. Tañhi vipākaṃ dentaṃ rūpāvacarameva dadeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ deti. Kammanimittārammaṇatā ca rūpāvacaravipākassa vuttāti na taṃ aññaṃ ārabbha pavattati. Parittārammaṇādiārammaṇañca taṃ na hotīti ayamasambhavo. Jhānassa ānisaṃsabhūtañca dānādīnaṃ tasmiṃ attabhāve paccayalābho viyāti.

Rūpāvacaranti (sắc giới) nghĩa là thức quả sắc giới. Vì đây là chương nói về quả. Kusalaṃ viyāti (giống như thiện) nghĩa là giống như thiện sắc giới. Thật vậy, quả sắc giới không giống với các thiện khác. Hơn nữa, các từ “thiện” và “quả” này là những từ có liên quan. Do đó, giống như khi nói “phụng dưỡng mẹ”, dù không nói rõ cũng tự hiểu là “phụng dưỡng mẹ của mình”, ở đây cũng vậy, nghĩa là “giống như thiện của chính nó”. Và ở đây, sự tương đồng với thiện nên được hiểu về phương diện pháp và đối tượng. Thật vậy, những pháp như xúc v.v... có trong thiện, cũng có trong quả. Và quả này cũng diễn tiến trên cùng đối tượng mà thiện diễn tiến. Trong đó, tâm thiền thứ năm nào đã đạt đến thắng trí, tâm ấy không có quả. Tại sao không có? Do không thể có và do là một loại quả báo phụ. Thật vậy, nếu tâm ấy cho quả, nó chỉ có thể cho quả sắc giới. Vì nghiệp ở một cõi khác không cho quả ở một cõi khác. Và đã nói rằng quả sắc giới có nghiệp tướng làm đối tượng, nên nó không diễn tiến bằng cách bắt một đối tượng khác. Và nó không có đối tượng dục giới v.v... làm đối tượng. Đây là sự không thể có. Và nó là một loại quả báo phụ của thiền, giống như việc nhận được các vật dụng trong chính kiếp sống đó nhờ vào bố thí v.v...

Pavattito pana vipākassa, kusalassa ca attheva bhedoti taṃ dassetuṃ ‘‘kusalaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kusalaṃ viya kasiṇugghāṭimākāsādiārammaṇabhedato catubbidhaṃ. Pavattibhedo vuttanayova javanavasena, paṭisandhiādivasena ca pavattanato.

Tuy nhiên, về phương diện diễn tiến, có sự khác biệt giữa quả và thiện, nên để chỉ ra điều đó, ngài đã nói “kusalaṃ panā”tiādi (còn thiện thì...). Giống như thiện, nó có bốn loại do sự khác biệt về đối tượng như hư không sau khi loại bỏ biến xứ v.v... Sự khác biệt trong diễn tiến cũng theo cách đã nói, do diễn tiến theo năng lực của tốc hành và theo năng lực của kiết sanh v.v...

Catumaggayuttacittaphalattāti catūhi ariyamaggehi sampayuttakusalacittassa phalattā, catubbidhasāmaññaphalasampayuttabhāvatoti attho. Maggavīthiyaṃ dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā phalasamāpattiyaṃ aparicchinnaparimāṇaṃ pavattamānampi dvīsu ṭhānesu pavattiyā ‘‘dvidhā pavattatī’’ti vuttaṃ. Sabbampīti tevīsatividhaṃ kāmāvacaravipākaṃ, pañcavidhaṃ rūpāvacaravipākaṃ, catubbidhaṃ arūpāvacaravipākaṃ, catubbidhameva lokuttaravipākanti sabbampi vipākaviññāṇaṃ nātisaṅkhepavitthāranayena chattiṃsavidhaṃ hoti.

"Catumaggayuttacittaphalattāti" có nghĩa là: do là quả của tâm thiện tương ưng với bốn Thánh đạo, tức là do có sự tương ưng với bốn loại quả Sa-môn. Mặc dù sanh khởi hai lần hoặc ba lần trong lộ trình đạo, và sanh khởi với số lượng không giới hạn trong lộ trình nhập quả định, nhưng do sự sanh khởi ở hai nơi nên được nói là "sanh khởi theo hai cách". "Sabbampi" (tất cả) là: hai mươi ba loại tâm quả Dục giới, năm loại tâm quả Sắc giới, bốn loại tâm quả Vô sắc giới, và bốn loại tâm quả Siêu thế. Như vậy, tất cả tâm thức quả, theo phương pháp không quá tóm tắt cũng không quá chi tiết, có ba mươi sáu loại.

Bhūmibhedato [Pg.129] tividhaṃ lokuttarassa abhāvato. Lokuttarañhi kiriyacittaṃ natthi ekantena anantaravipākadāyibhāvato. Vuttañhi ‘‘samādhimānantarikaññamāhū’’ti (khu. pā. 6.5; su. ni. 228). Hotu tāva sekkhānaṃ uppajjamānaṃ anuttaraṃ kusalaṃ puggalantarabhāvūpanayanato saphalaṃ, arahato pana uppajjamānaṃ puggalantarabhāvūpanayanato nipphalaṃ, tassa kiriyabhāvo kasmā na icchitoti? Icchitabbo siyā. Yadi tassa punappunaṃ uppatti siyā, sakiṃyeva pana lokuttarakusalaṃ pavattati. Yadi hi punappunaṃ pavatteyya, maggacittaṃ arahatopi pavattatīti lokuttarakiriyacittaṃ siyā, na cetaṃ atthi payojanābhāvato. Tasmā natthi lokuttarakiriyaviññāṇaṃ. Kiriyaviññāṇanti ca kiriyāmattaṃ viññāṇaṃ, kusalākusalaṃ viya kiñci vipākaṃ anuppādetvā kiriyāmattameva hutvā pavattanakaviññāṇanti attho. Kasmā panetaṃ vipākaṃ na uppādetīti? Vuccate – ettha hi yadetaṃ āvajjanadvayaṃ, taṃ anupacchinnabhavamūlepi santāne pavattaṃ anāsevanatāya dubbalabhāvato abījasāmatthiyaṃ viya pupphaṃ aphalameva hoti. Yaṃ pana ucchinnabhavamūlāyaṃ santatiyaṃ pavattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ viññāṇaṃ, taṃ samucchinnamūlāya latāya pupphaṃ viya phaladāyi na hotīti veditabbaṃ. Aññassa asambhavato kiriyahetunā nāma alobhādināva bhavitabbanti āha ‘‘alobhādikiriyahetuvirahita’’nti.

Theo sự phân chia theo cõi thì có ba loại, do không có (tâm hành) Siêu thế. Thật vậy, không có tâm hành Siêu thế, vì nó nhất định cho quả tức thời. Thật vậy, đã được nói rằng: "Họ gọi định ấy là (cho quả) tức thời". Cứ cho rằng tâm thiện vô thượng sanh khởi nơi bậc Hữu học là có quả, vì nó đưa đến trạng thái của một hạng người khác (cao hơn); nhưng tâm sanh khởi nơi bậc A-la-hán là vô quả, vì nó không đưa đến trạng thái của một hạng người khác. (Nếu hỏi:) "Tại sao bản chất hành (kiriya) của nó không được chấp nhận?". (Đáp:) Nó nên được chấp nhận nếu sự sanh khởi của nó xảy ra nhiều lần. Nhưng tâm thiện Siêu thế chỉ sanh khởi một lần duy nhất. Thật vậy, nếu nó sanh khởi nhiều lần, tâm đạo cũng sẽ sanh khởi ngay cả nơi bậc A-la-hán, và do đó sẽ có tâm hành Siêu thế. Nhưng điều này không có, vì không có mục đích. Do đó, không có thức hành Siêu thế. Và "thức hành" có nghĩa là thức chỉ là hành động; nghĩa là, thức sanh khởi chỉ đơn thuần là một hành động, không tạo ra bất kỳ quả nào như tâm thiện và bất thiện. Nhưng tại sao nó không tạo ra quả? Xin thưa: Ở đây, đối với hai tâm hướng (āvajjanadvayaṃ), mặc dù chúng sanh khởi trong dòng tương tục mà gốc rễ của hữu chưa bị cắt đứt, nhưng do không có sự lặp lại (anāsevanatāya) và do đó yếu ớt, chúng hoàn toàn không có quả, giống như một bông hoa không có khả năng tạo hạt. Còn đối với mười tám loại thức sanh khởi trong dòng tương tục mà gốc rễ của hữu đã bị cắt đứt, chúng không cho quả, giống như bông hoa của một dây leo đã bị cắt đứt gốc rễ, điều này cần được hiểu như vậy. Do không thể có (nhân) nào khác, nên nhân hành (kiriyahetu) phải là vô tham, v.v., do đó ngài nói "alobhādikiriyahetuvirahita" (không có nhân hành như vô tham, v.v.).

Cakkhuviññāṇādīnaṃ purecarā hutvā rūpādiārammaṇānaṃ vijānanalakkhaṇā cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā. Ayaṃ pana manoviññāṇato uppannāpi visiṭṭhamananakiccābhāvena manomattā dhātūti manodhātu. Tathā hesā manoviññāṇassa paccayo na hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dhātuniddese (visuddhi. 2.517) āgamissati. Āvajjanarasāti ābhogarasā, cittasantānassa vā purimākārato aññathā oṇojanarasā. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānāti bhavaṅgasantānavicchedapadaṭṭhānā. Apubbārammaṇā sakideva pavattamānā sabbathā visayarasaṃ anubhavituṃ na sakkotīti iṭṭhādīsu sabbattha upekkhāyuttāva hoti.

(Ý giới) có đặc tính biết các đối tượng như sắc, v.v., bằng cách đi trước nhãn thức, v.v. Hơn nữa, mặc dù (ý giới) này sanh khởi từ ý thức, nhưng do không có phận sự suy xét đặc biệt, nó chỉ là một giới thuần túy biết, do đó được gọi là ý giới. Vì vậy, nó không phải là duyên cho ý thức. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết sẽ có trong phần phân tích về các giới (Dhātuniddesa). Có phận sự là hướng tâm (āvajjanarasā) có nghĩa là có phận sự chú ý (ābhogarasā), hoặc có phận sự làm cho dòng tâm chuyển hướng khỏi trạng thái trước đó. Có sự cắt đứt dòng hữu phần là trạng thái biểu hiện (bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā) có nghĩa là có sự cắt đứt dòng tương tục của hữu phần là nhân cần thiết. Do sanh khởi chỉ một lần với đối tượng mới, nó hoàn toàn không thể kinh nghiệm được vị của đối tượng, do đó, trong tất cả các đối tượng khả ý, v.v., nó chỉ tương ưng với thọ xả.

Sādhāraṇāti sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ sādhāraṇā. Asādhāraṇāti asekkhānaṃyeva āveṇikā. Voṭṭhabbanāvajjanarasāti pañcadvāre santīraṇena gahitārammaṇaṃ vavatthapentī viya pavattanato voṭṭhabbanarasā, manodvāre [Pg.130] pana vuttanayena āvajjanarasā. Tathābhāvena pañcadvāramanodvāresu yathākkamaṃ voṭṭhabbanāvajjanabhāvena paccupatiṭṭhatīti tathābhāvapaccupaṭṭhānā. Voṭṭhabbanakāle santīraṇakiccānaṃ tissannaṃ ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ āvajjanakāle yassa kassaci bhavaṅgassāti imesaṃ aññatarāpagamo etissā āsannakāraṇanti āha ‘‘ahetuka…pe… padaṭṭhānā’’ti.

"Sādhāraṇā" (phổ thông) có nghĩa là chung cho bậc Hữu học, Vô học và phàm phu. "Asādhāraṇā" (bất phổ thông) có nghĩa là riêng biệt chỉ cho bậc Vô học. Có phận sự là xác định và hướng tâm (voṭṭhabbanāvajjanarasā) có nghĩa là: ở năm cửa, do sanh khởi như thể xác định đối tượng đã được tâm suy đạc nắm bắt, nên nó có phận sự là xác định; còn ở ý môn, theo cách đã nói, nó có phận sự là hướng tâm. Do có bản chất như vậy, nó biểu hiện tuần tự ở năm cửa và ý môn với bản chất là xác định và hướng tâm, do đó nó có sự biểu hiện như vậy (tathābhāvapaccupaṭṭhānā). Vào thời điểm xác định, sự chấm dứt của một trong ba ý thức giới quả vô nhân có phận sự suy đạc; vào thời điểm hướng tâm, sự chấm dứt của bất kỳ tâm hữu phần nào – sự chấm dứt của một trong những tâm này là nhân cần thiết của nó, do đó ngài nói "ahetuka...pe... padaṭṭhānā" (có... vô nhân... là nhân cần thiết).

Arahatanti arahataṃyeva asādhāraṇabhāvato. Anuḷāresūti aṭṭhikasaṅkhalikapetarūpādīsu, aññesu vā appaṇītesu vatthūsu. Hasituppādanarasāti hasitasseva uppādanarasā. Tathā hi taṃ cittaṃ ‘‘hasituppādana’’ntveva vuccati, na aññesaṃ hasituppādakacittānaṃ abhāvato. Aññānipi hi dvādasa somanassasahagatāni parittakusalākusalakiriyacittāni yathārahaṃ puthujjanādīnaṃ hasituppādakāni vijjanti, idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññāvirahitaṃ parittesu appaṇītesu ārammaṇesu arahantānaṃ somanassamattaṃ uppādentaṃ uppajjati. Bhagavatopi uppajjatīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato vicāretabbanti eke. Tattha hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsānāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā aññassāpi viññattisamuṭṭhāpakassa ahetukacittassa bhagavato uppatti na yujjeyya. Na hi viññattisamuṭṭhāpakassa taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti. Ekantato hadayavatthupadaṭṭhānā pañcavokārabhave eva uppajjanato.

Cụm từ `Arahatanti` (đối với các bậc A-la-hán) có nghĩa là chỉ đối với các bậc A-la-hán mà thôi, vì là trạng thái không chung với (phàm phu và hữu học). Cụm từ `Anuḷāresūti` (trong các đối tượng không cao thượng) có nghĩa là trong các hình sắc như bộ xương ngạ quỷ v.v., hay trong các vật không tốt đẹp khác. Cụm từ `Hasituppādanarasāti` (có phận sự làm phát sanh nụ cười) có nghĩa là chỉ có phận sự làm phát sanh nụ cười. Thật vậy, tâm ấy được gọi là "tâm sanh tiếu", không phải vì không có các tâm làm phát sanh nụ cười khác. Thật vậy, mười hai tâm Dục giới thiện, bất thiện, và duy tác câu hành với thọ hỷ khác cũng có mặt, làm phát sanh nụ cười cho phàm phu v.v. tùy theo trường hợp. Nhưng tâm này, không có trí tuệ thẩm sát, sanh khởi trong khi làm phát sanh sự hân hoan đơn thuần cho các bậc A-la-hán trong các đối tượng Dục giới không tốt đẹp. Trong Chú giải có nói rằng: "(Tâm này) cũng sanh khởi nơi Đức Thế Tôn". Về điều đó, một số vị cho rằng nên thẩm xét theo Pāḷi rằng: sau khi nói về trí vô ngại trong các phần quá khứ v.v., "Tất cả thân nghiệp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, người đã thành tựu ba pháp này, đều có trí đi trước, tùy hành theo trí". Tuy nhiên, ở đây, việc mỉm cười của Đức Thế Tôn, dù được thực hiện bởi tâm sanh tiếu, vẫn là tùy hành theo trí vì nó tùy hành theo Túc mạng minh, Vị lai phần minh và Toàn giác trí. Khi có trạng thái tùy hành theo trí như vậy, không có mâu thuẫn nào giữa Pāḷi và Chú giải. Do đó, trong Chú giải có nói: "Tâm này sanh khởi vào lúc cuối của sự kinh hành của các trí ấy". Và điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, nếu không, sự sanh khởi của tâm vô nhân khác làm phát sanh thân biểu tri và khẩu biểu tri nơi Đức Thế Tôn sẽ không hợp lý. Thật vậy, không có gì cản trở việc một tâm làm phát sanh biểu tri đạt đến trạng thái thân nghiệp v.v. thông qua biểu tri do nó làm phát sanh. Do sự sanh khởi chỉ trong cõi năm uẩn, nó nhất định có ý vật làm nền tảng gần.

Ayamettha visesoti ayaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppattiyā vipākuppādanasamatthatā, arahataṃ uppattiyā tadabhāvoti ubhayesaṃ santāne uppattisamupalakkhito ettha kusalakiriyaviññāṇesu viseso. Evañca katvā paccayavekallena avipākassāpi kusalākusalassa kiriyabhāvappasaṅgo [Pg.131] nivattito hoti. Parato kusalato visesoti etthāpi eseva nayo.

Cụm từ `Ayamettha viseso` (Đây là sự khác biệt ở đây) có nghĩa là: sự khác biệt này trong các tâm thức thiện và duy tác ở đây được ghi nhận bởi sự sanh khởi trong dòng tâm của cả hai (loại người), đó là: khả năng tạo ra quả do sự sanh khởi (trong dòng tâm) của các bậc hữu học và phàm phu, và sự không có khả năng đó do sự sanh khởi (trong dòng tâm) của các bậc A-la-hán. Do đó, trường hợp một tâm thiện hay bất thiện, dù không có quả do thiếu duyên, trở thành tâm duy tác đã được bác bỏ. Trong câu "sự khác biệt với tâm thiện" ở phần sau, phương pháp cũng tương tự.

455. Sabbānipi kusalākusalabyākatāni ekūnanavuti viññāṇāni honti nātisaṅkhepavitthāranayenāti adhippāyo. Paṭisandhiviññāṇādīnaṃ kiccaṃ nāma bhavantarapaṭisandhādinā ākārena pavatti eva. Tabbinimuttañca cittassa aññaṃ kiccaṃ natthīti āha ‘‘cuddasahi ākārehi pavattantī’’ti.

455. Ý nghĩa là: tất cả các tâm thiện, bất thiện và vô ký trở thành tám mươi chín tâm thức theo phương pháp không quá tóm tắt cũng không quá chi tiết. Phận sự của các tâm thức như tâm tục sinh v.v. chính là sự diễn tiến theo cách thức nối liền đời sống khác v.v. Và vì không có phận sự nào khác của tâm ngoài những điều đó, nên ngài đã nói "chúng diễn tiến theo mười bốn cách".

Ānubhāvenāti sāmatthiyena. Katūpacitaṃ hi kammaṃ avasesapaccayasamavāye vipākaṃ dentaṃ attano ānubhāvaṃ vissajjantaṃ viya hoti. Devamanussesūti chasu kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca. Kammakammanimittagatinimittānanti ettha kammaṃ nāma katūpacitaṃ kāmāvacarakusalakammaṃ, tañca kho vipākadānāya laddhokāsaṃ. Tenāha ‘‘paccupaṭṭhita’’nti. Kammanimittaṃ kammāyūhanakkhaṇe cetanāya paccayabhūtaṃ deyyadhammādi. Gatinimittaṃ yaṃ gatiṃ upapajjati, tappariyāpannaṃ rūpāyatanaṃ. Paṇḍakādibhāvanti paṇḍakamūgamammanādibhāvaṃ. Dubbalassa dvihetukakusalassa vipākabhūtā upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātu dubbala…pe… manoviññāṇadhātu. Nesanti bhāvitarūpārūpāvacarakusalānaṃ sattānaṃ. Kammanimittamevāti pathavīkasiṇādikaṃ attano kammārammaṇameva.

Cụm từ `Ānubhāvena` (bởi oai lực) có nghĩa là bởi năng lực. Thật vậy, nghiệp đã được tạo và tích lũy, khi cho quả lúc các duyên còn lại hội đủ, giống như từ bỏ oai lực của chính nó. Cụm từ `Devamanussesūti` (trong cõi trời và người) có nghĩa là trong sáu cõi trời Dục giới và trong cõi người. Trong cụm từ `Kammakammanimittagatinimittāni` (nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng), `kamma` (nghiệp) là nghiệp thiện Dục giới đã được tạo và tích lũy, và nó đã có cơ hội để cho quả. Do đó, ngài nói `paccupaṭṭhita` (hiện hành). `Kammanimitta` (nghiệp tướng) là vật thí v.v., là duyên cho tư tâm sở vào lúc nỗ lực tạo nghiệp. `Gatinimitta` (thú tướng) là sắc xứ thuộc về cảnh giới nào mà chúng sanh sẽ tái sanh vào. Cụm từ `Paṇḍakādibhāvanti` (trạng thái ái nam ái nữ v.v.) có nghĩa là trạng thái ái nam ái nữ, câm, ngọng v.v. Ý-thức-giới vô nhân câu hành với thọ xả, là quả của nghiệp thiện nhị nhân yếu kém, được gọi là ý-thức-giới yếu kém... Cụm từ `Nesanti` (đối với họ) có nghĩa là đối với những chúng sanh đã tu tập nghiệp thiện Sắc giới và Vô sắc giới. Cụm từ `Kammanimittameva` (chỉ là nghiệp tướng) có nghĩa là chỉ đối tượng của nghiệp của chính mình, như biến xứ đất v.v.

Evaṃ tāvetthāti ettha viññāṇakkhandhaniddese evaṃ saṅkhepato sarūpadassanamatteneva ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā. Bhavālambanādivibhāgena pana yadettha vattabbaṃ, taṃ paṭiccasamuppādakathāyaṃ āgamissatīti.

Cụm từ `Evaṃ tāvettha` (Như vậy, trước hết ở đây) có nghĩa là: ở đây, trong phần giải về thức uẩn, sự diễn tiến của mười chín tâm thức quả theo phương diện tục sinh cần được hiểu một cách tóm tắt như vậy, chỉ bằng cách trình bày bản chất của chúng. Tuy nhiên, những gì cần nói ở đây về sự phân chia đối tượng của tâm hữu phần v.v., điều đó sẽ được đề cập trong chương nói về Thập Nhị Duyên Khởi.

Taṃ tanti ekūnavīsatiyā paṭisandhiviññāṇesu yaṃ yaṃ uppajjitvā niruddhaṃ, taṃ taṃ anantaraṃ uppattiyā anubandhamānaṃ. Tassa tassevāti yassa yassa kammassa vipākabhūtaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ, tassa tasseva. Tasmiññevāti kammādike eva. Kammañce paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇaṃ, tasmiṃ kamme, atha kammanimittaṃ, gatinimittañca, tasmiṃ kammanimitte gatinimitteti attho. Tādisamevāti yādisaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ hetuto, sesasampayuttadhammato ca tādisameva. Santānavinivattaketi bhavaṅgasantānassa vinivattanake. Aññasmiṃ āvajjanasaṅkhāte cittuppāde. Kiriyamayacitteneva supinadassanaṃ [Pg.132] hotīti āha ‘‘supinaṃ apassato’’ti. Aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyeva, tathā hidaṃ upapattibhavassa aṅgabhāvena pavattanato ‘‘bhavaṅga’’nti vuccati. Tesaññevāti paṭisandhibhūtānaṃyeva.

Cụm từ `Taṃ taṃ` (tâm ấy, tâm ấy) có nghĩa là: trong mười chín tâm tục sinh, tâm nào đã sanh lên rồi diệt đi, thì tâm (hữu phần) theo sau ngay lập tức bằng sự sanh khởi. Cụm từ `Tassa tasseva` (của chính nghiệp ấy, nghiệp ấy) có nghĩa là: tâm tục sinh là quả của nghiệp nào, thì (tâm hữu phần) là (quả) của chính nghiệp ấy. Cụm từ `Tasmiññeva` (trong chính đối tượng ấy) có nghĩa là chỉ trong nghiệp v.v. Nếu nghiệp là đối tượng của tâm tục sinh, thì (tâm hữu phần có đối tượng) trong nghiệp ấy. Nếu nghiệp tướng và thú tướng (là đối tượng), thì (tâm hữu phần có đối tượng) trong nghiệp tướng ấy, trong thú tướng ấy. Đó là ý nghĩa. Cụm từ `Tādisameva` (giống hệt như vậy) có nghĩa là: tâm tục sinh như thế nào về phương diện nhân và các pháp tương ưng còn lại, thì (tâm hữu phần) cũng giống hệt như vậy. Cụm từ `Santānavinivattake` (trong tâm làm chuyển đổi dòng) có nghĩa là trong tâm làm chuyển đổi dòng hữu phần, tức là trong một tâm sanh khác được gọi là tâm hướng môn. Việc thấy giấc mơ xảy ra chỉ bằng tâm duy tác, do đó ngài nói `supinaṃ apassato` (khi không thấy giấc mơ). (Tâm hữu phần) vẫn diễn tiến dù với số lượng không thể đếm được. Thật vậy, tâm này được gọi là `bhavaṅga` (hữu phần) vì nó diễn tiến như một phần của đời sống tái sanh. Cụm từ `Tesaññeva` (của chính những tâm ấy) có nghĩa là chỉ của những tâm đã trở thành tâm tục sinh.

Indriyānīti cakkhādīni indriyāni. Ārammaṇagahaṇakkhamānīti rūpādiārammaṇaṃ gahetuṃ samatthāni. Mātukucchigatakāle viya hi bahinikkhantakālepi na tāva indriyāni sakiccakāni honti, anukkamena pana visadabhāvaṃ pattakāle eva sakiccakāni honti. Tenevāha ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti. Āpāthagateti yogyadesāvaṭṭhite. Tameva yogyadesāvaṭṭhitaṃ rūpaṃ paṭicca ghaṭṭanā paccayaṃ laddhā. Ghaṭṭanāti paṭighāto, yena byāpārādivisesapaccayantarasahite cakkhussa visaye vikāruppattivisadisuppattivisayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho, upaghāto cāti attho. Tatoti ghaṭṭanānantaraṃ. Ghaṭṭanānubhāvenāti ghaṭṭanābalena. Bhavaṅgacalananti bhavaṅgacittassa pakampanaṃ, tathā dvikkhattuṃ pavattiyā visadisassa kāraṇabhāvūpagamananti attho. Tañhi cittasantānassa purimāvatthāya bhinnāvatthāhetutāya calanaṃ viyāti ‘‘calana’’nti vuttaṃ. Visayavisayībhāvasiddhāya dhammatāya ārammaṇassa abhimukhībhāvena pasādassa tāva ghaṭṭanā hotu, aññasannissitassa pana bhavaṅgassa calanaṃ kathaṃ hotīti? Taṃsambandhabhāvato. Bheritale ṭhapitāsu sakkharāsu ekissā sakkharāya ghaṭitāya tadaññasakkharāyaṃ ṭhitamakkhikā calanaṃ cettha udāharaṇanti. Tadeva rūpanti tadeva bhavaṅgacalanassa paccayabhūtaṃ āpāthagataṃ rūpāyatanaṃ. Bhavaṅgaṃ vicchindamānā viyāti bhavaṅgasantānaṃ vicchindantī viya. Tadārammaṇuppattiyā parato bhavaṅgassa uppajjanato visayaggahaṇaṃ pañcadvārāvajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ dassanādīsu vattabbesu tāni avatvā manodvārāvajjanassa gahaṇaṃ uddese dvinnaṃ āvajjanānaṃ āvajjanasāmaññena gahitattā.

Các căn là các căn có nhãn căn v.v... Có khả năng bắt cảnh là có khả năng bắt cảnh sắc v.v... Thật vậy, giống như lúc còn trong bụng mẹ, cả lúc đã ra ngoài cũng vậy, các căn chưa làm được phận sự của mình, nhưng khi đã tuần tự đạt đến trạng thái trong sáng thì mới làm được phận sự của mình. Chính vì thế ngài nói: “Do các xứ đã thuần thục ở đây”. Đã đi vào tầm là khi đã đứng ở vị trí thích hợp. Duyên vào chính sắc cảnh đã đứng ở vị trí thích hợp ấy, có được nhân duyên là sự va chạm. Va chạm là sự đối ngại, do đó có nghĩa là có sự hỗ trợ và sự hủy hoại do tính chất khả ái và bất khả ái của đối tượng đối với nhãn vật cùng với các duyên đặc biệt khác như sự tác ý v.v... Sau đó là ngay sau khi va chạm. Do năng lực của sự va chạm là do sức mạnh của sự va chạm. Rung động bhavanga là sự rung động của tâm bhavanga, có nghĩa là, do diễn tiến hai lần như vậy, nó trở thành nguyên nhân cho (tâm) khác loại (với dòng bhavanga). Thật vậy, nó giống như sự rung động do là nguyên nhân của một trạng thái khác với trạng thái trước của dòng tâm, vì thế được gọi là “rung động”. Cứ cho là có sự va chạm của sắc thần kinh do sự hướng đến của đối tượng theo pháp tánh đã thành tựu bởi mối quan hệ đối tượng và chủ thể, nhưng làm sao có sự rung động của bhavanga vốn nương vào một vật khác (ý vật)? Do có sự liên quan với vật ấy. Ở đây, ví dụ là sự rung động của con ruồi đậu trên một viên sỏi khác khi một viên sỏi trong số các viên sỏi được đặt trên mặt trống bị gõ vào. Chính sắc ấy là chính sắc xứ ấy đã đi vào tầm, là nhân duyên cho sự rung động của bhavanga. Như đang cắt đứt bhavanga là như đang cắt đứt dòng bhavanga. Việc dùng từ “viya” (như) là do bhavanga lại sanh khởi sau khi tâm na cảnh sanh khởi. Sau khi nói về tâm hướng ngũ môn, đáng lẽ phải nói về các tâm thấy v.v... tiếp theo sau đó, nhưng không nói đến chúng mà lại đề cập đến tâm hướng ý môn là vì trong phần đề mục, hai tâm hướng môn đã được gộp chung dưới tên gọi chung là “hướng môn”.

Āvajjanānantaranti pañcadvārāvajjanānantaraṃ. Ye hadayavatthu viya sampaṭicchanādivīthicittānipi nānujānanti, tesaṃ ‘‘sampaṭicchanāya cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādinā tattha tattha pāḷi āgatā. Na hi sakkā pāḷiṃ paṭisedhetuṃ.

Ngay sau khi hướng môn là ngay sau khi hướng ngũ môn. Đối với những vị không chấp nhận cả các tâm lộ như tiếp thâu v.v... giống như (không chấp nhận) ý vật, Pāli đã được dẫn ra ở chỗ này chỗ kia bằng (câu) “cakkhuviññāṇadhātuyā” v.v... nhằm để họ chấp nhận. Thật vậy, không thể bác bỏ Pāli được.

‘‘Sace [Pg.133] mahantaṃ hotī’’ti idaṃ javanapariyosānāya cittappavattiyā vuccamānattā vuttaṃ. Cuddasacittakkhaṇāyukañhi ārammaṇamidha ‘‘mahanta’’nti adhippetaṃ, tañca uppajjitvā dviticittakkhaṇātītaṃ hutvā āpāthagamanavasena veditabbaṃ.

Câu này “nếu là (cảnh) lớn” được nói do sự diễn tiến của tâm có tốc hành tâm làm cuối cùng sẽ được nói đến. Thật vậy, ở đây đối tượng có tuổi thọ mười bốn sát-na tâm được hiểu là “lớn”, và đối tượng ấy cần được hiểu là sau khi sanh lên, đã trôi qua hai hoặc ba sát-na tâm rồi đi vào tầm (của ngũ môn).

Yathāvavatthāpiteti voṭṭhabbanena vuttākārena katavavatthāpane. Āvajjanāya, voṭṭhabbanassa ca vuttattā ‘‘avasesakāmāvacarakiriyāna’’nti avasesaggahaṇaṃ kataṃ. Cha satta vāti vā-saddena ‘‘pañca vā’’ti idampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Suttamucchitādikāle hi pañcapi javanāni javantīti.

Như đã được xác định là khi sự xác định đã được thực hiện theo cách đã được nói bởi (tâm) đoán định. Do (tâm) hướng môn và (tâm) đoán định đã được nói đến, nên việc dùng từ “còn lại” (trong câu “các tâm hành động cõi Dục còn lại”) đã được thực hiện. Cần phải thấy rằng bằng từ “vā” (trong câu “sáu hoặc bảy”), câu “hoặc năm” này cũng đã được nói đến. Thật vậy, cần biết rằng vào lúc ngủ gật, ngất xỉu v.v... cả năm tốc hành tâm cũng khởi lên.

Tāniyevāti ‘‘aṭṭhannaṃ vā’’tiādinā (visuddhi. 2.455) vuttāni ekūnatiṃsa kāmāvacarajavanāniyeva. Ito aññaṃ manodvārāvajjanānantaraṃ uppajjanakacittaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. ‘‘Gotrabhūto’’ti idaṃ gotrabhuṭṭhāniyānaṃ parikammavodānānampi gahaṇaṃ, na gotrabhuno eva. Phalacittānīti samāpattivasena pavattanakaphalacittāni. Yaṃ yaṃ laddhapaccayanti yaṃ yaṃ javanaṃ rūpāvacarajavanādivasena gotrabhuanantaraṃ uppattiyā laddhapaccayaṃ.

Chỉ những (tâm) ấy là chỉ là hai mươi chín tốc hành tâm cõi Dục đã được nói đến bằng (câu) “hoặc tám” v.v... Việc dùng từ “eva” là để chỉ ra rằng không có tâm nào tên là tâm sanh khởi ngay sau tâm hướng ý môn ngoài những tâm này. Từ “gotrabhū” này cũng bao hàm cả (tâm) chuẩn bị và (tâm) thuần thục, những tâm đứng ở vị trí của chuyển tộc, không chỉ riêng (tâm) chuyển tộc. Các tâm quả là các tâm quả diễn tiến theo cách nhập thiền. Bất cứ (tâm) nào có được nhân duyên là bất cứ tốc hành tâm nào, theo cách của tốc hành tâm cõi Sắc v.v..., có được nhân duyên để sanh khởi ngay sau (tâm) chuyển tộc.

Atimahantanti soḷasacittakkhaṇāyukaṃ. Tattha hi tadārammaṇacittaṃ uppajjati, na aññattha. Vibhūtanti supākaṭaṃ, tañca kāmāvacarameva. Tattha hi tadārammaṇassa uppatti. Kāmāvacarajavanāvasāneti kāmāvacarajavanasseva avasāne. Na hi taṃ kāmataṇhāhetukakammanibbattaṃ mahaggatānuttarajavanaṃ anubandhati ajanakattā, janakāsadisattā ca. Yathā gehato bahi gantukāmo taruṇadārako janakaṃ, janakasadisaṃ vā anubandhati, na aññaṃ, evamidampi. Tatthāpi na sabbasmā javanā sabbaṃ javanena tadārammaṇassa niyametabbato, ārammaṇena ca vedanāya parivattetabbato. Tatthāyaṃ niyamo – parittakusalalobhamohamūlasomanassasahagatakiriyajavanānaṃ aññatarānantaraṃ atimahati visaye pañcannaṃ somanassasahagatānaṃ aññataraṃ tadārammaṇaṃ uppajjati, tathā parittakusalākusalaupekkhāsahagatakiriyajavanānaṃ aññatarānantaraṃ upekkhāsahagatānaṃ channaṃ tadārammaṇānaṃ aññataraṃ pavattati. Iṭṭhārammaṇādīnanti iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhārammaṇānaṃ vasenāti sambandho. Tayidaṃ ārammaṇena vedanāparivattidassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Purimakammavasenā’’ti idaṃ tadārammaṇavisesadassanatthaṃ. Na [Pg.134] hi paṭisandhijanakameva kammaṃ tadārammaṇaṃ janeti, atha kho aññakammampi. Taṃ pana paṭisandhidāyinā kammena nibbattetabbatadārammaṇato visadisampi nibbattetīti. ‘‘Javanacittavasenā’’ti idaṃ tadārammaṇaniyamadassanatthaṃ. ‘‘Javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’’nti hi vuttaṃ. Ādi-saddena paṭisandhicittaṃ saṅgaṇhāti. Tañhi attano ukkaṭṭhatarassa tadārammaṇassa paccayo na hoti. Yo yo paccayo laddho hotīti yathāvuttesu iṭṭhārammaṇādīsu yo yo tadārammaṇassa uppattiyā paccayo samaveto hoti. Kiñci antaranti kiñci khaṇantaraṃ. Udakamivāti paṭisotaṃ gacchantaṃ udakamiva.

“Atimahanta (rất lớn)” có nghĩa là (đối tượng) có tuổi thọ mười sáu sát-na tâm. Quả vậy, trong đối tượng ấy, tâm tadārammaṇa (tiếp thọ cảnh) sanh khởi, không phải ở nơi khác. “Vibhūta (rõ ràng)” có nghĩa là rất hiển nhiên, và đối tượng ấy chỉ là đối tượng Dục giới. Quả vậy, trong đối tượng Dục giới ấy, có sự sanh khởi của tâm tadārammaṇa. “Vào lúc kết thúc của tốc hành tâm Dục giới” có nghĩa là chỉ vào lúc kết thúc của tốc hành tâm Dục giới. Quả vậy, tâm tadārammaṇa ấy, được sanh ra bởi nghiệp có ái dục làm nhân, không theo sau tốc hành tâm Đại hành và Siêu thế, vì nó không phải là nhân sanh ra (các tốc hành tâm ấy) và cũng không tương tự như nhân sanh ra (chúng). Giống như đứa trẻ nhỏ muốn đi ra khỏi nhà, nó đi theo cha hoặc người giống như cha, chứ không đi theo người khác; trường hợp này cũng như vậy. Ngay cả trong trường hợp đó, không phải tất cả (tâm tadārammaṇa) đều sanh khởi từ tất cả các tốc hành tâm, bởi vì tâm tadārammaṇa phải được quy định bởi tốc hành tâm, và thọ phải được thay đổi bởi đối tượng. Trong đó, quy luật là như vầy: ngay sau một trong các tốc hành tâm thiện Dục giới, tốc hành tâm tham, tốc hành tâm si, và tốc hành tâm duy tác câu hành với thọ hỷ, trong một đối tượng rất lớn, một trong năm tâm tadārammaṇa câu hành với thọ hỷ sẽ sanh khởi. Tương tự, ngay sau một trong các tốc hành tâm thiện Dục giới, bất thiện, và duy tác câu hành với thọ xả, một trong sáu tâm tadārammaṇa câu hành với thọ xả sẽ diễn tiến. “Iṭṭhārammaṇādīnaṃ (của các đối tượng khả ái, v.v...)” có nghĩa là “tùy theo các đối tượng khả ái, rất khả ái, trung bình, và bất khả ái”; đây là mối liên hệ. Điều này được nói để chỉ ra sự thay đổi của thọ tùy theo đối tượng. Câu “do năng lực của nghiệp quá khứ” này được nói để chỉ ra sự đặc biệt của tâm tadārammaṇa. Quả vậy, không chỉ nghiệp sanh ra tâm tục sinh mới tạo ra tâm tadārammaṇa, mà nghiệp khác cũng vậy. Hơn nữa, nghiệp khác ấy cũng có thể tạo ra một tâm tadārammaṇa khác với tâm tadārammaṇa được tạo ra bởi nghiệp cho quả tục sinh. Câu “do năng lực của tốc hành tâm” này được nói để chỉ ra quy luật của tâm tadārammaṇa. Quả vậy, đã được nói rằng: “Tâm tadārammaṇa phải được quy định bởi tốc hành tâm.” Bằng từ “ādi” (v.v...), tâm tục sinh được bao gồm. Quả vậy, tâm ấy (tục sinh) không phải là duyên cho một tâm tadārammaṇa cao thượng hơn chính nó. “Bất cứ duyên nào có được” có nghĩa là trong các đối tượng khả ái v.v... đã được nói đến, bất cứ duyên nào hội đủ cho sự sanh khởi của tâm tadārammaṇa. “Một khoảng nào đó” có nghĩa là một khoảng sát-na nào đó. “Giống như nước” có nghĩa là giống như nước chảy ngược dòng.

Dvikkhattuṃ sakiṃ vāti vacanasiliṭṭhavasena vuttaṃ ‘‘aṭṭha vā dasa vā’’tiādīsu (a. ni. 8.11; pārā. 11) viya. Dvikkhattuṃyeva pana vaṇṇenti. Vipākacittattā, āvajjanassa ca vidūrattā, mūlabhavaṅgādibhavaṅgasāmaññasabbhāvato ca bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ etassāti tadārammaṇanti vuccati ekassa ārammaṇasaddassa lopaṃ katvā ‘‘kāmāvacaraṃ, oṭṭhamukha’’nti ca yathā. Ettha ca keci ‘‘paṭṭhāne ‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’ti (paṭṭhā. 1.1.406) vipākadhammadhammānaṃ eva anantaraṃ tadārammaṇaṃ vutta’’nti kiriyājavanānantaraṃ na icchanti. Vipphāravantaṃ hi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhati, na pana chaḷaṅgupekkhāvato santavuttikiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi. Tayidaṃ labbhamānassāpi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati, yathā taṃ dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto. Yañca paṇṇapuṭaṃ nidassitaṃ, tampi nidassitabbena na samānaṃ. Nāvāpaṇṇapuṭānañhi nadīsotassa āvaṭṭanaṃ, gati ca visadisīti nāvāya nadīsotassa anubandhanaṃ, paṇṇapuṭassa ananubandhanañca yujjati, idha pana kiriyajavanetarajavanānaṃ bhavaṅgasotassa āvaṭṭanaṃ, gati ca sadisīti etassa ananubandhanaṃ, itarassa anubandhanañca na yujjati. Tasmā vicāretabbaṃ.

Câu “hai lần hoặc một lần” được nói theo cách diễn đạt trôi chảy, giống như trong các câu “tám hoặc mười” v.v... Tuy nhiên, các vị giải thích rằng (nó chỉ sanh khởi) hai lần. Do là tâm quả, do sự xa cách của tâm hướng môn, và do sự tồn tại chung của các tâm hữu phần như hữu phần gốc v.v..., nó có khả năng diễn tiến trong đối tượng của tâm hữu phần. (Tâm) này có đối tượng là đối tượng của tốc hành tâm ấy, do đó nó được gọi là “tadārammaṇa”, sau khi đã lược bỏ một từ “ārammaṇa”, giống như trong các từ “kāmāvacaraṃ” và “oṭṭhamukhaṃ”. Ở đây, một số vị không chấp nhận (tâm tadārammaṇa sanh khởi) sau tốc hành tâm duy tác, vì cho rằng: “Trong bộ Paṭṭhāna, có nói rằng ‘khi các pháp thiện và bất thiện diệt, quả sanh khởi với tính chất tadārammaṇa’, do đó tâm tadārammaṇa chỉ được nói đến ngay sau các pháp quả và pháp nhân (tức thiện và bất thiện).” Quả vậy, tâm hữu phần theo sau tốc hành tâm mạnh mẽ giống như dòng sông theo sau chiếc thuyền, nhưng không theo sau tốc hành tâm duy tác có hành vi tĩnh lặng của vị có tâm xả trong sáu căn, giống như dòng sông (không theo sau) chiếc lá gói. Điều này, mặc dù có thể có được, nhưng ở một số nơi lại không được đề cập đến với một ý định nào đó, giống như trong bộ Dhammasaṅgaṇī, ở phần giải về pháp bất thiện, mặc dù có thể có được, nhưng pháp trưởng (adhipati) lại không được đề cập. Và chiếc lá gói được đưa ra làm ví dụ cũng không tương đồng với đối tượng được ví dụ (tức tốc hành tâm duy tác). Quả vậy, sự xoay chuyển và sự chuyển động của dòng sông đối với chiếc thuyền và chiếc lá gói là khác nhau, do đó việc dòng sông theo sau chiếc thuyền và không theo sau chiếc lá gói là hợp lý. Nhưng ở đây, sự xoay chuyển và sự chuyển động của dòng hữu phần đối với tốc hành tâm duy tác và các tốc hành tâm khác là tương đồng, do đó việc (tadārammaṇa) không theo sau tốc hành tâm này và theo sau các tốc hành tâm khác là không hợp lý. Vì vậy, điều này cần được xem xét.

Bhavaṅgamevāti avadhāraṇaṃ bhavapariyosānassa idha na adhippetattā. Aññathā tadārammaṇāvasāne cutipi na hotiyeva. Dassanādīnīti dassanasavanaghāyanasāyanaphusanāni. Iti-saddo ādiattho, tena sampaṭicchanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paṭisandhito bhavaṅgameva, bhavaṅgato āvajjanamevāti [Pg.135] evaṃ pavattacittaniyamavaseneva. Tampīti cuticittampi. Paṭisandhibhavaṅgacittāni viya ekūnavīsatividhameva hoti atthato bhedābhāvato.

Sự xác định “chỉ là hữu phần” (được nói đến) là vì sự kết thúc của kiếp sống không được chủ ý ở đây. Nếu không, tâm tử cũng sẽ không thể sanh khởi vào lúc kết thúc của tadārammaṇa. “Dassanādīni (thấy, v.v...)” là thấy, nghe, ngửi, nếm, và xúc chạm. Từ “iti” có nghĩa là “v.v...”, do đó cần hiểu rằng nó bao gồm cả tâm tiếp thọ v.v... “Từ tâm tục sinh (chỉ có) tâm hữu phần, từ tâm hữu phần (chỉ có) tâm hướng môn”, như vậy là do năng lực của quy luật về các tâm diễn tiến. “Tâm ấy cũng vậy” có nghĩa là tâm tử cũng vậy. Giống như các tâm tục sinh và hữu phần, nó cũng chỉ có mười chín loại, vì về mặt thực tính không có sự khác biệt.

Bhavagatiṭhitinivāsesūti tīsu bhavesu, pañcasu gatīsu, sattasu viññāṇaṭṭhitīsu, navasu sattāvāsesu ca. Yo panettha acittako, so idha na gahetabbo viññāṇakathābhāvato. ‘‘Etthā’’ti idaṃ ‘‘saṃsaramānānaṃ sattāna’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Ettha etesu vuttanayena saṃsaramānesu sattesu yo pana arahattaṃ pāpuṇāti sammāpaṭipattimanvāyāti adhippāyo. Tassa arahato niruddhameva hoti cittaṃ appaṭisandhikabhāvato.

“Trong các cõi, thú, thức trú, và chúng sanh trú” có nghĩa là trong ba cõi, năm thú, bảy thức trú, và chín chúng sanh trú. Trong số này, chúng sanh trú nào không có tâm (vô tưởng) thì không nên được đề cập ở đây, vì đây là phần nói về thức. Từ “ettha” (ở đây) này cần được liên kết với câu “của các chúng sanh đang luân hồi”. Ý nghĩa là: “Ở đây, trong số các chúng sanh đang luân hồi theo cách đã nói, chúng sanh nào đạt đến quả A-la-hán nhờ thực hành chánh đạo”. Đối với vị A-la-hán ấy, tâm chỉ diệt đi, vì không có sự tái sanh.

Iti viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về lời mở đầu của bài giảng chi tiết về Thức uẩn.

Vedanākkhandhakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về bài giảng về Thọ uẩn

456. Vedena anubhavanākārena ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ, vedayitanti lakkhitabbadhammajātaṃ vedayitalakkhaṇaṃ. Taṃ pana atthato vedanā evāti āha ‘‘vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā’’ti. Atha vā vedayitaṃ lakkhaṇaṃ etissāti kappanāsiddhaṃ bhedaṃ nissāya aññapadatthasamāsavasenāpi vedanāva vuccatīti āha ‘‘vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāvā’’ti. Vedayati vedayatīti byāpanicchāvasena vacanaṃ vedanāya savisaye abhiṇhappavattidassanatthaṃ. Sabhāvadhammato añño kattā natthīti dassanatthaṃ kattuniddeso. Itīti aniyamato hetuattho. Khoti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmāti tassa niyamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā yathāpaccayaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavati, tasmā vedanāti vuccatīti.

456. Vedena có nghĩa là bởi phương thức cảm nhận (anubhavanākārena), ayitaṃ pavattaṃ là được diễn tiến, nên gọi là vedayitaṃ (cái được cảm nhận). Pháp cần được ghi nhận là 'cái được cảm nhận' (vedayitaṃ) thì có đặc tính là được cảm nhận (vedayitalakkhaṇaṃ). Nhưng về mặt ý nghĩa thực tại, nó chính là thọ. Vì vậy, ngài đã nói: 'Đặc tính được cảm nhận (vedayitalakkhaṇaṃ) chính là thọ (vedanā)'. Hoặc là, y cứ vào sự phân biệt được thành tựu do sự tưởng định rằng 'pháp này có đặc tính là được cảm nhận', và cũng do năng lực của trì nghiệp dị biệt, chính thọ được gọi là [có đặc tính được cảm nhận]. Vì vậy, ngài đã nói: 'Đặc tính được cảm nhận chính là thọ'. Lời nói 'cảm thọ, cảm thọ' được nói theo ý muốn lặp lại là nhằm mục đích cho thấy sự diễn tiến thường xuyên của thọ trong đối tượng của nó. Sự chỉ định tác nhân là nhằm mục đích cho thấy rằng không có một tác nhân nào khác ngoài tự tánh của pháp. Từ 'iti' ở đây có nghĩa là nguyên nhân một cách không xác định. Từ 'kho' chỉ là một từ trang trí cho lời nói. Từ 'tasmā' là sự xác định cho nguyên nhân đó. Điều này được nói ra như sau: Bởi vì nó cảm nhận vị của đối tượng tùy theo duyên, cho nên nó được gọi là thọ.

‘‘Kusalaviññāṇena sampayuttā’’ti idaṃ kusalāya vedanāya upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā kāci kusalā vedanā, sabbā sā kusalena viññāṇena sampayuttāti, na pana tassā kusalabhāvasaṃsiddhidassanatthaṃ. Na hi kusalena viññāṇena sampayogato kusalāya vedanāya kusalabhāvo, atha [Pg.136] kho yonisomanasikārādikato. Tenāha ‘‘jātivasenā’’ti. Akusalādīsupi eseva nayo. Yathā pana jātivasena kusalādiviññāṇasampayuttatāya tividhā, evaṃ yāva ekūnanavutiviññāṇasampayuttāti ekūnanavutividhā veditabbā. Sabhāvabhedatoti sampayuttabhūmiārammaṇādivasena labbhamānaṃ bhedaṃ aggahetvā kevalaṃ sabhāvakatabhedato evāti attho.

Câu 'tương ưng với thiện thức' này nên được hiểu là đặc điểm nhận biết của thiện thọ. Bất cứ thiện thọ nào có mặt, tất cả chúng đều tương ưng với thiện thức; chứ không phải nhằm mục đích cho thấy sự thành tựu tánh thiện của nó. Thật vậy, tánh thiện của thiện thọ không phải do sự tương ưng với thiện thức mà có, mà là do như lý tác ý, v.v... Do đó, ngài nói 'theo loại'. Phương pháp này cũng tương tự đối với các pháp bất thiện, v.v... Hơn nữa, cũng như theo loại, thọ có ba loại do tương ưng với thiện thức, v.v..., cũng vậy, nên hiểu rằng thọ có tám mươi chín loại do tương ưng với tám mươi chín thức. 'Theo sự khác biệt về tự tánh' có nghĩa là: không xét đến sự khác biệt có được do cõi tương ưng, đối tượng, v.v..., mà chỉ thuần túy theo sự khác biệt do tự tánh tạo ra.

‘‘Pañcavidhā’’ti vatvā taṃ pañcavidhataṃ dassetuṃ ‘‘sukha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sukhayatīti sukhaṃ, kāyaṃ, sampayuttadhamme ca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khaṇati vā kāyikaṃ ābādhanti sukhaṃ. Sukaraṃ okāsadānaṃ etassāti sukhanti apare. Dukkhayatīti dukkhaṃ, kāyaṃ, sampayuttadhamme ca vibādhatīti attho. Duṭṭhu vā khādati, khaṇati vā kāyikaṃ assādanti dukkhaṃ. Dukkaraṃ okāsadānaṃ etassāti dukkhanti apare. Somanassupekkhānaṃ saddattho heṭṭhā vuttoyeva. Domanassassa somanasse vuttanayānusārena veditabbaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ mānasetarasātāsātavasena sukhaṃ, dukkhañca vibhajitvā vuttaṃ ‘‘sukhaṃ somanassaṃ dukkhaṃ domanassa’’nti, upekkhā pana mānasī, itarā ca ekadhāva vuttāti? Bhedābhāvato. Yathā hi anuggahūpaghātakatāya sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti, aññathā manaso, na evamupekkhā. Tasmā bhedābhāvato ekadhāva upekkhā vuttāti.

Sau khi nói 'có năm loại', để chỉ rõ năm loại đó, ngài đã nói 'lạc', v.v... Trong đó, 'làm cho an lạc' nên gọi là lạc; nghĩa là làm cho thân và các pháp tương ưng có được sự thích thú. Hoặc là, nó 'ăn mòn' hay 'đào bới' một cách tốt đẹp sự đau đớn nơi thân, nên gọi là lạc. Các vị khác nói: 'Việc tạo cơ hội cho nó là dễ dàng', nên gọi là lạc. 'Làm cho đau khổ' nên gọi là khổ; nghĩa là làm tổn hại thân và các pháp tương ưng. Hoặc là, nó 'ăn mòn' hay 'đào bới' một cách xấu xa sự thích thú nơi thân, nên gọi là khổ. Các vị khác nói: 'Việc tạo cơ hội cho nó là khó khăn', nên gọi là khổ. Ý nghĩa từ ngữ của hỷ và xả đã được nói ở dưới. Ý nghĩa của ưu nên được hiểu theo phương pháp đã nói về hỷ. Nhưng lý do gì mà lạc và khổ được phân chia và nói là 'lạc, hỷ, khổ, ưu' theo phương diện dễ chịu và không dễ chịu thuộc về tâm và không thuộc về tâm, trong khi xả, cả thuộc về tâm và khác, lại chỉ được nói là một loại? Là do không có sự khác biệt. Thật vậy, cũng như lạc và khổ, do có tính chất nâng đỡ và áp bức, chúng nâng đỡ và áp bức thân một cách khác và tâm một cách khác, nhưng xả thì không như vậy. Do đó, vì không có sự khác biệt, xả chỉ được nói là một loại.

Tattha yena sabhāvabhedena vedanā pañcavidhā, sā pavattiṭṭhāne dassite supākaṭā hotīti pavattiṭṭhānaṃ tāva dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Akusalavipākenāti etthāpi ‘‘kāyaviññāṇena sampayutta’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā ayokūṭena paharantassa picupiṇḍaṃ atikkamitvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhāti, nighaṃso balavā hoti, evaṃ paṭighaṭṭanānighaṃsassa balavabhāvato iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe kāyaviññāṇaṃ sukhasahagataṃ hoti. Aniṭṭhe, aniṭṭhamajjhatte ca dukkhasahagatanti āha ‘‘kusala…pe… dukkha’’nti. Kāmāvacaravipākaviññāṇāni pañca kammārammaṇavasena somanassasahagatāni honti, rūpāvacaravipākāni cattāri kammavasena, sesāni terasa kāmāvacarāni, aṭṭha rūpāvacarāni, dvattiṃsa lokuttarāni, yathārahaṃ [Pg.137] cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena somanassasahagatāni hontīti āha ‘‘somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayutta’’nti. Domanassaṃ dvīhi akusalaviññāṇehi sampayuttaṃ cetobhisaṅkhārārammaṇādivasena.

Trong đó, do sự khác biệt về tự tánh nào mà thọ có năm loại, sự khác biệt ấy sẽ trở nên rất rõ ràng khi nơi sanh khởi của nó được chỉ ra. Vì vậy, để trước tiên chỉ ra nơi sanh khởi, ngài đã bắt đầu với câu 'trong đó', v.v... Ở đây, trong câu 'do quả bất thiện', cũng cần phải dẫn đến và liên kết với câu 'tương ưng với thân thức'. Ví như khi người ta đặt một cuộn bông gòn trên đe rồi dùng búa sắt đập, cái búa xuyên qua cuộn bông gòn và đập vào cái đe, sự va chạm rất mạnh; cũng vậy, do tính chất mạnh mẽ của sự va chạm xúc chạm, đối với đối tượng khả ái và trung bình khả ái, thân thức sanh khởi câu hành với lạc. Đối với đối tượng bất khả ái và trung bình bất khả ái, nó câu hành với khổ. Vì vậy, ngài nói 'thiện... (v.v.)... khổ'. Năm thức quả Dục giới câu hành với hỷ do năng lực của nghiệp và đối tượng; bốn quả Sắc giới câu hành với hỷ do năng lực của nghiệp; mười ba tâm Dục giới còn lại, tám tâm Sắc giới, ba mươi hai tâm Siêu thế, tùy theo trường hợp, câu hành với hỷ do năng lực của tâm hành, đối tượng, thiền nền tảng, v.v... Vì vậy, ngài nói 'hỷ tương ưng với sáu mươi hai thức'. Ưu tương ưng với hai thức bất thiện do năng lực của tâm hành, đối tượng, v.v...

Avasesapañcapaññāsāyāti yathāvuttāni chasaṭṭhi viññāṇāni ṭhapetvā avasesāya pañcapaññāsāya. Tattha kusalākusalavipākāni iṭṭhāniṭṭhesu nibbikappakāni sukhadukkhasampayuttāni bhavituṃ yuttānipi dvinnaṃ picupiṇḍānaṃ viya dvinnaṃ dvinnaṃ upādārūpānaṃ ghaṭṭanānighaṃsassa mandabhāvato cakkhādisannissitāni aṭṭhapi viññāṇāni sabbattha upekkhāsampayuttāneva honti, tathā balavapaccayatāya sukhadukkhānaṃ tesañca tadabhāvato. Apubbārammaṇanissayappavattīni āvajjanasampaṭicchanaviññāṇāni, asadisānantarappaccayaṃ kiriyārambhassa ādibhūtaṃ voṭṭhabbanaṃ, kāyadukkhapadhānatāya akusalaphalassa tadupanissayabhūtaṃ akusalavipākapaṭisandhiādi, iṭṭhamajjhattārammaṇappavattīni kāmāvacarakusalavipākaviññāṇāni ca upekkhāsahagatāniyeva honti. Kammavasena vā vipākānubhavanassa iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu adukkhamasukhabhāvo yutto. Sati ca vipākabhūtāya upekkhāya sukhadukkhamajjhattabhāve kammārammaṇavasena kusalavipākāya iṭṭhabhāvo, akusalavipākāya aniṭṭhabhāvo ca veditabbo. Avasiṭṭhāni pana sattatiṃsa viññāṇāni cetobhisaṅkhārārammaṇapādakādivasena upekkhāsampayuttāni hontīti evaṃ pañcapaññāsāya viññāṇehi upekkhāya sampayuttatā veditabbā.

Avasesapañcapaññāsāyāti (về năm mươi lăm tâm còn lại): ngoại trừ sáu mươi sáu thức đã được nói đến, (còn lại) năm mươi lăm thức. Trong số đó, mặc dù các tâm quả thiện và bất thiện đối với các cảnh khả ý và bất khả ý, vốn không có sự suy xét, là thích hợp để tương ưng với lạc và khổ, nhưng do sự yếu ớt của sự va chạm và cọ xát của từng cặp sắc y sinh (upādārūpa) – ví như (sự va chạm của) hai cục bông gòn – nên cả tám thức y cứ vào nhãn căn v.v... trong mọi trường hợp đều chỉ tương ưng với thọ xả. (Điều này là) do thọ lạc và thọ khổ có duyên mạnh, còn các tâm này thì không có duyên mạnh đó. Các thức hướng môn và tiếp thâu, vốn sanh khởi với đối tượng mới và nơi nương mới; tâm đoán định, vốn là khởi đầu của sự bắt đầu hành động và có vô gián duyên không đồng loại; tâm quả bất thiện tục sinh v.v..., vốn là nơi nương cho quả bất thiện mà thân khổ là chủ yếu; và các thức quả thiện Dục giới, vốn sanh khởi với đối tượng khả ý và trung bình – (tất cả những tâm này) đều chỉ đi kèm với thọ xả. Hoặc, do năng lực của nghiệp, sự trải nghiệm quả trong các đối tượng khả ý và bất khả ý có trạng thái không khổ không lạc là điều thích hợp. Và khi thọ xả vốn là quả có trạng thái trung tính giữa lạc và khổ, cần phải hiểu rằng do năng lực của nghiệp và đối tượng, đối với (thọ xả) quả thiện có trạng thái khả ý, và đối với (thọ xả) quả bất thiện có trạng thái bất khả ý. Còn ba mươi bảy thức còn lại thì tương ưng với thọ xả do năng lực của tâm hành, đối tượng, nhân gần v.v... Như vậy, cần phải hiểu sự tương ưng của thọ xả với năm mươi lăm thức.

Salakkhaṇaṃ nāma dhammānaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo, anubhavanañca sabbavedanānaṃ sādhāraṇalakkhaṇanti taṃ paṭiniyatena ārammaṇena niyametvā dassento āha ‘‘iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukha’’nti tassa byabhicārābhāvato. Bhusaṃ brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ upabrūhanaṃ. Tayidaṃ kāmañca cetasikasukhepi labbhati, taṃ pana savikappakaṃ cetobhisaṅkhāravasenāpi hoti. Idantu nibbikappakaṃ sabhāvasiddhattā tato sātisayanti āha ‘‘sampayuttānaṃ upabrūhanarasa’’nti. Assādiyatīti assādo, sukhāvedanā. Tenāha bhagavā ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, pañcupādānakkhandhesu assādo’’ti [Pg.138] (saṃ. ni. 3.26). Kāyanissitattā kāye bhavo kāyiko, so eva assādo tathā paccupatiṭṭhatīti kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ. Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ anaññavatthukattā.

Tự tướng (salakkhaṇa) của các pháp là tự tánh không chung với các pháp khác, còn sự cảm thọ là tướng chung của tất cả các thọ. Do đó, khi trình bày bằng cách xác định nó với một đối tượng riêng biệt, ngài đã nói: “Lạc có tướng là cảm thọ đối tượng xúc khả ý,” vì tướng ấy không sai lệch. Sự tăng trưởng, phát triển mạnh mẽ là sự làm cho lớn mạnh (upabrūhana). Điều này quả thật cũng có được ở tâm lạc, nhưng sự làm cho lớn mạnh ấy có sự suy xét và cũng xảy ra do năng lực của tâm hành. Còn (thân lạc) này thì không có sự suy xét, do tự tánh đã thành tựu, nên nó vượt trội hơn cái kia. Do đó, ngài nói: “Có phận sự là làm cho các pháp tương ưng lớn mạnh.” “Được thưởng thức” (assādiyati) nên gọi là vị ngọt (assādo), tức là lạc thọ. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, lạc và hỷ nào sanh khởi do duyên năm thủ uẩn, này các Tỳ khưu, đây được gọi là vị ngọt trong năm thủ uẩn.” Do y cứ vào thân, sanh ra trong thân nên gọi là thuộc về thân (kāyiko); chính vị ngọt ấy biểu hiện như vậy, nên sự biểu hiện của nó là vị ngọt thuộc về thân. Nhân gần của nó là thân quyền, vì nó không có vật nền nào khác.

Dukkhassa lakkhaṇādīni vuttanayānusārena veditabbāni.

Các đặc tính v.v... của khổ nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.

Sabhāvato, parikappato vā iṭṭhassa ārammaṇassa anubhavanalakkhaṇaṃ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ. Tenāha ‘‘yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasa’’nti, yathābhūtena vā ayathābhūtena vā iṭṭhākārena ārammaṇassa saṃbhuñjanarasaṃ, paccanubhavanakiccanti attho. ‘‘Passaddhipadaṭṭhāna’’nti idaṃ ‘‘passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (saṃ. ni. 5.376; a. ni. 11.12) suttapadaṃ nissāya vuttaṃ, taṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ.

Tướng cảm thọ đối tượng khả ý, hoặc do tự tánh hoặc do tưởng tượng, là tướng cảm thọ đối tượng khả ý. Do đó, ngài nói: “Có phận sự là hưởng thụ phương diện khả ý bằng cách này hay cách khác.” Nghĩa là: có phận sự hưởng thụ đối tượng qua phương diện khả ý, dù là có thật hay không có thật; có nhiệm vụ là trực tiếp cảm thọ. Câu “có nhân gần là sự an tịnh” này được nói dựa vào câu kinh “người có thân an tịnh thì cảm thọ lạc.” Nhưng điều đó cần được hiểu theo phương diện hỷ vô nhiễm (nirāmisa somanassa).

Somanasse vuttavipariyāyena domanassassa lakkhaṇādīni veditabbāni. Domanassassa kāmadhātuyaṃ uppajjanato ekantena hadayavatthupadaṭṭhānatā tato viseso.

Các đặc tính v.v... của ưu nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói về hỷ. Do ưu chỉ sanh khởi trong cõi Dục, nên nhân gần của nó nhất định là ý vật (hadayavatthu); đó là điểm khác biệt so với hỷ.

Majjhattassa, ārammaṇassa majjhattaṃ vā vedayitaṃ anubhavanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti majjhattavedayitalakkhaṇā. Majjhattānubhavanato eva sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā. ‘‘Santabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti idaṃ anavajjāya nirāmisāya upekkhāya vasena veditabbaṃ, na sabbāya.

(Thọ xả) có tướng là cảm thọ một cách trung tính, nghĩa là nó có tướng cảm thọ đối tượng trung tính, hoặc là một sự cảm thọ trung tính. Chính do sự cảm thọ trung tính này mà nó có phận sự không làm cho các pháp tương ưng tăng trưởng quá mức cũng không làm cho chúng héo úa. Câu “có sự biểu hiện là trạng thái tĩnh lặng” này cần được hiểu theo phương diện của thọ xả vô tội, vô nhiễm, chứ không phải đối với tất cả (các loại thọ xả).

Iti vedanākkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về phần mở đầu của bài luận chi tiết về thọ uẩn.

Saññākkhandhakathāvaṇṇanā

Giải thích về bài luận Tưởng Uẩn.

457. Sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vedanākkhandhaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ.

457. Trong các câu bắt đầu bằng “Tưởng có tướng là nhận biết” v.v..., những gì cần phải nói thì nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được trình bày trong phần giải về thọ uẩn.

Kāmaṃ vedanāyapi vippayuttaṃ viññāṇaṃ natthi, tassā pana sabhāvato bhinnattā kāyaci vedanāya sampayuttampi kāyaci vippayuttaṃ hoti. Saññāya pana īdisaṃ natthīti āha ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ…pe… saññāyā’’ti.

Quả thật, không có thức nào bất tương ưng với thọ. Tuy nhiên, do thọ có tự tánh khác nhau, nên (thức) tương ưng với một số thọ này nhưng lại bất tương ưng với một số thọ khác. Nhưng đối với tưởng thì không có trường hợp như vậy. Do đó, ngài đã nói: “Vì thức ấy không… (bất tương ưng) … với tưởng.”

Sabbāvāti catubhūmikāpi. Atha vā yathā vedanā bhinnasabhāvattā bhedanalakkhaṇādito vuttā, na evamayaṃ, ayaṃ pana sabbāva sañjānanalakkhaṇā[Pg.139]. Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ saññaṃ katvā jānanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti sañjānanalakkhaṇā. Tathā hi sā abhiññāṇena sañjānanato paccābhiññāṇarasāti vuccati. Nimittena hi puna sañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Tassā vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā tena abhiññāṇena paccābhijānanakāle pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘tadeveta’’ntiādi. Puna sañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ, puna…pe… karaṇaṃ, punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā. Punasañjānananimittakaraṇaṃ nimittakārikāya, nimittena sañjānanantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ yojetabbaṃ. Abhinivesakaraṇaṃ ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203, 427; ma. ni. 3.27-29) saññābhinivesamatteneva daṭṭhabbaṃ. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā avikappasabhāvattā. Ñāṇasampayuttā pana saññā ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā, viparītaggāhikā ca na hoti. Eteneva samādhisampayuttatāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti veditabbā. Evaṃ rāgadiṭṭhimānādisampayuttāya saññāya rāgādianuvattikabhāvoti.

“Sabbāva (tất cả)” có nghĩa là cũng trong bốn cõi. Hoặc là, như thọ do có tự tánh khác biệt nên được nói là có tướng trạng phân chia v.v..., tưởng này không như vậy, mà tưởng này tất cả đều có tướng trạng là tri nhận. Tướng trạng của nó là biết bằng cách tạo ra dấu hiệu (sañña) để tri nhận đối tượng có sự khác biệt như xanh v.v..., vì vậy gọi là có tướng trạng tri nhận. Thật vậy, tưởng ấy do tri nhận bằng dấu hiệu ghi nhớ nên được gọi là có phận sự hồi tưởng. Vì có phận sự tri nhận lại bằng dấu hiệu nên có phận sự hồi tưởng. Sự diễn tiến của nó nên được hiểu như vào lúc người thợ mộc nhận ra lại bằng dấu hiệu mà ông đã làm trên khúc gỗ. Do đó, ngài nói “chính là cái đó” v.v. Duyên của sự tri nhận lại là duyên tri nhận lại, chính cái đó là dấu hiệu... là dấu hiệu, sự làm ra cái đó, là sự làm ra... hoặc sự làm ra dấu hiệu vốn là duyên của sự tri nhận lại là sự làm ra..., đó là phận sự của nó, vì vậy (tưởng) có phận sự làm ra dấu hiệu là duyên của sự tri nhận lại. Sự làm ra dấu hiệu để tri nhận lại nên được phối hợp một cách tương đồng với tất cả tưởng, (tưởng) làm ra dấu hiệu và (tưởng) tri nhận bằng dấu hiệu. Sự chấp thủ nên được thấy chỉ bằng sự chấp thủ của tưởng rằng: “Chỉ có điều này là thật”. (Tưởng) có đối tượng hiện khởi như thế nào làm nhân cần thiết, do có tự tánh không suy xét phân biệt. Còn tưởng tương ưng với trí thì tùy thuận theo chính trí, do đó nó không phải là cái tạo ra sự chấp thủ và không phải là cái nắm bắt sai lệch. Cũng bằng cách này, nên hiểu rằng do tương ưng với định nên cũng không có sự tồn tại không lâu dài. Như vậy, (nên hiểu) tình trạng tùy thuận theo tham v.v... của tưởng tương ưng với tham, tà kiến, ngã mạn v.v...

Iti saññākkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về đề mục của chương tường giải trong tưởng uẩn.

Saṅkhārakkhandhakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương hành uẩn

458. Rāsikaraṇalakkhaṇanti sampiṇḍanalakkhaṇaṃ, tato saṅkhārā āyūhanarasā vuccanti. Cetanāpadhānatāya hi saṅkhārakkhandhadhammā evaṃ vuttā. Tenevāha ‘‘kiṃ pana tanti saṅkhārāyevā’’tiādi. Tattha saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā attano phalaṃ saṅkhataṃ sammadeva nipphannaṃ hoti, evaṃ abhisaṅkharontīti attho. Vipphārapaccupaṭṭhānāti ettha vipphāro nāma vipphāravantatā, tasmā sabyāpārapaccupaṭṭhānāti attho.

458. “Có tướng trạng là sự gom lại” nghĩa là có tướng trạng là sự tích tập, do đó các hành được gọi là có phận sự nỗ lực tạo tác. Vì do tư làm chủ nên các pháp thuộc hành uẩn được nói như vậy. Do đó, ngài nói: “Vậy, những gì là các hành?” v.v. Trong đó, “chúng tạo tác cái được tạo tác” có nghĩa là chúng tạo tác như thế nào để quả của chính nó được tạo tác, được hoàn thành một cách tốt đẹp. Trong câu “có sự nỗ lực là trạng thái hiện khởi”, sự nỗ lực có tên là sự có nỗ lực (sự bận rộn), do đó có nghĩa là có sự bận rộn là trạng thái hiện khởi.

Tasmiṃ tasmiṃ citte uppanne niyamena uppajjanato niyatā. Sarūpena āgatāti evaṃ piṭṭhivattake akatvā pāḷiyā sarūpeneva āgatā. Kadācideva uppajjanato na niyatāti aniyatā. Yadipi aniyatā ekajjhaṃ [Pg.140] na uppajjanti, tasmiṃ pana citte uppajjanadhammatāya ‘‘chattiṃsā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘uppajjamānāpi ca na ekato uppajjantī’’ti.

Do sanh khởi một cách cố định khi tâm này tâm kia sanh khởi, (chúng) được gọi là cố định (tợ tha). “Đến với tự thân” có nghĩa là không làm theo cách quay lưng lại như vậy mà đã đến trong Pāli với chính tự thân. Do chỉ sanh khởi đôi khi, chúng không cố định, nên gọi là bất định. Mặc dù các (sở hữu) bất định không sanh khởi cùng một lúc, nhưng do có tánh chất sanh khởi trong tâm ấy nên được nói là “ba mươi sáu”. Do đó, ngài nói: “và dù đang sanh khởi, chúng cũng không sanh khởi cùng một lúc”.

459. Phusatīti kattuniddeso. Yaṃ tattha kāraṇaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Phusanti etenāti vā phasso. Sampayuttadhammā hi ārammaṇe pavattamānā taṃ phusanalakkhaṇena phassena phusantā viya honti. Ārammaṇaphusanamattaṃ vā phassoti sādhanattayampi yujjateva. Sabhāvadhammesu kattukaraṇasādhanavacanaṃ tadākārasamāropanato pariyāyakathā, bhāvasādhanavacanameva nippariyāyakathāti vuttaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo’’ti. Ayañhītiādi yathāvuttalakkhaṇādisamatthanaṃ. Yadi ayaṃ dhammo cetasiko, svāyaṃ arūpadhammo samāno kathaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanarasādiko ca hotīti antolīnaṃ codanaṃ hadaye ṭhapetvā tassa sodhanatthaṃ ‘‘arūpadhammopi samāno’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘phusanākāreneva pavattatī’’ti iminā arūpassāpi tassa dhammassa ayaṃ sabhāvoti dasseti. Sā ca tassa phusanākārappavatti ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ passantassa parassa kheḷuppatti, paraṃ vibādhiyamānaṃ disvā dayālukassa sarīrakampanaṃ, rukkhasākhagge duṭṭhitaṃ purisaṃ disvā bhūmiyaṃ ṭhitassa bhīrukapurisassa jaṅghacalanaṃ, pisācādibhāyitabbaṃ disvā ūrukhambhoti evamādīsu paribyattā hoti.

459. “Phusati (nó xúc chạm)” là sự chỉ định về tác nhân. Nguyên nhân nào ở đó, điều đó đã được nói ở dưới. Hoặc, “họ xúc chạm bằng cái này”, nên là xúc (phasso). Vì các pháp tương ưng khi diễn tiến trên đối tượng thì dường như xúc chạm bằng xúc có tướng trạng là sự xúc chạm. Hoặc, xúc chỉ là sự xúc chạm đối tượng, cả ba cách giải thích từ nguyên đều hợp lý. Trong các pháp tự tánh, lời nói giải thích từ nguyên theo tác nhân và công cụ là cách nói gián tiếp do sự áp đặt hình thức đó; chỉ lời nói giải thích từ nguyên theo trạng thái mới là cách nói trực tiếp, do đó được nói là “có tướng trạng là sự xúc chạm”. Câu “Bởi vì cái này...” v.v. là sự chứng minh cho tướng trạng v.v. đã được nói. Đặt câu chất vấn ngầm này trong tâm: “Nếu pháp này là sở hữu tâm, nó là một pháp vô sắc, làm sao nó có tướng trạng là sự xúc chạm, và có phận sự là sự va chạm v.v.?”, để làm sáng tỏ điều đó, câu “dù là pháp vô sắc...” v.v. đã được nói. Trong đó, bằng câu “nó diễn tiến chính bằng cách thức xúc chạm”, (chú giải) cho thấy rằng đây là tự tánh của pháp ấy dù nó là vô sắc. Và sự diễn tiến theo cách thức xúc chạm ấy của nó được biểu lộ rõ ràng trong những trường hợp như: sự tiết nước bọt của người khác khi thấy (ai đó) ăn xoài chua, xoài chín v.v.; sự run rẩy thân thể của người có lòng trắc ẩn khi thấy người khác bị hành hạ; sự run rẩy cẳng chân của người nhút nhát đứng trên mặt đất khi thấy một người đứng không vững trên cành cây; sự cứng đờ bắp đùi khi thấy điều đáng sợ như ma quỷ v.v.

Ekadesenāti kaṭṭhadvayādi viya attano ekapassena. Anallīyamānopīti asaṃsiliyamānopi. Rūpasaddehi saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānasaṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo. Yathā rūpasaddā cakkhusotāni anallīyamānā eva ‘‘phusita’’ntiādinā vuttā, evaṃ phassassāpi ārammaṇaphusanasaṅghaṭṭanānīti. Saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Tenāha ‘‘cittamārammaṇañca saṅghaṭṭetī’’ti. Kiccaṭṭhena rasena saṅghaṭṭanarasatā vuttā, vatthārammaṇasannipātena vā sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso saṅghaṭṭanaraso vutto. Yathā ‘‘dve pāṇī vajjeyyu’’ntiādīsu (mi. pa. 2.3.8) pāṇissa pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 4.60) vacanato cakkhurūpaviññāṇādīnaṃ [Pg.141] saṅgativasena gahetabbattā āha ‘‘tikasannipātasaṅkhātassā’’tiādi. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo, āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā, viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho. Yathā niccammā gāvī yaṃ yaṃ ṭhānaṃ upagatā, tattha tattha dukkhameva pāpuṇāti, evaṃ phasse sati vedanā uppajjateva. Vedanā ca dukkhasallādisabhāvāti vuttaṃ ‘‘vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī viya daṭṭhabbo’’ti.

Ekadesena có nghĩa là: bởi một phía của chính nó, giống như hai khúc gỗ v.v. Anallīyamānopi có nghĩa là: dù không dính liền. Điểm tương đồng của xúc đối với sắc và thanh chính là sự va chạm mà không dính vào, chứ không phải là trạng thái đối tượng. Giống như sắc và thanh được nói là "đã xúc chạm" v.v... vào mắt và tai trong khi thực sự không dính vào, cũng vậy, cần hiểu rằng sự xúc chạm đối tượng và sự va chạm của xúc cũng (được nói đến như vậy). Và sự va chạm của xúc chính là trạng thái gặp gỡ của tâm và đối tượng. Do đó, ngài đã nói: "Nó làm cho tâm và đối tượng va chạm". Trạng thái có vị là va chạm được nói đến với ý nghĩa là phận sự. Hoặc, vì nó được thành tựu bởi sự gặp gỡ của vật và đối tượng, nên xúc, vốn có sự thành tựu là va chạm, được gọi là có vị là va chạm. Giống như trong câu "hai bàn tay nên vỗ vào nhau" v.v..., sự va chạm của bàn tay này vào bàn tay kia là các sắc pháp đặc biệt của chúng, cũng vậy, sự va chạm của tâm vào đối tượng cần được xem là một tâm sở pháp đặc biệt của nó. Theo câu "sự gặp gỡ của ba pháp là xúc", vì cần phải hiểu theo cách gặp gỡ của mắt, sắc, và nhãn thức v.v..., nên ngài đã nói "của cái được gọi là sự hội tụ của bộ ba" v.v... Sự chú tâm là nguyên nhân của xúc đó và tương ứng với nó là tajjāsamannāhāro (sự chú tâm sinh ra từ đó). Ý nghĩa là: trạng thái hướng đến đối tượng đó của căn, sự xác định và tạo tác đối tượng, và sự làm cho đối tượng trở thành đối tượng của thức bởi sự hướng tâm. Giống như con bò bị lột da đi đến nơi nào, nó chỉ gặp phải khổ đau ở nơi đó, cũng vậy, khi có xúc, thọ chắc chắn sanh khởi. Và vì thọ có bản chất như mũi tên đau khổ v.v..., nên đã được nói rằng: "cần được xem như con bò bị lột da vì là nền tảng của thọ".

460. Abhisandahati pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Āyūhanaṃ cetayanaṃ īriyanaṃ. Saṃvidahanaṃ vicāraṇaṃ. Āyūhanarasāya cetanāya pavattamānāya sabbepi sampayuttadhammā yathāsakaṃ kiccappasutā hontīti sā sakiccaparakiccasādhikā vuttā. Jeṭṭhasisso pare sajjhāyane uyyojento sayampi sajjhāyati. Mahāvaḍḍhakimhi vaḍḍhakikammaṃ kātumāraddhe itarepi karontiyeva. Ussāhanabhāvenāti ādarakaraṇabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayuttadhamme ādarayatīti. Āyūhanavasena ussāhanaṃ daṭṭhabbaṃ, na vīriyussāhavasena.

460. Abhisandahati có nghĩa là kết hợp, ràng buộc, làm cho vận hành. Trạng thái của tư là trạng thái nỗ lực. Āyūhanaṃ là sự thúc đẩy, sự khởi xướng. Saṃvidahanaṃ là sự sắp đặt. Khi tư, vốn có vị là thúc đẩy, đang vận hành, tất cả các pháp tương ưng đều chuyên chú vào phận sự của riêng mình. Do đó, nó được gọi là pháp hoàn thành phận sự của mình và của các pháp khác. Người đệ tử trưởng trong khi khuyến khích những người khác tụng đọc, chính mình cũng tụng đọc. Khi người thợ mộc cả bắt đầu làm công việc thợ mộc, những người khác cũng làm theo. Bằng trạng thái nỗ lực có nghĩa là bằng trạng thái thực hiện một cách trân trọng. Vì rằng nó tự mình trở nên trân trọng và làm cho các pháp tương ưng trở nên trân trọng. Sự nỗ lực này cần được hiểu theo nghĩa thúc đẩy, không phải theo nghĩa nỗ lực của tinh tấn.

461. Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, ussāho, taṃtaṃkiccasamārambho, parakkamo vā. Upatthambhanaṃ sampayuttadhammānaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā dhāraṇaṃ anubalappadānaṃ, sampaggaṇhanaṃ vā. Saṃsīdanapaṭipakkho dhammo asaṃsīdanaṃ, na saṃsīdanābhāvamattanti asaṃsīdanabhāvena paccupatiṭṭhatīti vuttaṃ ‘‘asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Saṃvegapadaṭṭhānanti aṭṭhasaṃvegapubbikāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.418) kusalakiriyāya vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ. ‘‘Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kātabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti, aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya vicaranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūri’’nti evaṃ vuttāni etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni, taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.

461. Trạng thái dũng cảm có nghĩa là: pháp mà nhờ đó một người được gọi là dũng cảm. Hoặc, tinh tấn là pháp cần được khởi xướng, cần được vận hành theo phương pháp; nó là sự nỗ lực, sự bắt đầu các phận sự này kia, hoặc sự cố gắng. Sự nâng đỡ là sự duy trì các pháp tương ưng, không để chúng rơi vào phía lười biếng; là sự trợ lực, hoặc sự khích lệ. Pháp đối nghịch với sự chìm đắm là sự không chìm đắm, chứ không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của sự chìm đắm. Do đó, nó biểu hiện như là trạng thái không chìm đắm, vì vậy được gọi là "có sự biểu hiện là trạng thái không chìm đắm". Có sự xúc động làm nhân cần thiết có nghĩa là có các đối tượng khởi đầu tinh tấn làm nhân cần thiết cho việc làm thiện được dẫn đầu bởi tám sự xúc động. "Con đường phải đi, con đường đã đi; công việc phải làm, công việc đã làm; một bệnh nhẹ đã phát sinh; đã khỏi bệnh; vừa mới khỏi bệnh; khi đi khất thực trong làng hoặc thị trấn, không nhận được đầy đủ vật thực thô hoặc ngon theo ý muốn; nhận được đầy đủ... v.v..." - Tám đối tượng khởi đầu tinh tấn này được nói đến như vậy, cùng với sự quán xét tương ứng, hoặc những sự quán xét có chúng làm căn bản.

462. Attanā [Pg.142] anupāletabbānaṃ sahajātadhammānaṃ anupālanaṃ jīvitassa byāpāro, tañca nesaṃ jīvananti taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ purakkhatvā vuttaṃ ‘‘jīvanti tenā’’ti. Tampi cassa atthato jīvanamevāti āha ‘‘jīvanamattameva vā ta’’nti.

462. Sự bảo hộ các pháp đồng sanh cần được bảo hộ bởi chính nó là phận sự của mạng quyền, và nó là sự sống của chúng. Do đó, sau khi đặt trạng thái làm nguyên nhân của nó cho sự sống đó lên trước, đã được nói rằng: "chúng sống nhờ nó". Và nó đối với các pháp này về mặt ý nghĩa chỉ là sự sống, do đó ngài đã nói: "hoặc nó chỉ là sự sống".

463. Ādhiyatīti ṭhapeti. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ dhammānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Avūpasamalakkhaṇassa vikkhepassa paṭipakkhatāya cittassa upasamanākārena paccupatiṭṭhatīti upasamapaccupaṭṭhāno. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Dīpaccinidassanena santānaṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.

463. Ādhiyati có nghĩa là thiết lập. Sự không lan rộng là bản chất không lan rộng của chính nó. Sự không phân tán là trạng thái không phân tán của các pháp tương ưng. Pháp mà nhờ đó các pháp tương ưng không bị phân tán được gọi là sự không phân tán. Do là đối nghịch với sự phân tán vốn có đặc tính không yên lặng, nó biểu hiện với dạng thức yên lặng của tâm. Do đó, nó có sự biểu hiện là sự yên lặng. Một cách đặc biệt có nghĩa là phần lớn. Vì rằng cũng có định không có lạc. Bằng ví dụ ngọn đèn, ngài chỉ ra trạng thái đứng yên trong dòng tương tục của định.

464. Saddahanti etāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati puggalo saddahatīti vohāro hoti. Saddahanaṃ saddheyyavatthuno pattiyāyanaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etissāti saddahanalakkhaṇā. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Kālussiyamalaṃ vidhametvā sampayuttānaṃ, puggalasseva vā pasādanaṃ anāvilabhāvakaraṇaṃ raso etissāti pasādanarasā. Pakkhandanaṃ adhimuccanavasena ārammaṇassa anupavisanaṃ. Akālusabhāvo akālussiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādaviparītaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ, micchādhimutti ca, tappaccanīkova pasādabhūto vatthugato nicchayo adhimutti, na yevāpanakādhimokkho. Ratanattayaṃ, kammaṃ, kammaphalañca saddheyyavatthu. Sappurisasaṃsevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammappaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hatthaṃ viya, sabbasampattisampadāne vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.

464. "Saddahanti etāyāti" (Do đó, họ tin tưởng) chỉ ra tính duyên của tín (saddhā) do có vai trò làm chủ (ādhipaccabhāvena) trong đó (tattha) đối với các pháp đang diễn tiến bằng hành động tin tưởng (saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ). Vì rằng (hi) khi tín (tassā) có tính duyên như vậy đối với các pháp (dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati), có cách gọi là "người ấy (puggalo) tin tưởng (saddahati)". Tin tưởng (saddahanaṃ) là sự tin cậy (pattiyāyanaṃ) vào đối tượng đáng tin (saddheyyavatthuno), nó có trạng thái đó (taṃ lakkhaṇaṃ etissā), nên gọi là có trạng thái tin tưởng (saddahanalakkhaṇā). Có trạng thái quyết định (okappanalakkhaṇā) là trạng thái suy xét (kappanalakkhaṇā) sau khi đã thâm nhập (anupavisitvā) rằng "việc này là như vậy" (evaṃ etaṃ). Có phận sự làm trong sạch (pasādanarasā), nghĩa là (iti) nó có phận sự (raso etissā) làm cho trong sạch (pasādanaṃ), tức là làm cho không vẩn đục (anāvilabhāvakaraṇaṃ), các pháp tương ưng (sampayuttānaṃ) hoặc chính người ấy (puggalassa eva vā) sau khi đã loại bỏ (vidhametvā) cấu uế là sự vẩn đục (kālussiyamalaṃ). Lao vào (pakkhandanaṃ) là sự thâm nhập (anupavisanaṃ) vào đối tượng (ārammaṇassa) bằng cách quyết định (adhimuccanavasena). Trạng thái không vẩn đục (akālusabhāvo) là không vẩn đục (akālussiyaṃ), nghĩa là (iti attho) trạng thái trong sạch (anāvilabhāvo). Bất thiện pháp (akusalaṃ) trái ngược với sự trong sạch (pasādaviparītaṃ) ở những nơi đáng trong sạch (pasādanīyaṭṭhānesu) là bất tín (assaddhiyaṃ) và tà thắng giải (micchādhimutti ca). Thắng giải (adhimutti) là sự quyết định (nicchayo) nằm ở đối tượng (vatthugato), có tính chất trong sạch (pasādabhūto), và là đối nghịch của chúng (tappaccanīko eva), không phải là thắng giải (adhimokkho) thuộc nhóm yevāpanaka. Tam bảo (ratanattayaṃ), nghiệp (kammaṃ), và quả của nghiệp (kammaphalañca) là đối tượng đáng tin (saddheyyavatthu). Thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp (sappurisasaṃsevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammappaṭipattiyo) là các chi phần của Dự lưu (sotāpattiyaṅgāni). Cần được thấy (daṭṭhabbā) như bàn tay (hatthaṃ viya) trong việc tiếp nhận các thiện pháp (kusaladhammānaṃ ādāne), như tài sản (vittaṃ viya) trong việc thành tựu mọi tài sản (sabbasampattisampadāne), như hạt giống (bījaṃ viya) trong việc tạo ra quả của việc cày cấy là bất tử (amatakasiphalaphalane).

465. Saranti tāyāti saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena satiyā paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo saratīti vohāro hoti. Udake alābu viya pilavitvā gantuṃ adatvā pāsāṇassa viya niccalassa [Pg.143] ārammaṇassa ṭhapanaṃ saraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. ‘‘Satārakkhena cetasā’’ti (a. ni. 10.20) vacanato ārakkhapaccupaṭṭhānā. Aññato āgantvā cittavisaye abhimukho bhavati etāyāti visayābhimukhabhāvo, sati. Satiyā vatthubhūtā kāyādayova kāyādisatipaṭṭhānāni, sati eva vā purimā pacchimāya padaṭṭhānaṃ.

465. "Saranti tāyāti" (Do đó, họ ghi nhớ) chỉ ra tính duyên của niệm (satiyā) do có vai trò làm chủ (ādhipaccabhāvena) trong đó (tattha) đối với các pháp đang diễn tiến bằng hành động ghi nhớ (saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ). Vì rằng (hi) khi niệm (tassā) có tính duyên như vậy đối với các pháp (dhammānaṃ tathāpaccayabhāve sati), có cách gọi là "người có niệm ấy (taṃsamaṅgipuggalo) ghi nhớ (sarati)". Ghi nhớ (saraṇaṃ) là sự đặt để (ṭhapanaṃ) đối tượng (ārammaṇassa) bất động (niccalassa) như tảng đá (pāsāṇassa viya), không để cho (adatvā) trôi nổi (pilavitvā gantuṃ) như quả bầu (alābu viya) trong nước (udake); là làm cho không quên (asammuṭṭhatākaraṇaṃ), là không để trôi đi (apilāpanaṃ). Không quên (asammoso) là phận sự (kiccaṃ) đối nghịch với sự quên (sammosapaccanīkaṃ), không chỉ là sự vắng mặt của sự quên (na sammosābhāvamattaṃ). Do có nói "với tâm được niệm canh giữ" (satārakkhena cetasā), nên có sự thể hiện là sự canh giữ (ārakkhapaccupaṭṭhānā). Do nó (etāya) mà tâm, sau khi đến từ nơi khác (aññato āgantvā), trở nên hướng đến (abhimukho bhavati) đối tượng (visaye), nên gọi là trạng thái hướng đến đối tượng (visayābhimukhabhāvo), đó là niệm (sati). Chính thân v.v... (kāyādayo eva) là đối tượng (vatthubhūtā) của niệm (satiyā), nên gọi là các niệm xứ về thân v.v... (kāyādisatipaṭṭhānāni), hoặc chính niệm trước (purimā sati eva vā) là nhân cần thiết (padaṭṭhānaṃ) cho niệm sau (pacchimāya).

466. Kāyaduccaritādīhīti hetumhi karaṇavacanaṃ. Hiriyatīti lajjākārena jigucchati. Tehiyevāti kāyaduccaritādīhiyeva. Ottappatīti ubbijjati. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passantī jigucchatīti āha ‘‘pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī’’ti. Ottappaṃ te uṇhaṃ viya passantaṃ tato uttasatīti vuttaṃ ‘‘uttāsalakkhaṇaṃ ottappa’’nti. Vuttappakārenāti lajjākārena, uttāsākārena ca. Attagāravapadaṭṭhānā hirī ajjhattasamuṭṭhānatāya, attādhipatitāya ca. Paragāravapadaṭṭhānaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānatāya, lokādhipatitāya ca. Tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘attānaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hiriottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na panetesaṃ kadāci aññamaññavippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Lokapālakāti ettha ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42) suttapadaṃ attādhipati, lokādhipatibhāve ca ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā, so lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā’’ti (a. ni. 3.40) ca suttapadāni āharitvā vattabbāni.

466. "Kāyaduccaritādīhi" là sử dụng cách (vacanaṃ) trong ý nghĩa nguyên nhân (hetumhi). "Hiriyati" (tàm) là ghê tởm (jigucchati) với thái độ hổ thẹn (lajjākārena). "Tehi eva" là do chính thân ác hạnh v.v... (kāyaduccaritādīhi eva). "Ottappati" (quý) là kinh sợ (ubbijjati). Tàm (hirī), khi thấy (passantī) các ác pháp (pāpadhamme) như phân (gūthaṃ viya), thì ghê tởm (jigucchati), do đó ngài nói (āha) "Tàm có trạng thái ghê tởm điều ác" (pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī). Quý (ottappaṃ), khi thấy (passantaṃ) các ác pháp đó (te) như lửa nóng (uṇhaṃ viya), thì kinh sợ (uttasati) chúng (tato), do đó có nói (vuttaṃ) "Quý có trạng thái kinh sợ" (uttāsalakkhaṇaṃ ottappaṃ). "Theo cách đã nói" (vuttappakārenāti) là bằng thái độ hổ thẹn (lajjākārena) và bằng thái độ kinh sợ (uttāsākārena ca). Tàm (hirī) có nhân cần thiết là sự tự trọng (attagāravapadaṭṭhānā), do khởi lên từ bên trong (ajjhattasamuṭṭhānatāya) và do lấy mình làm chủ (attādhipatitāya ca). Quý (ottappaṃ) có nhân cần thiết là sự trọng người khác (paragāravapadaṭṭhānaṃ), do khởi lên từ bên ngoài (bahiddhāsamuṭṭhānatāya) và do lấy thế gian làm chủ (lokādhipatitāya ca). Để làm rõ hơn (pākaṭataraṃ kātuṃ) ý nghĩa đó (taṃ eva atthaṃ), có nói (vuttaṃ) "attānaṃ hī" v.v... Việc khởi lên từ bên trong v.v... (ajjhattasamuṭṭhānāditā ca) của tàm và quý (hiriottappānaṃ) được nói đến (vuttā) ở nhiều nơi (tattha tattha) do tính chất rõ ràng của chúng (pākaṭabhāvena), nhưng (pana) chúng (etesaṃ) không bao giờ (na kadāci) tách rời nhau (aññamaññavippayogo). Vì rằng (hi) không có (na atthi) sự hổ thẹn (lajjanaṃ) mà không sợ hãi (nibbhayaṃ), hoặc (vā) sự sợ hãi điều ác (pāpabhayaṃ) mà không hổ thẹn (alajjanaṃ). Ở đây, trong câu "lokapālāka" (hộ trì thế gian), cần trích dẫn và nói đến (āharitvā vattabbāni) đoạn kinh (suttapadaṃ) "Này các Tỳ khưu, hai pháp trắng này hộ trì thế gian" và trong trường hợp lấy mình làm chủ, lấy thế gian làm chủ (attādhipati, lokādhipatibhāve ca), các đoạn kinh (suttapadāni) "người ấy lấy chính mình làm chủ...", "người ấy lấy chính thế gian làm chủ...".

467. Yasmā lobhapaṭipakkho alobhoti ye dhammā tena sampayuttā, taṃsamaṅgino vā sattā tena na lubbhanti, sayaṃ kadācipi na lubbhateva, atthato vā alubbhanākāro eva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘na lubbhantī’’tiādi. Eseva nayoti ‘‘na dussanti tenā’’tiādinā kārakattayayojanaṃ atidisati. Agedho agijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Alaggabhāvo anāsattatā. Apariggaho kassaci vatthuno mamattavasena asaṅgaho. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo. Evañhi upamāya sameti.

467. Bởi vì (yasmā) vô tham là đối nghịch của tham (lobhapaṭipakkho alobho), nên (iti) các pháp nào (ye dhammā) tương ưng với nó (tena sampayuttā), hoặc (vā) các chúng sinh (sattā) có nó (taṃsamaṅgino) thì không tham lam (na lubbhanti) do nó (tena), chính nó (sayaṃ) cũng không bao giờ (na kadācipi) tham lam (lubbhate eva), hoặc (vā) về mặt ý nghĩa (atthato), nó chính là (eva ca hoti) trạng thái không tham lam (alubbhanākāro), do đó (tasmā) có nói (vuttaṃ) "na lubbhanti" (họ không tham lam) v.v... "Eseva nayo" (đây là phương pháp tương tự) chỉ ra (atidisati) sự áp dụng của ba tác nhân (kārakattayayojanaṃ) bằng câu "na dussanti tenā" (họ không sân hận do nó) v.v... Không tham lam (agedho) là không thèm muốn (agijjhanaṃ), không mong cầu (anabhikaṅkhanaṃ). Không dính mắc (alaggabhāvo) là không quyến luyến (anāsattatā). Không chiếm hữu (apariggaho) là không nắm giữ (asaṅgaho) bất kỳ vật gì (kassaci vatthuno) với ý niệm "của tôi" (mamattavasena). Nó có ý nghĩa (bhāvo adhippāyo etassa) là không bám víu (anallīno), nên gọi là không bám víu (anallīnabhāvo). Vì như vậy (evaṃ hi) mới phù hợp (sameti) với ví dụ (upamāya).

468. Caṇḍikassa [Pg.144] bhāvo caṇḍikkaṃ, kopo. Tappaṭipakkho acaṇḍikkaṃ, abyāpādo. Avirodho aviggaho. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Sommabhāvo mejjanavasena hilādanīyatā.

468. Trạng thái của người hung dữ (caṇḍikassa bhāvo) là sự hung dữ (caṇḍikkaṃ), tức là sự tức giận (kopo). Đối nghịch của nó (tappaṭipakkho) là không hung dữ (acaṇḍikkaṃ), tức là vô sân (abyāpādo). Không chống đối (avirodho) là không tranh chấp (aviggaho). Người bạn thuận thảo (anukūlamitto) là người bạn tùy thuận (anuvattako). "Vinayaraso" có nghĩa là có phận sự loại bỏ (vinayanaraso). Trạng thái hiền hòa (sommabhāvo) là tính chất làm vui lòng (hilādanīyatā) bằng cách yêu mến (mejjanavasena).

469. Dhammānaṃ yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa tassa paṭivijjhanaṃ yathāsabhāvapaṭivedho. Akkhalitaṃ avirajjhitvā paṭivedho akkhalitapaṭivedho. Visayassa obhāsanaṃ tappaṭicchādakasammohandhakāravidhamanaṃ visayobhāsanaṃ. Katthacipi visaye asammuyhanākāreneva paccupatiṭṭhati, sammohapaṭipakkhatāya vā tadabhāvaṃ paccupaṭṭhapetīti asammohapaccupaṭṭhāno. Sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti sabbesaṃ catubhūmakakusaladhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanena patiṭṭhābhūtā, na tesaṃ kusalabhāvasādhanena. Yadi hi tesaṃ kusalabhāvo kusalamūlapaṭibaddho siyā, evaṃ sati taṃsamuṭṭhānarūpesu hetupaccayatā na siyā. Na hi te tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti, na ca paccayā na honti. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1). Yathā ca kusalabhāvo, evaṃ abyākatabhāvopi abyākatamūlappaṭibaddho siyā. Tathā sati ahetukacittānaṃ abyākatabhāvo eva na siyā, akusalesu ca yattha ekaṃyeva mūlaṃ, tassa akusalabhāvo na siyā, ubhayampi hotiyeva. Tasmā na mūlappaṭibaddho kusalādibhāvo, atha kho yonisomanasikārādipaṭibaddho. Tesaṃ pana suppatiṭṭhitabhāvasādhanāni mūlānīti gahetabbaṃ.

469. Tự tánh nào của các pháp là như thật tánh, sự thấu suốt tự tánh ấy là sự liễu ngộ như thật tánh. Sự liễu ngộ không sai lầm, không thất bại là sự liễu ngộ không sai lầm. Sự làm sáng tỏ đối tượng, tức là sự xua tan bóng tối si mê che lấp đối tượng ấy, là sự làm sáng tỏ đối tượng. Nó hiện khởi với trạng thái không si mê trong bất cứ đối tượng nào, hoặc vì là đối nghịch với si mê nên nó làm cho sự không si mê ấy hiện khởi, do đó nó có sự không si mê là hiện trạng. Về câu "là gốc rễ của tất cả các pháp thiện", (các căn) là nền tảng cho tất cả các pháp thiện trong bốn cõi bằng cách tạo ra trạng thái vững chắc, chứ không phải bằng cách tạo ra trạng thái thiện của chúng. Vì nếu trạng thái thiện của chúng phụ thuộc vào căn thiện, thì trong trường hợp đó, (các căn thiện) sẽ không có tính cách nhân duyên đối với các sắc pháp do chúng sanh khởi. Vì chúng (các căn thiện) không tạo ra trạng thái thiện v.v... của chúng (các sắc pháp do chúng sanh khởi), và không phải là chúng không phải là duyên. Điều này đã được nói: "Các nhân là duyên cho các pháp tương ưng nhân và cho các sắc pháp do chúng sanh khởi bằng nhân duyên." Và cũng như trạng thái thiện, trạng thái vô ký cũng sẽ phụ thuộc vào căn vô ký. Nếu vậy, các tâm vô nhân sẽ không có trạng thái vô ký, và trong các (tâm) bất thiện, nơi chỉ có một căn (si), thì nó sẽ không có trạng thái bất thiện. Nhưng cả hai trường hợp đều xảy ra. Do đó, trạng thái thiện v.v... không phụ thuộc vào căn, mà phụ thuộc vào như lý tác ý v.v... Tuy nhiên, nên hiểu rằng các căn là những thứ tạo ra trạng thái vững chắc cho chúng (các pháp thiện v.v...).

470. Passambhanaṃ darathavūpasamo. Kāyasaddo samūhavācī, so ca kho vedanādikkhandhattayavasenāti āha ‘‘kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā’’ti. Tenevāha ‘‘tattha katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’tiādi (dha. sa. 40). Daratho sārambho, domanassapaccayānaṃ uddhaccādhikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandavirahito sītibhāvo aparipphandasītibhāvo. Uddhaccappadhānā kilesā [Pg.145] uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Sesesupi eseva nayo.

470. Sự an tịnh là sự lắng dịu của phiền não. Từ "kāya" (thân) có nghĩa là tập hợp, và tập hợp đó (được hiểu) theo nghĩa ba uẩn là thọ v.v..., nên ngài đã nói: "Ở đây, 'thân' là ba uẩn thọ v.v...". Chính vì vậy, ngài đã nói: "Trong đó, thế nào là thân khinh an vào lúc ấy? Cái gì vào lúc ấy là... của thọ uẩn..." v.v... "Daratha" (phiền não) là sự cố gắng quá sức; đây là tên gọi của các phiền não có ưu làm duyên, với trạo cử là nổi bật, hoặc của bốn uẩn diễn tiến như vậy. Trạng thái mát mẻ, không còn nóng nảy và dao động do sự đè nén phiền não, là trạng thái mát mẻ không dao động. Các phiền não có trạo cử làm chủ đạo là các phiền não trạo cử v.v..., hoặc là, nó bao gồm tất cả các phiền não, bắt đầu bằng trạo cử. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này.

Garubhāvo dandhatā, thinamiddhādhikānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Dandhatāya paṭipakkho adandhatā, na dandhatāya abhāvamattaṃ.

Trạng thái nặng nề là sự chậm chạp; đây là tên gọi của (các phiền não) có hôn trầm và thụy miên là nổi bật, hoặc của bốn uẩn diễn tiến như vậy. Đối nghịch của sự chậm chạp là sự không chậm chạp, chứ không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của sự chậm chạp.

Thaddhabhāvo thambho, diṭṭhimānādhikānaṃ, tappadhānānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Thaddhabhāvanimmaddanato eva katthaci ārammaṇe appaṭihatākārena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā tattha appaṭighātaṃ paccupaṭṭhāpentīti appaṭighātapaccupaṭṭhānā.

Trạng thái cứng nhắc là sự chai cứng; đây là tên gọi của (các phiền não) có tà kiến và ngã mạn là nổi bật, hoặc của bốn uẩn có chúng làm chủ đạo. Chính nhờ sự đè nén trạng thái cứng nhắc mà chúng hiện khởi với trạng thái không bị cản trở trong bất kỳ đối tượng nào, hoặc chúng làm cho sự không bị cản trở đối với các pháp tương ưng trong đối tượng ấy hiện khởi, do đó chúng có sự không bị cản trở là hiện trạng.

Kammani sādhu kammaññaṃ, na kammaññaṃ akammaññaṃ, tassa bhāvo akammaññabhāvo, dānasīlādipuññakiriyāyaṃ ayogyatā. Atthato kāmacchandādisaṃkilesadhammā, tappadhānā vā cattāro akusalakkhandhā. Kammaññabhāveneva sampannākārena ārammaṇassa gahaṇaṃ ārammaṇakaraṇasampatti. Vuttāvasesā kāmacchandādayo, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā avasesanīvaraṇādayo. Vinibandhanimmaddanena sukhappavattihetutāya pasādanīyavatthūsu pasādāvahā. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi apagatakāḷakā alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evamayampi saṃkilesavigamena hitakiriyāviniyogakkhamā.

Tốt trong công việc là thích nghiệp; không thích nghiệp là bất thích nghiệp, trạng thái của nó là trạng thái bất thích nghiệp, tức là sự không thích hợp trong việc làm các phước sự như bố thí, trì giới v.v... Về mặt ý nghĩa, đó là các pháp phiền não như tham dục v.v..., hoặc là bốn bất thiện uẩn có chúng làm chủ đạo. Chính nhờ trạng thái thích nghiệp mà sự nắm bắt đối tượng một cách hoàn hảo là sự thành tựu trong việc hành động trên đối tượng. Các pháp còn lại chưa được đề cập là tham dục v.v..., và các pháp phiền não có cùng nền tảng với chúng là các triền cái còn lại v.v... Do sự đè nén các trói buộc, chúng mang lại sự trong sạch đối với các đối tượng đáng trong sạch, vì là nhân cho sự diễn tiến an lạc. Giống như vàng ròng: giống như vàng ròng đã loại bỏ vết bẩn thì thích hợp để dùng làm các loại trang sức, cũng vậy, pháp này (thích nghiệp tánh) khi đã thoát khỏi phiền não thì thích hợp để dùng trong các hành động lợi ích.

Kāyacittānaṃ gelaññaṃ, assaddhiyādi, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā. Gelaññapaṭipakkho agelaññaṃ, tabbhāvo lakkhaṇaṃ etāsanti agelaññabhāvalakkhaṇā. Yathāvuttagelaññanimmaddaneneva natthi etāsaṃ ādīnavo doso, na vā etā ādīnaṃ kapaṇaṃ vanti pavattantīti nirādīnavā, tenākārena paccupatiṭṭhanti, taṃ vā sampayuttesu paccupaṭṭhapentīti nirādīnavapaccupaṭṭhānā.

Sự bệnh hoạn của thân và tâm là (các pháp) như bất tín v.v..., và các ác pháp có cùng nền tảng với chúng. Đối nghịch của sự bệnh hoạn là sự không bệnh hoạn; trạng thái đó là đặc tính của chúng, do đó chúng có đặc tính là trạng thái không bệnh hoạn. Chính nhờ sự đè nén sự bệnh hoạn đã nói trên mà chúng không có lỗi lầm nguy hại, hoặc chúng không làm phát sinh sự khốn khổ, đáng thương, do đó chúng là vô tội. Chúng hiện khởi với trạng thái đó, hoặc chúng làm cho trạng thái đó hiện khởi trong các pháp tương ưng, do đó chúng có sự vô tội là hiện trạng.

Kāyasambandhī, cittasambandhī ca ujubhāvoti lakkhitabbatāya kāyacittaajjavalakkhaṇā. Kāyacittānaṃ naṅgalasīsacandakoṭigomuttavaṅkatāsaṅkhātānaṃ kuṭilabhāvānaṃ nimmaddanato kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā. Tato eva sabbathāpi ajimhabhāvena paccupatiṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā ajimhataṃ paccupaṭṭhapentīti ajimhatāpaccupaṭṭhānā. ‘‘Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyya’’nti evaṃ vuttā tadākārappavattā [Pg.146] akusalā khandhā, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā māyāsāṭheyyādikā. Ettha ca cittapassaddhiādīhi cittameva passaddhaṃ, lahu, mudu, kammaññaṃ, paguṇaṃ, uju ca hoti. Kāyapassaddhiādīhi pana rūpakāyopi. Tenevettha bhagavatā dhammānaṃ duvidhatā vuttā, na sabbattha.

Vì cần được ghi nhận là trạng thái ngay thẳng liên quan đến thân và liên quan đến tâm, nên chúng có đặc tính là sự ngay thẳng của thân và tâm. Vì chúng đè nén các trạng thái cong vẹo của thân và tâm, được gọi là cong như đầu lưỡi cày, cong như vành trăng, cong như dòng nước tiểu bò, nên chúng có phận sự là đè nén sự cong vẹo của thân và tâm. Chính vì vậy, chúng hiện khởi với trạng thái không cong vẹo về mọi mặt, hoặc chúng làm cho sự không cong vẹo hiện khởi trong các pháp tương ưng, do đó chúng có sự không cong vẹo là hiện trạng. "Ma-dương có đặc tính che giấu lỗi lầm hiện có, xảo trá có đặc tính phô bày đức hạnh không có" – các bất thiện uẩn diễn tiến theo cách thức đã nói như vậy, và các pháp phiền não có cùng nền tảng với chúng, được gọi là ma-dương, xảo trá v.v... Và ở đây, với tâm khinh an v.v..., chỉ có tâm trở nên an tịnh, nhẹ nhàng, mềm mại, thích nghiệp, thuần thục và ngay thẳng. Nhưng với thân khinh an v.v..., sắc thân cũng (trở nên như vậy). Chính vì vậy, ở đây Đức Thế Tôn đã nói về tính hai mặt của các pháp, chứ không phải ở mọi nơi.

471. Chandanaṃ chando, ārammaṇena atthikatā. ‘‘Chando kāmo’’tiādīsu (vibha. 564) pana taṇhāpi vuccati, ‘‘chandaṃ janeti vāyamatī’’tiādīsu (vibha. 432) vīriyampīti tato nivattanatthaṃ ‘‘kattukāmatāyetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Kattukāmatā vuccati karaṇicchā. Cetasikassa ca dhammassa sārammaṇattā karaṇicchā nāma ālambanassa ālambitukāmatāmukheneva hotīti ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo chando kattukāmatālakkhaṇo vutto. Tenevāha ‘‘ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno’’ti ca. Yadaggena panāyaṃ attano ārammaṇapariyesanaraso, tadaggena sampayuttānampi hotiyeva ekārammaṇatāya tena tesaṃ. Tenevāha ‘‘ārammaṇaggahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo’’ti. Svāyaṃ kusalesu uppanno kusalacchandoti vuccati yonisomanasikārasamuṭṭhānattā.

471. Sự mong muốn là dục (chanda), là sự cần đến đối tượng. Lại nữa, trong các đoạn kinh như “dục là ái dục” (chando kāmo), ái (taṇhā) cũng được gọi là (dục); trong các đoạn kinh như “phát sanh ý muốn, cố gắng” (chandaṃ janeti vāyamati), tinh tấn (vīriya) cũng (được gọi là dục). Vì vậy, để loại trừ (hai ý nghĩa) ấy, đã có lời dạy rằng: “Đây là tên gọi của sự muốn làm (kattukāmatā)”. Sự muốn làm được gọi là ý muốn thực hiện (karaṇicchā). Và vì pháp tâm sở có đối tượng, nên cái gọi là ý muốn thực hiện chỉ hiện hữu thông qua sự muốn bắt lấy đối tượng. Do đó, dục có trạng thái là ý muốn thực hiện đối với đối tượng đã được nói là có trạng thái là sự muốn làm. Chính vì thế, ngài đã nói: “(Dục) có phận sự là tìm kiếm đối tượng, và có sự thể hiện là sự cần đến đối tượng”. Hơn nữa, trong chừng mực nào dục này có phận sự tìm kiếm đối tượng cho chính nó, thì trong chừng mực ấy nó cũng có (phận sự ấy) cho các pháp tương ưng, vì chúng có cùng một đối tượng với nó. Chính vì thế, ngài đã nói: “Trong việc bắt lấy đối tượng, dục này cần được hiểu như là sự vươn tay ra của tâm”. Dục ấy khi sanh khởi trong các (tâm) thiện thì được gọi là dục thiện, vì do như lý tác ý làm nhân sanh.

472. Adhimuccanaṃ ārammaṇe sanniṭṭhānavasena veditabbaṃ, na pasādanavasena. Yathā tathā vā hi ārammaṇe nicchayanaṃ adhimuccanaṃ anadhimuccantassa pāṇātipātādīsu, dānādīsu vā pavattiyā abhāvā, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhāti ayametesaṃ viseso. Voṭṭhabbanaṃ pana yathā santīrite atthe nicchayanākārena pavattitvā parato ttamānānaṃ tathā pavattiyā paccayo hoti. Yadi evaṃ, vicikicchāsampayuttesu kathanti? Tesampi ekaṃseneva saṃsappanākārassa paccayatāya daṭṭhabbaṃ. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa ‘‘karissāmi na karissāmī’’ti anicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ, yesu cittuppādesu ayaṃ sanniṭṭhānalakkhaṇo adhimokkho, tesaṃ ārammaṇadhammo eva sanniṭṭheyyadhammo.

472. Thắng giải (adhimokkha) cần được hiểu theo phương diện xác quyết trên đối tượng, không phải theo phương diện tịnh tín. Vì rằng, sự xác quyết trên đối tượng, dù đúng hay sai, chính là thắng giải; bởi vì đối với người không có sự quyết định thì không có sự diễn tiến trong các việc như sát sanh, v.v., hay trong các việc như bố thí, v.v. Còn tín (saddhā) là sự quyết định với lòng tịnh tín trong các đối tượng đáng tịnh tín. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Còn tốc hành tâm (voṭṭhabbana), sau khi diễn tiến với trạng thái xác quyết trên đối tượng đã được thẩm sát, nó trở thành duyên cho sự diễn tiến tương tự của các tốc hành tâm theo sau. Nếu vậy, trong các (tâm) tương ưng hoài nghi thì thế nào? Cần phải hiểu rằng, đối với chúng cũng vậy, (tốc hành tâm) là duyên cho trạng thái dao động một cách chắc chắn. Sự không dao động (asaṃsappana) là hành động đối nghịch với sự không quyết định “tôi sẽ làm, tôi sẽ không làm”, giống như sự bò trườn đây đó của đứa trẻ. Trong những tâm nào mà thắng giải này, vốn có trạng thái là sự xác quyết, (sanh khởi), thì chính pháp đối tượng của những tâm ấy là pháp được xác quyết.

473. Kiriyā [Pg.147] kāroti kārasaddassa bhāvasādhanatamāha. Manamhi kāroti manasi ārammaṇassa karaṇaṃ. Yena hi mano ārammaṇe karīyati ārammaṇenassa saṃyojanato, tato eva tena ārammaṇampi manasi karīyatīti. Purimamanatoti bhavaṅgamanato. Visadisamananti vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti.

473. Với (câu) “hành động là tác thành” (kiriyā kāro), ngài chỉ ra rằng từ “kāra” là một danh từ trừu tượng (bhāvasādhana). Với (câu) “tác thành trong ý” (manamhi kāro), (nghĩa là) sự tác thành đối tượng trong ý. Vì rằng, do tác ý (manasikāra) nào mà ý được tác thành trên đối tượng, là do sự liên kết của nó với đối tượng; chính vì vậy, do tác ý ấy mà đối tượng cũng được tác thành trong ý. (Cụm từ) “từ ý trước” (purimamanato) có nghĩa là từ tâm hữu phần. (Cụm từ) “ý không tương tự” (visadisamanaṃ) có nghĩa là nó tạo ra tâm lộ và tốc hành tâm; do đó, với sự tương đồng của tác ý, ngài chỉ ra các tác ý dẫn đến tâm lộ và tốc hành tâm.

Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sārento viya hotīti manasikāro sāraṇalakkhaṇo vutto. Satiyā asammussanavasena visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatā, manasikārassa pana saṃyojanavasena ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatāti ayametesaṃ viseso. Ārammaṇapaṭipādakassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatāvacanaṃ itaramanasikārānaṃ tadaññakkhandhapariyāpannatāmattaṃ jotetīti tathājotitaṃ taṃ viññāṇakkhandhe otāretvā dassetuṃ ‘‘vīthipaṭipādako’’tiādi vuttaṃ.

Vì tác ý giống như đang thúc đẩy các pháp tương ưng hướng về đối tượng, nên nó được nói là có trạng thái là sự thúc đẩy (sāraṇa). Sự thể hiện của niệm là trạng thái hướng về đối tượng theo phương diện không quên; còn sự thể hiện của tác ý là trạng thái hướng về đối tượng theo phương diện liên kết (các pháp tương ưng). Đây là sự khác biệt giữa chúng. Lời nói về việc tác ý dẫn sanh đối tượng (ārammaṇapaṭipādaka) được bao hàm trong hành uẩn cũng làm sáng tỏ rằng các tác ý khác chỉ được bao hàm trong các uẩn khác (tức thức uẩn). Vì vậy, để chỉ ra rằng tác ý ấy, đã được làm sáng tỏ như vậy, được đưa vào trong thức uẩn, nên đã có lời nói “tác ý dẫn sanh tâm lộ” (vīthipaṭipādaka), v.v.

474. Tesu dhammesūti yesu dhammesu sayaṃ uppannā, tesu attanā sampayuttesu cittacetasikadhammesu. Anārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsinabhāvato ‘‘tatramajjhattatā’’ti vuccati. Samavāhitalakkhaṇāti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu pavattanalakkhaṇā. Udāsinabhāvena pavattamānāpi hesā sampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakakiccesu appamatte pavatteti. Alīnānuddhatapavattipaccayatā ūnādhikatānivāraṇarasā, kiccavasena cetaṃ vuttaṃ. Yadi evaṃ, sahajātādhipatino kathanti? Tampi tassā kiccameva. Yaṃ sahajātadhammānaṃ adhipatibhāvoti, tassāpi tathāpavattanamevāti nāyaṃ doso. ‘‘Idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti adhippāyo.

474. (Cụm từ) “trong các pháp ấy” (tesu dhammesu) có nghĩa là: trong các pháp tâm và tâm sở nào mà tự nó (tức tâm sở trung lập) sanh khởi, và tương ưng với nó. Vì rằng, dù các pháp ấy không phải là đối tượng, nhưng khi chúng diễn tiến đồng đều, do trạng thái trung lập (đối với chúng) nên nó được gọi là “trung lập tại đó” (tatramajjhattatā). (Cụm từ) “có trạng thái quân bình” (samavāhitalakkhaṇa) có nghĩa là có trạng thái làm cho (các pháp tương ưng) diễn tiến một cách đồng đều, không chênh lệch, trong phận sự của riêng chúng. Vì tâm sở trung lập này, dù diễn tiến với trạng thái trung lập, vẫn làm cho các pháp tương ưng diễn tiến trong phận sự của riêng chúng, giống như vị vua dù ngồi im lặng vẫn làm cho các vị thẩm phán không xao lãng thực hiện phận sự của riêng họ trong việc xử án. Là duyên cho sự diễn tiến không co rút, không phóng dật, nó có phận sự là ngăn ngừa sự thiếu và thừa; và điều này được nói theo phương diện phận sự. Nếu vậy, (phận sự này) đối với đồng sanh trưởng duyên thì thế nào? Điều đó cũng chính là phận sự của nó. Cái gọi là trạng thái làm trưởng của các pháp đồng sanh, cũng chính là việc nó làm cho (các pháp) diễn tiến như vậy, nên đây không phải là lỗi. Ý nghĩa là: sự diễn tiến giống như theo thiên vị, chẳng hạn “việc này hãy là việc thấp kém, việc này hãy là việc cao hơn”, đó là sự thiên vị; (tâm sở trung lập) giống như đang cắt đứt sự thiên vị đó.

‘‘Aniyatesu icchantī’’ti iminā cetasikantarabhāvena icchantīti dasseti. Adosoyeva mettā. Tathā hi soyeva ‘‘mettā mettāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1062) niddiṭṭho. Upekkhāti yaṃ upekkhaṃ mettāya saddhiṃ parikappenti, sā tatramajjhattupekkhāyeva.

Với câu “họ muốn (chúng có mặt) trong các pháp bất định”, ngài chỉ ra rằng họ muốn (chúng) với tư cách là các tâm sở riêng biệt. Tâm vô sân (adosa) chính là từ (mettā). Vì rằng, chính tâm vô sân ấy đã được chỉ rõ bằng các từ như “từ, trạng thái từ ái” (mettā mettāyanā), v.v. Còn xả (upekkhā), tức là pháp xả mà (một số vị thầy) quan niệm đi cùng với từ, thì đó chính là tâm sở trung lập (tatramajjhattupekkhā).

475. Kāyaduccaritādivatthūnanti [Pg.148] parapāṇaparadhanaparaitthiādīnaṃ. Amaddanaṃ maddanapaṭipakkhabhāvo. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanakiriyāpadesena kāyaduccaritādito eva saṅkocanakiriyā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi viratiyo duccaritavatthuno akiriyapaccupaṭṭhānā yujjanti, atha kho duccaritassa, viratīnañca soraccavasena saṅkocanaṃ, akiriyānañca hirottappānaṃ jigucchanādivasenāti ayametesaṃ viseso.

475. (Cụm từ) “các đối tượng của thân ác hạnh, v.v.” (kāyaduccaritādivatthūnaṃ) có nghĩa là sanh mạng của người khác, tài sản của người khác, vợ của người khác, v.v. Sự không chà đạp (amaddanaṃ) là trạng thái đối nghịch với sự chà đạp. Cần phải hiểu rằng, bằng cách chỉ ra hành động co rút khỏi đối tượng của thân ác hạnh, v.v., hành động co rút khỏi chính thân ác hạnh, v.v., đã được nói đến. Vì rằng, các tâm sở chế ngự (virati) không hợp lý khi có sự thể hiện là không làm đối với đối tượng của ác hạnh, mà là (không làm) đối với chính ác hạnh. Và sự co rút và không làm của các tâm sở chế ngự là theo phương diện nhu hòa (soracca), còn (sự co rút và không làm) của tàm và quý là theo phương diện ghê tởm, v.v. Đây là sự khác biệt giữa chúng.

476. Saṅkhārāti saṅkhārakkhandhadhamme sandhāyāha. Te hi idhādhippetā, aññathā aṭṭhatiṃsāti vattabbaṃ siyā. Yathā cittaṃ, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi dutiye sasaṅkhārā evāti āha ‘‘sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso’’ti. Avasesā paṭhame vuttadhammā.

476. Khi nói “các hành” (saṅkhārā), ngài nói nhắm đến các pháp thuộc hành uẩn. Vì rằng, các pháp ấy được ngụ ý ở đây; nếu không, đáng lẽ phải nói là ba mươi tám (pháp). Giống như tâm, các pháp tương ưng với nó trong tâm (đại thiện) thứ hai cũng đều là hữu trợ. Vì vậy, ngài đã nói: “Chỉ có trạng thái hữu trợ là sự khác biệt ở đây”. Các pháp còn lại là các pháp đã được nói trong tâm thứ nhất.

Avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchantīti ettha kathaṃ karuṇāmuditāupekkhāsahagate sambhavantīti? Pubbabhāgabhāvato. Appanāppattā eva hi karuṇāmuditā upekkhāsahagatā na honti, tato aññattha pana upekkhāsahagatāpi hontīti ācariyā.

Ở đây (có câu hỏi rằng): “Các (tâm sở) còn lại đi đến tương ưng với (tâm thiền) thứ năm”, làm thế nào bi và hỷ có thể sanh khởi trong (tâm) đi kèm với xả? (Đáp:) Do vì là giai đoạn đầu. Quả vậy, bi và hỷ khi đã đạt đến an chỉ định thì không đi kèm với xả, nhưng ở nơi khác ngoài ra thì cũng đi kèm với xả. Các vị A-xà-lê (nói) như vậy.

Suvisuddhassa kāyakammādikassa cittasamādhānavasena rūpārūpāvacarakusalappavatti, na kāyakammādīnaṃ sodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti mahaggatacittuppādesu viratīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘ṭhapetvā viratittaya’’nti. Tatoti rūpāvacarapaṭhame vuttacetasikato. Teyevāti rūpāvacarapañcame vuttacetasikā eva. Yadi eva rūpāvacarato ko visesoti āha ‘‘arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso’’ti.

Sự phát sanh của thiện sắc giới và vô sắc giới là do năng lực định tâm của người có thân nghiệp v.v... đã được trong sạch hoàn toàn, chứ không phải do năng lực thanh lọc thân nghiệp v.v..., cũng không phải do năng lực đoạn trừ và làm cho an tịnh các ác hạnh và tà mạng. Do đó, (ngài) đã nói “ngoại trừ ba phần chánh” vì sự không thể sanh khởi của các phần chánh trong các tâm đáo đại là chắc chắn. “Từ đó” (tato) là từ các tâm sở đã được nói trong thiền sắc giới thứ nhất. “Chính những cái ấy” (teyeva) là chính các tâm sở đã được nói trong thiền sắc giới thứ năm. Nếu vậy, có gì đặc biệt so với sắc giới? (Ngài) đã nói: “Quả vậy, chính trạng thái vô sắc giới là điểm đặc biệt ở đây”.

Paṭhamajjhāniketi paṭhamajjhānavati. Maggaviññāṇeti catubbidhepi maggaviññāṇe vuttanayeneva veditabbāti sambandho. Dutiyajjhānikādibhede maggaviññāṇeti ettha ādi-saddena tatiyacatutthapañcamajjhānikāni saṅgaṇhāti. ‘‘Vuttanayenā’’ti vuttaṃ kiṃ avisesenāti codanāyane taṃ dassento ‘‘karuṇāmuditāna’’ntiādimāha. Tattha maggaviññāṇānaṃ nibbānārammaṇattā, karuṇāmuditānañca sattārammaṇattā na tāsaṃ tattha sambhavo. Maggadhammesu ca pādakādiniyamena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā[Pg.149], na pana virativiraho kāyaduccaritādīnaṃ samucchindanavaseneva ariyamaggassa pavattanatoti niyataviratitā.

“Thuộc thiền thứ nhất” (paṭhamajjhāniketi) là có thiền thứ nhất. “Trong tâm đạo” (maggaviññāṇeti): cần phải hiểu theo phương pháp đã được nói trong cả bốn loại tâm đạo, đó là sự liên kết. Ở đây, trong câu “trong tâm đạo có sự khác biệt về thiền thứ hai v.v...”, từ “v.v...” (ādi) bao gồm các (tâm đạo) thuộc thiền thứ ba, thứ tư, và thứ năm. Khi nói “theo phương pháp đã được nói”, (có câu hỏi:) “Phải chăng là không có gì đặc biệt?”. Để chỉ ra điều đó, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng “của bi và hỷ” (karuṇāmuditānaṃ). Ở đó, do các tâm đạo có Niết-bàn làm đối tượng, và do bi và hỷ có chúng sanh làm đối tượng, nên chúng không thể sanh khởi ở đó. Và trong các pháp đạo, do quy luật về thiền nền tảng v.v..., đôi khi có thể vắng mặt chánh tư duy, nhưng không thể vắng mặt các phần chánh, vì thánh đạo vận hành chính là do năng lực đoạn trừ thân ác hạnh v.v... Do đó, các phần chánh là cố định.

478. Na hiriyati na lajjatīti ahiriko, puggalo, cittaṃ, taṃsampayuttadhammasamudāyo vā. ‘‘Ahirikka’’nti vattabbe ekassa kakārassa lopaṃ katvā ‘‘ahirika’’nti vuttaṃ. ‘‘Na ottappa’’nti ottappassa paṭipakkhabhūtaṃ dhammamāha. Ajigucchanaṃ ahīḷanaṃ. Alajjā aviriḷā. Tehevāti kāyaduccaritādīhi eva. Asārajjaṃ nibbhayatā. Anuttāso asambhamo. Vuttapaṭipakkhavasenāti alajjanākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ ahirikaṃ, anuttāsākārena anottappaṃ, vuttappakāreneva pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānāni attani, paresu ca agāravapadaṭṭhānāni. Gāmasūkarassa viya asucito kilesāsucito ajigucchanaṃ ahirikena hoti, salabhassa viya aggito pāpato anuttāso anottappena hotīti evaṃ vuttappaṭipakkhavasena vitthāro veditabbo.

478. “Không hổ thẹn, không ghê sợ” nên gọi là vô tàm (ahiriko); (đó là) người, hoặc tâm, hoặc tập hợp các pháp tương ưng với nó. Đáng lẽ phải nói là “ahirikka”, nhưng do lược bỏ một phụ âm ‘ka’ nên nói là “ahirika”. “Không ghê sợ” (na ottappa) là nói đến pháp đối nghịch với sự ghê sợ tội lỗi (ottappa). Không ghê tởm (ajigucchanaṃ) là không khinh miệt (ahīḷanaṃ). Không hổ thẹn (alajjā) là không e thẹn (aviriḷā). “Bởi chính những điều ấy” (teheva) là bởi chính thân ác hạnh v.v... Không e dè (asārajjaṃ) là không sợ hãi (nibbhayatā). Không kinh sợ (anuttāso) là không run rẩy (asambhamo). “Do năng lực đối nghịch với điều đã nói” (vuttapaṭipakkhavasenāti): vô tàm (ahirika) có phận sự là làm các điều ác với trạng thái không hổ thẹn; vô úy (anottappa) (có phận sự là làm các điều ác) với trạng thái không kinh sợ. Theo cách đã nói, chúng có sự thể hiện là không co rút khỏi điều ác, và có nhân cần thiết là không tôn trọng mình và người khác. Giống như con heo trong làng không ghê tởm đồ bất tịnh, người có vô tàm cũng không ghê tởm sự bất tịnh của phiền não. Giống như con thiêu thân không kinh sợ lửa, người có vô úy cũng không kinh sợ điều ác. Cần phải hiểu sự giải thích chi tiết theo cách này, tức là do năng lực đối nghịch với điều đã nói.

479. Lubbhanti tenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Lubbhantīti abhigijjhanti. Muyhantīti na bujjhanti. Ārammaṇaggahaṇaṃ ‘‘mama ida’’nti taṇhābhinivesavasena abhinivissa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. Abhisaṅgo abhimukhabhāvena āsatti. Apariccāgo avijahanaṃ, dummocanīyatā vā. Assādadassanaṃ assādadiṭṭhi. ‘‘Assādānupassino ca taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52, 54, 57) hi vuttaṃ.

479. Trong các câu bắt đầu bằng “người ta tham ái bởi cái đó” (lubbhanti tena), điều gì cần phải nói, điều đó cần được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở dưới. “Tham ái” (lubbhanti) là thèm muốn. “Si mê” (muyhanti) là không hiểu biết. Sự nắm bắt đối tượng là sự không từ bỏ đối tượng sau khi đã chấp thủ do năng lực của sự cố chấp của tham ái rằng “đây là của tôi”, chứ không chỉ đơn thuần là việc bắt lấy đối tượng. Sự dính mắc (abhisaṅgo) là sự bám víu một cách trực diện. Sự không từ bỏ (apariccāgo) là sự không buông bỏ, hoặc là trạng thái khó thoát ra. Sự thấy vị ngọt (assādadassanaṃ) là tà kiến về vị ngọt (assādadiṭṭhi). Quả vậy, có lời dạy rằng: “Đối với người luôn thấy vị ngọt, tham ái tăng trưởng”.

480. Dhammasabhāvassa yāthāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo. Aññāṇaṃ ñāṇapaṭipakkho. Sampaṭivijjhituṃ asamatthatā asampaṭivedho. Yathā ñāṇaṃ ārammaṇasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ na labbhati, mohassa tathā pavatti ārammaṇasabhāvacchādanaṃ. Asammāpaṭipattiṃ paccupaṭṭhapeti, sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gayhatīti vā asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno. Yassa uppajjati, tassa andhakaraṇaṃ andhakāro, tathā paccupatiṭṭhatīti andhakārapaccupaṭṭhāno.

480. Sự không thấy đúng như thật bản chất của các pháp là trạng thái mù quáng của tâm. Vô minh (aññāṇaṃ) là đối nghịch với trí tuệ. Sự không có khả năng thâm nhập là sự không thấu suốt (asampaṭivedho). Sự vận hành của si (moha) là sự che lấp bản chất của đối tượng, giống như (khi si có mặt thì) trí tuệ không thể thâm nhập bản chất của đối tượng. Nó làm hiện khởi sự thực hành sai lầm, hoặc được hiểu là đối nghịch với sự thực hành đúng đắn, nên có sự thể hiện là sự thực hành sai lầm. Đối với người nào mà nó sanh khởi, nó làm cho mù quáng, đó là bóng tối; nó hiện khởi như vậy, nên có sự thể hiện là bóng tối.

481. Micchāti dhammasabhāvassa viparītaṃ, niccāditoti attho. Ayoniso abhiniveso anupāyābhiniveso uppathābhiniveso. Dhammasabhāvaṃ [Pg.150] atikkamitvā parato āmasanaṃ parāmāso. Viparītaggāhavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 203; 3.27-29) abhinivisanaṃ micchābhiniveso.

481. “Tà” (micchā) có nghĩa là trái ngược với bản chất của các pháp, tức là (thấy) theo cách thường hằng v.v... Sự cố chấp không như lý (ayoniso abhiniveso) là sự cố chấp sai phương pháp (anupāyābhiniveso), sự cố chấp sai đường lối (uppathābhiniveso). Sự sờ mó một cách sai lầm sau khi đã vượt qua bản chất của các pháp là sự chấp thủ (parāmāso). Do năng lực của sự nắm giữ sai lầm mà cố chấp rằng “chỉ có điều này là sự thật, điều khác là vô ích”, đó là sự cố chấp sai lầm (micchābhiniveso).

482. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccaṃ. Avūpasamoti asannisinnaappasannabhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Bhantattanti paribbhamanākāraṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ. Akusaladhammānaṃ ekantanihīnatāya ‘‘akusalabhāvena ca lāmakatta’’nti vuttaṃ.

482. Pháp nào mà do năng lực của nó, tâm trở nên phóng dật, hoặc các pháp tương ưng với nó (cũng trở nên phóng dật), pháp đó là phóng dật (uddhaccaṃ). “Không an tịnh” (avūpasamo) là nói đến trạng thái không lắng đọng, không trong sáng. “Phận sự là không ổn định” (anavaṭṭhānarasaṃ) là chức năng dao động. “Trạng thái quay cuồng” (bhantattaṃ) là trạng thái xoay vần. Trong câu “sự không an tịnh của tâm” (cetaso avūpasame), đây là cách dùng vị trí cách (bhumma) với ý nghĩa mục đích, hoặc đối tượng là nhân của sự không an tịnh được gọi là “sự không an tịnh” (avūpasamo). Do bản chất hoàn toàn thấp kém của các pháp bất thiện, nên có câu nói “và do là trạng thái bất thiện nên nó là xấu xa”.

483. Thinamiddhamettha aniyataṃ, na mānādīti thinamiddhassa aniyatatā ca ettha dutiyacitte paṭhamākusalato viseso.

483. Ở đây, hôn trầm và thụy miên là bất định, chứ không phải ngã mạn v.v... Do đó, sự bất định của hôn trầm và thụy miên chính là điểm đặc biệt ở tâm thứ hai này so với tâm bất thiện thứ nhất.

Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ, tena yogato cittaṃ thinaṃ, tassa bhāvoti thinatā. Asamatthatāvighātavasena akammaññatā middhaṃ. Yasmā tato eva tena sampayuttadhammā medhitā vihatasāmatthiyā honti, tasmā ‘‘middhanatā middha’’nti vuttaṃ. Anussāhalakkhaṇanti ussāhapaṭipakkhalakkhaṇaṃ. Vīriyassa avanodanaṃ khipanaṃ vīriyāvanodanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanākārena paccupatiṭṭhati, tesaṃ vā saṃsīdanaṃ paccupaṭṭhapetīti saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Akammaññatālakkhaṇanti ettha kāmaṃ thinampi akammaññasabhāvameva, taṃ pana cittassa, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayamettha viseso. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’ti (dha. sa. 1162-1163) ca ādinā imesaṃ niddeso pavatto. Onahanaṃ viññāṇadvārānaṃ pidahanaṃ. Līnatā līnākāro ārammaṇaggahaṇe saṅkoco. Yasmā thinena cittasseva saṃhananaṃ hoti, middhena pana vedanādikkhandhattayassa viya rūpakāyassāpi, tasmā taṃ pacalāyikāniddaṃ paccupaṭṭhapetīti pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Arati pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca arocanā. Vijambhikā vijambhanasaṅkhātassa kāyaduṭṭhullassa kāraṇabhūtā saṃkilesappavatti. Arativijambhikādīsūti [Pg.151] ca ādi-saddena tandiādīnaṃ gahaṇaṃ. Nipphādetabbe payojane cetaṃ bhummavacanaṃ.

Trạng thái co rút do tình trạng chìm xuống vì không nỗ lực là hôn trầm (thina); do tương ưng với pháp ấy, tâm trở nên hôn trầm, trạng thái của nó là hôn trầm tính (thinatā). Sự không kham nhẫn do tình trạng mệt mỏi không có khả năng là thụy miên (middha). Bởi vì do chính pháp ấy, các pháp tương ưng bị tổn hại, bị hủy hoại năng lực, cho nên được gọi là "thụy miên (middha) vì nó làm tổn hại". Có trạng thái không nỗ lực tức là có trạng thái đối nghịch với sự nỗ lực. Sự loại bỏ, sự vứt bỏ tinh tấn là sự loại bỏ tinh tấn. Nó biểu hiện qua tướng trạng chìm xuống của các pháp tương ưng, hoặc làm cho sự chìm xuống của các pháp ấy biểu hiện, nên gọi là có sự chìm xuống làm biểu hiện. Ở đây, về câu "có trạng thái không kham nhẫn", thật vậy, hôn trầm cũng chính là có bản chất không kham nhẫn, nhưng hôn trầm ấy là (sự không kham nhẫn) của tâm, còn thụy miên là (sự không kham nhẫn) của ba uẩn thọ v.v... Đây là sự khác biệt ở đây. Thật vậy, trong Pāḷi, sự giải thích về hai pháp này đã được tiến hành bắt đầu bằng câu "Ở đây, thế nào là hôn trầm? Đó là sự không lành mạnh, sự không kham nhẫn của tâm. Ở đây, thế nào là thụy miên? Đó là sự không lành mạnh, sự không kham nhẫn của thân" (Dhs. 1162-1163). Sự bao trùm là sự che đậy các cửa của thức. Sự co rút là tướng trạng co rút, sự co lại trong việc nắm bắt đối tượng. Bởi vì do hôn trầm chỉ có sự co rút của tâm, còn do thụy miên thì có (sự co rút) của cả thân sắc cũng như của ba uẩn thọ v.v..., cho nên, pháp ấy làm cho sự ngủ gật biểu hiện, vì vậy được gọi là có sự ngủ gật làm biểu hiện. Bất lạc (arati) là sự không ưa thích trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng. Duỗi đờ (vijambhikā) là sự sinh khởi của phiền não, là nguyên nhân của sự nặng nề của thân được gọi là sự duỗi đờ. Và trong câu "arati-vijambhikā-ādi-su", bằng từ "ādi" (v.v...), sự lười biếng (tandi) v.v... được bao gồm. Và đây là cách dùng sở thuộc cách với ý nghĩa mục đích cần được hoàn thành.

Avasesā soḷasa. Māno panettha aniyato hoti, tena saddhiṃ sattaraseva honti. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha catukkhattuṃ kāmarāgena, tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgoti tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanāti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) tathā ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā 3.4.1) vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti (paṭṭhā. 3.4.1) ca evamāgatāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā. Bhavarāgamūlikā ca na siyā. Evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhena. Dasavidhāva ca dassitāti. Seyyādivasena uccato namanaṃ unnati. Unnamanavaseneva saṃpaggaharaso. Na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussahanavasena. Omānassāpi attānaṃ avaṃ katvā gahaṇampi sampaggahaṇavasenevāti daṭṭhabbaṃ. Ketu vuccati accuggatadhajo, idha pana ketu viyāti ketu, uḷāratamādibhāvo. Taṃ ketubhāvasaṅkhātaṃ ketuṃ kāmetīti ketukamyaṃ, cittaṃ. Yassa dhammassa vasena ketukamyaṃ, sā ketukamyatā. ‘‘Aha’’nti pavattanato mānassa diṭṭhisadisī pavattīti so diṭṭhiyā saddhiṃ ekacittuppāde na pavattati, attasinehasannissayo cāti āha ‘‘diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno’’ti.

Mười sáu pháp còn lại. Ở đây, mạn là bất định, cùng với nó chỉ có mười bảy pháp. Thật vậy, trong bộ Patthāna, ở câu "Do duyên kiết sử pháp, kiết sử pháp sanh khởi vì nhân duyên", (trong số các kiết sử) tham dục giới Dục (đến) bốn lần, sân (đến) ba lần, còn mạn, hoài nghi, và tham ái trong cõi Hữu, ba pháp này mỗi pháp đến một lần. Như vậy, sự tương quan của các kiết sử với các kiết sử có mười loại. Trong mười loại tương quan đã được chỉ ra đó, sau khi nói "Do duyên tham dục kiết sử, mạn kiết sử và vô minh kiết sử (sanh khởi)", (lại nói) "Do duyên tham dục kiết sử, vô minh kiết sử (sanh khởi)"; tương tự, sau khi nói "Do duyên mạn kiết sử, tham ái trong cõi Hữu kiết sử và vô minh kiết sử (sanh khởi)", (lại nói) "Do duyên tham ái trong cõi Hữu kiết sử, vô minh kiết sử (sanh khởi)". Trạng thái bất định của mạn đã được làm sáng tỏ bởi các sự tương quan đã đến như vậy. Thật vậy, nếu mạn là nhất định, thì sự sinh khởi của tham dục giới Dục mà không có mạn sẽ không xảy ra, tương tự đối với tham ái trong cõi Hữu. Khi như vậy, trong bộ Patthāna, sự tương quan với tham dục giới Dục sẽ không có bốn lần, mà chỉ có ba lần. Và sự tương quan lấy tham ái trong cõi Hữu làm gốc cũng sẽ không có. Và như vậy, sự tương quan của các kiết sử với các kiết sử sẽ có tám loại, chứ không phải mười loại. Nhưng đã được chỉ ra là có mười loại. Sự vươn lên cao do (so sánh) hơn v.v... là sự kiêu ngạo (unnati). Có phận sự nâng đỡ chính là do sự vươn lên, không phải (nâng đỡ) theo cách nỗ lực cao độ trong việc hoàn thành các công việc này kia như tinh tấn. Cần phải hiểu rằng ngay cả việc chấp thủ bằng cách tự hạ mình của mạn ti liệt cũng chính là do sự nâng đỡ. Ngọn cờ được dựng lên rất cao được gọi là ketu, nhưng ở đây, vì nó giống như ngọn cờ, nên gọi là ketu, tức là trạng thái cao quý nhất v.v... Mong muốn ngọn cờ đó, được gọi là trạng thái như ngọn cờ, nên gọi là ketukamyam (sự mong muốn ngọn cờ); (đây là) tâm. Do pháp nào mà có sự mong muốn ngọn cờ, pháp đó là ketukamyatā. Vì sinh khởi với ý niệm "ta là", sự sinh khởi của mạn tương tự như tà kiến, nên nó không sinh khởi cùng với tà kiến trong cùng một sát-na tâm, và nó có sự yêu mến bản thân làm nơi nương tựa, nên (Ngài) đã nói "có tham không tương ưng tà kiến làm nhân cần thiết".

Etthāpi cāti ca-saddena thinamiddhaṃ ākaḍḍhati.

Trong câu "etthāpi ca", bằng từ "ca", hôn trầm và thụy miên được kéo vào.

485. Dussantīti byāpajjanti. Caṇḍikkaṃ kujjhanaṃ. Attano pavattiākāravasena, virūpasaṃsappanakaaniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavasena ca visappanaraso. Kāyassa [Pg.152] vijjhattabhāvāpādanato attano nissayadahanaraso. Dussanaṃ attano, parassa ca upabhogaphalakālesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabboti sabbena sabbaṃ aggahetabbataṃ dasseti.

485. "Dussanti" có nghĩa là bị hủy hoại. Sự hung dữ là sự tức giận. Nó có phận sự lan tỏa do tướng trạng sinh khởi của chính nó và do việc làm phát sinh các sắc không mong muốn, lan tỏa một cách xấu xí. Nó có phận sự thiêu đốt nơi nương tựa của chính nó do việc làm cho thân bị thiêu đốt. Sự hủy hoại chính mình và người khác, do không được mong muốn trong thời gian hưởng thụ và thời gian kết quả, cần được xem như nước tiểu thối trộn lẫn với chất độc; (ví dụ này) cho thấy rằng nó hoàn toàn không nên được chấp nhận.

486. Yaṃ parasampattīsu issākaraṇaṃ, sā issāti dassento āha ‘‘issāyanā issā’’ti. Usūyanaṃ asahanaṃ. Tatthevāti parasampattīsu eva. Abhiratipaṭipakkhabhūtaṃ issāya kiccaṃ, na abhiratiyā abhāvamattanti āha ‘‘anabhiratirasā’’ti.

486. Để chỉ ra rằng "việc ganh tỵ đối với tài sản của người khác, đó là tật đố (issā)", Ngài nói "sự ganh tỵ là tật đố". Sự ganh tỵ là sự không thể chịu đựng. "Tattheva" có nghĩa là chính trong tài sản của người khác. Chức năng của tật đố là đối nghịch với sự hoan hỷ, không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của hoan hỷ, nên Ngài nói "có phận sự không hoan hỷ".

487. Maccharayogena ‘‘maccharī’’ti pavattamānaṃ maccharisaddaṃ gahetvā āha ‘‘maccharabhāvo macchariya’’nti. Niruttinayena pana mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariyanti porāṇā. Taṃ macchariyaṃ vuccamānāni lakkhaṇādīni pariyādāya tiṭṭhati. Saṅkocanapaccupaṭṭhānanti attasampattīnaṃ parehi asādhāraṇabhāvakaraṇena saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā. Attasampatti āvāsādi.

487. Lấy từ "macchari" (người bỏn xẻn) được hình thành với ý nghĩa "do tương ưng với sự bỏn xẻn", Ngài nói "trạng thái bỏn xẻn là sự bỏn xẻn (macchariya)". Nhưng theo phương pháp từ nguyên học, các vị cổ sư nói: "Mong rằng điều tuyệt vời này đừng thuộc về người khác, mong rằng nó chỉ thuộc về ta", đó là sự bỏn xẻn (macchariya). Sự bỏn xẻn đó tồn tại bao gồm cả các trạng thái v.v... sẽ được nói đến. "Có sự co rút làm biểu hiện" có nghĩa là có sự co rút làm biểu hiện bằng cách làm cho tài sản của mình không chung chạ với người khác. Sự diễn tiến theo cách cay đắng là sự che giấu cay đắng. Tài sản của mình là trú xứ v.v...

488. Kukatanti ettha akatampi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Tathā hi vakkhati ‘‘katākatānusocanarasa’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ, sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ taṃsahacaritatāya idha ‘‘kukata’’nti gahetvā ‘‘tassa bhāvo kukkucca’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pacchā anutāpanaṃ vibādhanaṃ pacchānutāpo. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro. Parāyattatāhetutāya dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya kusale pavattituṃ sakkoti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti taṃ dāsabyaṃ viya hotīti.

488. Ở đây, trong từ ‘kukata’, việc chưa làm cũng là việc làm sai trái. Thật vậy, có những người nói rằng: “Việc gì mà ta chưa làm, việc đó là việc làm sai trái”. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “có trạng thái là hối tiếc về việc đã làm và chưa làm”. Như vậy, việc ác đã làm và việc thiện chưa làm được gọi là kukata (việc làm sai trái); nhưng tâm sanh khởi do năng lực hối hận, lấy đó làm đối tượng, do trạng thái đồng sanh với nó, ở đây được lấy với nghĩa là ‘kukata’, nên hiểu rằng đã được nói: “trạng thái của nó là kukkucca (hối quá)”. Sự ăn năn, dằn vặt về sau là hối tiếc (pacchānutāpo). Sự hồi tưởng một cách sai khác do năng lực hối tiếc về việc ác đã làm và việc thiện chưa làm, vốn đặc biệt bởi phương diện đã làm và chưa làm, đã diễn ra như thế nào, là sự hối hận (vippaṭisāro). Nên hiểu rằng nó giống như thân phận nô lệ do là nhân của sự lệ thuộc vào người khác. Thật vậy, ví như khi có thân phận nô lệ, người nô lệ bị lệ thuộc vào người khác, cũng vậy, khi có hối quá, người có hối quá (cũng bị lệ thuộc). Thật vậy, người ấy không thể tự mình sanh khởi trong thiện pháp. Hoặc là, do sự lệ thuộc vào việc hối tiếc về điều ác đã làm và điều thiện chưa làm, người có hối quá trở nên lệ thuộc do năng lực của cả hai điều ấy, vì vậy nó giống như thân phận nô lệ.

Aniyatesu issādīsu thinamiddhasambhavova cāti ca-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

Trong các pháp bất định như ganh tỵ v.v..., nên đem từ ‘ca’ đến và liên kết rằng: “và chỉ có sự sanh khởi của hôn trầm thụy miên”.

490. Pavattiṭṭhitimattoti [Pg.153] khaṇaṭṭhitimatto. ‘‘Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viyā’’ti hi evaṃ vuttacittaṭṭhiti viya santānaṭṭhitiyā paccayo bhavituṃ asamattho nicchayābhāvena asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya pavattiṭṭhitimatto. Tenāha ‘‘dubbalo samādhī’’ti. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā vicikicchāya cikicchābhāvatoti tadatthamattaṃ dasseti. ‘‘Evaṃ nu kho, nanu kho’’tiādinā saṃsappanavasena setīti saṃsayo. Kampanarasāti nānārammaṇe cittassa kampanakiccā. Uddhaccañhi attanā gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanavasena pavattati. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiṃyeva ārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, nanu kho, idaṃ nu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe kampanaṃ hotīti. Anicchayaṃ dveḷhakaṃ paccupaṭṭhapetīti anicchayapaccupaṭṭhānā. Anekaṃsassa ārammaṇe nānāsabhāvassa gahaṇākārena paccupatiṭṭhatīti anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā.

490. ‘Chỉ tồn tại trong sự sanh khởi’ có nghĩa là chỉ tồn tại trong sát-na. Thật vậy, giống như sự an trú của tâm đã được nói như là “giống như sự đứng yên của ngọn đèn ở nơi không có gió”, nó không có khả năng trở thành nhân cho sự an trú theo dòng tương tục, do không an trú vững chắc vì không có sự quyết định, do chỉ là nhân cho sự sanh khởi của tâm, nên nó chỉ tồn tại trong sự sanh khởi. Do đó, ngài nói: “định yếu ớt”. “Không còn sự chữa trị” được nói do sự khó khăn trong việc chữa trị, chứ không phải do hoàn toàn không có cách chữa trị cho hoài nghi, ngài chỉ trình bày ý nghĩa đó. Do nó xảy ra theo cách di chuyển qua lại với các câu như “Có phải thế chăng? Không phải thế chăng?”, nên gọi là hoài nghi (saṃsayo). Có trạng thái rung động là do có phận sự làm cho tâm rung động trong nhiều đối tượng. Thật vậy, phóng dật chỉ đứng trong phương diện đã được tự mình nắm bắt rồi quay cuồng, do đó nó diễn tiến theo cách dao động chỉ trong một đối tượng duy nhất. Còn hoài nghi, mặc dù sanh khởi chỉ trong một đối tượng duy nhất như sắc v.v..., tuy nhiên nó trông chờ một phương diện khác cần nắm bắt với các câu hỏi “Có phải thế chăng? Không phải thế chăng? Có phải cái này chăng? Có phải cái khác chăng?”, do đó có sự rung động trong nhiều đối tượng. Nó làm hiện khởi sự không quyết định, sự phân vân, do đó có sự hiện khởi là không quyết định. Nó hiện khởi với phương thức nắm bắt các bản chất khác nhau trong một đối tượng không chắc chắn, do đó có sự hiện khởi là nắm bắt nhiều phương diện.

491. Sattārammaṇattāti sattapaññattiārammaṇattā. Nanu ca paññattiārammaṇāpi vipākā hontīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā’’ti. Viratiyopi vipākesu na santīti etthāpi nanu kesuci vipākesu viratiyopi santīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘pañca sikkhāpadā kusalāyevāti hi vutta’’nti, tena lokiyavipākesu viratiyo na santīti dasseti.

491. ‘Do có chúng sanh làm đối tượng’ có nghĩa là do có chúng sanh chế định làm đối tượng. Nhắm đến câu chất vấn: “Chẳng phải các tâm quả cũng có chế định làm đối tượng hay sao?”, ngài nói: “Thật vậy, các tâm quả Dục giới chỉ có đối tượng nhỏ hẹp”. Ở đây, trong câu “Các sở hữu từ bỏ cũng không có trong các tâm quả”, tác ý đến câu chất vấn: “Chẳng phải trong một số tâm quả cũng có các sở hữu từ bỏ hay sao?”, ngài nói: “Thật vậy, đã được nói rằng năm học giới chỉ là thiện”, qua đó, ngài trình bày rằng trong các tâm quả hiệp thế, không có các sở hữu từ bỏ.

Tesanti rūpāvacarādivipākaviññāṇānaṃ. Janetabbajanakasambandhe hi idaṃ sāmivacanaṃ.

Từ ‘tesaṃ’ có nghĩa là của các thức quả Sắc giới v.v... Thật vậy, đây là sở thuộc cách trong mối quan hệ giữa cái được sanh (quả) và cái làm sanh (nhân).

492. Teti te ahetukakiriyasaṅkhārā. Tattha kusalavipākamanodhātusampayuttehi samānā ahetukakiriyamanodhātusampayuttā, somanassasahagatasantīraṇasampayuttehi samānā hasituppādasampayuttā, upekkhāsahagatasantīraṇasampayuttehi samānā voṭṭhabbanasampayuttāti imamatthaṃ dassentena ‘‘kusala…pe… samānā’’ti vatvā tato labbhamānaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘manoviññāṇadhātudvaye panā’’tiādi vuttaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti ‘‘vīriyantaṃ bala’’nti katvā.

492. Từ ‘te’ có nghĩa là những hành vô nhân duy tác ấy. Trong số đó, các hành tương ưng với ý giới duy tác vô nhân thì tương đồng với các hành tương ưng với ý giới quả thiện; các hành tương ưng với tâm sanh tiếu thì tương đồng với các hành tương ưng với tâm quan sát câu hành hỷ; các hành tương ưng với tâm hướng môn thì tương đồng với các hành tương ưng với tâm quan sát câu hành xả. Trong khi trình bày ý nghĩa này, sau khi nói “tương đồng với… thiện…”, để trình bày sự khác biệt có được từ đó, câu “Còn trong hai ý thức giới…” đã được nói. Do có sự hiện hữu của cần, định đạt đến sức mạnh, do nghĩ rằng “lực có cần làm tận cùng”.

Samucchedaviratīhi [Pg.154] eva arahantānaṃ viramanakiccassa niṭṭhitattā kiriyacittesu viratiyo na santīti āha ‘‘ṭhapetvā viratiyo’’ti. Kāmāvacarasahetukakiriyasaṅkhārānaṃ kāmāvacarakusalehi viratikato viseso atthi, mahaggatesu pana tādisopi natthīti āha ‘‘sabbākārenapī’’ti, dhammato, ārammaṇato, pavattiākāratoti sabbapakārenapīti attho.

Do phận sự từ bỏ của các bậc A-la-hán đã được hoàn tất chỉ bằng các sở hữu từ bỏ đoạn tuyệt, nên trong các tâm duy tác không có các sở hữu từ bỏ, do đó ngài nói: “ngoại trừ các sở hữu từ bỏ”. Đối với các hành duy tác Dục giới hữu nhân, có sự khác biệt so với các hành thiện Dục giới do các sở hữu từ bỏ tạo ra; nhưng trong các hành đáo đại, ngay cả sự khác biệt như vậy cũng không có, do đó ngài nói: “về mọi phương diện”, có nghĩa là về mọi phương diện, tức là về pháp (tương ưng), về đối tượng, và về phương thức sanh khởi.

Iti saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về đề mục của chương tường thuật chi tiết trong hành uẩn.

Atītādivibhāgakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương phân tích quá khứ v.v...

Abhidhammantogadhampi suttantabhājanīyaṃ suttantanayo eva, ekantaabhidhammanayo pana abhidhammabhājanīyanti āha ‘‘abhidhamme padabhājanīyanayenā’’ti.

Mặc dù bao gồm trong Vi Diệu Pháp, phần phân tích theo Kinh tạng chỉ là phương pháp của Kinh tạng; còn phương pháp thuần túy của Vi Diệu Pháp là phần phân tích theo Vi Diệu Pháp, do đó ngài nói: “theo phương pháp của phần phân tích các từ trong Vi Diệu Pháp”.

493. Bhagavatā pana evaṃ khandhā vitthāritāti sambandho. Tasmā imāyapi pāḷiyā vasena khandhānaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāmāti adhippāyo. Yaṃ kiñcīti ettha yanti sāmaññena aniyamadassanaṃ. Kiñcīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ. Ubhayenāpi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā gaṇhātīti āha ‘‘anavasesapariyādāna’’nti. Evaṃ pana aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ aticca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ rūpanti vuttanti dassento ‘‘rūpanti atippasaṅganiyamana’’nti āha. Yaṃ kiñcīti ca yaṃ-saddaṃ ekaṃ padaṃ, sanipātaṃ kiṃ-saddañca ekaṃ padanti gahetvā aniyamekatthadīpanato ‘‘padadvayenāpī’’ti vuttaṃ. Assāti rūpassa. Atītādinā vibhāgaṃ ārabhati atītānāgatapaccuppannantiādinā.

493. Trong câu "yaṃ kiñci", từ "yaṃ" trình bày một cách tổng quát và không xác định. Từ "kiñci" trình bày một cách không xác định sau khi đã đề cập đến sự khác biệt về loại. Bằng cả hai từ, nó bao trùm và nắm giữ tất cả những gì thích hợp để được chỉ định bằng trung tính, dù là quá khứ... cho đến... dù ở gần, dù ít hay nhiều, dù thế nào hay thế kia. Vì vậy, ngài nói "sự thâu tóm không còn sót lại". Lại nữa, khi thấy có sự áp dụng lan rộng đến các pháp khác cũng được chỉ định bằng trung tính, để giới hạn sự áp dụng quá rộng đó do đã vượt quá ý nghĩa được chủ định ở đây, ngài đã nói "rūpaṃ". Để chỉ rõ điều này, ngài nói: "'rūpaṃ' là để giới hạn sự áp dụng quá rộng". Và trong câu "yaṃ kiñci", xem "yaṃ-sadda" là một từ và "kiṃ-sadda" là một từ, vì nó chỉ ra một ý nghĩa bất định duy nhất, nên được nói là "bằng cả hai từ". "Assā" có nghĩa là "của sắc". Ngài bắt đầu sự phân chia bằng (các từ) quá khứ v.v... với (câu) "quá khứ, vị lai, hiện tại" v.v...

494. Addhāsantatisamayakhaṇavasenāti ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle addhā-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. Tathā hi bhaddekarattasuttepi ‘‘atītaṃ nānvāgameyyā’’tiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276, 277) addhāvaseneva atītādibhāvo vutto. ‘‘Tayome, [Pg.155] bhikkhave, addhā, katame tayo? Atīto addhā anāgato addhā paccuppanno addhā’’ti (dī. ni. 3.305; itivu. 63) pana paramatthato paricchijjamāno addhā niruttipathasuttavasena khaṇaparicchinno vutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ…pe… pātubhūtaṃ. Atthīti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā, tato pubbe, pacchā ca atītānāgatatā vuttā. Tadaññasuttesu pana yebhuyyena cutipaṭisandhiparicchinno atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi ‘‘addhāvasenā’’ti vutto.

494. Trong câu "theo phương diện thời kỳ, dòng tương tục, thời điểm và sát-na", ở đây, từ "addhā" (thời kỳ) được dùng để chỉ khoảng thời gian được phân định bởi tử và tái tục. Điều này được biết đến qua kinh bắt đầu bằng câu "ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ". Thật vậy, trong kinh Bhaddekaratta cũng vậy, trạng thái quá khứ v.v... được nói đến chính là theo phương diện thời kỳ qua câu bắt đầu bằng "atītaṃ nānvāgameyya". Tuy nhiên, trong kinh "Này các Tỳ khưu, có ba thời kỳ này. Thế nào là ba? Thời kỳ quá khứ, thời kỳ vị lai, thời kỳ hiện tại", thời kỳ được phân định theo nghĩa tối hậu lại được nói là được phân định bằng sát-na theo kinh Niruttipatha. Vì ở đó, trạng thái hiện tại của pháp đang hiện hữu được nói đến qua câu "Này các Tỳ khưu, sắc nào đã sanh... đã hiện khởi. 'Có' là tên gọi của nó", và trạng thái quá khứ và vị lai được nói đến là trước và sau đó. Nhưng trong các kinh khác, phần lớn thời kỳ quá khứ v.v... được nói đến là thời kỳ được phân định bởi tử và tái tục. Do đó, chính thời kỳ đó cũng được nói đến ở đây là "theo phương diện thời kỳ".

Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ, uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccatīti sabhāgautuno anekattā eka-ggahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. Ekavīthiekajavanasamuṭṭhānanti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. Santatisamayakathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā. Janako hetu, upathambhako paccayo, tesaṃ uppādanaṃ, upatthambhanañca kiccaṃ. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ, pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ, kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ, āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa, cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ, upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ utuādīnaṃ sabhāgavisabhāgatāsambhavato taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgo vutto, kammassa pana ekabhavanibbattakassa sabhāgavisabhāgatā natthīti taṃsamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ santativasena atītādivibhāgaṃ avatvā upatthambhakavaseneva vutto. Yadā pana liṅgaparivattanaṃ hoti, tadā balavatā akusalena purisaliṅgaṃ antaradhāyati, dubbalena kusalena itthiliṅgaṃ pātubhavati. Dubbalena ca akusalena itthiliṅgaṃ antaradhāyati, balavatā kusalena purisaliṅgaṃ pātubhavatīti kammasamuṭṭhānarūpānampi attheva visabhāgatāti tesampi santativasena atītādivibhāgo sambhavati, so pana na sabbakālikoti na gahito.

Cái lạnh là phần tương đồng của cái lạnh, cũng vậy, cái nóng là (phần tương đồng) của cái nóng. Nhưng cái lạnh hay cái nóng nào tụ lại trong thân, diễn tiến theo dòng tương tục, không thiếu không thừa, có một trạng thái duy nhất, thì được gọi là một nhiệt (utu). Do tính đa dạng của nhiệt tương đồng, nên mới dùng từ "một". Đối với vật thực cũng vậy. "Sanh từ một lộ trình, một tốc hành tâm" được nói theo phương diện năm môn và ý môn thứ sáu. Phần luận về dòng tương tục và thời điểm được trình bày trong các sách Chú giải nhằm mang lại lợi ích cho các hành giả tu tập minh sát. Tác nhân sanh khởi là nhân (hetu), tác nhân nâng đỡ là duyên (paccayo); sự sanh khởi và sự nâng đỡ là phận sự của chúng. Giống như (phận sự của) hạt giống là làm sanh khởi mầm non, và (phận sự của) đất v.v... là nâng đỡ mầm non đó; (phận sự của) nghiệp là làm sanh khởi sắc do nghiệp tạo và quả (tâm), và (phận sự của) vật thực v.v... là nâng đỡ chúng. Cũng vậy, phận sự của các tác nhân sanh khởi (là các duyên như nghiệp, vô gián v.v...) và của các tác nhân nâng đỡ (là câu sanh, tiền sanh, hậu sanh) đối với mỗi một tổng hợp sắc (kalāpa) và mỗi một tâm sanh khởi cần được áp dụng tùy theo sự thích hợp. Như vậy, do có khả năng tương đồng và bất tương đồng của nhiệt v.v..., sự phân chia quá khứ v.v... đối với các sắc sanh từ chúng được nói theo phương diện dòng tương tục. Còn đối với nghiệp tạo ra một kiếp sống, không có sự tương đồng và bất tương đồng. Do đó, đối với các sắc sanh từ nghiệp ấy, sự phân chia quá khứ v.v... không được nói theo phương diện dòng tương tục, mà chỉ được nói theo phương diện của tác nhân nâng đỡ. Tuy nhiên, khi có sự chuyển đổi giới tính, lúc đó do nghiệp bất thiện mạnh, nam căn biến mất; do nghiệp thiện yếu, nữ căn xuất hiện. Và do nghiệp bất thiện yếu, nữ căn biến mất; do nghiệp thiện mạnh, nam căn xuất hiện. Do đó, ngay cả đối với các sắc do nghiệp sanh cũng có sự bất tương đồng. Vì vậy, đối với chúng, sự phân chia quá khứ v.v... theo phương diện dòng tương tục cũng có thể xảy ra. Nhưng vì điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra, nên không được đề cập đến.

Taṃtaṃsamayanti ekamuhuttādiko so so samayo etassāti taṃtaṃsamayaṃ, rūpaṃ, taṃtaṃsamayavantanti attho.

"Taṃtaṃsamayaṃ" (thuộc thời điểm này hay thời điểm khác) có nghĩa là: thời điểm này hay thời điểm khác, chẳng hạn như một khoảnh khắc (muhutta) v.v..., thuộc về sắc này. (Nghĩa là) sắc. Ý nghĩa là "sắc có thời điểm này hay thời điểm khác".

Tato [Pg.156] pubbeti tato khaṇattayassa pariyāpattito pubbe. Anuppannattā anāgataṃ. Pacchāti tato pacchā. Khaṇattayaṃ atikkantattā atītaṃ. Yassa hetukiccaṃ, paccayakiccañca niṭṭhitattā atikkantaṃ, taṃ atītaṃ uppādakkhaṇe hetukiccaṃ, uppannaphalattā niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ, phassādīnaṃ phusanādikañca attano kiccaṃ sakiccaṃ, sakiccassa karaṇakkhaṇo sakiccakkhaṇo, saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so sakiccakkhaṇo, tasmiṃ khaṇe paccuppannaṃ. Ettha ca khaṇādikathāyaṃ ‘‘tato pubbe anāgataṃ, pacchā atīta’’nti vacanaṃ addhādīsu viya bhedābhāvato nippariyāyaṃ. Addhādivasena hi aññeva dhammā atītā aññe anāgatā aññe paccuppannā labbhanti, khaṇādivasena pana natthi dhammato bhedo, kālato eva bhedo. Uppādato pubbe anāgato, khaṇattaye vattamāno, tato paraṃ atītoti nippariyāyā, addhāpaccuppannādi viya kenaci pariyāyena atītamanāgatanti ca vattabbatābhāvato.

"Trước đó" có nghĩa là trước khi được bao gồm trong ba sát-na. Vì chưa sanh khởi nên gọi là vị lai. "Sau đó" có nghĩa là sau thời điểm đó. Vì đã vượt qua ba sát-na nên gọi là quá khứ. Pháp nào có phận sự của nhân và phận sự của duyên đã trôi qua vì đã hoàn tất, pháp đó là quá khứ. Cần phải hiểu rằng, trong sát-na sanh, phận sự của nhân đã hoàn tất vì quả của nó đã sanh. Phận sự của duyên có trong cả ba sát-na. Phận sự của chính mình, như là nâng đỡ v.v... của địa đại v.v..., và tiếp xúc v.v... của xúc v.v..., được gọi là "sakiccaṃ" (có phận sự riêng). Sát-na thực hiện phận sự riêng của mình là "sakiccakkhaṇo" (sát-na có phận sự). Hoặc "sakiccaṃ" là "cùng với phận sự". Sát-na nào mà sắc hay danh có phận sự riêng của nó, sát-na đó là "sakiccakkhaṇo". Trong sát-na đó, nó là hiện tại. Và ở đây, trong phần luận về sát-na v.v..., câu nói "trước đó là vị lai, sau đó là quá khứ" là một cách nói trực tiếp (nippariyāyaṃ), vì không có sự khác biệt (về bản thể pháp) như trong trường hợp thời kỳ v.v... Thật vậy, theo phương diện thời kỳ v.v..., các pháp quá khứ, các pháp vị lai, và các pháp hiện tại được nhận thức là những pháp khác nhau. Nhưng theo phương diện sát-na v.v..., không có sự khác biệt về phương diện pháp, chỉ có sự khác biệt về phương diện thời gian. Trước khi sanh là vị lai, đang tồn tại trong ba sát-na là hiện tại, sau đó là quá khứ. Do đó, đây là cách nói trực tiếp, vì không có khả năng nói là "quá khứ" hay "vị lai" theo một cách nói gián tiếp nào đó như trường hợp hiện tại của thời kỳ v.v...

495. Heṭṭhā vuttaṃ ajjhattikabāhirabhedaṃ sandhāya ‘‘vuttanayo evā’’ti vatvā tena aparitussamānena yadipi tattha ajjhattameva ajjhattikanti saddattho labbhati, tathāpi attheva ajjhattaajjhattikasaddānaṃ, bahiddhābāhirasaddānañca aññamaññaṃ atthabhedo. Tathā hi ajjhattikasaddo saparasantānikesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhirasaddo viya pavattati, ajjhattasaddo pana tassa tassa sattassa sasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesu bahiddhāsaddo viya pavattati. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha idhāti imasmiṃ suttantanaye. Niyakajjhattampi na pubbe vuttaajjhattikameva, parapuggalikampi na pubbe vuttabāhiramevāti adhippāyo.

495. Vị ấy (chú giải sư) đã nói: "Chính là phương pháp đã được nói đến" nhằm ám chỉ sự phân biệt nội phần và ngoại phần đã được nói ở dưới, do không hài lòng với điều ấy, (vị ấy nói tiếp). Mặc dù ở đây, ý nghĩa của từ ngữ "chính cái bên trong là nội phần (ajjhattika)" có thể được chấp nhận, tuy nhiên, vẫn có sự khác biệt về ý nghĩa giữa các từ ajjhatta và ajjhattika, và giữa các từ bahiddhā và bāhira. Thật vậy, từ ajjhattika (nội phần) được áp dụng cho nhãn căn v.v... trong dòng tương tục của tự thân và của người khác, giống như từ bāhira (ngoại phần) được áp dụng cho sắc trần v.v... Nhưng từ ajjhatta (bên trong) chỉ được áp dụng cho nhãn căn, sắc trần v.v... trong chính dòng tương tục của chúng sinh đó, giống như từ bahiddhā (bên ngoài) được áp dụng cho những gì khác với cái đó. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa ấy, câu bắt đầu bằng "apicā" (hơn nữa) đã được nói đến. Ở đây, "idhā" (ở đây) có nghĩa là trong phương pháp của kinh này. Ý định là: Cái bên trong của chính mình (niyakajjhatta) không chỉ là cái nội phần (ajjhattika) đã được nói trước đây, và cái thuộc về người khác (parapuggalika) cũng không chỉ là cái ngoại phần (bāhira) đã được nói trước đây.

496. Hīnapaṇītabhedo pariyāyato, nippariyāyato ca veditabboti sambandho. Tadeva sudassīnaṃ rūpaṃ. Yatthāti yasmiṃ ārammaṇabhūte. Yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato. Yaṃ kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato. Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati, na iṭṭhe, evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭhe eva uppajjati, na aniṭṭhe. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

496. Mối liên hệ là: "Sự phân biệt hạ liệt và cao thượng cần được hiểu theo cả nghĩa bóng (pariyāyato) và nghĩa đen (nippariyāyato)". Chính sắc ấy của các vị trời Sudassī (Thiện Kiến). "Yatthā" có nghĩa là "trong đối tượng nào". Đối tượng nào, sau khi lấy làm cảnh, tâm quả bất thiện sanh khởi, đối tượng ấy là hạ liệt vì là cảnh không đáng ưa thích. Đối tượng nào (làm sanh khởi) tâm quả thiện, đối tượng ấy là cao thượng vì là cảnh đáng ưa thích. Giống như quả bất thiện, tự nó không đáng ưa thích, chỉ sanh khởi trong cảnh không đáng ưa thích, không sanh khởi trong cảnh đáng ưa thích; cũng vậy, quả thiện, tự nó đáng ưa thích, chỉ sanh khởi trong cảnh đáng ưa thích, không sanh khởi trong cảnh không đáng ưa thích. Thật vậy, trong Chú giải đã nói rằng –

‘‘Akusalakammajavasena [Pg.157] aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā, kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva. Kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhamevā’’ti (vibha. aṭṭha. 6) ca.

"Do năng lực của sắc do nghiệp bất thiện sanh, năm dục trưởng dưỡng không đáng ưa thích đã được phân loại; nhưng không có cái gọi là sắc do nghiệp thiện sanh mà không đáng ưa thích, tất cả đều đáng ưa thích. Do năng lực của sắc do nghiệp thiện sanh, năm dục trưởng dưỡng đáng ưa thích đã được phân loại. Vì rằng không có cái gọi là sắc do nghiệp thiện sanh mà không đáng ưa thích, tất cả đều đáng ưa thích."

Tattha manāpānipi kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni santi, na pana tāni tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchanti. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, na ca vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti, tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhaṃ atthīti anuññātaṃ bhavissati, kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti.

Trong đó, có một số sắc khả ái như hình tướng của voi v.v... được sanh ra từ nghiệp bất thiện, nhưng chúng không trở thành nhân của sự an lạc cho chính những con voi ấy. Vì rằng, đối với chính chúng sinh đó, cái được tạo ra bởi nghiệp thiện do chính nó làm là duyên cho sự an lạc, và cái được tạo ra bởi nghiệp bất thiện là (duyên) cho sự đau khổ. Do đó, tính chất đáng ưa thích và không đáng ưa thích của các sắc do nghiệp sanh nên được áp dụng tùy theo chúng sinh đã tạo nghiệp. Trong đó, vì đã nói rằng "không có cái gọi là sắc do nghiệp thiện sanh mà không đáng ưa thích", và không nói rằng "không có cái gọi là sắc do nghiệp bất thiện sanh mà đáng ưa thích", do đó, sẽ được chấp nhận rằng có sắc do nghiệp bất thiện sanh nhưng tốt đẹp và đáng ưa thích đối với các chúng sinh khác. Còn sắc do nghiệp thiện sanh thì đáng ưa thích đối với tất cả.

Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti, manussā ca devatārūpaṃ passitvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hoti. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa ca iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā viññātuṃ, vipākaṃ pana na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu yujjati. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aniṭṭhā pañca kāmaguṇā’’ti, taṃ rūpādibhāvasāmaññato kāmaguṇasadisatāya taṃsadisesu tabbohārena vuttaṃ. Iṭṭhāneva hi rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti pāḷiyaṃ (ma. ni. 1.164-165, 177-178, 287; 2.155, 280; 3.57, 190; saṃ. ni. 5.30) vuttāni. Kāmaguṇavisabhāgā vā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive sivoti vohāro viya, sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇā eva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133). Atisayena pana kamanīyattā suttesu kāmaguṇāti iṭṭharūpādīni vuttāni.

Lại nữa, đối với một số loài bàng sanh, hình sắc của con người là không đáng ưa, do đó chúng vừa thấy đã bỏ chạy; và con người khi thấy hình sắc của chư thiên thì sợ hãi. Đối với họ, tâm quả sanh khởi lấy sắc đó làm cảnh cũng chính là quả thiện, nhưng do thiếu phước báu tương xứng nên họ không có sự hoan hỷ ở đó. Tuy nhiên, cũng như không có sắc không đáng ưa thích do nghiệp thiện sanh, cần phải hiểu rằng cũng không có sắc đáng ưa thích do nghiệp bất thiện sanh. Vì rằng, sắc do nghiệp bất thiện sanh của loài voi v.v... chỉ là đối tượng của tâm quả bất thiện của con người, còn sắc do nghiệp thiện sanh khởi trong dòng sinh tồn là đối tượng của tâm quả thiện. Tuy nhiên, có thể hiểu rằng do bị pha trộn với cảnh đáng ưa thích, một ít sắc do nghiệp bất thiện sanh sẽ không phải là nguyên nhân cho sự sanh khởi nhiều của tâm quả bất thiện. Nhưng vì "không thể lừa dối được quả (của nghiệp)", nên việc xác định cảnh đáng ưa thích và không đáng ưa thích theo năng lực của quả là rất hợp lý. Về câu đã nói "năm dục trưởng dưỡng không đáng ưa thích", điều đó được nói bằng thuật ngữ ấy cho những thứ tương tự, do sự tương đồng của chúng với dục trưởng dưỡng theo nghĩa chung là sắc pháp v.v... Vì trong Thánh điển Pāli, chỉ có sắc pháp v.v... đáng ưa thích mới được gọi là "dục trưởng dưỡng". Hoặc là, các sắc pháp v.v... không tương đồng với dục trưởng dưỡng được gọi là "dục trưởng dưỡng", giống như cách dùng từ "Siva" (thiện thần) cho một vị không phải là Siva. Hoặc là, tất cả các sắc pháp đáng ưa thích và không đáng ưa thích đều là dục trưởng dưỡng vì chúng là nền tảng cho ái dục. Vì đã được nói rằng: "Các sắc ở trên đời có hình tướng đáng yêu, hình tướng đáng hài lòng" v.v... Nhưng trong các kinh, các sắc pháp đáng ưa thích v.v... được gọi là "dục trưởng dưỡng" vì chúng cực kỳ đáng mong muốn.

Vuttanayamevāti [Pg.158] abhidesena lakkhaṇato dūrasantikaṃ dassitanti āha ‘‘okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā’’ti. Tattha kittakato paṭṭhāya rūpaṃ okāsavasena santike nāma, kittakato pana paṭṭhāya dūre nāma? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasa hatthā savanūpacāro nāma, tassa orato santike, parato dūre. Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti, santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti, na lakkhaṇato. Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti, dūre hontaṃ okāsatova hoti, na lakkhaṇato. ‘‘Upādāyupādāyā’’ti pana vuttattā attano rūpaṃ santike nāma, antokucchigatassāpi parassa dūre. Antokucchigatassa santike, bahi ṭhitassa dūreti evaṃ antogabbhapamukhapariveṇasaṅghārāmasīmāgāmakhettajanapadarajjasamuddacakkavāḷesu tadantogatabahigatānaṃ vasena dūrasantikatā veditabbā.

Do sự xa và gần về phương diện đặc tính đã được chỉ ra bằng cách diễn rộng "chính là phương pháp đã được nói đến", nên ngài đã nói: "Ở đây, sự xa và gần về phương diện không gian cũng cần được hiểu bằng cách tùy thuộc vào từng trường hợp". Trong đó, bắt đầu từ đâu thì sắc được gọi là gần về phương diện không gian, và bắt đầu từ đâu thì được gọi là xa? Đối với những người nói chuyện bình thường, mười hai hắc tay được gọi là tầm nghe (savanūpacāra); bên trong khoảng đó là gần, bên ngoài là xa. Trong đó, sắc vi tế khi ở xa thì xa cả về đặc tính lẫn không gian; nhưng khi ở gần thì chỉ gần về không gian, không gần về đặc tính. Sắc thô khi ở gần thì gần cả về đặc tính lẫn không gian; khi ở xa thì chỉ (xa) về không gian, không (xa) về đặc tính. Lại nữa, vì đã nói "tùy thuộc vào từng trường hợp" (upādāyupādāya), nên sắc của chính mình được gọi là gần, còn sắc của người khác, dù ở trong bụng, cũng là xa. Đối với người ở trong bụng thì là gần, đối với người đứng bên ngoài thì là xa. Cứ như vậy, sự xa và gần cần được hiểu tùy theo những gì ở bên trong và bên ngoài của: phòng trong, hiên trước, khuôn viên, tu viện, ranh giới (sīmā), làng, ruộng, xứ, quốc độ, đại dương, và thế giới luân hồi.

497. Tadekajjhanti taṃ ekajjhaṃ ekato. Abhisaṃyūhitvāti saṃharitvā, samūhaṃ vā katvā. Abhisaṅkhipitvāti saṅkhipitvā saṅkhepaṃ katvā. ‘‘Sabbampi rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotī’’ti iminā rūpakhandhasaddānaṃ samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha ‘‘na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthī’’ti.

497. Tadekajjhaṃ nghĩa là taṃ ekajjhaṃ (cái đó chung lại một chỗ), ekato (chung lại một chỗ). Abhisaṃyūhitvāti nghĩa là saṃharitvā (sau khi gom lại), hoặc samūhaṃ katvā (sau khi làm thành một khối). Abhisaṅkhipitvāti nghĩa là saṅkhipitvā (sau khi tóm thâu lại), saṅkhepaṃ katvā (sau khi làm cho tóm tắt). Bằng câu nói này: “Tất cả sắc… được chỉ ra”, ngài chỉ ra trạng thái là Trực chỉ phức hợp từ (samānādhikaraṇasamāsa) của các từ ‘rūpa’ (sắc) và ‘khandha’ (uẩn). Chính vì thế, ngài đã nói: “Thật vậy, không có cái gọi là sắc uẩn nào khác ngoài sắc”.

498. Rāsibhāvūpagamanena vedanākkhandhādayoti dassitā hontīti ānetvā sambandhitabbaṃ.

498. Cần phải đem (các từ) ‘dassitā honti’ (được chỉ ra) đến và liên kết (với câu trước) rằng: ‘Do sự đi đến trạng thái là một khối, (chúng được gọi là) thọ uẩn v.v…’.

Santativasena, khaṇādivasena cāti ettha addhāsamayavasena atītādivibhāgassa avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhā eva addhāvasena, samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā eva, adukkhamasukhā eva ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā, tena vedanāsamudāyo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana gayhamānā santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tathā paricchinditvā gahetabbato. Ekasantatiyaṃ pana sukhādīsu anekabhedabhinnesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa [Pg.159] pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassā bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ, lahuparivattino vā arūpadhammā parivattaneneva paricchedena paricchindanaṃ arahantīti santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto. Ekavidhavisayasamāyogappavattā divasampi buddharūpaṃ passantassa, dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā. ‘‘Pubbantāparantamajjhattagatā’’ti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.

Ở đây, trong câu ‘do năng lực của dòng tương tục, và do năng lực của sát-na v.v…’, việc không nói đến sự phân chia quá khứ v.v… theo năng lực của thời kỳ và thời điểm là do đã nói đến trạng thái quá khứ v.v… của (thọ) đã được phân biệt theo năng lực của lạc v.v… Thật vậy, không phải chỉ có lạc thọ mới có sự phân biệt quá khứ v.v… theo năng lực của thời kỳ và thời điểm; tương tự, không phải chỉ có khổ thọ, và không phải chỉ có thọ bất khổ bất lạc, đã được phân biệt theo trạng thái thuộc thân, thuộc tâm v.v… Do đó, toàn bộ thọ xứng đáng được nói đến với trạng thái quá khứ v.v… theo năng lực của thời kỳ và thời điểm, vì toàn bộ ấy phải được phân định bởi những cái đó. Nhưng một phần của thọ, khi được nắm bắt, thì xứng đáng được phân định bởi dòng tương tục và các sát-na, vì phải được nắm bắt sau khi đã phân định như vậy. Mặt khác, trong một dòng tương tục, trong các lạc thọ v.v… đã được phân biệt bởi nhiều sự khác biệt, sự khác biệt nào được nắm bắt với trạng thái cần được phân định, thì dòng tương tục diễn tiến trong đối tượng của các căn môn cùng với nó, và diễn tiến do sự kết hợp với một loại đối tượng duy nhất làm phát sinh nó một cách không gián đoạn, xứng đáng là cái phân định cho sự khác biệt rõ ràng, chỉ có một loại đó. Vì vậy, việc nắm bắt (dòng tương tục) với tư cách là cái phân định đã được thực hiện mà không xem xét đến sự khác biệt khác của nó. Hoặc, các pháp vô sắc có sự biến đổi nhanh chóng xứng đáng được phân định bởi sự phân định chính là sự biến đổi, vì vậy sự phân định được nói đến chỉ theo năng lực của dòng tương tục và sát-na. Thọ cùng với tín v.v… đang diễn tiến, phát sinh do sự kết hợp với một loại đối tượng duy nhất, của người đang nhìn thấy sắc tướng của Đức Phật hoặc đang nghe Pháp thậm chí suốt cả ngày, là (thọ) hiện tại. Bằng câu này ‘đã đi vào trong tiền biên, hậu biên, và trung biên’, ngài chỉ ra phương pháp đã được nói theo năng lực của phận sự nhân và duyên.

499. Sabyāpārasaussāhasavipākatā kusalādīhi tīhipi sādhāraṇāti asādhāraṇameva dassetuṃ ‘‘sāvajjakiriyahetuto’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāvajjakiriyahetutoti pāṇātipātādigārayhakiriyānimittato. Kilesasantāpabhāvatoti kilesapariḷāhena sadarathabhāvato. Vūpasantasabhāvāya kusalāya vedanāya oḷārikā. Sabyāpāratoti saīhato. Tena yathā pavattamānāyassā vipākena bhavitabbaṃ, tathā pavattiṃ vadanto vipākuppādanayogyatamāha. Saussāhatoti sasattito, tena vipākuppādanasamatthataṃ. Savipākatoti vipākasabbhāvato, tena paccayantarasamavāyenassā vipākanibbattanaṃ. Tīhipi padehi vipākadhammataṃyeva dasseti. Kāyakammādibyāpārasabbhāvato vā sabyāpārato, javanussāhavasena saussāhato, vipākuppādanasamatthatāvasena savipākatoti evamettha attho veditabbo. Vipākaṃ anuppādentīpi kiriyā kusalā viya sabyāpārā, saussāhā eva ca hotīti tadubhayaṃ anāmasitvā kiriyābyākatavāre ‘‘savipākato’’ icceva vuttaṃ. Sabyābajjhatoti kilesadukkhena sadukkhato. Vuttavipariyāyatoti anavajjakiriyahetuto, kilesasantāpābhāvato, abyābajjhato ca vūpasantavuttīti evaṃ akusalāya vuttavipallāsato. Yathāyoganti yogānurūpaṃ. Tīsu kāraṇesu yaṃ yaṃ yassā yassā yujjati, tadanurūpanti attho. Kusalākusalavedanāhi vipākabyākatāya tīhipi kāraṇehi oḷārikā. Kiriyābyākatāya savipākato savipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti. Vuttapariyāyenāti vipākabyākatā abyāpārato[Pg.160], anussāhato, avipākato ca tāhi kusalākusalavedanāhi sukhumā. Kiriyābyākatā avipākato, avipākatāvisiṭṭhasabyāpārasaussāhato vāti evaṃ kusalākusalāya vuttavipallāsena. Kammavegakkhittā hi kammapaṭibimbabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā. Saussāhā ca kiriyā avipākadhammā. Savipākadhammā hi sagabbhā viya oḷārikāti.

499. Trạng thái có nỗ lực, có cố gắng, có quả dị thục là chung cho cả ba (loại thọ) thiện v.v…, do đó để chỉ ra cái không chung, câu ‘do là nhân của hành vi đáng chê trách’ v.v… đã được nói. Ở đây, ‘do là nhân của hành vi đáng chê trách’ nghĩa là do là nguyên nhân của hành vi đáng bị khiển trách như sát sanh v.v… ‘Do trạng thái bị phiền não thiêu đốt’ nghĩa là do trạng thái có sự nóng nảy bởi sự thiêu đốt của phiền não. (Thọ bất thiện) thô hơn thọ thiện có bản chất an tịnh. ‘Có nỗ lực’ (sabyāpārato) nghĩa là có sự cố gắng (saīhato). Bằng từ đó, khi nói về sự diễn tiến theo cách mà quả của thọ đang diễn tiến phải có, ngài nói lên sự thích hợp để sinh ra quả. ‘Có cố gắng’ (saussāhato) nghĩa là có năng lực (sasattito), bằng từ đó (ngài nói lên) khả năng sinh ra quả. ‘Có quả’ (savipākato) nghĩa là do có sự hiện hữu của quả (vipākasabbhāvato), bằng từ đó (ngài nói lên) sự thành tựu quả của nó do sự hội đủ của các duyên khác. Bằng cả ba từ, ngài chỉ ra chính trạng thái có quả. Hoặc, nên hiểu ý nghĩa ở đây như sau: ‘có nỗ lực’ là do có sự nỗ lực trong thân nghiệp v.v…; ‘có cố gắng’ là do năng lực của sự cố gắng của tốc hành tâm; ‘có quả’ là do năng lực có khả năng sinh ra quả. Mặc dù không sinh ra quả, thọ duy tác cũng có nỗ lực và cố gắng như thọ thiện, do đó không đề cập đến cả hai điều đó, trong phần về duy tác vô ký, chỉ có từ ‘savipākato’ được nói đến. ‘Có phiền nhiễu’ (sabyābajjhato) nghĩa là có khổ đau do phiền não khổ. ‘Do trái ngược với điều đã nói’ nghĩa là do là nhân của hành vi không đáng chê trách, do không có sự thiêu đốt của phiền não, và do không có phiền nhiễu, nên có sự diễn tiến an tịnh; như vậy là do trái ngược với điều đã nói về (thọ) bất thiện. ‘Tùy theo sự tương ứng’ (yathāyogaṃ) nghĩa là phù hợp với sự tương ứng (yogānurūpaṃ). Ý nghĩa là: trong ba nguyên nhân, nguyên nhân nào tương ứng với thọ nào, thì (hiểu) phù hợp theo đó. So với thọ quả vô ký, thọ thiện và bất thiện thô hơn do cả ba nguyên nhân. So với thọ duy tác vô ký, (chúng thô hơn) do có quả, hoặc do có nỗ lực và cố gắng được đặc trưng bởi trạng thái có quả. ‘Theo phương pháp đã nói’ nghĩa là: thọ quả vô ký, do không có nỗ lực, không có cố gắng, và không có quả, nên vi tế hơn các thọ thiện và bất thiện đó. Thọ duy tác vô ký (vi tế hơn) do không có quả, hoặc do có nỗ lực và cố gắng được đặc trưng bởi trạng thái không có quả; như vậy là do trái ngược với điều đã nói về (thọ) thiện và bất thiện. Thật vậy, các quả (dị thục), bị ném đi bởi xung lực của nghiệp và là hình ảnh phản chiếu của nghiệp, không có cố gắng do không có nỗ lực về thân nghiệp v.v… Và thọ duy tác, dù có cố gắng, lại không có tính chất cho quả. Thật vậy, các (thọ) có tính chất cho quả thì thô hơn, giống như người mang thai.

500. Nirassādatoti assādābhāvato sukhapaṭikkhepato. Savipphāratoti saparipphandato, anupasantatoti attho. Abhibhavanatoti ajjhottharaṇato. Sukhāya majjhattatā natthi, upekkhāya sātatā. Santatādayo pana sabbattha sukhupekkhāsu labbhantīti ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Pākaṭatoti sukhito dukkhitoti disvāpi jānitabbattā vibhūtabhāvato. Sā adukkhamasukhā vedanā.

500. ‘Không có vị ngọt’ (nirassādato) nghĩa là do không có vị ngọt (assādābhāvato), do loại trừ lạc (sukhapaṭikkhepato). ‘Có sự rung động’ (savipphārato) nghĩa là do có sự rung động (saparipphandato), ý nghĩa là không an tịnh (anupasanto). ‘Do sự áp đảo’ (abhibhavanato) nghĩa là do sự bao trùm (ajjhottharaṇato). Đối với lạc, không có sự trung lập; đối với xả, không có sự vui thích. Nhưng (các đặc tính) an tịnh v.v… được tìm thấy ở khắp nơi trong lạc và xả, vì vậy, từ ‘tùy theo sự tương ứng’ (yathāyogaṃ) đã được nói. ‘Do sự rõ ràng’ (pākaṭato) nghĩa là do trạng thái hiển nhiên (vibhūtabhāvato), vì có thể biết được ngay cả khi nhìn thấy (người đó) là ‘người có lạc’ hay ‘người có khổ’. Thọ bất khổ bất lạc đó.

501. Asamāpannasamāpanna-ggahaṇena cettha bhūmivasenāpi vedanānaṃ oḷārikasukhumatā vuttāti veditabbā. Itarā samāpannassa vedanā.

501. Và ở đây, nên biết rằng bằng việc nắm bắt (người) không nhập định và (người) đã nhập định, sự thô và tế của các thọ cũng đã được nói đến theo năng lực của các cõi. Cái khác là thọ của người đã nhập định.

Oghaniyatoti oghehi ārammaṇaṃ katvā atikkamitabbato. Tathā yoganiyato, ganthaniyato cāti etthāpi ganthova ganthanaṃ, tassa hitaṃ ārammaṇabhāvena sambandhanatoti ganthaniyaṃ. Evaṃ nīvaraṇiyaṃ, upādāniyañca veditabbaṃ. Saṃkilese niyuttā, saṃkilesaṃ vā arahantīti saṃkilesikā. Sā anāsavā.

‘Thuộc về bộc lưu’ (oghaniya) là do phải được vượt qua sau khi đã lấy các bộc lưu làm đối tượng. Tương tự đối với ‘thuộc về ách’ (yoganiya). Và ở đây, trong câu ‘thuộc về triền’ (ganthaniya), chính triền (gantha) là sự trói buộc (ganthanaṃ); (thọ) là lợi ích cho nó (tassa hitaṃ) do sự liên kết bằng trạng thái làm đối tượng, vì vậy (gọi là) ‘thuộc về triền’ (ganthaniyaṃ). Tương tự, nên biết về ‘thuộc về triền cái’ (nīvaraṇiyaṃ) và ‘thuộc về thủ’ (upādāniyaṃ). (Các thọ) gắn liền với phiền não (saṃkilese niyuttā), hoặc xứng đáng với phiền não (saṃkilesaṃ arahanti), vì vậy (gọi là) ‘thuộc về phiền não’ (saṃkilesikā). Thọ vô lậu đó.

502. Tatthāti yathāvuttāya oḷārikasukhumatāya. Sambhedoti saṅkaro. ‘‘Oḷārikā, sukhumā’’ti ca vuttānampi jātiādivasena puna sukhumoḷārikabhāvāpattidoso yathā na hoti, tathā pariharitabbo. Jātivasena sukhumāya vedanāya sabhāvapuggalalokiyavasena oḷārikataṃ pāḷivasena dassetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ sukhādayopīti ettha akusalā vedanā jātivasena oḷārikā, sabhāvavasena sukhumā. Kusalajjhānasahagatā sukhā vedanā jātivasena oḷārikā, samāpannassa vedanāti katvā puggalavasena sukhumāti evamādinā yojetabbā. ‘‘Na parāmasitabbo’’ti etena jātiādayo [Pg.161] cattāro koṭṭhāsā aññamaññaṃ avomissakā eva gahetabbā. Evaṃ sambhedassa parihāro, na aññathāti dasseti. Yathā abyākatamukhena, evaṃ kusalākusalamukhenapi, yathā ca jātimukhena, evaṃ sabhāvādimukhenapi dassetabbanti imamatthaṃ ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti atidisati.

502. Tattha có nghĩa là: trong tính cách thô thiển và vi tế đã được nói đến. Sambhedo có nghĩa là sự pha trộn. Và mặc dù đã được nói là "thô thiển, vi tế", nhưng để lỗi lầm của việc một lần nữa đạt đến trạng thái vi tế và thô thiển theo phương diện chủng loại v.v... không xảy ra như thế nào, thì cần phải tránh né như thế ấy. Để trình bày theo phương diện Pāli về tính thô thiển của thọ vi tế theo phương diện chủng loại, thông qua phương diện tự tánh, cá nhân, và thế gian, nên đã nói câu bắt đầu bằng `vuttañhetaṃ`. Ở đây, trong câu `Evaṃ sukhādayopi`, thọ bất thiện là thô thiển theo phương diện chủng loại, và vi tế theo phương diện tự tánh. Lạc thọ đi kèm với thiền thiện là thô thiển theo phương diện chủng loại, nhưng vì là thọ của người đã nhập định, nên là vi tế theo phương diện cá nhân. Cần được liên kết theo cách này v.v... Bằng câu `Na parāmasitabbo` này, (có nghĩa là) bốn phần là chủng loại v.v... cần được hiểu là không pha trộn lẫn nhau. (Ngài) chỉ ra rằng sự tránh né sự pha trộn là như vậy, không phải cách khác. (Ngài) mở rộng bằng câu `esa nayo sabbatthā` với ý nghĩa này rằng: cần được trình bày theo phương diện thiện và bất thiện giống như đã trình bày theo phương diện vô ký, và cần được trình bày theo phương diện tự tánh v.v... giống như đã trình bày theo phương diện chủng loại.

Idāni jātiādikoṭṭhāsesupi mitho akusalādīnaṃ upādāyupādāya oḷārikasukhumataṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Nissayadahanato’’ti iminā dosasahagatāya pākaṭaṃ kurūrappavattiṃ dasseti. Niyatāti micchattaniyāmena niyatā, ānantariyabhāvappattā kappatiṭṭhanakavipākatāya kappaṭṭhitikā devadattādīnaṃ viya. Asaṅkhārikā sabhāvatikhiṇatāya oḷārikā. Diṭṭhisampayuttā mahāsāvajjatāya oḷārikā. Sāpi diṭṭhisampayuttā niyatā oḷārikā, tato kappaṭṭhitikā, tato asaṅkhārikāti tividhāpi heṭṭhā vuttanayattā ekajjhaṃ vuttā visuṃ visuṃyeva yojetabbā. Tenāha ‘‘itarā sukhumā’’ti. Avisesenāti dosasahagatā, lobhasahagatāti abhedena. Akusalā bahuvipākā dosussannatāya oḷārikā. Tathā kusalā appavipākā. Mandadosattā akusalā appavipākā sukhumā. Tathā kusalā bahuvipākā.

Bây giờ, để trình bày tính thô thiển và vi tế của các thọ bất thiện v.v... bằng cách nương vào nhau ngay cả trong các phần chủng loại v.v..., (Ngài) đã bắt đầu bằng câu `apicā` v.v... Bằng câu `Nissayadahanato` này, (Ngài) chỉ ra sự diễn tiến tàn khốc, rõ ràng của (thọ) đi kèm với sân. `Niyatā` là (thọ) đã được xác định bởi tà kiến định; hoặc (thọ) đã đạt đến trạng thái vô gián, do có quả dị thục tồn tại suốt một kiếp, nên được gọi là `kappaṭṭhitikā` (tồn tại suốt kiếp), giống như (nghiệp vô gián) của Devadatta v.v... (Thọ) vô hành là thô thiển do tự tánh sắc bén. (Thọ) tương ưng với tà kiến là thô thiển do có lỗi lầm lớn. Ngay cả thọ tương ưng với tà kiến ấy, khi là `niyatā` (định), thì là thô thiển; hơn thế nữa, `kappaṭṭhitikā` (là thô thiển); hơn thế nữa, `asaṅkhārikā` (là thô thiển). Cả ba loại này, do đã có phương pháp được nói ở trước, nên được nói chung lại, nhưng cần được liên kết riêng rẽ từng loại. Do đó, Ngài nói `itarā sukhumā` (loại còn lại là vi tế). `Avisesena` có nghĩa là không phân biệt, (nghĩa là) thọ đi kèm với sân, thọ đi kèm với tham. (Thọ) bất thiện có nhiều quả dị thục là thô thiển do có nhiều lỗi lầm. Tương tự, (thọ) thiện có ít quả dị thục (cũng thô thiển). Do có ít lỗi lầm, (thọ) bất thiện có ít quả dị thục là vi tế. Tương tự, (thọ) thiện có nhiều quả dị thục (cũng vi tế).

Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ oḷārikasukhumatā, lokuttarā pana ekantasukhumāva. Tatthāpi ca vibhāgaṃ parato vakkhati. Bhāvanāmayāpīti bhāvanāmayāya bhedanena dānasīlamayānampi bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. Bhāvanāya paguṇabalavakālādīsu kadāci ñāṇavippayuttacittenapi manasikāro hotīti vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayāpi duhetukā’’ti. Taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsūti ettha ‘‘kāmāvacaravipākā oḷārikā, rūpāvacarā sukhumā’’tiādinā yāva arahattaphalā netabbaṃ. ‘‘Kāmāvacarakiriyā oḷārikā, rūpāvacarakiriyā sukhumā’’tiādinā kāmāvacarā ca ‘‘dānākārappavattā oḷārikā, sīlākārappavattā sukhumā’’tiādinā yāva nevasaññānāsaññāyatanā netabbaṃ. Yathā ca jātikoṭṭhāse ayaṃ vibhāgo, evaṃ sabhāvakoṭṭhāsādīsupīti dassetuṃ ‘‘dukkhādī’’tiādi vuttaṃ.

Do là đối tượng của sự ưa thích thô thiển và vi tế, nên (cần biết) tính thô thiển và vi tế của các thọ dục giới v.v... Còn thọ siêu thế thì hoàn toàn vi tế. Và ngay cả trong thọ siêu thế ấy, (Ngài) sẽ nói về sự phân chia ở phần sau. Bằng câu `Bhāvanāmayāpi`, cần phải hiểu rằng bằng cách phân chia thọ do tu tiến, sự phân chia các thọ do bố thí và trì giới cũng được chỉ ra theo phương pháp. Bởi vì trong các thời điểm tu tiến đã thuần thục, mạnh mẽ v.v..., đôi khi sự tác ý cũng xảy ra bằng tâm không tương ưng với trí, nên đã nói `bhāvanāmayāpi duhetukā` (thọ do tu tiến cũng có thể là nhị nhân). Ở đây, trong câu `Taṃtaṃbhūmivipākakiriyāvedanāsu`, cần được dẫn đến A-la-hán quả theo cách này: "thọ dị thục dục giới là thô thiển, (thọ dị thục) sắc giới là vi tế" v.v... Và (cần được dẫn đến) cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ theo cách này: "thọ duy tác dục giới là thô thiển, thọ duy tác sắc giới là vi tế" v.v...; và thọ dục giới "diễn tiến theo hình thức bố thí là thô thiển, diễn tiến theo hình thức trì giới là vi tế" v.v... Và để chỉ ra rằng "giống như sự phân chia này (được áp dụng) trong phần chủng loại, cũng vậy (sự phân chia được áp dụng) trong các phần tự tánh v.v...", nên đã nói câu bắt đầu bằng `dukkhādi`.

Sabbo [Pg.162] cāyaṃ vibhāgo lakkhaṇasannissito vuttoti katvā āha ‘‘okāsavasena cāpī’’tiādi. Sukhāpīti pi-saddena adukkhamasukhaṃ sampiṇḍeti. Sabbatthāti sabbāsu bhūmīsu. Yathānurūpanti yā yā vedanā yattha yattha labbhati, tadanurūpaṃ. Vatthuvasenāti yaṃ vatthuṃ ārabbha vedanā pavattati, tassa vasenāpi. Hīnavatthukāti hīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā kaṅgubhattaṃ bhuñjantassa vedanā hīnavatthukatāya oḷārikā. Sālimaṃsodanaṃ bhuñjantassa paṇītavatthukatāya sukhumāti.

Và vì cho rằng toàn bộ sự phân chia này được nói dựa vào đặc tính, nên Ngài đã nói câu bắt đầu bằng `okāsavasena cāpi`. Trong câu `Sukhāpi`, bằng từ `pi`, (Ngài) gộp cả thọ bất khổ bất lạc. `Sabbattha` có nghĩa là trong tất cả các cõi. `Yathānurūpaṃ` có nghĩa là tương ứng với thọ nào được tìm thấy ở cõi nào. `Vatthuvasena` có nghĩa là cũng theo phương diện của đối tượng mà thọ khởi lên nương vào. `Hīnavatthukā` có nghĩa là: thọ của người ăn cơm nấu bằng hạt kê, sau khi lấy đối tượng hạ liệt làm cảnh, là thô thiển do có đối tượng hạ liệt. (Thọ) của người ăn cơm nấu bằng gạo Sāli với thịt là vi tế do có đối tượng cao quý.

503. Ādinā nayenāti sabbaṃ pāḷigatiṃ āmasati. Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā visabhāgatā. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā asaṃsaṭṭhatā, na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhatā santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgato ca sarikkhato cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo. Asadisasabhāvatā asarikkhatā. Sabbavāresūti oḷārikasukhumabhede vuttanayānusārena vattabbesu sabbesu vāresu. Jātiādivasena samānakoṭṭhāsatā sabhāgatā, dukkhavipākatādivasena pana sadisasabhāvatā sarikkhatā. Tenāha ‘‘akusalā pana…pe… santike’’ti.

503. Bằng câu `Ādinā nayena`, (Ngài) xem xét toàn bộ văn mạch Pāli. Tính không cùng phần theo phương diện chủng loại v.v... là `visabhāgatā` (bất đồng). Tính không cùng phận sự theo phương diện có quả dị thục là khổ v.v... là `asaṃsaṭṭhatā` (không hỗn tạp), không phải là `asampayogo` (không tương ưng). Nếu có (là không tương ưng), thì theo nghĩa đối nghịch của `dūra` (xa), `santika` (gần) sẽ xảy ra, do đó `saṃsaṭṭhatā` (hỗn tạp) sẽ trở thành `santikatā` (gần gũi). Và không có sự tương ưng của thọ với thọ. Và trong phần giải thích từ `santika`, (Ngài) sẽ nói `sabhāgato ca sarikkhato cā`, do đó ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nói. Tính không cùng tự tánh là `asarikkhatā` (không tương tự). `Sabbavāresu` có nghĩa là trong tất cả các trường hợp cần được nói theo phương pháp đã được trình bày trong sự phân biệt thô thiển và vi tế. Tính cùng phần theo phương diện chủng loại v.v... là `sabhāgatā` (đồng loại). Còn tính cùng tự tánh theo phương diện có quả dị thục là khổ v.v... là `sarikkhatā` (tương tự). Do đó, Ngài nói `akusalā pana…pe… santike`.

Iti vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là kết thúc phần giải thích về đề mục của bài giảng chi tiết trong sự phân chia thọ uẩn theo quá khứ v.v...

Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về bài giảng xác định thứ tự v.v...

504. Etanti evaṃ atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Ñāṇabhedatthanti nānappakāraṃ ñāṇappabhedatthaṃ. Kamatoti desanākkamato, yena kāraṇenāyaṃ desanākkamo kato, tatoti attho. Visesatoti bhedato, khandhupādānakkhandhavibhāgatoti attho. Anūnādhikatoti pañcabhāvato. Upamātoti upamāhi upametabbato. Daṭṭhabbato dvidhāti dvīhi ākārehi ñāṇena passitabbato. Passantassatthasiddhitoti [Pg.163] yathā passantassa yathādhippetatthanipphattito. Vibhāvināti paññavatā.

504. `Etaṃ` có nghĩa là: như vậy, đề mục của bài giảng chi tiết trong sự phân chia theo quá khứ v.v... `Ñāṇabhedatthaṃ` có nghĩa là vì lợi ích của sự phân biệt trí tuệ theo nhiều loại khác nhau. `Kamato` có nghĩa là theo thứ tự thuyết giảng; hoặc có nghĩa là do nguyên nhân nào mà thứ tự thuyết giảng này được thực hiện. `Visesato` có nghĩa là theo sự phân biệt; có nghĩa là theo sự phân chia uẩn và thủ uẩn. `Anūnādhikato` có nghĩa là theo tính chất là năm (uẩn). `Upamāto` có nghĩa là theo việc được so sánh bằng các ví dụ. `Daṭṭhabbato dvidhā` có nghĩa là theo việc được thấy bằng trí tuệ theo hai phương diện. `Passantassatthasiddhito` có nghĩa là theo sự thành tựu lợi ích như mong muốn cho người thấy (theo hai phương diện đó). `Vibhāvinā` có nghĩa là bởi người có trí tuệ.

Uppattikkamoti yathāpaccayaṃ uppajjantānaṃ uppajjanapaṭipāṭi. ‘‘Dassanenapahātabbā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 8, 9) paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā, dutiyaṃ pahātabbā dutiyaṃ vuttāti ayaṃ pahānakkamo. Sīlavisuddhiṃ paṭipajja cittavisuddhi paṭipajjitabbā, tathā tato parāpīti āha ‘‘sīlavisuddhi…pe… paṭipattikkamo’’ti, anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti ayaṃ bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādiko (vibha. 355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato desanākkamo ca. Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā, uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ. Uppattiādivavatthānahetukatāya hi ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hotī’’tiādikā (saṃ. ni. 1.235; kathā. 692) desanāpi samānā uppattiādikamabhāveneva vuttā. Yathāvuttavavatthānābhāvena pana anekesaṃ vacanānaṃ sahapavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbatāya tena tena adhippāyena desanāmattasseva kamo desanākkamo daṭṭhabbo. Pubbāpariyavavatthānenāti paṭhamaṃ rūpakkhandho, tato vedanākkhandhoti evaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Appahātabbatoti khandhesu ekaccānaṃ pahātabbatāva natthi, kuto pahānakkamo. Sati hi sabbesaṃ pahātabbatāya pahānakkamena nesaṃ desanā siyā. Appaṭipajjanīyatoti sammāpaṭipattivasena na paṭipajjitabbato. ‘‘Catubhūmipariyāpannattā’’ti iminā vedanādīnaṃ aniyatabhūmikataṃ dasseti. Niyatabhūmikānañhi bhūmikkamo sambhaveyya.

Thứ tự sanh khởi (uppattikkamo) là trình tự sanh khởi của các pháp đang sanh khởi tùy theo duyên. Bằng câu v.v... "cần được đoạn trừ bằng sự thấy" (dassanenapahātabbā), những pháp cần được đoạn trừ trước tiên được nói đến trước tiên, những pháp cần được đoạn trừ thứ hai được nói đến thứ hai, đây là thứ tự đoạn trừ (pahānakkamo). Sau khi thực hành giới thanh tịnh, cần thực hành tâm thanh tịnh, và tương tự cho các pháp cao hơn, nên ngài nói "giới thanh tịnh... (v.v.)... thứ tự thực hành (paṭipattikkamo)". Các địa tuần tự vi tế được sắp đặt theo tuần tự, đây là thứ tự địa (bhūmikkamo). Và câu v.v... "bốn niệm xứ" là thứ tự thuyết giảng (desanākkamo) do niệm xứ v.v... không thể có mặt trong cùng một sát-na. Các câu chuyện về bố thí v.v... được nói theo thứ tự nâng cao dần, nhưng ở đây, việc gọi bố thí v.v... là thứ tự thuyết giảng là do không có sự sắp đặt về sanh khởi v.v... Thật vậy, do có nguyên nhân là sự sắp đặt về sanh khởi v.v..., nên bài thuyết giảng v.v... "trước tiên là kalala" dù tương tự, vẫn được nói theo ý nghĩa là thứ tự sanh khởi v.v... Tuy nhiên, do không có sự sắp đặt như đã nói, do nhiều lời nói không thể cùng sanh khởi một lúc, do phải được thuyết giảng theo một thứ tự trước sau nào đó, nên cần hiểu rằng thứ tự chỉ là của sự thuyết giảng theo ý nghĩa này hay ý nghĩa kia, gọi là thứ tự thuyết giảng (desanākkamo). (Nói rằng không có thứ tự sanh khởi) theo sự sắp đặt trước sau là do không sanh khởi theo sự sắp đặt trước sau như là 'trước tiên là sắc uẩn, sau đó là thọ uẩn'. (Nói rằng không có thứ tự đoạn trừ) là vì trong các uẩn, một số uẩn không phải là đối tượng để đoạn trừ, thì làm sao có thứ tự đoạn trừ? Vì nếu tất cả đều là đối tượng để đoạn trừ, thì sự thuyết giảng về chúng mới có thể theo thứ tự đoạn trừ. (Nói rằng không có thứ tự thực hành) là vì chúng không phải là đối tượng để thực hành theo cách chánh hạnh. Bằng câu "vì thuộc về bốn địa", ngài chỉ ra rằng thọ v.v... không có địa vị nhất định. Vì chỉ những pháp có địa vị nhất định mới có thể có thứ tự địa vị.

Abhedenāti rūpādīnaṃ bhedaṃ vibhāgaṃ akatvā ekajjhaṃ piṇḍaggahaṇena. Attagāhapatitanti attagāhasaṅkhāte diṭṭhoghe nipatitaṃ. Samūhaghanavinibbhogadassanenāti rūpato arūpaṃ vivecento rūpārūpasamūhe ghanavinibbhujjanadassanena. Cakkhuādīnampi visayabhūtanti ekadesena samudāyabhūtaṃ rūpakkhandhaṃ vadati. Yā ettha iṭṭhaṃ, aniṭṭhañca rūpaṃ saṃvedeti, ayaṃ vedanākkhandhoti iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ desesīti sambandho. Evaṃ sabbattha. Iṭṭhamajjhattaaniṭṭhamajjhattānampi iṭṭhāniṭṭhasabhāvattā iṭṭhāniṭṭhaggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evanti yathāvuttanayena. Saññāya gahitākāre [Pg.164] visaye abhisaṅkhārappavattīti āha ‘‘saññāvasena abhisaṅkhārake’’ti. Yathā viññāṇassa sampayuttadhammānaṃ nissayabhāvo pākaṭo, na tathā vedanādīnanti āha ‘‘vedanādīnaṃ nissaya’’nti. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1-2), cittānuparivattino dhammā (dha. sa. dukamātikā 62), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapatthanāgarājavatthu) vacanato viññāṇaṃ adhipati.

(Nói) không phân biệt (abhedenāti) là không phân chia, không phân loại sắc v.v..., mà gom chung lại làm một. Rơi vào sự chấp thủ ngã (attagāhapatitanti) là rơi vào bộc lưu tà kiến được gọi là sự chấp thủ ngã. Bằng cách chỉ ra sự phân rã khối đặc của tập hợp (samūhaghanavinibbhogadassanenāti) là bằng cách phân biệt phi sắc khỏi sắc, chỉ ra sự phân rã khối đặc trong tập hợp sắc và phi sắc. (Câu) "là đối tượng của nhãn v.v..." (cakkhuādīnampi visayabhūtanti) nói về sắc uẩn là một tập hợp, thông qua một phần (của nó). Cần liên kết như sau: "Thọ nào ở đây cảm nhận sắc khả ý và bất khả ý, đây là thọ uẩn", như vậy ngài đã thuyết giảng về thọ là cái cảm nhận sắc khả ý và bất khả ý. Tương tự ở tất cả mọi nơi. Cần hiểu rằng cả những (sắc) khả ý-trung bình và bất khả ý-trung bình cũng được bao gồm bởi sự nắm bắt (sắc) khả ý và bất khả ý, vì chúng có bản chất khả ý và bất khả ý. (Evam) có nghĩa là theo phương pháp đã nói. Vì hành (abhisaṅkhāra) diễn ra trên đối tượng có tướng trạng đã được tưởng nắm bắt, nên ngài nói "hành tùy thuộc vào tưởng". Vì trạng thái làm nơi nương tựa của thức đối với các pháp tương ưng thì rõ ràng, nhưng đối với thọ v.v... thì không rõ ràng như vậy, nên ngài nói "nơi nương tựa của thọ v.v...". Theo (các câu) "Các pháp có tâm dẫn đầu", "Các pháp đi theo tâm", "Vua là chủ của sáu cửa", nên thức là chủ.

505. Rūpakkhandhe ‘‘sāsavaṃ upādāniya’’nti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ, na anāsavarūpanivattanatthaṃ.

505. Lời nói "hữu lậu, là đối tượng của thủ" trong sắc uẩn, do sự hiện hữu của các pháp vô lậu, là để loại trừ trạng thái (vô lậu) đó của sắc uẩn, chứ không phải để loại trừ sắc vô lậu.

Anāsavāva khandhesu vuttāti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddo, anāsavā khandhesveva vuttāti attho. Idha pana visuddhimagge sabbepete khandhāpi upādānakkhandhāpi.

Trong câu "vô lậu được nói trong các uẩn" (anāsavāva khandhesu vuttāti), từ "eva" được dùng không đúng chỗ; ý nghĩa là "vô lậu chỉ được nói trong các uẩn mà thôi". Nhưng ở đây, trong Thanh Tịnh Đạo, tất cả những thứ này vừa là uẩn, vừa là thủ uẩn.

506. Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho. Sabhāgasabhāvena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā pañcakkhandhā honti. Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā sabhāgāti veditabbā. Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā. Aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā, phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandhasaddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaññunā tathāgatena phassakkhandhādayo na vuttāti veditabbā. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te ime eva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca, etesaṃ vā aññatara’’nti evamādisuttānañca vasena attattaniyagāhassa etapparamatā daṭṭhabbā. Etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti. Rūpanti ruppanasabhāvaṃ dhammajātamāha. Vedanantiādīsupi eseva nayo. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādi (dī. ni. 3.355) vacanato aññesañca khandhasaddavacanīyānaṃ [Pg.165] sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti codanaṃ nivattetumāha ‘‘aññesaṃ tadavarodhato’’ti.

506. Sự gom chung tất cả các pháp hữu vi theo phần tương đồng được gọi là sự gom chung theo phần tương đồng của tất cả các pháp hữu vi. Vì khi được gom lại theo bản chất tương đồng, tất cả các pháp hữu vi trở thành năm uẩn. Trong đó, cần hiểu "phần tương đồng" (sabhāga) là những phần giống nhau do sự tương đồng về hoại diệt v.v... Trong số đó, phận sự tạo tác các pháp hữu vi của tư có phận sự nỗ lực là mạnh mẽ, nên nó được gọi là "hành uẩn". Cần hiểu rằng các pháp khác như xúc v.v..., không có đặc tính riêng biệt như hoại diệt v.v..., (cũng được gọi là hành uẩn) do sự tương đồng về việc tạo tác các pháp hữu vi. Tuy nhiên, cần hiểu rằng vì các bản chất như xúc v.v... không thể được gọi riêng bằng từ "uẩn", nên đức Như Lai, người thấu rõ bản chất các pháp, đã không nói đến xúc uẩn v.v... Và theo các kinh v.v... như "Này các Tỳ khưu, bất kỳ Sa môn hay Bà la môn nào là thường kiến luận, chủ trương ngã và thế gian là thường hằng, tất cả họ đều nương tựa, duyên vào chính năm thủ uẩn này, hoặc một trong số chúng", cần hiểu rằng sự chấp thủ ngã và ngã sở có giới hạn trong chừng ấy (năm uẩn). Và bằng kinh này và theo kinh sẽ được nói đến, có nghĩa là: tà kiến không thể nói đến, tùy theo đối tượng nhỏ hẹp v.v..., sanh khởi chỉ nương vào các uẩn, vì không có pháp thực tính nào ngoài các uẩn và Niết-bàn. (Từ) "sắc" (rūpa) chỉ tập hợp các pháp có bản chất hoại diệt. Trong (các từ) "thọ" (vedanā) v.v... cũng theo phương pháp này. Do (các câu) v.v... "giới uẩn, định uẩn", và do sự hiện hữu của các pháp khác như giới uẩn v.v... có thể được gọi bằng từ "uẩn", để bác bỏ sự chất vấn rằng "không phải chỉ có năm uẩn", ngài nói "vì các pháp khác được bao gồm trong đó".

507. Pavattiṭṭhānabhūtaṃ vasanaṭṭhānaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘nivāsaṭṭhānato’’ti. Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ābādhakattaṃ daṭṭhabbaṃ. Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāragāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā samuṭṭhānaṃ. Pittādi viya rogassa āsannakāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ. Utubhojanavisamatāvisamaparihārādi viya mūlakāraṇaṃ nidānaṃ. Cittassa aṅgabhūtā cetasikāti viññāṇaṃ gilānūpamaṃ vuttaṃ. Kuṭṭharogavato siniyhanaṃ tassa bhiyyobhāvāya viya bālassa puññābhisaṅkhārādivasena pavatti vedanādukkhāvahā asappāyasevanasadisī. Vedanattāyāti vedanāsabhāvatthaṃ, vedanattalābhāyāti attho. Kāraṇaṭṭhānatāya, bhojanādhāratāya ca cārakūpamaṃ, bhājanūpamañca rūpaṃ. Subhasaññādivasena vedanākāraṇassa hetubhāvato, vedanābhojanassa chādāpanato ca aparādhūpamā, byañjanūpamā ca saññā. Vedanāhetuto kāraṇakārakūpamo, parivesakūpamo ca saṅkhārakkhandho. Bhattakāro eva yebhuyyena parivisatīti parivesakaggahaṇaṃ. Vedanāya vibādhitabbato, anuggahetabbato ca aparādhikūpamaṃ, bhuñjakūpamañca viññāṇaṃ vuttaṃ.

507. Do là nơi chốn phát sanh, giống như nơi cư trú, nên được nói là ‘do là nơi cư trú’. Nên hiểu sự gây đau đớn của thọ là do khổ khổ, hoại khổ, và hành khổ. Tưởng, vốn nắm bắt các tướng trạng như nữ, nam v.v., là gốc rễ của các tầm tư duy ấy, là nguồn sanh khởi của hoại khổ v.v. tương ưng với tham ái v.v. Nguồn sanh khởi là nhân gần của bệnh, giống như mật v.v. Nhân duyên là nhân gốc, giống như sự không điều hòa của thời tiết, vật thực, sự hành xử không điều hòa v.v. Vì tâm sở là thành phần của tâm, nên thức được nói ví như người bệnh. Giống như việc bôi dầu cho người bệnh phung làm cho bệnh nặng thêm, sự hiện hữu của kẻ phàm phu do phước hành v.v. mang lại khổ thọ, tương tự như việc dùng những thứ không thích hợp. ‘Vedanattāya’ có nghĩa là vì bản chất của thọ, hoặc để có được trạng thái thọ. Do là nơi bị hành hạ và là nơi chứa đựng vật thực, sắc được ví như nhà tù và ví như cái bát. Do là nhân của nguyên nhân gây ra thọ (sự hành hạ) qua tịnh tưởng v.v., và do làm cho vật thực là thọ trở nên ngon miệng, tưởng được ví như tội lỗi và ví như món ăn. Do là nhân của thọ, hành uẩn được ví như người hành hạ và ví như người phục vụ. Việc dùng từ ‘người phục vụ’ là vì phần lớn chính người nấu ăn là người phục vụ. Do bị thọ hành hạ và được (thọ) nâng đỡ, thức được nói ví như người có tội và ví như người ăn.

508. ‘‘Pañca vadhakā paccatthikā ukkhittāsikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vadhakāti vuttā, ‘‘bhāroti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti bhārasutte (saṃ. ni. 3.22) bhārāti, ‘‘atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpi…pe… khajjāmī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.79) khajjanīyapariyāye khādakāti, ‘‘so aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.85) yamakasutte aniccādikāti. Yadipi ‘‘idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā’’ti vuttaṃ, bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā veditabbā. Vipassanāya bhūmivicāro hesoti.

508. Trong kinh ví dụ con rắn độc, (các uẩn) được gọi là ‘những kẻ sát nhân’ qua câu: ‘Này các Tỳ khưu, “năm kẻ sát nhân, kẻ thù giương gươm” chính là tên gọi của năm thủ uẩn này’. Trong kinh Gánh Nặng, (các uẩn) được gọi là ‘những gánh nặng’ qua câu: ‘Này các Tỳ khưu, “gánh nặng” chính là tên gọi của năm thủ uẩn này’. Trong bài kinh Khajjanīya, (các uẩn) được gọi là ‘những kẻ ăn nuốt’ qua câu bắt đầu bằng: ‘Trong quá khứ, ta đã bị sắc ăn nuốt đúng như vậy, giống như hiện tại ta đang bị sắc hiện tại ăn nuốt. Và nếu ta hoan hỷ sắc trong tương lai, thì trong tương lai ta cũng sẽ bị sắc ăn nuốt đúng như vậy, giống như...’. Trong kinh Yamaka, (các uẩn) được gọi là ‘vô thường v.v.’ qua câu bắt đầu bằng: ‘Vị ấy không biết như thật sắc vô thường là “sắc vô thường”’. Mặc dù đã nói rằng: ‘Ở đây, tất cả những điều này được gộp chung lại và được hiểu là các uẩn’, tuy nhiên, nên biết rằng phần lớn cần phải thấy các thủ uẩn đã được bao hàm trong đó. Vì đây là sự khảo sát về nền tảng của minh sát.

Pheṇapiṇḍo [Pg.166] viyātiādīsu rūpādīnaṃ evaṃ pheṇapiṇḍādisadisatā daṭṭhabbā, yathā pheṇapiṇḍo nissāro paridubbalo agayhupago; gahitopi kiñci atthaṃ na sādheti, chiddāvachiddo anekasandhisaṅghaṭito bahūnaṃ pāṇakānaṃ āvāso anupubbūpacito sabbāvatthanipātī avassaṃbhedī, evaṃ rūpampi niccasārādivirahato nissāraṃ pheggu viya, sukhabhañjanīyato dubbalaṃ, niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā na gahetabbaṃ, gahitampi tathā na hoti, bahuchiddaṃ asītisatasandhisaṅghaṭitaṃ anekakimikulāvāsaṃ kalalādivasena anupubbūpacitaṃ kalalakālato paṭṭhāya sabbāsupi avatthāsu vinassati, avassameva ca bhijjati. Aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.95; vibha. aṭṭha. 26 kamādivinicchayakathā) pana parimaddanāsahanameva upamūpameyyasambandho vutto.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘như một đống bọt’, nên hiểu sự tương tự của sắc v.v. với đống bọt v.v. như sau: Giống như đống bọt không có lõi, rất yếu ớt, không thể nắm bắt; dù nắm bắt được cũng không thành tựu được lợi ích gì, có nhiều lỗ hổng, được kết hợp bởi nhiều mối nối, là nơi ở của nhiều sinh vật, được tích tụ dần dần, rơi rụng trong mọi trạng thái, và chắc chắn sẽ tan vỡ. Cũng vậy, sắc cũng không có lõi, giống như lõi cây mục, vì không có lõi thường hằng v.v.; yếu ớt vì dễ bị phá hủy; không nên nắm giữ là ‘thường hằng’, ‘bền vững’, ‘ta’, hay ‘của ta’; dù nắm giữ cũng không phải như vậy; có nhiều lỗ hổng, được kết hợp bởi một trăm tám mươi mối nối, là nơi ở của nhiều loại giun dòi; được tích tụ dần dần qua các giai đoạn như kalala; từ thời điểm kalala trở đi, nó bị hủy diệt trong tất cả các trạng thái, và chắc chắn sẽ tan rã. Tuy nhiên, trong Chú giải, mối liên hệ giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ được nói chỉ là sự không chịu đựng được sự xoa bóp.

Yathā pubbuḷo nissāro paridubbalo agayhupago, gahitopi na kiñci atthaṃ sādheti, na ciraṭṭhitiko, tathā vedanāpi. Yathā ca pubbuḷo, udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca jāyati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ, ārammaṇaṃ, kilesajallaṃ, phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Yathā hi udakatale bindunipātajanito vāto udakajallikasaṅkhātaṃ udakalasikaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pubbuḷaṃ nāma karoti, evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti. Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi, ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagataṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā, ūnehipi pana uppajjateva. Idha muhuttaramaṇīyatā upamopameyyasambandho vutto.

Giống như bong bóng nước không có lõi, rất yếu ớt, không thể nắm bắt; dù nắm bắt được cũng không thành tựu được lợi ích gì, không tồn tại lâu; thọ cũng vậy. Và giống như bong bóng nước sanh lên do duyên với bốn nguyên nhân: bề mặt nước, giọt nước, váng nước và gió để nắm bắt; cũng vậy, thọ cũng sanh lên do duyên với bốn nguyên nhân: căn, cảnh, chất dính phiền não, và sự va chạm của xúc. Vì giống như trên mặt nước, gió sinh ra từ sự rơi của giọt nước, tập hợp chất dính của nước gọi là váng nước, tạo thành một cái túi, và làm ra cái gọi là bong bóng nước; cũng vậy, nơi căn, xúc sinh ra từ sự đi vào tầm của đối tượng, tập hợp chất dính phiền não chưa bị cắt đứt với vai trò là duyên câu hữu, và làm ra cái gọi là thọ. Điều này được nói liên quan đến thọ thuộc về vòng luân hồi, được tạo ra bởi các phiền não vốn là nhân gốc và là thứ nếm trải đối tượng. Hoặc, bốn duyên được nói theo sự phân định tối thắng, nhưng nó vẫn sanh khởi ngay cả với ít duyên hơn. Ở đây, mối liên hệ giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ được nói là sự khả ái trong chốc lát.

Yathā pana marīcikā asārā agayhupagā. Na hi taṃ gahetvā pātuṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ sakkā, evaṃ saññāpi asārā agayhupagā. Yathā ca marīcikā vipphandamānā sañjātūmivegā viya khāyantī mahājanaṃ vippalambeti, evaṃ saññāpi ‘‘nīlaṃ pītaṃ dīghaṃ rassa’’ntiādinā ārammaṇe pavattamānā sabhāvamatte aṭṭhatvā ‘‘subhaṃ sukhaṃ nicca’’ntiādimicchāgāhassa kāraṇabhāvena lokaṃ vippalambeti.

Lại nữa, giống như ảo ảnh không có thực chất, không thể nắm bắt. Vì không thể nắm lấy nó để uống, để tắm, hay để đổ đầy vật chứa; cũng vậy, tưởng cũng không có thực chất, không thể nắm bắt. Và giống như ảo ảnh, rung động, hiện ra như có những con sóng đang dâng lên, đánh lừa đám đông; cũng vậy, tưởng, khi vận hành trên đối tượng qua các cách thức như ‘xanh, vàng, dài, ngắn’, không đứng vững trên thực tánh đơn thuần, mà đánh lừa thế gian bằng cách trở thành nguyên nhân cho sự nắm bắt sai lầm như ‘tịnh, lạc, thường’.

Yathā [Pg.167] kadalikkhandho asāro agayhupago. Na hi taṃ gahetvā gopānasīādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, upanītampi tathā na hoti, bahuvaṭṭisamodhāno ca hoti, evaṃ saṅkhārakkhandhopi asāro agayhupago. Na hi taṃ niccādivasena gahetuṃ sakkā, gahitampi tathā na hoti, bahudhammasamodhāno ca. Aññadeva hi phassassa lakkhaṇaṃ, aññaṃ cetanādīnaṃ, te pana sabbe samodhānetvā saṅkhārakkhandhoti vuccati.

Ví như thân cây chuối không có lõi, không thể nắm giữ được. Thật vậy, không thể lấy nó để dùng vào việc làm rui mè v.v..., dù có đem dùng cũng không được như vậy, và nó là sự tập hợp của nhiều bẹ chuối. Cũng vậy, hành uẩn cũng không có lõi, không thể nắm giữ được. Thật vậy, không thể nắm giữ nó theo cách là thường còn v.v..., dù có nắm giữ cũng không được như vậy, và nó là sự tập hợp của nhiều pháp. Thật vậy, đặc tính của xúc là khác, đặc tính của tư v.v... là khác, nhưng tất cả các pháp ấy được tập hợp lại và được gọi là hành uẩn.

Yathā ca māyā asārā agayhupagā. Na hi taṃ gahetvā kiñci atthaṃ kiccaṃ sādhetuṃ sakkā, ittarā lahupaccupaṭṭhānā amaṇiādimeva maṇiādirūpena dassentī mahājanaṃ vañceti, evaṃ viññāṇampi asāraṃ ittaraṃ lahupaccupaṭṭhānaṃ, teneva cittena āgacchantaṃ viya, gacchantaṃ viya, ṭhitaṃ viya, nisinnaṃ viya ca katvā gāhāpeti, aññadeva cittaṃ āgamane, aññaṃ gamanādīsūti. Evaṃ viññāṇaṃ māyāsadisaṃ.

Và ví như ảo thuật không có thực chất, không thể nắm giữ được. Thật vậy, không thể lấy nó để hoàn thành bất cứ công việc hữu ích nào; nó ngắn ngủi, hiện khởi mau chóng, lừa gạt đám đông bằng cách trình diễn những thứ không phải là ngọc báu v.v... dưới hình dạng của ngọc báu v.v... Cũng vậy, thức cũng không có thực chất, ngắn ngủi, hiện khởi mau chóng; nó làm cho người ta chấp thủ rằng chính tâm ấy đang đi đến, đang đi, đang đứng, đang ngồi, nhưng tâm khi đi đến là khác, tâm khi đi v.v... là khác. Như vậy, thức giống như ảo thuật.

Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva saṃkilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva, tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ‘‘visesato cā’’tiādi. Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādibhāvena daṭṭhabbatā vuttā.

Cả năm thủ uẩn, do là nền tảng của các pháp ô uế bất tịnh v.v..., nên tự bản chất chúng là bất tịnh v.v..., và phải được thấy như là bất tịnh v.v... Tuy nhiên, vì ở một nơi nào đó có một đặc điểm nào đó dễ được nắm bắt là lạc, nên ngài đã nói ‘và một cách đặc biệt’ v.v... Ở đây, bốn niệm xứ có tác dụng đoạn trừ bốn điên đảo, do đó, việc cần phải thấy các uẩn như sắc uẩn v.v... theo phương diện bất tịnh v.v... đã được nói đến, vì chúng là đối tượng của các niệm xứ ấy.

509. Khandhehi na vihaññati parividitasabhāvattā. Vipassakopi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati, khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi. Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti.

509. (Vị ấy) không bị các uẩn làm tổn hại, vì đã liễu tri hoàn toàn bản chất của chúng. Ngay cả hành giả tuệ quán cũng không rơi vào khổ đau do sự hoại diệt của chúng, còn đối với các bậc lậu tận thì không cần phải nói. Thật vậy, các vị ấy không bị các uẩn làm phiền não ngay cả trong tương lai.

Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātīti ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56,57) vacanato ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho. Ayaṃ pahānapariññā. Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhātīti ñātapariññā. Tassa ca udayabbayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā. Evaṃ pariññattaye sijjhante ime vipallāsādayo vidhamīyanti evāti āha ‘‘asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahatī’’tiādi. Tattha kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāyāha ‘‘abhijjhākāyagantha’’nti. Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hoti[Pg.168], kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati. Na upādiyati na gaṇhati na uppādeti.

Câu ‘Vị ấy liễu tri đoàn thực’ có nghĩa là: theo lời dạy ‘do thực tập khởi, sắc tập khởi’, người đoạn trừ dục tham trong sắc nội thân cũng đoạn trừ dục tham trong đoàn thực là nhân sanh của sắc ấy. Đây là đoạn trừ biến tri. Hơn nữa, người xác định sắc nội thân cũng xác định đoàn thực là duyên của nó, đây là liễu tri biến tri. Và cần phải kết hợp với thẩm sát biến tri, tức là vị ấy là người quán xét sự sanh diệt của đoàn thực ấy. Khi ba loại biến tri này được thành tựu, các pháp như điên đảo v.v... chắc chắn bị loại bỏ, do đó ngài đã nói ‘vị ấy đoạn trừ điên đảo tưởng tịnh trong cái bất tịnh’ v.v... Ở đây, ngài nói ‘tham thân triền’ là nhắm đến tham ái thuộc về dục tham. Thật vậy, việc đoạn trừ dục tham xảy ra nhờ quán bất tịnh, hoặc ngài nói đến việc đoạn trừ tất cả tham ái thông qua (việc đoạn trừ) dục tham. (Vị ấy) không chấp thủ, không nắm giữ, không làm cho sanh khởi.

‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.39; mahāva. 1; udā. 1; netti. 24) vuttattā ‘‘vedanāya chandarāgaṃ pajahanto tassā paccayabhūte phassāhārepi chandarāgaṃ pajahatī’’tiādinā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanaṃ yojetabbaṃ. Vedanāya dukkhato dassanena tattha sukhanti vipallāsaṃ pajahati. Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto bhavoghaṃ uttarati. Tato eva bhavayogena visaṃyujjati. Bhavāsavena ca anāsavo hoti, sabbavedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ, sukhaṃ vā vināsitaṃ na cinteti, tato ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi (dha. sa. 1237; vibha. 909) āghātavatthuppahānato byāpādakāyaganthaṃ bhindati. ‘‘Sukhabahule sugatibhave suddhī’’ti aggahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahantopi sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.

Vì đã được nói rằng ‘do xúc duyên thọ’, nên việc liễu tri xúc cần được kết hợp theo phương pháp đã được nói trong phần liễu tri thực, (nghĩa là) ‘người đoạn trừ dục tham trong thọ cũng đoạn trừ dục tham trong xúc thực là duyên của thọ ấy’ v.v... Do thấy thọ là khổ, vị ấy đoạn trừ điên đảo tưởng lạc trong đó. Vì sự mong cầu hữu chỉ vì mục đích lạc, nên người đoạn trừ ái trong thọ sẽ vượt qua hữu bộc. Do đó, vị ấy không bị ràng buộc bởi hữu ách và không còn hữu lậu. Người thấy tất cả thọ là khổ không suy nghĩ rằng người khác đã gây ra khổ mới cho mình, hoặc đã phá hủy lạc của mình. Do đó, nhờ đoạn trừ các nền tảng của oán hận như ‘hắn đã làm điều bất lợi cho ta’ v.v..., vị ấy phá vỡ sân thân triền. Không chấp thủ rằng ‘sự thanh tịnh có được trong thiện thú có nhiều lạc’, người chấp thủ sai lầm rằng sự thanh tịnh có được nhờ giới bò, hạnh bò v.v... cũng chỉ chấp thủ do mong cầu lạc. Do đó, người đoạn trừ ái trong thọ cũng không chấp thủ giới cấm thủ.

Manosañcetanā saṅkhārakkhandho, saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati, tañca pariggaṇhāti, tīreti cāti ‘‘saññaṃ saṅkhāre…pe… parijānātī’’ti vuttaṃ. Saññāsaṅkhāre anattāti passanto attadiṭṭhimūlakattā sabbadiṭṭhīnaṃ attadiṭṭhiṃ viya sabbadiṭṭhiyopi vidhamatīti dassento ‘‘diṭṭhoghaṃ uttarati…pe… attavādupādānaṃ na upādiyatī’’ti āha.

Tư niệm là hành uẩn, còn tưởng thì tương ưng với nó. Do đó, người thấy tưởng và các hành là vô ngã sẽ đoạn trừ dục tham trong tư niệm, và cũng xác định và thẩm sát nó. Vì vậy, đã được nói rằng ‘vị ấy liễu tri tưởng và các hành...’. Người thấy tưởng và các hành là vô ngã, vì tất cả các tà kiến đều có gốc rễ từ thân kiến, nên cũng loại bỏ tất cả các tà kiến giống như (loại bỏ) thân kiến. Để chỉ rõ điều này, ngài đã nói ‘vị ấy vượt qua kiến bộc... không chấp thủ ngã luận’.

Viññāṇaṃ aniccato passanto aniccānupassanāmukhena tissopi anupassanā ussukkanto tīhipi pariññāhi viññāṇāhāraṃ parijānāti. Visesato panettha anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati. Tattha niccaggāhabāhullato avijjāya viññāṇe ghanagahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto avijjoghaṃ uttarati. Tato eva avijjāyogena visaṃyutto avijjāsavena anāsavo ca hoti. Mohabaleneva sīlabbataparāmasanaṃ hotīti taṃ pajahanto ‘‘sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati.

Người thấy thức là vô thường, bằng cách nỗ lực thực hành cả ba pháp tùy quán với vô thường tùy quán làm đầu, sẽ liễu tri thức thực bằng cả ba loại biến tri. Đặc biệt ở đây, vị ấy đoạn trừ điên đảo tưởng thường trong cái vô thường. Ở đó, do sự chấp thủ thường còn rất phổ biến, nên do vô minh mà có sự chấp thủ thức như một khối đặc. Do đó, sau khi phá vỡ khối đặc (của dòng tương tục), người thấy thức là vô thường sẽ vượt qua vô minh bộc. Do đó, vị ấy không bị ràng buộc bởi vô minh ách và không còn vô minh lậu. Sự chấp thủ sai lầm về giới và hạnh chỉ xảy ra do sức mạnh của si, do đó, người đoạn trừ si ấy sẽ phá vỡ giới cấm thủ thân triền.

‘‘Yañca [Pg.169] kho idaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi, mano itipi, viññāṇaṃ itipi, tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ, nālaṃ virajjituṃ, nālaṃ vimuccituṃ. Taṃ kissa hetu? Dīgharattaṃ hetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādi (saṃ. ni. 2.62) –

‘Này các Tỳ khưu, cái được gọi là tâm, là ý, là thức này, đối với nó, kẻ phàm phu ít nghe không thể nhàm chán, không thể ly tham, không thể giải thoát. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì trong một thời gian dài, nó đã được kẻ phàm phu ít nghe tham đắm, xem là của ta, chấp thủ sai lầm rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’’ v.v...

Vacanato yathā viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyati, evaṃ taṃ aniccato passanto diṭṭhupādānaṃ na upādiyatīti.

Cũng như người thấy thức là thường hằng thì chấp thủ vào tà kiến thủ, cũng vậy, người thấy thức là vô thường thì không chấp thủ vào tà kiến thủ.

Evaṃ mahānisaṃsanti vuttappakārena vipallāsādisakalasaṃkilesavidhamanupāyabhāvato evaṃ vipuludayaṃ. Vadhakādivasenāti ukkhittāsikavadhakādivasena. Passeyyāti ñāṇadassanena paccakkhato passeyya.

Câu ‘Evaṃ mahānisaṃsaṃ’ (có quả báu lớn như vậy) có nghĩa là: có sự tăng trưởng rộng lớn như vậy do là phương tiện để loại trừ tất cả các phiền não như điên đảo v.v… theo cách đã được nói đến. Câu ‘Vadhakādivasena’ (do ví như kẻ sát nhân v.v…) có nghĩa là do ví như kẻ sát nhân đã vung gươm lên v.v… Câu ‘Passeyya’ (nên thấy) có nghĩa là nên thấy một cách trực tiếp bằng trí kiến.

Khandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Uẩn Minh thị đã kết thúc.

Iti cuddasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần Chú giải chương thứ mười bốn.

15. Āyatanadhātuniddesavaṇṇanā

15. Chú giải Xứ và Giới Minh thị

Āyatanavitthārakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận giải chi tiết các Xứ

510. ‘‘Khandhāyatanā’’tiādinā [Pg.170] heṭṭhā uddiṭṭhāni paduddhāravasena ‘‘āyatanānī’’ti vatvā gaṇanaparicchedenāha ‘‘dvādasāyatanānī’’ti. Tattha vattabbaṃ parato sayameva vakkhati. Cakkhāyatanantiādi nesaṃ sarūpadassanaṃ.

510. Bằng câu ‘Khandhāyatanā’ (các uẩn, các xứ) v.v..., sau khi đã nói ‘āyatanāni’ (các xứ) đã được nêu lên ở dưới theo cách trích dẫn thuật ngữ, ngài đã nói ‘dvādasāyatanāni’ (mười hai xứ) bằng cách phân chia theo số lượng. Về điểm này, điều cần phải nói sẽ được chính ngài nói ở sau. Câu ‘Cakkhāyatanaṃ’ (nhãn xứ) v.v… là sự trình bày về tự thể của chúng.

Attho nāma saddattho, bhāvattho pana lakkhaṇameva. So pana saddattho duvidho – asādhāraṇo sādhāraṇoti. Tattha asādhāraṇo cakkhādisaddattho, sādhāraṇo āyatanasaddattho dvādasannampi samānattā.

Nghĩa (attha) được gọi là nghĩa của từ (saddattha), còn nghĩa về thực thể (bhāvatta) chính là trạng thái đặc trưng (lakkhaṇa). Và nghĩa của từ ấy có hai loại: nghĩa riêng (asādhāraṇa) và nghĩa chung (sādhāraṇa). Trong đó, nghĩa riêng là nghĩa của các từ như ‘cakkhu’ (nhãn) v.v…; nghĩa chung là nghĩa của từ ‘āyatana’ (xứ), vì nó tương đồng cho cả mười hai xứ.

Tesu asādhāraṇaṃ tāva dassento ‘‘visesato tāvā’’tiādimāha. Tattha visesatoti visesatthato, cakkhādisaddatthatoti attho. Assādetīti cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati. ‘‘Cakkhuṃ kho pana, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti (ma. ni. 2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve yo ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’tiādinā (dha. sa. 597) pāḷiyaṃ, ‘‘rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇa’’ntiādinā (dha. sa. aṭṭha. 600; visuddhi. 2.433) aṭṭhakathāyañca vutto atthaviseso, tattheva niruḷhattā cakkhumhi eva cakkhusaddo pavattati gavādīsu gosaddādi viyāti daṭṭhabbaṃ.

Trong hai loại nghĩa ấy, trước tiên, để trình bày về nghĩa riêng, ngài đã nói câu ‘visesato tāva’ (trước tiên, về phương diện đặc biệt) v.v… Trong đó, ‘visesato’ có nghĩa là theo nghĩa đặc biệt, tức là theo nghĩa của các từ như ‘cakkhu’ v.v… Câu ‘Assādeti’ (nếm, thưởng thức): vì từ ‘cakkhati’ có nghĩa là nếm vị, như trong câu ‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhati’ (nếm mật, nếm món ăn), nên ngài giải thích nghĩa theo cách đó. Theo như câu kinh ‘Này Māgaṇḍiya, thật vậy, con mắt thích thú sắc, ưa thích sắc, vui mừng trong sắc’, con mắt thưởng thức sắc. Mặc dù tai v.v… cũng có trạng thái thích thú trong âm thanh v.v…, nhưng do nghĩa đặc biệt đã được nói đến trong Pāḷi qua câu ‘con mắt nào là sắc trong sáng được tạo nên từ bốn đại chủng’ v.v… và trong Chú giải qua câu ‘có trạng thái là sắc trong sáng có khả năng tiếp nhận sự va chạm của sắc’ v.v…, và vì đã trở nên phổ biến trong chính ý nghĩa ấy, nên từ ‘cakkhu’ chỉ được dùng cho con mắt, cần phải được hiểu giống như từ ‘go’ (bò) được dùng cho loài bò v.v…

Vibhāveti cāti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati. Cakkhatīti hi ācikkhati, abhibyattaṃ vadatīti attho. Nettassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha ‘‘vibhāveti cāti attho’’ti, anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā ca cakkhati-saddassa daṭṭhabbā. Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya, uddarūpaṃ viya ca vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva katvā dassetīti attho. Vitthāraṇaṃ vā [Pg.171] rūpasaddassa attho, vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ‘‘pakāsetīti attho’’ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanattho eva rūpasaddo daṭṭhabbo. Vaṇṇavācakassa rūpasaddassa rūpayatīti nibbacanaṃ, rūpakkhandhavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso. Udāharīyatīti vuccatīti atthe vacanasaddo eva gahito siyā, na ca vacanasaddo evettha saddo, atha kho sabbopi sotaviññeyyoti. Sappatīti sakehi paccayehi sappīyati, sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho.

Câu ‘Vibhāveti ca’ (và làm cho rõ ràng): ngài giải thích nghĩa theo từ ‘cakkhati’ đã được hình thành theo ngữ pháp. Vì ‘cakkhati’ có nghĩa là ‘ācikkhati’ (chỉ ra), tức là nói một cách rõ ràng. Và việc con mắt làm cho rõ ràng chỗ bằng phẳng và không bằng phẳng cũng giống như người đang nói, chính là sự chỉ ra, vì nghĩ vậy nên ngài nói ‘có nghĩa là làm cho rõ ràng’. Hoặc, do các căn (dhātu) có nhiều nghĩa, nên cần hiểu rằng từ ‘cakkhati’ cũng có nghĩa là làm cho rõ ràng. Sắc pháp (rūpaṃ) khi biến đổi màu sắc giống như màu của con tắc kè hay con rái cá vào những lúc tham ái, sân hận v.v… thì ‘rūpayati’ (làm cho hiện rõ) trạng thái trong tâm, tức là làm cho sáng tỏ như một hình thể, hay trình bày ra như thể có hình dáng cụ thể. Hoặc, nghĩa của từ ‘rūpa’ là sự lan rộng (vitthāraṇa), và sự lan rộng chính là sự biểu hiện (pakāsana), vì vậy ngài nói ‘có nghĩa là làm cho sáng tỏ’. Hoặc, do các căn có nhiều nghĩa, nên cần hiểu từ ‘rūpa’ có nghĩa là sự biểu hiện. Đối với từ ‘rūpa’ chỉ cho màu sắc, từ nguyên là ‘rūpayati’; đối với từ chỉ cho sắc uẩn, từ nguyên là ‘ruppati’ (bị biến hoại), đây là sự khác biệt. Câu ‘Udāharīyati’ (được phát ra): nếu hiểu theo nghĩa ‘vuccati’ (được nói ra), thì chỉ có lời nói mới được kể đến. Nhưng ở đây, ‘sadda’ (âm thanh) không chỉ là lời nói, mà là tất cả những gì tai có thể nhận biết. Câu ‘Sappati’ (đi đến, lan đến): được các duyên của chính nó làm cho lan đến, tức là được làm cho đến trạng thái có thể được nhận biết bởi nhĩ thức.

Sūcayatīti attano vatthuṃ apākaṭaṃ gandhavasena ‘‘idaṃ sugandhaṃ, duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ettha pupphamatthi, campakādiphalamatthi, ambādī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasaggahaṇamūlakattā ajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya jīvitaṃ avhayatīti jivhā niruttilakkhaṇena. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti visesena kāyo vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu, kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbasukhaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Uppattidesoti uppattiṭṭhānanti attho, kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena sāsavāti vuttāti tesaṃ uppattiṭṭhānanti attho.

Câu ‘Sūcayati’ (chỉ điểm): nó làm cho vật thể không rõ ràng của nó trở nên rõ ràng qua mùi hương rằng ‘đây là mùi thơm, đây là mùi hôi’. Hoặc nó giống như kẻ ly gián, chỉ điểm vật thể như bông hoa v.v… bị che khuất rằng ‘ở đây có hoa, có quả champaka, có xoài v.v…’. Do việc ăn uống lấy việc nhận biết vị làm gốc rễ, và do có sự hướng đến vị của thức ăn là nhân của sự sống, nên nó ‘avhayati’ (gọi mời) sự sống, do đó gọi là ‘jivhā’ (lưỡi) theo quy tắc từ nguyên. ‘Kāyo’ (thân) được nói một cách đặc biệt là ‘āyo’ (nơi phát sanh) của các pháp hữu lậu đáng chê bai, vì trong mũi, lưỡi và thân – những thứ không đạt đến trạng thái là nhân cho các pháp vô thượng, được sanh ra từ nghiệp có ái dục làm nhân, và là duyên đặc biệt cho ái dục – thì thân là duyên đặc biệt hơn cả cho các pháp hữu lậu. Thật vậy, chúng sanh trong khi thưởng thức lạc do xúc chạm, đã thực hành cả việc dâm dục. ‘Uppattideso’ (nơi phát sanh) có nghĩa là nơi chốn phát sanh. Hoặc, bốn uẩn có thân quyền làm vật nương, do là nhân cho các lậu hoặc mạnh mẽ như ái dục lậu v.v…, nên được gọi một cách đặc biệt là các pháp hữu lậu; do đó, (thân) là nơi phát sanh của chúng.

Munātīti nāḷiyā minamāno viya, mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ vijānātīti attho. Manate iti vā mano, taṃ taṃ ārammaṇaṃ paricchedavasena jānātīti vuttaṃ hoti. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā, te cakkhādayo tathā vuttāti tato aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanabhāvaṃ upanetvā vuttā. Yathā hi oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayībhāvehi purimāni pākaṭāni, tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassa atthassa dīpanattho dhammasaddo. Dhārīyanti sāmaññarūpena avadhārīyantīti vā dhammā. Yathā hi rūpādayo cakkhuviññāṇādīhi asādhāraṇato eva yathāsakaṃ sabhāvato viññāyanti[Pg.172], na evamete, ete pana anekadhammabhāvato, sādhāraṇato, sabhāvasāmaññatopi manasā viññāyantīti.

Câu ‘Munāti’ (biết): có nghĩa là nó biết đối tượng giống như người đang đong bằng đấu, hay đang cân bằng cân lớn. Hoặc ‘manate’ (biết), vì vậy gọi là ‘mano’ (ý); có nghĩa là nó biết đối tượng này hay đối tượng kia bằng cách phân định. ‘Attano lakkhaṇaṃ dhārenti’ (mang giữ trạng thái đặc trưng của mình): những pháp nào như nhãn xứ v.v… cần được nói đến với từ ‘āyatana’ theo sau bằng trạng thái đặc trưng riêng biệt, thì chúng đã được nói như vậy. Do đó, các pháp khác là đối tượng của ý đã được quy về thành một xứ duy nhất bằng trạng thái đặc trưng chung. Thật vậy, cũng như các xứ trước đây rõ ràng do mối quan hệ đối tượng và chủ thể được gọi là vật và đối tượng thô thiển cùng với sự nhận biết, thì cũng vậy, các đối tượng khác của ý vốn không rõ ràng không phải là không mang giữ tự tánh của chúng. Từ ‘dhamma’ có mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa này. Hoặc, ‘dhārīyanti’ (được mang giữ), tức là được xác định theo một cách chung, vì vậy gọi là ‘dhammā’. Thật vậy, cũng như các đối tượng như sắc v.v… được nhận biết một cách riêng biệt bởi nhãn thức v.v… theo tự tánh riêng của mỗi thứ, các pháp này không được nhận biết như vậy. Trái lại, các pháp này được nhận biết bởi ý do chúng là nhiều pháp, một cách chung, và cũng do sự tương đồng về tự tánh.

511. Sena senāti sakena sakena. Uṭṭhahantīti uṭṭhānaṃ karonti. Vāyamantīti ussahanti, attano kiccaṃ karonticceva attho. Imasmiṃ ca atthe āyatanti etthāti āyatanānīti adhikaraṇattho āyatanasaddo, dutiyatatiyesu kattuattho. Te cāti cittacetasike dhamme. Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu ayanti gacchanti pavattantīti āyā. Vitthārentīti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pattharenti pākaṭāni karonti, uppādentīti attho. Idañca saṃsāradukkhaṃ. Na nivattatīti anuppādanirodhavasena na nirujjhati. Āyatanaṃ āyatananti āmeḍitavacanaṃ assā samaññāya cakkhādīsu niruḷhabhāvadassanatthaṃ.

511. Sena senāti có nghĩa là: bởi tự thân, bởi tự thân. Uṭṭhahantīti có nghĩa là: nỗ lực, cố gắng. Vāyamantīti có nghĩa là: tinh tấn, làm công việc của tự thân, đó chính là ý nghĩa. Và trong ý nghĩa này, từ āyatana có nghĩa là nơi chốn (adhikaraṇa), do (câu phân tích) āyatanti ettha (chúng nỗ lực ở đây). Trong ý nghĩa thứ hai và thứ ba, nó có nghĩa là tác nhân (kattu). Te ca (chúng ấy) là các pháp tâm và tâm sở. Thật vậy, chúng (te) đi đến (ayanti, gacchanti), diễn tiến (pavattanti) trong các môn và đối tượng tương ứng, vì thế được gọi là āyā. Vitthārentīti (chúng khuếch trương) có nghĩa là: vì trước đây chưa sanh khởi nên còn tiềm ẩn, không biểu hiện, chúng làm cho lan rộng ra từ trạng thái ban đầu (chưa có), làm cho biểu hiện, làm cho sanh khởi. Và đây là khổ trong vòng luân hồi. Na nivattatīti (không chấm dứt) có nghĩa là không đoạn diệt theo cách thức diệt do không sanh khởi. Sự lặp lại Āyatanaṃ āyatananti là lời nói lặp lại (āmeḍitavacana) nhằm mục đích cho thấy rằng danh xưng ấy đã được xác lập vững chắc đối với nhãn xứ v.v...

512. Evaṃ avayavabhedavasena āyatanasaddassa atthaṃ vatvā idāni tattha pariyāyatopi dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Sādhuphalabharitatāya, aparissayatāya ca manoramme.

512. Sau khi đã nói về ý nghĩa của từ āyatana theo cách phân tích các thành phần như vậy, bây giờ để trình bày (ý nghĩa) ở đó cũng theo cách nói bóng (pariyāya), (đoạn văn) bắt đầu bằng «apicā» v.v... đã được khởi đầu. Do đầy ắp quả ngọt, và do không có hiểm nguy, nên làm cho tâm hài lòng.

Tattha nivasantīti nivasantā viya honti. Tenāha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. Yattha suvaṇṇaratanādīni nivutthāni viya ākiṇṇāni tiṭṭhanti, so padeso tesaṃ ākaro, evaṃ cittacetasikā cakkhādīsūti te tesaṃ ākaroti dassento āha ‘‘cakkhādīsu ca…pe… ākaro’’ti. Tannissitattāti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa tesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo. Ahutvā eva paccayasāmaggivasena uppajjantāpi cittacetasikā aneke ekajjhaṃ tattha labbhamānā samosaṭā viya hontīti vuttaṃ ‘‘vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato’’ti. Na hi dhammānaṃ anāgataddhe vijjamānatālesopi atthi. Tenāha ‘‘puñjo natthi anāgate’’ti (mahāni. 10). Tattheva uppattitoti tesu cakkhādīsu eva uppattito. Uppattiyā paccayabhūte cakkhādike uppattiṭṭhānaṃ viya katvā upacāravasena vuttaṃ. Na hi arūpadhammānaṃ nippariyāyato uppattideso nāma atthi. Yadaggena vā te [Pg.173] tesaṃ nissayārammaṇabhūtā, tadaggena sañjātideso. Na hi paccayabhāvamantarena rūpadhammānampi ādhārādheyyabhāvo atthi. Tenāha ‘‘nissayārammaṇabhāvenā’’ti. Byatirekapadhānatāya kāraṇalakkhaṇassa ‘‘tesaṃ abhāve abhāvato’’ iccevāha, na ‘‘bhāve bhāvato’’ti.

Ở đó, nivasantīti (chúng trú ngụ) có nghĩa là chúng giống như đang trú ngụ. Do đó, ngài nói «tadāyattavuttitāyā» (do sự sống của chúng phụ thuộc vào đó). Nơi nào vàng, ngọc báu v.v... tồn tại nhiều dường như đã được định cư, vùng đó là mỏ (ākaro) của chúng. Tương tự, tâm và tâm sở (ở) trong nhãn xứ v.v..., vì vậy chúng (nhãn xứ v.v...) là mỏ của chúng. Trình bày điều này, ngài nói «cakkhādīsu ca…pe… ākaro». Ở đây, trong câu Tannissitattā (do y cứ vào đó), vì ý (mano) không phải là duyên y chỉ (nissayapaccayo) cho các tâm và tâm sở như ý thức v.v..., nên cần hiểu rằng trạng thái làm môn (dvārabhāvo) của nó đối với chúng chính là trạng thái làm nơi y cứ (nissayabhāvo). Mặc dù các tâm và tâm sở sanh khởi do sự hội đủ của các duyên mà không hề tồn tại trước đó, nhưng vì nhiều pháp được tìm thấy cùng nhau ở đó, chúng giống như được tụ hội lại. Do đó, được nói là «vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato» (do sự tụ hội theo cách thức vật, môn, và cảnh). Thật vậy, đối với các pháp, không hề có một chút dấu vết tồn tại nào trong tương lai. Do đó, ngài nói: «puñjo natthi anāgate» (không có sự tích tụ trong tương lai). Tattheva uppattitoti có nghĩa là do sự sanh khởi ngay trong chúng, tức là trong nhãn xứ v.v... (Câu này) được nói theo nghĩa bóng (upacāravasena), sau khi xem nhãn xứ v.v..., vốn là duyên cho sự sanh khởi, như là nơi sanh khởi. Thật vậy, đối với các pháp vô sắc, không có cái gọi là nơi sanh khởi theo nghĩa đen. Hoặc, theo phương diện nào mà chúng (nhãn xứ v.v...) là nơi y cứ và đối tượng của chúng (tâm, tâm sở), thì theo phương diện đó, chúng là nơi sanh khởi. Thật vậy, nếu không có trạng thái làm duyên, thì ngay cả đối với các pháp sắc cũng không có trạng thái vật chứa và vật được chứa. Do đó, ngài nói «nissayārammaṇabhāvenā» (theo cách thức là nơi y cứ và đối tượng). Do đặc tính của nhân là chủ yếu về mặt dị biệt (byatireka), ngài chỉ nói «tesaṃ abhāve abhāvato» (do không có mặt khi chúng không có mặt), chứ không nói «bhāve bhāvato» (do có mặt khi chúng có mặt).

Yathāvuttenatthenāti ‘‘cakkhatī’’tiādinā, ‘‘āyatanato āyānaṃ tananato’’tiādinā, ‘‘nivāsaṭṭhāna’’ntiādinā ca vuttappakārena atthena. Dhammāyatanapariyāpannānaṃ dhammānaṃ bahubhāvato yebhuyyena ca te bahū eva hutvā kiccakarāti ‘‘dhammā ca te āyatanañcā’’ti bahuvacananiddeso.

Yathāvuttenatthenāti có nghĩa là: theo ý nghĩa đã được nói đến qua các cách thức như «cakkhati» v.v..., «āyatanato āyānaṃ tananato» v.v..., và «nivāsaṭṭhāna» v.v... Do các pháp thuộc về pháp xứ có số lượng nhiều, và vì phần lớn chúng, với số lượng nhiều, thực hiện các phận sự, nên có sự chỉ định bằng số nhiều là «dhammā ca te āyatanañcā» (chúng là các pháp và chúng là các xứ).

513. Tathā tathā lakkhitabbato lakkhīyati etenāti vā lakkhaṇaṃ, sabhāvo.

513. (Được gọi là) lakkhaṇa (đặc tính) vì nó cần được ghi nhận theo cách này hay cách khác, hoặc là lakkhaṇa vì người ta ghi nhận bằng nó; (cũng có nghĩa là) tự tánh (sabhāvo).

Tāvabhāvatoti tattakato, tena anūnādhikabhāvaṃ dasseti. Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi, salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā sambhavatīti taṃ dassento āha ‘‘cakkhādayopi hī’’tiādi. Bhavaṅgamanasaṅkhātoti dvikkhattuṃ calitvā pavattabhavaṅgamanasaṅkhāto. Calanavasena bhavaṅgappavattiyā sati eva āvajjanuppatti, na aññatthāti āvajjanassāpi kāraṇabhūtanti katvā vuttaṃ ‘‘bhavaṅgamanasaṅkhāto…pe… uppattidvāra’’nti. Asādhāraṇanti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ. Satipi asādhāraṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatanena aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ‘‘asādhāraṇa’’nti vuttaṃ.

Tāvabhāvatoti có nghĩa là: do chỉ có chừng ấy. Bằng từ này, ngài chỉ ra trạng thái không thiếu không thừa. Ở đó, vì không có bất kỳ pháp nào nằm ngoài mười hai xứ, nên không có sự chất vấn về việc thừa. Tuy nhiên, vì "sự mang giữ tự tướng" là tướng chung của tất cả các pháp, nên có thể có sự chất vấn về việc thiếu. Trình bày điều đó, ngài nói «cakkhādayopi hī» v.v... Bhavaṅgamanasaṅkhātoti (được gọi là dòng hữu phần động) có nghĩa là dòng hữu phần diễn tiến sau khi đã rung động hai lần. Chỉ khi có sự diễn tiến của dòng hữu phần qua sự rung động thì sự sanh khởi của tâm hướng môn (āvajjanuppatti) mới xảy ra, không thể khác được. Do đó, vì nó cũng là nhân cho tâm hướng môn, nên được nói là «bhavaṅgamanasaṅkhāto…pe… uppattidvāra» (dòng hữu phần động... là môn sanh khởi). Asādhāraṇanti (bất cộng) có nghĩa là không chung cho nhãn thức v.v... Cần phải hiểu rằng, mặc dù nhãn xứ v.v... có tính chất bất cộng, nhưng chúng không được bao gồm trong pháp xứ vì đã được kể đến qua phương diện là môn. Hoặc, từ «asādhāraṇa» được nói với ý chỉ sự bất cộng theo phương diện là môn và đối tượng.

514. Yebhuyyasahuppattiādīhi uppattikkamādīsu ayutti yojetabbā. Yebhuyyena hi cakkhāyatanādīni kassaci kadāci ekato uppajjanti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’’tiādi (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21). Tasmā āyatanānaṃ uppattikkamo tāva na yujjati, na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato, na paṭipattikkamo akusalānaṃ ekaccaabyākatānañca appaṭipajjanīyato[Pg.174], na bhūmikkamo aḍḍhekādasannaṃ āyatanānaṃ ekantakāmāvacarattā, itaresañca catubhūmipariyāpannattā, ekaccassa lokuttarabhāvato cāti. ‘‘Ajjhattikesu hī’’ti etena ajjhattikabhāvena, visayībhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti, tesupi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti.

514. Sự không hợp lý trong thứ tự sanh khởi v.v... cần được liên kết với việc đồng sanh phần lớn v.v... Thật vậy, phần lớn nhãn xứ v.v... đối với một người nào đó, vào một lúc nào đó, sanh khởi cùng nhau. Như đã được nói: «kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī» (Vào sát-na tái sanh trong cõi Dục, đối với một người nào đó, mười một xứ hiện khởi) v.v... Do đó, trước hết, thứ tự sanh khởi của các xứ là không hợp lý. Thứ tự đoạn trừ cũng không (hợp lý), vì các pháp thiện và vô ký không phải là đối tượng cần đoạn trừ. Thứ tự thực hành cũng không (hợp lý), vì các pháp bất thiện và một số pháp vô ký không phải là đối tượng cần thực hành. Thứ tự về cõi cũng không (hợp lý), vì mười xứ rưỡi hoàn toàn thuộc cõi Dục, các xứ còn lại thuộc bốn cõi, và một phần (của một xứ) là siêu thế. Bằng câu «Ajjhattikesu hī» (vì trong các nội xứ), ngài chỉ ra rằng các nội xứ cần được thuyết giảng trước tiên do tính chất nội tại và do là chủ thể. Trong số những xứ cần được thuyết giảng trước, nhãn xứ được thuyết giảng đầu tiên hơn cả vì nó rõ ràng nhất.

Tato ghānāyatanādīnīti ettha bahupakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni, saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo. Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ, na ca sakkā bodhetabbāni na desetunti. Paccuppannārammaṇattā vā cakkhādīni paṭhamaṃ vuttāni ārammaṇato supākaṭānīti, manāyatanaṃ pana kiñci paccunnārammaṇaṃ…pe… kiñci yāva navattabbārammaṇanti pacchā vuttaṃ. Paccuppannārammaṇesupi upādārūpārammaṇāni cattāri paṭhamaṃ vuttāni, tato bhūtarūpārammaṇaṃ. Upādārūpārammaṇesupi dūratare dūre, sīghataraṃ sīghañca ārammaṇasampaṭicchanadīpanatthaṃ cakkhādīnaṃ desanākkamo. Cakkhusotadvayañhi dūragocaranti paṭhamaṃ vuttaṃ, tatrāpi cakkhu dūrataragocaranti sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ. Passantopi hi dūratare nadīsotaṃ, na tassa sotapaṭighātasaddaṃ suṇāti. Ghānajivhāsupi ghānaṃ sīghataravuttīti paṭhamaṃ vuttaṃ purato ṭhapitamattassapi bhojanassa gandho gayhatīti. Yathāṭhānaṃ vā tesaṃ desanākkamo. Imasmiñhi sarīre sabbupari cakkhussa adhiṭṭhānaṃ, tassa adho sotassa, tassa adho ghānassa, tassa adho jivhāya, tathā kāyassa yebhuyyato, mano pana arūpibhāvato sabbapacchā vutto. Taṃtaṃgocarattā tassa tassa anantaraṃ bāhirāyatanāni vuttānīti vuttovāyamatthoti evampi imesaṃ kamo veditabbo. Gocaro visayo etassāti gocaravisayo, mano. Kassa pana gocaro etassa visayo? Cakkhādīnaṃ pañcannampi. Viññāṇuppattikāraṇavavatthānatoti cakkhuviññāṇādīnaṃ uppattikāraṇassa vavatthitabhāvato savibhattibhāvato. Etena cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa ca kāraṇamāha.

Ở đây, trong câu 'Do đó, tỷ xứ, v.v.', chủ ý là: do không có nhiều sự hỗ trợ, chúng (tỷ xứ, v.v.) không nên được thuyết giảng trước nhãn xứ và nhĩ xứ; và do không thể nói cùng một lúc, chúng nên được thuyết giảng theo một thứ tự, vì vậy chúng được thuyết giảng theo thứ tự tỷ xứ, v.v. Thật vậy, dù được thuyết giảng theo cách khác cũng không thể bị chỉ trích, và cũng không thể không thuyết giảng những điều cần được giác ngộ. Hoặc là, do có đối tượng hiện tại, nhãn xứ v.v. được nói đến trước, vì đối tượng của chúng rất rõ ràng; còn ý xứ, một phần có đối tượng hiện tại... một phần có đối tượng cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ, nên được nói sau cùng. Ngay cả trong số các xứ có đối tượng hiện tại, bốn xứ có đối tượng là sắc y sinh được nói trước, sau đó là xứ có đối tượng là sắc đại chủng. Ngay cả trong số các xứ có đối tượng là sắc y sinh, thứ tự thuyết giảng nhãn xứ v.v. là để chỉ ra sự tiếp nhận đối tượng ở xa hơn và xa, nhanh hơn và nhanh. Thật vậy, cặp đôi nhãn và nhĩ có hành xứ xa, nên được nói trước; trong số đó, nhãn có hành xứ xa hơn, nên được nói đầu tiên. Thật vậy, dù thấy dòng sông ở rất xa, người ta không nghe được tiếng va chạm của dòng nước. Trong tỷ và thiệt, tỷ có sự vận hành nhanh hơn, nên được nói trước, vì mùi của thức ăn chỉ cần đặt phía trước là đã được nhận biết. Hoặc là, thứ tự thuyết giảng của chúng là theo vị trí. Thật vậy, trong thân này, chỗ trú của mắt ở trên cùng, dưới đó là của tai, dưới đó là của mũi, dưới đó là của lưỡi, tương tự, của thân phần lớn (ở dưới); còn ý, do là vô sắc, được nói sau cùng. Do là hành xứ của từng cái một, các ngoại xứ được nói ngay sau mỗi nội xứ tương ứng. Ý nghĩa này đã được nói đến, vì vậy thứ tự của chúng nên được hiểu như vậy. Hành xứ là đối tượng của nó, do đó gọi là 'gocaravisayo', tức là ý. Nhưng hành xứ của cái gì là đối tượng của nó? Của cả năm (xứ) là nhãn, v.v. 'Do sự xác định nguyên nhân phát sinh của thức' có nghĩa là do sự xác định, sự phân chia của nguyên nhân phát sinh của nhãn thức, v.v. Bằng điều này, ngài đã nói lên lý do của việc nói về sắc xứ, v.v. ngay sau nhãn xứ, v.v.

515. Saṅgahitattāti gaṇanasaṅgahavasena saṅgahitattā. Jātivasenāti cakkhubhāvasamānatāvasena. Paccayabhedo kammādibhedo. Dānādipāṇātipātādibhedabhinnassa [Pg.175] hi kusalākusalakammassa, tassa ca sahakārīkāraṇabhūtānaṃ abbhantarānaṃ, bāhirānañca paccayānaṃ bhedena cakkhāyatanaṃ bhinnaṃ visadisaṃ hotīti. Nirayādiko, apadādigatinānākaraṇañca gatibhedo gatīnaṃ, gatīsu vā bhedoti katvā. Hatthiassādiko, khattiyādiko ca nikāyabhedo. Taṃtaṃsattasantānabhedo puggalabhedo. Yā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantappabhedatā vuttā, so eva hadayavatthussa bhedo tādisabhedānātivattanato. Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā. Yasmā jhānavirahitaṃ nāma lokuttaraṃ natthi, tasmā pañcannaṃ jhānānaṃ vasena aṭṭha lokuttaracittāni cattālīsaṃ hontīti tāni ekāsītiyā lokiyacittesu pakkhipitvā āha ‘‘ekavīsuttarasatappabhedañcā’’ti. Vatthūti cakkhādivatthu. Tappabhedena viññāṇaṃ anantappabhedaṃ. Paṭipadā dukkhāpaṭipadādi. Ādi-saddena jhānādhipatibhūmiārammaṇādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Nīlaṃ nīlassa sabhāgaṃ, aññaṃ visabhāgaṃ. Paccayo kammādi. Tatthāpi kusalasamuṭṭhānāditā, sītautusamuṭṭhānāditā ca bhedo veditabbo. Ādisaddena gatinikāyabhedo. Sabhāvanānattabhedatoti sukhā dukkhā adukkhamasukhāti evamādiko sabhāvabhedo. Cakkhusamphassajā sotasamphassajāti evamādikaṃ nānattaṃ.

515. ‘Do được bao gồm’ nghĩa là do được bao gồm theo cách đếm số. ‘Theo chủng loại’ nghĩa là theo sự tương đồng về bản chất của mắt. ‘Sự khác biệt của duyên’ là sự khác biệt của nghiệp, v.v. Thật vậy, do sự khác biệt của nghiệp thiện và bất thiện, vốn khác nhau qua các loại như bố thí, sát sanh, v.v., và do sự khác biệt của các duyên bên trong và bên ngoài, vốn là những nguyên nhân hỗ trợ cho nghiệp đó, mà nhãn xứ trở nên khác biệt, không đồng nhất. Địa ngục, v.v., và nguyên nhân tạo ra sự khác biệt trong các cõi như cõi của chúng sanh không chân, v.v., là sự khác biệt về cõi; hoặc là, sự khác biệt của các cõi, hoặc trong các cõi. Voi, ngựa, v.v., và Sát-đế-lỵ, v.v., là sự khác biệt về loài. Sự khác biệt trong dòng tương tục của từng chúng sanh là sự khác biệt về cá nhân. Sự vô hạn khác biệt của các vật (căn) như nhãn, v.v. đã được nói đến, đó cũng chính là sự khác biệt của tâm vật, vì nó không vượt ra ngoài sự khác biệt như vậy. Do đó, sự vô hạn khác biệt của ý xứ cần được áp dụng. Bởi vì không có tâm siêu thế nào mà không có thiền, do đó, theo năm loại thiền, tám tâm siêu thế trở thành bốn mươi; thêm chúng vào tám mươi mốt tâm hiệp thế, ngài nói ‘và có một trăm hai mươi mốt loại’. ‘Vật’ là nhãn vật, v.v. Do sự khác biệt của vật đó, thức có vô số khác biệt. ‘Hành lộ’ là khổ hành lộ, v.v. Bằng từ ‘v.v.’, cần hiểu là bao gồm thiền, chủ, địa, đối tượng, v.v. Màu xanh là tương đồng với màu xanh, màu khác là không tương đồng. ‘Duyên’ là nghiệp, v.v. Trong đó cũng cần hiểu sự khác biệt như là (sắc) do thiện sanh, v.v., và (sắc) do thời tiết lạnh sanh, v.v. Bằng từ ‘v.v.’, (cần hiểu) sự khác biệt về cõi và loài. ‘Sự khác biệt về tự tánh và đa dạng’ là sự khác biệt về tự tánh như lạc, khổ, bất khổ bất lạc, v.v. Sự đa dạng như (thọ) do nhãn xúc sanh, (thọ) do nhĩ xúc sanh, v.v.

516. ‘‘Anāgamanato aniggamanato’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Pubbantāparantesu avijjamānasarūpattā udayato pubbe kutoci nāgacchanti, vayato ca uddhaṃ na katthaci gacchanti, vijjamānakkhaṇepi ittarakālatāya aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā. Tenāha ‘‘atha kho’’tiādi. Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ īhā, cintanavasena byāpāranaṃ byāpāro, tattha byāpāraṃ dassento āha ‘‘na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hotī’’ti. Īhaṃ dassento ‘‘na ca tānī’’tiādi. Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ. Dhammatāvāti sabhāvo eva, kāraṇasamatthatā vā īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo dhammatā. Imasmiñca atthe ‘‘ya’’nti etassa yasmāti attho. Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo. ‘‘Suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññagāmo viya [Pg.176] daṭṭhabbāni. Annapānasahitanti gahite suññagāme yaṃ yadeva bhājanaṃ parāmasīyati, taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati, evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni yoniso upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti. Tenāha ‘‘dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā’’ti. Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ abhighātakānīti vuttāni. Ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālamakkaṭā cha pāṇakā. Visamabilākāsagāmasusānavanāni tesaṃ gocarā. Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisūpādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnaṃ visamādisadisatā yojetabbā.

516. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu "Do không đến, do không đi", đoạn văn bắt đầu bằng "na hi" đã được nói đến. Do có bản chất không hiện hữu ở quá khứ và vị lai, nên trước khi sanh khởi, chúng không đến từ đâu cả, và sau khi hoại diệt, chúng cũng không đi về đâu cả. Ngay cả trong khoảnh khắc hiện hữu, do có thời gian ngắn ngủi, chúng là vô thường, khổ, có pháp biến hoại. Do đó, ngài nói "atha kho" v.v... Sự cố gắng (īhanaṃ) theo cách thức hành động có rung động là īhā, sự bận rộn (byāpāranaṃ) theo cách thức suy tư là byāpāro. Trong đó, khi chỉ ra byāpāro, ngài nói "na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hotī" (đối với mắt, sắc v.v... không có như vậy). Khi chỉ ra īhā, (ngài nói) "na ca tānī" (và chúng cũng không...) v.v... Tuy nhiên, cả hai vừa là īhā vừa là byāpāro, đây là lời nói không theo thứ tự. Dhammatā chính là tự tánh, hoặc là năng lực của nhân duyên; việc trở thành môn v.v... của các pháp không có īhā và byāpāro là dhammatā. Và trong ý nghĩa này, từ "yaṃ" này có nghĩa là "yasmā" (bởi vì). Trong ý nghĩa trước, từ "yaṃ" là tính từ của sự khả dĩ. Theo như lời dạy "Này các Tỳ khưu, làng trống không, đó là tên gọi của sáu nội xứ này" (S iv 177), (các xứ) nên được thấy như ngôi làng trống không. Trong ngôi làng trống không được hiểu là "có đầy đủ đồ ăn thức uống", bất cứ vật dụng nào được sờ đến, vật dụng đó được sờ đến chỉ là trống rỗng. Cũng vậy, những xứ này, được nắm giữ với tính chất thường hằng v.v..., khi được xem xét kỹ lưỡng một cách như lý, chúng được thấy chỉ là trống rỗng. Do đó, ngài nói "vì không có trạng thái thường, tịnh, lạc, ngã". Do là tác nhân sanh khởi tham ái và ưu phiền ở các môn như mắt v.v..., các pháp như sắc v.v... được gọi là những kẻ sát hại các pháp như mắt v.v... Rắn, cá sấu, chim, chó, chó rừng, khỉ là sáu loài sinh vật. Nơi không bằng phẳng, hang động, không trung, làng, nghĩa địa, rừng là cảnh giới của chúng. Trong đó, nên kết hợp sự tương tự của sắc v.v... với nơi không bằng phẳng v.v... do sự ưa thích bởi mắt v.v... vốn có khuynh hướng đến nơi không bằng phẳng v.v..., và do các pháp hữu chấp thủ tương tự như rắn trú ở nơi không bằng phẳng, cá sấu trú ở hang động, chim trú ở không trung, chó trú ở làng, chó rừng trú ở nghĩa địa, và khỉ có bản chất ở trong rừng.

Iti āyatanānaṃ vitthārakathāmukhavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về đoạn mở đầu của bài giảng chi tiết về các xứ.

Dhātuvitthārakathāvaṇṇanā

Giải thích về bài giảng chi tiết về các giới.

517. Cakkhussa viññāṇanti cakkhussa kāraṇabhūtassa viññāṇaṃ. Kāmaṃ rūpālokamanasikārādayopi tassa viññāṇassa kāraṇā, te pana sādhāraṇakāraṇaṃ, cakkhu asādhāraṇanti asādhāraṇakāraṇenāyaṃ niddeso yathā bherisaddo, yavaṅkuroti. Tathā hi cakkhu puggalantarāsādhāraṇaṃ, nīlādisabbarūpasādhāraṇañcāti sāmibhāvena niddiṭṭhaṃ.

517. "Nhãn thức" (Cakkhussa viññāṇaṃ) có nghĩa là thức của mắt vốn là nhân duyên (đặc biệt). Thật vậy, sắc, ánh sáng, tác ý v.v... cũng là nhân duyên của thức ấy, nhưng chúng là nhân duyên chung, còn mắt là nhân duyên không chung. Do đó, sự chỉ định này được thực hiện bằng nhân duyên không chung, giống như (cách nói) "tiếng trống" hay "mầm lúa mạch". Thật vậy, mắt là không chung với người khác, và là chung với tất cả các sắc như xanh v.v..., do đó, nó được chỉ định với tư cách là chủ sở hữu.

Vidahatīti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyuñjamānaṃ viya uppādetīti attho. Vidahatīti ca dhātvattho eva visiṭṭho upasaggena dīpīyatīti vināpi upasaggena dhātūti esa saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Kattukammabhāvakaraṇādhikaraṇesu ca dhātusaddasiddhi hotīti pañcāpi te atthā vuttā. Lokuttarā dhātuyo saṃsāradukkhaṃ na vidahanti, aññadatthu vidhaṃsentīti katvā ‘‘lokiyā’’ti visesitaṃ. Vavatthitāti avatthitā, aññamaññaṃ vā asaṃkiṇṇā. Suvaṇṇarajatādidhātuyo suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo. Yathāsambhavanti ettha keci ‘‘lokiyalokuttarāsu dhātūsu yo yo attho sambhavati, tadanurūpa’’nti atthaṃ vadanti, tadayuttaṃ ‘‘lokiyā hi dhātuyo’’ti visesetvā vuttattā. Atthavasena cetaṃ yathāsambhavaggahaṇaṃ kataṃ, na dhātuvasena[Pg.177]. Kāmaṃ pañcapi atthā cakkhādīnaṃ sabbesaṃ icchitabbā, tathāpi cakkhādīsu yassa yassa dhammassa yadā kattuvacanicchā, na tadā kammabhāvo. Yadā pana kammavacanicchā, na tadā kattubhāvo. Evaṃ sesesupīti yathāsambhavaggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘iti cakkhādīsū’’tiādi.

"Vidahati" (sắp đặt) có nghĩa là nó tạo ra như thể đang ra lệnh rằng "ngươi phải diễn tiến như thế này, như thế này". Và trong "vidahati", chính ý nghĩa của căn (dhātu) được làm cho đặc biệt bởi tiếp đầu ngữ (vi-) được chỉ ra, nên hiểu rằng ngay cả không có tiếp đầu ngữ, từ "dhātu" này cũng nói lên ý nghĩa đó. Và vì sự thành tựu của từ "dhātu" có trong các nghĩa chủ cách, đối cách, trạng thái, công cụ cách, và định sở cách, nên cả năm ý nghĩa đó đã được nói đến. Vì nghĩ rằng "các giới siêu thế không sắp đặt khổ luân hồi, mà trái lại, chúng phá hủy nó", nên nó được đặc tả bằng từ "hiệp thế". "Vavatthitā" (được phân loại) nghĩa là được thiết lập, hoặc không bị trộn lẫn với nhau. Các giới như vàng, bạc v.v... là đá v.v... vốn là hạt giống của vàng v.v... Ở đây, trong từ "yathāsambhavaṃ" (tùy theo khả năng), một số vị nói ý nghĩa rằng "trong các giới hiệp thế và siêu thế, ý nghĩa nào có thể có, thì lấy tương ứng với ý nghĩa đó". Điều đó không hợp lý, vì đã được nói sau khi đặc tả rằng "chính là các giới hiệp thế". Và việc lấy "tùy theo khả năng" này được thực hiện theo ý nghĩa, chứ không phải theo giới. Thật vậy, cả năm ý nghĩa nên được mong muốn cho tất cả các pháp như mắt v.v..., tuy nhiên, trong các pháp như mắt v.v..., khi có ý muốn nói về chủ cách của một pháp nào đó, thì lúc đó không có đối cách. Nhưng khi có ý muốn nói về đối cách, thì lúc đó không có chủ cách. Cũng vậy đối với các (cách) còn lại. Do đó, (có) việc lấy "tùy theo khả năng". Do đó, ngài nói "iti cakkhādīsu" (như vậy trong mắt v.v...) v.v...

518. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyoti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā dhāraṇattho dhā-saddoti katvā. Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ bhinnasabhāvattā. Nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātusaddassa padhāno atthoti visuṃ vutto. Dhātuyo viya dhātuyoti ettha sīhasaddo viya kesarimhi niruḷhā purise selāvayavesu niruḷho dhātusaddo cakkhādīsu upacaritoti daṭṭhabbo. Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni, tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ñāṇañeyyāvayavā. Tattha ñāṇappabhedo dhammadhātuekadeso, ñeyyappabhedo aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo hontīti. Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo aviparīto dhātusaddena vuccamāno ñāṇañeyyo, na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho, tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo, visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātusaddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacaritoti daṭṭhabbo. Rasādīsu viya vā cakkhādīsupi niruḷho eva. ‘‘Nijjīvamattassetaṃ adhivacana’’nti etena nijjīvamattapadatthe dhātusaddassa niruḷhataṃ dasseti. Cha dhātuyo etassāti chadhāturo. Yo loke purisoti dhammasamudāyo vuccati, so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattānaṃ sabhāvānaṃ samudāyamatto, na ettha jīvo vā puriso vā atthīti attho.

518. Trong cách giải thích "chúng mang giữ tự tánh của mình, nên là giới" (attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo), sự thành tựu của từ nên được hiểu là "dhāti iti dhātu" (nó mang giữ, nên là dhātu), vì nghĩ rằng từ căn "dhā" có nghĩa là mang giữ. Và ý nghĩa chủ cách này cũng không giống với (ý nghĩa) trước, vì ý nghĩa "sắp đặt" và "mang giữ" có bản chất khác nhau. Và việc chỉ mang giữ bản chất vô ngã là ý nghĩa chính của từ "dhātu", nên được nói riêng. Trong câu "giới giống như các khoáng chất" (dhātuyo viya dhātuyo), nên hiểu rằng giống như từ "sư tử" vốn thông dụng cho loài có bờm được dùng (theo nghĩa bóng) cho người đàn ông (dũng mãnh), từ "dhātu" vốn thông dụng cho các thành phần của đá (khoáng chất) được dùng theo nghĩa bóng cho mắt v.v... Tri và sở tri là tri-sở tri; các giới, vốn là thành phần và là sự phân loại của chúng, là các thành phần của tri-sở tri. Trong đó, sự phân loại của tri là một phần của pháp giới, sự phân loại của sở tri là tất cả mười tám (giới). Do đó, các giới chỉ là các thành phần của tri-sở tri. Hoặc là, tự tánh không sai lệch cần được biết bởi trí tuệ, được gọi bằng từ "dhātu", là ñāṇañeyya (đối tượng của trí tuệ); có nghĩa là không phải là đối tượng cần biết bởi tà kiến v.v... vốn nắm bắt sai lệch. Mắt v.v... là các thành phần của ñāṇañeyya đó. Nên hiểu rằng từ "dhātu" vốn thông dụng cho các thành phần có đặc tính khác nhau như vị v.v... được dùng theo nghĩa bóng cho các thành phần khác tương tự như vậy là mắt v.v... Hoặc là, nó cũng thông dụng cho mắt v.v... giống như cho vị v.v... Bằng câu "đó là tên gọi của thực thể vô tri", ngài chỉ ra sự thông dụng của từ "dhātu" trong ý nghĩa của từ "thực thể vô tri". "Có sáu giới nơi người này, nên là người có sáu giới" (chadhāturo). Tập hợp các pháp nào được gọi là "người" trong thế gian, tập hợp đó có sáu giới; chỉ là sự tập hợp của sáu tự tánh vốn là thực thể vô tri như đất v.v... Có nghĩa là ở đây không có sinh mạng hay con người.

519. Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idhekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ‘‘hetuphalānupubbavavatthānavasenā’’ti. Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvo eva, manodhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Kiriyamanodhātu manoviññāṇassa upanissayakoṭiyā, vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi, itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyā [Pg.178] ca, dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā, asahajātā anantarādinā, upanissayena, ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayo hotīti dvārabhūtamanovasena vā. Dvārabhūtamanopi hi suttesu manodhātūti vuccatīti tassā vā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Tattha hetūti paccayo adhippeto, phalanti paccayuppannanti āha ‘‘cakkhudhātū’’tiādi.

519. Thứ tự của nhãn căn v.v... đã được nói trước đây, vì vậy ở đây trong mỗi một bộ ba, khi trình bày thứ tự của ba giới, ngài đã nói: ‘Theo cách sắp xếp tuần tự nhân và quả’. Sự sắp xếp tuần tự của nhân và quả chính là trạng thái nhân quả, và trạng thái làm nhân của ý giới và pháp giới đối với ý thức giới nên được kết hợp tùy theo khả năng. Ý giới duy tác là duyên cho ý thức giới bằng một phần của y chỉ duyên, ý giới dị thục là duyên cho ý thức giới dị thục cũng bằng vô gián duyên v.v..., đối với (ý thức giới) còn lại, tất cả (ba loại ý giới) cũng là duyên bằng một phần của y chỉ duyên. Còn pháp giới là thọ v.v... đồng sanh là duyên bằng câu sanh duyên v.v..., (pháp giới) không đồng sanh là duyên cho ý thức giới bằng vô gián duyên v.v..., bằng y chỉ duyên, và bằng sở duyên duyên v.v... Hoặc theo cách của ý làm môn. Vì quả vậy, ý làm môn cũng được gọi là ý giới trong các kinh, vì vậy trạng thái làm nhân của ý giới ấy đối với ý thức giới nên được kết hợp tùy theo khả năng. Ở đây, ‘nhân’ được hiểu là duyên, ‘quả’ là pháp do duyên sanh, (vì vậy) ngài đã nói ‘nhãn giới’ v.v...

520. Sabbāsaṃ vasenāti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena. Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ‘‘sabhāvato vijjamānāna’’nti.

520. ‘Theo cách của tất cả’ có nghĩa là theo cách của ba mươi lăm giới là quang giới v.v... đã được nói đến. Vì pháp không có thực tánh chân đế không bao giờ được bao hàm trong các pháp có thực tánh chân đế, nên ngài đã nói: ‘của những (giới) hiện hữu về mặt thực tánh’.

Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ‘‘rūpadhātuyeva hi ābhādhātū’’ti. Rūpādipaṭibaddhāti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti katvā ‘‘rūpādayo evā’’ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ vuttaṃ. Asatipi rāgavatthubhāve kusalavipākārammaṇaṃ subhadhātūti dutiyo vikappo vutto. Sesāti manoviññāṇadhātusampayuttā. Dhātudvayanirodhamattanti manoviññāṇadhātūnaṃ nirodhamattaṃ catutthāruppacittuppādanirodhabhāvato. Tadaññaviññāṇanirodho viya hi viññāṇadhātumanodhātūnaṃ nirodho samāpattibalasiddhoti katvā dhātudvayaggahaṇaṃ.

Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời v.v... chỉ là ánh sáng của sắc tướng, vì vậy ngài đã nói: ‘Quả vậy, quang giới chính là sắc giới’. (Trong cụm từ) ‘liên quan đến sắc v.v...’, vì cho rằng tướng tốt là phương diện cần được nắm bắt với tư cách là vật của tham, nên ngài đã không nói ‘chính là sắc v.v...’ mà đã nói từ ‘liên quan’. Mặc dù không có trạng thái là vật của tham, đối tượng của (tâm) dị thục thiện được gọi là tịnh giới, (do đó) phương án thứ hai đã được nói đến. ‘Còn lại’ là (các pháp) tương ưng với ý thức giới. ‘Chỉ là sự diệt của hai giới’ có nghĩa là chỉ là sự diệt của ý thức giới và pháp giới, vì là trạng thái diệt của tâm và sở hữu tâm thuộc thiền vô sắc thứ tư. Quả vậy, giống như sự diệt của các thức khác, sự diệt của (năm) thức giới và ý giới được thành tựu nhờ năng lực của thiền chứng, vì nghĩ như vậy nên (từ) ‘hai giới’ đã được đề cập.

‘‘Dhammadhātumatta’’nti idaṃ kāmadhātuyā dhammadhātupariyāpannattā vuttaṃ. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasampayutto, ārammaṇakaraṇena vā kāmaguṇopasaṃhito. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ avīciparanimmitavasavattiparicchinne okāse. Ogāḷhā hutvā adhobhāge ca okāse carantīti etthāvacarā. Aññattha carantāpi yathāvutte eva ṭhāne pariyāpannāti ettha pariyāpannā.

Cụm từ ‘chỉ là pháp giới’ này được nói vì dục giới được bao hàm trong pháp giới. ‘Tương ưng với dục’ có nghĩa là tương ưng với dục tham, hoặc liên quan đến năm dục trưởng dưỡng bằng cách lấy làm đối tượng. (Cụm từ) ‘cái gì ở trong khoảng này’ có nghĩa là những (uẩn, xứ, giới) nào ở trong không gian này được giới hạn bởi địa ngục Vô Gián và cõi trời Tha Hóa Tự Tại. Chúng được gọi là ‘hành hoạt ở đây’ vì sau khi đã đi vào, chúng hành hoạt ở không gian phần dưới. Chúng được gọi là ‘bao hàm ở đây’ vì mặc dù hành hoạt ở nơi khác, chúng được bao hàm trong trú xứ đã được nói đến.

Nekkhammadhātu dhammadhātu eva vitakkapakkhe. Sabbepi kusalā dhammāti dānamayapuññakiriyato, sīlamayapuññakiriyato, pabbajjato ca paṭṭhāya yāva aggamaggādhigamā pavattā sabbepi anavajjadhammā. Vihiṃsādhātu cetanā, paraviheṭhanacchando vā. Avihiṃsā karuṇā.

Xuất ly giới, trong phương diện tầm, chính là pháp giới. ‘Tất cả các pháp thiện’ là tất cả các pháp vô tội đã diễn ra kể từ phước nghiệp sự thành tựu do bố thí, phước nghiệp sự thành tựu do trì giới, và sự xuất gia cho đến khi chứng đắc Thánh đạo cao nhất. Sân hận giới là tư, hoặc là dục muốn hãm hại người khác. Vô sân hận giới là bi.

Hīnāti [Pg.179] hīḷitā. Paṇītāti sambhāvitā. ‘‘Nātihīḷitā nātisambhāvitā majjhimā’’ti khandhaniddese āgatā hīnadukato eva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā. Ubhopīti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo.

‘Hạ liệt’ là bị khinh miệt. ‘Cao thượng’ là được tán thán. ‘Không quá bị khinh miệt, không quá được tán thán là trung bình’, nên biết rằng giới trung bình được nói đến sau khi đã rút ra từ nhị đề về hạ liệt đã có trong phần giải về uẩn. ‘Cả hai’ là pháp giới và ý thức giới.

Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā, tathāpi viññāṇadhātuggahaṇena tassa purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotīti āha ‘‘viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātu saṅkhepoyevā’’ti. Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ, tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātu nānādhātu loko vuttoti āha ‘‘aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā’’ti.

Mặc dù thức giới được phân chia theo cách của sáu thức giới, tuy nhiên, do việc đề cập đến (năm) thức giới, ý giới cũng được bao hàm vì nó là tiền hành và hậu hành của (năm) thức giới ấy, vì vậy ngài đã nói: ‘Thức giới chỉ là sự tóm tắt của bảy thức giới là nhãn thức v.v...’. Thế giới được gọi là ‘nhiều giới, các giới khác nhau’ theo cách của nhiều giới là nhãn giới v.v..., và trong số đó, theo cách của các giới khác nhau do sự đa dạng của mỗi một giới, vì vậy ngài đã nói: ‘chỉ là sự phân loại của mười tám giới’.

521. Cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedenāti bahūsu potthakesu likhitaṃ, kesuci ‘‘cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti. Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātusaddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato. Viññāṇadhātusaddena ca sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kātabbāni. Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi. Antarā vā manodhātugahaṇaṃ akatvā ‘‘cakkhu…pe… kāyamanoviññāṇadhātumanodhātū’’ti vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato. Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘cakkhu…pe… kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti. Tassa viññāṇassa yebhuyyena attavādino tassa ekamekassa attassa advayataṃ, niccattañca pavedentīti anekatāniccatāpakāsanaṃ tesaṃ jīvasaññāsamūhananāya hoti. Khandhāyatanadesanā saṅkhepadesanā, indriyadesanā vitthāradesanā, tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ anatisaṅkhepavitthārā dhātudesanā. Abhidhamme vā suttantabhājanīye (vibha. 172 ādayo) vuttā dhātudesanā atisaṅkhepadesanā, ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ativitthāradesanā, tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ anatisaṅkhepavitthārā.

521. ‘Theo sự phân biệt của nhãn giới, nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới, ý thức giới’ được viết trong nhiều sách, trong một số sách (viết là) ‘theo sự phân biệt của nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, ý thức giới’. Ở đây, sự liên kết của ‘nhãn’ v.v... với chỉ riêng từ ‘giới’ là không được chủ trương, vì (đây là) lời nói về sự phân biệt của thực tánh biết rõ. Và khi sự liên kết được thực hiện với từ ‘thức giới’, không nên có hai lần đề cập đến ‘ý’. Vì quả vậy, không có hai ý thức giới. Hoặc, không đề cập đến ‘ý giới’ ở giữa, nên nói là ‘nhãn…thân ý thức giới, ý giới’, vì trong sự kết hợp không tương đồng, không có hợp từ đẳng lập. Đây có thể là bài đọc ở đây: ‘theo sự phân biệt của nhãn…thân thức, ý, và ý thức giới’. Các ngã luận giả phần lớn tuyên bố tính bất nhị và tính thường hằng của cái ngã của mỗi một người, vì vậy, việc chỉ ra tính đa dạng và tính vô thường của thức ấy là để nhổ bật sinh mạng tưởng của họ. Pháp thoại về uẩn và xứ là pháp thoại tóm tắt, pháp thoại về quyền là pháp thoại chi tiết, so với cả hai pháp thoại đó, pháp thoại về giới này là không quá tóm tắt, không quá chi tiết. Hoặc, pháp thoại về giới được nói trong Tạng Luận, phần Phân Tích theo Kinh, là pháp thoại rất tóm tắt, (pháp thoại) cần được thuyết giảng theo cách của các giới từ quang giới cho đến nhiều giới, các giới khác nhau là pháp thoại rất chi tiết, so với cả hai pháp thoại đó, (pháp thoại về mười tám giới) này là không quá tóm tắt, không quá chi tiết.

Assa bhagavato. Saddhammatejasā vihataṃ saddhammatejavihataṃ.

Của Đức Thế Tôn ấy. Bị phá tan bởi uy lực của Chánh pháp (là) saddhammatejavihataṃ.

522. Saṅkhatoti [Pg.180] gaṇanato. Jātitoti cakkhubhāvasāmaññato. Atha vā jātitoti cakkhusabhāvato. Tenāha ‘‘cakkhupasādo’’ti. Vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati vedanādīnaṃ abhinditvā gahaṇato. Sesakusalākusalābyākataviññāṇavasenāti ettha abyākatāpekkhāya sesaggahaṇaṃ, kusalākusalaṃ pana sabbaso aggahitamevāti.

522. (Từ) saṅkhata (hữu vi) là do sự tính đếm. (Từ) jāti (chủng loại) là do sự tương đồng về trạng thái con mắt. Hoặc là, (từ) jāti là do bản chất của con mắt. Do đó, ngài nói là “sắc thần kinh nhãn”. (Pháp) được tính là “hai mươi pháp” là do sự nắm bắt các pháp thọ, v.v... mà không phân chia. Ở đây, trong câu “do năng lực của các thức còn lại là thiện, bất thiện, và vô ký”, việc nắm bắt (từ) sesa (còn lại) là có liên quan đến (từ) abyākata (vô ký); còn thiện và bất thiện thì hoàn toàn chưa được nắm bắt.

523. Tā ca cakkhuviññāṇadhātuādayo pañcapi.

523. Và cả năm (giới) ấy là nhãn thức giới, v.v...

Purimehevāti anantarādīhi eva. Javanamanoviññāṇadhātu pana javanamanoviññāṇadhātuyā āsevanapaccayenāpi paccayo hotīti vuttovāyamattho. Dhammadhātūti pana sahajāto vedanādikkhandho adhippeto. Tenāha ‘‘sahajāta…pe… paccayo hotī’’ti. Avigatādīhīti ettha ādi-saddena manoviññāṇadhātuyā yathārahaṃ hetuadhipatikammavipākāhārindriyajhānamaggapaccayabhāvo saṅgayhati. Tenāha ‘‘bahudhā paccayo hotī’’ti. Ekaccā ca dhammadhātu sukhumarūpanibbānappakārā, yā ca sampayogānantarabhāvādīnaṃ abhāvena ārammaṇakaraṇe yogyā. Pañcadvārikavipākavajjanatthaṃ ‘‘ekaccāya manoviññāṇadhātuyā’’ti vuttaṃ, manodvārikā pana vipākāpi tadārammaṇabhūtā ekaccaṃ dhammadhātuṃ ārabbha pavattatīti. Atha vā ‘‘ekaccāya manoviññāṇadhātuyā’’ti idaṃ sabbaṃ kāmāvacarakusalaṃ kāmāvacarakiriyaṃ abhiññādvayaṃ āruppadvayanti evarūpaṃ manoviññāṇadhātuṃ sandhāya vuttaṃ, lokuttaramanoviññāṇadhātuyā pana ekaccā dhammadhātu ārammaṇapaccayoti pākaṭoyamattho. Cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ cakkhādīnaṃ yathāvuttapaccayadhammato atirekepi paccayadhamme dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ālokādayoti āloko nāma sūriyālokādi. Tassa suttantanayena upanissayabhāvo veditabbo, evaṃ sesānipi.

(Từ) purimehi eva (chính do các duyên trước) là chính do các duyên như vô gián, v.v... Còn tốc hành ý thức giới là duyên cho tốc hành ý thức giới cũng bằng Trùng dụng duyên, ý nghĩa này đã được nói đến. Còn (từ) dhammadhātu (pháp giới) được ám chỉ là các uẩn thọ, v.v... đồng sanh. Do đó, ngài nói “là duyên... (bằng) Câu sanh...”. Ở đây, trong câu avigatādīhi (bằng Bất ly, v.v...), bằng từ ādi (v.v...), trạng thái làm duyên của nhân, trưởng, nghiệp, quả, vật thực, quyền, thiền, đạo được bao gồm một cách tương xứng đối với ý thức giới. Do đó, ngài nói “là duyên bằng nhiều cách”. Và một số pháp giới có các loại là sắc tế và Níp-bàn, và (pháp giới) nào thích hợp cho việc bắt cảnh do không có trạng thái tương ưng, vô gián, v.v... Để loại trừ quả ngũ môn, câu “đối với một số ý thức giới” đã được nói; còn quả ở ý môn, vốn là na cảnh, cũng sanh khởi bằng cách nương vào một số pháp giới. Hoặc là, câu “đối với một số ý thức giới” này được nói nhắm đến ý thức giới có dạng như thế này: tất cả thiện dục giới, duy tác dục giới, hai thần thông, hai (tâm) vô sắc; còn đối với ý thức giới siêu thế, một số pháp giới là Cảnh duyên, ý nghĩa này đã rõ ràng. Để chỉ ra các pháp làm duyên, ngay cả những pháp vượt trội hơn các pháp làm duyên đã được nói của nhãn giới, v.v..., câu bắt đầu bằng “không chỉ” đã được bắt đầu. Ở đó, trong câu ālokādayo (ánh sáng, v.v...), āloko (ánh sáng) được gọi là ánh sáng mặt trời, v.v... Trạng thái y chỉ duyên của nó nên được hiểu theo phương pháp kinh tạng, các (duyên) còn lại cũng tương tự như vậy.

Vivaraṃ nāma visesato sotabilaṃ. Vāyu gandhūpasaṃharaṇakavāto. Āpo mukhe pakkhittaāhārassa temanakaudakaṃ. Pathavī kāyappasādassa nissayabhūtā pathavīdhātu. Bhavaṅgamanaṃ dvikkhattuṃ calitaṃ bhavaṅgacittaṃ. Sabbattha manasikāro āvajjanamanasikāro.

Vivara (khoảng trống) được gọi một cách đặc biệt là lỗ tai. Vāyu (gió) là luồng gió mang theo mùi hương. Āpo (nước) là nước làm ẩm ướt vật thực được cho vào miệng. Pathavī (đất) là địa đại, là nơi nương tựa của sắc thần kinh thân. Bhavaṅgamana (tâm hộ kiếp) là tâm hộ kiếp rung động hai lần. Ở khắp nơi, manasikāra (tác ý) là tác ý hướng môn.

524. Avisesato [Pg.181] daṭṭhabbākārassa vuccamānattā āha ‘‘sabbā evā’’ti. Visesato vipassanāya bhūmivicāro esoti ‘‘saṅkhatā’’ti visesitaṃ. Pubbantāparantavivittatoti ettha ‘‘pubbantonāma atīto addhā, aparanto nāma anāgato. Ubhayattha ca saṅkhatā dhātuyo sabhāvavivittā anupalabbhamānasabhāvattā. Pubbanto vā sabhāvadhammassa udayo tato pubbe avijjamānattā. Aparanto vayo tato paraṃ abhāvato. Tasmā pubbantāparantavivittatoti pākābhāvato viddhaṃsābhāvatoti vuttaṃ hoti.

524. Do phương cách cần được thấy một cách không đặc biệt đang được nói đến, ngài nói “tất cả”. Vì đây là sự khảo sát về nền tảng của minh sát một cách đặc biệt, nên (từ) saṅkhatā (hữu vi) đã được dùng để chỉ rõ. Ở đây, trong câu pubbantāparantavivittato (do trống không tiền biên và hậu biên), “pubbanta (tiền biên) được gọi là thời quá khứ, aparanta (hậu biên) được gọi là thời vị lai. Và ở cả hai nơi, các giới hữu vi đều trống không tự tánh vì có tự tánh không thể nắm bắt được. Hoặc là, pubbanta là sự sanh khởi của một pháp có tự tánh, vì trước đó nó không hiện hữu. Aparanta là sự hoại diệt, vì sau đó nó không tồn tại. Do đó, (câu) pubbantāparantavivittato có nghĩa là được nói là “do không tồn tại trước khi sanh và không tồn tại sau khi hoại diệt”.

Bheritalaṃ viya cakkhudātu saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato. Ādāsatalādīsupi eseva nayo. Yantaṃ nāma ucchuyantaṃ. Cakkayaṭṭhīti tilamanthaṃ āha. So hi acakkabandhopi taṃsadisatāya cakkayaṭṭhītveva vuccati, cakkabandhameva vā sandhāya tathā vuttaṃ. Imāhi ca upamāhi nijjīvāna. Bheritaladaṇḍādīnaṃ samāyoge, nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattataṃ, kārakavedakavirahañca dasseti.

Nhãn giới giống như mặt trống, do là nơi nương tựa của thức, giống như (mặt trống là nơi nương tựa) của âm thanh. Trong các trường hợp mặt gương, v.v... cũng theo phương pháp này. Yanta (máy) được gọi là máy ép mía. Bằng từ cakkayatthi (trục bánh xe), ngài nói đến cái que khuấy mè. Vì rằng nó, dù không được gắn bánh xe, vẫn được gọi là cakkayatthi do sự tương tự với cái đó; hoặc là, nó được nói như vậy nhắm đến chính cái được gắn bánh xe. Và bằng những ví dụ này, ngài chỉ ra rằng: “Sự sanh khởi của nhãn thức, v.v... là vô tri, khi có sự kết hợp của nhãn, sắc, v.v... là vô tri, giống như (sự sanh khởi) của âm thanh, v.v... là vô tri, khi có sự kết hợp của mặt trống, dùi trống, v.v... là vô tri”, như vậy (ngài chỉ ra) tính chất chỉ là giới của nhân và quả, và sự trống không người làm và người cảm thọ.

Purecarānucarā viyāti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho. Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇa anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānāyapi purecarānucarābhisandhiyaṃ anantarapubbakālāparakālatāya purecarānucarā viya daṭṭhabbā.

(Câu) purecarānucarā viya (giống như kẻ đi trước và kẻ theo sau) có nghĩa là: giống như một số kẻ đi trước và kẻ theo sau vô tri của một vật nào đó vô tri. Hoặc là, chính ý giới, không vượt qua sát-na của chính nó, nên được xem giống như kẻ đi trước và kẻ theo sau của nhãn thức, v.v..., vốn cũng không vượt qua sát-na của chính chúng, do (sự kiện) là thời điểm ngay trước và thời điểm ngay sau, mặc dù không có ý định đi trước và theo sau.

Channañhi viññāṇadhātūnaṃ ekajjhaṃ anekānantarapaccayābhāvato ekajjhaṃ uppattiabhāvo viya aññamaññānantarapaccayatābhāvato anantaruppattipi natthi. Yadi siyā, chaḷārammaṇasannidhāne manasikāramantarenāpi chaḷārammaṇūpaladdhi siyā, na ca hoti, tasmā dassanādianantaraṃ savanādīnaṃ abhāvo viya manoviññāṇadhātānantaraṃ na dassanādīni, na ca dassanādianantaraṃ manoviññāṇadhātu hoti. Tattha bhavaṅgassa, dassanādīnañca bhinnārammaṇatāya manoviññāṇadhātānantaraṃ dassanādīni, dassanādīnaṃ anantarañca savanādīni na uppajjantīti yuttametaṃ. Dassanādīnaṃ, pana santīramaṇassa ca abhinnavisayatāya dassanādianantaraṃ na manāviññāṇadātu hotīti ayuttanti[Pg.182]? Nayidamevaṃ niyatāniyatavisayānaṃ bhinnavisayabhāvupapattito. Yadi ca dassanādianantaraṃ kāci viññāṇadhātu uppajjeyya, sāpi dassanādidvāratāya dassanādiviññāṇadhātu eva siyā, na manoviññāṇadhātu, tato ca dassanādikiccavidhuraṃ cintanaṃ manananti manodvārappavattānaṃ mananakiccāpariccāgo viya dassanaviññāṇadhātuyā dassanakiccāpariccāgo āpajjati. Tathā tadanantarassāti sabbāyapi dassanaviññāṇabhāvato ca viññāṇakāyā na bhaveyyuṃ.

Thật vậy, do sáu thức giới không có nhiều duyên vô gián đồng thời, nên cũng giống như không có sự sanh khởi đồng thời, do không có tính chất duyên vô gián cho nhau, nên cũng không có sự sanh khởi kế tiếp. Nếu có, khi sáu trần hiện diện, thì sự liễu tri sáu trần cũng sẽ có mà không cần tác ý, nhưng điều đó không xảy ra. Do đó, cũng giống như sau khi thấy v.v... không có nghe v.v..., sau ý thức giới cũng không có thấy v.v..., và sau khi thấy v.v... cũng không có ý thức giới. Ở đây, do hộ kiếp và thấy v.v... có đối tượng khác nhau, nên sau ý thức giới không có thấy v.v... sanh khởi, và sau khi thấy v.v... không có nghe v.v... sanh khởi, điều này là hợp lý. Nhưng do thấy v.v... và thẩm tấn có đối tượng không khác nhau, nên sau khi thấy v.v... không có ý thức giới sanh khởi, điều này là không hợp lý phải không? Không phải như vậy, vì các đối tượng nhất định và không nhất định có bản chất đối tượng khác nhau. Và nếu sau khi thấy v.v... có thức giới nào đó sanh khởi, thì thức giới đó cũng do cửa thấy v.v... mà phải là thức giới thấy v.v..., chứ không phải là ý thức giới. Và do đó, cũng giống như các tâm sanh khởi ở ý môn không từ bỏ phận sự suy tư, vì suy tư khác với phận sự thấy v.v... được gọi là manana (suy tư), thì thức giới thấy cũng sẽ không từ bỏ phận sự thấy. Tương tự như vậy đối với các thức kế tiếp sau đó, và do tất cả đều trở thành thức giới thấy, nên sẽ không có sáu thức uẩn.

Yathā pana manoviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu, tato cakkhuviññāṇādīni, evaṃ dassanaviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu, tato sotaviññāṇādīni hontīti ce? Na, manodhātuyā dassanadhātubhāvappasaṅgato. Yathā hi manaso nibbisesāvatthā mananamattatāya manodhātu, evaṃ dassanassa nibbisesāvatthā dassanamattatāya dassanadhātu siyā. Tañca cakkhūviññāṇaṃ rūpavisayanti saddādivisayābhogābhāvato savanaviññāṇādīnaṃ asambhavo. Tato ca rūpārammaṇapasutameva viññāṇaṃ siyā manoviññāṇānaṃ viya dassanaviññāṇādīnaṃ samānavatthubhāvappasaṅgato, aññavatthusannissitañca viññāṇaṃ na siyā, na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā sukhadukkhānaṃ viya upekkhā cakkhuviññāṇādīnaṃ, manoviññāṇassa ca byavadhāyikā manodhātu daṭṭhabbā, na cassā upekkhāya viya adukkhamasukhatā adassanādiamananatā, ata kho mananakiccāvisesato manoviññāṇasabhāgatā. Mano hi hadayavatthumhi vattamāno aññavatthusannissitānaṃ viññāṇānaṃ visayaṃ dassetvā nivattamāno aggi viya usumamatte mananamatte ṭhatvā nivattati, aññavatthusannissitaviññāṇanirodhe ca uṭṭhahanto aggi viya usumamatte uṭṭhahati. Paccayānurūpapavattikāni ca mananamattāni manoviññāṇadhātuyā antāni honti. Paṭighasaññāsahagatānañhi pañcannaṃ viññāṇānaṃ indriyārammanapaṭighātajatāya abhinipātamattakiccaṃ, mananalakkhaṇindriyasamuppannassa ca manoviññāṇassa visayavicintanāsambhūtatāya tadanurūpācintanā. Tasmā abhinipātappaccayapaṭighaṭṭanānighaṃsabalena bhavaṅgalakkhaṇaṃ cittaṃ calanāvatthaṃ hutvā nivattamānaṃ cintanāvisesavirahato abhinipātānuguṇaṃ cintanāvasānaṃ mananamattaṃ uppādeti.

Nếu nói rằng: Cũng như sau ý thức giới là ý giới, sau đó là nhãn thức v.v...; cũng vậy, sau thức giới thấy là ý giới, sau đó là nhĩ thức v.v... sanh khởi? Không phải vậy, vì ý giới sẽ trở thành thấy giới. Thật vậy, cũng như trạng thái không đặc biệt của ý, do chỉ là sự suy tư, nên là ý giới; cũng vậy, trạng thái không đặc biệt của sự thấy, do chỉ là sự thấy, nên sẽ là thấy giới. Và đó là nhãn thức có sắc trần làm đối tượng, nên do không có sự hướng đến các đối tượng như thanh v.v..., nên không thể có nhĩ thức v.v... Và sau đó, thức sanh khởi cũng chỉ chuyên chú vào sắc trần, vì các thức thấy v.v... cũng sẽ có cùng một vật y như các ý thức, và thức nương vào vật khác sẽ không có, mà điều này không hợp lý. Do đó, cần phải hiểu ý giới là yếu tố ngăn cách giữa nhãn thức v.v... và ý thức, giống như xả thọ ngăn cách giữa lạc và khổ. Và đối với ý giới này, không có tính chất không khổ không lạc như đối với xả thọ, tức là không thấy, không suy tư v.v...; nhưng do phận sự suy tư không đặc biệt, nên nó có bản chất tương tự như ý thức. Thật vậy, ý khi đang diễn tiến trong ý vật, sau khi chỉ ra đối tượng cho các thức nương vào vật khác, khi diệt đi, nó dừng lại ở trạng thái chỉ suy tư rồi diệt, giống như lửa dừng lại ở trạng thái chỉ có hơi nóng rồi tắt. Và khi các thức nương vào vật khác diệt, khi sanh khởi, nó dừng lại ở trạng thái chỉ suy tư rồi sanh khởi, giống như lửa dừng lại ở trạng thái chỉ có hơi nóng rồi bùng lên. Và những trạng thái chỉ suy tư, diễn tiến theo duyên, là những điểm cuối của ý thức giới. Thật vậy, đối với năm thức đi kèm với tưởng đối chiếu, do sanh khởi từ sự va chạm giữa căn và trần, nên phận sự của chúng chỉ là sự tiếp xúc. Còn đối với ý thức sanh khởi từ căn có đặc tính suy tư, do được tạo thành từ sự suy xét đặc biệt về đối tượng, nên phận sự của nó là sự suy tư tương ứng. Do đó, tâm có đặc tính hộ kiếp, do sức mạnh của sự va chạm là duyên cho sự tiếp xúc, trở thành trạng thái dao động, khi diệt đi, do không có sự suy tư đặc biệt, nó sanh ra trạng thái chỉ suy tư, là điểm cuối của sự suy tư, phù hợp với sự tiếp xúc.

Dassanādipi [Pg.183] abhinipātamattaṃ dutiyaṃ khaṇaṃ anativattamānaṃ attānuguṇaṃ cintanāmananasamaññāvirahato dassanādiabhinipātavisesavicittaṃ cittabhāvādinā samānaṃ cintanādimananamattaṃ aññavatthusmiṃ nibbatteti, tasmā vatthukiccehi taṃ manoviññāṇakāyasaṅgahitāpi manodhātu manodvāranikkhamapavesabhūtā ārammaṇantare dvārantaramanasikāratabbisayasampaṭicchanabhāvena pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ yathākkamaṃ purecarā, anucarāti ca vuttā. Sā panāyaṃ satipi viññāṇabhāve manaso sambhūya visiṭṭhamananakiccābhāvato dhātubhāvasāmaññena manomattā dhātu manodhātūti vuccati.

Sự thấy v.v..., chỉ là sự tiếp xúc không vượt quá sát-na thứ hai, do không có tên gọi là suy tư và suy xét, phù hợp với bản chất của nó, nó tạo ra trong một vật khác một trạng thái chỉ suy tư v.v... tương tự về bản chất tâm v.v... với tâm đặc biệt là sự tiếp xúc thấy v.v... Do đó, ý giới đó, mặc dù được bao gồm trong ý thức uẩn do có cùng vật và phận sự, có bản chất tương tự, là nơi diệt và sanh của ý thức, và là điểm đầu và điểm cuối của nó, được gọi là đi trước và đi sau của năm thức giới theo thứ tự, vì nó là cửa ra và cửa vào của ý môn, với vai trò là tác ý ở một cửa khác và tiếp nhận đối tượng của nó trong một đối tượng khác. Và ý giới này, mặc dù có bản chất là thức, nhưng do sanh khởi từ ý và không có phận sự suy tư đặc biệt, do tính chất chung là giới, nên được gọi là ý giới, một giới chỉ là ý.

Yathāvutteneva ca hetunā matta-saddalopaṃ katvā viññāṇaṭṭhayogato manomattaṃ viññāṇanti manoviññāṇakāyasaṅgahopi cassā yujjati eva. Aññaviññāṇehi pana dvārārammaṇehi ca visesanatthaṃ ‘‘manodhātū’’ti vuttāti. Manoviññāṇadhātūti pana viññāṇadhātuvisesanaṃ manogahaṇaṃ. Dhātuvisesanatthe ca manoviññāṇaggahaṇe viññāṇavisesanaṃ dvārabhūtamanodassanamevāti dvārasamaññārahattā na manodhātūti vuccati. Tañhi manodvārantogadhaṃ, na ca dassanādipurecarānucaranti manaso viññāṇadhātu, manaso viññāṇanti ca manodvārasamaññārahaṃ, savisesañca tassa mananakiccaṃ, viññāṇakiccañcāti mattasaddassa lopamantarena ‘‘manoviññāṇa’’nti, nijjīvabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti ca vuccatīti.

Và do chính lý do đã nêu, việc bao gồm nó (ý giới) trong ý thức uẩn cũng là hợp lý, với từ nguyên là 'thức chỉ là ý' (manomattaṃ viññāṇaṃ), một sự bao gồm được biện minh bằng cách loại bỏ từ 'matta' và do có liên hệ với ý nghĩa của 'viññāṇa'. Tuy nhiên, nó được gọi là 'ý giới' để phân biệt với các thức khác, cũng như với cửa và đối tượng. Còn về 'ý thức giới', nó không được gọi là 'ý giới' vì không xứng đáng với tên gọi là cửa. Thật vậy, nó được bao gồm trong ý môn, nhưng không phải là tâm đi trước và đi sau của thấy v.v... Mặt khác, với từ nguyên là 'thức của ý', nó xứng đáng với tên gọi liên quan đến ý môn. Và vì phận sự suy tư và phận sự nhận biết đặc biệt của nó là có đặc tính riêng, nên không cần loại bỏ từ 'matta', nó được gọi là 'ý thức', và để thể hiện bản chất vô ngã, nó được gọi là 'ý thức giới'.

Sallamiva sūlamiva tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo. Vedanāsallasūlayogāti vedanāsaṅkhātasallasūlayogato. Āturā viyāti tena āturibhūtā puggalā viya. Āsāyeva dukkhaṃ āsādukkhaṃ, āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā. Saññā hi asubhādikampi subhādito sajjānantī āsaṃ, tassā ca vighātaṃ āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti. Vanamigo tiṇapurisaṃ purisoti gaṇhanto ayathābhūccanimittaggāhako, tathā saññāpīti āha ‘‘vanamigo viyā’’ti. Kammapadhānā saṅkhārāti ‘‘paṭisandhiyaṃ pakkhipanato’’tiādi vuttaṃ. Jātidukkhānubandhatoti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhatā. Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti. Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi [Pg.184] itthiādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti. Sabbe anatthā rāgādayo, jātiādayo ca visayabhūtā, anupasantā, sappaṭibhayā cāti. Tappaṭipakkhabhūtattā asaṅkhatā dhātu amatādito daṭṭhabbā.

Cần được thấy (khổ) giống như mũi tên, giống như cái cọc nhọn do sự kết hợp với ba loại khổ. (Cụm từ) vedanāsallasūlayogāti có nghĩa là do sự kết hợp với mũi tên và cọc nhọn được gọi là thọ. (Cụm từ) āturā viyāti có nghĩa là giống như những người bị đau đớn bởi (mũi tên và cọc nhọn) ấy. Chính ái là khổ, (đó là) khổ do ái; hoặc sự thất vọng của ái là khổ. Thật vậy, tưởng, trong khi ghi nhận những gì bất tịnh v.v... là tịnh v.v..., đã làm sanh khởi ái và sự thất vọng của ái ấy do sự không thành tựu những gì là tịnh v.v... đã được mong mỏi. Con nai rừng nắm bắt hình nộm bằng cỏ là người thật nên là kẻ nắm giữ tướng không như thật; tương tự như vậy, tưởng cũng thế, do đó ngài nói “vanamigo viyā’ti” (như con nai rừng). Các hành có nghiệp là chính, do đó đã được nói là “do sự ném vào trong tái sanh” v.v... (Cụm từ) jātidukkhānubandhatoti có nghĩa là do bị khổ sanh, vốn được chính mình (tức là các hành) tạo ra, đi theo sau. Thật vậy, sanh do hữu làm duyên chính là khổ sanh. Giống như bánh xe sắc bén trông như hoa sen, sắc pháp cũng vậy, khi hiện ra với bản chất là người nữ v.v... đã làm sanh khởi nhiều loại tai họa khác nhau. Tất cả những điều bất hạnh là tham v.v..., và sanh v.v... vốn giống như chất độc, không được lắng dịu, và có kèm theo sự nguy hiểm. Do là trạng thái đối nghịch với những điều bất hạnh ấy, nên pháp vô vi cần được thấy là bất tử v.v...

Vavatthānābhāvo ‘‘idameva imassa ārammaṇa’’nti niyamābhāvo, tena yathā araññamakkaṭo kenaci anivārito gahitaṃ ekaṃ rukkhasākhaṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, tampi muñcitvā aññanti katthaci anavaṭṭhito paribbhamati, evaṃ gahitaṃ ekaṃ ārammaṇaṃ muñcitvā aññaṃ, tampi muñcitvā aññanti anavaṭṭhitatā, ārammaṇaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatā ca makkaṭasamānatāti dasseti. Aṭṭhivedhaviddhopi uppathaṃ anugacchanto duṭṭhasso assakhaḷuṅko. Yatthakāmanipātitoti yattha katthaci icchitārammaṇe nipātibhāvato. Nānāvesadhārī raṅganaṭo.

Sự không có sự xác định (vavatthānābhāvo) là sự không có quy tắc cố định rằng “chỉ có đối tượng này là của thức này”. Do đó, ngài chỉ ra sự tương đồng với con khỉ rằng: giống như con khỉ trong rừng không bị ai ngăn cản, sau khi buông một cành cây đã nắm, nó lại nắm lấy cành khác, rồi buông cả cành đó, lại nắm cành khác, cứ thế lang thang không dừng lại ở nơi nào; cũng vậy, (tâm) sau khi buông một đối tượng đã bắt, lại bắt đối tượng khác, rồi buông cả đối tượng đó, lại bắt đối tượng khác, đó là tính không ổn định, và sự không có khả năng tiếp diễn nếu không bắt lấy đối tượng, (đó là) sự tương đồng với con khỉ. Con ngựa bất kham (assakhaḷuṅko) là con ngựa xấu đi theo đường tà, dù bị đánh đến thấu xương. (Cụm từ) yatthakāmanipātito có nghĩa là do bản chất rơi vào bất cứ đối tượng nào được mong muốn. Diễn viên trên sân khấu (raṅganaṭo) là người mang nhiều loại hóa trang khác nhau.

Āyatanadātuniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Sự Trình Bày Xứ và Giới đã kết thúc.

Iti pannarasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần chú giải chương thứ mười lăm.

16. Indriyasaccaniddesavaṇṇanā

16. Chú Giải về Sự Trình Bày Quyền và Đế

Indriyavitthārakathāvaṇṇanā

Chú Giải về Luận Thuyết Chi Tiết về các Quyền

525. Bāvīsatīti [Pg.185] gaṇanaparicchedo. Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Cakkhundriyantiādi tesaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāreti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti cakkhundriyaṃ. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattanti. Sesesupi eseva nayo. Tasmā sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti. Kāyindriyaṃ. Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Itthibhāvalakkhaṇe, parisabhāvalakkhaṇe, anupālanalakkhaṇe, sukhalakkhaṇe, dukkhalakkhaṇe, somanassalakkhaṇe, domanassalakkhaṇe, upekkhālakkhaṇe, adhimokkhalakkhaṇe, paggahalakkhaṇe, upaṭṭhānalakkhaṇe, avikkhepalakkhaṇe, dassanalakkhaṇe, anaññātaṃ ñassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe, ñātānaṃ eva dhammānaṃ puna ājānane aññātāvibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ.

525. (Từ) bāvīsati (hai mươi hai) là sự xác định về số lượng. (Từ) indriyāni (các quyền) là sự chỉ ra các pháp đã được xác định. (Các từ) cakkhundriyaṃ (nhãn quyền) v.v... là sự chỉ ra tự tánh của chúng. Trong đó, (nhãn quyền) làm cho có được ý nghĩa làm chủ ở nhãn môn, hoặc trong trạng thái là nhãn môn, nó làm cho (tâm và tâm sở) sanh ở môn ấy có được trạng thái làm chủ, trạng thái làm chủ tối thượng của chính nó, do đó gọi là nhãn quyền. Thật vậy, nó làm cho các pháp ấy đi theo chính nó trong việc bắt lấy sắc, và các pháp ấy cũng đi theo nó. Đối với các quyền còn lại, phương pháp cũng tương tự. Do đó, (các quyền) làm cho có được ý nghĩa làm chủ ở nhĩ, tỷ, thiệt, thân môn... (đến) thân quyền. (Ý quyền) làm cho có được ý nghĩa làm chủ trong đặc tính nhận biết, do đó gọi là ý quyền. (Các quyền khác) làm cho có được ý nghĩa làm chủ trong đặc tính nữ tính, trong đặc tính nam tính, trong đặc tính duy trì, trong đặc tính lạc, trong đặc tính khổ, trong đặc tính hỷ, trong đặc tính ưu, trong đặc tính xả, trong đặc tính thắng giải, trong đặc tính sách tấn, trong đặc tính an trú, trong đặc tính không tán loạn, trong đặc tính thấy, trong đặc tính biết vốn diễn tiến là “tôi sẽ biết điều chưa được biết”, trong việc biết lại những pháp đã được biết, trong trạng thái của người đã biết, do đó gọi là cụ tri quyền.

Vijāniyāti vijāneyya. Bhūmito cāti ca-saddo avuttasampipaṇḍanattho, tena tāvatvaṃ saṅgaṇhāti, taṃ pana tāvatvaṃ parato vaṇṇayissāma. Asammasanupagānampi atthibhāvato daṭṭhabbatā idha na gahitā.

(Từ) vijāniyā có nghĩa là vijāneyya (nên biết). Trong cụm từ bhūmito ca, từ ca có ý nghĩa là gom lại những gì chưa được nói. Do đó, nó bao gồm cả (ý nghĩa) “chừng ấy”. Nhưng chúng tôi sẽ giải thích (ý nghĩa) “chừng ấy” ở phần sau. Trạng thái cần được thấy của cả những quyền không đi đến sự thẩm sát, do sự hiện hữu của chúng, đã không được đề cập ở đây.

Pubbabhāgeti ariyamaggato pubbabhāge. Anaññātanti na aññātaṃ na adhigataṃ. Niccatāya natthi etassa mataṃ bhaṅgo, na vā etasmiṃ adhigate maraṇanti amataṃ, pajjitabbato padañcāti amatapadaṃ nibbānaṃ. ‘‘Evaṃ paṭipannassa uppajjanato’’ti etena pubbabhāgavasenetaṃ indriyaṃ evaṃ voharīyatīti dasseti. Ājānanatoti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānanato. Yena taṃsamaṅgipuggalo, taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti, so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanakhīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘khīṇāsavassa uppajjanato’’ti vuttaṃ.

(Cụm từ) pubbabhāge có nghĩa là trong giai đoạn trước, (tức là) trước Thánh đạo. (Cụm từ) anaññātaṃ có nghĩa là chưa được biết, chưa được chứng đắc. Do tính thường hằng, pháp này không có sự chết, sự hoại diệt; hoặc khi đã chứng đắc pháp này thì không có sự chết, do đó gọi là bất tử (amata); do cần phải đạt đến nên cũng là cảnh giới (pada), do đó amatapadaṃ (cảnh giới bất tử) là Niết Bàn. Bằng câu “evaṃ paṭipannassa uppajjanato” (do sanh khởi cho người đã thực hành như vậy), ngài chỉ ra rằng quyền này được gọi như vậy là do năng lực của giai đoạn trước. (Cụm từ) ājānanato có nghĩa là do biết bằng đạo đầu tiên mà không vượt qua giới hạn đã được thấy. Pháp nào mà nhờ đó người thành tựu pháp ấy, hoặc các pháp tương ưng với nó, trở thành người đã biết (aññātāvī), thì pháp đó là trạng thái của người đã biết (aññātāvibhāvo). Do nó sanh khởi sau khi đã trở thành bản chất của bậc lậu tận, người có phận sự biết đã hoàn tất, nên được nói là “khīṇāsavassa uppajjanato” (do sanh khởi cho bậc lậu tận).

Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ. Kiṃ liṅgeti, kiṃ vā liṅgīyatīti? Indaṃ, indo vā. Indassa liṅga indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho, indaliṅgameva vā indriyasaddassa [Pg.186] atthoti indaliṅgaṭṭho. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ. Juṭṭhaṃ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni, te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti āha ‘‘yathāyoga’’nti. Tenāti bhagavato, kammassa ca indattā. Etthāti etesu indriyesu. Ulliṅgenti ñāpenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanā vuttāti āha ‘‘kānici gocarāsevanāyā’’ti. Tattha sabbesaṃ gocarikātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulaṃ manasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhanāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā āsevanāti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’ti.

“Liṅgeti” có nghĩa là “gameti, ñāpeti” (làm cho biết, làm cho nhận biết), do đó gọi là “liṅga” (dấu hiệu). Hoặc “liṅgīyati vā etena” (được biết đến bởi cái này), do đó gọi là “liṅga”. Nó làm cho biết điều gì, hay điều gì được biết đến bởi nó? (Nó làm cho biết) “indaṃ” (nghiệp), hoặc “indo” (nghiệp) (được biết đến bởi nó). Dấu hiệu của Inda là “indaliṅgaṃ”. Ý nghĩa của “indaliṅga” là tự tánh của nó, đó là “indaliṅgaṭṭho”. Hoặc chính “indaliṅga” là ý nghĩa của “indriya”, do đó là “indaliṅgaṭṭho”. “Sajjitaṃ uppāditaṃ” (được sắp đặt, được tạo ra) là “siṭṭhaṃ”. Được sắp đặt bởi Inda là “indasiṭṭhaṃ”. “Juṭṭhaṃ” là “sevitaṃ” (được thực hành). (Các quyền) là những dấu hiệu của Inda được gọi là nghiệp, và chúng được sắp đặt bởi nghiệp ấy. Do đó, (hai ngữ nguyên này) chỉ nên được áp dụng cho các quyền do nghiệp sanh, không phải các quyền khác. Và hai ý nghĩa ấy chỉ nên được áp dụng cho nghiệp, còn các (ý nghĩa) khác thì chỉ cho Đức Thế Tôn. Do đó, ngài nói “tùy theo sự thích hợp” (yathāyoga). “Tena” (bởi điều đó) là vì Đức Thế Tôn và nghiệp có tính chất là Inda. “Ettha” (ở đây) là trong các quyền này. “Ulliṅgenti” là “ñāpenti, pakāsenti” (chúng làm cho biết, chúng biểu hiện) thông qua sự thành tựu và thất bại của quả, từ đó biết được sự thành tựu và thất bại của nhân. Trong các câu như “Vị ấy thực hành tướng ấy”, việc lấy làm đối tượng cũng được gọi là “āsevanā” (thực hành). Do đó, ngài nói “một số do thực hành đối tượng” (kānici gocarāsevanāyā). Ở đây, mặc dù tất cả (các quyền) đều có thể được lấy làm đối tượng, từ “một số” (kānicī) được nói đến là vì những pháp không nên được quán vipassanā thì không nên được thực hành bằng cách tác ý nhiều. Quả vậy, đối với chúng, chỉ có sự phản khán mà thôi. Trong các câu như “Đối với vị ấy, khi thực hành đạo lộ ấy”, sự tu tập (bhāvanā) được gọi là “āsevanā” (thực hành). Do đó, khi đề cập đến tín quyền v.v... cần được tu tập, ngài nói “một số do thực hành tu tập” (kānici bhāvanāsevanāyā).

Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo. Asatipi ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ, attano attano paccayavasena pavattamāne taṃsahitasantāne aññākārena appavattamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāve ādhipaccaṃ. Imasmiṃ ca atthe indanti parimissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca jīvitādīnaṃ tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.

Quyền làm chủ là trạng thái làm duyên cho quyền. Và ngay cả khi không có trạng thái làm duyên cho quyền, đối với nữ quyền và nam quyền, quyền làm chủ là trạng thái được tuân theo bởi các dấu hiệu v.v... vốn không diễn tiến theo cách khác trong dòng tương tục liên quan đến chúng, một dòng tương tục diễn tiến theo năng lực của các duyên riêng của chúng. Và trong ý nghĩa này, vì chúng thực thi quyền tối thượng (indanti), nên chúng được gọi là các quyền (indriyāni). Theo phương pháp đã được chỉ ra đối với nhãn quyền v.v..., quyền làm chủ của các quyền khác như mạng quyền v.v... nên được áp dụng một cách thích hợp đối với những pháp tuân theo chúng.

Amohoyeva na visuṃ cattāro dhammā, tasmā tassa saṅkhārakkhandhakathāyaṃ vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. Sesāni tattha khandhaniddese lakkhaṇādīhi arūpeneva āgatāni.

(Bốn quyền này) chỉ là vô si, không phải là bốn pháp riêng biệt. Do đó, ý định là các tướng v.v... đã được giải thích cho vô si trong phần luận về hành uẩn cũng nên được biết là tướng v.v... của bốn quyền này. Các quyền còn lại đã được trình bày ở đó trong phần giải thích về các uẩn với các tướng v.v... của chúng bằng chính tự tánh của chúng.

526. Sattānaṃ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ, padānañca payojananti āha ‘‘ajjhattadhamme pariññāyā’’tiādi. Aññesampi indriyānaṃ attabhāvapariyāpannatāya satipi attabhāvapaññāpanāya mūlabhāvato cakkhādīnaṃ sātisayā attabhāvapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘attabhāvapariyāpannāni cakkhundiyādīnī’’ti (vibha. aṭṭha. 219). Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanākkamo vuttoti [Pg.187] idhāpi ‘‘tato jīvitindriya’’nti vuttaṃ. Taṃ indriyayamakadesanāya (yama. 3.indriyayamaka.1 ādayo) sameti. Indriyavibhaṅge (vibha. 219 ādayo) pana manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhāttikabāhirānaṃ anupālakabhāvadīpanatthaṃ tesa majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ, tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. Paṭipattidassanatthanti pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ. Tassevāti anaññātaññassāmītindriyasseva. Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanāntarā hi bhāvanāti.

526. Việc chúng sanh chứng đắc thánh địa là mục đích chung và chủ yếu của lời dạy của Đức Thế Tôn, do đó ngài nói “sau khi đã liễu tri các pháp nội phần” v.v... Mặc dù các quyền khác cũng được bao gồm trong tự thể, nhưng vì nhãn quyền v.v... là nền tảng cho sự chế định về tự thể, nên sự bao gồm của chúng trong tự thể là vượt trội. Do đó, có nói rằng “nhãn quyền v.v... được bao gồm trong tự thể”. Trong Chú giải tạng Vô Tỷ Pháp, thứ tự thuyết giảng mạng quyền được nói là ngay sau nữ quyền và nam quyền, do đó ở đây cũng nói “sau đó là mạng quyền”. Điều đó phù hợp với lời dạy của Indriyayamaka (Đối đại quyền). Tuy nhiên, trong Indriyavibhaṅga (Phân tích quyền), mạng quyền được nói sau ý quyền. Cần phải hiểu rằng nó được nói ở giữa chúng nhằm mục đích chỉ ra bản chất duy trì các quyền nội và ngoại, trước và sau. Và bất cứ cảm thọ nào có, tất cả đều là khổ. Chừng nào sự diễn tiến của mạng quyền, vốn duy trì trạng thái hai mặt, còn tồn tại, chừng đó không có sự chấm dứt của những cảm thọ này vốn là khổ. Để làm cho điều này được biết, (sau đó lạc quyền v.v... được thuyết giảng). Và qua đó, ngài làm cho biết rằng nhãn quyền v.v... cần được liễu tri vì chúng đi kèm với khổ. “Nhằm mục đích chỉ ra sự thực hành” có nghĩa là nhằm mục đích chỉ ra sự thực hành trong giai đoạn đầu. “Của chính nó” (Tasseva) có nghĩa là của chính vị tri quyền. “Vì nó cần được tu tập ngay sau đó” được nói đến để chỉ tri dĩ tri quyền, vốn tương ưng với đạo tu tập. Quả vậy, tu tập (bhāvanā) xảy ra ngay sau khi kiến (dassanā).

Bhedoti idha sabhāvato bhedo adhippeto, na bhūmipuggalādivasenāti āha ‘‘sesānaṃ abhedo’’ti. Nanu ca jīvitindriyassa anupālanalakkhaṇaṃ sabhāvo, tenassa duvidhassāpi abhedoti? Saccametaṃ, tassa pana rūpārūpasabhāvakato bhedo gahito, na evaṃ sesānaṃ koci bhedo atthīti tesaṃ abhedoti bhedābhāvo vutto. Nanu cettha vedanā, paññā ca bhinditvā vuttāti? Na, yathā desitesu bāvīsatiyā indriyesu bhedābhedassa adhippetattā.

“Sự khác biệt”: ở đây, sự khác biệt về tự tánh được chủ trương, không phải sự khác biệt về cõi, cá nhân, v.v. Do đó, ngài nói “sự không khác biệt của những cái còn lại”. Phản đối: Chẳng phải tự tánh của mạng quyền là tướng duy trì sao? Do đó, chẳng phải có sự không khác biệt của nó, mặc dù nó có hai loại sao? Điều đó đúng. Tuy nhiên, sự khác biệt của nó được lấy theo tự tánh sắc và phi sắc. Không có sự khác biệt nào như vậy đối với các quyền còn lại. Do đó, sự không khác biệt của chúng, tức là sự không có sự khác biệt, được nói đến. Phản đối: Chẳng phải ở đây thọ và tuệ đã được nói đến sau khi được phân chia sao? Không phải vậy. Bởi vì sự khác biệt và không khác biệt được chủ trương trong hai mươi hai quyền như đã được thuyết giảng.

527. Cakkhundriyādīnaṃ satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ kiccanti vuttaṃ tassa anaññasādhāraṇattā, indriyakathāya ca adhikatattā. Attano tikkhamandādiākāro attākāro, tassa anuvattāpanaṃ attākārānuvattāpanaṃ. Tenāha ‘‘tikkhamandādisaṅkhātaattākārānuvattāpana’’nti. Atha vā tikkhamandādisaṅkhātassa ca attākārassa ca anuvattāpanaṃ tikkha…pe… vattāpanaṃ. Visuṃ attākāraggahaṇena cettha rūpāvabhāsanādikassa saṅgaho daṭṭhabbo. Cakkhundriyassa hi rūpābhihananayogyatāsaṅkhāte rūpāvabhāsanasāmatthiye asati na kadācipi cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sambhavati. Esa nayo sotindriyādīsupi. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasāvattāpanaṃ hoti, na aññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni tabbaseneva hutvā attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikabhāvato, na tesaṃ vasena manindriyaṃ[Pg.188]. Ayañhissa pubbaṅgamatā. Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabbanti adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Satipi anuppādane, anupatthambhane ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ.

527. Mặc dù nhãn quyền v.v... có trạng thái là duyên tiền sanh v.v..., nhưng chỉ có phận sự cần phải được hoàn thành do trạng thái là quyền duyên mới được gọi là 'phận sự', vì trạng thái ấy không chung với các pháp khác và vì nó là chủ đề trong chương bàn về quyền. Trạng thái sắc bén, chậm lụt v.v... của chính nó là trạng thái riêng (attākāro), việc làm cho thuận theo trạng thái ấy là việc làm cho thuận theo trạng thái riêng (attākārānuvattāpanaṃ). Do đó, ngài nói: "việc làm cho thuận theo trạng thái riêng được gọi là sắc bén, chậm lụt v.v...". Hoặc là, việc làm cho thuận theo trạng thái được gọi là sắc bén, chậm lụt v.v... và thuận theo trạng thái riêng của nó là 'việc làm cho thuận theo... sắc bén...'. Ở đây, nên hiểu rằng việc đề cập đến 'trạng thái riêng' một cách riêng biệt là bao gồm cả việc làm cho sắc pháp hiển lộ v.v... Thật vậy, khi nhãn quyền không có năng lực làm cho sắc pháp hiển lộ, được gọi là sự thích hợp để đối mặt với sắc, thì phận sự thấy của nhãn thức không bao giờ có thể xảy ra. Phương pháp này cũng tương tự đối với nhĩ quyền v.v... Do trạng thái đi trước, có sự chi phối của ý quyền, chứ không phải của các quyền khác. Thật vậy, các quyền tương ưng với ý quyền ấy, sau khi đã ở dưới sự chi phối của nó, mới hoàn thành phận sự quyền của riêng mình, vì chúng là tâm sở; chứ ý quyền không (hoạt động) dưới sự chi phối của chúng. Đây chính là trạng thái đi trước của nó. Và nên hiểu rằng, ở khắp mọi nơi, chủ đề "cần được hoàn thành do trạng thái là quyền duyên" được tiếp nối. Mặc dù không có sự làm cho sanh khởi và không có sự nâng đỡ, nhưng trạng thái làm nhân duyên trong sự vận hành của các duyên của chúng (tức các pháp ấy) được gọi là sự sắp đặt tương ứng.

Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajātadhamme abhibhavitvā ajjottharitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātadhammā ca tassā vasena sukhadukkhabāvappatā viya hontīti āha ‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’nti. Asantassa, apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa yathārahaṃ majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ. Samānajātiyehi vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhābhibhavananti assaddhiyādipaṭipakkhābhibhavanaṃ. Pasannākārādāti pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. Byāpādādīti ādi-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni. Maggasampayuttasseva ca aññindriyassa kiccaṃ dassitaṃ. Teneva ca phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanappaṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Katasabbakiccassa aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutaṃ. Tenāha ‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’ti.

Thọ lạc và thọ khổ khi sanh khởi, bao trùm và lan tỏa, áp đảo và bao phủ các pháp đồng sanh, tự nó trở nên nổi bật; và các pháp đồng sanh, do sự chi phối của thọ ấy, dường như đạt đến trạng thái lạc và khổ. Vì vậy, ngài nói: "việc làm cho thuận theo trạng thái thô thiển của riêng mình". Đối với (xả quyền) tương ưng với bất thiện, quả của nó v.v..., vốn không tịch tịnh, không cao thượng, cần phải được áp dụng việc làm cho thuận theo trạng thái trung lập một cách tương xứng. Hoặc nên hiểu là việc làm cho thuận theo trạng thái tịch tịnh và cao thượng (so với) lạc và khổ cùng loại. 'Sự áp đảo các đối nghịch' là sự áp đảo các đối nghịch như bất tín v.v... 'Trạng thái trong sạch v.v...' là việc làm cho thuận theo trạng thái trong sạch, sách tấn, hiện khởi, định tĩnh, và thấy, theo thứ tự của tín v.v... Trong 'sân v.v...', từ 'v.v...' (ādi) bao gồm cả các thượng phần kiết sử. Và phận sự của Cụ tri quyền chỉ được trình bày khi tương ưng với đạo. Và do đó, đối với (quyền) tương ưng với quả, trạng thái có phận sự đoạn trừ các kiết sử tương ứng bằng cách làm cho chúng lắng dịu cũng được trình bày. Cụ tri quyền của vị đã hoàn thành mọi phận sự, do không còn phận sự nào khác phải làm, chỉ hướng đến bất tử và là duyên cho trạng thái ấy; nó không bận rộn với phận sự khác như các (tuệ quyền) khác. Do đó, ngài nói: "và là duyên cho trạng thái hướng đến bất tử".

528. Bhūmito vinicchayo uttānattho eva. Etthāha – kasmā pana ettakeneva indriyāni vuttāni, etāni eva ca vuttānīti? Ādhipaccaṭṭhavasena, ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttamevetaṃ. Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano attano kicce, phale cāti aññesampi sabhāvadhammānaṃ kasmā na labbhati? Paccayādhīnavuttikā hi paccayuppannāti siyā phalahetudhammesu anuvattanānuvattanīyatāti? Saccametaṃ, tathāpi atthi tesaṃ viseso. Svāyaṃ ‘‘cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipacca’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva. Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti, tassā visesanissayo ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti tāni tāva ādhipaccattaṃ upādāya ‘‘cakkhundriyaṃ…pe…manindriya’’ntiādito (vibha. 219) vuttāni. Svāyaṃ attabhāvo imesaṃ vasena ‘‘itthī puriso’’ti samaññaṃ labhatīti dassanatthaṃ [Pg.189] bhāvadvayaṃ. Tayime upādinnadhammā yena dhammena pavattanti, ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitindriyaṃ. Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ. Tato visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ. Sambhavavodānasambhārā imehi visujjanti, visuddhippattā niṭṭhitakiccāva hontīti dassanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni. Sabbattha ‘‘ādhipaccattaṃ upādāyā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ.

528. Sự phân tích theo từng địa vị có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, có người hỏi: "Tại sao các quyền chỉ được nói đến với số lượng chừng ấy? Và tại sao chỉ có những pháp này được gọi là quyền?". (Đáp:) Chúng được nói đến do ý nghĩa làm chủ. 'Làm chủ' có nghĩa là quyền lực, điều này đã được nói đến. Quyền làm chủ này có trong phận sự và kết quả của riêng mình, vậy tại sao các pháp tự nhiên khác cũng không có được nó? (Hỏi lại:) Phải chăng vì các pháp do duyên sanh có sự tồn tại phụ thuộc vào duyên, nên trong các pháp nhân và quả, có sự thuận theo và được thuận theo? Điều này đúng, tuy nhiên, có sự khác biệt nơi chúng. Sự khác biệt ấy đã được trình bày trong Chú giải qua câu: "Thật vậy, quyền làm chủ của nhãn v.v... được xác lập trong sự vận hành của nhãn thức v.v...". Hơn nữa, trong năm uẩn, cái gọi là chế định chúng sanh, nơi nương tựa đặc biệt của nó là 'sáu nội xứ'. Do đó, trước hết, dựa vào quyền làm chủ, những pháp ấy được gọi là 'nhãn quyền... cho đến... ý quyền'. Để chỉ ra rằng tự thể này, do sự chi phối của những pháp này, nhận được danh xưng 'nữ', 'nam', hai sắc giới tính (được nói đến). Để chỉ ra rằng những pháp được chấp thủ này vận hành nhờ pháp nào, thì pháp ấy chính là mạng quyền, là nhân cho sự tồn tại của chúng. Để chỉ ra rằng khối pháp được gọi là chúng sanh này, khi vận hành theo dòng tương tục, bị ô nhiễm bởi những thọ này, năm thọ (được nói đến). Sau đó, để chỉ ra các yếu tố thanh tịnh cho những người mong muốn thanh tịnh, năm (quyền) tín v.v... (được nói đến). Để chỉ ra rằng những người đã tích lũy các yếu tố thanh tịnh sẽ được thanh tịnh nhờ những quyền này, và khi đã đạt đến sự thanh tịnh, họ trở thành người đã hoàn thành phận sự, ba quyền Vị tri cụ tri quyền v.v... được nói đến. Ở khắp mọi nơi, cụm từ "dựa vào quyền làm chủ" cần được áp dụng. Vì chừng ấy là đủ để thành tựu ý nghĩa mong muốn, nên các pháp khác không được đề cập đến.

Atha vā pavattinivattīnaṃ nissarādidassanattampi etāniyeva vuttāni. Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāyatanāni. Yathāha ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādi (su. ni. 171). Tassa uppatti itthipurisindriyehi visabhāgavatthusarāganimittehi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti. Vuttañhetaṃ ‘‘tiṇṇaṃ kho, mahārāja, sannipātā gabbhassa avakkanti hoti mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti, mātāpitaro ca sannipatitā hontī’’tiādi (ma. ni. 1.408; mi. pa. 4.1.6). Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato. Tenāha ‘‘āyu ṭhiti yapanā yāpanā’’tiādi (dha. sa. 19). Upabhogo vedanāhi. Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayūpabhogo. Yathāha ‘‘vedayati vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanattaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni. Yathā cetāni pavattiyā, evaṃ itarāni nivattiyā. Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni saddhādīni pañcindriyāni nivattiyā nissayo. Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa nivattivasena paṭhamaṃ uppajjanato. Avaṭṭhānaṃ aññindriyena, upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato. Khīṇāsavāhi visavitāya nibbutisukhaṃ paribhujjanti. Evampi etāni eva indriyāni desitāni. Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ. Imināva nesaṃ desanākkamopi saṃvaṇṇitoti veditabboti.

Hoặc là, chỉ những quyền này được nói đến cũng vì mục đích chỉ ra nơi nương tựa v.v... của sự lưu chuyển và sự chấm dứt. Quả vậy, sáu nội xứ là nơi nương tựa căn bản đặc biệt của sự lưu chuyển. Như đã nói: “Thế gian sanh khởi trong sáu (xứ)” v.v... Sự sanh khởi của sự lưu chuyển ấy là do nam quyền và nữ quyền; phần lớn sự tái sanh của chúng sanh là do sự tham ái mãnh liệt đối với đối tượng khác phái làm nhân. Và điều này đã được nói: “Thưa Đại vương, do sự hội hợp của ba yếu tố mà thai được nhập: mẹ có kinh nguyệt, hương ấm có mặt, và cha mẹ giao hợp” v.v... Sự tồn tại là do mạng quyền, vì nó phải được nuôi dưỡng. Do đó Ngài nói: “Thọ mạng, sự tồn tại, sự duy trì, sự bảo dưỡng” v.v... Sự hưởng thụ là do các thọ. Quả vậy, sự hưởng thụ tất cả các đối tượng khả ái v.v... là tùy thuộc vào thọ. Như đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì nó cảm thọ, cảm thọ, nên được gọi là thọ”. Như vậy, mười bốn quyền từ nhãn quyền cho đến xả quyền đã được thuyết giảng nhằm mục đích chỉ ra nơi nương tựa, sự sanh khởi, sự tồn tại, và sự hưởng thụ của sự lưu chuyển. Và như những quyền này (liên quan) đến sự lưu chuyển, cũng vậy những quyền khác (liên quan) đến sự chấm dứt. Quả vậy, năm quyền tín v.v... được phát sanh bởi người nương tựa vào sự giải thoát là nơi nương tựa của sự chấm dứt. Sự sanh khởi là do vị tri quyền, vì nó sanh khởi trước tiên theo cách chấm dứt. Sự tồn tại là do cụ tri quyền, sự hưởng thụ là do cụ tri dĩ quyền, vì sự hưởng thụ trọn vẹn quả vị cao nhất. Quả vậy, các bậc lậu tận hưởng thụ lạc của sự tịch tịnh do đã phát triển (các đức tính). Theo cách này cũng vậy, chỉ những quyền này đã được thuyết giảng. Do chừng ấy là đủ để thành tựu ý nghĩa đã được nhắm đến, nên các quyền khác không được đề cập. Nên biết rằng, chính do điều này mà thứ tự thuyết giảng của chúng cũng đã được giải thích.

Indriyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự trình bày các quyền đã kết thúc.

Saccavitthārakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về bài luận chi tiết về các sự thật

529. Ariyasaddena [Pg.190] visesanaṃ akatvā kevalaṃ saccasaddena uddhiṭṭhānipi ariyasaccāni evāti dassento ‘‘saccānīti cattāri ariyasaccānī’’ti āda. Samāññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anupayujjitabboti. Ariyasaccesu vā vicāritesu itarānipi atthato vicāritāneva hontīti vipassanāya ca bhūmibhūtāni, ariyasaccānevāti ca katvā ‘‘saccānī’’ti uddharitvāpi ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti vuttaṃ.

529. Để chỉ ra rằng, dù được nêu lên chỉ bằng từ ‘sự thật’ mà không dùng từ ‘thánh’ làm tính từ, chúng vẫn chính là các Thánh đế, ngài đã nói: “Các sự thật là bốn Thánh đế”. Quả vậy, sự biểu thị chung chung được xác lập trong ý nghĩa đặc biệt, và người muốn ý nghĩa đặc biệt nên áp dụng ý nghĩa đặc biệt. Hoặc là, khi các Thánh đế được xem xét, thì các sự thật khác về mặt ý nghĩa cũng được xem là đã được xem xét; và vì các Thánh đế là nền tảng của tuệ quán, nên dù đã nêu lên là “các sự thật”, vẫn nói là “bốn Thánh đế”.

Sāsanakkamoti ariyasaccāni vuccanti, ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. Tasmā saccesu kamati, sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, pariññādikiccasādhanavasena pavattati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ. Sāsanassa kamo ‘‘sāsanakkamo’’ti saccāni sāsanappavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.

Bằng từ ‘sāsanakkamo’ (tiến trình của giáo pháp), các Thánh đế được nói đến, hoặc sự thuyết giảng về các Thánh đế. Quả vậy, toàn bộ giáo pháp, lời dạy của Đức Thế Tôn, không có gì thoát khỏi các sự thật, vì nó diễn tiến theo cách chỉ ra nguyên nhân của cả hai, sự lưu chuyển và sự chấm dứt. Do đó, nó đi vào (kamati) các sự thật. Hoặc là, giáo pháp được gọi là giới, định, tuệ đi vào (kamati) trong những sự thật này, nó diễn tiến theo cách hoàn thành các phận sự liễu tri v.v... Do đó, ‘nó đi vào đây’ nên gọi là ‘kamo’ (tiến trình). Cái gì đi vào? Giáo pháp. ‘Tiến trình của giáo pháp’ là ‘sāsanakkamo’. Do đó, các sự thật được gọi là nơi diễn tiến của giáo pháp, và sự thuyết giảng về chúng cũng được gọi bằng thuật ngữ đó.

Tathāti taṃsabhāvā dukkhādisabhāvā. Avitathāti amusāsabhāvā bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. Anaññathāti aññākārarahitā abādhanādiākāravivittā. Dukkhadukkhatātannimittatāhi adhiṭṭhitattā pīḷanaṭṭho. Samecca sambhūya paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho. Dukkhadukkhatātannimittatāhi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭho. Jarāya, maraṇena cāti dvedā vipariṇāmetabbatā vipariṇāmaṭṭho. Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratrābhinandanavasena byāpitvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhassa nibbattanaṃ āyūhanaṃ ākārassa byāpanatthattā. Āgacchati samudayatoti vā āyaṃ, dukkhaṃ, tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ, ayaṃ saraseneva āvibhavanākāro. Nidadāti dukkhanti nidānaṃ, ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Ayaṃ nidānaṭṭho dukkhadassanena āvibhavanākāro. Saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ saṃyogaṭṭho[Pg.191]. Maggādhigamananivāraṇaṃ palibodhaṭṭho. Ime ca saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi āvibhavanākārā. Nissaranti sattā ettha, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbūpadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaranaṃ. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro, itare vivekāsaṅkhātāmataṭṭā, samudayakkharaapaccayaavināsitā vā samudayamaggadukkhadassanena āvibhavanākārā.

‘Như thật’ (tathā) nghĩa là có bản chất như vậy, tức là bản chất khổ v.v... ‘Không sai khác’ (avitathā) nghĩa là có bản chất không lừa dối, tức là bản chất có thật theo nghĩa bức bách v.v... ‘Không khác đi’ (anaññathā) nghĩa là không có trạng thái khác, thoát khỏi trạng thái không bức bách v.v... Nghĩa là bức bách (pīḷanaṭṭho) vì bị chi phối bởi khổ khổ và nhân của nó. Nghĩa là hữu vi (saṅkhataṭṭho) vì là trạng thái được tạo ra bởi các duyên hội hợp lại. Nghĩa là thiêu đốt (santāpaṭṭho) vì là sự thiêu đốt bởi khổ khổ và nhân của nó, hoặc là sự kết hợp với sức nóng của phiền não. Nghĩa là biến hoại (vipariṇāmaṭṭho) vì là trạng thái phải biến đổi theo hai cách: do già và do chết. Trong đó, nghĩa bức bách là trạng thái biểu hiện của khổ qua chính tự tánh của nó; các nghĩa còn lại theo thứ tự là những trạng thái biểu hiện qua việc thấy Tập, Đạo, và Diệt. Đây là sự khác biệt của cả bốn. Sự tích tập, gom góp, làm sanh khởi khổ bằng cách lan rộng qua sự hoan hỷ nơi này nơi kia là nghĩa tập khởi (āyūhanaṃ), vì chữ ‘ā’ có nghĩa là lan rộng. Hoặc, khổ đến từ tập khởi nên gọi là ‘āya’; sự làm cho ‘āya’ đó diễn tiến là ‘āyūhanaṃ’. Đây là trạng thái biểu hiện qua chính tự tánh của nó. Nó trao cho khổ nên là nguyên nhân (nidānaṃ); nghĩa là nó làm sanh khởi như thể đang trao nhận “đây là khổ đó”. Nghĩa nguyên nhân này là trạng thái biểu hiện qua việc thấy khổ. Sự trói buộc với khổ luân hồi là nghĩa hệ phược (saṃyogaṭṭho). Sự ngăn cản việc chứng đắc đạo là nghĩa chướng ngại (palibodhaṭṭho). Cả hai nghĩa hệ phược và chướng ngại này là những trạng thái biểu hiện qua việc thấy Diệt và Đạo. Chúng sanh thoát ra khỏi nơi đây (Niết-bàn), hoặc tự nó là sự thoát ly, không liên hợp với tất cả các pháp hữu vi, vì là trạng thái từ bỏ tất cả các sanh y, nên gọi là xuất ly (nissaraṇaṃ). Đây là trạng thái biểu hiện của nó qua tự tánh; các nghĩa khác là viễn ly, vô vi, bất tử, hoặc là sự đoạn tận tập khởi, không có nhân, không bị hủy hoại, là những trạng thái biểu hiện qua việc thấy Tập, Đạo, và Khổ.

Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ. Ayamassa sarasena āvibhavanākāro. Paribodhūpacchedanena nibbānādhigamova nibbānanimittattā maggassa hetuṭṭho. Paññāpadhānattā cassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho. Catusaccadassane, kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Visesato vā ālambanādhipatibhūtā maggadhammā honti ‘‘maggādhipatino’’ti (dha. sa. tikamātikā 16) vacanatoti so tesaṃ ākāro ādhipateyyaṭṭho. Ete hetudassanādhipateyyaṭṭhā samudayanirodhadukkhadassanehi āvibhavanākārā. Evamādi āhāti sambandho. Abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho. Abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho. Atha vā abhisamayassa pavattiākāro abhisamayaṭṭho. So cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.

Sự thoát ra khỏi vòng luân hồi là nghĩa xuất ly (niyyāna). Đây là phương diện biểu hiện của đạo đế ấy theo nghĩa tự tánh. Chính sự chứng đắc Níp-bàn do cắt đứt các chướng ngại, vì là nhân của Níp-bàn, là nghĩa nhân (hetuṭṭha) của đạo đế. Và vì tuệ là chủ yếu, sự thấy Níp-bàn, hay sự thấy bốn sự thật, là nghĩa thấy (dassanaṭṭha) của đạo đế ấy. Các đạo pháp làm chủ trong các pháp tương ưng trong việc thấy bốn sự thật và trong việc làm lắng dịu sự nóng nảy của phiền não khổ, vì vậy đó là nghĩa làm chủ (ādhipateyyaṭṭha) của đạo đế. Hoặc cách đặc biệt, các đạo pháp trở thành cảnh trưởng do lời dạy "các đạo trưởng", vì vậy phương diện ấy của chúng là nghĩa làm chủ. Các nghĩa nhân, thấy, và làm chủ này là những phương diện biểu hiện qua việc thấy tập, diệt, và khổ. (Ngài) đã nói "v.v...", nên có sự liên kết như vậy. Nghĩa thắng tri (abhisamayaṭṭha) là nghĩa cần được thắng tri. Hoặc, nghĩa là đối tượng của sự thắng tri là nghĩa thắng tri. Hay là, phương diện diễn tiến của sự thắng tri là nghĩa thắng tri. Và ở đây, nghĩa ấy được chỉ ra bằng (nghĩa) cần được thắng tri là sự bức bách v.v..., nên được hiểu như vậy.

530. Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ, gārayhaṃ hutvā asāranti attho.

530. Cái đáng khinh miệt, trống rỗng là khổ; nghĩa là, vì đáng chê trách nên vô lõi.

‘‘Samāgamo sameta’’ntiādīsu kevalassa āgamasaddassa, eta-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato, saṃ-saddassa ca saṃyoge upalabbhanato ‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’ti āha anvayato, byatirekato ca tadatthajotakatāsiddhito. Uppannaṃ uditanti etthāpi eseva nayo. Aya-saddo gatiatthe siddho hetusaddoviya kāraṇaṃ dīpeti. Attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti. Ettha visuṃ payujjamānāpi upasaggasaddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ, uppādatthañca dīpenti, kiriyāvisesakattāti veditabbā.

Trong các từ "samāgamo sameta" v.v..., vì khi chỉ dùng từ "āgama" và từ "eta" thì không thấy có nghĩa là "sự kết hợp", và khi dùng chung với từ "saṃ" thì lại thấy có nghĩa ấy, nên (Ngài) nói rằng "(tiếp đầu ngữ saṃ) biểu thị sự kết hợp", vì sự thành tựu trong việc làm sáng tỏ nghĩa ấy được thấy cả theo phương pháp đồng hiện và dị biệt. Trong các từ "uppannaṃ" và "uditaṃ" cũng theo phương pháp này. Từ "aya", vốn có nghĩa là "đi đến", cũng giống như từ "hetu", biểu thị nguyên nhân. Nó diễn tiến (ayati) bằng cách tạo ra quả của chính nó, hoặc quả đến (eti) từ nó, vì vậy gọi là "aya"; khi kết hợp lại, nguyên nhân của sự phát sinh là tập khởi (samudaya). Ở đây, cần phải hiểu rằng các tiếp đầu ngữ, dù được dùng riêng, vẫn biểu thị nghĩa kết hợp và nghĩa phát sinh cùng với động từ căn, vì chúng có vai trò làm cho hành động trở nên đặc biệt.

‘‘Abhāvo [Pg.192] ettha rodhassāti nirodho’’ti etena nibbānassa dukkhavivittabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti. Etasmiñca atthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodho icceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho. Āyatiṃ bhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodhasaddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalūpacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto.

Bằng câu "Ở đây không có ngục tù, vì vậy gọi là diệt (nirodha)", (Ngài) chỉ ra trạng thái vắng lặng khổ của Níp-bàn. Khi Níp-bàn ấy được chứng đắc, do sự chứng đắc ấy, cá nhân không còn ngục tù, vì đã chứng đắc sự chấm dứt (nivatti), vốn là đối nghịch với ngục tù được gọi là sự tiếp diễn (pavatti). Và trong nghĩa này, sự kết hợp từ phải là "sự vắng mặt ngục tù ở đây, vì vậy là diệt". Ở đây, sự vắng mặt của khổ là của cá nhân, chứ không phải của chính Níp-bàn. Sự không sinh khởi chính là sự diệt, sự diệt do không sinh khởi. (Nghĩa là) sự không tiếp diễn trong các cõi hữu v.v... trong tương lai, chứ không phải là sự hoại diệt. (Ngài) loại bỏ từ "nirodha" có nghĩa là hoại diệt và lấy từ (nirodha) có nghĩa là không sinh khởi. Trong nghĩa này, do áp dụng ẩn dụ quả cho nhân, Níp-bàn là duyên của sự diệt được gọi là "diệt".

Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodappattiyā. Nanu ca sā eva dukkhanirodappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na puggalādhigamassa pattibhāvena, yehi so adhigacchati, tesaṃ kāraṇabhūtānaṃ paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchi kiriyāsacchikaraṇadhammānañhi aññatthābhāvepi puggalasacchikiriyādhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso katoti. Atha vā yaṃ dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalaṃ, sayañca dukkhanirodhappattibhūtaṃ, tassa abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.

Và là con đường đưa đến sự chứng đạt diệt khổ cho cá nhân. Chẳng phải chính nó là sự chứng đạt diệt khổ sao? Vậy làm sao nó lại là con đường đưa đến chính nó? Điều này không hợp lý, phải không? Không phải vậy. Vì nó được nói đến với tư cách là sự chứng đạt của cá nhân, và với tư cách là con đường của những pháp làm nhân, nhờ đó cá nhân ấy chứng đạt. Thật vậy, mặc dù không có sự khác biệt giữa hành động chứng ngộ và các pháp làm cho chứng ngộ, sự trình bày này được thực hiện bằng cách tạo ra sự khác biệt giữa chúng với tư cách là hành động chứng ngộ của cá nhân và các pháp làm cho chứng ngộ. Hoặc là, Thánh quả nào là sự hoàn tất của việc chứng đạt diệt khổ, và tự nó cũng là sự chứng đạt diệt khổ, cần phải hiểu rằng nó là con đường đưa đến sự chứng đạt diệt khổ vốn là sự thắng tri.

531. Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya bhāvini bhūte viya upacāroti purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Tasmā ariyasaccānīti vuccantīti ettha ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti purimapade uttarapadalopo ariyasaccānīti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, paveditattā, tato eva ca aññehi adhigamanīrattā tāni tassa hontīti. Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. Ariyāni saccānītipīti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyasamaññā vā avisaṃvādake avitathe niruḷhā daṭṭhabbā.

531. Trong câu "Các bậc Thánh như chư Phật thâm nhập", cách dùng từ "chư Phật v.v...", vốn được dùng vào lúc đã thâm nhập, là một cách nói ẩn dụ về điều sẽ xảy ra trong tương lai như thể nó đã xảy ra trong quá khứ, giống như trong câu "Đức Phật đã đi đến thành Rājagaha". Vì vậy, từ "chư Phật v.v..." được nói bằng cách áp dụng cho cả thời điểm trước đó. Vì các bậc Thánh như chư Phật ấy thâm nhập bằng bốn đạo. Trong câu "Vì vậy, chúng được gọi là Thánh đế", cần hiểu rằng có sự lược bỏ từ sau trong từ ghép trước: "Các sự thật cần được các bậc Thánh thâm nhập là Thánh đế", nghĩa là "Vì vậy, chúng được gọi là Thánh đế". Vì Như Lai đã tự mình chứng ngộ, đã tuyên thuyết, và cũng chính vì vậy mà những người khác có thể chứng ngộ, nên chúng là các sự thật của Ngài. Trong câu "cũng vì chúng làm thành tựu Thánh tánh", cần hiểu rằng có sự lược bỏ từ sau như trước: "Các sự thật làm cho thành tựu bậc Thánh là Thánh đế". Trong câu "cũng là các sự thật cao thượng", (chúng) là cao thượng (ariyāni) vì chúng cần được đạt đến, cần được chứng ngộ một cách không sai lầm; hoặc cần hiểu rằng danh xưng "ariya" (cao thượng) được dùng phổ biến với nghĩa là không lừa dối, không sai lầm.

532. Bādhanalakkhaṇanti [Pg.193] ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo, udayavayapaṭipīḷitabhāvo vā bādhanaṃ. Bhavādīsu jātiādivasena, cakkhurogādivasena ca anekadā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ, tadassa kiccaṃ rasoti santāpanarasaṃ. Pavattinivattīsu saṃsāravimokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavati etasmā dukkhaṃ nibbattati, purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhāvo. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338; netti. 30) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho. Taṇhakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi. Accutirasanti accutisampattikaṃ acavanakiccaṃ vā. Kiccanti ca cavanābhāvaṃ kiccamiva katvā pariyāyena vuttaṃ, acavanañcassa sabhāvāpariccajanaṃ avikāritā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ. Anusayasamucchindanena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ. Sabbakilesānaṃ anuppādanirodhanaṃ kilesappahānakaraṇaṃ. Nimittato, pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ.

532. Ở đây, trong câu "có sự bức bách là trạng thái", sự bức bách là trạng thái khổ khổ và là nhân của khổ khổ ấy, hoặc là trạng thái bị sự sanh diệt áp bức. Chính sự diễn tiến của khổ theo nhiều cách, do sanh v.v... và do bệnh mắt v.v... trong các cõi hữu v.v... là sự thiêu đốt đối với cá nhân; sự thiêu đốt ấy là phận sự và là vị của nó, vì vậy (khổ đế) có vị là thiêu đốt. Trong sự diễn tiến và sự chấm dứt, tức là trong luân hồi và giải thoát, (khổ đế) được nắm bắt vì là sự diễn tiến, do đó có sự diễn tiến là hiện trạng. Khổ sanh khởi, phát sanh từ cái này; do trạng thái trước mà trạng thái sau được kết nối, liên hợp và diễn tiến, vì vậy (ái) được gọi là nguồn sanh. Như trong câu kệ "Cũng vậy, khi tùy miên ái chưa được nhổ lên, khổ này lại sanh khởi luôn luôn", như vậy, sự làm cho sanh khởi luôn luôn là sự làm cho không gián đoạn. Sự ngăn cản việc thoát ra khỏi cõi hữu là sự chướng ngại. Do trạng thái đoạn tận ái v.v... mà có sự tịch tịnh tất cả khổ. (Diệt đế) có vị là bất tử, nghĩa là có sự thành tựu bất tử hoặc có phận sự là không biến hoại. Và (từ) "phận sự" được nói một cách gián tiếp, bằng cách xem trạng thái không biến hoại như là phận sự; và sự không biến hoại của nó nên được hiểu là sự không từ bỏ tự tánh, là sự không biến đổi. Do tánh không đối với tướng ngũ uẩn, (diệt đế) được nắm bắt vì là vô hình thể, do đó có vô tướng là hiện trạng. Do sự đoạn trừ tận gốc các tùy miên, trạng thái là phương tiện thoát ra khỏi nhà tù luân hồi là sự xuất ly. Sự diệt không cho sanh khởi tất cả phiền não là sự làm cho đoạn trừ phiền não. Do sự vượt thoát của tâm khỏi tướng và khỏi sự diễn tiến, (đạo đế) được nắm bắt, do đó có sự vượt thoát là hiện trạng.

533. Asuvaṇṇādi suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā. Vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā. Marīcimāyāattavidhuro bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassāti ariyassa avitathaggāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhañāṇaṃ viya paccavekkhaṇañāṇampi gahitaṃ hoti. Tesaṃ gocarabhāvo paṭivijjitabbatā, ārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ, viparītaṃ, abhūtaṃ vākadācipi na hoti. ‘‘Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) evaṃ vuttā jātiādikā lokapakati. Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatīti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā. Paṭhamo avitathatā, majjhimo anaññatatāti ayametesaṃ viseso,

533. Vật không phải vàng v.v... được thấy như là vàng v.v... được gọi là ảo thuật; do có sự hiện hữu của vật thể, nên sự sai lệch của nó được nói đến. Nhưng ảo ảnh, được thấy như là nước, lại là trống rỗng đối với những người đến gần. Ngay cả một chút vật thể của nó cũng không được thấy, vì vậy nó được gọi là lừa dối. Trạng thái khác với bản chất của ảo ảnh và ảo thuật là trạng thái chân thật, không sai lệch, hiện thực. (Cụm từ) "của trí tuệ bậc Thánh" có nghĩa là của trí tuệ của bậc Thánh, người nắm bắt không sai lầm; do đó, cũng như trí tuệ liễu ngộ, trí tuệ phản khán cũng được bao hàm. Trạng thái là cảnh giới của chúng nên được hiểu là điều cần được thâm nhập và là trạng thái đối tượng. Trạng thái của lửa là nóng. Thật vậy, trạng thái nóng ấy không bao giờ là lừa dối, sai lệch, hay không hiện thực ở bất cứ đâu, trong bất kỳ sự khác biệt nào của nhiên liệu như củi v.v... Sanh v.v... được nói đến như vầy: "có tánh sanh, có tánh già, và có tánh chết" là bản chất của thế gian. Và họ nói rằng: sự dài theo chiều ngang của một số loài bàng sanh, sự dài theo chiều dọc của loài người v.v..., và sự không tăng trưởng nữa của những chúng sanh đã đạt đến đỉnh cao của sự phát triển, v.v... cũng là bản chất của thế gian. Trong các trạng thái chân thật, không sai lệch, hiện thực, trạng thái cuối cùng là như thị. Trạng thái đầu tiên là không sai lầm, trạng thái ở giữa là không khác. Đây là sự khác biệt của chúng.

Dukkhā [Pg.194] aññaṃ na bādhaka nti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakappabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Evamhi pavatti, pavattihetu ca asaṅkarato bodhitā honti. Atha vā jātiādīnaṃ viya dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo, dukkhadukkhatā ca bādhakatā, na dukkhappabhavatāti natthi taṇhāya pabhavabhāvena visuṃ gahitāya bādhakabhāvapasaṅgo. Tenāha ‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’nti. Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāranenāti attho. Bādhakattaniyāmenāti hi bādhakassa, bādhakatte ca niyāmena. Yatā bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti.

Tại sao lại nói: "Ngoài khổ ra, không có gì khác bức bách"? Chẳng phải ái cũng bức bách do là nhân của khổ, giống như sanh hay sao? Không phải vậy, vì (ái) được xem xét riêng biệt với tư cách là nguồn sanh của cái bức bách. Thật vậy, khi như vậy, sự diễn tiến và nhân của sự diễn tiến được làm cho liễu tri một cách không hỗn tạp. Hoặc là, trạng thái là nền tảng của khổ, giống như sanh v.v..., và trạng thái khổ khổ là sự bức bách, chứ không phải là nguồn sanh của khổ; do đó không có trường hợp ái, vốn được xem xét riêng biệt với tư cách là nguồn sanh, lại có trạng thái bức bách. Do đó, Ngài nói: "Ngoài khổ ra, không có gì khác bức bách". (Cụm từ) "do sự xác định của trạng thái bức bách" có nghĩa là: do sự xác quyết về trạng thái bức bách theo cả hai cách như vầy: "khổ chỉ là cái bức bách" và "chỉ có khổ là cái bức bách". Thật vậy, trong cụm từ "do sự xác định của trạng thái bức bách", (hợp thể được hiểu là) do sự xác định của cái bức bách và trong trạng thái bức bách. Như có sự xác định của trạng thái bức bách trong khổ, cũng vậy, có sự xác định của khổ trong trạng thái bức bách.

Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi rūpāvacarādikusalehi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. Santabhāvassa, santabhāve vā niyāmo santabhāvaniyāmo, tena santabhāvaniyāmena. Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyāmena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, na lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo, tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā tacchaniyyānabhāvattā. Sabbattha dvidhāpi niyāmena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘iti tacchāvipallāsā’’tiādi.

(Cụm từ) "Ngoài nó ra, không có gì khác" (có nghĩa là): Mặc dù các pháp còn lại như: các phiền não còn lại, các pháp bất thiện còn lại, các pháp thiện hữu lậu, các gốc thiện hữu lậu còn lại có trạng thái là nhân của khổ, nhưng không có ái thì chúng không có trạng thái là nhân của khổ. Nhưng không có chúng, ái vẫn có trạng thái là nhân của khổ, bởi vì không có các pháp thiện, cùng với các pháp bất thiện; không có các pháp thiện như sắc giới v.v..., cùng với các pháp như dục giới v.v..., ái vẫn có khả năng tạo ra khổ. Sự xác định của trạng thái tịch tịnh, hoặc trong trạng thái tịch tịnh, là sự xác định của trạng thái tịch tịnh; do sự xác định của trạng thái tịch tịnh ấy. (Cụm từ) "do có trạng thái là sự xuất ly chân thật" (có nghĩa là): Trạng thái xuất ly của pháp này là chân thật do sự xác định theo cả hai cách; nó không phải là không chân thật do sự sai lệch như tà đạo, hoặc không phải là không chân thật do không chắc chắn như đạo thế gian, vì vậy nó là sự xuất ly chân thật, là đạo; trạng thái của nó là trạng thái xuất ly chân thật; do đó, do có trạng thái là sự xuất ly chân thật. Vì ở khắp nơi, trạng thái chân thật, không sai lệch, hiện thực được nói đến do sự xác định theo cả hai cách, nên Ngài nói: "như vậy, không có sự sai lầm về chân lý" v.v...

534. Saccasaddassa sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetassa atthassa uddharaṇaṃ niddhāraṇaṃ atthudvāro. Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho. Ye pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccaṃ musāvādaviratiyeva hoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202-203, 427; 3.27-29) pavattā diṭṭhi ‘‘sacca’’nti abhinivisanavuttiyā diṭṭhisaccaṃ. Amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) hi vuttaṃ, tassa pana taṃsampāpakassa [Pg.195] ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti imissā (su. ni. 890; mahāni. 119) gāthāya ‘‘sacca’’nti vuttaṃ.

534. Việc nêu lên những ý nghĩa có thể có của từ 'sacca' (sự thật), hoặc sau khi nói về những ý nghĩa có thể có, việc nêu lên, xác định ý nghĩa được mong muốn được gọi là atthuddhāra (sự trình bày ý nghĩa). Về 'viratisacca' (sự thật về sự chế ngự), từ 'sacca' (sự thật) quả thật được dùng trong ý nghĩa chế ngự nói dối. Nó không phổ biến trong các sự chế ngự khác. Còn những vị nói rằng "viratisacca là samādānavirati (sự chế ngự do thọ trì)", đối với họ cũng vậy, chỉ riêng việc thọ trì không phải là viratisacca, mà là việc không làm sai lệch sự thọ trì. Hơn nữa, điều đó là paṭiññāsacca (sự thật về lời hứa), chính là sự chế ngự nói dối. Tà kiến khởi lên rằng "Chỉ có điều này là thật, cái khác là vô ích" được gọi là diṭṭhisacca (sự thật về tà kiến) do cách nó bám chặt vào (quan điểm) "đây là sự thật". Do có bản chất không hư hoại, Nibbāna là paramatthasacca (sự thật tối hậu). Quả thật đã được nói rằng: "Nibbāna có bản chất không hư hoại, các bậc Thánh biết đó là sự thật". Hơn nữa, sự liễu tri, sự thấu suốt về Nibbāna ấy và về con đường đưa đến đó là nguyên nhân của sự không tranh cãi, do đó cả hai (Nibbāna và Đạo) được gọi là "sự thật" trong câu kệ này: "Chỉ có một sự thật, không có cái thứ hai, nơi mà chúng sanh hiểu biết không tranh cãi với nhau".

535. ‘‘Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti ekanteneva bādhakabhāvato. ‘‘Aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ dasseti anaññatthabhāvato. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena ñāpane attano vādassa patiṭṭhāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ahametaṃ…pe… paññapessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tatābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti, sammukhībhāvo ca hotīti sampattattā, paccakkhatā ca paṭhamatā, yato taṃ bhagavatā paṭhamaṃ desitaṃ, tannimittatā dutiyatā, tadupasamatā tatiyatā, taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā.

535. Bằng câu "Nếu có người đến (và nói rằng) 'Đây không phải là Khổ Thánh Đế', trường hợp đó không xảy ra", (Đức Phật) chỉ ra tính chất không sai lệch trong việc sanh v.v... là Khổ Thánh Đế, vì chúng hoàn toàn có bản chất bức bách. Bằng câu "Nếu có người đến (và nói rằng) 'Khổ Thánh Đế là một cái khác', trường hợp đó không xảy ra", (Đức Phật) chỉ ra tính chất cố định của việc là Khổ Thánh Đế nơi sanh v.v..., vì nó không xảy ra ở nơi nào khác. Để chỉ ra rằng, nếu có ai đó với tâm như vậy vì một lý do nào đó mà đến, thì người đó cũng không có khả năng thiết lập học thuyết của mình trong việc tuyên bố, trong việc làm cho người khác biết một cách hợp lý, nên đã nói rằng "Nếu có người đến (và nói rằng) 'Tôi sẽ tuyên bố điều này...', trường hợp đó không xảy ra". Ở đây, việc không có trường hợp (ṭhānābhāvo) chính là tính chất không khác của sanh v.v... và sự không tồn tại của một pháp nào khác có bản chất như vậy. Nếu có ai đến, cứ để họ đến, nhưng không có cơ sở (để chứng minh), đây là ý nghĩa của kinh ở đây. Phương pháp này cũng áp dụng cho kinh thứ hai. Tuy nhiên, ở đó, chính nhờ sự đạt được thân mạng mà chúng sanh đạt đến, đối diện với sanh v.v... Do đó, vì là sự đạt đến (sampattattā) và sự trực tiếp (paccakkhatā), nó là cái thứ nhất (paṭhamatā), vì lý do đó, nó được Đức Thế Tôn thuyết giảng đầu tiên. Việc là nguyên nhân của nó là cái thứ hai, việc là sự chấm dứt của nó là cái thứ ba, việc là con đường đưa đến sự chấm dứt đó là cái thứ tư, cần phải hiểu như vậy.

‘‘Etaparamato’’ti etena catūhi ariyasaccehi pavattiādīnaṃ anavasesapariyādānamāha. Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natti, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etaparamānevāti cattāriyeva vuttāni. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena taṇhāvatthuādīnaṃ etaparamatāyāti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ālayādīnaṃ eteparamatāyāti vuttaṃ.

Bằng câu "tối đa là chừng ấy", (Đức Phật) nói về sự bao trùm không sót lại của sự hiện hữu (pavatti) v.v... bởi bốn Thánh Đế. Đối với người mong muốn sự tịch tịnh, không có bất kỳ việc gì khác phải làm ngoài việc liễu tri v.v..., hoặc không có phận sự trí tuệ về pháp nào khác ngoài điều này, và các pháp cần được liễu tri v.v... cũng chỉ có tối đa là chừng ấy, do đó chỉ có bốn (Thánh Đế) được nói đến. Tùy theo những người thấy sự nguy hại của ái, đã nói rằng "vật của ái v.v... có tối đa là chừng ấy". Tương tự, tùy theo những người thấy lỗi lầm trong sự chấp thủ (ālaya), tức là trong khổ được gọi là năm dục trưởng dưỡng, hoặc được gọi là toàn bộ dục vọng đối với các đối tượng, hoặc được gọi là ba cõi, đã nói rằng "sự chấp thủ v.v... có tối đa là chừng ấy".

536. ‘‘Oḷārikattā’’ti idaṃ jātiādīnaṃ dukkhabhāvassa pacurajanapākaṭatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, na ariyena ñāṇena paṭivijjhitabbākāraṃ. Tanti dukkhaṃ. Akatanti anibbattitaṃ, anipphāditakāraṇanti adhippāyo. Kāraṇe hi siddhe phalaṃ siddhameva hoti. ‘‘Neva akataṃ āgacchatī’’ti ca iminā ahetuvādaṃ [Pg.196] paṭikkhipati. ‘‘Na issaranimmānādito’’ti etena pajāpatipurisapakatikālādivāde paṭikkhipati. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. ‘‘Sahetukena dukkhenā’’ti etena dukkhadassanena janitassa saṃvegassa saṃvaḍḍhanamāha. Dukkhassa hi sahetukabhāvasavasena balavasaṃvego jāyati yāvāyaṃ hetu, tāva idaṃ dukkhaṃ avicchedena pavattatīti. Assāsajananatthaṃ nirodhanti saṃvegajātassa assāsaṃ janetuṃ nirodhasaccamāha. Nibbinnasaṃsāradukkhassa hi nirodhakathā vuccamānā ativiya ativiya assāsaṃ sañjaneti.

536. Câu "vì tính chất thô thiển" này được nói với ý chỉ sự hiển nhiên đối với nhiều người về việc sanh v.v... là khổ, chứ không phải với ý chỉ phương diện cần được thấu suốt bằng Thánh trí. 'Taṃ' (ấy) là khổ. 'Akataṃ' (không được tạo ra) có nghĩa là không được làm cho phát sinh, không có nguyên nhân làm cho hoàn thành. Vì khi nguyên nhân đã thành tựu, kết quả chắc chắn thành tựu. Và bằng câu "nó không đến mà không được tạo ra", (Đức Phật) bác bỏ thuyết vô nhân. Bằng câu "không phải do Thượng đế tạo ra v.v...", (Ngài) bác bỏ các thuyết như thuyết Sáng tạo chủ (Pajāpati), thuyết Nguyên nhân (Purisa), thuyết Tự nhiên (Pakati), thuyết Thời gian (Kāla). Điều cần nói ở đây sẽ được làm rõ ở phần sau. Bằng câu "với khổ có nguyên nhân", (Ngài) nói về sự tăng trưởng của lòng bi cảm (saṃvega) được sinh ra do thấy khổ. Quả thật, do nghe về việc khổ có nguyên nhân, lòng bi cảm mãnh liệt khởi sinh (với suy nghĩ) rằng: "Chừng nào nguyên nhân này còn, chừng đó khổ này còn tiếp diễn không gián đoạn". "Sự diệt để tạo ra sự an ủi" có nghĩa là (Ngài) nói về Diệt đế để tạo ra sự an ủi cho người đã có lòng bi cảm. Quả thật, đối với người đã nhàm chán khổ trong luân hồi, khi lời nói về sự diệt được thốt ra, nó tạo ra sự an ủi vô cùng.

537. Ye te jātiādayo dhammā bhagavatā vuttāti sambandho. Kasmā panettha byādhi na gahitoti? Anekantabhāvato. Tathā hi so kadāci, kesañci ca natthi. Yathāha ‘‘tayo rogā pure āsuṃ, icchā anasanaṃ jarā’’ti (su. ni. 313). Bākulatterādīnaṃ so nāhosiyeva, dukkhaggahaṇena vā byādhi ettha hitovāti daṭṭhabbaṃ. Paramatthato hi dhātukkhobhapaccayaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ byādhīti. Upādānakkhandhapañcakaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘dvādasa dhammā’’ti vuttaṃ. Kāmataṇhābhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘dukkhasamudayo ariyasacca’’nti aññe antogadhabhede anāmasitvā ekarūpena gahitāpi taṇhā sassatadiṭṭhisahagatā, ucchedadiṭṭhisahagatā, diṭṭhivirahitā kevalaṃ kāmassādabhūtā cāti tidhāva bhinditvā vuttā. ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti maggasaccabhāvena ekajjhaṃ katvā vuttāpi sabhāvato bhinnā eva te dhammāti āha ‘‘aṭṭha dhammā’’ti.

537. Có sự liên kết (như sau): "Những pháp ấy, tức là sanh v.v..., đã được Đức Thế Tôn nói đến". Tại sao bệnh (byādhi) không được đề cập ở đây? Vì nó không phải là điều chắc chắn. Quả thật, đôi khi và đối với một số người, nó không tồn tại. Như đã nói: "Xưa kia có ba thứ bệnh: ham muốn, đói khát, và già nua". Đối với trưởng lão Bākula v.v..., bệnh đó đã không hề xảy ra. Hoặc cần phải hiểu rằng bệnh đã được bao gồm ở đây qua việc đề cập đến khổ (thân). Quả thật, theo nghĩa tối hậu, khổ về thân có nguyên nhân từ sự rối loạn của các đại (dhātu) được gọi là bệnh. Gộp năm thủ uẩn thành một phần, đã nói là "mười hai pháp". Mặc dù ái được gộp chung lại do tính chất chung là dục ái và hữu ái và được gọi là "Tập Thánh Đế" mà không xem xét các phân loại bên trong khác theo một hình thức duy nhất, nó vẫn được phân chia và nói đến theo ba cách: ái đi cùng với thường kiến, ái đi cùng với đoạn kiến, và ái không có tà kiến, chỉ đơn thuần là sự thưởng thức dục lạc. Mặc dù các pháp ấy được gộp chung lại và nói đến như là Đạo đế với câu "Đây chính là Bát Thánh Đạo", nhưng về bản chất chúng vẫn khác biệt, do đó (Ngài) nói "tám pháp".

Saccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương trình bày các sự thật đã hoàn tất.

Dukkhaniddesakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương trình bày về Khổ.

Jātiniddesavaṇṇanā

Giải thích về phần trình bày về Sanh.

Bhaveti ādānanikkhepaparicchinno dhammappabandho bhavo, tasmiṃ bhave. So hi jāyati ettha yonigatiādivibhāgoti jātīti vuccati, jāyanti ettha sattā samānanvayāti jāti, nikāyo. Saṅkhatalakkhaṇeti yattha katthaci uppāde. So hi jananaṭṭhena jāti. Paṭisandhiyanti paṭisandhicittakkhaṇe[Pg.197]. Sampātijātoti ettha jātisaddena labbhamānaṃ mātukucchito nikkhamanasaṅkhātaṃ jāyanatthaṃ sandhāyāha ‘‘pasūtiya’’nti, abhijātiyanti attho. Jāyati etāya khattiyādisamaññāti jāti, kulaṃ.

“Bhaveti” (trong hữu): Dòng tương tục của các pháp được phân định bởi sự nắm giữ và buông bỏ là hữu (bhavo); trong hữu ấy (tasmiṃ bhave). Thật vậy (hi), trong đó (ettha) sự phân chia theo thai sanh, cảnh giới, v.v... (yonigatiādivibhāgo) được sanh ra (jāyati), vì thế (iti) được gọi là sanh (jāti). Các chúng sanh (sattā) có cùng dòng dõi (samānanvayā) được sanh ra (jāyanti) trong đó (ettha), vì thế (iti) là sanh (jāti), tức là bộ loại (nikāyo). “Saṅkhatalakkhaṇeti” (về đặc tính của pháp hữu vi): trong bất cứ sự sanh khởi nào (yatthakatthaci uppāde). Thật vậy (hi), sự sanh khởi ấy (so) do ý nghĩa là sanh ra (jananaṭṭhena) nên là sanh (jāti). “Paṭisandhiyanti” (đang tái sanh): trong sát-na tâm tục sinh (paṭisandhicittakkhaṇe). Trong câu “sampātijāto”, ngài đã nói “pasūtiyaṃ” (sự sanh sản) khi đề cập đến (sandhāya) ý nghĩa sanh (jāyanatthaṃ) được hiểu bằng từ “jāti” (jātisaddena labbhamānaṃ), được gọi là sự ra khỏi bụng mẹ (mātukucchito nikkhamanasaṅkhātaṃ). Ý nghĩa là “abhijātiyaṃ” (trong sự sanh cao quý). Do cái này (etāya) mà danh xưng Sát-đế-lỵ v.v... (khattiyādisamaññā) được sanh ra (jāyati), vì thế (iti) là sanh (jāti), tức là dòng dõi (kulaṃ).

538. Sayanti etthāti seyyā, mātukucchisaṅkhāto gabbho seyyā etesanti gabbhaseyyakā, aṇḍajā, jalābujā ca. Itaresanti saṃsedajānaṃ, opapātikānañca. Ayampi cāti ‘‘paṭisandhikhandhesvevā’’ti anantaraṃ vuttakathāpi, pageva ‘‘paṭisandhito paṭṭhāyā’’ti vuttakathāyaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jātī’’ti.

538. “Sayanti etthāti seyyā” (chúng ngủ ở đây, nên gọi là chỗ ngủ): Bào thai được gọi là bụng mẹ (mātukucchisaṅkhāto gabbho) là chỗ ngủ (seyyā) của chúng (etesaṃ), vì thế (iti) gọi là loài sanh trong bào thai (gabbhaseyyakā), tức là loài noãn sanh (aṇḍajā) và loài thai sanh (jalābujā). “Itaresanti” (còn các loài khác): đối với loài thấp sanh (saṃsedajānaṃ) và loài hóa sanh (opapātikānañca). “Ayampi cāti” (cả điều này nữa): ngay cả lời nói được đề cập ngay sau đó là “chỉ trong các uẩn tục sinh” (paṭisandhikhandhesveva) cũng đã được bao hàm từ trước trong lời nói “bắt đầu từ sự tục sinh” (paṭisandhito paṭṭhāya). Do đó (tena), ngài nói (āha): “Sự xuất hiện lần đầu của mỗi chúng sanh là sanh” (tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti).

Ummujjanavasena gayhatīti ummujjanapaccupaṭṭhānaṃ. Vakkhamānavibhāgaṃ dukkhavicittataṃ paccupaṭṭhapetīti dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā.

“Ummujjanavasena gayhatīti ummujjanapaccupaṭṭhānaṃ” (được nắm bắt do sự trồi lên, nên có sự trồi lên là hiện trạng). Nó làm hiện khởi (paccupaṭṭhapeti) sự đa dạng của khổ (dukkhavicittataṃ) có sự phân loại sẽ được nói đến (vakkhamānavibhāgaṃ), vì thế (iti) có sự đa dạng của khổ là hiện trạng (dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā).

539. ‘‘Kasmā panā’’ti vadato codakassāyamadhippāyo – ekantadukkhe niraye tāva jātidukkhā hotu, aññāsupi vā duggatīsu pāpakammasamuṭṭhānato sukhasaṃvattaniyakammasamuṭṭhānāsu pana sugatīsu kathanti. Itaro ‘‘nāyaṃ jāti sabhāvadukkhavasena dukkhāti vuttā, na hi kāci paṭisandhi dukkhavedanāsampayuttā atthi, atha kho dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato’’ti dassento ‘‘anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato’’tiādimāha. Adukkhasabhāvampi pariyāyato dukkhanti vuccatīti dukkhasabhāvaṃ dukkhasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘dukkhadukkha’’nti yathā rūparūpanti.

539. Chủ ý của người chất vấn (codakassa) khi nói “Kasmā panā” (nhưng tại sao?) là thế này (ayamadhippāyo): Trước hết (tāva), sanh (jāti) trong địa ngục (niraye) vốn hoàn toàn là khổ (ekantadukkhe) thì cứ cho là khổ (dukkhā hotu). Hoặc (vā) trong các ác thú khác (aññāsu duggatīsu) do sanh khởi từ ác nghiệp (pāpakammasamuṭṭhānato) (cũng cho là khổ). Nhưng (pana) trong các thiện thú (sugatīsu) vốn sanh khởi từ nghiệp đưa đến an lạc (sukhasaṃvattaniyakammasamuṭṭhānāsu), làm sao (kathaṃ) (lại là khổ)? Người kia (itaro), khi chỉ ra rằng (dassento): “Sanh này (ayaṃ jāti) không được gọi là khổ (na vuttā dukkhāti) theo nghĩa tự tánh là khổ (sabhāvadukkhavasena), vì thật vậy (na hi) không có sự tục sinh nào (kāci paṭisandhi) tương ưng với khổ thọ (dukkhavedanāsampayuttā), mà đúng hơn (atha kho) là do nó là nền tảng của khổ (dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato)”, đã nói (āha) câu “anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato” (vì là cơ sở cho nhiều loại khổ) v.v... Ngay cả cái không có tự tánh khổ (adukkhasabhāvampi) cũng được gọi là khổ (dukkhanti vuccati) theo nghĩa bóng (pariyāyato). Vì thế, để phân biệt cái có tự tánh khổ (dukkhasabhāvaṃ), người ta dùng từ “dukkha” để nói thành “dukkhadukkha” (khổ khổ), giống như (yathā) “rūparūpaṃ” (sắc sắc).

Dukkhuppattihetutoti ‘‘ahu vata me, taṃ vata nāhosī’’ti cetasikadukkhuppattihetuto.

“Dukkhuppattihetutoti” (vì là nhân sanh khổ): do là nhân sanh khởi khổ tâm (cetasikadukkhuppattihetuto) như: “Than ôi, đã từng là của ta (ahu vata me), than ôi, cái đó đã không còn nữa (taṃ vata nāhosi)”.

‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) vacanato tebhūmakā saṅkhārā saṅkhāradukkhaṃ, tattha kāraṇamāha ‘‘udayabbayappaṭipāḷitattā’’ti. Yañhi abhiṇhaṃ paṭipīḷitaṃ, taṃ dukkhamanatāya dukkhanti, vipassanācārassa adhippetattā tebhūmakaggahaṇaṃ.

Theo như câu “Cái gì vô thường, cái đó là khổ” (yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ), các pháp hành trong ba cõi (tebhūmakā saṅkhārā) là hành khổ (saṅkhāradukkhaṃ). Ở đó (tattha), ngài nói nguyên nhân (kāraṇaṃ āha) là “do bị sanh diệt áp bức” (udayabbayappaṭipīḷitattā). Thật vậy (hi), cái gì (yaṃ) bị áp bức (paṭipīḷitaṃ) không ngừng (abhiṇhaṃ), cái đó (taṃ) là khổ (dukkhaṃ) vì khó kham nhẫn (dukkhamanatāya). Việc đề cập đến ba cõi (tebhūmakaggahaṇaṃ) là do chủ ý nhắm đến đối tượng của thiền minh sát (vipassanācārassa adhippetattā).

Dukkhadukkhanti dukkhadomassupāyāse vadati. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādinā (vibha. 190) dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ.

“Dukkhadukkhanti” (khổ khổ): ngài nói đến khổ, ưu, não (dukkhadomassupāyāse). (Điều này) đã được đề cập trong phẩm Phân Tích về Khổ Đế (dukkhasaccavibhaṅge) với câu bắt đầu là “Sanh cũng là khổ” (jātipi dukkhā).

Bhagavatāpīti [Pg.198] anāvaraṇañāṇavatā accariyāparimeyyadesanākosallavatā bhagavatāpi. Upamāvasenati aṅgārakāsūpamādiupamāvasena.

“Bhagavatāpīti” (cũng bởi Đức Thế Tôn): cũng bởi Đức Thế Tôn (bhagavatāpi), bậc sở hữu vô ngại trí (anāvaraṇañāṇavatā) và sở hữu sự thiện xảo thuyết pháp kỳ diệu, vô lượng (acchariyāparimeyyadesanākosallavatā). “Upamāvasenati” (do năng lực của ví dụ): do năng lực của các ví dụ bắt đầu bằng ví dụ về hầm than hừng (aṅgārakāsūpamādiupamāvasena).

540. Puṇḍarīkādīsūti ādi-saddena na maṇikanakarajatapavāḷādiratanasanniccaye, nāpi aṇḍajameṇḍajavāyajātike subhamanuññasayanatale, nāpi ratanamayakuṭṭimamanohare pāsādatale, nāpi sittasammaṭṭhakusumopahāravati pāsādūpacāre, nāpi muttājālasadisavālikāvikiṇṇe viviṭaṅgaṇe, nāpi haritakambalasadisamudusaddalasamotale bhūmibhāgeti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paramasambādheti ativiya sambādhe. Tibbandhakāreti bahalandhakāre. Pittasemhapubbaruhiragūthodariyādi nānākuṇapasambādhe. Mātā yadi vīsativassā, atha tiṃsa, cattālīsādivassā, tattakaṃ kālaṃ adhotavaccakūpasadisatāya adhimattajegucche. Pūtimacchā di sabbaṃ na sadisūpammaṃ tassa vātādivasena ekaccaduggandhāpagamasabbhāvato. Dasa māseti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, yebhuyyavasena vuttaṃ tato bhiyyopi ekaccānaṃ tatthāvaṭṭhānasambhavato. Attano adhomukhaṃ ṭhapitasaṅkucitahatthadvayassa ukkuṭikasseva nisīdato samijjanappasāraṇādirahito.

540. “Puṇḍarīkādīsū” (trong hoa sen trắng v.v...): cần hiểu sự bao gồm (saṅgaho daṭṭhabbo) của các trường hợp sau đây bằng từ “ādi” (v.v...): không (sanh) trong đống châu báu như ngọc, vàng, bạc, san hô (na maṇikanakarajatapavāḷādiratanasanniccaye); cũng không (nāpi) trên mặt giường tốt đẹp, khả ái (subhamanuññasayanatale) được làm từ lông cừu, lông dê, lông thú; cũng không (nāpi) trên nền lầu đài (pāsādatale) làm bằng châu báu, đẹp đẽ (ratanamayakuṭṭimamanohare); cũng không (nāpi) ở sân trước lầu đài (pāsādūpacāre) đã được tưới nước, quét dọn, dâng cúng hoa (sittasammaṭṭhakusumopahāravati); cũng không (nāpi) ở sân trống (viviṭaṅgaṇe) được rải cát giống như lưới ngọc trai (muttājālasadisavālikāvikiṇṇe); cũng không (nāpi) trên mặt đất (bhūmibhāge) bằng phẳng, có cỏ non mềm mại, giống như tấm thảm màu xanh (haritakambalasadisamudusaddalasamotale). “Paramasambādheti” (trong nơi vô cùng chật hẹp): trong nơi rất chật hẹp (ativiya sambādhe). “Tibbandhakāreti” (trong bóng tối dày đặc): trong bóng tối mịt mù (bahalandhakāre). Trong nơi chật hẹp bởi nhiều thứ tử thi (nānākuṇapasambādhe) như mật, đàm, mủ, máu, phân, thức ăn mới (pittasemhapubbaruhiragūthodariyādi). Nếu người mẹ (mātā yadi) hai mươi tuổi (vīsativassā), hoặc (atha) ba mươi, bốn mươi tuổi v.v... (tiṃsa, cattālīsādivassā), thì trong suốt thời gian ấy (tattakaṃ kālaṃ), (nơi đó) vô cùng đáng ghê tởm (adhimattajegucche) vì giống như hố xí không được rửa ráy (adhotavaccakūpasadisatāya). Tất cả ví dụ về cá thối v.v... (pūtimacchādi sabbaṃ) không phải là ví dụ tương đồng hoàn toàn (na sadisūpammaṃ) vì có khả năng một vài mùi hôi của nó (tassa ekaccaduggandhā) bay đi (apagamasabbhāvato) do gió v.v... (vātādivasena). “Dasa māseti” (trong mười tháng): là cách nói chỉ sự liên tục (accantasaṃyoge upayogavacanaṃ), được nói theo số đông (yebhuyyavasena vuttaṃ), vì có khả năng một số người (ekaccānaṃ) ở lại đó (tattha avaṭṭhānasambhavato) còn lâu hơn thế (tato bhiyyopi). (Thai nhi) không thể co duỗi (samijjanappasāraṇādirahito), ngồi như thể ngồi xổm (ukkuṭikasseva nisīdato), với hai tay co lại đặt dưới mặt cúi xuống (attano adhomukhaṃ ṭhapitasaṅkucitahatthadvayassa).

Abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ. Parito samantato kaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ. Heṭṭhā dhunanaṃ odhūnanaṃ. Nidhāya nidhāya dhūnanaṃ niddhūnanaṃ. Ākaḍḍhanādisadisañcettha ‘‘ākaḍḍhanādī’’ti vuttaṃ. Taruṇavaṇasadisaṃ ativiya sukhumālaṃ gabbhagataṃ sarīraṃ sītādiappakampi na sahatīti sītanarakūpapannatādi nidassitaṃ. Tañhi tassa ativiya sītaṃ, ativiya uṇhañca hutvā upatiṭṭhati. Sarīraṃ vāsiyādīhi tacchetvā khārāvasecanakaraṇaṃ khārāpaṭicchakaṃ. Dukkhuppattiṭṭhāneti gabbhāsayasaññitaṃ tatiyaṃ āvaṭṭaṃ sandhāyāha.

Kéo về phía mình (abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ) là kéo giật (ākaḍḍhanaṃ). Kéo từ khắp xung quanh (parito samantato kaḍḍhanaṃ) là kéo lê (parikaḍḍhanaṃ). Rung lắc xuống dưới (heṭṭhā dhunanaṃ) là giũ xuống (odhūnanaṃ). Rung lắc nhiều lần (nidhāya nidhāya dhunanaṃ) là giũ sạch (niddhūnanaṃ). Ở đây (ettha), cái tương tự như kéo giật v.v... (ākaḍḍhanādisadisaṃ) được nói là “kéo giật v.v...” (ākaḍḍhanādīti). Thân thể trong bào thai (gabbhagataṃ sarīraṃ) giống như vết thương non (taruṇavaṇasadisaṃ), vô cùng mỏng manh (ativiya sukhumālaṃ), không thể chịu đựng (na sahati) dù chỉ một chút lạnh v.v... (sītādiappakampi), vì thế (iti) được ví dụ (nidassitaṃ) như sanh vào địa ngục lạnh v.v... (sītanarakūpapannatādi). Thật vậy (hi), cái đó (taṃ) đối với nó (tassa) trở nên (hutvā) và hiện khởi (upatiṭṭhati) như là vô cùng lạnh (ativiya sītaṃ) và vô cùng nóng (ativiya uṇhañca). Việc lấy búa v.v... (vāsiyādīhi) đẽo gọt (tacchetvā) thân thể (sarīraṃ) rồi tưới nước muối (khārāvasecanakaraṇaṃ) là sự tra tấn bằng nước muối (khārāpaṭicchakaṃ). “Dukkhuppattiṭṭhāneti” (tại nơi sanh khổ): ngài nói (āha) khi đề cập đến (sandhāya) cuộn thứ ba (tatiyaṃ āvaṭṭaṃ) được gọi là tử cung (gabbhāsayasaññitaṃ).

Parivattetvāti uddhaṃpādaadhosīsabhāvena parivattetvā. Idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ, yena maraṇadukkhena ca aṭṭitā vedanāppattā sattā katipayamāsamattātikkantampi pavattiṃ vissaranti, mahandhakāraṃ mahāviduggaṃ pakkhandhā viya honti.

“Parivattetvāti” (sau khi xoay chuyển): sau khi xoay chuyển (parivattetvā) trong tư thế chân ở trên, đầu ở dưới (uddhaṃpādaadhosīsabhāvena). Đây (idaṃ) là khổ có sự sanh sản làm gốc rễ (vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ). Do khổ này (yena) và do khổ của sự chết (maraṇadukkhena ca), các chúng sanh (sattā) bị áp bức (aṭṭitā), đạt đến khổ thọ (vedanāppattā), quên đi (vissaranti) diễn biến (của kiếp trước) (pavattiṃ) dù chỉ mới trôi qua vài tháng (katipayamāsamattātikkantampi), và trở nên (honti) như thể (viya) lao vào (pakkhandhā) bóng tối vĩ đại (mahandhakāraṃ), con đường hiểm trở vĩ đại (mahāviduggaṃ).

Vadhentassāti [Pg.199] socanaparidevanasīsapaṭihananādinā bādhentassa. Khuppipāsā hi ātapāvaṭṭhānādinā ca ātāpanaṃ. Pañcaggitāpanādinā paritāpanaṃ.

“Vadhentassāti” (của người bị giết): của người bị hành hạ (bādhentassa) bằng sầu, bi, đập đầu v.v... (socanaparidevanasīsapaṭihananādinā). Sự thiêu đốt (ātāpanaṃ) (cần được hiểu) là do đói và khát (khuppipāsāhi) và do đứng ngoài nắng v.v... (ātapāvaṭṭhānādinā ca). Sự nung nấu (paritāpanaṃ) (cần được hiểu) là do khổ hạnh nung mình với năm ngọn lửa v.v... (pañcaggitāpanādinā).

Imassāti yathāvuttassa sattavidhassa. Sabbassāpīti gabbhakālādīsu tāpanamaddanādinirayaggidāhādisañjanitassa sakalassāpi. Vatthumeva hoti tadabhāve abhāvato. Tenevāha ‘‘jāyetha no ce’’tiādi.

“Imassāti” (của cái này): của bảy loại (khổ) (sattavidhassa) đã được nói đến (yathāvuttassa). “Sabbassāpīti” (cũng của tất cả): cũng của toàn bộ (sakalassāpi) (khổ) được sanh ra bởi sự nung nấu, xoa bóp v.v... trong thời gian ở trong bào thai (gabbhakālādīsu tāpanamaddanādi) và bởi sự thiêu đốt của lửa địa ngục v.v... (nirayaggidāhādisañjanitassa). (Sanh) chỉ là cơ sở (vatthumeva hoti), vì khi nó không có (tadabhāve) thì (khổ) cũng không có (abhāvato). Chính vì thế (teneva), ngài đã nói (āha) câu “Nếu không sanh ra” (jāyetha no ce) v.v...

541. Vicittanti vividhaṃ, acchariyaṃ vā.

541. Vicittanti là nhiều loại, hay là kỳ diệu.

Iti jātiniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về sanh.

Jarāniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về già.

542. Saṅkhātalakkhaṇanti ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47; kathā. 214) vuttaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha. Khaṇḍiccādisammatoti khaṇḍiccapāliccavalittacatādinā samaññato. Sāti khandhapurāṇabhāvasaññitā pākaṭajarā. Khandhaparipāko ekabhavapariyāpannānaṃ khandhānaṃ purāṇabhāvo.

542. Về câu Saṅkhātalakkhaṇanti (trạng thái của pháp hữu vi), ngài nói nhắm đến sự già trong khoảnh khắc đã được thuyết là "sự khác đi của cái đang tồn tại". Về câu Khaṇḍiccādisammato (được công nhận qua sự răng rụng v.v...), (nghĩa là) được biết đến qua sự răng rụng, tóc bạc, da nhăn, v.v... Đó là sự già biểu hiện rõ, được gọi là trạng thái cũ kỹ của các uẩn. Sự chín muồi của các uẩn là trạng thái cũ kỹ của các uẩn thuộc về một kiếp sống.

Iti jarāniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về già.

Maraṇaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về chết.

543. Saṅkhatalakkhaṇanti saṅkhārānaṃ vayasaññitaṃ khaṇikamaraṇamāha. Yaṃ sandhāyāti yaṃ khaṇikamaraṇaṃ sandhāya, ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) ettha ‘‘maraṇa’’nti vuttanti attho. Tanti jīvitindriyupaccedasaññitaṃ pākaṭamaraṇaṃ. ‘‘Cavana’’nti lakkhitabbatāya cutilakkhaṇaṃ. Viyogarasanti yathādhigatehi sattasaṅkhārehi viyojanarasaṃ. Yathūpapannāya gatiyā vippavāsavasena gayhatīti gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ.

543. Bằng câu Saṅkhatalakkhaṇanti, ngài nói về cái chết trong khoảnh khắc được gọi là sự hoại diệt của các pháp hữu vi. Về câu Yaṃ sandhāya, nghĩa là nhắm đến cái chết trong khoảnh khắc ấy mà trong câu "già và chết được bao gồm bởi hai uẩn", từ "chết" đã được nói đến. Đó là cái chết biểu hiện rõ, được gọi là sự chấm dứt của mạng quyền. Vì được ghi nhận là "sự chuyển dịch", nên nó có trạng thái là sự chết. Về Viyogarasaṃ (có phận sự là ly biệt), nó có phận sự là làm cho ly biệt khỏi các pháp hữu vi thuộc chúng sanh đã đạt được. Vì được hiểu theo cách là sự xa lìa khỏi cảnh giới đã sanh đến, nên nó có sự biểu hiện là sự xa lìa cảnh giới.

Pāpassāti pāpayogena pāpassa, upacitapāpakammassāti attho. Pāpakammādinimittanti pāpakammakammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ maraṇakāle upaṭṭhitaṃ [Pg.200] akusalavipākārammaṇaṃ. Tamhi passantasseva kassaci anubhavantassa viya mahādukkhaṃ hoti. Bhaddassāti bhaddakammassa, katakusalassāti attho. Tassa pana kāmaṃ iṭṭhameva ārammaṇaṃ upaṭṭhāti, piyavippayogavatthukaṃ pana mahantaṃ dukkhaṃ ārammaṇaṃ upaṭṭhāti, piyavippayogavatthukaṃ pana mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti āha ‘‘asahantassa viyogaṃ piyavatthuka’’nti. Avisesatoti pāpassa, bhaddassa ca sāmaññato. ‘‘Avisesato’’ti vatvāpi ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ taṃ idaṃ dukkhaṃ parimadditasaṅkhārānaṃ ekaccānaṃ khīṇāsavānampi hotiyevāti dassanatthaṃ. Vitujjamānamammānanti sandhibandhanāvacchedakavāyunā vijjhiyamānamammaṭṭhānānaṃ.

Về câu Pāpassa (của người ác), (nghĩa là) của người ác do sự liên hệ với điều ác, nghĩa là của người đã tích lũy ác nghiệp. Về câu Pāpakammādinimittanti (dấu hiệu của ác nghiệp v.v...), (nghĩa là) đối tượng của tâm quả bất thiện hiện khởi vào lúc lâm chung, được gọi là ác nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng. Đối với một người nào đó, chỉ khi thấy điều ấy, khổ lớn liền sanh khởi như thể đang trải nghiệm. Về câu Bhaddassa (của người thiện), (nghĩa là) của người có thiện nghiệp, nghĩa là của người đã làm điều thiện. Nhưng đối với người ấy, dù cho đối tượng khả ái có hiện khởi, nhưng nỗi khổ lớn lao lấy sự chia ly người thân yêu làm đối tượng lại sanh khởi, nên ngài nói "đối với người không thể chịu đựng sự chia ly vật thân yêu". Về câu Avisesato (không phân biệt), (nghĩa là) một cách tổng quát cho cả người ác và người thiện. Dù đã nói "không phân biệt", lời nói "đối với tất cả" là nhằm mục đích chỉ ra rằng nỗi khổ này cũng xảy ra ngay cả đối với một số vị lậu tận, những người có các pháp hữu vi đã bị nghiền nát. Về câu Vitujjamānamammānanti (của những người có tử huyệt bị đâm thọc), (nghĩa là) của những người có các tử huyệt bị đâm thọc bởi gió cắt đứt các khớp và dây chằng.

Iti maraṇaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về chết.

Sokaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về sầu.

544. Soti soko. Atthato domanassameva hoti cetasikantarābhāvato. Domanassaviseso pana hoti visayavisese pavattiākāravisesasabbhāvatoti taṃ visesaṃ lakkhaṇādito dassetuṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādi vuttaṃ. Anto nijjhānaṃ cittasantāpo. Parijjhāpanaṃ rāgadosapariḷāhavisiṭṭhaṃ dahanaṃ. Katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkuccaṃ, ñātibyasanādivisayaṃ kevalaṃ cittasanthāpabhūtaṃ anusocanaṃ sokoti anusocanapaccupaṭṭhānattepi ayametesaṃ viseso.

544. So là sầu. Về mặt ý nghĩa, nó chính là ưu vì không có tâm sở nào khác. Tuy nhiên, nó là một loại ưu đặc biệt do có sự khác biệt về cách thức khởi sanh trong một đối tượng đặc biệt. Để chỉ ra sự khác biệt đó từ trạng thái v.v..., câu "dù là như vậy" v.v... đã được nói. Sự thiêu đốt bên trong là sự nóng nảy của tâm. Sự thiêu đốt hoàn toàn là sự đốt cháy khác biệt với sự nóng nảy của tham và sân. Sự hối tiếc khởi sanh dưới hình thức hối hận về đối tượng là điều thiện và bất thiện đã làm và chưa làm là hối; sự hối tiếc chỉ đơn thuần là sự nóng nảy của tâm có đối tượng là sự mất mát người thân v.v... là sầu. Như vậy, mặc dù có sự biểu hiện là hối tiếc, đây là sự khác biệt giữa chúng.

Visapītaṃ sallaṃ visasallaṃ. Sokavasena atisārādi byādhipi hoti, sokabahulassa sarīraṃ na cirasseva jīrati, balavasokābhibhūto maraṇampi pāpuṇātīti āha ‘‘samāvahati ca byādhijarāmaraṇabhedana’’nti.

Mũi tên đã được tẩm độc là mũi tên độc. Do sầu, bệnh tật như kiết lỵ cũng phát sinh; thân thể của người nhiều sầu muộn sẽ già đi không lâu sau đó; người bị sầu muộn mãnh liệt áp đảo cũng có thể đi đến cái chết. Vì vậy, ngài nói "và nó mang lại sự tàn phá bởi bệnh tật, già, và chết".

Iti sokaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về sầu.

Paridevaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về bi.

545. Vacīpalāpoti vācāvippalāpo, so atthato saddo eva. Bhiyyoti sokadukkhato upari. Sokasamuṭṭhāno hi paridevo.

545. Vacīpalāpo là lời nói mê sảng; về mặt ý nghĩa, nó chỉ là âm thanh. Bhiyyo (hơn nữa) là trên cả sầu và khổ. Vì rằng bi có sầu làm nhân sanh.

Iti paridevaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về bi.

Dukkhaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về khổ.

546. Jātiādīnampi [Pg.201] yathārahaṃ dukkhavatthudukkhadukkhatāhi satipi dukkhabhāve kāyassa pīḷanavasena idaṃ savisesaṃ dukkhamanti āha ‘‘dukkhanti visesato vutta’’nti.

546. Mặc dù sanh v.v... cũng có bản chất là khổ một cách tương xứng do là cơ sở của khổ và là khổ khổ, ngài nói "khổ được nói một cách đặc biệt" vì khổ này là đặc biệt khó chịu theo cách áp bức thân.

Iti dukkhaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về khổ.

Domanassaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về ưu.

547. Manovighātarasanti byāpādasampayogavasena manaso vihaññanakiccaṃ. Cetodukkhasamappitāti cetasikadukkhasamaṅgino. Āvaṭṭantīti āmukhaṃ vaṭṭanti, yaṃdisābhimukhaṃ patitā, taṃdisābhimukhā eva vaṭṭanti. Vivaṭṭantīti viparivattanavasena vaṭṭanti. Uddhaṃpādaṃ papatantīti uddhaṃmukhapādā hutvā patanti. Satthaṃ āharantīti attano sarīrassa vijjhanabhedanavasena satthaṃ upanenti.

547. Về Manovighātarasaṃ (có phận sự làm tổn hại tâm), nó có phận sự làm tổn hại tâm do sự tương ưng với sân. Cetodukkhasamappitā là những người có khổ tâm. Āvaṭṭanti (họ lăn lộn) là họ lăn về phía trước; họ ngã về hướng nào, họ lăn về chính hướng đó. Vivaṭṭanti (họ lăn qua lăn lại) là họ lăn theo cách lật qua lật lại. Uddhaṃpādaṃ papatanti (họ ngã chân chổng lên trời) là họ ngã sau khi có chân hướng lên trên. Satthaṃ āharanti (họ mang vũ khí đến) là họ mang vũ khí đến theo cách đâm và cắt thân thể của chính mình.

Iti domanassaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về ưu.

Upāyāsaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về não.

548. Dosoyevāti kāyacittānaṃ āyāsanavasena dosasseva pavattiākāroti attho, yato bhuso āyāsoti upāyāsoti vuccati yathā bhusamādānaṃ upādānanti. Eko dhammoti cuddasahi akusalacetasikehi añño eko cetasikadhammo, yaṃ ‘‘visādo’’ti ca vadanti. Nitthunanavasena sampajjanato nitthunanaraso, kāye vā nitthunanakaraṇakicco. ‘‘Saṅkhāradukkhabhāvato’’ti vatvā so panettha sātisayoti dassento ‘‘cittaparidahanato, kāyavisādanato cā’’ti āha.

548. Về Doso yeva (chính là sân), nghĩa là đó là cách thức khởi sanh của chính sân theo cách làm mệt mỏi thân và tâm. Do đó, sự mệt mỏi quá mức được gọi là upāyāsa (não), giống như sự chấp thủ mạnh mẽ được gọi là upādāna (thủ). Eko dhammo (một pháp) là một pháp tâm sở khác với mười bốn tâm sở bất thiện, mà họ cũng gọi là visāda (sự chán nản). Do nó xảy ra theo cách than vãn, nó có phận sự là than vãn, hoặc nó có chức năng làm cho than vãn trong thân. Sau khi nói "do bản chất khổ của các pháp hữu vi", để chỉ ra rằng điều đó ở đây là vượt trội, ngài nói "do sự thiêu đốt tâm và sự suy nhược của thân".

Ete ca sokaparidevupāyāsā viññattiyā vinā, saha ca yathāpaccayaṃ domanassacittuppādassa pavattiākāravisesoti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāko viyāti rajanādino pacitabbavatthuno pāko viya.

Và sầu, bi, não này là những cách thức khởi sanh đặc biệt của sự sanh khởi của tâm ưu tùy theo duyên, có hoặc không có biểu tri. Để chỉ ra điều này, câu "và ở đây" v.v... đã được nói. Trong đó, pāko viya (như sự nấu chín) là như sự nấu chín của một vật cần được nấu như thuốc nhuộm v.v...

Iti upāyāsaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự chỉ dẫn về não.

Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự chỉ dẫn về sự hội hợp với điều không khả ái.

549. Samodhānaṃ [Pg.202] samāgamo. Kāyikadukkhacittavighātādianatthānaṃ atthibhāvassa paccupaṭṭhāno anatthabhāvapaccupaṭṭhāno.

549. Samodhānaṃ là sự gặp gỡ. Sự biểu hiện là trạng thái bất lợi là sự hiện khởi của sự tồn tại của những điều bất lợi như khổ thân, tổn hại tâm, v.v...

Tesaṃ appiyānaṃ kāyikavācasikapayogasaṅkhāto upakkamo tadupakkamo, tato sambhūto tadupakkamasambhūto.

Sự cố gắng được gọi là sự nỗ lực bằng thân và lời của những người không đáng yêu đó là sự cố gắng đó, (khổ) sanh khởi từ đó là (khổ) sanh khởi từ sự cố gắng đó.

Iti appiyasampayoganiddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự trình bày sự hội ngộ với người không đáng yêu.

Piyavippayoganiddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự trình bày sự biệt ly với người đáng yêu

550. Upaddavabhāvena paccupatiṭṭhatīti byasanapaccupaṭṭhāno.

550. Vì hiện khởi do trạng thái là tai họa, nên có sự tai họa là trạng thái hiện khởi.

Iti piyavippayoganiddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự trình bày sự biệt ly với người đáng yêu.

Icchitālābhaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự trình bày việc không đạt được điều mong muốn

551. Icchitālābho nāma yassa kassaci attanā icchitassa vatthuno alābho. ‘‘Yampicchaṃ na labhatī’’ti hi vuttaṃ. Matthakappattaṃ pana icchitālābhaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ sattāna’’ntiādinā niddiṭṭhanti tameva dassetuṃ ‘‘aho vatā’’tiādi vuttaṃ. Icchāvāti ettha icchāsahito alābhovāti ca vadanti. Tappariyesanarasāti tesaṃ alabbhaneyyavatthūnaṃ pariyesanarasā. Appatti alābho.

551. Tên gọi "không đạt được điều mong muốn" là sự không đạt được vật mà bất cứ ai tự mình mong muốn. Quả vậy, đã được nói rằng: "Cầu mong điều gì mà không được điều ấy". Còn để trình bày việc không đạt được điều mong muốn đã đạt đến tột đỉnh, trong Pāḷi đã được trình bày bằng câu bắt đầu là "đối với các chúng sanh có sanh là pháp", nên để trình bày chính điều ấy, câu bắt đầu là "Ôi, mong sao" đã được nói đến. Ở đây, trong câu "icchāvā", cũng có vị nói rằng đó là sự không đạt được đi kèm với sự mong muốn. Trong câu "tappariyesanarasā" có nghĩa là có phận sự tìm kiếm những vật không thể đạt được ấy. Appatti là không có được.

Iti icchitālābhaniddesavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về sự trình bày việc không đạt được điều mong muốn.

Pañcupādānakkhandhaniddesavaṇṇanā

Phần giải thích về sự trình bày năm thủ uẩn

552. Yaṃ vuttamidhāti idha saccaniddese yaṃ sarūpato vuttaṃ. Avuttanti aññattha dukkhakkhandhabālapaṇḍitasuttādīsu vuttampi idha sarūpato avuttaṃ. Tañca sabbaṃ ime upādānakkhandhe vinā na labbhatīti tattha khandhasannissayameva dukkhaṃ khandhe vibādhatīti dassetuṃ ‘‘indanamiva pāvako’’ti vuttaṃ. Yathā [Pg.203] vā lakkhaṃ paharaṇapahārassa vatthu, evaṃ khandhā saṃsāradukkhassa. Yathā ca gorūpaṃ ḍaṃsamakasādivibādhāya, yathā ca khettaṃ nipphannasassalāyanassa, gāmo ca gāmaghātakavibādhāya, evaṃ khandhā jātiādidukkhassa vatthūti dassetuṃ ‘‘lakkhamivā’’tiādi vuttaṃ. Yebhuyyena loke vibādhakā vibādhetabbādhīnā na honti, ime pana vibādhetabbādhīnā evāti dassetuṃ ‘‘tiṇalatādīnī’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ anādimati saṃsāre ādi nāma kassaci natthi, ekabhavaparicchinnassa pana khandhasantānassa vasena vuttaṃ ‘‘ādidukkhaṃ jātī’’ti. Tenevāha ‘‘pariyosānadukkhaṃ maraṇa’’nti. Na hettha samucchedamaraṇameva adhippetaṃ. Maraṇassa antike āsanne jātaṃ dukkhaṃ māraṇantikadukkhaṃ. Paridayhanaṃ cittasantāpo. Lālappanaṃ ativiya vippalāpo. Anutthunanaṃ anto nijjhāyanaṃ. Ekamekanti jātiādīnaṃ antarabhedabhinnānaṃ, jātiādīnameva vā upādānakkhandhapañcakānaṃ vā ekamekaṃ. Saṅkhipitvāti samāsetvā, sāmaññaniddesena vā saṅkhepaṃ katvā.

552. Yaṃ vuttamidhā có nghĩa là: khổ nào đã được nói về phương diện tự thể trong phần trình bày về sự thật này. Avuttaṃ có nghĩa là: khổ nào dù đã được nói ở nơi khác trong các kinh như Khổ Uẩn, Kẻ Ngu và Bậc Trí, v.v. nhưng không được nói về phương diện tự thể ở đây. Và tất cả khổ đó không thể có được ngoài năm thủ uẩn này, vì vậy, để trình bày rằng trong đó khổ chỉ nương tựa vào các uẩn để hành hạ các uẩn, đã được nói "như lửa (đốt) nhiên liệu". Hoặc như bia bắn là đối tượng của việc bắn bằng vũ khí, cũng vậy các uẩn là đối tượng của khổ luân hồi. Và để trình bày rằng như đàn bò là đối tượng cho sự hành hạ của ruồi, muỗi, v.v., và như ruộng là đối tượng của việc gặt lúa đã chín, và làng là đối tượng cho sự hành hạ của bọn cướp làng, cũng vậy các uẩn là đối tượng của khổ sanh, v.v., đã được nói câu bắt đầu là "như bia bắn". Phần lớn trên đời, những kẻ hành hạ không phụ thuộc vào đối tượng bị hành hạ, nhưng những khổ này chỉ phụ thuộc vào đối tượng bị hành hạ, để trình bày điều này, đã được nói "cỏ, dây leo, v.v.". Chắc chắn rằng trong vòng luân hồi vô thủy, cái gọi là sự khởi đầu không có cho bất cứ ai, nhưng đã được nói "sanh là khổ khởi đầu" theo phương diện dòng tương tục của các uẩn được giới hạn trong một kiếp sống. Chính vì vậy Ngài đã nói "chết là khổ kết thúc". Ở đây không có ý nói đến chỉ cái chết đoạn diệt. Khổ sanh khởi gần kề, cận kề cái chết là khổ cận tử. Paridayhanaṃ là sự nóng nảy của tâm. Lālappanaṃ là sự than khóc quá mức. Anutthunanaṃ là sự rên rỉ, suy tư nóng nảy bên trong. Ekamekaṃ có nghĩa là: từng cái một trong sanh, v.v. được phân chia theo các chi phần bên trong, hoặc từng cái một trong chính sanh, v.v., hoặc trong năm thủ uẩn. Saṅkhipitvā có nghĩa là: tóm tắt lại, hoặc thực hiện sự tóm tắt bằng cách trình bày tổng quát.

Iti dukkhaniddesakathāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về luận giải trình bày về khổ.

Samudayaniddesakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về luận giải trình bày về tập khởi

553. Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, yathā vā apūpabhakkhanasīlo āpūpiko, evaṃ punabbhavakaraṇasīlā, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahati, so vā etissā payojananti ponobhavikā. Nandanato, rañjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu apaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā. Tāya ca sattā tattha tattha bhavādike kimikīṭapaṭaṅgādiattabhāvepi nandanti, rūpābhinandanādibhūtāya rañjanti cāti tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘nandīrāgena sahagatā’’tiādi. Tabbhāvattho hi esa sahagatasaddo. Kāmabhavavibhavabhedavasena pavattiyā kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā ca veditabbā. Kāmataṇhādibhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ taṇhābhāveneva ekabhāvaggahaṇena ekattaṃ upanetvā kassacipi sattassa kenaci sadisatābhāvato taṃtaṃvicittabhāvajanakakammanipphādanena [Pg.204] ativicittasabhāvā sakalassa dukkhassa hetubhāvato dukkhasamudayo ariyasaccaṃ.

553. Punabbhavakaraṇaṃ (việc tạo ra tái sanh) trở thành punabbhavo (tái sanh) do sự lược bỏ từ sau; hoặc như người có thói quen ăn bánh là āpūpiko, cũng vậy ái có thói quen tạo ra tái sanh (là ponobhavikā); hoặc ái xứng đáng với quả là tái sanh, hoặc tái sanh ấy là mục đích của ái này, vì vậy gọi là ponobhavikā (ái dẫn đến tái sanh). Nandīrāgasahagatā (đi kèm với hỷ và tham) là do sự diễn tiến không từ bỏ trạng thái hỷ và tham trong mọi hoàn cảnh, do vui thích và do nhiễm trước. Và do ái đó, các chúng sanh vui thích trong các cõi hữu, v.v. đây đó, ngay cả trong thân phận của giòi, bọ, sâu bướm, v.v., và nhiễm trước do ái đã trở thành sự hoan hỷ trong sắc, v.v., vì vậy gọi là tatratatrābhinandinī (ái vui thích đây đó). Do đó Ngài đã nói câu bắt đầu là "đi kèm với hỷ và tham". Quả vậy, từ sahagata này có nghĩa là "trạng thái của cái đó". Dục ái, hữu ái, và phi hữu ái nên được hiểu do sự diễn tiến theo sự phân chia dục, hữu, và phi hữu. Không xem xét sự phân chia dục ái, v.v., đưa đến sự đồng nhất bằng cách nắm lấy như một thực thể duy nhất chỉ bằng trạng thái là ái, ái có tự tánh vô cùng đa dạng do việc hoàn thành nghiệp tạo ra các trạng thái đa dạng đây đó vì không có sự giống nhau của bất kỳ chúng sanh nào với bất kỳ chúng sanh nào khác, do là nhân của toàn bộ khổ, nên (ái là) Thánh đế về Tập khởi của Khổ.

Kasmā panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti? Visesahetubhāvato. Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī, diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍhentī dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti, taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī, kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti, tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; 3.374) abhidhamme (vibha. 203) ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva samudayasaccanti vuttāti veditabbaṃ.

Tại sao ở đây chỉ có ái được gọi là Tập đế? Do là nhân đặc biệt. Quả vậy, trong khi vô minh che lấp sự nguy hại trong các cõi hữu, và thủ như tà kiến, v.v. trong khi chấp chặt vào các đối tượng đây đó làm tăng trưởng ái, cả sân, v.v. cũng là nguyên nhân của nghiệp. Nhưng ái, trong khi mong mỏi sự đa dạng của các cõi hữu, thai sanh, thú sanh, thức trú, chúng sanh cư, chúng sanh loại, gia tộc, tài sản, quyền lực, v.v. đây đó, đi đến trạng thái là duyên y chỉ cho sự đa dạng của nghiệp và trạng thái là bạn đồng hành của nghiệp, quyết định sự đa dạng của các cõi hữu, v.v. Vì vậy, do là nhân đặc biệt của khổ, dù có sự hiện hữu của các nhân khổ khác đã được nói trong Kinh như vô minh, thủ, nghiệp, v.v. và trong A-tỳ-đàm như các phiền não còn lại, các căn bất thiện, v.v., nên hiểu rằng chỉ có ái được gọi là Tập đế.

Iti samudayaniddesakathāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về luận giải trình bày về tập khởi.

Nirodhaniddesakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về luận giải trình bày về sự diệt

554. Tassāyevāti yadaggena taṇhā samudayasaccanti vuttā, tadaggena tassāyevāti avadhāraṇaṃ. Sati hi padhānahetunirodhe tadaññahetū niruddhāyeva hontīti byādhinimittavūpasamanena byādhivūpasamo viya hetunirodhena phalanirodhoti āha ‘‘samudayanirodhena dukkhanirodho’’ti. Na aññathāti yathāvuttassa atthassa ekantikataṃ dasseti.

554. Tassāyevā: Sự xác định "chỉ của ái đó" được thực hiện theo phương diện mà ái được gọi là Tập đế. Quả vậy, khi có sự diệt của nhân chính, các nhân khác ngoài nhân đó cũng trở thành đã được diệt trừ. Vì vậy, như sự chấm dứt bệnh tật do sự chấm dứt nguyên nhân của bệnh tật, sự diệt của quả xảy ra do sự diệt của nhân, vì vậy Ngài đã nói "do sự diệt của tập khởi nên có sự diệt của khổ". Cụm từ "không phải cách khác" chỉ ra tính chất chắc chắn của ý nghĩa đã được nói như trên.

Anupaddaveti pāṇakavijjhanasatthappahārādiupaddavarahite. Tato eva daḷhe thire. Sākhādichedanena chinnopi. Taṇhānusayeti kāmarāgabhavarāgānusaye. Anūhateti asamupaghāṭite.

Anupaddaveti có nghĩa là pāṇakavijjhanasatthappahārādiupaddavarahite (không có tai họa như bị sâu đục, bị đao kiếm chém, v.v...). Tato eva daḷhe thire: Do đó, được vững chắc, kiên cố. Sākhādichedanena chinnopi: Dầu bị chặt bằng cách cắt cành lá, v.v... Taṇhānusayeti có nghĩa là kāmarāgabhavarāgānusaye (trong tùy miên ái dục và tùy miên hữu ái). Anūhateti có nghĩa là asamupaghāṭite (khi chưa được diệt trừ hoàn toàn).

Yathā sīho yenattani saro khitto, tattheva attano balaṃ dasseti, na sare, tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti, na phale. Yathā pana sārameyyā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti, na [Pg.205] pahāradāyake uṭṭhahanti, evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyacchedamanuyuñjanti, na kilesanirodhananti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sīhasamānavuttino’’tiādi vuttaṃ.

Ví như con sư tử, khi bị ai đó bắn tên vào mình, nó chỉ thể hiện sức mạnh đối với người đó, chứ không phải đối với mũi tên; cũng vậy, đối với các vị Phật, sự thực hành là ở nơi nhân, không phải ở nơi quả. Lại nữa, ví như loài chó, khi bị ai đó ném cục đất, chúng sủa và cắn cục đất, chứ không tấn công người ném; cũng vậy, các ngoại đạo, vì muốn diệt khổ, họ chuyên tâm vào việc hành hạ thân xác, chứ không chuyên tâm vào việc diệt trừ phiền não. Để chỉ rõ ý nghĩa này, câu «sīhasamānavuttino» (có hạnh kiểm tương tự sư tử), v.v... đã được nói đến.

555. Virajjati palujjati chijjati samudayo etenāti virāgo vuccati maggo. Virajjanaṃ palujjanaṃ samucchindanaṃ virāgoti pahānaṃ vuccati. Tasmāti yasmā pahānapariyāyo virāgasaddo, nirodhasaddo ca, tasmā. Anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti sambandhanīyaṃ. Cāgādipadānipi gahetvā vadati sabbāneva etānīti. Yasmā nibbānaṃ vuccati, na dukkhassa nirujjhanamattaṃ, tasmā taṇhāya asesavirāganirodhādipadānipi nibbānavevacanānīti. Vuttamevatthaṃ samattheti ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā virāgādipadāni nibbāne yujjanti, taṃdassanaṃ. Tattha taṃ āgammāti taṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena patvā. Taṇhā virajjatīti ariyamaggena accantavirāgavasena taṇhā virajjīyati. Nirujjhatīti nirodhīyati, tena virāganirodhasaddānaṃ adhikaraṇasādhanatamāha. Tadevāti nibbānameva. Cāgādayo hontīti cāgādihetuṃ phalavohārena vadati. ‘‘Kāmaguṇālayesū’’ti potthakesu likhanti, ‘‘kāmaguṇālayādīsū’’ti pana pāṭho.

555. Do nhân này mà tập đế ly tham, tan rã, bị cắt đứt, nên đạo được gọi là ly tham (virāgo). Sự ly tham, sự tan rã, sự đoạn tận được gọi là ly tham (virāgo), tức là sự từ bỏ (pahānaṃ). Do đó, bởi vì từ 'ly tham' (virāgasaddo) và từ 'đoạn diệt' (nirodhasaddo) là đồng nghĩa với 'từ bỏ' (pahāna), cho nên cần được liên kết rằng: 'Do sự nhổ bật tùy miên, nên có sự ly tham hoàn toàn, sự đoạn diệt hoàn toàn'. Lấy cả các từ như 'xả ly' (cāga), v.v... mà nói rằng: 'Tất cả những từ này đều là (tên gọi của Niết-bàn)'. Bởi vì Niết-bàn được nói đến, chứ không phải chỉ là sự chấm dứt của khổ, do đó các từ như 'ly tham và đoạn diệt hoàn toàn' (asesavirāganirodha) đối với ái cũng là tên gọi của Niết-bàn. (Đoạn văn bắt đầu bằng) «yasmā panā» v.v... làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói đến. (Đây là) sự trình bày về cách thức các từ như 'ly tham' v.v... phù hợp với Niết-bàn. Trong đó, «taṃ āgamma» có nghĩa là đã đạt đến Niết-bàn đó qua việc lấy làm đối tượng. «Taṇhā virajjati» có nghĩa là ái được làm cho ly tham bởi thánh đạo theo cách ly tham hoàn toàn. «Nirujjhati» có nghĩa là được làm cho đoạn diệt. Do đó, ngài nói lên tính cách công cụ chỉ nơi chốn (adhikaraṇasādhana) của các từ 'ly tham' và 'đoạn diệt'. «Tadeva» chính là Niết-bàn. (Với câu) «cāgādayo honti», ngài nói đến nguyên nhân của sự xả ly v.v... bằng cách dùng từ ngữ chỉ kết quả. Trong các sách, người ta viết là «kāmaguṇālayesū», nhưng bản văn (đúng) là «kāmaguṇālayādīsū».

556. Tayidantiādi na porāṇapāṭho, saccatthadīpane pana vuttaniyāmena tato ānetvā pacchā ṭhapitaṃ. Tathā hi pubbe vuttānipi lakkhaṇādīni punapi vuttāni. Saṃsāradukkhato nibbinnamānasassa assāsaṃ karonto viya hotīti assāsakaraṇarasaṃ. Rāgādisabbapapañcavūpasamanimittatāya nippapañcataṃ paccupaṭṭhapetīti nippapañcapaccupaṭṭhānaṃ.

556. Đoạn văn bắt đầu bằng «tayidaṃ» không phải là bản văn cổ, nhưng nó đã được lấy từ (sách) Saccatthadīpana theo phương pháp đã được nói đến trong đó và được đặt vào sau này. Thật vậy, các tướng, v.v... đã được nói đến trước đây lại được nói lại một lần nữa. Vì nó giống như mang lại sự an ổn cho người có tâm nhàm chán đối với khổ luân hồi, nên nó có phận sự là mang lại sự an ổn. Vì là nhân làm lắng dịu tất cả hý luận như tham, v.v..., nên nó biểu hiện trạng thái không hý luận; do đó, sự hiện hữu của nó là không hý luận.

557. Nattheva nibbānanti yadi sāmaññato paṭiññā, attanā adhippetanibbānassapi abhāvo āpajjati, tathā sati paṭiññāvirodho. Atha parābhimataṃ nibbānaṃ pati, evaṃ sati dhammiasiddhi, tato ca nissayāsiddho hetu. Anupalabbhanīyatoti kiṃ paccakkhato, udāhu anumānato? Purimasmiṃ pakkhe cakkhādīhi anekantikatā, dutiyasmiṃ paraṃ pati asiddho hetu. Tenāha ‘‘na, upāyena upalabbhanīyato’’tiādi. Tattha yathā cetopariyañāṇalābhino eva ariyā paresaṃ lokuttaracittaṃ jānanti, tatthāpi ca arahā eva sabbesaṃ, na sabbe, evaṃ nibbānampi [Pg.206] sīlasamādhipaññāsaṅkhātasammāpaṭipattibhūtena upāyena upalabbhatīti atthavacanaṃ cetaṃ daṭṭhabbaṃ, na payogavacanaṃ. Taṃ parato āvi bhavissati.

557. Nếu lời tuyên bố «hoàn toàn không có Niết-bàn» là một lời khẳng định chung chung, thì ngay cả Niết-bàn mà chính người ấy chủ trương cũng sẽ trở thành không có, và khi như vậy, sẽ có sự mâu thuẫn trong lời tuyên bố. Còn nếu (lời tuyên bố đó) nhắm vào Niết-bàn được các vị khác chủ trương, khi như vậy, sẽ có sự không thành tựu của pháp hữu thể (dhammī), và do đó, nhân sẽ không thành tựu vì thiếu nơi nương tựa (nissayāsiddha). (Về nhân) «vì không thể chứng đắc được», (câu hỏi là): không thể chứng đắc bằng hiện lượng hay bằng tỷ lượng? Trong trường hợp đầu, có sự không nhất định (anekantikatā) đối với (sự không nhận biết) bằng mắt, v.v...; trong trường hợp thứ hai, đối với người khác, nhân đó không được thành tựu. Do đó, ngài nói: «Không phải vậy, vì có thể chứng đắc được bằng phương tiện», v.v... Trong đó, cũng như chỉ các bậc Thánh đã đắc tha tâm thông mới biết được tâm siêu thế của người khác, và trong số đó, chỉ bậc A-la-hán mới biết (tâm siêu thế) của tất cả, chứ không phải tất cả (bậc Thánh đều biết); cũng vậy, Niết-bàn cũng có thể được chứng đắc bằng phương tiện là chánh hạnh được gọi là giới, định, tuệ. Và đây nên được xem là lời nói về ý nghĩa (atthavacanaṃ), không phải là lời nói về ứng dụng (payogavacanaṃ). Điều đó sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

558. Natthīti na vattabbaṃ, ariyehi upalabbhanīyatoti adhippāyo. Saṃsārato saṃviggamānasā sammāpaṭipattiyā nibbānaṃ adhigacchantīti sabbasamayasiddhoyaṃ nayo. Tattha sāsanikameva nissāya vadati ‘‘paṭipattiyā vañcubhāvāpajjanato’’ti. Tenāha ‘‘asati hī’’tiādi. Sammādiṭṭhipurejavāyāti sammādiṭṭhipubbaṅgamāya. Pubbaṅgamatā cassā padhānabhāvato. Tathā hi sā paṭhamaṃ desanāruḷhā, na sabbapaṭhamaṃ uppajjanato. Na cāyaṃ sammāpaṭipatti vañjhā, nibbānapāpanato nibbānassa sampāpakato. Tava matena pana nibbānasseva abhāvato vañjhabhāvo āpajjatīti yojanā. Abhāvapāpakattāti sammāpaṭipattiyā kilesasamucchindanamukhena khandhānaṃ abhāvasampāpakabhāvato, na vañjhabhāvāpattīti ce vadeyyāsīti attho. Na iti paṭikkhepe. Yaṃ tayā ‘‘abhāvapāpakattā’’ti vadantena khandhābhāvo nibbānanti paṭiññātaṃ, taṃ na. Kasmā? Atītānāgatābhāvepi nibbānappattiyā abhāvato. Atītānāgatā hi khandhā na santīti tasmiṃ abhāve nibbānaṃ adhigataṃ nāma siyā, so pana natthīti. Na kevalaṃ atītānāgatānameva, atha kho vattamānānampīti tiyaddhagatānaṃ sabbesaṃ khandhānaṃ abhāvo nibbānaṃ. Na hi taṃ ekadesābhāvo bhavituṃ yuttanti vattamānā ce, na na santi, na santi ce, na vattamānāti ‘‘vattamānā, na santi cā’’ti vippaṭisiddhametanti āha ‘‘na, tesaṃ…pe… pajjanato’’ti.

558. Không nên nói «không có», ý là vì nó có thể được chứng đắc bởi các bậc Thánh. Những người có tâm kinh sợ luân hồi, nhờ chánh hạnh mà chứng đắc Niết-bàn; phương pháp này được chấp nhận trong mọi học thuyết. Trong đó, nương vào (học thuyết) trong giáo pháp mà ngài nói: «vì sự thực hành sẽ trở nên vô ích». Do đó, ngài nói: «asati hī» v.v... «Sammādiṭṭhipurejavāya» có nghĩa là «có chánh kiến đi trước». Và việc đi trước của nó là do tính chất chủ đạo. Thật vậy, nó được đưa lên trong bài thuyết pháp trước tiên, chứ không phải vì nó sanh khởi trước nhất. Và chánh hạnh này không phải là vô ích, vì nó đưa đến Niết-bàn, là tác nhân thành tựu Niết-bàn. Nhưng theo quan điểm của ông, vì chính Niết-bàn không có, nên (sự thực hành) sẽ trở thành vô ích. Đây là cách liên kết. Nếu ông nói rằng: «Do là tác nhân đưa đến sự không hiện hữu, nghĩa là do chánh hạnh, thông qua việc đoạn tận phiền não, có khả năng làm cho các uẩn không còn hiện hữu, nên sự thực hành không trở thành vô ích», thì ý nghĩa là như vậy. Từ «na» (không) có nghĩa là phủ định. Điều mà ông, khi nói «do là tác nhân đưa đến sự không hiện hữu», đã tuyên bố rằng «sự không hiện hữu của các uẩn là Niết-bàn», điều đó không đúng. Tại sao? Vì ngay cả khi các uẩn quá khứ và vị lai không hiện hữu, vẫn không có sự chứng đắc Niết-bàn. Thật vậy, các uẩn quá khứ và vị lai không tồn tại, nên khi có sự không hiện hữu đó, đáng lẽ phải được gọi là đã chứng đắc Niết-bàn, nhưng điều đó lại không có. (Niết-bàn) không chỉ là sự không hiện hữu của các uẩn quá khứ và vị lai, mà còn là (sự không hiện hữu) của cả các uẩn hiện tại. Như vậy, Niết-bàn là sự không hiện hữu của tất cả các uẩn thuộc ba thời. Thật không hợp lý khi nó (Niết-bàn) chỉ là sự không hiện hữu một phần. Nếu (các uẩn) là hiện tại, thì không phải là chúng không tồn tại; nếu chúng không tồn tại, thì chúng không phải là hiện tại. Do đó, ngài nói «na, tesaṃ…pe… pajjanato» v.v... vì câu «chúng là hiện tại và chúng không tồn tại» là một điều mâu thuẫn.

Kiñca bhiyyo – yadi vattamānābhāvo nibbānaṃ, yadā ariyamaggo vattati, tadā tassa nissayabhūtā khandhā vattamānāti katvā tadā nibbānassa abhāvo siyā. Tathā ca sati maggakkhaṇepi nibbānasacchikiriyāya abhāvo āpajjatīti dassento ‘‘vattamāna…pe… dosato’’ti āha. Na mayaṃ sabbesaṃyeva avattamānatāya nibbānaṃ vadāma. Kiñcarahīti, tadā maggakkhaṇe kilesānaṃ avattamānattā, tasmā na doso yathāvuttadosābhāvoti? Yadi kilesānaṃ avattamānatāsaṅkhāto abhāvo nibbānaṃ, evaṃ sati ariyamaggassa niratthakatā āpajjati [Pg.207] maggakkhaṇato pubbepi tadabhāvasiddhito. Tenāha ‘‘ariyamaggassā’’tiādi. Tasmā akāraṇametanti yasmā na nibbānassa anupalabbhanīyatā, abhāvamattatā, paṭipattiyā vañjhabhāvo, atītānāgatābhāve nibbānādhigamo ca āpajjati, vattamānānaṃ abhāvopi na sambhavati, pageva kilesānaṃ avattamānatā, ariyamaggassa ca niratthakabhāvāpatti, tasmā nibbānassa abhāvasādhanatthaṃ yadidaṃ ‘‘anupalabbhanīyato, abhāvapāpakattā, tadā kilesānaṃ avattamānattā’’ti ca kāraṇaṃ vuttaṃ, akāraṇametaṃ, ayuttiresāti attho.

Lại nữa, nếu sự không hiện hữu của các uẩn hiện tại là Níp-bàn, thì khi Thánh đạo sanh khởi, lúc ấy các uẩn làm nền tảng cho Thánh đạo ấy đang hiện hữu; vì vậy, lúc ấy sự không có Níp-bàn sẽ xảy ra. Và khi như vậy, ngay cả trong sát-na đạo, sự không chứng ngộ Níp-bàn cũng sẽ xảy ra. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói: “vattamāna…pe… dosato.” Chúng tôi không nói rằng Níp-bàn là sự không hiện hữu của tất cả các uẩn. Vậy thì sao? (Chúng tôi nói) là do sự không hiện hữu của các phiền não trong sát-na đạo lúc ấy. Do đó, không có lỗi lầm, vì không có lỗi lầm đã được nói đến như vậy? Nếu sự vắng mặt được gọi là sự không hiện hữu của các phiền não là Níp-bàn, khi như vậy, Thánh đạo sẽ trở nên vô ích, vì sự vắng mặt ấy đã thành tựu ngay cả trước sát-na đạo. Do đó, ngài đã nói: “ariyamaggassā” v.v. Do đó, đây không phải là lý do. Bởi vì (theo luận điểm của chúng tôi) Níp-bàn không phải là không thể đạt được, không phải chỉ là sự vắng mặt, sự thực hành không phải là vô ích, và sự chứng đắc Níp-bàn không xảy ra trong sự vắng mặt của các uẩn quá khứ và vị lai; sự vắng mặt của các uẩn hiện tại cũng không thể xảy ra; (cũng không xảy ra) sự không hiện hữu của các phiền não từ trước, và sự trở nên vô ích của Thánh đạo. Do đó, lý do này đã được đưa ra để chứng minh sự không hiện hữu của Níp-bàn, tức là “vì không thể đạt được, vì dẫn đến sự không hiện hữu, và vì lúc ấy các phiền não không hiện hữu,” đây không phải là lý do, đây là điều phi lý, đó là ý nghĩa.

559. Ādivacanatoti ādi-saddena avasiṭṭhaṃ jambukhādakasuttapadesaṃ (saṃ. ni. 4.314 ādayo), aññampi asaṅkhatāya dhātuyā niddesapāḷiṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi ‘‘nibbānaṃ nibbānanti, āvuso sāriputta, vuccati, katamaṃ nu kho, āvuso, nibbānanti? Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, idaṃ vuccati nibbāna’’nti jambukhādakasutte (saṃ. ni. 4.314 ādayo), ‘‘tattha katamā asaṅkhatā dhātu? Rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti (vibha. 184) āyatanavibhaṅge vuttaṃ. Tatrāyamattho – nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu asaṅkhatasabhāvo dhammo. Yasmā taṃ āgamma rāgādayo khīyanti, tasmā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayoti ca vuccatīti. Āgammāti ca sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā taṃ āgamma rāgādayo khīyantīti vuccanti. Ekaṃsena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, itarathā yathārutavasena pāḷiyā atthe gayhamāne bahū dosā āpajjantīti te dassetuṃ ‘‘arahattassāpī’’tiādi vuttaṃ. Arahattañhi aggaphalapamukhā cattāro khandhāti na tassa rāgādikhayamattatā yuttā. Tampi hi…pe… niddiṭṭhaṃ. Tattha yathā rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā arahattaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā niddiṭṭhanti suttassa neyyatthattā. Evaṃ nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīyantīti nibbānaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā niddiṭṭhanti [Pg.208] imassāpi suttassa neyyatthatā veditabbā. Nibbānassa rāgādikkhayamattatāya bahūdosā āpajjantīti dassetuṃ ‘‘kiñca bhiyyo’’tiādi āraddhaṃ.

559. Trong câu “Ādivacanato”, bằng từ “ādi”, ngài bao gồm cả phần còn lại của kinh Jambukhādaka và các đoạn Pāli khác chỉ về pháp vô vi. Thật vậy, trong kinh Jambukhādaka có nói: “Này hiền giả Sāriputta, người ta nói ‘Níp-bàn, Níp-bàn’. Vậy, thưa hiền giả, thế nào là Níp-bàn? Này hiền giả, sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si, đây được gọi là Níp-bàn.” Và trong phần Phân Tích Xứ có nói: “Trong đó, thế nào là pháp vô vi? Sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si.” Ở đây, ý nghĩa là: Níp-bàn là pháp vô vi, là pháp có bản chất không do duyên tạo. Bởi vì khi nương vào pháp ấy, tham v.v. được đoạn tận, do đó nó được gọi là sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, và sự đoạn tận si. Và “nương vào” (āgamma) có nghĩa là: bằng sự chứng ngộ thông qua đạo của người đã nhàm chán tất cả các pháp hữu vi, hướng đến pháp vô vi, có tâm đã chuyển khỏi (đối tượng hữu vi) nhờ tâm chuyển tộc. Thật vậy, khi chứng ngộ pháp ấy, sau khi đã đạt đến, nương vào pháp ấy làm duyên đối tượng và làm duyên tăng thượng, và an trú trong pháp ấy, là nơi an trú, là sự an ổn tối thượng, là đích đến tối hậu cho người đã giải thoát khỏi các pháp hữu vi, thì đạo, được gọi là sự đoạn tận, sẽ làm tiêu diệt tham v.v. Do đó, khi không có sự chứng ngộ pháp ấy, thì không có sự đi đến chỗ chấm dứt không còn sanh khởi của tham v.v., nên mới nói rằng: “nương vào pháp ấy, tham v.v. được đoạn tận.” Điều này nên được chấp nhận một cách chắc chắn như vậy. Nếu không, khi hiểu ý nghĩa của Pāli theo nghĩa đen, nhiều lỗi lầm sẽ phát sinh. Để chỉ ra những lỗi lầm đó, ngài đã nói: “arahattassāpi” v.v. Thật vậy, A-la-hán quả là bốn uẩn do Thánh quả tối thượng dẫn đầu, do đó, không hợp lý khi nói rằng nó chỉ là sự đoạn tận tham v.v. Vì pháp ấy cũng... v.v... đã được chỉ rõ. Ở đây, cũng như A-la-hán quả được chỉ rõ là “sự đoạn tận tham” v.v. vì nó sanh khởi sau khi tham v.v. đã được đoạn tận, nên ý nghĩa của kinh này cần được suy diễn. Tương tự như vậy, vì nương vào Níp-bàn mà tham v.v. được đoạn tận, nên Níp-bàn được chỉ rõ là “sự đoạn tận tham” v.v. Do đó, ý nghĩa của kinh này cũng cần được hiểu là cần được suy diễn. Để chỉ ra rằng nhiều lỗi lầm sẽ phát sinh nếu Níp-bàn chỉ là sự đoạn tận tham v.v., ngài đã bắt đầu (phần tiếp theo) với câu: “kiñca bhiyyo” v.v.

Tattha ittarakālādippattidosatoti rāgādīnaṃ khayamattatāya parittakālatā, saṅkhatalakkhaṇatā, payogena vinā saraseneva adhigandhabbatā, rāgādīhi aparimuttatā, ādittatā, dukkhatā, anupasantatā, bahubhāvo, oḷārikatā, gotrabhumaggānaṃ anārammaṇatāti evamādidosāpajjanato. Rāgasseva khayo rāgakkhayo, na dosādīnaṃ. Tathā dosakkhayādayopīti añño rāgakkhayo, añño dosakkhayo, añño mohakkhayoti tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khayabhūtāni tīṇi nibbānāni, catunnaṃ upādānānaṃ khaye cattāri, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ khaye pañca, channaṃ taṇhākāyānaṃ khaye cha, sattannaṃ anusayānaṃ khaye satta, aṭṭhannaṃ micchattānaṃ khaye aṭṭha, navannaṃ taṇhāmūlakānaṃ khaye nava, dasannaṃ saṃyojanānaṃ khaye dasa, diyaḍḍhakilesasahassassa khaye pāṭiyekkaṃ nibbānanti bahūni nibbānāni honti. Rāgādikkhayo nāma andhabālānampi pākaṭo, antamaso dīpimigamakkaṭādīnampi suviññeyyoti oḷārikaṃ nibbānaṃ hoti. Gotrabhukkhaṇe kilesakkhayassa abhāvato, maggakkhaṇe ca akhīṇattā, ārammaṇakaraṇassa ca asambhavo eva. Tassa nibbānabhāvatoti sabbapariyosānassa rāgādikkhayassa nibbānabhāvato. Yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ pavatti na hoti, so ‘‘ayaṃ nāmā’’ti niyametabbo maggaphalañāṇānaṃ ārammaṇabhūto natthīti āha ‘‘na tādisassa khayassa abhāvato’’ti.

Ở đây, câu “do lỗi lầm là có thời gian ngắn v.v.” có nghĩa là: do sự phát sinh các lỗi lầm như sau: nếu (Níp-bàn) chỉ là sự đoạn tận tham v.v., thì nó sẽ có thời gian ngắn, có đặc tính hữu vi, có thể đạt được một cách tự nhiên không cần nỗ lực, không giải thoát khỏi tham v.v., bị thiêu đốt, là khổ, không tịch tịnh, có nhiều loại, thô thiển, và không phải là đối tượng của tâm chuyển tộc và tâm đạo. Sự đoạn tận tham (rāgakkhayo) chỉ là sự đoạn tận của tham, không phải của sân v.v. Tương tự, sự đoạn tận sân v.v. cũng vậy. Do đó, sự đoạn tận tham là một, sự đoạn tận sân là một, sự đoạn tận si là một. Như vậy, sẽ có ba Níp-bàn là sự đoạn tận của ba gốc bất thiện; bốn (Níp-bàn) trong sự đoạn tận của bốn thủ; năm trong sự đoạn tận của năm triền cái; sáu trong sự đoạn tận của sáu thân ái; bảy trong sự đoạn tận của bảy tùy miên; tám trong sự đoạn tận của tám tà kiến; chín trong sự đoạn tận của chín pháp lấy ái làm gốc; mười trong sự đoạn tận của mười kiết sử; và mỗi Níp-bàn riêng biệt trong sự đoạn tận của một ngàn năm trăm phiền não. Như vậy, sẽ có rất nhiều Níp-bàn. Cái gọi là sự đoạn tận tham v.v. thì rõ ràng ngay cả với kẻ phàm phu ngu muội, thậm chí dễ dàng nhận biết đối với cả loài báo, nai, khỉ v.v. Do đó, Níp-bàn sẽ trở thành một pháp thô thiển. Do không có sự đoạn tận phiền não trong sát-na chuyển tộc, và do (phiền não) chưa được đoạn tận trong sát-na đạo, nên việc lấy nó làm đối tượng là không thể. Câu “do pháp ấy là Níp-bàn” có nghĩa là do sự đoạn tận tham v.v. ở giai đoạn cuối cùng là Níp-bàn. Sự đoạn tận mà từ đó trở đi tham v.v. không còn sanh khởi, sự đoạn tận ấy, vốn phải được xác định là “đây là...”, vốn là đối tượng của đạo trí và quả trí, lại không tồn tại. Do đó, ngài nói “không phải do không có sự đoạn tận như vậy”.

Kiñca bhiyyo – yo pacchimabhavato tatiyattabhāveyeva rāgādīsu ādīnavaṃ disvā jhānabhāvanāya te vikkhambhetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmalokaṃ upapanno, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā idhāgatopi kāmesu vītarāgova hutvā pabbajitvā arahattaṃ patto, yo ca paṭhamavaye eva rāgādito nibbinno te ca jhānena vikkhambhetvā pacchimavaye arahattaṃ patto, tesaṃ rāgādīnaṃ vikkhambhanato paṭṭhāya anuppajjanato nirodhasadisatāya anuppattiyeva nirodho. Te nibbānappattā nāma siyuṃ, na ca honti, tasmā na tādisassa khayassa nibbānabhāvo. Tassāpi ittarakālatādidosasamāyogo evāti āha ‘‘bhāvepi cā’’tiādi[Pg.209].

Hơn nữa, còn có điều này: Vị nào ngay trong thân thứ ba kể từ thân cuối cùng, thấy được sự nguy hại trong các pháp như tham ái, đã chế ngự chúng bằng sự tu tập thiền, là người có thiền không bị suy thoái, sau khi mệnh chung đã sanh lên cõi Phạm thiên, ở đó cho đến hết tuổi thọ, dù đã đến đây (cõi người) cũng trở thành người đã ly tham trong các dục, xuất gia và đã đắc quả A-la-hán; và vị nào ngay trong tuổi đầu đã nhàm chán các pháp như tham ái, và đã chế ngự chúng bằng thiền, đã đắc quả A-la-hán trong tuổi cuối; đối với hai vị ấy, sự không sanh khởi của các pháp như tham ái kể từ khi chế ngự, do có sự tương tự với sự diệt, nên sự không sanh khởi chính là sự diệt. Các vị ấy lẽ ra được gọi là đã chứng đắc Níp-bàn, nhưng lại không phải vậy, do đó sự tận diệt như vậy không phải là trạng thái Níp-bàn. (Ngài) đã nói câu bắt đầu bằng «bhāvepi cā» (nghĩa là) sự tận diệt ấy cũng chính là sự đi kèm với các lỗi lầm như là có thời gian ngắn ngủi.

Yadi ‘‘khayo’’ti vacanato yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ appavatti, taṃ khayamattaṃ nibbānaṃ maññasi, evaṃ sati ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142; 1382) ‘‘khayo’’ti vuttattā taduppattito paṭṭhāya ca rāgādīnaṃ anuppattīti maggassāpi nibbānabhāvāpattīti dassento ‘‘ariyamaggassa cā’’tiādimāha.

Nếu theo như lời dạy «sự tận diệt», ngươi cho rằng Níp-bàn chỉ là sự tận diệt mà kể từ đó các pháp như tham ái không còn tiếp diễn, khi như vậy, vì trong các đoạn kinh như «trí tuệ trong sự tận diệt» đã được nói là «sự tận diệt», và vì kể từ khi sự tận diệt ấy (tức là đạo) sanh khởi, các pháp như tham ái không còn sanh khởi nữa, nên thánh đạo cũng sẽ trở thành Níp-bàn. Để chỉ ra điều này, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng «ariyamaggassa cā».

Yathā niruddhā na santi, evaṃ anuppannāpīti abhāvasāmaññato nirodhasadisatāya anuppatti eva nirodho anuppattinirodho. Ayañhi maggena khepetabbākāro, yadidaṃ uppajjanārahassa anuppattidhammatāpādananti ‘‘khayo’’ti ca vuccatīti. Taṃ itarakhayato visesento ‘‘anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassā’’ti āha. Anipphannatā pana tassa khayassa pariyāyena upanissayattāti vuttaṃ. Anuppattinirodhakkhayakarassa hi maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ atthato tassa upanissayo viyāti vattabbataṃ labhati. Tadupacārenāti atthato phalabhūtakhayavohārena. Phalūpacārena hi kāraṇaṃ voharīyati yathā ‘‘āyu ghataṃ, semho guḷo’’ti ca.

Giống như các (phiền não) đã diệt thì không còn, cũng vậy các (phiền não) chưa sanh cũng không có. Do sự giống nhau về mặt không hiện hữu, vì có sự tương tự với sự diệt, nên sự không sanh khởi chính là sự diệt, (gọi là) sự diệt do không sanh khởi. Đây chính là phương cách cần được làm cho tận diệt bởi đạo, tức là việc làm cho (phiền não) đáng lẽ phải sanh khởi trở thành có tánh không sanh khởi, vì vậy cũng được gọi là «sự tận diệt». Để phân biệt nó với sự tận diệt khác, (ngài) đã nói «còn đối với sự tận diệt được gọi là sự diệt do không sanh khởi». Còn sự không được thành tựu của sự tận diệt ấy đã được nói là do có duyên y chỉ theo cách nói gián tiếp. Quả vậy, Níp-bàn là đối tượng của đạo, là cái làm cho có sự tận diệt gọi là sự diệt do không sanh khởi, về mặt ý nghĩa, có thể được nói là giống như duyên y chỉ của sự tận diệt ấy. (Câu) «do cách nói ẩn dụ ấy» có nghĩa là, về mặt ý nghĩa, do cách dùng từ «sự tận diệt» vốn là quả. Quả vậy, nhân được gọi theo cách nói ẩn dụ về quả, giống như «bơ là tuổi thọ, đường thốt nốt là đàm».

Assāti nibbānassa. ‘‘Idampi kho ṭhānaṃ sududdasa’’ntiādinā (dī. ni. 2.64, 66-67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) paccavekkhato bhagavato appossukkabhāvāvahanato. ‘‘Tañhi te, māgaṇḍiya, ariyaṃ cakkhuṃ natthi, yena tvaṃ ariyena cakkhunā ārogyaṃ jāneyyāsi, nibbānaṃ passeyyāsī’’ti (ma. ni. 2.218) vacanato ariyena cakkhunā passitabbaṃ.

(Từ) «assa» có nghĩa là của Níp-bàn. Do mang lại trạng thái không nhiệt tâm (để thuyết pháp) cho Đức Thế Tôn, đấng đang quán xét bằng (lời dạy) bắt đầu bằng «Trạng thái này thật khó thấy». Theo như lời dạy «Này Māgaṇḍiya, ngươi không có thánh nhãn ấy, con mắt thánh mà nhờ đó ngươi có thể biết được trạng thái vô bệnh, có thể thấy được Níp-bàn», (Níp-bàn) cần được thấy bằng thánh nhãn.

560. Yadi nibbānaṃ nāma sabhāvadhammo atthi sattasantānapariyāpanno ca, atha kasmā catumahāpathe sabhā viya sabbasādhāraṇā na labbhatīti āha ‘‘maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇa’’nti. ‘‘Asukassa sammāsambuddhassa kāle uppanna’’nti evaṃ purimāya koṭiyā abhāvato appabhavaṃ. Maggabhāveti ariyamaggassa atthibhāve. Bhāvato vijjamānato laddhabbato.

560. Nếu có một pháp tự tánh tên là Níp-bàn và nó thuộc về dòng tương tục của chúng sanh, vậy thì tại sao nó không thể được đạt đến một cách phổ thông cho tất cả mọi người, giống như một hội trường ở ngã tư đường? (Để trả lời), ngài đã nói: «Nó không phổ thông vì chỉ có thể được đạt đến bởi người có đạo». (Nó) không có nguồn gốc do không có điểm khởi đầu theo kiểu «đã sanh khởi vào thời của vị Chánh Đẳng Giác nào đó». (Từ) «maggabhāve» có nghĩa là khi có sự hiện hữu của thánh đạo. (Các từ) «bhāvato, vijjamānato, laddhabbato» có nghĩa là do có sự hiện hữu, do đang hiện hữu, do có thể được đạt đến.

Aṇuādīnanti aṇupakatikālapurisādīnaṃ. Niccabhāvāpattīti sassatabhāvasiddhi. Kūṭaṭṭhaniccatā hi idhādhippetā. Hetuno abhāvāti upapattiyā sādhanahetuno abhāvā. Niccā te aṇuādayo. Nibbānassa [Pg.210] niccattāti apekkhadhammattāti hetulakkhaṇānupapatti. ‘‘Aṇuādīnaṃ asiddhattā’’ti etena ‘‘niccā aṇuādayo’’ti paṭiññāya dhammiasiddhi, tato ca nissayāsiddho hetūti dasseti.

(Từ) «aṇuādīnaṃ» có nghĩa là của các pháp như nguyên tử, bản tánh, thời gian, linh hồn. (Câu) «sẽ trở thành thường hằng» có nghĩa là sự thành tựu của trạng thái thường kiến. Quả vậy, ở đây muốn nói đến tính thường hằng bất động. (Câu) «do không có nhân» có nghĩa là do không có nhân chứng minh cho sự sanh khởi (nên) các pháp như nguyên tử ấy là thường hằng. (Câu) «vì Níp-bàn là thường hằng» là một pháp tương đối, nên không phù hợp với đặc tính của một nhân. Bằng câu «vì các pháp như nguyên tử không được chứng minh», (ngài) chỉ ra rằng trong lời tuyên bố «các pháp như nguyên tử là thường hằng», pháp hữu thể (dhammin) không được thành tựu, và do đó, nhân là không thành tựu về mặt sở y (nissayāsiddha).

561. Yathāvuttayuttisabbhāvatoti ‘‘appabhavattā’’ti attanā vuttaṃ hetuṃ sandhāyāha. Appabhavatā cassa apaccayatāya daṭṭhabbā, tāya tassa purimāya koṭiyā abhāvo. ‘‘Rūpasabhāvātikkamato’’ti etena yathā rūpadhammānaṃ ruppanasabhāvo, paṭighātavantatāya kalāpaso vuttiyā padesasambandho ca sabhāvo, evaṃ nibbānassa katthaci paṭighāto, sappadesatā ca natthīti dasseti. Na hi nibbānaṃ ‘‘asukadisāya, asukadese’’ti vā niddisīyati, yato taṃ appatiṭṭhamevāti.

561. (Câu) «do sự hiện hữu của lý lẽ đã được nói» - (ngài) nói nhắm đến nhân «do không có nguồn gốc» mà chính ngài đã nói. Và tính không có nguồn gốc của nó cần được hiểu là do không có nhân duyên; do đó, nó không có điểm khởi đầu. Bằng câu «do vượt qua tự tánh của sắc pháp», (ngài) chỉ ra rằng: giống như các sắc pháp có tự tánh biến hoại, và có tự tánh liên quan đến nơi chốn do có sự va chạm và do diễn tiến theo từng nhóm (kalāpa), cũng vậy, đối với Níp-bàn, sự va chạm ở bất cứ đâu và tính có nơi chốn là không có. Quả vậy, Níp-bàn không được chỉ ra là «ở phương này» hay «ở nơi này», do đó, nó chính là không có nơi nương tựa.

‘‘Asithila …pe… gamanīyato’’ti etena nibbānassa ariyānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti. ‘‘Sabbaññuvacanato’’ti etena tadaññesaṃ anumānasiddhataṃ, tadubhayena ‘‘anupalabbhanīyato’’ti panassa hetuno asiddhataṃ dasseti. Paramatthena nāvijjamānaṃ vijjamānamevāti yathāraddhamatthaṃ nigametvā tadatthasādhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘vuttañheta’’nti-. ādimāha.

Bằng câu «do có thể đi đến... không lơi lỏng...», (ngài) chỉ ra sự thành tựu bằng cách chứng thực trực tiếp của Níp-bàn đối với các bậc thánh. Bằng câu «do lời dạy của bậc Toàn Tri», (ngài chỉ ra) sự thành tựu bằng cách suy luận đối với những người khác. Bằng cả hai điều đó, (ngài) chỉ ra sự không thành tựu của nhân «do không thể nhận biết được» của đối phương. (Ngài) kết luận ý nghĩa đã được trình bày rằng: «Về mặt chân đế, nó không phải là không hiện hữu, mà chính là đang hiện hữu», và để chỉ ra thánh điển chứng minh cho ý nghĩa đó, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng «vuttañhetaṃ».

Tattha ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti (udā. 73; netti. 41) cattāripi padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ. Kāraṇena vinā, sayameva ca na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ. Evaṃ ajātattā, abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ. Jātabhūtakatabhāvo ca nāma rūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ ‘‘asaṅkhata’’nti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ, tathā na saṅkhataṃ saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatanti evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘pakativādīnaṃ pakati viya siyā nu kho ekeneva kāraṇena etaṃ kata’’nti āsaṅkāyaṃ kenaci na katanti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ apaccayampi samānaṃ ‘‘sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūta’’nti [Pg.211] āsaṅkāyaṃ taṃ nivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttaṃ.

Ở đây, bốn từ ‘ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti’ (không sanh, không hiện hữu, không bị tác thành, không bị cấu thành) là từ đồng nghĩa của nhau. Hoặc là, (Níp-bàn) không sanh, không được tạo ra bởi sự hội đủ của các nguyên nhân, được gọi là sự hợp thành của nhân và duyên, giống như các thọ v.v., nên được gọi là ‘không sanh’ (ajātaṃ). Không có nguyên nhân, tự nó cũng không hiện hữu, không xuất hiện, không khởi sanh, nên gọi là ‘không hiện hữu’ (abhūtaṃ). Như vậy, vì không sanh và không hiện hữu, nên không bị tác thành bởi bất cứ nguyên nhân nào, nên gọi là ‘không bị tác thành’ (akataṃ). Và trạng thái sanh, hiện hữu, bị tác thành là của các pháp hữu vi như sắc v.v., chứ không phải là của Níp-bàn có bản chất vô vi. Để chỉ rõ điều này, nên nói là ‘vô vi’ (asaṅkhataṃ). Hoặc theo cách ngược lại, cái gì được tạo ra bởi các duyên hợp lại, tụ hội lại thì gọi là hữu vi (saṅkhataṃ); cái không được tạo ra như vậy, không có đặc tính của pháp hữu vi, thì gọi là vô vi (asaṅkhataṃ). Như vậy, khi đã phủ định việc được tạo ra bởi nhiều nguyên nhân, để chỉ rõ rằng nó ‘không bị tác thành’ (akataṃ) bởi bất cứ ai, nhằm xua tan nghi ngờ rằng: “Phải chăng nó được tạo ra bởi một nguyên nhân duy nhất, giống như ‘bản tánh’ (pakati) của các nhà bản tánh luận?”, nên đã nói là ‘không bị tác thành’ (akataṃ). Tương tự, dù không có duyên, để xua tan nghi ngờ rằng: “Phải chăng cái này tự nó hiện hữu, tự nó xuất hiện?”, nên đã nói là ‘không hiện hữu’ (abhūtaṃ). Và để chỉ ra rằng trạng thái vô vi, không bị tác thành, không hiện hữu này của Níp-bàn hoàn toàn là do bản chất không sanh, nên đã nói là ‘không sanh’ (ajātaṃ).

Evamettha satthā paramatthato nibbānassa atthibhāvaṃ pavedesi. Pavedento ca ‘‘ahaṃ dhammissaro dhammassāmī’’ti na attano āṇāmattena pavedesi, apica kho pana padaparame anukampamāno yuttitopi pavedesi. Yathāha –

Như vậy, ở đây, bậc Đạo Sư đã tuyên bố sự hiện hữu của Níp-bàn theo nghĩa chân đế. Và khi tuyên bố, Ngài đã không tuyên bố chỉ bằng quyền uy của mình rằng: “Ta là vua của Pháp, là chủ của Pháp,” mà trái lại, vì lòng bi mẫn đối với những người chỉ có thể hiểu qua lời dạy, Ngài cũng đã tuyên bố bằng lý luận. Như Ngài đã nói:

‘‘No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti (udā. 73; netti. 41).

“Này các Tỳ-khưu, nếu cái không sanh, không hiện hữu, không bị tác thành, không bị cấu thành này không có, thì ở đây, sự thoát ly khỏi cái đã sanh, đã hiện hữu, đã bị tác thành, đã bị cấu thành sẽ không được biết đến. Nhưng này các Tỳ-khưu, vì có cái không sanh, không hiện hữu, không bị tác thành, không bị cấu thành, nên sự thoát ly khỏi cái đã sanh, đã hiện hữu, đã bị tác thành, đã bị cấu thành được biết đến.”

Tassattho – bhikkhave, yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā, idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ anavasesavūpasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesaṃ saṃkilese samucchindanti, tenettha sabbassāpi vaṭṭadukkhassa apagamo nissaraṇaṃ paññāyati. Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anugamanavasenapi taṃ dassetvā nigametuṃ ‘‘yasmā ca kho’’tiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayeneva veditabbo.

Ý nghĩa của đoạn kinh đó là: Này các Tỳ-khưu, nếu giới vô vi có bản chất không sanh v.v. không tồn tại, không có, thì ở thế gian này, sự thoát ly, sự dập tắt hoàn toàn không còn dư sót của pháp hữu vi, tức là năm uẩn gồm sắc v.v., có bản chất sanh v.v., sẽ không được biết đến, không thể đạt được, không thể xảy ra. Quả vậy, các pháp Thánh đạo như chánh kiến v.v., khi vận hành lấy Níp-bàn làm đối tượng, sẽ đoạn trừ hoàn toàn các phiền não; do đó, ở đây, sự chấm dứt, sự thoát ly khỏi tất cả khổ đau của vòng luân hồi được biết đến. Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự hiện hữu của Níp-bàn bằng phương pháp phủ định (byatireka), bây giờ để kết luận bằng cách chỉ ra điều đó cũng bằng phương pháp khẳng định (anugamana), câu bắt đầu bằng ‘yasmā ca kho’ đã được nói. Ý nghĩa của câu đó nên được hiểu theo cách đã giải thích.

Ettha ca yasmā ‘‘appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7-8). Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī (udā. 71). Idampi kho ṭhānaṃ sududdasaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo (dī. ni. 2.64, 67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 2.172; mahāva. 7-8). Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādīhi (saṃ. ni. 4.366) anekehi suttapadehi ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’’nti (udā. 73; netti. 41) iminā ca suttapadena nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena pakāsito, tasmā [Pg.212] yadipi kattha apaccakkhakārīnampi sāsane abhippasannānaṃ viññūnaṃ saṃsayo natthiyeva. Ye pana paraneyyabuddhino puggalā, tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā.

Và ở đây, vì sự hiện hữu thực sự của giới Níp-bàn theo nghĩa chân đế đã được bậc Chánh Đẳng Giác, đấng bi mẫn với toàn thể thế gian, tuyên thuyết qua nhiều đoạn kinh như: “Các pháp vô duyên là các pháp vô vi,” “Này các Tỳ-khưu, có xứ ấy, nơi không có đất…,” “Trạng thái này thật khó thấy, tức là sự tịch tịnh của tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả các sanh y,” “Này các Tỳ-khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi pháp vô vi và con đường đưa đến pháp vô vi,” v.v., và qua đoạn kinh này: “Này các Tỳ-khưu, có cái không sanh…,” do đó, mặc dù đối với những bậc trí có lòng tin trong giáo pháp, ngay cả những người chưa trực tiếp chứng ngộ, cũng không hề có sự nghi ngờ. Tuy nhiên, đối với những người có trí tuệ cần được người khác dẫn dắt, để xua tan sự hoang mang của họ, đây là sự khảo sát về lý luận bằng cách làm rõ ý nghĩa chính ở đây.

Yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ, rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ sabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañca taṃ nissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇavipassanāñāṇaṃ, apica anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti. Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu.

Giống như sự thoát ly, là đối nghịch và có bản chất khác biệt với các dục và các sắc còn có cái cao hơn (sauttara) vì chúng cần được liễu tri, được biết đến; cũng vậy, phải có một sự thoát ly là đối nghịch và có bản chất khác biệt với tất cả các pháp hữu vi. Và sự thoát ly đó chính là giới vô vi. Hơn nữa, tuệ quán có đối tượng là pháp hữu vi, và cả thuận thứ trí (anulomañāṇa), chỉ từ bỏ phiền não bằng cách tạm thời (tadaṅga), không thể từ bỏ bằng cách đoạn trừ (samuccheda). Tương tự, trí trong các thiền như sơ thiền v.v., có đối tượng là tục đế, chỉ từ bỏ phiền não bằng cách trấn áp (vikkhambhana), không phải bằng cách đoạn trừ. Do đó, vì trí có đối tượng là pháp hữu vi và trí có đối tượng là tục đế không có khả năng đoạn trừ phiền não, nên Thánh đạo trí, là cái thực hiện việc đoạn trừ phiền não, phải có một đối tượng có bản chất trái ngược với cả hai loại đối tượng kia; đối tượng đó chính là giới vô vi.

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; netti. 41) evamādi nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakavacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (ma. ni. 1.353, 356; dha. pa. 277-279; theragā. 676-678; netti. 5), tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato. Seyyathāpi sīhasaddoti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.

Tương tự như vậy, lời nói chỉ rõ sự hiện hữu của Níp-bàn về phương diện chân đế, bắt đầu bằng câu: “Này các Tỳ khưu, có cái bất sanh, bất thành, bất tác, vô vi”, là lời nói có ý nghĩa không sai lạc vì đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng. Quả vậy, điều gì đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, điều ấy có ý nghĩa không sai lạc, giống như lời dạy: “Tất cả các pháp hữu vi là vô thường, tất cả các pháp hữu vi là khổ, tất cả các pháp là vô ngã”. Tương tự như vậy, từ “Níp-bàn” ở một đối tượng nào đó có đối tượng là chân đế như thật, do có sự tồn tại của cách dùng ẩn dụ, ví như từ “sư tử”. Bằng những phương pháp như đã nêu trên, cũng nên hiểu rằng về phương diện lý luận, có sự hiện hữu của giới vô vi về phương diện chân đế.

Aparo nayo – yadi pana nibbānaṃ abhāvamattameva siyā, tassa ‘‘gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo’’ti (dī. ni. 2.64, 67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) gambhīrāditā, ‘‘asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.366) asaṅkhatāditā, ‘‘abyākatā dhammā apaccayādhammā’’tiādinā abyākatadhammāditā ca na vattabbā siyā. Na hi abhāvassa [Pg.213] koci sabhāvo atthi, yena so gambhīrāsaṅkhatādiākārato viññāyeyya. Abhāvo hi abhāvo eva, kuto tassa gambhīrāsaṅkhātādibhāvasambandho. Kiñcāyamabhāvo sabbesaṃ kilesānaṃ sabbasattasantānagatānaṃ eko vā bhaveyya aneko vā. Yadi eko, ekeneva maggena sabbakilesābhāvo kato, sacchikato cāti aññassa, aññesañca maggānaṃ niratthakatāti na siyā maggabahutā, ekajjhañca sabbasattānaṃ nibbānādhigamo āpajjati. Siyā panevaṃ eko eva so nibbānasaññito kilesābhāvo, so pana na maggehi kātabbo, atha kho sacchikātabboti. Evaṃ sati visesato maggassa niratthakatā āpajjati, kilesānaṃ appahānatoti ekopi maggo na siyā. Asati ca kilesappahāne dukkhassa anupacchedanato kilesābhāvasacchikiriyā kimatthiyā siyā, atha pana maggānaṃ santānagatasaṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya catūsu maggesu pāṭiyekkaṃ kilesābhāvo. Evaṃ sati sabhāvapabhedena vinā na bahubhāvoti so kilesakkhayapariyāyena vutto sabhāvadhammo eva siyā.

Một phương pháp khác: Nếu như Níp-bàn chỉ đơn thuần là sự không hiện hữu, thì không nên nói về các đặc tính của nó như “sâu xa, khó thấy, khó chứng ngộ, tịch tịnh, vi diệu, vượt ngoài tầm tư duy, tế nhị, chỉ bậc trí mới thấu hiểu”; cũng không nên nói về đặc tính vô vi qua câu “Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng cho các ngươi pháp vô vi” v.v...; và cũng không nên nói về đặc tính vô ký qua câu “các pháp vô ký, các pháp vô duyên” v.v... Vì rằng sự không hiện hữu không có tự tánh nào cả, nhờ đó nó có thể được nhận biết qua các phương diện như sâu xa, vô vi, v.v. Quả vậy, sự không hiện hữu chỉ là sự không hiện hữu, làm sao nó có thể có mối liên hệ với các đặc tính như sâu xa, vô vi, v.v.? Hơn nữa, sự không hiện hữu này của tất cả phiền não trong dòng tâm của tất cả chúng sanh là một hay nhiều? Nếu là một, thì chỉ với một đạo, sự không hiện hữu của tất cả phiền não đã được tạo ra, đã được chứng ngộ, do đó đạo khác và các đạo của những người khác trở nên vô ích, và sẽ không có nhiều đạo, và tất cả chúng sanh sẽ đồng thời chứng đắc Níp-bàn. Có thể nói rằng: “Sự không hiện hữu của phiền não được gọi là Níp-bàn ấy chỉ là một, nhưng nó không phải được tạo ra bởi các đạo, mà chỉ được chứng ngộ”. Nếu vậy, đạo sẽ trở nên đặc biệt vô ích, vì các phiền não không được đoạn trừ, do đó sẽ không có một đạo nào cả. Và khi không có sự đoạn trừ phiền não, vì khổ không được chấm dứt, thì việc chứng ngộ sự không hiện hữu của phiền não có ích lợi gì? Hay là, do công năng riêng biệt của các đạo trong việc đoạn trừ ba kiết sử v.v. trong dòng tâm, nên có sự không hiện hữu của phiền não riêng biệt trong bốn đạo. Nếu vậy, không thể có nhiều (sự không hiện hữu) nếu không có sự khác biệt về tự tánh, do đó cái được gọi bằng thuật ngữ “sự đoạn tận phiền não” ấy chính là một pháp có tự tánh.

Yesaṃ abhāvo, tappabhedena abhāve bhedopacāroti ce? Yesaṃ abhāvo, tesaṃ sasabhāvatāya tassa sabhāvopacāropi siyā. Tathā ca te saṃkilesasaṅkhatatādito kilesasaṅkhatatādiupacārāpi siyuṃ. No ce te icchitā, tappabhedena bhedopacāropi na icchitabbo. Na ca pahoti upacarito bahubhāvo atthato bahubhāvāya. Na hi jalaṃ analanti upacaritaṃ dahati, pacati vā. Ekattapañhampi cāyamabhāvo asabhāvatāya na sahatīti na sakkā vattuṃ natthibhāvasāmaññato abhedavohāro yuttarūpoti. Ekatte ca pubbe vuttā eva dosā, bahubhāve pana sati vuttanayeneva siddhā sabhāvadhammatā. Sabhāvadhammattepi ca bahubhāvo viya bhāvaṃ bhāvopi bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti nibbānassa bahubhāvapasaṅgo siyāti ce? Na bahubhāvasseva abhāvappasaṅgato. Yadi hi yathā kakkhaḷatā bhāvaṃ, evaṃ bhāvopi kakkhaḷataṃ na byabhicareyya. Evaṃ sati sabbesaṃ bhāvānaṃ pathavībhāvāpattito kuto bhāvassa bahubhāvo, tasmā lokavohārānaṃ vicittatāya yadipi bahutā bhāvāpekkhā, bhāvatā pana na bahutāpekkhāti na bhāvassa sato nibbānassa bahubhāvo ‘‘ekā niṭṭhā [Pg.214] na puthu niṭṭhā’’ti vacanato. Ekasmiṃyeva ca dassanabhāvanādvayaṃ sambhavati.

Nếu nói rằng: “Sự không hiện hữu của những (phiền não) nào, thì do sự khác biệt của chúng mà có sự ẩn dụ về sự khác biệt trong sự không hiện hữu”? Sự không hiện hữu của những (phiền não) nào, thì do chúng có tự tánh, nên cũng có thể có sự ẩn dụ về tự tánh của sự không hiện hữu ấy. Và như vậy, do chúng là phiền não, là pháp hữu vi, v.v., nên cũng có thể có những ẩn dụ (cho sự không hiện hữu) như là phiền não, là pháp hữu vi, v.v. Nếu không chấp nhận những ẩn dụ đó, thì cũng không nên chấp nhận sự ẩn dụ về sự khác biệt (trong sự không hiện hữu) do sự khác biệt của chúng. Và sự đa dạng được dùng theo lối ẩn dụ không thể thực sự trở thành đa dạng về mặt bản chất. Quả vậy, nước được gọi ẩn dụ là “lửa” không thể đốt cháy hay nấu chín. Và sự không hiện hữu này, do không có tự tánh, cũng không thể giải quyết được vấn đề về tính đơn nhất, nên không thể nói rằng: “Do sự tương đồng trong việc không hiện hữu, nên cách nói không khác biệt là hợp lý”. Và trong trường hợp đơn nhất, có những lỗi đã được nêu trước đây; còn trong trường hợp đa dạng, thì theo phương pháp đã nói, tính chất là một pháp có tự tánh được xác lập. Nếu nói rằng: “Ngay cả khi nó là một pháp có tự tánh, giống như sự đa dạng không thể tách rời khỏi sự hiện hữu, sự hiện hữu cũng không thể tách rời khỏi sự đa dạng, do đó Níp-bàn sẽ có khuynh hướng trở nên đa dạng”? Không phải vậy, vì chính sự đa dạng sẽ có khuynh hướng không hiện hữu. Quả vậy, nếu như tính cứng không thể tách rời khỏi sự hiện hữu, và sự hiện hữu cũng không thể tách rời khỏi tính cứng, nếu vậy, vì tất cả những gì hiện hữu đều trở thành đất, thì làm sao có sự đa dạng của sự hiện hữu? Do đó, vì sự đa dạng của ngôn ngữ thế gian, mặc dù sự đa dạng phụ thuộc vào sự hiện hữu, nhưng sự hiện hữu không phụ thuộc vào sự đa dạng, nên Níp-bàn, vốn là một thực tại hiện hữu, không có sự đa dạng, theo lời dạy: “Chỉ có một cứu cánh, không có nhiều cứu cánh”. Và trong một (Níp-bàn) duy nhất, cả hai (pháp) kiến và tu đều có thể xảy ra.

Parinibbutānaṃ paccekaṃ nibbānabhāve sattasantānaniyataṃ nāma nibbānaṃ siyā. Tathā ca sati saṅkhatatādidosānativattiyeva, kilesappahānaṃ vā maggakiccaṃ kilesānaṃ abhāvo. Tassa ca ekatte na maggabahutā kiccantarassa kattabbassa abhāvato. Maggabahubhāvo ca maggehi sacchikātabbe ekasmiṃ dhamme indriyānaṃ apāṭavapāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena sacchikiriyāvisesena kilesānaṃ pahānabhedena hotīti nibbānassa sabhāvadhammatte eva siyā. Abhāvopi ca kilesānaṃ maggena sakiccakatāya kātabbo eva siyā, na sacchikātabbo. Ko hi sabhāvo abhāvassa? Yo sacchikātabbo siyā, so ce nibbānaṃ ekeneva maggena sabbakilesānaṃ abhāvo eko abhinno kātabbo āpanno. Aññathā maggavasena catubbidhabhāve nibbānassa catubbidhabhāvappasaṅgo, nibbānavisesappasaṅgo ca āpajjeyyāti maggakiccassa ekattena maggabahutā siyā. Bahubhāve pana tesaṃ so vuttanayena ekasmiṃ dhamme sacchikiriyāvisesatoti siddhā nibbānassa sabhāvadhammatā. Khayādhigantabbatāya panetaṃ ‘‘khayo’’ti vuttaṃ. ‘‘Khaye ñāṇa’’nti (dha. sa. dukamātikā 142; 1382) hi vacanato ariyamaggo khayo nāma. Tena cetaṃ adhigantabbaṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘khayo’’ti vuttanti.

Nếu trạng thái Niết-bàn là riêng biệt cho mỗi vị đã viên tịch, thì Niết-bàn sẽ được gọi là pháp cố định trong dòng tương tục của chúng sanh. Và nếu như vậy, Niết-bàn sẽ không thể vượt qua được các khuyết điểm như là pháp hữu vi, v.v... Hoặc nếu phận sự của đạo là sự đoạn trừ phiền não, tức là sự vắng mặt của phiền não, và nếu sự vắng mặt ấy là một, thì sẽ không có nhiều đạo, vì không có phận sự nào khác cần phải làm. Sự có nhiều đạo là do sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não, do sự đặc biệt trong hành vi chứng ngộ, tùy theo trạng thái của các căn không lanh lợi, lanh lợi, lanh lợi hơn, và lanh lợi nhất, đối với một pháp duy nhất cần được các đạo chứng ngộ. Do đó, (sự có nhiều đạo) chỉ có thể xảy ra khi Niết-bàn là một thực tánh pháp. Hơn nữa, sự vắng mặt của phiền não cũng phải được đạo tạo ra do phận sự của nó, chứ không phải là pháp cần được chứng ngộ. Vì thực tánh của sự vắng mặt là gì, mà lại có thể được chứng ngộ? Nếu sự vắng mặt ấy là Niết-bàn, thì sẽ dẫn đến việc một sự vắng mặt duy nhất, không khác biệt của tất cả phiền não phải được tạo ra chỉ bởi một đạo duy nhất. Nếu không, khi có trạng thái bốn loại (vắng mặt) tùy theo đạo, sẽ dẫn đến hệ quả Niết-bàn có bốn loại, và hệ quả có sự đặc biệt của Niết-bàn. Do đó, với sự đơn nhất trong phận sự của đạo, sẽ không có nhiều đạo. Tuy nhiên, khi có nhiều đạo, sự đa dạng ấy được thành tựu theo cách đã nói, do sự đặc biệt trong hành vi chứng ngộ đối với một pháp duy nhất. Vì vậy, thực tánh pháp của Niết-bàn được xác lập. Hơn nữa, pháp này được gọi là ‘sự đoạn tận’ (khayo) vì nó cần được đạt đến bằng sự đoạn tận (tức là đạo). Thật vậy, theo câu nói “trí tuệ trong sự đoạn tận”, thánh đạo được gọi là ‘sự đoạn tận’. Và bởi đạo ấy, pháp này cần được đạt đến, cần được chứng ngộ; do đó, nó được gọi là ‘sự đoạn tận’.

Iti nirodhaniddesakathāvaṇṇanā.

Như vậy là kết thúc phần giải về chương trình bày về Diệt đế.

Magganiddesakathāvaṇṇanā

Giải về chương trình bày về Đạo đế.

562. Aṭṭha dhammāti ‘‘katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti ārabhitvā ‘‘sammādiṭṭhī’’tiādinā pāḷiyaṃ (vibha. 205) dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese āgatā, tameva ca pāḷiṃ ānetvā uddesavasena idha ca vuttā sammādiṭṭhiādayo aṭṭha dhammā atthato pakāsitā, na maggasaccaniddesavasenāti adhippāyo. Yadi atthato pakāsitā, kimatthiyaṃ pana idha kathananti āha ‘‘idha panā’’tiādi. Tattha ‘‘ekakkhaṇe pavattamānāna’’nti idaṃ lokiyakusalacittuppādesu viratiyo nānākkhaṇikā eva [Pg.215] hontīti katvā vuttaṃ. Sesamaggadhammā pana tatthāpi ekajjhaṃ uppajjantiyeva. Visesāvabodhanatthanti paṭipakkhasamugghātādipavattiākāravisesassa avabodhanatthaṃ. Vitthārato maggakathā parato āvi bhavissatīti āha ‘‘saṅkhepato’’ti. Catusaccapaṭivedhāya paṭipannassāti yathā catusaccābhisamayo hoti, evaṃ sabbaso pubbabhāgapaṭipattiyā paripūraṇavasena paṭipannassa. Ariyamaggasaṅkhātassa yogassa sabbhāvato yogino. Kāmaṃ avijjānusayasamugghāte tadekaṭṭhakilesānaṃ lesopi nāvasissati, vijjāya pana avijjā ujuvipaccanīkadhammoti dassanatthaṃ ‘‘avijjānusayasamugghātaka’’nti vuttaṃ. Parato micchāsaṅkappādiggahaṇepi eseva nayo. Dhātuppakāsanarasāti paramatthapakāsanarasā, catusaccavibhāvanakiccāti attho. Maggadhammānaṃ paṭipakkhavidhamanākāro sātisayaṃ pākaṭo hutvā upaṭṭhātīti avijjānusayasamugghātakataṃ sammādiṭṭhiyā vatvāpi avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānatā vuttā.

562. Về câu ‘tám pháp’ (aṭṭha dhammā): Ý nghĩa là, tám pháp bắt đầu bằng chánh kiến, v.v... đã xuất hiện trong phần trình bày về con đường đưa đến sự diệt khổ trong Pāḷi, bắt đầu bằng câu “Thế nào là Thánh đế về con đường đưa đến sự diệt khổ?”, và chính tám pháp ấy, chánh kiến, v.v..., đã được đề cập ở đây theo cách liệt kê, sau khi trích dẫn chính đoạn Pāḷi đó, đã được giải thích về mặt ý nghĩa, chứ không phải theo cách trình bày về Đạo đế. Nếu đã được giải thích về mặt ý nghĩa, vậy mục đích của việc thảo luận ở đây là gì? Để trả lời, ngài nói “Nhưng ở đây...” v.v... Trong đó, câu “phát sanh trong một sát-na” được nói ra vì trong các tâm thiện hiệp thế, các chi phần tiết chế (viratiyo) chỉ phát sanh ở những sát-na khác nhau. Còn các pháp đạo còn lại, ngay cả trong các tâm ấy, cũng đồng sanh khởi. ‘Nhằm để hiểu rõ sự đặc biệt’ có nghĩa là nhằm để hiểu rõ sự đặc biệt trong cách thức vận hành như là sự nhổ bật gốc đối nghịch. Ngài nói ‘một cách tóm tắt’ vì phần thảo luận chi tiết về đạo sẽ được làm rõ ở phần sau. ‘Của người đã thực hành để thâm nhập Tứ đế’ có nghĩa là của người đã thực hành bằng cách hoàn thiện trọn vẹn phần thực hành sơ khởi, để có thể liễu tri Tứ đế. Của hành giả, do sự hiện hữu của pháp hành được gọi là Thánh đạo. Mặc dù khi tùy miên vô minh được nhổ bật gốc, không một chút phiền não nào cùng chung cơ sở với nó còn sót lại, nhưng câu “nhổ bật gốc tùy miên vô minh” được nói ra để chỉ rằng vô minh là pháp đối nghịch trực tiếp với minh. Về sau, trong việc đề cập đến tà tư duy, v.v..., phương pháp cũng tương tự. ‘Có chức năng biểu hiện yếu tố’ có nghĩa là có chức năng biểu hiện chân nghĩa, có phận sự làm sáng tỏ Tứ đế. Bởi vì cách thức xua tan đối nghịch của các pháp đạo hiện khởi một cách vô cùng rõ ràng, nên sau khi nói về việc chánh kiến nhổ bật gốc tùy miên vô minh, chức năng hiện khởi như là sự phá tan bóng tối vô minh của nó cũng được đề cập.

Tathā sampannadiṭṭhinoti yathā avijjānusayasamugghāto hoti, tathā maggasammādiṭṭhiyā sampannadiṭṭhino. Evañhi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yoginoti imamatthaṃ tathā-saddo upasaṃharati. Nibbānārammaṇatā pana taṃsampayuttavacaneneva bodhitā. Micchāsaṅkappanighātakanti kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappasamucchedakaṃ. Appanārasoti nibbānārammaṇe maggacittassa samuppādavasena pavattanato appanākicco.

‘Của người có chánh kiến thành tựu như vậy’ có nghĩa là của người có chánh kiến thành tựu nhờ chánh kiến của đạo, theo cách mà tùy miên vô minh được nhổ bật gốc. Thật vậy, từ ‘tathā’ (như vậy) kết nối với ý nghĩa này: ‘của hành giả đã thực hành để thâm nhập Tứ đế’. Tuy nhiên, đặc tính lấy Niết-bàn làm đối tượng của nó đã được làm cho hiểu rõ chỉ bằng câu nói rằng nó tương ưng với Niết-bàn. ‘Tiêu diệt tà tư duy’ có nghĩa là nhổ bật gốc các tà tư duy như dục tầm, v.v... ‘Có chức năng an chỉ’ có nghĩa là có phận sự an chỉ, vì nó vận hành bằng cách làm cho tâm đạo sanh khởi với đối tượng là Niết-bàn.

Tathā passato vitakkayato cāti vuttappakārāya sammādiṭṭhiyā passato, nibbānārammaṇe ca sammāsaṅkappena cittaṃ abhiniropayato. Vacīduccaritasamugghātikāti catubbidhassapi vacīduccaritassa samucchedikā. Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato siniddhabhāvena sampayuttadhammānaṃ pariggāhakasabhāvā sammāvācāti āha ‘‘sā pariggahalakkhaṇā’’ti. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvā vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya.

‘Của người thấy và tư duy như vậy’ có nghĩa là của người thấy bằng chánh kiến theo cách đã được mô tả, và của người hướng tâm đến đối tượng Niết-bàn bằng chánh tư duy. ‘Nhổ bật gốc lời nói sai trái’ có nghĩa là nhổ bật gốc cả bốn loại lời nói sai trái. Bởi vì chánh ngữ là đối nghịch với những lời nói dối trá, v.v..., vốn có chức năng lừa dối, v.v..., là những lời thô thiển, không thu nhiếp, nên chánh ngữ có bản chất thu nhiếp các pháp tương ưng với một phẩm chất nhu nhuyến. Do đó, ngài nói: “Nó có đặc tính là sự thu nhiếp”. Hành động của thân khởi xướng một việc gì đó cần làm, và tự nó là một sự nỗ lực, một sự cố gắng; do đó, chi phần tiết chế được gọi là chánh nghiệp cũng được nói là có bản chất khởi xướng. Hoặc, sự nâng đỡ các pháp tương ưng được gọi là ‘sự khởi xướng’, giống như việc nâng một gánh nặng bằng hành động của thân.

Assāti yogino. Tasmiṃ sati visujjhanato visuddhibhūtā. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ, ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā[Pg.216]. Ñāyājīvassa abuddhapaṭikuṭṭhāya sammājīvikāya pavattihetutāya ñāyājīvapavattiraso. Imassa hi pavattito paṭṭhāya micchājīvo na pavattatīti.

‘Của vị ấy’ (assa) có nghĩa là của hành giả. Khi có chánh mạng, vì có sự thanh lọc, nên nó trở thành sự thanh tịnh. Sự trong sạch (suddhi) của một chúng sanh đang sống, hoặc của các pháp tương ưng, được gọi là sự thanh lọc (vodānaṃ). Hoặc đó là sự thanh lọc của chính mạng sống, tức là sự vận hành của mạng quyền. Nó có chức năng làm cho chánh mạng vận hành, vì nó là nguyên nhân cho sự phát sanh của chánh mạng, một sinh kế hợp lý, không bị chư Phật quở trách. Thật vậy, kể từ khi chánh mạng này phát sanh, tà mạng không còn phát sanh nữa.

Sabbākusalaviddhaṃsakopi sammāvāyāmo ujupaṭipakkhadassanavasena kosajjasamucchedako vutto. Saṃkilesapakkhatopi tassa paggaṇhanaṃ paggaho. Kāyādīsu subhādiākārupadhāraṇavasena pavattā subhasaññādipubbaṅgamā akusalakkhandhā micchāsati, tassā viddhaṃsano micchāsativiniddhunano. Asammosoti sammosaviddhaṃsanato tappaṭipakkho. Ārammaṇassa yathāsabhāvasallakkhaṇaṃ upaṭṭhānaṃ. ‘‘Ārakkhapaccupaṭṭhānā’’ti, ‘‘satārakkhena cetasā’’ti (dī. ni. 3.348) ca vacanato visesato sati kusalacittassa ārakkhāti āha ‘‘satiyā saṃrakkhiyamānacittassā’’ti.

Chánh tinh tấn, mặc dù là pháp phá hoại tất cả các pháp bất thiện, nhưng do vì chỉ ra pháp đối nghịch trực tiếp nên được gọi là pháp đoạn trừ sự biếng nhác. Cũng từ phương diện phiền não, sự nâng đỡ của chánh tinh tấn ấy là sự nâng đỡ. Các uẩn bất thiện có tịnh tưởng v.v... đi trước, đã sanh khởi do vì ghi nhận các tướng trạng như tịnh v.v... trong thân v.v..., (đó) là tà niệm; pháp phá hoại tà niệm ấy là pháp rũ bỏ tà niệm. Bất phóng dật là pháp đối nghịch với sự quên lãng ấy do vì phá hoại sự quên lãng. Sự ghi nhận đúng theo tự tánh của đối tượng là sự an trú. Do vì có lời dạy rằng: "Có sự bảo hộ là hiện trạng" và "với tâm được niệm bảo hộ", nên đặc biệt, niệm là sự bảo hộ của tâm thiện, vì vậy đã nói "của người có tâm được bảo hộ bởi niệm".

563. Saccañāṇassāti saccāni ārabbha pavattanakañāṇassa, na paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati, atha kho punappunaṃ uppajjanato anu anu bodho anubodho, anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho, tadeva ñāṇanti anubodhañāṇaṃ. Na hi taṃ paccakkhato bujjhati, anussavādivasena pana kappanamukhena bujjhati. Kiccatoti parijānanādito. Taṃkiccakaraṇeneva hi pariññeyyādīni viya tānipi tassa pākaṭāni honti. Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā dukkhaṃ paricchindati, dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati, nirodhañca sacchikaroti phusati. Ādicco viya pabhāya sammāsaṅkappādīhi saha samuppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti, na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ kātuṃ sakkā nimittapavattehi avuṭṭhitattā. Tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti ‘‘cattāripi saccāni paṭivijjhatī’’ti vuttaṃ, ekapaṭivedhenāti adhippāyo.

563. (Cụm từ) "của trí tuệ về Tứ đế" có nghĩa là của trí tuệ sanh khởi do bắt cảnh Tứ đế; không phải giác ngộ chỉ một lần như trí tuệ liễu ngộ, mà là do vì sanh khởi nhiều lần nên sự giác ngộ lặp đi lặp lại được gọi là tùy giác; hoặc sự giác ngộ đi theo sự nghe lại, sự suy xét về tướng trạng, sự kham nhẫn do thẩm sát bằng trí tuệ là tùy giác; chính tùy giác ấy là trí tuệ nên gọi là tùy giác trí. Quả vậy, trí ấy không giác ngộ một cách trực tiếp, nhưng giác ngộ với sự suy xét làm đầu do vì sự nghe lại v.v... (Cụm từ) "về phương diện phận sự" là từ sự liễu tri v.v... Quả vậy, chính do vì thực hành phận sự ấy mà bốn đế ấy cũng trở nên rõ ràng đối với trí tuệ ấy, giống như các pháp cần được liễu tri v.v... Quả vậy, do vì quán vô thường, đạo trí đang sanh khởi nơi hành giả có tâm thối lui khỏi các pháp hữu vi, sau khi lấy pháp vô vi, sự thoát khỏi khổ làm đối tượng, đã liễu tri khổ, và đoạn trừ ái dục thuộc về khổ, và chứng ngộ, xúc chạm Diệt đế. Giống như mặt trời (đồng sanh) với ánh sáng, (hành giả) tu tập đạo ấy đã đồng sanh cùng với chánh tư duy v.v... Và không thể làm được tất cả những điều này với trí tuệ đang sanh khởi mà không từ bỏ các pháp hữu vi, do vì chưa thoát khỏi các tướng đang diễn tiến. Do đó, trí tuệ ấy đang làm các phận sự này đã làm cho khổ đế v.v... được hiển lộ bằng cách loại trừ sự si mê ở nơi ấy, nên được nói là "liễu ngộ cả bốn đế". Ý nói là bằng một sự liễu ngộ duy nhất.

Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāyaṃ taṃsādhanatthaṃ āyasmatā [Pg.217] gavampatittherena imassa suttassa ānītattā, paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā. Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassitā na yojetabbā siyā. Yojitā ca sā ‘‘yo dukkhasamudayaṃ passati, dukkhampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100). Lokiyaṃ saccañāṇaṃ. Tattha lokiyañāṇe. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto abhibhavo pariyuṭṭhānābhibhavo, tassa vasena. Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivatteti. ‘‘Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato samudayadassanaṃ hetuphalapabandhāvicchedadassanato pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhiṃ nivatteti. ‘‘Lokanirodhaṃ kho…pe… passato yā loke atthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanato sassatadiṭṭhiṃ nivatteti. Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanaṃ ‘‘natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre’’tiādikaṃ (dī. ni. 1.168) akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti, natthi hetu…pe… visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’tiādikā (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227; saṃ. ni. 3.212) ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyādiṭṭhiggahaṇeneva gahitāti daṭṭhabbā. Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti. Dukkhe ñāṇaṃ samudayaphalassa dukkhassa addhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti.

Nếu nói rằng: (Lời dạy) "Vị ấy cũng thấy Tập đế" được nói ra nhắm đến sự thấy vào một thời điểm khác? (Đáp:) Không phải vậy. Do vì, trong sự thẩm xét về việc thấy ba đế còn lại của người thấy một đế, Trưởng lão Gavampati đã dẫn chứng kinh này để chứng minh ý nghĩa ấy bằng (lời dạy) bắt đầu bằng "Này chư hiền, người nào thấy khổ, người ấy cũng thấy tập khởi của khổ", và do vì khi các đế được thấy một cách riêng lẻ, việc thấy ba đế còn lại được liên kết. Nếu không thì, trong sự chứng ngộ tuần tự, do vì không thấy lại sau đó cái đã được thấy trước, việc thấy Khổ đế v.v... của người thấy Tập đế v.v... có lẽ đã không được liên kết. Và việc ấy đã được liên kết bằng (lời dạy) bắt đầu bằng "Người nào thấy tập khởi của khổ, người ấy cũng thấy khổ". Trí tuệ về Tứ đế (ở đây là) thế gian. Trong trí tuệ thế gian ấy. Sự áp đảo được gọi là phiền não triền cái là sự áp đảo của phiền não triền cái; do vì sự áp đảo ấy. Do vì thấy chỉ là một khối các pháp hữu vi thuần túy, (trí tuệ ấy) loại trừ phiền não triền cái thân kiến. Do vì có lời dạy "Này Kaccāna, đối với người thấy tập khởi của thế gian như thật bằng chánh trí tuệ, cái gọi là 'không có' trong thế gian sẽ không tồn tại", sự thấy Tập đế, do vì thấy sự không gián đoạn của chuỗi nhân quả, đã loại trừ đoạn kiến đang sanh khởi do sự áp đảo của phiền não triền cái. Do vì có lời dạy "Đối với người thấy... sự đoạn diệt của thế gian... cái gọi là 'có' trong thế gian sẽ không tồn tại", sự thấy Diệt đế, do vì thấy sự diệt của quả do sự diệt của nhân, đã loại trừ thường kiến. Do vì thấy trực tiếp hành động của tự thân, sự thấy Đạo đế đã đoạn trừ vô hành kiến bắt đầu bằng "không có hành động của tự thân, không có hành động của người khác, không có hành động của con người". Và vô nhân kiến bắt đầu bằng "Không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sanh; chúng sanh ô nhiễm không do nhân, không do duyên. Không có nhân... cho sự thanh tịnh; chúng sanh thanh tịnh không do nhân, không do duyên" nên được hiểu là đã được bao gồm ở đây chính bằng sự nắm bắt vô hành kiến. Quả vậy, tà kiến ấy cũng được đoạn trừ do vì thấy đạo lộ thanh tịnh. Trí tuệ về Khổ đế thấy được trạng thái vô thường v.v... của khổ là quả của tập khởi, do đó, loại trừ sự thực hành sai lầm về quả.

Issaro lokaṃ pavatteti sajjeti nivatteti saṃharatīti issarakāraṇino vadanti. Padhānato loko āvi bhavati, tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino.

Những người chủ trương Đấng Tối Cao là nguyên nhân nói rằng: "Đấng Tối Cao làm cho thế gian sanh khởi, tạo ra, làm cho chấm dứt, hủy diệt". Những người chủ trương Bản thể là nguyên nhân (nói rằng): "Thế gian biểu hiện từ Bản thể, và ẩn tàng vào trong chính bản thể ấy".

‘‘Kālo karoti bhūtāni, kālo saṃharatī pajā;

Kālo sutte jāgarati, kālo hi duratikkamo’’ti. –

"Thời gian tạo ra các chúng sanh, thời gian hủy diệt chúng sanh; Thời gian đánh thức những người đang ngủ, quả vậy, thời gian khó vượt qua".

Kālavādino. Kaṇṭakassa tikhiṇabhāvo viya, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā viya, migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittatā viya ca sabhāveneva loko sambhoti, vibhoti cāti sabhāvavādino. Ādi-saddena aṇūhi [Pg.218] loko pavattati, sabbaṃ pubbekatahetu, loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso, na ettha kassaci purisakāroti niyativādino.

Những người chủ trương thuyết Thời gian (nói như trên). Những người chủ trương thuyết Tự Tánh (nói rằng): "Giống như sự sắc nhọn của gai, giống như sự tròn trịa của quả kapittha v.v..., và giống như sự đa dạng của các loài thú, chim, bò sát v.v..., thế gian sanh khởi và hoại diệt chỉ do tự tánh". Bằng từ "v.v...", (còn có) những người chủ trương thuyết Định Mệnh (nói rằng): "Thế gian vận hành do các nguyên tử; tất cả đều có nghiệp quá khứ làm nhân; thế gian là cố định, giống như viên ngọc không thể vỡ được xâu bằng sợi chỉ không thể cắt đứt; ở đây không có sự nỗ lực của bất kỳ ai".

‘‘Yadicchāya pavattanti, yadicchāya nivattare;

Yadicchāya sukhaṃ dukkhaṃ, tasmā yādicchakī pajā’’ti. –

"Do ngẫu nhiên mà (chúng sanh) sanh khởi, do ngẫu nhiên mà chấm dứt; Do ngẫu nhiên mà có lạc và khổ, do đó chúng sanh có sự sanh khởi ngẫu nhiên".

Yadicchāvādino, ye adhiccasamuppattivādinoti ca vuccanti. Evamādiakāraṇavādasaṅgaho daṭṭhabbo. Rāmudakaāḷārādīnaṃ viya, arūpaloke nigaṇṭhānaṃ viya ca lokathūpikāyaṃ apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ apavaggagāho. Ādi-saddena padhānassa appavatti, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ, brahmunā salokatā, samīpatā, saṃyogo, diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha ca padhānassa appavatti mahatādibhāvena apariṇāmo, anabhibyatti vā. ‘‘Ahamañño, pakati aññā’’ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe kira nivattite vuttanayena padhānaṃ nappavattati, so vimokkhoti kāpilā. Guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosappayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi viyuttassāti kaṇādamatānusārino. Salokatā brahmunā samānalokatā. Samīpatā tassa samīpappavattitā. Saṃyogo tena ekībhāvūpagamanaṃ. ‘‘Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthī’’ti gahetvā tathā pavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo. Anasanakesaluñcanāditapacariyāya naggasīlagosīlakukkurasīlādīhi ca attaparitāpanena mokkho hotīti attakilamatho.

Những người theo thuyết ngẫu nhiên, cũng được gọi là những người theo thuyết phát sanh ngẫu nhiên. Cần phải hiểu sự bao gồm các thuyết vô nhân như vậy. Giống như của các vị Rāma, Udaka, Āḷāra... trong cõi vô sắc, và giống như của các Nigaṇṭha ở cõi Asaññasatta (được ví như chóp đỉnh của thế giới), sự chấp thủ rằng sự thoát ly là giải thoát, (đó) là sự chấp thủ vào sự thoát ly. Bằng từ 'ādi' (vân vân), cần phải hiểu sự chấp thủ các (thuyết) như sau: sự không sanh khởi của 'prakṛti' (nguyên chất), sự an trú trong tự thể của tự ngã đã thoát ly các thuộc tính, sự đồng cõi, sự gần gũi, sự hợp nhất với Phạm thiên, và thuyết Niết-bàn hiện tại. Ở đây, sự không sanh khởi của 'prakṛti' là sự không biến đổi thành 'mahat' (đại) v.v..., hoặc là sự không biểu hiện. (Các vị theo phái) Kāpila (cho rằng): "Khi sự chấp thủ không phân biệt về tự ngã, lạc, khổ, si được làm cho chấm dứt bằng sự biết về sự khác biệt giữa 'prakṛti' và 'puruṣa' (linh hồn) đã diễn ra như vầy: 'Ta là khác, prakṛti là khác', thì theo phương pháp đã nói, 'prakṛti' không sanh khởi, đó là sự giải thoát". (Cụm từ) 'của cái đã thoát ly các thuộc tính' có nghĩa là của (tự ngã) đã thoát ly chín thuộc tính của tự ngã là: trí, lạc, khổ, muốn, ghét, cố gắng, pháp, phi pháp, và hành; (đây là theo) những người theo học thuyết của Kaṇāda. 'Salokatā' là sự đồng cõi với Phạm thiên. 'Samīpatā' là sự hiện hữu gần vị ấy. 'Saṃyogo' là sự đi đến chỗ hợp nhất với vị ấy. Chấp thủ rằng "không có sự giải thoát nếu không có sự thỏa mãn các căn, nhìn mặt con, v.v..." rồi thực hành như vậy là sự đam mê dục lạc. (Chấp thủ rằng) sự giải thoát có được bằng sự hành hạ bản thân qua các khổ hạnh như nhịn ăn, nhổ tóc, v.v... và qua các giới như giới lõa thể, giới bò, giới chó, v.v... là sự hành hạ bản thân.

Svāyaṃ sabbo micchāgāho saccañāṇe sati patiṭṭhaṃ na labhatīti vuttamevatthaṃ saṅgaṇhanto ‘‘loke lokappabhave’’ti gāthamāhāti.

Để tóm thâu ý nghĩa đã được nói đến rằng: "Tất cả sự chấp thủ sai lầm này, khi có trí tuệ về các sự thật, sẽ không có được chỗ đứng", (Ngài) đã nói bài kệ "loke lokappabhave" (trong thế gian và nguồn gốc của thế gian).

Ñāṇakiccato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự phân tích theo phương diện phận sự của trí tuệ đã kết thúc.

564. Sesā [Pg.219] sabbadhammāti sesā ekāsīti lokiyadhammā. Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasatikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni, khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni. Tadāmasane hi aṭṭhasataṃ honti. Asammissanti ekakattā kenaci asammissaṃ, kuto tadantogadhappabhedoti adhippāyo. Vīmaṃsiddhipādādīnaṃ bodhipakkhiyānaṃ satipi kiccanānatte atthato ekattā sammādiṭṭhiyā saṅgahoti sammādiṭṭhimukhena tadantogadhatā vuttā.

564. (Cụm từ) 'tất cả các pháp còn lại' có nghĩa là 81 pháp hiệp thế còn lại. Trong 12 xứ nội và ngoại, do năng lực của dục ái, hữu ái, và phi hữu ái, có 12 bộ ba, (tổng cộng) 36 sự vận hành của ái; hoặc theo phương pháp đã được trình bày trong Khuddakavatthuvibhaṅga, (36 sự vận hành của ái) được nói đến mà không đề cập đến sự phân chia theo thời gian. Vì khi đề cập đến điều đó, có 108 (sự vận hành của ái). (Cụm từ) 'không pha trộn' (có nghĩa là) do là một, nên không pha trộn với bất cứ cái gì; ý muốn nói: "Làm sao có sự phân loại các pháp được bao hàm trong đó?". Mặc dù các pháp trợ Bồ-đề như trạch như ý túc v.v... có sự khác biệt về phận sự, nhưng do là một về phương diện thực thể, nên được bao gồm bởi chánh kiến; vì vậy, sự bao hàm trong đó được nói đến qua chánh kiến.

Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā, maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedanavasena tayoti ekopi vutto. Esa nayo sammāvācādīsu. Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni gahetabbāni, so saddhāhattho gahito eva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni vuttāni. Chando pana saddhānuguṇoti katvā chandiddhipādassāpi tadantogadhatā vuttā. Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenāpi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā. Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) hi cittamukhena samādhi vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati. Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādoti avatvā idha ‘‘cittasamādhī’’ti vuttaṃ. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; saṃ. ni. 5.376; a. ni. 3.96; 11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo, tasmā samādhiggahaṇena gahitā. Upekkhā pana samādhiupakārakato, taṃsadisakiccato ca. Tasmā samādhisīsena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā.

Ba (tầm) như ly hệ tầm v.v..., trong sát-na hiệp thế, chúng khác nhau do sự tương ưng với vô tham, từ, và bi; trong sát-na đạo, chúng là ba do sự đoạn trừ tham, sân, và hại, nhưng cũng được nói là một. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho chánh ngữ v.v... Còn do sự hiện hữu của thiểu dục và tri túc, chánh mạng có thể sanh khởi, do đó, cần hiểu sự bao gồm của chúng bởi chánh mạng. Vì các giới như chánh ngữ v.v... là điều các bậc Thánh ưa thích và không thể bị các bậc Thánh vi phạm ngay cả trong kiếp khác, ngay cả vì mạng sống, nên khi chấp nhận các giới ấy, bàn tay tín nào cần phải nắm giữ chúng, bàn tay tín ấy đã được nắm giữ rồi. Do đó, tín quyền và tín lực không khác với điều đó, được nói là bao hàm trong đó. Còn dục, vì nó thuận theo tín, nên sự bao hàm của dục như ý túc cũng được nói đến trong đó. (Cụm từ) 'do sự hiện hữu của chúng' có nghĩa là: do sự hiện hữu của tín quyền, tín lực, và dục như ý túc, giới mới hiện hữu; do đó, cả ba pháp ấy được bao gồm bởi ba loại giới, nên chúng được bao hàm trong đó. (Cụm từ) 'tâm định' nói đến tâm như ý túc. Vì trong câu "Hãy tu tập tâm và tuệ", định được nói đến qua tâm, nên tâm cũng đáng được nói đến qua định. Hơn nữa, do sự tu tập tâm như ý túc, định cũng trở nên vượt trội, (nhưng) không nói là 'tâm như ý túc' giống như cách nói 'trạch như ý túc' v.v..., mà ở đây, (tác giả) đã nói là 'tâm định'. Theo (câu kinh) "Thân của người có ý hỷ được an tịnh, người có thân an tịnh cảm thọ lạc, tâm của người có lạc được định tĩnh", hỷ và khinh an là những pháp hỗ trợ cho định, do đó, chúng được bao gồm bởi sự đề cập đến định. Còn xả, do nó hỗ trợ cho định và do có phận sự tương tự. Do đó, cần hiểu sự bao hàm của chúng dưới tiêu đề định.

Antogadhānaṃ pabhedavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự phân tích các loại của các pháp được bao hàm đã kết thúc.

565. Bhāro [Pg.220] viya dukkhasaccaṃ vighātakattā, saṃharaṇīyavasena vihantabhāvatoti attho. Bhārādānamiva tattha tattha bhave uppajjanakavighātassa hetubhāvato. Bhāranikkhepanamiva pavattidukkhavūpasamabhāvato. Rogo viya, dubbhikkhamiva ca bādhakattā. Roganidānaṃ viya, dubbuṭṭhi viya ca pabhavalakkhaṇattā. Dubbuṭṭhīti ca avassanaṃ vā ativassanaṃ vā. Rogavūpasamo viya, subhikkhamiva ca santilakkhaṇattā, sukhabhāvato. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204) hi vuttaṃ. Bhesajjamiva, suvuṭṭhi viya ca dukkhassa hetupacchedato, tassa ca apagamūpāyabhāvato. Niyyānalakkhaṇañhi maggasaccaṃ. Aniṭṭhabhāvato, sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verivisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ. Veraṃ byāpādo, paccatthikabhāvo vā. Verasamugghāto veravūpasamo mettā. Verasamugghātupāyo saṅgahavatthūni.

565. Khổ đế giống như gánh nặng, vì có tính chất gây mệt nhọc; nghĩa là có tính chất gây mệt nhọc theo cách phải mang đi. (Tập đế) giống như việc mang gánh nặng, vì là nguyên nhân của sự mệt nhọc sẽ sanh khởi trong các kiếp sống đây đó. (Diệt đế) giống như việc đặt gánh nặng xuống, vì là sự lắng dịu của khổ trong dòng sinh tồn. (Khổ đế) giống như bệnh tật, và giống như nạn đói, vì có tính chất gây đau đớn. (Tập đế) giống như nguyên nhân của bệnh, và giống như thời tiết xấu, vì có đặc tính là nguồn gốc. 'Thời tiết xấu' là không mưa hoặc mưa quá nhiều. (Diệt đế) giống như sự khỏi bệnh, và giống như sự sung túc, vì có đặc tính là sự tịch tịnh, và vì là sự an lạc. Vì đã được nói rằng: "Niết-bàn là lạc tối thượng". (Đạo đế) giống như thuốc, và giống như thời tiết tốt, vì đoạn trừ nguyên nhân của khổ, và vì là phương tiện để thoát khỏi khổ đó. Vì Đạo đế có đặc tính là sự xuất ly. Do tính chất không đáng mong muốn, và do đáng ghê sợ và đáng kinh hãi, khổ được ví như kẻ thù, cây độc, sự nguy hiểm, và bờ bên này. 'Kẻ thù' là sân, hoặc là tình trạng đối nghịch. 'Sự diệt trừ kẻ thù' là sự lắng dịu của sự thù hận, (đó là) tâm từ. 'Phương tiện diệt trừ kẻ thù' là các pháp nhiếp.

Upamāto vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự phân tích theo phương diện ví dụ đã kết thúc.

566. Esa nayo samudayādīsūti atthi cettha samudayo, na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ, na samudayo, atthi samudayo ceva ariyasaccañca, atthi neva samudayo na ariyasaccanti. Sesasaccadvayepi eseva nayo. Na ariyasaccaṃ pariññeyyapahātabbāsaṅkhataniyyānabhāvābhāvato. Itaraṃ pana ariyasaccadvayanti samudayamaggasaccadvayamāha. Siyā dukkhaṃ saṅkhāradukkhatāya. Tenāha ‘‘aniccato’’ti. Tathattenāti tathasabhāvena, pariññeyyabhāvenāti attho. Etena taṃ ariyasaccadvayaṃ ‘‘siyā dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ, siyā ariyasaccaṃ, na dukkha’’nti imamatthaṃ dasseti. Ariyasaccasaddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti. Teneva ariyasaccasaddānapekkhaṃ dukkhasaddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto, ariyasaccasaddāpekkhaṃ pana sandhāya catutthapadasaṅgaho.

566. Phương pháp này cũng tương tự trong các pháp như tập đế v.v... Ở đây, có pháp là tập đế, không phải là thánh đế; có pháp là thánh đế, không phải là tập đế; có pháp vừa là tập đế, vừa là thánh đế; có pháp không phải là tập đế, cũng không phải là thánh đế. Phương pháp này cũng tương tự trong hai thánh đế còn lại. Không phải là thánh đế do vì không có trạng thái là pháp cần được liễu tri, pháp cần được đoạn trừ, pháp vô vi, và pháp xuất ly. Hai thánh đế còn lại khác, tức là ngài nói về hai đế là tập đế và đạo đế. Có thể là khổ do vì là khổ do hành. Do đó, ngài nói: “Do vì vô thường.” Với trạng thái ấy có nghĩa là với bản chất ấy, với trạng thái là pháp cần được liễu tri. Do điều này, hai thánh đế ấy được chỉ ra ý nghĩa này rằng: “Có thể là khổ, không phải là thánh đế; có thể là thánh đế, không phải là khổ.” Thật vậy, các từ khổ v.v... theo sau từ thánh đế nói lên trạng thái là pháp cần được liễu tri v.v... Chính do đó, liên hệ đến từ khổ mà không cần đến từ thánh đế, sự bao gồm các pháp tương ưng đạo và quả sa-môn đã được nói đến bằng từ bắt đầu (ādi); còn liên hệ đến (từ khổ) mà cần đến từ thánh đế, sự bao gồm của từ thứ tư đã được nói đến.

Sabbākārenāti sabbappakārena. Yathā maggasampayuttadhammādayo ekaṅgavikalā, evaṃ ahutvā sabbaṅgayogena dukkhatāya ceva ariyasaccatāya cāti attho. ‘‘Upādānakkhandhapañcaka’’nti vutte taṇhāyapi saṅgaho siyāti taṃnivattanatthaṃ ‘‘aññatra taṇhāyā’’ti vuttaṃ tassā visuṃ ariyasaccabhāvato. Samudayādīsu avasesakilesādayo pabhavaṭṭhena samudayo, na ariyasaccaṃ suttantasaṃvaṇṇanā ayanti katvā[Pg.221]. Nirodho ariyasaccaṃ, na samudayo. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā samudayo attano phalassa paccayaṭṭhena, na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena, sabbākārena pana taṇhāsamudayo ceva ariyasaccañca. Maggasampayuttadhammā, sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Saṅkhāranirodho, nirodhasamāpatti ca nirodho, na ariyasaccaṃ. Samudayo ariyasaccaṃ, na nirodho. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā nirodho khaṇanirodhasabbhāvato, na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena. Sabbākārena pana asaṅkhatā dhātu nirodho ceva ariyasaccañca. Sesaṃ vuttanayameva. Ariyamaggato aññāni maggāni maggo, na ariyasaccaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na maggo. Itaraṃ pana saccadvayaṃ siyā maggo bhavagāminipaṭipadābhāvato, na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena, sabbākārena pana nirodhagāminipaṭipadā maggo ceva ariyasaccañca. Sesaṃ vuttanayameva.

Bằng mọi phương diện có nghĩa là bằng mọi cách thức. Giống như các pháp tương ưng đạo v.v... bị thiếu một chi phần, không phải là như vậy, mà là có sự hợp thành của tất cả các chi phần, vừa do trạng thái là khổ, vừa do trạng thái là thánh đế. Khi nói: “Năm thủ uẩn,” sự bao gồm cả ái cũng có thể có, để loại trừ điều ấy, câu “ngoại trừ ái” đã được nói đến, do vì ái là một thánh đế riêng biệt. Trong các pháp như tập đế v.v..., các phiền não còn lại v.v... là tập đế theo nghĩa là nguồn phát sanh, không phải là thánh đế, do vì đây là sự giải thích kinh điển. Diệt đế là thánh đế, không phải là tập đế. Hai thánh đế còn lại khác có thể là tập đế theo nghĩa là nhân của quả của chính nó, nhưng không phải theo trạng thái ấy mà vì sự đoạn trừ nó, phạm hạnh được sống dưới thời Đức Thế Tôn; còn bằng mọi phương diện, ái vừa là tập đế, vừa là thánh đế. Các pháp tương ưng đạo và các quả sa-môn, theo trạng thái ấy mà vì sự đoạn trừ nó, phạm hạnh được sống dưới thời Đức Thế Tôn, thì không phải là tập đế, cũng không phải là thánh đế. Sự diệt của các hành và diệt thọ tưởng định là diệt, không phải là thánh đế. Tập đế là thánh đế, không phải là diệt. Hai thánh đế còn lại khác có thể là diệt do vì có sự hiện hữu của sát-na diệt, nhưng không phải theo trạng thái ấy mà vì sự chứng ngộ nó, phạm hạnh được sống dưới thời Đức Thế Tôn. Còn bằng mọi phương diện, pháp vô vi vừa là diệt, vừa là thánh đế. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói. Các đạo lộ khác ngoài thánh đạo là đạo, không phải là thánh đế. Diệt đế là thánh đế, không phải là đạo. Hai đế còn lại khác có thể là đạo do vì có trạng thái là con đường đưa đến cõi hữu, nhưng không phải theo trạng thái ấy mà vì sự tu tiến nó, phạm hạnh được sống dưới thời Đức Thế Tôn; còn bằng mọi phương diện, con đường đưa đến sự diệt tận vừa là đạo, vừa là thánh đế. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Catukkato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự thẩm sát theo bốn pháp đã được hoàn tất.

567. Suññānīti vedakādīhi bāhirakaparikappitehīti adhippāyo. Dukkhañhi vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ, kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti. Esa nayo itaresupi.

567. Trống không có nghĩa là trống không đối với người cảm thọ v.v... do hàng ngoại đạo tưởng tượng ra. Thật vậy, khổ dù là pháp có thể được cảm nhận nhưng không có người cảm thọ; chỉ đơn thuần là khi khổ ấy sanh khởi do các duyên của nó, có sự gọi tên đơn thuần rằng: “Cảm nhận khổ.” Phương pháp này cũng tương tự trong các pháp khác.

‘‘Dukkhamevā’’ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na koci dukkhito’’ti vuttaṃ. Kiriyāva vijjatīti samudayasaccaṃ sandhāya vadati. Purimasaccadvayassa vipākavaṭṭakammavaṭṭasaṅgahato kārakassa vā dukkhasaccasabhāvamāha. Kātabbāpi hi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya dukkhasaññite dhammappabandhe kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti. Nibbutagamakesupi eseva nayo. ‘‘Maggo atthī’’ti vattabbe ‘‘maggamatthī’’ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbaṃ. Gamakoti nibbutiṃ gantā.

Để chỉ ra ý nghĩa đã được loại trừ bằng sự nhấn mạnh trong câu “chỉ có khổ,” câu “không có người nào bị khổ” đã được nói đến. Câu “chỉ có hành động tồn tại” được nói liên hệ đến tập đế. Hoặc ngài nói về bản chất của khổ đế của người hành động do vì sự bao gồm hai đế đầu tiên vào trong quả luân và nghiệp luân. Thật vậy, hành động dù là việc cần được làm nhưng không có người hành động; chỉ đơn thuần là khi hành động ấy sanh khởi do các duyên của nó trong dòng tương tục của các pháp được gọi là khổ, có sự gọi tên đơn thuần rằng: “Làm hành động.” Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp của người đi đến sự tịch tịnh. Cần phải hiểu rằng khi đáng lẽ phải nói là “maggo atthi,” sự loại bỏ nguyên âm ‘o’ đã được thực hiện thành “maggamatthi.” Người đi có nghĩa là người đi đến sự tịch tịnh.

Kilesāsucipaggharaṇaṭṭhena sāsavatā asubhatāti katvā anāsavattā nirodhamaggā subhā eva. Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi[Pg.222], na pana nirodhabhāvo, nirodhassa vā na dukkhādibhāvoti nirodhāvasesattayānaṃ na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘nirodhasuññāni vā’’tiādi.

Do vì trạng thái hữu lậu là bất tịnh theo nghĩa là sự tuôn chảy của các pháp bất tịnh là phiền não, nên do vì vô lậu, diệt và đạo chỉ là tịnh. Có trạng thái là tập đế v.v... một cách gián tiếp của các pháp như khổ v.v..., nhưng không có trạng thái là diệt; hoặc diệt đế không có trạng thái là khổ v.v... Do đó, diệt và ba đế còn lại không có sự tương hợp với nhau, nên ngài nói: “Hoặc trống không đối với diệt” v.v...

Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato. Yathā vā pakativādīnaṃ vikārā avikāribhāvato, pubbe patipalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti, na evaṃ samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘samudaye dukkhassābhāvato’’ti. Magge ca nirodhassa abhāvatoti sambandho. Yathā avibhattehi vikārehi mahāhaṅkāratammattavisesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā icchitā pakativādīhi, evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho. ‘‘Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā’’ti etaṃ vivaranto āha ‘‘na hetusamavetaṃ hetuphala’’ntiādi. Tattha ‘‘idha tantūsu paṭo, kapālesu ghaṭo, bīraṇesu kaṭo dvīsu aṇūsu dviaṇuka’’ntiādinā idha vuddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo, tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambaddhaṃ, tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavīmahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti. Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti. Evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho.

“Trong tập đế, khổ đế không hiện hữu” là do trong ái dẫn đến tái sanh, sự tái sanh không hiện hữu. Hoặc ví như các biến thể của những người theo thuyết tự nhiên (pakativādī), do trạng thái không biến đổi, trước kia đã bị hủy hoại và chỉ tồn tại ở trạng thái tự nhiên, cũng không phải như vậy mà khổ tương ưng với tập lại tồn tại ở trạng thái tập, vì vậy ngài nói: “trong tập, khổ không hiện hữu”. Và “trong đạo, diệt không hiện hữu” là sự liên kết. Ví như tự tính (pakati) được những người theo thuyết tự nhiên mong muốn là có mang (sagabbhā) bởi các biến thể không phân chia, tức là đại trí (mahā), ngã mạn (ahaṅkāra), năm vi trần (tammattā), các giác quan (indriya), và các đại chủng (bhūta), vốn tồn tại ở trạng thái tự nhiên, cũng vậy, nhân không có mang quả, đó là ý nghĩa. Để giải thích câu “do sự không hòa hợp (asamavāya) của khổ và tập, của diệt và đạo”, ngài nói: “quả của nhân không hòa hợp trong nhân” v.v... Ở đây, qua các câu như “ở đây, trong các sợi chỉ có tấm vải, trong các mảnh sành có cái ghè, trong cỏ bīraṇa có tấm chiếu, trong hai nguyên tử có phân tử đôi”, sự liên kết của những thứ không thành tựu riêng lẻ, cái tạo ra sự nhận thức và cách nói “ở đây”, được gọi là sự hòa hợp (samavāya). Bởi sự hòa hợp ấy, trong hai nguyên tử là nhân, quả là phân tử đôi được hòa hợp, liên kết như thể trở thành một; trong ba nguyên tử là phân tử ba, và cứ như vậy cho đến các uẩn đại địa, đại thủy, đại hỏa, đại phong, quả được hòa hợp trong các nhân của nó, những người theo thuyết hòa hợp (samavāyavādino) nói như vậy. Tuy nhiên, khi nói như vậy, có nghĩa là một quả có kích thước lớn, hòa hợp trong vô số nhân, là có mang (sagabbhaṃ) và không trống rỗng (asuññaṃ) bởi các nhân chứa bên trong nó. Như vậy, ở đây, do không có sự hòa hợp, trong quả không có nhân, nên quả trống rỗng nhân, đó là ý nghĩa.

Suññato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự phân tích theo khía cạnh tánh không đã hoàn tất.

Iti magganiddesakathāvaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích về chương chỉ dẫn về đạo.

Ekavidhādivinicchayakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về chương phân tích theo một loại v.v...

568. Pavattibhāvatoti saṃsārassa pavattibhāvato. Catuāhārabhedatoti catuāhārappaccayavisesato. Etena cattāro kabaḷīkārādiāhāravisese, ajjhoharaṇīyavatthu, saḷāyatana, avijjā, abhisaṅkhārasaṅkhāte tappaccayabhūtadhammavisese ca saṅgaṇhāti[Pg.223], ojaṭṭhamakarūpa, vedanā, paṭisandhiviññāṇa, nāmarūpasaṅkhāte tannibbattadhammavisese ca.

568. “Do là trạng thái diễn tiến” là do là trạng thái diễn tiến của luân hồi. “Do sự phân loại bốn loại vật thực” là do sự đặc biệt của bốn loại vật thực làm duyên. Bằng câu này, ngài bao gồm bốn loại vật thực đặc biệt là đoàn thực v.v..., và các pháp đặc biệt là duyên của chúng, được gọi là vật được nuốt vào, sáu xứ, vô minh, các hành; và các pháp đặc biệt được tạo ra bởi chúng, được gọi là sắc có vật thực làm thứ tám, thọ, thức tái sanh, và danh sắc.

Pavattakabhāvato pavattidukkhassa. Rūpābhinandanādibhedo rūpakkhandhādiabhinandanabhedo, rūpārammaṇādivasenāpīti vadanti. Rūpataṇhādīnaṃ paccekaṃ anekabhedattā cha taṇhākāyā, tesaṃ bhedato.

Do là trạng thái làm cho khổ diễn tiến được diễn tiến. Sự phân loại hoan hỷ trong sắc v.v... là sự phân loại hoan hỷ trong sắc uẩn v.v... Các vị thầy nói rằng cũng là theo cách của sắc trần v.v... Do ái đối với sắc v.v... mỗi loại có nhiều sự phân loại, nên có sáu thân ái; (sự phân loại này là) do sự phân loại của chúng.

Upādānehi upādīyatīti upādi, upādānakkhandhapañcakaṃ. Tannissaraṇabhūtaṃ nibbānaṃ, tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ, tāva sesataṃ, tato paraṃ anavasesatañca upādāya saupādisesanibbānadhātu, nirupādisesanibbānadhātūti dvidhā voharīyati. Yathā cāyaṃ bhedo vohārato, evamitarepīti te katipaye dassetuṃ ‘‘tividho’’tiādi vuttaṃ. Aññathā ekassa sato nibbānassa kuto bhedoti.

Được chấp thủ bởi các thủ, nên gọi là sở thủ (upādi), tức là năm thủ uẩn. Niết-bàn là sự giải thoát khỏi chúng; vì là sự lắng dịu của chúng, sự tịch tịnh của chúng, nên dựa vào việc chừng nào còn tâm cuối cùng thì chừng đó còn có sự dư sót của sở thủ ấy, và sau đó là sự không còn dư sót, mà được gọi theo hai cách là hữu dư y Niết-bàn giới và vô dư y Niết-bàn giới. Và ví như sự phân loại này là do cách gọi, các sự phân loại khác cũng vậy. Vì vậy, để chỉ ra một vài sự phân loại ấy, ngài đã nói “ba loại” v.v... Nếu không, làm sao có sự phân loại của Niết-bàn, vốn chỉ là một?

Samathavipassanābhedatoti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappā vipassanā, itare samathāti vadanti. Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo. Atha vā yānadvayassa vasena laddho maggo samatho vipassanāti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Ayanti ariyamaggo. Sappadesattāti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho. Ekadeso hi padissati avayavabhāvena apadisīyatīti padeso, attano samudāyaṃ pati saha padesenāti sappadesoti vuccati yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 9), sīlakkhandhādayo ca sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā, ariyamaggo lokuttaro evāti tadekadeso hoti.

Ở đây, trong câu “do sự phân loại theo chỉ và quán”, các vị thầy nói rằng chánh kiến và chánh tư duy là quán, các chi phần còn lại là chỉ. Chủ ý của các vị ấy là: vì giới cũng có tác dụng hỗ trợ cho chỉ, nên cũng được bao gồm bởi sự nắm giữ chỉ. Hoặc là, đạo đạt được theo cách của hai cỗ xe (chỉ và quán) được gọi là chỉ và quán theo cách đến (phương pháp tu tập), nên được hiểu như vậy. “Này” có nghĩa là thánh đạo. “Do có phần” có nghĩa là do là một phần của giới uẩn v.v... Vì một phần (ekadeso) được chỉ ra, được biểu thị như là một bộ phận, nên gọi là phần (padeso); đi cùng với phần đối với toàn thể của nó, nên được gọi là có phần (sappadeso), ví như “các pháp có đối chiếu”. Và giới uẩn v.v... bao gồm tất cả giới v.v... thuộc hiệp thế và siêu thế, còn thánh đạo chỉ là siêu thế, vì vậy, nó là một phần của chúng.

Sajātitoti samānajātito, vacīduccaritaviratiādibhedesu samānāya sīlajātiyāti attho.

“Do cùng loại” là do cùng loại; có nghĩa là, trong các sự phân loại như sự kiêng cữ khẩu ác hành v.v..., (chúng) có cùng loại giới.

Onatasahāyo viya vāyāmo paggahakiccasāmaññato. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato. Sajātitoti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti attho. Kiriyatoti samādhianurūpakiriyato. Tato eva hi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā, cattāro sammappadhānā [Pg.224] samādhiparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.46) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vutto.

Tinh tấn giống như người bạn cúi xuống giúp đỡ, do sự tương đồng về phận sự sách tấn. Niệm giống như người bạn đứng kề vai, do sự tương đồng về việc làm cho không lay động theo cách không để trôi nổi. “Do cùng loại” có nghĩa là, trong các sự phân loại như (định) có tầm có tứ v.v..., (chúng) có cùng loại định. “Do hành động” là do hành động phù hợp với định. Vì chính do đó, trạng thái là tướng và vật trợ của định đối với niệm và tinh tấn đã được nói đến: “bốn niệm xứ là tướng của định, bốn chánh cần là vật trợ của định”.

Ākoṭentena viyāti ‘‘aniccaṃ anicca’’ntiādinā paññākiccasadisena kiccena samantato koṭentena viya, ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.48) parivattentena viya ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati. Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena sammāsaṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato. Sajātitoti ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.8) samānāya paññājātiyā. Kiriyatoti ettha paññāsadisaṃ kiccaṃ ‘‘kiriyā’’ti vuttaṃ, pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpakiccanti ayamettha viseso.

“Giống như người đang gõ” có nghĩa là giống như người đang gõ từ mọi phía với phận sự tương tự phận sự của tuệ qua câu “vô thường, vô thường” v.v..., và giống như người đang lật qua lật lại qua câu “vô thường vì có nghĩa là hủy hoại, khổ vì có nghĩa là đáng sợ” v.v... Tuệ chỉ thâm nhập vào đối tượng đã được trao sau khi đã nắm lấy và suy xét. Mặc dù cả hai (chánh kiến và chánh tư duy) đồng thời, sự chỉ dẫn về chánh tư duy được thực hiện như thể nó thuộc về thời điểm trước, do nó là duyên. “Do cùng loại” là do cùng loại tuệ trong các trường hợp “trí về khổ” v.v... Ở đây, trong câu “do hành động”, phận sự tương tự tuệ được gọi là “hành động”, nhưng trước đó (trong định uẩn), phận sự hỗ trợ cho định và phù hợp với nó được gọi là “hành động”. Đây là sự khác biệt ở đây.

‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) vacanato cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti abhiññeyyāni.

Do câu “Này các Tỳ-khưu, tất cả đều cần được thắng tri”, cả bốn (sự thật) cần được biết một cách trực tiếp, đối diện, hoặc cần được biết bằng trí tuệ thù thắng, nên được gọi là cần được thắng tri (abhiññeyyāni).

569. Aññamaññaṃ sabhāgānīti aññamaññasamānabhāgāni, sadisarūpānīti attho.

569. Cụm từ "Aññamaññaṃ sabhāgāni" (tương ưng với nhau) có nghĩa là "aññamaññasamānabhāgāni" (có các phần tương đồng với nhau), "sadisarūpāni" (có hình thái tương tự). Đó là ý nghĩa.

Durabhisambhavataranti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ, sattivighātena duradhigamanti attho. Asananti kaṇḍaṃ. Atipāteyyāti khipeyya. Koṭiyāti kaṇḍassa koṭiyā vālaggena. Koṭinti vālasseva koṭiṃ. Paṭivijjheyyāti paṭimukhabhāvena vijjheyya.

Cụm từ "Durabhisambhavataraṃ" có nghĩa là "abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ" (khó có thể làm cho sanh khởi, khó có thể hoàn thành hơn), "sattivighātena duradhigamaṃ" (khó đạt được do năng lực bị tổn thất). Đó là ý nghĩa. "Asanaṃ" là mũi tên. "Atipāteyya" là nên bắn đi. "Koṭiyā" là bằng đầu sợi lông đuôi (được cột) ở đầu mũi tên. "Koṭiṃ" là chính đầu của sợi lông. "Paṭivijjheyya" là nên bắn xuyên qua theo cách đối diện.

Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ salakkhaṇavavatthānaṃ. Duravagāhatthena gambhīrattāti oḷārikā dukkhasamudayā. Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ, āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo. Pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idamassa kāraṇa’’nti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā gambhīrā. Saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīraṭṭhena duravagāhā. Teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ anavagāhoti. Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadisīyatīti āha ‘‘phalāpadesato’’ti. Vuttañhetaṃ ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato ‘‘hetū’’ti [Pg.225] apadisīyatīti āha ‘‘hetuapadesato’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719).

Sự xác định bằng các đặc tính làm tổn hại, làm phát sanh, làm cho an tịnh, và đưa đến thoát ly được gọi là sự xác định tự tướng. Về sự sâu sắc do khó thâm nhập: khổ và tập là thô thiển. Vì rằng đối với cả loài bàng sanh, sự đau khổ (về thân) và lòng ham muốn đối với vật thực v.v... là điều hiển nhiên. Tuy nhiên, do không thể thâm nhập đúng như thật rằng "đây là khổ, đây là nguyên nhân của khổ" theo phương diện bức bách v.v... và tích tập v.v... nên chúng (khổ và tập) là sâu sắc. Diệt và đạo, do là các pháp tế nhị và vi tế, tự bản chất đã khó thâm nhập vì ý nghĩa sâu sắc. Chính vì thế, khi đạo đã sanh khởi thì không có việc không thâm nhập được diệt và đạo. Cả Nibbāna, do phải được chứng ngộ bằng đạo, nên được chỉ định là quả của đạo ấy. Vì vậy, ngài nói "phalāpadesato" (do sự chỉ định là quả). Và điều này đã được nói: "Trí tuệ trong sự diệt khổ là nghĩa phân tích tuệ (atthapaṭisambhidā)". Cả đạo, do có trạng thái dẫn đến sự diệt, nên được chỉ định là "nhân". Vì vậy, ngài nói "hetuapadesato" (do sự chỉ định là nhân). Và điều này cũng đã được nói: "Trí tuệ trong con đường đưa đến sự diệt khổ là pháp phân tích tuệ (dhammapaṭisambhidā)".

Iti evaṃ pakārehīti iti vijaññāti sambandho. Tattha itisaddena vijānanakkamaṃ dasseti. Evaṃ pakārehīti evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūtena eva.

Trong câu "Iti evaṃ pakārehi", có sự liên kết là "iti vijaññā" (nên biết như vậy). Ở đây, từ "iti" chỉ ra trình tự của sự biết. Trong câu "Evaṃ pakārehi", từ "evaṃ" chỉ chính các phương pháp là nguyên nhân của sự biết.

Sabhāgavisabhāgatovinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về sự xác định theo phương diện tương đồng và bất đồng đã kết thúc.

Indriyasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chương trình bày các quyền và các sự thật đã kết thúc.

Iti soḷasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải về chương thứ mười sáu.

17. Paññābhūminiddesavaṇṇanā

17. Phần giải về chương trình bày nền tảng của trí tuệ

Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā

Phần giải về luận đề duyên khởi

570. Imissā [Pg.226] paññāyāti imissā yathādhigatāya vipassanāya. Bhūmibhūtesūti pavattiṭṭhānabhūtesu. Kāmañcāyaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannasamaññā pitāputtasamaññā viya apekkhāsiddhā, hetuphaladhammesu pana yathākkamaṃ vavatthitāvāti ‘‘paṭiccasamuppādo cevā’’tiādinā vibhajja vuttaṃ. Ādisaddenāti ‘‘paṭiccasamuppādādibhedā’’ti ettha vuttaādisaddena. Avasesā honti, saṃvaṇṇanāvasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto’’ti.

570. Cụm từ "Imissā paññāya" (của trí tuệ này) có nghĩa là "imissā yathādhigatāya vipassanāya" (của tuệ quán này đã được chứng đắc). Cụm từ "Bhūmibhūtesu" (trong các pháp đã trở thành nền tảng) có nghĩa là "pavattiṭṭhānabhūtesu" (trong các pháp đã trở thành nơi phát sanh). Mặc dù danh xưng "pháp duyên khởi" và "pháp được sanh khởi do duyên" này được thành tựu do sự tương quan, giống như danh xưng "cha" và "con", nhưng nó vẫn được xác định theo thứ tự trong các pháp nhân và các pháp quả. Vì vậy, đã được nói một cách phân chia bằng câu bắt đầu với "paṭiccasamuppādo ceva". Cụm từ "Ādisaddena" (bằng từ ādi) là bằng từ "ādi" đã được nói ở đây trong câu "paṭiccasamuppādādibhedā". Ý muốn nói là: các phần còn lại được hiểu theo cách giải thích. Do đó, ngài nói: "tesaṃ vaṇṇanākkamo anuppatto" (đã đến lượt giải thích về chúng).

Avijjādayo dhammā paṭiccasamuppādo, na samuppattimattaṃ. Svāyamattho iminā suttapadena veditabboti dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādiṃ vatvā paṭiccasamuppanne pana dassetuṃ ‘‘jarāmaraṇādayo panā’’tiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha anulomato paṭiccasamuppādadhammā dassitā, paṭilomato paṭiccasamuppannā dhammāti? Yato te paccayato uppannā, tassa samanantaradassanatthaṃ.

Các pháp bắt đầu với vô minh là pháp duyên khởi (paṭiccasamuppādo), chứ không chỉ đơn thuần là sự đồng sanh khởi. Để chỉ ra rằng "ý nghĩa này cần được hiểu qua đoạn kinh này", sau khi nói câu "vuttañhetaṃ" v.v..., ngài đã bắt đầu câu "jarāmaraṇādayo panā" v.v... để trình bày về các pháp được sanh khởi do duyên. Vì sao ở đây các pháp duyên khởi được trình bày theo chiều thuận, còn các pháp được sanh khởi do duyên lại theo chiều nghịch? (Là) để trình bày chúng ngay sau khi trình bày về nhân duyên mà từ đó chúng sanh khởi.

Na niccaṃ na sassatanti aniccaṃ. Samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ. Paṭicca paccayārahaṃ paccayaṃ nissāya sahitameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ. Khayanasabhāvaṃ khayadhammaṃ. Vayanasabhāvaṃ vayadhammaṃ. Virajjanasabhāvaṃ palujjanasabhāvaṃ virāgadhammaṃ. Nirujjhanasabhāvaṃ nirodhadhammaṃ. Sesaṃ yadettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati.

"Aniccaṃ" (vô thường) là không thường còn, không vĩnh cửu. "Saṅkhataṃ" (hữu vi) là được tạo tác bởi các duyên, do cùng nhau sanh khởi. "Paṭiccasamuppannaṃ" (được sanh khởi do duyên) là đã sanh khởi cùng nhau, nương tựa vào duyên, là điều đáng có duyên. "Khayadhammaṃ" (pháp có tính hủy hoại) là pháp có bản chất tiêu mòn. "Vayadhammaṃ" (pháp có tính biến mất) là pháp có bản chất tan biến. "Virāgadhammaṃ" (pháp có tính ly tham) là pháp có bản chất phai nhạt, pháp có bản chất tan rã. "Nirodhadhammaṃ" (pháp có tính đoạn diệt) là pháp có bản chất chấm dứt. Những gì còn lại cần nói ở đây sẽ trở nên rõ ràng ở phần sau.

571. Etthāti etesu yathāvuttesu suttapadesu. Saṅkhepoti atthasaṅkhepo.

571. Cụm từ "Ettha" (ở đây) có nghĩa là "etesu yathāvuttesu suttapadesu" (trong các đoạn kinh đã được nói đến này). Cụm từ "Saṅkhepo" (tóm lược) có nghĩa là "atthasaṅkhepo" (sự tóm lược ý nghĩa).

Jātipaccayāti jātisaṅkhātā paccayā. Hetumhi nissakkavacanaṃ. Ṭhitāva sā dhātūti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti, esā dhātu esa sabhāvo. Sā tathāgatānaṃ uppādato pubbe, uddhañca aviññāyamāno, majjhe ca viññāyamāno, na tathāgatehi uppādito, atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitā eva. Kevalaṃ pana sayambhūñāṇena [Pg.227] abhisambujjhanato, ‘‘ayaṃ dhammo tathāgatena adhigato’’ti pavedanato ca tathāgato ‘‘dhammassāmī’’ti vuccati na apubbassa uppādanato. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti. Sā eva jātipaccayā jarāmaraṇanti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa, hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā. Jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhanasaṃyogapalibodhasamudayahetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti phalaṃ patisāmatthiyato hetumeva vadati.

Cụm từ "Jātipaccayā" (do duyên sanh) là "jātisaṅkhātā paccayā" (do duyên được gọi là sanh). Đây là cách nói ở xuất xứ cách trong ý nghĩa về nhân. Cụm từ "Ṭhitāva sā dhātu" (yếu tố ấy vẫn an trú) có nghĩa là: cái gọi là định luật duyên khởi này của già và chết, tức là "jātipaccayā jarāmaraṇaṃ" (do duyên sanh có già và chết), chính là yếu tố ấy, là bản chất ấy. Yếu tố ấy, dù không được biết đến trước và sau khi các đấng Như Lai xuất hiện, và được biết đến trong thời gian ở giữa, cũng không phải do các đấng Như Lai tạo ra. Mà thật ra, sự sanh khởi của già và chết do duyên sanh làm điều kiện là điều luôn được thiết lập trong mọi thời. Tuy nhiên, chỉ vì ngài đã tự mình giác ngộ bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) và vì ngài đã tuyên bố rằng "pháp này đã được Như Lai chứng ngộ", nên Như Lai được gọi là "bậc Pháp chủ", chứ không phải vì ngài đã tạo ra một điều gì mới mẻ. Do đó, đã được nói rằng: "Ṭhitāva sā dhātu" (yếu tố ấy vẫn an trú). Chính bản chất ấy, trong câu "jātipaccayā jarāmaraṇaṃ", do không có sự sai lệch, và đối với người liễu tri như vậy, bản chất này hay nhân này tồn tại đúng như vậy, nên sự an trú của nó được gọi là "dhammaṭṭhitatā" (sự an trú của pháp). Hoặc, sanh là điều kiện cho sự sanh khởi, sự tiếp diễn, sự nỗ lực, sự liên kết, sự trói buộc, sự khởi sanh, là nhân, là duyên của già và chết. Như vậy, sự an trú của nó (sanh) với vai trò là nhân sanh khởi v.v... của cái kia (già và chết) được gọi là "dhammaṭṭhitatā". Do năng lực quy chiếu đến quả, nên (câu này) chỉ nói về nhân.

Atha vā dhārīyati paccayehīti dhammo, tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti, dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti. Dhammoti vā kāraṇaṃ, paccayoti attho. Dhammassa ṭhitisabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti, paccayo. Tenāha ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Dhammaṭṭhiti eva dhammaṭṭhitatā. Sā eva dhātu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti imassa sabhāvassa, hetuno vā aññathattābhāvato ‘‘na jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti viññāyamānassa tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti dhammaniyāmatā. Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā. Asati asambhavo dhamme niyatatāti dhammaniyāmatāti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti. Taṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’tiādinā (saṃ. ni. 2.20) vuttaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati. Abhisametīti tassa vevacanaṃ. Ādito kathento ācikkhati, uddisatīti attho. Tameva uddesaṃ pariyosāpento deseti. Yathāuddiṭṭhamatthaṃ niddisanavasena pakārehi ñāpentā paññapeti. Pakārehiyeva patiṭṭhapento paṭṭhapeti. Yathāniddiṭṭhamatthaṃ paṭiniddisanavasena vivarati vibhajati, vivaṭañhi vibhattañca atthaṃ hetudhāraṇadassanehi pākaṭaṃ karonto uttānīkaroti. Uttānīkaronto tathāpaccakkhabhūtaṃ katvā nigamanavasena passathāti cāha.

Lại nữa, được các duyên nâng đỡ, vì vậy gọi là pháp (dhamma); quả (phala) tồn tại ở trong ấy (tức là trong duyên) do có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên ấy, vì vậy gọi là sự an lập (ṭhiti); sự an lập của pháp (dhammassa ṭhiti) là pháp lập (dhammaṭṭhiti). Hoặc, pháp (dhamma) có nghĩa là nguyên nhân (kāraṇa), là duyên (paccaya). Trạng thái an lập của pháp, và ngoài pháp ra không có trạng thái nào khác, vì vậy gọi là pháp lập (dhammaṭṭhiti), là duyên. Do đó, ngài đã nói: “Trí tuệ trong sự nắm bắt các duyên là trí về pháp lập (dhammaṭṭhitiñāṇa)”. Chính pháp lập (dhammaṭṭhiti) là tính chất pháp lập (dhammaṭṭhitatā). Chính yếu tố (dhātu) ấy là tính quyết định (niyāmatā), là trạng thái đã được xác định (vavatthitabhāvo), do không có sự biến đổi khác đối với trạng thái này, tức là “do duyên sanh có già chết”, hoặc đối với nhân này, do không có tình trạng được nhận biết là “không do duyên sanh có già chết”, vì vậy gọi là tính quyết định của pháp (dhammaniyāmatā). Hoặc, khi có sanh, sự sanh khởi của quả là già chết là tính chất được an lập (ṭhitatā) trong pháp là nhân, vì vậy gọi là tính chất pháp lập (dhammaṭṭhitatā). Khi không có (sanh), sự không sanh khởi là tính chất đã được quy định (niyatatā) trong pháp, vì vậy gọi là tính quyết định của pháp (dhammaniyāmatā). Như vậy, ngài làm sáng tỏ nhân bằng quả. Ngài chánh đẳng giác (abhisambujjhati) về cái gọi là y duyên tánh (idappaccayatā) đã được nói đến qua câu “chính yếu tố ấy được an lập” v.v..., ngài giác ngộ (bujjhati) một cách trực diện (abhimukhaṃ) bằng sự trực nhận (paccakkhakaraṇena), ngài thông suốt (paṭivijjhati) đúng như thật (yāthāvato). Từ “abhisameti” là từ đồng nghĩa của nó (tức abhisambujjhati). Ban đầu, khi nói, ngài trình bày (ācikkhati), có nghĩa là ngài nêu lên (uddisati). Khi kết thúc chính sự nêu lên ấy, ngài thuyết giảng (deseti). Khi làm cho biết bằng nhiều cách thức (pakārehi) theo cách giải thích chi tiết (niddisanavasena) về ý nghĩa đã được nêu lên, ngài trình bày rõ (paññapeti). Khi thiết lập bằng chính những cách thức ấy, ngài làm cho an lập (paṭṭhapeti). Khi giải thích (vivarati), phân tích (vibhajati) theo cách giải thích lại chi tiết (paṭiniddisanavasena) về ý nghĩa đã được giải thích chi tiết. Vì rằng, khi làm cho rõ ràng (pākaṭaṃ) ý nghĩa đã được giải thích và phân tích bằng cách trình bày các nhân và ví dụ, ngài làm cho trở nên minh bạch (uttānīkaroti). Khi làm cho trở nên minh bạch, sau khi đã làm cho nó trở thành điều được trực nhận như vậy, theo cách kết luận, ngài cũng đã nói rằng: “Hãy xem”.

572. Paccayalakkhaṇoti paccayabhāvalakkhaṇo, paccayoti vā lakkhitabbo. Pavattidukkhassa anubandhāpanakiccatāya dukkhānubandhanaraso. Nibbānagāmimaggassa uppathabhāvato kummaggapaccupaṭṭhāno.

572. (Duyên) có trạng thái là duyên làm đặc điểm, hoặc cần được ghi nhận là duyên. Có sự nối tiếp khổ làm phận sự do có phận sự làm cho khổ trong dòng luân chuyển được nối tiếp. Có con đường sai lầm làm trạng thái biểu hiện do là con đường trái ngược với con đường đưa đến Nibbāna.

So [Pg.228] panāyaṃ paṭiccasamuppādo. Yāvattakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjanārahaṃ, avikaleheva tehi tassa uppatti, tadaññena ca tassa payojanaṃ natthīti āha ‘‘anūnādhikehevā’’ti. Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa, etena taṃtaṃphalanipphādanena tassā paccayasāmaggiyā tapparatā tathatāti dasseti. Sāmagginti samodhānaṃ, samavāyanti attho. Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato. Paccayasāmaggiyañhi sati anuppajjane tassā vitathatā siyā. Aññadhammappaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi. Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato. Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi, yadi siyā, tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā, na cetaṃ atthīti ‘‘anaññathatā’’ti vuttaṃ. Paccayatoti paccayabhāvato. Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo.

Lại nữa, đây là pháp duyên khởi ấy. Quả nào đáng được sanh khởi do các duyên với số lượng chừng nào, thì sự sanh khởi của quả ấy là do chính các duyên ấy không thiếu sót, và không cần đến duyên nào khác cho quả ấy, vì vậy ngài đã nói: “Chính do các (duyên) không thiếu không thừa”. Ví như sự (sanh khởi) của nhãn thức do nhãn, sắc, ánh sáng, và tác ý. Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng: Do sự hoàn thành các quả này quả kia, tính chất chuyên chú vào việc ấy (tapparatā) của sự hòa hợp các duyên ấy là như thị tánh (tathatā). Sự hòa hợp (sāmaggi) có nghĩa là sự hội tụ (samodhānaṃ), sự kết hợp (samavāya). Do không có sự không thể có (asambhavābhāvato) có nghĩa là do không có sự không sanh khởi. Vì rằng, khi có sự hòa hợp của các duyên, nếu có sự không sanh khởi thì sự hòa hợp ấy sẽ là vô hiệu (vitathatā). Do các duyên của pháp khác (aññadhammappaccayehi) có nghĩa là do các duyên của pháp quả khác. Do sự không sanh khởi của pháp khác (aññadhammānuppattito) có nghĩa là do sự không sanh khởi của pháp quả khác với pháp quả ấy. Vì rằng, không bao giờ có sự có thể có của nhĩ thức do nhãn, sắc, ánh sáng, và tác ý. Nếu có, sự hòa hợp ấy được gọi là tính biến đổi khác (aññathatā), và điều này không có, vì vậy được gọi là “tính không biến đổi khác” (anaññathatā). Do là duyên (paccayatoti) có nghĩa là do trạng thái là duyên. Ở đây, trong câu “do tập hợp các duyên” (paccayasamūhato) cũng theo phương pháp này.

573. Idappaccayā eva idappaccayatāti tā-saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ, na kiñci atthantaraṃ yathā devo eva devatāti. Idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatāti samūhatthaṃ tā-saddamāha yathā ‘‘janānaṃ samūho janatā’’ti. Nanu ca ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’nti (dī. ni. 2.96) jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃsaddassa samānādhikaraṇatādassanato idappaccayasaddassa kammadhārayasamāso dissati, na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viditabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccaya-saddena ca samānādhikaraṇatāya idaṃ-saddassa imasmā paccayāti paccayapucchā yujjati. Sā ca samānādhikaraṇatā bāhiratthasamāsepi labbhati. Tato ca aññapadatthavacanicchābhāve kammadhārayasamāso labbhati.

573. Trong câu “chính các duyên này là y duyên tánh” (idappaccayā eva idappaccayatā), từ ngữ được thêm vào bằng tiếp vị ngữ tā, không có ý nghĩa nào khác, ví như “devo eva devatā” (chư thiên cũng là thiên tánh). Hoặc, ngài nói tiếp vị ngữ tā có nghĩa là tập hợp, như trong câu “tập hợp các duyên này là y duyên tánh” (idappaccayānaṃ samūho idappaccayatā), ví như “janānaṃ samūho janatā” (tập hợp của nhiều người là quần chúng). Nhưng há không phải rằng: “Này Ānanda, khi được hỏi rằng: ‘Có già chết do duyên này không?’, người ấy nên trả lời là: ‘Có’. Nếu người ấy nói rằng: ‘Già chết do duyên gì?’, người ấy nên trả lời là: ‘Già chết do duyên sanh’”. Do thấy được tính đồng nhất vị cách của từ idaṃ với từ kiṃ, vốn đồng nhất vị cách với từ jāti và từ paccaya, nên hợp thể kammadhāraya của từ idappaccaya được thấy rõ. Ở đây, câu hỏi về sự có thể có của già chết do duyên của già chết hoặc của pháp khác theo cách phân tích “do duyên của cái này (imassa paccayā) là do duyên này (idappaccayā)” là không thể có, do đã được biết và do không thể có. Nhưng câu hỏi về duyên của già chết thì có thể có. Và do tính đồng nhất vị cách của từ idaṃ với từ paccaya, câu hỏi về duyên theo cách phân tích “do duyên này” (imasmā paccayā) là hợp lý. Và tính đồng nhất vị cách ấy cũng được tìm thấy trong hợp thể ngoại đối cách (bāhiratthasamāsa). Và từ đó, khi không có ý muốn nói đến nghĩa của từ khác, hợp thể kammadhāraya được tìm thấy.

Sāmivacanasamāse pana samānādhikaraṇatā natthīti na kathañci kammadhārayasamāsasambhavoti? Nayidamevaṃ vacanicchantarabhāvato. Paṭiccasamuppādavacanicchā hesā ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha. ‘‘Atthi idappaccayā [Pg.229] jarāmaraṇa’’nti ettha pana jarāmaraṇassa paccayamattaparipucchā, tasmā yathā idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, pucchitabbapaccayavisesanatā ca hoti, tathā samāsavikappo ettha, tattha ca kātabboti na samāsantaradassanaṃ sāmivacanasamāsabādhakaṃ. Kasmā panetthāpi kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassatthassa kammadhārayasamāse asambhavato, ‘‘imassa attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayo’’ti imassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti ettha jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppannato abhassitvā aññāsambhavato paccaye avatiṭṭhati, tasmā tattha kammadhārayasamāso. Ettha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva. Evampi na idappaccayo eva idappaccayabhāvo bhavituṃ yuttoti idappaccayatāya paṭiccasamuppādatānupapattīti? Nāyaṃ doso atthantarābhāvatoti vuttovāyamattho.

Lại nữa, trong hợp thể sở thuộc cách (sāmivacanasamāse), không có sự đồng nhất cơ sở (samānādhikaraṇatā), vì thế phải chăng không thể nào có khả năng là hợp thể đẳng hoá (kammadhārayasamāsa)? Không nên hiểu như vậy, vì có sự khác biệt về ý muốn diễn đạt. Thật vậy, ở đây trong câu “idappaccayatā paṭiccasamuppādo” (tính duyên này là duyên khởi), đây là ý muốn nói về duyên khởi. Còn ở đây trong câu “atthi idappaccayā jarāmaraṇaṃ” (có già-chết do duyên này), đây chỉ là câu hỏi về duyên của già-chết. Do đó, nên thực hiện việc phân tích hợp thể ở đây và ở kia theo cách mà từ idaṃ vừa có thể là tính từ của paṭiccasamuppāda, vừa có thể là tính từ của duyên cần được hỏi đến. Vì vậy, việc chỉ ra một hợp thể khác không phải là để bác bỏ hợp thể sở thuộc cách. Lại nữa, vì sao ở đây hợp thể đẳng hoá lại không được mong muốn? Vì trong hợp thể đẳng hoá, ý nghĩa này “duyên khởi là nhân của các pháp phát sinh từ nhân” không thể có được, và vì ý nghĩa này “duyên tương ứng với quả này, tương ứng với duyên của chính nó, là idappaccayo (duyên này)” được mong muốn. Ở đây, ý nghĩa được nắm bắt bởi từ idaṃ đã được nắm bắt bởi chính việc đề cập đến “già-chết” trong câu “atthi idappaccayā jarāmaraṇaṃ”. Do đó, từ idaṃ tách khỏi pháp do duyên sinh, và vì không thể có ý nghĩa nào khác, nó đứng vững trong (ý nghĩa) duyên. Vì vậy, ở đó là hợp thể đẳng hoá. Còn ở đây, không có lý do gì để từ idaṃ từ bỏ (ý nghĩa) đó (pháp do duyên sinh), nên chỉ có hợp thể sở thuộc cách. Dù vậy, không phải chính idappaccayo (duyên này) là trạng thái của duyên này (idappaccayabhāvo) là hợp lý, vì thế phải chăng idappaccayatā (tính duyên này) không thể trở thành paṭiccasamuppāda (duyên khởi)? Lỗi này không có, vì không có ý nghĩa nào khác. Ý nghĩa này đã được nói đến rồi.

Atha vā pana hotu idappaccayabhāvo idappaccayatāti. Bhāvoti cettha avinābhāviphalaṃ pati hetuno satvaṃ. Tathā hi idappaccaya-saddo jātiādīsu niruḷho. Tañca idappaccayasatvaṃ idappaccayato aññaṃ natthi. Yadi aññaṃ siyā, taṃ avijjamānaṃ siyā. Na hi satā aññaṃ vijjamānaṃ hoti. Atha satvaṃ saṃ nāma, yassa sato bhāvo, taṃ asaṃ nāma siyā. Na hi taṃ satvaṃ sabhāvaṃ satvato aññattā, tasmā sato bhāvo satvanti niddeso na yujjati. Na ca saṃ-sambandhena asaṃ saṃ nāma hoti, pageva saṃ-sambandhena. Asati ca saditiggahaṇaṃ viparītaggāhoti na gahaṇato saṃsiddhi. Sadisakappanāyañca māṇavakassa sīhabhāvo viya na asato saṃ-sabhāvatā. Yasmā pana idappaccayabhāvo yathāvuttaṃ satvaṃ, na asatvaṃ. Nāpi yassa taṃ satvaṃ, tadasaṃ, tasmā idappaccayabhāvo idappaccayasarūpaṃ sabhāvantarehi vinivattabhāvadassanatthaṃ imassāyanti visesetvā idappaccayatāti vuttanti na idappaccayatāya paṭiccasamuppādabhāvāsambhavo.

Hoặc là, cứ cho rằng trạng thái của duyên này (idappaccayabhāvo) là idappaccayatā. Và ở đây, bhāvo (trạng thái) là sự hiện hữu (satvaṃ) của nhân đối với quả vốn không thể tách rời. Thật vậy, từ idappaccaya (duyên này) được dùng phổ biến cho các pháp như sanh, v.v. Và sự hiện hữu của duyên này (idappaccayasatvaṃ) không khác với chính duyên này (idappaccayo). Nếu nó khác, nó sẽ không hiện hữu. Vì không có cái gì khác với cái đang hiện hữu mà lại hiện hữu cả. Lại nữa, nếu sự hiện hữu (satvaṃ) được gọi là hiện hữu (saṃ), thì cái đang hiện hữu (sato) mà nó là trạng thái (bhāvo) của, sẽ được gọi là không hiện hữu (asaṃ). Vì cái đó không phải là sự hiện hữu (satvaṃ) hay tự tánh (sabhāvaṃ) do nó khác với sự hiện hữu (satva). Do đó, định nghĩa “trạng thái của cái hiện hữu là sự hiện hữu” (sato bhāvo satvaṃ) là không hợp lý. Và cái không hiện hữu (asaṃ) không thể được gọi là hiện hữu (saṃ) do có liên hệ với cái hiện hữu (saṃ), huống chi là không có liên hệ. Và khi một cái gì đó không hiện hữu, việc nắm bắt nó là “hiện hữu” là một sự nắm bắt sai lầm. Do đó, sự thành tựu (của cái hiện hữu) không đến từ việc nắm bắt. Và trong trường hợp tưởng tượng về sự tương đồng, như trạng thái sư tử của chàng thanh niên, cái không hiện hữu không có bản chất của cái hiện hữu. Tuy nhiên, vì trạng thái của duyên này (idappaccayabhāvo) là sự hiện hữu (satvaṃ) như đã nói, chứ không phải là sự không hiện hữu (asatvaṃ); và cái mà sự hiện hữu đó thuộc về cũng không phải là không hiện hữu (asaṃ); do đó, để chỉ ra rằng trạng thái của duyên này (idappaccayabhāvo) chính là bản chất của duyên này (idappaccayasārūpaṃ), và là một trạng thái tách biệt khỏi các bản chất khác, nó được đặc tả là “của cái này” (imassa ayaṃ) và được gọi là idappaccayatā. Vì vậy, không có sự bất khả thi nào trong việc idappaccayatā trở thành paṭiccasamuppāda (duyên khởi).

Paṭicca samuppajjati etasmāti paṭiccasamuppādoti tassāpi hetuatthabhāvato jātiādipadānaṃ evameva hetubhāvavācakatāya hetupadhānatā yojetabbā hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti katvā[Pg.230]. Tathā hi ‘‘dasabalasamannāgato, bhikkhave, tathāgato catūhi vesārajjehi samannāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti, imasmiṃ sati idaṃ hoti yāva ‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’’ti (saṃ. ni. 2.21-22) anena sīhanādasuttena pakāsito evamattho. ‘‘Kiṃ vādī panāyasmato satthā kimakkhāyī’’ti puṭṭhena āyasmatā assajittherena –

“Nương vào đó mà đồng khởi lên”, vì vậy gọi là paṭiccasamuppāda (duyên khởi). Do nó cũng có ý nghĩa là nhân, nên đối với các từ như sanh, v.v., cũng nên được kết hợp với vai trò chính là nhân, vì chúng diễn tả trạng thái nhân, do đã được nói rằng: “Duyên khởi là nhân của các pháp phát sinh từ nhân”. Thật vậy, ý nghĩa này đã được làm sáng tỏ bởi kinh Sư Tử Hống này: “Này các Tỳ khưu, Như Lai, bậc thành tựu mười lực, thành tựu bốn vô sở úy, tự nhận địa vị tối thượng, rống tiếng rống sư tử trong các hội chúng, chuyển bánh xe Pháp cao thượng: ‘Khi cái này có, cái này có... cho đến ‘như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này’”. Và bởi Trưởng lão Assaji, khi được hỏi: “Thưa Tôn giả, bậc Đạo sư của ngài chủ trương điều gì, tuyên thuyết điều gì?” –

‘‘Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha;

Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti. (mahāva. 60;

apa. thera 1.1.286) –

– đã trả lời: “Những pháp nào phát sinh từ nhân, Như Lai đã thuyết giảng về nhân của chúng; và sự đoạn diệt của chúng, bậc Đại Sa-môn có chủ trương như vậy.”

Vutto. Tena viññāyati hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti. Sesamettha vattabbaṃ parato āvi bhavissati.

Do đó, có thể hiểu rằng: “Duyên khởi là nhân của các pháp phát sinh từ nhân”. Những điều còn lại cần nói ở đây sẽ được làm rõ ở phần sau.

574. Paṭiccāti taṃ taṃ kāraṇaṃ nissāya. Sammāti aviparītaṃ aniccato aniccassa uppādoti katvā. Niccato hi kāraṇato phalassa uppādo viparīto. Tenāha ‘‘titthiya…pe… nirapekkho’’ti. ‘‘Uppādo paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47; kathā. 214) evaṃ vuttasaṅkhatalakkhaṇato añño ‘‘paccayato khaṇato’’ti ettha vuttapaccayalakkhaṇo eko ākāro uppādoti tesaṃ adhippāyo. Yaṃ sandhāya te ‘‘jātiādīnaṃ hetavo jātiādayo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nibbattilakkhaṇavinimuttassa tādisassa kassaci abhāvato. Tenāha ‘‘taṃ na yujjatī’’tiādi. Gambhīranayāsambhavatoti gambhīrānaṃ nayānañca asambhavato. Saddabhedatoti saddavināsato saddāyogato. Suttaṃ natthi ‘‘paṭiccasamuppādaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādisuttapadehi (saṃ. ni. 2.1, 20) uppādamattassa appakāsitattā. Ayameva hi attho heṭṭhā dassito idānipi dassīyati. Taṃ uppādamattaṃ. Viharāmi tasmiṃ paṭhamābhisambuddhakāleti adhippāyo. Viharāmīti vā kālavipallāsena vuttaṃ, vihāsinti attho. Tatrāti tasmiṃ padesavihāre. Paccayākāradassanenāti yenākārena paccayadhammo paccayuppannassa paccayo hoti, so paccayākāro paccayabhāvo, tassa dassanena. Idha pana vedanānaṃ paccayabhāvo adhippeto. Tenāha [Pg.231] ‘‘micchādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādi. Vedanānaṃyeva hi paccayaṃ passantena vuttavihāro paṭiccasamuppādassa ekadesameva passato vihāroti katvā padesavihāro jāto, anantanayasamantapaṭṭhānamanasikāro paṭhamābhisambuddhavihāro. Tañhi nippadesato paccayākāradassananti eke. Padesavihārasuttavirodho āpajjati tassa vedanānaṃ paccayadhammamanasikāravibhāvanato.

574. Paṭicca có nghĩa là: do nương vào nhân duyên này hay nhân duyên kia. Sammā có nghĩa là: một cách không sai lệch, do tác ý rằng ‘sự sanh khởi của pháp vô thường là từ pháp vô thường.’ Thật vậy, sự sanh khởi của quả từ nhân thường hằng là sai lệch. Do đó, ngài đã nói: “Không liên quan đến ngoại đạo…v.v…” Chủ ý của các vị ấy là: ‘Sự sanh khởi được nhận biết’ (S.ii.26), một phương diện khác với đặc tính pháp hữu vi đã được nói đến như vậy, có đặc tính của duyên đã được nói ở đây là ‘do duyên, do sát-na,’ được gọi là sự sanh khởi. Dựa vào điều đó, các vị ấy nói rằng: “Các nhân của sanh v.v… chính là sanh v.v…” Điều đó chỉ là quan điểm của các vị ấy, vì không có bất cứ sự sanh khởi nào như vậy mà lại thoát khỏi đặc tính phát sanh. Do đó, ngài đã nói: “Điều đó không hợp lý” v.v… Gambhīranayāsambhavato có nghĩa là: do không thể có được các pháp nghĩa thâm sâu và các phương pháp. Saddabhedato có nghĩa là: do sự phá vỡ từ ngữ, do không phù hợp với từ ngữ. Không có kinh văn (hỗ trợ), vì trong các đoạn kinh như “Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng về lý duyên khởi cho các ông” (S.ii.1), chỉ riêng sự sanh khởi đã không được trình bày. Thật vậy, chính ý nghĩa này đã được trình bày ở dưới và bây giờ cũng đang được trình bày. Chỉ sự sanh khởi ấy. Chủ ý là: “Ta an trú” vào thời điểm mới giác ngộ. Hoặc viharāmi được nói với sự thay đổi về thời (thì), có nghĩa là vihāsiṃ (Ta đã an trú). Tatrā có nghĩa là: trong sự an trú từng phần đó. Paccayākāradassanena có nghĩa là: bằng cách thấy phương diện mà pháp duyên làm duyên cho pháp được duyên sanh; phương diện duyên đó, trạng thái làm duyên đó, bằng cách thấy điều đó. Tuy nhiên, ở đây, trạng thái làm duyên của các thọ được chủ ý. Do đó, ngài đã nói: “Cảm thọ cũng do tà kiến làm duyên” v.v… Thật vậy, sự an trú được nói đến bởi người chỉ thấy duyên của các thọ, là sự an trú của người chỉ thấy một phần của lý duyên khởi, do đó nó trở thành sự an trú từng phần. Sự tác ý đến Vô Tận Phương Pháp và Toàn Diện Duyên Hệ là sự an trú của lúc mới giác ngộ. Một số vị nói rằng: “Thật vậy, sự tác ý đó là sự thấy phương diện duyên một cách không có dư sót.” (Nếu vậy) sẽ xảy ra sự mâu thuẫn với kinh Padesavihāra, vì kinh đó làm rõ sự tác ý đến các pháp duyên của các thọ.

Loko samudeti etasmāti lokasamudayo, avijjādiko paccayagaṇo, na lokasamudayamattaṃ. Tenāha ‘‘anulomapaṭiccasamuppādo’’ti. Natthitāti sabbaso abhāvo, naranvayavināso ucchedoti attho. Natthitāsahacaraṇato pana ucchedadiṭṭhi natthitāti adhippetā. Paccayānuparamo paccayānaṃ avicchedo. Yathā hi atītahetupañcakasannissayena etarahiphalapañcakaṃ viya hetupañcakampi hoti, evaṃ etarahihetupañcakasannissayena āyatiṃphalapañcakampi bhavissati. Tenāha ‘‘paccayānuparame phalānuparamato’’ti.

Thế gian sanh khởi từ đây, do đó gọi là sự tập khởi của thế gian. (Điều này) ám chỉ nhóm các duyên bắt đầu bằng vô minh, chứ không phải chỉ là sự sanh khởi của thế gian. Do đó, ngài đã nói: “Lý duyên khởi thuận chiều.” Natthitā (sự không có) có nghĩa là sự không có hoàn toàn, sự hủy diệt không có kế thừa, sự đoạn diệt. Tuy nhiên, do đi cùng với natthitā, đoạn kiến được chủ ý là natthitā. Paccayānuparama là sự không gián đoạn của các duyên. Thật vậy, giống như do nương vào năm nhân quá khứ mà năm quả hiện tại và cả năm nhân (hiện tại) cũng sanh khởi, cũng vậy, do nương vào năm nhân hiện tại mà năm quả vị lai cũng sẽ sanh khởi. Do đó, ngài đã nói: “Do các duyên không gián đoạn nên các quả không gián đoạn.”

Taṃ gambhīrattaṃ uppādamatte natthi asabhāvadhammattā. Ekattanayādayo nayā sabhāvadhammesu labbhamānato uppādamatte kathañcipi na labbheyyunti āha ‘‘nayacatukkaṃ uppādamatte natthī’’ti.

Tính chất thâm sâu đó không có trong chỉ sự sanh khởi, vì nó không phải là một pháp có tự tánh. Vì các phương pháp như phương pháp đồng nhất v.v… được tìm thấy trong các pháp có tự tánh, nên chúng không thể được tìm thấy trong chỉ sự sanh khởi bằng bất cứ cách nào. Do đó, ngài đã nói: “Bốn phương pháp không có trong chỉ sự sanh khởi.”

575. Samāne kattarīti ekasmiṃyeva kattari uppajjanakiriyāya yo kattā, tasmiṃyeva paccayanakiriyāya ca kattubhūteti attho. Yathā ‘‘nhatvā bhuñjati, bhutvā sayatī’’ti. ‘‘Pubbakāle’’ti idañca tvāsaddantānaṃ padānaṃ yebhuyyena purimakālakiriyāya dīpanato vuttaṃ, na idha paṭiccasaddassa purimakālatthattā. Evañhi ‘‘cakkhuṃ paṭiccā’’ti nidassanavacanaṃ nidassitabbena saṃsandeyya. Atha vā kāmañcettha ubhinnaṃ kiriyānaṃ samakālatā uppajjanakiriyāya pubbe paccayanakiriyāya asambhavato, tathāpi phalakiriyāya hetukiriyā purimakālo viya voharituṃ yuttā. Evamettha hetuphalavavatthānaṃ supākaṭaṃ hotīti upacārasiddhaṃ purimakālaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘pubbakāle’’ti. Atthasiddhikaroti vākyatthapaṭiviññattikaro. Paṭiccasamuppādoti hi ettha vākyatthāvabodho idha atthasiddhīti adhippeto. Payujjamāno paṭiccasaddo uppādasaddena vuccamānassa [Pg.232] samānassa ‘‘kattu abhāvato’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60; kathā. 465) paccayanakiriyāya, uppajjanakiriyāya ca viññāṇameva kattāti samānakattukatā labbhati.

575. Samāne kattari có nghĩa là: khi có cùng một chủ từ, chủ từ của hành động sanh khởi cũng chính là chủ từ của hành động duyên vào. Ví như: “tắm rồi ăn, ăn rồi ngủ.” Và câu pubbakāle này được nói ra vì nó chỉ hành động ở thời quá khứ, chủ yếu đối với các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ tvā, (điều này) không được nói ở đây vì từ paṭicca không có nghĩa là thời quá khứ. Thật vậy, nếu như vậy, câu ví dụ “do duyên con mắt” sẽ tương ứng với điều được ví dụ. Hoặc là, mặc dù ở đây cả hai hành động có cùng thời điểm, vì hành động duyên vào không thể xảy ra trước hành động sanh khởi, tuy nhiên, hành động nhân so với hành động quả thì thích hợp để được gọi như là thời quá khứ. Như vậy, ở đây sự phân định nhân và quả trở nên rất rõ ràng. Do đó, lấy thời quá khứ được thành tựu do ẩn dụ, ngài đã nói pubbakāle. Atthasiddhikaro có nghĩa là: làm cho ý nghĩa của câu được hiểu rõ. Thật vậy, ở đây trong paṭiccasamuppādo, sự hiểu rõ ý nghĩa của câu được chủ ý là atthasiddhi. Cần phải thêm vào và kết hợp các từ: vì từ paṭicca khi được sử dụng không có cùng một chủ từ với từ uppāda. Thật vậy, ý nghĩa ở đây là như sau: trong các câu như “do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi” v.v…, chủ từ của hành động duyên vào và hành động sanh khởi chính là thức, do đó có được sự đồng chủ từ.

‘‘Paṭiccasamuppādo’’ti ettha pana uppādasaddassa bhāvasādhanatāya kiriyāva vuttāti samānakattulakkhaṇo saddappayogo na sambhavatīti. Tenāha ‘‘saddabhedaṃ gacchatī’’ti, apasaddappayogo hotīti attho. Na cettha parāvarayogo (pāṇinī 3.4.20) ‘‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu viya, nāpi lakkhaṇahetuādipayogo ‘‘sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate, ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’’tiādīsu viya. Nevettha saddabhedo. Na hi hatthatale āmalakaṃ viya sabbaññeyyaṃ paccakkhaṃ katvā ṭhitānaṃ mahesīnaṃ vacane akkharacintakānaṃ vippalāpo avasaraṃ labhati. Labhatu, vākyatthena saddasiddhito ‘‘nhatvā gamanaṃ, bhutvā sayana’’ntiādīsu viyāti. Evampi na ca kiñci atthaṃ sādheti. Yadipi paccekaṃ padattho labbhati, vākyattho pana na yujjati, tasmā dasadāḷimādivākyāni viya asambandhatthatāya niratthakaṃ hotīti adhippāyo.

Còn ở đây, trong câu ‘Paṭiccasamuppādo’, vì từ ‘uppāda’ là một bhāvasādhana (danh từ chỉ hành động), chỉ có hành động được nói đến, nên việc sử dụng từ ngữ có đặc tính cùng chủ thể (samānakattulakkhaṇo saddappayogo) là không thể có. Do đó, ngài nói ‘saddabhedaṃ gacchatī’ (phạm lỗi ngữ pháp), có nghĩa là trở thành một cách dùng từ sai (apasaddappayogo). Và ở đây không có sự kết hợp trước-sau (parāvarayogo) như trong các ví dụ ‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’ (ngọn núi chưa đến sông, con sông vượt qua ngọn núi), cũng không có việc sử dụng với ý nghĩa đặc điểm, nguyên nhân v.v... (lakkhaṇahetuādipayogo) như trong các ví dụ ‘sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti’ (thấy sư tử thì sợ hãi sinh khởi), ‘ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate’ (uống bơ sữa thì sức mạnh sinh ra), ‘‘dha’nti katvā daṇḍo patito’ (cây gậy rơi xuống tạo ra tiếng ‘dha’). Ở đây không hề có lỗi ngữ pháp. Vì rằng, trong lời dạy của các bậc Đại Sĩ, những vị đã đứng vững sau khi trực nhận toàn bộ những gì cần biết như quả amla trong lòng bàn tay, thì sự tranh luận của các nhà ngữ pháp học (akkharacintaka) không có cơ hội xen vào. Cứ cho là có cơ hội đi, (họ có thể nói rằng) do sự thành tựu của từ ngữ thông qua ý nghĩa của câu, (lỗi ngữ pháp không xảy ra) giống như trong các ví dụ ‘nhatvā gamanaṃ’ (tắm rồi đi), ‘bhutvā sayanaṃ’ (ăn rồi ngủ). Dù vậy, điều đó cũng không chứng minh được bất kỳ ý nghĩa nào. Mặc dù ý nghĩa của mỗi từ riêng lẻ có thể có được, nhưng ý nghĩa của cả câu lại không hợp lý. Do đó, chủ ý là: vì có ý nghĩa không liên kết, nó trở nên vô nghĩa, giống như các câu ‘mười quả lựu’ v.v...

Nāmapade vutte appayuttānipi ‘‘atthi, hoti, vijjatī’’ti evarūpāni kiriyāpadāni ānetvā sambandhitabbānīti ñāyaṃ sandhāyāha ‘‘hotisaddena saddhiṃ yojayissāmā’’ti. Imesūti yathāvuttesu desanāpaṭiññāpucchānigamanavasena vuttesu paṭiccasamuppādapadesu. Nidassanamattañcetaṃ, aññesupi ‘‘paṭiccasamuppādameva sādhukaṃ yoniso manasi kāroti. Yadidaṃ idappaccayatā paṭiccasamuppādo (dī. ni. 2.67; ma. ni. 2.337; sa. ni. 1.172; mahāva. 7). Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) evamādīsupi ekenapi saddhiṃ hoti-saddo sambandhaṃ na gacchati. Yogaṃ na gacchati tathā sambandhavasena avuttattā. ‘‘Na ca uppādo hotī’’ti idaṃ asabhāvadhammattā uppādassa nibbattilakkhaṇāyogaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā hi vināsassa vināso natthi, evaṃ uppādassa vināso viya uppādopi natthi. Yadi siyā, yena uppādena uppādo uppādavā, sopi uppādavāti [Pg.233] anavaṭṭhānameva āpajjeyyāti vuttovāyamattho. Tenāha ‘‘sace heyyā’’tiādi. Yadi evaṃ, kathaṃ samudayo hotīti? Nāyaṃ doso nibbattiyā anadhippetattā. Evaṃ dukkhakkhandhassa samudayo pātubhāvo sambhavatīti ayañhettha attho, idha pana paṭiccasamuppādo hotīti tassa atthibhāvacodanāti katvā hoti, jāyatīti nibbatticodanā katā siyāti adhippāyena vuttaṃ ‘‘na uppādo hotī’’ti.

Nhắm đến quy tắc rằng: ‘Khi một danh từ được nói đến, các động từ như ‘atthi, hoti, vijjati’ (có, là, hiện hữu), dù không được sử dụng, cũng nên được đem đến và kết hợp’, ngài nói: ‘chúng tôi sẽ kết hợp với từ hoti’. ‘Imesu’ (trong những điều này) có nghĩa là trong các thuật ngữ về duyên khởi đã được nói đến theo cách thuyết giảng, tuyên bố, câu hỏi và kết luận như đã trình bày. Và đây chỉ là một ví dụ; trong các trường hợp khác như ‘paṭiccasamuppādameva sādhukaṃ yoniso manasi kāroti. Yadidaṃ idappaccayatā paṭiccasamuppādo’ (hãy khéo tác ý như lý về chính duyên khởi. Cái gọi là ‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’ này), và ‘Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’ (Này Ānanda, duyên khởi này thật sâu sắc), từ ‘hoti’ cũng không kết hợp với bất kỳ từ nào trong số đó. Nó không kết hợp được vì nó không được nói theo cách kết hợp như vậy. Câu ‘Na ca uppādo hotī’ (Và sự sinh khởi không xảy ra) được nói nhắm đến sự không kết hợp với đặc tính sinh khởi (nibbattilakkhaṇa) của sự sinh khởi (uppāda), vì nó không phải là một pháp có tự tánh (asabhāvadhamma). Giống như sự hoại diệt không có sự hoại diệt, cũng vậy, sự sinh khởi cũng không có sự sinh khởi, giống như nó không có sự hoại diệt. Nếu có, thì sự sinh khởi đó lại có một sự sinh khởi khác, và sự sinh khởi kia lại có một sự sinh khởi khác nữa, như vậy sẽ rơi vào tình trạng vô tận (anavaṭṭhāna). Ý nghĩa này đã được nói đến. Do đó, ngài nói ‘sace heyyā’tiādi (nếu có...). Nếu vậy, làm thế nào có câu ‘samudayo hoti’ (sự tập khởi xảy ra)? Lỗi này không phát sinh, vì sự sinh khởi (nibbattiyā) không phải là điều được nhắm đến (trong câu đó). Ở đây, ý nghĩa là: ‘Như vậy, sự tập khởi, sự xuất hiện của khổ uẩn là có thể có’. Nhưng ở đây, trong câu ‘paṭiccasamuppādo hoti’, đó là sự chất vấn về sự hiện hữu của nó. Do đó, với chủ ý rằng sự chất vấn về sự sinh khởi (nibbatticodanā) đã được thực hiện bằng các từ ‘hoti, jāyati’, nên câu ‘na uppādo hotī’ đã được nói ra.

576. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayā idappaccayā, avijjādayo, tesaṃ bhāvo idappaccayatā. Ko pana so bhāvoti āha ‘‘bhāvo ca nāmā’’tiādi. Tassattho – yenākārena avijjādayo saṅkhārādipātubhāvahetū honti, tasmiṃ avijjādīnaṃ pavattiākāravisese vikāre paṭiccasamuppādoti ayaṃ samaññāti. Tesaṃ vādīnaṃ taṃ maññanaṃ. Hetuvacanatoti hetubhāvavacanato.

576. Các duyên của những pháp này như hành v.v... là ‘idappaccayā’ (các duyên này), tức là vô minh v.v... Trạng thái của chúng là ‘idappaccayatā’ (tính duyên này). Nhưng trạng thái đó là gì? Ngài nói ‘bhāvo ca nāmā’tiādi (trạng thái, được gọi là...). Ý nghĩa của nó là: Tên gọi ‘paṭiccasamuppāda’ này được dùng để chỉ sự biến đổi đặc biệt trong cách thức vận hành của vô minh v.v..., theo cách thức mà vô minh v.v... trở thành nguyên nhân cho sự xuất hiện của hành v.v... Đó là quan điểm của những người theo thuyết đó. ‘Hetuvacanato’ có nghĩa là do cách nói về trạng thái nguyên nhân.

577. Etthāti paṭiccasamuppādapade. Samuppādapadhānavacanaviññeyyo sasattiko hetu paṭiccasamuppādoti aviparītaṃ atthaṃ ajānantānaṃ aññattha samuppādasaddassa bhāvasādhanassa dassanato tathā idhāpi byañjanacchāyāya uppādoyevāyaṃ vutto, na hetūti yā saññā uppajjati, sā imassa paṭiccasamuppādapadassa evaṃ idāni vuccamānākārena atthaṃ gahetvā vūpasametabbā vinodetabbā.

577. ‘Ettha’ nghĩa là trong thuật ngữ ‘paṭiccasamuppāda’. Đối với những người không biết ý nghĩa chân chính rằng ‘paṭiccasamuppāda’ là nguyên nhân có năng lực, được hiểu qua từ chính là ‘samuppāda’, thì do thấy từ ‘samuppāda’ là một bhāvasādhana (danh từ chỉ hành động) ở nơi khác, nên ở đây cũng vậy, do ảnh hưởng của âm tự (byañjanacchāyā), một tưởng (saññā) khởi lên rằng: ‘Đây chỉ là sự sinh khởi được nói đến, chứ không phải nguyên nhân’. Tưởng đó cần phải được làm cho lắng dịu, cần phải được loại bỏ bằng cách nắm bắt ý nghĩa của thuật ngữ ‘paṭiccasamuppāda’ này theo cách thức sẽ được trình bày ngay bây giờ.

Dvedhāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – yasmā attano paccayavasena pavatto paccayuppannadhammasamūho paccetabbato paṭicco ca so saha uppajjanato samuppādo ca, paṭicca vā kāraṇasāmaggiṃ apaccakkhāya saha uppajjanato evāti ca evaṃ dvedhā ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti idaṃ vacanaṃ icchitabbaṃ, tasmā tassa paccayadhammopi phalūpacārena paṭiccasamuppādo icceva vuttoti.

Đây là ý nghĩa tóm tắt của câu kệ ‘Dvedhā’ (theo hai cách): Bởi vì tập hợp các pháp do duyên sinh (paccayuppannadhammasamūho) vận hành theo duyên của chính nó, nên nó được gọi là ‘paṭicca’ do cần phải được tiếp cận (paccetabbato), và nó được gọi là ‘samuppāda’ do cùng nhau sinh khởi (saha uppajjanato); hoặc, nó (được gọi là paṭiccasamuppāda) do duyên vào sự hội đủ của các nguyên nhân (kāraṇasāmaggiṃ), không từ bỏ chúng, mà cùng nhau sinh khởi. Như vậy, từ ‘paṭiccasamuppāda’ này nên được hiểu theo hai cách. Do đó, pháp làm duyên (paccayadhamma) của tập hợp các pháp do duyên sinh đó cũng được gọi là ‘paṭiccasamuppāda’ bằng cách dùng ẩn dụ về kết quả (phalūpacārena).

Paccayatāyāti paccayasamūhato. Pavattoti nibbatto. Dhammasamūhoti paccayuppannadhammapuñjo. Patīyamānoti ñāṇagatiyā abhimukhaṃ upeyamāno, abhisamiyamānoti attho. Hitāya sukhāya cāti lokuttarahitāya, lokuttarasukhāya ca. Saha uppajjati ekekassa kadācipi [Pg.234] uppattiyā abhāvato. Sammā uppajjati ahetuto, visamahetuto ca anuppajjanato. Saha uppajjatīti ekajjhaṃ uppajjati antamaso aṭṭhannaṃ dhammānaṃ uppajjanato. Na paccakkhāyāti apaṭikkhipitvā, attano paccayabhūtadhammasamudāyena kenaci na vināti attho. Tassāti yvāyaṃ ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti vutto paccayuppannadhammasamūho, tassa ayaṃ avijjādiko hetusamūho. ‘‘Tappaccayattā’’ti etena paṭiccasamuppādapaccaye paṭicca samuppādasamaññāti dasseti. Tenāha ‘‘yathā loke’’tiādi. Yathā hi loke ‘‘pittaṃ mathitaṃ, sūrā dadhi, tipusaṃ jaro, semho guḷo, āyu ghata’’nti ca paccayo phalavohārena vuccati, evaṃ phalūpacārena paṭiccasamuppādo vuttoti veditabbo.

Paccayatāyāti (do duyên tánh) là do paccayasamūhato (do nhóm duyên). Pavattoti (được gọi là hiện hành) là nibbatto (đã sanh khởi). Dhammasamūhoti (nhóm pháp) là paccayuppannadhammapuñjo (khối các pháp do duyên sanh). Patīyamānoti (được biết đến) có nghĩa là ñāṇagatiyā abhimukhaṃ upeyamāno (được tiếp cận đối diện bằng sự đi của trí tuệ), abhisamiyamāno (được chứng ngộ). Hitāya sukhāya cāti (vì lợi ích và vì an lạc) là lokuttarahitāya (vì lợi ích siêu thế), lokuttarasukhāya ca (và vì an lạc siêu thế). Saha uppajjati (đồng sanh) là do ekekassa kadācipi uppattiyā abhāvato (do không có sự sanh khởi riêng lẻ của từng cái một vào bất cứ lúc nào). Sammā uppajjati (sanh khởi một cách chân chánh) là do ahetuto, visamahetuto ca anuppajjanato (do không sanh khởi từ vô nhân và từ nhân không tương xứng). Saha uppajjatīti (đồng sanh có nghĩa là) ekajjhaṃ uppajjati (sanh khởi cùng một lúc) antamaso aṭṭhannaṃ dhammānaṃ uppajjanato (do sự sanh khởi của ít nhất là tám pháp). Na paccakkhāyāti (không từ bỏ) có nghĩa là apaṭikkhipitvā (không bác bỏ), na vinā kenaci attano paccayabhūtadhammasamudāyena (không tách rời khỏi bất cứ nhóm pháp nào là duyên của nó). Tassāti (về điều ấy): yvāyaṃ paccayuppannadhammasamūho (nhóm pháp do duyên sanh này) vutto (được gọi là) ‘paṭiccasamuppādo’ti (Duyên khởi), tassa (của nhóm pháp do duyên sanh ấy) ayaṃ avijjādiko hetusamūho (là nhóm nhân này, bắt đầu bằng vô minh). Etena (bằng câu) ‘Tappaccayattā’ti (do duyên tánh ấy), ngài dasseti (chỉ ra) paṭiccasamuppādasamaññā (danh xưng Duyên khởi) paṭiccasamuppādapaccaye (trong duyên của Duyên khởi). Tena (do đó) ngài āha (nói) ‘yathā loke’tiādi (như trong thế gian, v.v...). Yathā hi loke (như trong thế gian), paccayo (duyên) vuccati (được gọi) phalavohārena (bằng tên của quả), như là ‘pittaṃ mathitaṃ (mật là sữa đã khuấy), sūrā dadhi (rượu là sữa đông), jaro tipusaṃ (sốt là dưa chuột), semho guḷo (đàm là đường mật), āyu ghata’nti ca (và mạng sống là bơ), evaṃ (cũng vậy) paṭiccasamuppādo (Duyên khởi) vutto (được nói đến) phalūpacārena (bằng cách dùng ẩn dụ về quả), iti veditabbo (nên được hiểu như vậy).

578. Paṭicca-sadde paṭi-saddo abhimukhattho, icca-saddo gammatthoti dassento āha ‘‘paṭimukhamito’’ti. Kassa pana paṭimukhaṃ, kena vā ito, ko vā itoti codanattaye pacchimaṃ vissajjento ‘‘hetusamūho’’ti āha. Tasmiñhi vissaṭṭhe hetusamūho nāma paccayasāmaggīti tattha aññamaññassa paṭimukhaṃ, aññamaññeneva ca itoti vissaṭṭhovāyamattho hotīti. Sahiteti samudite avinibbhutte. Soti hetusamūho. Samuppādo iti vuttoti yojanā.

578. Trong từ paṭicca, khi chỉ ra rằng từ paṭi có nghĩa là đối diện, từ icca có nghĩa là được đi đến, ngài đã nói ‘paṭimukhamito’ (đối diện và được đi đến). Trong ba câu chất vấn: ‘Kassa pana paṭimukhaṃ (Đối diện với cái gì)?’, ‘kena vā ito (Được đi đến bởi cái gì)?’, ‘ko vā ito (Đi đến cái gì)?’, khi giải đáp câu cuối cùng, ngài đã nói ‘hetusamūho’ (nhóm nhân). Vì khi câu ấy được giải đáp, rằng ‘nhóm nhân chính là sự hòa hợp của các duyên’, thì ý nghĩa này cũng đã được giải đáp rồi, rằng ở đó chúng ‘aññamaññassa paṭimukhaṃ (đối diện với nhau)’ và ‘aññamaññeneva ca ito (được đi đến bởi chính nhau)’. Sahiteti (sahita có nghĩa là) samudite (đã tụ hội), avinibbhutte (không thể phân chia). Soti (So ấy là) hetusamūho (nhóm nhân). Nên liên kết là: ‘được gọi là samuppādo’.

Pātubhāvāyāti uppādāya. Kāmaṃ pāḷiyaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 2.1; udā. 1; mahāva. 1; netti. 24; vibha. 225) avijjāva paccayabhāvena vuttā, tathāpi na avijjā ekāva paccayo hoti, atha kho sahajātadhammavatthuārammaṇādayo, yonisomanasikārādayo, taṇhupādānādayo ca dhammā yathārahaṃ saṅkhāruppādane avijjāya sahakārīkāraṇaṃ hontiyeva. Evaṃ saṅkhārādayopi viññāṇādīnanti āha ‘‘avijjādiekekahetusīsena niddiṭṭho hetusamūho’’ti. Sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhenāti taṃsamūhapariyāpannānaṃ hetudhammānaṃ sādhāraṇassa phalassa nibbattakabhāvena. Avekallaṭṭhenāti anūnabhāvena. Tasmiñhi hetusamūhe ekaccāsādhāraṇañcetaṃ phalaṃ, ekacceheva ca nibbattetabbaṃ siyā, sabbesaṃ tesaṃ paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhā natthīti paṭimukhagamanābhāvato paṭiccattho na paripūreyyāti. Sāmaggiaṅgānanti paccayasāmaggiyā aṅgabhūtānaṃ, samūhīnanti attho[Pg.235]. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Phaladhammānaṃ sahitatā nāma visuṃ abhāvo, na hetudhammānaṃ viya aññamaññāpekkhāti āha ‘‘aññamaññaṃ avinibbhogavuttidhamme’’ti avinibbhogaggahaṇañcettha rūpadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ. Aññathā sampayuttadhammeti vucceyya.

Pātubhāvāyāti (vì sự xuất hiện) là uppādāya (vì sự sanh khởi). Mặc dù trong Pāli, câu ‘do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi’ chỉ nói vô minh là duyên, tuy nhiên, không phải chỉ một mình vô minh là duyên, mà thật ra các pháp như đồng sanh, vật, cảnh, v.v..., như lý tác ý, v.v..., và ái, thủ, v.v... tùy theo trường hợp, chắc chắn là những nhân trợ giúp cho vô minh trong việc làm sanh khởi các hành. Tương tự, các hành v.v... (là duyên) cho thức v.v..., do đó ngài nói ‘nhóm nhân được chỉ định với mỗi nhân đứng đầu là vô minh v.v...’. Sādhāraṇaphalanipphādakaṭṭhenāti (do có đặc tính tạo ra quả chung) là bằng cách làm sanh khởi quả chung của các pháp nhân thuộc nhóm ấy. Avekallaṭṭhenāti (do có đặc tính không thiếu sót) là bằng cách không khiếm khuyết. Vì trong nhóm nhân ấy, nếu quả này không chung cho một số (nhân), và chỉ được tạo ra bởi một số (nhân) thôi, thì sẽ không có sự tương quan lẫn nhau giữa tất cả các pháp duyên ấy, và do không có sự đi đến đối diện nhau, ý nghĩa của paṭicca sẽ không được trọn vẹn. Sāmaggiaṅgānanti (các thành phần của sự hòa hợp) có nghĩa là của các thành phần, của các nhóm thuộc sự hòa hợp các duyên. Và sở hữu cách này dùng trong nghĩa phân định. Sự đồng sanh của các pháp quả có nghĩa là không có (sự sanh khởi) riêng rẽ, không phải là sự tương quan lẫn nhau như của các pháp nhân, do đó ngài nói ‘các pháp có sự vận hành không thể tách rời nhau’. Và ở đây, việc dùng từ ‘không thể tách rời’ là để bao gồm cả các sắc pháp. Nếu không, ngài đã nói là ‘các pháp tương ưng’.

579. Paccayatāti ayaṃ avijjādiko paccayasamūho. Aññoññanti aññamaññaṃ. Paṭiccāti nissāya sahakārīkāraṇaṃ laddhā. Samanti avisamaṃ avekallena. Sahāti ekajjhaṃ. Dhammeti attano paccayuppannadhamme. Yasmā uppādeti, tatopi tasmāpi. Evaṃ paṭiccasamuppādoti muninā bhagavatā bhāsitāti yojanā. Na apaṭicca paṭiccevāti avadhāraṇatthaṃ dassento gāthāyaṃ eva-kāro luttaniddiṭṭhoti dasseti.

579. Paccayatāti (do duyên tánh): nhóm duyên này, bắt đầu bằng vô minh. Aññoññanti (lẫn nhau) là aññamaññaṃ (lẫn nhau). Paṭiccāti (duyên vào) là nissāya (nương tựa), laddhā sahakārīkāraṇaṃ (có được nhân trợ giúp). Samanti (đồng đều) là avisamaṃ (không bất bình đẳng), avekallena (không thiếu sót). Sahāti (cùng nhau) là ekajjhaṃ (cùng một lúc). Dhammeti (các pháp) là attano paccayuppannadhamme (các pháp do duyên sanh của chính nó). Yasmā uppādeti (vì nó làm sanh khởi), tatopi tasmāpi (do đó và cũng do đó). Nên liên kết là: ‘Evaṃ paṭiccasamuppādoti (như vậy, Duyên khởi) muninā bhagavatā bhāsitā (đã được Đức Thế Tôn, bậc Mâu-ni, thuyết giảng)’. Khi chỉ ra ý nghĩa nhấn mạnh ‘na apaṭicca paṭicceva (không phải không duyên vào, mà chính là duyên vào)’, ngài chỉ ra rằng trong kệ, từ eva đã được tỉnh lược.

Ekekadesanti phalasamudāyassa ekadesekadesaṃ, bhāgasoti attho. Pubbāparabhāvenāti paṭipāṭiyā. Sabbametaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthānusāravohārakusalenāti paramatthadhammānugatavohāranipuṇena.

Ekekadesanti (từng phần một) có nghĩa là ekadesekadesaṃ (từng phần, từng phần) phalasamudāyassa (của nhóm quả), bhāgaso (theo từng phần). Pubbāparabhāvenāti (theo thứ tự trước sau) là paṭipāṭiyā (theo tuần tự). Sabbametaṃ (tất cả điều này) vuttaṃ (được nói) sandhāya (liên quan đến) rūpārūpakalāpuppādanaṃ (sự sanh khởi của các tổng hợp sắc và danh). Atthānusāravohārakusalenāti (bởi bậc thiện xảo trong cách dùng từ theo đúng nghĩa) là paramatthadhammānugatavohāranipuṇena (bởi bậc thông thạo trong cách dùng từ theo đúng các pháp chân đế).

580. Purimena padenāti yojanā. Sassatādīnanti sassatabhāvādīnaṃ, sassatavādādīnaṃ vā. Sassatasahacaritā hi vādāpi sassatādayoti vuccanti yathā ‘‘dukkhadesanā dukkha’’nti. Ucchedādīti etthāpi eseva nayo. Vighāto vināso, pahānanti attho. Ñāyoti antadvayavirahitā majjhimā paṭipatti.

580. Nên liên kết với từ trước. Sassatādīnanti (thường kiến v.v...) là sassatabhāvādīnaṃ (của thường tánh v.v...), vā (hoặc) sassatavādādīnaṃ (của thường kiến luận v.v...). Vì các tà kiến đi cùng với thường kiến cũng được gọi là thường kiến v.v..., như ‘bài thuyết giảng về khổ được gọi là khổ’. Ở đây, đối với đoạn kiến v.v..., cũng theo phương pháp tương tự. Vighāto (sự phá hoại) có nghĩa là vināso (sự hủy diệt), pahānaṃ (sự từ bỏ). Ñāyoti (pháp lý) là majjhimā paṭipatti (trung đạo), antadvayavirahitā (thoát ly hai cực đoan).

Pavattidhammānanti pavattibhūtānaṃ dhammānaṃ, kilesavaṭṭādīnanti attho. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādinayappavatto (dī. ni. 1.31) sassatavādo. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavatto (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227; saṃ. ni. 3.212) ahetuvādo. Pakati aṇukālādivasena loko pavattatīti evaṃ pavatto visamahetuvādo. Issarapurisapajāpativādā vasavattivādā. Ahetuvādaggahaṇeneva cettha sabhāvaniyati yadicchāvādānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘cakkhu eva cakkhussa kāraṇa’’nti evamādiko visamahetuvādo. Issarādivādo ahetuvādantogadho. Sabhāveneva dhammā pavattantīti vādo ‘‘vasavattivādo’’ti vadanti. Kiṃ [Pg.236] hi paccayasāmaggiyā payojananti adhippāyo. Samuppādapadena paridīpito hotīti yojanā. Paridīpanassa pana aviparītakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paccayasāmaggiyaṃ dhammānaṃ uppattito’’ti vuttaṃ. Vihatāti abbhāhatā. ‘‘Purimapurimapaccayavasenā’’ti iminā avicchedavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhinivattakaṃ hetuphalapabandhaṃ dasseti. Tenāha ‘‘kuto ucchedo’’ti. Ucchedābhāvakathaneneva cettha ucchedavādassāpi abhāvaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ.

Pavattidhammānanti có nghĩa là của các pháp đã trở thành pháp hữu vi, của các vòng luân hồi phiền não, v.v... Thường kiến là (thuyết) được tiến hành theo phương thức như: ‘Tự ngã và thế gian là thường hằng’. Vô nhân kiến là (thuyết) được tiến hành theo phương thức như: ‘Không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sanh’. Tà nhân kiến là (thuyết) được tiến hành như vầy: ‘Thế gian vận hành do bởi bản tánh, nguyên tử, thời gian, v.v...’ Các thuyết về Thượng Đế, về đấng Sáng Tạo, về đấng Hóa Sanh là các thuyết tự tại. Và ở đây, nên được hiểu rằng sự bao gồm cả các thuyết tự tánh, định mệnh, và ngẫu nhiên cũng (được thực hiện) chính do sự nắm giữ vô nhân kiến. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘(Thuyết) như vầy: “Con mắt chính là nhân của con mắt” là tà nhân kiến. Thuyết về Thượng Đế, v.v... được bao gồm trong vô nhân kiến. Thuyết cho rằng: “Các pháp vận hành chính do tự tánh” là “thuyết tự tại”.’ Thật vậy, chủ ý là: ‘Có lợi ích gì do sự hợp thành của các duyên?’ Cú pháp là: ‘(Nó) được làm sáng tỏ bởi từ samuppāda’. Tuy nhiên, để chỉ ra nguyên nhân không sai lạc của sự làm sáng tỏ, câu: ‘do sự sanh khởi của các pháp trong sự hợp thành của các duyên’ đã được nói đến. Vihatā là abbhāhatā (bị phá hủy). Với câu ‘do bởi các duyên trước trước’, ngài chỉ ra sự tương tục của nhân và quả, vốn đang diễn tiến theo cách không gián đoạn và có tác dụng ngăn ngừa đoạn kiến. Do đó, ngài nói: ‘Làm sao có đoạn diệt?’ Và ở đây, nên được hiểu rằng chính bằng cách nói về sự không có đoạn diệt, ngài cũng chỉ ra sự không có của đoạn kiến.

Tassā tassā paccayasāmaggiyāti tasmiṃ tasmiṃ hetupaccayasamavāye. Santatiṃ avicchinditvāti hetuphalapabandhasaṅkhātassa santānassa avicchindanena. Tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ sambhavato uppajjanato sassatucchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupaggamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppatti idha majjhimapaṭipadāti adhippetā. Kammavaṭṭassa, vipākavaṭṭassa ca bhinnasabhāvattā, bhinnakālattā ca so karoti so paṭisaṃvedetīti vādappahānaṃ. Kusalākusalakkhandhappavattiyañhi kārakavohāro, vipākakkhandhapavattiyaṃ vedakavohāroti. Yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tattheva tassa phalassa nibbattanato añño karoti añño paṭisaṃvedetīti vādappahānaṃ. Na hi katassa vināso, akatassa vā abbhāgamo atthi. ‘‘Itthī, purisā’’ti vohārena janapadanirutti. Tattha yasmā paṇḍitāpi loke ‘‘pañcakkhandhe ānetu, nāmarūpaṃ āgacchatū’’ti avatvā itthī, purisotveva voharanti, tasmā ‘‘itthī evāyaṃ, puriso evāyanti apariññātavatthukānaṃ hoti abhiniveso. Viddasuno pana paṭiccasamuppādaṃ jānantassa tathā tathā pavattamāne dhamme upādāya paññattimattato tattha paramatthato na abhinivesoti āha ‘‘janapadaniruttiyā anabhiniveso’’ti. Samaññāyāti lokasamaññāya. Anatidhāvananti anatikkamanaṃ. ‘‘Satto’’ti hi vutte ‘‘ko ettha satto, kiṃ rūpaṃ, udāhu vedanādayo’’ti vibhāgaṃ akatvā lokasamaññāvaseneva lokiyehi viya lokiyo attho samaññaṃ avilaṅghantena voharitabbo.

‘Tassā tassā paccayasāmaggiyā’ là trong sự hòa hợp của các nhân và duyên này hay kia. ‘Santatiṃ avicchinditvā’ là do sự không gián đoạn của dòng tương tục được gọi là sự tương tục của nhân và quả. Do sự hiện hữu, do sự sanh khởi của các pháp do duyên sanh này hay kia, không đi đến hai cực đoan được gọi là thường kiến và đoạn kiến, sự sanh khởi của quả tương ứng do các duyên riêng của chúng, ở đây được chủ trương là trung đạo. Do nghiệp luân và quả luân có tự tánh khác nhau và có thời điểm khác nhau, nên (có) sự từ bỏ thuyết cho rằng: ‘Người ấy làm, người ấy thọ hưởng’. Thật vậy, trong sự diễn tiến của các uẩn thiện và bất thiện, có sự gọi tên là ‘người làm;’ trong sự diễn tiến của các uẩn quả, có sự gọi tên là ‘người thọ hưởng’. Bởi vì nghiệp được tạo ra trong dòng tương tục nào, quả của nó được tạo ra ngay trong dòng tương tục ấy, nên (có) sự từ bỏ thuyết cho rằng: ‘Người khác làm, người khác thọ hưởng’. Thật vậy, không có sự hủy hoại của (nghiệp) đã làm, hay sự xuất hiện của (quả) không làm. Cách nói của địa phương là cách dùng từ ‘người nữ, người nam’. Trong đó, bởi vì ngay cả các bậc hiền trí ở đời cũng không nói: ‘Hãy mang năm uẩn đến, danh sắc hãy đến,’ mà chỉ dùng từ ‘người nữ, người nam,’ do đó, đối với những người chưa liễu tri đối tượng, có sự chấp thủ rằng: ‘Đây thực sự là người nữ, đây thực sự là người nam’. Tuy nhiên, đối với bậc trí giả biết lý duyên khởi, do nương vào các pháp đang diễn tiến như thế này hay thế kia, chỉ có sự chế định, nên không có sự chấp thủ về phương diện chân đế. Do đó, ngài nói: ‘không chấp thủ vào cách nói của địa phương’. ‘Samaññāya’ là do danh xưng của thế gian. ‘Anatidhāvananti’ là sự không vượt qua. Thật vậy, khi nói ‘chúng sanh,’ không phân tích rằng: ‘Ở đây, chúng sanh là gì? Là sắc chăng, hay là thọ, v.v...?’, mà ý nghĩa thế gian nên được nói đến bởi người thế gian, không vượt qua danh xưng, giống như (cách nói) của người đời chỉ do năng lực của danh xưng thế gian.

Aparo nayo – paccetumarahatīti paṭicco. Yo hi naṃ pacceti abhisameti, tassa accantameva dukkhavūpasamāya saṃvattati. Sammā, saha ca uppādetīti samuppādo. Paccayadhammo hi attano phalaṃ uppādento sampuṇṇameva [Pg.237] uppādeti, na vikalaṃ. Ye ca dhamme uppādeti, te sabbe saheva uppādeti, na ekekaṃ. Iti paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. Atha vā paṭicca paṭimukhaṃ itvā kāraṇasāmaggiṃ appaṭikkhipitvā sahite uppādetīti paṭiccasamuppādo. Paṭimukhagamanañca paccayassa kāraṇasāmaggiyā aṅgabhāvena phalassa uppādanameva. Appaṭikkhipitvāti ca na vinā tāya kāraṇasāmaggiyā, aṅgabhāvaṃ agantvā sayameva na uppādetīti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā, ‘‘sahite’’ti iminā paccayuppannadhammabahutā. Ubhayenāpi ‘‘ekaṃ na ekato’’tiādinā (visuddhi. 2.617) parato vuccamāno sāsananayo dīpito hoti.

Một phương pháp khác: Paṭicca là vì nó xứng đáng để được nhận biết. Thật vậy, người nào nhận biết, thấu triệt nó, đối với người ấy, (nó) chắc chắn đưa đến sự chấm dứt khổ đau. Samuppāda là vì nó làm sanh khởi một cách đúng đắn và cùng nhau. Thật vậy, pháp làm duyên, khi làm sanh khởi quả của mình, nó làm sanh khởi một cách trọn vẹn, không thiếu sót. Và những pháp nào nó làm sanh khởi, tất cả những pháp ấy nó làm sanh khởi cùng nhau, không phải từng cái một. Do đó, nó vừa là paṭicca (được nhận biết) vừa là samuppāda (làm sanh khởi), nên là paṭiccasamuppādo. Hoặc là, paṭiccasamuppādo là vì, sau khi đã đến đối diện (paṭicca), không loại bỏ sự hợp thành của các nguyên nhân, nó làm sanh khởi các (pháp) đồng sanh. Và sự đi đến đối diện chính là sự làm sanh khởi quả của duyên với tư cách là một thành phần của sự hợp thành các nguyên nhân. Và appaṭikkhipitvā có nghĩa là: không có sự hợp thành các nguyên nhân ấy, không trở thành một thành phần, tự nó không làm sanh khởi. Bởi điều này, tính đa dạng của nguyên nhân được chỉ ra; bởi câu ‘sahite’ này, tính đa dạng của các pháp do duyên sanh (được chỉ ra). Bởi cả hai, phương pháp của giáo pháp sẽ được nói đến sau này, bắt đầu bằng: ‘Một (quả) không (sanh) từ một (nhân),’ được làm sáng tỏ.

Atha vā paṭicca paccetabbaṃ paccayaṃ paṭigantvā na vinā tena sambandhassa uppādo paṭiccasamuppādo (udā. aṭṭha. 1). Paṭiccasamuppādoti cettha samuppādappadhānavacanaviññeyyo sasattiko hetūti veditabbo. Tattha ‘‘paṭiccā’’ti vutte kiṃ paṭiccāti vattabbanti āha ‘‘paccetabba’’nti. So ca paccayadhammoti katvā vuttaṃ ‘‘paccaya’’nti. Idāni paṭiccasaddassa atthamāha ‘‘paṭigantvā’’ti. Kāraṇassa sabhāvena tappaṭilābhagatiyā patvā. Kathaṃ na vinā tena? Sati eva tasmiṃ, tassa ca phalassa uppādato eva, na aññathā. Asati, nirodhato cāti ayaṃ paccayaṭṭhiti paṭiccasaddassa attho. Tenāyaṃ paṭiccasaddo yathā ‘‘imasmiṃ sati imassuppādo’’ti ete saddā bhummanissakkavacanajotanīyena idaṃ-saddavacanīyassa hetumato hetuāyattabhāvena bhāvuppāduttarakiriyāpekkhena yāyassa tadāyattatā, tāya samatthatāya hetuṃ vadanti, evaṃ gantvā-saddantaravacanīyena taṃviññeyyasseva paccayanakiriyākattuhetumato hetupaccayanena hetuāyattabhāvena samuppāduttarakiriyāpekkhena yāyassa tadāyattatā, tāya samatthatāya hetumāha. Evañca katvā ‘‘avijjā paṭicca, saṅkhārā paṭiccasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.46) saṅkhārapiṭake vuttaṃ. Samatthatā cettha nidānādibhāvo. So ca tadavinābhāviphalaṃ pati satvameva. Sambandhassāti ca saṃyojanānurūpatāvasena jātiādinā sambandhassa jarāmaraṇādipaccayuppannassa. Uppādoti uppajjanaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ paṭiccasaddappayogo, nanu samānakattukānaṃ pubbakāle īdiso saddappayogoti? ‘‘Bhutvā gacchati, kasitvā vapatī’’tiādīsu saccametaṃ, taṃ pana yebhuyyavasena daṭṭhabbaṃ [Pg.238] samānāparakāle, asamānakattuke ca dassanato. Samānakāle tāva –

Hoặc là, do duyên đến, đạt được cái cần phải đến là duyên, sự sanh khởi của quả có liên quan không thể tách rời với duyên ấy, gọi là sự sanh khởi do duyên. Và ở đây, trong từ paṭiccasamuppādo, nên hiểu rằng nhân cùng với năng lực của nó được biết đến qua từ ngữ mà samuppāda là chính. Ở đây, khi nói ‘paṭicca,’ vì nên hỏi ‘do duyên với cái gì?’ nên ngài nói ‘paccetabbaṃ’ (cái cần phải đến). Và vì đó là pháp làm duyên, nên được nói là ‘paccayaṃ’ (duyên). Bây giờ, ngài nói ý nghĩa của từ paṭicca là ‘paṭigantvā’ (do đã đến). (Nghĩa là) do đã đạt đến, bằng cách đạt được nhân ấy, với sự hiện hữu của nguyên nhân. Thế nào là không thể tách rời với cái ấy? (Là vì) chỉ khi nhân ấy có mặt, quả của nó mới sanh khởi, không thể khác được. Khi nhân ấy không có mặt, (quả) cũng diệt. Đây là sự xác lập của duyên, là ý nghĩa của từ paṭicca. Do đó, từ paṭicca này, cũng giống như các từ ‘imasmiṃ sati imassuppādo’ (khi cái này có, cái này sanh khởi) nói lên nhân bằng năng lực mà nhờ đó quả phụ thuộc vào nhân, tức là sự phụ thuộc vào nhân của pháp có nhân được biểu thị bằng từ idaṃ, được làm rõ bằng các từ ở vị trí cách và xuất xứ cách, và tùy thuộc vào hành động sau là sự hiện hữu và sự sanh khởi; cũng vậy, (từ paṭicca) nói lên nhân bằng năng lực mà nhờ đó quả phụ thuộc vào nhân, tức là sự phụ thuộc vào nhân của pháp có nhân, là tác nhân của hành động duyên đến, được biểu thị và chỉ có thể được biết đến qua một từ khác là gantvā, và tùy thuộc vào hành động sau là sự đồng sanh khởi. Và làm như vậy, trong Tạng Luận đã nói: ‘Vô minh là duyên (paṭicca), các hành là pháp sanh khởi do duyên (paṭiccasamuppannā),’ v.v... Và ở đây, năng lực chính là trạng thái làm nhân gốc, v.v... Và đó chính là sự hiện hữu đối với quả không thể sanh khởi nếu thiếu nhân ấy. Và (từ) ‘sambandhassa’ (của cái có liên quan) có nghĩa là của pháp được sanh khởi do duyên như già, chết, v.v... có liên quan với sanh, v.v... theo cách tương ứng với sự kết hợp. ‘Uppādo’ (sự sanh khởi) là sự phát sanh. Nếu vậy, tại sao lại dùng từ paṭicca? Chẳng phải cách dùng từ như vậy chỉ áp dụng cho các động từ có cùng chủ từ trong thời quá khứ sao? Điều này đúng trong các trường hợp như ‘bhutvā gacchati’ (ăn rồi đi), ‘kasitvā vapati’ (cày rồi gieo), v.v... nhưng nên hiểu rằng đó là cách nói phổ biến, vì nó cũng được thấy trong trường hợp đồng thời và vị lai, và trong trường hợp khác chủ từ. Trước hết, về trường hợp đồng thời –

‘‘Andhakāraṃ nihantvāna, uditāyaṃ divākaro;

Vaṇṇapaññāvabhāsehi, obhāsetvā samuggato’’ti. –

‘Mặt trời này, sau khi đã xua tan bóng tối, đã mọc lên; (Mặt trời Chánh Giác), sau khi đã tỏa sáng với ánh sáng của sắc thân và trí tuệ, đã xuất hiện.’

Udāharaṇaṃ. Keci pana ‘‘mukhaṃ byādāya sayati, akkhīni parivattetvā passatī’’ti udāharanti. Apare ‘‘nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti.

Đây là ví dụ. Nhưng một số vị đưa ra ví dụ: ‘(Người ấy) há miệng mà ngủ, liếc mắt mà nhìn.’ Các vị khác (đưa ra ví dụ): ‘(Người ấy) ngồi mà đọc, đứng mà nói.’

Tattha byādānaparivattanuttarakālabhāvisayanadassanakiriyāpekkhā pubbuttarakālatā atthi, sā ca bhedānupalakkhaṇā kehici na lakkhīyati. ‘‘Nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ, tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Udayasamakālameva hi tannivattaniyanivattananti. Aparakāle ‘‘dvāramāvaritvā pavisati, āvaritvā nikkhamatī’’ti. Keci pana ‘‘ḍakkacca patito daṇḍo’’ti udāharanti. Abhighātabhūtasahajātāya pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhati, tasmā idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Purimatāvacanicchāvaseneva pana lakkhaṇahetukiriyānaṃ lakkhaṇahetubhāvavacanicchāti lakkhaṇabhāvato purimakālo icceva ‘‘nihantvānā’’ti saddasiddhi icchitā, evañca paccayanakiriyā samuppajjanakiriyāya purimikāvāti paṭicca-saddasiddhi. Tattha yuttaṃ paccakkhato kattudassanato. Idha pana tadabhāvato na yuttanti ce? Nāyaṃ doso. Idhāpi anumānato siddho. Jarāmaraṇādiko kattā attheva ‘‘ñatvā kiriyato vaya’’nti evamādipayogadassanato avassaṃ anumiyamānena kattunā īdiso saddapayogo icchitabbo. Asamāne pana kattari ‘‘pisācaṃ disvā bhayaṃ hoti, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (ma. ni. 1.271; 2.182; pu. pa. 204) evamādi veditabbaṃ. Yathā ca tattha pisācadassanādipurisabyāpāro, evamidhāpi paccayanaṃ paccayabyāpāro attano phaluppādanaṃ, tañca satvaṃ samuppādovāti ‘‘paccaye sati, paccayassa uppādā’’ti paccayanassa samuppādahetutāya gamako samānassa kattu abhāvepi paṭicca-saddo siddhoti veditabbo. Yadi paṭiccasambandhassa uppādo paṭiccasamuppādo, kathaṃ paccayo [Pg.239] paṭiccasamuppādoti? Heṭṭhā vicāritovāyamattho. Apica yoyaṃ samuppāda-saddavibhāvitānaṃ paccayuppannānaṃ paṭiccasaddavibhāvito sasattiko hetu adhippeto, tassa samuppādābhimukhatāya padhānavacanaviññeyyasabhāvattā tathā vuttoti.

Ở đó, có sự tồn tại của thời gian trước và sau, tùy thuộc vào hành động ngủ và nhìn xảy ra sau hành động há miệng và liếc mắt, nhưng sự khác biệt đó không được một số người nhận thấy vì không thể nhận biết được. Và trong các câu ‘ngồi mà đọc, đứng mà nói,’ mặc dù có sự đồng thời, nhưng vì hành động ngồi và đứng cũng xảy ra trước khi đọc và nói, nên có thể giả định có thời gian trước và sau. Do đó, các ví dụ trước là phù hợp hơn. Vì sự xua tan cái cần được xua tan (bóng tối) xảy ra đồng thời với sự mọc lên (của mặt trời). Về thời gian sau: ‘(Người ấy) đóng cửa rồi đi vào, đóng cửa rồi đi ra.’ Nhưng một số vị đưa ra ví dụ: ‘Cây gậy rơi xuống kêu “cạch”.’ Tuy nhiên, ở đây, sự đồng thời của âm thanh phát sinh từ va chạm với sự rơi xuống cùng lúc với va chạm được tìm thấy, do đó, ở đây các ví dụ trước cũng phù hợp hơn. Tuy nhiên, chỉ do ý muốn nói về thời gian trước mà có ý muốn nói về trạng thái đặc điểm và nguyên nhân của các hành động đặc điểm và nguyên nhân, do đó, từ trạng thái đặc điểm, sự thành tựu của từ ‘nihantvāna’ được mong muốn chỉ là thời gian trước. Và như vậy, hành động duyên đến là trước hành động đồng sanh khởi, do đó có sự thành tựu của từ paṭicca. Ở đó (trong các ví dụ), điều đó là hợp lý vì chủ từ được thấy trực tiếp. Nhưng nếu nói rằng ở đây (trong paṭiccasamuppāda) thì không hợp lý vì không có chủ từ như vậy? Lỗi này không có. Ở đây cũng vậy, chủ từ được thành tựu qua suy luận. Chủ từ như già, chết, v.v... thực sự tồn tại, vì thấy được cách dùng như ‘ñatvā kiriyato vayaṃ’ (biết sự hoại diệt qua hành động), nên cách dùng từ như vậy phải được chấp nhận với một chủ từ được suy luận. Còn trong trường hợp chủ từ khác nhau, nên hiểu các ví dụ như: ‘Do thấy quỷ nên sự sợ hãi sanh khởi,’ và ‘Do thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận hoàn toàn.’ Và như ở đó, việc thấy quỷ, v.v... là hoạt động của con người, cũng vậy, ở đây, việc duyên đến là hoạt động của duyên, tức là sự tạo ra quả của chính nó. Và sự hiện hữu đó chính là sự đồng sanh khởi. Do đó, nên hiểu rằng từ paṭicca được thành tựu ngay cả khi không có chủ từ chung, vì nó biểu thị rằng việc duyên đến là nguyên nhân của sự đồng sanh khởi, như trong câu ‘khi duyên có mặt, do sự sanh khởi của duyên.’ Nếu paṭiccasamuppāda là sự sanh khởi của cái có liên quan do duyên, thì làm thế nào duyên lại là paṭiccasamuppāda? Vấn đề này đã được xem xét ở dưới. Hơn nữa, nhân cùng với năng lực của nó, được làm rõ bởi từ paṭicca, của các pháp sanh khởi do duyên được làm rõ bởi từ samuppāda, được chủ định. Do vì nó hướng đến sự đồng sanh khởi và có bản chất được biết đến qua từ ngữ chính (samuppāda), nên nó được gọi như vậy.

Kiṃ pana kāraṇaṃ samuppādapadhānena vacanena samuppādassa hetu veditabbo, na pana sahetuko samuppādo evāti? Vuccate – diṭṭhassa dukkhassa yo paccayo paccayaniddesena tassa vibhāvitattā. Kathaṃ? Yathāha –

Nhưng lý do gì mà nhân của sự đồng sanh khởi lại được hiểu qua từ ngữ mà samuppāda là chính, chứ không phải là sự đồng sanh khởi cùng với nhân của nó? Được nói rằng – vì duyên nào của khổ đã được thấy, duyên đó đã được làm rõ qua sự trình bày về duyên. Như thế nào? Như Ngài đã nói –

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu parivīmaṃsamāno parivīmaṃsati ‘yaṃ kho idaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ dukkhaṃ loke uppajjati jarāmaraṇaṃ, idaṃ nu kho dukkhaṃ kiṃ nidānaṃ kiṃ samudayaṃ kiṃ jātikaṃ kiṃ pabhavaṃ, kismiṃ sati jarāmaraṇaṃ hoti, kismiṃ asati jarāmaraṇaṃ na hotī’ti. So parivīmaṃsamāno evaṃ pajānāti ‘yaṃ kho idaṃ…pe… idaṃ kho dukkhaṃ jātinidāna’’’miccādinā (saṃ. ni. 2.51) –

“Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu trong khi đang thẩm sát đã thẩm sát rằng: ‘Nỗi khổ này đây có nhiều loại, có nhiều thể cách, (tức là) già và chết, sanh khởi ở trong đời. Vậy, nỗi khổ này có gì làm nhân gần, có gì làm nhân sanh khởi, có gì làm nhân sanh, có gì làm nguồn gốc? Khi có cái gì thì có già và chết, khi không có cái gì thì không có già và chết?’ Vị ấy trong khi đang thẩm sát đã biết rõ như vầy: ‘Nỗi khổ này đây... nỗi khổ này đây có sanh làm nhân gần’” bằng (lời) bắt đầu là... (Tương Ưng Bộ 2.51) –

Diṭṭhassa dukkhassa nidānaṃ parivīmaṃsasutte vuttaṃ. Taṃ pajānanañca nidānampi viññātabbanti. Yathā cāha –

Nhân gần của khổ đã được thấy đã được nói trong kinh Thẩm Sát. Và sự biết rõ điều ấy cũng nên được biết là (sự biết rõ) về nhân gần. Và như đã được nói rằng –

‘‘Pubbe me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi ‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassa. Kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṃ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti…pe… tassa mayhaṃ, bhikkhave, yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo ‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’’nti (saṃ. ni. 2.10) –

“Này các Tỳ khưu, trước khi giác ngộ, khi còn là Bồ-tát chưa chứng ngộ, Ta đã có ý nghĩ này: ‘Thế gian này thật đã lâm vào cảnh khốn khổ, nó sanh, nó già, nó chết, nó mệnh chung, và nó tái sanh. Và rồi nó không biết rõ sự xuất ly khỏi nỗi khổ này, (tức là) khỏi già và chết. Khi nào thay, sự xuất ly khỏi nỗi khổ này, (tức là) khỏi già và chết, sẽ được tuệ tri?’... Này các Tỳ khưu, đối với Ta khi ấy, do như lý tác ý, đã có sự thắng tri bằng trí tuệ rằng: ‘Khi có sanh thì có già và chết, do duyên sanh nên có già và chết.’” (Tương Ưng Bộ 2.10) –

Ādinā diṭṭhassa dukkhassa paccayavīmaṃsābhisamayā vuttā. Paccayo hi ñātabbo. Tadabhisamayāyattañca dukkhanissaraṇapajānananti yo ca ñātabbo, so pavedetabboti paṭiccasamuppādasaddo yaṃ yadidaṃ samuppādasaddavibhāvitaṃ diṭṭhaṃ dukkhaṃ, taṃ paccayaṃ paṭicceva, na aññathāti evaṃ paccayavibhāvanatthaṃ vuccati. Bhavati hi ñātuṃ, pavedetuñca icchitabhāvena padhānassāpi kenaci visesena ñātabbatāya appadhānabhāvena niddeso yathā [Pg.240] ‘‘ko sotāpanno, yassa tīṇi saṃyojanāni pahīnāni. Ko devadatto, yassa uccatarāni gehānī’’ti, evamidhāpi paccayapaccayanapavedanaṭṭhena niddese sattivisesena attano phalena paccanīyatāya ñātabbabhāvena ‘‘paṭiccā’’ti pariyāyena paccayo vutto.

Bằng (lời) bắt đầu là..., sự thẩm sát về duyên và sự thắng tri về khổ đã được thấy đã được nói đến. Quả vậy, duyên cần phải được biết. Và sự biết rõ về sự xuất ly khỏi khổ phụ thuộc vào sự thắng tri về duyên ấy, và cái gì cần được biết thì cái đó cần được làm cho biết. Do đó, thuật ngữ ‘paṭiccasamuppāda’ được nói đến với mục đích làm sáng tỏ về duyên như vầy: nỗi khổ đã được thấy này, được làm sáng tỏ bởi thuật ngữ ‘samuppāda’, nó (sanh khởi) chính là do nương vào duyên, không phải cách khác. Quả vậy, có sự trình bày về đối tượng chính yếu theo cách không chính yếu do được mong muốn biết và làm cho biết, do cần được biết với một đặc tính nào đó, giống như: ‘Ai là bậc Dự lưu? Là người đã đoạn trừ ba kiết sử.’ ‘Ai là Devadatta? Là người có những ngôi nhà cao hơn.’ Cũng vậy, ở đây, trong sự trình bày có mục đích làm cho biết về duyên và quả của duyên, duyên được nói đến bằng từ đồng nghĩa ‘paṭicca’ do cần được biết là trạng thái được quả của nó nương vào với đặc tính về năng lực.

Yo cāyaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko niddeso, so ca sakalassa dukkhakkhandhassa mūlato paṭṭhāya paccayānaṃ pavedanāya niddiṭṭhoti pariyosānepi ‘‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evaṃ-saddena samugghātaṃ dukkhaṃ dassetvā tassa yathāvutte paccaye taṃsamudayābhimukhe katvā nigamitā paccayā. Paṭipadāsuttepi (saṃ. ni. 2.3) ‘‘avijjāpaccayā…pe… samudayo hotī’’ti vatvā ‘‘ayaṃ vuccati, bhikkhave, micchāpaṭipadā’’ti vuttaṃ. Na ca paṭiccasamuppannabhāvena gahitaṃ dukkhaṃ micchāpaṭipadaṃ, atha kho dukkhasamudayabhūtā paccayāti. Yathā ca ‘‘pañcaṅgiko sammāsamādhi (dī. ni. 3.335), pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti (dī. ni. 3.355) aṅgañāṇapaṭivedanatthattā desanāya sammāsamādhipadhānehi saddehi aṅgañāṇapaṭivedanaṃ kataṃ, evamidhāpi samuppādapadhānena saddena paccayapaṭivedanaṃ katanti veditabbaṃ.

Và sự trình bày này, bắt đầu là ‘do duyên vô minh, các hành (sanh khởi)’, đã được chỉ ra để làm cho biết về các duyên của toàn bộ khổ uẩn bắt đầu từ gốc rễ. Do đó, ngay cả ở phần kết thúc, bằng từ ‘evaṃ’ trong câu ‘Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn này,’ sau khi chỉ ra nỗi khổ được tổng hợp và sau khi làm cho các duyên đã được nói của nó hướng đến sự tập khởi ấy, các duyên đã được kết luận. Ngay cả trong kinh Con Đường (Tương Ưng Bộ 2.3), sau khi nói ‘do duyên vô minh... là sự tập khởi,’ đã được nói rằng ‘Này các Tỳ khưu, đây được gọi là tà đạo.’ Và khổ, được hiểu theo nghĩa là pháp do duyên sanh, không phải là tà đạo; mà chính các duyên, vốn là sự tập khởi của khổ, (mới là tà đạo). Và giống như trong các câu ‘chánh định có năm chi’ (Trường Bộ 3.335), ‘chánh định có năm trí’ (Trường Bộ 3.355), sự làm cho biết về các chi và các trí đã được thực hiện bằng các thuật ngữ với ‘chánh định’ là chính, vì bài thuyết giảng có mục đích làm cho biết về các chi và các trí; cũng vậy, ở đây, nên được hiểu rằng sự làm cho biết về duyên đã được thực hiện bằng thuật ngữ với ‘samuppāda’ là chính.

581. Yā panāyaṃ tantīti sambandho. Nikkhittāti ṭhapitā, desitāti attho. Yathādhippetassa atthassa tananato tanti, gantho. ‘‘Kiṃ vādī, bhante, sammāsambuddho’’ti pucchitena ‘‘vibhajjavādī, mahārājā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino. Te hi satthārā venayikādibhāvaṃ vibhajja vuttaṃ anuvadanti, somanassādīnaṃ, cīvarādīnañca sevitabbāsevitabbabhāvaṃ. Sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ (dī. ni. 1.31) ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato, rāgādikkhayassa sassatassa, rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato, na pana ekaṃsabyākaraṇīyādike tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadanti. Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho vibhajjavādimaṇḍalaṃ. Vibhajjavādino vā bhagavato parisā vibhajjavādimaṇḍalantipi vadanti, vibhajja vā sassatucchede ubho ante anupagamma majjhimapaṭipadābhūtassa paṭiccasamuppādassa desanato bhagavā, tadanuvādato tassa sāvakā ca vibhajjavādinoti. Sesaṃ purimasadisaṃ.

581. Về câu ‘yā panāyaṃ tanti,’ đây là sự liên kết. ‘Nikkhittā’ có nghĩa là được thiết lập, được thuyết giảng. Vì nó mở rộng ý nghĩa được chủ định nên được gọi là ‘tanti,’ (nghĩa là) kinh điển. Do đã được trưởng lão Moggaliputtatissa nói rằng: ‘Thưa Đại vương, (Ngài là) bậc Phân Tích Thuyết’ khi được hỏi: ‘Bạch ngài, bậc Chánh Đẳng Giác chủ trương thuyết gì?’ (Chú giải Luật Tạng, Pārā. aṭṭha. 1, câu chuyện về kỳ kết tập thứ ba; Chú giải Kathāvatthu, phần Duyên khởi), nên các vị đệ tử của bậc Chánh Đẳng Giác là những người theo Phân Tích Thuyết. Quả vậy, các vị ấy lặp lại điều đã được bậc Đạo Sư thuyết giảng sau khi phân tích về bản chất của chúng sanh cần được giáo hóa, v.v..., và bản chất nên và không nên thực hành đối với hỷ, v.v..., và y, v.v... Hoặc là, các vị ấy nói sau khi phân tích các quan điểm về thường kiến và đoạn kiến. Do gác lại những câu hỏi cần gác lại, bắt đầu là ‘Tự ngã và thế gian là thường hằng’ (Trường Bộ 1.31), do nói về sự đoạn tận tham, v.v... là thường hằng (tức Niết-bàn), và về sự đoạn tuyệt tham, v.v..., thân ác hạnh, v.v..., nhưng các vị ấy không chỉ nói về những câu hỏi cần được trả lời sau khi phân tích sau khi đã loại bỏ ba loại câu hỏi bắt đầu là những câu hỏi cần được trả lời một cách dứt khoát. ‘Vibhajjavādimaṇḍalaṃ’ là hội chúng, tập hợp của những người theo Phân Tích Thuyết. Hoặc là, người ta cũng nói rằng: ‘Vibhajjavādimaṇḍalaṃ’ là hội chúng của Đức Thế Tôn, bậc Phân Tích Thuyết. Hoặc là, Đức Thế Tôn là bậc Phân Tích Thuyết do Ngài thuyết giảng về Lý Duyên Khởi, vốn là con đường trung đạo, sau khi phân tích và không đi đến hai cực đoan là thường kiến và đoạn kiến; và do lặp lại lời dạy của Ngài, các vị đệ tử của Ngài cũng là những người theo Phân Tích Thuyết. Phần còn lại tương tự như trước.

Otaritvāti [Pg.241] ogāhetvā, vibhajjavādī hutvāti attho. Na hi sayaṃ avibhajjavādī samāno vibhajjavādīnaṃ antare ṭhānamattena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otiṇṇo nāma hoti. Ācariyehi avuttaviparītatthadīpanena te naabbhacikkhantena. Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānampi hetu paccayo hotīti vadanto, kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma, tathā avokkamantena. Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena anāyūhantena. ‘‘Idampi suttaṃ gahetabba’’nti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti. ‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādīni (ma. ni. 1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma, tathā apaṭibāhantena. ‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāya (ma. ni. 1.234; pāci. 417, 418), supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī’’ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma, tabbipariyāyena taṃ anulomentena. Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto, dhammatañca vilomento kuto kilesavinayaṃ anulometi. Sutte (dī. ni. 2.187 ādayo; a. ni. 4.180) vutte cattāro mahāpadese, aṭṭhakathāyañca vutte suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadese olokentena. Tadolokanena hi sutte, vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati.

Otaritvāti có nghĩa là ogāhetvā (đã thâm nhập), vibhajjavādī hutvāti (trở thành người theo Phân Tích Thuyết) là có ý nghĩa như vậy. Thật vậy, người tự mình không phải là người theo Phân Tích Thuyết, chỉ nhờ đứng giữa những người theo Phân Tích Thuyết thì không được gọi là đã thâm nhập vào phạm vi của Phân Tích Thuyết. Bằng cách không vu khống các vị thầy xưa qua việc trình bày ý nghĩa sai lạc với điều chưa được nói. Người nói rằng: “Vô minh là nhân, là duyên cho cả các hành thuộc về phước và các hành bất động”, và người nói về các thuyết như Thuyết Tồn Tại Cá Thể (Puggalavāda) đã bị bác bỏ trong bộ Luận Sự (Kathāvatthu), thì được gọi là vượt ra ngoài học thuyết của mình; (nên hiểu là) bằng cách không vượt ra ngoài như vậy. Bằng cách không công kích học thuyết của người khác, không bận tâm đến việc quy kết lỗi lầm. Một số vị nói rằng: (điều này có nghĩa là) bằng cách không gộp chung học thuyết của người khác (với ý nghĩ rằng) “Kinh này cũng nên được chấp nhận”. Người nói những điều như: “Tôi hiểu Pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng theo cách mà chính thức này đây tiếp tục trôi chảy, luân hồi, không phải là cái khác” thì được gọi là ngăn cản Kinh; (nên hiểu là) bằng cách không ngăn cản như vậy. Người nói những điều như: “Tôi hiểu Pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng theo cách mà những pháp được Đức Thế Tôn gọi là các pháp gây chướng ngại này, đối với người thực hành chúng, chúng không đủ để gây chướng ngại”, và “sự vi phạm được thực hiện trong giấc mơ có thể cấu thành tội” v.v... thì được gọi là làm trái ngược với Luật; (nên hiểu là) bằng cách làm cho nó thuận theo, theo cách ngược lại. Thật vậy, người làm trái ngược, bằng cách phá vỡ một nghiệp khác và bằng cách vi phạm pháp tánh, thì làm sao có thể thuận theo Luật là phương pháp đoạn trừ phiền não? Bằng cách xem xét bốn Đại Chứng Cứ (Mahāpadesa) được nói trong Kinh, và các Đại Chứng Cứ về Kinh, Tùy Thuận Kinh, Thuyết Của Thầy, và Ý Kiến Cá Nhân được nói trong Chú Giải. Thật vậy, nhờ sự xem xét đó, vị ấy đứng vững trong Kinh và Luật, và không vượt qua giới hạn.

Dhammanti paṭiccasamuppādapāḷiṃ. Atthanti tadatthaṃ. Hetu, hetuphalāni vā ayamettha hetu dhammo, idamettha hetuphalaṃ atthoti. Dhammanti vā dhammataṃ. Yathā eke ‘‘uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātū’’ti (saṃ. ni. 2.20) suttapadassa atthaṃ micchā gāhentā ‘‘nicco paṭiccasamuppādo’’ti paccayākāradhammaṃ micchā dīpenti, evaṃ adīpetvā heṭṭhā vuttanayeneva attano phalaṃ pati kāraṇassa vavatthitasabhāvaṃ dīpentena. Yathā ca eke ‘‘anirodhaṃ anuppāda’’ntiādinā paṭiccasamuppādassa atthaṃ micchā gāhenti, evaṃ gāhe akatvā vuttanayeneva aviparītaṃ atthaṃ saṅgāhentena. ‘‘Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā’’ti vuttamatthaṃ parivattetvā puna ‘‘pubbante aññāṇa’’ntiādīhi (dha. sa. 1067) aparehipi pariyāyehi niddisantena[Pg.242]. ‘‘Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti, taṇhā iminā pariyāyena upādāna’’ntiādinā niddisantenāti ca vadanti. Pakatiyāti yathāvuttavidhānaṃ anāmasitvā kevalameva.

Dhammanti (Pháp) là chỉ cho Pāli văn của Lý Duyên Khởi. Atthanti (nghĩa) là chỉ cho ý nghĩa của nó. Hoặc là nhân và quả của nhân: “Ở đây, nhân này là Pháp; ở đây, quả của nhân này là nghĩa”. Hoặc Dhammanti (Pháp) là chỉ cho pháp tánh. Giống như một số người, do nắm bắt sai lầm ý nghĩa của câu kinh “Dù các đấng Như Lai có xuất hiện hay không, yếu tố ấy vẫn tồn tại”, đã trình bày sai lầm về pháp duyên sinh rằng “Lý Duyên Khởi là thường hằng”; (nên hiểu là) bằng cách không trình bày như vậy, mà chỉ trình bày bản chất xác định của nguyên nhân đối với quả của chính nó theo phương pháp đã nói ở dưới. Và giống như một số người nắm bắt sai lầm ý nghĩa của Lý Duyên Khởi qua các thuật ngữ như “không diệt, không sinh” v.v...; (nên hiểu là) bằng cách không nắm bắt như vậy, mà chỉ nắm bắt đúng đắn ý nghĩa không sai lạc theo phương pháp đã nói. Bằng cách thay đổi ý nghĩa đã được nêu “Vô minh là sự không biết về khổ v.v...”, rồi lại chỉ ra nó bằng các phương pháp khác như “sự không biết về quá khứ” v.v... Và các vị ấy cũng nói rằng: bằng cách chỉ ra với “Các hành, theo phương pháp này, được gọi là ‘hữu’; ái, theo phương pháp này, được gọi là ‘thủ’” v.v... Pakatiyāti (một cách tự nhiên) có nghĩa là chỉ đơn thuần, không xem xét đến phương thức đã được trình bày.

Saccanti catusaccaṃ. Sattoti sattasuññatāti vadanti, sattasuññesu pana saṅkhāresu sattavohāro, sattatthakiccasiddhi ca. Paccayākārameva cāti paccayākāro eva ca, ma-kāro padasandhikaro. Paccayadhammānaṃ attanoyeva phalassa paccayabhāvo paṭiccasamuppādoti attho.

Saccanti (sự thật) là Tứ Diệu Đế. Sattoti (chúng sanh), các vị ấy nói rằng đó là tánh không về chúng sanh. Tuy nhiên, trong các hành vốn không có chúng sanh, vẫn có cách dùng từ ‘chúng sanh’ và sự thành tựu mục đích của ‘chúng sanh’. Paccayākārameva cāti là paccayākāro eva ca (và chỉ là phương thức của duyên), mẫu tự ma dùng để nối âm. Ý nghĩa là: Lý Duyên Khởi là tình trạng làm duyên của các pháp làm duyên đối với chính quả của chúng.

Tasmāti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā, dukkarattā ca patiṭṭhaṃ nādhigacchāmīti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti, tassā patiṭṭhābhūtaṃ taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho. Nissayaṃ pana ācikkhanto ‘‘sāsanaṃ panida’’ntiādimāha. Idha sāsananti pāḷidhammamāha, paṭiccasamuppādameva vā. So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayapaṭimaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti. Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca pubbācariyamaggo. ‘‘Taṃ suṇātha samāhitā’’ti ādarajanane, ussāhane ca kiṃ payojananti ce, taṃ dassento āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Aṭṭhi katvāti atthaṃ katvā. Yathā vā na nassati, evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā. Pubbakālato aparakāle bhavaṃ pubbāpariyaṃ. Visesanti paṭhamārambhato pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ, kilesakkhayavisesañca labhatīti attho.

Tasmāti (do đó): vì việc giải thích ý nghĩa phải được thực hiện theo phương pháp đã nói, và vì điều đó khó thực hiện, nên câu patiṭṭhaṃ nādhigacchāmi (tôi không tìm thấy nền tảng) có nghĩa là: tôi không thể tự mình đạt được bằng sức trí tuệ của mình phương pháp đó, vốn là nền tảng để khi đứng trên đó việc giải thích trở nên dễ dàng. Tuy nhiên, khi muốn chỉ ra nơi nương tựa, ngài đã nói sāsanaṃ panida v.v... Ở đây, sāsananti (giáo pháp) là chỉ cho Pháp Pāli, hoặc chính là Lý Duyên Khởi. Thật vậy, Lý Duyên Khởi ấy, được trang hoàng bằng nhiều phương pháp thuyết giảng khác nhau như thứ tự xuôi, ngược v.v..., không bị gián đoạn và vẫn còn lưu truyền cho đến ngày nay, vì vậy nó là nơi nương tựa. Và con đường của các vị thầy xưa, được gọi là chú giải của nó, cũng vậy. Nếu hỏi: “Mục đích của việc tạo ra sự kính trọng và khuyến khích nỗ lực qua câu ‘Hãy lắng nghe điều đó với tâm chuyên chú’ là gì?”, để chỉ ra mục đích đó, ngài đã nói vuttañheta v.v... Aṭṭhi katvāti có nghĩa là atthaṃ katvā (đặt làm mục đích). Hoặc, làm cho nó như thể đã thấm vào xương để không bị mai một, đó là aṭṭhiṃ katvā. Pubbāpariyaṃ là điều xảy ra vào thời điểm sau so với thời điểm trước. Visesanti (sự đặc biệt) có nghĩa là từ lúc bắt đầu, trong từng khoảnh khắc, người ấy đạt được trí tuệ đặc biệt và sự đoạn trừ phiền não đặc biệt.

582. Desanābhedatoti desanāvisesato. Atthato, lakkhaṇādito, ekavidhādito ca atthalakkhaṇekavidhādito. Aṅgānañca vavatthānāti avijjādīnaṃ dvādasannaṃ aṅgānaṃ vavatthānadassanato.

582. Desanābhedatoti (do sự khác biệt của bài thuyết giảng) là do sự đặc thù của bài thuyết giảng. Atthato, lakkhaṇādito, ekavidhādito ca atthalakkhaṇekavidhādito (do ý nghĩa, đặc tính, một loại v.v...) là do ý nghĩa, do đặc tính v.v..., và do là một loại v.v... Aṅgānañca vavatthānāti (và sự xác định các chi phần) là do việc chỉ ra sự xác định của mười hai chi phần, bắt đầu từ vô minh.

Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā, ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ. Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliharaṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā. Na hi bhagavato idameva diṭṭhaṃ, idaṃ adiṭṭhanti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā. Mūlato pabhuti pana valliharaṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññaṃ [Pg.243] adhippetaṃ, bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññaṃ yojetabbaṃ.

Do là nguyên nhân gốc rễ của các vòng luân hồi nghiệp, quả và phiền não, và do được nói đến ở phần đầu, nên vô minh là gốc rễ của Lý Duyên Khởi. Trong trường hợp đó, không nên thực hiện sự so sánh ví dụ rằng: “Giống như khi thấy gốc của dây leo, người ta lần theo dây leo từ đó trở đi, cũng vậy, khi thấy gốc của Lý Duyên Khởi, bài thuyết giảng về Lý Duyên Khởi được bắt đầu từ đó trở đi”. Thật vậy, đối với Đức Thế Tôn, không có gì để phân chia rằng “chỉ thấy điều này, không thấy điều kia”, vì Ngài đã thấy tất cả. Tuy nhiên, điểm tương đồng được ngụ ý ở đây là: “Giống như người ta lần theo dây leo từ gốc trở đi, bài thuyết giảng về Lý Duyên Khởi cũng được thực hiện từ gốc trở đi”. Hoặc, sự tương đồng trong việc thấy gốc rễ v.v... nên được liên kết tùy theo khuynh hướng của những người cần được giác ngộ, theo phương diện của điều cần được làm cho biết.

Tassāti –

Tassāti –

‘‘Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito…pe… rajanīyehi. So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati, ajjhosāya tiṭṭhatī’’ti (ma. ni. 1.408) –

“Này các tỳ khưu, đứa bé ấy theo sự lớn lên, theo sự chín muồi của các căn, được cung phụng, được hầu hạ bởi năm dục trưởng dưỡng... đáng ưa thích. Vị ấy sau khi thấy sắc bằng mắt, tham đắm ở sắc khả ái, sân hận ở sắc không khả ái, và trú với niệm thân không được an trú, với tâm nhỏ hẹp, và không biết như thật tâm giải thoát, tuệ giải thoát ấy, nơi mà các pháp ác bất thiện của vị ấy được đoạn diệt không còn dư sót. Vị ấy đã đi đến sự thuận theo và chống đối như vậy, cảm thọ bất cứ cảm thọ nào, hoặc lạc, hoặc khổ, hoặc bất khổ bất lạc, vị ấy hoan hỷ, tán dương, và an trú chấp thủ cảm thọ ấy.” (ma. ni. 1.408) –

Evaṃ vuttassa. Evaṃ sotadvārādīsupi. Tassa abhinandatoti sappītikataṇhāya abhimukhabhāvena nandato. Abhivadatoti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vacībhedakaraṇapavattāya balavataṇhāya ‘‘ahaṃ, mamā’’ti abhivadato. Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyatāya ajjhosāya tiṭṭhato. Tatopi balavatī pana upādānabhūtā taṇhā nandī. Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā, nandivacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi, taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ.

Của điều đã được nói như vậy. Cũng như vậy ở các môn tai v.v... Trong đó, (cụm từ) abhinandati (có nghĩa là) hoan hỷ với trạng thái hướng đến bằng ái đi kèm với hỷ. (Cụm từ) abhivadati (có nghĩa là) tán dương rằng “ta, của ta” bằng ái mãnh liệt diễn ra qua việc thốt ra lời nói “Ôi, hạnh phúc thay! Ôi, hạnh phúc thay!”. (Cụm từ ajjhosāya tiṭṭhati có nghĩa là) an trú chấp thủ do không thể buông bỏ bởi (ái) mãnh liệt hơn thế nữa. Vả lại, ái đã trở thành thủ, mãnh liệt hơn cả thế nữa, là nandī (hỷ). Và ở đây, ái được nói đến bằng (các từ) abhinandana v.v..., bằng từ nandī, bốn loại thủ có ái ấy làm duyên (cũng được nói đến), nên được hiểu là do trạng thái là nandī và do trạng thái không tách rời khỏi nandī ấy, và do các trạng thái hoan hỷ về ái và hoan hỷ về tà kiến.

Jātipaccayā jarāmaraṇantiādikañca tattheva mahātaṇhāsaṅkhayasutte vuttaṃ.

Và (lời nói) bắt đầu bằng ‘do duyên sanh, có già chết’... cũng đã được nói trong chính bài kinh Đại Đoạn Tận Ái ấy.

Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādike kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya ‘‘cattāro āhārā taṇhānidānā’’tiādi vuttaṃ. Vaṭṭūpathambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ vaṭṭanti.

Nhắm đến xúc v.v... trong thời kỳ tái sanh và trong thời kỳ diễn tiến, là những thứ thuộc quả luân, và nhắm đến vật thực do nghiệp sanh, (lời nói) bắt đầu bằng ‘bốn loại vật thực có ái làm nguồn sanh’ đã được nói. Vả lại, các loại vật thực khác cũng là những thứ nâng đỡ cho vòng luân hồi, khi vật thực có ái làm nguồn sanh ấy không hiện hữu, (chúng) không hiện hữu, vì vậy, thích hợp để nói là ‘có ái làm nguồn sanh’.

583. Tato [Pg.244] tatoti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanato. Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatīti ñāyoti maggo, so eva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.41; 5.1024) vacanato. Sayameva hi so samantabhaddakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattati. Catubbidhagambhīrabhāvappattiyāti dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīresu patiṭṭhādhigamanena patiṭṭhitattāti attho.

583. (Cụm từ) tato tato (có nghĩa là) do sự thuyết giảng từ chỗ này chỗ kia trong bốn loại pháp thoại. (Trong cụm từ) ñāyappaṭivedhāya saṃvattati (đưa đến sự thông suốt lý), ñāya (lý) là đạo, hoặc chính là pháp Duyên khởi ấy, do lời nói ‘và lý thánh này được vị ấy khéo thấy bằng trí tuệ’ (saṃ. ni. 2.41; 5.1024). Vì quả thật, chính pháp Duyên khởi ấy, do là pháp tốt lành toàn diện, do là pháp cần được thông suốt theo cách này cách khác, nên đưa đến sự thông suốt chính nó bằng pháp thoại này hay pháp thoại kia. (Cụm từ) catubbidhagambhīrabhāvappattiyā (do đạt đến trạng thái thâm sâu bốn phương diện) có nghĩa là do đã được an lập vững chắc bằng việc đạt đến nền tảng trong các sự thâm sâu về pháp, về nghĩa, về pháp thoại, và về sự thông suốt.

Samantabhaddakatā, desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ vattukāmo āha ‘‘visesato’’ti. Assāti assa bhagavato desanā, assa vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ. Pavattikāraṇavibhāgo avibhattasabhāvā avijjādayova, kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ, avijjādīnañca akāraṇatā, kāraṇatā ca. Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ kāraṇanti gaṇhanti, keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi saṅkhārādipavattisandassanatthaṃ, saṃsārappavattisandassanatthanti attho. Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi, tato saṅkhārā uppajjanti, tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā uppattikkamasandassanatthaṃ, gabbhaseyyakādivasena vā tattha tattha bhave attabhāvassa uppajjanānupubbisandassanatthañca anulomadesanā pavattāti. Itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato. Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā.

Trạng thái tốt lành toàn diện và sự đạt đến vẻ đẹp của pháp thoại là nguyên nhân chung của cả bốn pháp thoại, vì vậy, do muốn nói đến nguyên nhân đặc biệt, ngài đã nói ‘đặc biệt là’. (Từ) assa nên được liên kết là ‘pháp thoại của đức Thế Tôn ấy’ hoặc ‘sự thuyết giảng về pháp Duyên khởi ấy’. Sự phân tích nguyên nhân của sự diễn tiến (là) chính vô minh v.v... có tự tánh không bị phân chia, hoặc là trạng thái không phải là nguyên nhân và là nguyên nhân của bản tánh v.v... đã được chấp thủ là nguyên nhân, và của vô minh v.v... Trong đó, một số người si mê chấp thủ cái không phải là nguyên nhân là nguyên nhân, một số người không hiểu bất cứ nguyên nhân nào, vì vậy, có nghĩa là để chỉ rõ sự diễn tiến của các hành v.v... do các nguyên nhân tương ứng của riêng chúng, để chỉ rõ sự diễn tiến của vòng luân hồi cho những người ấy. Vô minh che đậy sự nguy hại của sự diễn tiến là khởi đầu, từ đó các hành sanh khởi, từ đó thức (sanh khởi); như vậy, pháp thoại thuận chiều đã được diễn ra để chỉ rõ trình tự sanh khởi của sự diễn tiến, hoặc để chỉ rõ thứ tự sanh khởi của tự thể trong các cõi hữu này hay cõi hữu kia theo cách của chúng sanh nằm trong thai v.v... Mặc dù các pháp thoại khác cũng có thể có mục đích ấy, nhưng sự diễn ra của chúng không chỉ vì mục đích ấy, do có sự hiện hữu của mục đích khác. Còn pháp thoại này thì chỉ có mục đích ấy, vì vậy, mục đích ấy của pháp thoại này đã được nói đến.

Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃpaccayuppannāvabodhasaṅkhāto pubbabhāgapaṭivedho pavatto, tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ, tassa sandassanatthaṃ ayaṃ paṭilomadesanā pavattā. Anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho. Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā pubbabhāga…pe… sandassanatthaṃ desesīti. Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā, saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāha ‘‘yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā’’ti. Āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno[Pg.245], saṅkhārāvijjā atītoti. Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā tannidānadassanavasena phalakāraṇaparamparadassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā, taṇhādayo atīto, saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti. Yāva atītaddhānanti yāva atītataraṃ addhānanti attho yuttoti. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā ‘‘āhāretītāhaṃ na vadāmi…pe… evaṃ pana maṃ avadantaṃ yo evaṃ puccheyya ‘kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro’ti, esa kallo pañho, tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ, viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā’’ti (saṃ. ni. 2.12) vacanato, taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ, tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa. Tena hi upatthambhitarūpakāyassa, tañca icchantassa kāmaviññāṇāyūhanaṃ hoti. Bhojanañhi saddhādīnaṃ, rāgādīnañca upanissayoti vuttaṃ. Tasmā te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhāti imasmiṃ pariyāye purimoyeva attho yutto.

Đối với vị đang quán xét, sự thấu triệt ở giai đoạn đầu được gọi là sự liễu tri về các pháp hiện hữu tùy theo nhân duyên này kia nào đã được khởi lên trong giai đoạn đầu sau khi giác ngộ, và theo sự thấu triệt ấy, theo sự tùy hành ấy, nguyên nhân là sanh v.v... nào của già chết v.v... đã được chứng ngộ, pháp thoại thuyết theo chiều nghịch này đã được khởi lên nhằm mục đích chỉ rõ về điều ấy. Hoặc có sự liên kết là: Pháp thoại thuyết theo chiều nghịch đã được khởi lên đối với vị đang quán xét. Thật vậy, trong khi thuyết giảng, đức Thế Tôn sau khi quán xét thế gian đang gặp phải sự khốn khổ đã thuyết giảng nhằm mục đích chỉ rõ ... (như trên) ... . Các pháp như đoàn thực, ái v.v... là thời hiện tại, các hành và vô minh là thời quá khứ, với chủ ý này ngài đã nói: “Bằng cách truy nguyên cho đến thời quá khứ.” Hoặc các loại thực phẩm cần được làm cho phát sanh do ái là thời vị lai, các pháp như ái v.v... là thời hiện tại, các hành và vô minh là thời quá khứ. Lại nữa, sau khi chỉ ra quả hiện tiền, việc chỉ ra chuỗi nhân quả theo cách chỉ ra nhân duyên của quả ấy là điều hợp lý, do đó các loại thực phẩm được sanh khởi do ái ở đời trước là thời hiện tại, các pháp như ái v.v... là thời quá khứ, các hành và vô minh lại còn quá khứ hơn nữa, điều này được nói nhằm mục đích chỉ ra tính vô thủy của vòng luân hồi. Cho nên, ý nghĩa “cho đến thời quá khứ” là “cho đến thời quá khứ hơn nữa” là hợp lý. Hoặc bốn loại thực phẩm là vật thực cho sự tái sanh trong tương lai, theo như đã được nói: “Ta không nói rằng ‘nó mang lại’ ... (như trên) ... Lại nữa, đối với ta là người không nói như vậy, nếu có người hỏi như vầy: ‘Bạch ngài, thức thực là vật thực cho cái gì?’ thì câu hỏi ấy là thích hợp, ở đó sự giải đáp là thích hợp: ‘Thức thực là vật thực cho sự tái sanh trong tương lai’” (S ii 12), và do xúc và tư có sự tương ưng với thức ấy, và do đoàn thực là nhân cho sự khởi lên của thức ấy. Thật vậy, đối với người có sắc thân được đoàn thực nâng đỡ và đối với người có sự mong muốn về đoàn thực ấy, sự nỗ lực tạo tác nghiệp thức (kammaviññāṇa) có sự hiện hữu. Và đã được nói rằng: “Thức ăn là y chỉ cho tín v.v... và cho tham v.v...” Do đó, bốn loại thực phẩm ấy được bao gồm trong vòng nghiệp là thời hiện tại, trong trường hợp này, ý nghĩa đã được nói ở trước là hợp lý.

Atītaddhato pabhuti ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.2) atīte, tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhabhūtānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho. Anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhutīti anāgatassa bhavassa hetubhūtānaṃ dhammānaṃ uppattito paṭṭhāya. Anāgataddhasandassanatthanti anāgataddhuno appaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho. Ettha ca ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā, pariyosānato ca paṭṭhāya yāva ādi pavattā desanā dvādasaṅgā, tato eva tisandhi catusaṅkhepā. Majjhato paṭṭhāya yāva ādi pavattā desanā aṭṭhaṅgā dvisandhi tisaṅkhepā. Majjhato pana paṭṭhāya yāva pariyosānā pavattā desanā chaḷaṅgā dvisandhi tisaṅkhepā. ‘‘Saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.53, 57) majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānā pavattā desanā ekasandhi dvisaṅkhepā. Evaṃ ayaṃ anekaṅgā eva [Pg.246] paṭiccasamuppādadesanā āgatā. Ekaṅgavasenāpi ca paṭiccasamuppādadesanā labbhateva. Yathāha –

Bắt đầu từ thời quá khứ, ý nghĩa là: Pháp thoại này đã được khởi lên nhằm mục đích chỉ rõ thứ tự nhân quả trong quá khứ và sau đó cho những người không liễu tri, bằng cách truy nguyên không thoái chuyển theo cách chỉ ra nhân duyên của các loại thực phẩm đã trở thành hiện tiền, qua câu: “Này các Tỳ khưu, do vô minh duyên các hành” v.v... (S ii 2). Bắt đầu từ sự sanh khởi của nhân trong thời vị lai nghĩa là bắt đầu từ sự sanh khởi của các pháp là nhân của hữu trong vị lai. Nhằm mục đích chỉ rõ thời vị lai nghĩa là nhằm mục đích chỉ rõ thời vị lai ấy cho những người không thâm nhập, không nhận thấy, bằng cách chỉ ra nhân hiện tại đang hiện tiền rồi theo chuỗi nhân quả. Và ở đây, pháp thoại được tiến hành bắt đầu từ lúc khởi đầu cho đến lúc kết thúc, và bắt đầu từ lúc kết thúc cho đến lúc khởi đầu có mười hai chi phần, do đó có ba mối nối, bốn tóm lược. Pháp thoại được tiến hành bắt đầu từ khoảng giữa cho đến lúc khởi đầu có tám chi phần, hai mối nối, ba tóm lược. Lại nữa, pháp thoại được tiến hành bắt đầu từ khoảng giữa cho đến lúc kết thúc có sáu chi phần, hai mối nối, ba tóm lược. Pháp thoại được tiến hành bắt đầu từ khoảng giữa cho đến lúc kết thúc có một mối nối, hai tóm lược, qua câu: “Này các Tỳ khưu, đối với người sống tùy quán vị ngọt trong các pháp thuộc kiết sử, ái được tăng trưởng, do ái duyên thủ” v.v... (S ii 53, 57). Như vậy, pháp thoại về lý duyên khởi này đã được trình bày với nhiều chi phần. Và pháp thoại về lý duyên khởi cũng có thể có được theo cách một chi phần. Như đã được nói:

‘‘Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) –

“Này các Tỳ khưu, ở đây vị Thánh đệ tử có nghe nhiều khéo tác ý như lý về chính lý duyên khởi rằng: ‘Do cái này có, cái kia có; do cái này sanh, cái kia sanh. Do cái này không có, cái kia không có; do cái này diệt, cái kia diệt.’ Này các Tỳ khưu, do duyên xúc cần được cảm thọ lạc, lạc thọ sanh khởi” (S ii 62) –

Ādi. Ettha hi ‘‘phassapaccayā’’ti ettako eva paṭiccasamuppādo vutto. Tenetaṃ viññāyati ‘‘ekaṅgapaṭiccasamuppādo’’ti.

V.v... Thật vậy, ở đây lý duyên khởi chỉ được nói đến chừng ấy: “Do duyên xúc.” Do đó, điều này được hiểu là: “Lý duyên khởi một chi phần.”

Tattha imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjatīti attho. Imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti avijjādīnaṃ abhāve saṅkhārādīnaṃ abhāvassa, avijjādīnaṃ nirodhā saṅkhārādīnaṃ nirodhassa ca vacanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito hoti ‘‘imasmiṃ sati eva, na asati, imassa uppādā eva, na nirodhā’’ti. Tenetaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Ở đó, “do cái này có, cái kia có” nghĩa là do nhân duyên này là vô minh v.v... có, quả này là các hành v.v... có. “Do cái này sanh, cái kia sanh” nghĩa là do sự sanh khởi của nhân duyên này là vô minh v.v..., quả này là các hành v.v... sanh khởi. Với lời nói “do cái này không có, cái kia không có; do cái này diệt, cái kia diệt,” sự quy định trong đặc tính của nhân duyên ở trước đã được chỉ ra bằng cách nói về sự không hiện hữu của các hành v.v... khi không có vô minh v.v..., và về sự đoạn diệt của các hành v.v... do sự đoạn diệt của vô minh v.v... rằng: “Chỉ khi cái này có, chứ không phải khi không có; chỉ do sự sanh khởi của cái này, chứ không phải do sự đoạn diệt.” Do đó, cần phải hiểu rằng ở đây đặc tính này của lý duyên khởi bao gồm sự quy định đã được nói đến.

Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgādhigamena āyatiṃ anuppādo appavatti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādi (mahāva. 1; udā. 3). Nirodhavirodhī ca uppādo, yena so uppādavirodhibhāvena vutto ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti, tenetaṃ dasseti ‘‘anirodho uppādo nāma, so cettha atthibhāvotipi vuccatī’’ti. ‘‘Imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti idameva hi lakkhaṇaṃ pariyāyantarena ‘‘imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti, tasmā na dharamānataṃyeva sandhāya ‘‘imasmiṃ satī’’ti vuttaṃ, atha kho maggena aniruddhabhāvañcāti viññāyati. Yasmā ca ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (udā. 2) dvidhāpi uddiṭṭhalakkhaṇassa nirodhassa niddesaṃ vadantena ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā (mahāva. 1; udā. 3) nirodho [Pg.247] eva vutto, tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti. Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti. Tato na idha attalābhamattaṃ uppādoti adhippeto, atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvitoti evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ.

Và, sự diệt (nirodho) là sự không sanh khởi, sự không tiếp diễn trong tương lai của vô minh v.v... do chứng đắc sự ly tham. Thật vậy, đã được nói rằng: “Do sự diệt tận không còn dư tàn của chính vô minh ấy...” v.v... Và sự sanh khởi (uppādo) thì đối nghịch với sự diệt, do đó nó (sự diệt) được nói với ý nghĩa đối nghịch với sự sanh khởi là: “Do cái này diệt nên cái này diệt.” Do đó, điều này cho thấy rằng: “Sự sanh khởi được gọi là sự không diệt (anirodho), và ở đây nó cũng được gọi là sự hiện hữu (atthibhāvo).” Thật vậy, chính đặc tính “Khi cái này có, cái này có” đã được câu sau làm rõ nghĩa cho câu trước, khi được nói bằng một cách khác là: “Do cái này sanh, cái này sanh.” Do đó, câu “Khi cái này có” không chỉ được nói nhắm đến sự hiện hữu hiện tại, mà đúng hơn, cần được hiểu là (nhắm đến) trạng thái chưa bị diệt bởi đạo. Và bởi vì, khi giải thích về sự diệt có đặc tính được nêu ra theo hai cách là “Khi cái này không có, cái này không có; do cái này diệt, cái này diệt,” chỉ có sự diệt được nói đến bằng câu: “Do sự diệt tận không còn dư tàn của chính vô minh ấy, các hành diệt” v.v... Do đó, trạng thái không hiện hữu (natthibhāvo) cũng chính là sự diệt, (và do đó) được chỉ ra rằng sự hiện hữu (atthibhāvo), vốn đối nghịch với sự không hiện hữu, là sự không diệt (anirodho). Bằng sự hiện hữu đó, được gọi là sự không diệt, (vị ấy) làm rõ nghĩa cho sự sanh khởi (uppāda). Do đó, ở đây, sự sanh khởi không được chủ trương chỉ là sự có được tự thể, mà đúng hơn, (nó) cũng là sự hiện hữu được gọi là sự không diệt. Ý nghĩa này đã được làm sáng tỏ. Như vậy, cần được hiểu rằng lời nói về hai đặc tính này có ý nghĩa với tư cách là bổ túc từ và đối tượng được bổ túc cho nhau.

Ko panāyaṃ anirodho nāma, yo atthibhāvo, uppādoti ca vuccatīti? Appahīnabhāvo, anibbattitaphalatāppahīnārahatāhi phaluppādanārahatā ca. Ye tehi pahātabbā akusalā dhammā, tesaṃ ariyamaggena asamugghātitabhāvo, ye pana na pahātabbā kusalābyākatā dhammā, yāni tesu saṃyojanāni akhīṇāsavānaṃ, tesaṃ aparikkhīṇatā ca. Asamugghātitānusayatāya hi sasaṃyojanākhandhappavatti paṭiccasamuppādo. Tathā hi vuttaṃ –

Vậy, sự không diệt này là gì, cái mà được gọi là sự hiện hữu, và là sự sanh khởi? (Đó là) trạng thái chưa được đoạn trừ, và khả năng tạo ra quả do trạng thái chưa tạo ra quả và trạng thái không đáng bị đoạn trừ. Đối với những pháp bất thiện đáng bị đoạn trừ, đó là trạng thái chưa được nhổ bật gốc rễ của chúng bởi thánh đạo. Còn đối với những pháp thiện và vô ký không đáng bị đoạn trừ, đó là trạng thái chưa được tận diệt của những kiết sử trong chúng đối với các vị chưa tận diệt lậu hoặc. Thật vậy, do các tùy miên chưa được nhổ bật gốc rễ, sự tiếp diễn của các uẩn cùng với kiết sử là duyên khởi. Thật vậy, đã được nói rằng:

‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa, yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya, tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā jarāmaraṇenā’’ti (saṃ. ni. 2.19) –

“Này các Tỳ khưu, do vô minh nào mà kẻ phàm phu bị che lấp, và do ái nào mà (họ) tương ưng, thân này đã sanh khởi, chính vô minh ấy của kẻ phàm phu chưa được đoạn trừ, và ái ấy chưa được tận diệt. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu đã không thực hành phạm hạnh để chân chánh đoạn tận khổ, do đó, sau khi thân hoại, kẻ phàm phu đi đến một thân khác, khi đi đến một thân khác, người ấy không giải thoát khỏi sanh, già, chết.”

Ādi. Khīṇasaṃyojanānaṃ pana avijjāya abhāvato saṅkhārānaṃ, taṇhupādānānaṃ abhāvato upādānabhavānaṃ na sambhavoti vaṭṭassa upacchedo paññāyati. Tenevāha –

v.v... Còn đối với các vị đã tận diệt kiết sử, do sự không hiện hữu của vô minh, các hành không thể sanh khởi; do sự không hiện hữu của ái và thủ, thủ và hữu không thể sanh khởi. Như vậy, sự đoạn tuyệt của vòng luân hồi được nhận biết. Do đó, Ngài đã nói:

‘‘Channantveva, phagguna, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho’’ti (saṃ. ni. 2.12) –

“Này Phagguna, do sự diệt tận không còn dư tàn của chính sáu xứ xúc, xúc diệt; do xúc diệt, thọ diệt.”

Ādi. Na hi aggamaggādhigamato uddhaṃ yāva parinibbānā saḷāyatanādīnaṃ appavatti, atha kho natthitā, nirodhasaddavacanīyatā, khīṇasaṃyojanatāti nirodho vutto. Apica cirakatampi kammaṃ anibbattitaphalatāya, appahīnārahatāya ca phalārahaṃ santaṃ eva nāma hoti, na nibbattitaphalaṃ, nāpi [Pg.248] pahīnārahanti phaluppattipaccayānaṃ avijjāsaṅkhārādīnaṃ vuttanayena phalārahabhāvo anirodhoti veditabbaṃ. Evaṃ aniruddhabhāveneva hi yena vinā phalaṃ na sambhavati, taṃ kāraṇaṃ atītādipi ‘‘imasmiṃ satī’’ti iminā vacanena vuttaṃ. Tato eva ca avusitabrahmacariyassa appavattidhammataṃ anāpanno paccayuppādo kālabhedaṃ anāmasitvā anivattitāya eva ‘‘imassuppādā’’ti vutto. Atha vā avasesapaccayasamavāye avijjamānassāpi vijjamānassa viya pageva vijjamānassa yā phaluppattiabhimukhatā, sā ‘‘imassuppādā’’ti vuttā. Tadā hi tato phalaṃ uppajjatīti tadavatthaṃ kāraṇaṃ phalassa uppādanabhāvena upaṭṭhitaṃ uppatitaṃ nāma hoti, na vijjamānampi atadavatthanti tadavatthatā uppādoti veditabbā.

v.v... Thật vậy, không phải là không có sự tiếp diễn của sáu xứ v.v... kể từ sau khi chứng đắc đạo cao nhất cho đến khi nhập Niết-bàn, mà đúng hơn, sự diệt được nói đến (ở đây) là sự không còn (của nhân), là điều được diễn tả bằng từ “diệt,” là trạng thái đã tận diệt kiết sử. Hơn nữa, nghiệp dù đã được tạo từ lâu, do trạng thái chưa tạo ra quả và do trạng thái không đáng bị đoạn trừ, khi còn có khả năng cho quả, thì được gọi là vẫn còn hiện hữu; (nghiệp) đã tạo ra quả thì không (còn hiện hữu), và (nghiệp) đáng bị đoạn trừ cũng không (còn hiện hữu). Như vậy, cần hiểu rằng trạng thái có khả năng cho quả của các duyên tạo ra quả là vô minh, hành v.v... theo cách đã nói, chính là sự không diệt. Thật vậy, chính do trạng thái chưa bị diệt như vậy mà nguyên nhân ấy, dù đã thuộc quá khứ v.v..., mà không có nó thì quả không thể sanh khởi, đã được nói đến bằng câu “khi cái này có.” Và cũng chính do đó, đối với người chưa hoàn mãn phạm hạnh, sự sanh khởi của duyên chưa đạt đến trạng thái không tiếp diễn, không xét đến sự khác biệt về thời gian, chỉ do trạng thái không thoái lui (vẫn còn hiệu lực), được gọi là “do cái này sanh.” Hoặc là, khi các duyên còn lại hội đủ, trạng thái hướng đến việc tạo ra quả nào—ngay cả của (duyên) không hiện hữu, cũng giống như của (duyên) hiện hữu, huống chi là của (duyên) hiện hữu—trạng thái đó được gọi là “do cái này sanh.” Thật vậy, khi đó quả sanh khởi từ duyên ấy, do đó nguyên nhân ở trong trạng thái đó, hiện diện với tư cách là tác nhân tạo ra quả, được gọi là đã phát sinh. (Nguyên nhân) dù hiện hữu nhưng không ở trong trạng thái đó thì không (được gọi là đã phát sinh). Do đó, cần hiểu rằng trạng thái đó (hướng đến việc cho quả) là sự sanh khởi.

Tattha ‘‘satī’’ti iminā vijjamānatāmattena paccayabhāvaṃ vadanto abyāpārataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. Uppādāti uppattidhammataṃ, asabbakālabhāvitaṃ, phaluppattiabhimukhatañca dīpento aniccataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. ‘‘Sati, na asati, uppādā, na nirodhā’’ti pana hetuatthehi bhummanissakkavacanehi samatthitaṃ nidānasamudayajātipabhavabhāvaṃ paṭiccasamuppādassa dasseti. Hetuatthatā cettha bhummavacane yassa bhāvena tadavinābhāviphalassa bhāvo lakkhīyati, tattha pavattiyā veditabbā, yathā adhanānaṃ dhane ananuppadīyamāne dāliddiyaṃ vepullamagamāsi (dī. ni. 3.91), nipphanne sasse subhikkhaṃ jāyatīti ca. Nissakkavacanassāpi hetuatthatā phalassa pabhave pakatiyañca pavattiyā, yathā ‘‘kalalā hoti abbudaṃ, abbudā jāyate pesī’’ti (saṃ. ni. 1.235; kathā. 692), ‘‘himavatā gaṅgā pabhavati, siṅgato saro jāyatī’’ti ca. Avijjādibhāvena ca tadavinābhāvisaṅkhārādibhāvo lakkhīyati, avijjādīhi ca saṅkhārādayo pabhavanti, pakarīyanti cāti tesaṃ pabhavo, pakati ca, tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘‘imasmiṃ sati imassuppādā’’ti hetuatthā bhummanissakkaniddesā katā.

Ở đây, với từ “sati” (khi có mặt), khi nói về trạng thái làm duyên chỉ bằng sự hiện hữu, Ngài đã chỉ ra tính chất không có tác ý (abyāpārataṃ) của lý duyên khởi. Với từ “uppādā” (do sanh khởi), khi làm sáng tỏ (1) bản chất là pháp sanh khởi, (2) tính chất không phải luôn luôn hiện hữu, và (3) sự hướng đến việc sanh khởi của quả, Ngài đã chỉ ra tính vô thường của lý duyên khởi. Hơn nữa, với các từ ở biến cách thứ bảy (bhumma) và biến cách thứ năm (nissakka) có ý nghĩa là nguyên nhân, như “sati” (khi có mặt), “na asati” (không phải khi không có mặt), “uppādā” (do sanh khởi), “na nirodhā” (không phải do đoạn diệt), Ngài đã chỉ ra trạng thái là nhân duyên, là tập khởi, là sanh, là nguồn phát sanh (nidānasamudayajātipabhavabhāvaṃ) của lý duyên khởi đã được xác lập. Và ở đây, ý nghĩa nguyên nhân trong từ ở biến cách thứ bảy (bhumma) nên được hiểu là do sự vận hành ở nơi nào mà sự hiện hữu của quả (vốn) không thể tách rời khỏi nhân ấy được nhận thấy bởi sự hiện hữu của nhân ấy. Ví dụ như: “Khi của cải không được ban cho những người nghèo, sự nghèo đói đã trở nên lan rộng” và “Khi lúa chín, sự sung túc sanh khởi”. Ý nghĩa nguyên nhân của từ ở biến cách thứ năm (nissakka) cũng (nên được hiểu) là do sự vận hành trong nguồn phát sanh và trong bản chất của quả. Ví dụ như: “Từ giọt máu đầu (kalala), khối bọt (abbuda) hình thành; từ khối bọt, miếng thịt (pesi) sanh ra” và “Sông Hằng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn, âm thanh phát ra từ sừng”. Và do sự hiện hữu của vô minh v.v..., sự hiện hữu của các hành v.v... (vốn) không thể tách rời khỏi chúng được nhận thấy. Và từ vô minh v.v..., các hành v.v... phát sanh và được tạo tác. Do đó, chúng là nguồn phát sanh và là bản chất của các hành ấy. Vì vậy, để làm sáng tỏ ý nghĩa đó, những chỉ định bằng biến cách thứ bảy và thứ năm có ý nghĩa nguyên nhân đã được thực hiện là “imasmiṃ sati” (khi cái này có mặt) và “imassuppādā” (do cái này sanh khởi).

Yasmā cettha ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti saṅkhepena uddiṭṭhassa paṭiccasamuppādassa ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko niddeso, tasmā yathāvutto atthibhāvo, uppādo ca tesaṃ [Pg.249] tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvoti viññāyati. Na hi aniruddhatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ, uppādañca anivattasabhāvatāsaṅkhātaṃ, udayāvatthatāsaṅkhātaṃ vā ‘‘satiyeva, na asati, uppādā eva, na nirodhā’’ti antogadhaniyamehi vacanehi pakāsitaṃ muñcitvā añño paccayabhāvo nāma atthi, tasmā yathāvutto atthibhāvo, uppādo ca paccayabhāvoti veditabbo. Yepi hi paṭṭhāne āgatā hetuādayo catuvīsati paccayā, tepi etasseva paccayabhāvassa visesāti veditabbā. Tathā yvāyaṃ mūlahetunidānasambhavapabhavādipariyāyehi, uppādaṭṭhiti pavattaṭṭhiti nimittaṭṭhiti āyūhanaṭṭhiti saṃyogaṭṭhiti palibodhaṭṭhitītiādipariyāyehi ca pakāsito kāraṇattho, sopi ettheva antogadhoti daṭṭhabbo.

Và bởi vì ở đây, có sự diễn giải bắt đầu bằng “avijjāpaccayā saṅkhārā” (do duyên vô minh, các hành sanh khởi) cho lý duyên khởi đã được nêu lên một cách tóm tắt là “imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī” (khi cái này có mặt, cái kia có mặt; do cái này sanh khởi, cái kia sanh khởi), do đó, sự hiện hữu (atthibhāva) và sự sanh khởi (uppāda) như đã nói là trạng thái làm duyên của các pháp do duyên sanh tương ứng ấy, điều này được hiểu như vậy. Thật vậy, ngoài sự hiện hữu được gọi là trạng thái không bị đoạn diệt (aniruddhatā), và sự sanh khởi được gọi là trạng thái có bản chất không thoái lui (anivattasabhāvatā) hoặc được gọi là trạng thái có khoảnh khắc sanh khởi (udayāvatthatā) — vốn đã được công bố bằng những lời nói có chứa đựng các quy luật bên trong là “chỉ khi có mặt, không phải khi không có mặt”, “chỉ do sanh khởi, không phải do đoạn diệt” — thì không có cái gì khác gọi là trạng thái làm duyên. Do đó, sự hiện hữu và sự sanh khởi như đã nói nên được hiểu là trạng thái làm duyên. Thật vậy, cả hai mươi bốn duyên bắt đầu bằng nhân duyên (hetu) v.v... đã được đề cập trong bộ Paṭṭhāna, chúng cũng nên được hiểu là những chi tiết đặc thù của chính trạng thái làm duyên này. Tương tự như vậy, ý nghĩa về nguyên nhân nào đã được công bố qua các từ đồng nghĩa như gốc rễ (mūla), nhân (hetu), duyên (nidāna), nguồn gốc (sambhava), sự phát sanh (pabhava) v.v..., và qua các từ đồng nghĩa như trạng thái sanh khởi (uppādaṭṭhiti), trạng thái diễn tiến (pavattaṭṭhiti), trạng thái dấu hiệu (nimittaṭṭhiti), trạng thái tích lũy (āyūhanaṭṭhiti), trạng thái liên kết (saṃyogaṭṭhiti), trạng thái chướng ngại (palibodhaṭṭhiti) v.v..., ý nghĩa đó cũng nên được xem là đã bao hàm ngay trong trạng thái làm duyên này.

584. Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā na akāraṇanti napuṃsakaniddeso, akāraṇāti attho. Akāraṇaṃ yadi siyā, suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento ‘‘āsavasamudayā’’ti suttaṃ āharati. Pariyāyo kāraṇaṃ. Vaṭṭakathāya sīsabhāvo vaṭṭahetuno kammassāpi hetubhāvo. Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā, tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhāya uppajjanato avijjā visesena sīsabhūtāti ‘‘mūlakāraṇa’’nti vuttā.

584. Xét đến từ “mūlakāraṇa” (nguyên nhân gốc rễ), sự chỉ định ở trung tính là “na akāraṇaṃ” (không phải là không có nguyên nhân); ở đây, “akāraṇa” có nghĩa là “vô nhân”. Để chỉ ra rằng: “Nếu là vô nhân, kinh sẽ bị bác bỏ”, ngài đã trích dẫn kinh “āsavasamudayā” (do sự tập khởi của các lậu hoặc). Từ đồng nghĩa (pariyāya) là nguyên nhân (kāraṇa). Việc là đứng đầu trong bài thuyết về vòng luân hồi (vaṭṭakathā) cũng chính là trạng thái làm nhân cho nghiệp, vốn là nhân của vòng luân hồi. Trong đó, vô minh là nhân ngay cả đối với hữu ái (bhavataṇhā). Do bởi ái sanh khởi trong cõi hữu có sự nguy hại bị che lấp bởi vô minh ấy, nên vô minh một cách đặc biệt đã trở thành cái đứng đầu. Vì vậy, nó được gọi là “nguyên nhân gốc rễ” (mūlakāraṇa).

Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha ‘‘evaṃ cetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’tiādi. Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti.

Ngài đã nói “evaṃ cetaṃ, bhikkhave, vuccatī” (Này các Tỳ khưu, điều này được nói như vậy) v.v... vì (e rằng) do điểm khởi đầu không được nhận biết, người ta có thể chấp thủ tính thường hằng vì cho rằng không có sự sanh khởi. Bằng câu nói đó, ngài chỉ ra ý nghĩa này: “Việc không nhận biết được điểm khởi đầu” được nói đến là do không nhận biết được rằng “không có việc đã từng sanh khởi trước thời điểm này”.

585. Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu ‘‘sugatiduggatigāmino’’ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ. Pūjitassa hi dvande pubbanipāto. Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti. Tenāha ‘‘aggisantāpā’’tiādi. Tattha yathā vajjhagāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati, evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ. Yathā pana sā uṇhodakapāne ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati, evaṃ puthujjano avijjāya nātibalavabhāvato duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena [Pg.250] sugatigāmikammaṃ ārabhati. Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati, sukhe taṇhaṃ avijjāti.

585. Mặc dù các quả nên được nói theo thứ tự của các nhân là vô minh và ái, câu nói “sugatiduggatigāmino” (những chúng sanh đi đến thiện thú và ác thú) là để không trái với quy tắc ngữ pháp. Thật vậy, trong một hợp từ kép (dvanda), từ được tôn trọng được đặt trước. Tương truyền, những người bộ lạc Savara, để cho thịt không dính vào xương, họ hơ nóng, đập đập nhiều lần, cho con bò uống nước nóng để nó bị tiêu chảy, sưng lên, và thịt rời ra khỏi xương, rồi họ giết nó. Do đó, ngài đã nói “aggisantāpā” (bị lửa thiêu đốt) v.v... Trong đó, giống như con bò sắp bị giết, do bị vô minh chi phối, nó bắt đầu uống nước nóng như đã nói, cũng vậy, kẻ phàm phu bắt đầu làm nghiệp đi đến ác thú như đã nói. Lại nữa, giống như con bò ấy, khi thấy sự nguy hại trong việc uống nước nóng, do bởi ái, nó bắt đầu uống nước lạnh, cũng vậy, kẻ phàm phu, do vô minh không quá mạnh, khi thấy sự nguy hại trong nghiệp đi đến ác thú, do bởi ái, bắt đầu làm nghiệp đi đến thiện thú. Thật vậy, trong khổ, ái đi theo vô minh; trong lạc, vô minh đi theo ái.

586. Katthaci sutte. Ekadhammamūlikaṃ desananti avijjātaṇhāsu ekoyeva dhammo mūlaṃ etissāti ekadhammamūlikā, taṃ, tattha ekaṃ eva dhammaṃ mūlaṃ katvā paṭiccasamuppādadesanaṃ desetīti attho. Upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ, avijjā upanisā etesanti avijjūpanisā. Assādānupassinoti upādāniyesu tebhūmakadhammesu visayabhūtesu assādetabbato assādasaññitaṃ sukhasomanassaṃ anupassanasīlassa. Appahīnāvijjatāya bālalakkhaṇayogena bālassa. Evanti avijjānivutattā, taṇhāsaṃyuttattā ca. Ayaṃ kāyoti ayaṃ mamañceva tumhākañca paccakkhabhūto saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ. ‘‘Saḷāyatanapaccayā phasso’’ti (mahāva. 1; udā. 1) vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanacchakkaṃ vā. Samudāgatoti uppanno. Bahiddhā ca nāmarūpanti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, saḷāyatanāni vā. Itthetanti itthaṃ etaṃ. Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni dvārālambanabhāvena vavatthitāni dvayaṃ nāmāti attho. Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni, mahādvayaṃ nāma kiretanti vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44; 4.60; kathā. 465) cakkhu ceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cāti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā. Idha pana ‘‘ayañceva kāyo’’ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ajjhattikāyatana’’nti gahetvā, ‘‘bahiddhā ca nāmarūpa’’nti vuttaṃ rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva ‘‘bāhirāyatana’’nti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto, tasmā mahādvayametanti.

586. Ở một vài kinh. (Câu) ‘Ekadhammamūlikaṃ desanaṃ’ (pháp thoại có một pháp làm gốc rễ) có nghĩa là: Trong vô minh và ái, chỉ có một pháp là gốc rễ của pháp thoại này, nên gọi là ‘ekadhammamūlikā’ (có một pháp làm gốc rễ). (Đức Phật) thuyết giảng pháp thoại về Duyên khởi bằng cách lấy chỉ một pháp trong hai pháp ấy làm gốc rễ. ‘Upanisā’ (cận y) là: Quả nương tựa ở đây, (nghĩa là) nguyên nhân. ‘Avijjūpanisā’ (có vô minh làm cận y) là: Vô minh là cận y của các pháp hữu vi này. ‘Assādānupassino’ (của người tùy quán vị ngọt) là: Của người có thói quen tùy quán lạc và hỷ được gọi là vị ngọt do được thưởng thức trong các pháp thuộc ba cõi là đối tượng của thủ. Của kẻ phàm phu do vô minh chưa được đoạn trừ, do tương ưng với đặc tính của kẻ phàm phu. ‘Evaṃ’ (như vậy) là: Do bị vô minh che lấp và do bị ái trói buộc. ‘Ayaṃ kāyo’ (thân này) là: Thân có thức này, là năm uẩn, hiện tiền đối với chính ta và các ngươi. Hoặc là sáu xứ, vì được nói là nguyên nhân của xúc theo (câu): ‘Do duyên sáu xứ nên có xúc.’ ‘Samudāgato’ (đã sanh khởi) là: Đã phát sanh. ‘Bahiddhā ca nāmarūpaṃ’ (và danh sắc bên ngoài) là: Thân có thức bên ngoài, là năm uẩn, hoặc là sáu xứ. ‘Itthetaṃ’ là: ‘Itthaṃ etaṃ’ (điều này là như vậy). Có nghĩa là: Năm uẩn, mười hai xứ của tự thân và của người khác được xác định bởi tính chất là căn và cảnh được gọi là cặp đôi. ‘Dvayaṃ paṭicca phasso’ (do duyên cặp đôi nên có xúc) là: Ở nơi khác, các cặp đôi như mắt và sắc v.v... được nói đến (làm duyên cho) nhãn xúc v.v... sanh khởi, còn ở đây là các xứ trong và ngoài, được cho là được gọi là cặp đôi lớn. Chủ ý ở đây là thế này: Ở nơi khác, các cặp đôi được nói đến như: ‘Do duyên mắt và sắc nên nhãn thức sanh khởi, sự gặp gỡ của ba pháp là xúc’ v.v... là mắt và sắc... cho đến... ý và pháp, do duyên các cặp đôi ấy nên nhãn xúc v.v... được nói đến. Còn ở đây, (câu) ‘ayañceva kāyo’ (chính thân này) được nói bằng cách xem các pháp còn lại nương vào mắt v.v... là các pháp nương vào mắt v.v..., rồi nắm lấy thân có mắt v.v... làm một khối gọi là ‘nội xứ’; và (câu) ‘bahiddhā ca nāmarūpaṃ’ (và danh sắc bên ngoài) được nói bằng cách nắm lấy cảnh sắc v.v... làm một khối gọi là ‘ngoại xứ’, rồi xúc được nói là (sanh khởi) do duyên các xứ trong và ngoài ấy. Vì thế, đây là cặp đôi lớn.

Evañca katvā attano ca parassa ca pañcahi khandhehi, chahi āyatanehi cāti ayamattho dīpetabbovāti vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ kāyo’’ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā, ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttāni rūpādīni [Pg.251] paresaṃ. Tathā ayaṃ kāyo attano cha ajjhattikāni āyatanāni, bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti. Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ayaṃ kāyo’’ti vuttena ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcahi khandhehi dīpanā na sambhaveyyāti. Saḷevāyatanānīti saḷeva phassakāraṇāni, yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Ādi-saddena ‘‘etesaṃ vā aññatarena. Avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, paṇḍitassa taṇhāya sampayuttassā’’tiādi (saṃ. ni. 2.19) yojetabbaṃ. Imasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā tasmiṃ kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitameva katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito. Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena –

Và do làm như vậy, nên được nói rằng: ‘Ý nghĩa này cần được trình bày bằng năm uẩn và sáu xứ của tự thân và của người khác.’ Thật vậy, mắt v.v... có nơi nương tựa được nói là ‘thân này’ chính là năm uẩn của tự thân; sắc v.v... được nói là ‘danh sắc bên ngoài’ là (năm uẩn) của người khác. Tương tự, ‘thân này’ là sáu nội xứ của tự thân, ‘danh sắc bên ngoài’ là (sáu) ngoại xứ của người khác. Nếu không, khi nói ‘thân này’ chỉ có nghĩa là nội xứ, thì năm uẩn của tự thân chỉ là nội xứ, do đó việc trình bày bằng năm uẩn của tự thân và của người khác sẽ không thể xảy ra. ‘Saḷevāyatanāni’ (chỉ sáu xứ) là: Chỉ có sáu là nguyên nhân của xúc. Kẻ phàm phu, bị xúc chạm bởi xúc sanh khởi từ các xứ là nguyên nhân ấy, cảm thọ lạc và khổ. Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), cần liên kết với câu bắt đầu là: ‘hoặc một trong những pháp này. Này các Tỳ khưu, đối với bậc trí bị vô minh che lấp, bị ái trói buộc...’ Thật vậy, trong kinh này, Đức Thế Tôn, khi trình bày tính chất là duyên đặc biệt của thọ, đã xem các hành là pháp chỉ nương vào vô minh và ái, đã nắm lấy thức, danh sắc, sáu xứ bằng cách dùng từ ‘thân’, đã xem xúc của sáu xứ trong thân ấy là pháp chỉ nương vào sáu xứ ấy, và đã chỉ ra pháp Duyên khởi có vô minh và ái trong quá khứ làm gốc rễ và có thọ làm kết thúc cho kẻ phàm phu và bậc trí. Và lại nữa, khi trình bày sự khác biệt giữa kẻ phàm phu và bậc trí –

‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa, yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya. Tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā…pe… dukkhasmāti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.19) –

‘Này các Tỳ khưu, thân này đã sanh khởi đối với kẻ phàm phu bị vô minh nào che lấp, bị ái nào trói buộc, thì vô minh ấy của kẻ phàm phu vẫn chưa được đoạn trừ, và ái ấy vẫn chưa được đoạn tận. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì kẻ phàm phu đã không thực hành phạm hạnh để chơn chánh đoạn tận khổ. Do đó, sau khi thân hoại, kẻ phàm phu đi đến một thân khác; khi đi đến một thân khác, y không thoát khỏi sanh... cho đến... khổ, Ta nói vậy.’ –

Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā, upādānabhave ca tannissite katvā ‘‘kāyūpago hotī’’tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlavasena paṭiccasamuppādo vutto, tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti.

Khi chỉ ra ái có vô minh đi kèm, có thọ làm nguồn gốc, và khi xem thủ và hữu là pháp nương vào ái ấy, khi chỉ ra sanh v.v... bằng câu bắt đầu là ‘kāyūpago hoti’ (đi đến một thân khác), thì pháp Duyên khởi được nói theo cách có cả hai gốc rễ (vô minh và ái) kể từ sự sanh khởi của nhân trong hiện tại. Và theo cách ngược lại, đối với bậc trí, pháp Duyên khởi theo chiều nghịch có cả hai gốc rễ được nói đến kể từ sự đoạn tận của nhân trong hiện tại.

587. Pūretunti vaḍḍhetuṃ, upacinitunti attho. Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā ‘‘avindiyaṃ vindatī’’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti ‘‘vindiyaṃ na vindatī’’ti ca. Attanissitāni katvā [Pg.252] cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ. Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā aviditaṃ aññātaṃ karoti. Antavirahite javāpetīti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ, ja-kārassa ca dutiyassāgamaṃ katvā ‘‘avijjā’’ti vuttaṃ. Byañjanatthaṃ vatvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘idaṃ vatthu, idaṃ ārammaṇa’’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā. Vatthārammaṇasabhāvachādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannacchādanaṃ veditabbaṃ.

587. Pūretun có nghĩa là vaḍḍhetuṃ (làm cho tăng trưởng), upacinitun (vun bồi). Do là nhân duyên đặc biệt của nghiệp dẫn đến ác thú, vô minh được gọi là “avindiyaṃ vindati” (đạt được điều không nên đạt được); tương tự, do không phải là nhân duyên đặc biệt của điều nên đạt được, nên (cũng được gọi là) “vindiyaṃ na vindati” (không đạt được điều nên đạt được). Sự khởi sanh, phát sanh của nhãn thức v.v... bằng cách làm cho chúng nương tựa vào tự thân, được gọi là xứ. Chính do trạng thái si mê mãnh liệt, do là trạng thái đối nghịch với trí tuệ thắng giải, nó làm cho cái không được biết, không được liễu tri (trở thành được biết). Theo cách của năm loại đặc tính từ nguyên học, bằng sự kết hợp với sự thêm vào, đảo ngược, biến đổi, tiêu mất của mẫu tự và với ý nghĩa đặc biệt của ngữ căn trong câu “antavirahite javāpeti” (làm cho vội vàng trong cái không có giới hạn), sau khi lấy các mẫu tự a-, vi-, ja-, làm cho các mẫu tự khác biến mất, và thêm vào mẫu tự ‘ja’ thứ hai, thì được gọi là “avijjā”. Sau khi nói về nghĩa của từ ngữ, để chỉ ra nghĩa thực tánh, câu “apicā” v.v... được nói đến. Các vật và cảnh của nhãn thức v.v... không thể được biết bởi vô minh rằng “đây là vật, đây là cảnh”, vì vậy vô minh được gọi là cái che đậy chúng. Chính do che đậy thực tánh của vật và cảnh, và do che đậy trạng thái là duyên khởi của vô minh v.v... và trạng thái là duyên sanh của già chết v.v..., nên hiểu đó là sự che đậy duyên khởi và duyên sanh.

Apaccakkhitvāti paccakkhānaṃ akatvā apaṭikkhipitvā. Upakārakaṭṭho paccayaṭṭho yathā piṇḍapātādi sarīrassa.

Apaccakkhitvā có nghĩa là không từ bỏ, không khước từ. Ý nghĩa hỗ trợ là ý nghĩa của duyên, giống như vật thực khất thực v.v... đối với thân thể.

Saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā saṅkhataṃ hoti, evaṃ abhisaṅkharonti. Saṅkhārasaddaggahaṇena āgatā saṅkhārā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā. Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhārasaddena āgatā, te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā, tasmā ‘‘duvidhā’’ti ettha saṅkhārasaddena āgatasaṅkhāresu abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ vajjetvā tadaññe saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā. Saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārāti vā samudāyo vutto. Tadekadesā ca idha vaṇṇetabbabhāvena gahitā avijjāpaccayā saṅkhārā, tasmā vaṇṇetabbasabbasaṅgāhakavasena duvidhatā vuttāti veditabbā. ‘‘Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro’’tiādinā (ma. ni. 1.464) vitakkavicāraassāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā, na avijjāpaccayā saṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo.

Saṅkhatamabhisaṅkharonti có nghĩa là: như thế nào pháp được tạo tác, họ cố ý tạo tác như vậy. Các hành đến bằng việc nắm bắt từ ‘hành’ là các hành đến bằng từ ‘hành’. Mặc dù các hành do vô minh làm duyên cũng đến bằng từ ‘hành’, nhưng chúng là chính yếu trong bài pháp này nên được nói riêng. Do đó, ở đây trong câu “hai loại”, trong số các hành đến bằng từ ‘hành’, sau khi loại trừ hành cố ý tạo tác, các hành khác đến bằng từ ‘hành’ nên được kết hợp. Hoặc là, câu “các hành đến bằng từ ‘hành’” nói đến tập hợp. Và một phần của tập hợp đó, tức là các hành do vô minh làm duyên, ở đây được lấy với tư cách là đối tượng cần giải thích. Do đó, nên hiểu rằng tính hai loại được nói đến theo cách bao gồm tất cả những gì cần giải thích. Bằng câu “khẩu hành diệt trước” v.v..., tầm, tứ, hơi thở ra, hơi thở vào, tưởng, thọ, khẩu hành v.v... được nói đến, chứ không phải thân tư v.v... được nói trong các hành do vô minh làm duyên.

Saṅkhatasaṅkhārā nāma yathāsakaṃ paccayehi saṅkhatattā. Satipi paccayanibbattānaṃ sabbesampi saṅkhatabhāve ‘‘mametaṃ phala’’nti tatthābhimukhena viya kammunā nibbattitattā tebhūmakavipākakaṭattārūpesu sātisayo saṅkhatabhāvoti adhippāyena aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.587) kammanibbattānaṃ abhisaṅkhatasaṅkhāratā vuttā. Pāḷiyaṃ pana tathā āgataṭṭhānassa abhāvato ‘‘tepi [Pg.253] …pe… ettheva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Aniccā vata saṅkhārāti vuttā ubhuādisamuṭṭhānāpi sabbadhammā. Abhisaṅkharaṇakasaṅkhāroti vuccati attano phalassa abhisaṅkharaṇato. Kāyapayogasamuṭṭhāpanavīriyaṃ kāyikavīriyaṃ. Abhisaṅkhārassāti payogavegassa.

Gọi là hành hữu vi vì được tạo tác bởi các duyên riêng của chúng. Mặc dù tất cả các pháp do duyên sanh đều có trạng thái hữu vi, nhưng vì được nghiệp tạo ra giống như hướng đến quả đó với ý nghĩ “đây là quả của ta”, nên trong các quả dị thục và sắc do nghiệp sanh trong ba cõi có một trạng thái hữu vi vượt trội. Với ý định này, trong Chú giải, tính chất là hành được cố ý tạo tác của các pháp do nghiệp sanh được nói đến. Nhưng trong Pāli, vì không có chỗ nào nói như vậy, nên câu “chúng cũng... được bao gồm ở đây” được nói đến. Tất cả các pháp, ngay cả những pháp sanh từ thời tiết v.v..., cũng được nói là “hỡi ôi, các hành là vô thường”. Được gọi là hành cố ý tạo tác vì nó cố ý tạo tác ra quả của nó. Sự tinh tấn làm phát sanh sự vận dụng của thân là thân tinh tấn. Abhisaṅkhārassa có nghĩa là của sức mạnh của sự vận dụng.

Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Kāyena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāro. Cittena saṅkharīyati, cittaṃ vā saṅkharotīti cittasaṅkhāro. Saṅkhepato pana sabbepi yathārahaṃ saṅkharonti, saṅkharīyantīti ca saṅkhārāti veditabbā. Vuttanti saṅkhāraṭṭhapaccayaṭṭhādimāha.

Vācaṃ saṅkharoti (tạo tác lời nói), vì vậy là khẩu hành. Kāyena saṅkharīyati (được tạo tác bởi thân), vì vậy là thân hành. Cittena saṅkharīyati (được tạo tác bởi tâm), hoặc cittaṃ saṅkharoti (tạo tác tâm), vì vậy là tâm hành. Nhưng nói tóm lại, nên hiểu rằng tất cả các hành, tùy theo trường hợp, chúng tạo tác và chúng được tạo tác, vì vậy (chúng được gọi là) các hành. Bằng từ vuttaṃ, ngài nói về ý nghĩa của hành, ý nghĩa của duyên, v.v...

Namatīti ekantasārammaṇatāya ārammaṇābhimukhaṃ namati. Paritassatīti pipāsati, taṇhāparitāpatāya vā vicalati. Upādiyatīti daḷhaṃ ādiyati. Bhavatīti upapattibhavaṃ sandhāyāha. Bhāvayatīti kammabhavaṃ. Cuti khandhānaṃ maraṇanti ‘‘maranti etenā’’ti vuttaṃ. Dukkhā vedanā uppādadukkhā, ṭhitidukkhāti ca katvā ‘‘dvedhā khaṇatī’’ti vuttaṃ. Āyāso parissamo visādo.

Namati có nghĩa là: do có đối tượng chắc chắn, nó hướng về đối tượng. Paritassati có nghĩa là: khao khát, hoặc do sự nóng nảy của ái, nó dao động. Upādiyati có nghĩa là: nó nắm giữ một cách chắc chắn. Từ bhavati, ngài nói nhắm đến sanh hữu. Từ bhāvayati, (ngài nói nhắm đến) nghiệp hữu. Sự hoại diệt của các uẩn là sự chết, vì vậy câu “chúng chết bởi cái này” được nói đến. Thọ khổ có cái khổ của sự sanh và cái khổ của sự tồn tại, vì vậy câu “nó làm tổn hại theo hai cách” được nói đến. Āyāso là sự mệt mỏi, sự chán nản.

Niddiṭṭhanayadassananti yathāniddiṭṭhavidhisandassanaṃ. Kevala-saddo asammissavācako ca hoti ‘‘kevalā sālayo’’tiādīsu, niravasesavācako ca ‘‘kevalā aṅgamagadhā’’tiādīsu, tasmā dvidhāpi atthaṃ vadati. Tattha asammissassāti sukharahitassa. Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthi. Sakalassāti sabbabhavādigatassa, sabbakālikassa ca.

Niddiṭṭhanayadassanaṃ là sự chỉ rõ phương pháp như đã được trình bày. Từ kevala cũng có nghĩa là không pha trộn, như trong câu “chỉ toàn là lúa sāli” v.v...; và cũng có nghĩa là không còn sót lại, như trong câu “toàn bộ người xứ Aṅga và Magadha” v.v... Do đó, nó nói lên ý nghĩa theo cả hai cách. Trong đó, (nghĩa) không pha trộn là không có lạc. Vì ở đây không có gì là không có sanh và diệt. (Nghĩa) toàn bộ là thuộc về tất cả các cõi hữu v.v... và thuộc về tất cả các thời.

588. ‘‘Lakkhaṇekavidhādito’’ti ettha ādi-saddo paccekaṃ parisamāpetabboti dassento āha ‘‘lakkhaṇādito’’ti. Sampayutte, taṃsamaṅgipuggale vā sammohayatīti sammohanarasā. Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti chādanapaccupaṭṭhānā. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato āsavapadaṭṭhānā. Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti āyūhanarasā. Rāsikaraṇaṃ vā āyūhanaṃ. Cetanāsabhāvattā cetanā hutvā gayhatīti cetanāpaccupaṭṭhānā. Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti pubbaṅgamarasaṃ. Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ. Viññāṇena saha, aññamaññañca sampayujjatīti sampayogarasaṃ. Samaṃ pakārehi yogo [Pg.254] sampayogo. Visuṃ abhāvo avinibbhogo. Rūpaṃ sampayogābhāvato vikiratīti vikiraṇarasaṃ. Tato eva hi pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti, cuṇṇībhūtā viddhaṃsanti, nāmassa kadāci kusalādibhāvopi atthīti tato visesanatthaṃ ‘‘abyākatapaccupaṭṭhāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Acetano abyākato’’ti (visuddhi. 1.311; vibha. aṭṭha. 173) ettha viya anārammaṇatā vā abyākatatā daṭṭhabbā. Āyatanalakkhaṇanti ghaṭṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā. Dassanassa yathāsakaṃ visayaggahaṇassa karaṇato dassanarasaṃ. ‘‘Dassanādirasa’’nti pana sammohavinodaniyaṃ vuttaṃ. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ yathārahaṃ viññāṇamanoviññāṇadhātūnanti adhippāyo. Vatthuggahaṇañcettha cakkhādipañcakāpekkhaṃ. Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena, itarāya iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā ‘‘sukhadukkhapaccupaṭṭhānā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayattā hetulakkhaṇā taṇhā. ‘‘Tatratatrābhinandinī’’ti (ma. ni. 1.91, 460; saṃ. ni. 5.1081; vibha. 203; mahāva. 14) vacanato abhinandanarasā. Cittassa, puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti atittabhāvapaccupaṭṭhānā. Amuñcanarasaṃ taṇhādiṭṭhābhinivesavasena. Taṇhādaḷhattaṃ hutvā kāmupādānaṃ, sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ. Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā.

588. Trong câu ‘Lakkhaṇekavidhādito’, khi trình bày rằng từ ‘ādi’ (v.v.) nên được kết thúc riêng lẻ với từng từ, ngài đã nói ‘lakkhaṇādito’ (trạng thái v.v.). Nó làm cho các pháp tương ưng hoặc cá nhân có đủ pháp ấy bị si mê, nên có phận sự là làm cho si mê. Nó được nắm bắt như là sự che đậy bản chất của đối tượng, nên có sự hiện khởi là sự che đậy. Do câu ‘Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh’ (ma. ni. 1.103), nên nó có nhân cần thiết là các lậu hoặc. Chúng nỗ lực, gắng sức để tạo ra sự tái sanh, nên có phận sự là sự tích tập. Hoặc ‘āyūhanaṃ’ là sự chất đống. Do có bản chất là tư, nó được nắm bắt như là tư, nên có sự hiện khởi là tư. Nó diễn tiến với vai trò đi trước danh-sắc, nên có phận sự là đi trước. Nó được nắm bắt như là sự kết nối với kiếp trước, nên có sự hiện khởi là sự nối liền tái sanh. Nó tương ưng với thức và với nhau, nên có phận sự là tương ưng. ‘Sampayogo’ là sự tương ưng (yogo) một cách đồng đều (samaṃ) qua các phương diện. ‘Avinibbhogo’ là sự không thể tách rời. Sắc, do không có sự tương ưng, nên bị phân tán, vì vậy có phận sự là phân tán. Thật vậy, cũng do đó mà lúa gạo v.v. khi bị xay giã thì bị phân tán, khi thành bột thì bị hủy hoại. Đối với danh, đôi khi cũng có trạng thái thiện v.v., để phân biệt với điều đó, nên đã nói là ‘sự hiện khởi là vô ký’. Như trong câu ‘vô tri là vô ký’ (visuddhi. 1.311; vibha. aṭṭha. 173), nên hiểu ‘vô ký’ là không có đối tượng. Trạng thái của xứ (āyatanalakkhaṇaṃ) có trạng thái là sự nỗ lực (ghaṭṭanalakkhaṇaṃ), hoặc có trạng thái là sự phát triển (tanana) các sự sanh khởi (āyānaṃ). Có phận sự là thấy do thực hiện việc thấy, tức là việc nắm bắt đối tượng của riêng mình. Nhưng trong sách Sammohavinodanī, đã nói là ‘phận sự là thấy v.v.’. Ý nghĩa là: sự hiện khởi là trạng thái làm vật và làm môn cho thức giới và ý thức giới tùy theo trường hợp. Và ở đây, việc dùng từ ‘vật’ là ám chỉ đến năm xứ như nhãn xứ v.v. Do xả trong quả bất thiện vì là bất khả hỷ nên được tính chung với khổ, còn xả kia (trong quả thiện) vì là khả hỷ nên được tính chung với lạc, vì vậy đã nói là ‘có sự hiện khởi là lạc và khổ’. Ái có trạng thái là nhân vì là nguồn sanh của khổ. Do câu ‘vui thích nơi này nơi kia’ (ma. ni. 1.91, 460; saṃ. ni. 5.1081; vibha. 203; mahāva. 14), nên có phận sự là vui thích. Nó được nắm bắt như là trạng thái không thỏa mãn của tâm hoặc của cá nhân đối với sắc v.v., nên có sự hiện khởi là không thỏa mãn. Có phận sự là không buông bỏ do sự cố chấp bởi ái và tà kiến. Thủ dục hiện khởi như là sự củng cố của ái, các thủ còn lại hiện khởi như là tà kiến, nên có sự hiện khởi là sự củng cố của ái và tà kiến. Các trạng thái v.v. của hữu nên được kết hợp theo nghiệp hữu và sanh hữu.

589. Mohādibhāvatoti ettha ādi-saddena ananubodhādīnaṃ saṅgaho. Dukkhādīsu aññāṇavasena appaṭipatti, asubhādīsu subhādivipallāsavasena micchāpaṭipatti. Diṭṭhivippayuttavasena vā appaṭipatti, diṭṭhisampayuttavasena micchāpaṭipatti. Dvārārammaṇatoti dvārato, ārammaṇato ca chasu dvāresu, chasu ārammaṇesu ca pavattanato. Ayaṃ pana vibhāgo na avijjāya eva, aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānaṃ labbhatīti āha ‘‘sabbesupī’’ti.

589. Trong câu ‘Mohādibhāvato’, từ ‘ādi’ bao gồm cả những điều như không giác ngộ v.v. ‘Appaṭipatti’ (không hành) là do vô trí đối với khổ v.v., ‘micchāpaṭipatti’ (tà hành) là do điên đảo thấy cái đẹp v.v. trong cái bất tịnh v.v. Hoặc ‘appaṭipatti’ là do không tương ưng với tà kiến, ‘micchāpaṭipatti’ là do tương ưng với tà kiến. ‘Dvārārammaṇato’ là do diễn tiến qua môn và qua đối tượng, trong sáu môn và trong sáu đối tượng. Sự phân chia này không chỉ có ở vô minh mà còn có ở các chi phần duyên khởi khác là các pháp vô sắc, vì vậy ngài đã nói ‘sabbesupi’ (trong tất cả).

Vipākadhammadhammādibhāvatoti ettha ādi-saddena nevasekkhānāsekkhasaṃyojaniyādibhāve saṅgaṇhāti. Catuyonisaṃvattanatoti catuyonipariyāpannattabhāvanibbattanato.

Trong câu ‘Vipākadhammadhammādibhāvato’, từ ‘ādi’ bao gồm các trạng thái như phi học phi vô học, thuộc về kiết sử v.v. ‘Catuyonisaṃvattanato’ là do tạo ra một tự thân được bao gồm trong bốn loài sanh.

Lokiyavibhāgādibhāvatoti [Pg.255] ettha ādi-saddena abyākatasappaccayasaṅkhatādibhāve saṅgaṇhāti. Sahetukāhetukāditoti ādi-saddena sasaṅkhārāsaṅkhārādibhede saṅgaṇhāti.

Trong câu ‘Lokiyavibhāgādibhāvato’, từ ‘ādi’ bao gồm các trạng thái như vô ký, hữu duyên, hữu vi v.v. Trong câu ‘Sahetukāhetukādito’, từ ‘ādi’ bao gồm các sự phân biệt như có cần nhắc, không cần nhắc v.v.

Kāmaṃ nāmarūpaṃ paccuppannaddhavasena vuccati, tathāpi yathā paccuppannaṃ, evaṃ atītānāgatampīti addhadvayapariyāpannassāpi nayato gahetabbattā vuttaṃ ‘‘atītādito tividha’’nti.

Thật vậy, danh-sắc được nói theo phương diện thời hiện tại, tuy nhiên, cũng như nó là hiện tại, nó cũng là quá khứ và vị lai. Do đó, vì ngay cả (danh-sắc) thuộc hai thời (quá khứ, vị lai) cũng cần được hiểu theo phương pháp, nên đã nói là ‘ba loại kể từ quá khứ v.v.’.

Sañjātisamosaraṇaṭṭhānatoti viññāṇataṃsampayuttadhammānaṃ uppattipavattidesabhāvato. ‘‘Bhūtappasādaviññāṇato’’ti pāṭho yutto. ‘‘Viññāṇādito’’ti pana paṭhanti. Ekasesanayena bāhirāyatanassāpi saṅgahe sati ādi-saddena tassa saṅgahitatā daṭṭhabbā. Nobhayagocaranti manāyatanamāha. Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā, dūratā vā atthi aviggahattā, tasmā manāyatanassa gocaro manāyatanaṃ sampatto, asampatto vāti na vuccati. Phassādīnampīti ettha phasso tāva phusanasabhāvato, lokiyasāsavādibhāvato ca ekavidho. Paṭighasamphassaadhivacanasamphassabhedato, sahetukādibhāvato ca duvidho. Bhavattayapariyāpannato, vedanāttayasampayogato, ahetukaduhetukatihetukato ca tividho. Yonigativasena catubbidho, pañcavidho ca.

‘Sañjātisamosaraṇaṭṭhānato’ là do là nơi sanh khởi và diễn tiến của thức và các pháp tương ưng với thức. Dị bản ‘Bhūtappasādaviññāṇato’ là hợp lý. Nhưng người ta lại đọc là ‘Viññāṇādito’. Khi ngoại xứ cũng được bao gồm theo phương pháp ekasesa (giản lược đồng dạng), nên hiểu rằng nó được bao gồm bởi từ ‘ādi’. Với câu ‘Nobhayagocaraṃ’ (không phải đối tượng của cả hai), ngài muốn nói đến ý xứ. Thật vậy, đối với các pháp vô sắc, không có sự gần hay xa về mặt không gian vì chúng không có hình thể; do đó, không thể nói rằng đối tượng của ý xứ đã đến hay chưa đến ý xứ. Trong câu ‘Phassādīnampi’, trước hết, xúc là một loại do có bản chất là chạm xúc, và do thuộc thế gian, có lậu hoặc v.v. Xúc là hai loại do sự phân biệt giữa xúc hữu đối đãi và xúc danh chế, và do có nhân v.v. Xúc là ba loại do được bao gồm trong ba cõi, do tương ưng với ba loại thọ, và do là vô nhân, nhị nhân, tam nhân. Theo loài sanh và thú, xúc là bốn loại và năm loại.

Vedanā anubhavanalakkhaṇato, lokiyasāsavādibhāvato ca ekavidhā. Pañcadvārikamanodvārikabhedato duvidhā. Sukhādibhedato tividhā. Yonigativasena catubbidhā, pañcavidhā ca. Chaḷārammaṇabhedato chabbidhā.

Thọ là một loại do có trạng thái là cảm nhận, và do thuộc thế gian, có lậu hoặc v.v. Thọ là hai loại do sự phân biệt thuộc năm môn và ý môn. Thọ là ba loại do sự phân biệt lạc v.v. Theo loài sanh và thú, thọ là bốn loại và năm loại. Thọ là sáu loại do sự phân biệt sáu đối tượng.

Taṇhā lokassa samudayabhāvato ekavidhā. Duvidhā diṭṭhisampayuttavippayuttabhāvato. Tividhā kāmabhavavibhavataṇhābhedato. Catubbidhā catumaggapaheyyato. Pañcavidhā rūpābhinandanādibhāvato. Chabbidhā chataṇhākāyabhedato.

Ái là một loại do là nguồn sanh của thế gian. Ái là hai loại do tương ưng và không tương ưng với tà kiến. Ái là ba loại do sự phân biệt dục ái, hữu ái, và phi hữu ái. Ái là bốn loại do là đối tượng cần được đoạn trừ bởi bốn đạo. Ái là năm loại do là sự vui thích trong sắc v.v. Ái là sáu loại do sự phân biệt sáu thân ái.

Upādānaṃ ekavidhaṃ daḷhaggāhabhāvato. Duvidhaṃ taṇhādiṭṭhibhedato. Tividhaṃ bhavattayūpanissayabhāvato. Catubbidhaṃ kāmupādānādibhedato. Pañcavidhaṃ pañcagatisaṃvattanato.

Thủ (upādāna) là một loại do có trạng thái nắm giữ một cách chắc chắn. Là hai loại do sự khác biệt về ái và kiến. Là ba loại do có trạng thái là y chỉ duyên cho ba cõi. Là bốn loại do sự khác biệt về dục thủ v.v... Là năm loại do làm cho sanh khởi trong năm đường.

Bhavo [Pg.256] ekavidho lokiyasāsavādibhāvato. Duvidho kammupapattibhedato. Tividho kāmabhavādibhedato. Catubbidho caturupādānapaccayato. Pañcavidho pañcagatisaṃvattanato. Chabbidho kāmakammabhavādibhedato. Sattavidho sattaviññāṇaṭṭhitisaṅgahato. Aṭṭhavidho caturupādānapaccayakammabhavādibhedato. Navavidho kāmabhavādibhedato.

Hữu (bhava) là một loại do có trạng thái là pháp hữu lậu thuộc thế gian v.v... Là hai loại do sự khác biệt về nghiệp hữu và sanh hữu. Là ba loại do sự khác biệt về dục hữu v.v... Là bốn loại do có bốn thủ làm duyên. Là năm loại do làm cho sanh khởi trong năm đường. Là sáu loại do sự khác biệt về dục nghiệp hữu v.v... Là bảy loại do sự tổng hợp bảy thức trú. Là tám loại do sự khác biệt về bốn nghiệp hữu có bốn thủ làm duyên và bốn sanh hữu. Là chín loại do sự khác biệt về nghiệp hữu v.v...

Jāti ekavidhā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattibhāvato. Duvidhā rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhasaṅgahato. Tividhā bhavattayapariyāpannato. Yonigativasena catubbidhā, pañcavidhā ca. Iminā nayena jarāmaraṇādīnampi ekavidhādibhāvo veditabbo.

Sanh (jāti) là một loại do có trạng thái là sự xuất hiện lần đầu tiên trong các cõi hiện hữu đó đó. Là hai loại do được tổng hợp bởi sắc uẩn và hành uẩn. Là ba loại do được bao gồm trong ba cõi. Tùy theo thai sanh và đường sanh, là bốn loại và là năm loại. Theo phương pháp này, trạng thái một loại v.v... của già, chết v.v... cũng nên được hiểu.

590. Sokādīnampi gahitattā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘dvādasevā’’ti aṅgavavatthānaṃ veditabbaṃ. Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā, phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttā. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā, na pana ‘‘kāyikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho’’ti ca sutte jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃ tannimittānaṃ jarāmaraṇabbhāhatassa sambhave sādhakabhāvena vuttaṃ. Yasmā pana jarāmaraṇeneva sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato, tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati. Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā. Jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃ[Pg.257], sokādayo ca sambhavantīti tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāvena gahitaṃ. Sokādayo pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā. Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti. Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etasseva atthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ, na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā, na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti.

590. Vì sầu v.v... cũng được đề cập đến, khi có trường hợp các chi phần trở nên nhiều, nên hiểu sự xác định các chi phần là "chỉ có mười hai". Bởi vì sầu v.v... không được nói đến với tư cách là chi phần, nhưng chúng được nói đến để chỉ ra vô minh, chi phần gốc, là nhân, thông qua quả. Bởi vì chúng sanh khởi nơi kẻ phàm phu bị già và chết áp bức, nên tính chất có già-chết làm nhân của sầu v.v... đã được nói đến; chứ không phải kinh nói rằng "bị cảm thọ khổ về thân xúc chạm" và khổ có già-chết làm nhân cũng được bao gồm, được nói đến với tư cách là bằng chứng cho sự sanh khởi của những pháp có nhân là khổ ấy nơi người bị già-chết áp bức. Nhưng vì sự tóm tắt sầu v.v... vào một nhóm đã được thực hiện cùng với chính già-chết, cho nên tính chất có sanh làm duyên của chúng là hợp lý. Bởi vì nếu có trạng thái do già-chết làm duyên, thì sự tóm tắt vào một nhóm với vô minh đáng lẽ phải được thực hiện. Nhưng vì "do duyên sanh, có già-chết, và sầu v.v... sanh khởi", trong đó, già-chết, là pháp nhất định, được xem như là chi phần. Còn sầu v.v..., vì không có trong cõi sắc hữu v.v..., là pháp không nhất định, chỉ được đề cập đến nhằm mục đích chỉ ra vô minh thông qua quả rõ ràng. Do đó, khi có sanh trong tương lai, vô minh, là nhân của các nhân (tức hành) cho sự tái sanh sau đó, được chỉ ra, như vậy, sự không gián đoạn của vòng luân hồi được chỉ ra. Và kinh nên được xem là bằng chứng cho chính ý nghĩa này, rằng vô minh là nhân của sầu v.v..., chứ không phải chỉ là bằng chứng cho tính chất có già-chết làm nhân của sầu v.v... nơi kẻ phàm phu. Bởi vì bằng lời nói "kẻ phàm phu ít nghe", vô minh được chỉ ra là nhân của sầu v.v..., chứ không phải chỉ có khổ do già-chết làm nhân mới là khổ.

Aparo nayo jarāmaraṇampi paccayo, aññathā dvādasaṅgāni na paripūrenti. Kassa pana so paccayo? Sokādīnaṃ. Yadi evaṃ kasmā ‘‘jarāmaraṇapaccayā sokādayo sambhavantī’’ti avatvā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, sokādayo ca sambhavantī’’ti vuttanti? Yasmā tadaññenapi dukkhadhammena phuṭṭhassa te sambhavanti, tasmā appahīnasaṃyojanassāpi tesaṃ tappaccayatā na ekaṃsikāti jātipaccayatāva vuttā. Atha vā jarāmaraṇaggahaṇena upapattibhavo saṅgahito. Upādinnakkhandhaparipāko hi āyuno saṃhāni, indriyānaṃ paripāko ca jarā, tesañca bhedo maraṇanti. Sati ca upapattibhave tattha katupacitaṃ, porāṇaṃ vā kammaṃ kammabhavo, kammādiupaṭṭhāne cutianantaraṃ paṭisandhiṃ janetīti upapattibhavo jātiyā paccayo, tasmā jarāmaraṇampi jātiyā paccayatāya paṭiccasamuppādo. Yasmā pana ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti ettheva upapattibhavassa jātiyā paccayatā saṅgahitā, tasmā vuttapariyāyasaṅgahato ca ‘‘jarāmaraṇapaccayā jātī’’ti na vuttaṃ. Evaṃ jarāmaraṇassāpi paccayabhāvasiddhito paṭiccasamuppādatāti dvādasaṅgatā vavatthitāti veditabbā. Tenāha ‘‘dvādasevā’’tiādi. Ayaṃ tāvāti ‘‘desanābhedato’’tiādinā vuttaṃ atthasaṃvaṇṇanaṃ sandhāyāha.

Một phương pháp khác là: già-chết cũng là một duyên, nếu không thì mười hai chi phần không được trọn vẹn. Vậy nó là duyên cho cái gì? Cho sầu v.v... Nếu vậy, tại sao không nói rằng "do duyên già-chết, sầu v.v... sanh khởi" mà lại nói "do duyên sanh, có già-chết, và sầu v.v... sanh khởi"? Bởi vì chúng cũng sanh khởi nơi người bị các pháp khổ khác xúc chạm, cho nên, ngay cả đối với người chưa đoạn trừ các kiết sử, tính chất có già-chết làm duyên của chúng không phải là nhất định, do đó chỉ có tính chất có sanh làm duyên được nói đến. Hoặc là, bằng cách đề cập đến già-chết, sanh hữu được bao gồm. Bởi vì sự chín muồi của các uẩn bị chấp thủ, sự suy giảm của mạng căn, và sự chín muồi của các căn là già, và sự tan rã của chúng là chết. Và khi có sanh hữu, nghiệp đã làm và tích lũy ở đó, hoặc nghiệp cũ là nghiệp hữu; khi nghiệp v.v... hiện khởi, ngay sau khi chết, nó tạo ra sự tái sanh, do đó sanh hữu là duyên cho sanh (trong tương lai). Vì vậy, già-chết cũng là một phần của duyên khởi do là duyên cho sanh. Nhưng vì ngay trong câu "do duyên hữu, có sanh", tính chất làm duyên cho sanh của sanh hữu đã được bao gồm, và cũng vì sự bao gồm theo cách đã nói, cho nên câu "do duyên già-chết, có sanh" đã không được nói. Như vậy, vì tính chất làm duyên của già-chết cũng được thành tựu, nó là một phần của duyên khởi, nên hiểu rằng tính chất mười hai chi phần được xác định. Do đó, ngài nói "chỉ có mười hai" v.v... Ngài nói "Ayaṃ tāva" v.v... liên quan đến phần giải thích ý nghĩa đã được nói bằng câu "desanābhedato" v.v...

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā

Giải thích về đoạn kinh "Do duyên vô minh, có các hành"

591. Ayaṃ panāti idāni vakkhamānaṃ. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, avijjā dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (ma. ni. 1.103) suttantesu catuṭṭhānikā avijjā vuttāti ‘‘suttantapariyāyenā’’ti vuttaṃ. Nikkhepakaṇḍe (dha. sa. 1106) pana suttantesu catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito kathitattā tadatthavaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ kātuṃ ‘‘abhidhammapariyāyenā’’ti ārabhitvā ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Ahāpetvā vibhajitabbaṃ. Vibhajanañhi abhidhammapariyāyo. ‘‘Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇa’’nti ānetvā taṃ sambandhitabbaṃ. Sesaṭṭhānesūti dukkhasamudayesu, pubbantādīsu ca. Ārammaṇavasenāti ārammaṇakaraṇavasenāpi. Idhāti imasmiṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādike pāṭhe. Sāti avijjā. Uppannāti asamūhatuppannā, pageva paccuppannā. ‘‘Paṭicchādetvā’’ti ettha vuttaṃ paṭicchādanākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na detī’’ti vuttaṃ. Rasitabbo paṭivijjhitabbo sabhāvo raso, attano raso saraso, yāthāvo yathābhūto saraso yāthāvasaraso, yo ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādinā (paṭi. ma. 2.8) vutto [Pg.258] dukkhasaccappabhedā eva ca pubbantādayo, so eva lakkhitabbattā yāthāvasarasalakkhaṇaṃ. Taṃ paṭivijjhituṃ paccakkhato jānituṃ na deti.

591. Cụm từ Ayaṃ pana (còn điều này) là để chỉ điều sẽ được nói đến bây giờ. Do trong các kinh, vô minh ở bốn trường hợp được nói đến bằng câu bắt đầu với ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là vô minh? Là không biết về khổ’, nên được nói là ‘theo phương pháp Kinh Tạng’. Còn trong phẩm Nikkhepakaṇḍa, do chính vô minh đã được nói ở bốn nơi trong các kinh lại được nói ở tám nơi theo phương diện phận sự và nguồn gốc, nên để giải thích rõ ràng theo cách trình bày ý nghĩa của nó, ngài đã bắt đầu bằng câu ‘theo phương pháp Vi Diệu Pháp’ và nói ra câu bắt đầu bằng ‘vuttañheta’ (điều này đã được nói). Cần phải phân tích mà không bỏ sót. Thật vậy, sự phân tích là phương pháp của Vi Diệu Pháp. Cần phải dẫn câu ‘không biết ở tám nơi’ và liên kết nó. Sesaṭṭhānesu (ở các nơi còn lại) nghĩa là trong khổ tập, và trong quá khứ v.v... Ārammaṇavasena (theo phương diện đối tượng) cũng có nghĩa là theo phương diện lấy làm đối tượng. Idha (ở đây) nghĩa là trong bài kinh này bắt đầu bằng ‘không biết về khổ’. Sā (nó) là vô minh. Uppannā (đã sanh khởi) nghĩa là đã sanh khởi do chưa được nhổ bật gốc rễ, huống chi là vô minh hiện tại. Để chỉ ra cách thức che đậy được nói ở đây trong câu ‘paṭicchādetvā’ (sau khi che đậy), nên đã nói rằng ‘nó không cho phép thâm nhập đặc tính của thực chất như thật’. Thực chất (`sabhāvo`) cần được nếm trải, cần được thâm nhập là `raso` (vị, thực chất); thực chất của chính nó là `saraso`; thực chất của chính nó (`saraso`) như thế nào, như thật (`yāthāvo yathābhūto`) là `yāthāvasaraso`. Cái được nói đến bằng câu bắt đầu với ‘có nghĩa là bức bách’ chính là các quá khứ v.v... vốn là các loại của khổ đế. Chính cái đó, do cần được ghi nhận, nên gọi là `yāthāvasarasalakkhaṇaṃ` (đặc tính của thực chất như thật). Nó không cho phép thâm nhập, không cho phép biết một cách trực tiếp điều đó.

Tadubhayanti pubbantañceva aparantañca atītaṃ, anāgatañca khandhapañcakaṃ. Pubbantāparantabhāgavantatāya vā paccuppannaddhabhūto majjhanto pubbantāparanto. Ayaṃ avijjā ime saṅkhārāti idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammesu paccakkhato jānanākāradassanaṃ. Etthāti etesu dukkhādīsu. Yadipi avijjā dukkhādīsu ārammaṇakaraṇavasenapi pavattati, yathā pana nirodhamagge ārammaṇaṃ kātuṃ asakkontī te jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena, anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇakāraṇabhāvena ca pavattamānā te yāthāvato paṭivijjhituṃ na deti, evaṃ dukkhādīsupīti veditabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘paṭicchādanavaseneva idhādhippetā’’ti. Dukkhādivisayo andhatamakaro, lobhādīnañca andhatamakarānaṃ paccayabhūto adassanākāro aññāṇaṃ.

Tadubhaya (cả hai) là năm uẩn trong quá khứ vốn là quá khứ và năm uẩn trong vị lai vốn là vị lai. Hoặc, do có phần quá khứ và phần vị lai, nên phần ở giữa là thời hiện tại được gọi là pubbantāparanto (quá khứ và vị lai). Câu nói ‘Đây là vô minh, đây là các hành’ là sự trình bày cách thức biết một cách trực tiếp các pháp duyên sinh theo lý duyên khởi này. Ettha (ở đây) là trong các pháp này như khổ v.v... Mặc dù vô minh cũng vận hành theo cách lấy khổ v.v... làm đối tượng, nhưng cũng giống như, do không có khả năng lấy diệt và đạo làm đối tượng, đối với người muốn biết chúng, nó vận hành theo cách che đậy chúng và theo cách là nguyên nhân để chấp thủ các pháp không phải diệt và đạo là diệt và đạo, nên không cho phép thâm nhập chúng như thật; cần phải hiểu rằng đối với khổ v.v... cũng như vậy. Thật vậy, đã được nói rằng ‘ở đây nó được chủ trương chỉ theo cách che đậy’. Sự không biết là trạng thái không thấy, làm ra sự tối tăm trong đối tượng là khổ v.v..., và là nhân duyên cho tham v.v... vốn làm ra sự tối tăm.

592. Puññādayoti puññābhisaṅkhārādayo. Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato, dukkhasaṃkilesato ca sodhetīti puññaṃ. Hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti tannipphādanena kārakassa ajjhāsayaṃ pūreti, pujjabhavaṃ nibbattetīti vā puññaṃ. Iti pūrako, pujjanibbattako ca niruttinayena puññanti veditabbo. Puññañca so attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti puññābhisaṅkhāro. Puññapaṭipakkhato apuññanti vuttavipariyāyena apuññābhisaṅkhāro veditabbo. Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati, aniñjañca bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Kāyena pavattito, kāyato vā pavatto, kāyassa vā saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Vacīcittasaṅkhāresupi eseva nayo. Tattha paṭhamattiko parivīmaṃsanasuttādivasena gahito. Tattha hi ‘‘puññaṃ ce saṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.51) āgataṃ. Dutiyattiko vibhaṅgasuttavasena. Tattha hi ‘‘tayome, bhikkhave, saṅkhārā. Katame tayo? Kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro cittasaṅkhāro’’ti (saṃ. ni. 2.28) vuttaṃ.

592. Puññādayo (phước v.v...) là phước hành v.v... Trong đó, vì nó thanh lọc (`punāti... sodheti`) dòng tương tục của chính mình khỏi quả của bất phước và khỏi sự ô nhiễm của khổ, nên gọi là puñña (phước). Vì người ta làm phước với ý hướng lợi ích và an lạc, nên nó làm viên mãn (`pūreti`) ý hướng của người làm bằng cách hoàn thành điều đó; hoặc vì nó tạo ra (`nibbatteti`) cảnh giới đáng được tôn kính (`pujjabhavaṃ`), nên gọi là puñña. Như vậy, theo từ nguyên học, cần hiểu puñña là cái làm cho viên mãn (`pūrako`) và cái tạo ra sự tôn kính (`pujjanibbattako`). Nó vừa là phước, và vì nó tạo tác (`abhisaṅkharaṇaṭṭhena`) quả của chính nó, nên nó cũng là hành (`abhisaṅkhāro`), do đó gọi là puññābhisaṅkhāro (phước hành). Do đối nghịch với phước, nên gọi là apuñña (bất phước); theo cách trái ngược với điều đã nói, cần hiểu về apuññābhisaṅkhāro (bất phước hành). Do rất xa lìa các pháp đối nghịch với định, nên nó không rung động (`na iñjati`), và nó tạo tác cảnh giới bất động (`aniñjaṃ bhavaṃ`), nên gọi là āneñjābhisaṅkhāro (bất động hành). Được thực hiện bởi thân, hoặc phát sinh từ thân, hoặc là hành của thân, nên gọi là kāyasaṅkhāro (thân hành). Đối với khẩu hành và tâm hành cũng theo phương pháp này. Trong đó, bộ ba thứ nhất được lấy theo kinh Parivīmaṃsana v.v... Vì trong đó có đoạn kinh bắt đầu bằng: ‘Nếu người ấy tạo tác phước hành, thức sẽ đi đến cõi phước’. Bộ ba thứ hai được lấy theo kinh Vibhaṅga. Vì trong đó có nói: ‘Này các Tỳ khưu, có ba loại hành này. Thế nào là ba? Thân hành, khẩu hành, tâm hành’.

Vitthārato panātiādi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sarūpato, pabhedato ca vibhāvanaṃ. Bhāvanāvaseneva pavattā, na dānasīlavasenāti tattha labbhamānaṃ puññakiriyavatthuṃ dasseti. Evañca katvā arūpāvacaracetanāpi ‘‘bhāvanāvaseneva [Pg.259] pavattā’’ti vuttā. Ye pana ‘‘bhāvanāvasenevā’’ti avadhāraṇena abhiññācetanaṃ nivattetīti vadanti, tadayuttaṃ tāsampi avijjāpaccayatāya viya puññābhisaṅkhārabhāvassa ca icchitattā. Aññathā abhiññācittuppādassa puññakiriyavatthūsu asaṅgaho eva siyā, na ca yuttaṃ ‘‘kusalañca puññakiriyavatthuñca na hotī’’ti. Pāṇātipātādīti ādi-saddena na tadavasiṭṭhaakusalakammapathānaṃyeva gahaṇaṃ, atha kho anavasesaakusalakammassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

Câu bắt đầu bằng Vitthārato pana (còn về chi tiết) là sự giải thích rõ ràng về phước hành v.v... cả về bản chất lẫn về sự phân loại. Câu ‘chúng chỉ sanh khởi do năng lực của sự tu tập, không do năng lực của bố thí và trì giới’ là để chỉ về các phước sự được tìm thấy ở đó. Và do làm như vậy, các tư vô sắc giới cũng được nói là ‘chỉ sanh khởi do năng lực của sự tu tập’. Còn những vị nói rằng với sự nhấn mạnh trong câu ‘bhāvanāvaseneva’ (chỉ do năng lực của sự tu tập), nó loại trừ tư của thắng trí, điều đó là không hợp lý, vì người ta cũng mong muốn rằng chúng, cũng như việc có vô minh làm duyên, cũng có bản chất là phước hành. Nếu không, sự sanh khởi của tâm thắng trí sẽ không được bao gồm trong các phước sự. Và cũng không hợp lý khi nói rằng ‘nó là thiện nhưng không phải là phước sự’. Trong câu Pāṇātipātādi (sát sanh v.v...), với từ ādi (v.v...), không nên chỉ hiểu là bao gồm các bất thiện nghiệp đạo còn lại, mà nên hiểu là bao gồm tất cả các bất thiện nghiệp không còn sót lại.

Itaresu panāti kāyasaṅkhārādīsu. Puññābhisaṅkhārādayo pavattamānā imehi dvārehi pavattantīti dvārato pavattidassanatthaṃ. ‘‘Samavīsati cetanā’’ti kasmā vuttaṃ, yadi kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpentiyo kusalākusalacetanā kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāroti ca vuccanti, evaṃ sante abhiññācetanāyapi kusalāya tathā pavattāya vacīsaṅkhārabhāvo vattabboti codanaṃ sandhāyāha ‘‘abhiññācetanā’’tiādi. Etthāti kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe, kāyavacīsañcetanāggahaṇe vā. Na gahitāti aṭṭhakathāyaṃ na gahitā ‘‘abhiññācetanā viññāṇassa paccayo na hotī’’ti. Kasmā pana na hoti, nanu sāpi kusalā, vipākadhammā cāti? Saccametaṃ, anupacchinnataṇhāvijjamāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā, vipākadhammatā ca vuttā, na vipākuppādanena. Sā pana vipākaṃ uppādentī rūpāvacarameva uppādeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti. Attanā sadisārammaṇaṃ tiṭṭhānikameva ca uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā. Na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi, abhiññācetanā ca parittādiārammaṇāva hoti. Tasmā vipākaṃ na uppādetīti viññāyati. Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā. Yathāha ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādi (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12). Tasmā samādhiphalasadisā sā, na ca phalaṃ deti. Dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viyāti sāpi vipākaṃ na uppādetīti.

Còn trong các (hành) khác, nghĩa là trong thân hành v.v... Phước hành v.v... khi đang diễn tiến thì diễn tiến qua các môn này, (câu này) nhằm để chỉ sự diễn tiến theo môn. Tại sao nói: “Hai mươi tư”? Nếu các tư thiện và bất thiện làm phát sanh thân biểu tri và khẩu biểu tri được gọi là thân hành và khẩu hành, thì trong trường hợp như vậy, há chẳng phải nên nói rằng tư sở hữu trong thắng trí, vốn là thiện và diễn tiến như thế, cũng có trạng thái là khẩu hành sao? Nhắm đến sự chất vấn này, ngài nói: “tư thắng trí” v.v... Ở đây, nghĩa là trong việc nắm lấy thân hành và khẩu hành, hoặc trong việc nắm lấy thân tư và khẩu tư. Không được kể đến, nghĩa là trong Chú giải, nó không được kể đến (vì) “tư thắng trí không phải là duyên cho thức”. Nhưng tại sao lại không phải? Chẳng phải nó cũng là thiện và là pháp cho quả sao? Điều này đúng. Tuy nhiên, trong dòng tương tục (của chúng sanh) mà ái và vô minh chưa được đoạn trừ, trạng thái thiện và trạng thái là pháp cho quả của tư ấy được nói đến là do sự diễn tiến có phận sự, chứ không phải do sự làm phát sanh quả. Vả lại, tư ấy khi làm phát sanh quả, chỉ có thể làm phát sanh quả sắc giới. Vì rằng nghiệp ở cõi khác không làm phát sanh quả ở cõi khác. Và nó chỉ có thể làm phát sanh (quả) có đối tượng tương tự với chính nó và chỉ có ba sát-na (tục sinh, hữu phần, tử), vì trong phẩm Tâm Sanh, quả sắc giới được nói là chỉ có đối tượng tương tự với nghiệp. Và không có quả sắc giới nào có đối tượng là dục giới v.v..., mà tư thắng trí lại có đối tượng là dục giới v.v... Do đó, được hiểu rằng nó không làm phát sanh quả. Và thắng trí là quả báu của định trong thiền thứ tư được phát sanh trong các đề mục kasina. Như có lời dạy: “vị ấy, với tâm định tĩnh như vậy” v.v... Do đó, nó tương tự như quả của định, và quả thì không cho quả (khác). Giống như sự được lợi lộc trong kiếp sống ấy, vốn là quả báu của bố thí và trì giới, (do đó) tư ấy cũng không làm phát sanh quả.

‘‘Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hotī’’ti idaṃ uddhaccasahagatadhamme visuṃ uddharitvā ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 725) vuttattā [Pg.260] vicāretabbaṃ. Sā pana vicāraṇā heṭṭhā khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ akusalakathāyaṃ vicāritā evāti tattha vicāritanayeneva veditabbā. Apicettha yadeke vibhajja vadanti, dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ, sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ, tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā dassanena pahātabbā, bhāvanāya pahātabbāti ca vuccanti. Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi. Tena tesaṃ pavattamānā dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi bhāvanāya pahātabbāti na vuccanti. Yadi vucceyyuṃ, dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci kenaci kadāci ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ? Na ca paṭṭhāne dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā. Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyāti bhāvanāya pahātabbā. Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā, cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā, abhinanditabbā ca na honti. Pahīnatāya eva somanassahetubhūtā, avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ, uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇaārammaṇādhipatibhāvaṃ, pakatūpanissayabhāvañca gacchanti. Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti.

Lời này: “Cũng như tư thắng trí, tư trạo cử cũng không phải (là duyên cho thức)”, cần phải được xem xét vì có lời dạy rằng “trí tuệ về quả của chúng là nghĩa vô ngại giải” sau khi đã tách riêng các pháp tương ưng trạo cử. Nhưng sự xem xét đó đã được xem xét trong phần luận về bất thiện ở đoạn giảng về uẩn bên dưới, nên cần được hiểu theo phương pháp đã được xem xét ở đó. Lại nữa, ở đây, điều mà một số vị phân tích và nói rằng: đối với những phàm nhân và hữu học nào, dù kiến và tu chưa có, nhưng sẽ có kiến và tu, thì những pháp bất thiện mà họ có thể đoạn trừ vào thời điểm (kiến và tu) ấy phát sanh, được gọi là các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến và các pháp cần được đoạn trừ bằng tu. Nhưng đối với phàm nhân, vì không có tu, nên không có sự suy xét về các pháp cần được đoạn trừ bằng tu. Do đó, những (bất thiện) đang diễn tiến nơi họ, dù không thể đoạn trừ bằng kiến, cũng không được gọi là “cần được đoạn trừ bằng tu”. Nếu chúng được gọi như vậy, thì há chẳng phải các pháp cần đoạn trừ bằng kiến có thể trở thành duyên cho một số pháp cần đoạn trừ bằng tu, qua các duyên như sở duyên, sở duyên tăng thượng, y chỉ, vào một lúc nào đó sao? Và trong bộ Vị Trí, không có nói rằng các pháp cần đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các pháp cần đoạn trừ bằng tu qua bất kỳ duyên nào. Nhưng đối với các vị hữu học, những (bất thiện) đang hiện hữu có thể được đoạn trừ bằng tu, nên chúng được gọi là “cần được đoạn trừ bằng tu”. Chính vì thế, đối với các vị hữu học, các pháp cần đoạn trừ bằng kiến, vì đã được từ bỏ, đã được mửa ra, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly, đã được làm cho kinh sợ, đã được làm cho kinh sợ hoàn toàn, nên không phải là đối tượng để thưởng thức, không phải là đối tượng để hoan hỷ. Chính vì đã được đoạn trừ, chúng trở thành nhân cho hỷ, và trở thành nhân cho sự không tán loạn, nên không làm phát sanh ưu và trạo cử. Do đó, chúng không trở thành sở duyên, sở duyên tăng thượng, và thường y chỉ duyên cho các pháp kia. Vì rằng bậc Thánh không làm phát sanh các phiền não như tham v.v... bằng cách y cứ vào những gì đã được đoạn trừ.

Vuttañhetaṃ ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati…pe… arahattamaggena…pe… paccāgacchatī’’ti (mahāni. 80; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27). Na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā, itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti na sakkā vattuṃ ‘‘diṭṭhiṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ uppajjati. Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā, diṭṭhi, uddhaccaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā. Ettha hi uddhaccanti uddhaccasahagatacittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.415) ettakameva [Pg.261] vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti. Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena na vattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā, tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā, sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā.

Điều này đã được nói: “Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi Tu-đà-hoàn đạo, vị ấy không trở lại, không quay lại, không đi lại đến những phiền não ấy... cho đến... bởi A-la-hán đạo... không đi lại”. Và không thể nói rằng những (bất thiện) mà phàm nhân có thể đoạn trừ bằng kiến lại không là duyên cho các (bất thiện) khác qua bất kỳ duyên nào, vì có lời dạy: “thưởng thức, hoan hỷ tà kiến; duyên vào đó, tham sanh khởi, tà kiến, hoài nghi, trạo cử sanh khởi. Duyên vào hoài nghi, hoài nghi, tà kiến, trạo cử sanh khởi”, do đã nói về việc tà kiến và hoài nghi là sở duyên duyên cho trạo cử. Ở đây, “trạo cử” được nói đến là nhắm đến tâm sanh tương ưng trạo cử. Và làm như vậy, trong phần giảng về tăng thượng duyên, chỉ nói đến chừng này: “lấy tà kiến làm trọng, thưởng thức, hoan hỷ; lấy đó làm trọng, tham sanh khởi, tà kiến sanh khởi”, chứ không nói “trạo cử sanh khởi”. Do đó, mặc dù không thể nói về các pháp cần đoạn trừ bằng kiến và tu theo phương diện quá khứ v.v..., nhưng đối với những pháp nào mà trạng thái không sanh khởi cần được tạo ra bởi kiến và tu, thì trong số đó, những (bất thiện) đang diễn tiến nơi phàm nhân, trông đợi vào kiến, có thể được đoạn trừ bởi kiến ấy, được gọi là “cần được đoạn trừ bằng kiến”; những (bất thiện) đang diễn tiến nơi hữu học, trông đợi vào tu, có thể được đoạn trừ bởi tu ấy, được gọi là “cần được đoạn trừ bằng tu”.

Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ, uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭisedhitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto. Yadi evaṃ, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanena-nabhāvanāyapahātabbatāya navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, appahātabbānaṃ ‘‘nevadassanena-nabhāvanāya pahātabbā’’ti (dha. sa. tikamātikā 9) vuttattā, appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ.

Trong số ấy, các pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập, do vắng bóng các pháp đồng bạn, nên không làm phát sanh quả dị thục, vì vậy trạng thái làm duyên nghiệp dị thời của tư tâm sở cần được đoạn trừ bằng tu tập đã không được nói đến. Tuy nhiên, đối với các pháp như dục tham v.v. đối với tài sản của mình và đối với tâm sanh tương ưng với trạo cử, đang phát sanh nơi các phàm phu là những người không có kiến và tu cần phải xem xét, do ba kiết sử và các phiền não có cùng nền tảng với chúng chưa được đoạn tận, có các pháp đồng bạn chưa được tiêu diệt, nên không thể ngăn cản việc làm phát sanh quả dị thục, vì vậy quả dị thục của các pháp tương ưng với trạo cử đã được nói đến trong bộ Phân Tích. Nếu như vậy, phải chăng các pháp bất thiện của những người không có kiến và tu cần phải xem xét sẽ rơi vào trường hợp 'không thể nói được' do trạng thái không phải được đoạn trừ bằng kiến, cũng không phải được đoạn trừ bằng tu? (Đáp:) Không rơi vào, vì các pháp không cần đoạn trừ đã được nói là 'các pháp không phải được đoạn trừ bằng kiến, cũng không phải được đoạn trừ bằng tu', và vì các pháp bất thiện có bản chất đối nghịch với các pháp không cần đoạn trừ.

Evampi te imasmiṃ tike ‘‘navattabbā’’ti vattabbā āpajjantīti? Nāpajjanti, cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā. Yathā hi dhammavasena sabbe saṅkhatadhammā saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘navattabbā’’ti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā, evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa asaṅgahitassa abhāvā navattabbatā navuttāti veditabbā. Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi, tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbacittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘siyā navattabbā parittārammaṇā’’tiādinā (dha. sa. 1422). Tadabhāvā uppannattike, idha ca tathā na vuttā.

Dù như vậy, phải chăng các pháp ấy trong bộ ba này sẽ rơi vào trường hợp phải được gọi là 'không thể nói được'? (Đáp:) Không rơi vào, vì mười hai tâm sanh bất thiện được trình bày trong chương Tâm Sanh đã được bao gồm bởi hai chi phần. Ví như, vì tất cả các pháp hữu vi đã được bao gồm theo phương diện pháp, nên trong bộ ba 'đã sanh', các pháp quá khứ dù không được bao gồm theo phương diện thời gian cũng đã không được gọi là 'không thể nói được', vì trong các pháp được thu tóm theo phương diện tâm sanh và sắc pháp, không có pháp nào là 'không thể nói được'; cũng vậy, ở đây, trong các pháp được thu tóm theo phương diện tâm sanh, vì không có pháp nào không được bao gồm mà lại là 'không thể nói được', nên cần phải biết rằng trạng thái 'không thể nói được' đã không được nói đến. Thật vậy, ở bộ ba nào có một tâm sanh nào đó nhất định là 'không thể nói được', ở đó có chi phần thứ tư của chúng, vì vậy, giống như trong các chi phần đã được nói, ở đó cũng phân chia các tâm sanh cần được phân chia bằng cách nói 'có khi không thể nói được, có đối tượng nhỏ' v.v. Do không có chi phần thứ tư đó, nên trong bộ ba 'đã sanh' và ở đây, đã không được nói đến theo cách như vậy.

Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā sappaṭighāti vuttā. Yathāha ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā, dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’nti[Pg.262], evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā bhāvanāya pahātabbāti vucceyyunti? Natthi navattabbatāpasaṅgo. Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo, rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti. Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā, evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu vattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā. Na ca dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā. Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā, na te dassanato uddhaṃ pavattanti. Dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā. Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti.

Hoặc là, giống như do có bản chất tương đồng với các pháp đối ngại, ba đại hiển trong cõi sắc được gọi là pháp đối ngại. Như có lời rằng: 'Nương vào một đại hiển vô kiến vô đối ngại của chúng sanh vô tưởng, hai đại hiển (sanh khởi); nương vào hai đại hiển, một đại hiển (sanh khởi)', cũng vậy, các pháp đang diễn ra nơi phàm phu có bản chất tương đồng với các pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập, có thể được gọi là 'cần được đoạn trừ bằng tu tập'. (Nếu nói) như vậy, không có trường hợp rơi vào 'không thể nói được'. Và khi như vậy, ý nghĩa này được thâu hoạch: các pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập dù đang diễn ra nơi phàm phu, như dục tham v.v. đối với tài sản của mình, là cận y duyên cho dục tham v.v. đối với tài sản của người khác, và tham là tăng thượng duyên cho tham và tà kiến. Tuy nhiên, ví như do không phải là đối tượng xúc chạm, ba đại hiển trong cõi sắc theo chân đế thì không phải là pháp đối ngại; cũng vậy, các pháp như dục tham v.v. đối với tài sản của mình đang diễn ra nơi các phàm phu không có sự tu tập cần phải xem xét, theo chân đế thì không phải là pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập. Vì vậy, trạng thái làm duyên nghiệp dị thời của các pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập đã không được nói đến. Và cũng không nói rằng các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập bằng bất cứ duyên nào. Vì những phiền não nào có duyên là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến, chúng không diễn ra ở bậc cao hơn Tu-đà-hoàn. Tuy nhiên, đối với tâm tương ưng với trạo cử, dù có duyên là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến, kiến chỉ làm cho thiếu vắng pháp đồng bạn mà thôi, chứ kiến không làm cho bất cứ bản chất nào của nó trở thành pháp không sanh khởi. Vì vậy, trạng thái chắc chắn cần được đoạn trừ bằng tu tập của nó đã được nói đến. Do đó, đối với chính pháp như vậy, khi có pháp đồng bạn, lời nói về việc làm phát sanh quả dị thục, và khi không có, lời nói về việc không làm phát sanh quả dị thục, là không mâu thuẫn.

Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāmattanti apare. Kasmā? Uddhaccasahagatassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā. Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406). Yadi hi taṃ icchitaṃ siyā, yathā atītārammaṇattike ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti (dha. sa. 1433) vatvā vibhajja vuttaṃ, evamidhāpi ‘‘niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī’’ti vatvā ‘‘uddhaccasahagato siyā bhāvanāya pahātabbo, siyā na vattabbo’’ti vadeyya. Yā ca taṃ samatthentena ‘‘yadi vucceyyu’’ntiādinā yutti vuttā, sāpi ayutti. Kasmā? Yasmā dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvo eva icchitoti. Yaṃ pana uddhaccaggahaṇena pāḷiyaṃ uddhaccasahagato cittuppādo vuttoti vatvā taṃ sādhetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ nibandhanaṃ vuttaṃ, tampi anibandhanaṃ paṭṭhāne sāvasesapāṭhadassanato. Tathā hi ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti [Pg.263] (paṭṭhā. 2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti etassa vibhaṅge labbhamānampi na uddhaṭaṃ.

Các vị khác nói rằng: 'Tất cả những điều đó chỉ là sự thể hiện tài năng của các vị thầy ấy'. Tại sao? Vì tâm tương ưng với trạo cử chắc chắn phải được đoạn trừ bằng tu tập. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã nói như vầy: 'Những pháp nào cần được đoạn trừ bằng tu tập? Tâm sanh tương ưng với trạo cử'. Vì nếu điều đó được mong muốn, thì giống như trong bộ ba về đối tượng quá khứ, sau khi nói 'nhất định không có đối tượng vị lai', đã phân tích và nói, cũng vậy, ở đây, sau khi nói 'nhất định không có pháp nào cần được đoạn trừ bằng tu tập', ngài sẽ nói 'tâm tương ưng với trạo cử có khi cần được đoạn trừ bằng tu tập, có khi không thể nói được'. Và lý lẽ được đưa ra bởi người ủng hộ điều đó, bắt đầu bằng 'nếu được nói rằng', điều đó cũng phi lý. Tại sao? Vì đối với tham, tà kiến, hoài nghi, và trạo cử có đối tượng là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến, thì trạng thái cần được đoạn trừ bằng kiến chính là điều được mong muốn. Hơn nữa, điều được nói rằng, bằng cách nêu lên trạo cử, tâm sanh tương ưng với trạo cử đã được nói đến trong kinh văn, và để chứng minh điều đó, việc không trích dẫn trạo cử trong phần chỉ dẫn về tăng thượng duyên được xem là cơ sở, điều đó cũng không phải là cơ sở, vì trong bộ Vị Trí, có những đoạn kinh văn được trình bày một cách không đầy đủ. Thật vậy, trong phần phân tích của 'pháp quá khứ là duyên cho pháp hiện tại, pháp vị lai là duyên cho pháp hiện tại bằng cảnh duyên', sau khi đã nêu lên tha tâm thông, dù có thể có được trong phần phân tích của 'pháp hiện tại là duyên cho pháp hiện tại', nó cũng không được trích dẫn.

Bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati dassanena pahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vicāretabbaṃ. Kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ uppattiyāyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbaṃ bhāvanāyapahātabbassa sahāyabhāvaṃ upagacchati, udāhu kilesā viya kammassa paṭisandhidānaṃ patīti? Kiñcettha – yadi tāva purimo pakkho pahīnadassanappahātabbattā sekkhasantāne pavattino bhāvanāpahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati pahīnāvijjātaṇhāmāne santāne pavattadānādi viya. Atha dutiyo, tassāpi dassanenapahātabbatā āpajjati apāyagamanīyasabhāvānativattanato, tasmā heṭṭhā vicāritanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ pati pāḷiyā, aṭṭhakathāya ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo veditabbo.

Cần phải xem xét sự đi đến trạng thái đồng hành của pháp cần được đoạn trừ bằng kiến đạo đối với việc cho quả của pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập đạo. Phải chăng pháp cần được đoạn trừ bằng kiến đạo đi đến trạng thái đồng hành với pháp cần được đoạn trừ bằng tu tập đạo, giống như vô minh v.v... (trợ giúp) cho việc bố thí, trì giới v.v... chỉ trong lúc sanh khởi bằng cách tạo ra năng lực cho quả; hay là giống như các phiền não (trợ giúp) cho nghiệp trong việc cho quả tái sanh? Ở đây có điểm này: nếu là vế trước, thì do các pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo đã được đoạn trừ, pháp cần đoạn trừ bằng tu tập đạo đang diễn tiến trong dòng tương tục của bậc hữu học sẽ trở thành duy tác, giống như việc bố thí v.v... diễn tiến trong dòng tương tục (của bậc A-la-hán) đã đoạn trừ vô minh, ái, và mạn. Còn nếu là vế sau, thì pháp ấy (bất thiện cần đoạn trừ bằng tu tập đạo) cũng trở thành pháp cần đoạn trừ bằng kiến đạo, vì không vượt qua được bản chất dẫn đến đọa xứ. Do đó, ở đây, quyết định về ý nghĩa cần được hiểu theo cách không mâu thuẫn với Chánh tạng và Chú giải, liên quan đến việc cho quả của (tâm) câu hành với trạo cử, chỉ theo phương pháp đã được xem xét ở dưới.

Sāpīti uddhaccacetanāpi. Viññāṇassa paccayabhāveti sampuṇṇassa vipākaviññāṇassa paccayabhāve. Yadi apanetabbā, kasmā ‘‘samavīsati cetanā’’ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontī’’ti. Abhiññācetanāyapi paccayabhāvaṃ dasseti. Yadi evaṃ abhiññācetanāya saha ekavīsatīti vattabbaṃ, na, tathā avacanassa vuttakāraṇattā. Taṃ pana itarāvacanassāpi kāraṇanti samānarūpāya ekissā avacane yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā na vuttā, tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti. Ayaṃ tikoti kāyasaṅkhārattiko. Purimattikanti puññābhisaṅkhārattikaṃ. Pavisatīti kathaṃ pavisati. Puññābhisaṅkhāro hi aṭṭhakāmāvacaracetanāpabhedo kāyaduccaritato viramantassa siyā kāyasaṅkhāro, vacīduccaritato viramantassa siyā vacīsaṅkhāro, manodvāre pana uppannā terasapi cetanā puññābhisaṅkhāro ca hoti cittasaṅkhāro ca. Apuññābhisaṅkhāropi kāyaduccaritavasena pavattiyaṃ siyā kāyasaṅkhāro, vacīduccaritavasena pavattiyaṃ siyā vacīsaṅkhāro, dve dvārāni muñcitvā manodvāre pavattiyaṃ siyā cittasaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro cāti evaṃ dutiyattiko purimattikameva [Pg.264] pavisati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo’’ti.

Cụm từ ‘Sāpi’ (cả tư tưởng ấy nữa) có nghĩa là cả tư tưởng về trạo cử nữa. Cụm từ ‘Viññāṇassa paccayabhāve’ (trong việc làm duyên cho thức) có nghĩa là trong việc làm duyên cho thức quả được trọn đủ. Nếu (tư tưởng trạo cử) cần được loại trừ, tại sao lại nói ‘có hai mươi tư tưởng’? Để chỉ ra lý do cho điều đó, ngài đã nói: ‘Nhưng tất cả chúng nó hiện hữu do duyên vô minh’. (Ngài) cũng chỉ ra trạng thái làm duyên của tư tưởng thần thông. Nếu vậy, nên nói là ‘hai mươi mốt’ cùng với tư tưởng thần thông. (Đáp:) Không, vì lý do không nói như vậy đã được nêu. Hơn nữa, đó cũng là lý do cho việc không đề cập đến cái kia (tư tưởng trạo cử). Do đó, khi không đề cập đến một (tư tưởng) có bản chất tương tự, ngài đã xem xét lý do nào mà một (tư tưởng) không được đề cập, và bằng lý do đó, ngài chỉ ra rằng ngay cả (tư tưởng) đã được đề cập cũng không nên được đề cập. Cụm từ ‘Ayaṃ tiko’ (tam đề này) là tam đề thân hành. Cụm từ ‘Purimattikaṃ’ (vào tam đề trước) là vào tam đề phước hành. Cụm từ ‘Pavisati’ (đi vào) có nghĩa là đi vào như thế nào? Phước hành, vốn có tám loại tư tưởng dục giới, đối với người đang từ bỏ thân ác hạnh, có thể là thân hành; đối với người đang từ bỏ khẩu ác hạnh, có thể là khẩu hành. Nhưng mười ba tư tưởng sanh khởi ở tâm môn vừa là phước hành, vừa là tâm hành. Bất phước hành cũng vậy, khi diễn tiến theo thân ác hạnh, có thể là thân hành; khi diễn tiến theo khẩu ác hạnh, có thể là khẩu hành; khi diễn tiến ở tâm môn, bỏ qua hai môn kia, có thể là tâm hành. Bất động hành chỉ là tâm hành. Như vậy, tam đề thứ hai đi vào chính tam đề thứ nhất. Do đó, đã được nói rằng: ‘Về mặt ý nghĩa, trạng thái làm duyên của vô minh cần được hiểu chỉ qua các phước hành v.v...’

593. Avijjābhāve bhāvatoti avijjāya atthibhāve saṅkhārānaṃ bhāvato. Na hi avijjāya asati kadāci saṅkhārā sambhavanti. Idāni taṃ avijjāya bhāvaṃ dassento ‘‘aññāṇaṃ appahīnaṃ hotī’’ti āha. Tena maggena anirodho idha avijjāya atthibhāvo, na dharamānatā evāti dasseti. Svāyamattho heṭṭhā vibhāvitoyeva. ‘‘Avijjāsaṅkhāta’’nti ca iminā ñāṇābhāvādiṃ nivatteti. Ayañhi a-kāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. dukamātikā 2) abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (cūḷava. 76) taṃyoganivattiyaṃ dissati. Abhāvo hettha dīpito. ‘‘Appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 7) taṃsambandhitānivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattāti taṃsambandhitā ettha jotīyati. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 9) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ na passatīti taggahetabbatānivattiyaṃ. Tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 15). ‘‘Appaṭighā dhammā (dha. sa. dukamātikā 10), anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 55) taṃkiccanivattiyaṃ. ‘‘Arūpino dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), acetasikā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 57) tabbhāvanivattiyaṃ. Tadaññathā hi ettha pakāsīyati. ‘‘Amanusso’’ti (dī. ni. 2.321) tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūcīyati. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño (a. ni. 3.13, 27; pu. pa. 91, 124), aputto’’ti tathā sambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi ettha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ (jā. 1.15.146; 2.20.129), anudarā kaññā’’ti tadanappabhāvanivattiyaṃ. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā, uppādidhammānañca paccayekadesanibbattiyā āraddhuppādabhāvā, kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 11) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhettha pakāsīyati. Imesaṃ pana atthānaṃ asambhavato pārisesena yathā kusalapaṭipakkhā dhammā akusalā, evaṃ vijjāpaṭipakkhā avijjāti katvā ñāṇapaṭipakkho dhammo aññāṇanti veditabbaṃ.

593. Cụm từ ‘Avijjābhāve bhāvato’ (do có sự hiện hữu khi vô minh hiện hữu) có nghĩa là do có sự hiện hữu của các hành khi có sự hiện hữu của vô minh. Vì rằng khi vô minh không hiện hữu, các hành không bao giờ sanh khởi. Bây giờ, để chỉ ra sự hiện hữu của vô minh ấy, ngài đã nói: ‘sự không biết chưa được đoạn trừ’. Bằng câu này, ngài chỉ ra rằng ở đây, sự không-diệt-trừ bằng đạo chính là sự hiện hữu của vô minh, chứ không phải chỉ là sự hiện diện (trong ba sát-na). Ý nghĩa này đã được làm rõ ở dưới. Và bằng cụm từ ‘avijjāsaṅkhātaṃ’ (được gọi là vô minh), ngài bác bỏ (ý nghĩa) sự vắng mặt của trí tuệ v.v... Vì rằng, tiếp đầu ngữ ‘a-’ này được thấy với ý nghĩa phủ định sự liên kết trong các câu như ‘ahetukā dhammā’ (các pháp vô nhân), ‘abhikkhuko āvāso’ (trú xứ không có tỳ khưu) v.v... Ở đây, sự vắng mặt được chỉ rõ. Trong câu ‘appaccayā dhammā’ (các pháp không có duyên), nó có ý nghĩa phủ định sự liên quan. Vì rằng pháp do duyên sanh thì có liên quan đến duyên, nên ở đây, do không phải là pháp do duyên sanh, sự không liên quan đến duyên ấy được làm sáng tỏ. Trong câu ‘anidassanā dhammā’ (các pháp không thể thấy), nó có ý nghĩa phủ định bản chất ấy. Vì rằng, cái có thể được thấy là ‘nidassana’ (cái thấy). Hoặc, nhãn thức là ‘nidassana’ vì nó thấy, (nên ở đây) nó có ý nghĩa phủ định cái có thể được nắm bắt bởi nó. Tương tự trong câu ‘anāsavā dhammā’ (các pháp vô lậu). Trong các câu ‘appaṭighā dhammā’ (các pháp vô đối ngại), ‘anārammaṇā dhammā’ (các pháp không có đối tượng), nó có ý nghĩa phủ định chức năng ấy. Trong các câu ‘arūpino dhammā’ (các pháp không phải sắc), ‘acetasikā dhammā’ (các pháp không phải tâm sở), nó có ý nghĩa phủ định sự hiện hữu ấy. Vì ở đây, sự khác biệt với cái đó được biểu thị. Trong câu ‘amanusso’ (không phải người), nó có ý nghĩa phủ định chỉ riêng sự hiện hữu ấy. Vì ở đây, chỉ có bản chất người là không có, còn lại thì tương tự, nên sự tương tự được ám chỉ. Trong các câu ‘assamaṇo samaṇapaṭiñño’ (không phải sa-môn mà tự nhận là sa-môn), ‘aputto’ (không phải con), nó có ý nghĩa phủ định phẩm chất đáng được tán thán. Vì ở đây, ý nghĩa khiển trách được hiểu. Trong các câu ‘kacci bhoto anāmayaṃ’ (mong ngài được vô bệnh), ‘anudarā kaññā’ (cô gái không có bụng), nó có ý nghĩa phủ định sự không ít ỏi của cái đó (tức là bệnh và bụng). Trong câu ‘anuppannā dhammā’ (các pháp chưa sanh), nó có ý nghĩa phủ định sự tương tự với cái đó (tức là pháp đã sanh). Vì rằng, đối với các pháp quá khứ, do đã từng sanh khởi trước đây; đối với các pháp chắc chắn sẽ sanh, do sự thành tựu một phần của duyên, nên có trạng thái bắt đầu sanh khởi; và đối với (Niết-bàn) đã thoát khỏi thời gian, do đang hiện hữu, nên có sự tương ứng với pháp đã sanh, huống chi là các pháp hiện tại. Do đó, ở đây, trạng thái khác biệt với những pháp đó được hiểu. Trong câu ‘asekkhā dhammā’ (các pháp của bậc vô học), nó có ý nghĩa phủ định sự chưa hoàn tất của cái đó (tức là sự tu tập). Vì ở đây, sự hoàn tất của nó được biểu thị. Nhưng do các ý nghĩa này không thể có (ở đây), nên bằng phương pháp loại trừ, cũng giống như các pháp đối lập với thiện là bất thiện, tương tự như vậy, sau khi tạo (ngữ nguyên) rằng ‘vô minh là cái đối lập với minh’, cần phải hiểu rằng pháp đối lập với trí là vô trí.

Sukhasaññāya [Pg.265] gahetvā dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāhi viññūhi dukkhantveva gahetabbaṃ saṃsāradukkhaṃ sukhanti saññāya abhinivisitvā, etena tattha taṇhāpavattiṃ dasseti. Ārabhatīti nibbatteti. Taṇhāparikkhāreti taṇhāya ‘‘sukhaṃ subha’’ntiādinā saṅkhate parikkhate, alaṅkateti attho. Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto bālo ‘‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā (ma. ni. 1.442) paritassanto kāyasaṅkhāre parikkharoti. Taṇhāparikkhāreti vā taṇhāya parivārabhūte. Taṇhāvatthuṃ hi cakkhādiṃ, rūpādiñca abhisaṅkharitvā taṃsamaṅgīnaṃ dentā saṅkharā taṇhāya upanentā tassā parivārā viya hontīti. Gativisese brahmalokādike. Anekasatapasubaddhabhiṃsano vājapeyyādiko yañño. Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā amaratapo. Amaro vā devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vāti pavattitā vatacariyā amaratapo. Dukkhattā vā maro mārako tapo amaratapo. Diṭṭhe adiṭṭhasaddo viya mare amarasaddo daṭṭhabbo.

“Bằng cách nắm giữ với lạc tưởng”: (kẻ phàm phu) sau khi chấp chặt bằng tưởng rằng ‘là lạc’ đối với khổ luân hồi, vốn phải được các bậc trí xem là khổ vì khổ khổ, hoại khổ, và hành khổ; bằng câu này, ngài chỉ ra sự khởi sanh của ái ở trong đó. ‘Tạo tác’ (ārabhati) nghĩa là làm cho sanh khởi. ‘Được ái sửa soạn’ (taṇhāparikkhāra) có nghĩa là được sửa soạn, được trang hoàng, được tô điểm bởi ái qua (cách nghĩ) ‘là lạc, là tịnh’ v.v... Thật vậy, kẻ phàm phu ngu dốt không biết rằng ‘ái là tập khởi của khổ’, nên mong mỏi rằng: ‘Ôi, mong sao sau khi thân hoại mạng chung, ta được sanh làm bạn đồng hành của các vị vua chúa Sát-đế-lỵ giàu có!’ v.v... rồi sửa soạn các thân hành. Hoặc ‘được ái sửa soạn’ (taṇhāparikkhāra) là những thứ trở thành tùy tùng của ái. Thật vậy, các hành, sau khi đã đặc biệt tạo tác các vật của ái là mắt v.v... và sắc v.v..., rồi trao cho người có ái ấy, chúng dâng đến cho ái, nên giống như là tùy tùng của ái ấy. Trong các cõi đặc biệt như Phạm thiên giới v.v... Tế đàn như Vājapeyya v.v... là khủng khiếp do sự trói buộc hàng trăm con vật tế. Khổ hạnh được thực hành với ý nghĩa ‘để bất tử’ là khổ hạnh bất tử (amaratapo). Hoặc, khổ hạnh bất tử là giới hạnh được thực hành với (ý nghĩ) ‘mong sao ta trở thành vị trời bất tử, hoặc một vị trời nào đó’. Hoặc, khổ hạnh (tapo) là cái chết (maro), là cái giết chết (mārako) do tính chất khổ đau, (nhưng được gọi là) khổ hạnh bất tử (amaratapo). Giống như từ ‘adiṭṭha’ (không thấy) được dùng với nghĩa ‘diṭṭha’ (thấy), từ ‘amara’ (bất tử) nên được hiểu với nghĩa ‘mara’ (chết).

Jātiādipapātadukkhajananato maruppapātasadisatā puññābhisaṅkhārassa vuttā. ‘‘Mahāpariḷāhajanika’’nti iminā anudahanaṭṭhena tiṇukkāsadisataṃ puññaphalassa dasseti. Appassādatañcāti ca-saddena adhikuṭṭanavinivijjhanaaṅgapaccaṅgapalibhañjanādiṃ saṅgaṇhāti. Tappaccayanti tassa vipariṇāmadukkhasabhāvassa sugatiphalassa paccayabhūtaṃ. Ramaṇīyabhāvena ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ. Tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso vutto. ‘‘Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’tiādinā (ma. ni. 1.469) sukhasaññāya asubhabhāvassa asallakkhaṇeneva ekaccakāmaparibhogoti bālo viya gūthakīḷanaṃ, kilesābhibhūtatāya kodhāratiabhibhūto asavaso maritukāmo viya visakhādanaṃ sampati kiriyākhaṇe, āyatiṃ phalakkhaṇe ca jigucchanīyaṃ, dukkhañca apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati. Lobhasahagatassa vā gūthakīḷanasadisatā, dosasahagatassa visakhādanasadisatā yojetabbā. Sabhayassāpi pisācanagarassa kāmaguṇasamiddhiyā sukhavipallāsahetubhāvo viya āruppavipākānaṃ [Pg.266] nirantaratāya, anupalakkhiyamānauppādavayānaṃ dīghasantānatāya agayhamānavipariṇāmānaṃ saṅkhāravipariṇāmadukkhabhūtānampi niccādivipallāsahetubhāvoti, tesaṃ pisācanagarasadisatā, tadabhimukhagamanasadisatā ca āneñjābhisaṅkhārassa yojetabbā.

Sự tương đồng với việc rơi từ vách núi của phước hành được nói đến do vì nó tạo ra cái khổ của sự rơi vào vực thẳm là sanh v.v... Bằng câu ‘tạo ra sự thiêu đốt lớn’, ngài chỉ ra sự tương đồng với bó đuốc cỏ của quả phước do ý nghĩa thiêu đốt theo sau. Trong câu ‘và ít vị ngọt’, bằng ca-tự, ngài bao gồm cả việc chặt trên thớt, đâm xuyên, gãy nát chân tay v.v... ‘Do duyên ấy’ nghĩa là trở thành duyên cho quả thiện thú ấy, vốn có bản chất là hoại khổ. Quả phước, được nắm giữ là khả ái và có vị ngọt, thì tương đồng với ngọn lửa đèn và lưỡi dao phết mật. Và phước hành, vốn có quả ấy, được nói là tương đồng với việc rơi vào (ngọn lửa) và liếm (lưỡi dao) ấy. ‘Sự xúc chạm của cánh tay mềm mại, tơ non của nữ du sĩ trẻ này thật là lạc’ v.v... do lạc tưởng và chỉ vì không nhận ra được tính bất tịnh mà có sự hưởng thụ một số dục lạc; giống như đứa trẻ chơi với phân, và do bị phiền não áp đảo, bị sân và bất mãn áp đảo, không tự chủ, giống như người muốn chết ăn thuốc độc, (kẻ phàm phu) tạo tác bất phước hành, vốn đáng ghê tởm và là khổ đau, cả trong khoảnh khắc hành động hiện tại lẫn trong khoảnh khắc quả sanh trong tương lai. Hoặc, sự tương đồng với việc chơi phân nên được áp dụng cho (hành) tương ưng tham, và sự tương đồng với việc ăn thuốc độc nên được áp dụng cho (hành) tương ưng sân. Giống như thành phố của quỷ dạ xoa, dù đáng sợ, vẫn là nguyên nhân của lạc điên đảo do sự sung mãn các dục trưởng, tương tự, các quả vô sắc, dù là hành khổ và hoại khổ, vẫn là nguyên nhân của các điên đảo về thường v.v... do tính liên tục không gián đoạn, do sự sanh diệt không được nhận thấy, do dòng tương tục kéo dài, và do sự biến hoại không thể nắm bắt; do đó, sự tương đồng với thành phố của quỷ dạ xoa nên được áp dụng cho các quả vô sắc ấy, và sự tương đồng với việc đi hướng về thành phố ấy nên được áp dụng cho bất động hành.

Avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo, na abhāvatoti saṅkhārānaṃ avijjāpaccayabhāve saṅkhepena anvayato, byatirekato ca vuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādinā suttapadaṃ ābhataṃ. Tattha avidvāti aviddasu. Avijjāgatoti avijjāya samannāgato, appahīnāvijjoti adhippāyo.

Chỉ do sự hiện hữu của vô minh mà có sự hiện hữu của các hành, không phải do sự không hiện hữu (của vô minh). Để làm vững chắc bằng kinh văn ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt theo cả chiều thuận và chiều nghịch về việc các hành có vô minh làm duyên, một đoạn kinh đã được trích dẫn, bắt đầu bằng ‘Điều này cũng đã được nói’. Trong đó, ‘người vô trí’ (avidvā) là người không có trí tuệ. ‘Người bị vô minh chi phối’ (avijjāgato) có nghĩa là người đi cùng với vô minh, người chưa đoạn trừ vô minh.

Paṭṭhānapaccayakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề các duyên trong bộ Vị Trí

594. Tāvāti vattabbantarāpekkho nipāto, tena ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ paccayo’’ti idaṃ tāva siddhaṃ, idaṃ pana aparaṃ vattabbanti dasseti. ‘‘Idaṃ pana vattabba’’nti yamatthaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ dassetuṃ paccayadhammā nāma yesaṃ paccayā honti, yathā vā paccayā honti, tadubhayesaṃ bahubhāvato anekadhāva paccayā hontīti avijjāyapi taṃ āsaṅkanto pucchi ‘‘katamesaṃ saṅkhārānaṃ kathaṃ paccayo hotī’’ti, puññābhisaṅkhārādayo bahū saṅkhārā vuttā. Avijjā ca tesaṃ paccayo hoti, na sabbesaṃ ekadhāva hoti, tasmā imesaṃ saṅkhārānaṃ evaṃ paccayo hotīti idaṃ vattabbanti attho. Tatrāti tasmiṃ paccayabhāve. Yadipi ‘‘katamesaṃ saṅkhārāna’’ntiādinā asādhāraṇato pucchā āraddhā, ekadesena pana samudāyopalakkhaṇametanti dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ yathāsakaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvo vattabboti taṃ dassetuṃ, avijjāya vā paccayabhāve pucchite tappasaṅgena sabbesampi paccayadhammānaṃ paccayabhāvaṃ visajjetukāmo paccaye tāva pāḷinayeneva dassetuṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ca bhagavatā catuvīsati paccayā vuttāti sambandho. Tesaṃ vasena avijjādīnaṃ paccayabhāvo veditabboti adhippāyo.

594. ‘Trước hết’ (tāva) là một bất biến từ chỉ sự liên quan đến một phát biểu khác; bằng từ đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Trước hết, điều này đã được xác lập: “vô minh là duyên cho các hành”, nhưng còn một điều khác cần phải nói’. Để chỉ ra ý nghĩa mà câu ‘nhưng điều này cần phải nói’ nhắm đến, (ngài giải thích rằng) các pháp làm duyên là duyên cho các pháp được duyên sanh nào, hoặc là duyên theo cách nào, do cả hai (pháp được duyên sanh và cách làm duyên) đều nhiều, nên chúng là duyên theo nhiều cách. Do đó, khi nghi ngờ điều đó đối với vô minh, ngài đã hỏi: ‘(Vô minh) là duyên cho những hành nào và như thế nào?’. Ý nghĩa là: ‘Nhiều hành như phước hành v.v... đã được nói đến. Và vô minh là duyên cho chúng, nhưng không phải là duyên cho tất cả theo cùng một cách. Do đó, điều này cần phải được nói: “(Vô minh) là duyên cho các hành này theo cách như thế này”’. ‘Trong đó’ (tatra) nghĩa là trong trạng thái làm duyên ấy. Mặc dù câu hỏi được bắt đầu một cách riêng biệt bằng câu ‘cho những hành nào...’, nhưng đây là sự biểu thị cho toàn thể thông qua một bộ phận. Do đó, để chỉ ra rằng trạng thái làm duyên của mười hai chi phần duyên khởi đối với các pháp được duyên sanh tương ứng của chúng cần phải được nói đến; hoặc, khi được hỏi về trạng thái làm duyên của vô minh, với mong muốn giải đáp về trạng thái làm duyên của tất cả các pháp làm duyên nhân dịp này, ngài đã bắt đầu (đoạn văn) ‘Thật vậy, bởi Đức Thế Tôn...’ để trước hết chỉ ra các duyên theo phương pháp của Pāli. Và trong đó, mối liên hệ là: ‘Hai mươi bốn duyên đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng’. Ý chính là: ‘Trạng thái làm duyên của vô minh v.v... cần được hiểu thông qua các duyên ấy’.

‘‘Hetu ca so paccayo cā’’ti iminā vacanena hetuno, adhipatipaccayādibhūtassa ca gahaṇaṃ siyāti taṃ nivārento āha ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti. Evampi so eva doso āpajjatīti puna āha ‘‘hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī’’ti. Tena na idha hetusaddena dhammaggahaṇaṃ [Pg.267] kataṃ, atha kho dhammassa sattiviseso gahitoti dasseti. Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘hetu ca so paccayo ca, hetu hutvā paccayo’’ti ca vuttaṃ. Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘hetū hetu…pe… hetupaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.1) tena tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārakattaṃ vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayo’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā), ‘‘mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā) ca evamādinā dhammapaṭṭhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Idhāpi vā ‘‘hetu ca so paccayo cā’’ti dhammeneva dhammasattiṃ dasseti. Na hi ‘‘hetupaccayo’’tiādiko uddeso kusalādiuddeso viya dhammappadhāno, atha kho dhammānaṃ upakārakabhāvappadhānoti.

Với câu nói "vừa là nhân, vừa là duyên ấy", việc nắm bắt cả nhân (hetu) và cả (nhân) đã trở thành duyên trưởng v.v... có thể xảy ra, vì thế để ngăn chặn điều đó, ngài nói "là nhân rồi làm duyên". Ngay cả như vậy, lỗi ấy vẫn xảy ra, vì thế ngài lại nói "được nói là duyên với tính cách là nhân". Qua đó, ngài chỉ ra rằng ở đây, với từ 'hetu', không phải pháp được nắm bắt, mà là năng lực đặc biệt của pháp được nắm bắt. Thật vậy, liên hệ đến sự đồng nhất vị trí của từ 'hetu' và từ 'paccaya', đã được nói là "vừa là nhân, vừa là duyên ấy" và "là nhân rồi làm duyên". Và làm như vậy, về sau trong kinh Pāli, bằng câu "nhân, nhân... cho đến... là duyên bằng nhân duyên" v.v..., tính cách trợ giúp của từng pháp ấy đã được nói đến qua sự trợ giúp bằng tính cách là nhân v.v... Còn trong Chú giải Abhidhamma, bằng cách chỉ dẫn lấy pháp làm chính yếu như "Thật vậy, pháp nào mà pháp khác không thể không có để tồn tại hoặc sanh khởi, pháp ấy là duyên của pháp kia", và "Pháp trợ giúp với ý nghĩa là cội rễ là nhân duyên" v.v..., nên hiểu rằng không có cái gọi là năng lực của pháp (dhammasatti) khác với pháp, và sự trình bày năng lực của pháp được thực hiện chính bằng các pháp. Hoặc ở đây cũng vậy, với câu "vừa là nhân, vừa là duyên ấy", ngài chỉ ra năng lực của pháp chính bằng pháp. Thật vậy, đề mục "nhân duyên" v.v... không lấy pháp làm chính yếu như đề mục "thiện" v.v..., mà lấy tính cách trợ giúp của các pháp làm chính yếu.

‘‘Eseva nayo’’ti iminā tabbhāvena paccayabhāvaṃ ārammaṇādīsu atidisati ‘‘ārammaṇañca taṃ paccayo cāti ārammaṇapaccayo, ārammaṇaṃ hutvā paccayo, ārammaṇabhāvena paccayoti attho’’ti, na kammadhārayamattaṃ.

Với câu "đây là phương pháp", ngài áp dụng tính cách làm duyên bằng chính tính cách ấy (của nhân) cho các trường hợp cảnh duyên v.v... như là "vừa là cảnh, vừa là duyên ấy, nên là cảnh duyên; là cảnh rồi làm duyên; là duyên với tính cách là cảnh, đó là ý nghĩa", chứ không chỉ đơn thuần là (áp dụng) hợp từ đẳng hoá (kammadhāraya).

595. Vacanāvayavoti sādhanāvayavaṃ sandhāyāha. Vacanasabhāvañhi sādhanaṃ paresaṃ aviditatthañāpanato loke sādhananti pākaṭaṃ paññātaṃ. Tathā hi naṃ avayavalakkhaṇaṃ, vacanasabhāvañca sādhanaṃ, avayavapakkhādīni vacanāni sādhananti ca ñāyavādino vadanti. Paṭiññā, hetūtiādīsūti paṭiññā, hetu, udāharaṇa, upanaya, nigamanāni. Udāharaṇasādhammiyā sādhyasādhanaṃ hetu. Virūpo hetūti ca evamādīsu kāraṇaṃ yaṃ kiñci kāraṇalakkhaṇaṃ, sampāpakalakkhaṇampi vā. Ādi-saddena tassāpi saṅgahetabbatāya, ñāpakalakkhaṇaṃ pana vacanāvayavaggahaṇena gahitaṃ. Kāmaṃ mūlampi kāraṇalakkhaṇaṃ kāraṇameva, kāraṇanti panettha paccayahetu gahito. Mūlanti hetuhetūti kāraṇavisesavisayattā mūlassa visuṃ gahaṇaṃ. Etīti etassa atthavacanaṃ vattatīti, tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Tenevāha ‘‘tiṭṭhati vā uppajjati vā’’ti. Ekacco hi paccayo ṭhitiyā eva upakārako hoti yathā pacchājātapaccayo, ekacco [Pg.268] uppattiyā eva yathā anantarādiko, ekacco ubhayassa yathā hetuādayo.

595. Ngài nói "thành phần của lời nói" là nhắm đến thành phần của sự chứng minh. Thật vậy, sự chứng minh có bản chất là lời nói, vì làm cho người khác biết được ý nghĩa chưa biết, nên được biết đến rõ ràng trong đời là "sự chứng minh". Thật vậy, các nhà luận lý học nói rằng nó có đặc tính là thành phần, và sự chứng minh có bản chất là lời nói, và những lời nói như thành phần, vế, v.v... là sự chứng minh. Trong "mệnh đề, nhân, v.v...", (các thành phần là) mệnh đề, nhân, ví dụ, áp dụng, và kết luận. Do sự tương đồng với ví dụ, sự chứng minh điều cần chứng minh là nhân. Và trong các trường hợp như "nhân dị biệt" v.v..., nguyên nhân là bất cứ cái gì có đặc tính là nguyên nhân, hoặc cũng có đặc tính là tác nhân thành tựu. Do nó cũng được bao gồm bởi từ "ādi" (v.v...), còn đặc tính thông tri (ñāpaka) thì được nắm bắt bằng việc nắm bắt "thành phần của lời nói". Dù rằng cội rễ cũng có đặc tính là nguyên nhân và chính là nguyên nhân, nhưng ở đây, "nguyên nhân" được hiểu là duyên và nhân. "Cội rễ" là nhân của nhân, do là đối tượng của nguyên nhân đặc biệt, nên "cội rễ" được nắm bắt riêng. "Vattati" là lời giải thích ý nghĩa của "eti", và đó là lời nói chung cho cả sự sanh khởi và sự tồn tại. Vì thế ngài nói "tồn tại hoặc sanh khởi". Thật vậy, có duyên chỉ trợ giúp cho sự tồn tại, như hậu sanh duyên; có duyên chỉ trợ giúp cho sự sanh khởi, như vô gián duyên v.v...; có duyên trợ giúp cho cả hai, như nhân duyên v.v...

Upakārakalakkhaṇoti ca dhammena dhammasattiṃ upakāraṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu, anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūlasaddo viya patiṭṭhattho veditabbo. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ atiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjatīti hetu. Attano phalaṃ karotīti kāraṇaṃ. Nidadāti dassentaṃ viya hotīti nidānaṃ. Sambhavati taṃ etasmāti sambhavo. Pabhavati etasmāti pabhavoti paccayahetusaddehi itaresampi samānatthatā veditabbā. Evaṃ santepi kāraṇavisesavisayo hetusaddo, kāraṇasāmaññavisayo paccayasaddoti dassento ‘‘mūlaṭṭhenā’’tiādimāha. Hetuattho, paccayaṭṭho ca heṭṭhā papañcavasena vuttoti taṃ saṅkhippaṃ dassento āha ‘‘saṅkhepato…pe… hetupaccayo’’ti.

Và với "có đặc tính trợ giúp", nên hiểu rằng ngài chỉ ra sự trợ giúp, tức năng lực của pháp, bằng chính pháp. "Hetu" là nơi mà (quả) được thiết lập (patiṭṭhāti) hay đi đến (hinoti); do các từ ngữ căn có nhiều nghĩa, nên hiểu từ "hi" có nghĩa là thiết lập, giống như từ "mūla" (cội rễ). Hoặc, "hetu" là do nhờ nó mà quả đi đến, diễn tiến, đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, giống như cây cối nhờ rễ, vốn là nguồn gốc của hành động và mang dưỡng chất lên trên. "Kāraṇa" (nguyên nhân) là cái tạo ra quả của chính nó. "Nidāna" (nhân duyên) là cái giống như chỉ ra, đặt nền móng. "Sambhavo" (sanh khởi) là cái từ đó nó (quả) sanh ra. "Pabhavo" (nguồn gốc) là cái từ đó nó (quả) phát sinh; nên biết sự đồng nghĩa của các từ khác với các từ "paccaya" và "hetu". Mặc dù vậy, để chỉ ra rằng từ "hetu" có đối tượng là nguyên nhân đặc biệt, còn từ "paccaya" có đối tượng là nguyên nhân thông thường, ngài nói "với ý nghĩa là cội rễ" v.v... Vì ý nghĩa của "hetu" và ý nghĩa của "paccaya" đã được nói một cách chi tiết ở trước, nên để trình bày tóm tắt điều đó, ngài nói "tóm lại... cho đến... nhân duyên".

Yathā sālivīhibījādīni taṃtaṃosadhīnaṃ sālivīhiādibhāvassa sādhakāni, maṇiādippabhāvatthūni ca nīlādivaṇṇāni nīlādippabhāsādhakāni, evaṃ hetupaccayo yathārahaṃ attanā sampayuttadhammānaṃ kusalādibhāvassa sādhakoti imamatthaṃ dasseti ‘‘so sāliādīna’’ntiādinā. Ācariyānanti ca revatācariyaṃ sandhāyāha. Evaṃ santeti hetupaccayo yadi kusalādibhāvasādhako, evaṃ sati. Na sampajjati na sijjhati. Yathā kusalākusalahetu taṃsamuṭṭhānarūpassa kusalākusalabhāvāya na pariyatto, evaṃ abyākatopi hetu taṃsamuṭṭhānarūpassa abyākatabhāvāya. Sabhāveneva hi taṃ abyākatanti āha ‘‘na hi so tesaṃ kusalādibhāvaṃ sādhetī’’ti. Hetupaccayo ca tesaṃ hotiyevāti āha ‘‘na ca paccayo na hotī’’ti. Idāni tamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi vuttaṃ. Vinā etenāti etena hetunā abyākatabhāvasādhakena vinā ahetukattā, abyākatabhāvo siddho sabhāvenevāti adhippāyo.

Giống như hạt lúa sāli, lúa vīhi v.v... là tác nhân tạo ra tính chất lúa sāli, lúa vīhi v.v... của các loại thảo mộc tương ứng, và các vật có màu xanh v.v... là nền tảng của ánh sáng từ ngọc v.v... là tác nhân tạo ra ánh sáng màu xanh v.v..., tương tự như vậy, nhân duyên, tùy theo trường hợp, là tác nhân tạo ra tính chất thiện v.v... cho các pháp tương ưng với chính nó. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu "nó của lúa sāli v.v...". Và ngài nói "của các vị thầy" là nhắm đến trưởng lão Revata. "Nếu là như vậy" có nghĩa là: nếu nhân duyên là tác nhân tạo ra tính chất thiện v.v..., khi là như vậy, (thì) không thành tựu, không hoàn thành. Giống như nhân thiện và bất thiện không đủ khả năng để làm cho sắc do chúng sanh khởi có tính chất thiện và bất thiện, tương tự như vậy, nhân vô ký cũng (không đủ khả năng) để làm cho sắc do nó sanh khởi có tính chất vô ký. Thật vậy, sắc ấy tự bản chất đã là vô ký, vì thế ngài nói "thật vậy, nó không tạo ra tính chất thiện v.v... cho chúng". Và nhân duyên vẫn là duyên cho chúng, vì thế ngài nói "và không phải là không có duyên". Bây giờ, để củng cố ý nghĩa đó bằng kinh Pāli, câu "điều này đã được nói" v.v... được nói ra. "Không có cái này" có nghĩa là: không có nhân này, là tác nhân tạo ra tính chất vô ký, do (sắc) là vô nhân, nên tính chất vô ký được thành tựu tự bản chất. Đó là chủ ý.

‘‘Yoniso, bhikkhave, manasi karoto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādi (a. ni. 1.67) vacanehi kusalabhāvassa [Pg.269] yonisomanasikārappaṭibaddhatā siddhāti āha ‘‘yonisomanasikārappaṭibaddho kusalabhāvo’’ti. Eteneva akusalaabyākatabhāvāpi kusalabhāvo viya na hetupaṭibaddhāti dassitaṃ hoti. Yaṃ paneke maññeyyuṃ ‘‘ahetukahetussa akusalabhāvo viya sahetukahetūnampi sabhāvatova kusalādibhāvo, aññesaṃ taṃsampayuttānaṃ hetupaṭibaddho’’ti, tassa uttaraṃ vattuṃ ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Alobho kusalo vā siyā abyākato vāti yadi alobho sabhāvato kusalo, so kusalasabhāvattā abyākato na siyā. Atha abyākato taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu saddhādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhaṃ kusalādibhāvaṃ pariyesetha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvatoti yaṃ vuttaṃ ‘‘sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo’’ti, taṃ na yujjati. Sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya sampayuttesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti siddhaṃ hotīti adhippāyo.

“Này các Tỳ khưu, đối với người có tác ý như lý, các pháp thiện chưa sanh được sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh được tăng trưởng” (A. I, 67), do những lời dạy này, sự kiện trạng thái thiện liên hệ đến tác ý như lý đã được thành tựu, vì thế ngài nói “trạng thái thiện liên hệ đến tác ý như lý”. Cũng chính do điều này, đã chỉ ra rằng các trạng thái bất thiện và vô ký không liên hệ đến nhân như trạng thái thiện. Còn điều mà một số người có thể nghĩ rằng: “Giống như trạng thái bất thiện của nhân vô nhân (ahetukahetu), trạng thái thiện v.v... của các nhân hữu nhân (sahetukahetu) cũng chỉ do tự tánh, còn đối với các pháp tương ưng khác thì liên hệ đến nhân”, để trả lời cho điều đó, ngài đã nói “yadi cā” v.v... Vô tham là thiện hay là vô ký? Nếu vô tham do tự tánh là thiện, thì nó, do có tự tánh thiện, không thể là vô ký. Còn nếu nó là vô ký, thì do có tự tánh ấy, nó không thể là thiện, giống như tự tánh vô tham không có trạng thái vô sân. Nhưng vì nó có thể xảy ra theo cả hai cách, cho nên, cũng như trong các pháp tương ưng như tín v.v... có thể xảy ra theo cả hai cách, các vị nên tìm kiếm trạng thái thiện v.v... liên hệ đến nhân, chứ không phải do tự tánh; cũng vậy, trong các nhân, tánh chất thiện v.v... cần được tìm kiếm như là liên hệ đến cái khác, chứ không phải do tự tánh. Do đó, điều đã nói rằng “trong các nhân tương ưng, trạng thái thiện v.v... là do tự tánh” là không hợp lý. Và khi được tìm kiếm, trạng thái ấy liên hệ đến tác ý như lý v.v... Do đó, cũng như trong các nhân, trong các pháp tương ưng cũng vậy, trạng thái thiện v.v... liên hệ đến tác ý như lý v.v..., chứ không liên hệ đến nhân, điều này được thành tựu. Đó là chủ ý.

Viruḷhamūlā viyāti etena mūlāni viya mūlānīti dasseti. Tenevāha ‘‘suppatiṭṭhitabhāvasādhanenā’’ti. Svāyaṃ ‘‘kusalo dhammo kusalassa, kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalābyākatassa, akusalo dhammo akusalassa, akusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo akusalābyākatassa, abyākato dhammo abyākatassā’’ti evaṃ sattadhā pañhāvāre niddiṭṭho. Yaṃ pana vuttaṃ hetukiccaṃ dassentena ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ, taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1), tattha paṭhamo hetusaddo paccattaniddiṭṭho paccayadhammaniddeso, tenassa hetubhāvena upakārakatā hetupaccayatāti dasseti. Dutiyo paccayuppannavisesanaṃ, tena na yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetū hetupaccayena paccayo, atha kho hetunā sampayuttānamevāti dasseti. Nanu ca sampayuttasaddassa [Pg.270] sāpekkhattā dutiye hetusadde avijjamānepi aññassa apekkhitabbassa aniddiṭṭhattā hetū attanāva sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti ayamattho viññāyatīti? Nāyamekanto. Hetusaddo hi paccattaniddiṭṭho ‘‘hetupaccayena paccayo’’ti ettheva byāvaṭo yadā gayhati, na tadā sampayuttavisesanaṃ hotīti sampayuttaavisiṭṭhā ye keci gahitā bhaveyyunti. Nanu ca yathā ‘‘arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ, arūpino indriyā sampayuttakānaṃ dhammāna’’nti ca vutte dutiyena āhāraggahaṇena, indriyaggahaṇena ca vināpi āhārindriyasampayuttakāva gayhanti, evamidhāpi siyāti? Na, āhārindriyāsampayuttassa vajjetabbassa abhāvato. Vajjetabbābhāvato hi tattha dutiye āhārindriyaggahaṇe asatipi taṃsampayuttakāva gayhantīti taṃ na kataṃ, idha pana vajjetabbaṃ atthīti kattabbaṃ dutiyaṃ hetuggahaṇaṃ. Evampi ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti ettha hetusampayuttakānaṃ so eva sampayuttakahetūti visesanassa akatattā yo koci hetu yassa kassaci hetusampayuttassa hetupaccayena paccayoti āpajjatīti? Nāpajjati, paccattaniddiṭṭhasseva hetuno puna sampayuttavisesanabhāvena vuttattā. Etadatthameva hi vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepi tassa gahaṇaṃ kataṃ.

Bằng câu “Viruḷhamūlā viya”, ngài chỉ ra rằng “các nhân giống như các rễ cây”. Do đó, ngài nói “do sự thành tựu trạng thái đứng vững chắc”. Duyên ấy được trình bày theo bảy cách trong Phẩm Vấn Đề như sau: “Pháp thiện (làm duyên) cho pháp thiện, pháp thiện (làm duyên) cho pháp vô ký, pháp thiện (làm duyên) cho pháp thiện và vô ký, pháp bất thiện (làm duyên) cho pháp bất thiện, pháp bất thiện (làm duyên) cho pháp vô ký, pháp bất thiện (làm duyên) cho pháp bất thiện và vô ký, pháp vô ký (làm duyên) cho pháp vô ký”. Còn điều đã được nói khi chỉ ra phận sự của nhân: “Các nhân là duyên cho các pháp tương ưng với nhân và cho các sắc do chúng đồng sanh khởi, bằng nhân duyên” (Paṭṭh. 1.1.1), ở đây, từ “hetu” thứ nhất được nêu ở chủ cách là sự chỉ định pháp duyên; qua đó, ngài chỉ ra rằng sự hỗ trợ của nó với tư cách là nhân được gọi là nhân duyên. Từ thứ hai là túc từ của pháp do duyên sanh; qua đó, ngài chỉ ra rằng các nhân không phải là duyên bằng nhân duyên cho bất kỳ pháp tương ưng nào, mà chỉ là duyên cho các pháp tương ưng với nhân mà thôi. (Hỏi:) Chẳng phải vì từ “sampayutta” có tính tương đối, nên dù không có từ “hetu” thứ hai, do không có từ nào khác cần được quy chiếu được chỉ định, nên ý nghĩa “các nhân là duyên bằng nhân duyên cho các pháp tương ưng với chính chúng” vẫn có thể được hiểu hay sao? (Đáp:) Điều này không hoàn toàn chắc chắn. Vì khi từ “hetu” được nêu ở chủ cách chỉ được hiểu trong phạm vi “là duyên bằng nhân duyên”, thì nó không trở thành túc từ của “sampayutta”, do đó bất kỳ pháp tương ưng nào không được xác định cũng có thể bị lấy vào. (Hỏi:) Chẳng phải cũng như khi nói “các vật thực vô sắc (làm duyên) cho các pháp tương ưng”, và “các quyền vô sắc (làm duyên) cho các pháp tương ưng”, dù không có từ “āhāra” và “indriya” thứ hai, người ta vẫn hiểu là chỉ các pháp tương ưng với vật thực và quyền, thì ở đây cũng có thể như vậy hay sao? (Đáp:) Không phải vậy, vì không có pháp nào không tương ưng với vật thực và quyền cần phải loại trừ. Do không có pháp cần loại trừ, nên ở đó dù không có từ “āhāra” và “indriya” thứ hai, người ta vẫn hiểu là chỉ các pháp tương ưng với chúng, vì thế từ đó không được dùng. Nhưng ở đây, có pháp cần loại trừ, nên cần phải dùng từ “hetu” thứ hai. (Hỏi:) Dù vậy, trong câu “hetū hetusampayuttakānaṃ”, vì không có túc từ nào xác định rằng “đối với các pháp tương ưng với nhân, chính nhân tương ưng đó (là duyên)”, nên sẽ dẫn đến kết luận rằng bất kỳ nhân nào cũng là duyên bằng nhân duyên cho bất kỳ pháp tương ưng với nhân nào? (Đáp:) Không dẫn đến kết luận đó, vì chính nhân được nêu ở chủ cách lại được nói với tư cách là túc từ của “sampayutta”. Chính vì mục đích này mà từ đó (từ “hetu” thứ hai) đã được dùng, mặc dù trạng thái tương ưng với nhân đã được thành tựu ngay cả khi không có từ “hetu” thứ hai.

Atha vā asati dutiye hetusadde hetusampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayo, na pana hetūnanti evampi gahaṇaṃ siyāti tannivāraṇatthaṃ so vutto. Tena hetusampayuttabhāvaṃ ye labhanti, tesaṃ sabbesaṃ hetūnaṃ, aññesampi hetū hetupaccayena paccayoti dassitaṃ hoti. Yasmā pana hetujhānamaggā patiṭṭhāmattādibhāvena aññadhammanirapekkhā, na āhārindriyā viya sāpekkhā eva, tasmā etesveva dutiyaṃ hetādiggahaṇaṃ kataṃ. Āhārindriyā pana āharitabbaīsitabbāpekkhā eva, tasmā te vināpi dutiyena āhārindriyaggahaṇena attanā eva āharitabbe, īsitabbe ca āhārindriyabhūte, aññe ca sampayuttake paricchindantīti taṃ tattha na kataṃ. Idha ca dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ hetunā, paccayabhūteneva ca sampayuttānaṃ hetūnaṃ, aññesañca paricchinnattā puna visesena kiccaṃ natthīti pañhāvāre ‘‘kusalā [Pg.271] hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādīsu dutiyaṃ hetuggahaṇaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.

Hoặc là, nếu không có từ “hetu” thứ hai, có thể hiểu rằng “(nhân) là duyên bằng nhân duyên cho các pháp tương ưng với nhân, nhưng không phải cho chính các nhân”. Để ngăn chặn sự hiểu lầm này, từ đó đã được nói đến. Qua đó, đã chỉ ra rằng: đối với tất cả các pháp nào có được trạng thái tương ưng với nhân, bao gồm cả các nhân và các pháp khác, các nhân là duyên bằng nhân duyên. Bởi vì nhân, thiền và đạo, với tư cách chỉ là nền tảng v.v..., không phụ thuộc vào các pháp khác, chúng không hoàn toàn có tính tương đối như vật thực và quyền, cho nên chính trong những trường hợp này, từ “hetu” v.v... thứ hai đã được dùng. Còn vật thực và quyền thì hoàn toàn phụ thuộc vào những gì cần được mang đến và những gì cần được làm chủ, cho nên chúng, ngay cả khi không có từ “āhāra” và “indriya” thứ hai, tự chúng xác định các pháp tương ưng cần được mang đến và cần được làm chủ, cả những pháp là vật thực và quyền, và cả những pháp khác. Vì thế, từ đó đã không được dùng ở đó. Và ở đây, vì các pháp do duyên sanh, bao gồm các nhân và các pháp khác tương ưng với nhân và cũng là pháp duyên, đã được xác định bởi từ “hetu” thứ hai, nên không cần phải có thêm túc từ nữa. Do đó, trong Phẩm Vấn Đề, ở những câu như “các nhân thiện (làm duyên) cho các uẩn tương ưng” v.v..., từ “hetu” thứ hai đã không được dùng, cần phải hiểu như vậy.

596. Ārammaṇabhāvenāti visayabhāvena, ālambitabbabhāvenāti attho. Ārabhitvāpīti pi-saddena imamatthaṃ dasseti – rūpāyatanādimatte yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ aṭṭhatvā ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti (paṭṭhā 1.1.2) aniyamena sabbarūpāyatanānaṃ…pe… sabbadhammāyatanānañca ārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā rūpādibhedena chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu na koci dhammo ārammaṇapaccayo na hotīti. Svāyaṃ ārammaṇapaccayabhāvo heṭṭhā vibhāvito eva. Ālambitvāti gahetvā. Ekantasārammaṇabhāvato anārabbha pavatti eva natthīti āha ‘‘ārabbhevā’’ti. Svāyaṃ ‘‘kusalo dhammo kusalassa, kusalo dhammo akusalassa, kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo akusalassa, kusalassa, abyākatassa, abyākato dhammo abyākatassa, kusalassa, akusalassā’’ti evaṃ navappakāro veditabbo.

596. “Ārammaṇabhāvena” có nghĩa là do trạng thái làm đối tượng, do trạng thái có thể được nắm bắt. Trong câu “Ārabhitvāpi”, từ “pi” cho thấy ý nghĩa này: không đứng lại ở một đối tượng nào đó chỉ là xứ sắc v.v..., mà do đã nói một cách không xác định rằng “bắt lấy pháp nào, pháp nào” (Paṭṭh. 1.1.2), nên trạng thái làm duyên đối tượng của tất cả xứ sắc... cho đến... tất cả xứ pháp đã được nói đến. Do đó, trong sáu loại pháp hữu vi, vô vi, và chế định được phân biệt theo sắc v.v..., không có pháp nào lại không phải là duyên đối tượng. Trạng thái duyên đối tượng này đã được giải thích rõ ở dưới. “Ālambitvā” có nghĩa là nắm lấy. Do trạng thái hoàn toàn có đối tượng, nên không có sự diễn tiến nào mà không bắt lấy (đối tượng), vì vậy ngài nói “ārabbheva” (chắc chắn phải bắt lấy). Duyên này nên được hiểu có chín loại như sau: “pháp thiện (làm duyên) cho pháp thiện, pháp thiện (làm duyên) cho pháp bất thiện, pháp thiện (làm duyên) cho pháp vô ký, pháp bất thiện (làm duyên) cho pháp bất thiện, (cho pháp) thiện, (cho pháp) vô ký, pháp vô ký (làm duyên) cho pháp vô ký, (cho pháp) thiện, (cho pháp) bất thiện”.

597. Jeṭṭhakaṭṭhenāti pamukhabhāvena. Attādhīnānañhi patibhūto dhammo adhipati. So tesaṃ pamukhabhāvena pavattati. ‘‘Chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sampayuttadhamme sādhayamānā vase vattayamānā hutvā pavattanti, sampayuttadhammā ca tesaṃ vasena vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato, tena te adhipatipaccayā honti. Garukātabbampi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ assādanapaccavekkhaṇamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti. Tasmā ayaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakattā adhipatipaccayoti daṭṭhabbo. Chandādhipatīti chandasaṅkhāto adhipati, chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittuppattikāle uppannassa kattukamyatāchandassetaṃ nāmaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kasmā pana yathā hetupaccayaniddese ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.1) vuttaṃ, evamidha ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā (paṭṭhā. 1.1.3) nayena vuttanti? Ekakkhaṇe [Pg.272] abhāvato. Hetavo hi dve tayopi ekakkhaṇe hetupaccayā honti, mūlaṭṭhena upakārakabhāvassa avijahanato. Adhipati pana jeṭṭhakaṭṭhena upakārako, na ca ekakkhaṇe bahū jeṭṭhakā honti. Tasmā ekato uppannānampi tesaṃ ekakkhaṇe adhipatipaccayabhāvo natthīti ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā nayena vuttaṃ.

597. “Jeṭṭhakaṭṭhena” có nghĩa là do trạng thái làm chủ, làm đầu. Thật vậy, pháp nào làm chủ các pháp tùy thuộc vào nó thì được gọi là trưởng. Vị trưởng ấy diễn tiến với vai trò làm chủ các pháp ấy. Khi tâm sanh khởi, sau khi nhận được sự yểm trợ của hành động trước đó như câu “Đối với người có ý muốn, việc gì lại không thành tựu?”, các pháp như ý muốn (chanda) v.v... trở thành gánh vác, trở thành chủ đạo, làm thành tựu các pháp tương ưng, làm cho chúng diễn tiến theo quyền lực của mình, và các pháp tương ưng cũng diễn tiến theo quyền lực của chúng (ý muốn v.v...) do thuận theo chúng với các trạng thái hạ liệt v.v... Do đó, chúng trở thành duyên trưởng. Cả đối tượng đáng được xem trọng cũng trở thành duyên như thể làm cho các pháp thưởng thức, quán xét, đạo và quả, vốn hướng về, xuôi về, nghiêng về đối tượng ấy, diễn tiến theo quyền lực của nó. Vì vậy, nên hiểu rằng đây là duyên trưởng do có sự hỗ trợ bằng cách làm chủ các pháp tùy thuộc vào nó. “Chandādhipati” (Dục trưởng) là vị trưởng được gọi là ý muốn (chanda); đây là tên của ý muốn làm (kattukamyatāchanda) sanh khởi vào lúc tâm sanh, sau khi lấy ý muốn làm gánh vác, lấy ý muốn làm chủ đạo. Đối với các trưởng còn lại, phương pháp cũng tương tự. Nhưng tại sao, giống như trong phần giải về duyên nhân đã nói “các nhân (làm duyên) cho các pháp tương ưng nhân” (Paṭṭh. 1.1.1), ở đây lại không nói “trưởng (làm duyên) cho các pháp tương ưng trưởng” mà lại nói theo phương pháp “dục trưởng (làm duyên) cho các pháp tương ưng dục” v.v... (Paṭṭh. 1.1.3)? Do chúng không tồn tại trong cùng một sát-na. Thật vậy, hai hoặc cả ba nhân đều là duyên nhân trong cùng một sát-na, vì chúng không từ bỏ trạng thái hỗ trợ với vai trò làm gốc rễ. Nhưng trưởng thì hỗ trợ với vai trò làm chủ đạo, và trong cùng một sát-na không có nhiều vị chủ đạo. Vì vậy, dù chúng (ý muốn v.v...) sanh khởi cùng lúc, chúng không có trạng thái làm duyên trưởng trong cùng một sát-na. Do đó, ngài không nói “trưởng (làm duyên) cho các pháp tương ưng trưởng” mà nói theo phương pháp “dục trưởng (làm duyên) cho các pháp tương ưng dục” v.v...

Yaṃ yaṃ dhammanti yaṃ yaṃ ārammaṇadhammaṃ. Garuṃ katvāti garukāracittīkāravasena vā assādanavasena vā garukārikaṃ laddhabbaṃ avijahitabbaṃ anavaññātaṃ katvā. Te te dhammāti te te garukātabbā dhammā. Tesaṃ tesanti taṃtaṃgarukārakadhammānaṃ. Adhipatipaccayenāti ārammaṇādhipatipaccayena. Svāyaṃ ‘‘kusalo dhammo kusalassa sahajātārammaṇehi, akusalassa ārammaṇeneva, abyākatassa sahajātārammaṇehi, kusalābyākatassa sahajātenevāti kusalamūlā cattāro, akusalo dhammo akusalassa sahajātārammaṇehi, abyākatassa sahajāteneva, tathā akusalābyākatassāti akusalamūlā tayo, abyākato dhammo abyākatassa sahajātārammaṇehi, kusalassa ārammaṇeneva, tathā akusalassāti abyākatamūlā tayo’’ti saṅkhepato dasappakāro adhipatipaccayo. Ettha ca sattadhā sahajātādhipati, sattadhā ārammaṇādhipati veditabbo.

“Yaṃ yaṃ dhammaṃ” (pháp nào, pháp nào) có nghĩa là pháp đối tượng nào, pháp đối tượng nào. “Garuṃ katvā” (sau khi xem trọng) có nghĩa là sau khi xem trọng, đáng đạt được, không thể từ bỏ, không thể coi thường, hoặc do năng lực của sự tôn trọng và quý mến, hoặc do năng lực của sự thưởng thức. “Te te dhammā” (các pháp ấy, các pháp ấy) có nghĩa là các pháp đáng được xem trọng ấy. “Tesaṃ tesaṃ” (cho các pháp ấy, cho các pháp ấy) có nghĩa là cho các pháp xem trọng ấy. “Adhipatipaccayena” (với duyên trưởng) có nghĩa là với duyên trưởng đối tượng. Duyên trưởng này, tóm lại, có mười loại: “pháp thiện (làm duyên) cho pháp thiện bằng (duyên) câu sanh và đối tượng, cho pháp bất thiện chỉ bằng (duyên) đối tượng, cho pháp vô ký bằng (duyên) câu sanh và đối tượng, cho pháp thiện và vô ký chỉ bằng (duyên) câu sanh” – đây là bốn loại có gốc thiện; “pháp bất thiện (làm duyên) cho pháp bất thiện bằng (duyên) câu sanh và đối tượng, cho pháp vô ký chỉ bằng (duyên) câu sanh, tương tự cho pháp bất thiện và vô ký” – đây là ba loại có gốc bất thiện; “pháp vô ký (làm duyên) cho pháp vô ký bằng (duyên) câu sanh và đối tượng, cho pháp thiện chỉ bằng (duyên) đối tượng, tương tự cho pháp bất thiện” – đây là ba loại có gốc vô ký. Và ở đây, nên hiểu có bảy loại trưởng câu sanh và bảy loại trưởng đối tượng.

598. Antarāyatīti antaraṃ, byavadhāyakanti attho. Nāssa antaraṃ vijjatīti anantaro, anantaro ca so paccayo cāti anantarapaccayo. ‘‘Atthānantaratā anantarapaccayo, kālānantaratā samanantarapaccayo’’tiādinā bahudhā papañcayanti, asāraṃ ganthavitthāraṃ karonti. Yathā pavattiokāsadānavisesabhāvena natthivigatapaccayā vuttā, na evaṃ anantarasamanantarapaccayā, ete pana cittaniyamahetubhāvena vuttāti taṃ cittaniyamahetubhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yo hi esā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamoti ettha ādi-saddena santīraṇānantarā voṭṭhabbanaṃ, cutianantarā paṭisandhīti yassa yassa cittassa anantarā yaṃ yaṃ cittaṃ uppajjati, tassa tassa tadanantaruppādaniyamo taṃtaṃsahakāripaccayavisiṭṭhassa purimapurimacittasseva vasena ijjhatīti dasseti.

598. “Antaraṃ” (gián đoạn) là vì nó tạo ra sự ngăn cách; có nghĩa là cái ngăn cách. “Anantaro” (vô gián) là vì không có sự ngăn cách đối với nó; và vì nó là vô gián và là duyên, nên gọi là “anantarapaccayo” (duyên vô gián). Các vị giải thích dài dòng theo nhiều cách, như “sự vô gián về thực thể là duyên vô gián, sự vô gián về thời gian là duyên đẳng vô gián”, làm cho kinh văn trở nên rườm rà vô ích. Duyên vô gián và duyên đẳng vô gián không được nói đến giống như duyên vô hữu và duyên ly khứ, vốn được nói đến do trạng thái đặc biệt là nhường chỗ cho sự diễn tiến. Mà chúng được nói đến do trạng thái làm nhân cho định luật của tâm. Để chỉ ra trạng thái làm nhân cho định luật của tâm ấy, ngài đã bắt đầu bằng câu “yo hi esā” v.v... Ở đây, trong câu “manoviññāṇadhātu... cittaniyamo”, từ “ādi” (v.v...) cho thấy rằng: ngay sau thẩm tấn (santīraṇa) là đoán định (voṭṭhabbana), ngay sau tử (cuti) là tái tục (paṭisandhi). Như vậy, đối với tâm nào, ngay sau đó tâm nào sanh khởi, thì định luật sanh khởi ngay sau đó của tâm ấy được thành tựu chỉ do năng lực của chính các tâm trước trước, vốn đặc biệt bởi các duyên trợ giúp tương ứng.

Atthānantaratāyāti [Pg.273] atthena kenaci dhammena anantaratāya. Kālānantaratāyāti kālabhedena anantaratāya. Ācariyānanti idhāpi revatācariyameva sandhāya vuttaṃ. Tatthāti tasmiṃ kālānantaratāya samanantarapaccayabhāve, tasmiṃ vā yathāvuttavirodhe. Bhāvanābalena pana vāritattāti ettha yathā rukkhassa vedhe dinne pupphituṃ samatthasseva pupphanaṃ na hoti, vedhe pana apanīte tāya eva samatthatāya pupphanaṃ hoti, evamidhāpi bhāvanābalena vāritattā samuṭṭhāpanasamatthasseva asamuṭṭhāpanaṃ, tasmiñca apagate tāya eva samatthatāya samuṭṭhāpanaṃ hotīti adhippāyo. Tampi vacanaṃ kālānantaratā natthi sattāhādinā kālena antaritabhāvato. Etadeva ‘‘kālantaritatā atthi’’ icceva vadāma. Nanu ca kālo nāma koci paramatthato natthīti vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘kālānantara…pe… laddhī’’ti.

Atthānantaratāya có nghĩa là: do không có sự gián cách bởi bất cứ pháp nào về phương diện ý nghĩa. Kālānantaratāya có nghĩa là: do không có sự gián cách bởi sự khác biệt về thời gian. Câu nói Ācariyānaṃ ở đây cũng được nói nhắm đến chỉ riêng ngài trưởng lão Revata. Tattha có nghĩa là: trong trạng thái vô gián duyên không có sự gián cách về thời gian ấy, hoặc trong sự mâu thuẫn đã được nói đến như vậy ấy. Còn trong câu ‘bhāvanābalena pana vāritattā’ (do bị ngăn cản bởi năng lực của sự tu tập), ví như khi cái nêm được đóng vào cây, sự trổ hoa của cây vốn có khả năng trổ hoa lại không xảy ra; nhưng khi cái nêm được lấy ra, sự trổ hoa xảy ra chính do khả năng ấy. Cũng vậy, ở đây, do bị ngăn cản bởi năng lực của sự tu tập, sự không khởi lên của (tâm) vốn có khả năng khởi lên (xảy ra); và khi năng lực ấy đã mất đi, sự khởi lên xảy ra chính do khả năng ấy, đó là chủ ý. Cả lời nói ấy nữa, không có sự vô gián về thời gian do có sự gián cách bởi thời gian bảy ngày v.v... Chính điều này chúng tôi nói rằng: ‘có sự gián cách về thời gian.’ E rằng có người sẽ nói: ‘Chẳng phải không có cái gì gọi là thời gian về phương diện chân đế hay sao?’, (ngài) đã nói ‘kālānantara…pe… laddhī’.

Byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthatoti upacayasantatiadhivacananiruttipadānaṃ viya saddatthamattato nānākaraṇaṃ, na vacanīyatthatoti adhippāyo. Teneva saddatthavisesaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha purimapacchimānaṃ nirodhuppādantarābhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayabhāvo. Rūpakalāpānaṃ viya saṇṭhānābhāvato, paccayapaccayuppannānaṃ sahāvaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito heṭṭhā, uddhaṃ, tiriya’’nti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādanasamatthatā samanantarapaccayatā. Uppādanasamatthatāti ca abyāpārattā dhammānaṃ yasmiṃ yadākāre niruddhe, vattamāne vā sati taṃtaṃvisesavanto dhammā honti, tassa sova ākāro vuccatīti daṭṭhabbo. Dhammānaṃ pavattimattameva ca upādāya kālavohāroti nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ [Pg.274] asaññabhavā cavantassa, purimacutipacchimapaṭisandhīnañca nirodhuppādanirantaratāya kālantaratā natthi. Na hi tesaṃ antarā arūpadhammappavatti atthi, yaṃ upādāya kālantaratā vucceyya, na ca rūpadhammappavatti arūpadhammappavattiyā antaraṃ karoti aññasantānattā. Rūpārūpasantatiyo hi dve aññamaññaṃ visadisasabhāvattā aññamaññūpakārabhāvena pavattamānāpi visuṃyeva honti. Ekasantatiyañca purimapacchimānaṃ majjhe pavattamānaṃ taṃsantatipariyāpannatāya antarakārakaṃ hoti. Tādisañca kiñci nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ majjhe natthi, na ca abhāvo antarakārako hoti abhāvattā eva. Tasmā javanānantarassa javanassa viya, bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viya ca nirantaratā suṭṭhu anantaratā hotīti tathā uppādanasamatthatā nevasaññānāsaññāyatanacutīnampi daṭṭhabbā. Uppattiyā paccayabhāvo cettha anantarapaccayādīnaṃ pākaṭoti uppādanasamatthatāva vuttā. Paccuppannānaṃ pana dhammānaṃ pubbantāparantaparicchedena gahitānaṃ uppajjatīti vacanaṃ alabhantānaṃ ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.4) anantarādipaccayabhāvo vuttoti na so uppattiyā evāti viññāyati. Na hi kusalādiggahaṇaṃ viya paccuppannaggahaṇaṃ aparicchedaṃ. Yato uppattimattasamaṅgino eva gahaṇaṃ siyā. Teneva ca atītattike paṭiccavārādayo na santīti. Tassa ‘‘kusalo dhammo kusalassa, kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo akusalassa, akusalo dhammo abyākatassa, abyākato dhammo abyākatassa, abyākato dhammo kusalassa, abyākato dhammo akusalassā’’ti sattadhā bhedo veditabbo.

Ở đây, sự phân biệt chỉ nên được hiểu về mặt văn tự, không phải về mặt ý nghĩa. Chủ ý là, giống như các từ upacaya và santati, adhivacana và nirutti, sự phân biệt chỉ là về mặt ngữ nghĩa của từ, không phải về mặt ý nghĩa được nói đến. Chính vì vậy, để chỉ ra sự khác biệt về ngữ nghĩa của từ, ngài đã nói ‘kathaṃ’ v.v... Trong đó, trạng thái vô gián duyên là khả năng làm cho (tâm sau) sinh khởi không gián đoạn do không có sự gián cách giữa sự diệt của tâm trước và sự sinh của tâm sau. Do không có hình dáng như các tổng hợp sắc, và do không có sự đồng tồn tại của pháp duyên và pháp do duyên sinh, và do không có sự phân chia rằng ‘cái này ở dưới, ở trên, ở ngang so với cái kia,’ trạng thái cận vô gián duyên là khả năng làm cho sinh khởi một cách hoàn toàn không gián cách, bằng cách đưa đến sự hợp nhất với chính nó. Và câu ‘khả năng làm cho sinh khởi,’ do các pháp không có tác ý, nên hiểu rằng, khi pháp (duyên) với trạng thái nào đó đã diệt hoặc đang hiện hữu, các pháp (do duyên sinh) có những đặc tính tương ứng ấy sinh khởi, chính trạng thái ấy của pháp (duyên) được nói đến. Và vì khái niệm thời gian được sử dụng chỉ dựa vào sự diễn tiến của các pháp, nên đối với người xuất khỏi Diệt tận định, Phi tưởng phi phi tưởng xứ quả định, và đối với người mệnh chung từ cõi Vô tưởng, không có sự gián cách về thời gian do sự không gián đoạn giữa sự diệt của tâm tử trước và sự sinh của tâm tục sinh sau. Vì không có sự diễn tiến của pháp vô sắc ở giữa chúng, mà dựa vào đó có thể nói có sự gián cách về thời gian; và sự diễn tiến của pháp sắc không tạo ra sự gián cách cho sự diễn tiến của pháp vô sắc, vì chúng thuộc dòng tương tục khác nhau. Vì hai dòng tương tục sắc và vô sắc, do có bản chất khác nhau, dù diễn tiến với sự tương trợ lẫn nhau, vẫn hoàn toàn riêng biệt. Và trong một dòng tương tục, (pháp) diễn tiến ở giữa (pháp) trước và (pháp) sau trở thành yếu tố gây gián cách do thuộc về dòng tương tục ấy. Và không có bất cứ thứ gì như vậy ở giữa Phi tưởng phi phi tưởng xứ quả định, và sự không có mặt không trở thành yếu tố gây gián cách, chính vì nó là sự không có mặt. Do đó, giống như tốc hành tâm (sinh khởi) ngay sau tốc hành tâm, và giống như hộ kiếp tâm (sinh khởi) ngay sau hộ kiếp tâm, sự không gián đoạn là sự hoàn toàn vô gián. Như vậy, nên hiểu khả năng làm cho sinh khởi cũng (áp dụng) cho các tâm tử của Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Ở đây, vì trạng thái làm duyên cho sự sinh khởi của các duyên như vô gián duyên v.v... là rõ ràng, nên chỉ nói đến khả năng làm cho sinh khởi. Nhưng đối với các pháp hiện tại, được xem xét không có sự phân định điểm đầu và điểm cuối, không nhận được từ ‘đang sinh khởi,’ trạng thái duyên của vô gián duyên v.v... được nói đến qua câu ‘pháp quá khứ là duyên cho pháp hiện tại bằng vô gián duyên’ v.v... nên được hiểu rằng trạng thái duyên ấy không chỉ dành cho sự sinh khởi. Vì việc đề cập đến ‘hiện tại’ không phải là không có sự phân định, giống như việc đề cập đến ‘thiện’ v.v..., do đó, chỉ nên hiểu là (đề cập đến) pháp chỉ có sự sinh khởi. Và chính vì vậy, trong tam đề quá khứ, không có các chương như Duyên khởi v.v... Nên hiểu sự phân chia của duyên ấy có bảy loại: ‘pháp thiện (là duyên) cho pháp thiện, pháp thiện cho pháp vô ký, pháp bất thiện cho pháp bất thiện, pháp bất thiện cho pháp vô ký, pháp vô ký cho pháp vô ký, pháp vô ký cho pháp thiện, pháp vô ký cho pháp bất thiện.’

599. Uppajjamānova saha uppādanabhāvenāti etthāpi uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena ṭhitiyāpi paccayabhāvaṃ nidassetīti daṭṭhabbaṃ, aññathā padīpanidassanaṃ na yujjeyya. Padīpo hi pabhāsassa ṭhitiyāpi paccayo, na uppattiyā eva. Paccayuppannānaṃ sahajātabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatā. Okkantikkhaṇeti paṭisandhikkhaṇe. Tasmiṃ hi khaṇe nāmarūpaṃ okkantaṃ viya paralokato āgantvā idha mātukucchiādiṃ pavisantaṃ viya uppajjati, tasmā so khaṇo okkantikkhaṇoti vuccati. Ettha ca rūpanti hadayavatthuyeva adhippetaṃ. Tañhi nāmassa, nāmañca tassa sahajātapaccayo hoti. Cittacetasikāti pavattiyaṃ cattāro khandhā paṭisandhikkhaṇe cittasamuṭṭhānānaṃ abhāvato. Rūpino dhammāti hadayavatthuṃ sandhāyāha. Tattha yadipi pubbe ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti vuttaṃ, tathāpi tena khaṇantare sahajātapaccayabhāvo rūpadhammānaṃ na nivāritoti tannivāraṇatthamidaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Kiñci kāleti keci kismiñci kāleti attho, tena rūpino dhammā keci vatthubhūtā kismiñci paṭisandhikāleti aññesaṃ rūpadhammānaṃ, vatthuno ca pavattiyaṃ arūpadhammānaṃ [Pg.275] sahajātapaccayabhāvaṃ pubbe anivāritaṃ nivāreti. Evañca katvā ‘‘kiñci kāla’’nti vā ‘‘kismiñci kāle’’ti vā vattabbe tathā avatvā vibhattivipallāsaṃ katvā vuttaṃ. Tena kiñcīti upayogekavacanaṃ. ‘‘Rūpino dhammā’’ti etena sambandhe paccattabahuvacanaṃ jāyati. ‘‘Kāle’’ti etena sambandhe bhummekavacananti dīpitanti veditabbaṃ. Purimena ca ‘‘eko khandho, vatthu ca tiṇṇannaṃ khandhāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.419) ādivacanena nāmasahitaṃ eva vatthu nāmassa paccayoti vattabbe āpanne itarena kevalassa ca tathāvattabbataṃ dasseti. Svāyaṃ sahajātapaccayo ‘‘kusalo dhammo kusalassa, abyākatassa, kusalābyākatassa, akusalo dhammo akusalassa, abyākatassa, akusalābyākatassa, abyākato dhammo abyākatassa, kusalābyākato dhammo abyākatassa, akusalābyākato dhammo abyākatassā’’ti (paṭṭhā. 1.1.419) navavidho veditabbo.

599. Ở đây cũng vậy, trong câu: “vừa khi đang sanh khởi cùng với trạng thái làm sanh khởi”, nên được hiểu là: “với trạng thái làm duyên rõ rệt cho sự sanh khởi, cũng chỉ rõ trạng thái làm duyên cho sự tồn tại”. Nếu không, ví dụ về ngọn đèn sẽ không thích hợp. Vì rằng, ngọn đèn cũng là duyên cho sự tồn tại của ánh sáng, chứ không chỉ là duyên cho sự sanh khởi. Sự hỗ trợ bằng trạng thái đồng sanh đối với các pháp được trợ sanh được gọi là duyên đồng sanh. “Sát-na nhập thai” là sát-na tái sanh. Vì rằng, trong sát-na ấy, danh sắc sanh khởi giống như đã đi vào, giống như đã đến từ thế giới khác và đi vào bụng mẹ v.v... ở đây. Do đó, sát-na ấy được gọi là “sát-na nhập thai”. Và ở đây, “sắc” được chủ ý là sắc ý vật. Vì rằng, sắc ấy là duyên đồng sanh cho danh, và danh cũng là duyên đồng sanh cho sắc ấy. “Tâm và sở hữu tâm” là bốn uẩn trong thời bình nhật, do vì không có các sắc do tâm sanh trong sát-na tái sanh. Ngài nói “các pháp sắc” là nhắm đến sắc ý vật. Ở đây, mặc dù trước đó đã nói “danh sắc trong sát-na nhập thai”, nhưng nên hiểu rằng điều này được nói ra để ngăn chặn (quan điểm rằng) trạng thái duyên đồng sanh của các pháp sắc trong một sát-na khác (tức thời bình nhật) không bị ngăn cản bởi câu nói đó. “Kiñci kāle” có nghĩa là “một số (pháp) trong một thời điểm nào đó”. Do đó, (câu này) ngăn chặn trạng thái duyên đồng sanh chưa được ngăn chặn trước đây của các pháp sắc khác (ngoài sắc ý vật) và của sắc ý vật trong thời bình nhật đối với các pháp vô sắc, bằng cách chỉ ra rằng: “một số pháp sắc, là sắc vật, trong một thời điểm nào đó, tức là thời điểm tái sanh (là duyên đồng sanh)”. Và làm như vậy, đáng lẽ phải nói là “kiñci kālaṃ” hoặc “kismiñci kāle”, nhưng đã không nói như vậy mà nói bằng cách biến đổi cách (vibhatti). Do đó, nên biết rằng “kiñci” là đối cách số ít; khi liên kết với “rūpino dhammā”, nó trở thành chủ cách số nhiều; khi liên kết với “kāle”, nó trở thành vị trí cách số ít, như đã được giải thích. Và với câu trước đó, theo lời dạy như “một uẩn và sắc vật là (duyên) cho ba uẩn” v.v..., khi đã phải nói rằng chỉ có sắc vật cùng với danh mới là duyên cho danh, thì với câu sau (tức “rūpino dhammā...”), Ngài chỉ ra rằng ngay cả sắc vật đơn thuần cũng phải được nói như vậy. Duyên đồng sanh này nên được hiểu là có chín loại: “pháp thiện là (duyên) cho pháp thiện, cho pháp vô ký, cho pháp thiện và vô ký; pháp bất thiện là (duyên) cho pháp bất thiện, cho pháp vô ký, cho pháp bất thiện và vô ký; pháp vô ký là (duyên) cho pháp vô ký; pháp thiện và vô ký là (duyên) cho pháp vô ký; pháp bất thiện và vô ký là (duyên) cho pháp vô ký”.

600. Attano upakārakassa upakārakatā aññamaññapaccayatā. Tathā hissa tidaṇḍaṃ nidassitaṃ. Upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā, na sahajātatādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo na hoti, na ca sahajātādipaccayadhammehi vinā imassa pavatti atthi. Tathā hi sahajātādipaccayo ca hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo hoti. Yadi ca attano upakārakassa upakārakatāmattaṃ aññamaññapaccayo siyā, purejātapacchājātabhāvena upakārassa upakārakā vatthukhandhā aññamaññapaccayā siyuṃ, na ca taṃ icchitaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘upakārakatā ca aññamaññavaseneva daṭṭhabbā’’ti. Ayañca uppattiyā, ṭhitiyā ca upakārakoti veditabbo. Ayaṃ pana ‘‘kusalo dhammo kusalassa, akusalo dhammo akusalassa, abyākato dhammo abyākatassā’’ti tividho veditabbo.

600. Sự hỗ trợ lại cho pháp đã hỗ trợ mình được gọi là duyên tương hỗ. Vì vậy, ví dụ về ba cây gậy chống vào nhau đã được nêu ra cho duyên này. Và sự hỗ trợ nên được hiểu chỉ theo năng lực của sự tương hỗ, chứ không phải theo năng lực của sự đồng sanh v.v... Vì rằng, có một số pháp tuy là duyên đồng sanh v.v... nhưng không phải là duyên tương hỗ, và sự vận hành của duyên này không thể có nếu không có các pháp duyên đồng sanh v.v... Vì rằng, có một số pháp là duyên tương hỗ chỉ khi nó cũng là duyên đồng sanh v.v... Và nếu chỉ riêng sự hỗ trợ lại cho pháp đã hỗ trợ mình là duyên tương hỗ, thì sắc vật và các danh uẩn, là những pháp hỗ trợ cho pháp được hỗ trợ bằng trạng thái tiền sanh và hậu sanh, sẽ trở thành duyên tương hỗ. Và điều đó không được mong muốn. Do đó, đã nói rằng: “Và sự hỗ trợ nên được hiểu chỉ theo năng lực của sự tương hỗ”. Và nên hiểu rằng duyên này hỗ trợ cho cả sự sanh khởi và sự tồn tại. Duyên này nên được hiểu là có ba loại: “pháp thiện là (duyên) cho pháp thiện, pháp bất thiện là (duyên) cho pháp bất thiện, pháp vô ký là (duyên) cho pháp vô ký”.

601. Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ, cakkhādayo cakkhuviññāṇādīnaṃ upakārakā cittakammassa paṭādayo viya nissayākārena khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnaṃ. Pathavīdhātuyaṃ patiṭṭhāya eva hi sesadhātuyo upādārūpāni viya yathāsakaṃ kiccaṃ karonti.

601. Giống như đất hỗ trợ cho cây cối v.v... bằng cách làm nền tảng, địa đại cũng hỗ trợ cho các đại còn lại; mắt v.v... hỗ trợ cho nhãn thức v.v... Giống như vải v.v... hỗ trợ cho việc vẽ tranh bằng cách làm nơi nương tựa, các uẩn v.v... cũng hỗ trợ cho các uẩn v.v... có chúng làm nơi nương tựa tương ứng. Vì rằng, các đại còn lại, giống như các sắc y sinh, chỉ sau khi được thiết lập trên địa đại mới thực hiện phận sự của riêng mình.

Adhiṭṭhānākārenāti [Pg.276] ādhārākārena. Ādhārākāro cettha tesaṃ sātisayaṃ tadadhīnavuttitāya veditabbo. Yato bhūtāni aniddisitabbaṭṭhānāni vuccanti, evañca katvā cakkhādīnampi adhiṭṭhānākārena upakārakatā suṭṭhu yujjati. Na hi yathāvuttaṃ tadadhīnavuttitāvisesaṃ muñcitvā añño cakkhādīsu adesakānaṃ arūpadhammānaṃ adhiṭṭhānākāro sambhavati. Yadipi yaṃ yaṃ dhammaṃ paṭicca ye ye dhammā uppajjanti, tesaṃ sabbesaṃ tadadhīnavuttibhāvo. Yena pana paccayabhāvavisesena cakkhādīnaṃ paṭumandabhāvesu cakkhuviññāṇādayo tadanuvidhānākāreneva pavattanti, svāyamidha tesaṃ tadadhīnavuttitāsiddho visesoti. Evañhi paccayabhāvasāmaññe satipi ārammaṇapaccayato nissayapaccayassa viseso vibhāvito hoti. Svāyaṃ nayo heṭṭhā pakāsitova. Chaṭṭho panāti ettha ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kismiñci kāle’’ti idaṃ na labbhati. Yaṃ panettha labbhati ‘‘rūpino dhammā kecī’’ti, tattha te eva dhamme dassetuṃ ‘‘cakkhāyatana’’ntiādi niddiṭṭhaṃ. Yaṃ rūpanti hadayavatthuṃ sandhāya vuttaṃ. Ayaṃ pana nissayapaccayo terasavidho. Kathaṃ? Sahajātato kusalamūlā tayo, tathā akusalamūlā, abyākatamūlesu pana purejātaṃ labbhati. Abyākatañhi abyākatassa sahajātampi paccayo hoti, purejātampi kusalassa purejātameva, tathā akusalassa, kusalābyākataṃ sahajātapurejātato kusalassa, sahajātato eva abyākatassa, tathā akusalābyākata’’nti evaṃ terasa.

Adhiṭṭhānākārenāti có nghĩa là ādhārākārena (bằng cách thức làm nền tảng). Và ở đây, cách thức làm nền tảng nên được hiểu là sự hiện hữu phụ thuộc vào chúng một cách vượt trội. Vì lẽ đó, các đại chủng được gọi là những thứ có trú xứ không thể chỉ rõ, và do vậy, sự trợ giúp của nhãn căn v.v... bằng cách thức làm nền tảng là rất thích hợp. Thật vậy, ngoài đặc tính của sự hiện hữu phụ thuộc đã được nói đến, không có cách thức làm nền tảng nào khác của các pháp vô sắc không có trú xứ ở trong nhãn căn v.v... có thể xảy ra. Mặc dù bất cứ pháp nào sanh khởi do duyên với pháp nào, thì tất cả chúng đều có sự hiện hữu phụ thuộc vào pháp đó. Tuy nhiên, do đặc tính của trạng thái duyên nào mà khi nhãn căn v.v... ở trong trạng thái sắc bén hay mờ yếu, nhãn thức v.v... diễn tiến theo cách thức tuân theo trạng thái đó, thì đặc tính này ở đây chính là đặc tính được thành tựu bởi sự hiện hữu phụ thuộc vào chúng. Như vậy, mặc dù có sự tương đồng về trạng thái duyên, sự khác biệt của y duyên so với cảnh duyên đã được làm cho rõ ràng. Phương pháp này đã được trình bày ở dưới. Ở đây, trong câu “Thứ sáu là...”, câu “các pháp sắc (trợ giúp) cho các pháp vô sắc trong một thời điểm nào đó” không được tìm thấy. Câu được tìm thấy ở đây là “một số pháp sắc...”, và ở đó, để chỉ ra chính những pháp ấy, “nhãn xứ” v.v... đã được nêu rõ. Câu “Sắc nào” được nói đến để ám chỉ sắc ý vật. Hơn nữa, y duyên này có mười ba loại. Như thế nào? Từ câu sanh, có ba loại thiện căn, tương tự là các bất thiện căn. Nhưng trong các vô ký căn, câu tiền sanh được tìm thấy. Thật vậy, pháp vô ký là duyên cho pháp vô ký bằng cả câu sanh và câu tiền sanh. Đối với pháp thiện, chỉ có câu tiền sanh. Tương tự đối với pháp bất thiện. Thiện và vô ký (trợ giúp) cho pháp thiện bằng câu sanh và câu tiền sanh, (trợ giúp) cho pháp vô ký chỉ bằng câu sanh. Tương tự, bất thiện và vô ký. Như vậy có mười ba loại.

602. Tadadhīnavuttitāya attano phalena nissitoti yaṃ kiñci kāraṇaṃ nissayoti vatvā tattha yo bhuso nissayo, taṃ upanissayoti niddhāreti. Balavakāraṇabhāvena upakārakoti ārammaṇabhāvavasena anantaraṃ anurūpacittuppādanasamatthatāvasena, kevalañca balavantaṃ kāraṇaṃ hutvā upakārako. Tenāha ‘‘so’’tiādi.

602. Bằng câu “do sự hiện hữu phụ thuộc vào nó, nó là nơi nương tựa cho quả của nó”, sau khi nói rằng bất cứ nguyên nhân nào cũng là “nơi nương tựa” (nissaya), ngài xác định rằng trong số đó, nơi nương tựa nào mạnh mẽ hơn, đó là “cận y” (upanissaya). “Trợ giúp bằng cách là một nguyên nhân mạnh mẽ” có nghĩa là: trợ giúp bằng năng lực của trạng thái làm cảnh, bằng năng lực có khả năng làm sanh khởi tâm tương ứng ngay sau đó, và đơn thuần là một nguyên nhân mạnh mẽ. Do đó, ngài nói “so” v.v...

Tattha dānaṃ datvāti deyyadhammaṃ cajitvā. Yāya vā cetanāya so diyyati, sā cetanā dānaṃ. Datvāti taṃ cetanaṃ pariyodapetvā visuddhaṃ katvā. Sīlaṃ samādiyitvāti pañcaṅgadasaṅgādivasena niccasīlaṃ gaṇhitvā. Iminā samādānaviratiyeva dassitā, sampattaviratisamucchedaviratiyo pana loke ‘‘sīla’’nti apākaṭattā na vuttā. Kiñcāpi na vuttā, ārammaṇapaccayo [Pg.277] pana hontiyeva. Tattha samucchedavirati sekkhānaṃyeva kusalassa ārammaṇaṃ hoti, na itaresaṃ. Uposathakammanti ‘‘pāṇaṃ na hane, na cādinnamādiye’’ti (su. ni. 402) evaṃ vuttaṃ uposathasīlaṃ. Taṃ garuṃ katvā paccavekkhatīti taṃ yathāvuttaṃ kusalaṃ sekkhopi puthujjanopi paccavekkhati, arahāpi taṃ paccavekkhateva. Arahatopi hi pubbe kataṃ kusalaṃ kusalameva. Yena pana cittena paccavekkhati, taṃ kiriyacittaṃ nāma hoti. Tasmā ‘‘kusalo kusalassā’’ti imasmiṃ adhikāre na labbhati. Pubbe suciṇṇānīti ‘‘datvā katvā’’ti hi āsannakatāni vuttāni, iminā na āsannakatānīti veditabbāni, dānādīhi vā sesāni kāmāvacarakusalāni dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Jhānā vuṭṭhahitvāti jhānaṃ samāpanno jhānato vuṭṭhahitvā. ‘‘Jhānaṃ vuṭṭhahitvā’’tipi pāḷi. Sekkhā gotrabhunti sotāpannaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi gotrabhuṃ paccavekkhati. ‘‘Vodāna’’nti idaṃ pana sakadāgāmianāgāmino sandhāya vuttaṃ. Tesañhi taṃ cittaṃ vodānaṃ nāma hoti. Sekkhāti sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Maggā vuṭṭhahitvāti maggaphalabhavaṅgātikkamavasena attanā paṭiladdhamaggā vuṭṭhahitvā, suddhamaggatoyeva pana vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Ādi-saddena ‘‘kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) evamādiṃ saṅgaṇhāti. Yadipi nānattaṃ akatvāva vibhatto, tathāpi idampi ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayānaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ.

Ở đây, dānaṃ datvā (sau khi bố thí) có nghĩa là sau khi từ bỏ vật thí. Hoặc tư nào mà vật ấy được cho đi, tư ấy là bố thí. Datvā (sau khi cho) có nghĩa là sau khi làm cho tư ấy trong sạch, làm cho thanh tịnh. Sīlaṃ samādiyitvā (sau khi thọ giới) có nghĩa là sau khi thọ trì thường giới theo cách ngũ giới, thập giới v.v... Bằng câu này, chỉ có sự chế ngự do thọ trì được chỉ ra, còn sự chế ngự do hoàn cảnh và sự chế ngự do đoạn tuyệt không được nói đến vì chúng không được biết đến rộng rãi trong thế gian là “giới”. Mặc dù không được nói đến, chúng vẫn là cảnh duyên. Trong đó, sự chế ngự do đoạn tuyệt chỉ là cảnh của thiện đối với bậc hữu học, không phải đối với những người khác. Uposathakammaṃ (hành động trai giới) là giới Bát quan trai đã được nói đến như vầy: “Không nên sát sanh, không nên lấy của không cho”. Taṃ garuṃ katvā paccavekkhati (sau khi xem trọng điều đó, vị ấy phản khán) có nghĩa là cả bậc hữu học và phàm phu đều phản khán thiện nghiệp đã nói như trên, bậc A-la-hán cũng phản khán điều đó. Thật vậy, thiện nghiệp mà bậc A-la-hán đã làm trong quá khứ vẫn là thiện. Nhưng tâm nào mà vị ấy dùng để phản khán, tâm đó được gọi là tâm duy tác. Do đó, trong chương này “thiện (là duyên) cho thiện”, điều này không được tìm thấy. Pubbe suciṇṇāni (những thiện nghiệp đã làm trong quá khứ): bằng các từ “datvā, katvā”, những hành động được thực hiện gần đây đã được nói đến; bằng từ này, nên hiểu rằng không phải là những hành động được thực hiện gần đây. Hoặc, câu này được nói để chỉ ra các thiện nghiệp cõi dục khác ngoài bố thí v.v... Jhānā vuṭṭhahitvā (sau khi xuất khỏi thiền) có nghĩa là người đã nhập thiền, sau khi xuất khỏi thiền. “Jhānaṃ vuṭṭhahitvā” cũng là một cách đọc trong Pāḷi. Sekkhā gotrabhuṃ (bậc hữu học, tâm chuyển tộc): được nói đến để ám chỉ bậc Dự lưu. Vị ấy thật vậy phản khán tâm chuyển tộc. “Vodānaṃ” (tâm trong sạch) này được nói đến để ám chỉ bậc Nhất lai và Bất lai. Thật vậy, tâm của các vị ấy được gọi là vodāna. Sekkhā (bậc hữu học) là bậc Dự lưu, Nhất lai và Bất lai. Maggā vuṭṭhahitvā (sau khi xuất khỏi đạo) có nghĩa là sau khi xuất khỏi đạo mà mình đã chứng đắc, bằng cách vượt qua đạo, quả và hữu phần; nhưng không có cái gọi là sự phản khán sau khi xuất khỏi thuần túy đạo. Bằng từ ādi, ngài bao gồm cả những câu như “quán xét thiện là vô thường, khổ, vô ngã”. Mặc dù được phân tích mà không tạo ra sự khác biệt, tuy nhiên, để chỉ ra rằng đây cũng là sự khác biệt của cảnh trưởng và cảnh cận y, câu “tatthā” v.v... đã được nói đến.

Nesaṃ cittacetasikānaṃ anantarapaccayaanantarūpanissayānaṃ nikkhepaviseso atthi. Yasmā purimo abyākatadhammavasena pavatto, itaro kusalādivasenapīti sopi nikkhepaviseso atthato ekībhāvameva gacchati sabbesupi cittuppādesu tadubhayassa icchitabbattā. Evaṃ santepītiādi anantaraanantarūpanissayānaṃ visesadassanaṃ. Yathā hītiādi anantarūpanissayassa sambhavadassanaṃ.

Có một sự khác biệt trong cách trình bày của các tâm và tâm sở đó, vốn là vô gián duyên và vô gián cận y duyên. Bởi vì duyên trước (vô gián duyên) diễn tiến theo cách của các pháp vô ký, còn duyên sau (vô gián cận y) diễn tiến theo cách của các pháp thiện v.v... Do đó, sự khác biệt trong cách trình bày đó, về mặt ý nghĩa, trở thành một, vì cả hai duyên đó đều được mong muốn trong tất cả các sự sanh khởi của tâm. Câu “Evaṃ santepi” v.v... là để chỉ ra sự khác biệt giữa vô gián duyên và vô gián cận y duyên. Câu “Yathā hi” v.v... là để chỉ ra khả năng xảy ra của vô gián cận y duyên.

Pakatoti ettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādanasamatthabhāvena suṭṭhukatataṃ dīpeti. Tathā ca kataṃ attano santāne kataṃ hotīti āha ‘‘attano santāne’’tiādi. Karaṇañca duvidhaṃ nipphādanaṃ, upasevanañcāti taṃ dassetuṃ ‘‘nipphādito vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nipphādanaṃ [Pg.278] hetupaccayasamodhānena phalassa nibbattanaṃ. Upasevanaṃ pana kāye allīyāpanavasena upayogūpasevanaṃ, vijānanasañjānanādīnaṃ vasena ārammaṇūpasevanañca. Teneva anāgatānampi utusampadādīnaṃ ārammaṇūpasevanena upasevitānaṃ pakatūpanissayatā vuttā hoti, pageva atītapaccuppannānaṃ. Paccuppannassāpi hi ‘‘paccuppannaṃ utubhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādetī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pakatūpanissayabhāvo labbhatīti. Pakatiyā evāti paccayantarasaṅkararahitena attano sabhāveneva. Upanissayoti balavakāraṇaṃ katvā. Anekappakārato pabhedo veditabbo pañhāvāre āgatanayena. Paccayavāre pana –

Trong câu ‘pakato’, chữ ‘pa’ là một tiếp đầu ngữ, nó biểu thị trạng thái được làm một cách tốt đẹp do có khả năng làm sanh khởi quả của nó. Và vì việc được làm như vậy là được làm trong dòng tương tục của chính mình, nên ngài đã nói ‘attano santāne’ (trong dòng tương tục của chính mình) v.v... Và việc làm có hai loại: sự hoàn thành và sự thân cận. Để chỉ rõ điều đó, đã được nói ‘nipphādito vā’ (được hoàn thành hoặc) v.v... Trong đó, sự hoàn thành là sự phát sanh của quả do sự kết hợp của nhân và duyên. Còn sự thân cận thì có sự thân cận bằng cách sử dụng do sự bám víu vào thân, và sự thân cận đối tượng do sự biết rõ, nhận biết v.v... Chính do sự thân cận đối tượng đó mà trạng thái thường cận y duyên của những thứ như thời tiết thuận lợi v.v... trong tương lai, đã được thân cận bằng sự thân cận đối tượng, đã được nói đến, huống chi là đối với những thứ trong quá khứ và hiện tại. Vì ngay cả đối với pháp hiện tại, trạng thái thường cận y duyên cũng được tìm thấy do câu nói như ‘nương vào thời tiết, vật thực, sàng tọa hiện tại mà làm phát sanh thiền’ v.v... ‘Pakatiyā eva’ (chỉ do bản chất) nghĩa là chỉ do tự tánh của nó, không bị pha trộn với duyên khác. ‘Upanissayo’ (cận y) là làm thành nguyên nhân có sức mạnh. Sự phân chia theo nhiều cách nên được hiểu theo phương pháp đã đến trong Phẩm Vấn Đề. Còn trong Phẩm Duyên thì –

‘‘Purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayo, purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ kesañci, kusalā abyākatānaṃ, akusalā akusalānaṃ, kusalānaṃ kesañci, akusalā abyākatānaṃ, abyākatā abyākatānaṃ, abyākatā kusalānaṃ, abyākatā akusalānaṃ, puggalopi, senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9).

‘Các pháp thiện đi trước là duyên cho các pháp thiện đi sau bằng cận y duyên; các pháp thiện đi trước là duyên cho một số pháp bất thiện đi sau; các pháp thiện (là duyên) cho các pháp vô ký; các pháp bất thiện (là duyên) cho các pháp bất thiện, cho một số pháp thiện; các pháp bất thiện (là duyên) cho các pháp vô ký; các pháp vô ký (là duyên) cho các pháp vô ký; các pháp vô ký (là duyên) cho các pháp thiện; các pháp vô ký (là duyên) cho các pháp bất thiện; cả cá nhân, cả sàng tọa cũng là duyên bằng cận y duyên’.

Tattha ye purimā yesaṃ pacchimānaṃ anantarūpanissayo honti, te tesaṃ sabbesampi ekanteneva honti, na kesañci kadāci. Tasmā yesu padesu anantarūpanissayo labbhati, tesu ‘‘kesañcī’’ti na sakkā vattunti na vuttaṃ. Ye pana purimā yesaṃ pacchimānaṃ ārammaṇūpanissayo vā pakatūpanissayo vā honti, te tesaṃ, na sabbesaṃ ekantena honti. Yesaṃ uppattivibandhakā paccayā balavanto honti, tesaṃ na bhavanti, itaresaṃ bhavanti. Tasmā yesu padesu anantarapaccayo na labbhati, tesu ‘‘kesañcī’’ti vuttaṃ. Siddhānaṃ paccayadhammānaṃ yehi paccayuppannehi bhavitabbaṃ, tesaṃ ‘‘kesañcī’’ti ayamettha attho.

Trong đó, những pháp đi trước nào là vô gián cận y cho những pháp đi sau, thì chúng chắc chắn là (duyên) cho tất cả những pháp đi sau ấy, chứ không phải chỉ đối với một số, vào một lúc nào đó. Do đó, trong những đoạn mà vô gián cận y được tìm thấy, không thể nói ‘kesañci’ (đối với một số), nên đã không được nói. Còn những pháp đi trước nào là sở duyên cận y hoặc thường cận y cho những pháp đi sau, thì chúng không phải chắc chắn là (duyên) cho tất cả những pháp đi sau ấy. Đối với những pháp (quả) nào mà các duyên ngăn cản sự sanh khởi có sức mạnh, thì chúng không là (duyên); đối với những pháp khác thì chúng là (duyên). Do đó, trong những đoạn mà vô gián duyên không được tìm thấy, đã được nói ‘kesañci’. Ý nghĩa ở đây là: ‘đối với một số’ trong số các pháp quả duyên phải có từ các pháp duyên đã thành tựu.

Kasiṇapaññattiyā ārammaṇūpanissayatābhāvato ekaccāya paññattiyā saddhiṃ sabbo dhammo ārammaṇūpanissayo, anantarātīto cittacetasikarāsi anantarūpanissayo, kusalākusalavipākakiriyārūpavasena pañcavidho [Pg.279] pakatūpanissayoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ veditabbo.

Do kasina chế định không có trạng thái là sở duyên cận y duyên, nên tất cả các pháp cùng với một số chế định là sở duyên cận y. Khối tâm và tâm sở vừa mới diệt là vô gián cận y. Pháp có năm loại do (phân chia theo) thiện, bất thiện, quả, duy tác, và sắc là thường cận y. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu trong Chú giải Paṭṭhāna.

603. Paṭhamataranti paccayuppannato puretaraṃ. Ayañhi purejātapaccayo rūpadhammavaseneva labbhati. Paccayuppanno ca arūpadhammāyeva. Tenāha ‘‘vattamānabhāvena upakārako’’ti. Nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatā. Evaṃ vatthārammaṇavasena duvidhe purejātapaccaye ‘‘cakkhāyatana’’ntiādi vatthuvasena vuttaṃ, ‘‘rūpārammaṇa’’ntiādi ārammaṇavasena.

603. ‘Paṭhamataraṃ’ (sanh trước hơn) nghĩa là trước hơn pháp quả duyên. Vì tiền sanh duyên này chỉ được tìm thấy do sắc pháp, và pháp quả duyên chỉ là danh pháp. Do đó, ngài nói ‘vattamānabhāvena upakārako’ (là pháp trợ giúp bằng trạng thái hiện hữu). Trạng thái trợ giúp bằng phương diện tiền sanh của các vật và đối tượng, vốn đặc biệt bởi các phương diện y chỉ, sở duyên v.v... và không đi đến trạng thái trợ giúp nếu không có trạng thái tiền sanh, chính là tiền sanh duyên. Như vậy, trong tiền sanh duyên có hai loại do vật và đối tượng, câu ‘cakkhāyatana’ (nhãn xứ) v.v... đã được nói theo phương diện vật, và câu ‘rūpārammaṇa’ (sắc đối tượng) v.v... (đã được nói) theo phương diện đối tượng.

Yaṃ rūpanti hadayavatthuṃ sandhāyāha. Tattha ‘‘kiñci kāle’’ti pavattikālavasena vuttaṃ. ‘‘Kiñci kālena’’ iti paṭisandhikālavasena. Yāni ārammaṇapurejātena vinā na vattanti, tesaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇapurejātadassanena manodvārepi yaṃ yaṃ ārammaṇapurejātena vattati, tassa tassa ārammaṇapaccayabhūtaṃ sabbaṃ rūparūpaṃ ārammaṇapurejātanti dassitameva hoti. Tathā hi vuttaṃ pañhāvāre ‘‘ārammaṇapurejātaṃ sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.424). ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa purejātapaccayena paccayo, abyākato dhammo kusalassa dhammassa purejātapaccayena paccayo, abyākato dhammo akusalassa dhammassa purejātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) abyākatamūlakā tayova vārā. Te ca paccekaṃ vatthupurejātaṃ, ārammaṇapurejātanti dvidhā vibhattā.

Câu ‘yaṃ rūpaṃ’ (sắc nào), ngài nói nhắm đến ý xứ. Trong đó, câu ‘kiñci kāle’ (vào một lúc nào đó) đã được nói theo phương diện thời bình nhật. Câu ‘na kiñci kāle’ (không vào một lúc nào đó) (đã được nói) theo phương diện thời tái tục. Bằng cách chỉ ra sở duyên tiền sanh của những (thức) như nhãn thức v.v..., vốn không diễn tiến nếu không có sở duyên tiền sanh, thì cũng đã được chỉ ra rằng: ngay cả ở ý môn, bất cứ (thức) nào diễn tiến với sở duyên tiền sanh, thì đối với (thức) ấy, tất cả sắc pháp đã trở thành sở duyên duyên đều là sở duyên tiền sanh. Vì vậy, đã được nói trong Phẩm Vấn Đề: ‘sở duyên tiền sanh là (khi) các bậc hữu học hoặc phàm phu quán xét con mắt là vô thường, khổ, vô ngã’ v.v... (Và) ‘Pháp vô ký là duyên cho pháp vô ký bằng tiền sanh duyên, pháp vô ký là duyên cho pháp thiện bằng tiền sanh duyên, pháp vô ký là duyên cho pháp bất thiện bằng tiền sanh duyên’, chỉ có ba đoạn này có pháp vô ký làm gốc. Và mỗi đoạn ấy được phân chia làm hai là vật tiền sanh và sở duyên tiền sanh.

604. Paccayuppannadhammassa puretaraṃ siddhabhāve sati paccayadhammassa pacchājātatāti vuttaṃ ‘‘purejātāna’’nti. Ayañca nayo rūpadhammesu eva labbhati, na arūpadhammesūti vuttaṃ ‘‘rūpadhammāna’’nti. Yadi paccayuppannadhammā puretarameva jātā, kathaṃ paccayabhāvoti āha ‘‘upathambhakattenā’’ti. Pacchājātena hi vinā santānāvicchedahetubhāvaṃ agacchantānaṃ dhammānaṃ ye pacchājātākārena upakārakā, tesaṃ sā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā upakārakatā [Pg.280] pacchājātapaccayatā. Evaṃ sabbapaccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā yojetabbā. ‘‘Gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsācetanā viyā’’ti etena manosañcetanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhitabhāvaṃ dasseti. Teneva ‘‘āhārāsā viyā’’ti avatvā cetanāggahaṇaṃ kataṃ. Kāyassāti catusamuṭṭhānikabhūtupādāyarūpasaṅkhātassa rūpakāyassa. Saṅkhepato ṭhapetvā rūpadhamme avisiṭṭho arūpakkhandho pacchājātapaccayo. So jātivasena kusalo, akusalo, vipāko, kiriyāti catubbidhoti veditabbaṃ.

604. Do pháp quả đã thành tựu trước, nên sự sanh sau của pháp duyên được gọi là ‘hậu sanh’. Và phương pháp này chỉ có được ở các sắc pháp, không có ở các danh pháp, nên được gọi là ‘sắc pháp’. Nếu các pháp quả đã sanh trước, làm sao có thể là duyên? (Kinh) nói: ‘do trạng thái nâng đỡ’. Thật vậy, đối với các pháp mà nếu không có (pháp) sanh sau thì không thể đạt đến trạng thái làm nhân cho sự tương tục không gián đoạn, những (pháp) nào có sự hỗ trợ theo cách sanh sau, thì sự hỗ trợ đặc biệt đó của chúng, khác với cách bất tương ưng v.v…, chính là hậu sanh duyên. Như vậy, cần phải áp dụng sự hỗ trợ đặc biệt khác với cách của các duyên khác cho tất cả các duyên. Bằng câu ‘ví như ý muốn ăn đối với thân của chim non’, (Kinh) chỉ ra trạng thái được nâng đỡ của sắc thân bởi các danh pháp diễn tiến do năng lực của manosañcetanāhāra (tư niệm thực). Chính vì thế, thay vì chỉ nói ‘ví như ý muốn ăn’, từ ‘ý muốn’ (cetanā) đã được dùng. ‘Của thân’ (kāyassa) là của sắc thân được gọi là đại chủng và sắc y sinh do bốn nguồn gốc tạo thành. Tóm lại, trừ các sắc pháp ra, danh uẩn không phân biệt là hậu sanh duyên. Duyên đó, theo loại, có bốn: thiện, bất thiện, quả, và duy tác, cần phải hiểu như vậy.

605. Kusalādibhāvena attanā sadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ āsevanaṭṭho, attasadisasabhāvatāpādanaṃ vāsanaṃ vā. Purimapurimābhiyogo viyāti uggahaṇasavanadhāraṇādipurimāpurimāsevanā viya. Tīsu pana etesu purimā purimāti samanantarātītā daṭṭhabbā. Kasmā panettha anantarapaccaye viya ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ abyākatāna’’ntiādinā bhinnajātiyehi saddhiṃ niddeso na katoti? Attano gatiṃ gāhetuṃ asamatthattā. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvaṃ sampādentā attanova kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhetuṃ na sakkuṇanti. Tasmā tehi saddhiṃ niddesaṃ akatvā ye yesaṃ vāsanāsaṅkhātena āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ attano kusalādibhāvasaṅkhātaṃ gatiṃ gāhetuṃ samatthā, tesaṃ tehi samānajātikeheva saddhiṃ niddeso katoti daṭṭhabbo.

605. Ý nghĩa của sự lặp lại (āsevana) là việc làm đi làm lại, là sự tiếp diễn của việc cần làm, bằng một nỗ lực tương tự như chính nó về phương diện thiện v.v…, hoặc là sự tẩm ướp (vāsana), tức là làm cho có trạng thái tương tự như chính nó. ‘Ví như sự nỗ lực trước trước’ nghĩa là ví như sự lặp lại trước trước của việc học thuộc lòng, nghe, ghi nhớ v.v… Nhưng trong ba trường hợp này, ‘trước trước’ cần được hiểu là đã qua một cách cận kề. Tại sao ở đây, không giống như trong cận duyên, sự trình bày không được thực hiện cùng với các pháp khác loại, như trong câu ‘các pháp thiện trước trước (là duyên) cho các pháp vô ký sau sau’ v.v…? Vì chúng không có khả năng làm cho (pháp khác) nắm bắt được xu hướng của mình. Thật vậy, các pháp khác loại, trong khi tạo ra sự thuần thục và mạnh mẽ cho các pháp khác loại bằng phẩm chất của sự lặp lại, lại không thể làm cho chúng nắm bắt được xu hướng của mình, được gọi là trạng thái thiện v.v… Do đó, không trình bày cùng với chúng, sự trình bày được thực hiện cùng với chính những pháp cùng loại, đối với những pháp nào có khả năng làm cho những pháp khác nắm bắt được xu hướng của mình, được gọi là trạng thái thiện v.v…, một xu hướng đặc biệt bởi sự thuần thục và mạnh mẽ, bằng phẩm chất của sự lặp lại được gọi là sự tẩm ướp. Cần phải hiểu như vậy.

Atha vipākābyākataṃ kasmā na gahitaṃ? Āsevanābhāvato. Vipākābyākatañhi kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ hutvā pavattamānaṃ nirussāhaṃ dubbalaṃ santaṃ āsevanaguṇena attano sabhāvaṃ gāhetvā paribhāvetvā neva aññaṃ vipākaṃ pavatteti, na ca purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjati, atha kho kammavegakkhittaṃ patitaṃ viya hutvā uppajjati. Tasmā sabbathāpi vipāke āsevanā natthīti na gahitaṃ. Kusalākusalakiriyānantaraṃ uppajjamānampi sakammapaṭibaddhavuttitāya āsevanaguṇaṃ na gaṇhātīti kusalādayopi tassa āsevanapaccayo na honti. Nānājātikattāpi cete tassa āsevanādhānaṃ na [Pg.281] karonteva. Bhūmito, pana ārammaṇato vā nānājātikatā nāma natthīti parittakusalakiriyā mahaggatakusalakiriyānaṃ, saṅkhārārammaṇañca kusalaṃ nibbānārammaṇassa āsevanapaccayo hotiyeva. Svāyaṃ ‘‘kusalo dhammo kusalassa, akusalo dhammo akusalassa, abyākato dhammo abyākatassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.426) tidhāva vutto. Abyākataggahaṇena āvajjanavajjitā kiriyadhammā gahitā.

Vậy tại sao pháp vô ký quả không được đề cập? Do không có sự lặp lại. Thật vậy, pháp vô ký quả, đã đạt đến trạng thái quả do năng lực của nghiệp, được nghiệp biến đổi, diễn tiến không cần nỗ lực, yếu ớt, và tĩnh lặng, không thể, bằng phẩm chất của sự lặp lại, làm cho (pháp khác) nắm bắt và tẩm ướp bản chất của mình để làm phát sinh một quả khác, cũng không sanh khởi bằng cách nắm bắt năng lực của quả trước đó; mà nó sanh khởi như thể bị ném đi và rơi xuống bởi sức mạnh của nghiệp. Do đó, trong mọi trường hợp, không có sự lặp lại trong các pháp quả, nên chúng không được đề cập. Ngay cả khi sanh khởi ngay sau các (tốc hành tâm) thiện, bất thiện, và duy tác, do sự diễn tiến của nó bị ràng buộc với nghiệp của chính nó, nó không tiếp nhận phẩm chất của sự lặp lại. Do đó, các pháp thiện v.v… cũng không phải là duyên lặp lại cho nó. Và những pháp này, cũng do khác loại, nên không thể truyền sự lặp lại cho nó. Tuy nhiên, không có cái gọi là khác loại về phương diện cõi hoặc đối tượng. Do đó, (tốc hành tâm) thiện và duy tác dục giới là duyên lặp lại cho (tốc hành tâm) thiện và duy tác đáo đại, và (tốc hành tâm) thiện có hành làm đối tượng là duyên lặp lại cho (tốc hành tâm) có Nibbāna làm đối tượng. Duyên này được nói đến theo ba cách: ‘pháp thiện là duyên cho pháp thiện, pháp bất thiện là duyên cho pháp bất thiện, pháp vô ký là duyên cho pháp vô ký, bằng duyên lặp lại’. Bằng cách đề cập đến ‘vô ký’, các pháp duy tác, trừ các (tâm) hướng, được bao gồm.

606. Cittapayogo cittakiriyā, āyūhananti attho. Yathā hi kāyavacīpayogo viññatti, evaṃ cittapayogo cetanā. Tena hi sā uppannakiriyatāvisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānampi teneva santānavisesena kiriyābhāvena upakārikā hoti. Tassa hi kiriyābhāvassa pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathā. Sahajātānaṃ pana āyūhanakiriyābhāvena pavattamānā upakārikāti kiṃ vattabbaṃ. Kammanti ca cetanākammameva adhippetaṃ. Na hi cetanāsampayuttaṃ kammaṃ abhijjhādi kammapaccayo hoti. Satipi vipākadhammabhāve cetanāvajjānaṃ ataṃsabhāvattā vipākāpi cetanā sahajātakammapaccayo hotiyeva, svāyaṃ kammapaccayo jātivasena catubbidhoti sabbaṃ vattabbaṃ.

606. Nỗ lực của tâm (cittapayoga) là hành động của tâm (cittakiriyā), nghĩa là sự cố gắng (āyūhana). Giống như nỗ lực của thân và khẩu là biểu tri (viññatti), nỗ lực của tâm là tư (cetanā). Do đó, tư đó, trong một dòng tương tục được đặc trưng bởi hành động đã phát sinh, khi có sự hội đủ của các duyên khác, trở nên hữu ích ngay cả đối với các sắc quả và sắc do nghiệp sanh đang diễn tiến, chính bằng trạng thái hành động đó như một đặc tính của dòng tương tục. Vì do sự diễn tiến của trạng thái hành động đó mà chúng diễn tiến, chứ không phải cách nào khác. Còn đối với các pháp đồng sanh, cần gì phải nói rằng nó hữu ích khi diễn tiến với trạng thái của một hành động cố gắng? Và bằng từ ‘nghiệp’ (kamma), chỉ có nghiệp tư (cetanākamma) được ám chỉ. Vì nghiệp tương ưng với tư, như tham ái v.v…, không phải là nghiệp duyên. Mặc dù có trạng thái là pháp quả, nhưng vì các (pháp quả) khác ngoài tư không có bản chất đó, nên ngay cả tư quả cũng chính là đồng sanh nghiệp duyên. Duyên nghiệp này, theo loại, có bốn loại. Tất cả những điều này cần được nói đến.

607. ‘‘Nirussāhasantabhāvenā’’ti etena saussāhehi vipākadhammadhammehi kusalākusalehi sārammaṇādibhāvena sadisānampi asadisaṃ vipākabhāvaṃ dasseti. So hi vipākānaṃ payogena asādhetabbatāya payogena, aññathā vā sesapaccayesu siddhesu kammassa kaṭattā eva sijjhanato nirussāho santabhāvo hoti, na kilesavūpasantabhāvo. Tathāsantabhāvato eva hi bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyā rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati, abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyā eva. Nirussāhasantabhāvāyāti nirussāhasantabhāvatthāya. Etena tappaccayavantānaṃ avipākānampi rūpadhammānaṃ vipākānukūlaṃ pavattiṃ dasseti. Pavattetiādi pañhāvāranayaṃ gahetvā vuttaṃ. Paṭiccavāre pana ‘‘vipākā cattāro [Pg.282] khandhā arūpino aññamaññaṃ vipākapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.14) āgatā. Ettha ca yesaṃ ekantena vipāko vipākapaccayo hoti, tesaṃ vasena nayadassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Na hi āruppe kāmarūpabhūmīsu viya vipāko rūpassa paccayo hoti.

607. Bằng câu "Nirussāhasantabhāvenā'ti", ngài chỉ ra trạng thái dị thục không tương đồng (với nhân), mặc dù tương đồng với các pháp thiện và bất thiện là những pháp có nỗ lực và là nhân của dị thục, về phương diện có đối tượng v.v... Thật vậy, trạng thái dị thục ấy được gọi là không nỗ lực, là trạng thái tĩnh lặng vì không thể được thành tựu bởi sự cố gắng, mà chỉ thành tựu do nghiệp đã được tạo tác khi các duyên còn lại đã thành tựu, dù có cố gắng hay không, chứ không phải là trạng thái tĩnh lặng do các phiền não đã lắng dịu. Chính vì trạng thái tĩnh lặng như vậy mà các tâm hữu phần v.v... khó nhận biết. Thật vậy, ngay cả ở năm cửa, việc bắt lấy sắc v.v... được nhận biết do sự khởi lên của tốc hành tâm; nhưng các tâm quả chỉ đơn thuần là tiếp xúc, tiếp thâu, và suy đạc thì thật khó nhận biết. "Nirussāhasantabhāvāya" có nghĩa là vì mục đích của trạng thái tĩnh lặng không nỗ lực. Bằng câu này, ngài chỉ ra sự diễn tiến tương ứng với dị thục của cả các sắc pháp không phải là dị thục nhưng có dị thục ấy làm duyên. Câu bắt đầu bằng "pavatti" v.v... được nói theo phương pháp của Phân Tích Vấn Đề (Pañhāvāra). Nhưng trong Phân Tích Duyên Hệ (Paṭiccavāra), đã được trình bày qua câu "Bốn uẩn vô sắc là duyên cho nhau bằng dị thục duyên" v.v... Và ở đây, nên hiểu rằng việc trình bày phương pháp được thực hiện dựa trên những pháp mà đối với chúng, dị thục chắc chắn là dị thục duyên. Vì trong cõi vô sắc, dị thục không phải là duyên cho sắc như trong cõi Dục và cõi Sắc.

608. Satipi janakabhāve upatthambhakattaṃ āhārānaṃ padhānakiccanti āha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti. Upatthambhakattañhi satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ, āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassa ca hoti. Asatipi catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassa, asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ. Atha vā janayamānopi āhāro avicchedavasena upatthambhento janetīti upatthambhanabhāvo eva āhārabhāvoti ‘‘upatthambhakattenā’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘rūpāhāro attanā janitassa āhārapaccayo na hoti, aññena janitassa hoti, tasmā ‘upatthambhakattenā’ti vutta’’nti vadanti. Taṃ ‘‘āhāro rūpassa paccayo honto āhārapaccayo na hotīti viruddhameta’’nti apare nānujānanti. Rūpāhāro cettha rūpadhammānaṃ eva āhārapaccayo hoti. Arūpāhārā pana rūpadhammānampi āhārapaccayo honti. Tañca kho na kevalaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānameva, atha kho kadāci kaṭattārūpānampīti dassetuṃ ‘‘pañhāvāre panā’’tiādi vuttaṃ.

608. Mặc dù có vai trò sanh khởi, nhưng vai trò nâng đỡ là nhiệm vụ chính của các vật thực, nên ngài nói "rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā'ti" (do vai trò nâng đỡ các pháp sắc và danh). Thật vậy, vai trò nâng đỡ có mặt đối với các danh vật thực và đối với đoàn thực vật thực tạo ra sắc do vật thực sanh, ngay cả khi có vai trò sanh khởi; và cũng có mặt đối với đoàn thực vật thực nâng đỡ sắc do bốn nhân sanh (dù không có vai trò sanh khởi). Nhưng khi không có vai trò nâng đỡ, các vật thực không có vai trò sanh khởi. Do đó, vai trò nâng đỡ là chính yếu. Hoặc là, ngay cả khi đang sanh khởi, vật thực sanh khởi bằng cách nâng đỡ theo cách không gián đoạn. Do đó, chính trạng thái nâng đỡ là bản chất của vật thực, vì vậy đã nói "upatthambhakattenā'ti". Nhưng một số vị nói: "Đoàn thực vật thực không phải là vật thực duyên cho sắc do chính nó tạo ra, mà là (vật thực duyên) cho sắc do (nhân) khác tạo ra. Do đó, đã nói 'upatthambhakattenā'ti'". Các vị khác không chấp nhận điều đó, nói rằng: "Điều này mâu thuẫn, khi nói rằng 'vật thực, trong khi là một duyên cho sắc, lại không phải là vật thực duyên'". Và ở đây, đoàn thực vật thực chỉ là vật thực duyên cho các sắc pháp. Nhưng các danh vật thực là vật thực duyên cho cả các sắc pháp nữa. Và điều đó không chỉ đối với các sắc do tâm sanh, mà đôi khi còn đối với cả các sắc do nghiệp sanh nữa. Để chỉ ra điều này, câu bắt đầu bằng "pañhāvāre panā'ti" đã được nói đến.

609. Adhipatiyaṭṭhenāti ettha na adhipatipaccayadhammānaṃ viya pavattinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, atha kho dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi, jīvane kammajarūpehi arūpadhammehi ca jīvantehi, manane sampayuttadhammehi, sukhitādibhāve sukhitādīhi, adhimokkhapaggahūpaṭṭhānāvikkhepapajānanesu, ‘‘anaññātaṃ ñassāmī’’ti pavattiyaṃ ājānane, aññātāvibhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi dhammehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatā. Tesu hi kiccesu cakkhādīnaṃ issariyaṃ, tappaccayānañca tadanuvattanena tattha pavatti. Kasmā panettha itthipurisindriyadvayaṃ na gahitaṃ, nanu cetampi liṅgādīhi anuvattīyatīti? Saccaṃ anuvattīyati, na pana paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā [Pg.283] yesaṃ paccayā honti, tesaṃ anupālakaupatthambhakā, atthiavigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci pakārena upakārakā honti. Yato paccayā siyuṃ, kevalaṃ pana yathāsakehi eva paccayehi pavattamānānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthiādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃsahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā, indriyatā ca tesaṃ vuccati. Tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto. Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevāti ettha sukhindriyadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānīti daṭṭhabbāni.

609. Ở đây, trong câu "Adhipatiyaṭṭhenā'ti", ý nghĩa của quyền không phải là trạng thái có trọng lượng do khởi lên bằng cách chế ngự các pháp ngăn cản sự sanh khởi, giống như trường hợp các pháp của trưởng duyên. Mà là trạng thái được tùy tùng của nhãn căn v.v... bởi các pháp có nhãn căn v.v... làm duyên trong các nhiệm vụ tương ứng: bởi nhãn thức v.v... trong nhiệm vụ thấy v.v...; bởi các pháp danh và các sắc do nghiệp sanh đang tồn tại trong nhiệm vụ duy trì mạng sống; bởi các pháp tương ưng trong nhiệm vụ nhận biết; bởi các pháp đi cùng với thọ lạc v.v... trong trạng thái lạc v.v...; và bởi tín v.v... đồng sanh trong các nhiệm vụ quyết định, nỗ lực, ghi nhớ, không xao lãng, và trí tuệ, trong sự khởi lên với ý nghĩ "tôi sẽ biết điều chưa biết", trong sự biết rõ, và trong trạng thái của người đã biết. Thật vậy, trong các nhiệm vụ ấy, có sự làm chủ của nhãn căn v.v..., và có sự khởi lên ở đó của các pháp do chúng làm duyên bằng cách tùy tùng theo chúng. Tại sao ở đây hai nữ quyền và nam quyền không được đề cập đến? Chẳng phải chúng cũng được tùy tùng bởi các giới tính v.v... hay sao? Đúng là được tùy tùng, nhưng không phải do từ trạng thái làm duyên. Thật vậy, giống như mạng quyền và vật thực, đối với những pháp mà chúng là duyên, chúng là những pháp bảo vệ và nâng đỡ, và là những pháp hiện hữu duyên và bất ly duyên; các sắc biểu thị tính nam và tính nữ không như vậy, chúng không giúp ích cho các giới tính v.v... bằng bất kỳ cách nào để chúng có thể trở thành duyên. Nhưng chỉ vì trong dòng tương tục cùng tồn tại với chúng, không có sự khởi lên theo cách nào khác ngoài cách là duyên cho sự nhận biết là "phụ nữ" v.v... đối với các giới tính v.v... đang diễn tiến do các duyên riêng của chúng, nên trạng thái được tùy tùng bởi các giới tính v.v... và trạng thái làm quyền của chúng mới được nói đến. Do đó, trạng thái làm quyền duyên của chúng đã không được nói đến. Ở đây, trong câu "Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevā'ti", nên hiểu rằng lạc quyền và khổ quyền cũng được bao gồm bởi từ "cakkhādi" (nhãn căn v.v...).

610. Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ, cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva āveṇiko byāpāro upanijjhāyanaṭṭho. ‘‘Ṭhapetvā dvipañcaviññāṇe sukhadukkhavedanādvaya’’nti vatvāpi ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti eteneva siddhe ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya’’nti kasmā vuttaṃ? Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgabhāvadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā, satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ. Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi, najhānapaccayabhāvo pana natthīti sabbānipi satta jhānaṅgānīti ettha gahaṇaṃ kataṃ. Tattha ‘‘sabbānipī’’ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ, na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ. Yesaṃ pana ‘‘ṭhapetvā dvipañcaviññāṇe vedanāttaya’’nti pāṭho, tesaṃ yathāvutto vicāro cittekaggatāvaseneva veditabbo.

610. Sự quán xét, sự nhìn ngắm, hay sự suy tư bằng cách tiếp cận đối tượng theo cách thức của tầm v.v... đối với các pháp tầm v.v... là những pháp quán xét kỹ đối tượng là các tướng, là phận sự riêng biệt của chính các pháp tầm v.v..., có ý nghĩa là quán xét kỹ. Dù đã nói rằng: "Ngoại trừ hai thọ khổ và lạc trong song ngũ thức", cần phải hiểu rằng, bằng câu "bảy chi thiền", sự loại trừ các pháp không phải chi thiền là xả và nhất tâm đã được thực hiện. Nếu như vậy, khi đã thành tựu ý nghĩa chỉ bằng câu "bảy chi thiền" này, tại sao lại nói "ngoại trừ hai thọ khổ và lạc"? (Nói như vậy) là để chỉ ra rằng trong năm loại thọ, hai thọ khổ và lạc chắc chắn không phải là chi thiền, vì chúng đã được chỉ định ở vị trí của chi thiền; hoặc là, dù có cách gọi là chi thiền, (câu này được nói) để chỉ ra rằng hai loại thọ này chắc chắn không có tính chất là duyên thiền. Còn đối với xả và nhất tâm, tuy rằng chúng không có tính chất là duyên thiền, nhưng không phải là chúng không có tính chất là duyên thiền. Do đó, trong câu "tất cả bảy chi thiền", chúng đã được bao gồm. Ở đây, từ "tất cả" được nói để bao gồm tất cả các loại thiện v.v..., cần phải hiểu rằng, không phải để bao gồm (các chi thiền) có trong tất cả các tâm sinh khởi. Còn đối với những vị có bản văn là "ngoại trừ ba thọ trong song ngũ thức", sự thẩm xét như đã nói nên được hiểu chỉ theo cách của nhất tâm.

611. Yato tato vāti sammā vā micchā vāti attho. Pañhāvāre panātiādi yadipi paccayaniddese taṃsamuṭṭhānaggahaṇena so attho ñāpito eva, pañhāvāre pana sarūpeneva gahitoti dassanatthaṃ vuttaṃ. Ete pana dvepi…pe… na labbhanti ‘‘yathāsaṅkhya’’nti vacanaseso veditabbo. Paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantī’’ti vuttaṃ. Tenassa kathamavirodhoti? Adhippāyavasena[Pg.284]. Ayañhi tattha adhippāyo – ahetukacittesu eva jhānamaggapaccayā na labbhanti, na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti. Evañhi atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na nivāritoti viññāyati. Tena savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa sambhavo anuññāto hoti. Tattha hi yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ, taṃ alābhaṃ sandhāya jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vutto. Yathā hi sahetukacittuppādesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṅkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā, na tathā ahetukacittuppādesūti. Idha pana dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadi kiñcimattampi atthi, na tena upakārakatā na hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayaṃ anujānantena ‘‘ete pana dvepi jhānamaggapaccayā dvipañcaviññāṇāhetukacittesu na labbhantī’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā) vuttaṃ. Paccayakathā nāma samantapaṭṭhānanissitā, na dhammasaṅgaṇīnissitāti.

611. "Yato tato vā" có nghĩa là "hoặc đúng hoặc sai". Đoạn "Pañhāvāre panātiādi" được nói để chỉ ra rằng, mặc dù trong phần trình bày về duyên, ý nghĩa đó đã được làm cho biết bằng cách đề cập đến các pháp đồng sanh khởi với nó, nhưng trong phần vấn đáp, nó được đề cập đến bằng chính tự thể của nó. Cần phải hiểu phần còn lại của câu là "yathāsaṅkhyaṃ" (theo thứ tự) đối với "Cả hai pháp này... không được tìm thấy". Tuy nhiên, trong Chú giải Paṭṭhāna có nói rằng: "Cả hai duyên thiền và đạo đều không được tìm thấy trong các tâm vô nhân". Làm thế nào để điều này không mâu thuẫn? (Phải hiểu) theo chủ ý. Vì đây là chủ ý ở đó: các duyên thiền và đạo chỉ không được tìm thấy trong các tâm vô nhân, chứ không phải trong các tâm hữu nhân. (Câu này) được nói để chỉ ra sự không-không-có (tức là có) trong các tâm hữu nhân, chứ không phải để chỉ ra sự không-có trong các tâm vô nhân. Vì khi ý nghĩa được hiểu như vậy, người ta nhận ra rằng sự có mặt của một (chi thiền) nào đó ở một (tâm) nào đó trong các tâm vô nhân không bị ngăn cản. Do đó, sự khả hữu của duyên thiền trong các tâm vô nhân có tầm được chấp thuận. Vì ở đó, sự không có duyên thiền trong các tâm vô nhân được nói đến là nhắm đến sự không có mà do đó thiền không được nêu ra trong các phần trống về sự bao gồm của ý giới v.v... trong bộ Dhammasaṅgaṇī. Vì phận sự quán xét kỹ của tầm v.v... là việc làm cho các pháp đồng sanh trở thành một thể thống nhất bằng cách kéo chúng lại với nhau, thì phận sự này mạnh mẽ trong các tâm hữu nhân sinh khởi, nhưng không như vậy trong các tâm vô nhân sinh khởi. Nhưng ở đây, nếu có sự quán xét kỹ dù chỉ một chút, dù yếu ớt, thì không phải là không có sự hỗ trợ bởi nó. Do đó, khi chấp thuận duyên thiền ngay cả trong các tâm vô nhân có tầm, câu "Nhưng cả hai duyên thiền và đạo này đều không được tìm thấy trong song ngũ thức và các tâm vô nhân" đã được nói. Lời luận về duyên được gọi là dựa vào Samantapaṭṭhāna, không phải dựa vào Dhammasaṅgaṇī.

612. Samaṃ avisamaṃ, sammā, saha vā pakārehi yuttatāya ekībhāvūpagamena viya upakārakatā sampayuttapaccayatā. Kā pana sā pakārehi yuttatāti āha ‘‘ekavatthukaekārammaṇaekuppādekanirodhasaṅkhātenā’’ti. Tattha ye ekavatthukā, te sampayuttāti ettake vuccamāne avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtupādārūpānaṃ nissayapaccayo hoti, tena tāni ekavatthukāni, cakkhādinissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu nissitanti ekavatthukānīti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ekārammaṇaggahaṇaṃ. Ye ekavatthukā, ekārammaṇā ca, te sampayuttāti evampi cutiāsannānaṃ sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ekuppādaggahaṇaṃ. Ye ekavatthukekārammaṇekuppādā, te sampayuttāti kiṃ pana nānānirodhāpi evaṃtividhalakkhaṇā honti, udāhu ekanirodhā evāti vicāraṇāyaṃ ekanirodhā eva evaṃlakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ.

612. Sự hỗ trợ giống như việc đạt đến trạng thái đồng nhất do sự tương hợp với các cách thức một cách đồng đều, không bất bình, đúng đắn, hoặc cùng nhau, được gọi là duyên tương ưng. "Sự tương hợp với các cách thức đó là gì?" (Để trả lời), ngài nói: "được gọi là đồng vật, đồng đối tượng, đồng sanh, đồng diệt". Ở đây, nếu chỉ nói rằng: "Những pháp nào đồng vật thì tương ưng", thì trong các sắc bất ly, một đại hiển sẽ là duyên y chỉ cho các đại hiển và sắc y sinh còn lại, do đó chúng là đồng vật; hoặc đối với người cho rằng các đại hiển là nơi nương của nhãn căn v.v... là đồng vật vì có một vật nương vào chúng, thì sẽ dẫn đến trường hợp chúng tương ưng. Để ngăn chặn điều đó, (từ) "đồng đối tượng" được thêm vào. (Nghĩa là) "Những pháp nào đồng vật và đồng đối tượng thì tương ưng". Ngay cả như vậy, các tâm tiếp thâu, suy đạc v.v... gần lúc tử cũng sẽ trở thành tương ưng. (Để ngăn chặn điều đó), (từ) "đồng sanh" được thêm vào. (Nghĩa là) "Những pháp nào đồng vật, đồng đối tượng, đồng sanh thì tương ưng". Khi thẩm xét rằng: "Phải chăng các pháp có ba đặc tính như vậy cũng có sự diệt khác nhau, hay chỉ có sự diệt đồng nhất?", để chỉ ra rằng các pháp có đặc tính như vậy chỉ có sự diệt đồng nhất, (từ) "đồng diệt" đã được nói.

Paṭilomato vā ekanirodhā sampayuttāti vuccamāne ekasmiṃ khaṇe nirujjhamānānaṃ rūpārūpadhammānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekuppādā’’ti [Pg.285] vuttaṃ. Evampi avinibbhogarūpānaṃ atthi ekuppādekanirodhatāti tesampi sampayuttatā āpajjeyyāti tannivāraṇatthaṃ ekārammaṇaggahaṇaṃ. Ye ekārammaṇā hutvā ekuppādekanirodhā, te sampayuttāti ayañca nayo ekavatthukesu eva labbhati, na nānāvatthukesūti dassanatthaṃ ekavatthukaggahaṇaṃ. Ye ekavatthukekārammaṇekuppādekanirodhā, te sampayuttāti pañcavokārabhavāpekkhāya cetaṃ ekavatthukaggahaṇaṃ. Āruppe pana vatthuyeva natthīti kuto ekavatthukaggahaṇassa avasaro.

Hoặc theo chiều ngược lại, nếu nói rằng: "Các pháp đồng diệt thì tương ưng", thì các pháp sắc và danh đang diệt trong cùng một sát-na cũng sẽ trở thành tương ưng. (Để ngăn chặn điều đó), (từ) "đồng sanh" đã được nói. Ngay cả như vậy, các sắc bất ly cũng có sự đồng sanh đồng diệt, do đó chúng cũng sẽ trở thành tương ưng. Để ngăn chặn điều đó, (từ) "đồng đối tượng" được thêm vào. (Nghĩa là) "Những pháp nào có cùng đối tượng, đồng sanh và đồng diệt thì tương ưng". Để chỉ ra rằng phương pháp này chỉ có được ở các pháp đồng vật, không có ở các pháp khác vật, (từ) "đồng vật" được thêm vào. (Nghĩa là) "Những pháp nào đồng vật, đồng đối tượng, đồng sanh, đồng diệt thì tương ưng". Và việc thêm vào (từ) "đồng vật" này là xét đến cõi ngũ uẩn. Còn trong cõi vô sắc, vì không có vật (sắc), làm sao có cơ hội để thêm vào (từ) "đồng vật"?

613. Aññamaññaṃ sambandhatāya yuttānampi samānānaṃ vippayuttabhāvena visaṃsaṭṭhatāya nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā. Ayañca vippayuttatā na sampayuttapaccayatāya viya aññamaññaṃ paccayapaccayuppannadhammavasena gahetabbā, atha kho visuṃyeva. Tattha hi arūpadhammānaṃ samānajātiyatāya samadhuraṃ, idha rūpārūpadhammānaṃ vijātiyatāya vidhuraṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yuttānampi…pe… vippayuttapaccayatā’’ti. Na hi vatthusahajātapacchājātavasena ayuttānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇādibhāvena upakārakānaṃ vippayuttānampi vippayuttapaccayatā atthi. Yathā hi ‘‘vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.434) vatthunā, sahajātapacchājātavasena ca yuttānaṃ atthi vippayuttapaccayabhāvo, na evaṃ ayuttānaṃ atthīti. Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti? Rūpānaṃ rūpehi satipi avinibbhoge sampayogo viya vippayogo (dhātu. 3) natthīti na tesaṃ vippayuttapaccayatā. Vuttañhi ‘‘catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti. Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi, rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkāti tesaṃ aññamaññaṃ vippayuttapaccayatā vuttā. Rūpānaṃ pana rūpehi sampayogo natthīti na tesaṃ vippayuttapaccayatā vuttā.

613. Sự hỗ trợ bằng cách đạt đến sự khác biệt do trạng thái bất tương ưng, do trạng thái không hòa trộn, ngay cả đối với các pháp đồng sanh tương hợp do sự liên quan lẫn nhau, là Bất tương ưng duyên. Và trạng thái bất tương ưng này không nên được hiểu theo cách của các pháp duyên và duyên sanh lẫn nhau như trong tương ưng duyên, mà là riêng biệt. Vì ở đó (tương ưng duyên), do các pháp vô sắc có cùng loại nên có gánh nặng tương đồng, ở đây (bất tương ưng duyên), do các pháp sắc và vô sắc khác loại nên có gánh nặng không tương đồng. Do đó, đã được nói rằng: "Ngay cả đối với các pháp tương hợp... là Bất tương ưng duyên". Vì rằng không có Bất tương ưng duyên đối với các pháp bất tương ưng như sắc v.v... là những pháp hỗ trợ theo cách là cảnh v.v... đối với các pháp không tương hợp theo cách vật đồng sanh, hậu sanh. Vì rằng, theo lời dạy như: "Vật là duyên cho các uẩn bằng Bất tương ưng duyên; các uẩn thiện đồng sanh là duyên cho các sắc do tâm sanh...; các uẩn thiện hậu sanh là duyên cho thân này đã sanh trước bằng Bất tương ưng duyên", có trạng thái Bất tương ưng duyên đối với các pháp tương hợp theo cách vật, đồng sanh và hậu sanh, nhưng không có như vậy đối với các pháp không tương hợp. Nếu vậy, tại sao Bất tương ưng duyên của sắc đối với sắc lại không được nói đến? Vì rằng đối với sắc, mặc dù có sự không thể tách rời với sắc, nhưng không có sự bất tương ưng giống như không có sự tương ưng, nên chúng không có Bất tương ưng duyên. Vì đã được nói: "Tương ưng với bốn (uẩn), bất tương ưng với bốn (uẩn)". Vì rằng đối với các pháp vô sắc đang tương ưng, có thể có sự nghi ngờ về sự tương ưng với sắc, và của sắc với chúng, nên Bất tương ưng duyên lẫn nhau của chúng đã được nói đến. Nhưng vì sắc không có sự tương ưng với sắc, nên Bất tương ưng duyên của chúng không được nói đến.

Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ, arūpinopi rūpīnanti ettha arūpaggahaṇaṃ catunnaṃ khandhānaṃ vasena veditabbaṃ. Arūpadhammesu hi cattāro eva khandhā sahajātapurejātānaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayā honti. Nibbānaṃ pana yathā [Pg.286] arūpadhammānaṃ sampayuttapaccayo na hoti, evaṃ rūpadhammānaṃ vippayuttapaccayo na hoti. ‘‘Catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti (dhātu. 3) hi vuttaṃ. Tasmā arūpadhammesu catunnaṃ khandhānameva vippayuttapaccayatā. Vuttañca pañhāvāre ‘‘sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.434). Rūpino dhammāti cetaṃ hadayavatthuno ceva cakkhādīnañca vasena veditabbaṃ. Rūpadhammesu hi cha vatthūniyeva arūpakkhandhānaṃ vippayuttapaccayo. Rūpāyatanādayo pana ārammaṇadhammā kiñcāpi vippayuttadhammā, vippayuttapaccayo pana na honti. Kiṃ kāraṇā? Sampayogāsaṅkābhāvato. Arūpakkhandhā hi cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjantīti siyā tattha āsaṅkā ‘‘kiṃ nu kho ime imehi sampayuttā, udāhu vippayuttā’’ti? Ārammaṇadhammā pana vatthusannissayena uppajjamānānaṃ ārammaṇamattaṃ hontīti natthi tesu sampayogāsaṅkāti na te vippayuttā. Sampayogāsaṅkāsabbhāvato vatthūniyeva vippayuttapaccayā honti. Vuttampi cetaṃ pañhāvāre ‘‘vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo, vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā’’tiādi. Svāyaṃ vippayuttapaccayo ‘‘sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, tathā akusalena abyākataṃ, sahajātapurejātapacchājātato abyākatena abyākataṃ, vatthupurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalanti kusalamūlamekaṃ, akusalamūlamekaṃ, abyākatamūlāni tīṇī’’ti pañcavidho veditabbo.

Trong câu "Các pháp sắc (là duyên) cho các pháp vô sắc, và các pháp vô sắc (là duyên) cho các pháp sắc", việc đề cập đến 'vô sắc' nên được hiểu theo nghĩa bốn uẩn. Vì trong các pháp vô sắc, chỉ có bốn uẩn là Bất tương ưng duyên cho các pháp sắc đồng sanh và tiền sanh. Còn Níp-bàn, giống như không phải là Tương ưng duyên cho các pháp vô sắc, cũng vậy, không phải là Bất tương ưng duyên cho các pháp sắc. Vì đã được nói: "Tương ưng với bốn, bất tương ưng với bốn". Do đó, trong các pháp vô sắc, chỉ có bốn uẩn mới có Bất tương ưng duyên. Và đã được nói trong Phẩm Vấn Đề: "Các uẩn thiện đồng sanh là duyên cho các sắc do tâm sanh bằng Bất tương ưng duyên" v.v... Và câu "các pháp sắc" này nên được hiểu theo nghĩa ý vật và các căn như nhãn v.v... Vì trong các pháp sắc, chỉ có sáu vật là Bất tương ưng duyên cho các uẩn vô sắc. Còn các pháp cảnh như sắc xứ v.v..., mặc dù là các pháp bất tương ưng, nhưng không phải là Bất tương ưng duyên. Vì lý do gì? Do không có sự nghi ngờ về tương ưng. Vì các uẩn vô sắc sanh khởi như thể đi ra từ bên trong các vật như nhãn căn v.v..., nên ở đó có thể có sự nghi ngờ: "Phải chăng những pháp này tương ưng với những pháp này, hay là bất tương ưng?". Còn các pháp cảnh chỉ là đối tượng cho (các pháp vô sắc) đang sanh khởi nương vào vật, nên không có sự nghi ngờ về tương ưng đối với chúng, do đó chúng không phải là (pháp) bất tương ưng (duyên). Do có sự nghi ngờ về tương ưng, chỉ có các vật mới là Bất tương ưng duyên. Điều này cũng đã được nói trong Phẩm Vấn Đề: "Vật là duyên cho các uẩn thiện bằng Bất tương ưng duyên, vật là duyên cho các uẩn bất thiện, nhãn xứ là duyên cho nhãn thức giới" v.v... Bất tương ưng duyên này nên được hiểu là có năm loại: (1) thiện đối với vô ký theo cách đồng sanh và hậu sanh, (2) cũng vậy, bất thiện đối với vô ký, (3) vô ký đối với vô ký theo cách đồng sanh, tiền sanh và hậu sanh, (4) vô ký đối với thiện theo cách vật tiền sanh, (5) cũng vậy, đối với bất thiện. Như vậy là một căn thiện, một căn bất thiện, ba căn vô ký.

614. Paccuppannalakkhaṇenāti paccuppannasabhāvena. Tena ‘‘atthi me pāpakammaṃ kataṃ, atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’ti (pu. pa. catukkauddesa 24) ca evamādīsu vuttaṃ nibbattitūpalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvaṃ nivāreti. Satipi janakatte upatthambhakattappadhānā atthibhāvena upakārakatāti āha ‘‘upatthambhakattenā’’ti. Idañca upatthambhakattaṃ vatthārammaṇasahajātādīnaṃ sādhāraṇaṃ atthibhāvena upakārakattanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sattadhā mātikā nikkhittā’’ti vuttamatthaṃ pāḷiyā eva dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘cattāro khandhā arūpino’’tiādinā sahajātavasena atthipaccayodassito[Pg.287], ‘‘cakkhāyatana’’ntiādinā purejātavasena, ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāyā’’tiādinā sahajātapurejātavasena. Evamayaṃ pāṭho sahajātapurejātaatthipaccayavaseneva āgato.

614. Paccuppannalakkhaṇena có nghĩa là: bằng bản chất hiện tại. Bằng từ đó, ngài ngăn chặn trạng thái hiện hữu có đặc tính là đã được tạo ra và có thể nhận biết, được nói đến trong các câu như: "Có ác nghiệp đã được ta làm", và "Có người đang thực hành vì lợi ích của mình". Mặc dù có khả năng tạo sanh, sự hỗ trợ bằng trạng thái hiện hữu có sự nâng đỡ là chính, do đó ngài nói "bằng sự nâng đỡ". Và sự nâng đỡ này nên được xem là sự hỗ trợ bằng trạng thái hiện hữu, chung cho các pháp như vật, cảnh, đồng sanh v.v... Để chỉ ra ý nghĩa đã được nói "Mẫu đề đã được trình bày theo bảy cách" bằng chính văn Pāli, ngài đã nói "Như đã nói" v.v... Ở đó, bằng câu "Bốn uẩn vô sắc" v.v..., Hiện hữu duyên theo cách đồng sanh được chỉ ra; bằng câu "nhãn xứ" v.v..., (Hiện hữu duyên) theo cách tiền sanh (được chỉ ra); bằng câu "nương vào sắc nào" v.v..., (Hiện hữu duyên) theo cách đồng sanh và tiền sanh (được chỉ ra). Như vậy, đoạn văn này chỉ đến theo cách của Hiện hữu duyên đồng sanh và tiền sanh.

Aññattha pana tato aññathāpi āgatoti dassetuṃ ‘‘pañhāvāre panā’’tiādimāha. Taṃ tena pacchājātāhārindriyavasenāpi atthipaccayattaṃ vibhāveti. Purimapāṭhe pana sāvasesā desanā katāti veditabbaṃ. Sati ca yesaṃ paccayā honti, tehi ekato, puretaraṃ, pacchā ca uppannabhāve sahajātādipaccayattābhāvato āhāro, indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhanti, tadabhāvo ca tesaṃ dhammasabhāvavasena daṭṭhabbo. Svāyaṃ atthipaccayo ‘‘sahajātato kusalena kusalaṃ, sahajātapacchājātato kusalena abyākataṃ, sahajātato eva kusalena kusalābyākatanti kusalamūlā tayo, tathā akusalamūlā. Sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato pana abyākatena abyākataṃ, vatthārammaṇapurejātato abyākatena kusalaṃ, tathā akusalaṃ. Sahajātapurejātato kusalañca abyākatañca kusalassa, sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato kusalañca abyākatañca abyākatassa, sahajātapurejātato akusalañca abyākatañca akusalassa, sahajātapurejātapacchājātāhārindriyato akusalañca abyākatañca abyākatassā’’ti evaṃ terasavidho. Saṅkhepena kusalākusalavipākakiriyarūpavasena pañcavidho atthipaccayo, na nibbānaṃ. Yo hi atthibhāvābhāvena anupakārako atthibhāvaṃ labhitvā upakārako hoti, so atthipaccayo hoti. Nibbānañca nibbānārammaṇānaṃ na attano atthibhāvābhāvena anupakārakaṃ hutvā atthibhāvalābhena upakārakaṃ hotīti, uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakārakatāviruddho upakārakabhāvo atthipaccayatāti, na nibbānaṃ atthipaccayo hoti.

Lại nữa, để chỉ ra rằng: “Ở nơi khác, cũng đã đến một cách khác hơn điều ấy”, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng “pañhāvāre panā” (còn trong phần vấn đáp). Bằng đoạn văn ấy, ngài làm sáng tỏ trạng thái duyên hiện hữu cũng do năng lực của các duyên hậu sanh, vật thực, và quyền. Còn trong đoạn văn trước, nên hiểu rằng bài thuyết giảng đã được thực hiện còn sót lại (chưa đầy đủ). Và khi có sự sanh khởi đồng thời, trước hơn, và sau với các pháp quả mà chúng (vật thực và quyền) là duyên, do vì không có trạng thái duyên đồng sanh v.v., nên vật thực và quyền không đạt được sự phân loại đồng sanh v.v. Và sự không có trạng thái ấy của chúng nên được thấy do năng lực của tự tánh pháp. Duyên hiện hữu này có mười ba loại như sau: “Do đồng sanh, thiện đối với thiện; do đồng sanh và hậu sanh, thiện đối với vô ký; chỉ do đồng sanh, thiện đối với thiện và vô ký” – đây là ba loại có gốc thiện, tương tự là các loại có gốc bất thiện. Lại nữa, “do đồng sanh, tiền sanh, hậu sanh, vật thực, và quyền, vô ký đối với vô ký; do vật, cảnh, và tiền sanh, vô ký đối với thiện, tương tự đối với bất thiện. Do đồng sanh và tiền sanh, thiện và vô ký đối với thiện; do đồng sanh, tiền sanh, hậu sanh, vật thực, và quyền, thiện và vô ký đối với vô ký; do đồng sanh và tiền sanh, bất thiện và vô ký đối với bất thiện; do đồng sanh, tiền sanh, hậu sanh, vật thực, và quyền, bất thiện và vô ký đối với vô ký”. Tóm lại, duyên hiện hữu có năm loại theo năng lực của thiện, bất thiện, quả, duy tác, và sắc; Níp-bàn thì không. Quả vậy, pháp nào không trợ giúp do sự không có mặt của chính nó, mà sau khi có được sự hiện hữu thì trở nên trợ giúp, pháp ấy là duyên hiện hữu. Còn Níp-bàn, đối với các pháp lấy Níp-bàn làm cảnh, không phải là không trợ giúp do sự không có mặt của chính nó rồi sau khi có được sự hiện hữu mới trở nên trợ giúp; hoặc, trạng thái trợ giúp đối nghịch với sự trợ giúp bằng cách không hiện hữu của các pháp có sanh v.v. là trạng thái duyên hiện hữu, vì vậy Níp-bàn không phải là duyên hiện hữu.

615. Ārammaṇe phusanādivasena pavattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti, asati pana hotīti tena natthibhāvena upakārakatā natthipaccayatā. Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tena tāni natthibhāvena upakārakāni, anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ [Pg.288] alabhamānaṃ natthibhāvena okāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti ‘‘pavattiokāsadānena upakārakā’’ti āha. Paṭuppannānanti paccuppannānaṃ.

615. Trong đối tượng, không có sự đồng hữu của nhiều pháp như xúc v.v. đang diễn tiến do năng lực của sự xúc chạm v.v., vì vậy khi có một tập hợp xúc v.v. thì cái thứ hai không có, nhưng khi không có (cái trước) thì (cái sau) có. Do đó, sự trợ giúp bằng cách không hiện hữu ấy là trạng thái duyên vô hữu. Mặc dù có sự không hiện hữu của các tâm trước hơn nữa, các tâm ấy không trợ giúp bằng sự không hiện hữu đó; nhưng chỉ có tâm kế liền, đối với các pháp không có được cơ hội sanh khởi do sự hiện hữu của chính nó, thì bằng sự không hiện hữu (của nó), nó trở nên trợ giúp giống như đang cho cơ hội. Vì vậy, ngài đã nói rằng “trợ giúp bằng cách cho cơ hội sanh khởi”. Từ “Paṭuppannānaṃ” có nghĩa là “của các pháp hiện tại”.

‘‘Te evā’’ti etena natthivigatapaccayānaṃ dhammato visesābhāvamāha. Evaṃ santepi abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ natthipaccayatā, sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ sabhāvavigamena upakārakatā vigatapaccayatā. Natthitā ca nirodhānantarā suññatā, vigatatā nirodhappattatāti ayametesaṃ viseso.

Bằng câu “chính những pháp ấy”, ngài đã nói về sự không khác biệt về mặt pháp của các duyên vô hữu và ly khứ. Mặc dù là như vậy, sự trợ giúp chỉ bằng sự không hiện hữu, tức là sự cho cơ hội, là trạng thái duyên vô hữu; còn sự trợ giúp bằng sự ly khai tự tánh đối với các pháp không thể sanh khởi do tự tánh chưa ly khai, là trạng thái duyên ly khứ. Và trạng thái vô hữu là sự trống không ngay sau khi diệt, trạng thái ly khứ là sự đã đạt đến sự diệt. Đây là sự khác biệt của chúng.

Atthipaccayadhammā eva cāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ natthivigatapaccayā eva dhammato avisiṭṭhā, atha kho atthiavigatapaccayāpīti imamatthaṃ dīpeti. Yadipime paccayā dhammato avisiṭṭhā, tathāpi atthitāya sasabhāvatāya upakārakatā atthipaccayatā, sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā avigatapaccayatāti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi samatthatāvisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā bhagavatā catuvīsatipaccayavisesā vuttāti dhammassāmimhi saddhāya ‘‘evaṃ visesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo karaṇīyo.

Trong câu “Atthipaccayadhammā eva ca”, từ ‘ca’ có nghĩa là tổng hợp. Bằng từ ấy, ngài làm sáng tỏ ý nghĩa này: không chỉ các duyên vô hữu và ly khứ là không khác biệt về mặt pháp, mà cả các duyên hiện hữu và bất ly khứ cũng vậy. Mặc dù các duyên này không khác biệt về mặt pháp, tuy nhiên, sự trợ giúp bằng sự hiện hữu, bằng sự có tự tánh, là trạng thái duyên hiện hữu; sự trợ giúp bằng sự chưa ly khai tự tánh, bằng sự chưa đạt đến sự diệt, là trạng thái duyên bất ly khứ. Như vậy, sự khác biệt về trạng thái duyên nên được hiểu mặc dù không có sự khác biệt về pháp. Quả vậy, sau khi đã giác ngộ một cách như thật tất cả sự khác biệt về năng lực của các pháp, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về hai mươi bốn sự khác biệt của các duyên. Vì vậy, với đức tin nơi Đức Pháp Vương, sau khi làm sanh khởi văn tuệ rằng “các pháp này có sự khác biệt như vậy”, nên nỗ lực bằng tư tuệ và tu tuệ để liễu tri điều đó.

Ettha ca ārammaṇaanantarasamanantaraupanissayapurejātaāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā arūpadhammānaṃyeva, pacchājātapaccayo rūpadhammānaṃyeva, itare cuddasa rūpārūpadhammānaṃ.

Và trong các duyên này, các duyên cảnh, vô gián, đẳng vô gián, y chỉ, tiền sanh, thường cận, tương ưng, vô hữu, và ly khứ chỉ (làm duyên) cho các pháp vô sắc (danh pháp); duyên hậu sanh chỉ (làm duyên) cho các pháp sắc; mười bốn duyên còn lại (làm duyên) cho các pháp sắc và vô sắc (danh và sắc).

Hetuanantarasamanantarāsevanapacchājātakammavipākajhānamaggasampayuttanatthivigatapaccayā arūpadhammā eva, purejātapaccayo rūpameva, ubhayaṃ ārammaṇūpanissaye ṭhapetvā sesā, te dve paññattisabhāvāpi honti.

Các duyên nhân, vô gián, đẳng vô gián, thường cận, hậu sanh, nghiệp, quả, thiền, đạo, tương ưng, vô hữu, và ly khứ chỉ là các pháp vô sắc (danh pháp); duyên tiền sanh chỉ là sắc pháp; ngoại trừ duyên cảnh và duyên y chỉ, các duyên còn lại là cả hai (danh và sắc). Hai duyên ấy (cảnh và y chỉ) cũng có tự tánh là chế định.

Anantarasamanantarāsevananatthivigatapaccayā atītā eva. Ārammaṇārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayā tikālikā, kālavinimuttā ca. Kammapaccayo atītapaccuppannavasena dvikāliko. Sesā pañcadasa paccuppannāva.

Các duyên vô gián, đẳng vô gián, thường cận, vô hữu, và ly khứ chỉ là (pháp) quá khứ. Các duyên cảnh, cảnh trưởng, và cảnh y chỉ thuộc ba thời và cũng thoát khỏi thời gian. Duyên nghiệp thuộc hai thời do năng lực của quá khứ và hiện tại. Mười lăm duyên còn lại chỉ là (pháp) hiện tại.

Tathā anantarasamanantaraanantarūpanissayapakatūpanissayāsevanapaccayā, nānākkhaṇikakammapaccayo, natthivigatapaccayā cāti ime paccayā janakā eva, na upatthambhakā. Pacchājātapaccayo upatthambhako eva, na janako[Pg.289]. Sesā janakā ca upatthambhakā cāti ayampi viseso veditabbo.

Tương tự, các duyên vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, thường y chỉ, thường cận, duyên nghiệp dị thời, và các duyên vô hữu, ly khứ – những duyên này chỉ là duyên sinh khởi (janaka), không phải là duyên bảo trợ (upatthambhaka). Duyên hậu sanh chỉ là duyên bảo trợ, không phải là duyên sinh khởi. Các duyên còn lại vừa là duyên sinh khởi vừa là duyên bảo trợ. Sự khác biệt này cũng nên được hiểu.

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathāvaṇṇanā

Chú giải bài luận chi tiết về câu “Do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi”.

616. Paccayesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Duvidhā dvippakārena. Anekadhāti sattarasadhā ārammaṇapaccayādivasena.

616. Từ “paccayesu” là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. “Duvidhā” (hai loại) có nghĩa là bằng hai cách. “Anekadhā” (nhiều loại) có nghĩa là mười bảy loại do năng lực của duyên cảnh v.v.

Abhiññācittenāti cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇasaṅkhātāhi abhiññāhi sahagatacittena. Samohacittajānanakāleti paresaṃ, attano ca samohassa cittassa jānanakāle. Avijjāpubbaṅgamā akusalappavattiyo yā kāci vipattiyo, sabbā tā mohamūlikāti ca avijjāya ādīnavadassanena avijjāsamatikkamatthāya vivaṭṭābhipatthanāyāti attho. Dvinnampi tesaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ. Avijjāsammūḷhattāti bhavādīnavappaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā. Tāneva puññānīti tāneva yathāvuttāni kāmāvacararūpāvacarapuññāni. Upanissayapaccayena paccayo hotīti sambandho.

Abhiññācittena có nghĩa là: bằng tâm đồng sanh với các thắng trí (abhiññā) được gọi là tha tâm trí (cetopariyañāṇa), túc mạng trí (pubbenivāsañāṇa), và vị lai trí (anāgataṃsañāṇa). Samohacittajānanakāle có nghĩa là: trong khi biết tâm có si của người khác và của chính mình. Avijjāpubbaṅgamā akusalappavattiyo yā kāci vipattiyo, sabbā tā mohamūlikāti ca có nghĩa là: "các sự diễn tiến của bất thiện có vô minh dẫn đầu", và "bất cứ sự hư hoại nào, tất cả chúng đều có si làm gốc rễ", và do thấy sự nguy hại của vô minh, với sự mong cầu giải thoát (vivaṭṭa) để vượt qua vô minh. Đó là ý nghĩa. Dvinnampi tesaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ: của cả hai loại phước hành ấy. Avijjāsammūḷhattāti có nghĩa là: do bị si mê ám chướng bởi vô minh che đậy sự nguy hại của hữu v.v... Tāneva puññānīti có nghĩa là: chính những phước thuộc Dục giới và Sắc giới đã được nói đến. Upanissayapaccayena paccayo hotīti sambandho có nghĩa là: có sự liên kết rằng "là một duyên bằng y chỉ duyên (upanissayapaccaya)".

Rāgādīnanti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ. Avijjāsampayuttattā rāgādīnaṃ rāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā. Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ. Assādanañca rāgo, tadaviyuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā. Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpato vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti. Anādīnavadassāvinoti pāṇātipātādīsu na ādīnavadassino. Avijjāya anārammaṇassa, paṭhamajavanassa ca ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa, vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti āha.

Rāgādīnanti có nghĩa là: của các pháp như tham, tà kiến, hoài nghi, trạo cử, và ưu. Do sự tương ưng với vô minh của các pháp như tham v.v..., nên biết rằng sự sanh khởi (của chúng) là do duyên vào vô minh trong những lúc thưởng thức các pháp như tham v.v... Sự thưởng thức cần được liên kết với vô minh tương ưng với tham và tà kiến, bằng cách xem trọng nó. Và nên biết rằng, sự thưởng thức chính là tham, và tà kiến không tách rời khỏi nó; do đó, chỉ bằng từ "sự thưởng thức", tà kiến vốn xem trọng vô minh như đã nói cũng được kể là đã được nói đến. Và bằng các pháp như tham v.v... được nói đến theo tự thân trong Chánh tạng, (Đức Phật) chỉ ra rằng vô minh là cảnh v.v... của hành tương ưng với chúng. Anādīnavadassāvino có nghĩa là: của người không thấy sự nguy hại trong sát sanh v.v... Ngài nói "bất cứ điều gì" (yaṃ kiñci) để bao gồm tất cả, cả những gì chưa được nói đến trong các lời dạy về các duyên như cảnh duyên, trưởng duyên, vô gián duyên v.v... của tâm tốc hành đầu tiên và của cái không có vô minh làm cảnh, và cả những gì đã được nói đến.

Vuttanayenāti samatikkamabhavapatthanāvasena puññābhisaṅkhāre vuttanayena.

Vuttanayenāti có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói đến trong (trường hợp) phước hành, do năng lực của sự mong cầu hữu và sự vượt qua.

617. Kiṃ panāyantiādinā codakassa ayamadhippāyo – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’ti ettha sambhavanti evāti avadhāraṇaṃ na yujjati[Pg.290], avasesapaccayasamavāyābhāve saṅkhārānaṃ sambhavābhāvato. Tathā saṅkhārā evāti avadhāraṇampi na yujjati. Kasmā? Aññesañca paccayuppannadhammānaṃ sambhavassa tato icchitabbattā. Vākyassa avadhāraṇaphalattā avijjāpaccayā eva saṅkhārā sambhavantīti avadhāraṇe gayhamānepi ayaṃ doso. Kasmā? Yasmā lobhādikammanidānaupādānavatthārammaṇamanasikārādayo aññepi paccayā labbhantiyevāti. Tattha ekāti asahāyā, kāraṇantaranirapekkhāti attho. Aññepi paccayā sahakārikāraṇabhūtā. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiṃ panetthā’’ti. Ettha avijjāya paccayantarena rahitabhāve ca sahitabhāve ca kiṃ pana vattabbaṃ, asamattā te codanā, avasiṭṭhañca tāva kathehīti vuttaṃ hoti. Ekakāraṇavādo āpajjatīti dosappasaṅgo vutto. Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbattha sabbakālaṃ sambhavāpattito, ekasadisāsabhāvāpattito ca.

617. Bằng câu "Kiṃ panāyaṃ" v.v..., đây là chủ ý của người chất vấn – trong câu "do vô minh duyên, các hành sanh khởi", sự xác định "chắc chắn sanh khởi" là không hợp lý, vì khi không có sự hội đủ của các duyên còn lại, các hành không thể sanh khởi. Tương tự, sự xác định "chỉ có các hành" cũng không hợp lý. Tại sao? Vì sự sanh khởi của các pháp do duyên sanh khác từ duyên đó cũng được mong muốn. Do câu văn có kết quả là sự xác định, nên ngay cả khi sự xác định được hiểu là "các hành sanh khởi chỉ do duyên vô minh", lỗi này (vẫn phát sinh). Tại sao? Bởi vì các duyên khác như tham v.v., nhân của nghiệp, thủ, vật, cảnh, tác ý v.v... cũng chắc chắn có được. Ở đây, "eka" (một) có nghĩa là không có bạn đồng hành, không phụ thuộc vào nguyên nhân khác. Các duyên khác cũng là những nguyên nhân hợp tác. Biết rằng người chất vấn muốn nói lên lỗi lầm ở đây và hỏi, vị Thầy đã nói "Vậy thì, ở đây có vấn đề gì?". Điều này có nghĩa là: "Ở đây, trong trường hợp vô minh không có và có các duyên khác, thì có điều gì để nói? Lời chất vấn của ông chưa hoàn tất, hãy nói phần còn lại trước đã." Sự phát sinh lỗi lầm được nói đến là "thuyết nhất nhân (ekakāraṇavādo) sẽ xảy ra". Thật vậy, thuyết nhất nhân là điều không mong muốn, vì nó dẫn đến sự phát sinh (của quả) ở mọi nơi và mọi lúc, và dẫn đến sự phát sinh (của quả) có bản chất giống hệt nhau.

Yasmā ekaṃ na ekatotiādīsu tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena anekato anekamevāti etasmiṃ catutthe eva pakāre vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi, tasmā na nupapajjati upapajjatiyeva. Ekaṃ phalaṃ ekato natthi, anekampi ekato natthi. Anekatopi ekaṃ phalaṃ no atthīti sambandho.

Bởi vì khi ba trường hợp "một (quả) không từ một (nhân)" v.v... không tồn tại, theo phương pháp loại trừ, chỉ có trường hợp thứ tư này "từ nhiều (nhân) có nhiều (quả)" tồn tại, nên việc chỉ ra một nhân và một quả là có ý nghĩa. Do đó, điều đó không phải là không hợp lý, mà thực sự là hợp lý. Có sự liên kết như sau: Một quả không có từ một nhân; nhiều (quả) cũng không có từ một nhân. Từ nhiều nhân, một quả cũng không có.

Ekekahetuphaladīpananti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ekahetudīpanaṃ, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ekaphaladīpananti evaṃ tattha tattha ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ.

Ekekahetuphaladīpananti có nghĩa là: việc chỉ ra từng nhân và từng quả. "Do vô minh duyên, các hành (sanh khởi)" là sự chỉ ra một nhân; "do hành duyên, thức (sanh khởi)" là sự chỉ ra một quả. Như vậy, ở mỗi nơi, việc chỉ ra từng nhân và từng quả đã được thực hiện.

Veneyyānaṃ anurūpatoti veneyyānaṃ ajjhāsayassa anurūpato. Ekasseva hetuno, phalassa ca dīpanā satthu desanāvilāsato vā veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayato vā. Tadubhayassa panettha kāraṇaṃ tattha tattha desetabbassa atthassa padhānatā, pākaṭatā, asādhāraṇatā ca. Desanāvilāsappattā ca buddhā bhagavanto te desetabbe atthe bahūsupi pariyāyesu labbhamānesu yathārucitaṃ gahetvā dhammaṃ desenti, sā desanāvilāsānurūpatā. Tattha pana yena pariyāyena ye veneyyā bujjhanti, teneva tesaṃ bodhanaṃ, sā veneyyajjhāsayānurūpatā.

Veneyyānaṃ anurūpato có nghĩa là: do sự tương thích với căn tánh của chúng sanh cần được giáo hóa. Việc chỉ ra chỉ một nhân và một quả là do sự khéo léo trong thuyết pháp của bậc Đạo sư, hoặc do căn tánh của các chúng sanh cần được giáo hóa. Nguyên nhân cho cả hai điều đó ở đây là tính chất chủ yếu, tính chất rõ ràng, và tính chất không phổ thông của ý nghĩa cần được thuyết giảng ở mỗi nơi. Các Đức Phật, các Đức Thế Tôn, đã đạt đến sự khéo léo trong thuyết pháp, khi có nhiều phương pháp trình bày trong ý nghĩa cần được thuyết giảng, các Ngài chọn lấy phương pháp theo ý muốn và thuyết giảng Chánh pháp; đó là sự tương thích với sự khéo léo trong thuyết pháp. Hơn nữa, trong các phương pháp đó, chúng sanh nào có thể hiểu được bằng phương pháp nào, thì việc làm cho họ hiểu được thực hiện bằng chính phương pháp đó; đó là sự tương thích với căn tánh của chúng sanh cần được giáo hóa.

Yathāphassaṃ [Pg.291] vedanāvavatthānatoti ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 4.129), ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60; kathā. 465, 467) ca sukhavedanīyaphassādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato. Samānesupi hi cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato, samānesu rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato, aññapaccayasāmaññepi cakkhusamphassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho. Yathāvuttaphassassa sukhādīnaṃ aviparīto paccayabhāvo eva yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ. Kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo pavatthānanti vutto.

“Sự xác định thọ tùy theo xúc” (Yathāphassaṃ vedanāvavatthānato) là do sự xác định các thọ như lạc thọ, thọ sanh từ nhãn xúc, v.v... tương ứng với xúc cảm thọ lạc, nhãn xúc, v.v... bằng (kinh văn) bắt đầu là: “Này các Tỳ khưu, do duyên xúc cảm thọ lạc, lạc thọ sanh khởi” (S. iv. 129), v.v... và bằng (kinh văn) bắt đầu là: “Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp là xúc; do duyên xúc có thọ” (M. i. 204, 400; iii. 421, 425, 426; S. ii. 43-44; ii. 4. 60; Kv. 465, 467), v.v... Vì rằng, dầu cho mắt, sắc, v.v... có giống nhau, nhưng do năng lực của xúc nên không có sự trái ngược của lạc, v.v...; dầu cho sắc, tác ý, v.v... có giống nhau, nhưng do năng lực của sự va chạm của mắt, v.v... nên không có sự trái ngược của (thọ) sanh từ nhãn xúc, v.v...; và dầu cho các duyên khác có tương đồng, nhưng do năng lực của nhãn xúc nên không có sự pha trộn thô, tế, v.v... của lạc, v.v..., của (thọ) sanh từ nhãn xúc, v.v...; đó là ý nghĩa. Chính trạng thái làm duyên không trái ngược đối với lạc, v.v... của xúc đã được nói đến là sự xác định xúc tùy theo thọ. Hoặc là, do sự đặc biệt của nhân và quả, có sự quyết định về sự đặc biệt của quả và nhân, vì vậy sự quyết định ở cả hai nơi được gọi là sự xác định (vavatthāna).

Kammādayoti kammaāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamanato. Semhassa mandabhāvādinā ca semhaṃyeva pākaṭaṃ kāraṇaṃ. Ayamidha avijjā saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti sambandho. Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatīti vacanatoti ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti (saṃ. ni. 2.53) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho. Puna tassāpi avijjāya kāraṇanti dassanatthaṃ ‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayoti ca vacanato’’ti āha. Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmāsavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā avijjāhetukāti suttadvayenāpi avijjāya pākaṭaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvameva dasseti. ‘‘Assādānupassino’’ti (saṃ. ni. 2.53) hi vacanena bhavādīnavappaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hoti. Yasmā avidvā, tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa pākaṭattā aviddasubhāvova saṅkhārakāraṇabhāvena vutto. Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato, asādhāraṇattā ca puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇāni vatthārammaṇādīnīti [Pg.292] puññabhavādīnavappaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo. Eteneva ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1; mahāva. 1; netti. 24) ettha pana padhānattā, pākaṭattā, asādhāraṇattāti ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ‘‘phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā’’tiādīsu bodhaneyyajjhāsayavasena dhammassa bodhanasaṅkhātaṃ payojanaṃ veditabbaṃ.

Về câu “nghiệp, v.v...”, nghiệp, vật thực, thời tiết, v.v... là không rõ ràng, vì bệnh tật được lắng dịu do sự trị liệu đàm. Và do trạng thái yếu ớt, v.v... của đàm, chính đàm là nguyên nhân rõ ràng. Ở đây, vô minh này được chỉ rõ là nhân của các hành, đây là mối liên hệ. Về câu nói “ái tăng trưởng nơi người thường thấy vị ngọt”, ý nghĩa là: do kinh này “Này các Tỳ khưu, ái tăng trưởng nơi người thường thấy vị ngọt trong các pháp đáng bị trói buộc; do duyên ái có thủ, do duyên thủ có hữu” (S. ii. 53), nên đã nói rằng ái là nguyên nhân của hành. Lại nữa, để chỉ ra rằng vô minh là nguyên nhân của cả ái ấy, ngài đã nói: “và do lời dạy ‘do vô minh sanh khởi, các lậu hoặc sanh khởi’”. Hoặc là, ái đã trở thành bốn loại thủ, và dục lậu, kiến lậu là nguyên nhân của hành, điều này rõ ràng là do vô minh làm nhân. Như vậy, bằng cả hai bài kinh, ngài chỉ ra chính trạng thái làm nguyên nhân rõ ràng của vô minh đối với các hành. Vì rằng, bằng lời nói “người thường thấy vị ngọt” (S. ii. 53), vô minh có phận sự che đậy sự nguy hại của hữu, v.v... được chỉ ra là nguyên nhân của ái. Bởi vì là người vô trí, do đó tạo tác các phước hành, v.v...; do trạng thái làm nguyên nhân của vô minh đối với hành là rõ ràng, nên chính trạng thái của người vô trí được nói là do trạng thái làm nguyên nhân của hành. Do không có hành nơi bậc lậu tận, và do (vô minh) là bất cộng thông. Hoặc nên hiểu ý nghĩa là: các vật, cảnh, v.v... là những nguyên nhân cộng thông của phước hành, v.v...; do đó, vô minh che đậy sự nguy hại của phước hữu, v.v... là nguyên nhân bất cộng thông của phước hành, v.v... Chính bằng lời giải đáp cho việc trình bày từng nhân quả này: “Ở đây, trong (câu) ‘do duyên vô minh có các hành, do duyên các hành có thức’, (vô minh được nêu lên) là do tính chủ yếu, do tính rõ ràng, do tính bất cộng thông”, nên ở khắp mọi nơi trong các (câu) như “do duyên xúc có thọ, do duyên thọ có ái”, v.v..., cần phải hiểu rằng mục đích được gọi là sự giác ngộ về pháp là tùy theo khuynh hướng của người cần được giác ngộ.

618. ‘‘Ekantāniṭṭhaphalāyā’’ti etena viruddhabhāvaṃ, ‘‘sāvajjāyā’’ti etena vijātiyabhāvaṃ avijjāya joteti. Puññāneñjābhisaṅkhārā hi iṭṭhavipākatāya, anavajjasabhāvatāya ca tassā viruddhā, vijātiyā cāti. Kathaṃ na yujjissatītiādi samādhānaṃ, tena yvāyaṃ ekantāniṭṭhaphalatādihetupadeso, tassa anekantikataṃ dasseti. Ayaṃ hettha adhippāyo – yāyaṃ tayā codanā ‘‘evaṃ santepī’’tiādinā katā, sā yuttā vipākaṃ pati. Na hi aniṭṭhavepakkaṃ kāraṇaṃ iṭṭhaṃ phalati, iṭṭhavepakkaṃ vā aniṭṭhaṃ. Yasmā panettha paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvalakkhaṇadhammānaṃ dhammatā adhippetā, tatra cāyaṃ niyamo natthi vicittarūpattā tassāti. Tenāha ‘‘viruddho cā’’tiādi.

618. Bằng câu “có quả hoàn toàn không mong muốn”, ngài làm sáng tỏ trạng thái đối nghịch của vô minh; bằng câu “có tội lỗi”, ngài làm sáng tỏ trạng thái khác loại (của vô minh). Vì rằng, các phước hành và bất động hành, do có quả mong muốn và do có bản chất vô tội, nên chúng đối nghịch và khác loại với vô minh ấy. Câu bắt đầu bằng “Làm sao lại không hợp lý?” là lời giải đáp, bằng câu ấy, ngài chỉ ra tính không nhất định của sự chỉ định nhân bằng (lý do) có quả hoàn toàn không mong muốn, v.v... Đây là chủ ý ở đây: lời chất vấn mà ông đã đưa ra bắt đầu bằng “dầu cho như vậy”, lời chất vấn ấy là hợp lý đối với quả dị thục. Vì rằng, nhân có quả dị thục không mong muốn không thể cho quả mong muốn, hoặc nhân có quả dị thục mong muốn (không thể cho quả) không mong muốn. Bởi vì ở đây, pháp tánh của các pháp có đặc tính làm duyên cho các pháp do duyên sanh được chủ trương, và trong pháp tánh ấy không có định luật này, do nó có hình thái đa dạng. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “và đối nghịch”.

Tattha dhammānanti sabhāvadhammānaṃ. Ṭhānanti avaṭṭhānaṃ. Tasmā ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho. Keci pana ‘‘paṭisandhiādīniṭhānānī’’ti vadanti. Evaṃ sati ‘‘purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayo’’ti nayidaṃ ekantikaṃ siyā. Bhavaṅgampi hi bhavaṅgassa anantarapaccayo, javanaṃ javanassa, na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭṭhānaṃ atthi, tasmā na taṃ idha adhippetaṃ. Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā, sārammaṇānārammaṇādivirodhā ca sabhāvaviruddho paccayo. Khīrādīni dadhiādīnaṃ madhurambilarasādisabhāvavirodhā. Avijānanakicco āloko vijānanakiccassa viññāṇassa. Amadanakiccā ca guḷādayo madanakiccassa āsavassa.

Trong đó, “của các pháp” (dhammānaṃ) là của các pháp tự tánh. “Trú xứ” (ṭhāna) là sự tồn tại. Do đó, “đối nghịch về trú xứ” (ṭhānaviruddho) là đối nghịch về sự hiện hữu. Nhưng một số vị nói rằng: “các trú xứ là sự tái sanh, v.v...”. Nếu vậy, câu “tâm trước là duyên đối nghịch về trú xứ của tâm sau” này sẽ không phải là tuyệt đối. Vì rằng, tâm hộ kiếp cũng là (duyên) của tâm hộ kiếp, tốc hành tâm (là duyên) của tốc hành tâm, và các nghệ thuật, v.v... không có trú xứ là sự tái sanh, v.v... Do đó, điều đó không được chủ trương ở đây. Nghiệp là duyên đối nghịch về tự tánh của sắc, do sự đối nghịch giữa việc hướng đến và việc biến hoại, và do sự đối nghịch giữa có đối tượng và không có đối tượng, v.v... Sữa, v.v... (là duyên đối nghịch về tự tánh) của sữa đông, v.v... do sự đối nghịch về tự tánh của vị ngọt, vị chua, v.v... Ánh sáng không có phận sự biết là (duyên đối nghịch về phận sự) của thức có phận sự biết. Và đường mật, v.v... không có phận sự làm say là (duyên đối nghịch về phận sự) của lậu hoặc có phận sự làm say.

Golomāvilomādītiādīsu golomāvilomāni dubbāya, avīti ca rattā eḷakā veditabbā. Visāṇaṃ sarassa. Dadhitilapiṭṭhaguḷāni bhūtiṇakassa. Sevālaṃ taṇḍuleyyakassa, kharavaḷavā assatarassāti evamādi ādi-saddena saṅgahito. Yasmā vipākā eva na, tasmā dukkhavipākāyapi [Pg.293] avijjāya adukkhavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho.

Trong các câu như "golomāvilomādīti" v.v..., lông bò và lông cừu là (duyên) của cỏ dubbā, và nên hiểu "avi" là những con cừu có lông màu đỏ. Sừng là (duyên) của cỏ sara. Sữa đông, bột mè, đường phèn là (duyên) của cỏ thơm bhūtiṇaka. Rong rêu là (duyên) của rau dền tanduleyyaka, lừa đực và ngựa cái là (duyên) của con la. Những điều như vậy được bao gồm bởi từ "ādi". Bởi vì (vô minh) không chỉ là quả, do đó, vô minh dù có quả khổ vẫn không phải là không thích hợp làm duyên cho các phước hành và bất động hành có quả không khổ, nghĩa là (thích hợp).

Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ, taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo, na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā. Dhammānaṃ paccayo siddho’’ti vuttaṃ. Tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘iti ayaṃ avijjā’’tiādimāha.

Mặc dù (vô minh) không phải là quả của chính nó, nhưng vì có tội lỗi, nó chỉ là duyên cho các phi phước hành không trái ngược với nó và tương tự nó, chứ không phải cho các hành khác (phước hành và bất động hành). Để ngăn chặn sự vướng mắc này, đã nói rằng: "Duyên của các pháp được xác định là tương phản và không tương phản, tương tự và không tương tự như vậy". Do đó, để làm rõ ý nghĩa đó, ngài đã nói câu "iti ayaṃ avijjā" v.v...

619. Sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇanti cutiṃ aggaṇhantoti idha cuti nāma tattha tattha bhavādīsu rūpādīnaṃ khandhānaṃ maraṇasaññito carimo bhedoti yāthāvato ajānanto. Sattassa sato vijjamānasseva. Dehantarasaṅkamanaṃ aññena kāyena samāgamo.

619. (Câu) "không chấp nhận cái chết là sự tan rã của các uẩn ở khắp nơi" có nghĩa là: ở đây, người không biết đúng như thật rằng cái chết là sự tan rã cuối cùng, được gọi là sự chết, của các uẩn như sắc v.v... trong các cõi sống v.v... (Họ quan niệm cái chết là) sự di chuyển sang thân khác, sự kết hợp với một thân khác của một chúng sinh đang thực sự tồn tại.

Sabbattha khandhānaṃ pātubhāvoti tattha tattha bhavādīsu khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti. Navasarīrapātubhāvoti idha jiṇṇassa sarīrassa nikkhepe paralokapariyāpannassa navakāyassa uppādo. Yatheke vadanti –

"Sự xuất hiện của các uẩn ở khắp nơi" là sự sinh khởi đầu tiên của các uẩn trong các cõi sống v.v... "Sự xuất hiện của thân mới" là khi thân cũ kỹ này bị vứt bỏ, một thân mới thuộc về thế giới khác khởi sinh. Như một số người nói:

‘‘Vatthāni jiṇṇāni yathā pahāya,Navāni gaṇhāti naro parāni;

Nikkhippa dehaṃ idha jiṇṇamevaṃ,Gaṇhāti attābhinavaṃ sukhesī’’ti.

"Như người ta vứt bỏ y phục cũ, rồi lấy những y phục mới khác; cũng vậy, tự ngã vứt bỏ thân cũ kỹ này, rồi lấy một thân mới, tìm cầu hạnh phúc."

Ayaṃ sattoti ayamattā, yo sāmī, nivāsī, kārako, vedako cāti adhippeto. Satto marati, satto upapajjatīti etthāpi eseva nayo. Tīsupi ṭhānesu ādi-saddena issarakuttabrahmakuttādivikappanaṃ saṅgaṇhāti.

"Chúng sinh này" có nghĩa là tự ngã này, được quan niệm là chủ nhân, người cư ngụ, người hành động, và người cảm thọ. Trong câu "chúng sinh chết, chúng sinh tái sinh" cũng có cùng phương pháp. Trong cả ba trường hợp, từ "ādi" bao gồm cả sự suy đoán về sự sáng tạo của Thượng đế, của Phạm thiên, v.v...

Sabhāvalakkhaṇanti’ruppanānubhavanādiṃ, kakkhaḷaphusanādisabhāvameva vā. Sāmaññalakkhaṇanti aniccatādiṃ. Saṅkhāre attato attaniyatoti rūpādīsu ekaccaṃ attato, tadaññaṃ attaniyato.

"Tự tướng" là sự biến hoại, sự cảm thọ, v.v..., hoặc chỉ là tự tánh như cứng, xúc chạm, v.v... "Cộng tướng" là vô thường, v.v... "(Xem) các hành là tự ngã, là của tự ngã" có nghĩa là (xem) một số trong các pháp như sắc v.v... là tự ngã, và những pháp khác là của tự ngã.

Attā jānāti vāti vikappeti kāpilādayo viya. Na jānāti vāti kāṇādājīvikādayo viya. Kāṇādopi hi attā sabhāvena na jānāti. Yadā buddhiguṇena saṃyujjati, tadā jānātīti icchati. So eva karoti ca kāreti cāti yo parattha sukhadukkhaṃ anubhavati, so eva puññāpuññaṃ sayaṃ karoti, aññañca kāreti, na aññoti adhippāyo[Pg.294]. Saṇṭhapentāti dviaṇukādiuppādanavasena, icchāvasena ca sampādentā. Soti attasaññito satto. Indriyasampannoti cakkhādīhi indriyehi samannāgato, tena saḷāyatanappavattiṃ dasseti. Sabbañhetaṃ yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ avijjādīnaṃ kiccaṃ attano byāpāraṃ katvā diṭṭhigatiko vimuyhatīti dassanavasena vuttaṃ. Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati, niyatiyā, niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati, tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā. Niyatiyā, saṅgatiyā, bhāvasaṅkhātena sabhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ca atthaṃ vadanti.

(Người ấy) suy đoán "tự ngã biết" giống như phái Kāpila v.v... hoặc "không biết" giống như phái Kāṇāda, Ājīvika v.v... Vì Kāṇāda cũng cho rằng: "Tự ngã tự nó không biết. Khi nó kết hợp với thuộc tính của trí tuệ, lúc đó nó biết". "Chính nó làm và sai khiến làm" có nghĩa là: người nào cảm thọ khổ vui ở đời sau, chính người đó tự mình làm phước và phi phước, và sai khiến người khác làm, chứ không phải người khác. "Họ thiết lập" nghĩa là họ tạo ra bằng cách sinh khởi các nhị nguyên tử v.v... và bằng ý muốn. "Nó" là chúng sinh được gọi là tự ngã. "Đầy đủ các căn" là được trang bị các căn như mắt v.v...; qua đó, ngài chỉ ra sự diễn tiến của sáu xứ. Tất cả những điều này được nói theo cách chỉ ra rằng người có tà kiến bị mê lầm, coi công việc của vô minh v.v... đang diễn tiến theo duyên như là hoạt động của chính mình. Sự xác định trước sau như một chuỗi ngọc không thể phá vỡ được xâu bằng sợi chỉ không thể cắt đứt được gọi là định mệnh (niyati). Do định mệnh, hoặc chính định mệnh là sự kết hợp, sự gặp gỡ, gọi là định mệnh-kết hợp (niyatisaṅgati). Do đó, chúng đã chín muồi trong các trạng thái tồn tại, đã đạt đến trạng thái làm người, trời, chim, v.v..., nên được gọi là "chín muồi do định mệnh-kết hợp-trạng thái" (niyatisaṅgatibhāvapariṇatā). Người ta cũng giải thích ý nghĩa rằng: "Do định mệnh, do sự kết hợp, và do tự tánh được gọi là trạng thái, chúng đã chín muồi, đã đạt đến các loại khác nhau, nên được gọi là niyatisaṅgatibhāvapariṇatā".

Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā satte puññādīsu saṅkhāresu yattha katthaci pavattetīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘so avijjāya andhīkato’’tiādi. Paṭipajjatīti upasaṅkamati.

Và để chỉ ra ý nghĩa rằng "với những suy đoán này, vô minh làm cho tâm trở thành bất thiện, rồi khiến chúng sinh diễn tiến trong bất kỳ hành nào trong các hành như phước hành v.v...", ngài đã nói câu "so avijjāya andhīkato" v.v... "Paṭipajjati" có nghĩa là đi đến, tiếp cận.

Apariṇāyakoti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahito, arahattamaggañāṇāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā satte nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakaṃ, tena rahito apariṇāyako. Dhammaṃ ñatvāti sappurisūpassayena catusaccappakāsakaṃ suttādidhammaṃ ñatvā, maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānadhammaṃ ñatvā. Taṃjānanāyattaṃ pana sesasaccattayābhisamayaṃ samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ. Upasanto carissatīti aggamaggādhigamena sabbaso avijjūpasamā upasanto saupādisesanibbānadhātuyaṃ ṭhito yāva anupādisesanibbānadhātupatti, tāva sattānaṃ hitacariyāya attabhāvaṃ pavattento carissati, diṭṭhadhammasukhavihārehi viharissatīti attho.

"Không có người hướng dẫn" nghĩa là không có thiện hữu tri thức dẫn đến A-la-hán đạo; hoặc, trí tuệ mà đỉnh cao là A-la-hán đạo trí, bằng cách chỉ ra điều đúng và sai, dẫn dắt chúng sinh đến Niết-bàn, nên được gọi là người hướng dẫn (pariṇāyaka); người không có trí tuệ đó là người không có người hướng dẫn (apariṇāyako). "Biết Pháp" nghĩa là nhờ nương tựa bậc chân nhân mà biết được giáo pháp như Kinh v.v... vốn làm sáng tỏ Tứ đế; hoặc, nhờ chính đạo trí mà biết được pháp Niết-bàn, pháp tối thượng trong tất cả các pháp. Việc liễu ngộ ba đế còn lại phụ thuộc vào việc biết Niết-bàn, mặc dù xảy ra đồng thời, nhưng được nói như thể việc biết Niết-bàn xảy ra trước. "Sẽ sống an tịnh" có nghĩa là: do chứng đắc thánh đạo cao nhất, vô minh được hoàn toàn dập tắt, vị ấy trở nên an tịnh, trú trong hữu dư y Niết-bàn giới cho đến khi đạt được vô dư y Niết-bàn giới, trong thời gian đó, vị ấy sẽ sống, duy trì tự thể của mình để thực hành lợi ích cho chúng sinh, sẽ trú bằng các hiện tại lạc trú. Đó là ý nghĩa.

Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathāvaṇṇanā

Luận giải chi tiết về câu "Duyên hành có thức".

620. Yathāvuttasaṅkhārapaccayā uppajjamānaṃ taṃ kammanibbattameva bhavituṃ arahatīti ‘‘bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitānī’’ti āha. Dhātukathāyaṃ pana vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇena ye dhammā, saḷāyatanapaccayā phassena ye dhammā, phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā, te [Pg.295] dhammā katihi khandhehi…pe… saṅgahitā? Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena, ekādasahi āyatanehi, ekādasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Catūhi khandhehi, ekenāyatanena, sattahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti (dhātu. 466) vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato. Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ, ‘‘vipākā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 3) imassa viya visajjanaṃ siyā. Tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti adhippāyo veditabbo. Avijjāpaccayā saṅkhāro ca abhidhammabhājanīye (vibha. 243) catubhūmakakusalasaṅkhāro, akusalasaṅkhāro ca vuttoti eso eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo. Bhavo pana dhātukathāyaṃ kammūpapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito, evañca katvā tattha ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti anuddharitvā ‘‘kammabhavo’’tiādinā (dhātu. 66) nayena bhavo uddhaṭo.

620. (Thức) đang sanh khởi do duyên hành đã được nói như trên chỉ là (thức) do nghiệp tạo ra mới xứng đáng có, vì vậy ngài đã nói: “ba mươi hai thức quả hiệp thế được bao gồm”. Nhưng trong bộ Dhātukathā, trong phần chỉ rõ các pháp tương ưng và bất tương ưng bằng (pháp) bất tương ưng, do lời dạy: “Các pháp nào bất tương ưng với thức do duyên hành, các pháp nào bất tương ưng với xúc do duyên sáu xứ, các pháp nào bất tương ưng với thọ do duyên xúc, các pháp ấy được bao gồm bởi bao nhiêu uẩn… được bao gồm? Các pháp ấy, sau khi loại trừ vô vi ra khỏi các uẩn, được bao gồm bởi một uẩn, mười một xứ, mười một giới. Bất tương ưng với bao nhiêu? Bất tương ưng với bốn uẩn, một xứ, bảy giới” (dhātu. 466), sự thâu tóm tất cả thức, xúc, thọ đã được thực hiện. Vì nếu ở đây thức, xúc, thọ có phần dư sót, thì sẽ có sự giải đáp giống như của câu này: “các pháp quả” (dha. sa. tikamātikā 3). Do đó, cần phải hiểu ý nghĩa rằng ở đó (trong Dhātukathā), thức v.v... do duyên hành đã được đề cập theo phương pháp Phân tích theo Vi Diệu Pháp. Và hành do duyên vô minh, trong phần Phân tích theo Vi Diệu Pháp (vibha. 243), hành thiện bốn địa và hành bất thiện đã được nói đến, vì vậy cần phải được thấy rằng chính (hành) này đã được đề cập trong Dhātukathā. Còn hữu, trong Dhātukathā, với mục đích chỉ ra sự khác biệt giữa nghiệp hữu và sanh hữu, đã không được đề cập theo phương pháp Phân tích theo Vi Diệu Pháp, và do làm như vậy, ở đó, không nêu lên “hữu do duyên thủ”, hữu đã được nêu lên theo phương pháp bắt đầu bằng “nghiệp hữu” (dhātu. 66).

Lokiyavipākamanoviññāṇameva sandhāyāha ‘‘bāvīsatividhaṃ hotī’’ti. Chahi viññāṇehīti yathāadhikatehi cakkhuviññāṇādīhi chahi viññāṇehi. Kasmā panettha lokiyavipākaviññāṇasseva gahaṇaṃ katanti āha ‘‘lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantī’’ti. Yadi evaṃ kasmā dhātukathāyaṃ ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇena ye dhammā vippayuttā’’tiādīsu (dhātu. 362) lokuttaravipākānampi gahaṇaṃ katanti? Taṃ yathādhammasāsanattā abhidhammadesanāya vipākattike (dha. sa. tikamātikā 3) viya anavasesavipākadhammasaṅgaṇhanavasena vuttaṃ. Suttantadesanā pana yathānulomadesanāti tattha pavattinivattiyo asaṅkarato dassetabbā. Tasmā tadatthasaṃvaṇṇanāti katvā pavattikathāyaṃ lokiyavipākaviññāṇāniyeva gahitāni. Tenevāha ‘‘vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitānī’’ti.

Ngài nói “có hai mươi hai loại” là nhắm đến chỉ ý thức quả hiệp thế. (Câu) “bởi sáu thức” là bởi sáu thức nhãn thức v.v... đã được đề cập theo thứ tự. Tại sao ở đây chỉ đề cập đến thức quả hiệp thế? (Để trả lời), ngài nói: “còn (các pháp) siêu thế thì không thích hợp trong luận về vòng luân hồi”. Nếu vậy, tại sao trong Dhātukathā, trong các đoạn bắt đầu bằng “các pháp nào bất tương ưng với thức do duyên hành” (dhātu. 362), cũng đề cập đến các quả siêu thế? Điều đó đã được nói do sự giáo huấn của Vi Diệu Pháp là theo đúng thực tính pháp, giống như trong tam đề về quả (dha. sa. tikamātikā 3), theo cách bao gồm tất cả các pháp quả không dư sót. Còn sự thuyết giảng theo Kinh tạng là sự thuyết giảng tuần tự, vì vậy ở đó, sự lưu chuyển và sự chấm dứt cần được chỉ ra một cách không lẫn lộn. Do đó, vì đây là sự chú giải ý nghĩa của nó (Kinh tạng), trong luận về sự lưu chuyển, chỉ các thức quả hiệp thế được đề cập. Chính vì thế ngài nói: “chúng không được đề cập vì không thích hợp trong luận về vòng luân hồi”.

Yathā kataṃ kammaṃ phaladāne samatthaṃ hoti, tathā kataṃ ‘‘upacita’’nti vuccatīti vipākadānayogyameva saṅkhāraṃ gaṇhanto ‘‘upacitakammābhāve’’ti āha. Hetu nāma byatirekappadhānanti abhāva-ggahaṇaṃ, tena kamme sati bhāvato, asati abhāvatoti ayamettha adhippāyo[Pg.296]. Yathā panassa viññāṇassa saṅkhārapaccayatā na siddhā, na evaṃ vipākabhāvo. So pana siddhoti katvā āha ‘‘vipākaṃheta’’nti. Tena viññāṇassa vipākabhāvena saṅkhārapaccayattaṃ sādheti. Tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘upacitakammābhāve vipākābhāvato’’ti vuttanti taṃ vivaranto ‘‘vipākañcā’’tiādimāha. Yadi uppajjeyyāti yadi kammanirapekkho vipāko uppajjeyya. Sabbesaṃ sattānaṃ brahmattaṃ upagatānaṃ ghānādiviññāṇāni mahāvipākaviññāṇānīti tassa tassa vipākassa anokāse ṭhitānampi. Vipākānīti viññāṇāpekkhāya napuṃsakaniddeso, sabbavipākaviññāṇānīti attho.

Nghiệp được làm theo cách nào có khả năng cho quả, nghiệp được làm theo cách đó được gọi là “tích lũy”, vì vậy khi đề cập đến hành chỉ thích hợp cho việc cho quả, ngài nói: “khi không có nghiệp đã tích lũy”. Nhân vốn có sự phủ định là chính, vì vậy, (ngài) dùng từ phủ định (abhāva); do đó, ý nghĩa ở đây là: khi có nghiệp thì có (quả), khi không có thì không có (quả). Giống như tính chất duyên hành của thức này chưa được xác lập, tính chất quả không phải như vậy. Nhưng nó (tính chất quả) đã được xác lập, vì vậy ngài nói: “vì nó là quả”. Bằng cách đó, ngài xác lập tính chất duyên hành (của nó) bằng tính chất quả của thức. Nhưng để xác lập điều đó, câu “vì không có quả khi không có nghiệp đã tích lũy” đã được nói, vì vậy, khi giải thích điều đó, ngài nói câu bắt đầu bằng “và quả”. (Câu) “nếu nó sanh khởi” có nghĩa là: nếu quả sanh khởi mà không phụ thuộc vào nghiệp. (Thì) đối với tất cả chúng sanh, ngay cả đối với những chúng sanh ở nơi không phải là cơ hội cho quả này hay quả kia (sanh khởi), (chẳng hạn như) các chúng sanh đã đạt đến cõi Phạm thiên, (cũng sẽ có) các thức như tỷ thức, các thức đại quả. (Từ) “vipākāni” là cách dùng trung tính tùy thuộc vào (từ) thức, có nghĩa là tất cả các thức quả.

Saṅkhārā bahū ekūnatiṃsacetanābhedato, viññāṇāni ca bahūni bāttiṃsavidhattā, na ca sabbato sabbānīti āha ‘‘katarasaṅkhārapaccayā kataraviññāṇanti ce’’ti. ‘‘Viññāṇa’’nti ca idaṃ viññāṇasāmaññaṃ gahetvā vuttaṃ. Kāmaṃ khandhaniddesepi (visuddhi. 2.451 ādayo) imāni viññāṇāni niddiṭṭhāni, taṃ pana atisaṃkhittaṃ, na ca tattha nesaṃ saṅkhārapaccayatā vibhāvitāti taṃ pavattiyaṃ, paṭisandhiyañca bhavādīsu pavattanākāravasena vitthārato dassetuṃ ‘‘kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā’’tiādi āraddhaṃ. Manoviññāṇeti niddhāraṇe bhūmmaṃ. Mahāvipākānīti viññāṇāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Mahāvipākāti pana pāṭhe manoviññāṇadhātuyoti ānetvā sambandhitabbaṃ.

Các hành thì nhiều, do sự phân chia thành hai mươi chín tư, và các thức cũng nhiều, do có ba mươi hai loại, và không phải tất cả (thức) đều (sanh) từ tất cả (hành), vì vậy ngài nói: “nếu hỏi thức nào do duyên hành nào?”. Và câu này “thức” đã được nói bằng cách lấy ý nghĩa chung của thức. Mặc dù trong phần chỉ rõ về uẩn (visuddhi. 2.451 tt), các thức này đã được chỉ ra, nhưng điều đó quá tóm tắt, và ở đó, tính chất duyên hành của chúng chưa được làm rõ, vì vậy, để chỉ ra điều đó một cách chi tiết theo cách thức diễn tiến trong các cõi hữu v.v... trong thời bình nhật và trong thời tái sanh, (đoạn) bắt đầu bằng “do duyên phước hành dục giới” đã được bắt đầu. (Trong từ) “manoviññāṇe” là cách dùng vị trí cách trong ý nghĩa xác định. (Từ) “mahāvipākāni” là cách dùng trung tính tùy thuộc vào (từ) thức. Nhưng trong bản đọc “mahāvipākā”, cần phải được liên kết bằng cách mang đến (từ) “manoviññāṇadhātuyo”.

621. Yaṃsaṅkhārapaccayāti yassa yassa saṅkhārassa paccayabhāvena. Yaṃ viññāṇanti ‘‘yaṃ yaṃ viññāṇa’’nti evaṃ ubhayattha āmeḍitalopo daṭṭhabbo. ‘‘Hotī’’ti iminā kāraṇabhāve viññāṇassa sabbhāvamattaṃ paveditaṃ, na pavattivisesoti taṃ dassento ‘‘evaṃ pavatti veditabbā’’ti āha. Brahmānampi aniṭṭharūpādiāpāthagamane akusalavipākacakkhuviññāṇādīni kadāci uppajjantīti ‘‘imāni terasa…pe… pavattantī’’ti vuttaṃ. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vokāro vitthāro etthāti pañcavokāro, so eva bhavo, etasmiṃ pañcavokārabhave. Hoti hi bhinnādhikaraṇānampi aññapadatthasamāso yathā ‘‘urasilomo’’ti. Atha vā yathāpaccayaṃ pavattamānehi pañcahi khandhehi vokarīyatīti pañcavokāro, so eva bhavoti sabbaṃ pubbe viya.

621. Cụm từ `Yaṃsaṅkhārapaccayā` (Do duyên hành) có nghĩa là do trạng thái làm duyên của bất cứ hành nào. Cụm từ `Yaṃ viññāṇaṃ` (Thức nào) nên được hiểu là "thức nào thức nào" (`yaṃ yaṃ viññāṇaṃ`), như vậy ở cả hai nơi đều có sự lược bỏ từ lặp lại. Bằng từ `hoti` (có) này, chỉ sự hiện hữu đơn thuần của thức khi có nguyên nhân được trình bày, chứ không phải sự diễn tiến đặc biệt. Để chỉ ra điều đó, ngài đã nói: "sự diễn tiến nên được hiểu như vầy". Ngay cả đối với các vị Phạm thiên, khi các đối tượng không khả ái như sắc... xuất hiện, các tâm như nhãn thức dị thục bất thiện đôi khi cũng sanh khởi, do đó đã được nói rằng: "mười ba loại này... diễn tiến". Ở đây, `pañcavokāro` (ngũ uẩn) có nghĩa là "nơi đây có sự phân loại, sự quảng diễn của năm uẩn"; đó chính là hữu (`bhavo`), (tức là) trong cõi ngũ uẩn hữu này. Quả vậy, túc từ hợp giải chỉ sự vật khác (`aññapadatthasamāso`) cũng có thể được thành lập từ các từ có cách khác nhau, giống như `urasilomo` (người có lông ở ngực). Hoặc là, `pañcavokāro` (ngũ uẩn) có nghĩa là "được pha trộn bởi năm uẩn đang diễn tiến tùy theo duyên"; đó chính là hữu. Như vậy, tất cả đều giống như đã nói trước đây.

‘‘Pavattiyaññeva [Pg.297] pavattantī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘katha’’ntiādi āraddhaṃ.

Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu "chúng chỉ diễn tiến trong dòng sinh khởi", đoạn văn bắt đầu bằng "Như thế nào?"... đã được khởi đầu.

‘‘Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne’’ti idaṃ paṭighavicikicchuddhaccasampayuttānantaraṃ somanassasahagatassa anuppajjanatoti keci, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Cakkhuṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati…pe… vicikicchā uppajjati, uddhaccaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vacanato. Iṭṭhaṃ ce ārammaṇaṃ, somanassatadārammaṇaṃ na na uppajjatīti. Javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti apare, taṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassatadārammaṇassa icchitabbattā. Upekkhāsahagatakiriyājavanānantarameva hi somanassatadārammaṇaṃ na icchanti.

Một số vị cho rằng câu "phần lớn là vào lúc kết thúc của tốc hành tâm tương ưng tham" được nói ra là vì tâm (na cảnh) câu hành với thọ hỷ không sanh khởi ngay sau (tốc hành tâm) tương ưng sân, hoài nghi và trạo cử; nhưng quan điểm đó không nên được chấp nhận. Bởi vì theo như bản văn: "Vị ấy thưởng thức, vui thích nơi con mắt; do duyên đó, tham sanh khởi, tà kiến sanh khởi... hoài nghi sanh khởi, trạo cử sanh khởi; khi tâm bất thiện diệt, quả của nó sanh khởi với tính cách là na cảnh". Nếu đối tượng là khả ái, tâm na cảnh câu hành với thọ hỷ không phải là không sanh khởi (tức là có sanh khởi). Các vị khác cho rằng, trong quy tắc về na cảnh theo sau tốc hành tâm, điều này được nói với ý chỉ rằng ngay sau (tốc hành tâm) câu hành với thọ hỷ thì chỉ có (na cảnh) câu hành với thọ hỷ (sanh khởi). Quan điểm đó cần được xem xét, vì ngay cả sau tốc hành tâm thiện và bất thiện câu hành với thọ xả, tâm na cảnh câu hành với thọ hỷ cũng được mong muốn (sanh khởi). Quả vậy, các vị thầy chỉ không chấp nhận tâm na cảnh câu hành với thọ hỷ sanh khởi ngay sau tốc hành tâm duy tác câu hành với thọ xả.

Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Yasmā ekacittakkhaṇāyukaṃ javanārammaṇaṃ hoti, tadā tattha ekameva tadārammaṇaṃ hotīti katvā ‘‘sakiṃ vā’’ti vuttanti keci. Apare pana tadārammaṇaṃ nāma javanārammaṇānubhavanakiccaṃ, taṃ ekacittakkhaṇike tathā āsannabhede ārammaṇe nuppajjati. Tasmā ‘‘sakiṃ vā’’ti idaṃ dirattatirattādi viya vacanasiliṭṭhatāvasena vuttanti veditabbaṃ, dvikkhattumeva pana uppajjatīti. ‘‘Dirattatiratta’’nti (pāci. 50) ettha hi vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati. ‘‘Nirantaraṃ tirattadassanatthaṃ vā’’ti idha pana vā-saddo vikappattho vuttoti sakiṃ eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya ‘‘sakiṃ vā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi sammohavinodaniyaṃ sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassentena ‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ pana sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā’’ti (vibha. aṭṭha. 227) vuttaṃ.

Hơn nữa, vì vào lúc kết thúc của tốc hành tâm tam nhân, đôi khi tâm na cảnh vô nhân sanh khởi, do đó đã được nói là "phần lớn". Một số vị cho rằng, vì đối tượng của tốc hành tâm (đôi khi) có tuổi thọ còn lại một sát-na tâm, và khi đó chỉ có một tâm na cảnh sanh khởi, nên đã nói là "hoặc một lần". Nhưng các vị khác cho rằng, tâm na cảnh có phận sự là trải nghiệm đối tượng của tốc hành tâm, và nó không sanh khởi đối với đối tượng chỉ còn một sát-na tâm, tức là đối tượng sắp hoại diệt như vậy. Do đó, nên hiểu rằng cụm từ "hoặc một lần" này được nói ra vì sự trôi chảy của lời văn, giống như "hai đêm, ba đêm" v.v.; nhưng nó (na cảnh) chỉ sanh khởi hai lần. Quả vậy, trong cụm từ "hai đêm, ba đêm", vì không có từ `vā` (hoặc), nên việc dùng từ `diratta` (hai đêm) chỉ được thực hiện vì sự trôi chảy của lời văn là hợp lý. Hoặc là (nó được dùng) để chỉ ba đêm liên tục. Nhưng ở đây, từ `vā` được nói với ý nghĩa lựa chọn, do đó nên hiểu rằng cụm từ "hoặc một lần" được nói với ý chỉ sự sanh khởi đôi khi chỉ một lần. Chính vì lý do đó, trong sách Sammohavinodanī, khi muốn chỉ ra tính chất cần phải xem xét của việc na cảnh chỉ sanh khởi một lần, ngài đã nói: "Tuy nhiên, trong việc đếm các lộ trình tâm, ở tất cả các môn, chỉ có hai trường hợp lộ trình tâm na cảnh được đề cập".

Tattha cittappavattigaṇanāyanti vipākakathāyaṃ balavarūpādiārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha. Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā vuttā[Pg.298]. Tadeva hi sandhāya idhāpi vuttaṃ ‘‘abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā’’ti. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ aniyatārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattantīti (vibha. aṭṭha. 227) dvāraṃ anāmasitvā eva vuttaṃ, taṃ anantaraṃ parato vuttasahetukavipākaviññāṇānaṃ sadisasaṃvaṇṇanaṃ kātukāmatādhippāyena vuttaṃ. Ahetukadvayādīnañhi bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā, cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena, aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ, aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti na sakkā vattunti.

Ở đó, khi nói "trong việc đếm các lộ trình tâm", ngài nói với ý chỉ việc đếm các lộ trình tâm đã được đề cập trong chương về quả, đối với đối tượng như sắc rất mạnh. Quả vậy, ở đó chỉ có hai trường hợp sanh khởi của na cảnh được nói đến. Quả vậy, với ý chỉ điều đó, ở đây cũng đã nói rằng: "Tuy nhiên, trong Chú giải A-tỳ-đàm, có hai trường hợp lộ trình tâm na cảnh được đề cập". Trong Chú giải A-tỳ-đàm, câu "chúng diễn tiến với đối tượng, nơi nương, và phận sự không nhất định" đã được nói mà không đề cập đến môn. Điều đó được nói với ý định muốn đưa ra một lời giải thích tương tự cho các thức dị thục hữu nhân được nói đến ngay sau đó. Quả vậy, đối với hai loại (tâm quả) vô nhân v.v. khi chúng là tâm hộ kiếp, vì bản thân chúng là môn; và khi chúng là tâm tử và tâm tục sinh, vì chúng không sanh khởi qua môn được gọi là hộ kiếp hay qua môn khác, nên không thể nói rằng "chúng có môn nhất định hay không nhất định".

Ahetukadvayassa pana santīraṇatadārammaṇabhūtassa dvāraṃ labbhati, tañca aniyatanti tampi gaṇhanto ‘‘aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattantī’’ti āha. Teneva cettha mahāvipākānampi tadārammaṇabhūtānaṃ dvāraṃ labbhatīti tatthāpi dvāraggahaṇaṃ kataṃ.

Tuy nhiên, đối với hai loại (tâm quả) vô nhân khi chúng là tâm suy đạc và tâm na cảnh, chúng có được môn, và môn đó không nhất định. Do đó, khi bao gồm cả điều đó, ngài đã nói: "chúng diễn tiến với môn, đối tượng, nơi nương, và phận sự không nhất định". Và chính vì lý do đó, ở đây, ngay cả đối với các đại quả tâm khi chúng là tâm na cảnh, chúng cũng có được môn, do đó, ở đó việc đề cập đến môn cũng đã được thực hiện.

Ekassa sattassa pavatto rūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto, tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā. Itarāni āruppavipākaviññāṇāni. Niyataṃ avatthukānīti niyatāvatthukāni. Kasiṇugghāṭimākāsādīsuyeva ārammaṇesu pavattanato niyatārammaṇāni. Tatrāti pavattiyaṃ. Assāti bāttiṃsavidhassa vipākaviññāṇassa. Te te saṅkhārāti yathāvuttā puññābhisaṅkhārādisaṅkhārā. Kammapaccayenāti nānākkhaṇikakammapaccayena. Upanissayapaccayenāti pakatūpanissayapaccayena.

Tâm quả sắc giới đã sanh khởi cho một chúng sanh, khi đã sanh khởi với đối tượng nào trong số các đối tượng như biến xứ đất v.v., thì nó không sanh khởi với đối tượng khác ngoài đối tượng đó. Do đó, tính chất có đối tượng nhất định của các tâm sắc giới đã được nói đến. Các (thức) khác là các thức quả vô sắc giới. `Niyatāvatthukāni` có nghĩa là chúng nhất định không có vật nương. Vì chúng chỉ diễn tiến trên các đối tượng như hư không do loại bỏ biến xứ v.v., nên chúng có đối tượng nhất định. `Tatra` (ở đó) có nghĩa là trong dòng sinh khởi. `Assa` (của nó) có nghĩa là của 32 loại thức quả. `Te te saṅkhārā` (các hành ấy) có nghĩa là các hành như phước hành v.v. đã được nói đến. `Kammapaccayena` (do duyên nghiệp) có nghĩa là do dị thời nghiệp duyên. `Upanissayapaccayena` (do y chỉ duyên) có nghĩa là do thường y chỉ duyên.

622. Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ pana vutta’’ntiādimāha. Tattha anurūpāya paṭisandhiyāti anurūpena paṭisandhikiccena. Taṃ pana anurūpataṃ sayameva vakkhati. Bhavantarena bhavantarassa sandhānaṃ idha paṭisandhīti taṃ acittakampi atthevāti katvā ‘‘kati paṭisandhiyo’’ti pucchaṃ katvāpi ‘‘kati paṭisandhicittānī’’ti pucchā katā. ‘‘Kena katthā’’ti kena cittena kasmiṃ bhave.

622. Sau khi đã trình bày sự diễn tiến của thức trong thời bình nhật như vậy, để trình bày (sự diễn tiến của thức) trong thời tái sanh, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "yaṃ pana vuttaṃ". Trong đó, câu "anurūpāya paṭisandhiyā" có nghĩa là "bằng phận sự tái sanh tương xứng". Còn về sự tương xứng ấy, chính ngài (Chú giải sư) sẽ nói rõ. Ở đây, sự nối liền giữa kiếp sống này với kiếp sống khác được gọi là tái sanh, và cho rằng sự nối liền ấy cũng có cả trường hợp không có tâm, nên dù đã đặt câu hỏi "có bao nhiêu sự tái sanh?", câu hỏi "có bao nhiêu tâm tái sanh?" vẫn được đặt ra. Câu "Kena katthā" có nghĩa là "bằng tâm nào, trong kiếp sống nào?".

Tatthāti tesu ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu. Kusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyāti sambandho. Natthi devesu ahetukā paṭisandhīti ‘‘manussaloke’’ti visesanaṃ. Napuṃsakādīnanti ādisaddena [Pg.299] mammādīnaṃ saṅgaho. Keci pana ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikāpi hontiyeva, tasmā tādisānampi idha ādisaddena saṅgahoti vadanti. Saṅkhepatoti samāsato, asukāya paṭisandhiyā asukaṃ ārammaṇanti vibhāgaṃ akatvāti attho.

Câu "Tattha" có nghĩa là "trong 19 tâm tái sanh ấy". Câu này nên được liên kết với "bằng ý thức giới vô nhân là quả thiện". Vì không có sự tái sanh vô nhân ở cõi trời, nên đặc từ "manussaloke" (ở cõi người) được dùng. Trong câu "Napuṃsakādīnaṃ", bằng từ "ādi", bao gồm cả những người nói ngọng, v.v. Tuy nhiên, một số vị cho rằng: "Một số người có tái sanh vô nhân, có các căn không khiếm khuyết, cũng có bản chất có thể thẩm sát đôi chút. Do đó, những người như vậy cũng được bao gồm ở đây bằng từ 'ādi'". Câu "Saṅkhepato" có nghĩa là "một cách tóm tắt", tức là không phân chia rằng "đối tượng này là của sự tái sanh này".

Sesānanti rūpāvacarā pañca, paṭhamatatiyāruppā dveti imāsaṃ vuttāvasesānaṃ sattannaṃ paṭisandhīnaṃ. Paccuppannārammaṇaṃ cuticittaṃ nāma natthi paṭisandhiārammaṇe eva pavattanato. Dvīsu ārammaṇesūti atītanavattabbavasena dvīsu ārammaṇesu.

Câu "Sesānaṃ" có nghĩa là "của bảy sự tái sanh còn lại đã được nói đến, tức là năm (sự tái sanh) sắc giới và hai (sự tái sanh) vô sắc thứ nhất và thứ ba". Không có cái gọi là tâm tử có đối tượng hiện tại, vì nó chỉ diễn tiến trên đối tượng của tái sanh. Câu "Dvīsu ārammaṇesu" có nghĩa là "trong hai đối tượng theo phương diện quá khứ và không thể nói (tức hiện tại hoặc vị lai)".

623. Tānīti pubbe katāni kammāni. Assāti āsannamaraṇassa puggalassa. Olambantīti sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya bhūmiyaṃ tassa citte avalambanti upatiṭṭhanti. Tasmiṃ niruddheti tasmiṃ cuticitte niruddhamatte tassa nirodhasamanantarameva. Tadevāti taṃyeva yathāvuttajavanavīthiyā ārammaṇabhūtaṃ. Avijjātaṇhādīsu kilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ, tañca ārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha ‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’nti. Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti, na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānassa vināmitatā atthīti. Sabbattha pana duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni, itarāya ca kusalānīti nicchinanti. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, anubyañjanassādagadhitaṃ vā, tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235) hi vuttaṃ, tasmā akusalaṃ duggatiyaṃ, kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti. Arahato pana sabbaso kilesānaṃ upacchinnattā paṭippassaddhasabbabhavussukkatāya kammādinimittaṃ na upaṭṭhahati, tato vijjamānampi kammaṃ aladdhasahāyattā paṭisandhiṃ na janeti.

623. "Tāni" có nghĩa là các nghiệp đã làm trước đây. "Assa" có nghĩa là của người sắp chết. "Olambanti" có nghĩa là chúng hiện ra, bám lấy tâm của người đó, giống như bóng của những đỉnh núi lớn vào buổi chiều buông xuống mặt đất. "Tasmiṃ niruddhe" có nghĩa là ngay khi tâm tử ấy vừa diệt, ngay sau khi nó diệt. "Tadeva" có nghĩa là chính đối tượng ấy, đối tượng của lộ trình tốc hành tâm đã được nói đến. Khi các phiền não như vô minh, ái dục, v.v. chưa được đoạn trừ, thì nghiệp, v.v. hiện khởi; và do duyên vào đó, dòng tâm thức có sự hướng về, xuôi theo, nghiêng về kiếp sống khác. Do đó, ngài nói "anupacchinnakilesabalavināmitaṃ" (bị sức mạnh của phiền não chưa đoạn trừ làm cho hướng về). Vì khi dòng tâm thức đã bị làm cho hướng về, thì tâm tái sanh, vốn là một phần của dòng tâm thức ấy, cũng bị làm cho hướng về. Và không có sự hướng về của dòng tâm thức nếu không có sự hướng về của một phần (trong đó). Tuy nhiên, ở khắp nơi, các vị quyết đoán rằng các tốc hành tâm trước của (lộ trình) tâm tử hướng về ác thú là bất thiện, và của (lộ trình) tâm tử khác (hướng về thiện thú) là thiện. Vì đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, thức khi đang tồn tại, nó tồn tại do tham đắm nơi tướng, hoặc tham đắm nơi tướng phụ. Nếu vào lúc đó người ấy mệnh chung, có trường hợp này, người ấy có thể sanh vào một trong hai cõi, hoặc địa ngục hoặc loài bàng sanh" (Tương Ưng Bộ IV, 235). Do đó, bất thiện là duyên trợ cho sự tái sanh trong ác thú, và thiện là duyên trợ cho sự tái sanh trong thiện thú. Còn đối với bậc A-la-hán, vì các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn, và mọi sự nhiệt tâm trong các cõi đã được an tịnh, nên nghiệp tướng, v.v. không hiện khởi. Do đó, dù nghiệp vẫn còn đó, nhưng vì không có trợ duyên, nó không tạo ra sự tái sanh.

Vuttappakārakammavasenāti pāpakammavasena, tadupaṭṭhāpitanti adhippāyo. ‘‘Narakādīsu aggijālavaṇṇādika’’nti idaṃ taṃsadisatāvasena vuttaṃ. Na [Pg.300] hi so eva nirayaggivaṇṇādi tadā tassa āpāthaṃ āgacchati. Tattha aggijālavaṇṇādikanti ādi-saddena vettaraṇīsimbaliasipattavanādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti. Narakādīsūti pana ādi-saddena petatiracchānānaṃ nibaddhasañcaraṇaṭṭhānapariyāpannavaṇṇaṃ. Manodvāre āpāthamāgacchatīti kammabalena upaṭṭhāpitavaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya, dibbacakkhussa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchati. Ekaṃ āvajjanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni.

"Vuttappakārakammavasena" có nghĩa là "do năng lực của ác nghiệp", ý muốn nói là "được nghiệp ấy làm cho hiện khởi". Câu "sắc của ngọn lửa, v.v. trong các địa ngục, v.v." này được nói theo phương diện tương tự như vậy. Vì không phải chính sắc của ngọn lửa địa ngục, v.v. lúc đó đi vào phạm vi (cảm nhận) của người ấy. Trong đó, trong câu "aggijālavaṇṇādikaṃ", bằng từ "ādi", bao gồm cả sắc của sông Vettaraṇī, rừng gòn gai, rừng gươm lá, v.v. Còn trong câu "Narakādīsu", bằng từ "ādi", bao gồm cả sắc thuộc về nơi đi lại thường xuyên của ngạ quỷ và bàng sanh. "Đi vào phạm vi ở ý môn" có nghĩa là sắc xứ được làm cho hiện khởi bởi năng lực của nghiệp, trở thành đối tượng chỉ ở ý môn, giống như đối với người đang thấy mộng, và giống như đối với người có thiên nhãn. Một (tâm) hướng môn, năm (tâm) tốc hành, hai (tâm) na-cảnh, như vậy là ba loại tâm lộ trình.

Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇanti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhamārammaṇamāha. Tampi hi saṅkappanavasena rāgassāpi hetu hotīti. Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā. Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya. Aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko akusalakammanimittārammaṇo na bhaveyya. Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavituṃ arahatīti.

Bằng câu "đối tượng thấp kém là nhân cho tham, v.v.", ngài nói đến đối tượng không vừa ý, thích hợp để trở thành đối tượng của quả bất thiện. Vì đối tượng không vừa ý ấy, theo phương diện tưởng tượng, cũng có thể là nhân cho tham. Hoặc, chính sự làm nhân cho tham, v.v. đồng sanh với nghiệp tạo ra quả bất thiện, hoặc đồng sanh với các tư tốc hành tâm cận tử tương tự như vậy, được gọi là sự thấp kém. Vì đối tượng ấy của các nghiệp gây ra hối hận về sau, do năng lực của nghiệp, là đối tượng không vừa ý, nên nó có thể trở thành đối tượng của quả bất thiện. Và nếu không như vậy, quả của nghiệp bất thiện đã diễn tiến trên đối tượng vừa ý sẽ không có nghiệp tướng bất thiện làm đối tượng. Vì quả bất thiện không thể có đối tượng vừa ý.

Pañcadvāre ca āpāthaṃ āgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ, taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ. Aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ, tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya. Na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya, etasmiṃ tayā pavattitabbanti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppādentāni viya ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vuttaṃ. Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ? Tadā na assāditāni. Na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti. ‘‘Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā hoti samādinnā. Tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.303) sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā, sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ, na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi, sammādiṭṭhi [Pg.301] vā samattā hoti samādinnā. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ‘‘sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti, na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī’’ti (vibha. aṭṭha. 766).

Và cần phải thấy rằng nghiệp tướng hiện tại đi vào cảnh giới của ngũ môn là (nghiệp tướng) đã sanh khởi trong dòng tương tục của đối tượng nghiệp đã làm lúc gần (chết), và (nghiệp tướng) tương tự như vậy. Nếu không, chính (nghiệp) ấy sẽ là cái làm cho đối tượng của sự tái sanh hiện khởi, và chính (nghiệp) ấy sẽ là cái sanh ra sự tái sanh. Và các tốc hành tâm gần lúc chết, vốn đã diễn tiến giống như là những (tâm) cận duyên của sự tái sanh, và giống như là những (tâm) không làm sanh khởi đối tượng của sự tái sanh (với ý nghĩ) rằng ‘ngươi nên diễn tiến trong đối tượng này,’ thì không thể là những (tâm) sanh ra sự tái sanh. Vì thật vậy, đã được nói rằng: ‘Do đã được làm, do đã được tích lũy’. Và vào lúc ấy, làm sao những (tâm) đang diễn tiến giống như trong lộ trình tương tự như vậy có thể là những (tâm) đã được làm, đã được tích lũy? Vào lúc ấy, chúng không được thưởng thức. Và các (tâm) hiệp thế không có quả trong cùng một lộ trình giống như các (tâm) siêu thế. Trong kinh, bằng (đoạn) v.v. rằng: ‘Hoặc là ác nghiệp phải chịu khổ thọ ấy đã được người ấy làm từ trước, hoặc là ác nghiệp phải chịu khổ thọ ấy đã được người ấy làm về sau, hoặc là vào lúc lâm chung, tà kiến của người ấy được viên mãn, được chấp thủ. Do đó, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục,’ việc cho quả tái sanh bởi tư đồng sanh với tà kiến, và với chánh kiến, được viên mãn, được chấp thủ vào lúc lâm chung đã được nói đến, và tà kiến hay chánh kiến không được viên mãn, được chấp thủ bởi các tốc hành tâm ngũ môn yếu ớt. Thật vậy, trong sách Sammohavinodanī đã nói rằng: ‘Tất cả phận sự này, từ việc nhận biết các pháp thiện và bất thiện v.v. cho đến lúc chết, chỉ xảy ra bằng tâm ý môn, không phải bằng (tâm) ngũ môn. Do đó, trong việc thực hiện tất cả phận sự này, các tâm lộ trình đồng sanh với tốc hành tâm (ngũ môn) đều bị loại trừ’.

Tattha hi na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātīti ca vuttaṃ. Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti, tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā. Kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti. Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ, tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti, na sahajavanakavīthicittapariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantarā cuti, tadanantarā paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbā. Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, avasesaekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ atītārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca vuttanti veditabbaṃ.

Vì thật vậy, ở đó, về câu ‘không nhận biết bất cứ pháp nào,’ cũng đã được nói rằng: ‘không nhận biết dù chỉ một pháp thiện hay bất thiện nào đã được nói đến như vầy: “Các pháp có ý dẫn đầu.”’ Sự diễn tiến ấy của những (pháp) này, mà do sự diễn tiến biểu hiện rõ ràng của chúng, quả an lạc hay quả đau khổ đi theo sau, đã bị loại trừ ở ngũ môn. Và việc chấp thủ nghiệp thiện và bất thiện cũng tương tự như vậy. Tuy nhiên, sự chết liền sau na-cảnh, và sự tái sanh liền sau đó, chỉ là (thuộc) ý môn, không bao gồm trong tâm lộ trình đồng sanh với tốc hành tâm (ngũ môn). Cần phải thấy rằng với ý nghĩa này, ở đây, sự chết liền sau na-cảnh ngũ môn, và sự tái sanh liền sau đó, đã được nói đến. Ở đó, cần phải biết rằng, liên quan đến sự tái sanh đã sanh khởi trong sắc v.v. có tuổi thọ còn lại năm sát-na tâm, đã được nói rằng: ‘Tâm tái sanh có đối tượng hiện tại là duyên cho tâm hữu phần có đối tượng hiện tại bằng vô gián duyên,’ và liên quan đến sự tái sanh đã sanh khởi (trong sắc v.v.) có tuổi thọ còn lại một sát-na tâm, đã được nói rằng: ‘Tâm tái sanh có đối tượng hiện tại là duyên cho tâm hữu phần có đối tượng quá khứ bằng vô gián duyên.’

624. Kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvāti ettha yathā pubbe ‘‘pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti vutte kaṇhapakkhe ‘‘anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti sukkapakkho vutto, evaṃ ‘‘duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ, narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimitta’’nti ca vutte kaṇhapakkhe ‘‘sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ, manussaloke rattakambalasadisamātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ, devaloke vā uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ sugatinimitta’’nti evaṃ sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sesaṃ sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Atītapaccuppannārammaṇāyāti kammakammanimittavasena atītārammaṇāya, mātukucchivaṇṇādisugatinimittavasena paccuppannārammaṇāya.

624. Ở đây, trong câu ‘đặt bạch phần vào hắc phần,’ cũng giống như trước đây, khi hắc phần được nói là ‘ác nghiệp hoặc nghiệp tướng,’ bạch phần được nói là ‘nghiệp vô tội hoặc nghiệp tướng,’ tương tự như vậy, khi hắc phần được nói là ‘tâm tái sanh thuộc ác thú, và ác thú tướng là màu sắc của ngọn lửa v.v. trong các địa ngục,’ thì sau khi đặt bạch phần là ‘tâm tái sanh thuộc thiện thú, và thiện thú tướng được gọi là màu sắc của dạ con người mẹ giống như tấm thảm len đỏ ở cõi người, hoặc được gọi là màu sắc của vườn hoa, cung điện, cây như ý v.v. ở cõi trời,’ tất cả phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp trước. ‘Có đối tượng quá khứ và hiện tại’ (nghĩa là) có đối tượng quá khứ do năng lực của nghiệp và nghiệp tướng, có đối tượng hiện tại do năng lực của thiện thú tướng là màu sắc của dạ con người mẹ v.v.

625. Tañca khoti yadetaṃ ‘‘anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti aniyamanaṃ kataṃ, tañca kho. Kammanimittameva āpāthamāgacchati ekantato [Pg.302] attano kammārammaṇatāya mahaggatavipākassa. Suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā, tadārammaṇarahitāyāti attho, sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā. Keci pana tañca vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti. ‘‘Navattabbārammaṇā vā’’ti idaṃ rūpāvacarapaṭisandhiṃ, āruppesu ca paṭhamaṃ, tatiyañca sandhāya vuttaṃ. Dutiyacatutthā pana atītārammaṇavacaneneva gahitā.

625. Và điều này, sự không xác định đã được thực hiện rằng ‘nghiệp vô tội hoặc nghiệp tướng,’ thì chính nghiệp tướng đi vào cảnh giới, vì quả đại hành chắc chắn có nghiệp của chính nó làm đối tượng. ‘Hoặc (lộ trình) thuần túy’ có nghĩa là của lộ trình tốc hành tâm có nghiệp tướng đại hành làm đối tượng, không có na-cảnh, và lộ trình tốc hành tâm ấy cần được xem như là (lộ trình) cận duyên của quả đại hành. Tuy nhiên, một số vị nói rằng lộ trình ấy kết thúc bằng (tâm) đại hành. Câu ‘hoặc có đối tượng không thể nói được’ này được nói liên quan đến sự tái sanh sắc giới, và trong các (tái sanh) vô sắc, là (tái sanh) thứ nhất và thứ ba. Còn (tái sanh) thứ hai và thứ tư đã được bao gồm bởi chính từ ngữ ‘có đối tượng quá khứ.’

Mātukucchivaṇṇasaṅkhātantiādinā vaṇṇo eva gatinimittabhāvena āgato. Tattha saddo tāva anupādinnabhāvena sugatipariyāpannatāya gatinimittabhāvena aṭṭhakathāsu nāgatoti yuttametaṃ, gandhādīnaṃ pana anāgamane kāraṇaṃ vīmaṃsitabbaṃ.

Bằng (câu) v.v. ‘được gọi là màu sắc của dạ con người mẹ,’ chỉ có màu sắc được đề cập đến với tư cách là thú tướng. Ở đó, trước hết, âm thanh không được đề cập đến trong các sách Chú giải với tư cách là thú tướng do là (sắc) không do nghiệp sanh và do được bao gồm trong thiện thú, điều này là hợp lý, tuy nhiên, cần phải xem xét lý do tại sao hương v.v. không được đề cập đến.

Ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyatītiādīsu pubbacetanāvasena puññaṃ hoti. Sabbantimajavane vattamānassāpīti vadanti.

Trong các (trường hợp) v.v. (như câu) ‘Này con, việc cúng dường Đức Phật này được thực hiện vì lợi ích của con,’ phước sanh khởi do năng lực của tư trước. Các vị nói rằng (điều này cũng xảy ra) ngay cả đối với người đang ở trong tốc hành tâm cuối cùng nhất.

626. ‘‘Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā’’ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassā’’ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti? Na, tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā. Tattha hi ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthaṃ āgacchati, cakkhusotānaṃ vā’’tiādinā tena vacanena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati. Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā, arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi. Arūpāvacare ca uparūpari cutiyā anantarā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇapaṭisandhi natthi. Tena tato tattheva atītārammaṇā, kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi. Itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi, atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ.

626. Tại sao lại nói rằng: ‘Theo phương pháp này, nên hiểu biết sự tái sanh liền sau khi tử ở cõi vô sắc’? Chẳng phải sự tái sanh này cũng đã được bao gồm trong phương pháp như là: ‘Đối với người đã đạt được trạng thái đại hành do nhờ thiền biến xứ đất ... đang an trú trong thiện thú’ hay sao? Thưa không, vì ở đó chỉ nói về sự tái sanh liền sau khi tử ở cõi sắc giới. Thật vậy, ở đó, qua lời nói bắt đầu bằng: ‘Hoặc tướng biến xứ đất, hoặc tâm đại hành đến trong lộ trình của ý môn, hoặc của nhãn môn và nhĩ môn...’, được hiểu rằng chỉ có sự tái sanh liền sau khi tử ở cõi sắc giới được đề cập. Hơn nữa, cho dù sự tái sanh này cũng được bao gồm ở đó theo cách kết hợp thích hợp, nhưng không có sự tái sanh ở cõi sắc giới liền sau khi tử ở cõi vô sắc. Và trong cõi vô sắc, liền sau khi tử ở cõi trên, không có sự tái sanh ở cõi dưới thấp hơn. Do đó, sau khi tử ở cõi vô sắc thứ tư, không có sự tái sanh lấy đối tượng không thể diễn tả. Vì vậy, từ đó (tử ở cõi vô sắc thứ tư), có sự tái sanh ngay tại đó (cõi vô sắc thứ tư) lấy đối tượng quá khứ, và ở cõi dục giới lấy đối tượng quá khứ hoặc hiện tại. Còn từ các (cõi vô sắc) khác, tùy theo khả năng, có sự tái sanh ở cõi vô sắc lấy đối tượng quá khứ hoặc không thể diễn tả, và sự tái sanh ở cõi dục giới lấy đối tượng quá khứ hoặc hiện tại cần được kết hợp. Để chỉ ra sự khác biệt này, một sự trình bày riêng đã được thực hiện.

627. Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi, duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi, kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpārūpānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi[Pg.303], rūpāvacaracutiyā tatheva pañcavidhā, duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā. Duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā, taṃ dassetuṃ ‘‘duggatiyaṃ ṭhitassa panā’’tiādi vuttaṃ. Yathā vuttā pana –

627. Như vậy, theo phương diện đối tượng, đã được trình bày: từ một loại tử trong thiện thú cõi dục có hai loại tái sanh trong ác thú; từ tử trong ác thú có hai loại tái sanh trong thiện thú; từ tử trong thiện thú cõi dục, có năm loại tái sanh trong thiện thú theo sự phân loại của hai, một, và hai loại tái sanh cõi dục, cõi sắc, và cõi vô sắc; từ tử trong cõi sắc giới cũng có năm loại như vậy; và từ hai loại tử trong cõi vô sắc, có tám loại tái sanh theo sự phân loại của hai loại tái sanh cõi dục và hai loại tái sanh cõi vô sắc cho mỗi trường hợp. Tuy nhiên, từ tử trong ác thú, hai loại tái sanh trong ác thú chưa được trình bày. Để trình bày điều đó, đoạn văn bắt đầu bằng ‘Còn đối với người đang an trú trong ác thú...’ đã được nói đến. Nhưng như đã được nói:

Dve dve pañcātha pañcaṭṭha, dve bhavālambabhedato;

Cutiyā tādisāyetā, catuvīsati sandhiyo. (vibha. mūlaṭī. 227);

Hai, hai, năm, rồi năm, tám, hai, do sự khác biệt về hữu và đối tượng; từ cái chết như vậy, đây là hai mươi bốn sự nối kết (tái sanh).

628. ‘‘Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā’’tiādinā (dha. sa. 431) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo heṭṭhā dassitappakāroti upanissayabhāvameva dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha.

628. Qua đoạn văn bắt đầu bằng ‘Do đã tạo nghiệp thiện cõi dục...’, trạng thái làm duyên của dị thời nghiệp là loại đã được trình bày ở dưới, vì vậy, để chỉ ra chính trạng thái làm duyên y chỉ, ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘Và điều này đã được nói’.

Nissayapaccayabhūtena rūpena sahapavattiyevettha viññāṇassa tena missitā, tadabhāvo amissitā. Yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññamissitā hontīti yoniyo. Sucaritaduccaritavasena gantabbā pāpuṇitabbāti gatiyo. Tiṭṭhati etthāti ṭhiti, viññāṇassa ṭhiti viññāṇaṭṭhiti. Nānattakāyanānattasaññītiādiāvāso eva sattehi āvasitabbato sattāvāso. Asaññasattāvāsassa idha asambhavato ‘‘sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

Ở đây, chính sự đồng sanh khởi của thức với sắc, vốn là duyên y chỉ, là sự ‘pha trộn’ (missitā) của thức với sắc ấy; sự không có điều đó là ‘không pha trộn’ (amissitā). Trong chừng mực mà các chúng sanh ở đây được pha trộn với nhau do cùng chung một loại sanh, đó là các ‘loại sanh’ (yoniyo). Do thiện hạnh và ác hạnh mà phải đi đến, phải đạt đến, đó là các ‘thú’ (gatiyo). ‘Nó trú ở đây’, vì vậy là ‘trú xứ’ (ṭhiti); trú xứ của thức là ‘thức trú’ (viññāṇaṭṭhiti). Chính nơi ở bắt đầu bằng ‘chúng sanh có thân khác nhau, tưởng khác nhau’... là ‘chúng sanh trú’ (sattāvāso) vì là nơi chúng sanh cư ngụ. Do chúng sanh trú vô tưởng không thể có ở đây, nên đã nói rằng ‘theo phương diện chúng sanh trú thì có tám loại’.

629. Aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyāti ettha paṭhamakappikapaṭisandhiyāpīti vattabbaṃ. Sāpi hi bhāvena vināva uppajjatīti.

629. Ở đây, trong câu ‘ngoại trừ sự tái sanh của người ái nam ái nữ bẩm sanh’, cũng nên nói thêm ‘và sự tái sanh của chúng sanh đầu kiếp’. Bởi vì sự tái sanh ấy cũng sanh khởi mà không có sắc tính.

Omatoti avamato, avakaṃsatoti attho. Ādināti ‘‘missaṃ amissa’’nti etasmiṃ duke ādimhi vuttena missaviññāṇena. Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantīti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ. Aññattha pana aneke kalāpā saha uppajjanti. Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇena aneke kalāpā saha uppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti. Tadahujātaeḷakassa lomaṃ jātiuṇṇāti keci. Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇāti apare. Gabbhaṃ phāletvā gahitaeḷakalomaṃ jātiuṇṇāti aññe. Imāsu gatīsu imā yoniyo sambhavanti, imāsu na sambhavantīti evaṃ yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo.

‘Tối thiểu’ (omato) có nghĩa là thấp kém, là ở mức độ thấp nhất. ‘Lúc ban đầu’ (ādinā) là chỉ cho thức pha trộn đã được nói ở đầu trong cặp ‘pha trộn và không pha trộn’. Câu ‘Tối thiểu, hai hoặc ba sắc thập pháp sanh khởi’ được nói theo phương diện của các loài thai sanh. Nhưng ở những nơi khác, nhiều tổng hợp sắc sanh khởi cùng lúc. Thật vậy, ngay cả trong thân tướng của Phạm thiên, nhiều tổng hợp sắc có kích thước nhiều do tuần cũng sanh khởi cùng lúc, do đó có hơn ba mươi loại sắc pháp. Một số người nói rằng lông của con cừu con mới sinh trong ngày là ‘lông cừu tự nhiên’ (jātiuṇṇā). Những người khác nói rằng lông của con cừu giống tốt ở vùng Hy Mã Lạp Sơn là ‘lông cừu tự nhiên’. Lại có những người khác nói rằng lông của con cừu con được lấy ra bằng cách mổ bụng mẹ là ‘lông cừu tự nhiên’. ‘Trong những thú này, các loại sanh này có thể xảy ra; trong những thú này, chúng không thể xảy ra’ – như vậy là sự phân biệt về khả năng xảy ra của các loại sanh theo phương diện của thú.

630. Bhummavajjesūti [Pg.304] bhummadevānaṃ vajjanaṃ yonivibhāgaṃ pati tesaṃ manussasadisattā. Yoniyo tisso purimikā na hontīti yonittayapaṭikkhepena pacchimā yoni anuññātāti atthato āpannameva hoti. Gatittayeti manussapetatiracchānasaññite gatittaye. Tañhi ettha pubbe anāmaṭṭhaṃ.

630. Trong câu ‘ngoại trừ các vị trời địa cầu’, việc loại trừ các vị trời địa cầu là liên quan đến sự phân chia loại sanh, vì họ tương tự như loài người. Qua việc phủ định ba loại sanh trước, loại sanh cuối cùng (hóa sanh) được chấp thuận, điều này thực sự đã đạt được về mặt ý nghĩa. ‘Trong ba thú’ có nghĩa là trong ba thú được gọi là người, ngạ quỷ, và súc sanh. Bởi vì điều đó chưa được đề cập đến ở đây trước đây.

Ca-saddo avuttasamuccayatthoti dassetuṃ ‘‘ca-saddenā’’tiādi vuttaṃ. Kasmā pana nijjhāmataṇhikapetesu purimikā tisso yoniyo na santīti? Asambhavato. Tāsañhi niccāturabhāvato kāmasevā natthīti na tā aṇḍajādayo honti. Kucchiyaṃ tāsaṃ gabbho nāvatiṭṭhati jālasabbhāvatoti keci. Aggijālāya santappamānasarīrā etā nibbattantīti allaṭṭhānesu, pupphādīsu ca sambhavābhāvato saṃsedajatāpi tāsaṃ natthevāti vadanti. Tenāha ‘‘opapātikā eva hi te hontī’’ti.

Để chỉ ra rằng từ ‘ca’ có ý nghĩa bao gồm những điều chưa được nói, đoạn văn bắt đầu bằng ‘bằng từ ca...’ đã được nói đến. Nhưng tại sao ba loại sanh đầu tiên không tồn tại đối với loài ngạ quỷ Nịy-dham-ma-tanh-hika (bị thiêu đốt bởi cơn khát)? Vì điều đó không thể xảy ra. Thật vậy, do tình trạng luôn bị đau khổ của chúng, không có sự hưởng thụ dục lạc, vì vậy chúng không phải là noãn sanh, v.v. Một số người nói rằng bào thai không thể tồn tại trong bụng của chúng do có ngọn lửa. Họ nói rằng vì những chúng sanh này được sanh ra với thân thể bị thiêu đốt bởi ngọn lửa, và do không thể sanh khởi ở những nơi ẩm ướt, trong hoa, v.v., nên sự sanh khởi bằng hình thức thấp sanh cũng không thể có đối với chúng. Do đó, ngài nói: ‘Vì họ chỉ là loài hóa sanh’.

Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesūti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti. Rūpībrahmesūti hi adhikaraṇe bhummaṃ, opapātikesūti niddhāraṇe. Tena ‘‘opapātikayonikesū’’ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘rūpībrahmesū’’ti visesena tadekadesaṃ niddhāreti. Cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitanavakassa cāti ettha keci ‘‘cakkhusotavatthusattakānaṃ, jīvitachakkassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena rūpabhave paṭisandhiviññāṇena saha sattavīsati rūpāni uppajjanti, tattha gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’ti kāraṇaṃ vatvā taṃ samatthentā ‘‘pāḷiyañhi ‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā aññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’ti (vibha. 1015-1016) vuttaṃ, tathā ‘rūpadhātuyā cha āyatanāni, nava dhātuyo’ti sabbasaṅgahakavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. Kathāvatthumhi ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā. Atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’tiādinā (kathā. 520). Na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ, phusituṃ sakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasāyatanabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa [Pg.305] abhāvā. Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti ‘āyatanānī’ti te na vucceyyuṃ, dhātusaddo pana nissattanijjīvavācakoti ‘gandhadhātu rasadhātū’ti avacane kāraṇaṃ natthi, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā. Dhammānañca āyatanabhāvo ekantiko yamake vutto ‘dhammo āyatananti? Āmantā’ti (yama. 1.āyatanayamaka.13). Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatanasaṅgaho. Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati ‘gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso ca so āyatanañca rasāyatana’nti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ. ‘Tayo āhārā’ti ca vacanato kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomitā hotī’’ti vadanti.

Trước hết, câu ‘Rūpībrahmesu opapātikayonikesū’ (ở nơi các Phạm thiên Sắc giới là chúng sanh hóa sanh) xác định các Phạm thiên Sắc giới từ các chúng sanh hóa sanh. Thật vậy, ‘Rūpībrahmesu’ là chỉ định cách ở vị trí (adhikaraṇe bhummaṃ), còn ‘opapātikesu’ là chỉ định cách trong sự xác định (niddhāraṇe). Do đó, từ tập hợp được nói một cách tổng quát là ‘opapātikayonikesu’ (ở nơi các chúng sanh hóa sanh), ngài xác định một phần trong đó một cách đặc biệt là ‘rūpībrahmesu’ (ở nơi các Phạm thiên Sắc giới). Về câu ‘Cakkhusotavatthudasakānaṃ, jīvitanavakassa ca’ (của thập pháp nhãn, nhĩ, vật và của cửu pháp mạng), ở đây một số vị nói rằng: ‘Do vì bốn loại kalāpa là thất pháp nhãn, thất pháp nhĩ, thất pháp vật và lục pháp mạng, nên trong cõi Sắc, hai mươi bảy sắc pháp sanh khởi cùng với thức tái tục, vì ở đó hương, vị và đoàn thực bị loại trừ.’ Sau khi nêu lý do như vậy, để chứng minh điều đó, họ nói: ‘Thật vậy, trong Pāḷi đã nói: “Trong Sắc giới, vào khoảnh khắc tái sanh, ngoại trừ các vị trời Vô tưởng, năm xứ hiện khởi, năm giới hiện khởi” (Vibha. 1015-1016). Tương tự, câu “Trong Sắc giới có sáu xứ, chín giới” được nói để chỉ ra các xứ và giới hiện hữu ở đó theo cách tổng hợp tất cả. Và trong Kathāvatthu, sự hiện hữu của hương xứ v.v... ở đó đã bị bác bỏ giống như tỷ xứ v.v... qua câu bắt đầu bằng: “Có tỷ xứ ở đó không? – Thưa vâng. Có hương xứ ở đó không? – Không nên nói như vậy” (Kathā. 520). Và không thể nói rằng ở đó có sự hiện hữu của hương và vị mà không phải là hương xứ và vị xứ, giống như có địa đại v.v... mà không phải là xúc xứ, vì không có bản chất của hương và vị tách rời khỏi bản chất là hương xứ và vị xứ, giống như có bản chất của địa đại v.v... tách rời khỏi khả năng có thể được xúc chạm. Và nếu chúng không được gọi là ‘xứ’ vì không có nhân duyên là tỷ xúc v.v..., thì từ ‘giới’ lại chỉ có nghĩa là vô tri vô giác, nên không có lý do gì để không gọi là ‘hương giới, vị giới’. Và bản chất pháp của chúng phải được chấp nhận một cách tuyệt đối, vì không có gì khác ngoài đặc tính tự tánh, duy trì v.v... Và bản chất xứ của các pháp là tuyệt đối đã được nói trong bộ Yamaka: “Pháp có phải là xứ không? – Thưa vâng” (Yama. 1.āyatanayamaka.13). Do đó, dù chúng không có bản chất là hương xứ và vị xứ, vẫn phải nói rằng chúng có một bản chất xứ nào đó. Và nếu chúng có một bản chất nào đó khác với bản chất hương và vị, giống như bản chất địa đại v.v... khác với bản chất xúc, thì chúng được bao gồm trong pháp xứ. Nhưng khi có bản chất hương và vị và có bản chất xứ, thì điều này tất yếu đạt đến rằng: ‘Đó là hương và đó là xứ nên là hương xứ, đó là vị và đó là xứ nên là vị xứ.’ Do đó, bản chất là hương xứ và vị xứ cũng không thể bị ngăn cản. Và do câu ‘ba loại vật thực’, nên biết rằng ở đó không có đoàn thực. Vì vậy, việc đếm các sắc pháp nên được thực hiện sao cho không mâu thuẫn với Pāḷi. Vì như vậy, pháp tánh sẽ không bị vi phạm,’ họ nói như vậy.

Ettha vuccate – rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘pañcāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1015), ‘‘cha āyatanānī’’ti (vibha. 992) ca ādi vuttaṃ, ‘‘tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ, ojāya ca abhāvato. Iti visayino, kiccassa ca abhāvena visayo, kiccavā ca dhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ yathā tattheva rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto yathā tattheva rūpāyatanassa.

Về điều này, câu trả lời được nói ra: Đối với các chúng sanh cõi Sắc, do không có tỷ xứ và thiệt xứ, nên dù hương và vị có hiện hữu, chúng cũng không thực hiện chức năng của xứ. Vì vậy, do không đề cập đến chúng, trong Pāḷi đã nói những câu như: ‘năm xứ hiện khởi’ (Vibha. 1015), và ‘sáu xứ’ (Vibha. 992). Và câu ‘ba loại vật thực’ được nói do không có vật thực có thể ăn được, nên không thực hiện chức năng của vật thực được gọi là tạo ra các sắc pháp có vật thực làm pháp thứ tám, chứ không phải do hoàn toàn không có hương, vị và vật thực tố. Như vậy, do không có chủ thể (cảm quan) và chức năng (của vật thực), nên đối tượng (hương, vị) và pháp có chức năng (vật thực tố) đã không được nói đến. Thật vậy, trong cõi nào không có chủ thể (cảm quan), thì ở cõi đó, do nhân là sự không có chủ thể ấy, bản chất xứ của đối tượng một cách trực tiếp là không có. Vì vậy, dù nó có hiện hữu cũng không được nói đến, giống như ngay trong cõi Sắc ấy, địa, hỏa, phong đại không được nói đến với bản chất là xúc xứ. Trái lại, đối với pháp nào được nói đến ở đâu, thì bản chất xứ của pháp đó một cách trực tiếp được nói đến ở đó là do nhân có sự hiện hữu của chủ thể (cảm quan), giống như ngay tại đó, đối với sắc xứ.

Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathamasaññasattānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti, asaññasattānañhi [Pg.306] cakkhāyatanaṃ natthi, acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti pāḷiyaṃ (vibha. 1015) vuttaṃ. Etadatthañhi ‘‘dhammāyatana’’nti sāmaññato nāmakaraṇaṃ, piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ.

Nếu bản chất xứ một cách trực tiếp của đối tượng là do nhân có sự hiện hữu của chủ thể (cảm quan), thì tại sao lại nói rằng ‘đối với chúng sanh Vô tưởng, hai xứ hiện khởi’? Vì chúng sanh Vô tưởng không có nhãn xứ, và do không có nhãn xứ, sắc xứ của họ không phải là đối tượng cho các chúng sanh khác sao? Đây không phải là mâu thuẫn. Với chủ ý nào mà hương xứ v.v... của các chúng sanh có tưởng trong Sắc giới không được nói đến, thì với chủ ý đó, sắc xứ cũng không được nói đến, như vậy đối với chúng sanh Vô tưởng, đáng lẽ chỉ nên nói một xứ. Thật vậy, vì tùy thuộc vào việc là đối tượng của các căn tương ứng của chính mình, đối với những pháp nào có bản chất xứ một cách trực tiếp, khi chúng đang được chỉ định, do không có bản chất ấy (đối với hương v.v...), nên trong Sắc giới, hương v.v... của các chúng sanh có tưởng đã không được nói đến một cách riêng biệt với bản chất là xứ. Thay vào đó, do không vượt qua bản chất của các pháp, và do chúng trở thành đối tượng cho tâm thức, nên sau khi đã bao gồm chúng vào trong pháp xứ, trong Pāḷi đã nói là ‘năm xứ’ (Vibha. 1015). Thật vậy, việc đặt tên một cách tổng quát là ‘pháp xứ’ là vì mục đích này. Hoặc, sau khi đã xem chúng là phụ thuộc (piṭṭhivaṭṭakāni), nên đã nói là ‘năm xứ’.

Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1017) vuttaṃ. Asatipi hi tattha attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā rūpaloke phusituṃ asakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ brahmānaṃ vacīghoso eva na siyā. Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanabhāvatā sakkā viññātuṃ, phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā. Tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā’’tiādi (paṭṭhā. 2.22.20).

Lại nữa, với chủ ý nào mà sắc xứ được nói đến cho chúng sanh vô tưởng, thì với chủ ý ấy, việc nắm bắt riêng biệt các hương xứ v.v... cũng phải được thực hiện cho chúng sanh hữu tưởng. Để chỉ rõ phương pháp này, có lời dạy rằng: “Đối với chư thiên chúng sanh vô tưởng, có hai xứ sanh khởi” (Vibh. 1017). Vì rằng, dù ở đó không có tự thân căn (của nó), nhưng không có sự vượt qua bản chất sắc xứ của cảnh sắc, nên nó được gọi là sắc xứ. Và bằng cách chỉ rõ phương pháp này, ý nghĩa này được trình bày rằng: sau khi thêm vào ba xứ là hương xứ v.v..., chúng sanh hữu tưởng có tám xứ, chúng sanh vô tưởng có năm xứ. Và điều này nên được chấp nhận như vậy; nếu không, do các đại địa v.v... không thể xúc chạm được trong cõi sắc, nên đối với các Phạm thiên, sẽ không có cả tiếng nói. Vì không có sự phát sinh của âm thanh nếu không có sự va chạm và cọ xát, và không thể biết được rằng các pháp có bản chất xúc chạm lại có thể không có bản chất xúc chạm ở bất cứ đâu. Và khi không có ba đại chủng được gọi là xúc xứ, thì ngay cả sự tồn tại của sắc xứ v.v... trong cõi sắc cũng không thể có. Do đó, mặc dù các đại địa v.v... có thể xúc chạm, nhưng do không có thân căn ở đó, nên bản chất xúc xứ của chúng không được nói đến. Và làm như vậy, lời nói về sự va chạm của chúng trong sắc giới được thành tựu. Vì có lời dạy rằng: “Đối với chúng sanh vô tưởng, do duyên một đại chủng vô kiến hữu đối, hai đại chủng (sanh khởi)” v.v... (Paṭṭh. 2.22.20).

Paṭigho ca nāma bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati tannissayabhūtaghaṭṭanādvārena abhimukhabhāvo, idha pana taṃsabhāvatā. So ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi. Yadi tattha asatipi visayini rūpāyatanaṃ gahetvā ‘‘dve āyatanānī’’ti vuttaṃ, atha kasmā [Pg.307] gandhāyatanādīni gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? Nayadassanavasena desanā pavattāti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato, nāpi pariyāyenapi āyatanabhāvābhāvato. Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānatalavāsīnaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tattha avacanaṃ yuttaṃ. Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato.

Và sự va chạm (paṭigha) là trạng thái đối diện của ba đại chủng đối với thân tịnh sắc thông qua sự va chạm của các đại chủng làm nền tảng cho nó; nhưng ở đây, nó là bản chất của sự va chạm đó. Và điều đó không tồn tại do không có sự va chạm của cái có bản chất không thể xúc chạm. Nếu ở đó, dù không có chủ thể nhận biết (visayin), nhưng sắc xứ được nắm bắt và nói là “hai xứ”, vậy tại sao hương xứ v.v... không được nắm bắt và nói là “năm xứ”? Ý nghĩa này đã được nói rằng: “Lời dạy được tiến hành theo cách chỉ rõ phương pháp”. Hoặc là, ở đó, việc nói đến chỉ riêng sắc xứ là nhắm đến việc nó trở thành đối tượng cho tịnh sắc của các vị ở cõi khác, chứ không phải do sự không tồn tại của các xứ khác, cũng không phải do chúng không có bản chất là xứ dù chỉ theo một phương diện nào đó. Vì rằng, sắc xứ của chúng sanh vô tưởng trở thành đối tượng cho tịnh sắc của các vị Phạm thiên Quảng Quả sống cùng tầng, và của các vị ở cõi Tịnh Cư ở tầng trên, nhưng hương và vị thì không, do đó, việc không nói đến chúng ở đó là hợp lý. Và trong bộ Kathāvatthu, sự phủ định được thực hiện nhắm đến người thừa nhận sự tồn tại của hương xứ v.v... một cách tuyệt đối.

Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ, aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ, idaṃ pana virujjhatīti? Nayidamevaṃ, yathā na virujjhati, tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi tesaṃ avacanaṃ yujjati eva. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena idha rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ.

(Hỏi:) Mặc dù lời nói này không phải là sự trình bày về sự không tồn tại của hương xứ v.v... ở đó, nhưng cũng không có lời nói nào khác trình bày về sự tồn tại của chúng phải không? (Đáp:) Không nên hiểu như vậy, vì trong các bộ Chú giải, sự tồn tại của chúng ở đó đã được xác định và nói rõ. Vì rằng, lời nói nào trong Chú giải không mâu thuẫn với Pāḷi, thì lời nói đó được xem là tiêu chuẩn như Pāḷi, do đã được truyền thừa cho đến ngày nay bởi dòng truyền thừa các vị đạo sư không bị chê trách. Ở đây có thể có (ý kiến) rằng: “Lời nói trong Chú giải nào không mâu thuẫn với Pāḷi thì đó là tiêu chuẩn, nhưng lời này thì mâu thuẫn”. Không nên hiểu như vậy, vì đã được chứng minh theo cách không mâu thuẫn. Vì lời dạy về giới của Đức Thế Tôn là để chỉ rõ tính không có chúng sanh của các xứ như nhãn xứ v.v... và của các thức nương vào chúng, nên do việc chỉ rõ bản chất giới của chính những pháp đã được nói với bản chất là xứ, việc không nói đến bản chất giới của những pháp kia cũng là hợp lý. Do đó, nên biết rằng, việc đếm các sắc pháp ở đây được thực hiện theo cách các thập pháp nhãn v.v... để không có sự mâu thuẫn với Pāḷi, nên ở đây không có chỗ cho sự nghi ngờ về việc trái với pháp tánh.

Aññesu saṃsedajaopapātikayonikesūti rūpībrahme pana ṭhapetvā aññesu opapātikesu, saṃsedajesu cāti evamettha sambandho veditabbo. Opapātikavisesanañhettha aññaggahaṇaṃ, na saṃsedajavisesanaṃ asambhavato. Sati hi sambhave, byabhicāre ca visesanavisesitabbatā hoti. Kāmāvacaradevesu sabbakālaṃ paṭisandhipavattīsu yathāvuttāya santatiyā rūpānaṃ labbhanato vuttaṃ ‘‘tāni ca niccaṃ devesū’’ti. Na hi te kadācipi vikalindriyā, abhāvakā ca hontīti. Cakkhu nesaṃ dasannaṃ pūraṇoti katvā cakkhudasako nāma, asādhāraṇena vā cakkhunā lakkhito dasako cakkhudasako. Evaṃ sesāti yathā cakkhudasako vutto, evaṃ sesāpi dasakā yojetvā veditabbā. ‘‘Saṃsedajūpapātayonīsu[Pg.308], avakaṃsato tiṃsā’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘avakaṃsato panā’’tiādimāha, taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā. Dhammahadayavibhaṅge hi ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1007). Yadi hi aghānakassāpi upapatti siyā, tikkhattuṃ ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na ca taṃ vuttaṃ.

Trong câu “aññesu saṃsedajaopapātikayonikesu” (trong các loài thấp sanh và hóa sanh khác), nên hiểu sự liên kết ở đây như sau: sau khi loại trừ các Phạm thiên sắc giới, (câu này đề cập) đến các chúng sanh hóa sanh khác và các chúng sanh thấp sanh. Vì ở đây, việc dùng từ “añña” (khác) là tính từ cho “opapātika” (hóa sanh), chứ không phải tính từ cho “saṃsedaja” (thấp sanh), do không thể có. Vì rằng, khi có khả năng và có sự sai khác, thì mới có mối quan hệ giữa tính từ và danh từ được bổ nghĩa. Do trong các cõi trời dục giới, vào mọi lúc trong khi tái sanh và trong đời sống, dòng tương tục của các sắc pháp như đã nói có thể đạt được, nên có lời dạy rằng: “Và những thứ đó luôn có ở chư thiên”. Vì rằng, họ không bao giờ có các căn bị khiếm khuyết, cũng không có các sắc tánh. Nhãn căn của chúng là cái bổ sung cho đủ mười, do đó được gọi là “nhãn thập pháp”; hoặc là, thập pháp được đánh dấu bởi nhãn căn đặc biệt là “nhãn thập pháp”. Như nhãn thập pháp đã được nói, các thập pháp còn lại cũng nên được liên kết và hiểu theo cách tương tự. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu “saṃsedajūpapātayonīsu, avakaṃsato tiṃsā” (trong các loài thấp sanh và hóa sanh, tối thiểu là ba mươi), ngài đã nói câu bắt đầu bằng “avakaṃsato panā” (nhưng tối thiểu là...). Nhưng điều này không phù hợp với Pāḷi. Vì trong Pāḷi, sự tái sanh của các chúng sanh dục giới thuộc loài thấp sanh và hóa sanh mà không có tỷ căn không được nói đến. Vì trong Dhammahadayavibhaṅga có nói rằng: “Trong dục giới, vào khoảnh khắc tái sanh, đối với một số người, mười một xứ sanh khởi; đối với một số người, mười xứ sanh khởi; đối với một số người, mười xứ khác sanh khởi; đối với một số người, chín xứ sanh khởi; đối với một số người, bảy xứ sanh khởi”, chứ không nói rằng “tám xứ sanh khởi” (Vibh. 1007). Vì nếu có sự tái sanh của người không có tỷ căn, thì lẽ ra phải nói ba lần rằng “mười xứ sanh khởi”, và ba lần rằng “chín xứ sanh khởi”, nhưng điều đó đã không được nói đến.

Tattha upapattikkhaṇeti paṭisandhikkhaṇe. Ekādasāti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasa āyatanāni. Kassaci dasāyatanānīti andhassa cakkhāyatanavajjāni. Aparāni dasāyatanānīti badhirassa sotāyatanavajjāni. Navāyatanānīti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni. Sattāyatanānīti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ. Yadi cakkhusotaghānavikalopi uppajjeyya, tassa aṭṭhevāyatanāni siyuṃ, na ca vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Tasmā nattheva cakkhusotaghānavikalo. Sati ca aghānakūpapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparānipi dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparānipi navāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyāti attho. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhānipi vattabbānīti vadanti. Ettha ca yathā ‘‘sattati ukkaṃsatotha rūpānī’’ti padaṃ ‘‘saṃsedajūpapātayonīsū’’ti ettha yonidvayavasena yojīyati, na evaṃ ‘‘avakaṃsato tiṃsā’’ti idaṃ. Idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ. Ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti saṃsedajassa jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti vuttaṃ, na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāyamadhippāyo.

Ở đây, ‘sát-na sanh khởi’ là sát-na tục sinh. ‘Mười một’ là mười một xứ, trừ thinh xứ, của người có xứ đầy đủ. ‘Đối với một số người có mười xứ’ là (mười xứ) trừ nhãn xứ của người mù. ‘Mười xứ khác’ là (mười xứ) trừ nhĩ xứ của người điếc. ‘Chín xứ’ là (chín xứ) trừ nhãn xứ và nhĩ xứ của người mù điếc. ‘Bảy xứ’ được nói theo cách của sắc, khí, vị, thân, xúc, ý, và pháp xứ của chúng sanh thai sanh. Nếu người khiếm khuyết nhãn, nhĩ, và tỷ cũng sanh lên, người ấy chỉ có tám xứ, và đã không được nói rằng ‘tám xứ xuất hiện’. Do đó, không có người khiếm khuyết nhãn, nhĩ, và tỷ. Và khi có sự tục sinh của người khiếm khuyết tỷ, lại nên nói rằng ‘đối với một số người, mười xứ khác cũng xuất hiện’. Và khi như vậy, giống như đã được nói một lần theo cách của người mù điếc rằng ‘đối với một số người, chín xứ xuất hiện’, cũng vậy, theo cách của người mù và khiếm khuyết tỷ, và người điếc và khiếm khuyết tỷ, nên nói rằng ‘đối với một số người, chín xứ khác xuất hiện, đối với một số người, chín xứ khác nữa cũng xuất hiện’, đó là ý nghĩa. Họ nói rằng các vấn đề về sự xuất hiện của các giới v.v... cũng nên được nói như vậy. Và ở đây, giống như câu ‘bảy mươi sắc pháp ở mức tối đa’ được áp dụng ở đây trong ‘trong thấp sanh và hóa sanh’ theo cách của hai loại sanh, câu ‘ba mươi ở mức tối thiểu’ này không như vậy. Mà câu này chỉ nên được áp dụng theo cách của thấp sanh. Bởi vì ngay cả một phần của điều được chỉ định trong một sự kết hợp cũng có được sự liên quan, nên đã được nói rằng đối với chúng sanh thấp sanh bị mù, điếc, khiếm khuyết tỷ, và ái nam ái nữ từ khi sanh, ba mươi sắc pháp sanh khởi theo cách của thập pháp thiệt, thập pháp thân, và thập pháp ý vật, không phải đối với chúng sanh hóa sanh, đây là chủ ý trong Chú giải ở đây.

Ye [Pg.309] pana ‘‘opapātikassa jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi pamādapāṭho. Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāyaṃ ‘‘kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, ‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’ti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) vuttaṃ. Apare panāhu ‘‘kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantīti yāva ‘kassaci navāyatanānī’ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā. Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho. Tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā’’ti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ (vibha. 1007) niddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā (vibha. 1009) opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇa’’nti, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti, padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘opapātikānanti vutta’’nti ca, idha pana yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ, saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato rūpapavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘saṃsedajūpapātayonīsū’’ti vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

Còn những vị nào nói rằng: ‘Trong Đại Chú giải đã nói rằng đối với chúng sanh hóa sanh bị mù, điếc, khiếm khuyết tỷ, và ái nam ái nữ từ khi sanh, ba mươi sắc pháp sanh khởi theo cách của thập pháp thiệt, thập pháp thân, và thập pháp ý vật’, điều đó không nên được chấp nhận. Vì đó là một bản văn sai do sơ suất. Và làm như vậy, trong phần giải thích về Xứ Song Đối đã nói rằng: ‘Tuy nhiên, trong cõi Dục, không có chúng sanh hóa sanh khiếm khuyết tỷ. Nếu có, nên nói rằng ‘đối với một số người, tám xứ xuất hiện’’. Lại có những vị khác nói rằng: ‘Đoạn Pāḷi từ ‘đối với một số người, mười một xứ xuất hiện’ cho đến ‘đối với một số người, chín xứ’ được nói liên quan đến chúng sanh hóa sanh. Do đó, sự không mâu thuẫn giữa phần trước và phần sau trong Chú giải được thành tựu. Và như vậy, phần giải thích ý nghĩa này thực sự phù hợp và tương ứng với đoạn Pāḷi đã được trích dẫn’. Còn điều mà một số người nói: ‘bằng việc đề cập đến hóa sanh, thấp sanh cũng được bao gồm. Vì trong phần chỉ dẫn của ‘trong cõi Dục, vào sát-na sanh khởi, đối với một số người, mười một xứ xuất hiện’ v.v... trong Dhammahadayavibhaṅga, chỉ có sự đề cập đến hóa sanh được thực hiện bằng ‘của các chúng sanh hóa sanh, ngạ quỷ’ v.v..., không có sự đề cập đến thấp sanh’, điều đó nên được hiểu là đã được nói theo cách bao gồm các chúng sanh thấp sanh có xứ đầy đủ vào trong các chúng sanh hóa sanh. Vì trong Chú giải đã nói rằng: ‘các chúng sanh thấp sanh được nói bằng cách bao gồm vào hóa sanh theo tình trạng có xứ đầy đủ và không đầy đủ’, hoặc để chỉ tất cả các loại sanh có xứ đầy đủ bằng loại sanh chính, đã được nói là ‘của các chúng sanh hóa sanh’, nhưng ở đây, để chỉ rõ hai loại sanh bằng chính bản chất của chúng, và để chỉ sự diễn tiến của sắc pháp ở mức tối thiểu chỉ theo cách của thấp sanh, đã được nói là ‘trong thấp sanh và hóa sanh’ mà không bao gồm cái kia vào trong hóa sanh. Tất cả điều đó nên được xem xét và chấp nhận.

Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antareti ‘‘sattati, tiṃsā’’ti evaṃ vuttānaṃ rūpassa ukkaṃsāvakaṃsaparicchedānaṃ majjhe. Anurūpato vikappo veditabboti apāyesu andhassa cha cakkhudasakābhāvato, tathā badhirassa sotadasakābhāvato, andhabadhirassa pana pañca cakkhusotadasakābhāvatoti evamādinā nayena veditabbo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ vuttamevāti.

Còn ở giữa mức tối đa và tối thiểu, nghĩa là ở giữa các giới hạn tối đa và tối thiểu của sắc pháp đã được nói như là ‘bảy mươi, ba mươi’. Sự phân loại tương ứng nên được hiểu như sau: trong các cõi khổ, đối với người mù, có sáu (thập pháp) do không có thập pháp nhãn; tương tự, đối với người điếc, (có sáu) do không có thập pháp nhĩ; còn đối với người mù điếc, có năm (thập pháp) do không có thập pháp nhãn và nhĩ; nên được hiểu theo phương pháp này v.v... Điều gì nên được nói ở đây, điều đó đã được nói rồi.

631. Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññasamānatā abhedo. Asamānatā bhedo.

631. Sự tương đồng lẫn nhau về các uẩn v.v... của tử và tục sinh là sự không khác biệt. Sự không tương đồng là sự khác biệt.

Ārammaṇatopi [Pg.310] abhinnāti catūsu āruppesu tato tato cavitvā tattha tattheva upapajjantassa vasena vuttaṃ. Tatheva pana heṭṭhā, rūpabhave vā upapatti natthi. Arūpabhūmito cavitvā heṭṭhā upapatti nāma kāmabhave eva, tatthāpi tihetukapaṭisandhi eva. Rūpabhavato pana cuto duhetukopi hotīti vadanti. Amahaggatabahiddhārammaṇāya cutiyā anantarā mahaggataajjhattārammaṇā dutiyacatutthāruppapaṭisandhi. Evaṃ nayamattassa dassitattā vuttaṃ, avuttañca sabbaṃ saṅgahetvā āha ‘‘ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo’’ti. Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti ‘‘ekaccasugaticutiyā’’ti āha. Ekaccaduggatipaṭisandhīti ettha ekaccaggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce ca vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā, tesaṃ paṭisandhiṃ vinipātikabhāvena ‘‘duggatipaṭisandhī’’ti gahetvā sabbasugaticutiyā ca sā paṭisandhi hoti, na ekaccasugaticutiyā evāti tannivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ. Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti, na sabbasugaticutiyāti. Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā, duggaticutiyā cāti. Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃyeva gahetuṃ vuttaṃ ‘‘ekaccaduggatipaṭisandhī’’ti. Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhīti duhetukā ca tihetukā ca yojetabbā. Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti.

Câu "cũng không khác biệt về đối tượng" được nói theo trường hợp của người sau khi chết từ cõi này hay cõi kia trong bốn cõi Vô Sắc lại tái sanh ngay tại cõi Vô Sắc ấy. Tuy nhiên, không có sự tái sanh ở cõi thấp hơn hoặc ở cõi Sắc. Sau khi chết từ cõi Vô Sắc, sự tái sanh ở cõi thấp hơn chỉ xảy ra ở cõi Dục, và ở đó cũng chỉ là sự tái sanh tam nhân. Nhưng họ nói rằng người chết từ cõi Sắc cũng có thể là (tái sanh) nhị nhân. Ngay sau tâm tử có đối tượng ngoại tại không phải là đáo đại là sự tái sanh ở cõi Vô Sắc thứ hai và thứ tư có đối tượng nội tại là đáo đại. Vì chỉ trình bày phương pháp như vậy, nên đã nói, và sau khi tổng hợp tất cả những gì đã nói và chưa nói, ngài nói: "Đây là phương pháp chỉ trong các cõi Vô Sắc." Đối với các chúng sanh cõi Sắc và Vô Sắc, do sức mạnh của thiền cận định, sau khi chết từ đó, không có sự tái sanh vào ác đạo, vì vậy ngài nói "sau tâm tử ở một số cõi thiện". Ở đây, trong câu "sự tái sanh ở một số cõi ác", cần phải tìm hiểu mục đích của việc dùng từ "một số". Đây có thể là ý nghĩa ở đây: một số chúng ngạ quỷ được nói đến trong nhóm "những chúng sanh có thân khác nhau và tưởng khác nhau" có sự tái sanh tam nhân v.v.; xem sự tái sanh của họ là "tái sanh ác đạo" do bản chất ngạ quỷ, sự tái sanh đó xảy ra sau tất cả các tâm tử ở cõi thiện, chứ không chỉ sau một số tâm tử ở cõi thiện. Để loại trừ trường hợp này, việc dùng từ "một số cõi ác" đã được thực hiện. Vì sự tái sanh trong cõi khổ chỉ xảy ra sau tâm tử ở một số cõi thiện, chứ không phải sau tất cả các tâm tử ở cõi thiện. Hoặc là, sự tái sanh ác đạo có hai loại: loại ngay sau tâm tử ở một số cõi thiện, và loại ngay sau tâm tử ở cõi ác. Ở đây, để loại trừ loại sau và chỉ lấy loại trước, đã nói là "sự tái sanh ở một số cõi ác". Trong câu "sau tâm tử vô nhân là sự tái sanh hữu nhân", cả (tái sanh) nhị nhân và tam nhân nên được kết hợp. Vì giống như trường hợp của thiên tử con ếch, v.v., sau tâm tử vô nhân cũng có sự tái sanh tam nhân.

Tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbanti ‘‘ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ekaccaduggaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādinā yaṃ yaṃ yujjati, taṃ taṃ yojetabbanti attho. Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato. Yojetabbanti vā bhāvatthatā daṭṭhabbā. ‘‘Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā’’tiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā. Na hi mahaggataajjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi. ‘‘Catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhī’’ti etassa vipariyāyo sayameva yojito. ‘‘Atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhī’’ti [Pg.311] etassa ca vipariyāyo natthi eva. Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito, abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena veditabbo ‘‘pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarā…pe… avitakkaavicārāya avitakkāvicārā’’ti. Catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā. Eteneva nayena sakkā viññātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti.

Câu "nên kết hợp từng trường hợp và trường hợp ngược lại một cách thích hợp" có nghĩa là: trong các sự phân biệt khác biệt như "sau tâm tử ở một số cõi thiện là sự tái sanh ở một số cõi ác", v.v., bằng cách nói "sau tâm tử ở một số cõi ác là sự tái sanh ở một số cõi ác", v.v., điều gì thích hợp thì nên kết hợp điều đó. Việc chỉ định trung tính được thực hiện do chỉ xem xét đến ý nghĩa được kết hợp. Hoặc nên hiểu từ `yojetabbaṃ` có ý nghĩa trừu tượng. Tuy nhiên, trong các trường hợp như "sau (tâm tử) có đối tượng ngoại tại không phải là đáo đại là (tái sanh) có đối tượng nội tại là đáo đại", không nên thực hiện sự kết hợp ngược lại. Vì không có sự tái sanh có đối tượng ngoại tại không phải là đáo đại ở các cõi Vô Sắc sau tâm tử có đối tượng nội tại là đáo đại. Trường hợp ngược lại của câu "ngay sau tâm tử bốn uẩn ở cõi Vô Sắc là sự tái sanh năm uẩn ở cõi Dục" đã được chính ngài kết hợp. Và không có trường hợp ngược lại của câu "ngay sau tâm tử có đối tượng quá khứ là sự tái sanh có đối tượng hiện tại". Chỉ có sự phân biệt khác biệt được trình bày chi tiết như vậy, còn sự phân biệt không khác biệt, trong mỗi loại, nên được hiểu theo cách kết hợp tâm tử và tâm tái sanh ngay tại cõi đó, như: "sau tâm tử năm uẩn ở cõi Dục là (tái sanh) năm uẩn ở cõi Dục... vân vân... sau (tâm tử) vô tầm vô tứ là (tái sanh) vô tầm vô tứ". Tuy nhiên, trường hợp bốn uẩn (sau tâm tử) là bốn uẩn (tái sanh) đã được chính ngài kết hợp. Vì có thể hiểu được bằng phương pháp này, nên sự phân biệt không khác biệt trong các trường hợp năm uẩn, v.v., đã không được trình bày.

632. Itīti evaṃ vuttappakārena. Etaṃ viññāṇaṃ avijjādisahakārikāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena laddhappaccayaṃ. Bāhirakakappitassa adhipatiṭṭhanakassa abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ. Tenāha ‘‘na satto na jīvo’’ti. Upetīti vuccati tathāvohāramattaṃ, atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo. Tenāha ‘‘tassa cā’’tiādi. Tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā. Manussacutipaṭisandhikkamenāti manussacutito manussapaṭisandhikkamena. Evañhi pākaṭaggahaṇaṃ ubhayavisesanaṃ hoti. Pākaṭatā cettha tadāsannakkhandhavasena veditabbā ‘‘cavamāne upapajjamāne’’tiādīsu (dī. ni. 1.247) viya. Manussacutipaṭisandhikkamenāti vā manussacutito yassa kassaci paṭisandhikkamena. Tathā hi vakkhati ‘‘nissayaṃ assādayamānaṃ vā anāssādayamānaṃ vā’’ti (visuddhi. 2.632).

632. `Iti` nghĩa là theo cách đã nói như vậy. Thức này có được duyên là do hành có các nguyên nhân đồng trợ như vô minh, v.v. Do không có một tự ngã cai quản do ngoại đạo tưởng tượng ra, nên nó chỉ là các pháp sắc và vô sắc. Vì vậy, ngài nói "không phải chúng sanh, không phải sinh mạng". Nói rằng "nó đi đến" chỉ là một cách nói thông thường; còn về mặt thực tính, ý nghĩa là nó chỉ là sự sanh khởi như một kiếp sống khác do sự hội đủ của các duyên. Vì vậy, ngài nói "tassa ca", v.v. `Tato hetuṃ vinā` nghĩa là không có nguyên nhân ở đó. `Manussacutipaṭisandhikkamena` nghĩa là theo trình tự từ tâm tử của người đến tâm tái sanh của người. Vì như vậy, việc dùng từ `pākaṭa` (rõ ràng) trở thành đặc tính cho cả hai (tâm tử và tâm tái sanh). Và ở đây, sự rõ ràng nên được hiểu theo các uẩn gần kề, giống như trong các câu "khi đang chết, khi đang tái sanh", v.v. Hoặc `manussacutipaṭisandhikkamena` nghĩa là theo trình tự từ tâm tử của người đến tâm tái sanh của bất kỳ ai. Vì ngài sẽ nói: "dù có hưởng thụ nơi nương tựa hay không".

Sarasenāti sabhāvena, parikkhīṇāyusaṅkhāratāyāti attho. Upakkamenāti attanā, parena vā katena sīsacchedanādiupakkamena. Sabbesaṃ aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanāni, tesaṃ chedakānaṃ. Sannipātanti patanaṃ pavatti. Hadayappadesopi anukkamena sussitvā appāvaseso hoti, pageva kāyoti āha ‘‘kamena upasussamāne sarīre’’ti. Tenevāha ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti. ‘‘Niruddhesu cakkhādīsū’’ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti adhippāyena vuttaṃ, atimandabhāvūpagamanataṃ vā sandhāya ‘‘niruddhesū’’ti vuttaṃ, na anavasesanirodhaṃ. Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā. Yamake ca ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti? Āmantā. Yassa [Pg.312] vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti? Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’’tiādinā (yama. 1.āyatanayamaka.120) cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti.

Sarasenāti có nghĩa là sabhāvena (do tự tánh), parikkhīṇāyusaṅkhāratāyāti (do trạng thái mạng hành đã hoàn toàn kiệt tận). Upakkamenāti có nghĩa là do tự mình, hoặc do người khác đã thực hiện bằng sự nỗ lực như là chặt đầu, v.v... Sabbesaṃ aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanāni (các mối liên kết của các khớp nối của tất cả các chi lớn và chi nhỏ), tesaṃ chedakānaṃ (của những thứ cắt đứt chúng). Sannipātanti có nghĩa là sự rơi xuống, sự diễn tiến. Ngay cả vùng tim cũng tuần tự khô héo đi, chỉ còn lại một ít, huống nữa là thân, vì vậy ngài đã nói “khi thân thể tuần tự khô héo đi”. Chính vì thế ngài đã nói “nương vào sắc ý vật chỉ còn sót lại trong khoảnh khắc ấy”. Câu “khi nhãn căn, v.v... đã diệt” này được nói với chủ ý rằng sự diệt cũng xảy ra tuần tự giống như sự sanh khởi tuần tự của các xứ của các chúng sanh trong bào thai. Hoặc được nói là “đã diệt” nhằm ám chỉ việc chúng đã đi đến trạng thái cực kỳ yếu ớt, chứ không phải sự diệt hoàn toàn không còn dư sót. Bởi vì trước đây, cái chết đã được chỉ ra là xảy ra ngay cả sau ngũ môn thức. Và trong bộ Yamaka (Song Đối), sự diệt của nhãn xứ, v.v... cùng với tâm tử đã được nói đến bằng câu bắt đầu là “Đối với người nào nhãn xứ đang diệt, đối với người ấy ý xứ cũng đang diệt phải không? Phải. Hay là, đối với người nào ý xứ đang diệt, đối với người ấy nhãn xứ cũng đang diệt phải không? Đối với những chúng sanh hữu tâm, vô nhãn đang mệnh chung, ý xứ của họ đang diệt, nhưng nhãn xứ của họ không đang diệt. Đối với những chúng sanh hữu tâm, hữu nhãn đang mệnh chung, ý xứ của họ cũng đang diệt, và nhãn xứ của họ cũng đang diệt.”

Hadayavatthumatteti hadayavatthupadesamatte. Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati. Hadayavatthupi tadā ātape pakkhittaharitatālapaṇṇaṃ viya appāvasesaṃ hotīti ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti vuttanti vadanti. Itaravatthūnaṃ pana sakiccāsamatthatāya kevalaṃ hadayavatthusannissitameva, tadā viññāṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissita’’nti. Mātughātādi, mahaggatamaññaṃ vā tādisaṃ garukaṃ nāma. Samāsevitaṃ abhiṇhaso kataṃ. Āsannaṃ maraṇakāle kataṃ, yadā tadā vā katampi paribyattaṃ hutvā anussaritaṃ. Pubbakataṃ aparāpariyāyavedanīyaṃ. Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti laddhāvasesapaccayo, saṅkhāro. Etena vipaccituṃ katokāsaṃ yathūpacitaṃ kusalākusalacetanamāha. Kammanimittaṃ nāma yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā āyūhanakāle kammaṃ āyūhati, taṃ. Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi kamme kate vipaccanakāle āgantvā kammaṃ vā kammanimittaṃ vā upatiṭṭhati. Gatinimittaṃ nāma nibbattanakaokāse eko vaṇṇo. So ca niraye nibbattanārahassa ‘‘aggijālavaṇṇādiko’’tiādinā heṭṭhā vuttoyeva. Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte.

Hadayavatthumatte có nghĩa là chỉ trong khu vực của sắc ý vật. Bởi vì thân quyền không sanh khởi nương vào sắc ý vật. Các vị nói rằng: “Ngay cả sắc ý vật lúc bấy giờ cũng trở nên chỉ còn lại một ít giống như một chiếc lá thốt nốt xanh bị quăng dưới ánh nắng, vì vậy được nói là ‘nương vào sắc ý vật chỉ còn sót lại trong khoảnh khắc ấy’.” Tuy nhiên, do các vật khác không có khả năng thực hiện phận sự của mình, lúc bấy giờ thức chỉ nương vào sắc ý vật mà thôi, vì vậy được nói là “nương vào sắc ý vật chỉ còn sót lại trong khoảnh khắc ấy”. Nghiệp giết mẹ, v.v..., hoặc nghiệp đáo đại, hoặc nghiệp tương tự khác được gọi là cực trọng nghiệp. Nghiệp được làm thường xuyên được gọi là tập quán nghiệp. Nghiệp được làm vào lúc lâm chung, hoặc nghiệp dù được làm bất cứ lúc nào được nhớ lại khi đã trở nên rõ ràng, được gọi là cận tử nghiệp. Nghiệp sẽ được cảm thọ trong một đời sống khác được gọi là dĩ tác nghiệp. Laddhāvasesapaccayo có nghĩa là: do hành này, các duyên còn lại như vô minh, v.v... là duyên cho thức đã được đắc, đây là hành. Với từ này, ngài nói đến tư tâm sở thiện và bất thiện đã được tích lũy, đã được tạo cơ hội để trổ quả. Nghiệp tướng là chính đối tượng ấy, đối tượng nào sau khi làm thành đối tượng, người ấy tạo tác nghiệp vào lúc tạo tác. Bởi vì trong quá khứ, khi nghiệp đã được tạo dù là trên một trăm ngàn ức đại kiếp, vào lúc trổ quả, sau khi đến, hoặc là nghiệp hoặc là nghiệp tướng hiện khởi. Thú tướng là một loại sắc tướng tại nơi tái sanh. Và điều ấy đã được nói đến ở dưới bằng câu bắt đầu là “sắc tướng của ngọn lửa, v.v...” đối với người đáng sanh vào địa ngục. Trong cảnh giới của nghiệp, v.v... ấy, có sự nguy hại được che đậy bởi vô minh, đã trở thành nơi sanh khởi do là đối tượng của thức tái tục.

Taṇhāya appahīnattā eva, purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha ‘‘taṇhā nāmetī’’ti. Sahajātasaṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātā cetanā, sabbepi vā phassādayo. Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ khipanti. Khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho. Tanti taṃ viññāṇaṃ. Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ[Pg.313]. Taṇhāya nāmiyamānaṃ…pe… pavattatīti namanakhipanapurimanissayajahanaaparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti, na aññassāti dasseti. Santativasenāti ca vadanto ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti (ma. ni. 1.396) imañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti. Ettha ca orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibaddhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, puriso viya viññāṇaṃ, tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā, atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā, yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalapayogeheva patiṭṭhāti, evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ, catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati. Tattha assādayamānanti pāpuṇantaṃ, paṭilabhamānanti attho.

Ngài đã nói “ái dẫn dắt nó đi” là vì chỉ do ái chưa được đoạn trừ, và do sự biến chuyển theo cách như vậy của dòng tương tục đã sanh khởi trước đó, thức trở nên nghiêng, xuôi, dốc hướng về nơi tái tục mà diễn tiến. Đồng sanh hành là tư đồng sanh với các tâm tốc hành cận tử, hoặc tất cả các pháp như xúc, v.v... Chúng ném thức vào trong cảnh giới của nghiệp, v.v... ấy ở nơi tái tục. Giống như đang ném, ý nghĩa là: chúng diễn tiến trong cảnh giới ấy do là nhân cho sự an trú của thức thông qua sự tái tục. Tanti là thức ấy. Nó được dẫn đến sự đồng nhất gọi là “thức” do sự tương tục của các thức tử, tái tục, và cận tử. Ngài chỉ ra rằng việc dẫn dắt, ném đi, từ bỏ nơi nương tựa trước, nắm lấy nơi nương tựa sau, và diễn tiến không có nơi nương tựa thuộc về chỉ một thức ấy mà thôi do sự tương tục, chứ không phải của thức nào khác. Và khi nói “do sự tương tục”, ngài bác bỏ cả tà kiến này: “chính thức này chạy đi, luân hồi, không phải là thức khác”. Bởi vì khi có phương pháp về sự khác biệt, thì có phương pháp về sự đồng nhất thông qua sự tương tục. Và ở đây, đối tượng nghiệp, v.v... gắn liền với tự thể của kiếp trước nên được xem như là sợi dây buộc vào cây ở bờ bên này; thức như là người đàn ông; ái như là ý muốn của người ấy muốn vượt qua con mương; các hành ném đi như là sự cố gắng vượt qua. Và cũng như người đàn ông ấy khi đứng vững trên bờ bên kia, dù có nắm lấy hay không nắm lấy vật gì đó được buộc vào cây ở bờ bên kia, vẫn đứng vững chỉ trên mặt đất bằng chính sức lực và nỗ lực của mình; cũng vậy, thức này trong cõi năm uẩn nắm lấy nơi nương tựa gọi là sắc ý vật gắn liền với tự thể của kiếp sau, hoặc trong cõi bốn uẩn không nắm lấy, vẫn diễn tiến chỉ bằng các nghiệp tương ưng với đối tượng. Trong đó, assādayamānanti có nghĩa là đạt đến, lãnh nhận.

Bhavantarādipaṭisandhānatoti bhavantarassa aññabhavassa ādipaṭisandhānabhāvato. Bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarāni, tesaṃ paṭisandhānatoti attho. Tadetaṃ viññāṇaṃ nāpi idhāgataṃ imasmiṃyeva bhave uppannattā. Kammanti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ. Saṅkhārāti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā. Natīti namanavasena pavattataṇhā. Visayo kammādi.

“Bhavantarādipaṭisandhānatoti” (Do sự nối kết khởi đầu của một kiếp sống khác): là do trạng thái nối kết khởi đầu (ādipaṭisandhānabhāvato) của một kiếp sống khác (bhavantarassa aññabhavassa). Hoặc (vā) các sự khác biệt về cõi sống, thai sanh, thú sanh, thức trú, chúng sanh trú (bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarāni) là bhavantarādayo (các sự khác biệt về cõi sống v.v...). “Tesaṃ paṭisandhānato” (do sự nối kết chúng) có nghĩa là như vậy (iti attho). Thức ấy (tadetaṃ viññāṇaṃ) đã không đến đây (nāpi idhāgataṃ), vì nó đã sanh khởi trong chính kiếp sống này (imasmiṃyeva bhave uppannattā). “Kammanti” (nghiệp là): là nghiệp tạo ra sự tái sanh (paṭisandhijanakaṃ kammaṃ). “Saṅkhārāti” (hành là): là các hành có khả năng ném đi (khipanakasaṅkhārā), đi cùng với thức trong các sát-na tốc hành gần lúc chết (cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā). “Natīti” (sự hướng đến là): là ái dục diễn tiến theo cách hướng đến (namanavasena pavattataṇhā). “Visayo” (đối tượng là): là nghiệp v.v... (kammādi).

633. Saddapaṭighosādīnaṃ satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgamanātītahetusamuppādameva dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Saddādihetukāti ettha paṭighoso saddahetuko. Padīpo padīpantarādihetuko. Muddā lañchanahetukā. Chāyā ādāsādiabhimukhamukhādihetukā. Honti aññatra agantvāti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā. Evaṃ idampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā. Tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā [Pg.314] paṭighosādayo viyāti attho. Atha vā honti aññatra agantvāti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evaṃ idampīti vuttanayeneva yojetabbaṃ.

633. Đối với âm thanh, tiếng vang v.v... (saddapaṭighosādīnaṃ), mặc dù có trạng thái là quả sanh từ nhân (satipi paccayapaccayuppannabhāve), sự liên kết của dòng tương tục (santānabandho) không rõ ràng (na pākaṭo). Vì vậy (iti), không xem xét (anāmasitvā) trạng thái đồng nhất hay dị biệt của chúng (tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ), ngài đã nói “ettha cā” v.v... (“ettha cā”tiādimāha) để chỉ ra (dassento) chính sự không đến và sự sanh khởi từ nhân quá khứ (anāgamanātītahetusamuppādameva). Trong câu “saddādihetukāti” (có âm thanh v.v... làm nhân), tiếng vang (paṭighoso) có âm thanh làm nhân (saddahetuko). Ngọn đèn (padīpo) có ngọn đèn khác v.v... làm nhân (padīpantarādihetuko). Con dấu (muddā) có ấn tín làm nhân (lañchanahetukā). Cái bóng (chāyā) có khuôn mặt v.v... đối diện với gương v.v... làm nhân (ādāsādiabhimukhamukhādihetukā). “Honti aññatra agantvā” (chúng hiện hữu mà không đi đến nơi khác) có nghĩa là: không đi đến (anupagantvā) nơi của nhân là âm thanh v.v... (saddādipaccayadesaṃ), chúng có âm thanh v.v... làm nhân (saddādihetukā honti), vì trước đó chúng không tồn tại (tato pubbe abhāvā). Tương tự như vậy (evaṃ), thức tái sanh này (idampi paṭisandhiviññāṇaṃ) cũng không đi đến nơi của nhân (na hetudesaṃ gantvā) mà có nhân đó (taṃhetukaṃ hoti), vì trước đó nó không tồn tại (tato pubbe abhāvā). Do đó (tasmā), thức này (idaṃ) không từ nơi của nhân là kiếp trước (na hetudesato purimabhavato) mà đến đây (idhāgataṃ), giống như (viya) tiếng vang v.v... (paṭighosādayo) không từ nơi của âm thanh v.v... (saddādidesato) mà đến. Và nó cũng không sanh khởi ở đó mà không có nhân (nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ), giống như (viya) tiếng vang v.v... (paṭighosādayo) không sanh khởi mà không có âm thanh v.v... (saddādīhi vinā). Đó là ý nghĩa (iti attho). Hoặc là (athavā), “honti aññatra agantvā” (chúng hiện hữu mà không đi đến nơi khác) có nghĩa là: chúng không phải (na honti) có các nhân đó (tappaccayā) bằng cách đã có mặt sẵn (sannihitā hutvā) ở nơi của nhân trước đây (pubbe paccayadese) rồi từ đó đi đến nơi khác (tato aññatra gantvā), vì trước khi sanh khởi chúng không tồn tại (uppattito pubbe abhāvā). Và chúng cũng không phải là không có âm thanh v.v... làm nhân (nāpi saddādipaccayā na honti). “Evaṃ idampīti” (cũng vậy, điều này) nên được kết hợp theo phương pháp đã nói (vuttanayeneva yojetabbaṃ).

Natthi ekatā ekasantānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato. Nāpi nānatā santānabandhato padīpo viya. Khaṇikāya hi padīpajālāya santānekattaṃ upādāya so evāti vuccati, atthakiccañca sādheti, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yadi hī’’tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekatāya, nānatāya ca aggahetabbataṃ, gahaṇe ca dosaṃ dasseti. Esa nayoti atidesena bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti. Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatito devagati sambhūtā siyā. Ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā, tato ‘‘rattassa bījaṃ rattassa phala’’ntiādikassa viya ‘‘bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosi’’ntiādikassa (saṃ. ni. 1.107) vohārassa lopo siyā, tasmā ettha santānabandhesu hetuhetusamuppannesu na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbā na gahetabbā. Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti (vibha. mūlaṭī. 227) imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti (vibha. mūlaṭī. 227), hetuhetusamuppannatāvacanena ‘‘adhiccasamuppanna’’nti (vibha. mūlaṭī. 227) imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti.

Không có sự đồng nhất (natthi ekatā), ngay cả khi có sự đồng nhất trong một dòng tương tục (ekasantānekattepi), vì sự xuất hiện của một thức hoàn toàn khác (aññasseva viññāṇassa pātubhavanato). Cũng không có sự dị biệt (nāpi nānatā) do sự liên kết của dòng tương tục (santānabandhato), giống như ngọn đèn (padīpo viya). Thật vậy (hi), do nương vào sự đồng nhất của dòng tương tục (santānekattaṃ upādāya) của ngọn lửa đèn chỉ tồn tại trong khoảnh khắc (khaṇikāya padīpajālāya), người ta nói rằng “đó chính là nó” (so evāti vuccati), và nó hoàn thành công việc cần thiết (atthakiccañca sādheti). Ở đây cũng vậy (evamidhāpi), cần phải hiểu như thế (daṭṭhabbaṃ). Bằng câu “yadi hī” v.v... (“yadi hī”tiādinā), ngài chỉ ra (dasseti) rằng trong sự liên kết của dòng tương tục (santānabandhe), không nên chấp thủ (aggahetabbataṃ) sự đồng nhất tuyệt đối (ekantaṃ ekatāya) và sự dị biệt tuyệt đối (nānatāya ca), và chỉ ra lỗi lầm (dosaṃ ca) trong việc chấp thủ (gahaṇe). Bằng cách mở rộng (atidesena) “esa nayo” (đây là phương pháp), ngài chỉ ra rằng (dasseti) sự áp dụng (yojanā) nên được thực hiện (kātabbā) một cách tương ứng (yathāsambhavaṃ) trong tất cả các trường hợp nhân và quả sanh từ nhân (sabbahetuhetusamuppannesu), như hạt giống và mầm non v.v... (bījaṅkurādīsu). Thật vậy (hi), ở đây cũng vậy (idhāpi), nếu có sự đồng nhất tuyệt đối (ekantamekatte sati) của các thức là nhân và quả sanh từ nhân (hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ), thì cõi trời (devagati) sẽ không thể phát sinh (na sambhūtā siyā) từ cõi người (manussagatito). Nếu có sự dị biệt tuyệt đối (ekantanānatte), thì sẽ không có quả (na phalaṃ siyā) cho người tạo nghiệp (kammavato). Do đó (tato), sẽ có sự hủy bỏ (lopo siyā) cách nói thông thường (vohārassa) như “hạt giống của lúa đỏ, quả của lúa đỏ” (“rattassa bījaṃ rattassa phala”ntiādikassa viya), và cách nói như “Bạch Thế Tôn, thuở xưa con là một vị ẩn sĩ tên là Rohitassa” (“bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosi”ntiādikassa). Do đó (tasmā), ở đây (ettha), trong các dòng tương tục (santānabandhesu) là nhân và quả sanh từ nhân (hetuhetusamuppannesu), không nên chấp nhận hay chấp thủ (na upagantabbā na gahetabbā) sự đồng nhất tuyệt đối (ekantamekatā vā) hay sự dị biệt tuyệt đối (nānatā vā). Và ở đây (ettha ca), bằng cách phủ nhận sự đồng nhất tuyệt đối (ekantaekatāpaṭisedhena), ngài ngăn chặn (nivāreti) tà kiến này (imaṃ diṭṭhiṃ): “hạnh phúc và đau khổ là do tự mình làm” (“sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha”nti). Bằng cách phủ nhận sự dị biệt tuyệt đối (ekantanānatāpaṭisedhena), ngài ngăn chặn (tà kiến): “hạnh phúc và đau khổ là do người khác làm” (“paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha”nti). Bằng cách nói về trạng thái là nhân và quả sanh từ nhân (hetuhetusamuppannatāvacanena), ngài ngăn chặn (nivāreti) tà kiến này (imaṃ diṭṭhiṃ): “sanh khởi một cách ngẫu nhiên” (“adhiccasamuppanna”nti).

634. Tatthāti phaluppattiṭṭhāne. Aññassāti yena taṃ kammaṃ kataṃ, tato aññassa. Aññatoti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattitaṃ, tato aññato. ‘‘Dhammamattaṃ bhavantaramupetī’’ti (visuddhi. 2.632; vibha. aṭṭha. 227; mahāni. aṭṭha. 27; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.105) vuttattā phalassa upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyāti anuyuñjeti. Tatrāti tasmiṃ yathāvutte anuyoge.

634. “Tatthāti” (ở đó là): tại nơi quả sanh khởi (phaluppattiṭṭhāne). “Aññassāti” (của người khác là): của một người khác (aññassa) với người (yena) đã tạo (kataṃ) nghiệp đó (taṃ kammaṃ). “Aññatoti” (từ cái khác là): từ một nguyên nhân khác (aññato) với nghiệp (tato) đã tạo ra nó (yaṃ taṃ kammaṃ nibbattitaṃ). Vì đã được nói rằng “chỉ có các pháp đi đến kiếp sống khác” (“dhammamattaṃ bhavantaramupetī”ti vuttattā), và khi không có người hưởng quả (phalassa upabhuñjake ca asati), ngài chất vấn rằng: “quả đó sẽ là của ai?” (kassa taṃ phalaṃ siyāti anuyuñjeti). “Tatrāti” (trong đó là): trong câu chất vấn đã được nói đến như trên (tasmiṃ yathāvutte anuyoge).

Tatthāti ekasantāne. Yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ, tasseva santāneti attho. Etassa atthassāti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva [Pg.315] hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ ‘‘aññassa, aññato’’ti vā na vattabbanti etassa atthassa. Catumadhuraalattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ abhisaṅkhāro. Ettha ca abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammavā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho. Tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa, tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa, taṃkammato eva ca phalassa bhāvo veditabbo. Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ, sippasikkhanaṃ, osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti. Atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ, anāmayatā ca vuḍḍhasarīre honti, na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato, na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato, evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa. Na ca aññatoti yojetabbaṃ. Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti.

“Tatthāti” (ở đó là): trong một dòng tương tục (ekasantāne). Nghĩa là (iti attho): trong dòng tương tục (santāne) của chính khối pháp (tasseva) mà trong đó (yasmiṃ dhammapuñje) nghiệp đã được tạo ra (kammaṃ nibbattaṃ). “Etassa atthassāti” (của ý nghĩa này là): của ý nghĩa này (etassa atthassa) rằng: mặc dù nhân và quả (hetuphalānaṃ) khác nhau về bản chất (atthato aññattepi), nhưng vì chúng được liên kết (sambandhattā) bởi chính mối quan hệ nhân quả đó (teneva hetuphalabhāvena), nên quả đó (taṃ phalaṃ) không nên được gọi là (na vattabbaṃ) “của người khác” (aññassa) hay “từ cái khác” (aññato vā). Sự tẩm ướp bằng bốn loại mật, nhựa cánh kiến đỏ v.v... (catumadhuraalattakarasādibhāvanā) là sự gia công (abhisaṅkhāro) cho các hạt xoài, thanh yên v.v... (ambamātuluṅgādibījānaṃ). Và ở đây (ettha ca), chúng sanh có nghiệp (kammavā satto) giống như hạt giống đã được gia công (abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya), nghiệp (kammaṃ) giống như sự gia công (abhisaṅkhāro viya), dòng tương tục của thức tái sanh v.v... (paṭisandhiviññāṇādippabandho) của chúng sanh (sattassa) giống như dòng tương tục của mầm non v.v... (aṅkurādippabandho) của hạt giống (bījassa). Trạng thái (bhāvo) của quả ngọt (madhurassa phalassa) hoặc quả có nhụy đỏ (rattakesarassa vā phalassa vā) sanh khởi trong đó (tatthuppannassa) là của chính hạt giống đó (tasseva bījassa) và chỉ từ sự gia công đó (tato eva ca abhisaṅkhārato), giống như vậy (viya), cần phải hiểu rằng (vattabbaṃ) trạng thái của quả (phalassa bhāvo) là của chính chúng sanh tạo nghiệp (kammakārakasseva sattassa) và chỉ từ nghiệp đó (taṃkammato eva ca). Việc học hỏi kiến thức (vijjāpariyāpuṇanaṃ), rèn luyện kỹ năng (sippasikkhanaṃ), và việc dùng thuốc (osadhappayogo) được thực hiện (kataṃ) trên cơ thể lúc còn trẻ (bālasarīre) không đi đến (na gacchanti) cơ thể lúc trưởng thành (vuḍḍhasarīraṃ). Tuy nhiên (atha ca), do nhân đó (tannimittaṃ), sự thông thạo kiến thức (vijjāpāṭavaṃ), sự hiểu biết kỹ năng (sippajānanaṃ), và sự không bệnh tật (anāmayatā) có mặt (honti) trong cơ thể lúc trưởng thành (vuḍḍhasarīre). Và những điều đó (tāni) không thuộc về người khác (na ca aññassa honti), vì chúng sanh khởi (uppajjanato) trong chính cơ thể lúc trưởng thành (vuḍḍhasarīre) vốn thuộc về dòng tương tục đó (taṃsantatipariyāpanne eva). Và những điều đó (tāni) không đến từ nơi khác (na ca aññato honti) nếu không có việc học hỏi kiến thức v.v... đã được áp dụng (yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā), vì khi không có nhân đó thì chúng không tồn tại (tadabhāve abhāvato). Tương tự như vậy (evaṃ), ở đây cũng vậy (idhāpi), quả nào (yaṃ phalaṃ) có trong dòng tương tục (santāne), quả đó (etaṃ) không phải của người khác (nāññassa). Và cũng không phải từ cái khác (na ca aññatoti). Cần phải kết hợp như vậy (yojetabbaṃ). Và bằng điều này (etena ca), ngài chỉ ra (dasseti) chính sự không có quả khi không có hành (saṅkhārābhāve phalābhāvameva), chứ không phải ngài ngăn chặn các duyên khác (na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti).

Yampi vuttaṃ, tattha vadāmāti vacanaseso. Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho. Phalatīti sammuti phalatisammuti.

Về điều đã được nói (yampi vuttaṃ), chúng tôi sẽ trả lời ở đó (tattha vadāma) - đây là phần còn lại của câu (iti vacanaseso). Hoặc (vā), ở đó (tattha), khi không có người hưởng thụ (upabhuñjake asati), sự chế định “người hưởng thụ” (bhuñjakasammuti) được thành lập (siddhā) - đây là mối liên hệ (iti sambandho). Sự chế định “nó cho quả” (phalatīti sammuti) được gọi là phalatisammuti.

Rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānanti rukkhapaññattiyā upādānabhūtānaṃ bhūtupādāyadhammānaṃ. Tasmāti yasmā yathā khandhasantāne kusalākusalacetanuppattiyaṃ ‘‘puññaṃ karoti, pāpaṃ karotī’’ti kattuvohāro, evaṃ tassa phaluppattiyaṃ ‘‘sukhaṃ anubhavati, dukkhaṃ anubhavatī’’ti upabhuñjakavohāro, tasmā na ettha khandhavinimuttena aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti.

Rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānanti có nghĩa là: các pháp là sắc tứ đại và sắc y sinh, là nơi nương tựa của danh chế định là cây cối. Tasmāti có nghĩa là: bởi vì, giống như khi các tư thiện và bất thiện sanh khởi trong dòng tương tục của uẩn, có cách nói thông thường về tác giả là "làm phước, làm tội", cũng vậy khi quả của nó sanh khởi, có cách nói thông thường về người thụ hưởng là "thọ hưởng lạc, thọ hưởng khổ", do đó, ở đây không có bất cứ lợi ích nào với một người thụ hưởng khác tên là (upabhuñjaka) mà tách rời khỏi các uẩn.

635. Evaṃ santepīti asaṅkantipātubhāve tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati, siddheti attho. Pavattikkhaṇeyevāti saṅkhārānaṃ pavattamānakkhaṇe eva. Pavattito pubbeti kammāyūhanakkhaṇato pubbe, avijjamānatāya samānattā evaṃ vuttaṃ. Pacchā cāti vipaccanappapattito pacchā ca.

635. Evaṃ santepīti có nghĩa là: khi sự hiện khởi không chuyển tiếp và sự tránh né lỗi đã được nói đến ở đó được thành tựu. Pavattikkhaṇeyevāti có nghĩa là: chỉ trong sát-na đang diễn tiến của các hành. Pavattito pubbe có nghĩa là: trước sát-na tạo nghiệp, đã được nói như vậy do sự giống nhau về việc chưa hiện hữu. Pacchā cāti có nghĩa là: và sau khi sự trổ quả đã diễn ra.

Avipakkavipākā katattā ce paccayā, vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha ‘‘na ca niccaṃ phalāvahā’’ti.

Để loại bỏ sự nghi ngờ rằng: "Nếu các hành có quả chưa chín muồi là duyên do đã được tạo, thì việc đã được tạo của cả các hành có quả đã chín muồi cũng giống nhau, do đó khả năng mang lại quả của chúng cũng sẽ có", ngài đã nói: na ca niccaṃ phalāvahā (và không phải luôn luôn mang lại quả).

‘‘Na [Pg.316] vijjamānattā avijjamānattā vā’’ti etena vijjamānattaṃ, avijjamānattañca nissāya vuttadose pariharati. Tassā pāṭibhogakiriyāya, bhaṇḍakīṇanakiriyāya, iṇaggahaṇakiriyāya vā karaṇamattaṃ taṃkiriyākaraṇamattaṃ, tadeva tadatthaniyyātane paṭibhaṇḍadāne, iṇadāne ca paccayo hoti, aphalitaniyyātanādiphalanti attho.

Bằng câu Na vijjamānattā avijjamānattā vā này, ngài tránh né các lỗi đã được nói dựa vào sự hiện hữu và không hiện hữu. Chỉ là sự thực hiện hành động bảo lãnh, hành động mua hàng hóa, hoặc hành động vay nợ đó, gọi là taṃkiriyākaraṇamattaṃ, chính điều đó là duyên trong việc giao trả tài sản được bảo lãnh đó, trong việc trả lại tiền hàng, và trong việc trả nợ. Có nghĩa là quả là việc giao trả v.v... chưa thành tựu.

636. Sammohavighātatthanti bāttiṃsāya viññāṇesu yathāvuttasaṅkhārānaṃ paṭisandhiyaṃ, pavattiyañca paccayabhāve vibhajja avibhāvite pavattanakasammohassa apanayanatthaṃ.

636. Sammohavighātatthanti có nghĩa là: nhằm mục đích loại bỏ sự si mê có thể sanh khởi nếu trạng thái làm duyên của các hành đã được nói đến trong ba mươi hai thức trong (thời) tái tục và trong (thời) diễn tiến không được phân tích và làm rõ.

Puññābhisaṅkhāreti niddhāraṇe bhummaṃ. Avisesenāti ‘‘tihetuko tihetukassā’’tiādikaṃ bhedaṃ akatvā sāmaññato, piṇḍavasenāti attho. Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo. ‘‘Dubbalañhi kammaṃ upanissayapaccayo na hotī’’ti paṭṭhānasaṃvaṇṇanāya dassitametaṃ. Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedoti ‘‘ṭhapetvā abhiññāppatta’’nti visesetvā vattabbaṃ, na vā vattabbaṃ vipākassa paccayabhāvakathāya avipākārahassa pasaṅgābhāvato. Abhiññācetanāya hi avipākatā heṭṭhā vibhāvitā eva. Avisesena panāti etthāpi eseva nayo. Pañcannaṃ vipākaviññāṇānanti ānetvā sambandhitabbaṃ.

Trong từ Puññābhisaṅkhāra, đây là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. Avisesenāti có nghĩa là: một cách tổng quát, theo cách gộp chung, không tạo ra sự khác biệt như "tam nhân (cho quả) tam nhân" v.v... Ở mọi nơi, cận y duyên nên được kết hợp theo năng lực của nghiệp mạnh. Điều này đã được chỉ ra trong Chú giải tạng Vô Tỷ Pháp rằng: "Vì nghiệp yếu không phải là cận y duyên". Trong sự phân loại năm tư thiện sắc giới, nên nói một cách đặc biệt là "ngoại trừ (tư) đã đạt được thắng trí", hoặc không nên nói, vì trong lời nói về trạng thái làm duyên của quả, không có sự liên quan đến (hành) không thích hợp cho quả. Vì trạng thái không cho quả của tư thắng trí đã được giải thích rõ ở trước. Trong câu avisesena pana này cũng có cùng phương pháp. Nên được liên kết bằng cách mang đến (từ) Pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ.

Pañcannanti cakkhusotaviññāṇānaṃ, sampaṭicchanamanodhātuyā, dvinnaṃ santīraṇamanoviññāṇadhātūnañcāti etesaṃ pañcannaṃ. Tathevāti dvedhā eva. Kathaṃ pana iṭṭhārammaṇeyeva pavattanakāni kusalavipākaviññāṇāni duggatiyaṃ pavattantīti āha ‘‘niraye mahāmoggallānattherassā’’tiādi. Thero hi tattha iddhiyā vassaṃ nimminitvā katipayaṃ velaṃ nirayaggiṃ vūpasametvā tesaṃ dhammaṃ deseti.

Pañcannanti có nghĩa là: đối với năm loại này, tức là nhãn thức và nhĩ thức, tiếp thâu ý giới, và hai quan sát ý thức giới. Tathevāti có nghĩa là: chỉ theo hai cách. Nhưng làm thế nào các thức quả thiện, vốn chỉ diễn tiến trong cảnh khả ái, lại diễn tiến trong khổ cảnh? (Để trả lời), ngài nói: niraye mahāmoggallānattherassā v.v... Vì trưởng lão ở đó đã hóa hiện mưa bằng thần thông, trong một khoảng thời gian làm dịu đi lửa địa ngục, và thuyết pháp cho họ.

Sveva kāmāvacaro puññābhisaṅkhāro. Avisesena pana puññābhisaṅkhāroti kāmāvacaraṃ, rūpāvacarañcāti duvidhampi puññābhisaṅkhāraṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhāti.

Chính là phước hành dục giới đó. Nhưng (cụm từ) avisesena pana puññābhisaṅkhāro bao gồm chung lại cả hai loại phước hành, tức là (phước hành) dục giới và (phước hành) sắc giới.

Dvādasākusalacetanābhedoti ettha uddhaccasahagatacetanāya gahaṇe kāraṇaṃ na dissati, vicāretabbametaṃ. Ekassa viññāṇassa tatheva [Pg.317] paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatteti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo.

Ở đây, trong sự phân loại mười hai tư bất thiện, không thấy lý do trong việc kể đến tư câu hữu với trạo cử, điều này nên được xem xét. (Câu) Ekassa viññāṇassa... no pavatte có ý nghĩa là: sự quy định về trạng thái làm duyên cho chỉ một (thức) là trong (thời) tái tục, không phải trong (thời) diễn tiến. Vì trong (thời) diễn tiến, nó là duyên cho cả bảy (thức).

Rūpabhave catunnanti akusalavipākānaṃ cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇānaṃ. Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni, rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha ‘‘so ca kho’’tiādi. ‘‘Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭharūpādayo natthī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Bahulañhi tesaṃ iṭṭhā eva rūpādayo upaṭṭhahanti, kadāci aniṭṭhaṃ. Devānañhi kesañcideva pubbanimittapātubhāvakālādīsu milātamālādianiṭṭhārammaṇasamāyogo hotīti.

Rūpabhave catunnanti có nghĩa là: đối với bốn (thức) quả bất thiện trong cõi sắc giới, tức là nhãn thức, nhĩ thức, tiếp thâu, và quan sát. Nhưng những (thức) đó hoàn toàn có cảnh không khả ái, và làm thế nào có sự gặp gỡ cảnh không khả ái trong cõi sắc giới? (Để trả lời), ngài nói so ca kho v.v... Câu Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭharūpādayo natthī này được nói theo nghĩa đa số. Vì đối với họ, phần lớn chỉ có sắc v.v... khả ái hiện khởi, đôi khi (mới có cảnh) không khả ái. Vì chỉ đối với một số chư thiên, trong thời gian các tiền tướng hiện khởi v.v..., có sự gặp gỡ cảnh không khả ái như vòng hoa héo tàn v.v...

637. Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha ‘‘ādito paṭṭhāyā’’ti. Teneva ‘‘dvīsu bhavesū’’tiādi vuttaṃ. Manussāpi keci aṇḍajā, saṃsedajā ca hontīti tadapekkhāya ‘‘catūsu yonīsū’’ti vuttaṃ. Ekattakāyaekattasaññitāsāmaññena catutthajhānabhūmikāpi asaññāruppavajjā catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. Esa puññābhisaṅkhāro. Vuttanayenevāti ‘‘nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cā’’ti vuttanayeneva. Yathāsambhavanti ekavīsatikāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte ca, sattannaṃ pavatte evāti ayaṃ yathāsambhavo.

637. Nơi mà sự giải thích chi tiết đã được thực hiện, bắt đầu từ cõi đó, vì muốn thực hiện sự giải thích sơ lược, ngài đã nói ādito paṭṭhāyā. Chính vì thế, đã nói dvīsu bhavesū v.v... Vì một số người cũng là noãn sanh và thấp sanh, xét đến họ, đã nói catūsu yonīsū. Do sự giống nhau về đồng thân đồng tưởng, cả chúng sanh ở cõi thiền thứ tư, ngoại trừ chúng sanh vô tưởng và vô sắc, cũng thuộc về thức trú thứ tư. Esa puññābhisaṅkhāro. Vuttanayenevāti có nghĩa là: chính là theo phương pháp đã nói "bằng dị thời nghiệp duyên và cận y duyên". Yathāsambhavanti có nghĩa là: trong hai mươi mốt quả thiện dục giới và sắc giới, (là duyên) đối với mười bốn (quả) trong (thời) tái tục và trong (thời) diễn tiến, và đối với bảy (quả) chỉ trong (thời) diễn tiến, đây là sự tùy theo khả dĩ.

Tādiseyevāti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva.

Tādiseyevāti có nghĩa là: chỉ trong những chúng sanh được gọi là dị thân đồng tưởng.

Catunnaṃ viññāṇānanti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ. Catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu paccayabhāvo yojetabbo. Aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe alabbhamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ labbhateva. Tathā hi tattha puññābhisaṅkhāro kaṭattārūpānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena paccayo hoti. Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo.

Câu "bốn loại thức" (catunnaṃ viññāṇānaṃ) được nói đến là có xem xét đến các cõi hữu v.v... Tuy nhiên, đối với ba loại thức được bao gồm trong bốn loại, trạng thái làm duyên nên được áp dụng trong ba thức trú. Mặc dù trong trú xứ vô tưởng, thức do duyên hành không thể có được, nhưng trạng thái do hành làm nhân của nó vẫn có được. Thật vậy, ở đó, phước hành là duyên cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng duyên nghiệp dị thời. Và trong phần trình bày sơ lược này, trạng thái làm duyên của phước hành v.v... đối với các thức quả thiện v.v... trong khi chúng diễn ra ở các ác thú v.v... được biết đến theo phương pháp đã được nói trong phần các cõi hữu, vì vậy cần phải hiểu rằng điều đó không được nói đến ở đây.

Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathāvaṇṇanā

Luận giải về bài giảng chi tiết về câu "danh và sắc do duyên thức".

638. Vibhāgā [Pg.318] nāmarūpānanti nāmassa, rūpassa ca pabhedato.

638. Câu "phân loại danh và sắc" (vibhāgā nāmarūpānaṃ) có nghĩa là theo sự phân chia của danh và của sắc.

Tattha nāmassa tāva pabhedaṃ dassentena kāmaṃ viññāṇampi nāmameva, paccayapaccayuppanne pana asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ārammaṇābhimukhaṃ namanato vedanādayo tayo khandhā’’ti vuttaṃ. Nibbānassa panettha pavattikathāyaṃ appaccayattā, namanaṭṭhābhāvato ca pasaṅgo eva natthi. Nāmanaṭṭhena hi taṃ nāmaṃ, na namanaṭṭhena. Tesaṃ nāmarūpānaṃ sukhādivasena, pathavīādivasena ca vibhāgo.

Ở đó, trước hết, vị thầy muốn chỉ ra sự phân chia của danh, mặc dù thức cũng chính là danh, nhưng để trình bày duyên và pháp do duyên sanh một cách không lẫn lộn, ngài đã nói: "Ba uẩn là thọ v.v... do có sự hướng đến đối tượng". Đối với Nibbāna, ở đây trong cuộc thảo luận về sự diễn tiến (trong luân hồi), vì nó không phải là pháp hữu duyên và vì không có ý nghĩa là "hướng đến", nên hoàn toàn không có sự liên quan. Thật vậy, nó được gọi là "nāma" (danh) theo ý nghĩa làm cho (tâm và tâm sở) hướng về nó, chứ không phải theo ý nghĩa "hướng đến". Sự phân chia của danh và sắc ấy là theo phương diện lạc v.v... và theo phương diện địa đại v.v...

Ekaṃ sattāvāsanti asaññasattāvāsaṃ. Purimesu catūsu, asaññasattāvāse cāti pañcasu.

Câu "một trú xứ của chúng sanh" (ekaṃ sattāvāsaṃ) có nghĩa là trú xứ của chúng sanh vô tưởng. Trong bốn trú xứ trước và trong trú xứ của chúng sanh vô tưởng, như vậy là trong năm trú xứ.

Gabbhaseyyaggahaṇena jalābujā gahitāti ‘‘aṇḍajānañcā’’ti vuttaṃ. Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ. Santatisīsānīti kalāpasantānamūlāni. Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi, lakkhaṇaparicchedarūpāni pana santīti tāni paramatthato aparinipphannānīti vajjento āha ‘‘rūparūpato’’ti. Phassādike saṅkhārakkhandhabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘tevīsati dhammā’’ti vuttaṃ. Apanetvāti kalāpantaragate pathavīādike samānalakkhaṇatāya aggahetvā.

Do các loài thai sanh (jalābuja) đã được bao gồm bởi việc dùng từ "loài nằm trong bụng mẹ" (gabbhaseyyaka), nên mới nói riêng là "và của các loài noãn sanh" (aṇḍajānañca). Cần phải được liên kết là "và của các loài noãn sanh không có sắc tính" (aṇḍajānañca abhāvakānaṃ). "Các điểm khởi đầu của dòng tương tục" (santatisīsāni) có nghĩa là các gốc rễ của dòng tương tục của các tổng hợp sắc (kalāpa). Mặc dù các sắc biến dạng (vikārarūpa) không có mặt vào sát-na tái tục, nhưng các sắc đặc tính (lakkhaṇarūpa) và sắc giới hạn (paricchedarūpa) thì có mặt, do đó, muốn loại trừ chúng vì chúng chưa được thành tựu về mặt chân đế, ngài đã nói "từ các sắc chính" (rūparūpato). Sau khi gộp xúc v.v... thành một do bản chất là hành uẩn, ngài đã nói "hai mươi ba pháp" (tevīsati dhammā). "Sau khi loại bỏ" (apanetvā) có nghĩa là không lấy địa đại v.v... có trong các tổng hợp sắc khác do chúng có cùng đặc tính.

Tesanti brahmakāyikādīnaṃ. Vitthārenāti catūsupi santatisīsesu rūpānaṃ asaṅkhipanena.

Từ "của chúng" (tesaṃ) có nghĩa là của các vị trời Phạm chúng v.v... Từ "một cách chi tiết" (vitthārena) có nghĩa là bằng cách không tóm lược các sắc trong cả bốn điểm khởi đầu của dòng tương tục.

Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānanti ettha kiñcāpi kāmabhave opapātikā vuttā na santi, yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya, aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya ‘‘sesaopapātikāna’’nti āha. Te pana arūpinopi santīti ‘‘kāmabhave’’ti vuttaṃ. Aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanato viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, trong câu "còn trong cõi Dục, vì đối với các loài hóa sanh còn lại" (kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ), mặc dù các loài hóa sanh trong cõi Dục chưa được đề cập đến, để cho việc dùng từ "còn lại" (sesa) có ý nghĩa, nhưng cần phải biết rằng từ "còn lại" được dùng vì các loài hóa sanh và thấp sanh là phần còn lại so với các loài noãn sanh và thai sanh. Hoặc là, ngài nói "đối với các loài hóa sanh còn lại" (sesaopapātikānaṃ) là để chỉ đến các loài hóa sanh còn lại sau khi đã nói về các vị trời Phạm chúng v.v... Nhưng vì những chúng sanh ấy cũng có thể là các chúng sanh vô sắc, nên mới nói là "trong cõi Dục" (kāmabhave). Hơn nữa, đối với danh và sắc của những chúng sanh có xứ không đầy đủ, có thể biết được bằng cách đếm các pháp theo phương pháp đã được nói trong phần giải về thức có sắc đi kèm, tùy theo trường hợp, do đó cần phải hiểu rằng điều đó không được nói đến ở đây.

Paṭisandhicittena saha pavattaututoti paṭisandhicittena saha uppannarūpesu tejodhātuto. Hadayavatthuno taṅkhaṇuppannattā paṭisandhicittassa vatthudubbalatā. Tesaṃ ajjhoharitāhārena anugate sarīre [Pg.319] āhārasamuṭṭhānaṃ suṭṭhaddhakanti sambandho. Naroti teneva mātukucchigatabhāvena tirokkho. Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya ‘‘ukkaṃsato dvinnaṃ navakāna’’nti vuttaṃ. Pubbeti yaṃ pubbe santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ rūpaṃ idha vuttaṃ, taṃ ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu uppajjamānameva vuttanti katvā āha ‘‘pubbe…pe… sattatividha’’nti. Duvidhampi tanti utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānañcāti duvidhampi taṃ saddaṃ.

Câu "do hỏa giới phát sanh cùng với tâm tái tục" (paṭisandhicittena saha pavattaututo) có nghĩa là do hỏa giới trong các sắc do nghiệp sanh cùng với tâm tái tục. Do ý vật (hadayavatthu) sanh lên vào đúng sát-na ấy, nên vật nương của tâm tái tục yếu. Cần liên kết như sau: đối với những chúng sanh ấy (loài thai sanh), trong cơ thể được thấm nhuần bởi vật thực đã được tiêu thụ (bởi người mẹ), sắc thuần bát do vật thực làm nhân sanh khởi. Từ "bị che khuất" (tiro) có nghĩa là bị che khuất chính vì đang ở trong bụng mẹ. Tối thiểu chỉ có hai sắc bát thuần do thời tiết và tâm làm nhân sanh khởi, do đó, khi đề cập đến thời điểm có âm thanh, ngài đã nói "tối đa là hai sắc cửu thuần" (ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ). "Trước đây" (pubbe) có nghĩa là: bất cứ sắc nào, bắt đầu từ hai dòng tương tục cho đến bảy pháp, đã được nói đến ở đây trước đây, sắc ấy được nói là chỉ sanh khởi trong ba sát-na của mỗi một tâm; do hiểu như vậy, ngài đã nói "trước đây...v.v... bảy mươi bảy loại" (pubbe...pe... sattatividhaṃ). "Cả hai loại" (duvidhampi taṃ) có nghĩa là cả hai loại âm thanh ấy: âm thanh do thời tiết làm nhân sanh và âm thanh do tâm làm nhân sanh.

Saṇṭhātunti addhaniyabhāvena ṭhātuṃ, attano pana khaṇamattaṃ tiṭṭhateva. Catuddisā vavatthāpitāti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā. Aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya ca.

Từ "để tồn tại" (saṇṭhātuṃ) có nghĩa là để tồn tại một cách lâu dài; tuy nhiên, nó vẫn tồn tại trong một sát-na của chính nó. "Được thiết lập ở bốn phương" (catuddisā vavatthāpitā) có nghĩa là được thiết lập riêng biệt ở bốn phương bằng gốc của chúng, với các ngọn của chúng trộn lẫn vào nhau. Và giống như những chiếc thuyền vỡ đứng ôm lấy nhau.

639. Pañcavokārabhave ca pavattiyanti rūpājanakakammajapañcaviññāṇappavattikālaṃ, sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha. Tadā hi tato nāmameva hotīti. Kammaviññāṇapaccayā pana tadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ, pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti. Asaññesūtiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcavokārabhave ca pavattiyanti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ, nirodhasamāpattikālaṃ, bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ. Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakena kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ, so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ, nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti. Sabbatthāti paṭisandhiyaṃ, pavatte ca. Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Nāmañca rūpañca nāmarūpañcāti ettha nāmarūpasaddo attano ekadesena nāmasaddena nāmasaddassa sarūpo, rūpasaddena ca rūpasaddassa, tasmā sarūpānaṃ ekasesoti ekadesasarūpekaseso, nāmarūpasaddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpasaddānaṃ adassananti attho.

639. Và câu 'trong cõi ngũ uẩn, trong tiến trình' được nói nhắm đến thời điểm tiến hành của năm thức do nghiệp không sanh sắc, và duyên thức đồng sanh. Bởi vì khi ấy, từ thức ấy chỉ có danh mà thôi. Tuy nhiên, có thể nói rằng khi ấy cả hai (danh và sắc) đều có do duyên nghiệp thức, và sắc được nâng đỡ bởi duyên thức hậu sanh. Câu 'trong cõi vô tưởng' v.v... được nói nhắm đến duyên nghiệp thức. Và câu 'trong cõi ngũ uẩn, trong tiến trình' được nói nhắm đến thời điểm sắc sanh khởi do nghiệp khác với nghiệp sanh kiếp hữu phần v.v..., thời điểm diệt tận định, và thời điểm khác với thời điểm sanh khởi của kiếp hữu phần v.v... là hợp lý. Bởi vì trong thời điểm sanh khởi của kiếp hữu phần v.v..., có thể nói rằng sắc đang sanh khởi do nghiệp sanh ra nó, và quả ấy có duyên là nghiệp thức. Bởi vì trong tiến trình, sắc và danh đang diễn tiến do nghiệp, dù không cần đến duyên thức đồng sanh, cũng không phải là không cần đến nghiệp thức. 'Ở khắp nơi' nghĩa là trong lúc tái sanh và trong tiến trình. Danh sắc do duyên thức đồng sanh, và danh sắc do duyên nghiệp thức, nên được phối hợp tùy theo khả năng. Ở đây, trong câu 'danh và sắc là danh sắc', từ 'danh sắc' có hình thức giống với từ 'danh' qua một phần của nó là từ 'danh', và giống với từ 'sắc' qua từ 'sắc'. Do đó, đây là trường hợp 'ekadesasarūpekaseso' (sự hợp nhất của các từ có hình thức giống nhau ở một phần). Ý nghĩa là sự tồn tại của từ 'danh sắc' và sự biến mất của các từ 'danh' và 'sắc' khác.

Vipākato aññaṃ avipākaṃ. Yato dvidhā mataṃ, tato yuttameva idanti yojetabbaṃ.

Cái khác với quả là phi quả. Bởi vì được biết theo hai cách, do đó nên phối hợp rằng: 'điều này là hợp lý'.

Kusalādicittakkhaṇeti [Pg.320] ādi-saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca labbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ ‘‘kusalādicittakkhaṇe’’ti vuttaṃ.

Trong câu 'trong sát-na tâm thiện v.v...', nên hiểu rằng bằng từ 'ādi' (v.v...), sắc do nghiệp không sanh quả được bao gồm, giống như trong sát-na tâm bất thiện, tâm duy tác, cũng trong sát-na tâm quả. Tuy nhiên, vì trong sát-na tâm quả, do duyên hành thức, cả hai (danh và sắc) đều được tìm thấy theo phương pháp đã nói trước đây, nên để loại trừ sát-na tâm quả như vậy, câu 'trong sát-na tâm thiện' đã được nói.

640. Suttantikapariyāyatoti paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ. Suttante pana yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavoti katvā ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpa’’nti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā. Vanapatthapariyāye ca vanapatthagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro, tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena, appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ, na ca vanapatthādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ, cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti. Tasmā vinā abhāvo eva suttantikapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo. Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhāva paccayabhāvo vutto. Sasaṃsayassa hi rūpassetaṃ paccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti.

640. Câu 'theo cách trình bày của Kinh tạng' được nói vì trong bộ Patthāna, duyên y chỉ đối với các sắc pháp không được nói đến. Tuy nhiên, trong Kinh tạng, do quan niệm rằng 'khi cái này có, cái kia có; khi cái này không có, cái kia không có, cái đó là y chỉ, là nhân duyên, là nguyên nhân, là nguồn gốc của cái kia', nên tính chất thức làm y chỉ của sắc cũng được nói đến trong câu 'danh sắc có thức làm y chỉ'. Và trong bài kinh Vanapattha, sự an trú trong oai nghi có rừng rậm, làng mạc, thị trấn, thành phố, xứ sở, hoặc cá nhân làm y chỉ; và từ đó, sự phát sinh các vật dụng cần thiết cho đời sống như y phục v.v... một cách khó khăn hay dễ dàng đã được nói đến. Nhưng rừng rậm v.v... không trở thành y chỉ cảnh v.v... cho các oai nghi và cho sự phát sinh y phục v.v... Do đó, nên hiểu rằng theo cách trình bày của Kinh tạng, bản chất của y chỉ chính là sự không thể có mặt nếu không có (cái kia). Đối với danh, hành thức trong thời điểm tái sanh lấy nghiệp làm cảnh v.v... chỉ là duyên cảnh, vì vậy không có gì để nói. Do đó, chỉ đối với sắc, bản chất làm duyên theo một cách duy nhất theo cách trình bày của Kinh tạng đã được nói đến. Bởi vì khi nói rằng 'đây là duyên cho sắc pháp vốn còn nghi ngờ', thì không có gì để nói rằng 'nó là duyên cho danh pháp'.

Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati ‘‘kathaṃ paneta’’ntiādinā. Suttato nāmaṃ, yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ.

Vì tiến trình là rõ ràng, nên ngài nắm lấy sự tái sanh không rõ ràng mà hỏi bằng câu 'nhưng làm thế nào điều này...' v.v... Nên biết rằng danh (được chứng minh) từ Kinh tạng, sắc (được chứng minh) từ lý luận, là có duyên từ thức.

Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto ‘‘kammasamuṭṭhānassāpi hī’’tiādimāha. Cittasamuṭṭhānassevāti cittasamuṭṭhānassa viya. Ettha ca ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; udā. 1) bhāsamānena bhagavatā yasmā upaparikkhamānānaṃ paṇḍitānaṃ paramatthato nāmarūpamattameva pavattamānaṃ dissati, na satto, na jīvo, tasmā kenaci appaṭivattiyaṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ hoti. Suññatappakāsanañhi dhammacakkappavattananti. Atha vā nāmarūpamattatāvacanena pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā. Dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo, tassa ca nirodho, nirodhagāminipaṭipadā ca [Pg.321] pakāsitā eva hoti. Ahetukassa dukkhassa, hetunirodhā anirujjhanakassa ca abhāvā, nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ niddhāretabbaṃ.

Sau khi chứng minh bằng lý luận, để làm cho điều đó vững chắc bằng Kinh tạng, ngài nói câu 'bởi vì ngay cả đối với sắc do nghiệp sanh...' v.v... 'Của sắc do tâm sanh' nghĩa là 'giống như của sắc do tâm sanh'. Và ở đây, bởi Đức Thế Tôn, người đã thuyết giảng 'danh sắc do duyên thức', bánh xe Pháp vô thượng, không thể bị xoay chuyển bởi bất kỳ ai, đã được chuyển vận. Bởi vì đối với các bậc hiền trí đang quán xét, theo chân đế, chỉ thấy danh sắc đang diễn tiến, không thấy chúng sanh, không thấy sinh mạng. Do đó, bởi một người nào đó, bánh xe Pháp vô thượng, không thể đảo ngược, đã được chuyển vận. Bởi vì sự chuyển vận bánh xe Pháp chính là sự làm sáng tỏ tánh không. Hoặc là, bằng lời nói về sự chỉ là danh sắc, sự chỉ là khổ đế của tiến trình đã được nói đến. Và bằng cách làm sáng tỏ khổ đế, nhân sanh của khổ, sự diệt khổ, và con đường đưa đến sự diệt khổ cũng đã được làm sáng tỏ. Bởi vì không có khổ đau vô nhân, không có khổ đau không diệt khi nhân đã diệt, và sự diệt khổ không thể đạt được nếu không có phương pháp. Do đó, sự chuyển vận bánh xe Pháp nên được xác định là sự làm sáng tỏ Tứ diệu đế.

Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathāvaṇṇanā

Giải thích chi tiết về đoạn 'sáu xứ do duyên danh sắc'.

641. Tanti nāmarūpaṃ. Tassāti saḷāyatanassa. Tādisassevāti katekasesasseva.

641. `Taṃ` là danh sắc. `Tassa` là của sáu xứ. `Tādisasseva` là của cái đã được hợp nhất.

Idhāpi nāmanti khandhattayasseva gahaṇe kāraṇaṃ vuttanayameva. Niyamatoti idañca catunnaṃ bhūtānaṃ, channaṃ vatthūnaṃ, jīvitassa ca yathāsambhavaṃ sahajātanissayapurejātaindriyādinā saḷāyatanassa pavattamānassa ekantena paccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpāyatanādīnaṃ pana sahajātanissayānupālanabhāvo natthīti aggahaṇaṃ veditabbaṃ. Ārammaṇārammaṇapurejātādibhāvo ca tesaṃ na sasantatipariyāpannānameva, na ca cakkhādīnaṃ viya ekappahārenevāti aniyamato paccayabhāvo. Niyamato…pe… jīvitindriyanti evanti ettha evaṃ-saddena vā rūpāyatanādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti ettha yadipi chaṭṭhāyatanasaḷāyatanasaddānaṃ saddato sarūpatā natthi, atthato pana saḷāyatanekadesova chaṭṭhāyatananti ekadesasarūpatā atthīti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbo. Atthatopi hi sarūpānaṃ ekadesasarūpekasesaṃ icchanti ‘‘vaṅko ca kuṭilo ca kuṭilā’’ti. Tasmā atthato ekadesasarūpānañca ekasesena bhavitabbanti.

Ở đây cũng vậy, lý do trong việc chỉ nắm giữ ba uẩn bằng từ "danh" chính là phương pháp đã được nói. Và từ "một cách nhất định" (niyamato) này được nói đến với ý nghĩa là trạng thái làm duyên một cách chắc chắn cho sáu xứ đang diễn tiến, tùy theo sự tương ứng, bằng cách đồng sanh, y chỉ, tiền sanh, quyền, v.v. của bốn đại hiển, sáu vật và mạng căn. Còn đối với sắc xứ v.v., nên hiểu là không nắm giữ (chúng) vì không có trạng thái nuôi dưỡng bằng đồng sanh y chỉ. Và trạng thái làm cảnh, cảnh tiền sanh, v.v. của chúng không chỉ thuộc về dòng tương tục của chính nó, và cũng không chỉ bằng một cách duy nhất như nhãn xứ v.v., vì vậy trạng thái làm duyên là không nhất định. Ở đây, trong câu "một cách nhất định... cho đến... mạng quyền như vậy" (Niyamato…pe… jīvitindriyanti evaṃ), nên hiểu rằng hoặc bằng từ "như vậy" (evaṃ), cũng bao gồm cả sắc xứ v.v. Ở đây, trong câu "xứ thứ sáu và sáu xứ là sáu xứ" (chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti), nên hiểu rằng mặc dù về mặt từ ngữ, các từ "xứ thứ sáu" và "sáu xứ" không có sự tương đồng về hình thức, nhưng về mặt ý nghĩa, xứ thứ sáu chỉ là một phần của sáu xứ, vì có sự tương đồng về hình thức một phần, nên phép tỉnh lược đồng hình một phần (ekadesasarūpekaseso) đã được thực hiện. Vì rằng các nhà ngữ pháp cũng chấp nhận phép tỉnh lược đồng hình một phần của các từ có hình thức tương đồng về mặt ý nghĩa, như trong "cong (vaṅko) và vẹo (kuṭilo) thành những cái cong/vẹo (kuṭilā)". Do đó, đối với các từ có hình thức tương đồng một phần về mặt ý nghĩa, cũng phải có phép tỉnh lược (ekasesa).

Atha vā chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā manāyatananti vā chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā manāyatanañca manāyatanañca manāyatananti vā ekasesaṃ katvā cakkhādīhi saddhiṃ ‘‘saḷāyatana’’nti vuttanti tameva ekasesaṃ nāmamattapaccayassa, nāmarūpapaccayassa ca manāyatanassa vasena kataṃ atthato dassento āha ‘‘chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesassā’’ti. Yathāvuttopi hi ekaseso atthato chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañcāti evaṃ kato nāma [Pg.322] hotīti. Sabbattha ca ekasese kate ekavacananiddeso katekasesānaṃ saḷāyatanādisaddavacanīyatāsāmaññavasena katoti daṭṭhabbo.

Hoặc là, sau khi thực hiện phép tỉnh lược (ekasesa) "xứ thứ sáu và ý xứ" thành "xứ thứ sáu", hoặc "ý xứ", hoặc "xứ thứ sáu và xứ thứ sáu" thành "xứ thứ sáu", hoặc "ý xứ và ý xứ" thành "ý xứ", rồi cùng với nhãn xứ v.v. được nói là "sáu xứ". Khi chỉ ra về mặt ý nghĩa chính phép tỉnh lược ấy, được thực hiện theo phương diện ý xứ có duyên chỉ là danh và ý xứ có duyên là danh-sắc, ngài đã nói: "xứ thứ sáu và sáu xứ là sáu xứ, như vậy đối với phép tỉnh lược đã được thực hiện". Vì rằng phép tỉnh lược đã được nói đến, về mặt ý nghĩa, cũng được gọi là đã được thực hiện như là "xứ thứ sáu và sáu xứ". Và nên hiểu rằng, ở khắp nơi, khi phép tỉnh lược được thực hiện, sự chỉ định ở số ít được thực hiện theo phương diện tính phổ thông có thể được gọi bằng các từ như "sáu xứ" của những (từ) đã được tỉnh lược.

‘‘Na aññathā’’ti etena tassa tassa nāmassa, rūpassa ca abhāve taṃ taṃ āyatanaṃ na hotīti byatirekaṃ vibhāveti.

Bằng câu "không phải cách khác", ngài làm rõ phép dị biệt (byatireka) rằng: khi không có danh ấy và sắc ấy, xứ ấy không tồn tại.

Yanti yaṃ yaṃ nāmaṃ, rūpañca. Yassāti yassa yassa āyatanassa. Yathāti sahajātādinā yena yena pakārena. Neyyanti ñeyyaṃ.

(Từ) "Cái nào" (yaṃ) là danh nào, sắc nào. (Từ) "Của cái nào" (yassa) là của xứ nào. (Từ) "Như thế nào" (yathā) là bằng cách nào, như đồng sanh v.v. (Từ) "Nên được hiểu" (neyyaṃ) là nên biết.

Tassa vasenāti tassa hetuādipaccayassa vasena. Ukkaṃsāvakaṃsoti ettha sattadhā paccayabhāvato ukkaṃso aṭṭhadhā paccayabhāvo, tato navadhā, tato dasadhāti ayaṃ ukkaṃso. Avakaṃso pana dasadhā paccayabhāvato navadhā paccayabhāvo, tato aṭṭhadhā, tato sattadhāti evaṃ veditabbo, na pana sattadhā paccayabhāvato eva dvepi ukkaṃsāvakaṃsā yojetabbā, tato avakaṃsābhāvatoti.

(Cụm từ) "Theo phương diện của cái đó" (tassa vasena) là theo phương diện của duyên nhân v.v. đó. Ở đây, trong từ "tăng và giảm" (ukkaṃsāvakaṃso), sự tăng lên là: từ trạng thái làm duyên theo bảy cách, (tăng lên) là trạng thái làm duyên theo tám cách, từ đó là chín cách, từ đó là mười cách; đây là sự tăng lên. Còn sự giảm xuống nên được hiểu như sau: từ trạng thái làm duyên theo mười cách là trạng thái làm duyên theo chín cách, từ đó là tám cách, từ đó là bảy cách. Chứ không nên áp dụng cả hai, tăng và giảm, chỉ từ trạng thái làm duyên theo bảy cách, vì từ đó không có sự giảm xuống.

Vipākaṃ nāmanti sambandho. Vuttanayenevāti sahajātādivasena, sattadhā, hetuādivasena ca. Itaranti avipākaṃ nāmaṃ.

(Cụm từ) "Danh quả" (vipākaṃ nāmaṃ) có sự liên kết (với câu sau). (Cụm từ) "Chính theo phương pháp đã nói" (vuttanayeneva) là theo phương diện đồng sanh v.v., theo bảy cách, và theo phương diện duyên nhân v.v. (Từ) "Cái khác" (itaraṃ) là danh không phải quả.

‘‘Hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā’’ti etena arūpe viya asahāyaṃ nāmaṃ na hoti, hadayavatthu ca nāmena saha chaṭṭhāyatanassa paccayo hotīti ettakameva dasseti, na pana yathā hadayavatthu paccayo hoti, tathā nāmampīti ayamattho adhippeto. Vatthu hi nāmassa vippayuttapaccayo hoti, na nāmaṃ. Nāmañca vipākahetādipaccayo hoti, na vatthūti. Pavatte arūpadhammā kammajarūpassa ṭhitippattasseva paccayā honti, na uppajjamānassāti vippayuttaatthiavigatā ca pacchājātavippayuttādayo eva cakkhādīnaṃ yojetabbā.

Bằng câu "trở thành bạn đồng hành của ý vật", ngài chỉ trình bày chừng ấy rằng: danh không tồn tại một mình như trong cõi vô sắc, và ý vật cùng với danh là duyên cho xứ thứ sáu; chứ không có ý muốn nói rằng danh cũng là duyên theo cách mà ý vật là duyên. Vì rằng vật là duyên bất tương ưng cho danh, chứ danh thì không. Và danh là duyên quả, duyên nhân v.v., chứ vật thì không. Trong thời bình nhật, các pháp vô sắc là duyên cho sắc do nghiệp đã đạt đến giai đoạn trụ, chứ không phải cho (sắc) đang sanh khởi. Do đó, các duyên bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly cũng nên được áp dụng cho nhãn xứ v.v. chỉ như là các duyên hậu sanh bất tương ưng v.v.

‘‘Tatthevā’’ti iminā ‘‘pavatte’’ti idaṃ paccāmaṭṭhanti āha ‘‘tattheva hi pavatte’’ti. ‘‘Pañcavokārabhave’’ti pana idaṃ ‘‘pañcanna’’nti iminā dīpitamevāti. Pavattiyaṃ cakkhāyatanādikassa nāmaṃ vipākapaccayo na hoti, attanā janitarūpasseva hoti. Paṭisandhiyaṃ pana kammasamuṭṭhānaṃ cittasamuṭṭhānasadisaṃ, tasmā vatthunopi vipākapaccayo hotiyeva.

Bằng từ "chính ở đó" (tattheva), ngài nhắc lại từ "trong thời bình nhật" (pavatte), (nên) ngài nói "vì chính ở đó, trong thời bình nhật". Còn từ "trong cõi ngũ uẩn" (pañcavokārabhave) đã được làm sáng tỏ bằng từ "của năm (xứ)" (pañcannaṃ). Trong thời bình nhật, danh không phải là duyên quả cho nhãn xứ v.v., nó chỉ là (duyên quả) cho sắc do chính nó sanh ra. Còn trong thời tái sanh, (sắc) do nghiệp sanh khởi tương tự như (sắc) do tâm sanh khởi, do đó, nó chắc chắn là duyên quả cho cả vật (tức ý vật).

Rūpatoti [Pg.323] rūpesu. Yaṃ yaṃ āyatanaṃ uppajjatīti paṭisandhiyaṃ aṇḍajajalābujānaṃ pañcasu āyatanesu kāyāyatanameva uppajjati. Itaresaṃ yathārahaṃ itarānipi.

(Từ) "Từ sắc" (rūpato) là trong các sắc. (Câu) "Xứ nào sanh khởi": trong thời tái sanh, đối với các loài noãn sanh và thai sanh, trong năm xứ, chỉ có thân xứ sanh khởi. Đối với các loài khác, tùy theo trường hợp, các xứ khác cũng (sanh khởi).

Avasesamanāyatanassāti ettha ‘‘pañcakkhandhabhave panā’’ti etassa anuvattamānattā pañcavokārabhave eva pavattamānaṃ pañcaviññāṇehi avasesaṃ manāyatanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāmarūpassa sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo, sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo ca yathāsambhavaṃ yojetabbo. ‘‘Rūpapaccayā pañcāyatanānī’’ti ayampi nayo labbhati nirodhasamāpannānaṃ vasena, so pana apacurabhāvato yebhuyyena ca paṭisandhiyaṃ paccayabhūtasseva nāmarūpassa pavattiyaṃ paccayabhāvo vibhāvitoti na dassitoti veditabbaṃ.

Ở đây, trong câu "đối với ý xứ còn lại", nên hiểu rằng do sự tiếp nối của câu "còn trong cõi ngũ uẩn", ý xứ còn lại ngoài năm thức, đang diễn tiến chỉ trong cõi ngũ uẩn, đã được nói đến. Trạng thái làm duyên chung như đồng sanh v.v. và trạng thái làm duyên không chung như tương ưng v.v. của danh-sắc nên được áp dụng tùy theo sự tương ứng. Phương pháp này "năm xứ (sanh khởi) do duyên sắc" cũng có được theo trường hợp của những vị nhập diệt thọ tưởng định, nhưng nên hiểu là phương pháp đó đã không được trình bày, vì nó không phổ biến và vì phần lớn trạng thái làm duyên trong thời bình nhật của danh-sắc, vốn là duyên trong thời tái sanh, đã được làm rõ.

Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathāvaṇṇanā

Giải thích về bài luận chi tiết về câu "xúc do duyên sáu xứ".

642. Bāvīsatiyā lokiyavipākaviññāṇehi sampayuttā bāvīsatilokiyaviññāṇasampayuttā. Tato eva bāvīsati.

642. (Các pháp) tương ưng với hai mươi hai tâm thức quả hiệp thế là (các pháp) tương ưng với hai mươi hai tâm thức hiệp thế. Do đó, có hai mươi hai.

Tatthāti tasmiṃ saḷāyatane, tesu chasu āyatanesūti attho. Ajjhattanti sasantatipariyāpannameva gaṇhāti. Tañhi sasantatipariyāpannakammanibbattaṃ tādisassa phassassa paccayo hoti. Rūpādīni, pana bahiddhā anupādinnāni ca phassassa ārammaṇaṃ honti, na tāni cakkhādīni viya sasantatipariyāpannakammakilesanimittappavattibhāvena phassassa paccayā hontīti paṭhamācariyavāde na gahitāni, dutiyācariyavāde pana yathā tathā vā paccayabhāve sati na sakkā vajjetunti gahitāni.

Tattha có nghĩa là tasmiṃ saḷāyatane (trong xứ ấy), tesu chasu āyatanesu (trong sáu xứ ấy). Ajjhattaṃ (nội) là chỉ lấy (xứ) được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân. Bởi vì xứ ấy, được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân và do nghiệp sanh, là duyên cho xúc tương tự như vậy. Còn sắc, v.v... là ngoại và vô chấp thủ, là đối tượng của xúc, chúng không phải là duyên cho xúc theo cách thức diễn tiến có nguyên nhân từ nghiệp và phiền não được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân như nhãn, v.v... Vì vậy, trong quan điểm của các vị A-xà-lê đời đầu, chúng không được đề cập đến. Còn trong quan điểm của các vị A-xà-lê đời sau, khi có sự kiện làm duyên theo cách này hay cách khác, thì không thể loại trừ, vì vậy chúng được đề cập đến.

Tatthāti saḷāyatanapaccayā phassapade. Ye tāva ācariyā mahāvihāravāsinova yathā viññāṇaṃ, evaṃ nāmarūpaṃ, saḷāyatanaṃ, phassaṃ, vedanañca paccayaṃ, paccayuppannañca sasantatipariyāpannaṃ dīpentā vipākameva icchanti. ‘‘Chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti abhidhammabhājanīyapāḷi (vibha. 243) āruppaṃ sandhāya vuttāti ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti pāḷianusārato’’ti vuttaṃ.

Tattha là trong câu "do lục nhập xứ làm duyên, xúc sanh". Trước hết, những vị A-xà-lê là các vị ở Đại Tự (Mahāvihāra), khi giải thích rằng danh-sắc, lục nhập xứ, xúc, và thọ, cũng giống như thức, vừa là duyên vừa là quả của duyên, được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân, thì các vị ấy chỉ chấp nhận (các pháp) quả. Đoạn Pāḷi trong phần Phân Tích Vi Diệu Pháp (Abhidhammabhājanī) nói rằng: "Do xứ thứ sáu làm duyên, xúc sanh" được nói đến là nhắm đến cõi vô sắc. Do đó, đã nói rằng: "theo như đoạn Pāḷi 'do xứ thứ sáu làm duyên, xúc sanh'".

Sabbe phassā na sambhontīti yojanā. Yadi sabbāyatanehi eko phasso sambhaveyya, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti ekassa vacanaṃ yujjeyya[Pg.324], athāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhaveyyuṃ, tathāpi sabbāyatanehi sabbaphassasambhavato āyatanabhedena phassabhedo natthīti tadabhedavasena ekassa vacanaṃ yujjeyya, tathā pana asambhavato na yuttanti codeti ‘‘na sabbāyatanehī’’tiādinā. Aññassāpi vā asambhavantassa vidhānassa bodhanatthametaṃ vuttaṃ ‘‘nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā’’ti. ‘‘Na sabbāyatanehi eko phasso sambhotī’’ti idameva pana ekaphassavacanassāyuttattadīpakaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. Nidassanavasena vā etaṃ vuttaṃ. Nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhonti, evaṃ na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti. Tasmā ekassa vacanaṃ ayuttanti. Parihāraṃ pana anekāyatanehi ekaphassassa sambhavatoti dassento ‘‘tatridaṃ vissajjana’’ntiādimāha. Avasesasampayuttadhammāyatanā phassavajjitā taṃsampayuttacetasikā dhammā.

Nên liên kết là: "tất cả các xúc không sanh khởi". Nếu một xúc có thể sanh khởi từ tất cả các xứ, thì cách nói số ít "do lục nhập xứ làm duyên, xúc sanh" sẽ là hợp lý. Hoặc nếu tất cả các xúc có thể sanh khởi từ một xứ, thì ngay cả như vậy, vì tất cả các xúc sanh khởi từ tất cả các xứ, nên không có sự khác biệt của xúc theo sự khác biệt của xứ. Do sự không khác biệt đó, cách nói số ít sẽ là hợp lý. Tuy nhiên, vì điều đó là không thể, nên không hợp lý. (Người chất vấn) đưa ra sự phản bác bằng câu "không phải từ tất cả các xứ" v.v... Hoặc, điều này được nói để làm rõ một sự sắp đặt bất khả thi khác: "cũng không phải tất cả các xúc sanh khởi từ một xứ". Tuy nhiên, chính câu nói "một xúc không sanh khởi từ tất cả các xứ" này nên được hiểu là lý do cho thấy sự không hợp lý của cách nói số ít về xúc. Hoặc, điều này được nói như một ví dụ. Cũng như tất cả các xúc không sanh khởi từ một xứ, cũng vậy, một xúc không sanh khởi từ tất cả các xứ. Do đó, cách nói số ít là không hợp lý. Tuy nhiên, để chỉ ra câu trả lời rằng một xúc sanh khởi từ nhiều xứ, ngài đã nói "đây là lời giải đáp" v.v... Pháp xứ tương ưng còn lại là các pháp tâm sở tương ưng với nó, ngoại trừ xúc.

Ekopi anekāyatanappabhavo ekopanekāyatanappabhavo.

Ekopi anekāyatanappabhavo (ngay cả một xúc cũng có nguồn gốc từ nhiều xứ) trở thành ekopanekāyatanappabhavo.

Chadhā paccayatte pañca vibhāvaye, ekaṃ navadhā paccayatte, bāhirāni cha āyatanāni ārammaṇādinā yathāsambhavaṃ paccayatte vibhāvayeti sambandho.

Nên giải thích năm (xứ) trong việc làm duyên theo sáu cách, một (xứ) trong việc làm duyên theo chín cách, nên giải thích sáu ngoại xứ trong việc làm duyên bằng đối tượng, v.v... tùy theo khả năng. Đây là sự liên kết.

Anekabhedassāti kusalavipākādipañcadvārādivasena anekavidhassa dvipañcaviññāṇasampayuttavajjassa vipākaphassassa. Tāni cāti rūpāyatanādīni. ‘‘Mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti (ma. ni. 1.455) hi vuttaṃ. Tathā cāti paccuppannāni rūpādīni paccuppannañca dhammāyatanapariyāpannaṃ rūparūpaṃ sandhāya vuttaṃ. Ārammaṇapaccayamattenāti taṃ sabbaṃ apaccuppannaṃ, aññañca dhammāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ.

Anekabhedassa (có nhiều loại): (chỉ) xúc quả có nhiều loại theo cách là quả thiện, v.v..., (sanh ở) ngũ môn, v.v..., ngoại trừ (xúc) tương ưng với song ngũ thức. Tāni ca (và những xứ ấy): là sắc xứ, v.v... Bởi vì đã được nói rằng: "Và ý thức kinh nghiệm cảnh giới và phạm vi của chúng". Tathā ca (và cũng vậy) được nói đến là nhắm đến các sắc, v.v... ở hiện tại và sắc tế vi thuộc pháp xứ ở hiện tại. Ārammaṇapaccayamattena (chỉ bằng duyên đối tượng) được nói đến là nhắm đến tất cả những gì không phải hiện tại, và pháp xứ khác.

Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathāvaṇṇanā

Chú giải về phần luận giải chi tiết câu "do xúc làm duyên, thọ sanh".

643. Dvārato saḷevāti pabhavasāmaññato ekavidhāpi uppattidvārato cha eva hontīti chaḷeva vedanā vuttā.

643. Dvārato saḷeva (có sáu theo môn): có nghĩa là, mặc dù (thọ) chỉ có một loại theo tính phổ thông về nguồn gốc (là xúc), nhưng theo môn sanh khởi thì có sáu loại, do đó sáu thọ đã được nói đến.

Cittabhedena ekūnanavutividhāpi idhādhippetā eva dassetuṃ ‘‘vedanāsu panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sesāna’’nti ettha sampaṭicchanasampayuttāya cakkhusamphassādayo pañca yadipi anantarādīhi paccayā honti, anantarādīnaṃ pana [Pg.325] upanissaye antogadhattā santīraṇatadārammaṇānañca sādhāraṇassa tassa vasena ‘‘ekadhā’’ti vuttaṃ. Ekekasmiṃ dvāre hi cakkhudvārādīsu uppannacakkhuviññāṇādīhi sahajātā phassā sakasakavīthīsu sampaṭicchanādīhi sampayuttavedanānaṃ, manodvāre tadārammaṇavaseneva pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānampi sahajātamanosamphassasaṅkhāto so phasso aṭṭhadhā paccayo hotīti yojetabbaṃ.

Mặc dù (thọ) có tám mươi chín loại theo sự phân biệt của tâm, nhưng để chỉ ra những loại được nhắm đến ở đây, câu "nhưng trong các thọ" v.v... đã được nói. Ở đây, trong câu sesānaṃ (của các pháp còn lại), đối với (thọ) tương ưng với tâm tiếp thâu, năm loại xúc như nhãn xúc, v.v... mặc dù là duyên theo vô gián duyên, v.v..., nhưng vì vô gián duyên, v.v... được bao gồm trong y chỉ duyên, và do y chỉ duyên đó là chung cho (tâm) suy đạc và (tâm) đổng lực, nên đã nói là ekadhā (theo một cách). Bởi vì trong mỗi môn, ở nhãn môn, v.v..., các xúc đồng sanh với nhãn thức, v.v... đã sanh, trong các lộ trình tương ứng của chúng, đối với các thọ tương ưng với tâm tiếp thâu, v.v...; và ở ý môn, đối với các (thọ) diễn tiến chỉ do đổng lực, và cả đối với các thọ quả tam giới, xúc ấy được gọi là ý xúc đồng sanh là duyên theo tám cách. Nên liên kết như vậy.

Rūpārūpāvacaravipākavedanā paṭisandhiādivaseneva pavattanti, kāmāvacarāpi ekaccāti ‘‘tebhūmakavipākavedanānampī’’ti vuttaṃ. Tāsampi hi sahajātamanosamphasso aṭṭhadhāva paccayo hoti. Paccayaṃ anupādinnampi keci icchantīti ‘‘yā panā’’tiādinā manodvārāvajjanasampayuttaphassassa paccayabhāvo vutto. Tañca mukhamattadassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Etena nayena sabbassa anantarassa, anānantarassa ca phassassa tassā tassā vipākavedanāya upanissayatā yojetabbāti.

Các thọ quả sắc giới và vô sắc giới chỉ diễn tiến theo cách tục sinh, v.v..., và một số (thọ) dục giới cũng vậy, do đó câu "và cả đối với các thọ quả tam giới" đã được nói. Bởi vì đối với chúng, ý xúc đồng sanh cũng chỉ là duyên theo tám cách. Vì một số vị chấp nhận cả duyên vô chấp thủ, nên bằng câu "nhưng mà" v.v..., tính cách làm duyên của xúc tương ưng với tâm hướng ý môn đã được nói đến. Và điều đó nên được xem như là một sự chỉ dẫn sơ lược. Theo phương pháp này, nên liên kết tính cách y chỉ duyên của tất cả các xúc, cả vô gián và phi vô gián, đối với thọ quả này hay thọ quả khác.

Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathāvaṇṇanā

Chú giải về phần luận giải chi tiết câu "do thọ làm duyên, ái sanh".

644. Idhāti imasmiṃ loke, imasmiṃ vā sāsane cha taṇhā dīpitā. Idhāti vā imasmiṃ vedanāpaccayā taṇhāpade. Tatthāti tāsu chasu taṇhāsu.

644. Idha (ở đây): là trong thế gian này, hoặc trong giáo pháp này, sáu loại ái đã được giải thích. Hoặc idha (ở đây): là trong câu "do thọ làm duyên, ái sanh". Tattha (trong đó): là trong sáu loại ái ấy.

Ekekāya sassatadiṭṭhisahagatāya, ucchedadiṭṭhisahagatāya ca taṇhāya tadabhinandanānuguṇo rūpādīsu pavattiākāro, kevalaṃ kāmassādavasena pavattiyā visiṭṭhākārattā vuttappavattiākārato taṇhāya tividhatā.

Đối với mỗi loại ái câu hữu với thường kiến và đoạn kiến, có một phương thức diễn tiến đối với sắc, v.v... phù hợp với sự hoan hỷ trong tà kiến đó. Do có phương thức đặc biệt khác với sự diễn tiến chỉ đơn thuần theo cách thưởng thức dục lạc, nên từ phương thức diễn tiến đã nói, tính chất ba loại của ái (được nêu ra).

Mamattenāti sampiyāyanena, assādanataṇhāya icceva vuttaṃ hoti. Tattha putto viya vedanā daṭṭhabbā, khīrādayo viya vedanāya paccayabhūtā rūpādayo, khīrādidāyikā dhāti viya rūpādichaḷārammaṇadāyakā cittakārādayo cha. Tattha sukhasamphassavatthadāyako tantavāyo, vejjo rasāyatanojāvasena, tadupatthambhitajīvitavasena ca dhammārammaṇassa dāyakoti daṭṭhabbo. Sabbāpesā aṭṭhasatappabhedāpi.

“Mamattenāti” (có nghĩa là) bằng sự yêu mến, (tức là) chỉ được nói là ái vị ngọt. Ở đây, thọ nên được xem như là đứa con; các pháp như sắc... là duyên của thọ (nên được xem) như là sữa...; sáu hạng người như họa sĩ... là người cung cấp sáu trần như sắc... (nên được xem) như là vú nuôi cung cấp sữa... Trong số ấy, người thợ dệt là người cung cấp tấm vải có sự xúc chạm an lạc; thầy thuốc nên được xem là người cung cấp pháp trần do năng lực tinh chất của thuốc bổ và do năng lực của mạng sống được nâng đỡ bởi thuốc ấy. Tất cả ái này cũng có 108 loại.

Ārammaṇapaccayo uppajjamānāya ārammaṇamattameva hoti, na upanissayo viya uppādakoti uppādakassa upanissayasseva vasena ‘‘ekadhāvā’’ti [Pg.326] vuttaṃ. Upanissayena vā ārammaṇūpanissayo saṅgahito. Tena ca ārammaṇabhāvena taṃsabhāgo aññopi ārammaṇapaccayabhāvo dīpito hotīti upanissayavaseneva paccayabhāvo vuttoti veditabbo.

Cảnh duyên chỉ là cảnh của (ái) đang sanh khởi, không phải là tác nhân phát sanh như y chỉ duyên. Do đó, câu “ekadhāvā” (một cách) được nói theo năng lực của chính y chỉ duyên là tác nhân phát sanh. Hoặc là, cảnh y chỉ duyên được bao gồm bởi y chỉ duyên. Và do trạng thái cảnh ấy, trạng thái cảnh duyên khác có cùng bản chất cũng được trình bày. Nên được hiểu rằng trạng thái duyên được nói đến chính là theo năng lực của y chỉ duyên.

‘‘Yasmā vā’’tiādinā na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tissopi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayapaccayo, avisesena itarā cāti dasseti. Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitāti tasmā sāpi bhiyyo icchanavasena taṇhāya upanissayoti adhippāyo. Upekkhā pana akusalavipākabhūtā aniṭṭhattā dukkhe avarodhetabbā, itarā iṭṭhattā sukheti sā dukkhaṃ viya, sukhaṃ viya ca upanissayapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti vacanena sabbassa vedanāvato paccayassa atthitāya taṇhuppattippasaṅge tannivāraṇatthamāha ‘‘vedanāpaccayā cāpī’’tiādi.

Bằng câu “Yasmā vā” v.v..., ngài chỉ ra rằng không chỉ có lạc thọ dị thục mà thôi, mà cả ba thọ dị thục cũng là y chỉ duyên một cách đặc biệt cho ái, và các thọ khác (không phải dị thục) là (y chỉ duyên) một cách không đặc biệt. Còn xả thọ, do vì tĩnh lặng, nên được gọi là lạc. Do đó, chủ ý là xả thọ ấy cũng là y chỉ cho ái do năng lực của sự mong muốn nhiều hơn. Hơn nữa, xả thọ là quả bất thiện, do không được ưa thích, nên được gộp vào khổ; thọ kia (xả thọ quả thiện) do được ưa thích, nên (được gộp vào) lạc. Do đó, có thể nói rằng xả thọ ấy là y chỉ duyên giống như khổ và giống như lạc. Với câu “do duyên thọ có ái”, vì có sự hiện hữu của duyên (thọ) cho tất cả những ai có thọ, nên khi có sự phát sanh của ái, để ngăn chặn điều đó, ngài nói “vedanāpaccayā cāpi” v.v...

Nanu ‘‘anusayasahāyā vedanā taṇhāya paccayo’’ti vacanassa abhāvā atippasaṅganivattiṃ na sakkā kātunti? Na, vaṭṭakathāya pavattattā. Vaṭṭassa ca anusayavirahe abhāvato anusayasahitāva paccayoti atthato vuttamevetaṃ hotīti. Atha vā ‘‘avijjāpaccayā’’ti anuvattamānattā anusayasahitāva paccayoti viññāyati. Vedanāpaccayā taṇhāti cettha vedanāpaccayā eva taṇhā, na vedanāya vināti ayaṃ niyamo icchito, na vedanāpaccayā taṇhā hotiyevāti, tasmā atippasaṅgo ettha natthi evāti.

Chẳng phải là không thể ngăn chặn sự thái quá vì không có câu nói “thọ có tùy miên đi kèm là duyên cho ái” hay sao? Không phải vậy, vì (đây là) đang diễn ra trong cuộc thảo luận về vòng luân hồi. Và vì vòng luân hồi không có khi vắng mặt tùy miên, nên về mặt ý nghĩa, điều này đã được nói rằng chỉ có thọ cùng với tùy miên mới là duyên. Hoặc là, vì câu “do duyên vô minh” được tiếp nối, nên được hiểu rằng chỉ có thọ cùng với tùy miên mới là duyên. Ở đây, trong câu “do duyên thọ có ái”, quy luật được mong muốn là “ái chỉ do duyên thọ, không phải không có thọ”, chứ không phải quy luật “do duyên thọ, ái chắc chắn phải có”. Do đó, ở đây hoàn toàn không có sự thái quá.

Vusīmatoti vusitavato, vusitabrahmacariyavāsassāti attho. Vussatīti vā vusīti maggo vuccati, so etassa vuttho atthīti vusīmā, ukkaṭṭhaniddesena arahā. Aggaphalaṃ vā pariniṭṭhitavāsattā ‘‘vusī’’ti vuccati, taṃ etassa atthīti vusīmā.

“Vusīmā” có nghĩa là người đã sống xong, người đã sống xong đời sống phạm hạnh. Hoặc là, đạo được gọi là “vusī” vì được thực hành; đạo ấy đã được vị này thực hành xong, nên gọi là “vusīmā”; theo cách chỉ định cao nhất, đó là bậc A-la-hán. Hoặc là, thánh quả cao nhất được gọi là “vusī” vì đã sống xong một cách viên mãn; vị này có được thánh quả ấy, nên gọi là “vusīmā”.

Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương luận chi tiết về thủ do duyên ái.

645. Atthavibhāgo atthassa vibhajanā. Vatthusaṅkhātaṃ kāmanti kāmaguṇasaññitaṃ rūpādiārammaṇamāha. Upādiyatīti kāmavasena gaṇhāti, daḷhaṃ assādetīti attho. Kāmaṃ upādiyatīti ettha kammasādhano kāmasaddo[Pg.327], kāmo ca soti ettha kattusādhano kilesakāmassa adhippetattā. Upādānasaddo pana ubhayatthāpi kattusādhanova. Daḷhattho bhusattho. Yathā bhuso āyāso upāyāso, bhusaṃ kuṭṭhaṃ upakuṭṭhaṃ, evaṃ idhāpīti āha ‘‘upāyāsaupakuṭṭhādīsu viyā’’ti. Purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti purimadiṭṭhiṃ sassatabhāvena gaṇhantī upādiyati, purimadiṭṭhiākārena vā uttaradiṭṭhi uppajjamānā teneva purimadiṭṭhiṃ daḷhaṃ karontī taṃ upādiyatīti vuttā. Atha vā purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti ‘‘sassato attā’’ti (dī. ni. 1.31) idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ nidassetuṃ vuttaṃ. Yathā hi esā daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti (ma. ni. 1.445; 2.94; 3.91, 116, 136; dha. sa. 1221; vibha. 938). Attaggahaṇaṃ pana attavādupādānanti na idaṃ diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. Loko cāti vā attaggahaṇavinimuttaṃ gahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti veditabbaṃ.

645. “Atthavibhāga” là sự phân tích ý nghĩa. Bằng câu “dục được gọi là vật”, ngài nói đến cảnh sắc... được gọi là dục trưởng. “Upādiyati” (chấp thủ) có nghĩa là nắm giữ do năng lực của dục, thưởng thức một cách chắc chắn. Ở đây, trong câu “kāmaṃ upādiyati”, từ “kāma” là nghiệp cụ; trong câu “kāmo ca so”, nó là chủ động cụ vì phiền não dục được chủ ý. Còn từ “upādāna” trong cả hai trường hợp đều là chủ động cụ. “Daḷha” có nghĩa là “bhusa” (mạnh mẽ, quá mức). Giống như “bhuso āyāso” là “upāyāso” (sự mệt nhọc quá mức), “bhusaṃ kuṭṭhaṃ” là “upakuṭṭhaṃ” (sự đáng chê trách quá mức), ở đây cũng vậy. Do đó, ngài nói “upāyāsaupakuṭṭhādīsu viyā” (giống như trong các trường hợp upāyāsa, upakuṭṭha, v.v...). “Tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước” có nghĩa là (tà kiến sau) chấp thủ tà kiến trước bằng cách nắm giữ nó như là thường hằng; hoặc là, tà kiến sau sanh khởi theo cách thức của tà kiến trước, và chính vì thế làm cho tà kiến trước trở nên vững chắc, nên được nói là nó chấp thủ tà kiến ấy. Hoặc là, câu “tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước” được nói để chỉ ra tà kiến sau đang chấp thủ tà kiến trước này là “tự ngã là thường hằng”. Vì quả thật, tà kiến sau này chấp thủ tà kiến trước do năng lực củng cố, cũng vậy đối với các tà kiến như “không có quả của sự bố thí” v.v... Tuy nhiên, sự nắm giữ tự ngã là ngã luận thủ, nên cần hiểu rằng đây không phải là sự trình bày về kiến thủ. Hoặc là, nên biết rằng ở đây, sự chấp thủ đã trở thành kiến thủ, vốn thoát khỏi sự chấp thủ về tự ngã, (như trong câu “và thế giới [là thường hằng]”), được nói đến bằng các từ “tà kiến trước” và “tà kiến sau”.

Sīlabbataṃ upādiyatīti ettha asuddhimaggagosīlādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamanavasena vataṃ. Ubhayathāpi vā sīlaṃ, tapokammabhāvena gahitatāya vataṃ, gavādipakatibhāvanā. Attano vā gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ, ‘‘gacchanto bhakkheti, tiṭṭhanto muttetī’’tiādinā gavādikiriyākaraṇaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivatti sīlaṃ, taṃsamādānavatovesa bhojanakiccakaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ, taṃ sīlabbataṃ asuddhimaggaṃ ‘‘suddhimaggo’’ti parāmasanto tathā abhinivisanto upādiyati, taṃ gāhaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti attho. Sīlabbatasahacaritaṃ parāmāsaṃ sīlabbatanti gahetvā āha ‘‘sīlabbatañca taṃ upādānañcā’’ti. Gosīlagovatādīnīti ca tathābhūtaṃ diṭṭhiṃ vadati. Tenevāha ‘‘sayameva upādānānī’’ti. Abhinivesatoti abhinivesabhāvato, abhinivisanato vā. Attavādupādānanti ‘‘attā’’ti vādassa paññāpanassa, gahaṇassa ca kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyantīti daḷhaṃ gaṇhanti. Kathaṃ? ‘‘Attā’’ti. ‘‘Attā’’ti hi abhinivisantā vacanamattameva daḷhaṃ katvā gaṇhantīti atthoti. Evaṃ ‘‘attavādamattameva upādiyantī’’ti vuttaṃ[Pg.328]. Attavādamattanti vā vācāvatthumattamevāha. Vācāvatthumattameva hi ‘‘attā’’ti upādiyanti attassa abhāvāti.

Ở đây, trong câu ‘Sīlabbataṃ upādiyati’ (chấp thủ giới cấm), do vì thực hành các hạnh như hạnh con bò v.v... là con đường không trong sạch nên gọi là ‘sīlaṃ’ (giới), do vì không vi phạm nên gọi là ‘vataṃ’ (cấm). Hoặc cả hai trường hợp đều là ‘sīlaṃ’, do vì là khổ hạnh nên gọi là ‘vataṃ’, là sự tu tập theo bản chất của con bò v.v... Hoặc sự quyết tâm trở thành con bò v.v... của mình là ‘sīlaṃ’, việc thực hiện các hành vi của con bò v.v... như ‘vừa đi vừa ăn, vừa đứng vừa tiểu tiện’ là ‘vataṃ’. Hoặc sự từ bỏ những gì được cho là không nên làm là ‘sīlaṃ’, sự thực hành đặc biệt về cách ăn mặc, ăn uống, và các việc khó làm của người đã thọ trì giới cấm ấy là ‘vataṃ’. Người ấy, trong khi lầm chấp giới cấm ấy vốn là con đường không trong sạch lại cho là ‘con đường trong sạch’, và tin tưởng chắc chắn như vậy, nên đã chấp thủ. Nghĩa là: người ấy nắm giữ tà kiến ấy một cách kiên cố. Do xem sự lầm chấp đi cùng với giới cấm là giới cấm, nên Ngài nói: ‘sīlabbatañca taṃ upādānañcā’ (và giới cấm ấy là sự chấp thủ). Và câu ‘gosīlagovatādīni’ (hạnh con bò, cấm con bò v.v...) nói lên tà kiến như vậy. Do đó, Ngài nói: ‘sayameva upādānānī’ti (tự chúng là các sự chấp thủ). ‘Abhinivesatoti’ là do trạng thái tin tưởng chắc chắn, hoặc do sự tin tưởng chắc chắn. ‘Attavādupādānanti’ (chấp thủ ngã luận) có nghĩa là: tà kiến là nguyên nhân của sự chủ trương, sự tuyên bố và sự nắm giữ về ‘ngã’. ‘Attavādamattamevāti’ (chỉ là ngã luận) là do không có ngã, nên ‘ngã’ này chỉ là lời nói suông. ‘Upādiyantīti’ là họ nắm giữ một cách kiên cố. Như thế nào? Là ‘ngã’. Thật vậy, những người tin tưởng chắc chắn vào ‘ngã’ chỉ nắm giữ lời nói suông và làm cho nó trở nên kiên cố, đó là ý nghĩa. Như vậy, đã được nói là ‘attavādamattameva upādiyantī’ (họ chỉ chấp thủ ngã luận suông). Hoặc ‘attavādamattanti’ là Ngài chỉ nói đến đối tượng của lời nói. Thật vậy, họ chỉ chấp thủ đối tượng của lời nói là ‘ngã’ vì không có ngã.

‘‘Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, sesupādānattayaṃ diṭṭhimattameva, vitthārato panā’’ti evaṃ dhammasaṅkhepavitthārasamudāyato tadavayavabhūtaṃ saṅkhepaṃ, vitthārañca niddhāretīti. Dhammasaṅkhepavitthāreti niddhāraṇe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando, na ca dhammacchando. Kāmanavasena, rañjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo, evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā kāmo eva nandanaṭṭhena kāmanandī, taṇhāyanaṭṭhena kāmoyeva kāmataṇhā, sinehanaṭṭhena kāmo eva kāmasneho, paridayhanaṭṭhena kāmapariḷāho, mucchanaṭṭhena kāmamucchā, gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ veditabbaṃ. Appattavisayapatthanā taṇhā ārammaṇe paritassanabhāvato, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ ārammaṇe daḷhaggāhabhāvato. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā visayābhimukhabhāvato, santuṭṭhipaṭipakkhā upādānaṃ taṇhādaḷhattaṃ hutvā atricchatābhāvato. Pariyesanadukkhamūlā taṇhā appattavisayapatthanābhāvato, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānaṃ sampattavisayaggahaṇabhāvato.

‘Còn trong phần tóm tắt và chi tiết của Pháp, dục thủ (kāmupādāna) nói tóm lại là sự kiên cố của ái, ba loại chấp thủ còn lại chỉ là tà kiến, còn nói chi tiết thì...’ Như vậy, từ tập hợp phần tóm tắt và chi tiết của Pháp, Ngài đã chỉ ra phần cấu thành là phần tóm tắt và phần chi tiết. Trong câu ‘Dhammasaṅkhepavitthāre’, nên hiểu là thất cách (locative case) mang ý nghĩa phân định (niddhāraṇa). ‘Kāmesu’ (trong các dục) là trong năm dục công đức (kāmaguṇa). ‘Kāmacchando’ (dục hỷ) là dục được gọi là ‘kāma’, không phải là tác dục (kattukamyatāchanda), cũng không phải là pháp dục (dhammacchanda). Do vì ham muốn, vì ưa thích, nên chính dục là tham, là dục tham (kāmarāga). Tương tự, ở mọi nơi, sau khi đã hiểu ý nghĩa của dục, nên biết rằng: chính dục, với ý nghĩa là hoan hỷ, là dục hỷ (kāmanandī); chính dục, với ý nghĩa là khao khát, là dục ái (kāmataṇhā); chính dục, với ý nghĩa là quyến luyến, là dục ái (kāmasneho); với ý nghĩa là thiêu đốt xung quanh, là dục nhiệt não (kāmapariḷāho); với ý nghĩa là mê muội, là dục mê (kāmamucchā); với ý nghĩa là nuốt chửng và tiêu thụ, là dục trầm đắm (kāmajjhosānaṃ). Sự mong cầu đối tượng chưa đạt được là ái, do trạng thái khao khát đối tượng. Sự nắm giữ đối tượng đã đạt được là thủ, do trạng thái nắm giữ kiên cố đối tượng. Ái là đối nghịch với thiểu dục, do trạng thái hướng đến đối tượng. Thủ là đối nghịch với tri túc, trở thành sự kiên cố của ái, do trạng thái tham muốn quá độ. Ái là gốc rễ của khổ đau trong việc tìm kiếm, do trạng thái mong cầu đối tượng chưa đạt được. Thủ là gốc rễ của khổ đau trong việc bảo vệ, do trạng thái nắm giữ đối tượng đã đạt được.

Natthi dinnantiādīsu dinnanti dānamāha, taṃ aphalattā rūpaṃ viya dānaṃ nāma na hotīti paṭikkhipati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāvijitayaññasadiso mahāyāgo. Hutanti āhunapāhunamaṅgalakiriyā. Tattha āmantetvā havanaṃ dānaṃ āhunaṃ, pāhunānaṃ atithīnaṃ atithikiriyā pāhunaṃ, āvāhādīsu maṅgalatthaṃ dānaṃ maṅgalakiriyā, dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma, dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma, phalaṃ vipākoti nissandādiphalañceva nippariyāyavipāko ca natthīti yojanā. Yathā cettha, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādīsupi phalavipākapaṭikkhepova daṭṭhabbo. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhāti. Imaṃ hi lokaṃ avekkhitvā paraloko, parañca lokaṃ avekkhitvā ayaṃ loko hoti gantabbato, āgantabbato cāti paralokato idhāgamanassa abhāvā tattheva ucchijjanato cittena paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti attho. Na hi ayaṃ diṭṭhi paraloke ṭhitasseva hotīti. Natthi paralokoti idhaloke [Pg.329] ṭhito paralokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhāti. Idhāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Ayaṃ vā ettha attho – saṃsaraṇappadeso idhaloko, paraloko ca nāma koci natthi saṃsaraṇassa abhāvā tattha tattheva ucchijjanatoti.

Trong các câu như ‘Natthi dinnaṃ’ (không có quả của sự bố thí), ‘dinnaṃ’ chỉ sự bố thí. Người ấy phủ nhận rằng: vì không có kết quả, nên sự bố thí, giống như sắc pháp, không thực sự tồn tại. ‘Yiṭṭhaṃ’ (sự cúng dường) được gọi là đại tế lễ, tương tự như lễ tế của vua Mahāvijita. ‘Hutaṃ’ (sự hiến cúng) là các hành vi cúng dường cho khách mời, khách vãng lai, và trong các dịp lễ lành. Trong đó, việc mời rồi cúng dường là ‘āhunaṃ’; việc tiếp đãi khách vãng lai là ‘pāhunaṃ’; việc bố thí vì mục đích tốt lành trong các lễ cưới hỏi v.v... là ‘maṅgalakiriyā’. Mười thiện nghiệp đạo được gọi là các hành vi thiện (sukatakamma); mười bất thiện nghiệp đạo được gọi là các hành vi ác (dukkaṭakamma). Cách nối kết là: cả quả đẳng lưu v.v... và quả dị thục trực tiếp đều không có. Cũng như ở đây, trong các câu như ‘natthi dinnaṃ’, cũng nên hiểu là sự phủ nhận quả và dị thục. ‘Natthi ayaṃ loko’ (không có đời này) có nghĩa là người đứng ở đời sau cho rằng đời này không có. Thật vậy, do có đời này nên mới có đời sau, và do có đời sau nên mới có đời này, vì có sự đi và sự đến. Do đó, vì không có sự từ đời sau đến đây, và vì bị đoạn diệt ngay tại đó, nên người ấy, với tâm đứng ở đời sau, cho rằng đời này không có, đó là ý nghĩa. Thật ra, tà kiến này không phải chỉ có ở người đứng ở đời sau. ‘Natthi paraloko’ (không có đời sau) có nghĩa là người đứng ở đời này cho rằng đời sau không có. Ở đây cũng nên hiểu ý nghĩa theo cách đã nói. Hoặc ý nghĩa ở đây là: không có nơi nào gọi là đời này hay đời sau để luân hồi, vì không có sự luân hồi, do bị đoạn diệt ngay tại nơi mình sinh ra.

Purimabhavato pacchimabhave upapatanaṃ upapāto, so yesaṃ sīlaṃ, te opapātikā. Te pana cavanakaupapajjanakasattā natthīti dassento āha ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti. Natthi loke samaṇa…pe… pavedentīti anulomapaṭipadaṃ paṭipannattā sammaggatā sammāpaṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthi, ye imañca lokaṃ, parañca lokaṃ attanā eva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhato ñatvā pavedanasamatthā sabbaññubuddhā nāma natthīti dasseti. Rūpaṃ attato samanupassatītiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

Sự tái sanh vào đời sau từ đời trước là ‘upapāto’ (hóa sanh). Những chúng sanh nào có bản chất như vậy, họ là ‘opapātikā’ (chúng sanh hóa sanh). Nhưng để chỉ ra rằng những chúng sanh có sự chết và tái sanh ấy không tồn tại, Ngài nói: ‘natthi sattā opapātikā’ (không có chúng sanh hóa sanh). Câu ‘Natthi loke samaṇa…pe… pavedentīti’ (Không có trong đời các Sa-môn... người có thể tuyên bố) có nghĩa là: không có trong đời các Sa-môn, Bà-la-môn chân chính, những người đã đi đúng đường, đã thực hành đúng đắn do đã bước vào con đường thuận thứ. Ngài chỉ ra rằng: không có những vị được gọi là Phật Toàn Giác, những người có khả năng tuyên bố sau khi đã tự mình biết rõ đời này và đời sau một cách trực tiếp bằng trí tuệ siêu việt của chính mình. Những điều cần nói trong các câu như ‘Rūpaṃ attato samanupassati’ (quán sắc là tự ngã) đã được nói ở phần dưới.

Pakatiaṇuādīnaṃ sassataggāhapubbaṅgamo, sarīrassa ucchedaggāhapubbaṅgamo ca tesaṃ gāhānaṃ sāmibhūto koci sassato, ucchijjamāno vā attā atthīti attaggāho kadāci hotīti ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. Svāyaṃ attaggāho atthato khandhārammaṇo eva daṭṭhabbo. Yebhuyyena paṭhamaṃ attavādupādānantiādināva sambandho. Yadipi bhavarāgajavanavīthi paṭhamaṃ pavattati gahitapaṭisandhikassa bhavanikantiyā pavattitabbattā, so pana bhavarāgo taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno na kāmupādānassa paṭhamuppattimāha.

Do có sự chấp thủ thường kiến đi trước đối với các vấn đề như nguyên tử thường hằng v.v... và sự chấp thủ đoạn kiến đi trước đối với thân thể, nên đôi khi sanh khởi sự chấp thủ về tự ngã (attaggāho) rằng: ‘Có một tự ngã nào đó, là chủ nhân của các sự chấp thủ ấy, hoặc là thường hằng, hoặc là bị đoạn diệt.’ Do đó, được nói là ‘phần lớn (yebhuyyena).’ Sự chấp thủ về tự ngã này, về phương diện ý nghĩa, nên được hiểu là chỉ có các uẩn làm đối tượng. (Cụm từ) ‘phần lớn’ có liên hệ với (cụm từ) ‘trước tiên là ngã luận thủ’ v.v... Mặc dù tiến trình tốc hành tâm của hữu ái (bhavarāgajavanavīthi) sanh khởi trước tiên, vì đối với người đã tái sanh, nó phải sanh khởi do sự ưa thích trong kiếp hữu, nhưng vị ấy (tác giả) cho rằng hữu ái đó chưa phải là trạng thái tham ái đã vững chắc, nên đã không nói đến sự sanh khởi đầu tiên của dục thủ.

Taṇhā kāmupādānanti pana vibhāgassa akaraṇe sabbāpi taṇhā kāmupādānaṃ, karaṇepi vā kāmarāgato aññāpi taṇhā daḷhabhāvaṃ pattā kāmupādānanti tassa arahattamaggavajjhatā vuttā.

Còn (về câu) ‘tham ái là dục thủ,’ khi không phân biệt, tất cả tham ái đều là dục thủ. Hoặc ngay cả khi có phân biệt, tham ái khác ngoài dục ái, khi đã đạt đến trạng thái vững chắc, cũng là dục thủ. Do đó, đã nói rằng nó (dục thủ) bị đoạn trừ bởi A-la-hán Thánh đạo.

Uppattiṭṭhānabhūtā cittuppādā visayo. Pañcupādānakkhandhā ālayo. Tattha ramatīti ālayarāmā, pajā. Teneva sā ālayarāmatā sasantāne, parasantāne ca pākaṭā hoti. Kāmānanti vatthukāmānaṃ. ‘‘Sukhadukkhaṃ kammunā hotī’’ti aggahetvā kotūhalamaṅgalādibahulo hoti. Sā kotūhalamaṅgalādibahulatā. Assa kāmupādānavato. Tanti diṭṭhupādānaṃ, anattani dhammamatte ‘‘attā’’ti micchābhinivesassa sukhumataradhammupādānatāya sukhumatā vuttā. Upanissayavacanena ārammaṇānantarapakatūpanissayā [Pg.330] vuttāti anantarapaccayādīnampi saṅgaho kato hoti.

Các tâm sanh khởi, là nơi chốn phát sanh, được gọi là cảnh (visayo). Năm thủ uẩn được gọi là nơi chấp trước (ālayo). Chúng sanh (pajā) được gọi là ‘thích thú trong nơi chấp trước’ (ālayarāmā) vì họ thích thú ở trong đó (tức năm thủ uẩn). Chính vì lý do đó mà sự thích thú trong nơi chấp trước ấy trở nên rõ rệt trong tự thân và trong tha nhân. (Từ) ‘các dục’ (kāmānaṃ) có nghĩa là các vật dục (vatthukāmānaṃ). Do không chấp nhận rằng ‘an lạc và đau khổ là do nghiệp,’ người ấy trở nên có nhiều sự tò mò, tin vào điềm lành v.v... Đó là trạng thái có nhiều sự tò mò, tin vào điềm lành v.v... của người có dục thủ này. Đó là kiến thủ. Sự vi tế (của kiến thủ) được nói đến là do nó là sự chấp thủ vào pháp vi tế hơn, tức là sự cố chấp sai lầm rằng ‘đây là tự ngã’ trong một pháp thuần túy vốn là vô ngã. Do từ ngữ ‘y chỉ duyên’ (upanissayavacana), các duyên như sở duyên y chỉ, vô gián y chỉ, và thường y chỉ đã được đề cập; do đó, sự bao gồm các duyên như vô gián duyên v.v... cũng đã được thực hiện.

Upādānapaccayābhavapadavitthārakathāvaṇṇanā

Giải Thích Phần Luận Rộng Về Chương ‘Hữu Do Duyên Thủ’

646. Atthatoti vacanatthato. Dhammatoti sabhāvadhammato. Sātthatoti sātthakato, pubbe vuttassapi puna vacanassa sappayojanato. Bhedasaṅgahāti bhedato saṅgahato, vibhāgato ceva vibhattassa saṅkhipanato cāti attho. Yaṃ yassa paccayoti yaṃ yaṃ upādānaṃ yassa yassa bhavassa paccayo hoti, tato cāti attho.

646. ‘Về phương diện ý nghĩa’ (atthato) là về phương diện ngữ nghĩa (vacanatthato). ‘Về phương diện pháp’ (dhammato) là về phương diện tự tánh của pháp (sabhāvadhammato). ‘Về phương diện hữu ích’ (sātthato) là được làm cho có ích, do việc lặp lại điều đã được nói trước đây có mục đích. ‘Về phương diện phân loại và tóm lược’ (bhedasaṅgahā) có nghĩa là về phương diện phân loại và về phương diện tóm lược, tức là vừa về phương diện phân tích, vừa về phương diện tóm tắt lại điều đã được phân tích. ‘Cái nào là duyên cho cái nào’ (yaṃ yassa paccayo) có nghĩa là thủ nào là duyên cho hữu nào, và từ đó (tato).

Bhavatīti bhavoti phalavohārena kammabhavo vutto. Upapattibhavanibbacanameva hi dvayassapi sādhāraṇaṃ katvā vuttaṃ, bhavati etasmā upapattibhavoti vā. Dutiyo pana kammabhavo sattassa punabbhavabhāvena savisesaṃ bhavatīti bhavo. Tato eva na sabbassa bhavantarassa, taṃhetuno vā bhavabhāvappasaṅgo. Duvidhenāti dvīhi ākārehi pavattitoti attho. Duvidhenāti vā paccattatthe karaṇavacanaṃ, duvidhoti vuttaṃ hoti. Atthīti saṃvijjati.

‘Nó hiện hữu, do đó là hữu’ (bhavatīti bhavo) – theo cách gọi tên bằng quả, nghiệp hữu (kammabhavo) đã được nói đến. Thật vậy, chính sự giải thích từ nguyên của sanh hữu (upapattibhava) đã được trình bày theo cách chung cho cả hai loại hữu. Hoặc, ‘sanh hữu hiện hữu từ cái này (tức nghiệp hữu).’ Còn nghiệp hữu, nó hiện hữu một cách đặc biệt cho chúng sanh qua trạng thái tái sanh, do đó gọi là hữu (bhavo). Chính vì lý do đó mà không có trường hợp (gọi là) hữu cho tất cả những gì hiện hữu khác, hoặc cho nguyên nhân của chúng. ‘Theo hai cách’ (duvidhena) có nghĩa là nó diễn tiến theo hai phương thức. Hoặc, (từ) ‘duvidhena’ là một công cụ cách được dùng theo nghĩa của chủ cách, có nghĩa là ‘nó có hai loại.’ ‘Có’ (atthi) nghĩa là hiện hữu (saṃvijjati).

647. Attano paccayehi karīyatīti kammaṃ, attano phalaṃ karotīti kammanti keci, ‘‘kamma’’nti evaṃ vattabbā kammasaṅkhātā. Parittabhūmakoti kāmabhūmako. Mahābhūmakoti mahaggatabhūmako. Sabbanti anavasesaṃ. Bhavaṃ gacchati, gameti cāti bhavagāmi. Gacchatīti ca nipphādanasamatthatāvasena, attano pavattikāle bhavābhimukhaṃ hutvā pavattatīti attho, nibbattanameva vā gamanaṃ adhippetaṃ. ‘‘Bhavagāmī’’ti ca etena kammakkhayakaraṃ kammaṃ nivatteti. Ayañhi vaṭṭakathā, tañca vivaṭṭanissitanti. Apuññābhisaṅkhāroti dvādasa cetanāti uddhaccasahagatacetanāyapi gahaṇaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha viya veditabbaṃ. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti ettha pana ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti (ma. ni. 3.126; mahāva. 1; saṃ. ni. 2.1; udā. 1; netti. 24) ettha viya sāpi apanetabbā. Mandabahuvipākatāti appamahāvipākatā.

647. ‘Nó được tạo ra bởi các duyên của chính nó, do đó là nghiệp (kamma).’ Một số vị nói: ‘Nó tạo ra quả của chính nó, do đó là nghiệp.’ Những gì được gọi là ‘nghiệp’ như vậy được mệnh danh là nghiệp. ‘Thuộc cõi thấp’ (parittabhūmako) là thuộc dục giới (kāmabhūmako). ‘Thuộc cõi lớn’ (mahābhūmako) là thuộc đại hành giới (mahaggatabhūmako). ‘Tất cả’ (sabbaṃ) là không còn sót lại (anavasesaṃ). ‘Đi đến cõi hữu, và làm cho đi đến cõi hữu, do đó là đưa đến cõi hữu’ (bhavagāmi). ‘Đi đến’ (gacchati) là theo nghĩa có khả năng tạo ra; nghĩa là, vào lúc nó khởi sanh, nó diễn tiến hướng về cõi hữu. Hoặc, ‘đi đến’ (gamanaṃ) được chủ ý có nghĩa là chính sự tạo ra. Và bằng từ ‘đưa đến cõi hữu’ (bhavagāmī) này, ngài loại trừ nghiệp đưa đến sự đoạn tận nghiệp (tức nghiệp siêu thế). Vì đây là bài luận về vòng luân hồi (vaṭṭakathā), và nghiệp ấy (nghiệp siêu thế) lại nương vào sự thoát khỏi vòng luân hồi (tức Niết-bàn). (Trong câu) ‘Phi phước hành là mười hai tư’ (apuññābhisaṅkhāroti dvādasa cetanā), việc bao gồm cả tư tương ưng với trạo cử cũng nên được hiểu như trong trường hợp ‘do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi.’ Tuy nhiên, ở đây trong câu ‘do hữu làm duyên, sanh sanh khởi,’ nó (tư trạo cử) cũng nên được loại trừ, giống như trong trường hợp ‘do các hành làm duyên, thức sanh khởi.’ ‘Có quả yếu và quả mạnh’ (mandabahuvipākatā) là có quả nhỏ và quả lớn (appamahāvipākatā).

‘‘Sabbampi bhavagāmikammanti iminā cetanāsampayuttā abhijjhādayo vuttā’’ti etena ācayagāmitāya tesaṃ kammasaṅkhātatā vuttāti kammabhavapariyāpannataṃ [Pg.331] pariyāyena vadati, nippariyāyena pana cetanāva kammabhavo. Vuttañhi ‘‘kammabhavo tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 244). Upapattibhavo tīhipi tikehi vutto upādinnakkhandhova. Yathāha ‘‘upapattibhavo… kāmabhavo… saññābhavo… pañcavokārabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito’’tiādi (dhātu. 67). Yadi hi anupādinnakānampi gahaṇaṃ siyā, ‘‘dvādasahi āyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhī’’ti vattabbaṃ siyāti. Kāmataṇhāya kāmetabbato kāmanissayatāya bhogā viya, kāmasahacaritatāya ‘‘kuntā pacarantī’’ti viya, kāmārammaṇatāya ‘‘sukhaṃ rūpa’’nti viya, kāmapaccayaṭṭhānatāya ‘‘sukho saggo’’ti viya kāmāti avīciparanimmitavasavattiparicchinnā upādinnakkhandhā vuccanti. Rūpāvirāgato yaṃ nissitā, tadupacārena ‘‘mañcā ghosantī’’ti viya, ‘‘phandanadevatā’’ti viya ca ‘‘rūpa’’nti vuccanti brahmakāyikākaniṭṭhaparicchinnā upādinnakkhandhā.

Bằng câu ‘tất cả nghiệp đưa đến cõi hữu,’ các pháp như tham ái v.v... tương ưng với tư đã được đề cập. Qua đó, sự kiện chúng được gọi là nghiệp là do chúng đưa đến sự tích lũy (nghiệp), do đó ngài nói một cách gián tiếp về sự bao hàm của chúng trong nghiệp hữu. Tuy nhiên, một cách trực tiếp, chỉ có tư mới là nghiệp hữu. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Nghiệp hữu tương ưng với ba uẩn, một xứ, một giới; và tương ưng một phần với một uẩn, một xứ, một giới.’ Sanh hữu, được nói đến qua cả ba bộ ba, chỉ là các thủ uẩn. Như có câu nói: ‘Sanh hữu... dục hữu... tưởng hữu... ngũ uẩn hữu được bao gồm trong năm uẩn, mười một xứ, mười bảy giới’ v.v... Thật vậy, nếu các pháp không bị chấp thủ cũng được bao gồm, thì lẽ ra phải nói là ‘bởi mười hai xứ và mười tám giới.’ Do chúng được dục ái khao khát, do là nơi nương tựa của dục như tài sản, do đi kèm với dục như (câu) ‘những ngọn giáo đang tiến tới,’ do là đối tượng của dục như (câu) ‘sắc khả ái,’ do là nơi chốn cho các duyên của dục như (câu) ‘thiên giới là an lạc,’ nên các thủ uẩn bị giới hạn bởi địa ngục A-tỳ và cõi trời Tha Hóa Tự Tại được gọi là ‘dục’ (kāma). Do không ly tham đối với sắc mà chúng nương vào, và do phép chuyển nghĩa từ đó (tức sắc), như (câu) ‘những chiếc giường đang la hét,’ và như (câu) ‘vị trời ở cây Phandana,’ nên các thủ uẩn bị giới hạn bởi cõi Phạm Chúng Thiên và cõi Sắc Cứu Cánh được gọi là ‘sắc’ (rūpa).

Rūpameva bhavo rūpabhavo, tathā arūpanti ākāsānañcāyatanabhavaggaparicchinnā cattāro upādinnakkhandhā vuccanti. Arūpameva bhavo arūpabhavo. Kāmo eva bhavoti kāmabhavo, so pana yasmā yathāvuttenatthena ‘‘kāmo’’ti vattabbo hoti, tasmā ‘‘kāmasaṅkhāto bhavo’’ti vuttaṃ. Kāmāvacarasaññito vā bhavo ‘‘kāmasaṅkhāto bhavo’’ti vutto. Tathā rūpārūpabhavoti āha ‘‘esa nayo rūpārūpabhavesū’’ti. Saññāvataṃ bhavoti ettha vantu-saddassa lopo daṭṭhabbo. Tassa vā atthe akāraṃ katvā ‘‘saññabhavo’’tipi pāṭho. Tenāha ‘‘saññāvā’’tiādi. Vokiṇṇoti etena vokārasaddassa kammasādhanatamāha. Vokirīyati pasārīyati vitthārīyatīti vokāro, vokiraṇaṃ vā vokāro, so ekasseva khandhassa vasena pavattattā ‘‘eko vokāro’’ti vutto, pasaṭuppattīti attho.

Sắc chính là hữu, là sắc hữu. Tương tự như vậy, bốn thủ uẩn được giới hạn bởi không vô biên xứ và cõi hữu đảnh được gọi là vô sắc. Vô sắc chính là hữu, là vô sắc hữu. Dục chính là hữu, là dục hữu. Nhưng vì theo ý nghĩa đã nói, nó được gọi là ‘dục’, do đó được nói là ‘hữu được gọi là dục’. Hoặc hữu được gọi là cõi dục được nói là ‘hữu được gọi là dục’. Tương tự như vậy đối với sắc hữu và vô sắc hữu, ngài nói ‘đây là phương pháp trong sắc hữu và vô sắc hữu’. Trong câu ‘saññāvataṃ bhavo’ (hữu của chúng sanh có tưởng), sự biến mất của từ ‘vantu’ cần được thấy. Hoặc, sau khi tạo thành ‘a’ trong ý nghĩa của nó, cũng có bản đọc là ‘saññabhavo’ (tưởng hữu). Do đó, ngài nói ‘saññāvā’ (có tưởng) v.v... Với từ ‘vokiṇṇo’ (riêng lẻ), ngài nói về việc từ ‘vokāra’ (uẩn) là một nghiệp cách. Nó được rải ra, được trải ra, được mở rộng, do đó là ‘vokāra’. Hoặc, sự rải ra là ‘vokāra’. Vì nó diễn ra theo cách của chỉ một uẩn, nên nó được gọi là ‘một vokāra’ (một uẩn), nghĩa là sự phát sinh lan rộng.

648. Kiñcāpi bhavaniddese ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234) iminā cetanāsampayuttadhammāpi vuttā. Puññābhisaṅkhārādayovāti pana avadhāraṇaṃ [Pg.332] paccayadhammavisesepi atthappabhedena saṅkhārabhavaggahaṇesu attheva visesoti dassanatthaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Saṅkhārabhavānaṃ dhammabhedato na saṅkhārā eva puna vuttāti ‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’nti etaṃ ayuttanti ce? Na, bhavekadesabhāvena saṅkhārānaṃ bhavoti puna vuttattā. Parena vā dhammavisesaṃ aggahetvā punavacanaṃ coditanti codakābhilāsavasena ‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’nti vuttaṃ.

648. Mặc dù trong phần giải thích về hữu, với câu ‘tất cả nghiệp dẫn đến hữu là nghiệp hữu’ (Vibh. 137), các pháp tương ưng với tư cũng đã được nói đến. Tuy nhiên, sự xác định trong câu ‘phước hành v.v...’ được thực hiện để chỉ ra rằng, ngay cả khi có sự khác biệt trong các pháp duyên, vẫn có sự khác biệt trong việc nắm bắt các từ ‘hành’ và ‘hữu’ do sự khác biệt về ý nghĩa. Do đó, ngài nói ‘mặc dù như vậy’ v.v... Nếu nói rằng: Do sự khác biệt về pháp của hành và hữu, không phải chỉ các hành được nói lại, do đó lời giải thích ‘sự lặp lại này có ý nghĩa’ là không hợp lý? Không phải là không hợp lý. Vì các hành được nói lại là ‘hữu’ do chúng là một phần của hữu. Hoặc, vì người khác đã chất vấn về sự lặp lại mà không nắm bắt được sự khác biệt về pháp, nên câu ‘sự lặp lại này có ý nghĩa’ được nói theo ý muốn của người chất vấn.

649. Kāmabhavādinibbattakassa kammassa kāmabhavādibhāvo phalavohārena aṭṭhakathāyaṃ vutto. Sahajātaviññāṇassapi paccayabhūtaṃ avijjāhetukaṃ saṅkhāraggahaṇena yaṃ kiñci kammaṃ pubbe vuttaṃ, idha pana ‘‘sabbampi bhavagāmikamma’’nti (vibha. 234) vacanato bhavassa nibbattakaṃ upādānahetukaṃ vipaccanāya katokāsameva bhavoti adhippeto. Yaṃ kāmupādānapaccayā rūpabhavanibbattakaṃ, arūpabhavanibbattakañca kammaṃ karīyati, so kammabhavo, tadabhinibbattā khandhā upapattibhavoti imamatthaṃ ‘‘esa nayo rūpārūpabhavesū’’ti atidisati. Dve kāmabhavāti kāmakammabhavo, kāmūpapattibhavoti dve kāmabhavā. Evaṃ ‘‘dve rūpabhavā, dve arūpabhavā’’ti etthāpi. Antogadhe hi visuṃ aggahetvā abbhantaragate eva katvā kāmabhavādike kammūpapattibhavavasena duguṇe katvā āha ‘‘cha bhavā’’ti.

649. Việc nghiệp tạo ra dục hữu v.v... được gọi là dục hữu v.v... trong Chú giải theo cách nói về quả. Bất kỳ nghiệp nào là duyên cho cả thức đồng sanh và có vô minh làm nhân đã được nói đến trước đây bằng việc nắm bắt từ ‘hành’. Nhưng ở đây, theo câu ‘tất cả nghiệp dẫn đến hữu’ (Vibh. 137), nghiệp tạo ra hữu, có thủ làm nhân, và đã được tạo cơ hội để trổ quả, được hiểu là hữu. Nghiệp nào được thực hiện do duyên dục thủ, tạo ra sắc hữu và vô sắc hữu, đó là nghiệp hữu. Các uẩn được tạo ra bởi nghiệp đó là sanh hữu. Ngài mở rộng ý nghĩa này bằng câu ‘đây là phương pháp trong sắc hữu và vô sắc hữu’. ‘Hai dục hữu’ là: nghiệp hữu cõi dục và sanh hữu cõi dục, như vậy là hai dục hữu. Tương tự như vậy ở đây trong ‘hai sắc hữu, hai vô sắc hữu’. Thật vậy, không lấy riêng các hữu đã được bao gồm, mà chỉ tính những gì đã nằm bên trong, và nhân đôi dục hữu v.v... theo nghiệp hữu và sanh hữu, ngài nói ‘sáu hữu’.

Avisesenāti upādānavasena bhedaṃ akatvā. Upādānabhedākaraṇeneva ca dvādasappabhedassa saṅgahavasena saṅgahato ‘‘cha bhavā’’ti vuttaṃ. Anupagammāti anissāya, anāmasitvāti attho.

‘Không phân biệt’ nghĩa là không tạo ra sự khác biệt theo bốn loại thủ. Và chính vì không tạo ra sự khác biệt theo thủ mà hữu có mười hai loại được tóm tắt và nói là ‘sáu hữu’. ‘Không đến gần’ nghĩa là không nương tựa, không chạm đến.

650. Gosīlena, kukkurasīlena ca samattena samādinnena gunnaṃ, kukkurānañca sahabyatā vuttāti ‘‘sīlabbatupādānavato jhānabhāvanā na ijjhatī’’ti maññamānā tena rūpārūpabhavā na hontīti keci vadanti. Vakkhamānena pana pakārena paccayabhāvato ‘‘taṃ na gahetabba’’nti āha. Asuddhimagge ca suddhimaggaparāmasanaṃ sīlabbatupādānanti suddhimaggaparāmasanena rūpārūpāvacarajjhānānaṃ nibbattanaṃ na na yujjatīti.

650. Sự đồng hành với bò và chó được nói đến thông qua giới bò và giới chó được thực hành và chấp nhận một cách trọn vẹn. Do đó, một số người nói rằng, vì họ nghĩ rằng ‘việc tu tập thiền không thành công đối với người có giới cấm thủ’, nên sắc hữu và vô sắc hữu không xảy ra do giới cấm thủ đó. Tuy nhiên, ngài nói ‘điều đó không nên được chấp nhận’ vì nó là một duyên theo cách sẽ được nói đến. Và việc chấp thủ con đường không thanh tịnh là con đường thanh tịnh chính là giới cấm thủ, do đó, việc tạo ra các thiền sắc giới và vô sắc giới thông qua sự chấp thủ con đường thanh tịnh không phải là không hợp lý.

Anussavavasenāti ‘‘setavadhayajjaṃ ālabhate bhūtikāmo’’ti ādinnaanussavavasena, yathā ime manussaloke kāmā samiddhā, evaṃ devaloke [Pg.333] ito samiddhatarāti diṭṭhānusārena vā. Purāṇabhāratasītāharaṇapasubandhavidhiādisavanaṃ assaddhammassavanaṃ. Ādi-saddena asappurisūpanissayaṃ pubbe ca akatapuññataṃ, attamicchāpaṇidhiñca saṅgaṇhāti. Kāyaduccaritādīnipīti attano adhippetānaṃ kāmānaṃ anupāyabhūtānipi kāyaduccaritādīni karoti, cirasaggādiatthaṃ yuddhādivasenāti adhippāyo. Sandiṭṭhike vā pana rajjasenāpatiṭṭhānādisaṅgahe kāme. Tadantogadhā evāti tasmiṃ duccaritanibbatte, sucaritanibbatte ca kāmabhave antogadhā evāti attho. Antogadhāti ca saññābhavapañcavokārabhavānaṃ ekadesena antogadhattā vuttaṃ. Na hi te niravasesā kāmabhave antogadhāti.

‘Theo truyền thống’ nghĩa là theo truyền thống được nghe như ‘người muốn thịnh vượng nên thực hiện việc tế lễ bằng dê trắng’ v.v..., hoặc theo những gì đã thấy, rằng ‘giống như những dục lạc này thịnh vượng ở cõi người, chúng còn thịnh vượng hơn ở cõi trời’. Việc nghe các Purāṇa, Bhārata, chuyện bắt cóc Sītā, các nghi thức giết hại súc vật v.v... là nghe phi pháp. Với từ ‘ādi’ (v.v...), nó bao gồm việc thân cận người xấu, việc không tạo phước trước đây, và sự đặt mình sai lầm. Về ‘thân ác hạnh v.v...’, ý nghĩa là: mặc dù chúng không phải là phương tiện để đạt được những dục lạc mà mình mong muốn, người ta vẫn làm những việc như thân ác hạnh v.v... thông qua chiến tranh v.v... vì lợi ích của thiên giới lâu dài v.v... Hoặc, đối với các dục lạc hiện tại được tính là vương quyền, địa vị tướng quân v.v... ‘Chúng được bao gồm trong đó’ nghĩa là chúng được bao gồm trong dục hữu đó, dù được tạo ra bởi ác hạnh hay thiện hạnh. Và nó được nói là ‘được bao gồm’ vì tưởng hữu và ngũ uẩn hữu được bao gồm một phần. Thật vậy, chúng không được bao gồm hoàn toàn trong dục hữu.

Sappabhedassāti sugatiduggatimanussādippabhedavato.

‘Có sự phân loại’ nghĩa là có sự phân loại như thiện thú, ác thú, cõi người v.v...

Kāmāvacarasampattibhave paṭhamadutiyaucchedavādavasena, rūpabhave tatiyaucchedavādavasena, arūpabhave sesaucchedavādavasena ayamattā suucchinno hotīti tadupagaṃ kammaṃ karotīti āha ‘‘ayaṃ attā nāmā’’tiādi. Tattha suucchinnoti sakalavaṭṭadukkhasamucchedena suṭṭhu ucchinno, apunabbhavuppattiko hotīti attho.

Trong hữu thành tựu của cõi dục theo đoạn kiến thứ nhất và thứ hai, trong sắc hữu theo đoạn kiến thứ ba, trong vô sắc hữu theo các đoạn kiến còn lại, người đó nghĩ ‘bản ngã này bị đoạn diệt hoàn toàn’ và thực hiện nghiệp dẫn đến đó. Do đó, ngài nói ‘bản ngã này tên là...’ v.v... Ở đó, ‘bị đoạn diệt hoàn toàn’ nghĩa là bị đoạn diệt tốt đẹp bởi sự đoạn trừ hoàn toàn khổ đau của vòng luân hồi, không còn tái sanh nữa.

‘‘Kāmāvacarasampattibhave’’ti idaṃ paṭhamadiṭṭhadhammanibbānavādavasena vuttaṃ, sesaṃ itaradiṭṭhadhammanibbānavādavasena. Tattha kiñcāpi pāḷiyaṃ (dī. ni. 1.93 ādayo) rūpāvacarajjhānavaseneva upari cattāro diṭṭhadhammanibbānavādā āgatā, diṭṭhigatiko pana yaṃ kiñci gahetvā yathā tathā abhinivisatīti arūpabhavaggahaṇaṃ, arūpajjhānānampi vā catutthajhānasaṅgahato arūpabhavaggahaṇaṃ, santasukhatāya vā taṃsamaṅgino sukhitabhāvasāmaññato. Vigatapariḷāhoti yathābhilāsitavisayūpahārena, pahānena ca vūpasantakāmarāgapariḷāho, diṭṭheva dhamme nibbānappattoti attho.

Câu ‘‘kāmāvacarasampattibhave’’ti (trong cõi dục giới thành tựu) này được nói theo quan điểm hiện tại Niết-bàn thứ nhất, phần còn lại (được nói) theo các quan điểm hiện tại Niết-bàn khác. Ở đây, mặc dù trong Pāḷi (Trường Bộ kinh 1.93 v.v...) bốn quan điểm hiện tại Niết-bàn ở trên được trình bày chỉ theo năng lực của thiền sắc giới, nhưng vì người có tà kiến chấp thủ bất cứ điều gì một cách sai lạc, nên (ở đây) đã đề cập đến vô sắc hữu; hoặc là, đã đề cập đến vô sắc hữu vì các thiền vô sắc cũng được bao gồm trong thiền thứ tư; hoặc là, vì sự an tịnh lạc và vì sự tương đồng về trạng thái an lạc của người thành tựu thiền ấy. Vigatapariḷāho (không còn phiền não) có nghĩa là: do sự cung cấp đối tượng theo ý muốn và do sự đoạn trừ, nên sự phiền não của dục ái đã được lắng dịu, đã chứng đắc Niết-bàn ngay trong hiện tại.

Suddhimaggaparāmasanavasena pavattitaṃ yaṃ kiñci lokiyaṃ sīlaṃ, jhānañca sīlabbatamicceva idhādhippetanti āha ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāmā’’tiādi. Kamena avatvā sīlabbatupādānassa ante bhavapaccayatāvacanaṃ attavādupādānaṃ viya abhiṇhaṃ asamudācārato, attavādupādānanimittattā ca.

Bất cứ giới và thiền thế gian nào được thực hành theo cách chấp thủ con đường thanh tịnh, ở đây chỉ được hiểu là giới cấm thủ, vì vậy ngài đã nói ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāmā’’tiādi (đây gọi là giới cấm thủ v.v...). Việc không nói theo thứ tự mà nói về tính duyên cho hữu ở cuối phần giới cấm thủ ô nhiễm là vì nó không thường xuyên xảy ra như ngã luận thủ ô nhiễm, và vì nó có ngã luận thủ ô nhiễm làm nhân duyên.

Kammabhaveti [Pg.334] niddhāraṇe bhummaṃ. Hetupaccayappabhedehīti ettha maggapaccayo ca vattabbo. Diṭṭhupādānādīni hi sahajātakammabhavassa maggapaccayā hontīti, tasmā tāni sahajātādīsu hetupaccayaṃ apanīya maggapaccayaṃ pakkhipitvā sattadhā paccayā hontīti veditabbāni. Sabbāni pana anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi paccayā honti. Nānantarassa upanissayapaccayena paccayā honti. Kadāci ārammaṇapaccayādināpi, taṃ pana upanissayapaccayeneva saṅgahetvā vuttaṃ ‘‘vippayuttassa pana upanissayapaccayenevā’’ti.

Trong câu kammabhave (trong nghiệp hữu), đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. Trong câu hetupaccayappabhedehīti (bởi các loại nhân duyên), cũng nên nói đến đạo duyên. Vì rằng tà kiến thủ ô nhiễm v.v... là đạo duyên của nghiệp hữu đồng sanh. Do đó, nên biết rằng chúng, trong các duyên đồng sanh v.v..., sau khi loại bỏ nhân duyên và thêm vào đạo duyên, trở thành duyên theo bảy cách. Lại nữa, tất cả (bốn thủ ô nhiễm) là duyên cho (nghiệp hữu) vô gián bằng các duyên vô gián, đẳng vô gián, vô gián y chỉ, vô hữu, ly khứ, và thường cận. Đối với (nghiệp hữu) không vô gián, chúng là duyên bằng y chỉ duyên. Đôi khi cũng bằng cảnh duyên v.v..., nhưng điều đó đã được bao gồm bởi y chỉ duyên và được nói rằng: ‘‘vippayuttassa pana upanissayapaccayenevā’’ti (nhưng đối với pháp bất tương ưng thì chỉ bằng y chỉ duyên).

Bhavapaccayājātiādipadavitthārakathāvaṇṇanā

Luận giải về bài kinh chi tiết về các từ sanh do hữu làm duyên, v.v...

651. Jātītiādīsūti ādi-saddena ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1; udā. 1; netti. 24) sabbaṃ saṅgaṇhāti. Tenāha ‘‘jātiādīna’’ntiādi. Upapattibhavuppattiyeva jātīti āha ‘‘na upapattibhavo’’ti. Jāyamānassa pana jāti jātīti upapattibhavopi asati abhāvā jātiyā paccayoti sakkā vattuṃ. Jāyamānarūpapadaṭṭhānatāpi hi rūpajātiyā vuttā ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno upacayo, anuppabandharūpapadaṭṭhānā santatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641).

651. Trong câu jātītiādīsu (trong sanh v.v...), từ ādi (v.v...) bao gồm tất cả câu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī’’ti (do sanh làm duyên, lão, tử, sầu, bi, khổ, ưu, não khởi lên) (Trung Bộ kinh 3.126; Tương Ưng Bộ kinh 2.1; Đại Phẩm 1; Phật Tự Thuyết 1; Netti. 24). Do đó, ngài nói ‘‘jātiādīna’’ntiādi (của sanh v.v...). Sự sanh khởi của sanh hữu chính là sanh, vì vậy ngài nói ‘‘na upapattibhavo’’ti (không phải sanh hữu). Lại nữa, sự sanh của cái đang sanh là sanh, vì vậy có thể nói rằng sanh hữu cũng là duyên của sanh, vì nếu không có nó (sanh hữu) thì không có (sanh). Vì rằng, trạng thái cận nhân của sắc đang sanh cũng được nói là sanh của sắc: ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno upacayo, anuppabandharūpapadaṭṭhānā santatī’’ti (sự tích lũy có sắc được tích lũy làm cận nhân, sự tương tục có sắc nối tiếp làm cận nhân) (Pháp Tụ sớ giải 641).

Jātānaṃ khandhānaṃ uññātatā, abhimatatā ca hīnapaṇītatā. Aniṭṭhañhi hīnaṃ, iṭṭhaṃ paṇītaṃ. Ādi-saddena suvaṇṇadubbaṇṇahīnuttamādiṃ saṅgaṇhāti. Yamakānampi satanti yamakabhāvena nibbattānampi samānānaṃ. So ca sattānaṃ viseso. Bhinnasantānikassa visesakāraṇassa sabbena sabbaṃ abhāvato ‘‘ajjhattasantāne’’ti vuttaṃ. Aññassa kāraṇassa abhāvatoti attasantānagatato aññassa visesakāraṇassa anupalabbhamānattā, sati ca tasmiṃ sabbadā sabbesaṃ abhāvatoti pasaṅgassa dunnivāraṇato kāraṇe avisiṭṭhe phalavisesassa ayujjamānakattā. Tenāha ‘‘kammabhavahetukovā’’ti.

Sự thấp kém và sự ưu việt của các uẩn đã sanh là (sự phân biệt) hạ liệt và cao thượng. Vì rằng, cái không đáng mong muốn là hạ liệt, cái đáng mong muốn là cao thượng. Bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả sắc tốt, sắc xấu, tuổi thọ thấp, tuổi thọ cao v.v... Yamakānampi satanti (ngay cả đối với những cặp song sinh) có nghĩa là ngay cả đối với những chúng sanh tương đồng được sanh ra như một cặp song sinh. Và sự khác biệt đó của chúng sanh (được nói là) ‘‘ajjhattasantāne’’ti (trong dòng tương tục nội tại) vì hoàn toàn không có nguyên nhân đặc biệt nào trong một dòng tương tục khác. Aññassa kāraṇassa abhāvato (vì không có nguyên nhân nào khác) có nghĩa là: vì không tìm thấy nguyên nhân đặc biệt nào khác ngoài nguyên nhân nằm trong dòng tương tục của chính mình, và vì nếu có nguyên nhân đó, thì khó có thể tránh khỏi lỗi logic rằng "nó sẽ không tồn tại cho tất cả chúng sanh vào mọi lúc", và vì khi nguyên nhân không khác biệt thì quả khác biệt là không hợp lý. Do đó, ngài nói ‘‘kammabhavahetukovā’’ti (hoặc có nghiệp hữu làm nhân).

Tena tenāti ñātibyasanādinā jarāmaraṇato aññena dukkhadhammena. Jarāmaraṇanimittañhi uppannā sokādayo jarāmaraṇābhisambandhā, tadaññe anabhisambandhā. Upanissayakoṭiyāti upanissayaṃsena, upanissayalesenāti [Pg.335] attho. Yo hi paṭṭhāne anāgato sati bhāvā, asati ca abhāvā suttantapariyāyena upanissayo, so ‘‘upanissayakoṭī’’ti vuccati. Paccayamahāpadeso kireso, yadidaṃ upanissayoti.

Tena tenāti (bởi cái này cái kia) có nghĩa là bởi pháp khổ khác với lão và tử, chẳng hạn như sự mất mát người thân v.v... Vì rằng, sầu v.v... khởi lên do lão và tử làm nhân thì có liên quan đến lão và tử; những cái khác ngoài chúng thì không liên quan. Upanissayakoṭiyāti (phần y chỉ duyên) có nghĩa là một phần của y chỉ duyên, một chút của y chỉ duyên. Vì rằng, y chỉ duyên nào không được đề cập trong Luận Tạng, mà theo phương pháp Kinh Tạng, (được hiểu là) khi có nó thì (quả) có, và khi không có nó thì (quả) không có, thì y chỉ duyên đó được gọi là ‘‘upanissayakoṭī’’ (phần y chỉ duyên). Y chỉ duyên này quả thật là một lĩnh vực rộng lớn của các duyên.

Bhavacakkakathāvaṇṇanā

Luận giải về bài kinh về vòng luân hồi

652. Na kevalaṃ sokādīnaṃyeva jāti paccayo hoti, sokādīnaṃ pana paccayattā avijjāyapi paccayo evāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti paṭiccasamuppādadesanāyaṃ. Aviditādi midanti ma-kāro padasandhikaro. Satatanti sabbakālaṃ yāva aggamaggādhigamā. Samitanti saṅgataṃ, abbocchinnanti attho.

652. Sanh không chỉ là duyên của sầu v.v..., mà vì là duyên của sầu v.v..., nó cũng chính là duyên của vô minh. Để chỉ ra điều này, đoạn ‘‘yasmā panā’’tiādi (bởi vì...) đã được bắt đầu. Etthāti (ở đây) có nghĩa là trong bài thuyết pháp về duyên khởi. Trong câu aviditādi midanti, ký tự ma là để nối từ. Satatanti (liên tục) có nghĩa là mọi lúc cho đến khi chứng đắc thánh đạo cao nhất. Samitanti (kết hợp) có nghĩa là liên kết, không gián đoạn.

Tesūti sokādīsu. Siddhesūti labbhamānesu. Siddhā hoti avijjā avinābhāvato.

Tesūti (trong chúng) có nghĩa là trong sầu v.v... Siddhesūti (khi chúng được thành tựu) có nghĩa là khi chúng có được. Vô minh được thành tựu vì có mối quan hệ bất khả ly.

Kāmayānassāti kāmayamānassa, kāmo vā yānaṃ etassāti kāmayāno, tassa kāmavasena yāyamānassāti attho. Chandajātassāti jātataṇhāchandassa. Parihāyantīti vigacchanti. Ruppatīti sokādinā kuppati.

Kāmayānassāti (của người đi theo dục) có nghĩa là của người đang ham muốn; hoặc, kāmayāno là người có dục làm cỗ xe, nghĩa là của người đó đang đi theo năng lực của dục. Chandajātassāti (của người có dục sanh khởi) có nghĩa là của người có dục và tham ái đã sanh khởi. Parihāyantīti (chúng bị suy giảm) có nghĩa là chúng biến mất. Ruppatīti (bị phiền não) có nghĩa là bị khuấy động bởi sầu v.v...

Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo pariyuṭṭhānaṭṭhāyī. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho. Tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ, tena tiṭṭhatīti pariyuṭṭhaṭṭhāyīti attho daṭṭhabbo.

Người có thói quen an trú trong sự phiền não tiềm ẩn được gọi là pariyuṭṭhānaṭṭhāyī. Hoặc có một cách đọc khác là ‘‘pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’. Ở đây, pariyuṭṭhaṃ có nghĩa là nó nổi lên, tức là sự phiền não tiềm ẩn của tà kiến; pariyuṭṭhaṭṭhāyī có nghĩa là người an trú bởi nó. Ý nghĩa này cần được hiểu như vậy.

Pañca pubbanimittānīti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavacchandabalena devānaṃ balavasoko uppajjatīti.

Pañca pubbanimittānīti (năm tiền tướng) có nghĩa là năm tiền tướng của cái chết được nói đến (Phật Thuyết Như Vậy 83): ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (vòng hoa héo úa, y phục dơ bẩn, mồ hôi toát ra từ nách, thân thể biến sắc, vị trời không còn vui thích ở chỗ ngồi của mình). Vì rằng, sau khi thấy những tiền tướng đó, do năng lực của dục tham trong hữu, nỗi sầu muộn mãnh liệt khởi lên cho các vị trời trong sanh hữu, được gọi là các uẩn do nghiệp tạo ra.

Bāloti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. Tividhaṃ dukkhanti tassāruppakathāsavana, kammakāraṇādassana, maraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ.

Bālo (kẻ ngu) là người không có trí tuệ. Do đó, nó chỉ ra trạng thái làm nhân của vô minh. Ba loại khổ là khổ sầu v.v... có nhân duyên từ việc nghe lời nói không thích hợp, việc thấy các hành động và nguyên nhân, và sự hiện khởi của nghiệp vào lúc lâm chung.

Āsave sādhentīti āsave gamenti bodhentīti attho.

Āsave sādhenti có nghĩa là làm cho biết, làm cho giác ngộ các lậu hoặc.

Evaṃ [Pg.336] satīti evaṃ bhavacakkassa aviditāditāya anādibhāve sati. Ādimattakathananti avijjāvasena ādisabbhāvakathanaṃ. Ādi etassa atthīti hi ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā mattasaddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi, majjhe, pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. ‘‘Avijjā padhānā’’ti vatvā tassā padhānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avijjāggahaṇenā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha avijjāggahaṇenāti avijjāya uppādanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. Kammādīnīti kammavipākavaṭṭāni. Palibodhentīti nānādukkhaparibyūḷhe saṃsāracārake nirodhenti. Tehīti kilesakammavipākavaṭṭehi. Vaṭṭassa kāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā.

Evaṃ sati có nghĩa là: khi như vậy, tức là khi vòng luân hồi ở trong trạng thái vô thủy do khởi điểm không được biết đến. Ādimattakathanaṃ là việc nói về sự hiện hữu của khởi điểm bằng vô minh. Quả thực, vòng luân hồi được gọi là có khởi điểm (ādimaṃ) vì nó có khởi điểm (ādi). Trạng thái đó là ādimattaṃ, việc nói về trạng thái đó là ādimattakathanaṃ. Hoặc là, từ matta có nghĩa là loại trừ đặc tính; khi ở trong trạng thái vô thủy, vô minh có thể có ở khắp nơi: ở khởi điểm, ở khoảng giữa, và ở kết thúc, do đó việc nói về vô minh chỉ ở khởi điểm là mâu thuẫn. Sau khi nói 'Vô minh là chính', để chỉ ra trạng thái chính của nó, đoạn bắt đầu bằng 'avijjāggahaṇena' được khởi đầu. Trong đó, avijjāggahaṇena có nghĩa là do sự làm cho vô minh sanh khởi, hoặc do không đoạn trừ, hoặc do làm cho nó có mặt trong dòng tương tục của mình. Kammādīni là nghiệp luân và dị thục luân. Palibodhenti có nghĩa là giam hãm trong nhà tù luân hồi bị bao vây bởi nhiều loại khổ đau. Tehīti là bởi phiền não luân, nghiệp luân, và dị thục luân. Do là chính yếu trong vai trò làm nhân của vòng luân hồi, vô minh được gọi là 'pháp chính yếu'.

Tato avijjādito. Brahmādināti ādi-saddena pajāpatissarapurisādike saṅgaṇhāti. Vadatīti vado, taṃ taṃ hitāhitaṃ pavattāti attho. Vedeti, vediyatīti vā vedeyyo, sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito dukkhito’’tiādinā attanā, parehi ca jānāti, ñāyati cāti attho. Brahmādinā vā attanā vāti vā-saddo ca-saddattho. Tenāha ‘‘kārakavedakarahita’’nti ca-saddatthasamāsaṃ.

Tato là từ vô minh v.v... Trong Brahmādinā, từ ādi bao gồm cả Pajāpati, Issara, Purisa v.v... Vado là người nói, có nghĩa là người phát biểu điều lợi ích và bất lợi này kia. Vedeyyo là người cảm nhận (vedeti) hoặc được cảm nhận (vediyati); người ấy trải nghiệm lạc v.v..., hoặc biết về mọi đối tượng; bằng các câu như 'người có lạc, người có khổ', người ấy tự mình biết và được người khác biết. Trong 'Brahmādinā vā attanā vā', từ vā có nghĩa là ca (và). Do đó, ngài nói 'kārakavedakarahitaṃ' là một hợp từ đẳng lập (dvandva samāsa).

Dvādasavidhasuññatāsuññanti avijjādīnaṃ dvādasannaṃ suññasabhāvānaṃ suññatāya suññaṃ dvādasavidhasuññatāsuññaṃ, dhuvabhāvādisuññatāya vā catubbidhampi suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgagatattā dvādasavidhāti tāya dvādasasuññatāya suññanti attho.

Dvādasavidhasuññatāsuññaṃ có nghĩa là trống không bởi tánh không của mười hai pháp có tự tánh trống không là vô minh v.v... Hoặc là, sau khi hợp cả bốn loại tánh không như tánh không về sự thường còn v.v... thành một, vì nó đi đến mười hai chi phần nên gọi là mười hai loại; do đó, có nghĩa là trống không bởi tánh không mười hai loại ấy.

653. Pubbantāharaṇatoti pubbantato atītakoṭṭhāsato paccuppannavipākassa āharaṇato. Vedanāvasānaṃ paricchinnaṃ ekaṃ bhavacakkaṃ hoti. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, avijjāto saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkaṃ paripuṇṇamevāti [Pg.337] daṭṭhabbaṃ. Avijjāggahaṇena vā taṇhupādānāni tadavinābhāvato. Saṅkhāraggahaṇena bhavo, viññāṇādiggahaṇena jātijarāmaraṇāni, sokādayo ca gahitāti evampi vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttamevetaṃ. Evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññānuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ kārentī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti saṃsāranāyikā vuttā. Taṇhāya taṇhācaritānaṃ saṃsāranāyikābhāve vattabbameva natthi.

653. Pubbantāharaṇato là do mang lại quả hiện tại từ phần quá khứ. Một vòng luân hồi được giới hạn với thọ làm kết thúc được hình thành. Quả thực, ngay cả một phần của vòng luân hồi cũng được gọi là vòng luân hồi. Hoặc là, vì thọ là duyên cho vô minh có ái làm bạn đồng hành, nên do sự liên kết 'từ thọ có vô minh, từ vô minh có các hành', cần phải hiểu rằng vòng luân hồi kết thúc bằng thọ là hoàn toàn đầy đủ. Hoặc là, do việc nắm lấy vô minh, ái và thủ cũng được nắm lấy vì chúng không thể tách rời khỏi vô minh. Do việc nắm lấy các hành, hữu được nắm lấy. Do việc nắm lấy thức v.v..., sanh, già, chết và sầu v.v... cũng được nắm lấy. Ngay cả như vậy, điều này là hợp lý rằng vòng luân hồi kết thúc bằng thọ. Tương tự, cũng cần được áp dụng cho vòng luân hồi có ái làm gốc. Quả thực, có sự thâm nhập lẫn nhau của cả hai vòng luân hồi. Vô minh, sau khi che lấp tự tánh của các pháp, làm cho sanh khởi sự chấp thủ sai lầm, dẫn dắt những người có tà kiến trong vòng luân hồi; hoặc là, nó dẫn dắt, làm cho diễn tiến sự diễn tiến của các hành v.v... là luân hồi của họ. Do đó, nó được gọi là người dẫn dắt trong luân hồi. Về việc ái là người dẫn dắt trong luân hồi đối với những người có ái tánh, không cần phải nói gì thêm.

Paṭhamaṃ bhavacakkaṃ. Phaluppattiyāti kattuatthe karaṇavacanaṃ, karaṇatthe eva vā. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānaṃ purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ anuppādetvā anupacchijjanaṃ pakāseti, pakāsanassa vā karaṇaṃ hotīti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anuppabandhameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ‘‘phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato’’ti vuttaṃ. Anupubbapavattidīpanatoti ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’ntiādinā (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) dhammānaṃ anupubbato pavattiyā dīpanato. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti hi ettha aparipuṇṇāyatanaṃ kalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttā. Sahuppattidīpanatoti ‘‘upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti vā upapattikkhandhānaṃ ekajjhaṃ uppattiyā dīpanato. Na hi ettha paṭhame viya bhavacakke āyatanānaṃ kamena uppatti vuttā.

Vòng luân hồi thứ nhất. Trong phaluppattiyā, đây là cách dùng công cụ cách theo nghĩa chủ cách, hoặc là chỉ theo nghĩa công cụ cách. Quả thực, sự sanh khởi của quả hiện tại là thức v.v... được thấy ở đây. Nó chỉ ra sự không gián đoạn của các nhân của chính nó là vô minh và các hành trong kiếp trước vốn không được thấy, bằng cách không làm cho quả sanh khởi. Hoặc là, nó là công cụ của việc chỉ ra. Lại nữa, vòng luân hồi trước được nói là có liên quan với vòng thứ hai. Do đó, bằng sự sanh khởi của quả được gọi là thọ, nó chỉ ra sự không gián đoạn của các nhân là ái v.v... Do đó, có nghĩa là 'do việc chỉ ra sự không gián đoạn của các nhân của vòng luân hồi thứ nhất bằng sự sanh khởi của quả vốn là nhân'. Hoặc là, bằng sự sanh khởi của các quả chính là các hành v.v..., nó chỉ ra sự không gián đoạn của các nhân là vô minh v.v... mà không làm cho quả sanh khởi. Hoặc là, vòng luân hồi thứ nhất chỉ ra sự nối tiếp không gián đoạn của các hành v.v... là nhân của thức v.v..., chứ không chỉ ra cả sự kết thúc như vòng thứ hai. Do đó, được nói là 'phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato'. Anupubbapavattidīpanatoti là do chỉ ra sự diễn tiến của các pháp một cách tuần tự bằng các câu như 'do hành làm duyên, thức sanh; do thức làm duyên, danh sắc sanh' v.v... Quả thực, ở đây, trong câu 'do thức làm duyên, danh sắc sanh', sau khi nói về kalala sắc có xứ chưa hoàn chỉnh, từ đó trở lên, sự diễn tiến của sáu xứ được nói đến bằng câu 'do danh sắc làm duyên, sáu xứ sanh'. Sahuppattidīpanatoti là do chỉ ra sự sanh khởi đồng thời của các thủ uẩn bằng các câu 'do thủ làm duyên, hữu sanh' hoặc 'do hữu làm duyên, sanh sanh'. Quả thực, ở đây, sự sanh khởi của các xứ một cách tuần tự không được nói đến như trong vòng luân hồi thứ nhất.

654. Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti hetuphalahetupubbakatisandhi, bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti catubhedasaṅgahaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ [Pg.338] tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā. Atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ‘‘tivaṭṭa’’nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.

654. Vòng luân hồi này có ba mối nối với nhân v.v... làm khởi điểm, do đó được gọi là ‘ba mối nối với nhân-quả-nhân làm khởi điểm’. Vòng luân hồi này có sự tóm tắt các chi phần thành bốn loại theo cách nhân-quả, nhân-quả, do đó được gọi là ‘sự tóm tắt bốn loại’. Mặc dù không được nói đến theo tự thân, nhưng trong mỗi phần tóm tắt ấy, chúng được trình bày, được làm sáng tỏ qua việc nắm bắt vô minh, hành, v.v..., do đó được gọi là ‘các phương diện’ (ākārā). Hoặc, các loại khác nhau của nhân quá khứ v.v... là ‘các phương diện’. Các phiền não, nghiệp, và quả dị thục, sau khi đã liên kết với quả dị thục, phiền não, và nghiệp, chúng xoay vần lặp đi lặp lại, do đó, sau khi gán cho chúng cái tên ‘vòng’ (vaṭṭa), được gọi là ‘ba vòng’. Hoặc, vì là một phần của vòng, chúng được gọi là ‘các vòng’ (vaṭṭāni).

Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitāti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.

Câu ‘sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā’ có nghĩa là ‘các mối nối được xác định bởi trước và sau’.

Paritassatīti taṃ taṃ vatthuṃ pariggahakaraṇavasena tassati, taṇhāyatīti attho. Upādiyatīti daḷhagāhaṃ gaṇhāti. Purimakammabhavasminti purimakammabhave sati.

‘Paritassati’ có nghĩa là khao khát, tức là tham ái, theo cách thức chiếm hữu đối tượng này hay đối tượng kia. ‘Upādiyati’ có nghĩa là nắm giữ một cách chắc chắn. ‘Purimakammabhavasmim’ có nghĩa là khi có nghiệp hữu ở kiếp trước.

Tassa ca sabbhāvo kariyamānatā evāti āha ‘‘kammabhave kariyamāneti attho’’ti. Dukkhādīsu mohoti dukkhādīnaṃ ādīnavapaṭicchādako appahīno moho. Āyūhanāti sampiṇḍanakā dānādikiriyāya pavattanakā. Ekaṃ āvajjanaṃ etesanti ekāvajjanā, tesu ekāvajjanesu. Sattame cetanā bhavo. ‘‘Yā kāci vā pana cetanā bhavo, sampayuttā āyūhanā saṅkhārā’’ti idaṃ yathādassitāya dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.45) vasena vuttaṃ. Tattha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatā. Bhavaniddese pana ‘‘sātthato’’ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷivasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 226) vutto. Tattha paṭisambhidāpāḷiyaṃ ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. Vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti (vibha. 234) bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato, kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti ‘‘bhavo’’ti vuttā. Upapattibhavabhāvanākiccaṃ pana cetanāya sātisayanti paṭisambhidāpāḷiyā cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā. Bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā (vibha. 226) cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā. Tasmā tena tena pariyāyena [Pg.339] ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho. Tassa phale upapattibhave nikāmanāti ‘‘tassa sutaṃ hoti ‘cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti’’ādisutānusārena bhāvini upapattibhave abhikaṅkhanā. Gahaṇanti kāmupādānaṃ kiccenāha. Parāmasananti itarāni. Āyūhanāvasāneti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.

Và sự hiện hữu của nghiệp hữu ấy chính là trạng thái đang được thực hiện, do đó ngài nói ‘kammabhave kariyamāne có nghĩa là khi nghiệp hữu đang được thực hiện’. Si mê trong các pháp khổ v.v... là si mê chưa được đoạn trừ, che lấp sự nguy hại của các pháp khổ v.v... ‘Sự tích lũy’ (āyūhanā) là sự gom góp, là những trạng thái thúc đẩy hành động bố thí v.v... Chúng có một sự hướng tâm, do đó là ‘những tâm có cùng một sự hướng tâm’; trong những tâm có cùng một sự hướng tâm ấy, tư (cetanā) ở sát-na thứ bảy là hữu (bhavo). Câu “Bất cứ tư nào là hữu, các pháp tương ưng (với tư) là sự tích lũy, là các hành” này được nói theo bản Pāḷi Paṭisambhidā đã được trích dẫn trong phần phân tích về Dhammaṭṭhitiñāṇa. Thật vậy, ở đó có câu “tư là hữu”. Nhưng trong phần giải về hữu (Bhavaniddesa), ở chỗ giải thích từ ‘sātthato’, đã được chỉ ra theo bản Pāḷi Vibhaṅga rằng: “chính tư là các hành, còn hữu thì cũng là các pháp tương ưng với tư”. Thật vậy, trong bản Pāḷi Vibhaṅga, trạng thái tư của các hành đã được nói đến bằng câu “Trong ấy, phước hành là gì? Là tư thiện thuộc Dục giới” v.v... Trong hai bản Pāḷi ấy, ở bản Paṭisambhidāpāḷi, các pháp tương ưng với tư được gọi là ‘các hành’ vì chúng là các pháp cho quả dị thục, với phận sự tạo tác pháp được tạo tác, được gọi là sự tích lũy có quả dị thục. Ở bản Vibhaṅgapāḷi, chúng được gọi là ‘hữu’ vì chúng tạo ra hữu sinh, do là nhân của hữu, do đi đến hữu, và do là nghiệp, là bạn đồng hành liên hệ với nghiệp, theo bản Pāḷi “Tất cả nghiệp đi đến hữu là nghiệp hữu”. Hơn nữa, phận sự tạo ra hữu sinh là phận sự vượt trội của tư, do đó trong bản Paṭisambhidāpāḷi, tư được gọi là ‘hữu’. Phận sự tạo tác hữu là phận sự vượt trội của tư, do đó trong bản Vibhaṅgapāḷi, tư được gọi là ‘các hành’ qua câu “tư thiện” v.v... Do đó, theo cách giải thích này hay cách giải thích kia, cả hai (cách định nghĩa) đều hợp lý để nói ở cả hai nơi. Vì vậy, ở đây không có sự mâu thuẫn. ‘Sự mong muốn trong hữu sinh là quả của nghiệp ấy’ là sự khao khát trong hữu sinh tương lai, theo kinh văn như “‘Vị ấy nghe rằng: Chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương sống lâu, có sắc đẹp, nhiều an lạc’ v.v...”. Bằng từ ‘gahaṇaṃ’ (sự nắm giữ), ngài nói đến dục thủ về mặt phận sự. Bằng từ ‘parāmasanaṃ’ (sự chấp thủ), ngài nói đến các thủ còn lại. ‘Vào lúc kết thúc sự tích lũy’ có nghĩa là vào lúc kết thúc sự tích lũy đã được nói đến trong cả ba cách giải thích.

Idhāti imasmiṃ paccuppannabhave. Bhavantarassa atītabhavassa iminā paccuppannabhavena paṭisandhānaṃ bhavantarapaṭisandhānaṃ, bhavantarabhāvena vā paṭisandhānaṃ bhavantarapaṭisandhānaṃ, tassa vasena. Yaṃ paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇanti sambandho. Tathā hi viññāṇaṃ ‘‘paṭisandhānapaccupaṭṭhāna’’nti vuccati. Gabbheti mātukucchiyaṃ, gabbhāvatthāyaṃ vā.

‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là trong kiếp hiện tại này. Sự nối liền của một kiếp khác, tức là kiếp quá khứ, với kiếp hiện tại này là ‘sự nối liền kiếp khác’ (bhavantarapaṭisandhāna). Hoặc, sự nối liền bằng cách trở thành một kiếp khác là ‘sự nối liền kiếp khác’. Theo cách đó, cái được gọi là ‘sự tái sanh’ (paṭisandhi), đó là thức (viññāṇa); đây là mối liên hệ. Thật vậy, thức được gọi là ‘có sự nối liền làm hiện trạng’. ‘Gabbhe’ (trong bào thai) có nghĩa là trong bụng mẹ, hoặc trong giai đoạn bào thai.

Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ‘‘tassa pubbabhāgā’’ti āha, tatiye atthavikappe vutte ‘‘taṃsampayuttā’’ti. Taṃsampayuttā avijjā gahitāva hotīti sambandho. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ‘‘idha paṭipakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Kammakaraṇakāle sammoho dassito’’ti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.

Đối với các hành tích lũy được nói đến trong hai cách giải thích, ngài nói: ‘chúng là những phần trước của nghiệp hữu ấy’; đối với điều được nói trong cách giải thích thứ ba, ngài nói: ‘tương ưng với chúng’. Mối liên hệ là: vô minh tương ưng với chúng (tham ái và thủ) cũng đã được bao gồm. Diễn tiến tâm của một đứa trẻ nhỏ phần lớn là hữu phần (bhavaṅga), và đa phần không có khả năng tích lũy nghiệp tạo ra một kiếp khác, do đó đã nói: ‘ở đây, do sự trưởng thành của các xứ’. Bằng câu ‘sự si mê vào lúc tạo nghiệp được chỉ ra’, ngài chỉ ra sự si mê là duyên cho nghiệp, chứ không phải chỉ là sự si mê tương ưng với nghiệp.

‘‘Tattha purimabhavasmiṃ pañca kammasambhārā, etarahi pañca vipākadhammā, etarahi pañca kammasambhārā, anāgate pañca vipākadhammāti dasa dhammā kammaṃ, dasa dhammā vipāko, iti dvīsu ṭhānesu kammaṃ, kammavaṭṭaṃ, dvīsu ṭhānesu vipāko, vipākavaṭṭanti kammasaṅkhepo ca vipākasaṅkhepo ca, kammabhavo ca vipākabhavo ca kammavaṭṭañca vipākavaṭṭañca, kammapavattañca vipākapavattañca, kammasantati ca vipākasantati ca, kiriyā ceva kiriyāphalañcāti –

“Trong đó, ở kiếp trước có năm yếu tố tạo nghiệp, hiện tại có năm pháp dị thục; hiện tại có năm yếu tố tạo nghiệp, tương lai có năm pháp dị thục. Như vậy, mười pháp là nghiệp, mười pháp là quả dị thục. Do đó, ở hai nơi là nghiệp, là nghiệp luân; ở hai nơi là quả dị thục, là dị thục luân. (Nên biết rằng) đây là sự tóm tắt về nghiệp và sự tóm tắt về quả dị thục, là nghiệp hữu và dị thục hữu, là nghiệp luân và dị thục luân, là dòng chảy của nghiệp và dòng chảy của quả dị thục, là sự tương tục của nghiệp và sự tương tục của quả dị thục, là hành động và quả của hành động.”

‘‘Evaṃ samuppannamidaṃ sahetukaṃ,Dukkhaṃ aniccaṃ calamittaraddhuvaṃ;

Dhammehi dhammā pabhavanti hetuso,Na hettha attāva parova vijjati.

“Pháp này sanh khởi như vậy, có nguyên nhân, Là khổ, vô thường, biến động, ngắn ngủi, không bền vững. Từ các pháp (nhân), các pháp (quả) sanh khởi do nhân duyên, Ở đây không có tự ngã hay tha nhân nào tồn tại.”

‘‘Dhammā dhamme sañjanenti, hetusambhārapaccayā;

Hetūnañca nirodhāya, dhammo buddhena desito.

“Các pháp (nhân) tạo ra các pháp (quả), Do có nhân, yếu tố cấu thành, và duyên. Và để đoạn diệt các nhân, Pháp đã được Đức Phật thuyết giảng.”

‘‘Hetūsu [Pg.340] uparuddhesu, chinnaṃ vaṭṭaṃ na vaṭṭati;

Evaṃ dukkhantakiriyāya, brahmacariyidha vijjati;

Satte ca nupalabbhante, nevucchedo na sassata’’nti. (vibha. aṭṭha. 242);

“Khi các nhân đã bị ngăn chặn, Vòng luân hồi bị cắt đứt, không còn xoay vần. Như vậy, để chấm dứt khổ đau, Phạm hạnh tồn tại ở đây (trong giáo pháp này). Và khi chúng sanh không được tìm thấy, Không có đoạn kiến cũng không có thường kiến.”

Tattha kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti kammasambhārā, kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni kammasambhārā. Paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadūpakārakā yathāvuttā āyūhanasaṅkhārā, avijjādayo ca kammasambhārāti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesavasena kammasambhāraggahaṇaṃ veditabbaṃ. Dasa dhammā kammanti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā, tadūpakārā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā. Saṅkhippanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ, vipāko ca. ‘‘Kammaṃ vipāko’’ti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo, viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo kammasaṅkhepo.

Ở đây, chính các nghiệp làm cho quả tăng trưởng, phát triển nên (được gọi là) các vật liệu của nghiệp (kammasambhārā); hoặc hữu hành là nghiệp, các pháp hỗ trợ cho nghiệp ấy là vô minh, ái, thủ là các vật liệu của nghiệp. Hoặc hữu cho quả tái sanh là nghiệp, các hành tích lũy đã được nói đến hỗ trợ cho nghiệp ấy, và vô minh v.v... là các vật liệu của nghiệp, nên nghiệp và các vật liệu của nghiệp (được gọi chung là) các vật liệu của nghiệp, việc nắm bắt từ ‘các vật liệu của nghiệp’ nên được hiểu là do năng lực của phép tỉnh lược một phần (ekasesa). (Trong câu) ‘mười pháp là nghiệp,’ vô minh v.v... cũng do là bạn đồng hành của nghiệp, giống như nghiệp, và hỗ trợ cho nghiệp ấy nên được gọi là ‘nghiệp.’ Vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây, nên (gọi là) sự tóm tắt (saṅkhepo), (tức là) nghiệp và quả. Hoặc được tóm tắt như là ‘nghiệp, quả,’ nên (gọi là) sự tóm tắt, (tức là) vô minh v.v... và thức v.v... Tuy nhiên, nên thấy rằng số ít được dùng do sự tương đồng về bản chất tóm tắt; hoặc từ ‘saṅkhepa’ là tên gọi cho phần, nên phần nghiệp là sự tóm tắt nghiệp (kammasaṅkhepo).

Evaṃ samuppannanti kammatopi vipāko. Tatthāpi ‘‘avijjāto saṅkhārā’’ti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. Ittaranti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena aniccasaddena, vikārāpattidīpakena calasaddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitābhāvaṃ vibhāveti. Addhuvanti etena thirabhāvābhāvanissārataṃ. Hetu eva sambhārā hetusambhārā. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti (kathā. 355; paṭi. ma. 1.44) ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sambhāro, asādhāraṇaṃ hetu. Evanti evaṃ hetuto dhammamattasambhave, hetunirodhā ca vaṭṭacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha satte cāti ettha ca-saddo ‘‘evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontī’’ti samuccayattho. Evañhi hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato, ucchedo vā siyāti nupalabbhante tasmiṃ neva ucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.

‘Đã sanh khởi như vậy’ (evaṃ samuppannaṃ) là quả (sanh khởi) từ nghiệp. Trong đó cũng vậy, ‘do vô minh, các hành (sanh khởi),’ đã sanh khởi như vậy; hoặc bánh xe hữu này đã sanh khởi do năng lực của ba mối nối v.v..., đó là ý nghĩa. ‘Ngắn ngủi’ (ittaraṃ) là có bản chất trôi đi, có bản chất hoại diệt, đó là ý nghĩa. Bằng từ ấy, Ngài làm cho rõ sự không tồn tại qua một thời gian khác, điều không được chỉ ra bằng từ ‘vô thường’ (anicca) vốn chỉ ra sự có sanh và diệt, và bằng từ ‘dao động’ (cala) vốn chỉ ra sự đạt đến biến đổi. ‘Không bền vững’ (addhuvaṃ), bằng từ này (Ngài làm cho rõ) sự không có cốt lõi là sự không có trạng thái bền vững. Chính các nhân là các vật liệu, (nên gọi là) các vật liệu nhân (hetusambhārā). Hoặc trong câu ‘do xứ, do nhân’ (ṭhānaso hetuso), xứ được nói như vậy, và nhân duyên chung cho cái này cái kia cũng là vật liệu (sambhāro), nhân duyên không chung là nhân (hetu). ‘Như vậy’ (evaṃ) có nghĩa là: khi chỉ có sự sanh khởi của các pháp do nhân, và khi có sự đoạn tận của vòng luân hồi do sự diệt của nhân, và khi pháp được thuyết vì sự diệt của nhân ấy. Trong câu ‘brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha satte cāti,’ từ ‘ca’ có nghĩa là tập hợp: ‘Như vậy, phạm hạnh hiện hữu, và thường kiến, đoạn kiến không có.’ Quả vậy, khi được hiểu như vậy, trong sự sanh khởi của chỉ các pháp vốn phụ thuộc vào nhân, chúng sanh không được tìm thấy; và khi chúng sanh ấy được tìm thấy, sẽ có thường kiến hoặc đoạn kiến. Vì thế, khi chúng sanh ấy không được tìm thấy, chắc chắn không có đoạn kiến, không có thường kiến, điều này được nói đến.

655. Saccappabhavatoti saccato, saccānaṃ vā pabhavato ca.

655. ‘Do nguồn gốc là sự thật’ (saccappabhavato) là do sự thật, và do là nguồn gốc; hoặc do là nguồn gốc của các sự thật.

Kusalākusalaṃ [Pg.341] kammanti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. Avisesenāti ‘‘cetanā cetanāsampayuttakā’’ti visesaṃ akatvā, sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ samudayasaccanti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti (vibha. 208-210) hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho. Saccavibhaṅge hi sabbepi kilesā sabbampi bhavagāmikammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttaṃ. Dutiyasaccaṃ pabhavo etassāti dutiyasaccapabhavaṃ. Upādānapaccayā bhavoti upapattibhavassa, kammabhavassa ca adhippetattā vuttaṃ ‘‘paṭhamadutiyasaccadvaya’’nti.

(Trong câu) ‘nghiệp thiện và bất thiện,’ do đang trong bài thuyết về vòng luân hồi, nên được hiểu là (nghiệp) hữu lậu. ‘Không phân biệt’ (avisesena) có nghĩa là: không tạo ra sự khác biệt ‘là tư, là các pháp tương ưng tư,’ tất cả nghiệp thiện và bất thiện ấy được nói là Tập đế. Quả vậy, (trong câu) ‘ái và… các pháp thiện hữu lậu còn lại,’ được nói không tạo ra sự khác biệt giữa tư và các pháp tương ưng tư; hoặc được nói là Tập đế không tạo ra sự khác biệt về Thánh đế, đó là ý nghĩa. Quả vậy, trong Phân Tích về Sự Thật (Saccavibhaṅga), tất cả phiền não và tất cả nghiệp đưa đến trong các cõi hữu được nói là ‘Tập đế.’ Sự thật thứ hai là nguồn gốc của sự thật này, nên (gọi là) có nguồn gốc từ sự thật thứ hai (dutiyasaccapabhavaṃ). (Trong câu) ‘do thủ duyên hữu,’ do sanh hữu và nghiệp hữu được chủ ý, nên được nói là ‘cặp đôi sự thật thứ nhất và thứ hai.’

656. Vatthūsūti ārammaṇesu, dukkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. Sammohetīti dhammasabhāvaṃ jānituṃ paṭivijjhituṃ adentī tassa paṭicchādanavasena sammoheti. Vatthunti idha ārammaṇaṃ adhippetaṃ. Aññamaññañca upatthambheti aññamaññasannissayena vinā ṭhātuṃ asakkontā dve naḷakalāpā viya. Savisayeti yathāsakaṃ visaye rūpāyatanādike. Jāyamānānaṃ khandhānaṃ vikārabhāvena labbhamānā jāti te janentī viya hotīti vuttaṃ ‘‘khandhe ca janetī’’ti. Tenāha ‘‘tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattattā’’ti. Pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhatīti etthāpi ‘‘khandhe janetī’’ti ettha vuttanayeneva attho gahetabbo. Pākabhedavasena vattaticceva attho. Paccatīti pāko, bhijjatīti bhedo, pāko ca bhedo ca pākabhedaṃ, tassa bhāvaṃ paccanaṃ, bhijjanañcāti attho. Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattāti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’ti vuttaṃ. Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti sasahāyattadassanatthamāha ‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’ti. Dvedhāti attano attano sarasena, dhammantarapaccayabhāvena cāti dvedhā dvedhā. Byāpanicchālopena hi niddeso.

656. ‘Trong các vật’ (vatthūsu) là trong các đối tượng, hoặc trong các vật cần được che đậy như khổ v.v... ‘Làm cho mê mờ’ (sammoheti) là không cho phép biết, thâm nhập bản chất của các pháp, nên làm cho mê mờ do năng lực che đậy bản chất ấy. ‘Vật’ (vatthuṃ), ở đây đối tượng được chủ ý. ‘Và nâng đỡ lẫn nhau’ (aññamaññañca upatthambheti) giống như hai bó sậy không thể đứng vững nếu không có sự nương tựa lẫn nhau. ‘Với đối tượng của nó’ (savisaye) là trong đối tượng riêng của mỗi thứ như sắc xứ v.v... Sanh, vốn được nhận thấy do sự biến đổi của các uẩn đang sanh khởi, giống như làm sanh khởi chúng, nên được nói là ‘và làm sanh khởi các uẩn.’ Do đó, Ngài nói: ‘do diễn tiến bằng cách làm cho chúng sanh khởi.’ Trong câu ‘và chi phối trạng thái chín muồi và tan rã’ (pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhati) cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu chỉ bằng phương pháp đã được nói trong câu ‘làm sanh khởi các uẩn.’ Ý nghĩa chỉ là: diễn tiến do năng lực của sự chín muồi và tan rã. Chín muồi nên là ‘sự chín muồi’ (pāko), tan rã nên là ‘sự tan rã’ (bhedo); sự chín muồi và sự tan rã là ‘sự chín muồi và tan rã’ (pākabhedaṃ); trạng thái của nó là sự chín muồi và sự tan rã, đó là ý nghĩa. ‘Do là nền tảng của sầu v.v...’ (sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā) là do là nguyên nhân của chúng; chủ ý là: (vô minh) cũng là duyên cho sự xuất hiện của hữu khác bởi các hành được sanh ra cùng với vô minh đã thành tựu bởi sầu v.v... ấy. Hoặc, tâm tử là vô gián duyên của thức tái sanh, nên được nói là ‘và là duyên cho sự xuất hiện của hữu khác.’ Tuy nhiên, tâm tử ấy, nếu không có vô minh và các hành, thì không là duyên cho hữu khác, nên để chỉ ra trạng thái có bạn đồng hành, Ngài nói: ‘do là nền tảng của sầu v.v...’ ‘Hai cách’ (dvedhā) là: do phận sự riêng của mỗi thứ, và do là duyên cho pháp khác, như vậy là hai cách, hai cách. Quả vậy, sự chỉ dẫn này là do sự tỉnh lược của hai từ.

657. ‘‘Avijjāpaccayā [Pg.342] saṅkhārā’’ti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti, tenetaṃ kārakadassananivāraṇaṃ. Attā bhavato bhavantaraṃ saṅkamatīti dassanaṃ attasaṅkantidassanaṃ, taṃ saṅkhārapaccayā viññāṇuppattivacanena nivāritaṃ hoti. Pañcannaṃ khandhānaṃ abhedato eko attāti gahaṇaṃ ghanasaññā, taṃ yamakatālakandaṃ bhindantena viya ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpamattameta’’nti vacanena nivāritaṃ hoti. ‘‘Evamādidassananivāraṇa’’nti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) etena vuttamevāti. Micchādassananivāraṇatopīti kārakadassanādinānāvidhamicchābhinivesanivāraṇatopi.

657. Với câu ‘‘Do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi’’, qua việc chỉ ra trạng thái duyên sanh của các hành, (kinh) đã cho thấy rằng: ‘‘Ai là người tác thành các hành? Câu hỏi này không thích hợp.’’ Do đó, câu này có tác dụng ngăn chận tà kiến về tác giả. Quan điểm cho rằng ‘‘có một tự ngã di chuyển từ đời này sang đời khác’’ là quan điểm về sự chuyển di của tự ngã (attasaṅkantidassanaṃ). Quan điểm ấy bị ngăn chận bởi câu nói về sự sanh khởi của thức do hành làm duyên. Sự chấp thủ ‘‘có một tự ngã duy nhất do tính bất khả phân của năm uẩn’’ là tưởng về sự đặc khối (ghanasaññā). Tưởng ấy bị ngăn chận bởi câu nói ‘‘do thức làm duyên, đây chỉ là danh và sắc,’’ giống như người chẻ đôi củ thốt nốt kép. Với câu ‘‘ngăn chận các quan điểm như vậy v.v...’’, (chú giải) đã nói đến việc ngăn chận các quan điểm như ‘‘người ấy sầu, bi, khổ’’ v.v... Bởi vì sầu muộn v.v... cũng phụ thuộc vào duyên và không theo ý muốn, điều này đã được nói đến qua câu ‘‘do sanh làm duyên, già-chết, sầu... bi... khổ... ưu... não... sanh khởi.’’ ‘‘Cũng do ngăn chận tà kiến’’ (Micchādassananivāraṇatopi) có nghĩa là cũng do ngăn chận các loại chấp thủ sai lầm khác nhau như quan điểm về tác giả v.v...

658. ‘‘Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasenā’’ti etena sabbappakārena dhammānaṃ yāthāvato adassanamāha tadubhayavinimuttassa dhammesu paramatthato passitabbabhāvassa abhāvato. Upakkhalanaṃ viya dukkhuppattihetuto. Patanaṃ viya bhavantarapapātato. Gaṇḍapātubhāvo viya dukkhatāsūlayogato, kilesāsucipaggharaṇato ca. Gaṇḍabhedapīḷakā viyāti bhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassa upari jāyamānā khuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. Ghaṭṭanaṃ viya saṅghaṭṭanarasatāya phasso. Ghaṭṭanadukkhaṃ viyāti ghaṭṭanato jātaṃ dukkhaṃ viya tividhadukkhatāvasena tissannampi vedanānaṃ dukkhabhāvato. Paṭikārābhilāso viyāti samudāyassa ekadesanidassanabhāvenāha. Asappāyaggahaṇaṃ viya bahuvidhānatthuppattinimittato. Asappāyalepanaṃ viya dukkhahetuno sasantāne sannidhāpanato. Gaṇḍavikārapātubhāvo viya attabhāvagaṇḍassa nibbattivikārabhāvato, tannimittañcassa sūnabhāvādisambhavato. Sūnatāsarāgapubbaggahaṇādayo hi gaṇḍavikārā. Sarasato gaṇḍassa bhijjanaṃ pākena vinā na hotīti bhedaggahaṇenevassa pākopi gahitoti katvā āha ‘‘gaṇḍabhedo viya jarāmaraṇa’’nti. Gaṇḍassa vā visadisāpatti, bhijjanañca gaṇḍabhedo, tattha visadisāpatti pākoti veditabbaṃ.

658. Với câu ‘‘theo phương diện tự tướng và cộng tướng’’, (chú giải) nói đến việc không thấy các pháp như thật về mọi phương diện, bởi vì ngoài hai tướng ấy ra, không có gì để thấy trong các pháp về phương diện chân đế. (Vô minh) giống như sự vấp ngã, vì là nguyên nhân sanh khởi khổ. Giống như sự té ngã, vì rơi vào đời sau. Giống như sự xuất hiện của mụn nhọt, vì có sự liên kết với cái cọc khổ tánh, và vì sự rỉ ra của các phiền não bất tịnh. ‘‘Giống như những mụn nhỏ trên mụn nhọt sắp vỡ’’ có nghĩa là: giống như những mụn nhỏ mọc lên trên mụn nhọt khi nó đang chín muồi để vỡ ra, hoặc giống như những mụn nhỏ khi mụn nhọt vỡ ra nhiều cách. Xúc giống như sự va chạm, vì có đặc tính là va chạm. ‘‘Giống như cái khổ của sự va chạm’’ có nghĩa là: giống như cái khổ sanh ra từ sự va chạm, vì cả ba loại thọ đều là khổ theo phương diện ba loại khổ tánh. ‘‘Giống như sự mong muốn một phương thuốc chữa trị’’: (chú giải) nói điều này bằng cách nêu ví dụ cho một phần (khổ thọ) của toàn thể (ba thọ). (Ái) giống như việc dùng thuốc không thích hợp, vì là nhân duyên cho sự sanh khởi của nhiều loại bất hạnh. (Thủ) giống như việc bôi thuốc không thích hợp, vì làm cho nhân của khổ được thiết lập vững chắc trong dòng tương tục của tự thân. (Hữu) giống như sự xuất hiện của biến chứng của mụn nhọt, vì là trạng thái biến dạng của sự sanh khởi mới của mụn nhọt hữu thể, và vì do nhân duyên đó mà sự sưng tấy v.v... có thể xảy ra cho nó. Quả vậy, sự sưng tấy, sự tụ mủ có máu v.v... là những biến chứng của mụn nhọt. Vì sự vỡ của mụn nhọt tự nó không xảy ra nếu không chín muồi, nên khi nói đến ‘‘sự vỡ’’ thì ‘‘sự chín muồi’’ của nó cũng đã được bao hàm. Nghĩ vậy, (chú giải) đã nói: ‘‘già và chết giống như sự vỡ của mụn nhọt.’’ Hoặc, ‘‘sự vỡ của mụn nhọt’’ là sự đạt đến một trạng thái khác và sự vỡ ra của nó. Trong đó, sự đạt đến một trạng thái khác nên được hiểu là sự chín muồi.

Upamāhi [Pg.343] bhavacakkaṃ viññāpentena ekādhiṭṭhānehi upamāvisesehi taṃ viññāpetvā idāni nānādhiṭṭhānehi viññāpetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñci passantopi viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti paṭalaṃ viya avijjā. Kosakārakimi viya attanāva katattā, vaṭṭassa attano eva paribbhamanakāraṇattā ca kosappadesā viya saṅkhārā. Saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ viññāṇaṃ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno rājakumāro viyāti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha upamopameyyasāmaññaṃ. Upapattinimittanti kammādiārammaṇamāha. Parikappanatoti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya māyā viya nāmarūpaṃ. Patiṭṭhāvisesena vuddhivisesāpattito vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvo āyatanaghaṭṭanaṃ. Tato āyatanaghaṭṭanato dvayasaṅghaṭṭanuppattito, vedanādukkhahetuto ca aggi viya phasso. Sapariḷāhato dāho viya vedanā. Uparūpari taṇhāpavaḍḍhanato loṇūdakapānaṃ viya visayānubhavanaṃ. Ārammaṇe pātukamyatābhāvato pipāsā viya taṇhā. Tadassupādānanti taṃ abhilāsakaraṇaṃ taṇhādiṭṭhābhinandanaṃ assa taṃsamaṅgino puggalassa, tadassa vā bhaveyya upādānaṃ. Byasanāvahatāya ajānanato bhavupādānaṃ macchassa baḷisupādānaṃ viya. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti veditabbā.

Vị chú giải, khi giải thích về vòng luân hồi (bhavacakka) bằng các ví dụ, sau khi đã giải thích nó bằng các ví dụ đặc biệt có cùng một cơ sở, bây giờ để giải thích bằng các ví dụ có cơ sở khác nhau, đã nói ‘‘Bởi vì...’’ (yasmā vā) v.v... Trong đó, người có mắt bị màng che thì không thấy các sắc, hoặc dù có thấy chút gì thì cũng thấy sai lệch; tương tự, người bị vô minh che lấp thì không nhận thức, không thấy được khổ v.v..., hoặc nhận thức một cách sai lầm, vì vậy vô minh giống như màng che mắt. Các hành giống như những phần của cái kén, vì chúng do chính mình tạo ra, giống như con tằm làm kén, và vì chúng là nguyên nhân cho sự luân chuyển của chính mình trong vòng luân hồi. Thức, không tìm được chỗ đứng nếu không có sự hỗ trợ của các hành, giống như một vị hoàng tử không tìm được chỗ đứng nếu không có sự hỗ trợ của các vị đại thần; do đó, việc không tìm được chỗ đứng nếu không có sự hỗ trợ là điểm chung giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ ở đây. Với thuật ngữ ‘‘cận duyên của sự tái sanh’’ (upapattinimitta), (chú giải) muốn nói đến đối tượng là nghiệp v.v... ‘‘Do sự tưởng định’’ (parikappanatoti) có nghĩa là do việc lấy làm đối tượng, hoặc do sự suy tư với tầm (vitakka) tương ưng. Danh và sắc giống như một màn ảo thuật, vì có nhiều loại khác nhau như chư thiên, con người, thú vật, chim chóc v.v... Sáu xứ giống như một lùm cây rậm, vì đạt đến sự tăng trưởng đặc biệt thông qua một cơ sở đặc biệt. Sự đối diện lẫn nhau của các xứ, vốn là chủ thể và đối tượng, được gọi là sự va chạm của các xứ. Từ sự va chạm của các xứ đó, do sự sanh khởi từ sự va chạm của cặp đôi (căn và trần), và vì là nguyên nhân của cái khổ của thọ, nên xúc giống như lửa. Thọ giống như cơn sốt nóng, vì có sự thiêu đốt. Sự hưởng thụ đối tượng giống như uống nước mặn, vì nó làm cho ái tăng trưởng ngày càng nhiều. Ái giống như cơn khát, vì bản chất của nó là muốn ‘‘uống’’ (hưởng thụ) đối tượng. ‘‘Sự thủ của người ấy đối với điều đó’’ (tadassupādānaṃ) có nghĩa là: hành động ham muốn đó, tức là sự hoan hỷ qua ái và tà kiến, là sự chấp thủ của người có tâm ấy; hoặc đó là sự chấp thủ của người ấy. Do không biết rằng nó mang lại sự hủy hoại, sự chấp thủ vào hữu giống như con cá đớp lưỡi câu. Và ở đây, nên hiểu rằng đối với các hành v.v..., mỗi thứ có hai ví dụ được đưa ra, do sự tương đồng của chúng với hai thứ, như các phần của cái kén và các vị đại thần v.v...

659. Koci agambhīro eva gambhīro viya khāyati purāṇatiṇapaṇṇādibharito pabbatasaṅkhepe jalāsayo viya, na evamayaṃ. Ayaṃ pana gambhīrova hutvā obhāsati pakāsati dissatīti gambhīrāvabhāso. Yathārahanti atthādivasena yathānurūpaṃ.

659. Một vài thứ không sâu nhưng lại có vẻ sâu, giống như một hồ nước trong khe núi chứa đầy cỏ, lá cây mục nát v.v...; (pháp Duyên khởi) này không phải như vậy. Trái lại, (pháp Duyên khởi) này thực sự sâu sắc và nó tỏa sáng, biểu hiện, được thấy rõ như vậy, do đó nó được gọi là ‘‘có vẻ sâu sắc’’ (gambhīrāvabhāso). ‘‘Tùy theo mức độ thích hợp’’ (yathārahaṃ) có nghĩa là tùy theo sự phù hợp về phương diện ý nghĩa v.v...

Jātito jarāmaraṇaṃ na na hoti, hoti evāti avadhāraṇe siddhe ‘‘siyā nu kho jarāmaraṇaṃ jātito, aññatopī’’ti āsaṅkāyaṃ tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘na ca jātiṃ vinā aññato hotī’’ti vuttaṃ. Tattha aññaggahaṇaṃ jātiyā paṭiyogīvisayaṃ, na aññamattavisayaṃ [Pg.344] ‘‘jātiṃ vinā’’ti vacanato. Tenassa nāññaṃ jātiyā sahakārīkāraṇabhūtaṃ nivattitaṃ hoti. Esa nayo ito paresupi. Itthanti idaṃ pakāraṃ, iminā pakārenāti attho. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayasambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppavattaṭṭhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. Itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.

Do sanh, không phải già chết không sanh khởi, (mà) chắc chắn sanh khởi. Khi sự xác định như vậy đã được thành tựu, do có sự nghi ngờ rằng: “Phải chăng già chết sanh khởi do sanh, và cũng do (nguyên nhân) khác nữa?”, để loại trừ sự nghi ngờ ấy, câu “và không do (nguyên nhân) khác ngoài sanh” đã được nói đến. Ở đây, việc dùng từ “khác” là đối tượng tương phản với sanh, chứ không phải chỉ là đối tượng khác mà thôi, vì có câu nói “ngoài sanh”. Do đó, đối với già chết ấy, một nguyên nhân khác vốn là nhân trợ duyên cùng với sanh đã không bị loại trừ. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp sau đây. Itthaṃ có nghĩa là thể loại này, theo cách thức này. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho có nghĩa là: do duyên sanh mà được sanh khởi, rồi trở thành trạng thái đã đến càng lúc càng cao của quả tương ứng với duyên của chính nó vốn cùng tồn tại, tức là có ý nghĩa tùy chuyển theo. Hoặc là, sambhūtaṭṭho là ý nghĩa sanh khởi, và samudāgataṭṭho là ý nghĩa cùng nhau sanh khởi, (nên) sambhūtasamudāgataṭṭho là (kết hợp) ý nghĩa sanh khởi và ý nghĩa cùng nhau sanh khởi. Thật vậy, qua câu “Do sanh, không phải già chết không sanh khởi, và không do (nguyên nhân) khác ngoài sanh”, ý nghĩa sanh khởi do duyên sanh đã được nói đến. Qua câu “Và như vậy, do sanh mà cùng nhau sanh khởi”, ý nghĩa cùng nhau sanh khởi do duyên sanh (đã được nói đến), có nghĩa là: sanh nào, theo cách thức nào là duyên, thì có sự xuất hiện tương ứng với (sanh) ấy.

Tattha ‘‘na jātito jarāmaraṇaṃ na hotī’’ti iminā jarāmaraṇassa jātipaccayatāya avitathataṃ dasseti, ‘‘na jātiṃ vinā aññato jarāmaraṇaṃ hotī’’ti iminā anaññathattaṃ, ‘‘itthañca jātito samudāgacchatī’’ti iminā tathataṃ. Tena ca yathā paccayadhammā attano paccayuppannānaṃ paccayabhāve, tathā avitathā anaññathā, evaṃ paccayuppannadhammāpi tabbhāveti dasseti. Esa nayo sesesupi. ‘‘Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti etena vacanena atthassa hetuphalabhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Atthapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetuphale ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Atthe paṭisambhidā atthapaṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘atthe’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetuphale’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetuphalaatthasaddā ekatthā, ñāṇapaṭisambhidā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito atthassa hetuphalabhāvo.

Ở đây, bằng câu “Do sanh, không phải già chết không sanh khởi”, ngài cho thấy tính chất không sai trái của việc già chết có sanh làm duyên; bằng câu “Không do (nguyên nhân) khác ngoài sanh, già chết sanh khởi”, (ngài cho thấy) tính chất không khác; bằng câu “Và như vậy, do sanh mà cùng nhau sanh khởi”, (ngài cho thấy) tính chất như vậy. Và do đó, ngài cho thấy rằng: “Giống như các pháp duyên đối với các pháp do duyên sanh của chúng trong trạng thái làm duyên là như vậy, không sai trái, không khác; cũng vậy, các pháp do duyên sanh cũng (là như vậy, không sai trái, không khác) trong trạng thái ấy”. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Bằng lời nói “Trí tuệ về nhân và quả là Attha-patisambhidā (Nghĩa giải)”, làm thế nào để biết được trạng thái nhân và quả của attha (nghĩa)? Do đã được nói “trí tuệ về nhân và quả” bởi người đang chỉ ra ý nghĩa của các từ thành phần của từ ghép “Attha-patisambhidā”. Thật vậy, ở đây trong câu “Sự phân tích về nghĩa là Attha-patisambhidā”, từ “về nhân và quả” đã được nói bởi người đang chỉ ra ý nghĩa của từ “về nghĩa”, và từ “trí tuệ” (đã được nói) bởi người đang chỉ ra ý nghĩa của từ “sự phân tích”; do đó, các từ hetuphala (nhân quả) và attha (nghĩa) có cùng một ý nghĩa, và ñāṇa (trí tuệ) và paṭisambhidā (phân tích) cũng vậy. Bằng cách nói lên ý nghĩa này, trạng thái nhân và quả của attha đã được chứng minh.

Yenākārenāti yena pavattiākārena. Sabhāvadhammā hi paccayavisesasiddhena pavattiākārena visiṭṭhākārā honti. Tenāha ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85). Yadavatthāti yāya avatthāya avatthitā. Avatthāvisesavanto hi dhammā tena tena avatthāvisesena taṃ taṃ atthakiccaṃ sādhetuṃ samatthā honti. Svāyaṃ pavattiākāro, avatthāviseso ca avijjāyapi anupacitakusalasambhārehi duravabodhato eva ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho [Pg.345] cāti āha ‘‘tassa…pe… gambhīro’’ti. Tassa ākārassa, avatthāya ca. Hetumhi ñāṇanti ettha hetuno dhammapariyāyatā vuttanayeneva veditabbā.

Yenākārena có nghĩa là: bằng cách thức diễn tiến nào. Thật vậy, các pháp tự nhiên có những cách thức đặc biệt bằng cách thức diễn tiến được thành tựu do duyên đặc biệt. Do đó, ngài nói: “Tất cả các pháp bằng tất cả các cách thức đều đi vào phạm vi cửa trí tuệ của Đức Phật, Đức Thế Tôn”. Yadavatthā có nghĩa là: được thiết lập bởi trạng thái nào. Thật vậy, các pháp có những trạng thái đặc biệt, bằng trạng thái đặc biệt này hay trạng thái đặc biệt khác, có khả năng hoàn thành phận sự hữu ích này hay phận sự hữu ích khác. Cách thức diễn tiến ấy và trạng thái đặc biệt ấy, ngay cả đối với vô minh, đối với những người chưa tích lũy các thiện căn, chính vì khó liễu tri nên cũng là nơi nương tựa không thể đạt được bằng trí tuệ. Do đó, ngài nói: “của nó... là sâu xa”. (Nghĩa là) của cách thức ấy và của trạng thái ấy. Ở đây, trong câu “trí tuệ về nhân”, tính chất là một từ đồng nghĩa của dhamma đối với hetu nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

Assāti paṭiccasamuppādassa. Tena tena kāraṇenāti tena tena veneyyānaṃ bujjhanānuguṇatāsaṅkhātena kāraṇena. Tatthāti tasmiṃ desanappakāre. Anulomapaṭilomatoti nayidha paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhātañca paṭilomamāha. Ādito pana antagamanamanulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāha. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhicatusaṅkhepaṃ. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467) anulomadesanāya ca dvisandhitisaṅkhepaṃ. ‘‘Saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhidvisaṅkhepaṃ. Katthaci ekaṅgopi ca paṭiccasamuppādo desito, so ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’tiādinā (saṃ. ni. 2.62) dassito eva.

Assa có nghĩa là: của lý duyên khởi. Tena tena kāraṇena có nghĩa là: bằng nguyên nhân này hay nguyên nhân khác được gọi là sự tương ứng với sự liễu tri của chúng sanh cần được giáo hóa. Tattha có nghĩa là: trong phương pháp thuyết giảng ấy. Anulomapaṭilomato: ở đây, ngài không nói đến chiều thuận được gọi là sự sanh khởi của pháp do duyên sanh do sự sanh khởi của các pháp duyên, và chiều nghịch được gọi là sự đoạn diệt của pháp do duyên sanh do sự đoạn diệt của các pháp duyên. Mà ngài nói đến chiều thuận là đi từ đầu đến cuối, và chiều nghịch là đi từ cuối đến đầu. Bằng cách thuyết giảng theo chiều thuận bắt đầu từ đầu, và bằng cách thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ cuối, (có) ba mối nối và bốn phần tóm lược. Bằng cách thuyết giảng theo chiều nghịch bắt đầu từ giữa như trong câu “Bốn loại vật thực này có gì làm nhân duyên?”, và bằng cách thuyết giảng theo chiều thuận như trong câu “Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự gặp gỡ của ba pháp là xúc; do duyên xúc, có thọ”, (có) hai mối nối và ba phần tóm lược. Trong các bài thuyết giảng như “Này các Tỳ khưu, đối với người sống quán thấy vị ngọt trong các pháp kiết sử, ái tăng trưởng; do duyên ái, có thủ”, (có) một mối nối và hai phần tóm lược. Và ở một vài nơi, lý duyên khởi chỉ có một chi phần cũng đã được thuyết giảng; điều đó đã được chỉ ra bằng câu bắt đầu là “Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều”.

Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttaṃ hetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yena panesā dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti, chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo, añño virāgo. Rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato rāgapavaḍḍhako apuññābhisaṅkhāro sabbopi sarāgo, itaro [Pg.346] tappaṭipakkhabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkanti abhinivesabalavatāya abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo, nāmassa nāmena, rūpassa ca rūpena, ekaccassa ekaccena avinibbhogo yojetabbo. Ekuppādekanirodhe hi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpavuttino labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.

Bản chất của vô minh v.v... được thấu triệt, nên gọi là sự thấu triệt (paṭivedho). Thật vậy, điều này đã được nói trong Chú giải: ‘Hoặc là, bản chất không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thấu triệt của các pháp đã được thuyết giảng ở đây đó, (chính là) sự thấu triệt’. Ý nghĩa không biết (aññāṇaṭṭho) của vô minh là trạng thái đối nghịch với trí tuệ có đặc tính là biết. Ý nghĩa không thấy (adassanaṭṭho) là trạng thái đối nghịch với (trí tuệ) có bản chất là thấy do sự trực nhận đối tượng. Hơn nữa, do (vô minh) này không cho phép thấu triệt bản chất chân thật của khổ v.v..., nó tồn tại che đậy và bao trùm, đó là ý nghĩa không thấu triệt chân lý (saccāsampaṭivedhaṭṭho) của nó. Một phần của phi phước hành là hữu tham (sarāgo), phần khác là ly tham (virāgo). Hoặc là, do không phải là đối nghịch của tham, làm tăng trưởng tham, nên toàn bộ phi phước hành là hữu tham; cái còn lại (phước hành và bất động hành) do là đối nghịch của nó nên là ly tham. ‘Này các Tỳ khưu, từ lâu dài, điều này đã được kẻ phàm phu ít nghe chấp thủ, coi là của ta, nắm giữ sai lầm rằng: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’’. Do thức được nói là đối tượng đặc biệt của sự chấp thủ sai lầm về tự ngã, nên ý nghĩa tánh không của thức là sâu xa. Do sự chấp thủ mạnh mẽ rằng ‘Tự ngã biết, tự ngã luân hồi’, (cho rằng nó) có hành động và có sự chuyển dịch, nên ý nghĩa vô tác (abyāpāraṭṭha), ý nghĩa không chuyển dịch (asaṅkanti), và ý nghĩa sự xuất hiện của tái sanh (paṭisandhipātubhāvaṭṭhā) cũng sâu xa. Cần phải phối hợp (như sau): sự đồng sanh của danh và sắc trong khoảnh khắc tái sanh; trong thời bình nhật, sự đồng sanh riêng biệt tùy theo trường hợp; sự phân ly (vinibbhogo) của danh với sắc và của sắc với danh do không tương ưng; sự không phân ly (avinibhogo) của danh với danh, của sắc với sắc, của một số (pháp) này với một số (pháp) khác. Thật vậy, khi sự không phân ly được hiểu là đồng sanh đồng diệt, thì sự không phân ly đó cũng có được đối với sắc thuộc cùng một tổng hợp sắc (kalāpa). Hoặc là, cần phải hiểu rằng có sự phân ly lẫn nhau của danh và sắc trong các cõi nhất uẩn và tứ uẩn do chúng không cùng tồn tại, và có sự không phân ly trong cõi ngũ uẩn do chúng cùng tồn tại.

Adhipatiyaṭṭho nāma idha indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā lokādiatthā cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassāpi lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanti eva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhamajjhattabhāvā yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vuttā. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho nijjīvavedayitaṭṭho. Sappītikataṇhāya abhinanditaṭṭho, balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itaro sādhāraṇavasena veditabbo. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho vutto diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā, daḷhaggahaṇattā [Pg.347] vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Duratikkamatāyapi hi taṇhāya samuddaṭṭho vutto. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Navanavānañhi khayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. Vipariṇāmaṭṭho dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.

Ở đây, ý nghĩa chủ tể (adhipatiyaṭṭho) chính là trạng thái của quyền duyên (indriyapaccaya). Các ý nghĩa thế gian v.v... đã được nói: ‘Đây là thế gian, đây là cửa, đây là ruộng’ cần được áp dụng cho năm (xứ) là nhãn v.v... Đối với ý xứ cũng vậy, do có sự hoại diệt, và do là cửa và ruộng cho ý xúc v.v..., nên những ý nghĩa này chắc chắn có thể xảy ra. Sự chiếu sáng (obhāsanaṃ), có đặc tính là khả năng biểu hiện các sắc v.v... đã đi vào tầm nhận thức, là trạng thái làm đối tượng (visayibhāvo) của nhãn v.v...; sự nhận biết là (trạng thái làm đối tượng) của ý xứ. Ý nghĩa va chạm (saṅghaṭṭanaṭṭho) đặc biệt cần được áp dụng cho năm (loại xúc) là nhãn xúc v.v...; các ý nghĩa khác (tiếp xúc, hội tụ, tập hợp) cần được áp dụng cho cả sáu (loại xúc). Sự tiếp xúc (phusanaṃ) là bản chất của xúc, sự va chạm (saṅghaṭṭanaṃ) là phận sự, các cái còn lại là trạng thái biểu hiện. Ý nghĩa cảm nghiệm vị của đối tượng được nói theo phận sự, ý nghĩa cảm thọ được nói theo đặc tính. Các trạng thái lạc, khổ, và trung tính được nói theo bản chất của ba loại thọ theo thứ tự. Do sự chấp thủ mạnh mẽ rằng ‘Tự ngã cảm thọ’, nên ý nghĩa vô sinh mạng (nijjīvaṭṭho) của thọ là sâu xa. Hoặc là, sự cảm thọ của thọ vô sinh mạng là sự cảm thọ vô sinh mạng (nijjīvavedayitaṃ); chính sự cảm thọ vô sinh mạng là ý nghĩa, nên gọi là ý nghĩa cảm thọ vô sinh mạng (nijjīvavedayitaṭṭho). Ý nghĩa hoan hỷ (abhinanditaṭṭho) là của ái câu hữu với hỷ; sự nuốt chửng và hoàn tất của ái rất mạnh là ý nghĩa tham đắm (ajjhosānaṭṭho). Cái còn lại cần được hiểu theo nghĩa chung. Các ý nghĩa cầm lấy, nắm giữ, và chấp thủ là chung cho cả bốn loại thủ; ý nghĩa chấp thủ sai lầm (parāmāsaṭṭho) được nói riêng cho kiến thủ v.v..., cũng như ý nghĩa khó vượt qua (duratikkamaṭṭho). Thật vậy, do câu ‘hoang địa của tà kiến’, nên (biết) sự khó vượt qua của các tà kiến; hoặc là, do sự nắm giữ kiên cố, ý nghĩa khó vượt qua cần được áp dụng cho cả bốn (loại thủ). Thật vậy, ý nghĩa biển cả của ái được nói cũng do sự khó vượt qua. Trong hợp từ ‘yonigatiṭhitinivāsesukhipana’, cần thấy sự không lược bỏ của biến cách từ ở vị trí cách (bhummavacana). Thật vậy, như vậy sẽ có sự hợp từ của các từ ‘āyūhana’ và ‘abhisaṅkharaṇa’ với từ đó (khipana). Chi phần già-chết có chết là chính, do đó, các ý nghĩa như sự tiêu hoại v.v... chính là ý nghĩa của chết, được chỉ ra là sâu xa. Thật vậy, do sự tiêu hoại của những (pháp) mới và mới, sự diễn tiến của sự chín muồi như gãy răng v.v... là già; hoặc cần thấy rằng ý nghĩa tiêu hoại (khayaṭṭho) được nói cho già. Thật vậy, sự chấm dứt của trạng thái mới được gọi là sự tiêu hoại là hợp lý. Ý nghĩa biến hoại (vipariṇāmaṭṭho) là của cả hai (già và chết). Hoặc là, cần áp dụng trạng thái tiêu hoại và suy tàn của già theo dòng tương tục, và trạng thái tan rã và biến hoại của chết theo (cái chết) quy ước và (cái chết) trong từng khoảnh khắc.

660. Atthanayāti atthānaṃ nayā, avijjādiatthehi ekattādī sakena bhāvena nayanti gamentīti ekattādayo, tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā atthanayāti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti atthanayā.

660. Atthanayā (phương pháp về ý nghĩa) là các phương pháp (nayā) của các ý nghĩa (atthānaṃ). Các ý nghĩa như vô minh v.v... làm cho (người ta) biết được các (phương pháp) như tính đồng nhất v.v... bằng bản chất riêng của chúng, do đó các (phương pháp) như tính đồng nhất v.v... được gọi là các phương pháp (nayā) của chúng. Thật vậy, vì chúng được dẫn dắt (nīyanti), nên chúng được gọi là phương pháp (nayā). Hoặc là, chính các ý nghĩa (atthā eva), khi được dẫn dắt hay được biết đến (nīyamānā ñāyamānā) bằng các trạng thái như tính đồng nhất v.v... (ekattādibhāvena), được gọi là atthanayā. Hoặc là, vì (các ý nghĩa) được dẫn dắt bởi những cái này (etehi), nên chúng (những cái này) được gọi là phương pháp (nayā); và các ý nghĩa (atthā) được dẫn dắt bởi các (phương pháp) như tính đồng nhất v.v... (ekattādīhi) qua (cách nói) ‘là một’ v.v...; do đó, các (phương pháp) như tính đồng nhất v.v... là các phương pháp (nayā) của các ý nghĩa (atthānaṃ), nên gọi là atthanayā.

Aṅkurādibhāvenāti aṅkurapattanāḷakhandhasākhāpallavapalāsādibhāvena pavattamāne avayave ekajjhaṃ gahetvā santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattaṃ tañca ekattena vuccatīti santānānupacchedo yathā ekattaṃ, evaṃ idhāpi avijjāsaṅkhārādihetuhetusamuppannānaṃ santānānupacchedo ekasantatipatitatā ekattanayoti dasseti. ‘‘Hetuphalasambandhenā’’ti etena santānānupacchedaṃ vibhāveti. Satipi hi hetuphalānaṃ paramatthato bhede hetubhāvena, phalabhāvena ca tesaṃ sambandhabhāvoyevettha santānānupacchedo, yato yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tattheva phaluppattīti katassa vināso, akatassa abbhāgamo ca natthīti. Ekattaggahaṇatoti hetuphalānaṃ bhedaṃ anupadhāretvā hetuṃ, phalañca abhinnaṃ katvā ubhinnaṃ ekabhāvassa abhedassa gahaṇena. ‘‘Tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’tiādinā sassatadiṭṭhiṃ upādiyati.

Aṅkurādibhāvenāti có nghĩa là: Bằng cách nắm bắt các bộ phận đang diễn tiến như mầm, lá, thân, cành, chồi, lá non, lá già v.v... làm một, do sự không gián đoạn của dòng tương tục, hạt giống đã đạt đến trạng thái cây và cái đang diễn tiến với trạng thái cây ấy được gọi là một. Như vậy, sự không gián đoạn của dòng tương tục là sự thống nhất. Cũng vậy, ở đây, sự không gián đoạn của dòng tương tục của các pháp nhân và quả sanh từ nhân như vô minh, hành v.v... là sự rơi vào trong một dòng tương tục duy nhất, đó là phương pháp về sự thống nhất, ngài chỉ ra như vậy. Bằng câu "Hetuphalasambandhenā'ti" (do sự liên quan giữa nhân và quả), ngài giải thích rõ sự không gián đoạn của dòng tương tục. Vì dù có sự khác biệt về mặt chân đế giữa nhân và quả, chính sự liên quan của chúng với trạng thái nhân và trạng thái quả là sự không gián đoạn của dòng tương tục ở đây. Bởi vì nghiệp được tạo ra trong dòng tương tục nào, thì quả sanh lên ngay trong dòng tương tục ấy, nên không có sự hoại diệt của (quả của) nghiệp đã làm, và không có sự xuất hiện của (quả của) nghiệp không làm. "Ekattaggahaṇato" (do sự chấp thủ tính đồng nhất) là do sự nắm bắt tính không khác biệt, trạng thái là một của cả hai (nhân và quả) bằng cách không xem xét sự khác biệt của nhân và quả, xem nhân và quả là không khác biệt. Người ấy chấp thủ thường kiến qua (câu nói) rằng: "Chính thức ấy tiếp nối, luân hồi" v.v...

Lakkhaṇavavatthānanti sabhāvavavatthānaṃ hetuno, phalassa ca bhinnasabhāvatāvabodho. Bhinnasantānassevāti sambandharahitassa nānattassa gahaṇato [Pg.348] añño mato, añño jāto, tasmā ‘‘sattantaro ucchinno, sattantaro uppanno’’ti gaṇhanto ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati.

"Lakkhaṇavavatthānan'ti" (sự xác định đặc tính) là sự xác định tự tánh, là sự liễu tri trạng thái có tự tánh khác biệt của cả nhân và quả. "Bhinnasantānassevā'ti" (của dòng tương tục khác biệt) là do nắm bắt tính đa dạng không có sự liên quan, (cho rằng) người khác chết, người khác sanh. Do đó, người nắm bắt rằng "chúng sanh khác bị đoạn diệt, chúng sanh khác sanh lên" thì chấp thủ đoạn kiến.

Amhehi uppādetabbanti ānetvā sambandho. Byāpārābhāvo anabhisandhitāya abyāvaṭatā. Sammā passantoti ‘‘nirīhā nijjīvā dhammamattā’’ti passanto. Sabhāvo eva niyamo sabhāvaniyamo ‘‘sasambhāraggino uddhamukhatā, sasambhāravāyuno tiriyagamana’’nti evamādi viya. Tena siddho yathāsakaṃ paccayuppannassa hetubhāvo. ‘‘Kassaci kattuno abhāvā na kāci kiriyā phalapabandhinī’’ti akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati.

(Câu) "amhehi uppādetabban'ti" (nên được chúng ta làm cho sanh khởi) nên đem (động từ) đến để liên kết. "Byāpārābhāvo" (sự không có tác ý) là sự không bận tâm do không có ý định. "Sammā passanto'ti" (người thấy một cách chơn chánh) là người thấy rằng "(các pháp) không có nỗ lực, không có sinh mạng, chỉ là pháp thuần túy". Tự tánh chính là định luật, (gọi là) định luật tự tánh (sabhāvaniyamo), giống như "lửa có đủ vật liệu thì hướng lên trên, gió có đủ điều kiện thì di chuyển ngang" v.v... Do định luật tự tánh ấy, trạng thái làm nhân của pháp sanh do duyên tùy theo mỗi loại được thành tựu. (Người ấy) chấp thủ vô hành kiến (akiriyadiṭṭhi) rằng: "Do không có tác giả nào, không có hành động nào liên kết với quả".

‘‘Khīrato dadhi, na udakato, tilato telaṃ, na vālikato’’ti sabbato sabbasambhavābhāvadassanena ahetukadiṭṭhiṃ hetuanurūpameva phalaṃ passanto akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. Yato kutocīti yadi aññasmā aññassa uppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti ahetukadiṭṭhiṃ, avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ.

Do thấy sự không thể sanh khởi của mọi thứ từ mọi thứ, như "sữa chua (sanh) từ sữa, không (sanh) từ nước; dầu (sanh) từ mè, không (sanh) từ cát", (người ấy) từ bỏ vô nhân kiến. Do thấy quả chỉ tương ứng với nhân, người ấy từ bỏ vô hành kiến. "Yato kutocī'ti" (từ bất cứ đâu): nếu có sự sanh khởi của cái khác từ một cái khác, tại sao không có sự sanh khởi của dầu từ cát, của sữa từ mía? Do đó, (người ấy) chấp thủ vô nhân kiến (ahetukadiṭṭhi) rằng "không có gì là nhân của bất cứ cái gì", và chấp thủ định mệnh luận (niyativāda) rằng "dù không có nhân, do tính chất cố định, dầu, sữa, thân thể v.v... sanh khởi từ mè, bò cái, tinh huyết v.v...". Nên hiểu như vậy một cách thích hợp.

661. Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. Agādhaṃ appatiṭṭhaṃ duratiyānaṃ duratikkamaṃ. Asanivicakkamivāti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattati, evaṃ bhavacakkampi ekantadukkhuppādanatova ‘‘niccanimmathana’’nti vuttaṃ.

661. Tại sao? Bởi vì không có ai, dù chỉ trong giấc mơ, vượt qua được nỗi sợ hãi luân hồi mà không phá vỡ được bánh xe sinh hữu này. Đây là sự liên kết. (Nó) không có đáy (agādhaṃ), không có chỗ đứng (appatiṭṭhaṃ), khó vượt qua (duratiyānaṃ), khó thoát khỏi (duratikkamaṃ). "Asanivicakkamivā'ti" (giống như bánh xe sấm sét) là giống như vòng tròn sấm sét (asanimaṇḍalamiva). Vì nó chỉ nghiền nát, không tồn tại mà không nghiền nát. Cũng vậy, bánh xe sinh hữu cũng được gọi là "thường xuyên nghiền nát" (niccanimmathanan'ti) vì nó chỉ thuần túy tạo ra khổ đau.

Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayamatīto natthīti etassa sādhakasuttaṃ dassento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā tantākulakajātā, kilesakammavipākehi ativiya jaṭitāti attho. Kuliyā sakuṇiyā nīḍaṃ kulikaṃ, taṃ viya jātā kulikuṇḍikajātā. Muñcā viya, pabbajā viya ca bhūtā jātā muñjapabbajabhūtā. Tadubhayaṃ [Pg.349] kira tiṇaṃ ākulaṃ jaṭitaṃ hutvā vaḍḍhati. Vaḍḍhiyā abhāvato apāyaṃ, dukkhagatibhāvato duggatiṃ, sukhasamussayato vinipatitattā vinipātañca, catubbidhaṃ apāyaṃ ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 āpasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6; bu. vaṃ. aṭṭha. 2.58) vuttaṃ saṃsārañca nātivattati. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādiatthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.

Để chỉ ra kinh chứng minh cho lời nói của mình rằng "không có ai vượt qua nỗi sợ luân hồi mà không phá vỡ (bánh xe sinh hữu) bằng gươm trí tuệ", ngài nói "Vuttampi cetan'ti" (Và điều này cũng đã được nói) v.v... Sự rối rắm của các sợi chỉ (tantūnaṃ ākulakaṃ) là tantākulakaṃ. Sanh ra như một mớ chỉ rối (tantākulakamiva jātā) là tantākulakajātā. Nghĩa là bị rối bời tột độ bởi phiền não, nghiệp và quả. Tổ (nīḍaṃ) của loài chim kuli (kuliyā sakuṇiyā) là kulikaṃ. Sanh ra như thế (taṃ viya jātā) là kulikuṇḍikajātā. Trở thành, sanh ra (bhūtā jātā) như cỏ muñja (muñjā viya) và cỏ pabbaja (pabbajā viya ca) là muñjapabbajabhūtā. Nghe nói cả hai loại cỏ ấy mọc lên một cách rối rắm, bện vào nhau. (Chúng sanh ấy) không vượt qua được (nātivattati) khổ xứ (apāyaṃ) do không có sự tăng trưởng (vaḍḍhiyā abhāvato), ác thú (duggatiṃ) do là nơi đến của khổ (dukkhagatibhāvato), và đọa xứ (vinipātañca) do bị rơi rớt khỏi sự tích tập của an lạc (sukhasamussayato vinipatitattā), tức là bốn đường ác (catubbidhaṃ apāyaṃ), và vòng luân hồi (saṃsārañca) được nói đến trong câu "sự tuần tự của các uẩn" (khandhānañca paṭipāṭī'tiādinā) v.v... Hoặc là, toàn bộ vòng luân hồi ở đây được gọi bằng các tên như khổ xứ v.v... với các ý nghĩa như không có sự tăng trưởng v.v..., chỉ vì nó là một khối khổ.

Paññābhūminiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Trí Tuệ Địa đã hoàn tất.

Iti sattarasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ mười bảy.

18. Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā

18. Phần giải thích về chương Kiến Thanh Tịnh

Nāmarūpapariggahakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về luận đề Thâu Tóm Danh Sắc

662. Yā [Pg.350] visuddhiyo sampādetabbāti sambandho. Imesu yathāvicāritesu khandhādīsu vipassanāya bhūmibhūtesu dhammesu. Ganthassa uggaṇhanaṃ vācuggatakaraṇaṃ uggaho, parito sabbathāpi atthassa ñātumicchā paripucchā, savanupaparikkhādivasena tadatthassa manasikāravidhi, tadubhayavasena yasmā tatthapi ñāṇaṃ svāsevitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā’’ti, khandhādīsu sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādetvāti attho. Vitthāritameva, tasmā tattha vitthāritanayānusārena sīlavisuddhi sampādetabbāti adhippāyo. Upacārasamādhipi appanāsamādhi viya vipassanāya adhiṭṭhānabhāvato cittavisuddhiyevāti āha ‘‘saupacārā’’ti. Veditabbāti attano santāne nibbattanavaseneva veditabbā. Evañhi tā paccakkhato viditā nāma honti, tasmā veditabbā sampādetabbāti vuttaṃ hoti. Veditabbāti vā samāpattisukhādhigamavasena anubhavitabbāti attho. Na hi kevalena jānanamattena cittavisuddhiyaṃ patiṭṭhito nāma hoti, na ca tattha apatiṭṭhāya uparivisuddhiṃ sampādetuṃ sakkāti.

662. "Các pháp thanh tịnh nào cần được thành tựu" là có sự liên hệ. Trong các pháp này, là các uẩn v.v... đã được thẩm xét, là nền tảng của tuệ quán. Sự học thuộc lòng kinh điển, việc làm cho thuộc lòng, (gọi là) học trì (uggaho); sự mong muốn biết ý nghĩa một cách toàn diện, bằng mọi cách, (gọi là) thẩm vấn (paripucchā); phương pháp tác ý về ý nghĩa ấy bằng cách lắng nghe, thẩm xét v.v...; vì do cả hai cách ấy, trí tuệ ở nơi ấy cũng được thực hành thuần thục, do đó, đã được nói rằng: "sau khi đã làm cho trí tuệ quen thuộc bằng cách học trì và thẩm vấn", nghĩa là, sau khi đã làm phát sanh văn tuệ về các uẩn v.v... (Điều này) đã được giải thích rộng rãi, do đó, ý muốn nói là, ở đó, giới thanh tịnh cần được thành tựu theo phương pháp đã được giải thích rộng rãi. Cận định cũng giống như an chỉ định, vì là nền tảng cho tuệ quán, nên chính là tâm thanh tịnh. Do đó, ngài đã nói "cùng với cận định". (Các pháp) cần được biết có nghĩa là cần được biết bằng cách làm cho chúng phát sanh trong dòng tương tục của chính mình. Vì rằng, như vậy, chúng được gọi là đã được biết một cách trực tiếp, do đó, có ý nói rằng: "cần được biết, cần được thành tựu". Hoặc, "cần được biết" có nghĩa là cần được kinh nghiệm bằng cách đạt được sự an lạc của thiền chứng. Vì rằng, không thể được gọi là đã an trú trong tâm thanh tịnh chỉ bằng sự biết suông, và không thể thành tựu các pháp thanh tịnh cao hơn mà không an trú ở đó.

Nāmarūpānaṃ yāthāvadassananti nāmassa, rūpassa ca vibhajja yathābhūtasabhāvadassanaṃ. Nāmaggahaṇena cettha vedanādīnaṃ catunnaṃ tebhūmakānaṃ khandhānaṃ gahaṇaṃ, na ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha viya viññāṇaṃ vinā, nāpi ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti (dī. ni. 3.304, 352; dha. sa. dukamātikā 109) ettha viya sanibbānehi lokuttarakkhandhehi saddhinti daṭṭhabbaṃ.

"Thấy danh và sắc như thật" là thấy bản chất như thật của danh và sắc sau khi đã phân tích. Và ở đây, bằng việc đề cập đến "danh", có sự bao gồm bốn uẩn thuộc ba cõi, bắt đầu bằng thọ; không phải là (sự bao gồm) không có thức, như trong câu "thức duyên danh sắc", cũng không phải là (sự bao gồm) cùng với các uẩn siêu thế và Niết-bàn, như trong câu "danh và sắc", nên được hiểu như vậy.

663. Yāti pajjati etenāti yānaṃ, samathova yānaṃ samathayānaṃ, taṃ etassa atthīti samathayāniko. Jhāne, jhānūpacāre vā patiṭṭhāya vipassanaṃ anuyuñjantassetaṃ nāmaṃ, tena samathayānikena. ‘‘Ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatana’’nti idaṃ bhavaggadhammānaṃ ādikammikassa duppariggahatāya vuttaṃ. Lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā ñāṇena paricchijja gahetabbā, pariggahavidhi pana khandhaniddese (visuddhi. 2.421 ādayo) vuttā evāti adhippāyo. Ārammaṇābhimukhanamanaṃ ārammaṇena vinā appavatti, tena namanaṭṭhena, nāmakaraṇaṭṭhena [Pg.351] vā. Vedanādayo hi arūpadhammā sabbadāpi ca phassādināmakattā pathavīādayo viya kesakumbhādināmantarānāpajjanato attanāva katanāmatāya nāmakaraṇaṭṭhena ‘‘nāma’’nti vuccanti. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmaṃ antarena anupacitasambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchantīti nāmāyattaggahaṇatāya vedanādayo ‘‘nāma’’nti vuccanti, rūpaṃ pana vināpi nāmasavanaṃ attano ruppanasabhāveneva gahaṇaṃ gacchati. Vavatthāpetabbanti asaṅkarato ṭhapetabbaṃ, aññamaññaṃ, rūpena ca amissitaṃ katvā citte ṭhapetabbanti attho.

663. Đi đến, tiến tới bằng cái này, do đó gọi là cỗ xe (yāna); chính chỉ là cỗ xe, (nên gọi là) cỗ xe chỉ (samathayāna); vị này có cỗ xe chỉ ấy, do đó gọi là người đi trên cỗ xe chỉ (samathayānika). Đây là tên gọi của người thực hành tuệ quán sau khi đã an trú trong thiền hoặc cận định của thiền; bởi người đi trên cỗ xe chỉ ấy. Câu "ngoại trừ Phi tưởng phi phi tưởng xứ" này được nói ra vì các pháp ở cõi hữu đảnh khó nắm bắt đối với người sơ cơ. (Các pháp) cần được nắm bắt bằng cách (xét) tướng, phận sự v.v...; cần được nắm bắt bằng cách phân định bằng trí tuệ. Còn phương pháp nắm bắt thì đã được nói đến trong phần giải về uẩn, đó là ý muốn nói. Sự hướng đến đối tượng là không thể diễn tiến nếu không có đối tượng; do ý nghĩa hướng đến ấy, hoặc do ý nghĩa tạo ra tên gọi. Vì rằng, các pháp vô sắc như thọ v.v... được gọi là "danh" do ý nghĩa tạo ra tên gọi, vì chúng luôn có tên gọi là xúc v.v..., vì chúng không chuyển sang tên gọi khác như tóc, bình v.v... giống như đất v.v..., và vì chúng có tên gọi do chính chúng tạo ra. Hoặc là, giống như "xúc do danh xưng", nếu không có danh xưng, tức tên gọi, thì chúng không thể được nắm bắt bởi những người chưa tích lũy các yếu tố cần thiết; do đó, vì sự nắm bắt phụ thuộc vào tên gọi, nên thọ v.v... được gọi là "danh". Còn sắc, ngay cả khi không nghe tên gọi, vẫn có thể được nắm bắt chỉ bằng bản chất biến hoại của nó. "Cần được xác định" nghĩa là cần được thiết lập một cách không lẫn lộn; nghĩa là, cần được thiết lập trong tâm sau khi đã làm cho chúng không bị trộn lẫn với nhau và với sắc.

Nāmarūpapariggaho ca nāma yāvadeva tassa paṭinissajjanatthanti tadanurūpameva nidassanaṃ dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Ruppanatoti ettha ruppanaṭṭho ‘‘sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppattī’’tiādinā (visuddhi. mahāṭī. 2.432) khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Evaṃ visuṃ nāmapariggahaṃ, rūpapariggahañca dassetvā idāni ekajjhaṃ nāmarūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘tato namanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.

Và việc nắm bắt danh sắc chỉ nhằm mục đích từ bỏ nó, do đó, để chỉ ra một ví dụ tương ứng, ngài đã nói "yathā nāmā" v.v... Ở đây, trong từ "ruppanati", ý nghĩa của sự biến hoại đã được nói đến trong phần chú giải về uẩn bằng các câu như "sự phát sinh khác biệt khi có sự hội tụ của các duyên đối nghịch như lạnh v.v...". Như vậy, sau khi đã chỉ ra việc nắm bắt danh và việc nắm bắt sắc một cách riêng biệt, bây giờ để chỉ ra việc nắm bắt danh sắc chung lại, ngài đã nói "tato namanalakkhaṇa" v.v...

664. Iti arūpamukhena vipassanābhinivesaṃ dassetvā idāni rūpamukhena taṃ dassento ‘‘suddhavipassanāyāniko panā’’tiādimāha. Tattha samathayānikassa samathamukhena vipassanābhiniveso, vipassanāyānikassa pana samathaṃ anissāyāti āha ‘‘suddhavipassanāyāniko’’ti, samathabhāvanāya amissitavipassanāyānavāti attho. Ayameva vā samathayānikoti yathāvutto samathayāniko eva vā. Tena samathayānikassāpi rūpamukhena vipassanābhiniveso labbhati, na arūpamukhenevāti dasseti. Tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānanti ‘‘yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātū’’tiādinā (visuddhi. 1.308) saṅkhepamanasikārādivasena vuttesu terasasu dhātupariggahamukhesu. Kammasamuṭṭhāno nāma keso cammabbhantaragato. Tatthevāti tasmiṃyeva kammasamuṭṭhāne kese. Kāyappasādassa viya bhāvassāpi sakalasarīrabyāpitāya ‘‘bhāvassa atthitāyā’’ti vuttaṃ. Puna tatthevāti tasmiṃyeva kesasaññite rūpasamudāye. Aparānipīti pubbe vuttāni kammasamuṭṭhānāni vīsati, imāni āhārasamuṭṭhānādīni catuvīsati rūpānīti sabbānipi catucattālīsa, tañca [Pg.352] kho tattha labbhamānasantatisīsasāmaññena veditabbaṃ. ‘‘Catucattālīsā’’ti ca idaṃ saddassa aniyatattā vuttaṃ. Na hi sabbakālaṃ utucittato rūpaṃ uppajjantaṃ sasaddameva uppajjatīti. Evanti yathā kese, evaṃ lomādīsu catusamuṭṭhānikesu. Catuvīsatikoṭṭhāsesūti dvattiṃsāya koṭṭhāsesu vakkhamāne aṭṭha koṭṭhāse apanetvā catuvīsatikoṭṭhāsesu. Sedādīnaṃ ātapūpatāpādinā, cittavikārena ca uppajjanato te utucittasamuṭṭhānā vuttā.

664. Sau khi đã trình bày sự chuyên chú vào minh sát theo cách lấy danh làm đầu, bây giờ để trình bày điều ấy theo cách lấy sắc làm đầu, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "suddhavipassanāyāniko panā". Ở đây, đối với vị hành giả theo xa-ma-tha, sự chuyên chú vào minh sát là theo cách lấy chỉ làm đầu; còn đối với vị hành giả theo minh sát, là không y cứ vào chỉ, nên ngài nói "suddhavipassanāyāniko" (vị hành giả thuần minh sát), nghĩa là người có cỗ xe minh sát không pha trộn với sự tu tập chỉ. Hoặc "ayameva vā samathayāniko" có nghĩa là chính vị hành giả theo xa-ma-tha đã được nói đến. Qua đó, ngài chỉ ra rằng ngay cả đối với vị hành giả theo xa-ma-tha, sự chuyên chú vào minh sát cũng có thể đạt được theo cách lấy sắc làm đầu, chứ không phải chỉ theo cách lấy danh làm đầu. (Câu) "tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ" (trong số các phương pháp nắm bắt giới ấy) có nghĩa là trong mười ba phương pháp nắm bắt giới đã được nói đến qua cách tác ý tóm tắt v.v... bắt đầu bằng "cái gì có trạng thái cứng chắc, đó là địa đại". Tóc gọi là do nghiệp sanh thì nằm bên trong da. "Tattheva" (ngay tại đó) nghĩa là ngay tại tóc do nghiệp sanh ấy. Do tính chất lan khắp toàn thân của sắc tính cũng giống như của thân tịnh sắc, nên đã nói "bhāvassa atthitāyā" (do sự hiện hữu của sắc tính). Lại nữa, "tattheva" (ngay tại đó) nghĩa là ngay tại trong nhóm sắc được gọi là tóc ấy. "Aparāni pi" (cả những cái khác nữa) có nghĩa là: hai mươi sắc do nghiệp sanh đã được nói trước đây, và hai mươi bốn sắc này do vật thực sanh v.v..., tất cả là bốn mươi bốn sắc. Và điều đó nên được hiểu theo sự tương đồng về dòng tương tục chính yếu có thể tìm thấy ở đó. Và câu "bốn mươi bốn" này được nói do tính chất không cố định của âm thanh. Vì rằng sắc sanh lên từ thời tiết và tâm không phải lúc nào cũng sanh lên cùng với âm thanh. "Evaṃ" (cũng vậy) có nghĩa là: như ở trong tóc, cũng vậy ở trong các phần thân do bốn nhân sanh như lông v.v... "Catuvīsatikoṭṭhāsesu" (trong hai mươi bốn thể trược) có nghĩa là: trong ba mươi hai thể trược, sau khi loại bỏ tám thể trược sẽ được nói đến, (còn lại) trong hai mươi bốn thể trược. Do mồ hôi v.v... sanh lên bởi sức nóng của mặt trời v.v... và bởi sự biến đổi của tâm, nên chúng được gọi là do thời tiết và tâm sanh.

Dvattiṃsakoṭṭhāsagatesu rūpesu pākaṭesu jātesu tadaññānipi pākaṭāni hontīti tānipi dassetuṃ ‘‘apare’’tiādi vuttaṃ. Tattha apare dasa ākārāti tejovāyokoṭṭhāsavasena apare dasa ākārā. Kammajeti bhūtakathanaṃ, na visesanaṃ asitādiparipācakassa tejassa akammajassa abhāvato. Tathā cittajeti ca ekantacittasamuṭṭhānattā assāsapassāsānanti keci, taṃ na, acittajasantāne pavattānaṃ utujabhāvato. Abbhantaraṭṭhā eva hi te cittajā, na bahiddhā, tasmā tattha ‘‘cittaje’’ti idaṃ visesanameva, ayañca attho heṭṭhā ānāpānakathāyaṃ vuttoyeva. Sesesūti santappanādivasena ceva uddhaṅgamādivasena ca pavattesu tejovāyokoṭṭhāsesu.

Khi các sắc thuộc ba mươi hai thể trược đã trở nên rõ ràng, các sắc khác cũng trở nên rõ ràng, vì vậy để trình bày cả những sắc ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "apare". Ở đây, "mười loại khác" là mười loại khác theo cách phân loại các thể trược thuộc hỏa đại và phong đại. (Từ) "kammaja" (do nghiệp sanh) là một lời khẳng định sự thật, không phải là một tính từ, vì không có hỏa đại làm chín thức ăn v.v... mà không phải do nghiệp sanh. Tương tự, một số vị cho rằng (từ) "cittaja" (do tâm sanh) cũng vậy (là một lời khẳng định sự thật) vì hơi thở ra hơi thở vào hoàn toàn do tâm sanh. Điều đó không đúng, vì (hơi thở) diễn tiến trong dòng tương tục không do tâm sanh thì có bản chất do thời tiết sanh. Vì rằng chỉ khi ở bên trong chúng mới do tâm sanh, chứ không phải khi ở bên ngoài. Do đó, ở đây, từ "cittaja" này chính là một tính từ, và ý nghĩa này đã được nói đến ở phần dưới trong chương nói về hơi thở. "Sesu" (trong các phần còn lại) có nghĩa là trong các thể trược thuộc hỏa đại và phong đại diễn tiến theo cách làm ấm v.v... và theo cách đẩy lên trên v.v...

Cakkhudasakādīsu padhānarūpaṃ cakkhādayoti tesu labbhamānaṃ vatthudvārabhāvaṃ avayavakiccaṃ samudāye āropetvā vuttaṃ ‘‘vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo’’ti. Vatthuvasena hadayavatthudasakañcāti yojetabbaṃ, ekayoganiddiṭṭhānampi ekadeso anuvattatīti. Sabbānipīti yathāvuttagaṇanāyaṃ catunnavuticatusatādhikāni sahassarūparūpāni. Koṭṭhāsāvayavānaṃ pana tadavayavakalāpānañca bhede gayhamāne ativiya tato bahutaro rūpabhedo hoti, so pana bhedo idha ādikammikassa duppariggahoti na gahetabbo.

Trong các nhóm mười sắc nhãn v.v..., sắc chính là nhãn tịnh sắc v.v..., do đó, sau khi gán chức năng của từng phần, tức là bản chất vật và môn có được trong chúng, cho toàn bộ nhóm, ngài đã nói "vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo" (theo cách vật và môn, có năm nhóm mười sắc nhãn v.v...). Nên được kết hợp rằng "và nhóm mười sắc ý vật theo cách vật". Vì rằng ngay cả đối với những từ được chỉ định trong một kết hợp duy nhất, một phần của nó vẫn được áp dụng tiếp theo. "Sabbāni pi" (tất cả) có nghĩa là theo cách đếm đã nói, có một ngàn bốn trăm chín mươi bốn sắc. Tuy nhiên, khi sự phân chia các bộ phận của thể trược và các tổng hợp sắc trong các bộ phận ấy được nắm bắt, thì sự phân chia của sắc trở nên nhiều hơn thế rất nhiều. Nhưng sự phân chia đó không nên được nắm bắt ở đây vì nó khó nắm bắt đối với người mới bắt đầu.

Kāmaṃ vatthuvasenāpi arūpadhammā pākaṭā honti, dvāravasena pana pariggaho anākuloti katvā vuttaṃ ‘‘dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī’’ti[Pg.353]. Sabbasaṅgāhikavasena ‘‘ekāsīti lokiyacittānī’’ti vuttaṃ, lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. Avisesenāti sādhāraṇato. Phassādayo hi satta cetasikā cakkhuviññāṇādīhipi uppajjanato sabbacittuppādasādhāraṇā. Sabbepi teti ekāsīti lokiyacittāni, taṃsampayuttaphassādayoti sabbepi te arūpadhamme. Ārammaṇādivibhāgena pana cittuppādabhede gayhamāne tato bahutaro eva hoti, so pana idha nādhippeto.

Quả thật, các pháp danh cũng trở nên rõ ràng theo cách vật, nhưng vì sự nắm bắt theo cách môn không bị rối rắm, nên ngài đã nói "dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti" (các pháp danh trở nên rõ ràng theo cách môn). Theo cách tổng hợp tất cả, ngài đã nói "tám mươi mốt tâm hiệp thế". Tuy nhiên, chỉ đối với người đắc thiền, các tâm đáo đại mới trở nên rất rõ ràng. "Avisesena" (không phân biệt) có nghĩa là một cách chung. Vì rằng bảy sở hữu tâm như xúc v.v... là chung cho tất cả các tâm sanh khởi, do chúng sanh khởi cùng với nhãn thức v.v... "Sabbepi te" (tất cả những pháp ấy) có nghĩa là tám mươi mốt tâm hiệp thế và các sở hữu tâm như xúc v.v... tương ưng với chúng, tức là tất cả các pháp danh ấy. Tuy nhiên, khi sự phân chia của các tâm sanh khởi được nắm bắt theo sự phân loại đối tượng v.v..., thì (sự phân chia) trở nên nhiều hơn thế, nhưng điều đó không được chủ ý ở đây.

665. Assa cakkhupasādassa nissayabhūtā pana catasso dhātuyoti sambandho. Sahajātarūpāni tassa cakkhupasādassa icceva sambandho. Tatthevāti tasmiṃyeva sasambhāracakkhupadese. Anupādinnarūpānīti pubbe vuttarūpānaṃ upādinnarūpattā vuttaṃ, akammajarūpānīti attho. Sesānīti paṭhamaṃ cakkhuno vuttattā tato sesāni, tena pana saddhiṃ catupaññāsa rūpāni honti. Cakkhudasakādīsu ekassapi aggahetabbato ‘‘avasesāni tecattālīsa rūpānī’’ti vuttaṃ. Saddassa aniyatattā taṃ aggahetvā ‘‘tecattālīsa rūpānī’’ti vatvā puna utucittasamuṭṭhāne dve sadde gahetvā ‘‘pañcacattālīsā’’ti kecivādo dassito.

665. Nên kết hợp là "pana catasso dhātuyo nissayabhūtā assa cakkhupasādassa" (còn bốn đại làm nền tảng cho nhãn tịnh sắc ấy). Nên kết hợp là "sahajātarūpāni tassa cakkhupasādassa" (các sắc đồng sanh của nhãn tịnh sắc ấy). "Tattheva" (ngay tại đó) có nghĩa là ngay tại nơi có nhãn tịnh sắc cùng với các thành phần phụ thuộc. (Từ) "anupādinnarūpāni" (các sắc không do nghiệp chấp thủ) được nói đến vì các sắc đã được nói trước đây là sắc do nghiệp chấp thủ; nghĩa là các sắc không do nghiệp sanh. "Sesāni" (các sắc còn lại) có nghĩa là các sắc còn lại sau nhãn, vì nhãn đã được nói đến đầu tiên. Cùng với nó (nhãn tịnh sắc), có năm mươi bốn sắc. Vì không có cái nào trong các nhóm mười sắc nhãn v.v... nên được nắm bắt, nên đã nói "avasesāni tecattālīsa rūpāni" (bốn mươi ba sắc còn lại). Do tính chất không cố định của âm thanh, sau khi không tính nó và nói "bốn mươi ba sắc", rồi lại tính cả hai âm thanh do thời tiết và tâm sanh, quan điểm của một số vị đã được trình bày là "bốn mươi lăm".

Avasesarūpānīti ‘‘dasa dhātuyo’’ti vutte dvādasa rūpadhamme ṭhapetvā avasesāni cha nipphannarūpāni. Rūparūpāneva hi idha pariggayhanti, na rūpaparicchedavikāralakkhaṇāni. Cakkhusannissayarūpārammaṇabhāvasāmaññena, cittabhāvasāmaññena ca kusalākusalavipākatāya duvidhampi cakkhuviññāṇaṃ cittantveva vuttaṃ. Evanti iminā ‘‘cakkhuṃ nissāyā’’tiādinā vuttaṃ, avuttañca ‘‘sotaṃ nissāyā’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. Manoviññāṇadhātūti etthapi ‘‘ekā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘ekā manoviññāṇadhātū’’ti. Aḍḍhena ekādasa aḍḍhekādasa, aḍḍhaṃ vā ekādasamaṃ etāsanti aḍḍhekādasa. Aḍḍhaṭṭhamāti etthāpi eseva nayo.

“Avasesarūpāni” (các sắc còn lại): Khi nói “mười giới”, sau khi trừ ra mười hai sắc pháp, còn lại sáu sắc tạo. Quả thật, ở đây chỉ nắm giữ các sắc tạo (rūparūpa), chứ không phải các sắc phân chia, sắc biến đổi, và sắc tướng. Do sự tương đồng về trạng thái có sắc thần kinh nhãn làm nơi nương và sắc cảnh làm đối tượng, và do sự tương đồng về trạng thái là tâm, nên nhãn thức, dù có hai loại do là quả của thiện và bất thiện, vẫn được nói gọn là “tâm”. Bằng từ “Evam” này, câu Pāli bao gồm cả điều đã được nói là “do duyên nhãn...” v.v... và cả điều chưa được nói là “do duyên nhĩ...” v.v... Ở đây, trong câu “Manoviññāṇadhātu”, cần phải đem từ “ekā” đến và liên kết thành “ekā manoviññāṇadhātu” (một ý thức giới). “Aḍḍhekādasa” là mười một với một nửa. Hoặc là, chúng có cái thứ mười một là một nửa, nên gọi là “aḍḍhekādasa”. Trong trường hợp “Aḍḍhaṭṭhamā” (bảy rưỡi) cũng theo phương pháp tương tự.

666. Cakkhudhātuyaṃ vuttanayenevāti ‘‘yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicitta’’ntiādinā (visuddhi. 2.665) vuttanayena.

666. “Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva” (theo phương pháp đã được nói trong nhãn giới) có nghĩa là theo phương pháp đã được nói qua câu “thứ mà thế gian gọi là tròng trắng, tròng đen đa dạng...” v.v... (Visuddhi. 2.665).

667. Idha bhikkhu imasmiṃ sarīreti ajjhattaṃ vipassanābhinivesadassanavasena vuttaṃ. Teneva hi ekasseva bhāvassa gahitattā ‘‘sattarasa [Pg.354] rūpāni sammasanupagānī’’ti āha. Sammasituṃ sakkuṇeyyāni sammasanaṃ upagacchantīti sammasanupagāni, sammasanīyānīti attho. Ākāra-ggahaṇena viññattidvayaṃ vuttaṃ, vikāra-ggahaṇena lahutādittayaṃ, itarena ākāsadhātūti vadanti. Ākāra-ggahaṇena pana viññattidvayena saddhiṃ lakkhaṇarūpamāha. Tampi hi rūpānaṃ uppajjanādiākāramattanti. Antaraparicchedoti taṃtaṃkalāpānaṃ asaṅkarakāraṇatāya antarabhūto paricchedo. Yadi na sammasanupagāni, ākārādimattāni ca, kathaṃ rūpānīti āha ‘‘apica kho’’tiādi.

667. Câu “Ở đây, vị Tỳ khưu, trong thân này” được nói theo ý nghĩa chỉ sự chuyên tâm vào minh sát nội phần. Chính vì lý do đó, do chỉ nắm lấy một sắc tính, Ngài đã nói “mười bảy sắc pháp là đối tượng của sự quán xét”. “Sammasanupagāni” có nghĩa là các sắc có thể được quán xét, hoặc các sắc đi đến sự quán xét; nghĩa là các sắc đáng được quán xét. (Một số vị) nói rằng: Bằng việc dùng từ “ākāra” (biểu hiện), hai biểu tri được nói đến; bằng việc dùng từ “vikāra” (biến đổi), ba sắc (nhu, khinh, thích nghiệp) được nói đến; bằng từ còn lại (tức là antarapariccheda - phân chia ở giữa), hư không giới được nói đến. Tuy nhiên, (vị khác lại cho rằng) bằng việc dùng từ “ākāra”, Ngài nói đến sắc tướng cùng với hai biểu tri. Vì sắc tướng ấy cũng chỉ là biểu hiện sanh, v.v... của các sắc. “Antarapariccheda” (sự phân chia ở giữa) là sự phân chia nằm ở giữa do là nguyên nhân không trộn lẫn của các tổng hợp sắc tương ứng. Nếu chúng không phải là đối tượng của sự quán xét, và chỉ là biểu hiện v.v..., thì làm sao chúng là sắc được? Vì vậy, Ngài nói “apica kho” (Lại nữa,...) v.v...

668. Evaṃ dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena vitthārato rūpapariggahaṃ tadanusārena vitthārato eva nāmapariggahaṃ vibhāvetvā tato saṃkhittasaṃkhittatarasaṃkhittatamavasena, aṭṭhārasadhātuvasena, dvādasāyatanavasena, pañcakkhandhavasena ca rūpārūpapariggahaṃ dassetvā atisaṃkhittanayenāpi dassetuṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādi vuttaṃ.

668. Như vậy, sau khi đã làm rõ việc nắm giữ sắc một cách chi tiết theo 42 thể trược, và theo đó là việc nắm giữ danh cũng một cách chi tiết, rồi sau đó đã trình bày việc nắm giữ sắc và danh theo cách tóm tắt, tóm tắt hơn, và tóm tắt nhất, tức là theo 18 giới, 12 xứ, và 5 uẩn, thì để trình bày (vấn đề này) theo phương pháp cực kỳ tóm tắt, câu “bất cứ sắc nào...” v.v... đã được nói.

Yathā ca dhātuādivasena, evaṃ indriyasaccapaṭiccasamuppādavasenapi rūpārūpapariggaho veditabbo. Kathaṃ? Indriyavasena tāva cakkhādīni pañca, itthipurisindriyāni cāti satta indriyāni rūpaṃ, manindriyaṃ, pañca vedanindriyāni, saddhādīni pañca cāti ekādasa nāmaṃ, jīvitindriyaṃ nāmañca rūpañca, pacchimāni tīṇi idha anadhippetāni lokuttarattā. Dukkhasaccaṃ nāmañca rūpañca, samudayasaccaṃ nāmaṃ, itarāni idha nādhippetāni lokuttarattā. Paccayākāre ādito tīṇi aṅgāni nāmaṃ, catutthapañcamāni nāmañca rūpañca, chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni nāmaṃ, dasamaṃ nāmañceva nāmarūpañca, pacchimāni dve paccekaṃ nāmañca rūpañcāti evaṃ tattha tattha vuttanayānusārena indriyasaccapaccayākāravasenapi nāmarūpapariggaho kātabbo. Evaṃ pana nāmarūpapariggahassa vibhāgena kathane payojanaṃ heṭṭhā vuttameva.

Và như việc nắm giữ sắc-danh cần được hiểu theo phương diện giới v.v..., cũng vậy, cần phải hiểu theo phương diện quyền, đế, và duyên khởi. Như thế nào? Trước hết, theo phương diện quyền: năm quyền (nhãn v.v...) và nữ quyền, nam quyền, như vậy bảy quyền này là sắc. Ý quyền, năm thọ quyền, và năm quyền (tín v.v...), như vậy mười một quyền này là danh. Mạng quyền vừa là danh vừa là sắc. Ba quyền cuối cùng không được đề cập ở đây vì chúng là siêu thế. (Theo phương diện đế): Khổ đế là danh và sắc; Tập đế là danh; các đế còn lại không được đề cập ở đây vì chúng là siêu thế. (Theo phương diện) duyên khởi: ba chi phần đầu là danh; chi phần thứ tư và thứ năm là danh và sắc; chi phần thứ sáu, bảy, tám, chín là danh; chi phần thứ mười là danh và danh-sắc; hai chi phần cuối cùng, mỗi chi là danh và sắc. Như vậy, theo phương pháp đã được nói ở các nơi tương ứng, việc nắm giữ danh-sắc cũng cần được thực hiện theo phương diện quyền, đế, và duyên khởi. Lợi ích của việc nói về sự nắm giữ danh-sắc một cách phân tích như vậy đã được nói đến ở phần dưới.

669. Kāmaṃ vedanādīsu arūpadhammesu na uttaruttarā viya purimapurimā sukhumā, tathāpi saṅghaṭṭanena vikāraāpajjanake rūpadhamme upādāya sabbepi te sukhumā evāti āha ‘‘sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhātī’’ti. Sammasitabbanti sammadeva lakkhaṇādito vīmaṃsitabbaṃ. Manasikātabbanti tathā citte ṭhapetabbaṃ. Pariggahetabbanti paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahetabbaṃ. Vavatthapetabbanti aññamaññaṃ asaṅkarato vinicchitabbaṃ. Assāti yogino[Pg.355]. Suvikkhālitanti suvisodhitaṃ. Ādikammikassa hi kammaṭṭhānaṃ pariggaṇhantassa yāva dhammā suparibyattaṃ na upatiṭṭhanti, tāva te tappaṭicchādakasammohabalena abhibhūtā avisuddhā nāma honti, asaṅkarato upaṭṭhānābhāvato aññamaññañca jaṭitā. Yadā pana sammasanādividhinā taṃ vibhūtaṃ hoti, tadā te suvikkhālitā, nijjaṭā ca nāma honti. Tenāha ‘‘yathā yathā hī’’tiādi. Ādikammikassa arūpadhammā yebhuyyena rūpadhamme ārabbha pavattanākārena gahaṇaṃ gacchantīti katvā vuttaṃ ‘‘tadārammaṇā arūpadhammā’’ti. Teneva hi heṭṭhā ‘‘tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī’’ti vuttaṃ, na vatthuvasenāti.

669. Thật vậy, trong các pháp vô sắc như thọ v.v..., các pháp trước không vi tế như các pháp sau. Tuy nhiên, so với các sắc pháp có thể biến đổi do va chạm, tất cả các pháp vô sắc ấy đều là vi tế. Vì vậy, Ngài nói “do vi tế, pháp vô sắc không hiện khởi”. “Cần được quán xét” (sammasitabbaṃ) nghĩa là cần được xem xét một cách đúng đắn từ phương diện tướng v.v... “Cần được tác ý” (manasikātabbaṃ) nghĩa là cần được đặt vào tâm theo cách đó. “Cần được nắm giữ” (pariggahetabbaṃ) nghĩa là cần được nắm lấy sau khi đã phân định bằng trí tuệ có khả năng phân định. “Cần được xác định” (vavatthapetabbaṃ) nghĩa là cần được quyết đoán để không trộn lẫn với nhau. “Của vị ấy” (assa) nghĩa là của hành giả. “Được rửa sạch” (suvikkhālitaṃ) nghĩa là được thanh lọc kỹ. Quả thật, đối với hành giả sơ cơ đang nắm giữ đề mục thiền, chừng nào các pháp chưa hiện khởi một cách rõ ràng, chừng đó chúng được gọi là không trong sạch, bị áp đảo bởi sức mạnh của si mê che lấp chúng, và chúng bị rối vào nhau do không hiện khởi một cách không trộn lẫn. Nhưng khi điều đó trở nên rõ ràng qua phương pháp quán xét v.v..., lúc đó chúng được gọi là đã được rửa sạch và không còn rối rắm. Vì vậy, Ngài nói “khi nào và khi nào...” v.v... Vì đối với hành giả sơ cơ, các pháp vô sắc phần lớn được nắm bắt theo cách thức sanh khởi duyên vào các sắc pháp, nên đã nói “các pháp vô sắc có sắc pháp ấy làm đối tượng”. Chính vì vậy, ở phần dưới đã nói “đối với vị đã nắm giữ sắc như vậy, các pháp vô sắc trở nên rõ ràng theo phương diện môn”, chứ không phải nói “theo phương diện vật”.

Idāni rūpapariggaho arūpapariggahassa upāyo, upatthambho cāti yathāvuttamatthaṃ upamāhi pakāsetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Mukhanimittanti mukhassa paṭibimbaṃ. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa cakkhu viya yogino kammaṭṭhānapariggāhakañāṇaṃ, ādāsaṃ viya rūpapariggaho, mukhanimittaṃ viya arūpapariggaho, ādāsassa aparisuddhakālo viya rūpapariggahassa avikkhālitakālo, tadā mukhanimittassa apaññāyanaṃ viya rūpapariggahassa avisuddhatāya arūpadhammānaṃ anupaṭṭhānaṃ, ādāsassa punappunaṃ parimajjanaṃ viya rūpapariggahassa punappunaṃ visodhanaṃ, suparimajjite ādāse subyattaṃ mukhanimittassa paññāyanaṃ viya suvikkhālite nijjaṭe rūpapariggahe arūpadhammānaṃ suṭṭhu upaṭṭhānanti. Iminā nayena telatthikopamādīsupi yathārahaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tilapiṭṭhanti tilacuṇṇaṃ. Katakaṭṭhinti katakabījaṃ. Kalalakaddamanti tanukaddamaṃ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ bằng các ví dụ về ý nghĩa đã được nói rằng: ‘sự thâu tóm sắc là phương tiện và là sự hỗ trợ cho sự thâu tóm danh,’ đoạn văn bắt đầu bằng ‘yathā hi’ đã được nói đến. ‘Mukhanimitta’ là ảnh phản chiếu của khuôn mặt. Ở đây, đây là sự kết nối các ví dụ: Hành giả giống như người có mắt, sự thâu tóm sắc giống như tấm gương, sự thâu tóm danh giống như ảnh phản chiếu của khuôn mặt, thời điểm chưa được lau chùi của sự thâu tóm sắc giống như thời điểm không trong sạch của tấm gương, khi ấy sự không hiện khởi của các pháp danh do sự không trong sạch của việc thâu tóm sắc giống như sự không hiện rõ của ảnh phản chiếu khuôn mặt, khi sự thâu tóm sắc được gột rửa kỹ và không còn rối rắm thì sự hiện khởi tốt đẹp của các pháp danh giống như sự hiện rõ của ảnh phản chiếu khuôn mặt trong tấm gương được lau chùi kỹ. Theo phương pháp này, sự kết nối các ví dụ cũng cần được hiểu một cách thích hợp trong các ví dụ về người cần dầu v.v... ‘Tilapiṭṭha’ là bột mè. ‘Katakaṭṭhi’ là hạt lọc nước. ‘Kalalakaddama’ là bùn loãng.

Tappaccanīkakilesāti tassa arūpadhammapariggāhakañāṇassa vibandhabhāvena paṭipakkhabhūtā sammohādikilesā. Ucchuādiupamāsu idaṃ mukhamattassa dassanaṃ – yathā ucchurasaṃ gahetukāmo ucchūni ucchuyante pakkhipitvā ekavāraṃ dvivāraṃ yantakkamanamattena ucchurase anikkhamante na ucchūni chaḍḍetvā gacchati, yathā vā core gahetvā tehi katakammaṃ jānitukāmo dvattippahāramattena tesu tamatthaṃ akathentesu na te muñcati, yathā vā pana godammako goṇaṃ dametukāmo dhure taṃ yojetvā ekavāraṃ dvivāraṃ tasmiṃ pathena agacchante na vissajjeti, yathā [Pg.356] ca dadhiṃ manthetvā navanītaṃ gahetukāmo dadhikalasiyaṃ manthaṃ pakkhipitvā sakiṃ, dvikkhattuṃ vā manthassa bhamanamattena navanīte anuppajjante na dadhiṃ chaḍḍeti, yathā vā pana macche pacitvā khāditukāmo ekavāraṃ dvivāraṃ aggidānamattena macchesu apaccantesu na te chaḍḍeti. ‘‘Atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatī’’ti ettha vuttanayānusārena ‘‘atha kho naṃ ucchuyante punappunaṃ uppīḷetī’’tiādinā sabbattha upamattho yojetabbo.

‘Tappaccanīkakilesā’ là các phiền não bắt đầu bằng si mê, đã trở thành đối nghịch do là sự trói buộc đối với trí tuệ thâu tóm các pháp danh ấy. Trong các ví dụ về mía v.v..., đây là sự trình bày sơ lược: Giống như người muốn lấy nước mía, sau khi cho mía vào máy ép mía, chỉ với một hai lần ép mà nước mía chưa chảy ra, người ấy không vứt bỏ mía mà đi; hoặc giống như người bắt được kẻ trộm, muốn biết việc chúng đã làm, chỉ với hai ba lần đánh đập mà chúng chưa khai ra sự việc ấy, người ấy không thả chúng ra; hoặc lại nữa, giống như người thuần phục bò, muốn thuần hóa con bò, sau khi đóng nó vào ách, chỉ với một hai lần (thúc đi) mà nó chưa đi đúng đường, người ấy không từ bỏ nó; và giống như người khuấy sữa chua muốn lấy bơ, sau khi cho cây khuấy vào hũ sữa chua, chỉ với một hoặc hai lần quay cây khuấy mà bơ chưa nổi lên, người ấy không vứt bỏ sữa chua; hoặc lại nữa, giống như người nấu cá muốn ăn, chỉ với một hai lần chụm lửa mà cá chưa chín, người ấy không vứt bỏ chúng. Ở đây, trong câu ‘Rồi y lau chùi nó lặp đi lặp lại,’ theo phương pháp đã nói, ý nghĩa của ví dụ cần được áp dụng ở mọi nơi bằng câu bắt đầu bằng ‘rồi y ép nó trong máy ép mía lặp đi lặp lại’.

Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương nói về các thể cách hiện khởi của các pháp danh.

670. Ākirīyanti abhimukhā honti etehīti ākārā, arūpadhammānaṃ upaṭṭhānassa mukhabhūtā phusanānubhavanavijānanappakārāti āha ‘‘arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahantī’’tiādi. Ārammaṇe pavattamānesu cittacetasikesu asatipi pubbāpariye phusanalakkhaṇo phasso, tattha sabbapaṭhamaṃ abhinipatanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘paṭhamābhinipāto phasso’’ti. Tenassa phusanākārena supākaṭabhāvena upaṭṭhānaṃ dasseti. Phasse pana upaṭṭhite yasmiṃ ārammaṇe so phasso, tassa anubhavanalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, āyūhanalakkhaṇā cetanā, paṭivijānanalakkhaṇaṃ viññāṇanti imepi pākaṭā hontīti āha ‘‘taṃsampayuttā vedanā’’tiādi. Evaṃ salakkhaṇasaṅkhepato catudhātuvavatthānavasena phassamukhena arūpapariggahaṃ dassetvā idāni vitthārato catudhātuvavatthānavasena taṃ dassetuṃ ‘‘tathā kese’’tiādi vuttaṃ. Tattha kese pathavīdhātūti kesasaṅkhāte pathavīkoṭṭhāse pathavīdhātu. Lakkhaṇavibhattito hi dhātuvavatthānadassanametaṃ.

670. Được gọi là ‘ākārā’ (thể cách) vì nhờ chúng mà (các pháp) được hướng đến, được đối diện; ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘các pháp danh hiện khởi theo ba thể cách’ vì chúng là các loại xúc chạm, cảm thọ, và nhận biết, đã trở thành nguyên nhân chính cho sự hiện khởi của các pháp danh. Trong số tâm và tâm sở đang diễn tiến trên đối tượng, dù không có trước và sau, xúc có đặc tính là xúc chạm dường như rơi xuống đó trước tất cả, vì vậy đã được nói ‘xúc là sự va chạm đầu tiên.’ Bằng câu nói đó, ngài trình bày sự hiện khởi của nó theo thể cách xúc chạm, trong trạng thái rất rõ ràng. Nhưng khi xúc đã hiện khởi trên đối tượng nào, thì thọ có đặc tính cảm nhận đối tượng ấy, tưởng có đặc tính tri nhận, tư có đặc tính tạo tác, và thức có đặc tính nhận biết, những pháp này cũng trở nên rõ ràng, vì vậy ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘thọ tương ưng với nó.’ Sau khi đã trình bày sự thâu tóm danh với xúc làm chính bằng cách xác định tứ đại một cách tóm tắt theo tự tướng như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy một cách chi tiết bằng cách xác định tứ đại, đoạn văn bắt đầu bằng ‘cũng vậy, trong tóc’ đã được nói. Trong đó, ‘địa đại trong tóc’ là địa đại trong phần địa được gọi là ‘tóc.’ Vì đây là sự trình bày việc xác định các đại bằng cách phân tích các đặc tính.

Punapi dvinnaṃ dhātuvavatthānānaṃ vasena vedanāmukhena arūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘ekassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassa rasānubhavanakavedanāti thaddhabhāvasaṅkhātassa phoṭṭhabbasabhāvassa anubhavanavasena pavattavedanā.

Lại nữa, để trình bày sự thâu tóm danh với thọ làm chính bằng cách xác định hai đại, đoạn văn bắt đầu bằng ‘của một’ đã được nói. Trong đó, ‘thọ cảm nhận hương vị của nó’ là thọ đang diễn tiến bằng cách cảm nhận bản chất xúc đối được gọi là trạng thái cứng.

Aparassāti etthāpi vuttanayeneva sambandho veditabbo. Tattha ārammaṇapaṭivijānananti thaddhatāsaṅkhātaphoṭṭhabbārammaṇapaṭivijānanaṃ. Kāyadvārābhinihataṃ, kevalaṃ vā manodvārikajavanaviññāṇamāha. Tañhi ‘‘pathavīdhātu [Pg.357] kakkhaḷalakkhaṇā’’ti paṭivijānāti, itaraṃ pana kakkhaḷalakkhaṇapaṭivijānanamattamevāti.

Cũng ở đây trong từ ‘của cái kia,’ sự liên kết cần được hiểu theo đúng phương pháp đã nói. Trong đó, ‘sự nhận biết đối tượng’ là sự nhận biết xúc đối được gọi là sự cứng. (Ngài) nói đến (thức) va chạm ở thân môn, hoặc thuần túy là thức tốc hành ở ý môn. Vì thức ấy (thức ý môn) nhận biết rằng ‘địa đại có đặc tính cứng,’ còn cái kia (thân thức) thì chỉ đơn thuần là sự nhận biết đặc tính cứng.

Eteneva upāyenāti yvāyaṃ salakkhaṇasaṅkhepato, salakkhaṇavibhattito ca dhātuvavatthānavasena rūpapariggahaṃ dassetvā tattha ṭhitassa phassādimukhena arūpapariggaṇhanupāyo dassito, eteneva upāyena. Kammasamuṭṭhānakeseti catusamuṭṭhānakesato niddhārite kammasamuṭṭhānakese. Kakkhaḷalakkhaṇātiādinā nayenāti ādi-saddena na kevalaṃ ‘‘paggharaṇalakkhaṇā āpodhātū’’tiādinā lakkhaṇavisesena saddhiṃ dhātvantarāniyeva, atha kho ekasamuṭṭhānādibhedāni koṭṭhāsantarānipīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesū’’ti. Sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvāti yvāyaṃ dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu pathavīdhātuādīnaṃ lakkhaṇādito vavatthāpanavasena nānāvidho rūpapariggahanayo vutto, taṃ sabbaṃ nayabhedaṃ nayavisesaṃ anugantvā, cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu arūpapariggahadassanavasena yojanā kātabbāti adhippāyo. Tatridaṃ yojanāmukhamattadassanaṃ – ekassa tāva ‘‘cakkhudhātu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 600) nayena dhātuyo pariggaṇhantassa ‘‘paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Tathā ‘‘yathāvuttalakkhaṇāya cakkhudhātuyā rasānubhavanakavedanā vedanākkhandho’’tiādi yojetabbaṃ. Tathā ‘‘yathāvuttalakkhaṇā cakkhudhātū’’ti, ‘‘ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādinā sabbaṃ yojetabbaṃ. Āyatanādivasena rūpapariggahamukhesupi eseva nayo.

Bằng chính phương pháp này (Eteneva upāyenāti) có nghĩa là: phương pháp nắm bắt danh pháp bằng cách lấy xúc làm đầu đã được trình bày cho vị (hành giả) đã an trú trong đó (sự nắm bắt sắc), sau khi đã trình bày sự nắm bắt sắc pháp bằng cách xác định các giới một cách tóm tắt theo tự tướng và phân tích theo tự tướng; (phải hiểu là) bằng chính phương pháp này. Về tóc do nghiệp sanh (Kammasamuṭṭhānakeseti) có nghĩa là trong tóc do nghiệp sanh đã được tách riêng ra từ tóc do bốn nguồn sanh. Bằng phương pháp bắt đầu với 'có trạng thái cứng' (Kakkhaḷalakkhaṇātiādinā nayenāti), bằng từ 'ādi' (v.v...), cần phải hiểu rằng không chỉ các giới khác cùng với đặc tướng riêng biệt được trình bày, như 'thủy đại có trạng thái chảy', v.v..., mà còn cả các phần khác có sự phân chia như do một nguồn sanh, v.v... Vì thế, ngài đã nói 'trong bốn mươi hai phần của giới' (dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesū). Theo tất cả các loại phương pháp (Sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvāti), ý nghĩa là: sau khi đã theo tất cả các loại phương pháp, các phương pháp đặc biệt đó, là các phương pháp nắm bắt sắc pháp đa dạng đã được nói đến bằng cách xác định địa đại, v.v... từ trạng thái, v.v... trong bốn mươi hai phần của giới, sự áp dụng cần được thực hiện bằng cách trình bày sự nắm bắt danh pháp trong các đầu mối nắm bắt sắc pháp ở nhãn giới, v.v... Ở đây, đây là sự trình bày chỉ là đầu mối của việc áp dụng: Trước hết, đối với một vị hành giả đang nắm bắt các giới bằng phương pháp bắt đầu với 'nhãn giới có trạng thái là sắc trong sáng của các đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va chạm của sắc, hoặc có trạng thái là sắc trong sáng của các đại chủng do nghiệp sanh làm nhân duyên cho ý muốn thấy', v.v..., tất cả cần được áp dụng rằng 'sự va chạm đầu tiên là xúc, thọ tương ưng với nó (là thọ uẩn)'. Tương tự, cần áp dụng rằng 'thọ cảm nhận vị của nhãn giới có trạng thái như đã nói là thọ uẩn', v.v... Tương tự, cần áp dụng tất cả bằng cách bắt đầu với 'nhãn giới có trạng thái như đã nói', và 'sự nhận biết đối tượng là thức, là thức uẩn'. Ngay cả trong các đầu mối nắm bắt sắc pháp bằng cách (phân tích) xứ, v.v..., phương pháp cũng chính là như vậy.

671. Yathā nāma heṭṭhimajhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitameva uparijhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na paṭiladdhamattaṃ, evaṃ rūpapariggaho suvisuddho nijjaṭo niggumbo eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na avisuddho, tasmā rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti, pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha ‘‘sace hī’’tiādi. Pabbateyyā gāvī viya bālā abyattā akhettaññū.

671. Ví như thiền bậc dưới, khi đã được tu tập tốt đẹp, đã được đưa đến trạng thái thuần thục, mới trở thành nền tảng, nhân gần cho thiền bậc trên, chứ không phải chỉ vừa mới đắc được; cũng vậy, sự nắm bắt sắc pháp, khi đã hoàn toàn trong sạch, không còn rối rắm, không còn vướng mắc, mới trở thành nền tảng, nhân gần cho sự nắm bắt danh pháp, chứ không phải khi chưa trong sạch. Do đó, khi dù chỉ một phần của sắc pháp (rūparūpa) chưa hiện khởi, thì sự nắm bắt ấy được gọi là chưa trong sạch, huống chi là khi nhiều phần chưa hiện khởi. Để trình bày điều này, ngài đã nói 'sace hi' (nếu thật vậy), v.v... Giống như con bò núi, ngu dốt, không thành thạo, không biết đồng cỏ.

Khaggenāti [Pg.358] khaggaggena. Samugganti mañjūsāsadisaṃ mahāsamuggaṃ. Apariggahitakammaṭṭhānassa avibhattaṃ viya upaṭṭhahantampi nāmarūpaṃ vibhattasabhāvameva, tassa ca vibhāgo kammaṭṭhānapariggahesu pākaṭo hotīti ca dassanatthaṃ samuggavivaraṇaṃ, yamakatālakandaphālanañca nidassanabhāvena vuttaṃ. Yamakatālakandañhi bhinnasantānampi abhinnaṃ viya upaṭṭhāti, evaṃ rūpārūpadhammāti. Sabbepi tebhūmake dhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetīti ettha kiñcāpi sabba-saddo anavasesapariyādāyako, nāmarūpabhāvo pana aññamaññavidhuroti na tadubhayaṃ samudāyavasena parisamāpayetabbaṃ, tasmā ‘‘yadettha namanalakkhaṇaṃ, taṃ nāmaṃ. Yaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, taṃ rūpa’’nti evaṃ dvedhā vavatthapetīti attho. Evaṃ vavatthapentoyeva ca tadubhayavinimuttassa tebhūmakadhammesu kassaci dhammassa abhāvato ‘‘sabbepi tebhūmakadhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetī’’ti vuccati. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti eteneva tassa duvidhabhāve siddhe ‘‘dvedhā vavatthapetī’’ti idaṃ nāmarūpavinimuttassa aññassa abhāvadassanatthaṃ. Tenevāha ‘‘nāmarūpamattato uddha’’ntiādi. ‘‘Sabbepi tebhūmake dhamme’’ti pana sabbaggahaṇañcettha sammasamanupagassa dhammassa anavasesetabbatāya vuttaṃ. Tañhi anavasesato pariññeyyaṃ ekaṃsato virajjitabbaṃ, tato ca cittaṃ virājayaṃ pamocetabbaṃ. Tenāha bhagavā –

“Bằng gươm” (khaggena) nghĩa là bằng mũi gươm. “Cái hộp” (samuggaṃ) là cái hộp lớn giống như cái tráp. Để trình bày rằng: đối với người chưa nắm bắt đề mục thiền, danh và sắc dù hiện khởi như thể không phân chia, nhưng thực chất chúng có bản chất riêng biệt, và sự phân chia của chúng trở nên rõ ràng khi nắm bắt các đề mục thiền; việc mở hộp và việc chẻ củ thốt nốt đôi được nói đến như là ví dụ. Thật vậy, củ thốt nốt đôi dù có dòng tương tục riêng biệt nhưng lại hiện khởi như thể không tách rời; các pháp sắc và phi sắc cũng vậy. Trong câu “xác định tất cả các pháp trong ba cõi thành hai phần là danh và sắc”, mặc dù từ “sabba” (tất cả) bao hàm ý nghĩa không còn sót lại, nhưng vì bản chất của danh và sắc là khác biệt nhau, nên không nên kết luận cả hai theo cách gộp chung. Do đó, ý nghĩa là: “xác định thành hai phần như sau: ‘Ở đây, cái gì có trạng thái hướng đến, đó là danh. Cái gì có trạng thái biến hoại, đó là sắc’”. Và chính vì khi xác định như vậy, do không có bất kỳ pháp nào trong ba cõi mà lại thoát khỏi cả hai (danh và sắc) này, nên được nói là “xác định tất cả các pháp trong ba cõi thành hai phần là danh và sắc”. Khi bản chất hai mặt của nó đã được xác lập chỉ bằng câu “danh và sắc”, thì câu “xác định thành hai phần” này là để cho thấy sự không tồn tại của một pháp nào khác ngoài danh và sắc. Vì thế, ngài đã nói “ngoài danh và sắc ra”, v.v... Hơn nữa, trong câu “tất cả các pháp trong ba cõi”, việc dùng từ “tất cả” ở đây được nói đến vì pháp cần được quán xét thì không được để sót lại. Thật vậy, điều đó cần được liễu tri không còn sót lại, cần được ly tham một cách chắc chắn, và từ đó, làm cho tâm ly tham, cần được giải thoát. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy:

‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ tattha cittaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Sabbañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ tattha cittaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26-27).

“Này các Tỳ khưu, không thắng tri, không liễu tri tất cả, không làm cho tâm ly tham, không từ bỏ nó, thì không thể đoạn tận khổ đau. Và này các Tỳ khưu, thắng tri, liễu tri tất cả, làm cho tâm ly tham, từ bỏ nó, thì có thể đoạn tận khổ đau.”

Yadi tebhūmakaṃ dhammajātaṃ anavasesato gahitaṃ ‘‘nāmarūpa’’nti, yaṃ ito bāhirakehi padatthabhāvena parikappitaṃ, seyyathidaṃ – pakatiādi drabyādi jīvādi kāyādi. Tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Ummattakavipallāsasadise asammāsambuddhapavedite kā tattha aññā paṭipatti aññatra ajjhupekkhanato. Atha vā tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evāti veditabbā. Kathaṃ? Pakati, mahā, ahaṃkāro, tammattāni, indriyāni, bhūtāni, purisoti ete pakatiādayo. Tattha samabhāvena pavattamānānaṃ sattarajatamasaṅkhātānaṃ sukhadukkhamohānaṃ samudāyo pakati, padhānanti ca vuccati. Sattamattasampavedanīyo mahā, buddhīti keci. Sattarajādīsu [Pg.359] abhimāno ahaṃkāro, asmimattāti keci. Saddaphassarūparasagandhā tammattāni aññamaññavisiṭṭhānaṃ pathavīādīnaṃ ekuttaratādassanato ekuttarāni tammattānīti vijjhavāsiekalakkhaṇehi tammattehi ekalakkhaṇā visesā sajiyanti, sukhumabhāvena pana nesaṃ sampavesanato ekuttaratāti keci. Sotādīni pañca savanādivuttikāni buddhindriyāni, vacanādānavicaraṇussaggānandakiccāni vācādīni pañca kammindriyāni. Mano antokaraṇaṃ, itaraṃ bāhirakaraṇaṃ. Gandhādīhi āraddhāni pathavīudakaaggivāyuākāsāni bhūtāni, cetanāsabhāvo purisoti evaṃ pakatiādīni sarūpato veditabbāni.

Nếu toàn bộ các pháp trong ba cõi được thâu tóm không sót một pháp nào trong câu “danh và sắc”, thì những gì được các người ngoại đạo quan niệm như là ý nghĩa của thuật ngữ, chẳng hạn như: pakati (bản tánh), v.v..., drabya (thực thể), v.v..., jīva (sinh mạng), v.v..., kāya (thân), v.v... Về vấn đề ấy, phải thực hành như thế nào? Trong những điều được những người không phải là bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng, giống như lời nói điên cuồng mê loạn, thì có sự thực hành nào khác ngoài sự xả ly? Hoặc giả, cũng cần phải biết rằng ngay cả những điều ấy cũng đã được xác định theo phương diện có được bao gồm hay không được bao gồm trong danh và sắc. Như thế nào? Pakati (bản tánh), mahā (đại), ahaṃkāra (ngã mạn), tammattā (vi trần), indriya (căn), bhūta (đại chủng), và purisa (ngã nhân) – đó là những thứ như pakati, v.v... Trong đó, sự tập hợp của lạc, khổ, và si, được gọi là sattva (dũng), rajas (trược), và tamas (ám), đang diễn ra một cách quân bình, được gọi là pakati (bản tánh), và cũng được gọi là padhāna (chủ). Cái được cảm nhận chỉ là sự hiện hữu được gọi là mahā (đại); một số người gọi đó là buddhi (trí). Sự ngã mạn đối với sattva, rajas, v.v... là ahaṃkāra (ngã mạn); một số người gọi đó chỉ là “cái ta”. Âm thanh, xúc chạm, hình sắc, vị, và mùi là các tammattā (vi trần). Do thấy được sự tăng thêm từng cái một của các đại chủng như đất, v.v..., vốn khác biệt nhau, nên các tammattā cũng tăng thêm từng cái một. Do đó, từ các tammattā có một đặc tính duy nhất, các đặc tính riêng biệt có một đặc tính duy nhất được tạo ra, giống như những hạt đậu bị xuyên thủng. Nhưng một số người nói rằng sự tăng thêm từng cái một là do sự thâm nhập của chúng một cách vi tế. Năm căn bắt đầu từ tai, có chức năng nghe, v.v... là các buddhindriya (trí căn). Năm căn bắt đầu từ lời nói, có chức năng nói, cầm, đi, bài tiết, và hoan hỷ, là các kammindriya (nghiệp căn). Ý là nội cụ, còn lại là ngoại cụ. Đất, nước, lửa, gió, và không gian, được tạo ra từ mùi, v.v... là các bhūta (đại chủng). Purisa (ngã nhân) có bản chất là tác ý. Như vậy, các pháp như pakati, v.v... cần được hiểu theo bản chất của chúng.

Tattha hi pakati tāva sukhadukkhamohamattatāya nāmaṃ, samavisamabhāvāpattito aniccā, dukkhā, saṅkhatā ca āpannā. Mahāpi ‘‘tasmā aliṅgato liṅgavisesāmatto mahā uppajjatī’’ti vacanato, buddhibhāvānujānanato ca nāmaṃ, aniccaṃ, saṅkhatameva ca āpannaṃ. ‘‘Tasmā mahato cha visesā sajiyantī’’ti sakkate vacanato ‘‘asmī’’ti gahaṇanimittabhāvānujānanena ahaṃkāro abhimānoti katvā nāmaṃ, tato eva aniccasaṅkhatabhāvāpatti cassa siddhā. Itaraṃ tammattapañcakaṃ gandharasarūpaphassasaddabhāvānujānanato rūpaṃ, arūpanti pana kāpilānaṃ micchābhinivesamattaṃ. Te hi soḷasa visesā pañca bhūtāni, ekādasindriyāni bhūtehi bhūtavisesānīti gandhāditammattehi tannissayāni pathavīāpotejovāyoākāsasaṅkhātāni bhūtāni icchitāni. ‘‘Tabbisesā ca nānājātikā ahaṃkārato ca indriyānī’’ti vacanato sotakāyacakkhujivhāghānavācāpāṇipādapāyūpatthāni ceva mano cāti ekādasindriyāni.

Trong đó, trước hết pakati (bản tánh) là danh vì chỉ là lạc, khổ, và si; do đạt đến trạng thái quân bình và không quân bình nên nó trở thành vô thường, khổ, và hữu vi. Mahā (đại) cũng là danh, theo câu nói: “Do đó, từ cái không biểu hiện, cái chỉ là sự khác biệt biểu hiện, tức mahā, sanh khởi”, và vì nó cho phép có trạng thái của trí tuệ; nó cũng trở thành vô thường và hữu vi. Theo câu nói trong tiếng Sanskrit: “Do đó, từ mahā, sáu sự khác biệt được tạo ra”, và vì ahaṃkāra (ngã mạn) cho phép có trạng thái là dấu hiệu để chấp thủ “tôi là”, nên nó được coi là sự ngã mạn và do đó là danh. Chính từ đó mà sự đạt đến trạng thái vô thường và hữu vi của nó được xác lập. Năm vi trần còn lại là sắc, vì chúng cho phép có trạng thái của mùi, vị, hình sắc, xúc chạm, và âm thanh. Còn quan điểm của những người theo phái Kapila cho rằng chúng là vô sắc thì chỉ là sự cố chấp sai lầm. Đối với họ, mười sáu sự khác biệt là năm đại chủng và mười một căn. Từ các đại chủng sanh ra các đặc tính của đại chủng. Do đó, từ các vi trần như mùi, v.v..., các đại chủng được gọi là đất, nước, lửa, gió, và không gian, vốn là nơi nương tựa của chúng, được chấp nhận. Theo câu nói: “Và các đặc tính khác nhau của chúng, và từ ahaṃkāra sanh ra các căn”, mười một căn là: tai, thân, mắt, lưỡi, mũi, lời nói, tay, chân, hậu môn, đường tiểu, và ý.

Tattha mano nāmaṃ, itarāni sabbāni rūpaṃ. Vācāti cettha atthāvajotakassa akkharasamudāyassa gahaṇaṃ. Imesaṃ pana dhammino dhammassa anaññatthassa icchitattā siddhāva aniccatā pariṇāmapakkhe, abhibyattipakkhepi yadi tabbisayañāṇuppādena abhibyañjanaṃ siddhāva aniccatā, atha tato pubbepi ñāṇaṃ attheva. Akkhabyattivādo pana siyāti idamettha disāmattaṃ. Drabyaguṇakammasāmaññavisesasamavāyā drabyādikā. Tattha pathavī āpo [Pg.360] tejo vāyu ākāso kālo disā attā manoti nava drabyāni. Sadda rūpa rasa gandha phassa saṅkhā parimāṇāni puthūtva saṃyoga viyoga paratvā paratva buddhi sukha dukkha icchā dosa payatta gurutva dravatva sneha vegā saṅkhārā diṭṭhā ceti evamete tevīsati guṇā. Ukkhepanaṃ avakkhepanamākucanaṃ pasāraṇaṃ gamanamiti pañca kammāni. Aññamaññavisiṭṭhesu avisiṭṭhamabhidhānaṃ paccayo hoti. Saṃ-iti yato drabyaguṇakammesu sā atthi evāti etaṃ mahāsāmaññaṃ. Pathavīādīsu anuvattibyāvuttibuddhinimittaṃ drabyatvādi, taṃ yathā drabyatva guṇatva kammatva ghaṭatvādi, eso sāmaññaviseso. Iha tantesu paṭo, kapālesu ghaṭoti iheti yato hetuhetuphalānaṃ sambandho samavāyoti vutto, samavāyoti evamete drabyādikā.

Trong đó, ý là danh, còn lại tất cả là sắc. Và ở đây, “lời nói” (vācā) có nghĩa là sự thâu tóm tập hợp các chữ cái làm sáng tỏ ý nghĩa. Nhưng đối với họ, vì họ chấp nhận sự không khác biệt giữa cái có đức tính (dhammin) và đức tính (dhamma), nên tính vô thường đã được xác lập trong học thuyết về sự biến đổi (pariṇāmapakkha). Ngay cả trong học thuyết về sự biểu hiện (abhibyattipakkha), nếu sự biểu hiện xảy ra thông qua sự sanh khởi của trí tuệ có đối tượng là vật ấy, thì tính vô thường cũng được xác lập. Nhưng nếu trí tuệ đã có từ trước đó, thì học thuyết về sự biểu hiện sẽ không thể tồn tại. Điều này ở đây chỉ là một sự chỉ dẫn. Drabya (thực thể), guṇa (đức tính), kamma (hành động), sāmañña (tính phổ biến), visesa (tính đặc thù), và samavāya (sự cố hữu) là những thứ như drabya, v.v... Trong đó, đất, nước, lửa, gió, không gian, thời gian, phương hướng, tự ngã, và ý là chín loại drabya (thực thể). Âm thanh, hình sắc, vị, mùi, xúc chạm, số lượng, kích thước, sự riêng biệt, sự kết hợp, sự phân ly, sự xa, sự gần, trí tuệ, lạc, khổ, ý muốn, sân hận, nỗ lực, sự nặng, sự lỏng, sự dính, tốc độ, các hành, và cái không thấy được – như vậy, đây là hai mươi ba đức tính. Nâng lên, hạ xuống, co lại, duỗi ra, và đi tới là năm loại kamma (hành động). Trong những vật khác biệt nhau, một tên gọi không khác biệt là một điều kiện. Vì “sự tồn tại” có mặt trong các thực thể, đức tính, và hành động, nên đây là mahāsāmañña (tính phổ biến lớn). Trong đất, v.v..., dấu hiệu cho trí tuệ về sự liên tục và không liên tục là drabyatva (tính thực thể), v.v...; chẳng hạn như tính thực thể, tính đức tính, tính hành động, tính cái bình, v.v... Đây là sāmaññavisesa (tính phổ biến-đặc thù). “Ở đây trong những sợi chỉ này là tấm vải”, “trong những mảnh gốm này là cái bình”. Vì mối liên hệ giữa nhân và quả được gọi là samavāya (sự cố hữu), nên đây là sự cố hữu. Như vậy là các pháp như drabya, v.v...

Tattha pathavī āpa teja vāyū bhūtarūpaṃ, ākāsaṃ tesaṃ abhāvamattaṃ, paricchedo vā, candasūriyādiparivattanaṃ, dhammappavattiñca upādāya paññattimattaṃ kālo. Tathā disā, attā ca. Mano nāmaṃ. Saddarūparasagandhā rūpameva. Tathā phasso bhūtattayasabhāvato. Saṅkhā ekādikā taṃ taṃ upādāya paññattimattaṃ. Tathā avayavasamudāye guṇavisesavasena, saṇṭhānavisesavasena vā mahantaṃ dīghaṃ, tabbipariyāyato aṇu rassanti bhinnalakkhaṇadesesu puthutvanti. Bhinnadesajānaṃ sahabhāve saṃyogoti. Tadapāye viyogoti. Samānadisādesagatānaṃ rūpānaṃ mahadabbantarānaṃ vasena paramaparanti paññattimattaṃ. Buddhisukhadukkhaicchādosapayattā nāmameva. Gurutva dravatva snehavegā rūpadhammānaṃ pavattivisesato gahetabbākārā. Itaro saṅkhāro ñāṇassa pavattiviseso. Adiṭṭhopi dhammādhammabhāvato nāmameva. Ukkhepanaṃ avakkhepanaṃ ākucanaṃ pasāraṇaṃ gamananti rūpadhammānaṃ pavattimattaṃ. Sadisāsadisatāyaṃ sāmaññavisesasaññā, ayuttasambandhe samavāyasamaññāti drabyādīnampi nāmarūpantogadhatā daṭṭhabbā.

Trong đó, đất, nước, lửa, gió là sắc đại chủng; hư không chỉ là sự không có mặt của chúng, hoặc là sự phân giới; thời gian chỉ là chế định do nương vào sự xoay vần của mặt trăng, mặt trời v.v. và sự sanh khởi của các pháp. Cũng vậy, phương hướng và tự ngã (cũng là chế định). Ý là danh. Âm thanh, hình sắc, mùi, vị chỉ là sắc. Cũng vậy, xúc (là sắc) do bản chất là sự kết hợp của ba đại chủng. Số đếm, bắt đầu từ một, chỉ là chế định do nương vào vật này vật kia. Cũng vậy, trong sự tập hợp của các bộ phận, do năng lực của đặc tính hoặc do năng lực của hình dáng đặc biệt, (chế định) là lớn, là dài; ngược lại là nhỏ, là ngắn; trong các vật có đặc điểm và nơi chốn khác nhau, (chế định) là sự riêng biệt. Trong sự cùng tồn tại của các vật sanh ở nơi khác nhau, (chế định) là sự kết hợp. Trong sự tách rời của chúng, (chế định) là sự phân ly. Đối với các sắc pháp ở cùng phương hướng, cùng địa phương, do năng lực của khoảng cách lớn nhỏ, (chế định) là xa, là gần, chỉ là chế định. Trí, lạc, khổ, dục, sân, cần chỉ là danh. Tính nặng, tính lỏng, tính dính, tính nhanh là những trạng thái cần được hiểu là sự biểu hiện đặc biệt của các sắc pháp. Hành còn lại là sự biểu hiện đặc biệt của trí. Cả cái không thấy được (adṛṣṭa), do là thiện và bất thiện, cũng chỉ là danh. Đưa lên, hạ xuống, co lại, duỗi ra, đi tới chỉ là sự biểu hiện của các sắc pháp. Trong sự tương đồng và bất tương đồng, có danh từ chung và danh từ riêng; trong mối liên hệ không tương ưng, có danh từ 'hòa hợp' (samavāya). Như vậy, cần phải thấy rằng các thực thể v.v. cũng được bao hàm trong danh và sắc.

Jīvājīvabandha puñña pāpāsava saṃvaranijjaravimokkhā jīvādikā. Tattha jīvoti attā. Puggaladhammādhammākāsakālesu ajīvasaññā. Tesu saddaphassarūparasagandhasaṇṭhānabandhabhedasukhumaparaaparāghātappabhācchāyojjākatamāni puggalalakkhaṇanti puggalo rūpaṃ rūpadhammānaṃ pavattiākāramattato. Dhammādhammā jīvapuggalānaṃ gatiṭṭhitimattatāya tadavisiṭṭhā[Pg.361]. Ākāsakālā paññattimattaṃ. Bandho ‘‘kammapuggalantarasaṃyogo’’ti vacanato tehi anañño. Puññapāpāni nāmanti pākaṭameva. ‘‘Kammapuggalānamāsavo’’ti vacanato puññāpuññasambhave āsavasamaññāti tato avisiṭṭho āsavo. ‘‘Āsavanirodho saṃvaro’’ti vacanato paṭipakkhena puññāpuññanirodho saṃvaro. ‘‘Kammaphalappavattiyā pakatiyā appavatti nijjaro’’ti vacanato vipākanirodhanimittaṃ nijjaro. Mokkhopi ‘‘sabbakammavimokkho’’ti vacanato kammapuggalajīvaviyogo. Tattha kammapuggalānaṃ saddādilakkhaṇatāya rūpamattatā puññāpuññamattatāya arūpatā. Jīvo ca arūpamattamevāti ayaṃ drabyamokkho. Bhāvamokkho pana jīvassa rāgādibhāvāpariṇāmo rāgādayo nāmamevāti jīvādayopi nāmarūpantogadhā eva.

Sinh mạng, phi sinh mạng, trói buộc, phước, tội, lậu hoặc, phòng hộ, hủy diệt, giải thoát là các thực tại (tattva) như sinh mạng v.v. Trong đó, sinh mạng là tự ngã. Trong pudgala, dharma, adharma, ākāśa, kāla có tên gọi là phi sinh mạng. Trong số đó, âm thanh, xúc, sắc, vị, hương, hình dáng, sự trói buộc, sự phân rã, sự vi tế, sự va chạm không khác biệt, ánh sáng, bóng tối, sự sáng, sự tối là đặc tính của pudgala; do đó pudgala là sắc, vì chỉ là trạng thái biểu hiện của các sắc pháp. Dharma và adharma, do chỉ là sự chuyển động và sự đứng yên của sinh mạng và pudgala, nên là những pháp không khác biệt với chúng. Hư không và thời gian chỉ là chế định. Sự trói buộc, theo câu nói 'là sự kết hợp bên trong của nghiệp và pudgala', không phải là pháp khác với chúng. Phước và tội là danh, điều này đã rõ ràng. Theo câu nói 'là sự chảy vào của nghiệp và pudgala', trong sự sanh khởi của phước và tội, có tên gọi là lậu hoặc; do đó, lậu hoặc không khác biệt với chúng. Theo câu nói 'sự diệt tận của lậu hoặc là sự phòng hộ', do đối nghịch, sự diệt tận của phước và tội là sự phòng hộ. Theo câu nói 'sự không sanh khởi một cách tự nhiên của dòng quả nghiệp là sự hủy diệt', nguyên nhân của sự diệt tận quả dị thục là sự hủy diệt. Cả sự giải thoát, theo câu nói 'là sự giải thoát khỏi tất cả các nghiệp', là sự tách rời của sinh mạng khỏi nghiệp và pudgala. Trong đó, do nghiệp và pudgala có đặc tính là âm thanh v.v. nên chỉ là sắc; do chỉ là phước và tội nên là danh. Còn sinh mạng chỉ là danh. Đây là sự giải thoát về phương diện thực thể. Còn sự giải thoát về phương diện trạng thái là sự không biến đổi thành các trạng thái như tham v.v. của sinh mạng; tham v.v. chỉ là danh. Do đó, sinh mạng v.v. cũng đều được bao hàm trong danh và sắc.

Kāyappavattigatijātibandhāpavaggā kāyādikā. Tattha pathavīāpatejavāyuattasukhadukkhesu kāyasamaññā. Tadavisiṭṭhā pavattigatijātibandhāpavaggā, ‘‘bhāvoti attho, kāyoti anatthantara’’nti vacanato kāyato aññaṃ kiñci natthi. ‘‘Pavattisaññā kiriyāsaṃyogavibhāgesū’’ti vacanato gatiādippakārena pavattā pathavīādayo eva pavatti upacāro. ‘‘Tasmiṃ anatthantara’’nti vacanato kāyato anaññā suramanujapetatiracchānanarakūpapattiyo gatiyo. Tāsu purimāpurimāvisiṭṭho gatīsu jātassa nicchayopi pavattimattanti tato anaññā kaṇhanīlarattapītasukkaatisukkasaṅkhātā jātiyo. Tā uttaruttaravisiṭṭhā aññāṇamoharāgadosatatvāsandassanappāyā sukkajāti, antā accantavimuttā avagāhitatvā cāti sukkajāti. ‘‘Dosesu bandhasamaññā’’ti vacanato aññāṇādilakkhaṇassa bandhassa jīvato anaññatā. Aññāṇādidosābhāvato apavaggasiddhīti kāyādayopi nāmarūpamattameva.

Thân, sự hiện hữu, thú, sanh, trói buộc, giải thoát được gọi là thân v.v. Trong đó, trong đất, nước, lửa, gió, tự ngã, lạc, khổ có tên gọi chung là thân. Sự hiện hữu, thú, sanh, trói buộc, giải thoát là những pháp không khác biệt với thân ấy. Theo câu nói ''bhāva' (sự hiện hữu) là ý nghĩa, 'kāya' (thân) không có ý nghĩa khác', không có gì khác ngoài thân. Theo câu nói 'tên gọi 'pavatti' (sự hiện hữu) ở trong hành động, sự kết hợp, và sự phân ly', chính đất v.v. đã hiện hữu theo nhiều cách như thú v.v. là 'pavatti', đây là cách gọi ẩn dụ. Theo câu nói 'trong đó không có ý nghĩa khác', sự sanh khởi trong cõi trời, người, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục là các thú, không khác với thân. Trong các thú đó, sự xác định giai cấp của người đã sanh trong các thú đặc biệt trước đó cũng chỉ là sự hiện hữu của thân. Do đó, các loại sanh được gọi là đen, xanh, đỏ, vàng, trắng, rất trắng không khác với nó. Chúng đặc biệt hơn về sau. Loại sanh thường có vô minh, si mê, tham, sân, không thấy chân lý là sanh trắng (sukka-jāti). Ở cuối cùng, hoàn toàn giải thoát, đã thâm nhập chân lý là sanh rất trắng (atisukka-jāti). Theo câu nói 'tên gọi 'trói buộc' ở trong các lỗi lầm', sự trói buộc có đặc tính là vô minh v.v. không khác với sinh mạng. Do không có các lỗi lầm như vô minh v.v. nên thành tựu sự giải thoát. Do đó, thân v.v. cũng chỉ là danh và sắc.

Yopi tattha tattha ‘‘puriso attā jīvo’’tiādipariyāyehi vutto attapadattho, sopi yathārahaṃ nāmarūpamattaṃ upādāya paññatto, nāmarūpamattameva vā. Tena vuttaṃ ‘‘tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evā’’ti.

Hơn nữa, ý nghĩa của từ 'attā' (tự ngã) được nói đến trong các học thuyết này kia bằng các từ đồng nghĩa như 'purisa' (người), 'attā' (tự ngã), 'jīva' (sinh mạng) v.v., ý nghĩa đó cũng tùy theo trường hợp, là một khái niệm được chế định nương vào danh và sắc, hoặc chỉ là chính danh và sắc. Do đó đã được nói: 'Chúng cũng được xác định là được bao hàm trong danh và sắc hoặc là không có'.

Sambahulasuttantasaṃsandanākathāvaṇṇanā

Giải thích về việc đối chiếu nhiều kinh

672. Soti [Pg.362] so vipassanākammiko yogāvacaro. Evanti vuttappakāraparāmasanaṃ. Yāthāvasarasatoti yathābhūtasabhāvato. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapetīti sambandho. Lokasamaññāyapi pahānatthāya, pageva ‘‘satto jīvo’’ti pavattanakamicchābhinivesassāti adhippāyo. Nāmarūpamattatāya avinicchatattā, santānādighanabhedassa ca akatattā abhinivesena vinā samūhekattaggahaṇavasena ‘‘satto’’ti pavatto sammoho sattasammoho. Tassa vikkhambhanā asammohabhūmi. Sambahulasuttantavasenāti ‘‘yathāpī’’tiādinā idha vuttānaṃ, avuttānañca ‘‘rūpañca hidaṃ, mahāli, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’ti (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20) evamādinā sambahulānaṃ suttantānaṃ vasena. ‘‘Nāmarūpamattamevā’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha ‘‘etamattha’’nti.

672. So (vị ấy) là hành giả có công phu thiền quán ấy. Evaṃ (như vậy) là sự quán xét theo cách đã nói. Yāthāvasarasato có nghĩa là theo bản chất như thật. Sau khi xác định danh và sắc, vị ấy đối chiếu và xác định ý nghĩa này; đây là mối liên hệ. Chủ ý là: để từ bỏ cả danh xưng thế gian, sự chấp thủ sai lầm khởi lên rằng 'chúng sanh', 'sinh mạng' (đã được từ bỏ) ngay từ đầu. Do đã xác định được rằng chỉ là danh và sắc, và do chưa phá vỡ được khối uẩn như dòng tương tục v.v., sự si mê khởi lên rằng 'chúng sanh' do năng lực của việc nắm bắt sự hợp nhất thành một khối mà không có sự chấp thủ, gọi là si mê về chúng sanh. Sự chế ngự si mê đó là địa vị vô si. Sambahulasuttantavasena (do năng lực của nhiều kinh) là do năng lực của nhiều kinh, cả những kinh đã được nói ở đây, bắt đầu bằng 'yathāpi' (ví như), và những kinh chưa được nói, bắt đầu bằng 'Này Mahāli, nếu sắc này là tự ngã, thì sắc này đã không dẫn đến khổ não'. Nhắm đến ý nghĩa đã được nói, bắt đầu bằng 'chỉ là danh và sắc', ngài nói 'etam atthaṃ' (ý nghĩa này).

Aṅgasambhārāti aṅgasambhārahetu. Tannimittaṃ taṃ amuñcitvā sati eva tasmiṃ ‘‘satto’’ti vohāro.

Aṅgasambhārā (do sự tập hợp các bộ phận) là do nguyên nhân là sự tập hợp các bộ phận. Do nguyên nhân đó, không từ bỏ nó, chỉ khi nó còn tồn tại, mới có cách gọi là 'chúng sanh'.

Agārantvevāti yathā kaṭṭhādīni paṭicca upādāya tesaṃ nāmaṃ vissajjetvā agāramicceva saṅkhaṃ samaññaṃ gacchati, evaṃ aṭṭhiādīni paṭicca upādāya tesaṃ nāmaṃ vissajjetvā rūpaṃ sarīramicceva saṅkhaṃ gacchatīti yojanā.

(Về câu) "Agārantveva": Ví như, do duyên vào các vật liệu như gỗ v.v., từ bỏ tên gọi của chúng, mà đi đến sự tính đếm, danh xưng chỉ là "ngôi nhà"; cũng vậy, do duyên vào các thứ như xương v.v., từ bỏ tên gọi của chúng, mà đi đến sự tính đếm chỉ là "sắc" hay "thân thể". Đây là cách liên kết cú pháp.

Dukkhameva sambhotīti dukkhadukkhatādibhedaṃ tividhaṃ dukkhameva sambhavati, yathāpaccayaṃ uppajjati, tadeva dukkhaṃ khaṇaṭṭhitipabandhaṭṭhitivasena tiṭṭhati ceva khaṇanirodhaāyukkhayanirodhādivasena nirujjhati cāti attho. Idāni dukkhamevāti evakārena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘nāññatrā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – yathāvuttaṃ dukkhaṃ ṭhapetvā tato aññaṃ kiñci dhammajātaṃ na sambhavati, yo ‘‘satto’’ti vā ‘‘jīvo’’ti vā vucceyya, sabbena sabbaṃ abhāvā kuto tassa nirodhoti.

(Về câu) "Dukkhameva sambhoti": Chỉ có ba loại khổ, với sự phân biệt như khổ khổ v.v., là sanh khởi, tức là sanh lên tùy theo duyên. Và chính khổ ấy cũng tồn tại do năng lực của sát-na trụ và tương tục trụ, và cũng diệt đi do năng lực của sát-na diệt, tuổi thọ tận diệt v.v. Đó là ý nghĩa. Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa được loại trừ bởi từ "eva" trong câu "dukkhameva", câu bắt đầu bằng "nāññatrā" đã được nói. Ý nghĩa của câu đó là: Ngoại trừ khổ đã được nói đến, không có bất kỳ pháp nào khác sanh khởi, cái mà có thể được gọi là "chúng sanh" hay "sinh mạng"; vì nó hoàn toàn không có, làm sao có sự diệt của nó được?

Upamāhināmarūpavibhāvanākathāvaṇṇanā

Giải thích về bài pháp làm sáng tỏ danh và sắc bằng các ví dụ.

673. Ekenākārena saṇṭhitesūti yena pakārena akkhādīsu sanniviṭṭhesu rathasamaññā, tena ekena ākārena samavaṭṭhitesu ekajjhaṃ rāsikatesu[Pg.363]. Evamevanti sannivesavisiṭṭhe avayavasamudāye santānavasena pavattamāne yathā ‘‘ratho gehaṃ muṭṭhi vīṇā senā nagaraṃ rukkho’’ti vohāramattaṃ, paramatthato pana rathādi nāma kiñci natthi, evamevaṃ. Upādānakkhandhesūti upādānakkhandhasaññitesu rūpārūpadhammesu samuditesu santānavasena pavattamānesu ‘‘satto jīvo’’ti vohāramattaṃ, paramatthato pana satto vā jīvo vā natthīti yāthāvato jānanaṃ. Idaṃ yathābhūtadassanaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhī’’ti vuccati.

673. (Về câu) "Ekenākārena saṇṭhitesu": Khi các bộ phận như trục xe v.v. được lắp ráp theo cách thức nào thì có danh xưng là "xe", (nghĩa là) khi chúng được sắp đặt, được gom lại thành một khối theo một cách thức đó. (Về câu) "Evamevaṃ": Ví như, khi một tập hợp các bộ phận đặc biệt bởi sự sắp xếp đang diễn tiến do năng lực của dòng tương tục, thì chỉ có cách gọi thông thường là "xe, nhà, nắm tay, đàn tỳ bà, quân đội, thành phố, cây", nhưng về phương diện chân đế, không có bất cứ thứ gì gọi là xe v.v.; cũng y như vậy. (Về câu) "Upādānakkhandhesu": Khi các pháp danh sắc được gọi là thủ uẩn được tập hợp lại, đang diễn tiến do năng lực của dòng tương tục, thì chỉ có cách gọi thông thường là "chúng sanh, sinh mạng". Nhưng về phương diện chân đế, sự biết một cách như thật rằng không có chúng sanh hay sinh mạng. Cái thấy như thật này được gọi là "kiến thanh tịnh".

674. Tassāti sattoti gahitassa attano. Vināsanti niruddhassa vināsaṃ. Avināsanti avinassanaṃ, niccatanti attho. Dvayavaseneva hi attavādino ṭhitā, sassato attā, ucchijjatīti vā, ekaccasassatavādopi ettheva samavaruddhoti. Avināsaṃ anujānantoti buddhiādīnaṃ dhammānaṃ vināsaṃ icchantopi ‘‘dhammī nicco kūṭaṭṭho’’ti attano vināsābhāvaṃ anujānanto. Sassateti sassatagāhe. Patati katavināsaakatabbhāgamādidosappasaṅgatoti adhippāyo. Khīranvayassāti khīrassa anvayabhūtassa, phalabhūtassāti attho. Tadanvayassāti tassa attano anvayabhūtassa aññassa kassaci abhāvato. Olīyati nāmāti ‘‘sassato attā’’ti abhinivesena bhavābhirato hutvā bhavanirodhato saṅkocanaṃ āpajjanto bhaveyeva nilīyati nāma. Atidhāvati nāmāti tattha tattheva hi bhave attā ucchijjatīti ucchedavādī ‘‘ucchijjati attā’’ti gaṇhanto paraṃ maraṇā santaṃ bhavaṃ ‘‘natthī’’ti atikkamanto atidhāvati nāmāti vadanti. Kilesanirodhe pana kammassa avipaccanato bhavanirodhe icchitabbe tathā aggahetvā ‘‘taṃ taṃ bhavavisesaṃ āgamma attā ucchijjatīti evaṃ bhavanirodho hotī’’ti gaṇhanto taṃ atidhāvati nāma.

674. (Về từ) "Tassa": là của tự ngã được chấp thủ là "chúng sanh". "Vināsaṃ": sự hủy diệt của (tự ngã) đã bị diệt. "Avināsaṃ": sự không bị hủy diệt, nghĩa là thường hằng. Vì những người theo ngã luận đứng trên hai quan điểm: "tự ngã là thường hằng" hoặc "bị đoạn diệt"; ngay cả nhất phần thường kiến cũng được bao gồm trong đây. (Về câu) "Avināsaṃ anujānanto": là người dù muốn sự hủy diệt của các pháp như trí tuệ v.v., nhưng chấp nhận sự không có hủy diệt của tự ngã (với quan niệm) "pháp sở hữu là thường hằng, bất biến". (Về từ) "Sassate": trong sự chấp thủ thường kiến. Ý nói rằng (người ấy) rơi vào các lỗi lầm như nghiệp đã làm bị hủy hoại, nghiệp chưa làm lại đến v.v. (Về từ) "Khīranvayassa": của cái đã trở thành dòng dõi của sữa, nghĩa là đã trở thành kết quả. "Tadanvayassa": vì không có bất cứ cái gì khác là dòng dõi của tự ngã đó. (Về từ) "Olīyati nāma": gọi là co rút, là người do chấp chặt "tự ngã là thường hằng" nên thích thú trong cõi hữu, khi gặp sự diệt của cõi hữu thì co rút lại, gọi là ẩn náu trong chính cõi hữu. (Về từ) "Atidhāvati nāma": gọi là chạy vượt qua, là người theo đoạn kiến cho rằng "tự ngã bị đoạn diệt ngay trong cõi hữu này", khi chấp thủ "tự ngã bị đoạn diệt", vượt qua cõi hữu hiện hữu sau khi chết (cho rằng) "không có", thì gọi là chạy vượt qua, họ nói như vậy. Nhưng khi phiền não diệt, do nghiệp không trổ quả, sự diệt của cõi hữu là điều đáng mong muốn, (người ấy) không chấp nhận như vậy, mà chấp rằng "khi đến cõi hữu đặc biệt này hay kia, tự ngã bị đoạn diệt, như vậy là sự diệt của cõi hữu", người ấy gọi là chạy vượt qua điều đó.

Pariyuṭṭhitāti abhibhūtā. Cakkhumantoti yathābhūtadassanasaṅkhātena ñāṇacakkhunā cakkhumanto.

(Về từ) "Pariyuṭṭhitā": bị áp đảo. (Về từ) "Cakkhumanto": những người có mắt, (nghĩa là) có tuệ nhãn được gọi là cái thấy như thật.

Kāmabhavādibhedo bhavo āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti bhavārāmā. Tasmiṃ bhave ratā abhiratāti bhavaratā. Bhave sammodaṃ āpannāti bhavasammuditā. Tīhipi padehi bhavassādagadhitatāva vuttā. Cittaṃ na pakkhandatīti bhavassādagadhitattā eva bhavanirodhāvahe dhamme cittaṃ na [Pg.364] anuppavisati. Nappasīdatīti na okappati. Na santiṭṭhatīti na patiṭṭhahati. Nādhimuccatīti na adhimuccati.

Cõi hữu, với sự phân biệt như dục hữu v.v., là khu vườn (ārāma) của những người này theo nghĩa là nơi đáng để vui thích, do đó họ là "bhavārāmā" (những người lấy cõi hữu làm khu vườn). Họ say mê, thích thú trong cõi hữu ấy, do đó họ là "bhavaratā" (những người thích thú trong cõi hữu). Họ đạt đến sự vui mừng trong cõi hữu, do đó họ là "bhavasammuditā" (những người vui mừng trong cõi hữu). Bằng cả ba từ, chỉ có sự tham đắm vị ngọt của cõi hữu được nói đến. (Về câu) "Cittaṃ na pakkhandati": do chính sự tham đắm vị ngọt của cõi hữu mà tâm không đi vào pháp đưa đến sự diệt của cõi hữu. "Nappasīdati": không tin tưởng. "Na santiṭṭhati": không đứng vững. "Nādhimuccati": không quyết đoán.

Aṭṭīyamānāti dukkhāpiyamānā. Harāyamānāti lajjamānā. Jigucchamānāti hīḷentā. Vibhavanti ucchedaṃ. Abhinandantīti vuttaabhinandanākāradassanaṃ ‘‘yato kira bho’’tiādi.

(Về từ) "Aṭṭīyamānā": bị làm cho đau khổ. "Harāyamānā": cảm thấy hổ thẹn. "Jigucchamānā": khinh miệt. "Vibhavaṃ": sự đoạn diệt. (Về từ) "Abhinandanti", câu bắt đầu bằng "yato kira bho" là để chỉ ra cách thức hoan hỷ đã được nói đến.

Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Tañhi yathāsakaṃ paccayehi jātattā, paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Bhūtatoti yathābhūtasabhāvato, salakkhaṇato, sāmaññalakkhaṇato ca.

(Về từ) "Bhūtaṃ": là năm uẩn. Vì rằng năm uẩn ấy được gọi là "bhūta" (cái đã thành) do đã sanh từ các duyên riêng của chúng và do hiện hữu về phương diện chân đế. (Về từ) "Bhūtato": từ tự tánh như thật, từ tự tướng, và từ cộng tướng.

675. Evaṃ sattagāhato avalīyanātidhāvanadose, yathābhūtadassanato nibbidādiguṇe ca suttavaseneva dassetvā idāni nāmarūpamattepi gamanādiattakiccasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmāti yasmā ‘‘asmī’’ti vā ‘‘aha’’nti vā gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi, paramatthato nāmarūpamattameva, tasmā. Sace koci attā nāma natthi, kathamidha nāmarūpamatte gamanādiattakiccasiddhīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘dāruyanta’’ntiādi. ‘‘Khāyatī’’ti etena yathā nijjīve dārumayayante abbhantare vattamānassa jīvassa vasena saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānamattaṃ paccayavisesato, evaṃ nijjīve nāmarūpamatte paccayavisesato gamanādiattakiccasiddhīti saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānanti dasseti.

675. Như vậy, sau khi đã chỉ ra bằng chính năng lực của kinh về các lỗi lầm co rút và chạy vượt qua do sự chấp thủ chúng sanh, và các đức tính như nhàm chán v.v. do cái thấy như thật, bây giờ để chỉ ra sự thành tựu các phận sự của tự ngã như đi lại v.v. ngay cả trong chỉ danh và sắc, câu bắt đầu bằng "tasmā" đã được nói. Trong đó, "tasmā" (do đó) là vì: vì không có cái gọi là chúng sanh, là đối tượng của sự chấp thủ "tôi là" hay "tôi", mà về phương diện chân đế chỉ có danh và sắc, do đó... Nhắm đến câu chất vấn: "Nếu không có cái gọi là tự ngã, làm sao có sự thành tựu các phận sự của tự ngã như đi lại v.v. trong chỉ danh và sắc này?", ngài nói câu bắt đầu bằng "dāruyanta". Bằng câu "khāyati" này, ngài chỉ ra rằng: Ví như trong con rối bằng gỗ không có sinh mạng, do duyên đặc biệt, chỉ có sự biểu hiện như thể có sinh mạng, có hoạt động; cũng vậy, trong chỉ danh và sắc không có sinh mạng, do duyên đặc biệt, có sự thành tựu các phận sự của tự ngã như đi lại v.v., (tức là) có sự biểu hiện như thể có sinh mạng, có hoạt động.

Saccatoti bhūtato, paramatthatoti attho. Suññaṃ jīvena yantamiva abhisaṅkhataṃ paccayavasena pavattīti adhippāyo. Dukkhassa puñjo niccāturatāya tiṇakaṭṭhasadiso attasuññatāyāti attho. Etaṃ nāmarūpaṃ.

“Saccato” có nghĩa là “bhūtato” (theo sự thật), “paramatthato” (theo nghĩa tối hậu). Chủ ý là: (Danh sắc này) trống không đối với sinh mạng, được tạo tác như một cỗ máy, diễn tiến do năng lực của duyên. Ý nghĩa là: (Danh sắc này) là một khối khổ, do bản chất bị bức bách thường xuyên nên giống như cỏ và cây, do tánh không có tự ngã. Đó là danh và sắc này.

Yamakanti yugaḷakaṃ. So ca kho yamakabhāvo aññamaññasannissitabhāvenāti āha ‘‘ubho aññoññanissitā’’ti. Tato eva ca ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ ubho bhijjanti. Na hi kadāci pañcavokārabhave rūpe nirujjhante arūpaṃ anirujjhantaṃ, arūpe vā nirujjhante rūpaṃ anirujjhantaṃ atthi. Svāyaṃ bhaṅgo paccayā paccayanirodheneva, nāmarūpanirodhoti attho. Paccayāti vā paccayabhūtā, aññamaññassa paccayā hontāpi ubho bhijjantiyevāti attho.

“Yamaka” có nghĩa là “yugaḷakaṃ” (một cặp). Và bản chất cặp đôi ấy là do nương tựa lẫn nhau, vì vậy ngài đã nói: “cả hai nương tựa lẫn nhau”. Và chính vì thế, khi một cái bị hoại diệt, cả hai đều hoại diệt. Thật vậy, trong cõi ngũ uẩn, không bao giờ có trường hợp khi sắc đang diệt mà danh không diệt, hoặc khi danh đang diệt mà sắc không diệt. Sự hoại diệt này chỉ xảy ra do sự diệt của duyên, ý nghĩa là sự diệt của danh sắc. Hoặc, “paccayā” có nghĩa là các pháp làm duyên; ý nghĩa là mặc dù là duyên cho nhau, cả hai đều hoại diệt.

676. Daṇḍābhihatanti [Pg.365] visesanena daṇḍaṃ, daṇḍābhighātassa paccayaṃ purisavāyāmañca dasseti, bheriyā pana visesitabbatā saddassa asādhāraṇakāraṇatāya. Teneva hi ‘‘aññā bherī’’ti bherīyeva gahitā, na daṇḍādayo. Adissamānarūpatāya saddaṃ nāmaṭṭhāniyaṃ katvā ‘‘evameva’’ntiādinā upamāsaṃsandanaṃ karoti.

676. Với tính từ “daṇḍābhihatā” (được đánh bằng dùi), ngài chỉ ra cái dùi và sự cố gắng của người là duyên cho việc đánh bằng dùi. Còn việc cái trống là đối tượng được bổ nghĩa là do nó là nguyên nhân không chung của âm thanh. Thật vậy, chính vì thế, trong câu “cái trống khác”, chỉ có cái trống được đề cập, chứ không phải dùi, v.v... Do là sắc không thể thấy được, ngài xem âm thanh như là đại diện cho danh và thực hiện việc đối chiếu ví dụ bằng câu “cũng vậy” v.v...

Na cakkhuto jāyareti na cakkhāyatanato niggacchanavasena jāyanti. Na hi cakkhāyatanassa paccayabhāvūpagamanato pubbe phassapañcamakā labbhanti, na ca padesavanto, yena te tato niggaccheyyuṃ. Tenevāha ‘‘puñjo natthi anāgate’’ti (mahāni. 10). Na rūpatoti etthāpi eseva nayo. ‘‘No ca ubhinnamantarā’’ti idaṃ pana tesaṃ arūpadhammattā appadesatāya vuttaṃ. Kevalaṃ pana yasmiṃ khaṇe paccayasamavāyo, tadā uppajjanamattamevāti āha ‘‘hetuṃ paṭicca pabhavanti saṅkhatā’’ti, cakkhurūpālokamanasikārādibhedaṃ dhammajātaṃ nissāya paccayabhūtaṃ kāraṇaṃ labhitvā tehi samecca sambhūya katattā saṅkhatā phassādayo dhammā uppajjantīti attho. Tassā pana dhammānaṃ uppattiyā pākaṭaṃ rūpadhammapavattiṃ dassento ‘‘yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti āha. Phassapañcamaggahaṇañcettha pākaṭaarūpadhammānaṃ dassanaṃ. Sesagāthāsupi eseva nayo.

“Không sanh từ mắt” có nghĩa là chúng không sanh khởi theo cách thức đi ra từ nhãn xứ. Thật vậy, trước khi nhãn xứ trở thành trạng thái làm duyên thì không thể có được các pháp danh có xúc là thứ năm, và chúng cũng không có nơi chốn để từ đó chúng có thể đi ra. Chính vì thế ngài nói: “Không có sự tích tụ trong tương lai”. Trong câu “không từ sắc”, phương pháp cũng tương tự. Còn câu “cũng không ở giữa cả hai” được nói ra do chúng là các pháp vô sắc, không có nơi chốn. Tuy nhiên, chỉ vào khoảnh khắc nào có sự hội đủ của các duyên, khi ấy chỉ có sự sanh khởi mà thôi, vì vậy ngài nói: “Các pháp hữu vi sanh khởi do duyên với nhân”. Ý nghĩa là: Nương vào tập hợp các pháp có nhiều loại như nhãn, sắc, ánh sáng, tác ý, v.v., có được nguyên nhân làm duyên hỗ trợ, do được tạo ra bởi sự gặp gỡ, cùng nhau sanh khởi của các duyên ấy, nên các pháp hữu vi có xúc dẫn đầu được gọi là “saṅkhatā” (pháp hữu vi) sanh khởi. Và để chỉ ra sự sanh khởi của các pháp ấy bằng cách trình bày sự diễn tiến của pháp sắc rõ ràng, ngài nói: “Cũng như âm thanh (phát ra) từ cái trống được đánh”. Và ở đây, việc đề cập đến các pháp có xúc là thứ năm là để chỉ ra các pháp danh rõ ràng. Trong các câu kệ còn lại, phương pháp cũng tương tự.

Vatthurūpāti hadayavatthuto. Tannissayānaṃ arūpadhammānaṃ bahubhedattā sāmaññavohārena te dassetuṃ ‘‘saṅkhatā’’ti vuttaṃ.

“Vatthurūpā” (các sắc vật chất) có nghĩa là từ ý vật. Do các pháp danh nương vào ý vật ấy có nhiều loại, nên để chỉ ra chúng bằng cách nói chung, từ “saṅkhatā” (các pháp hữu vi) đã được nói.

677. Nittejanti tejahīnaṃ ānubhāvarahitaṃ. Yathā pana taṃ nittejaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘na khādatī’’tiādi vuttaṃ. Na hi aññathā saddahanussahanādīsu nāmaṃ ‘‘nitteja’’nti sakkā vattuṃ, nāpi rūpaṃ sandhāraṇābandhanādīsu. Teneva hi ‘‘rūpaṃ nitteja’’nti vatvā ‘‘na hi tassa khāditukāmatā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Atha kho’’tiādinā byatirekavasenāpi nāmarūpānaṃ nittejataṃyeva vibhāveti. Aññamaññasannissayena hi nāmarūpassa attakiccasiddhipi paccekaṃ asamatthatāvibhāvanameva. Tathā hi nāmarūpassa attasuññatā, nirīhatā, byāpāravirahatā ca suṭṭhutaraṃ pākaṭā honti.

677. “Nittejaṃ” có nghĩa là không có sức mạnh, không có oai lực. Và để chỉ ra rằng nó không có năng lực như thế nào, câu “nó không ăn” v.v... đã được nói. Thật vậy, nếu không thì không thể nói rằng danh “không có năng lực” trong các việc như tin tưởng, cố gắng, v.v..., cũng không thể nói về sắc (như vậy) trong các việc như nâng đỡ, trói buộc, v.v... Thật vậy, chính vì thế, sau khi nói “sắc không có năng lực”, câu “thật vậy, nó không có ý muốn ăn” v.v... đã được nói. Bằng câu “atha kho” v.v..., ngài cũng làm rõ chính bản chất không có năng lực của danh và sắc bằng phương pháp đối lập. Thật vậy, do sự nương tựa lẫn nhau, ngay cả sự thành tựu công việc riêng của danh và sắc cũng chính là sự làm rõ bản chất không có khả năng của mỗi cái riêng lẻ. Thật vậy, như thế, tánh không có tự ngã, tánh không nỗ lực, và tánh không có hoạt động của danh và sắc trở nên rõ ràng hơn.

Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthānaṃ samuditabhāve samatthatā hoti? Asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetubhāvāpattito. Na hi paccekaṃ [Pg.366] daṭṭhuṃ asakkontānaṃ andhānaṃ satampi sahassampi samuditaṃ daṭṭhuṃ sakkotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imassa panatthassā’’tiādi. Imaṃ upamaṃ udāharanti aṭṭhakathācariyā upamāyapi asiddhassa atthassa sādhetabbato. Tenevāha ‘‘upamaṃ te karissāmi, upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ jānantī’’ti (saṃ. ni. 2.67). Tuṭṭhahaṭṭhoti yadipāhaṃ cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ na sakkomi, pādakaraṇīyaṃ pana kātuṃ sakkomi, tvañca cakkhukaraṇīyaṃ, tasmā amhākaṃ ubhinnaṃ sahitānañca vasena icchitadesasampatti sijjhatīti tuṭṭhahaṭṭho jaccandho. Tattha jaccandhotiādi upamopameyyasaṃsandanaṃ. Dhammānaṃ attalābho parapaṭibaddhoti vattabbameva natthi tato pubbe avijjamānattā, paṭiladdhattalābhassāpi parapaṭibaddhameva atthakiccanti dassetuṃ ‘‘na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattatī’’ti vuttaṃ. Tesaṃ nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na ca na hotīti jaccandhapīṭhasappiupamāya sādhitamatthaṃ nigamento ‘‘asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetukabhāvāpattito’’ti yathāvuttassa hetuno anekantikabhāvaṃ vibhāveti.

Nhưng làm thế nào mà những cái riêng lẻ không có khả năng lại có khả năng trong trạng thái hợp lại? (Chất vấn:) Vì những cái không phải là nhân khi không hợp lại cũng trở thành không phải là nhân ngay cả khi hợp lại. Thật vậy, một trăm hay một ngàn người mù không thể thấy riêng lẻ, khi hợp lại cũng không thể thấy. Nhắm đến sự chất vấn như vậy, ngài nói “imassa panatthassa” v.v... Các vị Chú giải sư đưa ra ví dụ này vì ý nghĩa chưa được chứng minh cũng có thể được chứng minh bằng ví dụ. Chính vì thế ngài nói: “Ta sẽ đưa ra ví dụ cho ngươi, vì ở đời này có những người trí hiểu được ý nghĩa của lời nói qua ví dụ”. “Tuṭṭhahaṭṭho” (vui vẻ, hân hoan) có nghĩa là: người mù bẩm sinh vui vẻ, hân hoan (nghĩ rằng): “Mặc dù ta không thể làm việc của mắt, nhưng ta có thể làm việc của chân, còn ngươi (người què) có thể làm việc của mắt. Do đó, nhờ vào cả hai chúng ta cùng hợp lại, việc đến được nơi mong muốn sẽ thành tựu”. Ở đó, câu “người mù bẩm sinh” v.v... là sự đối chiếu giữa ví dụ và đối tượng được ví dụ. Việc các pháp có được tự thể là phụ thuộc vào cái khác, điều này không cần phải nói, vì trước đó chúng không tồn tại. Và để chỉ ra rằng ngay cả đối với (pháp) đã có được tự thể, công việc của nó cũng phụ thuộc vào cái khác, câu “không sanh khởi bằng năng lực của chính nó, không diễn tiến trong các hoạt động này nọ” đã được nói. Kết luận ý nghĩa đã được chứng minh bằng ví dụ người mù và người què, đó là “sự sanh khởi hay diễn tiến của danh và sắc ấy do nương tựa lẫn nhau không phải là không có”, ngài làm rõ tính không tuyệt đối của nguyên nhân đã nói trên, (đó là) “vì những cái không phải là nhân khi không hợp lại cũng trở thành không phải là nhân ngay cả khi hợp lại”.

Paradhammavasānuvattinoti paresaṃ attato aññesaṃ hetupaccayasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ vasena anuvattanasīlā. Attadubbalāti attanā dubbalā asamatthā. Parapaccayatoti paresaṃ dhammānaṃ paccayabhāvato. Etena janakapaccayaṃ vadati. Tenevāha ‘‘jāyare’’ti. Paraārammaṇatoti paresaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhāvato. Etena upatthambhakapaccayaṃ vadati. Paccayaggahaṇaṃ vā rūpāpekkhaṃ, ārammaṇaggahaṇaṃ nāmāpekkhaṃ. ‘‘Paradhammehī’’ti idaṃ ārammaṇapaccayānaṃ visesanaṃ. Purimatthena hi vuttamevatthaṃ pacchimatthena pākaṭaṃ karoti. Pabhāvitāti uppāditā.

Paradhammavasānuvattino có nghĩa là: có khuynh hướng tùy chuyển theo quyền lực của các pháp khác, tức là các pháp được gọi là nhân và duyên, khác với tự thân. Attadubbalāti có nghĩa là: tự thân yếu kém, không có khả năng. Parapaccayatoti có nghĩa là: do là duyên của các pháp khác. Bằng câu này, (chú giải) nói về duyên sinh thành. Do đó, ngài đã nói ‘‘jāyare’’ (chúng được sinh ra). Paraārammaṇatoti có nghĩa là: do là đối tượng của các pháp khác. Bằng câu này, (chú giải) nói về duyên bảo trợ. Cụm từ ‘‘Paradhammehī’’ này là tính từ cho đối tượng và duyên. Thật vậy, ý nghĩa đã được nói đến ở nửa phần trước được làm cho rõ ràng bởi nửa phần sau. Pabhāvitā có nghĩa là: được làm cho phát sinh.

Nāvāyantikūpamāyapi nāmarūpānaṃ avasavattitaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathāpī’’tiādinā tisso gāthā vuttā. Nissāyāti patiṭṭhāya. Yantīti gacchanti. Manusse nissāyāti netubhūte niyāmakakammakārakādimanusse apassāya. Na hi tesaṃ araṇaggahaṇalaṅkārasaṇṭhāpanaudakussiñcanādikiriyāya vinā nāvā icchitadesaṃ pāpuṇāti. Ubhoti aññamaññaṃ nāvaṃ nissāya manussā, manusse nissāya nāvāti attho.

Cũng bằng ví dụ về chiếc thuyền và người lái thuyền, để làm rõ tính không tự chủ của danh và sắc, ba câu kệ bắt đầu bằng ‘‘yathāpī’’ đã được nói đến. Nissāya có nghĩa là: nương tựa. Yanti có nghĩa là: đi. Manusse nissāya có nghĩa là: nương vào những người đóng vai trò dẫn đường như người cầm lái, người làm công việc, v.v. Thật vậy, nếu không có các hành động của họ như cầm bánh lái, giương buồm, tát nước, v.v., thì chiếc thuyền không thể đến được nơi mong muốn. Ubho có nghĩa là: cả hai hỗ tương, con người nương vào thuyền, và thuyền nương vào con người.

Evanti [Pg.367] vuttappakārena. Nānānayehīti paṭhamādīnaṃ sattannaṃ jhānānaṃ, tesaṃ upacārānañca vasena cuddasa arūpapariggahamukhāni, catudhātuvavatthāne vuttānaṃ terasannaṃ dhātupariggahamukhānaṃ dhātāyatanakhandhamahābhūtavasena, idha vuttānaṃ avuttānañca indriyasaccapaṭiccasamuppannānaṃ vasena samavīsati rūpapariggahamukhāni, tāni paccekaṃ ‘‘phasso vedanā citta’’nti imesaṃ sammukhabhāvena upaṭṭhitānaṃ tiṇṇaṃ arūpadhammānaṃ vasena tiguṇitāni samasaṭṭhi, cuddasa arūpapariggahamukhāni, tāni cāti catusattatiyā nāmarūpapariggahanayehi ceva sambahulasuttantarathagehamuṭṭhivīṇāsenārukkhadāruyantanaḷakalāpibherijaccandhapaṅguḷanāvāmanussūpamāhi ca nāmarūpapamattatāvavatthāpananayehi ca. Sattasaññaṃ abhibhavitvāti anādikālabhāvitaṃ khandhapañcake attagāhaṃ vikkhambhetvā. Nāmarūpānaṃ yāthāvadassananti ‘‘idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo. Idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo’’ti ca tesaṃ lakkhaṇasallakkhaṇamukhena dhammamattabhāvadassanaṃ. Attadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Etassevāti nāmarūpassa yāthāvadassanasseva.

Evam có nghĩa là: theo cách đã nói. Nānānayehi có nghĩa là: bằng nhiều phương pháp, tức là: do bảy thiền từ thiền thứ nhất trở đi và các cận định của chúng, có mười bốn phương pháp nắm bắt pháp vô sắc; do mười ba phương pháp nắm bắt giới đã được nói trong phần phân tích tứ đại, do giới, xứ, uẩn, đại chủng, và do các pháp quyền, đế, duyên khởi đã được nói và chưa được nói ở đây, có hai mươi phương pháp nắm bắt sắc pháp; những pháp ấy, mỗi pháp được nhân ba do ba pháp vô sắc này là 'xúc, thọ, tâm' đã hiện khởi với vai trò chính yếu, thành sáu mươi; và mười bốn phương pháp nắm bắt pháp vô sắc, và những pháp ấy (sáu mươi), như vậy là bằng bảy mươi bốn phương pháp nắm bắt danh sắc; và bằng nhiều ví dụ từ kinh tạng như cỗ xe, ngôi nhà, nắm tay, cây đàn, quân đội, cây, người máy gỗ, bó sậy, cái trống, người mù và người què, thuyền và người; và bằng các phương pháp xác định rằng chỉ có danh và sắc. Sattasaññaṃ abhibhavitvā có nghĩa là: chế ngự sự chấp thủ về ngã trong ngũ uẩn đã được huân tập từ vô thỉ. Nāmarūpānaṃ yāthāvadassanam có nghĩa là: sự thấy biết rằng ‘Đây là danh, chừng này là danh, không có gì hơn thế nữa. Đây là sắc, chừng này là sắc, không có gì hơn thế nữa,’ và sự thấy biết rằng (chúng) chỉ là các pháp thuần túy thông qua việc ghi nhận rõ các tướng của chúng. Nên được biết là Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi) vì nó thanh lọc cấu uế của tà kiến về ngã. Etasseva có nghĩa là: chỉ của chính sự thấy biết như thật về danh sắc ấy.

Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Kiến Thanh Tịnh đã hoàn tất.

Iti aṭṭhārasamaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ mười tám.

19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā

19. Phần trình bày về Đoạn Nghi Thanh Tịnh

Paccayapariggahakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về việc nắm bắt các duyên

678. Anantaraniddiṭṭhāya [Pg.368] diṭṭhivisuddhiyā visayabhāvena dassitattā ‘‘etassevā’’ti vuttaṃ, na tadaññato visesanatthaṃ tadaññasseva abhāvato. Ajjhattaṃ vā hi vipassanābhiniveso hotu bahiddhā vā, ajjhattasiddhiyaṃ pana lakkhaṇato sabbampi nāmarūpaṃ anavasesato pariggahitameva hotīti. Paccayapariggahenāti hetumhi karaṇavacanaṃ. Paccayapariggahahetu hissa addhattayakaṅkhāvitaraṇaṃ hotīti, karaṇe vā etaṃ karaṇavacanaṃ paccayapariggahassa sādhakatamabhāvato kaṅkhāvitaraṇakiriyāya. Yadā hissa suparisuddho nijjaṭo niggumbo paccayapariggaho sijjhati, tadānena kaṅkhā vitarīyatīti. Vitaritvāti atikkamitvā, vikkhambhetvāti attho. Taṃ pana ñāṇaṃ tathādhigataṃ vasībhāvappattaṃ jhānaṃ viya yogino santāne pabandhavasena pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ṭhitaṃ ñāṇa’’nti.

678. Vì đã được chỉ ra là đối tượng của Kiến thanh tịnh được trình bày ngay trước đó, nên câu ‘‘etasseva’’ đã được nói; (câu ấy) không phải để phân biệt với một cái gì khác, vì không có cái gì khác như vậy. Thật vậy, sự chuyên tâm vào minh sát có thể là ở nội phần hay ngoại phần; tuy nhiên, khi đã thành tựu ở nội phần, thì toàn bộ danh sắc, về phương diện đặc tính, đã được nắm bắt không còn sót lại. Paccayapariggahena là một từ ở công cụ cách với ý nghĩa nguyên nhân. Vì đối với vị ấy, việc vượt qua hoài nghi về ba thời là do nguyên nhân nắm bắt các duyên. Hoặc đây là một từ ở công cụ cách với ý nghĩa công cụ, vì việc nắm bắt các duyên là phương tiện hiệu quả nhất cho hành động vượt qua hoài nghi. Vì khi việc nắm bắt các duyên của vị ấy được thành tựu một cách hoàn toàn trong sạch, không rối rắm, không vướng mắc, thì khi ấy hoài nghi được vị ấy vượt qua. Vitaritvā có nghĩa là: vượt qua, chế ngự. Hơn nữa, trí tuệ ấy, đã được chứng đắc như vậy, đã đạt đến trạng thái thuần thục, giống như thiền, tiếp diễn trong dòng tâm thức của hành giả một cách liên tục; do nghĩ như vậy nên đã nói là ‘‘trí tuệ đã an trú’’.

Tanti kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ. Taṃ sampādetukāmo āpajjatīti sambandho. Yāthāvato diṭṭhaṃ nāmarūpaṃ tividhadukkhatāyogato rogo viya. Paccayā cassa rogasamuṭṭhānaṃ viya upaṭṭhahantīti imamatthaṃ dassento ‘‘yathā nāma…pe… pariyesatī’’ti āha. Saṃsāradukkhanimuggassa santānassa tato vimocetukāmatāvasena anukampitabbatā labbhatīti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Evameva ṭhite yadeke vadanti ‘‘anukampetabbakumārakadassanena tassa mātāpituāvajjanaṃ idha anudāharaṇaṃ nirodhetabbatāya nāmarūpassa anukampitabbatābhāvato’’ti, tadapāhataṃ hoti. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā veneyyapuggalasantāne satthu mahākaruṇāpavatti eva vicāretabbā siyā. Mandabuddhitāya mandaṃ. Vuḍḍhataropi koci mandabuddhi hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘kumāra’’nti vuttaṃ. Yo koci paṭhamavaye vattamāno ‘‘kumāro’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘dahara’’nti vuttaṃ. Evampi yo ādhāvitvā paridhāvitvā vicāraṇako taruṇadārako, sopi [Pg.369] ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato nivattanatthaṃ ‘‘uttānaseyyaka’’nti vuttaṃ. Catūhipi padehi karuṇāyitabbataṃyeva dasseti. Āpajjatīti karoti.

Tam có nghĩa là: Đoạn nghi thanh tịnh ấy. Mối liên hệ là: người muốn thành tựu pháp ấy thì thực hành. Danh sắc đã được thấy như thật, do liên hệ với ba loại khổ, hiện khởi như một căn bệnh. Và các duyên của nó hiện khởi như nguồn gốc của bệnh. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói ‘‘yathā nāma…pe… pariyesati’’. Tính chất đáng được thương xót có được là do mong muốn giải thoát dòng tương tục đang chìm trong khổ luân hồi khỏi khổ đau ấy; để chỉ ra ý nghĩa đó, câu ‘‘yathā vā panā’’ v.v. đã được nói. Khi sự việc là như vậy, điều mà một số người nói rằng: ‘‘Việc hướng tâm đến cha mẹ của đứa trẻ đáng thương khi thấy nó không phải là một ví dụ thích hợp ở đây, vì danh sắc phải được đoạn diệt nên không có tính chất đáng được thương xót,’’ thì điều đó bị bác bỏ. Và điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy; nếu không, chính sự khởi lên của lòng đại bi của Bậc Đạo Sư đối với dòng tâm thức của chúng sinh cần được giáo hóa cũng sẽ phải bị xem xét lại. Mandaṃ là do trí tuệ chậm lụt. Vì một người nào đó dù lớn tuổi hơn cũng có thể có trí tuệ chậm lụt, để phân biệt với người đó, từ ‘‘kumāra’’ (đứa trẻ) đã được dùng. Vì bất kỳ ai trong giai đoạn đầu của cuộc đời cũng được gọi là ‘‘kumāra’’, để phân biệt với người đó, từ ‘‘dahara’’ (trẻ thơ) đã được dùng. Ngay cả như vậy, một đứa trẻ còn non nớt có thể chạy tới chạy lui cũng được gọi là ‘‘dahara’’, để loại trừ trường hợp đó, từ ‘‘uttānaseyyaka’’ (đứa trẻ nằm ngửa) đã được dùng. Bằng cả bốn từ, (chú giải) chỉ cho thấy tính chất đáng được thương xót. Āpajjati có nghĩa là: thực hành.

Yathā panassa hetupaccayapariyesanāpatti hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘so’’tiādi vuttaṃ. Tattha byatirekamukhena attho sādhito sammadeva sādhito hotīti ahetukabhāvaṃ tāva paṭikkhipanto ‘‘na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetuka’’nti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sabbatthā’’tiādinā. Hetumantarena sati sambhave sabbadhammānaṃ hetuabhāvo samānoti sabbasamānatā siyā, tathā ca sati sotapadesādīsu, bahiddhā ca cakkhuviññāṇādihetuabhāvoti sabbattha, cakkhādīnaṃ uppattito pubbe, paribhedato uddhañca hetuabhāvoti sabbadā ca andhādīnaṃ arūpīnaṃ, asaññīnañca hetuabhāvoti sabbesañca cakkhuviññāṇādīhi bhavitabbaṃ, hetuabhāvā visesato tañca natthīti āha ‘‘sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito’’ti. Nidassanamattañcetaṃ yadidaṃ ‘‘cakkhuviññāṇādīsu hī’’ti. Yattakā loke visesā, tehi sabbesaṃ, sabbakālañca bhavitabbanti adhippāyo. Ādi-saddena vā tesampi gahaṇaṃ katamevāti daṭṭhabbaṃ. Tasmā ahetukabhāve visiṭṭhatāya asambhavo evāti sabbattha ekasadisabhāvāpattito, sabbadā ekasadisabhāvāpattito, sabbesaṃ ekasadisabhāvāpattitoti paccekaṃ sambandho veditabbo. Evaṃ ahetubhāve paṭisiddhe visamahetuvādī vadeyya ‘‘na idaṃ ahetukaṃ kiñcarahi sahetukaṃ, kena pana hetunā sahetukanti? Issarādinā’’ti.

Để chỉ ra làm thế nào hành giả đạt đến sự tìm cầu nhân và duyên, đoạn văn bắt đầu bằng «so» đã được nói. Ở đây, vì ý nghĩa được thiết lập một cách đúng đắn thông qua phương pháp phủ định, trước hết, để bác bỏ quan điểm vô nhân, sau khi nói «danh và sắc này không phải là vô nhân», ngài đã nêu lý do bằng đoạn văn bắt đầu bằng «sabbatthā». Nếu có sự hiện hữu mà không có nhân, thì sự không có nhân của tất cả các pháp sẽ giống nhau, do đó sẽ có sự đồng nhất của tất cả mọi thứ. Và khi như vậy, ở những nơi như tai, v.v., và ở bên ngoài, vì sự không có nhân của nhãn thức, v.v., là như nhau, nên (nhãn thức, v.v.) phải phát sinh ở mọi nơi; và trước khi nhãn căn, v.v. phát sinh, và sau khi chúng bị hủy hoại, vì sự không có nhân là như nhau, nên (nhãn thức, v.v.) phải phát sinh vào mọi lúc; và đối với người mù, v.v., chúng sinh vô sắc, và chúng sinh vô tưởng, vì sự không có nhân là như nhau, nên nhãn thức, v.v. phải phát sinh cho tất cả mọi người, vì không có sự khác biệt trong việc không có nhân. Và điều đó không xảy ra. Do đó, ngài nói: «vì sẽ dẫn đến tình trạng đồng nhất ở mọi nơi, mọi lúc, và cho mọi người». Và câu «cakkhuviññāṇādīsu hī» này chỉ là một ví dụ minh họa. Ý nghĩa là: bất cứ sự khác biệt nào có trong thế gian, chúng phải tồn tại cho tất cả mọi người và vào mọi lúc. Hoặc nên hiểu rằng, bằng từ «ādi» (v.v.), sự bao gồm cả những điều đó cũng đã được thực hiện. Do đó, khi có quan điểm vô nhân, sự khác biệt không thể xảy ra. Nên hiểu rằng mối liên hệ riêng biệt là: «vì sẽ dẫn đến tình trạng đồng nhất ở mọi nơi», «vì sẽ dẫn đến tình trạng đồng nhất vào mọi lúc», «vì sẽ dẫn đến tình trạng đồng nhất cho mọi người». Khi quan điểm vô nhân bị bác bỏ như vậy, người theo thuyết dị nhân có thể nói: «Cái này không phải là vô nhân. Vậy thì sao? Nó có nhân. Nhưng có nhân bởi cái gì? Bởi Thượng Đế (Issara), v.v.».

Ādi-saddena pakatipurisapajāpatikālādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘na issarādihetuka’’ntiādi. Na nāmarūpaṃ issarādihetukaṃ nāmarūpato aññassa anupalabbhamānattā issarapakatiādinameva abhāvato. Yadi pana asato issarādito nāmarūpassa uppatti, evaṃ sati sā eva sabbattha sabbadā sabbesaṃ ekasadisatā āpajjati. Atha nāmarūpamattameva issarādihetukaṃ, nāmarūpañca ahutvā sambhavantaṃ, hutvā ca vinassantaṃ dissatīti issarādīhipi tādisehi bhavitabbaṃ. Tathā ca tadapi sappaccayaṃ saṅkhatamevāti tassāpi paccayapariggaho kātabbo. Atha [Pg.370] taṃ nuppajjati, ahetukatā tassa āpannā. Tenāha ‘‘ahetukabhāvāpattito’’ti.

Bằng từ «ādi», nên hiểu là bao gồm Bản tính (pakati), Thần ngã (purisa), Hóa chủ (pajāpati), Thời gian (kāla), v.v. Để bác bỏ điều đó, ngài nói đoạn văn bắt đầu bằng «không phải có nhân là Thượng Đế, v.v.». Danh và sắc không có nhân là Thượng Đế, v.v., vì không thể tìm thấy cái gì khác ngoài danh và sắc, và vì chính Thượng Đế, Bản tính, v.v. không tồn tại. Nhưng nếu danh và sắc phát sinh từ Thượng Đế, v.v. không hiện hữu, thì khi đó, chính tình trạng đồng nhất đó sẽ xảy ra ở mọi nơi, mọi lúc, và cho mọi người. Hoặc nếu chỉ có danh và sắc có nhân là Thượng Đế, v.v., và danh và sắc được thấy là phát sinh khi chưa từng có, và hoại diệt sau khi đã có, thì Thượng Đế, v.v. cũng phải có bản chất như vậy. Và khi như vậy, cái đó cũng là có duyên, là pháp hữu vi, do đó cũng phải thực hiện việc nắm bắt các duyên của nó. Hoặc nếu cái đó không phát sinh, thì nó sẽ rơi vào tình trạng vô nhân. Do đó, ngài nói: «vì sẽ dẫn đến tình trạng vô nhân».

Apica na issarādihetukaṃ nāmarūpaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Kamena uppattito. Yadi hi evaṃ niccaṃ issarādisaññitaṃ kammakilesindriyārammaṇādinirapekkhakāraṇampi siyā, sabbesaṃyeva ekajjhaṃ uppatti siyā, yattakehi tato uppajjitabbaṃ. Kasmā? Kāraṇassa sannihitabhāvato. Yadi pana tassa icchāvasena tassa uppattiṃ parikappeyyuṃ, tāsañca icchānaṃ ekajjhaṃ uppattiyaṃ ko vibandho. Atha aññampi kiñci kammakilesindriyārammaṇādiapekkhitabbaṃ atthīti ce? Tadeva hetu kāraṇaṃ, kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ? Diṭṭhañhi kammādīnaṃ sāmatthiyaṃ tadaññapaccayasannidhānepi tadabhāve abhāvato. Yathā hi rūpālokamanasikārasannidhānepi cakkhuno abhāve cakkhuviññāṇassa abhāvaṃ, bhāve ca bhāvaṃ disvā cakkhuno cakkhuviññāṇuppādanasamatthatā atthīti viññāyati. Yathā ca yvāyaṃ yamakānampi samānānaṃ janakajananīsukkasoṇitādibāhirapaccayasamabhāvepi sattānaṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati, so ca sasantāne tādisassa aññassa hetuno abhāvā kammakilesahetukoti tassa tattha samatthatā atthīti viññāyati, na evamissarādikassa. Kāraṇassa hi bhāvābhāve phalassa bhāvābhāvehi kāraṇassa samatthatā viññāyeyya. Na ca sannihite tadakāraṇassa nāmarūpassa issarādivekallena katthaci anuppatti diṭṭhā, tasmā akāraṇamissaro.

Lại nữa, danh và sắc không có nhân là Thượng Đế, v.v. Lý do là gì? Vì chúng phát sinh tuần tự. Vì nếu có một nguyên nhân thường hằng, được gọi là Thượng Đế, v.v., không phụ thuộc vào nghiệp, phiền não, căn, cảnh, v.v., thì tất cả những gì phải phát sinh từ đó sẽ phải phát sinh đồng loạt cùng một lúc. Tại sao? Vì nguyên nhân luôn hiện hữu. Nhưng nếu họ tưởng tượng rằng sự phát sinh của nó là do ý muốn của vị ấy, thì có trở ngại nào cho sự phát sinh đồng loạt của những ý muốn đó? Hoặc nếu họ cho rằng có một cái gì khác cần phải phụ thuộc vào, như nghiệp, phiền não, căn, cảnh, v.v.? Thì chính cái đó là nhân, là nguyên nhân. Có ích lợi gì với một cái khác được tưởng tượng ra mà năng lực không thể thấy được? Vì năng lực của nghiệp, v.v. đã được thấy rõ, bởi vì khi chúng không có mặt, thì (kết quả) không có, ngay cả khi các duyên khác có mặt. Ví như, ngay cả khi có sự hiện diện của sắc, ánh sáng và tác ý, khi không có nhãn căn thì không có nhãn thức, và khi có nhãn căn thì có nhãn thức; thấy vậy, người ta biết rằng nhãn căn có khả năng làm phát sinh nhãn thức. Và ví như, ngay cả đối với những cặp song sinh giống hệt nhau, mặc dù có sự giống nhau về các duyên bên ngoài như tinh cha, huyết mẹ, v.v., người ta vẫn thấy có sự khác biệt về sự thấp kém và cao quý, v.v. của các chúng sinh. Và sự khác biệt đó, vì không có một nhân nào khác tương tự trong dòng tương tục của chính họ, nên được cho là có nhân là nghiệp và phiền não. Do đó, người ta biết rằng nghiệp và phiền não có khả năng tạo ra sự khác biệt đó. Điều này không đúng đối với Thượng Đế, v.v. Vì năng lực của một nguyên nhân được biết đến qua sự có mặt và vắng mặt của kết quả tương ứng với sự có mặt và vắng mặt của nguyên nhân. Và người ta không thấy ở đâu có sự không phát sinh của danh và sắc, mà có nguyên nhân là cái đó, do sự thiếu vắng của Thượng Đế, v.v., khi (các duyên khác) đã hiện hữu. Do đó, Thượng Đế không phải là nguyên nhân.

Athāpi saggo evaṃ issarādihetuko vucceyya, sopi saggappakāro sabbakālaṃ tato nibbatteyya. Na hi sannihitakāraṇassa phalassa anuppatti yuttā. Nicce ca sati aññanirapekkhakāraṇe saggassa ādiyeva na yutto, yāva issarādikaṃ kāraṇaṃ, tāva sabbassa atthibhāvappasaṅgato. Athāpi vadeyya ‘‘aññepi yathārahaṃ paccayā hontiyeva, issarādikampi tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ hotī’’ti. Yadettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Yadi paro vadeyya ‘‘idha buddhipubbo bhāvānaṃ racanāviseso diṭṭho, yathā taṃ ghaṭagehādīnaṃ. Atthi ca ajjhattikabāhirānaṃ sarīrapadumādīnaṃ racanāviseso, tasmā tenāpi buddhipubbena bhavitabbaṃ. Yassa ca so buddhipubbo, so issarādiko, tasmā tena nāmarūpasaññitassa lokassa kāraṇena bhavitabba’’nti. Tayidaṃ asiddhaṃ, racitā sarīrapadumādayoti [Pg.371] tattheva uppannattā. Uppannassa hi sannivesavasena tathā tathā paṭṭhapanaṃ ‘‘racanā’’ti vuccati. Anekantiko cāyaṃ abuddhipubbassāpi diṭṭhattā. Diṭṭho hi nhāruādīnaṃ aggisaṃyogena racanāviseso, tathā visussantānaṃ pubbacammādīnaṃ. Yadi panāyamissarādiko gavassajagadrabhādīnaṃ karīsāvatte paṭimahutaṃ raceyya, ummatto viya vikkhitto siyā. Kiñcāyaṃ lokaṃ sajjento attatthaṃ vā sajjeyya lokatthaṃ vā.

Lại nữa, nếu nói rằng sự sáng tạo có Phạm thiên v.v... làm nhân duyên, thì loại sáng tạo ấy cũng phải được phát sanh từ đó trong mọi lúc. Vì quả không phát sanh khi nhân đã sẵn sàng là điều không hợp lý. Và khi có nhân thường hằng, không phụ thuộc vào cái khác, thì sự khởi đầu của sáng tạo là không hợp lý, vì hễ nhân là Phạm thiên v.v... còn tồn tại, thì tất cả mọi thứ cũng phải tồn tại theo. Lại nữa, nếu có người nói: ‘Cũng có những duyên khác tùy theo trường hợp, và Phạm thiên v.v... là trợ duyên của chúng.’ Điều cần nói ở đây đã được nói ở dưới. Nếu người khác nói: ‘Ở đây, người ta thấy sự sắp đặt đặc biệt của các pháp được đi trước bởi trí tuệ, như trường hợp của bình, nhà v.v... Và có sự sắp đặt đặc biệt của các pháp bên trong và bên ngoài như thân thể, hoa sen v.v... do đó, điều đó cũng phải được đi trước bởi trí tuệ. Và người có trí tuệ đi trước ấy chính là Phạm thiên v.v... do đó, vị ấy phải là nhân của thế gian được gọi là danh và sắc.’ Điều này không được chứng minh, rằng thân thể, hoa sen v.v... được tạo ra, vì chúng tự sanh khởi ngay tại đó. Vì sự sắp đặt cái đã sanh khởi theo cách này hay cách khác bằng cách bố trí được gọi là ‘sự tạo dựng’. Và điều này không chắc chắn, vì cũng thấy có trường hợp không được đi trước bởi trí tuệ. Thật vậy, người ta thấy sự sắp đặt đặc biệt của gân v.v... do tiếp xúc với lửa, cũng như của hoa, da v.v... đang khô héo. Hơn nữa, nếu Phạm thiên v.v... này tạo ra trong ruột xoắn của bò, ngựa, dê, lừa v.v... trong từng khoảnh khắc, vị ấy sẽ bị tán loạn như một người điên. Hơn nữa, vị này khi tạo dựng thế gian, có thể tạo dựng vì lợi ích của chính mình hoặc vì lợi ích của thế gian.

Tattha ca yadi purimo makkho katakicco na siyā lokena sādhetabbassa atthibhāvato. Atha dutiyo, kasmā lokassa ahitadukkhāvahaṃ pāpaṃ nirayādiṃ, jarāmaraṇādiñca sajati? Atha tadubhayaṃ anāmasitvā kīḷatthaṃ sajati. Kīḷā ca nāma ratiatthā hoti. Vinā kīḷāya ratiṃ ajānantānaṃ ratiatthañca kīḷamārabhanto ratiyaṃ issaro anissaro siyā. Atha payojananirapekkho, sabbakālaṃ sajeyya, tassa cāyaṃ sajanasamatthatā ahetukā vā siyā sahetukā vā. Ahetukā ce, sabbesaṃ siyā sahetukā vā. Ahetukā ce, sabbesampi siyā. Atha sahetukā, so cassa hetu parato vā sambhūto siyā attato vā. Tattha parato ce sambhūto, yadassa so laddho, tassāyaṃ veyyāvaccakarasadiso siyā. Atha attato taduppattito pubbe ayaṃ kīdiso loko cāti sabbamidaṃ ālunavisiṇaṃ ākulabyākulaṃ goyūthena gatamaggasadisapheṇapiṇḍasamaṃ avimaddakkhamaṃ asāraṃ. Tiṭṭhatu pasaṅgo, yathādhikatameva vaṇṇayissāma. Tasmāti yasmā idaṃ nāmarūpaṃ na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, tasmā. Teti hetupaccayā.

Trong đó, nếu là trường hợp thứ nhất, thì vị ấy chưa hoàn thành phận sự, vì vẫn còn điều phải được hoàn thành bởi thế gian. Nếu là trường hợp thứ hai, tại sao lại tạo ra điều ác, địa ngục v.v... là những thứ mang lại bất hạnh và đau khổ cho thế gian, và cả sự già, chết v.v...? Hoặc, không xem xét cả hai, vị ấy tạo ra vì mục đích vui đùa. Và sự vui đùa là vì mục đích hưởng lạc. Không biết đến sự hưởng lạc nếu không có vui đùa, và bắt đầu vui đùa vì mục đích hưởng lạc, thì vị Phạm thiên ấy không có quyền năng đối với sự hưởng lạc. Hoặc, nếu không cần mục đích, vị ấy sẽ tạo dựng trong mọi lúc. Và năng lực tạo dựng này của vị ấy có thể là vô nhân hoặc hữu nhân. Nếu là vô nhân, thì ai cũng có thể có. Nếu là hữu nhân, thì nhân đó của vị ấy có thể sanh khởi từ người khác hoặc từ chính mình. Trong đó, nếu sanh khởi từ người khác, người mà vị ấy đã nhận được nhân đó, thì vị này sẽ giống như một người hầu. Nếu từ chính mình, thì trước khi nhân đó sanh khởi, vị này như thế nào và thế gian như thế nào? Tất cả điều này đều bị xé nát, rối ren và hỗn loạn, giống như con đường bị đàn bò đi qua, giống như một cục bọt, không chịu được sự nén ép, không có cốt lõi. Hãy gác lại cuộc thảo luận, chúng tôi sẽ chỉ giải thích theo những gì đã được trình bày. Do đó (tasmā) có nghĩa là: vì danh và sắc này không phải là vô nhân, cũng không phải có nhân không tương xứng như Phạm thiên v.v..., do đó. Chúng (te) là nhân và duyên (hetupaccayā).

679. Oḷārikattā, supākaṭattā ca rūpassa paccayapariggaho sukaroti ‘‘imassa tāva rūpakāyassā’’tiādinā paṭhamaṃ tassa paccayapariggahavidhiṃ ārabhati. Tattha yathā nāmarūpassa paccayapariggaho ahetuvisamahetuvādanivattiyā hoti, evaṃ nibbidāvirāgāvahabhāvena tattha abhiratinivattiyāpi icchitabboti taṃ gabbhaseyyakavasena dassento nibbattaṭṭhānassa sucibhāvapaṭisedhanamukhena asucibhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ kāyo’’tiādimāha. Tattha uppalādīni asuciṭṭhāne nibbattānipi [Pg.372] sayaṃ sucisammatānevāti taṃdassanatthaṃ abbhantaraggahaṇaṃ. Tenāha bhagavā –

679. Do tính chất thô thiển và hiển nhiên, việc nắm bắt các duyên của sắc là dễ dàng, vì vậy, với câu ‘imassa tāva rūpakāyassā’ (trước hết, đối với thân sắc này) v.v..., trước tiên ngài bắt đầu phương pháp nắm bắt các duyên của nó. Ở đây, cũng như việc nắm bắt các duyên của danh và sắc là để loại bỏ các tà kiến vô nhân và dị nhân, tương tự như vậy, điều đó cũng được mong muốn để loại bỏ sự ham thích trong đó bằng cách mang lại sự nhàm chán và ly tham. Do đó, khi trình bày điều này qua trường hợp của thai nhi trong bụng mẹ, để làm rõ tính bất tịnh bằng cách phủ nhận sự trong sạch của nơi phát sanh, ngài đã nói ‘ayaṃ kāyo’ (thân này) v.v... Ở đây, hoa sen v.v... dù sanh ra ở nơi bất tịnh, tự chúng vẫn được xem là trong sạch; để chỉ ra điều đó, từ ‘bên trong’ (abbhantara) được dùng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Yathā saṅkāradhānasmiṃ, ujjhitasmiṃ mahāpathe;

Padumaṃ tattha jāyetha, sucigandhaṃ manorama’’nti. (dha. pa. 58);

‘Như trên đống rác, bị vứt bỏ bên đường lớn; Hoa sen có thể mọc lên ở đó, hương thơm thanh khiết, làm vui lòng người.’ (Pháp Cú 58);

‘‘Nibbattatī’’ti idaṃ mātukucchiyaṃ paṭisandhipavattīsu rūpakāyassa nibbattanasāmaññato gahetvā vuttaṃ, na paṭhamābhinibbattimattaṃ. Evañca katvā āhārassa upatthambhakapaccayatāvacanaṃ, udarapaṭalassa pacchato karaṇādivacanaṃ, duggandhajegucchapaṭikkūlatāvacanañca samatthitaṃ hoti. Evamavaṭṭhite yadekaccehi piṭṭhito, purato ca karaṇaṃ kiṃ siyā paṭisandhikāletiādi vuttaṃ, taṃ apāhataṃ hoti. ‘‘Nibbattakattā’’ti iminā bījaṃ viya aṅkurassa avijjādayo rūpakāyassa asādhāraṇakāraṇatāya hetūti dasseti. ‘‘Upatthambhakattā’’ti iminā pana aṅkurassa pathavīsalilapārisiādayo viya āhāro sādhāraṇakāraṇatāya paccayoti dasseti.

Từ ‘phát sanh’ (nibbattati) này được nói bằng cách hiểu một cách tổng quát về sự phát sanh của thân sắc trong giai đoạn tái sanh và trong quá trình tồn tại trong bụng mẹ, chứ không chỉ là sự phát sanh đầu tiên. Và khi làm như vậy, lời nói về thức ăn là duyên trợ đỡ, lời nói về việc quay lưng lại với thành bụng v.v..., và lời nói về sự hôi thối, đáng ghê tởm và đáng kinh tởm mới được xác lập. Khi đã xác lập như vậy, điều mà một số người đã nói, chẳng hạn như ‘Làm sao có thể có việc quay lưng, quay mặt lại vào thời điểm tái sanh?’, sẽ bị bác bỏ. Với từ ‘do là tác nhân tạo sanh’ (nibbattakattā), ngài chỉ ra rằng, giống như hạt giống đối với mầm cây, vô minh v.v... là nhân (hetu) của thân sắc vì chúng là nhân không phổ thông. Còn với từ ‘do là tác nhân trợ đỡ’ (upatthambhakattā), ngài chỉ ra rằng, giống như đất, nước, ánh nắng v.v... đối với mầm cây, thức ăn là duyên (paccaya) vì nó là nhân phổ thông.

Pañca dhammā hetupaccayāti avijjādayo pañca dhammā yathārahaṃ hetu ca paccayo cāti attho. Bhavesu vijjamānadosapaṭicchādanapatthanā daḷhaggāhabhāvena saṅkhārabhavānaṃ hetubhūtā janakasahāyatāya bhavanikanti taṃsahajātaāsannakāraṇattā abhisaṅkhārikā, apassayabhūtā cāti ‘‘mātā viya dārakassa upanissayā’’ti vuttā. Yathā pitu janitasukke puttassa uppattīti pitā janako, evaṃ kammaṃ sattassa uppādakattā janakaṃ vuttaṃ. Yathā dhāti jātassa dārakassa posanavasena sandhārikā, evaṃ āhāro uppannassa kāyassāti sandhārako vutto.

Năm pháp là nhân duyên (pañca dhammā hetupaccayā) có nghĩa là năm pháp bắt đầu từ vô minh, tùy theo trường hợp, vừa là nhân (hetu) vừa là duyên (paccaya). Do việc che đậy những lỗi lầm hiện hữu trong các cõi hữu, do sự mong cầu và chấp thủ vững chắc, (vô minh, ái, thủ) trở thành nhân của các hành và hữu; do là trợ lực cho nghiệp tạo tác; do là ái luyến trong cõi hữu và là nhân gần gũi đồng sanh với ái ấy, chúng là những pháp tạo tác và là nơi nương tựa. Do đó, chúng được gọi là ‘giống như người mẹ, là nơi nương tựa cho đứa con’. Giống như người cha là người tạo sanh vì đứa con được sanh ra từ tinh cha, cũng vậy, nghiệp được gọi là tác nhân tạo sanh vì nó tạo ra chúng sanh. Giống như vú nuôi là người nuôi dưỡng đứa trẻ đã sanh bằng cách nuôi nấng, cũng vậy, thức ăn được gọi là tác nhân duy trì đối với thân đã sanh khởi.

Kāmañcettha avijjādayo nāmakāyassāpi paccayo, pakārantarena pana tassa pākaṭaṃ paccayapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cakkhuñcāti ca-saddo samuccayattho. Tena cakkhuviññāṇassa āvajjanādiajjhattaṃ sabbaṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. Rūpe cāti pana ca-saddena yathā bahulaṃ bāhirarūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, evaṃ aññampi bāhiraṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. Paṭiccāti paccayabhūtaṃ [Pg.373] laddhāti attho. Tena cakkhussa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena, rūpassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena, itaresañca saṅgahitānaṃ anantarādisahajātādivasena paccayabhāvaṃ dasseti. Vacanabhede pana kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Ādi-saddena ca phassādīnaṃ viya sahapaccayehi sotaviññāṇādīnaṃ saṅgaho veditabbo ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādipāṭhassa (ma. ni. 1.204; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; kathā. 465, 467) viya ‘‘sotañca paṭiccā’’tiādipāṭhassa saṅgahitattā. Evaṃ sammasanupagaṃ sabbaṃ nāmaṃ sahapaccayena saṅgahitaṃ hoti. Tenāha ‘‘nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karotī’’ti.

Dầu rằng ở đây, các pháp bắt đầu bằng vô minh cũng là duyên của danh uẩn, nhưng để chỉ rõ phương pháp nắm bắt duyên của danh uẩn ấy bằng một cách thức khác, nên đoạn văn bắt đầu bằng ‘do duyên con mắt’ đã được nói đến. Ở đây, trong câu ‘cakkhuñca’, ca-tự có nghĩa là kết hợp. Do đó, nó bao gồm tất cả các nhóm duyên nội phần bắt đầu bằng hướng tâm của nhãn thức. Còn trong câu ‘rūpe ca’, ca-tự có nghĩa là, cũng như sắc bên ngoài phần lớn là cảnh duyên của nhãn thức, nó cũng bao gồm các nhóm duyên bên ngoài khác. ‘Paṭicca’ có nghĩa là ‘có được cái đã trở thành duyên’. Do đó, nó chỉ ra trạng thái làm duyên: đối với con mắt, qua cách y chỉ, sanh trước, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly; đối với sắc, qua cách cảnh, sanh trước, hiện hữu, và bất ly; và đối với các pháp khác được bao gồm, qua cách vô gián, v.v., và câu sanh, v.v. Còn lý do cho sự khác biệt về số đã được nói ở dưới. Và bằng từ ‘ādi’, nên hiểu sự bao gồm của nhĩ thức, v.v., cùng với các duyên của chúng, giống như sự bao gồm của xúc, v.v., vì sự bao gồm của đoạn văn bắt đầu bằng ‘do duyên cái tai’, v.v., cũng giống như đoạn văn bắt đầu bằng ‘sự gặp gỡ của ba pháp là xúc’. Như vậy, tất cả danh pháp thuộc đối tượng của sự quán xét đều được bao gồm cùng với duyên của nó. Do đó, ngài nói: ‘vị ấy thực hiện việc nắm bắt các duyên của danh uẩn’.

Pavattiṃ disvāti etarahi pavattiṃ disvā. Evanti iminā na kevalaṃ sappaccayatāmattameva paccāmaṭṭhaṃ, atha kho yādisehi paccayehi etarahi pavattati, tādisehi avijjādipaccayeheva atītepi pavattitthāti paccayasadisatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.

‘Thấy sự diễn tiến’ nghĩa là thấy sự diễn tiến trong hiện tại. Bằng câu này, không chỉ đơn thuần sự kiện có duyên được quán xét, mà còn phải hiểu rằng: do những duyên nào nó diễn tiến trong hiện tại, thì do chính những duyên tương tự ấy, bắt đầu bằng vô minh, nó cũng đã diễn tiến trong quá khứ. Như vậy, sự tương tự của các duyên cũng được quán xét.

680. Pubbantanti atītaṃ khandhappabandhakoṭṭhāsaṃ. Ārabbhāti uddissa. Ahosiṃ nu kho, na nu kho ahosinti sassatākāraṃ, adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ nu kho ahosinti jātiliṅgūpapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇādīsu gahaṭṭhādīsu devādīsu aññataro nu kho’’ti kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ, rassaodātakāḷapamāṇikaappamāṇikādīnampi aññataro’’ti kaṅkhati. Issaranimmānādiṃ nissāya ‘‘kena nu kho pakārena ahosi’’nti nibbattākārato kaṅkhatīti ca vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādiṃ nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā nu kho manusso ahosi’’nti attano aparāparuppattiṃ kaṅkhati. Sabbattheva ca addhānanti kālādhivacanaṃ. Bhavissāmi nu khoti sassatākāraṃ, ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva. Etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ. Ajjhattaṃ kathaṃkathī hotīti attano khandhesu vicikicchā hoti. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Ayuttaṃ [Pg.374] panetanti. Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Ummattako viya hi bālaputhujjano. No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Esa nayo sesesu. Kathaṃ nu khosminti vuttanayameva. Kevalañhettha ‘‘abbhantare jīvo nāma atthī’’ti gahetvā tassa dīghādibhāvaṃ kaṅkhanto ‘‘kathaṃ nu khosmi’’nti kaṅkhatīti veditabbo. Paccuppannaṃ pana attano sarīrasaṇṭhānaṃ ajānanto nāma natthi. Kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati. Sā sabbāpi pahīyatīti sā yathāvuttā soḷasavidhāpi vicikicchā vikkhambhanavasena pahīyati.

680. ‘Quá khứ’ là phần thuộc chuỗi uẩn đã qua. ‘Liên quan đến’ là nhắm đến. ‘Phải chăng ta đã có mặt, phải chăng ta đã không có mặt?’: do nương vào thường kiến và quan điểm vô nhân sanh, người ấy hoài nghi về sự hiện hữu và không hiện hữu của mình trong quá khứ. ‘Phải chăng ta đã là gì?’: do nương vào sanh, giới tính, và cảnh giới, người ấy hoài nghi: ‘Phải chăng ta đã là một Sát-đế-lỵ, hay là một trong số các Bà-la-môn, v.v., tại gia, v.v., chư thiên, v.v.?’. ‘Phải chăng ta đã như thế nào?’: do nương vào hình dáng và tướng mạo, người ấy hoài nghi: ‘Phải chăng ta đã cao, hay là một trong số những người lùn, trắng, đen, có kích thước, không có kích thước, v.v.?’. Và họ cũng nói rằng: do nương vào sự sáng tạo của một Đấng Tối Cao, v.v., người ấy hoài nghi về cách thức sanh khởi: ‘Phải chăng ta đã sanh ra bằng cách nào?’. ‘Đã là gì, ta đã trở thành gì?’: do nương vào sanh, v.v., người ấy hoài nghi về sự tái sanh kế tiếp của mình: ‘Phải chăng đã là một Sát-đế-lỵ, ta đã trở thành một Bà-la-môn?… phải chăng đã là một chư thiên, ta đã trở thành một con người?’. Và trong tất cả các trường hợp, ‘thời’ là một từ chỉ thời gian. ‘Phải chăng ta sẽ có mặt?’: do nương vào thường kiến và đoạn kiến, người ấy hoài nghi về sự hiện hữu và không hiện hữu của mình trong tương lai. Phần còn lại ở đây cũng theo cách đã nói. ‘Còn bây giờ, hay thời hiện tại’ là toàn bộ thời gian hiện tại, bắt đầu từ sự tái sanh và kết thúc bằng cái chết. ‘Trở nên hoài nghi về nội phần’ là có sự nghi ngờ về các uẩn của chính mình. ‘Phải chăng ta có mặt?’: người ấy hoài nghi về sự hiện hữu của mình. ‘Điều này là không hợp lý’. Hợp lý hay không hợp lý, có gì phải suy tư ở đây? Vì kẻ phàm phu ngu dốt giống như người điên. ‘Phải chăng ta không có mặt?’: người ấy hoài nghi về sự không hiện hữu của mình. ‘Phải chăng ta là gì?’: là một Sát-đế-lỵ, người ấy hoài nghi về thân phận Sát-đế-lỵ của mình. Cách này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. ‘Phải chăng ta như thế nào?’: cũng theo cách đã nói. Chỉ là ở đây, sau khi chấp rằng ‘bên trong có một sinh mạng’, người hoài nghi về trạng thái dài, v.v., của nó, nên hiểu là hoài nghi ‘Phải chăng ta như thế nào?’. Nhưng không có ai là không biết hình dáng thân thể hiện tại của mình. ‘Chúng sanh này từ đâu đến, nó sẽ đi về đâu?’: người ấy hoài nghi về nơi đến và nơi đi của tự thân. ‘Tất cả những điều đó đều được đoạn trừ’: tất cả mười sáu loại hoài nghi đã nói ấy đều được đoạn trừ bằng cách trấn áp.

681. Kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa sādhāraṇo paccayoti, tato pavattito manasikārādiko kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa asādhāraṇo paccayoti ca yojetabbaṃ. Kusalādibhedatoti kusalākusalavipākakiriyabhedato. Tassāpi somanassasahagatādiaññatarabhedavasena sabbappakārassāpi. Yaṃ ekantato chadvārikaṃ, tampi chadvāraggahaṇeneva gahitaṃ yathā chaṭṭhārammaṇaṃ chaḷārammaṇaggahaṇenātipi vuttaṃ ‘‘sabbappakārassāpī’’ti. Tatoti cakkhurūpādito. Manasikārādikoti yonisomanasikāraayonisomanasikārādiko, kammabhavaṅgādiko ca. Kāmañcettha dvāracchakkayonisomanasikārādivasena nāmasseva sādhāraṇo, asādhāraṇo ca paccayo vutto, taṃ pana avisesavasena vuttaṃ. Visesato pana kammaṃ vipākanāmassa, kammasamuṭṭhānarūpānañca cittaṃ cetasikanāmassa, cittasamuṭṭhānarūpānañca sādhāraṇo paccayo, yathāvuttasseva ca nāmassa, rūpassa ca tadaññanāmarūpāpekkhāya asādhāraṇo paccayo. Tathā sabhāgo, utusabhāgo ca āhāro taṃsamuṭṭhānarūpānaṃ sādhāraṇo paccayo, tadaññāpekkhāya asādhāraṇoti rūpassāpi sādhāraṇo, asādhāraṇo ca paccayo yathārahaṃ niddhāretabbo. Paccayapariggaho nāma anadhigatārahattena kātabboti tadapekkhāya ‘‘yonisomanasikārasaddhammassavanādiko kusalassevā’’ti vuttaṃ. Ādi-saddena sappurisūpanissayassa, catunnampi vā sampatticakkānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Viparīto akusalassāti vacanato yathā yonisomanasikārādiviparīto akusalasseva [Pg.375] paccayo, tathā yonisomanasikārādi kusalasseva paccayo hotīti attho. Yassa vā kusalaṃ sambhavati, akusalaṃ sambhavati, kusalākusalāni vā, tassāti atthasiddhametaṃ. Kammādikoti ādi-saddena avijjādayo viya gatikālādayopi saṅgahitāti daṭṭhabbā. Bhavaṅgādikoti bhavaṅgasantīraṇaparittakiriyārahattādiko. Tattha bhavaṅgaṃ pañcadvāramanodvārāvajjanakiriyānaṃ, santīraṇaṃ voṭṭhabbanassa, parittakiriyā yathārahaṃ parittamahaggatakiriyānaṃ, arahattaṃ āvajjanavajjānaṃ sabbakiriyānaṃ paccayoti veditabbaṃ.

681. Do sự phân chia thiện v.v... là duyên thông thường của danh thuộc tất cả loại; và nên phối hợp rằng: do sự tác ý v.v... được phát sanh từ đó, do sự phân chia thiện v.v... là duyên không thông thường của danh thuộc tất cả loại. 'Do sự phân chia thiện v.v...' (Kusalādibhedato) có nghĩa là do sự phân chia thiện, bất thiện, quả, và duy tác. 'Của danh thuộc tất cả loại' (sabbappakārassāpi) cũng là do cách phân chia một pháp nào đó như câu hành với thọ hỷ v.v... Pháp nào nhất định là sáu cửa, pháp ấy cũng được bao gồm bởi sự nắm bắt sáu cửa, cũng giống như đối tượng thứ sáu được bao gồm bởi sự nắm bắt sáu đối tượng, nên được nói là 'của tất cả loại' (sabbappakārassāpī’ti). 'Từ đó' (Tato) là từ mắt, sắc v.v... 'Tác ý v.v...' (Manasikārādiko) là như lý tác ý, phi như lý tác ý v.v..., và nghiệp, hữu phần v.v... Và dầu rằng ở đây do cách sáu cửa, như lý tác ý v.v... duyên thông thường và không thông thường của chỉ riêng danh đã được nói đến, nhưng điều ấy được nói theo cách tổng quát. Nhưng một cách đặc biệt, nghiệp là duyên thông thường của danh quả và của các sắc do nghiệp sanh; tâm là duyên thông thường của danh tương ưng và của các sắc do tâm sanh. Và đối với danh và sắc đã được nói đến như vậy, do xem xét đến danh và sắc khác, nó là duyên không thông thường. Tương tự, nhiệt độ thích hợp và vật thực thích hợp là duyên thông thường của các sắc do chúng sanh ra; do xem xét đến (sắc) khác, nó là (duyên) không thông thường. Như vậy, đối với sắc cũng vậy, duyên thông thường và không thông thường nên được xác định một cách thích hợp. Sự xác định duyên phải được thực hiện bởi người chưa chứng đắc A-la-hán, do xem xét đến người ấy nên đã nói rằng: 'như lý tác ý, nghe diệu pháp v.v... là (duyên) chỉ của thiện'. Bởi từ 'v.v...', nên hiểu là bao gồm sự thân cận bậc chân nhân, hoặc bốn bánh xe thành tựu. Do câu 'điều ngược lại là của bất thiện', ý nghĩa là: cũng như điều ngược lại với như lý tác ý v.v... là duyên chỉ của bất thiện, cũng vậy như lý tác ý v.v... là duyên chỉ của thiện. Hoặc đối với người nào mà thiện có thể sanh, bất thiện có thể sanh, hoặc cả thiện và bất thiện, đối với người ấy, điều này được thành tựu về mặt ý nghĩa. Trong 'nghiệp v.v...', bởi từ 'v.v...', nên hiểu rằng cũng như vô minh v.v..., các pháp như sanh thú, thời gian v.v... cũng được bao gồm. 'Hữu phần v.v...' (Bhavaṅgādiko) là hữu phần, quan sát, duy tác dục giới, A-la-hán quả v.v... Trong đó, hữu phần là duyên của các (tâm) duy tác hướng ngũ môn và hướng ý môn; quan sát là (duyên) của đoán định; duy tác dục giới là (duyên) một cách thích hợp của các (tâm) duy tác dục giới và đại hành; A-la-hán quả là (duyên) của tất cả các (tâm) duy tác ngoại trừ hướng môn, nên biết như vậy.

Kammanti cetanāva adhippetā, sā ca kho kusalākusalā. Vuttañhetaṃ ‘‘kusalākusalacetanā vipākānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427). Na cittaṃ viya sasampayuttā. Cittañhettha sasampayuttaṃ adhippetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ, taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.1). Tatthāti tesu kammādīsu rūpajanakapaccayesu. Atītato eva kammato phalaṃ uppajjati, na vattamānatoti vuttaṃ ‘‘kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo’’ti. Yadi hi paccuppannato kammato phalaṃ uppajjeyya, āyūhanakkhaṇe eva phalena uppajjitabbaṃ bhaveyya, na ca taṃ diṭṭhamicchitaṃ vā. Na hi loke kudācanaṃ kariyamānameva kammaṃ phalaṃ dentaṃ diṭṭhaṃ, tathārūpo vā āgamo atthīti. Nanu ca idamapi na diṭṭhaṃ, yaṃ vinaṭṭhato hetuto phalaṃ uppajjamānaṃ, mato vā kukkuṭo vassantoti? Saccamadiṭṭhaṃ rūpadhammānaṃ pabandhavicchede, idaṃ pana arūpaṃ pabandhopi atthīti upamā na saṃsandati. Kammato hi atītato eva kammassa katattā, upacitattā ca phalaṃ uppajjati. Vuttañhetaṃ ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yasmā anantarādipaccayalābhato uppādakkhaṇe eva cittassa balavatā, tasmā taṃ uppajjamānameva rūpaṃ janetīti āha ‘‘cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamāna’’nti. Rūpassa paccayo hotīti sambandho. Yasmā pana rūpassa ṭhitikkhaṇe balavatā pacchājātādipaccayalābhato, tasmā vuttaṃ ‘‘utuāhārā…pe… hontī’’ti, bāhiraṃ utuṃ, āhārañca paccayaṃ labhitvā attano ṭhitikkhaṇe utuāhārā rūpaṃ janentīti attho.

Với từ 'nghiệp' (Kammanti), chỉ có tư (cetanā) được chủ trương, và tư ấy là thiện và bất thiện. Điều này đã được nói: 'Tư thiện và bất thiện là duyên bằng nghiệp duyên cho các uẩn quả và cho các sắc do nghiệp tạo'. Không giống như tâm cùng với các pháp tương ưng của nó. Vì ở đây tâm cùng với các pháp tương ưng của nó được chủ trương do câu nói: 'Các nhân là duyên bằng nhân duyên cho các pháp tương ưng với nhân và cho các sắc do chúng sanh khởi' v.v... 'Trong đó' (Tatthāti) là trong các duyên sanh sắc ấy là nghiệp v.v... Quả chỉ sanh từ nghiệp quá khứ, không phải từ (nghiệp) hiện tại, do đó đã nói rằng: 'Nghiệp chỉ trong quá khứ là duyên cho sắc do nghiệp sanh'. Vì nếu quả sanh từ nghiệp hiện tại, quả đã phải sanh ngay trong sát-na tích lũy, và điều đó không được thấy cũng không được mong muốn. Vì trong thế gian, chưa bao giờ thấy nghiệp đang được làm mà cho quả, hoặc không có thánh điển nào như vậy. Chẳng phải điều này cũng không được thấy hay sao: quả sanh từ nhân đã diệt, hay con gà trống chết cất tiếng gáy? Đúng là không thấy khi sự tương tục của các sắc pháp bị gián đoạn, nhưng đây (nghiệp) là phi sắc, và cũng có sự tương tục, nên ví dụ không tương hợp. Vì quả sanh từ nghiệp chỉ trong quá khứ do nghiệp đã được làm và đã được tích lũy. Điều này đã được nói: 'Do nghiệp thiện thuộc Dục giới đã được làm, đã được tích lũy, nên nhãn thức quả đã sanh khởi' v.v... Bởi vì do sức mạnh của tâm ngay trong sát-na sanh, do đắc được vô gián duyên v.v..., cho nên nó sanh ra sắc ngay khi đang sanh khởi, vì vậy ngài nói: 'tâm, khi đang sanh khởi, đối với (sắc) do tâm sanh'. Sự liên kết là 'là duyên của sắc'. Nhưng bởi vì sức mạnh của sắc ở trong sát-na trụ, do đắc được hậu sanh duyên v.v..., cho nên đã nói: 'nhiệt độ, vật thực... là'. Ý nghĩa là: sau khi nhận được nhiệt độ bên ngoài và vật thực bên ngoài làm duyên, trong sát-na trụ của chính chúng, nhiệt độ và vật thực sanh ra sắc.

Evanti [Pg.376] ‘‘sādhāraṇāsādhāraṇavasenā’’tiādinā vuttappakārena.

Như vậy (Evanti) là theo cách đã được nói đến bắt đầu bằng câu 'do cách thông thường và không thông thường'.

682. Saṅkhārānanti saṅkhatasaṅkhārānaṃ. Bhaṅganti maraṇaṃ. Jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā satītiādi phaladassanānupubbiyā hetudassanakkamena nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti katvā dassito. Tattha bhave satīti kammabhave sati.

682. 'Của các hành' (Saṅkhārānanti) là của các hành hữu vi. 'Sự hoại diệt' (Bhaṅganti) là sự chết. Do nghĩ rằng sự xác định duyên của danh sắc là dễ dàng theo thứ tự thấy quả và theo trình tự thấy nhân, như 'gọi là già chết, khi có sanh' v.v..., nên đã được trình bày. Trong đó, 'khi có hữu' (bhave sati) là khi có nghiệp hữu.

683. Pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasenāti pariyosānato paṭṭhāya paṭilomanayena ādipāpanavasena vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasena. ‘‘Asati jātiyā natthi jarāmaraṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.4) hi paṭilomavasena dassite paccayākāre ‘‘yassa abhāvā yassa abhāvo, so tassa paccayo’’ti byatirekato, anvayato ca nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti.

683. Cụm từ "Pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasena" (bằng cách của pháp tùy thuận duyên khởi đã được trình bày một cách rộng rãi trước đây) có nghĩa là: bắt đầu từ cuối, theo phương pháp nghịch, bằng cách đi đến phần đầu, đã được trình bày một cách rộng rãi theo pháp tùy thuận duyên khởi. Quả vậy, khi trạng thái duyên được trình bày theo cách nghịch bằng (lời nói) bắt đầu là "Khi sanh không có, già chết không có", thì việc nắm bắt duyên của danh sắc trở nên dễ dàng theo cách phủ định (dị đồng) là "do sự không có của cái này, cái kia không có, nên cái đó là duyên của cái kia", và theo cách khẳng định (đồng).

684. Purimakammabhavasmiṃ mohotiādi vuttatthameva. Kammasahāyattā kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭe pakkhitvā vuttaṃ ‘‘kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā’’ti.

684. Cụm từ bắt đầu là "Purimakammabhavasmiṃ moho" (vô minh trong nghiệp hữu trước đây) chỉ có ý nghĩa đã được nói đến. Do là bạn đồng hành của nghiệp, phiền não luân được gộp vào trong nghiệp luân, nên đã được nói là "bằng cách của nghiệp luân và quả luân".

685. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Aparāpariyāyeti diṭṭhadhammānantarānāgatato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte. Ahosikammanti ahosi eva kammaṃ, na tassa vipāko ahosi, ‘‘atthi, bhavissati vā’’ti evaṃ vattabbakammaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvaṃ pattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārāpakāravasappavattiyā, āsevanālābhena appavipākatāya ca paṭhamajavanacetanā itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ, okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti. Tathā asakkontanti kammassa vipākadānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato [Pg.377] tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā, purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. ‘‘Sati saṃsārappavattiyā’’ti iminā asati saṃsārappavattiyaṃ ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti dīpeti.

685. Hiện pháp (diṭṭhadhammo) được gọi là thân hiện tại, được thấy rõ; nghiệp có quả cần phải cảm thọ trong đời ấy là hiện pháp báo nghiệp (diṭṭhadhammavedanīyaṃ). Nghiệp có quả cần phải cảm thọ ngay sau đời hiện tại là sanh báo nghiệp (upapajjavedanīyaṃ). "Trong một thời khác" (aparāpariyāye) có nghĩa là trong một chu kỳ của thân, một vòng quay của thân khác với hiện pháp và đời vị lai kế tiếp. Vô hiệu nghiệp (ahosikamma) có nghĩa là nghiệp đã từng có, nhưng quả của nó đã không có, (không thể nói là) "đang có, hoặc sẽ có"; đó là nghiệp được gọi như vậy. Do không bị các pháp đối nghịch áp đảo, và do đã đạt được sự đặc biệt nhờ duyên đặc biệt, nên đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ; do năng lực của cố ý hành thuộc loại như vậy, tư tâm sở tốc hành thứ nhất, đã trở nên vượt trội và khởi lên, có khả năng cho quả ngay trong chính thân ấy, được gọi là hiện pháp báo nghiệp. Quả vậy, tư tâm sở ấy, trong dòng tốc hành mạnh mẽ theo cách đã nói, do sự khởi lên bằng cách giúp đỡ hoặc làm hại đối với những bậc có đức hạnh đặc biệt, và do không nhận được sự thuần thục (āsevana) nên có quả nhỏ, tư tâm sở tốc hành thứ nhất không phải là nghiệp trông chờ sự chấm dứt của dòng tương tục đang diễn tiến như hai loại kia, cũng không phải là nghiệp trông chờ cơ hội, nên nó cho quả ngay tại đây chỉ là quả trong dòng diễn tiến, giống như chỉ cho hoa. "Không thể như vậy" (tathā asakkontaṃ) có nghĩa là: việc cho quả của nghiệp chỉ xảy ra do sự hội đủ của các duyên khác như y báo thành tựu, phương tiện thành tựu, v.v...; do không có những điều đó, nên không thể cho quả ngay trong chính thân ấy. "Hoàn thành mục đích" (atthasādhikā) nghĩa là hoàn thành mục đích bố thí v.v... hoặc sát sanh v.v... "Đó là gì?" Ngài nói: "Là tư tâm sở tốc hành thứ bảy". Quả vậy, tư tâm sở quyết định ấy, đã đạt được sự đặc biệt theo cách đã nói, và đã nhận được sự thuần thục từ các tư tâm sở tốc hành trước, có khả năng cho quả trong thân kế tiếp, được gọi là sanh báo nghiệp. Bằng câu "khi sự diễn tiến của luân hồi còn có" (sati saṃsārappavattiyā), Ngài chỉ ra rằng khi sự diễn tiến của luân hồi không còn, nó nằm về phía vô hiệu nghiệp do không có cơ hội để trổ quả.

686. Yaṃ garukanti yaṃ akusalaṃ mahāsāvajjaṃ, kusalaṃ mahānubhāvaṃ kammaṃ. Yaṃ bahulanti yaṃ bahulaṃ abhiṇhaso kataṃ samāsevitaṃ. Maraṇakāle anussaritanti paribyattabhāvena maraṇassa āsannakāle anussaritaṃ. Āsannakāle kate vattabbameva natthīti hi vuttaṃ. ‘‘Punappunaṃ laddhāsevana’’nti iminā ‘‘yaṃ bahula’’nti vuttakammato viseseti. Tathā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nivatteti paṭisandhiākaḍḍhanānujānanato. Paṭisandhijanakavasena hi garukādikammacatukkaṃ vuttaṃ.

686. "Nghiệp nặng" (yaṃ garukaṃ) là nghiệp bất thiện có tội lỗi lớn, hoặc nghiệp thiện có oai lực lớn. "Nghiệp thường làm" (yaṃ bahulaṃ) là nghiệp được làm nhiều lần, thường xuyên, được thực hành thuần thục. "Nghiệp được nhớ đến lúc lâm chung" (maraṇakāle anussaritaṃ) là nghiệp được nhớ đến vào lúc gần chết do sự hiển hiện rõ ràng. Quả vậy, đã được nói rằng "khi được làm vào lúc gần chết thì không cần phải nói nữa". Bằng câu "đã nhận được sự thuần thục nhiều lần" (punappunaṃ laddhāsevana), Ngài làm cho khác biệt với nghiệp đã được nói là "nghiệp thường làm". Cũng vậy, nó ngăn chặn hiện pháp báo nghiệp do không cho phép kéo đến sự tái sanh. Quả vậy, bốn loại nghiệp bắt đầu bằng nghiệp nặng đã được nói theo phương diện tạo ra tái sanh.

Tattha garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati. Tathā hi taṃ garukanti vuttaṃ. Garuke asati bahulīkataṃ, tasmiṃ asati āsannaṃ, tasmimpi asati ‘‘kaṭattā vā panā’’ti vuttaṃ purimajātīsu katakammaṃ vipaccati. Bahulāsannapubbakatesu ca balābalaṃ vā jānitabbaṃ, pāpato pāpantaraṃ, kalyāṇañca, kalyāṇato ca kalyāṇantaraṃ, pāpañca, bahulīkatato ca mahato ca pubbakatādi, appañca. Bahulānussaraṇena vippaṭisārādijananato paṭipakkhassa aparipuṇṇatāya āraddhavipākassa kammassa, kammasesassa vā aparāpariyāye vedanīyassa aparikkhīṇatāya santatiyā pariṇāmavisesatoti tehi tehi kāraṇehi āhitabalaṃ paṭhamaṃ vipaccati. Mahānāradakassapajātake videharañño senāpati alāto, bījako dāso, rājakaññā rucā ca ettha nidassanaṃ. Tathā hi vuttaṃ bhagavatā –

Trong số đó, nghiệp nặng trổ quả trước hết. Quả vậy, nó được gọi là nghiệp nặng là vì thế. Khi không có nghiệp nặng, nghiệp thường làm (trổ quả); khi không có nghiệp đó, nghiệp cận tử (trổ quả); khi không có cả nghiệp đó, nghiệp đã làm trong các đời trước, được nói là "hoặc do đã làm" (kaṭattā vā pana), sẽ trổ quả. Và trong các nghiệp thường làm, cận tử, và đã làm trước đây, cần phải biết mạnh yếu ra sao: từ một nghiệp ác, một nghiệp ác khác hoặc một nghiệp thiện (có thể trổ quả); và từ một nghiệp thiện, một nghiệp thiện khác hoặc một nghiệp ác (có thể trổ quả); và từ nghiệp thường làm, nghiệp lớn, nghiệp đã làm trước đây, v.v... một nghiệp nhỏ (có thể trổ quả). Do thường xuyên nhớ lại mà sinh ra hối hận v.v...; do pháp đối nghịch không viên mãn; do nghiệp đã bắt đầu trổ quả, hoặc nghiệp dư còn lại phải cảm thọ trong một thời khác chưa cạn kiệt; do sự biến đổi đặc biệt của dòng tương tục; do những nguyên nhân này và những nguyên nhân khác, nghiệp nào có được sức mạnh sẽ trổ quả trước. Trong bổn sanh Mahānāradakassapa, vị tướng quân Alāto của vua Videha, người nô lệ Bījako, và công chúa Rucā là những ví dụ ở đây. Quả vậy, Đức Thế Tôn đã dạy như sau –

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ[Pg.378], maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

"Này Ānanda, ở đây, có người này là người sát sanh... cho đến... có tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Hoặc trước đó, người ấy đã làm ác nghiệp phải chịu khổ thọ; hoặc sau đó, người ấy đã làm ác nghiệp phải chịu khổ thọ; hoặc vào lúc lâm chung, người ấy có tà kiến đã chấp thủ, đã nắm giữ vững chắc. Do đó, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Và này, người ấy ở đời này là người sát sanh... cho đến... có tà kiến, người ấy cảm thọ quả của nghiệp đó ngay trong hiện tại, hoặc trong đời sau, hoặc trong một thời khác."

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

Này Ānanda, ở đây, có người sát sanh... cho đến tà kiến, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh vào thiện thú, thiên giới. Hoặc là trước đây, người ấy đã làm thiện nghiệp cảm thọ lạc; hoặc là sau đó, người ấy đã làm thiện nghiệp cảm thọ lạc; hoặc là vào lúc lâm chung, người ấy có chánh kiến được chấp nhận và thực hành. Do nhân ấy, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy được sanh vào thiện thú, thiên giới. Và chính vì người ấy ở đây là người sát sanh... cho đến có tà kiến, nên người ấy cảm nhận quả báo của nghiệp ấy ngay trong hiện tại, hoặc trong đời sau, hoặc trong một đời khác nữa.

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.

Này Ānanda, ở đây, có người từ bỏ sát sanh... cho đến có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh vào thiện thú, thiên giới. Hoặc là trước đây, người ấy đã làm thiện nghiệp cảm thọ lạc; hoặc là sau đó, người ấy đã làm thiện nghiệp cảm thọ lạc; hoặc là vào lúc lâm chung, người ấy có chánh kiến được chấp nhận và thực hành. Do nhân ấy, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy được sanh vào thiện thú, thiên giới. Và chính vì người ấy ở đây là người từ bỏ sát sanh... cho đến có chánh kiến, nên người ấy cảm nhận quả báo của nghiệp ấy ngay trong hiện tại, hoặc trong đời sau, hoặc trong một đời khác nữa.

‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ…pe… nirayaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ …pe… nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi [Pg.379] hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye’’ti (ma. ni. 3.303).

Này Ānanda, ở đây, có người từ bỏ sát sanh... cho đến có chánh kiến, sau khi thân hoại mạng chung... được sanh vào địa ngục. Hoặc là trước đây, người ấy đã làm ác nghiệp cảm thọ khổ; hoặc là sau đó, người ấy đã làm ác nghiệp cảm thọ khổ; hoặc là vào lúc lâm chung, người ấy có tà kiến được chấp nhận và thực hành. Do nhân ấy, sau khi thân hoại mạng chung, người ấy được sanh vào cõi dữ... địa ngục. Và chính vì người ấy ở đây là người từ bỏ sát sanh... cho đến có chánh kiến, nên người ấy cảm nhận quả báo của nghiệp ấy ngay trong hiện tại, hoặc trong đời sau, hoặc trong một đời khác nữa.

Kiṃ bahunā yaṃ taṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ, tassevāyaṃ visayo, yadidaṃ tassa tassa kammassa tena tena kāraṇena pubbāparavipākatā sāmatthiyaṃ.

Nói nhiều làm gì? Chính cái gọi là đại nghiệp phân biệt trí của Như Lai, đây chính là phạm vi của trí tuệ ấy, tức là năng lực về sự trổ quả trước sau của từng nghiệp này nghiệp kia do nhân duyên này hay nhân duyên kia.

687. Paṭisandhidānādivasena vipākasantānassa nibbattakaṃ janakaṃ. Tenāha ‘‘taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janetī’’ti. Sukhadukkhasantānassa, nāmarūpappabandhassa vā ciratarappavattihetubhūtaṃ upatthambhakaṃ. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavattetī’’ti. Upapīḷakaṃ sukhadukkhappabandhe pavattamāne saṇikaṃ saṇikaṃ taṃ hāpeti. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na detī’’ti. Ghātetvāti upacchinditvā. Kammassa upacchindanaṃ nāma tassa vipākapaṭibāhanamevāti āha ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Tañca attano vipākuppattiyā okāsakaraṇanti vuttaṃ ‘‘attano vipākassa okāsaṃ karotī’’ti. Vipaccanāya katokāsaṃ kammaṃ vipakkameva nāma hotīti āha ‘‘evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccatī’’ti. Upapīḷakaṃ aññassa vipākaṃ upacchindati, na sayaṃ attano vipākaṃ deti. Upaghātakaṃ pana dubbalaṃ kammaṃ upacchinditvā attano vipākaṃ uppādetīti ayametesaṃ viseso. Bavhābādhatādipaccayūpanipātena vipākassa vibādhakaṃ upapīḷakaṃ, tathā vipākasseva upacchedakaṃ upaghātakaṃ. Kammaṃ upaghātetvā attano vipākassa okāsakaraṇena vipaccane sati janakameva siyā, janakādibhāvo nāma vipākaṃ pati icchitabbo, na kammaṃ patīti vipākasseva upaghātakatā yuttā viya dissati, vīmaṃsitabbaṃ.

687. Nghiệp làm phát sanh dòng tương tục của quả theo cách cho quả tái sanh v.v... được gọi là sanh nghiệp (janaka). Do đó, ngài đã nói: ‘Nghiệp ấy sanh khởi các uẩn quả danh sắc cả trong lúc tái sanh lẫn trong dòng hiện hữu.’ Nghiệp trở thành nhân duyên cho sự diễn tiến lâu dài hơn của dòng tương tục khổ lạc, hoặc của chuỗi danh sắc, được gọi là trì nghiệp (upatthambhaka). Do đó, ngài đã nói: ‘Nghiệp ấy duy trì khổ và lạc, làm cho chúng diễn tiến trong một thời gian.’ Chướng nghiệp (upapīḷaka) làm cho chuỗi khổ lạc đang diễn tiến bị suy giảm dần dần. Do đó, ngài đã nói: ‘Nghiệp ấy bức bách, cản trở khổ và lạc, không cho chúng diễn tiến trong một thời gian.’ ‘Ghātetvāti’ nghĩa là ‘upacchinditvā’ (sau khi cắt đứt). Việc cắt đứt nghiệp được gọi là sự ngăn chặn quả của nghiệp ấy, do đó ngài đã nói: ‘sau khi đã ngăn chặn quả của nghiệp ấy.’ Và điều đó tạo cơ hội cho quả của chính nó sanh khởi, như đã nói: ‘tạo cơ hội cho quả của chính nó.’ Nghiệp đã được tạo cơ hội để trổ quả thì được gọi là đã chín muồi, do đó ngài đã nói: ‘Khi nghiệp đã tạo cơ hội như vậy, quả ấy được gọi là đã sanh khởi.’ Chướng nghiệp (upapīḷaka) cắt đứt quả của nghiệp khác, nhưng tự nó không cho quả của chính mình. Còn đoạn nghiệp (upaghātaka) thì sau khi cắt đứt một nghiệp yếu hơn, nó làm sanh khởi quả của chính mình. Đây là sự khác biệt giữa hai loại nghiệp này. Nghiệp cản trở quả bằng cách đưa đến các duyên như bệnh tật nhiều v.v... là chướng nghiệp (upapīḷaka); tương tự, nghiệp cắt đứt chính quả ấy là đoạn nghiệp (upaghātaka). Nếu sau khi hủy hoại nghiệp (khác) và tạo cơ hội cho quả của chính mình để trổ quả, thì nó sẽ trở thành sanh nghiệp. Tình trạng là sanh nghiệp v.v... nên được hiểu là liên quan đến quả, không nên hiểu là liên quan đến nghiệp. Do đó, việc (nói rằng) nó hủy hoại chính quả dường như hợp lý. Điều này cần được xem xét.

Kammantaranti kammaviseso kammānaṃ balābalabhedo. Vipākantaranti vipākaviseso, tassa hīnapaṇītatādibhedo. Aparo nayo – yasmiṃ kamme kate paṭisandhiyaṃ, pavatte ca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti, taṃ janakaṃ. Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhakavicchedakapaccayānuppattiyā, upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakānubhāvānurūpaṃ pariposaciratarappabandhā honti, taṃ upatthambhakaṃ. Janakena [Pg.380] nibbattitaṃ kusalaphalaṃ vā akusalaphalaṃ vā yena paccanīkabhūtena rogadhātusamatādinimittatāya bādhīyati, taṃ upapīḷakaṃ. Yena pana kammunā janakasāmatthiyavasena ciratarappabandhārahampi samānaṃ phalaṃ vicchedakapaccayuppattiyā upahaññati vicchijjati, taṃ upaghātakaṃ. Tattha keci dutiyassa kusalabhāvaṃ itthannāmagatassa appābādhadīghāyukatāsaṃvattanavasena, pacchimānaṃ dvinnaṃ akusalabhāvaṃ bavhābādhaappāyukatāsaṃvattanavasena vaṇṇenti. Devadattādīnaṃ, pana nāgādīnaṃ, ito anupadinnena yāpanakapetānañca narakādīsu akusalavipākupatthambhanupapīḷanupaghātakāni na na santīti catunnampi akusalākusalabhāvo na virujjhati. Buddhāveṇikatāya asādhāraṇasseva ñāṇassa gocarabhāvato kammantarādi ‘‘asādhāraṇaṃ sāvakehī’’ti vuttaṃ. Ekadesato jānitabbaṃ anavasesato jānituṃ na sakkā avisayattā. Sabbena sabbaṃ ajānane paccayapariggaho na paripūratīti.

Sự khác biệt của nghiệp (kammantara) là sự đặc thù của nghiệp, là sự khác biệt về mạnh yếu của các nghiệp. Sự khác biệt của quả (vipākantara) là sự đặc thù của quả, là sự khác biệt về hạ liệt, cao thượng v.v... của quả ấy. Một phương pháp khác – khi nghiệp nào được làm, sự sanh khởi của các sắc do quả và nghiệp tạo ra có mặt trong lúc tái sanh và trong lúc bình nhật, nghiệp ấy là nghiệp sanh (janaka). Lại nữa, khi nghiệp nào được làm, do sự sanh khởi của các duyên làm trở ngại và cắt đứt, và do sự sanh khởi của duyên làm tăng trưởng, đối với quả được ưa thích hay không được ưa thích do nghiệp khác sanh ra, thì các chuỗi (quả) được nuôi dưỡng và kéo dài hơn tương xứng với năng lực của nghiệp sanh, nghiệp ấy là nghiệp ủng hộ (upatthambhaka). Quả thiện hay quả bất thiện được nghiệp sanh tạo ra, bị nghiệp nào có tính đối nghịch làm tổn hại do làm nhân cho bệnh tật, sự quân bình của các đại v.v..., nghiệp ấy là nghiệp bức não (upapīḷaka). Lại nữa, do nghiệp nào mà quả, dù có khả năng kéo dài hơn do năng lực của nghiệp sanh, bị phá hoại, bị cắt đứt do sự sanh khởi của duyên cắt đứt, nghiệp ấy là nghiệp phá hoại (upaghātaka). Trong đó, một số vị giải thích rằng nghiệp thứ hai là thiện theo cách nó dẫn đến ít bệnh tật và sống lâu cho người có tên như vậy; và hai nghiệp sau là bất thiện theo cách chúng dẫn đến nhiều bệnh tật và đoản mệnh. Tuy nhiên, đối với Devadatta v.v..., đối với loài rồng v.v..., và đối với các ngạ quỷ sống nhờ vật thí không được chỉ định từ đây, trong các cõi địa ngục v.v..., không phải là không có các nghiệp ủng hộ, bức não, phá hoại quả bất thiện. Do đó, việc cả bốn nghiệp có thể là thiện và bất thiện là không mâu thuẫn. Do là đối tượng của trí tuệ bất cộng, là pháp riêng của chư Phật, nên sự khác biệt của nghiệp v.v... được nói là ‘bất cộng với các vị Thinh văn’. Cần được biết một phần, không thể biết một cách hoàn toàn vì không phải là đối tượng (của Thinh văn). Nếu không biết tất cả một cách toàn diện, thì sự liễu tri các duyên sẽ không được viên mãn.

688. Yathāvuttaṃ kammaṃ vattamānavipākappabandhanimittameva adhippetanti kammekadesatāya ‘‘dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā’’ti vuttaṃ. Kilesavaṭṭampi kammasahāyatāya kammavaṭṭapakkhikameva katvā āha ‘‘kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā’’ti. Yādisato paccayato paccuppanne addhāne nāmarūpassa pavatti, tādisato eva itarasmimpi addhadvayeti yathā atītānāgate nayaṃ neti, taṃ dassento ‘‘ida’’ntiādimāha. Tattha anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenevāti ettha vuttaṃ eva-saddaṃ ‘‘etarahi atītepī’’ti etthāpi ānetvā vattabbaṃ addhattayepi kiriyākiriyaphalamattatādassanaparattā codanāya. Iti kammañcevātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Aparāparaṃ vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ. Tathā pavattanaṃ pavattaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhatīti santati, pabandho. Karaṇaṭṭhena, paccayehi karīyatīti vā kiriyā.

688. Nghiệp được nói đến như trên được chủ trương chỉ là nhân của chuỗi quả hiện tại, do đó, vì chỉ là một phần của nghiệp, nên được nói rằng ‘đã bao gồm mười hai loại nghiệp vào trong nghiệp luân’. Phiền não luân cũng vậy, do là bạn đồng hành của nghiệp, nên đã được xem như thuộc về phe nghiệp luân, và ngài đã nói ‘theo nghiệp luân và quả luân’. Sự diễn tiến của danh sắc trong thời hiện tại là do duyên như thế nào, thì trong hai thời còn lại cũng do duyên như thế ấy. Để chỉ ra cách suy diễn phương pháp trong quá khứ và vị lai, ngài đã nói ‘điều này’ v.v... Trong đó, từ ‘eva’ được nói trong câu ‘cũng trong vị lai, theo nghiệp luân và quả luân’ nên được đem đến và nói cả trong câu ‘hiện tại, cũng trong quá khứ’, vì sự chất vấn chủ yếu là để chỉ ra rằng trong cả ba thời chỉ có hành động và quả của hành động. Câu ‘Như vậy, chính nghiệp...’ v.v... được nói như là phần kết luận cho ý nghĩa đã được trình bày. Do có nghĩa là xoay vần nối tiếp nhau, nên gọi là luân (vaṭṭa). Tương tự, sự diễn tiến là diễn tiến (pavatta). Do liên kết với nhau theo cách nhân quả, nên gọi là tương tục (santati), là chuỗi (pabandho). Do có nghĩa là làm, hoặc do được làm bởi các duyên, nên gọi là hành động (kiriyā).

Kammāti kammato. Sambhavati etasmāti sambhavo, kammaṃ sambhavo etassāti kammasambhavo, vipāko.

‘Do nghiệp’ (kammato) là từ nghiệp. ‘Nó sanh khởi từ cái này’, nên gọi là sanh khởi (sambhava). ‘Nghiệp là nhân sanh của cái này’, nên gọi là do nghiệp sanh (kammasambhava), tức là quả.

Kāraṇasāmaggiyaṃ dānādīhi sādhitakiriyāya vattamānāya kāraṇamatte kattuvohāroti āha ‘‘neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passatī’’ti. Karotīti hi kārakaṃ. Vipākapaṭisaṃvedakaṃ na passatīti sambandho[Pg.381]. Kāmaṃ bālāpi ‘‘kārako paṭisaṃvedako’’ti vadantā atthato paññattimattameva vadanti, te pana viparītābhinivesavasenāpi vadantīti taṃ appamāṇanti āha ‘‘samaññāmattena paṇḍitā voharantī’’ti.

Khi có sự hội đủ của các nguyên nhân, khi hành động được thực hiện bởi bố thí v.v... đang diễn ra, thì sự gọi tên ‘người làm’ chỉ là đối với nguyên nhân mà thôi. Do đó, ngài nói ‘không thấy người làm nào ngoài nguyên nhân’. Thật vậy, ‘người làm’ (kāraka) là vì nó làm. Mối liên hệ là ‘không thấy người hưởng quả’. Dù cho kẻ phàm phu nói ‘có người làm, có người hưởng’, về mặt ý nghĩa, họ chỉ nói đến chế định mà thôi. Nhưng vì họ nói như vậy cũng do sự chấp thủ sai lầm, nên điều đó không phải là chuẩn mực. Do đó, ngài nói ‘bậc trí chỉ dùng (thuật ngữ ấy) như là một danh xưng thông thường’.

689. Evetanti evaṃvidhaṃ etaṃ dassanaṃ, sammadassanaṃ, aviparītadassananti attho. Bījarukkhādikānaṃvāti yathā bījato rukkho, rukkhato puna bījanti anādikālikattā bījarukkhasantānassa pubbakoṭi natthi, evaṃ kammapaccayā vipāko, vipākapaccayā kammanti anādikālikattā kammavipākasantānassa pubbakoṭi na paññāyati. Ādi-saddena ‘‘kukkuṭiyā aṇḍaṃ, aṇḍato kukkuṭī, punapi kukkuṭiyā aṇḍa’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Anāgatepi saṃsāreti yathā atīte, evaṃ anāgatepi addhāne ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6; bu. vaṃ. aṭṭha. 2.58) vutte saṃsāre sati kammavipākānaṃ appavattaṃ na dissati, kammavipākānaṃ appavatti na dissati, pavattati evāti attho.

689. ‘Cái thấy này là như vậy’ (evetam) có nghĩa là: cái thấy này là như vậy, là chánh kiến, là cái thấy không sai lầm. ‘Giống như hạt và cây v.v...’ (bījarukkhādikānaṃva) có nghĩa là: cũng như từ hạt có cây, rồi từ cây lại có hạt, do tính vô thủy, nên không có điểm khởi đầu của dòng tương tục hạt và cây; cũng vậy, do nghiệp làm duyên nên có quả, do quả làm duyên nên có nghiệp, do tính vô thủy, nên điểm khởi đầu của dòng tương tục nghiệp và quả không được biết đến. Với từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả những ví dụ như ‘từ gà mái có trứng, từ trứng có gà mái, rồi lại từ gà mái có trứng’. ‘Cũng trong vòng luân hồi ở vị lai’ (anāgatepi saṃsāre) có nghĩa là: cũng như trong quá khứ, trong thời vị lai cũng vậy, khi có vòng luân hồi được nói đến qua câu ‘và thứ tự của các uẩn’ v.v..., thì sự không diễn tiến của nghiệp và quả không được thấy, sự không diễn tiến của nghiệp và quả không được thấy, (mà) nó chỉ diễn tiến mà thôi.

Etamatthanti ‘‘kammassa kārako natthī’’tiādinā (visuddhi. 2.689) vuttamatthaṃ. Asayaṃvasīti na sayaṃvasino, micchābhinivesaparavasāti attho. Aññamaññavirodhitāti itarītaravirodhitā, diṭṭhiyo, diṭṭhiyā vā aññamaññena virodhitā viruddhā.

‘Ý nghĩa này’ (etamattham) là ý nghĩa đã được nói qua câu ‘không có người làm nghiệp’ v.v... ‘Không tự chủ’ (asayaṃvasī) có nghĩa là: không phải là những người tự chủ, mà là những người bị sự chấp thủ sai lầm chi phối. ‘Mâu thuẫn lẫn nhau’ (aññamaññavirodhitā) có nghĩa là: các tà kiến mâu thuẫn với nhau, hoặc (những người) bị mâu thuẫn, chống đối lẫn nhau bởi tà kiến.

Gambhīrañāṇagocaratāya gambhīraṃ. Tathā nipuṇaṃ. Sattasuññatāya, aññamaññasabhāvasuññatāya ca suññaṃ. Paccayanti nāmarūpassa paccayaṃ, tappaccayapaṭivedheneva ca sabbaṃ paṭividdhaṃ hotīti. Kammaṃ natthi vipākamhītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

Do là đối tượng của trí tuệ thâm sâu, nên (gọi là) thâm sâu. Tương tự, (gọi là) vi tế. Do tánh không về chúng sanh, và do tánh không về tự tánh của nhau, nên (gọi là) không. ‘Duyên’ (paccayam) là duyên của danh sắc, và chính nhờ sự thấu triệt duyên ấy mà tất cả được thấu triệt. Trong các câu như ‘nghiệp không có trong quả’ v.v..., điều cần phải nói đã được nói ở dưới.

Paccayasuññaṃ phalanti yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā na sūriye’’tiādi vuttaṃ. Tesanti sūriyādīnaṃ. Soti aggi. Sambhārehīti ātapādīhi kāraṇehi.

“Quả thì trống rỗng đối với nhân.” Để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói như trên bằng ví dụ, (ngài) đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘yathā na sūriye’. ‘Tesaṃ’ là (chỉ cho) các thứ như mặt trời v.v... ‘So’ là lửa. ‘Sambhārehi’ là do các nguyên nhân như ánh nắng mặt trời v.v...

Yadi [Pg.382] ca hetu ca phalañca aññamaññarahitaṃ, kathaṃ hetuto phalaṃ nibbattatīti āha ‘‘kammañca kho upādāyā’’ti. Na kevalaṃ kammaphalameva suññaṃ katturahitaṃ, sabbampi dhammajātaṃ kārakarahitanti dassetuṃ ‘‘na hettha devo’’ti gāthā vuttā. Hetusambhārapaccayāti hetusamūhanimittaṃ, hetupaccayanimittaṃ vā.

Nếu nhân và quả tách rời nhau, làm sao quả lại sanh khởi từ nhân? (Để trả lời câu hỏi này), ngài đã nói ‘kammañca kho upādāya’. Để chỉ ra rằng không chỉ nghiệp và quả nghiệp là trống rỗng, không có tác giả, mà tất cả các pháp cũng không có người làm, câu kệ ‘na hettha devo’ đã được nói. ‘Hetusambhārapaccayā’ là do nhân là sự tập hợp các nhân, hoặc do nhân là nhân duyên.

690. Cutipaṭisandhivasena viditā hontīti kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayapariggahassa katattā cutipaṭisandhivasena viditā hontīti vadanti. Vuttanayena pana sappaccayanāmarūpassa dassanena tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa addhattayapariyāpannā dhammā atītapaccuppannānāgatabhavesu ca cutipaṭisandhivasena viditā honti, na anupadadhammavasena tathāpariggahassa akatattā. Sāssa hoti ñātapariññāti yāya nāmarūpapariggahaṃ, tassa ca paccayapariggahaṃ karoti, sā assa yogino ‘‘idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāma’’ntiādinā, ‘‘tassa ayaṃ paccayo, ettako paccayo’’tiādinā ca paricchedavasena ñātavatī paññāti katvā ñātapariññā.

690. “(Các pháp) được biết rõ theo cách tử và tái sanh.” (Các vị thầy) nói rằng: vì đã thực hiện việc nắm bắt duyên theo cách nghiệp luân và quả luân, nên (các pháp) được biết rõ theo cách tử và tái sanh. Tuy nhiên, đối với vị đã đoạn trừ hoài nghi trong ba thời do thấy danh sắc cùng với duyên của nó theo phương pháp đã nói, các pháp thuộc ba thời trong các kiếp quá khứ, hiện tại và vị lai được biết rõ theo cách tử và tái sanh, chứ không phải theo cách các pháp tuần tự, vì đã không nắm bắt theo cách đó. ‘Sāssa hoti ñātapariññā’ (Tuệ đó của vị ấy là liễu tri) là: Tuệ mà nhờ đó vị ấy thực hiện việc nắm bắt danh sắc và nắm bắt duyên của nó, tuệ đó của vị hành giả ấy, do có sự biết theo cách phân định bằng các câu như ‘đây là danh, chừng này là danh’ v.v... và ‘đây là duyên của nó, chừng này là duyên’ v.v..., nên được gọi là ñātapariññā (liễu tri).

Idāni yena kāraṇena addhattayapariyāpannā dhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti, taṃ dassetuṃ ‘‘so evaṃ pajānātī’’tiādi vuttaṃ. Tena dhammānaṃ bhavantarasaṅkamo nāma na kadācipi atthi, tattha tattheva nirujjhanatoti dasseti. Sajjhāya mantodakapāna mukhamaṇḍana padīpasīkhūpamāhi tameva dhammānaṃ saṅkamābhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘apica kho’’tiādimāha.

Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân mà do đó các pháp thuộc ba thời được biết rõ theo cách tử và tái sanh, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng ‘so evaṃ pajānāti’. Bằng câu đó, ngài chỉ ra rằng: không bao giờ có cái gọi là sự chuyển dịch của các pháp sang kiếp khác, vì chúng diệt ngay tại nơi đó. Để làm sáng tỏ chính sự không chuyển dịch của các pháp ấy bằng các ví dụ về việc tụng đọc, việc uống nước đã được chú nguyện, việc trang điểm mặt, và ngọn đèn dầu, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘apica kho’.

Manodhātuanantaranti kiriyamanodhātuyā anantaraṃ labbhamānaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Na ceva āgatanti kiriyamanodhātuto na ceva āgataṃ kiriyamanodhātuyaṃ cakkhuviññāṇassa abhāvato. Nāpi na nibbattaṃ anantaranti kiriyamanodhātuto anāgacchantampi paccayasāmaggilābhena tato anantaraṃ nāpi na nibbattaṃ, nibbattameva hoti. Yathāyaṃ pavattiyaṃ cittappavatti, tatheva paṭisandhimhi vattate cittasantati, cuticittato anāgacchantampi paṭisandhicittaṃ tato anantaraṃ nāpi na nibbattati, paccayasāmaggivasena nibbattatevāti attho. Santatigahaṇena cettha kutoci āgamābhāvameva vibhāveti. Hetuphalabhāvena hi sambandhatāti dhammappavatti santatīti. Tenāha ‘‘purimaṃ bhijjate citta’’ntiādi. Purimanti cuticittaṃ. Bhijjateti [Pg.383] nirujjhati. Pacchimanti paṭisandhicittaṃ. Tatoti cuticittato anantarameva jāyati. Yattha hi cuticittato dūrepi kālantarepi uppajjamānaṃ paṭisandhicittaṃ anantarameva jāyatīti vuccati. Tasmā tesaṃ antarikā natthi tesaṃ cutipaṭisandhicittānaṃ byavadhāyakaṃ kiñci natthi. Vīci tesaṃ na vijjatīti tasseva vevacanaṃ. Itoti cuticittato anantaraṃ na ca gacchati kiñci cittaṃ. Tañhi sasampayuttadhammaṃ tatheva nirujjhati. Paṭisandhi cāti paṭisandhiviññāṇañca aññameva yathāpaccayaṃ jāyati nibbattatīti punapi saṅkamābhāvameva vibhāvento sappaccayanāmarūpadassanaṃ nigameti.

‘Manodhātuanantaraṃ’ là nhãn thức có được ngay sau ý giới hành. ‘Na ceva āgataṃ’ là không hề đến từ ý giới hành, vì trong ý giới hành không có nhãn thức. ‘Nāpi na nibbattaṃ anantaraṃ’ là mặc dù không đến từ ý giới hành, nhưng do được sự hội đủ của các duyên, nó không phải là không sanh khởi ngay sau đó, mà nó chắc chắn sanh khởi. Giống như sự diễn tiến của tâm này trong thời bình nhật, dòng tương tục của tâm cũng diễn tiến như vậy trong thời tái sanh; mặc dù tâm tái sanh không đến từ tâm tử, nó không phải là không sanh khởi ngay sau đó, mà nó chắc chắn sanh khởi do năng lực của sự hội đủ các duyên. Đây là ý nghĩa. Và ở đây, bằng việc dùng từ ‘santati’ (dòng tương tục), ngài làm sáng tỏ chính sự không đến từ bất cứ đâu. Vì sự diễn tiến của các pháp được liên kết với nhau bởi bản chất nhân quả, nên được gọi là ‘santati’. Do đó, ngài nói câu bắt đầu bằng ‘purimaṃ bhijjate cittaṃ’. ‘Purimaṃ’ là tâm tử. ‘Bhijjate’ là diệt. ‘Pacchimaṃ’ là tâm tái sanh. ‘Tato’ là sanh khởi ngay sau tâm tử. Vì rằng tâm tái sanh, dù sanh khởi ở nơi xa và vào thời điểm khác với tâm tử, vẫn được gọi là sanh khởi ngay sau đó. Do đó, không có khoảng trống giữa chúng, không có bất cứ điều gì ngăn cách giữa tâm tử và tâm tái sanh ấy. ‘Vīci tesaṃ na vijjati’ là từ đồng nghĩa của chính câu đó. ‘Ito’ là ngay sau tâm tử, không có tâm nào đi cả. Vì tâm ấy cùng với các pháp tương ưng của nó diệt ngay tại đó. ‘Paṭisandhi ca’ là và thức tái sanh, một thức hoàn toàn khác, sanh khởi, phát sanh tùy theo duyên. Như vậy, một lần nữa, trong khi làm sáng tỏ chính sự không chuyển dịch, ngài kết luận về việc thấy danh sắc cùng với duyên.

691. Nāmarūpaggahaṇena, tassa ca paccayadhammaggahaṇena aggahitassa tebhūmakadhammassa abhāvato ‘‘viditasabbadhammassā’’ti vuttaṃ. Na cettha lokuttaradhammā adhigatā. Thāmagataṃ hoti anekākāravokārapaccayapariggahavidhino anuṭṭhitattā. Suṭṭhutaraṃ pahīyati tiyaddhagatadhammappavattiyā vigatasammohattā. Sā evāti soḷasavidhā kaṅkhā eva. Yasmā ettha ‘‘buddho, dhammo, saṅgho, sikkhā’’ti ca kaṅkhāya gocarabhūtā lokiyā dhammā adhippetā. Na hi lokuttaradhamme ārabbha kilesā pavattituṃ sakkonti. Pubbantoti atītā khandhāyatanadhātuyo. Aparantoti anāgatā. Pubbantāparantoti tadubhayaṃ, addhāpaccuppannaṃ vā tadubhayabhāgayuttattā. Evaṃ buddhādiggahaṇena, paṭiccasamuppannadhammaggahaṇena ca gahito aṭṭhamo kaṅkhāvisayo nāmarūpamattaṃ, idappaccayatāggahaṇena pana tassa paccayo gahito, tasmā soḷasavatthukāya kaṅkhāya pahīnāya aṭṭhavatthukā kaṅkhā appatiṭṭhāva hotīti āha ‘‘na kevalañca…pe… pahīyatiyevā’’ti.

691. Do việc nắm bắt danh sắc và nắm bắt các pháp làm duyên của nó, không còn pháp tam giới nào chưa được nắm bắt, nên đã nói là ‘viditasabbadhammassa’ (của người đã biết tất cả các pháp). Và ở đây, các pháp siêu thế chưa được chứng đắc. (Tuệ) trở nên mạnh mẽ do đã thực hành phương pháp nắm bắt duyên một cách đa dạng và hỗn hợp. (Hoài nghi) được đoạn trừ một cách tốt đẹp hơn do đã hết si mê trong sự diễn tiến của các pháp thuộc ba thời. ‘Sā eva’ chính là mười sáu loại hoài nghi. Bởi vì ở đây, các pháp thế gian là đối tượng của hoài nghi trong các câu ‘buddho, dhammo, saṅgho, sikkhā’ được nhắm đến. Vì các phiền não không thể sanh khởi lấy các pháp siêu thế làm đối tượng. ‘Pubbanto’ là các uẩn, xứ, và giới trong quá khứ. ‘Aparanto’ là (các uẩn, xứ, và giới) trong vị lai. ‘Pubbantāparanto’ là cả hai, hoặc là hiện tại thuần túy vì nó liên quan đến cả hai phần. Như vậy, đối tượng hoài nghi thứ tám được nắm bắt bằng việc nắm bắt Phật v.v... và bằng việc nắm bắt các pháp duyên sanh chỉ là danh sắc. Còn duyên của nó thì được nắm bắt bằng việc nắm bắt y duyên tánh. Do đó, khi hoài nghi có mười sáu đối tượng được đoạn trừ, hoài nghi có tám đối tượng trở nên không có chỗ đứng, (ngài) đã nói ‘na kevalañca…pe… pahīyatiyeva’.

Diṭṭhekaṭṭhattā vicikicchāya yathā diṭṭhi samucchijjamānā vicikicchāya saddhiṃyeva samucchijjati, evaṃ vicikicchā vikkhambhiyamānā diṭṭhiyā saddhiṃyeva vikkhambhīyatīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhantī’’ti. Attābhinivesūpanissayā hi ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādi (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) nayappavattā soḷasavatthukā kaṅkhā, sā eva ca pubbantādivatthukabhāvena vuttā. Attābhinivesavatthukāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, buddhādivatthukā ca kaṅkhā tadekaṭṭhāti. Dharīyanti [Pg.384] attano paccayehīti dhammā, tiṭṭhati ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti, dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti, paccayadhammo. Atha vā dhammoti kāraṇaṃ ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718 ādayo) viya, dhammassa ṭhiti sabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti paccayadhammānaṃ paccayabhāvo dhammaṭṭhiti, dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Saṅkhārānaṃ yaṃ yaṃ bhūtaṃ aniccatādi yathābhūtaṃ, tattha ñāṇanti yathābhūtañāṇaṃ. Sammā passatīti sammādassanaṃ.

Do hoài nghi có cùng lập trường với tà kiến, giống như khi tà kiến bị đoạn trừ tận gốc thì cũng được đoạn trừ tận gốc cùng với hoài nghi, cũng vậy, khi hoài nghi được trấn áp thì cũng được trấn áp cùng với tà kiến, vì vậy ngài đã nói: “(Trí tuệ ấy) trấn áp sáu mươi hai loại tà kiến.” Thật vậy, hoài nghi có mười sáu đối tượng, được diễn tiến theo phương thức “Ta đã có mặt trong quá khứ chăng?” v.v..., có sự chấp thủ về tự ngã làm y chỉ, và chính hoài nghi ấy được nói là có đối tượng liên quan đến tiền kiếp v.v... Và sáu mươi hai loại tà kiến cũng có sự chấp thủ về tự ngã làm đối tượng, và hoài nghi có đối tượng là đức Phật v.v... cũng có cùng lập trường với tà kiến ấy. Các pháp (dhammā) là (những gì) được duy trì bởi các duyên của chúng. Trạng thái (ṭhiti) là (nơi) quả an trú, do có sự hiện hữu tùy thuộc vào đó (duyên). Trạng thái của các pháp là dhammaṭṭhiti, (nghĩa là) pháp duyên. Hoặc là, dhamma có nghĩa là nguyên nhân, giống như trong các câu “pháp vô ngại giải” v.v... Trạng thái (ṭhiti) của pháp (dhamma) là tự tánh (sabhāvo), và không có tự tánh nào khác ngoài pháp, vì vậy, trạng thái làm duyên của các pháp duyên là dhammaṭṭhiti. Trí tuệ về dhammaṭṭhiti là dhammaṭṭhitiñāṇa (trí về trạng thái của các pháp). Bất cứ trạng thái chân thật nào của các pháp hữu vi, như vô thường v.v..., đó là yathābhūtaṃ (như thật). Trí tuệ về điều đó là yathābhūtañāṇaṃ (trí như thật). Thấy một cách đúng đắn là sammādassanaṃ (chánh kiến).

Avijjā paccayoti avijjā hetuādivasena saṅkhārānaṃ yathārahaṃ paccayo. Tato eva saṅkhārā paccayasamuppannā. Ubhopeteti yasmā avijjāpi āsavādivasena paccayasambhūtāva, tasmā avijjā saṅkhārāti ubhayepi ete dhammā paccayasamuppannā. Itīti evaṃ. Paccayapariggahe paññāti paccayānaṃ paricchijja gahaṇavasena pavattā paññā. Vuttanayena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ.

(Câu) “Vô minh là duyên” (nghĩa là) vô minh là duyên cho các hành một cách tương xứng, theo cách là nhân v.v... Chính vì vậy, các hành được gọi là pháp do duyên sanh. (Về câu) “Cả hai cũng vậy”: Bởi vì vô minh cũng là pháp do duyên sanh, theo cách là lậu hoặc v.v..., cho nên, cả hai pháp này, tức là vô minh và các hành, đều là pháp do duyên sanh. (Từ) “Iti” (có nghĩa là) như vậy. (Câu) “Trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên” (là) trí tuệ khởi lên do việc nắm bắt sau khi đã phân định các duyên. (Đó là) dhammaṭṭhitiñāṇa theo phương pháp đã được nói.

Nimittanti saṅkhāranimittaṃ, atthato pañcakkhandhā. Te hi ghanasaññāpavattiyā vatthubhāvato nimittaṃ, saviggahabhāvena upaṭṭhānato vā. Yasmā aniccatā nāma saṅkhārānaṃ aviparītākāro. Tattha niccatāya lesassāpi abhāvato aniccato passanto yathābhūtaṃ jānāti. Tañca ñāṇaṃ aviparītaggahaṇatāya sammādassanaṃ. Taṃsamaṅginā ca paccuppannesu viya atītānāgatesupi nayaṃ nentena te suparividitā honti.

(Từ) “Tướng” (là) tướng của các hành; về phương diện thực thể, đó là năm uẩn. Thật vậy, chúng là “tướng” vì là đối tượng cho sự khởi lên của tưởng về khối đặc, hoặc là vì chúng hiện khởi với hình thể có thực chất. Bởi vì cái gọi là vô thường là trạng thái không sai lạc của các hành. Ở đó, do không có dù chỉ một chút thường còn, người thấy là vô thường biết được như thật. Và trí tuệ ấy, do có sự nắm bắt không sai lạc, là chánh kiến. Và bởi người sở hữu trí tuệ ấy, khi suy diễn phương pháp trong các pháp quá khứ và vị lai giống như trong các pháp hiện tại, chúng (tất cả các hành) trở nên được biết rõ hoàn toàn.

Aniccatā ca nāma uppattimato, uppādo ca paccayavasenāti aniccatā sijjhamānā saṅkhārānaṃ sappaccayataṃ sādhentī yathāvuttakaṅkhappahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dassento ‘‘aniccato…pe… pahīyatī’’ti āha. Tattha tadanvayenāti paccakkhato diṭṭhassa anugamanena. Etthāti yathādiṭṭhesu dhammesu. Dukkhato manasi karontotiādīsupi eseva nayo. Pavattanti upādinnakkhandhappavattaṃ. Tañhi kilesābhisaṅkhārehi pavattitattā sātisayaṃ dukkhabhāvena upaṭṭhāti. Pavattanti ṭhānanisajjādivasena dukkhadukkhatādivasena ca saṅkhārappavattanti apare. ‘‘Nimittaṃ, pavatta’’nti ca vutte ajjhattabahiddhāsantānasaññite sabbasmiṃ sappaccaye nāmarūpe yāthāvato pavattā ekāva paññā pariyāyavasena ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi tattha kaṅkhāvikkhambhanena ‘‘kaṅkhāvitaraṇā’’tipi vuccati. Yathā ‘‘rukkho pādapo tarū’’ti imamatthaṃ dassento āha ‘‘yañca yathābhūtañāṇa’’ntiādi.

Và cái gọi là vô thường là của pháp có sự sanh khởi, và sự sanh khởi là do duyên. Vì vậy, khi vô thường được thành tựu, nó chứng minh rằng các hành có duyên, và dẫn đến việc đoạn trừ hoài nghi đã nói. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói: “Khi (tác ý) là vô thường… được đoạn trừ.” Ở đó, (cụm từ) “tadanvayena” (có nghĩa là) bằng cách đi theo cái đã được thấy trực tiếp. (Từ) “Ettha” (có nghĩa là) trong các pháp đã được thấy như vậy. Trong các câu “khi tác ý là khổ” v.v... cũng theo phương pháp này. (Từ) “Pavattaṃ” (là) sự diễn tiến của các uẩn bị chấp thủ. Thật vậy, vì được các phiền não hành làm cho diễn tiến, nó hiện khởi là khổ một cách tột cùng. Các vị khác nói: “(Từ) ‘Pavattaṃ’ (là) sự diễn tiến của các hành theo cách đứng, ngồi v.v... và theo cách khổ khổ v.v...” Và khi nói “tướng” và “sự diễn tiến”, (chúng chỉ) toàn bộ danh sắc có duyên, được gọi là dòng tương tục bên trong và bên ngoài. Chỉ một trí tuệ duy nhất khởi lên một cách như thật trong đó, theo cách nói ẩn dụ, được gọi là “trí như thật”, “chánh kiến”, và cũng được gọi là “vượt qua hoài nghi” do việc trấn áp hoài nghi ở đó. Giống như (cùng một vật được gọi là) “cây”, “cái uống bằng chân”, “cái vươn lên”. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói: “Và cái nào là trí như thật” v.v...

Paramatthato [Pg.385] sāsane assāso nāma ariyaphalaṃ, patiṭṭhā nāma ariyamaggo, ayaṃ pana anadhigatamaggaphalopi tadadhigamupāyapaṭipattiyaṃ ṭhitattā laddhassāso viya, laddhapatiṭṭho viya ca hotīti vuttaṃ ‘‘laddhassāso laddhapatiṭṭho’’ti. Aparihīnakaṅkhāvitaraṇavisuddhiko vipassako lokiyāhi sīlasamādhipaññāsampadāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sugatiparāyaṇo ca hotīti vuttaṃ ‘‘niyatagatiko’’ti. Tato eva cūḷasotāpanno nāma hoti. Sotāpanno hi khīṇāpāyaduggativinipātoti.

Về phương diện chân đế, trong giáo pháp này, sự an ổn gọi là Thánh quả, chỗ nương tựa gọi là Thánh đạo. Nhưng vị này (hành giả), dù chưa chứng đắc Đạo và Quả, nhưng do đã an trú trong pháp hành là phương tiện để chứng đắc chúng, nên được xem như đã đạt được sự an ổn, như đã đạt được chỗ nương tựa. Vì vậy, đã được nói là “đã đạt được sự an ổn, đã đạt được chỗ nương tựa.” Vị hành giả tuệ quán có Đoạn nghi thanh tịnh không bị suy giảm, do đã đầy đủ giới, định, tuệ toàn hảo thuộc về thế gian, nên dù không chứng ngộ cao hơn nữa, vẫn có cõi lành là nơi sẽ đến. Vì vậy, đã được nói là “có cảnh giới chắc chắn.” Chính vì vậy, vị ấy được gọi là Tiểu Dự lưu. Thật vậy, bậc Dự lưu là người đã đoạn tận sự rơi vào ác đạo, khổ cảnh, đọa xứ.

Atha vā laddhassāso diṭṭhivisuddhisamadhigamena. Nāmarūpaparicchedena hi khandhādike sabhāvasarasato sallakkhetvā sāsane dhammupasaṃhitapāmojjappaṭilābhena laddhassāso hoti. Laddhapatiṭṭho kaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena. Sappaccayanāmarūpadassanena hi parimadditadiṭṭhikaṇṭako viniddhataahetuvisamahetuvādo yathāsakaṃ paccayeheva dhammamattaṃ jānitvā sāsane patiṭṭhitasaddho laddhapatiṭṭho nāma hoti. Nāmarūpavavatthānena dukkhasaccaṃ, dhammaṭṭhitiñāṇena samudayasaccaṃ, tasseva aparabhāgena aniccato manasikārādividhinā maggasaccañca abhiññāya pavattiyā dukkhabhāvaṃ disvā appavatte nirodhe ekaṃseneva ninnajjhāsayatāya lokiyeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ adhigatattā apāyesu abhabbuppattiko, sotāpannabhūmiyaṃ bhabbuppattiko ca hotīti vuttaṃ ‘‘niyatagatiko’’ti. Tenāha ‘‘cūḷasotāpanno nāma hotī’’ti.

Hoặc là, (vị ấy) đạt được sự an ổn nhờ chứng đắc Kiến thanh tịnh. Thật vậy, nhờ sự phân định danh sắc, sau khi đã ghi nhận các uẩn v.v... theo tự tánh và chức năng của chúng, vị ấy đạt được sự an ổn nhờ có được niềm hân hoan liên quan đến Pháp trong giáo pháp này. (Vị ấy) đạt được chỗ nương tựa nhờ chứng đắc Đoạn nghi thanh tịnh. Thật vậy, nhờ thấy được danh sắc cùng với duyên của chúng, vị ấy đã nghiền nát gai góc tà kiến, đã rũ bỏ vô nhân luận và dị nhân luận, biết được rằng chỉ là các pháp (diễn tiến) do chính các duyên của chúng, có đức tin được thiết lập trong giáo pháp, nên được gọi là người đã đạt được chỗ nương tựa. Nhờ sự xác định danh sắc (biết được) Khổ đế, nhờ trí về trạng thái của các pháp (biết được) Tập đế, và nhờ phần sau của chính trí tuệ ấy, bằng phương pháp tác ý là vô thường v.v..., sau khi đã thắng tri Đạo đế, thấy được trạng thái khổ của sự diễn tiến, có tâm ý hoàn toàn hướng về Diệt đế, nơi không có sự diễn tiến, do đã chứng ngộ Tứ diệu đế chỉ bằng trí tuệ thế gian, vị ấy không có khả năng sanh vào các cõi dữ, và có khả năng sanh vào cảnh giới của bậc Dự lưu. Vì vậy, đã được nói là “có cảnh giới chắc chắn.” Do đó, ngài nói: “(Vị ấy) được gọi là Tiểu Dự lưu.”

Tasmāti yasmā evaṃ mahānisaṃsametaṃ yathābhūtañāṇaṃ, tasmā. Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca. Sabbasoti nibbattakahetuādipariggaṇhanavasena sabbappakārena.

(Từ) “Tasmā” (Do đó): Bởi vì trí như thật này có lợi ích lớn lao như vậy, do đó. (Từ) “Sadā” (Luôn luôn): Mọi lúc, cả đêm lẫn ngày. (Từ) “Sabbaso” (Hoàn toàn): Bằng mọi cách, theo cách nắm bắt nhân sanh khởi v.v...

Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Đoạn nghi thanh tịnh chỉ dẫn đã hoàn tất.

Iti ekūnavīsatimaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ mười chín.

20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā

20. Phần giải thích về Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh chỉ dẫn

Sammasanañāṇakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về Luận về Biến quán trí

692. Evaṃ [Pg.386] maggañca amaggañca ñatvā ṭhitaṃ ñāṇanti ayaṃ upakkilesavinimuttā vīthipaṭipannā vipassanāpaññā ariyamaggassa pubbabhāgamaggo, ayaṃ obhāsādibhedo dasavidho upakkileso na maggoti evaṃ maggañca amaggañca yāthāvato vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ.

692. Trí tuệ được thiết lập sau khi biết rõ đạo và phi đạo là như thế này: ‘Tuệ minh sát này, đã thoát khỏi các tùy phiền não, đã đi vào chánh lộ, là đạo phần chuẩn bị của Thánh đạo; tùy phiền não này có mười loại với các phân loại như quang minh v.v... không phải là đạo.’ Như vậy, đó là trí tuệ được thiết lập sau khi đã xác định đúng như thật về đạo và phi đạo.

Atītādivasena anekabhedabhinne dhamme kalāpato saṅkhipitvā sammasanaṃ kalāpasammasanaṃ, ayaṃ kira jambudīpavāsīnaṃ abhilāpo. ‘‘Yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86; a. ni. 4.181) nayena hi dhammānaṃ vipassanā nayavipassanā, ayaṃ kira tambapaṇṇidīpavāsīnaṃ abhilāpo. Tenevāha ‘‘kalāpasammasanasaṅkhātāya nayavipassanāyā’’ti. Tāva-saddo kamattho, tena sammasanappakārānaṃ bahubhedataṃ dīpeti. Bahubhāvato hi tesaṃ paṭhamaṃ nayavipassanāya yogārambhaṃ anusāsati ‘‘nayavipassanāya tāva yogo karaṇīyo’’ti. Kasmāti codakavacanaṃ. Tassāyaṃ adhippāyo – yadi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi sampādetabbā, atha kasmā ‘‘nayavipassanāya ādito yogo kātabbo’’ti vuttanti. Itaro tassāyaṃ adhigamūpāyoti dassento ‘‘āraddhavipassakassā’’tiādimāha. Tenetaṃ dasseti ‘‘vipassanāya sati udayabbayañāṇuppādo, udayabbayañāṇe sati obhāsādiupakkilesasambhavo, tato maggāmaggavavatthānaṃ, tasmā tassa āditova ārambhassa sambhavo natthīti vipassanā paṭhamaṃ āraddhabbā’’ti. Evampi paṭhamaṃ nayavipassanāva kasmā āraddhabbāti āha ‘‘vipassanāya ca kalāpasammasanaṃ ādī’’ti. Tañhi atītādibhedabhinnānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthānavasena pavattanato ādikammikassa sukaraṃ sammasananti ādibhūtaṃ.

Sự biến quán bằng cách tóm tắt theo từng nhóm các pháp đã được phân chia thành nhiều loại theo cách quá khứ v.v... được gọi là biến quán theo nhóm (kalāpasammasanaṃ); đây được cho là thuật ngữ của các vị sống ở Diêm-phù-đề. Còn sự minh sát các pháp theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Bất cứ sắc pháp nào’ v.v... được gọi là minh sát theo phương pháp (nayavipassanā); đây được cho là thuật ngữ của các vị sống ở đảo Tambapaṇṇi. Do đó, ngài đã nói: ‘bằng minh sát theo phương pháp được gọi là biến quán theo nhóm.’ Từ ‘tāva’ có nghĩa là tuần tự; qua đó, nó cho thấy sự đa dạng của các cách biến quán. Vì chúng có nhiều loại, nên ngài đã chỉ dạy việc bắt đầu nỗ lực với minh sát theo phương pháp trước tiên rằng: ‘trước hết, cần phải nỗ lực trong minh sát theo phương pháp.’ ‘Tại sao?’ là lời của người chất vấn. Ý nghĩa của lời ấy là thế này: – Nếu cần phải thành tựu Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, vậy tại sao lại nói rằng: ‘cần phải nỗ lực trong minh sát theo phương pháp ngay từ đầu?’ Vị kia, khi muốn chỉ ra rằng ‘đây là phương tiện để chứng đắc thanh tịnh ấy,’ đã nói câu bắt đầu bằng ‘đối với hành giả đã bắt đầu minh sát.’ Qua đó, ngài chỉ ra điều này: ‘Khi có minh sát, có sự sanh khởi của sanh diệt trí; khi có sanh diệt trí, có sự phát sinh của các tùy phiền não như quang minh v.v...; từ đó, có sự xác định đạo và phi đạo. Do đó, không thể có sự bắt đầu thanh tịnh ấy ngay từ đầu, vì vậy cần phải bắt đầu minh sát trước tiên.’ Dù vậy, tại sao lại phải bắt đầu với minh sát theo phương pháp trước tiên? Ngài đã nói: ‘Và biến quán theo nhóm là sự khởi đầu của minh sát.’ Bởi vì sự biến quán ấy, do tiến hành bằng cách tóm tắt và xác định các pháp đã được phân chia theo cách quá khứ v.v..., nên dễ thực hành đối với hành giả sơ cơ, do đó nó là sự khởi đầu.

Tasmāti ādibhūtattā. Atha vā tasmāti yasmā āraddhavipassakassa…pe… kalāpasammasanaṃ ādi, tasmā. Etanti kalāpasammasanaṃ. Apicātiādi kalāpasammasanasseva vipassanāya ādibhāve upacayahetudassanaṃ. Udayabbayañāṇapariyosānā tīraṇapariññā, asampatte [Pg.387] eva ca udayabbayañāṇe maggāmaggavavatthānaṃ hotīti āha ‘‘tīraṇapariññāya vattamānāyā’’ti. Kalāpasammasane tāva yogo kātabboti etthāpi tasseva paṭhamārambhe kāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yasmā kalāpasammasanaṃ nāma ekavisuddhiyampi na antogadhaṃ, ekacce ca taṃ anāmasitvāva vipassanācāraṃ vaṇṇenti. Evaṃ santepi taṃ suttantesu ekadesena, anavasesato ca dassitaṃ. Paṭisambhidāyaṃ ādikammikānaṃ manasikārasukaratāya vipassanāya ādibhāvena ṭhapitaṃ. Vipassantassa ca obhāsādīsu uppannesu maggāmaggañāṇasambhavo, tasmā ‘‘taṃ sampādetukāmenā’’tiādinā ayaṃ vicāro katoti daṭṭhabbaṃ.

‘Do đó’ (tasmā) là do là sự khởi đầu. Hoặc là, ‘do đó’ (tasmā) là vì (yasmā) đối với hành giả đã bắt đầu minh sát... (v.v)... biến quán theo nhóm là sự khởi đầu, do đó (tasmā). ‘Điều này’ (etaṃ) là biến quán theo nhóm. Đoạn bắt đầu bằng ‘Hơn nữa’ (apica) cho thấy lý do củng cố cho việc chính biến quán theo nhóm là sự khởi đầu của minh sát. Thẩm sát biến tri (tīraṇapariññā) có sanh diệt trí là điểm kết thúc, và sự xác định đạo và phi đạo xảy ra ngay cả khi sanh diệt trí chưa được thành tựu, do đó ngài đã nói: ‘khi thẩm sát biến tri đang diễn ra.’ Ở đây cũng vậy, trong câu ‘trước hết, cần phải nỗ lực trong biến quán theo nhóm,’ lý do cho việc bắt đầu trước tiên với chính nó cần được hiểu theo cách đã nói. Bởi vì biến quán theo nhóm không được bao gồm trong bất kỳ thanh tịnh nào, và một số vị luận sư giải thích về tiến trình minh sát mà không đề cập đến nó. Mặc dù vậy, nó đã được chỉ ra trong các Kinh tạng, một phần hoặc toàn bộ. Trong Vô Ngại Giải Đạo, nó được đặt làm sự khởi đầu của minh sát cho các hành giả sơ cơ vì sự dễ dàng trong việc tác ý. Và đối với người đang thực hành minh sát, khi quang minh v.v... sanh khởi, có sự phát sinh của đạo phi đạo trí. Do đó, cần phải hiểu rằng cuộc thảo luận này đã được thực hiện qua câu bắt đầu bằng ‘bởi người muốn thành tựu điều đó.’

693. Tatrāti tasmiṃ tīraṇapariññāya ñātapariññānantarabhāve, tāsu vā pariññāsu. Vinicchayoti sarūpato, kiccato, bhūmito ca sanniṭṭhānaṃ. Lokuttarāpi purimasmiṃ saccadvaye maggasampayuttā tividhāpi pariññā kiccavasena labbhatīti ‘‘lokiyapariññā’’ti visesetvā vuttaṃ. Sabhāvadhammānaṃ lakkhaṇasallakkhaṇato ñeyyaabhimukhā paññā abhiññāpaññā. Ñātaṭṭheti ñātabhāvanimittaṃ. Abhiññeyyassa jānanahetu ‘‘ñāṇa’’nti vuccati. Pariññāpaññāti aniccādilakkhaṇāni paricchijja jānanapaññā. Tīraṇaṭṭheti sammasanabhāvahetu. Pahānapaññāti pahātabbassa pajahanapaññā. Vedayitādilakkhaṇavidhuratāya ruppanalakkhaṇaṃ paccattalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tesaṃyeva paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena gahitadhammānaṃyeva. Yathā pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇāni tīsupi khaṇesu sallakkhitabbāni paṭiniyatarūpatāya sabhāvasiddhāneva hutvā gayhanti, na evamaniccatādilakkhaṇāni. Tāni pana bhaṅgudayabbayapīḷāvasavattanākāramukhena gahetabbato samāropitarūpāni viya gayhantīti vuttaṃ ‘‘sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā’’ti. Lokiyapariññānaṃyeva adhippetattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva ‘‘pahānapariññā’’ti vuttā.

693. ‘Ở đó’ (tatra) là trong trạng thái ngay sau liễu tri biến tri (ñātapariññā) của thẩm sát biến tri (tīraṇapariññā), hoặc là trong các biến tri ấy. ‘Sự quyết trạch’ (vinicchayo) là sự xác định về phương diện tự tánh, phận sự, và cảnh giới. Vì ngay cả ba loại biến tri siêu thế liên quan đến đạo trong hai đế đầu tiên cũng có thể đạt được về phương diện phận sự, nên đã được nói một cách đặc biệt là ‘biến tri hiệp thế.’ Tuệ đối diện với đối tượng cần biết do sự quán xét kỹ lưỡng đặc tính của các pháp tự tánh là thắng tri tuệ (abhiññāpaññā). ‘Với ý nghĩa đã biết’ (ñātaṭṭhe) là do nhân duyên của trạng thái đã được biết. Do nhân duyên biết rõ đối tượng cần thắng tri, nên được gọi là ‘trí’ (ñāṇa). Biến tri tuệ (pariññāpaññā) là trí tuệ biết bằng cách phân định các đặc tính như vô thường v.v... ‘Với ý nghĩa thẩm sát’ (tīraṇaṭṭhe) là do nhân duyên của trạng thái biến quán. Đoạn tận tuệ (pahānapaññā) là trí tuệ từ bỏ những gì cần từ bỏ. Đặc tính biến hoại (ruppanalakkhaṇa) do không có các đặc tính như cảm thọ v.v... được gọi là đặc tính riêng (paccattalakkhaṇa). Chính của các pháp đã được nắm bắt theo cách quán xét kỹ lưỡng đặc tính riêng ấy. Giống như các đặc tính cứng, xúc chạm v.v... của địa đại, xúc v.v... được nắm bắt sau khi đã trở thành những gì được xác lập bởi tự tánh do có hình thái cố định trong cả ba sát-na và cần được quán xét kỹ lưỡng, các đặc tính như vô thường v.v... không được nắm bắt như vậy. Trái lại, chúng được nắm bắt như thể là các hình thái được áp đặt do cần được nắm bắt thông qua các phương diện như trạng thái tan vỡ, sanh diệt, bức bách, không theo ý muốn, do đó đã nói là ‘sau khi áp đặt đặc tính chung.’ Vì chỉ có các biến tri hiệp thế được chủ trương, nên chính minh sát có đặc tính làm đối tượng đã được gọi là ‘đoạn tận biến tri.’

Saṅkhārapaṭicchedatoti nāmarūpavavatthānato, yā ‘‘diṭṭhivisuddhī’’ti vuttā. Keci pana ‘‘khandhādīnaṃ vipassanāya bhūmibhāvato sabbopi khandhādivicāro saṅkhāraparicchedo’’ti vadanti. ‘‘Paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipacca’’nti iminā nāmarūpapaccayapariggahapaññānaṃ tīraṇapahānāsamatthataṃ dasseti[Pg.388]. Tāsampi pana ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’nti arūparūpānaṃ sādhāraṇākārasallakkhaṇavasena pavattiyā ekenākārena tīraṇapariyāyo, diṭṭhikaṅkhāvikkhambhanena pahānapariyāyo labbhatīti siyā tīraṇapahānesupi ādhipaccanti vadanti. Ukkaṭṭhaniddesena pana yathā diṭṭhivisuddhiyāva saṅkhāraparicchedatā, evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāya eva tīraṇapahānakiccatā veditabbā. Evaṃ hi tissopi pariññā vavatthitā honti, aññathā saṅkāro siyā. Tīraṇapariññāya bhūmi tattha paññāya aniccatādilakkhaṇasantīraṇato. Tenāha ‘‘etasmiṃ…pe… ādhipacca’’nti. Kāmaṃ udayabbayañāṇampi kañci micchābhinivesaṃ pajahati, tassa pana athāmagatattā na sātisayaṃ pahānanti vuttaṃ ‘‘bhaṅgānupassanaṃ ādiṃ katvā upari pahānapariññāya bhūmī’’ti. Aniccato anupassantoti aniccākārato saṅkhāre anupassanto sammasanto. Niccasaññanti ‘‘te niccā sassatā’’ti pavattaṃ micchāsaññaṃ. Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Eseva nayo ito paresupi. Nibbindantoti aniccānupassanādisambhūtāya nibbidānupassanāya saṅkhāre nibbijjanavasena passanto. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Virajjantoti virāgānupassanāya virajjanavasena yathā saṅkhāresu rāgo nuppajjati, evaṃ anupassanto. Tathābhūto hi rāgaṃ pajahatīti vuccati. Nirodhentoti nirodhānupassanāya yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva, na āyatiṃ punabbhavavasena uppajjanti, evaṃ anupassanto. Tathābhūto hi saṅkhārānaṃ samudayaṃ pajahati nāma anuppattidhammatāpādanato. Paṭinissajjantoti paṭinissaggānupassanāya yathā saṅkhārā na puna ādiyanti, evaṃ vossajjanto. Tenāha ‘‘ādānaṃ pajahatī’’ti, niccādivasena vā gahaṇaṃ vissajjetīti attho. Sādhitattāti sampāditattā. Itarāti tīraṇapahānapariññā. Evaṃ pariññā niddisitvā pariññākkamavasenapi kaṅkhāvitaraṇānantaraṃ ‘‘kalāpasammasane yogo kātabbo’’ti yvāyamattho vutto, taṃ nigamavasena paccāharanto ‘‘tena vutta’’ntiādimāha, taṃ vuttatthameva.

Do phân biệt các pháp hữu vi, tức là từ sự xác định danh sắc, (trí tuệ) nào được gọi là ‘kiến thanh tịnh’. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Toàn bộ sự thẩm xét uẩn v.v… là sự phân biệt các pháp hữu vi, do là nền tảng của tuệ quán về uẩn v.v…’. Bằng câu ‘sự thấu triệt các tướng riêng là chủ yếu’, ngài cho thấy sự không có khả năng thẩm sát và đoạn trừ của các trí tuệ phân biệt danh sắc và phân biệt duyên. Tuy nhiên, các vị ấy nói rằng: ‘Đối với các trí tuệ ấy, do sự diễn tiến theo cách thức ghi nhận tướng chung của phi sắc và sắc pháp rằng “danh có đặc tính hướng đến, sắc có đặc tính biến hoại”, nên theo một phương diện, phương pháp thẩm sát có thể đạt được; và do sự trấn áp tà kiến và hoài nghi, phương pháp đoạn trừ có thể đạt được. Do đó, sự chủ yếu cũng có thể có trong việc thẩm sát và đoạn trừ’. Tuy nhiên, bằng sự chỉ dẫn ưu việt, cần phải hiểu rằng: giống như chỉ có kiến thanh tịnh mới là sự phân biệt các pháp hữu vi, cũng vậy, chỉ có tuệ quán lấy các tướng làm đối tượng mới có phận sự thẩm sát và đoạn trừ. Vì như vậy, cả ba loại biến tri mới được phân định; nếu không, sẽ có sự hỗn tạp. Là nền tảng của thẩm sát biến tri do trí tuệ ở đó thẩm sát các tướng vô thường v.v… Do đó, ngài đã nói: ‘Trong đó… v.v… sự chủ yếu’. Thật vậy, ngay cả trí sanh diệt cũng từ bỏ một số chấp thủ sai lầm nào đó, nhưng vì sự từ bỏ đó chưa mạnh mẽ, nên không được gọi là sự đoạn trừ vượt trội. Do đó, đã nói rằng: ‘Bắt đầu từ hoại tùy quán trở lên là nền tảng của đoạn trừ biến tri’. ‘Quán xét theo tính vô thường’ nghĩa là quán xét, thẩm sát các pháp hữu vi theo phương diện vô thường. ‘Thường tưởng’ là tà tưởng diễn tiến rằng ‘chúng thường còn, vĩnh cửu’. Cần phải hiểu rằng, qua từ ‘tưởng’, tà kiến và các tâm (liên quan) cũng được bao gồm. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần sau. ‘Nhàm chán’ nghĩa là thấy các pháp hữu vi theo cách nhàm chán bằng yếm ly tùy quán sinh khởi từ vô thường tùy quán v.v… ‘Hỷ ái’ là ái đi kèm với hỷ. ‘Ly tham’ nghĩa là quán xét theo cách để tham không khởi lên trong các pháp hữu vi, bằng cách ly tham qua ly tham tùy quán. Vì người như vậy được gọi là từ bỏ tham ái. ‘Đoạn diệt’ nghĩa là quán xét bằng đoạn diệt tùy quán theo cách các pháp hữu vi chỉ diệt đi, không sinh khởi trở lại trong tương lai theo cách tái sanh. Vì người như vậy được gọi là từ bỏ sự tập khởi của các pháp hữu vi, do đã khiến chúng trở thành pháp không còn sinh khởi. ‘Từ bỏ’ nghĩa là xả bỏ bằng xả ly tùy quán theo cách các pháp hữu vi không được chấp thủ lại nữa. Do đó, ngài đã nói: ‘Từ bỏ sự chấp thủ’, hoặc có nghĩa là xả bỏ sự nắm giữ theo cách thường còn v.v… Do đã được hoàn thành. Các biến tri còn lại là thẩm sát biến tri và đoạn trừ biến tri. Sau khi chỉ ra các biến tri như vậy, và cũng theo trình tự của biến tri, sau khi vượt qua hoài nghi, ý nghĩa đã được nói rằng ‘cần phải thực hành trong việc thẩm sát theo nhóm’, ngài đã nói ‘tena vuttaṃ’ v.v… để tóm kết lại ý nghĩa đó. Điều đó chỉ là nhắc lại ý nghĩa đã được nói.

694. Tatrāti tasmiṃ kalāpasammasane vibhāvetabbe, tassa vā kalāpasammasanassa ādibhāve. Ayaṃ pāḷīti dassiyamānaṃ paṭisambhidāmaggapāḷimāha. Tattha saṅkhipitvā vavatthāne paññāti atītādibhedabhinne dhamme [Pg.389] ekato saṅgahetvā aniccādivasena vinicchaye sādhetabbe taṃsādhanīyā paññā. Sammasane aniccatādivasena tīraṇe ñāṇanti pavuccati, sā kathaṃ hotīti attho. Vavatthāne sammasaneti ca nipphādetabbe bhummavacanaṃ. Yaṃ kiñci rūpantiādīni padāni heṭṭhā vuttatthāneva. Sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapetītiādīni pana yasmā parato vaṇṇiyissanti, tasmā tattheva nesaṃ atthaṃ vibhāvayissāma.

694. Trong đó, nghĩa là trong sự thẩm sát theo nhóm cần được làm cho rõ ràng, hoặc ở giai đoạn đầu của sự thẩm sát theo nhóm đó. Ngài đã trích dẫn đoạn kinh văn trong Vô Ngại Giải Đạo đang được trình bày rằng ‘Đây là kinh văn’. Trong đó, ‘trí tuệ trong sự xác định sau khi tóm tắt’ có nghĩa là: khi sự phán quyết theo phương diện vô thường v.v… cần được hoàn thành sau khi đã thu gom lại làm một các pháp đã được phân chia theo sự khác biệt quá khứ v.v…, trí tuệ là phương tiện để hoàn thành điều đó. (Trí tuệ đó) được gọi là trí tuệ trong sự thẩm sát, trong sự thẩm xét theo phương diện vô thường v.v… Nghĩa là, trí tuệ đó sinh khởi như thế nào? Các từ ‘vavatthāne’ và ‘sammasane’ là vị trí cách với ý nghĩa ‘cần được hoàn thành’. Các từ ‘yaṃ kiñci rūpaṃ’ v.v… có ý nghĩa đã được giải thích ở dưới. Còn các từ ‘sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti’ v.v…, vì chúng sẽ được giải thích ở phần sau, do đó chúng tôi sẽ làm rõ ý nghĩa của chúng ngay tại đó.

Pāḷivavatthānaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – ettha hi ādikammikānaṃ vipassanāmanasikārasukhatthaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā paṭhamaṃ tāva pañcakkhandhā atītādivibhāgamukhena gahitā, te pana khandhā yasmā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammavasena vibhāgaṃ labbhanti, tasmā tadanantaraṃ dvārachakkādivasena dasa chakkā gahitā. Yasmā pana lakkhaṇesu anattalakkhaṇaṃ dukkhavibhāgaṃ, tasmā tassa vibhāvanāya cha dhātuyo gahitā. Tato yesu kasiṇesu ito bāhirakānaṃ attābhiniveso, tāni imesaṃ jhānānaṃ ārammaṇabhāvena upaṭṭhānākāramattānīti dassanatthaṃ dasa kasiṇāni gahitāni. Tato dukkhānupassanāya parivārabhāvena paṭikkūlākāravasena dvattiṃsa koṭṭhāsā gahitā. Pubbe khandhavasena saṅkhepato gahitā dhammā nātisaṅkhepavitthāranayena, vitthāranayena ca manasi kātabbāti dassanatthaṃ dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo ca gahitā. Tesu ime dhammā satipi suññanirīhaabyāpārabhāve dhammasabhāvato ādhipaccavasena pavattantīti anattalakkhaṇavibhāvanatthaṃ indriyāni gahitāni. Evaṃ anekabhedabhinnāpime dhammā bhūmittayapariyāpannatāya tividhāva hontīti dassanatthaṃ tisso dhātuyo gahitā.

Còn sự phân định kinh văn cần phải được hiểu như sau: Ở đây, vì lợi ích cho sự dễ dàng tác ý tuệ quán của các hành giả sơ cơ, trước hết năm uẩn được đề cập đến bằng câu ‘bất cứ sắc pháp nào’ v.v… theo cách phân chia quá khứ v.v… Tuy nhiên, vì các uẩn đó được phân chia cùng với các căn và cảnh theo cách của các pháp diễn tiến ở căn, do đó, ngay sau đó, mười nhóm sáu (pháp) được đề cập đến theo cách sáu căn v.v… Tuy nhiên, vì trong các tướng, tướng vô ngã khó phân biệt, do đó, để làm rõ tướng đó, sáu giới được đề cập đến. Sau đó, để chỉ ra rằng các biến xứ nào mà những người ngoại đạo có sự chấp thủ về ngã, chúng chỉ là những phương diện biểu hiện do là đối tượng của các thiền này, mười biến xứ đã được đề cập đến. Sau đó, ba mươi hai thể trược được đề cập đến theo phương diện đáng ghê tởm, như là phần phụ thuộc của khổ tùy quán. Để chỉ ra rằng các pháp đã được đề cập một cách tóm tắt trước đây theo phương diện uẩn cần được tác ý theo phương pháp không quá tóm tắt, không quá chi tiết, và theo phương pháp chi tiết, mười hai xứ và mười tám giới đã được đề cập đến. Trong số đó, để làm rõ tướng vô ngã rằng ‘các pháp này, mặc dù có trạng thái trống không, không nỗ lực, không bận rộn, vẫn diễn tiến theo cách chủ đạo do bản chất của pháp’, các quyền đã được đề cập đến. Để chỉ ra rằng ‘các pháp này, mặc dù được phân chia theo nhiều cách khác nhau, chỉ có ba loại do được bao gồm trong ba cõi’, ba giới đã được đề cập đến.

Ettāvatā nimittaṃ dassetvā pavattaṃ dassetuṃ kāmabhavādayo nava bhavā gahitā. Ettake abhiññeyyavisese pavattamanasikārakosallena saṇhasukhumesu nibbattitamahaggatadhammesu manasikāro pavattetabboti dassanatthaṃ jhānappamaññāruppāni gahitāni. Tattha jhānāni nāma vuttāvasesārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Paccayapaccayuppannavibhāgato ime dhammā bhinditvā manasi kātabbāti dassanatthaṃ paṭiccasamuppādaṅgāni gahitāni. Paccayākāramanasikāro hi lakkhaṇattayaṃ sukhena, suṭṭhutarañca vibhāveti, tasmā pacchato gahito. Evamete sammasanīyabhāvena gahitā [Pg.390] khandhādivasena koṭṭhāsato pañcavīsatividhā. Pabhedato pana atītādibhedaṃ anāmasitvāva gayhamānā dvīhi ūnāni dvesatāni honti.

Bằng chừng ấy, sau khi đã trình bày về tướng (nimitta), để trình bày về sự diễn tiến (pavatta), chín cõi hữu bắt đầu là dục hữu đã được đề cập. Để trình bày rằng: “Sự tác ý nên được khởi lên trong các pháp đại hành đã được tạo ra một cách vi tế và tinh diệu bởi người có sự thiện xảo trong việc tác ý đang diễn tiến trong các pháp thắng trí đặc biệt chừng ấy,” các thiền, vô lượng tâm, và vô sắc đã được đề cập. Trong số ấy, cái gọi là các thiền là các thiền sắc giới có đối tượng còn lại ngoài những gì đã được nói. Để trình bày rằng: “Các pháp này cần được tác ý sau khi đã phân tích theo cách phân chia nhân và quả của nhân,” các chi phần của duyên khởi đã được đề cập. Vì rằng sự tác ý về thể cách của duyên làm cho ba tướng hiển lộ một cách dễ dàng và tốt đẹp hơn, do đó, nó được đề cập sau cùng. Như vậy, các pháp này được đề cập với tư cách là pháp cần được thẩm sát, theo cách phân chia thành các phần tùy theo uẩn v.v., có hai mươi lăm loại. Nhưng về phương diện chi tiết, khi được đề cập mà không thẩm sát đến sự phân chia quá khứ v.v., thì có hai trăm kém hai.

Tattha aniccato vavatthapetītiādiko paṭhamo lakkhaṇavavatthāpanavāro. Aniccaṃ khayaṭṭhenātiādiko dutiyo hetuvāro lakkhaṇānaṃ hetukittanato. Aniccaṃ saṅkhatantiādiko pana hetupatiṭṭhāpanavāro pākaṭabhāvasallakkhaṇato. Khayaṭṭhenāti hi khayasabhāvato yasmā rūpaṃ khayasabhāvaṃ uppajjitvā khayaṃ vayaṃ bhedaṃ gacchati, tasmā aniccanti attho. Bhayaṭṭhenāti bhāyitabbabhāvato yasmā rūpaṃ pabhaṅguratāya bhayānakaṃ, tasmā dukkhanti. Tenāha bhagavā ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 30.15, 45, 46, 76, 85; 2.4.14; paṭi. ma. 2.10). Asārakaṭṭhenāti asārakabhāvato, attasāravirahatoti attho. Tatiyavāre pana ‘‘rūpaṃ anicca’’nti vatvā tassa hetuṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘saṅkhata’’ntiādi vuttaṃ. Yasmā samecca sambhūya paccayehi kataṃ, anurūpe ca paccaye paṭicca, na vinā tehi samaṃ, sammā ca uppannaṃ, tasmā khayavayavirāganirodhadhammanti. Na hi paccayanibbattaṃ anirujjhanakaṃ nāma atthi. Tenāha bhagavā ‘‘yaṃ taṃ rūpaṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (saṃ. ni. 5.379). Etena aniccā pathavīdhātu paccayanibbattattā tadaññaṃ paccayanibbattaṃ viyāti dasseti. Esa nayo sesadhammesupi.

Trong đó, đoạn thứ nhất bắt đầu bằng 'xác định theo phương diện vô thường' là đoạn xác định tướng. Đoạn thứ hai bắt đầu bằng 'vô thường vì có nghĩa là hủy diệt' là đoạn về nhân, do việc tuyên thuyết về nhân của các tướng. Còn đoạn bắt đầu bằng 'vô thường là pháp hữu vi' là đoạn thiết lập nhân, do việc ghi nhận rõ ràng về trạng thái hiển nhiên. 'Vì có nghĩa là hủy diệt' là do có tự tánh hủy diệt; vì rằng sắc, có tự tánh hủy diệt, sau khi sanh lên, đi đến sự hủy diệt, sự tiêu hoại, sự tan rã, do đó, có nghĩa là vô thường. 'Vì có nghĩa là đáng sợ' là do có trạng thái đáng sợ; vì rằng sắc, do tính chất dễ tan vỡ, là đáng sợ, do đó, là khổ. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Cái gì vô thường, cái đó là khổ'. 'Vì có nghĩa là không có lõi' có nghĩa là do trạng thái không có lõi, do không có lõi là tự ngã. Còn trong đoạn thứ ba, sau khi nói 'sắc là vô thường', để thiết lập nhân của nó, câu bắt đầu bằng 'hữu vi' đã được nói. Vì rằng nó được tạo ra bởi các duyên hội hợp lại, và duyên theo các duyên thích hợp, sanh lên một cách đồng đều và chân chánh, không tách rời khỏi chúng, do đó, nó có tánh hủy diệt, tiêu hoại, ly tham, và đoạn diệt. Vì rằng không có pháp nào do duyên tạo ra mà lại không bị đoạn diệt. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Sắc nào đã sanh, đã hiện hữu, là pháp hữu vi, có tánh tan rã, mong rằng nó đừng tan rã, trường hợp ấy không thể có được'. Bằng câu này, Ngài trình bày rằng địa đại là vô thường do được tạo ra bởi duyên, giống như pháp khác được tạo ra bởi duyên. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp còn lại.

Idāni anvayato, byatirekato ca saṅkhatadhammānaṃ aniccataṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘jātipaccayā’’tiādi vuttaṃ. Aniccalakkhaṇasseva cettha patiṭṭhāpanaṃ tasmiṃ patiṭṭhāpite sesalakkhaṇadvayassapi patiṭṭhāpanasiddhito.

Bây giờ, để thiết lập tính vô thường của các pháp hữu vi cả theo chiều thuận và chiều nghịch, câu bắt đầu bằng 'do duyên sanh' đã được nói. Và ở đây, chính là sự thiết lập tướng vô thường, vì khi tướng ấy được thiết lập, sự thiết lập hai tướng còn lại cũng được thành tựu.

Iminā peyyālena ime dhammarāsayo saṃkhittāti sambandho. ‘‘Dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā, pañcakkhandhā’’ti idaṃ abhiññeyyaniddese ‘‘cakkhuṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46) dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavatte dhamme dassetvā tesaṃ pañcahi khandhehi saṅgahitataṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ abhiññeyyaṃ…pe… viññāṇaṃ abhiññeyya’’nti āgatattā vuttaṃ. Paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.48) pana ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā paṭhamaṃ pañcakkhandhe dassetvā ‘‘cakkhu’’ntiādinā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattā dhammā dassitā. Tathādassane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

Có sự liên kết rằng: 'Bằng dấu lược này, các uẩn pháp này được tóm tắt.' Câu 'các pháp diễn tiến ở căn cùng với các đối tượng của căn, và năm uẩn' đã được nói do trong phần giải về thắng trí, bằng câu bắt đầu bằng 'Này các Tỳ khưu, con mắt là pháp cần được thắng tri', sau khi đã trình bày các pháp diễn tiến ở căn cùng với các đối tượng của căn, để trình bày sự bao gồm của chúng bởi năm uẩn, đã xuất hiện câu 'sắc là pháp cần được thắng tri... thức là pháp cần được thắng tri'. Còn trong bộ Vô Ngại Giải Đạo, bằng câu bắt đầu bằng 'bất cứ sắc nào', sau khi trình bày năm uẩn trước tiên, bằng câu bắt đầu bằng 'con mắt', các pháp diễn tiến ở căn cùng với các đối tượng của căn đã được trình bày. Nguyên nhân của việc trình bày như vậy đã được nói ở dưới.

Kasmā [Pg.391] panettha ime dhammarāsayo saṃkhittāti pāḷiyaṃ vitthārato āgatattāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. Tenevāha ‘‘taṃ tattha…pe… saṃkhitta’’nti. Tattha tanti abhiññeyyaṃ. Etthāti abhiññeyyaniddese. ‘‘Viññāṇaṃ mano dhammā’’tiādinā tattha tattha koṭṭhāse ye lokuttaradhammā āgatā. Keci pana ‘‘etthāti paṭisambhidāya’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Sammasanupagā eva hi dhammā paṭisambhidāyaṃ gahitā sammasanavārassa adhippetattā, na abhiññeyyaniddese (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46) viya sabbeva abhiññeyyā dhammā. Ye rūpārūpadhammā. Yassāti yogino. Tesu tena sammasanaṃ ārabhitabbaṃ yathāpākaṭaṃ vipassanābhinivesoti katvā. Pacchā pana anupaṭṭhahantepi upāyena upaṭṭhahāpetvā anavasesatova sammasitabbā.

Để trả lời câu hỏi: 'Tại sao ở đây các uẩn pháp này được tóm tắt?', và để trình bày rằng 'vì chúng đã xuất hiện một cách chi tiết trong Chánh tạng', ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'điều này đã được nói'. Do đó, ngài đã nói: 'điều ấy ở đó... được tóm tắt'. Trong đó, 'taṃ' (điều ấy) là pháp thắng trí. 'Ettha' (ở đây) là trong phần giải về thắng trí. Bằng câu bắt đầu bằng 'thức, ý, các pháp', các pháp siêu thế nào đã xuất hiện trong từng phần ở đó. Tuy nhiên, một số vị nói rằng 'ettha' là trong bộ Vô Ngại Giải Đạo, điều đó không hay. Vì rằng chỉ những pháp thích hợp cho việc thẩm sát mới được đề cập trong bộ Vô Ngại Giải Đạo, do ý muốn nói về đoạn thẩm sát, không phải tất cả các pháp thắng trí như trong phần giải về thắng trí. Những pháp sắc và phi sắc nào, việc thẩm sát cần được hành giả bắt đầu đối với chúng, với ý nghĩ rằng 'sự chuyên tâm vào minh sát diễn ra theo như đã hiển lộ'. Nhưng về sau, ngay cả những pháp không hiện khởi cũng cần làm cho chúng hiện khởi bằng phương tiện, và cần được thẩm sát không còn sót lại.

695. ‘‘Atītaṃ rūpaṃ anicca’’ntiādinā aniccato sammasanassa atītādivibhāgā pavattiṭṭhānabhūtāti āha ‘‘ekādasahi okāsehī’’ti. Vavatthāpanaṃ nāma sanniṭṭhānaṃ. Aniccato sanniṭṭhānañcettha ‘‘anicca’’nti vipassanāvāti āha ‘‘aniccanti sammasatī’’ti.

695. Bằng câu bắt đầu bằng 'sắc quá khứ là vô thường', các sự phân chia quá khứ v.v. của việc thẩm sát theo phương diện vô thường là nơi chốn phát sanh, do đó ngài đã nói 'bởi mười một trường hợp'. Cái gọi là sự xác định chính là sự quyết định. Và ở đây, sự quyết định theo phương diện vô thường chính là sự quán chiếu 'vô thường', do đó ngài đã nói 'thẩm sát là vô thường'.

Kathanti sammasanākāro pucchitoti taṃ parato idheva pāḷiyaṃ dutiyavāre vuttanayenevāti saṅkhepeneva vissajjeti. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha hī-ti hetuatthe nipāto. Yasmā ‘‘rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti evaṃ vuttaṃ, tasmā iminā vuttanayena aniccanti sammasatīti yojanā.

Bằng từ 'làm thế nào?', thể cách thẩm sát được hỏi, do đó ngài trả lời một cách tóm tắt rằng: 'chính bằng phương pháp đã được nói trong đoạn thứ hai ở phần sau trong Chánh tạng này'. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy rõ ràng hơn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'điều này đã được nói'. Trong đó, từ 'hi' là một tiểu từ có nghĩa là nguyên nhân. Vì rằng câu 'sắc quá khứ, vị lai, hiện tại là vô thường vì có nghĩa là hủy diệt' đã được nói như vậy, do đó, có sự liên kết cú pháp là 'vị ấy thẩm sát là vô thường bằng phương pháp đã được nói này'.

Evampi saṅkhepoyevāti vibhajitvā dassetuṃ ‘‘esā’’tiādi vuttaṃ. Atīteti atīte bhave. Ādikammikassa hi idaṃ sammasanavidhānaṃ, tasmā bhavavasena addhābhedo adhippeto. Tenāha ‘‘nayimaṃ bhavaṃ sampattantī’’ti. Ettha iti-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ atītabhave pariyāpannaṃ rūpaṃ, taṃ atīteyeva bhave khīṇaṃ, tato na imaṃ bhavaṃ sampattaṃ, tasmā aniccaṃ khayaṭṭhena khayasabhāvattāti sammasatīti. Esa nayo yaṃ anāgatantiādīsupi.

Dù nói như vậy vẫn còn là tóm tắt (Evampi saṅkhepoyevāti), vì thế để phân tích và chỉ rõ, câu bắt đầu bằng «esā» đã được nói đến. «Atīte» nghĩa là trong kiếp quá khứ. Thật vậy, đây là phương pháp quán xét của hành giả sơ cơ, do đó sự phân biệt về thời gian được chủ trương theo phương diện kiếp sống. Vì thế, ngài đã nói: «không đi đến kiếp này» (nayimaṃ bhavaṃ sampattanti). Ở đây, từ «iti» có nghĩa là nguyên nhân. Điều này được nói đến như sau: Sắc pháp nào đã thuộc về kiếp quá khứ, sắc pháp ấy đã bị hủy diệt ngay trong kiếp quá khứ, từ đó không đi đến kiếp này, do đó (hành giả) quán xét rằng: «Vô thường vì có ý nghĩa là hủy diệt, vì có bản chất là hủy diệt.» Đây cũng là phương pháp trong các trường hợp bắt đầu bằng «yaṃ anāgataṃ».

Yaṃ [Pg.392] bahiddhā, tampi bahiddhā eva khīyati, na ajjhattabhāvaṃ gacchatīti aniccaṃ khayaṭṭhenāti, yaṃ oḷārikaṃ, tampi tattheva khīyatīti aniccaṃ khayaṭṭhenātiādinā yojetabbaṃ.

(Sắc pháp) nào ở bên ngoài, sắc pháp ấy cũng bị hủy diệt ngay tại bên ngoài, không đi đến trạng thái bên trong, vì thế là vô thường vì có ý nghĩa là hủy diệt. (Sắc pháp) nào thô, sắc pháp ấy cũng bị hủy diệt ngay tại đó (trong trạng thái thô), vì thế là vô thường vì có ý nghĩa là hủy diệt. Cần được liên kết theo cách bắt đầu như vậy.

Idaṃ sabbampīti idaṃ atītādibhedassa rūpassa sammasanato sabbaṃ ekādasavidhampi sammasanaṃ ekaṃ sammasanaṃ aniccato sammasananti katvā.

Về câu «Idaṃ sabbampi»: Do vì quán xét sắc pháp có sự phân biệt quá khứ v.v..., nên toàn bộ sự quán xét này, dù có mười một loại, cũng được xem là một sự quán xét duy nhất, tức là sự quán xét theo phương diện vô thường.

Tanti taṃ ekādasavidhampi rūpaṃ. Sappaṭibhayatāyāti bhayānakatāya. Bhayāvahaṃ hotīti appahīnavipallāsassa ‘‘ahaṃ vinassāmi, mama santakaṃ vinassatī’’ti cintentassa bhayajanakaṃ hoti. Sīhopamasutte devānaṃ viyāti sīhopamasutte desiyamāne devānaṃ viya. Tattha hi –

«Taṃ» là mười một loại sắc pháp ấy. «Sappaṭibhayatāya» nghĩa là vì có tính đáng sợ. «Bhayāvahaṃ hoti» nghĩa là đối với người chưa từ bỏ các điên đảo (vipallāsa), khi suy nghĩ rằng: «Ta sẽ bị hoại diệt, của cải của ta đang bị hoại diệt,» thì điều đó trở nên đáng sợ. «Sīhopamasutte devānaṃ viya» nghĩa là giống như các vị trời khi kinh Sīhopama (Ví Dụ Sư Tử) được thuyết giảng. Vì trong kinh ấy có nói:

‘‘Yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… so dhammaṃ deseti ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo. Iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti ‘aniccāva kira bho mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha, addhuvāva…pe… asassatāva kira bho mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha, mayampi kira bho aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā’’’ti (saṃ. ni. 3.78; a. ni. 4.33) –

«Khi Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác xuất hiện trên đời... ngài thuyết giảng Chánh pháp rằng: 'Đây là sắc, đây là sự sanh khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là thọ... đây là tưởng... đây là các hành... đây là thức, đây là sự sanh khởi của thức, đây là sự diệt tận của thức.' Này các Tỳ khưu, ngay cả những vị trời sống lâu, có dung sắc, nhiều lạc thú, ở trong các cung điện cao sang, tồn tại lâu dài, sau khi nghe pháp thoại của Như Lai, phần lớn đều đi đến sợ hãi, kinh cảm, hãi hùng rằng: 'Thưa các ngài, chúng ta vốn là vô thường mà lại tưởng rằng mình là thường còn. Chúng ta vốn là không bền vững... thưa các ngài, chúng ta vốn là không vĩnh cửu mà lại tưởng rằng mình là vĩnh cửu. Thưa các ngài, chúng ta quả thật là vô thường, không bền vững, không vĩnh cửu, bị bao hàm trong thân kiến.'»

Evaṃ devānaṃ bhayuppatti āgatā.

Như vậy, sự phát sinh nỗi sợ hãi của các vị trời đã được nói đến.

Khandhapañcakaṃ, tadekadeso vā attavādīhi ‘‘attā’’ti parikappīyati, tañca ekantato aniccaṃ, dukkhañcāti āha ‘‘yañhi aniccaṃ, taṃ dukkha’’ntiādi. Tīsu dukkhatāsu saṅkhāradukkhatāva byāpinī, ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti ca adhippetāti vuttaṃ ‘‘aniccataṃ vā udayabbayapaṭipīḷanaṃ vā’’ti. Attā abhavissāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃbhūto attā abhavissāti adhippāyo. Evañhi sati rūpassa ābādhāya saṃvattanaṃ ayujjamānakaṃ siyā. Yathā rūpakkhandhe abhedato tividhaṃ sammasanaṃ, bhedato tettiṃsavidhaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupīti imamatthaṃ ‘‘esa nayo’’ti [Pg.393] atidisati. Tena khandhavasena tāva bhedato pañcasaṭṭhiadhikā sataṃ sammasanavārā dassitā honti. Iminā nayena dvārachakkādīsupi yathārahaṃ sammasanabhedo veditabbo.

Năm uẩn hoặc một phần của chúng được những người theo ngã kiến tưởng tượng là «tự ngã», và chúng hoàn toàn là vô thường và khổ, vì thế ngài đã nói: «cái gì vô thường, cái đó là khổ» (yañhi aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ) v.v... Trong ba loại khổ, hành khổ (saṅkhāradukkhatā) là phổ biến nhất, và câu «cái gì vô thường, cái đó là khổ» cũng được chủ trương, do đó đã nói: «tính vô thường hoặc sự bức bách của sanh và diệt». «Attā abhavissa» (nếu có tự ngã) có ý nghĩa là: nếu có một tự ngã như vậy, là «người làm, người cảm thọ, người tự chủ», thì khi đó, việc sắc pháp dẫn đến bệnh hoạn sẽ là không hợp lý. Giống như trong sắc uẩn, có ba loại quán xét không phân biệt và ba mươi ba loại có phân biệt, cũng vậy trong thọ uẩn v.v... – ý nghĩa này được chỉ ra bằng câu «esa nayo» (đây là phương pháp). Do đó, trước hết, theo phương diện các uẩn, một trăm sáu mươi lăm đề mục quán xét đã được chỉ ra theo sự phân biệt. Theo phương pháp này, sự phân biệt quán xét trong sáu căn môn v.v... cũng cần được hiểu một cách tương ứng.

696. Niyamato saṅkhatādibhedaṃ hotīti ekaṃsena saṅkhatatādivisesavantaṃ hoti asaṅkhatādisabhāve aniccatāya asambhavato. Assāti aniccassa. Pariyāyadassanatthanti vevacanadassanatthaṃ, taṃ pana ‘‘khayadhamma’’ntiādīnaṃ vasena veditabbaṃ, na purimānaṃ tiṇṇaṃ. Na hi tadeva tassa pariyāyo hoti, nāpi saṅkhatapaṭiccasamuppannapadāni hutvā abhāvadīpanato pākabhāvadīpanato. Pākabhāvadīpanena pana aniccatāya sādhanapakkhe tiṭṭhanti. Teneva hi sabbesaṃ padānaṃ pariyāyatābhāvato ‘‘nānākārehi vā’’ti vikappantaraṃ gahitaṃ. Manasikārappavattīdassanatthanti aniccatāya upabrūhanamanasikārapavattidassanatthaṃ.

696. «Niyamato saṅkhatādibhedaṃ hoti» nghĩa là nó chắc chắn có đặc tính là pháp hữu vi v.v..., vì tính vô thường không thể có trong bản chất vô vi. «Assa» là của (pháp) vô thường. «Pariyāyadassanatthaṃ» là để chỉ ra các từ đồng nghĩa. Tuy nhiên, điều đó cần được hiểu theo các từ như «khayadhamma» (có tính hủy diệt) v.v..., chứ không phải theo ba từ đầu tiên. Thật vậy, chính từ đó không thể là từ đồng nghĩa của chính nó, và các từ «saṅkhata» và «paṭiccasamuppanna» cũng không phải (là từ đồng nghĩa) vì chúng chỉ ra sự không tồn tại sau khi đã hiện hữu, và chỉ ra sự không tồn tại trước đó. Tuy nhiên, bằng cách chỉ ra sự không tồn tại trước đó, chúng đứng về phía chứng minh tính vô thường. Chính vì tất cả các từ không phải là từ đồng nghĩa, nên một phương án khác «nānākārehi vā» (hoặc bằng nhiều cách khác nhau) đã được đưa ra. «Manasikārappavattīdassanatthaṃ» là để chỉ ra sự diễn tiến của tác ý làm tăng trưởng (sự hiểu biết về) tính vô thường.

Cattārīsākāraanupassanākathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận Thuyết Quán Chiếu Bốn Mươi Khía Cạnh.

697. Soti yogāvacaro. Tassāti yathāvuttabhedassa aniccatādisammasanassa. Thirabhāvatthāyāti daḷhabhāvatthāya aniccādiākārassa punappunaṃ manasikāro viya bahulīkārabhāvato. Yaṃ taṃ bhagavatā etassa vibhaṅge aniccādisammasanaṃ vuttanti sambandho. Anulomikanti ariyamaggādhigamassa anukūlaṃ. Khantinti ñāṇakhantiṃ. Ñāṇañhi visayasabhāvaṃ ogāhetvā vavatthāne khamati sahatīti khantīti vuccati. Sammattaniyāmanti ariyamaggaṃ. So hi sammādiṭṭhiādisammattañceva anivattidhammatāya niyāmo cāti vuccati. ‘‘Ādinā nayenā’’ti iminā ‘‘pañcakkhandhe dukkhato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati, khandhānaṃ nirodho sukhaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī’’ti (paṭi. ma. 3.38) evamādiko pāṭhaseso rogādipaṭipakkhayojanāvasena vitthāretabbo. ‘‘Khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbāna’’nti vacanena saṅkhārānaṃ dukkharogatādipaṭipakkho nibbānassa sukhārogyādibhāvo ‘‘ādinā nayenā’’ti ettha nayaggahaṇena dīpitoti. Avaseso sabbo pāṭho pakāsito eva hotīti.

697. «So» là hành giả. «Tassa» là của sự quán xét về vô thường v.v... đã được phân loại như đã nói. «Thirabhāvatthāya» là vì mục đích làm cho vững chắc, do việc thực hành nhiều lần giống như tác ý lặp đi lặp lại về các khía cạnh vô thường v.v... Cần liên kết như sau: sự quán xét về vô thường v.v... mà Đức Thế Tôn đã thuyết trong phần phân tích về điều này. «Anulomikaṃ» là thuận theo sự chứng đắc Thánh đạo. «Khantiṃ» là nhẫn trí (ñāṇakhanti). Thật vậy, trí tuệ được gọi là «nhẫn» vì nó có khả năng thâm nhập vào bản chất của đối tượng và xác định nó. «Sammattaniyāmaṃ» là Thánh đạo. Thật vậy, Thánh đạo được gọi như vậy vì nó vừa là sự chân chánh (chánh kiến v.v...) vừa là sự chắc chắn (niyāma) do có tính không thoái chuyển. Bằng câu «ādinā nayena», phần kinh văn còn lại bắt đầu bằng «thấy năm uẩn là khổ, vị ấy đạt được thuận thứ nhẫn; thấy sự diệt của các uẩn, Niết-bàn, là lạc, vị ấy bước vào chánh tánh quyết định» cần được triển khai theo cách áp dụng các pháp đối nghịch với bệnh hoạn v.v... Bằng câu nói «sự diệt của các uẩn, Niết-bàn, là thường hằng», các pháp đối nghịch với khổ, bệnh hoạn v.v... của các pháp hữu vi, tức là trạng thái lạc, vô bệnh v.v... của Niết-bàn, đã được làm sáng tỏ bằng cách nắm bắt phương pháp («nayaggahaṇena») ở đây trong câu «ādinā nayena». Do đó, toàn bộ phần kinh văn còn lại đã được giải thích.

Kāmañcetaṃ [Pg.394] cattārīsāya ākārehi sammasanaṃ anulomañāṇe bhāvetabbavidhānaṃ. Tenāha ‘‘anulomañāṇaṃ vibhajantena…pe… vutta’’nti, ito paṭṭhāya pana kataparicayasseva kiccāvahaṃ hotīti idhāpi vuttantīti daṭṭhabbaṃ. Tassāpīti na kevalaṃ kalāpasammasanasseva, atha kho yathādassitassa cattālīsappabhedassa aniccādisammasanassapi. Tañhi anulomikakhantipaṭilābhāya, sammattaniyāmokkamanāya ca saṃvattanato ekaṃsato icchitabbaṃ. Vuttañhi –

Và thật vậy, sự quán xét này với bốn mươi phương diện là phương pháp cần được tu tập trong thuận thứ trí. Do đó, ngài đã nói: ‘Bởi người đang phân tích thuận thứ trí…v.v… đã được nói đến’. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng: ‘Bắt đầu từ đây (tức tuệ quán xét), nó chỉ hữu ích cho người đã thực hành thuần thục’, nên ở đây cũng được nói đến. Về điều ấy cũng vậy, không chỉ riêng đối với sự quán xét theo từng nhóm, mà còn đối với sự quán xét vô thường v.v… có bốn mươi loại đã được trình bày. Thật vậy, điều đó chắc chắn là điều mong muốn vì nó đưa đến sự chứng đắc thuận thứ nhẫn và sự đi vào chánh tánh quyết định. Vì đã được nói rằng –

‘‘So vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ niccato samanupassanto anulomikāya khantiyā samannāgato bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, anulomikāya khantiyā asamannāgato sammattaniyāmaṃ okkamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, sammattaniyāmaṃ anokkamamāno sotāpattiphalaṃ vā…pe… arahattaṃ vā sacchikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, bhikkhave, bhikkhu sabbasaṅkhāre aniccato samanupassanto’’ti (a. ni. 6.98; paṭi. ma. 3.36) –

‘Này các Tỳ khưu, thật vậy, không thể có trường hợp một vị Tỳ khưu nào thấy bất cứ pháp hữu vi nào là thường còn mà lại có thể thành tựu thuận thứ nhẫn. Không thể có trường hợp người không thành tựu thuận thứ nhẫn lại có thể đi vào chánh tánh quyết định. Không thể có trường hợp người không đi vào chánh tánh quyết định lại có thể chứng ngộ quả Dự lưu…v.v… hay quả A-la-hán. Này các Tỳ khưu, thật vậy, vị Tỳ khưu ấy thấy tất cả các pháp hữu vi là vô thường’ –

Ādi sukkapakkho vitthāretabbo. Tathā ‘‘so vata, bhikkhave, bhikkhu kañci saṅkhāraṃ sukhato, dukkhato, kañci dhammaṃ attato, anattato’’ti (paṭi. ma. 3.36) vitthāretabbo.

v.v… phần thiện (sukkapakkha) cần được trình bày chi tiết. Tương tự, cần trình bày chi tiết: ‘Này các Tỳ khưu, thật vậy, vị Tỳ khưu ấy (thấy) bất cứ pháp hữu vi nào là lạc, là khổ, bất cứ pháp nào là tự ngã, là vô ngã’.

698. Ekekaṃ khandhaṃ aniccādisammasanassa vasena sammasatīti sambandho. Tassa pana sammasanassa pañcannaṃ khandhānaṃ sādhāraṇatāya ‘‘ekekaṃ khandha’’nti vuttaṃ. Anaccantikatāyāti accantikatābhāvato, asassatatāyāti attho. Sassatañhi accantikaṃ parāya koṭiyā abhāvato. Ādiantavantatāyāti pubbāparakoṭivantatāya, udayabbayadhammatoti attho. Aniccato sammasatīti sambandho. Esa nayo sabbattha.

698. ‘Quán xét từng uẩn một theo cách quán xét vô thường v.v…’ – đây là mối liên hệ. Tuy nhiên, do sự quán xét ấy là chung cho cả năm uẩn, nên mới nói là ‘từng uẩn một’. (Vô thường) vì không phải là cứu cánh (anaccantikatāyā) có nghĩa là vì không có tính cứu cánh, tức là vì không thường hằng. Thật vậy, cái thường hằng là cứu cánh vì không có điểm kết thúc sau đó. (Vô thường) vì có khởi đầu và kết thúc (ādiantavantatāyā) có nghĩa là vì có điểm khởi đầu và điểm kết thúc, tức là vì có bản chất sanh và diệt. ‘Quán xét là vô thường’ – đây là mối liên hệ. Phương pháp này cũng tương tự ở mọi nơi.

Aniccatoti ca addhuvato. Etañhi na niccaṃ, khaṇikatāya asadābhāvitāya vā na iccaṃ na upagantabbanti aniccaṃ. Uppādavayapaṭipīḷanatāyāti uppādena, vayena ca pati pati khaṇe khaṇe taṃsamaṅgino vibādhanasabhāvattā, tehi vā sayameva vibādhetabbattā. Udayabbayavanto hi dhammā abhiṇhaṃ tehi paṭipīḷitā eva honti, yā pīḷanā ‘‘saṅkhāradukkhatā’’ti vuccati. Dukkhavatthutāyāti [Pg.395] tividhassāpi dukkhassa, saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānabhāvato. Paccayayāpanīyatāyāti yathārahaṃ paccayehi yāpetabbatāya. Rogamūlatāyāti mūlabyādhi viya anubandhabyādhīnaṃ mūlabhāvato, padadvayenāpi yāpyarogasadisatoti dasseti. Yāpyabyādhi hi rogo itaro ābādhoti. Dukkhatāsūlayogitāyāti tividhadukkhatāsaṅkhātena rujjanena yujjatāya. Kilesāsucipaggharaṇatāyāti yathārahamārammaṇavasena, samannāgamavasena ca rāgādikilesāsucivissandanato. Ahutvā sambhavato uppattiyā uddhumātatā.

Và (khổ) vì vô thường (aniccatoti) có nghĩa là vì không bền vững. Thật vậy, điều này không thường còn, vì là nhất thời hoặc vì không phải lúc nào cũng hiện hữu, nên không đáng mong muốn, không nên tiếp cận (bằng trí tuệ), do đó gọi là vô thường. (Khổ) vì bị sanh diệt bức bách (uppādavayapaṭipīḷanatāyā) có nghĩa là vì có bản chất não hại chúng sanh trong từng khoảnh khắc bởi sự sanh và sự diệt, hoặc vì tự thân chúng bị não hại bởi chính sanh và diệt. Thật vậy, các pháp có sanh và diệt luôn bị chúng bức bách, sự bức bách đó được gọi là ‘hành khổ’. (Khổ) vì là nền tảng của khổ (dukkhavatthutāyā) có nghĩa là vì là cơ sở cho cả ba loại khổ và khổ luân hồi. (Khổ) vì phải được duy trì bằng các duyên (paccayayāpanīyatāyā) có nghĩa là vì phải được duy trì bằng các duyên thích hợp. (Khổ) vì là gốc rễ của bệnh tật (rogamūlatāyā) có nghĩa là vì là gốc rễ của các bệnh tật nối tiếp, giống như một căn bệnh gốc; với cả hai cụm từ này, nó cho thấy rằng nó giống như một căn bệnh kinh niên (yāpyaroga). Thật vậy, bệnh kinh niên là ‘roga’, bệnh khác là ‘ābādha’. (Khổ) vì bị cọc khổ ghim vào (dukkhatāsūlayogitāyā) có nghĩa là vì gắn liền với sự đau đớn được gọi là ba loại khổ. (Khổ) vì là nơi tuôn chảy các phiền não bất tịnh (kilesāsucipaggharaṇatāyā) có nghĩa là vì làm rỉ ra các phiền não bất tịnh như tham ái v.v… một cách thích hợp, qua đối tượng và qua sự tương ưng. (Khổ) vì sưng phồng lên do sự sanh khởi từ chỗ không có (ahutvā sambhavato uppattiyā uddhumātatā).

Antotudanatāyāti abbhantare tudanato. Dukkhavedanādayo viya hi ime saṅkhārā attabhāvassa abbhantaragatā eva udayabbayavasena tudanti. Ariyamaggasaṇḍāsena vinā nīharituṃ asakkuṇeyyatāya dunnīharaṇīyatā taṇhādiṭṭhābhinivesadaḷhabhāvato. Aghanti pāpaṃ viya ariyajanehi vigarahitabbaṃ. Sattānaṃ anatthajananato avaḍḍhiāvahaṃ, pāpassa ca vatthubhūtaṃ khandhapañcakanti āha ‘‘vigaraha…pe… aghato’’ti. Aseribhāvajanakatāyāti paravasatājananato. Yathā gilāno aññehi saṃvesanavuṭṭhāpanādinā parapaṭibaddhasarīravuttiko aserī, evametepi aseribhāvajanakā. Avasatāyāti avasavattanato. Yathā parosatanto puriso parassa vasaṃ na gacchati, evaṃ subhasukhādibhāvena vase vattetuṃ asakkuṇeyyato. Avidheyyatāyāti ‘‘mā jīratha, mā mīyathā’’tiādinā vidhātuṃ asakkuṇeyyato. Palujjanatāyāti byādhiādīhi pakārehi chijjanato vinassanato. Tehi eva vā ābyasanato. Byasanattho hi lokasaddo, pasaddo bhusattho daṭṭhabbo. Byādhiādīhi ca khandhānaṃ byasananti. Byasanāvahabhāvena etīti īti, āgantukānaṃ akusalapakkhiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Khandhā ca edisāti āha ‘‘anekabyasanāvahatāya ītito’’ti.

(Vô ngã) vì đâm chích bên trong (antotudanatāyā) có nghĩa là vì đâm chích ở bên trong. Thật vậy, các pháp hữu vi này, giống như khổ thọ v.v…, sau khi đi vào bên trong tự thể, chúng đâm chích bằng cách sanh và diệt. (Vô ngã) vì khó loại bỏ (dunnīharaṇīyatā) do không thể loại bỏ nếu không có cái kẹp là Thánh đạo, bởi vì sự cố chấp vào ái và tà kiến rất vững chắc. (Vô ngã) vì là điều ác (aghaṃ) có nghĩa là đáng bị các bậc Thánh quở trách như một điều ác. Ngài nói ‘đáng quở trách…v.v… vì là điều ác’ bởi vì năm uẩn này tạo ra sự bất lợi cho chúng sanh, mang lại sự không tăng trưởng, và là nền tảng của điều ác. (Vô ngã) vì tạo ra sự không tự chủ (aseribhāvajanakatāyā) có nghĩa là vì tạo ra sự phụ thuộc vào người khác. Giống như người bệnh không tự chủ, đời sống thân thể phụ thuộc vào người khác qua việc cho nằm xuống, đỡ dậy v.v…, cũng vậy, các uẩn này tạo ra sự không tự chủ. (Vô ngã) vì không tuân theo ý muốn (avasatāyā) có nghĩa là vì không diễn tiến theo ý muốn. Giống như một người độc lập không chịu sự chi phối của người khác, cũng vậy, (các uẩn này) không thể khiến chúng diễn tiến theo ý muốn của mình là tốt đẹp, là an lạc v.v… (Vô ngã) vì không thể ra lệnh (avidheyyatāyā) có nghĩa là vì không thể ra lệnh bằng cách nói ‘đừng già, đừng chết’ v.v… (Vô ngã) vì tan rã (palujjanatāyā) có nghĩa là vì bị cắt đứt, bị hủy hoại bởi các loại bệnh tật v.v… Hoặc vì bị hủy hoại hoàn toàn bởi chính những thứ đó. Thật vậy, từ ‘loka’ (thế gian) cần được hiểu là có nghĩa là hủy hoại, và từ ‘pa’ cần được hiểu là có nghĩa là ‘rất’. Và sự hủy hoại của các uẩn bởi bệnh tật v.v… (Vô ngã) vì là tai ương (ītito) do mang lại nhiều tai họa; ‘īti’ (tai ương) được gọi như vậy vì nó đến và mang theo sự hủy hoại; đây là tên gọi cho các nguyên nhân hủy hoại ngoại lai, thuộc phe bất thiện. Và các uẩn cũng có bản chất như vậy, nên ngài nói ‘vì là tai ương do mang lại nhiều tai họa’.

Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho, rājadaṇḍādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Khandhā ca edisāti vuttaṃ ‘‘aviditānaṃ…pe… upaddavato’’ti. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahato, abhayapaṭipakkhato ca khandhā bhayanti āha ‘‘sabbabhayānaṃ…pe… bhayato’’ti. Bahiddhā ñātibyasanādīhi, ajjhattaṃ rāgādīhi anatthehi upasajjanaṭṭhena, upasaggasadisatāya [Pg.396] ca upasaggo. Upasaggoti ca devatūpasaṃhāravasena pavatto byādhiādianattho. So atthakāmena muhuttampi na ajjhupekkhitabbo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘anekehi…pe… upasaggato’’ti. Dosūpasaṭṭhatāyāti ārammaṇato, sampayogato ca rāgādidosehi upetatāya. Lokadhammā lābhādihetukā anunayapaṭighā, tehi, byādhiādīhi ca anavaṭṭhitatā pacalitatā.

Do áp bức nên là tai họa, có nghĩa là: do sanh ra điều bất lợi nên lấn át, bao trùm; đây là danh từ đồng nghĩa của sự trừng phạt của vua v.v... Và các uẩn cũng có bản chất như vậy nên đã được nói rằng: ‘Đối với người không biết ... như là tai họa.’ Do mang đến sự nguy hiểm trong hiện tại và trong tương lai, và do là đối nghịch của sự vô úy nên các uẩn là sự đáng sợ, Ngài đã nói: ‘Trong tất cả các sự đáng sợ ... như là sự đáng sợ.’ Do ý nghĩa bị dính mắc bởi các điều bất lợi ở bên ngoài là sự mất mát thân quyến v.v..., ở bên trong là tham v.v..., và do tương tự như tai ương nên là tai ương. Và tai ương là điều bất lợi như là bệnh hoạn v.v... đã khởi lên do sự tác động của chư thiên. Điều ấy không nên được người mong cầu lợi ích lơ là dù chỉ trong chốc lát. Do đó đã được nói rằng: ‘Do nhiều ... như là tai ương.’ Do bị các phiền não quấy nhiễu nghĩa là do đi kèm với các phiền não như tham v.v... về phương diện đối tượng và về phương diện tương ưng. Các pháp thế gian là sự thuận ý và nghịch ý có nhân là lợi lộc v.v... Do các pháp ấy và do bệnh hoạn v.v... nên có sự không đứng vững, (tức là) sự dao động.

Upakkamenāti attano, parassa vā payogena. Sarasenāti sabhāvena. Pabhaṅgupagamanasīlatā bhiduratā. Sabbāvatthanipātitāyāti rukkhaphalaṃ viya atitaruṇakālato paṭṭhāya sabbāsu avatthāsu nipatanasīlatāya. Anipatassapi sabbena sabbaṃ asāratāya thirabhāvassa abhāvatāya. Thirañhi dhuvaṃ nāma hoti. Tāyituṃ rakkhituṃ asamatthatāya na tāyanoti atāyano, tabbhāvo atāyanatā. Tāṇāsīsāya upagatassa alabbhaneyyakhematā. Dukkhabhītiyā upalīyanādhippāyena allīyituṃ. Dukkhanivattanaṃ leṇakiccaṃ. Jātiādibhayānaṃ hiṃsanaṃ vidhamanaṃ bhayasārakattaṃ. Yathāparikappitehīti paramatthato avijjamānehi bālehi parikappitappakārehi. Rittatāyāti vivittatāya, virahitatāyāti attho. Antosārābhāvo rittatā. Sā eva ca tucchatāti āha ‘‘rittatāyeva tucchato’’ti. Appakattāti parittattā, lāmakattā vā. Dhuvasārābhāvādīhi saddhiṃ attasārābhāvaṃ rittapadena vatvā nibbattitamattasārābhāvameva suññapadena dassetuṃ ‘‘sāmi…pe… suññato’’ti vuttaṃ. Yathā kenaci sāmiādilakkhaṇena attanā suññā ete, evaṃ sayampi ataṃsabhāvoti āha ‘‘sayañca…pe… anattato’’ti. Na attāti hi anattāti.

Do phương tiện nghĩa là do sự cố gắng của tự thân hoặc của người khác. Do tự tánh nghĩa là do bản chất. Sự có tánh đi đến chỗ tan vỡ là sự mong manh. Do rơi rụng trong tất cả trạng thái nghĩa là do có tánh rơi rụng trong tất cả các giai đoạn kể từ lúc còn non nớt giống như trái cây. Ngay cả đối với (uẩn) chưa rơi rụng, cũng do hoàn toàn không có cốt lõi, do không có sự bền vững. Vì rằng cái gì bền vững thì được gọi là thường hằng. Do không có khả năng che chở, bảo vệ nên không phải là nơi nương tựa, bản chất ấy là sự không phải nơi nương tựa. Đối với người đã đến gần với hy vọng được che chở, đó là sự an ổn không thể đạt được. Do sợ hãi khổ đau, với ý định ẩn náu nên bám víu vào. Việc làm của nơi ẩn náu là sự ngăn trừ khổ đau. Sự làm hại, sự xua tan các nỗi sợ hãi như sanh v.v... là cốt lõi của sự đáng sợ. Do những gì được tưởng tượng ra nghĩa là do các loại được những kẻ phàm phu tưởng tượng ra, những thứ không hiện hữu về phương diện chân đế. Do trống rỗng nghĩa là do tách biệt, do vắng mặt. Sự không có cốt lõi bên trong là sự trống rỗng. Và chính điều ấy là sự rỗng không, nên Ngài đã nói: ‘Do trống rỗng và rỗng không.’ Do nhỏ nhoi nghĩa là do ít ỏi, hoặc do thấp kém. Sau khi nói về sự không có cốt lõi là tự ngã cùng với sự không có cốt lõi thường hằng v.v... bằng từ ‘trống rỗng,’ để chỉ ra chính sự không có cốt lõi là tự ngã đã được tạo ra bằng từ ‘không,’ nên đã được nói rằng: ‘Do không có chủ nhân ... như là không.’ Giống như các uẩn này là không đối với tự ngã có đặc tính là chủ nhân v.v..., cũng vậy, chính nó cũng không có bản chất ấy, nên Ngài đã nói: ‘Và chính nó ... như là vô ngã.’ Vì rằng không phải là tự ngã nên là vô ngã.

Pavattidukkhatāyāti bhavapavattidukkhabhāvato. Bhavapavatti ca pañcannaṃ khandhānaṃ aniccādiākārena pavattanameva, so ca ādīnavo. Yathāha ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā. Ayaṃ, bhikkhave, pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo’’ti. Tenāha ‘‘dukkhassa ca ādīnavatāyā’’ti. Ādīnanti bhāvanapuṃsakaniddeso yathā ‘‘ekamanta’’nti (dī. ni. 1.165), ativiya kapaṇanti attho. Bhusattho hi ayaṃ ā-kāro. Yathā [Pg.397] ‘‘dvidhā chiddakaṃ vicchiddaka’’nti ettha dvi-saddassa atthe vi-saddo, evamidhāpīti āha ‘‘dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato’’ti. Vipariṇāmo ca viparītasabhāvāpatti. Dubbalatāyāti sarasabhiduratāya balābhāvato. Dubbalampi kiñci mudukammaññābhāvena duppadhaṃsiyā. Ime pana supadhaṃsiyā evāti āha ‘‘pheggu viya sukhabhañjanīyatāya cā’’ti. Aghassa pāpassa hetutā aghahetutā. Khandhapaṭibaddhameva hi sabbaṃ kibbisanti. Ime rūpādayo sukhahetu, na dukkhahetūti janitavissāsānaṃ hananasīlatāya, khandhesu hi ‘‘etaṃ mamā’’ti gāhavasena sattā byasanaṃ pāpuṇanti, vissāsaṃ vā hanantīti vissāsaghātino, tabbhāvato.

Do là khổ của sự diễn tiến nghĩa là do là trạng thái khổ của sự diễn tiến trong vòng sanh tử. Và sự diễn tiến trong vòng sanh tử chính là sự diễn tiến của năm uẩn theo cách thức vô thường v.v..., và điều ấy là sự nguy hại. Như Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, năm thủ uẩn này là vô thường, là khổ, là pháp có sự biến hoại. Này các Tỳ khưu, đây là sự nguy hại ở trong năm thủ uẩn.’ Do đó, Ngài đã nói: ‘Và do là sự nguy hại của khổ.’ Từ ‘ādīnaṃ’ là sự chỉ định trạng thái trung tính giống như từ ‘ekamantaṃ,’ có nghĩa là rất đáng thương. Vì rằng mẫu tự ‘ā’ này có nghĩa là rất nhiều. Giống như ở đây trong câu ‘dvidhā chiddakaṃ vicchiddakaṃ,’ từ ‘vi’ có nghĩa của từ ‘dvi,’ cũng vậy ở đây, nên Ngài đã nói: ‘Do có bản chất biến đổi theo hai cách nên là pháp có sự biến hoại.’ Và sự biến hoại là sự đạt đến bản chất trái ngược. Do yếu ớt nghĩa là do có sự mong manh tự nhiên, do không có sức mạnh. Dù yếu ớt, một vài thứ vẫn khó bị hủy hoại do có sự mềm mại và dễ sử dụng. Nhưng những uẩn này thì lại dễ bị hủy hoại, nên Ngài đã nói: ‘Và do dễ bị bẻ gãy như cây có lõi mềm.’ Là nhân của điều ác, của tội lỗi là nhân của điều ác. Vì rằng tất cả tội lỗi đều chỉ liên quan đến các uẩn. Do có tánh giết hại những người đã sanh lòng tin tưởng rằng: ‘Các pháp sắc v.v... này là nhân của an lạc, không phải là nhân của khổ đau.’ Vì rằng do năng lực chấp thủ ‘cái này là của ta’ ở trong các uẩn, các chúng sanh đi đến chỗ hoại diệt, hoặc do giết hại lòng tin nên là kẻ phản bội, do trạng thái ấy.

Vigatabhavatāyāti apagatavaḍḍhitāya. Vibhavataṇhā, vibhavadiṭṭhi ca vibhavo uttarapadalopena, tato vibhavato, pitusadisassa vā sabhāvahetuno vibhavato vināsato sambhūtatāya. Āsavānaṃ ārammaṇādinā paccayabhāvo āsavapadaṭṭhānatā. Bījādiko asādhāraṇo hetu, bhūtasalilādiko sādhāraṇo paccayo. Esa nayo ajjhattepi. Tehi samecca sambhūya kato saṅkhato. Maccumārassa adhiṭṭhānabhāvena, kilesamārassa paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato āmisabhūtatā, khandhāpi khandhānaṃ āmisabhūtā paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato, tadantogadhā abhisaṅkhārā. Devaputtamārassa pana ‘‘mameta’’nti adhimānavasena āmisabhāvoti khandhādimārānampi imesaṃ yathārahaṃ āmisabhūtatā vattabbā. Dhammasaddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatiattho, ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718 ādayo) viya hetuattho cāti āha ‘‘jātijarābyādhimaraṇapakatitāya, sokaparidevaupāyāsahetutāyā’’ti. Saṃkilesattayaggahaṇena tadekaṭṭhānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tadārammaṇāpi hi dhammā tadanativattanato saṃkilesikā eva. Tathā khuddā, taṇhā, jaṭādīsu sarīrassa, saṃkilesassa ca saṅgaho daṭṭhabbo.

Do là trạng thái đã qua đi nghĩa là do đã hết sự tăng trưởng. Phi hữu ái và phi hữu kiến được gọi là phi hữu do sự lược bỏ từ phía sau; do được sanh ra từ phi hữu ấy, hoặc do sự hoại diệt, sự tận diệt của nhân tương tự như người cha. Việc là duyên cho các lậu hoặc bằng cách là đối tượng v.v... được gọi là cận y của lậu hoặc. Nhân không phổ thông như hạt giống v.v... được gọi là nhân (hetu). Duyên phổ thông như đất, nước v.v... được gọi là duyên (paccaya). Cách thức này cũng (áp dụng) ở bên trong. Cái được tạo ra do chúng cùng nhau kết hợp được gọi là hữu vi. Do làm tăng trưởng bằng cách là nền tảng cho tử ma, là duyên cho phiền não ma, nên là trạng thái của mồi nhử; các uẩn cũng là mồi nhử của các uẩn do làm tăng trưởng bằng cách là duyên, các hành được bao gồm trong đó. Còn đối với thiên tử ma, trạng thái của mồi nhử (nên được hiểu) là do năng lực của sự ngã mạn ‘cái này là của ta.’ Do đó, trạng thái là mồi nhử của năm uẩn này đối với các ma như uẩn ma v.v... cũng cần được nói đến một cách thích hợp. Từ ‘dhamma’ có nghĩa là bản chất giống như trong các câu ‘có bản chất sanh’ v.v..., và có nghĩa là nhân giống như trong các câu ‘phân tích về nhân’ v.v... Do đó, Ngài đã nói: ‘Do có bản chất sanh, già, bệnh, chết, và do là nhân của sầu, bi, khổ, ưu, não.’ Do việc đề cập đến ba loại phiền não, nên sự bao gồm mười vật của phiền não có cùng nền tảng cũng cần được hiểu. Vì rằng các pháp là đối tượng của chúng, do không vượt qua khỏi chúng, nên cũng chỉ là những thứ gây ô nhiễm. Tương tự, sự bao gồm cả sự ô nhiễm của thân thể trong các trường hợp đói, khát, già nua v.v... cũng cần được hiểu.

Cattārīsāpi sammasanāni tīsu anupassanāsu antogadhānevāti tadantogadhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Aniccānupassanāni sarūpato[Pg.398], pariyāyato ca aniccabhāvavibhāvanato. Esa nayo itaresupi. ‘‘Asārakato’’ti idaṃ niccasārābhāvavibhāvanaṃ.

Bốn mươi pháp tổng quát cũng được bao gồm trong ba pháp tùy quán, để trình bày sự bao gồm ấy, câu bắt đầu bằng "ettha hi" đã được nói đến. (Các pháp tổng quát ấy) được gọi là tùy quán vô thường vì chúng làm sáng tỏ trạng thái vô thường, cả về phương diện tự thể lẫn phương diện trình bày. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp còn lại. Từ "asārakato" này là sự làm sáng tỏ về việc không có cốt lõi thường hằng.

Ettāvatā kalāpato dhamme saṅgahetvā nayato sammasanamattaṃ dassitaṃ, na tāva anupadadhammavipassanā vihitāti ‘‘sammasanārambhavidhāna’’nti. Vuttaṃ.

Đến đây, chỉ mới trình bày sự tổng quát theo phương pháp, bằng cách gom các pháp lại theo từng nhóm, chứ pháp minh sát theo từng pháp một vẫn chưa được sắp đặt. Vì vậy, được gọi là "phương pháp khởi đầu sự tổng quát".

Indriyatikkhakāraṇanavakakathāvaṇṇanā

Chú giải về luận đề chín nguyên nhân làm cho các quyền trở nên sắc bén.

699. Ekaccassa tikkhindriyassa mahāpaññassa nayavipassanāvaseneva udayabbayañāṇaṃ uppajjati, itarassa nuppajjati. Taṃ sandhāya ‘‘yassa pana…pe… na sampajjatī’’ti vuttaṃ. Udayabbayañāṇuppatti hi idha nayavipassanāya sampajjananti adhippetaṃ. Tena ‘‘navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavanti…pe… antarā ca abbosānenā’’ti evaṃ vuttānaṃ navannaṃ ākārānaṃ vasena indriyāni tikkhāni katvā sappāyāni sevamānena sammasitabbanti sambandho.

699. Đối với một số vị có quyền sắc bén, có trí tuệ lớn, tuệ sanh diệt sanh khởi chỉ bằng sức mạnh của minh sát theo phương pháp; đối với vị khác thì không sanh khởi. Nhắm đến vị ấy, câu "còn đối với vị nào... không thành tựu" đã được nói đến. Thật vậy, ở đây, sự sanh khởi của tuệ sanh diệt được hiểu là sự thành tựu của minh sát theo phương pháp. Do đó, có sự liên kết rằng: (hành giả) nên tổng quát sau khi đã làm cho các quyền trở nên sắc bén và thực hành những điều thích hợp, bằng chín phương diện đã được nói đến như sau: "bằng chín cách các quyền trở nên sắc bén... và không gián đoạn".

Tenāti yoginā. Navahākārehīti vakkhamānehi navahi ākārehi. Indriyānīti saddhādīni indriyāni. Tikkhānīti tikhiṇāni visadāni sūrāni. Uppannuppannānanti khaṇe khaṇe uppannānaṃ uppannānaṃ. Saṅkhārānanti vipassiyamānānaṃ rūpārūpadhammānaṃ. Khayamevāti paṭhamaṃ uppādaṃ disvā taṃ muñcitvā khayameva bhaṅgameva passati. Tassa tathākhayadassanapasutassa vipassanāpaññā tikkhā sūrā vahati, itarāni ca indriyāni. Tatthāti khayadassane. Sakkaccakiriyāyāti ādarakāritāya, yathā khayadassanaparameneva vipassanāñāṇaṃ pavattati, evaṃ taṃ ādarajāto sampādeti. Sātaccakiriyāyāti avicchedakiriyāya, yathā vipassanāñāṇaṃ khayadassanavasena nirantarameva pavattati, evaṃ yuttappayutto naṃ sampādeti. Sappāyakiriyāyāti anurūpakiriyāya āvāsādisattavidhasappāyāsevanakiriyāya. Nimittaggāhenāti yathā manasikarontassa vipassanāsamādhi uppanno, tassa ākārassa sallakkhaṇavasena samathanimittaggahaṇena sampādetīti sambandho. Anupavattanatāyāti anurūpato pavattanena bhāvanācittassa līnabhāve pītivīriyadhammavicayasambojjhaṅgānaṃ uddhatabhāve passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ brūhanenāti attho. Kāye ca jīvite ca anapekkhatanti attano kāye asucibhāvena bāhirakaaviññāṇakakuṇape [Pg.399] viya jīvite ahitāvahapaccatthike viya nirapekkhacittaṃ upaṭṭhapeti. Tattha ca abhibhuyya nekkhammenāti tasmiṃ kāyacitte anapekkhabhāvena indriyānaṃ tikkhabhāvāpādanena uppannaṃ uppannaṃ dukkhaṃ vīriyena abhibhavitvā bhāvanaṃ sampādeti. Antarāti yathādhippetāya bhāvanāsiddhiyā antarāva. Abbosānenāti asaṅkocanena.

"Tena" nghĩa là bởi hành giả. "Navahākārehi" nghĩa là bằng chín cách sẽ được nói đến. "Indriyāni" là các quyền như tín, v.v. "Tikkhāni" là sắc bén, trong sáng, dũng mãnh. "Uppannuppannānaṃ" là của những (pháp) đã sanh khởi trong từng khoảnh khắc. "Saṅkhārānaṃ" là của các pháp danh sắc đang được minh sát. "Khayameva" nghĩa là: sau khi thấy sự sanh khởi trước, vị ấy bỏ qua nó và chỉ thấy sự hủy diệt, sự tan rã. Đối với vị ấy, người chuyên chú thấy sự hủy diệt như vậy, tuệ minh sát trở nên sắc bén, dũng mãnh và vận hành; các quyền khác cũng vậy. "Tattha" là trong việc thấy sự hủy diệt. "Sakkaccakiriyāya" là bằng sự thực hành với lòng tôn kính; vị ấy có lòng tôn kính và làm cho tuệ minh sát vận hành với việc thấy sự hủy diệt là mục tiêu tối hậu. "Sātaccakiriyāya" là bằng sự thực hành không gián đoạn; vị ấy nỗ lực không ngừng và làm cho tuệ minh sát vận hành liên tục bằng sức mạnh của việc thấy sự hủy diệt. "Sappāyakiriyāya" là bằng sự thực hành thích hợp, tức là thực hành việc sử dụng bảy loại thích hợp như trú xứ, v.v. "Nimittaggāhena" có liên kết như sau: vị ấy thành tựu (định) bằng cách nắm bắt tướng của chỉ, bằng sức mạnh của việc ghi nhận rõ ràng cách thức mà định minh sát đã sanh khởi khi vị ấy tác ý. "Anupavattanatāya" có nghĩa là: bằng cách làm cho (tâm) vận hành một cách thích hợp, bằng cách phát triển các giác chi hỷ, tấn, trạch pháp khi tâm hành thiền bị thụ động, và bằng cách phát triển các giác chi khinh an, định, xả khi (tâm) bị trạo cử. "Kāye ca jīvite ca anapekkhatā" nghĩa là: vị ấy thiết lập tâm không luyến tiếc đối với thân của mình như một xác chết vô tri bên ngoài do tính bất tịnh của nó, và đối với mạng sống như một kẻ thù mang lại điều bất lợi. "Tattha ca abhibhuyya nekkhammena" nghĩa là: trong việc làm cho các quyền trở nên sắc bén bằng cách không luyến tiếc thân và tâm ấy, vị ấy chế ngự nỗi khổ sanh khởi liên tục bằng tinh tấn và thành tựu sự tu tập. "Antarā" là ở giữa chừng, trước khi sự tu tập thành tựu như mong muốn. "Abbosānena" là bằng sự không chùn bước.

Evaṃ vuttānanti evaṃ ‘‘navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavantī’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttānaṃ. Ettha ca yathā nāma sukhumānaṃ muttāpavāḷādīnaṃ vijjhane sukhumatarena vedhanena bhavitabbaṃ, evameva saṇhasukhumānaṃ rūpārūpadhammānaṃ, paccayassa ca pariggaṇhane tikkhena ñāṇena bhavitabbaṃ. Tesaṃ pana khayavayadassane tikkhatarena bhavitabbaṃ. Tikkhataratā cassa nisānasilāyaṃ saṇhamaṭṭhatāya karaṇena viya pharasudhārāya nisitabhāvāpādanena indriyānaṃ tikkhabhāvāpādanena sādhetabbā. Tañca yehi navahi ākārehi hoti, tesu khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanākāradassanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ saṅkhārānaṃ khayameva passatī’’ti. Asati ñāṇassa tikkhatarabhāve tadabhāvato sesindriyatikkhatā tassa sambhārabhāvato vuttā, avinābhāvato vā. Sakkaccakiriyādiggahaṇaṃ pana tassa upāyadassanaṃ. Asappāyāni bhojanādīni anupayujjanādivasena vajjetvā sappāyāni mattaso sevamānena. Rūpārūpadhammānaṃ accantavidhuratāya ekajjhaṃ asammasitabbattā, tathā sammasanassa ca idha anadhippetattā ‘‘kālena rūpaṃ sammasitabbaṃ, kālena arūpa’’nti vuttaṃ. Tatthāpi ca rūpassa oḷārikatāya suviññeyyattā paṭhamaṃ sammasitabbatā vuttā. Nibbatti passitabbāti paṭhamaṃ tāva āgamānusārato anumānavasena daṭṭhabbā. Tato paraṃ anukkamena balappatte bhāvanāñāṇe paccakkhatopi dissatīti.

"Evaṃ vuttānaṃ" là của những (cách) đã được nói trong Chú giải như sau: "bằng chín cách các quyền trở nên sắc bén". Và ở đây, ví như khi khoan những vật tinh tế như ngọc trai, san hô, v.v., cần phải có một mũi khoan tinh tế hơn, cũng vậy, khi nắm bắt các pháp danh sắc vi tế và các duyên của chúng, cần phải có trí tuệ sắc bén. Nhưng khi thấy sự hủy diệt và tan rã của chúng, (trí tuệ) cần phải sắc bén hơn nữa. Và sự sắc bén hơn nữa này của trí tuệ cần được thành tựu bằng cách làm cho các quyền trở nên sắc bén, giống như làm cho lưỡi rìu sắc bén bằng cách mài trên đá mài cho đến khi nó trở nên mịn màng và nhẵn bóng. Và trong chín cách mà điều đó xảy ra, việc thấy sự tan rã trong từng khoảnh khắc của các hành có tính sát-na được nói đến trước tiên: "vị ấy chỉ thấy sự hủy diệt của các hành đã sanh khởi". Khi không có sự sắc bén hơn của trí tuệ, sự sắc bén của các quyền còn lại được nói đến do sự vắng mặt của nó, hoặc do nó là điều kiện cần thiết, hoặc do sự không thể tách rời. Việc đề cập đến sự thực hành với lòng tôn kính, v.v., là để chỉ ra phương tiện cho (sự sắc bén của trí tuệ) đó. (Hành giả) nên tránh những thứ không thích hợp như thức ăn, v.v., bằng cách không sử dụng chúng, và sử dụng những thứ thích hợp một cách điều độ. Do các pháp danh và sắc hoàn toàn khác biệt nhau, chúng không thể được tổng quát cùng một lúc, và vì sự tổng quát như vậy không được chủ trương ở đây, nên đã nói rằng: "có lúc nên tổng quát sắc, có lúc nên tổng quát danh". Và trong số đó, việc nên tổng quát sắc trước đã được nói đến, vì sắc thô thiển và dễ nhận biết. "Sự sanh khởi nên được thấy" nghĩa là: trước hết, nó nên được thấy bằng cách suy luận theo kinh điển. Sau đó, tuần tự, khi tuệ hành thiền trở nên mạnh mẽ, nó cũng được thấy một cách trực tiếp.

Rūpanibbattipassanākārakathāvaṇṇanā

Chú giải về luận đề cách thức quán sự sanh khởi của sắc.

700. Sabbesanti kāmāvacarādiaṇḍajādibhedabhinnānaṃ sabbesaṃ sattānaṃ. Paṭhamaṃ kammato nibbattati taṃmūlakattā utujādirūpānaṃ. Parato pavattanakakāyadasakādivasena labbhamānaṃ pabandhattayaṃ, santatisīsaṃ vā sandhāya ‘‘tisantativasenā’’ti vuttaṃ.

700. "Sabbesaṃ" là của tất cả chúng sanh, những chúng sanh khác nhau qua các sự phân loại như thuộc cõi Dục, v.v., và noãn sanh, v.v. Trước tiên, (sắc) sanh khởi từ nghiệp, vì các sắc do thời tiết sanh, v.v., có sắc do nghiệp sanh ấy làm gốc. Sau đó, nhắm đến ba dòng tương tục có được bằng cách như thân thập pháp đang diễn tiến, v.v., hoặc nhắm đến phần khởi đầu của dòng tương tục, câu "bằng ba dòng tương tục" đã được nói đến.

Dandhaṃ [Pg.400] mandaṃ cirena nirodho etassāti dandhanirodhaṃ sattarasacittakkhaṇāyukattā. Tenāha ‘‘garuparivattī’’ti. Tenāti tasmā, yasmā ‘‘tato sīghataraṃ kho, bhikkhave, āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) vacanato rūpadhammāpi ittarakālā eva, arūpadhammā pana tehi sātisayaṃ ittarakālā, tasmā āha bhagavāti attho. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vicāritameva. Tehi sadisāti cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi sadisā. Sabbesampi hi saṅkhārānaṃ uppādabhaṅgakkhaṇesu visadisatā natthi, samānakālāva te. Ṭhānappattanti ṭhitikkhaṇappattaṃ. Tenāti dutiyabhavaṅgacittena. Vatthurūpaṃ ekassa cittassa nissayo hutvā aññassa na hoti ṭhapetvā maraṇāsannaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘tena saddhi’’ntiādi.

Sự diệt của sắc này chậm chạp, từ từ, lâu dài, nên gọi là diệt chậm, do có tuổi thọ mười bảy sát-na tâm. Do đó, ngài đã nói: "khó thay đổi". `Tenā` có nghĩa là `tasmā` (do đó). Bởi vì có lời dạy rằng: "Này các Tỳ khưu, các hành thuộc về mạng sống còn tiêu mòn nhanh hơn thế nữa", nên các sắc pháp cũng có thời gian ngắn ngủi, còn các pháp vô sắc thì có thời gian ngắn ngủi hơn các sắc pháp ấy một cách vượt trội. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói, đó là ý nghĩa. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được xem xét ở dưới. `Tehi sadisā` có nghĩa là tương tự với các sát-na sanh và diệt của tâm. Vì thật vậy, không có sự khác biệt trong các sát-na sanh và diệt của tất cả các pháp hữu vi; chúng có thời gian như nhau. `Ṭhānappattaṃ` có nghĩa là đã đạt đến sát-na trụ. `Tena` có nghĩa là bởi tâm hữu phần thứ hai. Sắc vật chất, sau khi làm nơi nương cho một tâm, thì không làm nơi nương cho tâm khác, ngoại trừ lúc cận tử. Do đó, đã nói "cùng với nó" v.v...

Evaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuticittassa uppatti, taṃ dassetvā idāni nirodhaṃ dassetuṃ ‘‘paṭisandhicittassā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānakkhaṇeti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe. Yāva pavatti nāma atthīti yāva saṃsārappavatti nāma atthi, yāva vā cittassa pavatti nāma atthi. Asaññūpapattiyañhi natthi cittappavattīti. Rūpūpapattiyaṃ saṃsedajā opapātikasadisāti opapātikānaṃyeva gahaṇaṃ. Opapātikānampīti pi-saddena vā saṃsedaje sampiṇḍeti. Sattasantativasenāti cakkhudasakādīnaṃ sattannaṃ santatisīsānaṃ vasena.

Như vậy, sau khi đã trình bày sự sanh khởi kể từ lúc tục sinh cho đến tâm tử, bây giờ để trình bày sự diệt, đoạn văn bắt đầu bằng "của tâm tục sinh" v.v... đã được bắt đầu. Trong đó, `ṭhānakkhaṇe` có nghĩa là trong sát-na trụ của tâm tục sinh. `Yāva pavatti nāma atthi` có nghĩa là chừng nào còn có sự diễn tiến của luân hồi, hoặc chừng nào còn có sự diễn tiến của tâm. Vì thật vậy, trong cõi Vô Tưởng, không có sự diễn tiến của tâm. Trong sự sanh của sắc, loài thấp sanh tương tự như loài hóa sanh, do đó chỉ nên hiểu là loài hóa sanh. Hoặc trong câu `opapātikānampi`, từ `pi` bao gồm cả loài thấp sanh. `Sattasantativasena` có nghĩa là theo cách của bảy dòng tương tục đứng đầu, bắt đầu với thập pháp sắc nhãn.

701. Tatthāti kammato rūpapavattiyaṃ. Nānākkhaṇikakammapaccayabhūtaṃyeva idha kammanti adhippetanti āha ‘‘kammaṃ nāma kusalākusalacetanā’’ti. Jīvitanavakaṃ cakkhudasakādiantogadhameva katvā ‘‘samasattatirūpa’’nti vuttaṃ. Taṃ vā cakkhudasakādi viya sukhapariggahaṃ na hotīti. Tadevāti yathāvuttaṃ vipākakkhandhakaṭattārūpamāha. Kammañhi kammajassa janakaṃ, paripācakampi hoti jīvitindriyassa, kammajaggino ca vasena anurakkhaṇasabbhāvato, āhārādipaṭilābhahetutāya upatthambhakanimittato ca. Tenāha ‘‘upatthambhakapaccayopi hotī’’ti. Upatthambhakapaccayatā cassa upanissayapaccayavaseneva veditabbā. Kammaṃ paccayo etassāti kammapaccayaṃ, tadeva cittaṃ, taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ. Vipākacetasikānampi kammapaccayacittasamuṭṭhānatā vattabbā, na vā vattabbā kammasamuṭṭhānakammapaccayaggahaṇena gahitattā. Ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti āhārānugate sarīreti gahetabbaṃ.

701. `Tattha` có nghĩa là trong sự diễn tiến của sắc do nghiệp. Ở đây, nghiệp được chủ ý chỉ là nghiệp dị thời duyên, nên ngài nói: "Nghiệp là tư thiện và bất thiện". Cửu pháp sắc mạng quyền được bao gồm trong thập pháp sắc nhãn v.v..., nên đã nói là "bảy mươi sắc". Hoặc vì nó không dễ nắm bắt như thập pháp sắc nhãn v.v... `Tadeva` có nghĩa là ngài nói đến uẩn quả và sắc do nghiệp tạo như đã nói. Vì thật vậy, nghiệp vừa là tác nhân sanh khởi cho sắc do nghiệp, vừa là tác nhân nuôi dưỡng, do sự tồn tại của việc bảo hộ thông qua mạng quyền và hỏa giới do nghiệp sanh, và do là nhân duyên để có được vật thực v.v... và là dấu hiệu của sự nâng đỡ. Do đó, ngài nói: "cũng là duyên nâng đỡ". Và tính chất duyên nâng đỡ của nó nên được hiểu theo cách của duyên y chỉ. Nghiệp là duyên của nó, nên gọi là `kammapaccayaṃ` (do nghiệp làm duyên); chính tâm ấy, nó là nơi sanh của cái này, nên gọi là `kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ` (sanh từ tâm do nghiệp làm duyên). Tính chất sanh từ tâm do nghiệp làm duyên của các tâm sở quả cũng nên được nói đến, hoặc không nên nói đến vì đã được bao hàm bởi việc đề cập đến `kammasamuṭṭhāna` (sanh từ nghiệp) và `kammapaccaya` (do nghiệp làm duyên). Nên hiểu rằng: vật thực đã đạt đến giai đoạn trụ, trong thân thể được nuôi dưỡng bởi vật thực, làm sanh khởi một bát pháp sắc vật thực khác.

Tatrāpīti [Pg.401] kammasamuṭṭhānāhārasamuṭṭhānepi ojaṭṭhamake. Catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭetīti sadisasantativasena catasso vā pañca vā rūpakalāpappavattiyo santāneti. Bāhirapaccayavisesena pana visadisā bahūpi pavattiyo ghaṭetīti vadanti. Yathā kammapaccayāhārasamuṭṭhāne paveṇighaṭanā, evaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānepīti taṃ dassetuṃ ‘‘kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca yathā tattha tattha koṭṭhāse paramparappavattiṃ dassentena akammajā dutiyādipavattiyo asambhedena dassitā, evaṃ kammajāhārasamuṭṭhānautuvasena, kammajautusamuṭṭhānāhāravasena, kammapaccayacittajāhārautusamuṭṭhānautuāhāravasena ca sambhedavasenāpi rūpappavatti dassetabbāti vadanti. Tattha kammajato pavattaāhārā visesapaccayalābhe sati yathāvuttaparimāṇāhi pavattīhi uddhampi pavattiyo na ghaṭentīti na sakkā vattuṃ. Tathā hi ‘‘dasa dvādasa vāre pavattiṃ ghaṭetī’’ti (visuddhi. 2.703), ‘‘evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādinnapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattati evā’’ti (visuddhi. 2.704) ca vakkhati.

`Tatrāpi` có nghĩa là ngay cả trong bát pháp sắc vật thực sanh từ vật thực do nghiệp sanh. `Catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti` có nghĩa là nó kéo dài bốn hoặc năm dòng diễn tiến của các tổng hợp sắc theo cách của dòng tương tục tương tự. Tuy nhiên, họ nói rằng do sự đặc biệt của duyên bên ngoài, nó cũng tạo ra nhiều dòng diễn tiến không tương tự. Giống như có sự kết nối dòng dõi trong sắc sanh từ vật thực do nghiệp làm duyên, cũng vậy trong sắc sanh từ thời tiết do nghiệp làm duyên. Để trình bày điều đó, đoạn văn bắt đầu bằng "sắc sanh từ thời tiết do nghiệp làm duyên" v.v... đã được nói đến. Và ở đây, họ nói rằng: giống như khi trình bày sự diễn tiến kế thừa trong từng phần, các dòng diễn tiến thứ hai v.v... không do nghiệp sanh đã được trình bày một cách không pha trộn, cũng vậy, sự diễn tiến của sắc nên được trình bày theo cách pha trộn: theo cách của thời tiết sanh từ vật thực do nghiệp sanh, theo cách của vật thực sanh từ thời tiết do nghiệp sanh, và theo cách của thời tiết và vật thực sanh từ vật thực và thời tiết do tâm làm duyên nghiệp sanh. Trong đó, không thể nói rằng vật thực phát sinh từ sắc do nghiệp, khi có được duyên đặc biệt, không tạo ra các dòng diễn tiến vượt quá số lượng đã nói. Thật vậy, sẽ được nói rằng: "nó tạo ra sự diễn tiến mười hoặc mười hai lần", và "ngay cả khi tồn tại trong một thời gian dài ở phía không phải là chấp thủ, sắc sanh từ thời tiết vẫn tiếp tục diễn tiến".

702. Janakājanakā matāti purimakā tikoṭṭhāsasaṅgahitā janakā, pacchimakoṭṭhāsikā ‘‘soḷasā’’ti vuttā ajanakāti matā ñātā. Kusalakiriyatoti kusalato ca kiriyato ca. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattiṭṭhānatāya pathabhāvato iriyāpatho, gamanādi, atthato tadavatthā rūpappavatti. Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho, viññatti ca natthi, tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakacittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ, viññattivikāruppādakañca hoti. Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ, taṃ ekaṃsato itarassa janakaṃ avinābhāvato, tathā iriyāpathūpatthambhakaṃ rūpassa. Etassa visesassa dassanatthaṃ ‘‘rūpaṃ, iriyāpathaṃ, viññattiñcā’’ti samuccayo kato. Vipākavajjānīti ettha vipākābhiññādvayavajjānīti vattabbaṃ tadaññesaṃyeva sesaggahaṇena gahetabbattā. Na vā vattabbaṃ sesaggahaṇeneva abhiññācittānampi nivattetabbato. Na viññattiṃ janayanti mahaggatakusalādīnaṃ santabhāvena avipphārikabhāvato. Vipphārikameva hi kāmāvacarakusalādiviññattiṃ samuṭṭhāpeti, iriyāpathūpatthambhakāni pana honti satipi santabhāve jhānavegena saussāhattā, yato tesaṃ javanakiccatā. Pañca bhavaṅgacittānīti [Pg.402] sambandho. Rūpameva janayanti, na iriyāpathaṃ nirussāhasantabhāvena paridubbalabhāvato. Kiriyāmayacittehi avimissabhavaṅgappavattikāle khandhādisarīrāvayavānaṃ niccalabhāvenāvaṭṭhānaṃ. Tathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti. ‘‘Dvattiṃsā’’ti pana ādinā vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattantīti. Dvepañcaviññāṇāni sabbadubbalatāya rūpaṃ na janenti. Paṭisandhicittaṃ vatthudubbalatāya. Khīṇāsavānaṃ cuticittanti ettha –

702. Về câu (Janakājanakā matāti): Được biết là (tâm) tạo và không tạo. Các tâm thuộc ba phần đầu tiên là tâm tạo, các tâm thuộc phần cuối cùng, được gọi là 'mười sáu', được biết là tâm không tạo. Về câu (Kusalakiriyatoti): (Tâm tạo sắc do) thiện và duy tác. Oai nghi (iriyāpatha) là do sự vận hành của thân nghiệp (kāyikakiriyā), như đi lại v.v... Về mặt ý nghĩa, đó là sự diễn tiến của sắc trong trạng thái ấy. Mặc dù ở đây không có oai nghi và biểu tri nào tách rời khỏi sắc, tuy vậy, không phải tất cả tâm tạo sắc đều là tâm nâng đỡ oai nghi và là tâm phát sinh biến đổi của biểu tri. Nhưng tâm nào tạo ra biểu tri, tâm ấy chắc chắn tạo ra cái kia (oai nghi) do không thể tách rời, cũng như nâng đỡ oai nghi của sắc. Để chỉ rõ sự khác biệt này, sự kết hợp 'sắc, oai nghi, và biểu tri' đã được thực hiện. Trong câu 'trừ các tâm quả' (vipākavajjānīti), nên nói là 'trừ hai loại tâm quả và thần thông', vì chỉ những tâm khác ngoài chúng mới được bao gồm bởi từ 'còn lại'. Hoặc không cần nói như vậy, vì ngay cả các tâm thần thông cũng phải được loại trừ bởi chính từ 'còn lại'. (Các tâm) không tạo ra biểu tri do trạng thái tĩnh lặng, không khuếch tán của các tâm thiện đáo đại v.v... Vì chỉ có (tâm) khuếch tán như tâm thiện Dục giới v.v... mới làm phát sinh biểu tri, nhưng chúng là những tâm nâng đỡ oai nghi, mặc dù có trạng thái tĩnh lặng, là do có sự nỗ lực bởi tốc lực của thiền, vì vậy chúng có phận sự tốc hành tâm. 'Năm tâm hữu phần' (pañca bhavaṅgacittāni) - đây là mối liên hệ. Chúng chỉ tạo ra sắc, không tạo ra oai nghi do trạng thái tĩnh lặng không nỗ lực, rất yếu ớt. Trong khi tâm hữu phần diễn tiến không xen lẫn với các tâm duy tác, các bộ phận cơ thể như vai v.v... ở trong trạng thái bất động. Thật vậy, khi tâm hữu phần không bị gián đoạn đang diễn tiến, các chi phần chùng xuống, dường như co rút lại. Nhưng khi các tâm thức tỉnh được nói đến bắt đầu bằng 'ba mươi hai' đang diễn tiến, các chi phần trở nên cứng cáp và diễn tiến theo đúng trạng thái oai nghi đã có. Hai ngũ song thức không tạo ra sắc do chúng quá yếu ớt. Tâm tục sinh (không tạo sắc) do vật nương yếu ớt. Trong câu 'tâm tử của bậc lậu tận' (khīṇāsavānaṃ cuticittanti) thì –

‘‘Kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) –

‘Đối với chúng sinh Dục giới vào sát-na sinh của tâm cuối cùng, đối với những chúng sinh mà ngay sau tâm của họ, tâm cuối cùng của chúng sinh Dục giới sẽ khởi sinh, đối với những chúng sinh hữu cuối cùng ở cõi Sắc giới và Vô sắc giới, và đối với những chúng sinh đang mệnh chung, những vị sẽ Bát-niết-bàn sau khi tái sinh vào cõi Sắc giới, Vô sắc giới, đối với những chúng sinh ấy, khẩu hành sẽ diệt, nhưng thân hành của họ sẽ không diệt’ (Yamaka 2. Saṅkhārayamaka.88) –

Pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagatatādivibandhābhāve kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpane kāraṇaṃ atthi, na ca yuttaṃ cuto ca cittasamuṭṭhānarūpañcassa pavattati, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthi, ‘‘khīṇāsavāna’’nti, pana visesanaṃ appaṭisandhikanirodhena nirujjhantassa tesaṃ cuticittassa rūpasamuṭṭhāpanaṃ pākaṭanti katvā katanti daṭṭhabbaṃ. Soḷasa cittānīti paricchijja gahaṇaṃ tesaṃ rūpajanane ekaṃsato niyametabbattā, aññāni pana bahūni arūpe uppannāni anokāsagatattā rūpaṃ na janentiyeva. Na ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ janentīti sambandho. Uppādakkhaṇe pana balavaṃ anantarādipaccayalābhato.

Do lời dạy này, cần hiểu rằng tâm tử của các chúng sinh khác cũng không tạo ra sắc. Vì không có lý do gì để tâm tạo sắc lại không tạo ra thân hành khi không có sự cản trở như việc ở trong bào thai v.v...; và cũng không hợp lý khi nói rằng một người đã chết mà sắc do tâm tạo của người ấy vẫn tiếp diễn; cũng không có đoạn Pāli nào nói rằng 'tâm tử tạo ra sắc'. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng tính từ 'của bậc lậu tận' được dùng vì việc không tạo sắc của tâm tử của các vị ấy, những vị diệt tận với sự đoạn diệt không còn tái tục, là điều hiển nhiên. Việc xác định và nêu lên 'mười sáu tâm' là vì việc chúng không tạo ra sắc đã được quy định một cách chắc chắn. Còn nhiều tâm khác, khi sinh khởi ở cõi Vô sắc, cũng không tạo ra sắc do không có cơ hội. (Các tâm) không tạo ra sắc trong sát-na trụ hoặc sát-na diệt - đây là mối liên hệ. Nhưng trong sát-na sinh, (tâm) có sức mạnh do nhận được các duyên như vô gián duyên v.v...

Yathā pathavīādayo rūpadhammā cittahetukā cittasamuṭṭhānā, evaṃ vedanādayopīti vuttaṃ ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ nāma tayo arūpino khandhā, saddanavaka’’ntiādi. Tenevāha – ‘‘katame dhammā cittasamuṭṭhānā? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho kāyaviññatti vacīviññattī’’ti (dha. sa. 1201, 1535). Tattha kāyaviññattiādīnaṃ cittasamuṭṭhānatā pariyāyato vuttāti veditabbā tesaṃ anipphannattā. ‘‘Evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpa’’nti iminā ataṃsamuṭṭhānasseva cittajarūpassa cittapaccayatā dassitā. Yathā pana kammapaccayaṃ dassitaṃ[Pg.403], evaṃ cittapaccaye gayhamāne taṃsamuṭṭhānarūpassa, sahajātavedanādīnañca cittapaccayatā siyā. Cittasamuṭṭhānacittapaccaye pana asaṅkarato dassetuṃ pacchājātapaccayavaseneva cittapaccayaṃ uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Cittasamuṭṭhānautuāhārehi kammasamuṭṭhānautuāhārā balavanto hontīti tesaṃ vasena catupañcapavattighaṭanaṃ vuttaṃ, cittasamuṭṭhānānaṃ pana vasena dvattippavattighaṭanaṃ taṃpākatikacittavasena, mahaggatānuttaracittavasena pana bahutarāpi pavattiyo icchitabbā. Taṃnibbattānaṃ cittajarūpānaṃ uḷārapaṇītabhāvato.

Giống như các sắc pháp như địa đại v.v... có tâm làm nhân, là do tâm tạo, cũng vậy, các pháp như thọ v.v... (cũng do tâm tạo). Điều này được nói trong câu 'Do tâm tạo là ba uẩn vô sắc, chín pháp âm thanh' v.v... Do đó, Ngài đã nói: 'Những pháp nào do tâm tạo? Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thân biểu tri, khẩu biểu tri' (Dh.s. 1201, 1535). Ở đây, cần hiểu rằng việc thân biểu tri v.v... là do tâm tạo được nói theo nghĩa bóng, vì chúng là sắc không do nghiệp tạo. Bằng câu 'Như vậy, sắc do bốn nguồn tạo đã được nói', tính chất duyên của tâm đối với sắc do tâm tạo mà không phải do tâm ấy tạo ra đã được chỉ rõ. Nhưng nếu tâm duyên được hiểu theo cách nghiệp duyên đã được chỉ ra, thì sẽ có tính chất duyên của tâm đối với sắc do chính tâm ấy tạo ra và đối với thọ v.v... đồng sinh. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng để chỉ rõ tâm tạo và tâm duyên một cách không lẫn lộn, tâm duyên đã được nêu lên chỉ theo năng lực của hậu sinh duyên. Thời tiết và vật thực do nghiệp tạo mạnh hơn thời tiết và vật thực do tâm tạo, do đó, sự kết nối diễn tiến bốn hoặc năm lần đã được nói đến theo năng lực của chúng. Nhưng theo năng lực của (thời tiết và vật thực) do tâm tạo, sự kết nối diễn tiến hai hoặc ba lần đã được nói đến, điều này là theo năng lực của tâm tự nhiên. Nhưng theo năng lực của các tâm đáo đại và siêu thế, cần chấp nhận cả những sự diễn tiến nhiều hơn nữa, do tính chất cao thượng và vi diệu của các sắc do tâm tạo được sinh ra bởi những tâm ấy.

703. ‘‘Upādinnaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā’’ti etena bahiddhā anupādinnaojā rūpāharaṇakiccaṃ na karotīti dasseti. Paccayalābho cassa kammajabhūtasannissayatāvasenāti āha ‘‘tattha patiṭṭhāyā’’ti. Tattha kammapaccayacittasamuṭṭhānādirūpassapi kammamūlakattā siyā kammajapariyāyoti taṃnivattanatthaṃ ‘‘upādinna’’nti visesetvā vuttaṃ. Āhārapaccayassa āhāro na kevalaṃ upatthambhakova, atha kho janakopīti dassetuṃ ‘‘catusamuṭṭhānarūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Dasa dvādasa vāre’’ti vatvā kathaṃ imasseva dasa dvādasa vāre pavattighaṭanāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ekadivasaṃ paribhuttāhāro’’tiādi. Dārakassa sarīraṃ pharitvāti nābhimūlānugatāhi rasaharaṇīhi pharitvā, aññathā jalābuantarike kāye makkhanāvasena na sammāviniyogo āhārassa sambhavatīti.

703. Bằng câu: “Sau khi nhận được sắc do nghiệp sanh được chấp thủ làm duyên”, (Chú giải) chỉ ra rằng dưỡng chất không được chấp thủ ở bên ngoài không làm phận sự mang lại sắc. Và sự nhận được duyên của nó là do nương vào các đại hiển do nghiệp sanh, nên đã nói: “Sau khi an trú ở đó”. Ở đây, ngay cả đối với sắc do tâm sanh có nghiệp làm duyên v.v... vì có nghiệp làm gốc rễ, nên có thể có cách gọi là sắc do nghiệp sanh; vì vậy, để loại trừ điều đó, đã được nói một cách đặc biệt là “được chấp thủ”. Để chỉ ra rằng vật thực của duyên vật thực không chỉ là vật nâng đỡ, mà còn là vật sanh ra, nên đã được nói là “sắc do bốn nguyên nhân sanh”. Sau khi nói “mười hoặc mười hai lần”, nhắm đến câu hỏi “làm thế nào sự diễn tiến lại kết hợp được mười hoặc mười hai lần chỉ đối với sắc này?”, (Chú giải) đã nói: “vật thực được tiêu thụ trong một ngày” v.v... (Câu) “sau khi lan khắp thân của đứa trẻ” (nghĩa là) sau khi lan khắp bởi các mạch dẫn dưỡng chất đi theo từ gốc rốn; nếu không thì, trong thân thể ở bên trong bào thai, sự phân phối đúng đắn của vật thực do việc thoa xức không thể xảy ra.

Upādinnako anupādinnakoti duvidhe āhāre pubbe anupādinnako āhārapaccayaāhāro dassitoti itaraṃ dassetuṃ ‘‘kammajāhāro’’tiādi vuttaṃ. Taṃ kammapaccayāhārasamuṭṭhāne vuttanayameva. Tenāha ‘‘catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭetī’’ti. Āhārapaccayautunopi utupaccayāhārassa viya dasa dvādasa vāre pavattighaṭanā veditabbā. Vuttanayattā na uddhatanti vadanti. Sesānanti kammacittautusamuṭṭhānānaṃ tisantatirūpānaṃ. Kabaḷīkārāhāro hi aññāhārasamuṭṭhitassa, tisantatirūpānañca upatthambhakavasena attanā uppāditassa janako hutvā paccayo hoti. Evaṃ āhārapaccayo hontoyeva atthiavigatavasenāpi paccayo hoti, nissayabhāvo pana paṭṭhānanayena natthi. Āhārapaccayā pavattamānāni rūpāni āhāranissayāni [Pg.404] nāma hontīti suttantanayena vuttoti daṭṭhabbo. Parato utuno nissayajotanāyapi eseva nayo.

Trong hai loại vật thực là được chấp thủ và không được chấp thủ, vì trước đây vật thực làm duyên vật thực không được chấp thủ đã được chỉ ra, nên để chỉ ra loại còn lại, đã nói: “vật thực do nghiệp sanh” v.v... Điều đó cũng giống như phương pháp đã nói trong phần vật thực do nghiệp làm duyên sanh. Do đó, đã nói: “tạo ra bốn hoặc năm sự diễn tiến”. Ngay cả đối với thời tiết do vật thực làm duyên, cũng nên hiểu sự kết hợp diễn tiến mười hoặc mười hai lần giống như vật thực do thời tiết làm duyên. Vì phương pháp đã được nói, nên (các vị) nói rằng không trích dẫn ra. (Câu) “của các (sắc) còn lại” (nghĩa là) của ba dòng sắc do nghiệp, tâm, thời tiết sanh. Quả vậy, đoàn thực làm duyên với tư cách là vật nâng đỡ đối với (sắc) do vật thực khác sanh và đối với ba dòng sắc, và trở thành vật sanh ra đối với (sắc) do chính nó tạo ra. Như vậy, trong khi là duyên vật thực, nó cũng làm duyên với tư cách là hiện hữu và bất ly, nhưng trạng thái y chỉ thì không có theo phương pháp Patthana. Nên hiểu rằng các sắc đang diễn tiến do duyên vật thực được gọi là nương vào vật thực là đã được nói theo phương pháp Kinh tạng. Về sau, trong việc làm sáng tỏ sự y chỉ của thời tiết, phương pháp cũng giống như vậy.

704. Kammasamuṭṭhānādivasena catubbidhāyapi tejodhātuyā rūpuppādane samatthabhāvato ‘‘utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātū’’ti vuttaṃ. Esa duvidho hotīti esa utu tejodhātubhāvāvisesepi tikkhamandatāvisesena uṇho, sītoti duvidho hoti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vicāritameva. Yadipi utu upādinnakena vināpi rūpaṃ samuṭṭhāpeti, indriyabaddhe pana tena vinā tassa rūpuppādanaṃ natthīti āha ‘‘upādinnakaṃ paccayaṃ labhitvā’’ti. Tenāha ‘‘catusamuṭṭhāno utū’’ti. Utusamuṭṭhānoyeva hi utu upādinnakena vinā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Utupaccayaṃ nāma catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ. Yañhi utusamuṭṭhānaṃ pannarasavidhaṃ rūpaṃ, yañca tadaññatisantatirūpaṃ, tassa sabbassapi sabhāgo utuupatthambhakapaccayo hotīti. Yasmā visabhāgo utu himādi viya padumādīnaṃ visadisarūpuppattihetubhūtaṃ purimarūpaṃ vināsentaṃ viya hoti, tasmā sabhāgaṃ, visabhāgañca ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hotī’’ti.

704. Vì hỏa đại, dù có bốn loại theo cách do nghiệp sanh v.v..., có khả năng trong việc sanh sắc, nên đã nói: “Thời tiết tên là hỏa đại do bốn nguyên nhân sanh”. (Câu) “Nó có hai loại” (nghĩa là) thời tiết này, dù không có sự khác biệt về bản chất là hỏa đại, do sự khác biệt về tính chất mạnh và yếu, có hai loại là nóng và lạnh. Điều gì cần nói ở đây, điều đó đã được khảo sát ở dưới. Mặc dù thời tiết sanh ra sắc ngay cả khi không có (sắc) được chấp thủ, nhưng trong tập hợp sắc liên quan đến quyền, việc sanh sắc của nó không có nếu không có (sắc) được chấp thủ đó, nên đã nói: “sau khi nhận được (sắc) được chấp thủ làm duyên”. Do đó đã nói: “thời tiết do bốn nguyên nhân sanh”. Quả vậy, chỉ có thời tiết do thời tiết sanh mới sanh ra sắc mà không có (sắc) được chấp thủ. Sắc do thời tiết làm duyên là sắc do bốn nguyên nhân sanh. Quả vậy, đối với sắc do thời tiết sanh có mười lăm loại và ba dòng sắc khác, đối với tất cả những thứ đó, thời tiết tương hợp là duyên nâng đỡ. Vì thời tiết không tương hợp, giống như sương giá v.v... đối với hoa sen v.v..., giống như hủy hoại sắc có trước, là nguyên nhân cho sự phát sinh của sắc không tương đồng, do đó, sau khi gộp chung cả tương hợp và không tương hợp, đã nói: “thời tiết là duyên cho sự diễn tiến và sự hoại diệt của các sắc do bốn nguyên nhân sanh”.

Dīghampi addhānanti ‘‘dasa dvādasa vāre’’ti aññassa vuttaparicchedato dīghampi kālaṃ. Utu hi sabhāgasantativasena laddhapaccayaṃ ciratarampi kālaṃ sadisākāraṃ rūpappavattiṃ santāneti upādinnakasannissayena vinā, pageva itarathā. Tenāha ‘‘anupādinnapakkhe ṭhatvāpī’’ti, maṃsavinimuttakesalomanakhacammakhilatilakādivasena jīvamānasarīre aññattha matakaḷevarādivasenāti adhippāyo. Rūpassa nibbattiyā diṭṭhāya tassa bhaṅgopi diṭṭhoyeva hoti ittarakālattā dhammappavattiyāti āha ‘‘nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāmā’’ti. Na hi nibbattimattadassanaṃ sammasanaṃ nāma hoti, udayabbayadassanañca adhikatanti. Esa nayo ito paresupi nibbattiggahaṇesu.

(Câu) “Ngay cả trong một thời gian dài” (nghĩa là) một thời gian dài hơn so với giới hạn đã nói của cái khác là “mười hoặc mười hai lần”. Quả vậy, thời tiết, khi nhận được duyên do dòng tương hợp, kéo dài sự diễn tiến của sắc có hình tướng tương tự ngay cả trong một thời gian dài hơn mà không cần nương vào (sắc) được chấp thủ, huống chi là trường hợp ngược lại. Do đó đã nói: “ngay cả khi đứng về phía không được chấp thủ”; ý nghĩa là: trong thân thể đang sống, theo cách là tóc, lông, móng, da chết, nốt ruồi v.v... đã tách khỏi thịt, và ở nơi khác, theo cách là tử thi v.v... Khi sự sanh của sắc được thấy, sự diệt của nó cũng được thấy, vì sự diễn tiến của các pháp có thời gian khác (tức thời gian diệt), nên đã nói: “người thấy sự sanh, theo thời gian, được gọi là quán xét sắc”. Quả vậy, việc chỉ thấy sự sanh không được gọi là quán xét, và việc thấy sanh diệt được đề cập đến. Phương pháp này cũng áp dụng cho những chỗ đề cập đến sự sanh sau này.

Arūpanibbattipassanākārakathāvaṇṇanā

Chú giải về cách thức quán sự sanh của pháp vô sắc

705. Lokiyacittuppādavasenevāti avadhāraṇaṃ itarassa avisayattā.

705. Sự xác định “chỉ theo cách sanh của tâm hiệp thế” là vì cái khác (tức tâm siêu thế) không phải là đối tượng (của thiền quán).

Nibbattati [Pg.405] taṃtaṃbhavavasena. Tadeva ekūnavīsatippabhedaṃ cittaṃ bhavaṅgavasena nibbattatīti sambandho. Tathā cutivasena tadārammaṇavasenāti etthāpi. Tatthāti tesu ekūnavīsaticittuppādesu. Anantaracittato paṭṭhāyātiādināpi pavattiyeva vuttā.

(Nó) sanh khởi theo từng kiếp sống. Mối liên hệ là: chính tâm đó có mười chín loại sanh khởi với tư cách là hộ kiếp. Cũng như vậy ở đây đối với (câu) “với tư cách là tử” và “với tư cách là tadārammaṇa”. (Câu) “Trong đó” (nghĩa là) trong mười chín sự sanh của tâm đó. Ngay cả bằng câu “bắt đầu từ tâm kế liền” v.v..., chỉ sự diễn tiến được nói đến.

So pana paṭisandhicittānaṃyeva pavattiyaṃ pavattanākāroti suddhappavatticittānaṃ uppattiṃ dassento ‘‘pavatte panā’’tiādimāha. Asambhinnattāti avinaṭṭhattā. ‘‘Asambhinnattā cakkhussā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘cakkhupasādassa hī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ṭhitippattamevā’’ti iminā yathā nirujjhamānaṃ rūpaṃ kassaci paccayo na hoti, evaṃ uppajjamānampīti dasseti. Cakkhuviññāṇaṃ uppajjatīti sambandho. Evaṃ sesesupi. Kāmāvacarakusalākusalakiriyacittesu ekaṃ vā pañca, satta vā javanāni hutvā uppajjatīti sambandho. Upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ vāti vā-saddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Voṭṭhabbanañhi sandhāya evaṃ vuttaṃ, taṃ pana dutiyamoghavāravasena veditabbaṃ. Pañca javanāni suttamucchitādikāle, satta pākatikakāle veditabbāni. Javanārammaṇānurūpanti ‘‘tihetukaṃ ce javanaṃ, tihetukaṃ, dvihetukaṃ vā’’tiādinā, ‘‘iṭṭhaṃ ce ārammaṇaṃ, somanassasahagata’’ntiādinā ca javanassa, ārammaṇassa ca anurūpaṃ. Sesadvāresūti sotadvārādisesadvāresu.

Về câu “So pana paṭisandhicittānaṃyeva pavattiyaṃ pavattanākāroti”, (có nghĩa là:) nhưng đó là cách thức diễn tiến trong đời sống của chính các tâm tục sinh. Để trình bày sự sanh khởi của các tâm thuần túy trong đời sống, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “pavatte panā”. Asambhinnattāti có nghĩa là avinaṭṭhattā (do không bị hư hoại). Để giải rộng ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt qua câu bắt đầu bằng “Asambhinnattā cakkhussā”, câu bắt đầu bằng “cakkhupasādassa hī” đã được nói đến. Bằng câu “Ṭhitippattamevā” này, ngài trình bày rằng: “Giống như sắc đang diệt không làm duyên cho bất cứ pháp nào, cũng vậy, sắc đang sanh cũng thế.” Cakkhuviññāṇaṃ uppajjati (nhãn thức sanh khởi) là phần liên kết. Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Trong các tâm thiện, bất thiện, và duy tác ở cõi Dục, (hoặc) một, hoặc năm, hoặc bảy tốc hành tâm sanh khởi sau khi đã diễn ra, đó là phần liên kết. Upekkhāsahagatāhetukaṃ cittaṃ vā (hoặc tâm vô nhân câu hành với thọ xả), nên hiểu là chữ vā được đem đến và liên kết. Thật vậy, câu này được nói ra nhắm đến đoán định tâm. Nhưng điều đó nên được hiểu theo trường hợp lộ trình vô hiệu thứ hai. Năm tốc hành tâm nên được hiểu là (xảy ra) vào lúc ngủ gật, bất tỉnh v.v... Bảy (tốc hành tâm) nên được hiểu là (xảy ra) vào lúc bình thường. Javanārammaṇānurūpanti (tương ứng với tốc hành tâm và đối tượng) có nghĩa là: tương ứng với tốc hành tâm và đối tượng, qua các câu như “nếu tốc hành tâm là tam nhân, (tâm na cảnh) là tam nhân hoặc nhị nhân”, và “nếu đối tượng là khả ái, (tâm na cảnh) câu hành với thọ hỷ”. Sesadvāresūti có nghĩa là trong các môn còn lại như nhĩ môn v.v...

Anukkamenāti udayabbayañāṇādhigamānukkamena paññābhāvanaṃ sampādeti arahattaṃ adhigacchati.

Anukkamenāti có nghĩa là: theo tuần tự chứng đắc tuệ sanh diệt, vị ấy thành tựu sự tu tập trí tuệ, chứng đắc quả A-la-hán.

Rūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Thẩm Sát Bảy Pháp Sắc

706. Rūpesu manasikārasattakaṃ rūpasattakaṃ, rūpadhammesu sattahākārehi manasi kārotīti attho. Evaṃ arūpasattakampi veditabbaṃ. Imehi ākārehīti imehi ādānanikkhepanamanasikārādippakārehi, imehi vā yathāvuttakoṭṭhāsehi. Āropetvāti tilakkhaṇaṃ āropetvā.

706. Bảy pháp tác ý trong các sắc pháp được gọi là bảy pháp sắc. Ý nghĩa là: tác ý đến các pháp sắc theo bảy phương diện. Cũng vậy, bảy pháp vô sắc cũng nên được hiểu tương tự. Imehi ākārehīti có nghĩa là: bằng các loại này như tác ý về sự nắm giữ và buông bỏ, hoặc bằng các phần đã được nói đến này. Āropetvāti có nghĩa là: sau khi áp đặt tam tướng.

Ādānanikkhepanatoti bhavassa gahaṇavissajjanato, jātito, maraṇato cāti attho. Vayovuḍḍhatthagāmitoti vayasā vuḍḍhassa atthagāmibhāvato, atthaṅgamato icceva attho. Āhāratoti āhārahetu[Pg.406], rūpassa paccayabhūtaāhāratoti attho. Ayalohādibhūmipāsāṇādibhedaṃ vividhavaṇṇasaṇṭhānaṃ kammānapekkhaṃ sabhāvasiddhaṃ rūpaṃ dhammatārūpaṃ. Sattāti sattadhā sattahākārehi. Vipassatīti taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati sammasati.

Ādānanikkhepanatoti có nghĩa là: do sự nắm giữ và buông bỏ kiếp sống, tức là do sự sanh và sự chết. Vayovuḍḍhatthagāmitoti có nghĩa là: do trạng thái đi đến sự hoại diệt của sắc đã già đi theo tuổi tác; ý nghĩa chỉ đơn thuần là do sự hoại diệt. Āhāratoti có nghĩa là: do vật thực làm nhân, do vật thực làm duyên cho sắc. Sắc có nhiều loại khác nhau như sắt, đồng v.v..., đất, đá v.v..., có nhiều màu sắc và hình dạng khác nhau, không phụ thuộc vào nghiệp, được thành tựu do tự tánh, được gọi là sắc tự nhiên. Sattāti có nghĩa là: theo bảy cách, bằng bảy phương diện. Vipassatīti có nghĩa là: sau khi áp đặt tam tướng lên từng phần, vị ấy tuệ quán, thẩm sát.

‘‘Bhārādānaṃ dukhaṃ loke’’ti vacanato khandhabhārassa ādito gahaṇanti katvā ‘‘ādānanti paṭisandhī’’ti āha. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti (dī. ni. 2.220; saṃ. ni. 1.186) pana vacanato khandhabhāranikkhepoti katvā ‘‘nikkhepananti cutī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yo ciraṃ jīvati, so vassasata’’nti (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145-146; a. ni. 7.74) vacanato tato ūnādhikabhāvo appamāṇanti vuttaṃ ‘‘ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā’’ti. Etthantare sabbe saṅkhārāti etasmiṃ ādānanikkhepantare pavattā sabbe bhūtupādāyarūpappabhedā saṅkhārā. Rūpadhammesu hi idaṃ sammasanavidhānanti. ‘‘Aniccā’’ti gahitamattaṃ yuttito hadaye patiṭṭhāpanatthaṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha uppādavayavattitoti uppajjanavasena, nirujjhanavasena ca pavattanato, ahutvā sambhavato hutvā vayūpagamanatoti attho. Vipariṇāmatoti santānassa purimuttaravisadisabhāvatoti vadanti. Taṃ vassasataparicchinne rūpe idaṃ sammasananti adhippāyeneva vuttaṃ siyā, jarāmaraṇena vipariṇāmetabbatoti attho. Asatipi dhammabhede avatthābhedo icchitabbo. Na hi uppādāvatthā eva bhaṅgāvatthāti yuttā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāyā’’ti. Sabhāvavigamo eva vā ettha vipariṇāmo. Khaṇikatā tāvakālikatā. Niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo. Aniccadhammā hi teneva attano sabhāvena jānantānaṃ niccataṃ paṭikkhipanti nāma. Yato na niccanti aniccaṃ, uppādakkhaṇe yadavatthā saṅkhārā, na tadavatthā ṭhitikkhaṇeti avatthantarappattiyā ñāyati tesaṃ kilamanākāroti āha ‘‘ṭhitiyaṃ jarāya kilamantī’’ti, svāyamattho pākaṭajarāya veditabbo. Ye pana saṅkhārānaṃ ṭhitiṃ na sampaṭicchanti, tattha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. Dhammānaṃ sabhāvo nāma duratikkamo jarānantaraṃ bhaṅgoti āha ‘‘jaraṃ patvā avassaṃ bhijjantī’’ti. Tasmāti yasmā uppādajarābhaṅgavasena [Pg.407] saṅkhārānaṃ nirantarabādhatā, tato ca nesaṃ dussahatāya dukkhamatā, tissannaṃ dukkhatānaṃ, saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthutā, tasmā. Abhiṇha…pe… dukkhāti yojanā.

Do có câu nói: “Mang lấy gánh nặng là khổ ở đời”, nên sau khi cho rằng: “đó là sự mang lấy gánh nặng các uẩn lúc ban đầu”, ngài đã nói: “Ādānanti paṭisandhi (sự mang lấy là sự tái sanh)”. Lại nữa, do có câu nói: “Tất cả chúng sanh trong đời đều sẽ đặt xuống thân xác”, nên sau khi cho rằng: “đó là sự đặt xuống gánh nặng các uẩn”, câu “nikkhepananti cuti (sự đặt xuống là sự chết)” đã được nói đến. Do có câu nói: “Người nào sống lâu, người ấy sống được một trăm năm”, nên sau khi cho rằng: “việc hơn kém so với con số ấy là không có định lượng”, câu “ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā (sau khi giới hạn một trăm năm)” đã được nói đến. Etthantare sabbe saṅkhārāti có nghĩa là: tất cả các pháp hữu vi thuộc các loại sắc tứ đại và sắc y sinh đang diễn tiến trong khoảng giữa sự mang lấy và sự đặt xuống này. Rūpadhammesu hi idaṃ sammasanavidhānanti có nghĩa là: thật vậy, đây là phương pháp thẩm sát trong các sắc pháp. Để thiết lập trong tâm một cách hợp lý ý nghĩa đã được nắm bắt là “vô thường”, câu bắt đầu bằng “kasmā” đã được nói đến. Trong đó, uppādavayavattitoti có nghĩa là: do sự diễn tiến theo cách sanh khởi và diệt tận, do sự hiện hữu từ chỗ không có rồi sau khi có lại đi đến hoại diệt. Vipariṇāmatoti, các vị nói rằng: do trạng thái không tương đồng của dòng tương tục trước và sau. Điều đó có lẽ đã được nói chỉ với chủ ý rằng: “sự thẩm sát này là về sắc pháp được giới hạn trong một trăm năm”; ý nghĩa là: do phải bị biến đổi bởi sự già và sự chết. Dù không có sự khác biệt về pháp, sự khác biệt về trạng thái vẫn phải được chấp nhận. Thật không hợp lý khi cho rằng trạng thái sanh khởi cũng chính là trạng thái hoại diệt. Vì thật vậy, đã có câu nói rằng: “do già và chết, có hai phương diện về bản chất của sự biến đổi”. Hoặc ở đây, sự biến mất của tự tánh chính là sự biến đổi. Tính sát-na là tính tạm thời. Sự không có tự tánh thường còn chính là sự phủ định tính thường còn. Thật vậy, các pháp vô thường, chính bằng tự tánh ấy của mình, được gọi là phủ định tính thường còn đối với những người hiểu biết. Vì không thường còn, nên gọi là vô thường. Trạng thái của các pháp hữu vi ở sát-na sanh không phải là trạng thái ấy ở sát-na trụ; do sự đạt đến một trạng thái khác, phương diện mệt mỏi của chúng được nhận biết. Vì vậy, ngài đã nói: “ṭhitiyaṃ jarāya kilamanti (chúng mệt mỏi vì già trong giai đoạn trụ)”. Ý nghĩa này nên được hiểu qua sự già biểu hiện rõ rệt. Còn đối với những vị không chấp nhận giai đoạn trụ của các pháp hữu vi, điều cần nói với họ đã được nói ở dưới. Tự tánh của các pháp là khó vượt qua, tức là sự hoại diệt ngay sau khi già. Vì vậy, ngài đã nói: “jaraṃ patvā avassaṃ bhijjanti (sau khi đạt đến già, chúng chắc chắn bị hoại diệt)”. Tasmāti có nghĩa là: vì rằng do cách sanh, già, và hoại diệt, có sự bức bách không ngừng của các pháp hữu vi; và do đó, vì sự khó kham nhẫn của chúng, nên có sự khổ; và vì là nền tảng cho ba loại khổ và khổ luân hồi, nên là đối tượng của khổ. Do đó, vì sự áp bức thường xuyên... khổ, đó là cách liên kết.

‘‘Sukhapaṭikkhepato’’ti idaṃ vuttanayameva. Ṭhitiṃ mā pāpuṇantu, uppajjamānākāreneva pavattantūti adhippāyo. ‘‘Uppannā’’ti iminā uppādakkhaṇasamaṅgitā vuttā. Ṭhānappattā mā jīrantūti kasmā vuttaṃ, nanu atthato ṭhiti eva jarāti? Saccametaṃ, jarāvasena pana yo kilamatho, so idha jarāggahaṇena gahitoti daṭṭhabbaṃ. Mā bhijjantūti niccataṃ āsīsati. Kassaci dhammissarassāpi bhagavato vasavattibhāvo natthi. Na hi lakkhaṇaññathattaṃ kenaci kātuṃ sakkā. Bhāvaññathattameva hi iddhivisayo. Suññā saṅkhārā tena tīsu ṭhānesu vasavattanākārena. Tasmāti vuttakāraṇaparāmasanaṃ. Suññatoti nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññato, na nissabhāvatoti ekaccaparikappitasabhāvasuññato. Assāmikatoti sāmibhūtassa kassaci abhāvato. Etena anattaniyataṃ dasseti. Avasavattitoti yathāvuttavasavattibhāvābhāvato. Attapaṭikkhepatoti paraparikappitassa attano paṭikkhipanato. ‘‘Suññato’’tiādinā hi dhammānaṃ bāhirakaparikappitaattaviraho vutto, iminā pana ataṃsabhāvato attā na hotīti.

“Sukhapaṭikkhepato” (do bác bỏ sự lạc): Điều này cũng theo phương pháp đã được nói. Ý nghĩa là: “Mong rằng chúng đừng đạt đến trạng thái trụ, mong rằng chúng hãy tiếp diễn chỉ bằng cách thức đang sanh khởi”. Bằng từ “uppannā” (đã sanh), sự thành tựu sát-na sanh đã được nói đến. Tại sao lại nói: “Mong rằng các pháp đã đạt đến trạng thái trụ đừng già đi”? Chẳng phải về mặt ý nghĩa, chính sự trụ là sự già hay sao? Điều này là thật. Tuy nhiên, sự mệt mỏi nào do sự già, sự mệt mỏi ấy ở đây được nắm bắt bằng việc dùng từ “già” (jarā), nên được hiểu như vậy. Bằng câu “Mong rằng chúng đừng hoại diệt”, vị ấy mong cầu sự thường còn. Không có sự làm chủ theo ý muốn của bất cứ ai, ngay cả đối với Đức Thế Tôn, bậc Pháp Vương. Thật vậy, không ai có thể làm cho tướng trạng trở nên khác đi. Thật vậy, chỉ có sự làm cho bản thể trở nên khác đi mới là phạm vi của thần thông. Do đó, các pháp hữu vi là trống không đối với cách thức làm chủ theo ý muốn ở ba trạng thái (sanh, trụ, diệt). “Tasmā” (do đó) là sự đề cập đến nguyên nhân đã được nói. “Suññato” (không) là do trống không khỏi (tự ngã) ấy vì sự vắng mặt của người ở, người làm, người cảm thọ, người cai quản; không phải là do không có tự tánh, tức là trống không khỏi tự tánh do một số người tưởng định. “Assāmikato” (vô chủ) là do sự không có của bất cứ ai là chủ sở hữu. Bằng điều này, ngài chỉ ra sự không phải là sở hữu của tự ngã. “Avasavattito” (không theo ý muốn) là do sự không có của trạng thái làm chủ theo ý muốn như đã nói. “Attapaṭikkhepato” (do bác bỏ tự ngã) là do sự bác bỏ tự ngã do người khác tưởng định. Thật vậy, bằng “suññato” v.v..., sự vắng mặt của tự ngã do ngoại đạo tưởng định nơi các pháp đã được nói đến; còn bằng (từ cuối cùng) này thì (ý là) do không có tự tánh ấy nên không có tự ngã, điều này đã được nói đến.

707. Ettha ca ‘‘uppādavayavattito’’tiādinā catūhi kāraṇehi aniccā, ‘‘abhiṇhasampaṭipīḷanato’’tiādinā catūhi kāraṇehi dukkhā, ‘‘suññato’’tiādinā catūhi kāraṇehi anattāti rūpadhamme niruḷhaṃ lakkhaṇattayaṃ pubbe attanā asallakkhitaṃ sallakkhetvā sammasanto taṃ tattha āropetīti vuccati. Tathā panānena ādānanikkhepanavasena sammasitattā āha ‘‘rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti.

707. Và ở đây, (các pháp hữu vi) là vô thường do bốn nguyên nhân bắt đầu bằng “do lệ thuộc vào sanh và diệt”, là khổ do bốn nguyên nhân bắt đầu bằng “do sự bức bách liên tục”, là vô ngã do bốn nguyên nhân bắt đầu bằng “do trống không”. Như vậy, vị ấy trong khi quán xét, sau khi đã ghi nhận tam tướng đã trở nên rõ ràng trong sắc pháp mà trước đây chưa được tự mình ghi nhận, được gọi là “áp đặt” (āropeti) điều ấy vào trong sắc pháp ấy. Tuy nhiên, vì vị ấy đã quán xét theo cách chấp thủ và từ bỏ (tức là sanh và tử), ngài đã nói “sau khi áp đặt tam tướng vào sắc”.

Tattha ca yasmā aniccalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ dukkhalakkhaṇaggahaṇaṃ, dukkhalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ vā anattalakkhaṇaggahaṇaṃ. Aniccalakkhaṇañcettha rūpabhedena dassiyamānaṃ yathoḷārikato dīpetabbanti taṃ vassasataparicchedena paṭhamaṃ dassentena vassasataṃ ṭhitassa ‘‘dasa vā vīsati vā’’tiādinā [Pg.408] vibhajitvā anukkamena yāvauddharaṇādikoṭṭhāsavasena rūpassa bhaṅgaṃ disvā tato ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti tilakkhaṇāropanaṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato sammasananti dassetuṃ ‘‘tameva vassasata’’ntiādinā vayavasena rūpassa sammasanavidhi āraddho. Tattha yasmā oḷārikavasenevāyaṃ ādito rūpabhedo gayhati, tasmā na vassasataṃ samakoṭṭhāsavasena vibhattaṃ, majjhimāvatthāya vā tathārūpattā majjhimavaye ekaṃ vassaṃ vaḍḍhitaṃ.

Và trong đó, vì việc nắm bắt tướng khổ có việc nắm bắt tướng vô thường đi trước, hoặc việc nắm bắt tướng vô ngã có việc nắm bắt tướng khổ đi trước. Và ở đây, tướng vô thường, khi được chỉ ra bằng sự tan hoại của sắc, nên được làm sáng tỏ theo mức độ thô thiển, vì vậy, để chỉ ra rằng việc quán xét theo sự suy tàn của tuổi tác là việc áp đặt tam tướng “vô thường, khổ, vô ngã” sau khi thấy sự tan hoại của sắc theo thứ tự cho đến phần cuối cùng là bị giòi bọ ăn v.v..., sau khi đã phân chia (sắc) đã tồn tại một trăm năm bằng cách nói “mười hoặc hai mươi” v.v..., ngài, trong khi chỉ ra điều đó trước tiên bằng cách giới hạn một trăm năm, đã bắt đầu phương pháp quán xét sắc theo tuổi tác bằng câu “chính một trăm năm ấy” v.v... Trong đó, vì sự tan hoại của sắc này ban đầu được nắm bắt chỉ theo cách thô thiển, do đó, một trăm năm không được phân chia thành các phần bằng nhau, hoặc vì trạng thái trung niên là như vậy, nên một năm đã được thêm vào ở tuổi trung niên.

708. Mandatābāhullena pavattaṃ vassānaṃ dasakaṃ mandadasakaṃ. Esa nayo sesesupi.

708. Một thập niên của các năm diễn ra với sự chậm chạp nhiều được gọi là “thập niên chậm chạp” (mandadasaka). Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại.

Tadāti paṭhame vassadasake. Soti puggalo. Capaloti anavaṭṭhitakiriyatāya taralo. Tena momūhabhāvato viseseti. Na hesa navamadasake viya momūhabhāvena mando, atha kho capalatāyāti. Tenāha ‘‘kumārako’’ti. Tatiye dasake maṃsapāripūriyā yathārahaṃ chavivaṇṇo vippasīdatīti āha ‘‘vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇātī’’ti. Catutthe dasake aṭṭhīnaṃ, nhārūnañca thirabhāvappattiyā balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti. Pañcame dasake yobbanamadassa dūrībhāvena yebhuyyena kilesatanutāya paññā yathārahaṃ suvisadā hoti. Khiḍḍāya rati khiḍḍārati. Kapallikādinissayavisesena padīpassa suddhatādi viya nissayavisesena pañcamachaṭṭhadasakesu paññāya buddhihāniyo veditabbā. Purato pabbhāro hoti kaṭisandhigīvāsandhīnaṃ vasena rassassāpi, pageva dīghassa. Pabbhāroti ca garubhāvena palambako. Momūho hoti satipaññāvippavāsato. Sayanabahulova hoti ṭhānādivasena sarīrabhāraṃ vahituṃ asakkonto.

“Tadā” (khi ấy) là trong thập niên đầu tiên. “So” (người ấy) là cá nhân. “Capalo” (lanh chanh) là nông nổi do hành động không ổn định. Bằng điều đó, ngài phân biệt với trạng thái si mê ngây ngô. Thật vậy, người này không chậm chạp do si mê ngây ngô như trong thập niên thứ chín, mà là (chậm chạp) do sự lanh chanh. Do đó, ngài nói “kumārako” (đứa trẻ). Trong thập niên thứ ba, do thịt da đầy đặn, màu da trở nên trong sáng một cách tương xứng, vì vậy ngài nói “sắc xứ đạt đến sự sung mãn”. Trong thập niên thứ tư, do xương và gân đạt đến trạng thái vững chắc, cả sức mạnh (bala) và năng lực (thāma) đều đạt đến sự sung mãn. Trong thập niên thứ năm, do sự kiêu mạn của tuổi trẻ đã xa lìa, và phần lớn do phiền não đã mỏng đi, trí tuệ trở nên rất trong sáng một cách tương xứng. Sự thích thú trong vui chơi là “khiḍḍārati”. Giống như sự trong sáng v.v... của ngọn đèn tùy thuộc vào vật nương đặc biệt như cái đĩa đèn v.v..., sự tăng trưởng và suy giảm của trí tuệ trong thập niên thứ năm và thứ sáu nên được hiểu là tùy thuộc vào vật nương đặc biệt. Sự cúi về phía trước xảy ra do các khớp hông và khớp cổ, ngay cả đối với người lùn, huống chi là người cao. Và “pabbhāro” (cúi về phía trước) là sự rũ xuống do sức nặng. Trở nên si mê ngây ngô do niệm và tuệ đã rời xa. Trở thành người nằm nhiều do không thể mang gánh nặng của thân thể trong các tư thế đứng v.v...

709. Tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānanti yebhuyyatāya vuttaṃ. Catuvassikopi hi eko koṭṭhāso hotīti. Dvisataṃ koṭṭhāse katvā ekekaayanavasenātipi veditabbaṃ.

709. Câu “cứ mỗi ba năm” được nói theo nghĩa đa số. Thật vậy, cũng có một phần là bốn năm. Cũng nên hiểu rằng (áp đặt tam tướng) sau khi chia thành hai trăm phần, theo từng chu kỳ (ayana).

Vassāne pavattarūpanti sambandho.

Có sự liên kết (với câu) “sắc pháp diễn ra trong mùa mưa”.

Taṃ [Pg.409] pana vassānaṃ dvidhā samattaṃ, na pubbe viya catumāsanti āha ‘‘dvemāsa’’nti. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. So pana vassāno utu sāvaṇapoṭṭhapādamāsā, assayujakattikamāsā sarado, migasiraphussamāsā hemanto, māghaphaggunamāsā sisiro, cittavesākhamāsā vasanto, jeṭṭhāsaḷhamāsā gimho utūti veditabbo. Cha koṭṭhāse katvāti dasadasanāṭikāvasena cha koṭṭhāse katvā.

Nhưng mùa mưa ấy đã kết thúc trong hai tháng, không phải bốn tháng như trước đây, vì vậy ngài nói “hai tháng”. Và đây là một từ chỉ đối cách (upayogavacana) trong ý nghĩa liên tục (accantasaṃyoga). Nhưng mùa mưa ấy là tháng Sāvaṇa và Poṭṭhapāda; tháng Assayuja và Kattika là mùa thu (sarada); tháng Migasira và Phussa là mùa đông (hemanta); tháng Māgha và Phagguna là mùa lạnh (sisiro); tháng Citta và Vesākha là mùa xuân (vasanta); tháng Jeṭṭha và Āsāḷha là mùa hè (gimha), nên được hiểu như vậy. “Sau khi chia thành sáu phần” nghĩa là sau khi chia thành sáu phần theo cách mỗi phần mười nāṭikā (giờ).

710. Abhimukhaṃ purato kamanaṃ abhikkamo. Paṭinivattanavasena kamanaṃ paṭikkamo. Āmukhaṃ lokanaṃ ālokanaṃ. Vividhaṃ ito cito ca lokanaṃ vilokanaṃ. Hatthapādānaṃ saṅkucanaṃ samiñjanaṃ. Āyamanaṃ pasāraṇaṃ.

710. Sự đi tới phía trước, đối diện là “abhikkama” (bước tới). Sự đi theo cách quay trở lại là “paṭikkama” (bước lui). Sự nhìn thẳng về phía trước là “ālokana” (nhìn thẳng). Sự nhìn nhiều cách, đây đó, là “vilokana” (nhìn quanh). Sự co lại của tay và chân là “samiñjana” (co lại). Sự duỗi ra là “pasāraṇa” (duỗi ra).

Pāduddharaṇakāleti dutiyapāduddharaṇakāle. Pādassāti uddhaṭapādassa. Omattāti sattito hīnappamāṇā. Tenāha ‘‘mandā’’ti. Itarāti tejovāyodhātuyo. Yathā pādassa uddharaṇaṃ sijjhati, tathā pavattacittasamuṭṭhānarūpesu ekaṃsato tejovāyodhātūnaṃ adhimattatā icchitabbā sallahukasabhāvatāya tāsaṃ. Tato eva ca itarāsaṃ omattatā garusabhāvattā. Taṃsambandhattā pana sesaṃ tisamuṭṭhānarūpaṃ taggatikameva hoti. Kāyavacīviññattipavattiyaṃ vāyopathavīadhimattatā imassa atthassa nidassananti daṭṭhabbaṃ. Purato haraṇe, pacchato haraṇe ca uddharaṇe viya sallahukasabhāvarūpappavattīti tāsaṃyeva dvinnaṃ dhātūnaṃ adhimattatā icchitabbāti āha ‘‘tathā atiharaṇavītiharaṇesū’’ti. Yathā uddharaṇādīsu sallahukasabhāvattā pacchimānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti, itarāsaṃ hīnaṃ, evaṃ vossajjanādīsu tīsu garusabhāvattā purimānaṃ dvinnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti, itarāsaṃ hīnanti dassento āha ‘‘vossajjane’’tiādi.

Pāduddharaṇakāleti có nghĩa là vào lúc dở chân thứ hai lên. Pādassāti có nghĩa là của chân đã được dở lên. Omattāti có nghĩa là có mức độ thấp kém về năng lực. Do đó, ngài nói là mandā (chậm chạp). Itarāti là hỏa đại và phong đại. Để việc dở chân được thành tựu, trong các sắc do tâm sanh đang diễn tiến, một cách chắc chắn, sự vượt trội của hỏa đại và phong đại nên được mong muốn, do chúng có trạng thái khinh khoái. Và chính vì thế, sự thấp kém của các đại khác (nên được mong muốn) do chúng có trạng thái nặng nề. Hơn nữa, do có liên quan đến chúng, các sắc do ba nhân sanh còn lại cũng có chiều hướng tương tự. Nên hiểu rằng, sự vượt trội của phong đại và địa đại trong sự diễn tiến của thân biểu tri và khẩu biểu tri là ví dụ cho ý nghĩa này. Trong khi đưa tới trước, và trong khi đưa sang bên, cũng giống như khi dở lên, có sự diễn tiến của sắc có trạng thái khinh khoái, vì vậy sự vượt trội của chính hai đại ấy nên được mong muốn. Do đó, ngài nói tathā atiharaṇavītiharaṇesū (tương tự trong khi đưa tới và đưa ngang). Ngài nói vossajjane v.v... để chỉ ra rằng: Giống như trong các (hành động) như dở lên v.v..., do có trạng thái khinh khoái, phận sự của hai đại sau là vượt trội, (phận sự) của các đại khác là thấp kém; cũng vậy, trong ba (hành động) như đặt xuống v.v..., do có trạng thái nặng nề, phận sự của hai đại đầu là vượt trội, (phận sự) của các đại khác là thấp kém.

Tadupādāyarūpānīti tā dhātuyo nissāya pavattaupādārūpāni. Etthevāti uddharaṇeyeva. Tenāha ‘‘atiharaṇaṃ appatvā’’ti. Itīti evaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ uddharaṇādikoṭṭhāse. Pabbaṃ pabbantiādi [Pg.410] tesaṃ dhammānaṃ koṭṭhāsantarasaṅkarābhāvadassanaṃ. Taṭataṭāyantāti taṭataṭāyanti viya, tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti.

Tadupādāyarūpānīti là các sắc y sinh đang diễn tiến nương vào các đại ấy. Etthevāti là chỉ trong lúc dở lên. Do đó, ngài nói atiharaṇaṃ appatvā (chưa đến lúc đưa tới). Itīti là như vậy. Tattha tatthāti là trong mỗi phần như dở lên v.v... (Câu) Pabbaṃ pabbanti v.v... là để chỉ ra sự không pha trộn giữa các phần của các pháp ấy. Taṭataṭāyantāti là giống như đang kêu lách tách, qua đó chỉ ra sự ngắn ngủi của sát-na diễn tiến của chúng.

711. Assāti sammasanassa. Dārutiṇukkādīsūti dāruukkātiṇukkādīsu. ‘‘Kiṃ andhabāla ekaghanaṃ satataṃ sabbadābhāviṃ ekanti maññasī’’ti adhippāyenāha ‘‘kimettha manāpa’’nti. Idampīti yadidaṃ telavaṭṭikkhayena padīpassa apaññāyanaṃ vuttaṃ, idampi. Aṅgulaṅgulantareti aṅguliyā mitaṃ aṅgulanti aṅgulappamāṇe padeseti attho. Tantuno avayavalesabhūtaṃ paramasukhumabhāvappattaṃ aṃsuṃ sandhāyāha ‘‘aṃsuṃ pana muñcitvā’’ti.

711. Assāti là của sự quán xét. Dārutiṇukkādīsūti là trong các ngọn đuốc gỗ, đuốc cỏ v.v... Với ý định (nói rằng): "Này kẻ mù quáng ngu si, sao ngươi lại cho rằng (ngọn lửa) là một khối đồng nhất, liên tục, luôn luôn hiện hữu, là một?", ngài đã nói kimettha manāpa (có gì đáng hài lòng ở đây?). Idampīti là điều này cũng vậy, tức là sự biến mất của ngọn đèn đã được nói đến là do dầu và bấc đã hết. Aṅgulaṅgulantareti có nghĩa là trong một vùng có kích thước bằng một lóng tay, vì nơi được đo bằng ngón tay gọi là aṅgula. Ngài nói aṃsuṃ pana muñcitvā (nhưng sau khi bỏ đi sợi tơ) là nhắm đến sợi tơ đã trở thành một phần nhỏ của sợi chỉ, đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế.

Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha kāmaṃ upameyye viya upamāyaṃ pākaṭo kālabhedo natthi, ekakoṭṭhāsagataṃ pana koṭṭhāsantaraṃ na pāpuṇātīti ettāvatā upamābhāvo veditabbo. Upamāyampi vā tāva yāvāti kālassa bhedamattā labbhatevāti tassā gahaṇe kālabhedavasenāpi upamā yojetabbā.

(Câu) Tatthā v.v... là sự kết nối ví dụ. Ở đó, quả thực trong ví dụ không có sự khác biệt về thời gian rõ ràng như trong đối tượng được ví dụ, nhưng nên hiểu bản chất của ví dụ chỉ ở mức độ là (ngọn lửa) ở một phần không đi đến phần khác. Hoặc là, trong ví dụ cũng vậy, chừng nào mà (có sự khác biệt), chừng đó (có sự khác biệt), như vậy mức độ khác biệt của thời gian chắc chắn có thể có được. Do đó, khi nắm bắt điều đó, ví dụ cũng nên được áp dụng theo sự khác biệt về thời gian.

712. Pubbe ādānanikkhepādivasena catusantatirūpaṃ saṅgharitvā dassitaṃ, idāni āhārasamuṭṭhānādivasena bhinditvā dassento ‘‘tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā’’tiādimāha. Tattha visaṅkharitvā vibhajitvā. ‘‘Visaṅgharitvā’’ti vā pāṭho, ayamevattho. Āhāramayanti āhārena nibbattaṃ. Jhattanti milātaṃ. Kilantanti khinnaṃ. Dhātanti tittaṃ. Pīṇitanti maṃsūpacayasampattiyā pīṇitaṃ. Tato eva mudu. Siniddhanti siniddhacchavitāya saṇhaṃ. Tato eva phassavantaṃ.

712. Trước đây, sắc của bốn dòng tương tục đã được trình bày bằng cách tổng hợp theo (các hành động) như cầm lấy, đặt xuống v.v... Bây giờ, để trình bày bằng cách phân chia theo (các nhân sanh) như vật thực v.v..., ngài nói tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā (phân tích chính sắc ấy) v.v... Ở đây, visaṅkharitvā có nghĩa là phân chia, phân tích. Hoặc có bản đọc là visaṅgharitvā, ý nghĩa cũng chính là như vậy. Āhāramayanti là (sắc) sanh ra do vật thực. Jhattanti là héo úa. Kilantanti là mệt mỏi. Dhātanti là no đủ. Pīṇitanti là đầy đặn do sự tăng trưởng và sung mãn của thịt. Chính vì thế mà mềm mại. Siniddhanti là mịn màng do có làn da trơn láng. Chính vì thế mà có xúc chạm tốt.

713. Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpanti uṇhasantāpena santattaṃ rūpaṃ sandhāyāha. Sītautunāti sappāyena sītautunā.

713. (Câu) Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpanti là ngài nói nhắm đến sắc bị nung nóng bởi sức nóng. Sītautunāti là do thời tiết lạnh thích hợp.

714. Āyatanadvāravasenāti āyatanasaṅkhātadvāravasena. Kammadvāranivattanatthaṃ āyatanaggahaṇaṃ. Kāyadvāreti pasādakāyadvāre. Manodvāraṃ nāma sāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Tassa nissayabhāvato hadayavatthuṃ sandhāya nissitavohārena ‘‘manodvāre’’ti vuttaṃ, yattha manodvāruppatti.

714. Āyatanadvāravasenāti là theo cửa được gọi là xứ. Việc dùng từ āyatana (xứ) là để loại trừ nghiệp môn. Kāyadvāreti là trong thân môn tức là sắc thần kinh thân. Ý môn chính là tâm hộ kiếp cùng với tâm hướng. Do (ý môn) có đó làm nơi nương, nên (câu) manodvāre (trong ý môn) được nói theo cách dùng từ chỉ đối tượng nương tựa để nhắm đến ý vật, nơi mà ý môn sanh khởi.

715. Somanassitadomanassitavasenāti [Pg.411] somanassitadomanassitapuggalavasena, somanassitadomanassitakālavasena vā.

715. Somanassitadomanassitavasenāti là theo hạng người có hỷ, có ưu, hoặc theo thời điểm có hỷ, có ưu.

Ayamatthoti ayaṃ idāni vuccamāno saṅkhārānaṃ atiittarakhaṇatāsaṅkhāto attho.

Ayamatthoti là ý nghĩa này, tức là ý nghĩa đang được nói đến bây giờ, được gọi là tính chất có sát-na cực kỳ ngắn ngủi của các pháp hữu vi.

Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Sukhadukkhāti sukhadukkhavedanā. Upekkhāpi hi sukhadukkhāsu eva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā vuttā. Saññāti keci. Kevalāti attanā niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekekena cittena sahitā. Lahuso vattate khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.

Jīvitanti là mạng quyền. Sukhadukkhāti là thọ lạc và thọ khổ. Vì thọ xả cũng được bao gồm trong thọ lạc và thọ khổ do tính chất khả hỷ và bất khả hỷ. Với từ Attabhāvoti, các pháp còn lại ngoại trừ mạng, thọ, và thức đã được nói đến. Một số vị nói là tưởng. Kevalāti là không pha trộn với tự ngã hay với tính thường hằng. Ekacittasamāyuttāti là cùng với từng tâm một. Theo cách nói "sát-na diễn tiến nhanh chóng", do tính chất chỉ tồn tại trong một sát-na tâm, sát-na của mạng v.v... diễn tiến nhanh chóng, cực kỳ ngắn ngủi.

Cullāsītisahassāni kappanti caturāsītisahassaparimāṇaṃ kappaṃ, accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ. Kappanti ca sāmaññavasena ekavacanaṃ. Marūti devā. Dvīhi cittehi samohitāti evaṃ cirajīvinopi te dvīhi cittehi sahitā hutvā na tiṭṭhanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesampi santāne jīvitādīni dvīhi cittehi saha na tiṭṭhanti, ekena cittena saha uppannāni teneva saha nirujjhanato yāva dutiyā na tiṭṭhantīti.

Cullāsītisahassāni kappanti là suốt tám mươi bốn ngàn kiếp; đây là cách dùng đối cách trong ý nghĩa liên tục không gián đoạn. Và từ kappanti là số ít theo nghĩa chung. Marūti là chư thiên. Dvīhi cittehi samohitāti có nghĩa là dù sống lâu như vậy, các vị ấy cũng không tồn tại cùng với hai tâm. Điều này có nghĩa là: trong dòng tương tục của các vị ấy, mạng v.v... cũng không tồn tại cùng với hai tâm; do sanh lên cùng với một tâm và diệt đi cùng với chính tâm ấy, chúng không tồn tại cho đến (sát-na của) tâm thứ hai.

Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cuticittena saddhiṃ niruddhāti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhantassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhakkhandhā. Sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā atthaṅgatā appaṭisandhikā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā hi cutikkhandhā na nibbattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā. Tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.

“Ye niruddhā marantassāti” (Những uẩn đã diệt của người đang chết) có nghĩa là: những uẩn nào được gọi là đã diệt cùng với tâm tử của chúng sanh đang mệnh chung. “Tiṭṭhamānassa vā idhāti” (Hoặc của người đang sống ở đây) có nghĩa là: hoặc những uẩn nào đã diệt do đạt đến sự hoại diệt của người đang sống, đang tồn tại trong đời sống hiện tại ở thế gian này. Tất cả chúng đều tương tự, tất cả chúng đều hoàn toàn giống nhau, đã đi đến chỗ chấm dứt, không có sự tái tục, đã biến mất do không có sự nối liền trở lại nữa. Ví như các tử uẩn không sanh khởi trở lại, cũng vậy, các uẩn trước đó (cũng không sanh khởi). Do đó, ý nghĩa là mạng sống của chúng sanh chỉ có một sát-na tâm.

Anantarā ca ye bhaggāti ye saṅkhārā anantarameva bhaggā niruddhā. Ye ca bhaggā anāgateti ye ca saṅkhārā anāgate bhaggā bhañjanasīlā bhijjissanti. Tadantarā niruddhānanti tesaṃ atītānāgatānaṃ antarā vemajjhe paccuppannataṃ patvā niruddhānaṃ bhaggānaṃ. Vesamaṃ natthi lakkhaṇeti tesaṃ tividhānampi bhaṅgalakkhaṇanimittaṃ visamatā visadisatā natthi.

“Anantarā ca ye bhaggāti” (Và những pháp đã hoại diệt ngay trước đó) có nghĩa là: những hành nào đã hoại diệt, đã đoạn diệt ngay trước đó. “Ye ca bhaggā anāgateti” (Và những pháp sẽ hoại diệt trong tương lai) có nghĩa là: và những hành nào sẽ hoại diệt trong tương lai, có tính chất hoại diệt. “Tadantarā niruddhānanti” (Của những pháp đã diệt ở khoảng giữa) có nghĩa là: của những pháp đã diệt, đã hoại diệt sau khi đã đạt đến trạng thái hiện tại ở khoảng giữa của các hành quá khứ và vị lai ấy. “Vesamaṃ natthi lakkhaṇeti” (Đặc tính không khác nhau) có nghĩa là: không có sự bất đồng, sự không tương tự về tướng hoại diệt của ba loại hành ấy.

Anibbattena [Pg.412] na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti, ajāto nāma hoti. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā yāyaṃ taṃ taṃ santaṃ sanissayaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti evaṃ vacanappavattiyā visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vadanti ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).

“Anibbattena na jātoti” (Không sanh bởi cái chưa sanh) có nghĩa là: không phải là đã sanh bởi tâm chưa sanh, được gọi là chưa sanh. “Paccuppannena vattamānena cittena jīvati” (Sống bởi cái hiện tại) có nghĩa là: sống bởi tâm hiện tại, đang diễn tiến, được gọi là đang sống. “Cittabhaṅgā mato lokoti” (Thế gian chết do tâm hoại diệt) có nghĩa là: giống như tâm tử, do sự đạt đến hoại diệt của mỗi một tâm, thế gian này về phương diện chân đế được gọi là đã chết, vì cái đã diệt thì không có sự tái tục. Dù là vậy, chế định là chân đế. Chế định về dòng tương tục nào mà là đối tượng của sự vận hành lời nói như: “Tissa đang sống, Phussa đang sống” do nương vào mỗi một tâm đang hiện hữu, có nơi nương tựa, thì chế định về dòng tương tục ấy ở đây là chân đế, là thực tại chân đế. Vì vậy, họ nói rằng: “Danh và tánh không già đi”.

Anidhānagatā bhaggāti ye bhaggā, na te katthaci nidhānaṃ gatā, atha kho abhāvameva gatā. Puñjo natthi anāgate yato āgaccheyyuṃ vattamānabhāvaṃ. Nibbattā yepīti ye paṭiladdhattabhāvā paccuppannā, tepi āragge sāsapūpamā tiṭṭhanti. Yathā nāma sūciyaṃ ṭhitāyaṃ sāsapo khitto tassā sikhaṃ phuṭṭhamatto vigacchati na tiṭṭhati, evaṃ saṅkhārā uppajjitvā bhijjanti, na tesaṃ avaṭṭhānaṃ atthīti.

“Anidhānagatā bhaggāti” (Những pháp đã hoại diệt không đi đến kho chứa) có nghĩa là: những pháp nào đã hoại diệt, chúng không đi đến kho chứa ở bất cứ nơi đâu, mà thật ra chúng đã đi đến chỗ không hiện hữu. Không có một khối nào trong tương lai mà từ đó chúng có thể đến trạng thái hiện tại. “Nibbattā yepīti” (Cả những pháp đã sanh) có nghĩa là: những pháp nào đã sanh, đã có được tự thể, chúng cũng tồn tại như hạt cải trên đầu mũi nhọn. Ví như hạt cải được ném lên đầu mũi kim đang đứng yên, vừa chạm đến đầu mũi kim ấy liền rơi đi, không đứng lại được, cũng vậy, các hành sau khi sanh lên liền hoại diệt, chúng không có sự tồn tại.

Bhaṅgo nesaṃ purakkhatoti tesaṃ nibbattadhammānaṃ bhaṅgo nāma purato eva kato, ekaṃsabhāvī na apasakkatīti attho. Purāṇehīti purimakehi atītehi.

“Bhaṅgo nesaṃ purakkhatoti” (Sự hoại diệt của chúng được đặt trước) có nghĩa là: sự hoại diệt của các pháp đã sanh ấy được đặt ngay phía trước, chắc chắn xảy ra, không lùi lại. “Purāṇehīti” (Bởi những cái cũ) có nghĩa là: bởi những cái trước, những cái đã qua.

Adassanatoti apassitabbato. Āyantīti āgacchanti. ‘‘Uppajjantī’’ti imināpi kutoci rāsito āgamanābhāvamevāha. Bhaggā gacchantudassananti bhaggāpi katthaci upagamanābhāvato sabbena sabbaṃ adassanaṃ abhāvameva gacchanti. Tattha nidassanamāha ‘‘vijjuppādo…pe… vayanti cā’’ti.

“Adassanatoti” (Từ chỗ không thấy) có nghĩa là: từ chỗ không thể thấy được. “Āyantīti” (Chúng đến) có nghĩa là: chúng đến, chúng sanh khởi. Với từ “uppajjanti” (sanh khởi) này, ngài cũng nói lên sự không đến từ một khối nào. “Bhaggā gacchantudassananti” (Những pháp đã hoại diệt đi đến chỗ không thấy) có nghĩa là: cả những pháp đã hoại diệt cũng đi đến chỗ hoàn toàn không thấy, đến chỗ không hiện hữu, do không có sự đi đến bất cứ nơi đâu. Về điều đó, ngài nêu ví dụ: “vijjuppādo…pe… vayanti cā” (sự sanh khởi của tia chớp... và chúng biến mất).

716. ‘‘Vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpa’’nti iminā sayameva uppajjanakadhammatāya ‘‘dhammatārūpa’’nti anvatthanāmataṃ dasseti. Ayalohādīsu ayo nāma kāḷalohaṃ. Lohaṃ nāma jātilohaṃ vijātilohaṃ kittimalohaṃ pisācalohanti catubbidhaṃ. Tattha ayo rajataṃ suvaṇṇaṃ tipu sīsaṃ tambalohaṃ vekantakalohanti imāni satta jātilohāni. Nāganāsikalohaṃ vijātilohaṃ. Kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ [Pg.413] hārakūṭanti tīṇi kittimalohāni. Morakkhakādi pisācalohaṃ. Tattha tambalohaṃ vekantakanti imehi dvīhi jātilohehi saddhiṃ sesaṃ sabbampi idha ‘‘loha’’nti gahitanti. Tipūti setatipu. Sīsanti kāḷatipu. Suvaṇṇaṃ ākaruppannarasaviddhādibhedaṃ. Muttā sāmuddikamuttādi. Maṇīti veḷuriyalohitaṅgamasāragallāni ṭhapetvā avaseso sabbo maṇiviseso. Veḷuriyo vaṃsavaṇṇamaṇi. Saṅkho sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilāpaṇḍusilādibhedā sabbāpi ratanasammatasilā. Pavāḷaṃ nāma vaṭṭumaṃ viddhamaṃ. Lohitaṅgaṃ rattamaṇi. Masāragallaṃ kabaramaṇi. Bhūmiādayo pākaṭāva. Tadassāti taṃ dhammatārūpaṃ assa yogino.

716. Với câu “sắc pháp sanh khởi kể từ kiếp hoại” này, ngài chỉ ra rằng nó có tên gọi theo ý nghĩa là “sắc pháp theo quy luật tự nhiên” (dhammatārūpa) do có tính chất tự sanh khởi. Trong các loại như sắt, kim loại, v.v., “ayo” có nghĩa là kim loại đen. “Loha” (kim loại) có bốn loại: kim loại tự nhiên (jātiloha), kim loại không thuần chủng (vijātiloha), kim loại nhân tạo (kittimaloha), và kim loại ma quỷ (pisācaloha). Trong đó, sắt, bạc, vàng, thiếc, chì, đồng, thép, bảy loại này là kim loại tự nhiên. Kim loại từ mũi rồng (nāganāsikaloha) là kim loại không thuần chủng. Đồng thau, đồng hợp kim, đồng đỏ, ba loại này là kim loại nhân tạo. Gỉ sắt, v.v., là kim loại ma quỷ. Trong đó, đồng và thép, cùng với hai loại kim loại tự nhiên này, tất cả những thứ còn lại ở đây được xem là “kim loại”. “Tipu” là thiếc trắng. “Sīsa” là thiếc đen. “Suvaṇṇa” (vàng) có nhiều loại như vàng mỏ, vàng luyện, v.v. “Muttā” (ngọc trai) là ngọc trai biển, v.v. “Maṇi” (ngọc) là tất cả các loại ngọc đặc biệt còn lại, ngoại trừ ngọc mắt mèo, hồng ngọc, và ngọc nhiều màu. “Veḷuriya” là ngọc có màu tre. “Saṅkho” là ốc xà cừ biển. “Silā” là tất cả các loại đá được coi là quý, có nhiều loại như đá đen, đá vàng, v.v. “Pavāḷaṃ” (san hô) là loại tròn, loại có lỗ. “Lohitaṅgaṃ” là ngọc đỏ. “Masāragallaṃ” là ngọc nhiều màu. Đất, v.v., thì đã rõ ràng. “Tadassāti” có nghĩa là: sắc pháp theo quy luật tự nhiên ấy đối với vị hành giả ấy.

Taruṇapallavavaṇṇanti ambādīnaṃ taruṇapallavena samānavaṇṇaṃ. Sabhāgarūpasantatinti vaṇṇādinā samānabhāgaṃ rūpasantānaṃ. Anuppabandhāpayamānanti hetuphalaparamparāya sambandhanavasena pavattanti.

“Taruṇapallavavaṇṇanti” (Có màu như lá non) có nghĩa là: có màu sắc giống như lá non của cây xoài, v.v. “Sabhāgarūpasantatinti” (Dòng tương tục của sắc đồng loại) có nghĩa là: dòng tương tục của sắc có phần tương đồng về màu sắc, v.v. “Anuppabandhāpayamānanti” (Làm cho liên tục) có nghĩa là: diễn tiến không gián đoạn do sự liên kết theo chuỗi nhân quả.

Soti yogī. Tanti asokarukkhapaṇṇaṃ. Pariggahetvāti ñāṇena paricchijja gahetvā. Iminā nayenāti iminā asokapaṇṇe vuttena nayena. Sabbampi ayalohādibhedaṃ dhammatārūpaṃ. Tampi hi sītakāle sītalaṃ, uṇhakāle sūriyasantāpena uṇhataraṃ hoti. Tattha sītabhāvena pavattaṃ rūpaṃ uṇhaṃ uṇhabhāvena pavattaṃ rūpaṃ sītaṃ na pāpuṇāti. Tattha tattheva taṭataṭāyantaṃ bhijjatītiādinā yojetabbaṃ.

“So” có nghĩa là: vị hành giả. “Taṃ” có nghĩa là: lá cây a-soka. “Pariggahetvāti” (Sau khi nắm bắt) có nghĩa là: sau khi nắm bắt, phân định bằng trí tuệ. “Iminā nayenāti” (Bằng phương pháp này) có nghĩa là: bằng phương pháp này đã được nói đến trong trường hợp lá cây a-soka. (Nên áp dụng cho) tất cả sắc pháp theo quy luật tự nhiên có nhiều loại như sắt, kim loại, v.v. Vì rằng sắc pháp ấy cũng lạnh vào mùa lạnh, và nóng hơn vào mùa nóng do sức nóng của mặt trời. Trong đó, sắc pháp sanh khởi trong trạng thái lạnh không đạt đến sự nóng, sắc pháp sanh khởi trong trạng thái nóng không đạt đến sự lạnh. Nó hoại diệt ngay tại chỗ đó như tiếng “taṭa taṭa”, v.v., nên được liên kết như vậy.

Arūpasattakasammasanakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận đề Quán xét Bảy Pháp Vô sắc.

717. Kalāpatoti arūpadhammakalāpato.

717. “Kalāpatoti” (Theo từng nhóm) có nghĩa là: theo từng nhóm pháp vô sắc.

Yasmā tattha phassapañcamakā dhammā sabbacittuppādasādhāraṇā supākaṭā, suviññeyyā ca, tasmā tesaṃ vasena dassento ‘‘kalāpatoti phassapañcamakā dhammā’’ti āha. Ye ime sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā, sabbe te vinaṭṭhāti sambandho.

Bởi vì trong đó, các pháp có xúc là thứ năm thì phổ biến cho tất cả các sự sanh khởi của tâm, rất rõ ràng và dễ hiểu, do đó, khi muốn chỉ rõ theo các pháp ấy, ngài đã nói: “kalāpato có nghĩa là các pháp có xúc là thứ năm”. Mối liên hệ là: “Những pháp có xúc là thứ năm nào đã sanh khởi trong lúc quán xét, tất cả chúng đều đã hoại diệt”.

Pavattaṃ cittanti sattasu ṭhānesu sammasanavasena pavattaṃ cittaṃ. Sammasantoti ekajjhaṃ gahetvā sammasanto. Taṃ yuttataranti taṃ ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ yuttataraṃ āsannabhāvena vibhūtataraṃ rūpasattake sammasanaṃ saha gahetvā sammasanassa vuttattā. Apica rūpasattake sammasanassa [Pg.414] rūpadhammesu sātisayaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā pavattattā tabbisayaṃ arūpasammasanaṃ sātisayaṃ aniccādilakkhaṇappaṭivedhāya sampavattatīti taṃ yuttataraṃ, na pana apubbakesādisammasanaṃ katvā tabbisayaṃ pavattitaṃ. Tathā sati kammaṭṭhānaṃ navaṃ navaṃ eva siyā, pubbe gahitaṃ sammasanavisayaṃ chaḍḍetvā aññassa sammasanavisayassa gaṇhanato. Sesānipīti yamakato sammasanādīnipi. Tenevāti ariyavaṃsakathānayeneva.

Pavattaṃ cittanti có nghĩa là tâm đã sanh khởi do năng lực quán xét ở bảy nơi. Sammasantoti có nghĩa là quán xét sau khi đã thâu tóm chung lại. Taṃ yuttataranti có nghĩa là điều ấy thích hợp hơn. Điều đã được nói trong Ariyavaṃsakathā là thích hợp hơn, vì đã nói đến việc quán xét sau khi đã thâu tóm chung lại sự quán xét ở bảy pháp sắc vốn rõ ràng hơn do sự gần gũi. Hơn nữa, vì sự quán xét ở bảy pháp sắc diễn tiến sau khi đã thực hiện sự phân giải khối đặc một cách vượt trội đối với các pháp sắc, nên sự quán xét danh pháp có đối tượng là bảy pháp sắc ấy cũng diễn tiến một cách vượt trội để thấu triệt các tướng vô thường v.v... Do đó, điều ấy là thích hợp hơn; chứ không phải sự quán xét đã được thực hiện có đối tượng là sự quán xét tóc mới sanh v.v... Nếu như vậy, đề mục thiền sẽ chỉ là mới và mới, vì đã từ bỏ đối tượng quán xét đã được nắm bắt trước đây để nắm bắt đối tượng quán xét khác. Sesānipīti có nghĩa là các sự quán xét theo từng cặp v.v... Tenevāti có nghĩa là chính theo phương pháp của Ariyavaṃsakathā.

718. Tampi cittanti ādānanikkhepato sammasanavasena pavattacittuppādampi. Cittasīsena hi niddeso. Esa nayo sabbattha. Yamakato sammasati nāma nāmarūpadhamme ārabbha yugaḷavasena sammasanassa pavattanato. Ayañhi pubbe rūpasattakavasena sammasitvā ṭhitopi idāni ādānanikkhepādivasena sammasitvāva taṃ sammasati. Khaṇikato sammasanādīsupi eseva nayo.

718. Tampi cittanti có nghĩa là cả tâm sanh khởi do năng lực quán xét theo cách đưa vào và đặt ra. Quả vậy, đây là sự chỉ định với tâm làm đầu. Phương pháp này có ở tất cả mọi nơi. Yamakato sammasati nāma, được gọi là quán xét theo từng cặp, vì sự quán xét diễn tiến theo từng cặp đối với các pháp danh sắc. Quả vậy, vị này dù trước đây đã đứng vững sau khi quán xét theo cách bảy pháp sắc, nhưng bây giờ vị ấy quán xét tâm ấy sau khi đã quán xét theo cách đưa vào và đặt ra v.v... Trong các sự quán xét theo từng sát-na v.v... cũng chính là phương pháp này.

719. Etampīti etaṃ catutthasammasanacittampi. Paṭhamacittanti ādānanikkhepādivasena rūpaṃ sammasitacittaṃ, yaṃ rūpapariggāhakacittanti adhippetaṃ. Sammasitasammasitacittasammasanena tesaṃ khaṇikabhāvassa vibhāvanato idaṃ sammasanaṃ ‘‘khaṇikato sammasana’’nti vuttaṃ.

719. Etampīti có nghĩa là cả tâm quán xét thứ tư này. Paṭhamacittanti có nghĩa là tâm đã quán xét sắc theo cách đưa vào và đặt ra v.v..., được hiểu là tâm thâu tóm sắc. Vì làm cho rõ ràng trạng thái sát-na của chúng bằng cách quán xét tâm đã quán xét pháp đã được quán xét, nên sự quán xét này được gọi là “quán xét theo từng sát-na”.

720. Idameva ca sammasanaṃ diguṇitaṃ anekasammasanapaṭipāṭisambhavato ‘‘paṭipāṭito sammasana’’nti vuttaṃ. Vaṭṭeyyāti sambhaveyya. Tathā sati paṭipāṭisammasanapasutā eva bhāvanā siyā, na mūlakammaṭṭhānupakārī, na cāyaṃ samāpatticāro. Yasmā ca tattakena rūpadhammesu, arūpadhammesu ca aniccādilakkhaṇāni suṭṭhu vibhūtāni honti, tasmā vuttaṃ ‘‘yāva dasamacittasammasanā…pe… ṭhapetabba’’nti. Ṭhapetabbanti ca na ekādasamaṃ dvādasamena sammasitabbanti paṭipāṭito sammasanassa paricchedadassanaparaṃ, na tato sammasanato oramanadassanaparaṃ, tasmā punapi rūpaṃ pariggahetvā yāva dasamacittasammasanā bhāvanamanuyuñjateva. Vuttanti ariyavaṃsakathāyaṃ vuttaṃ.

720. Và chính sự quán xét này, được nhân đôi, do sự xuất hiện của một chuỗi quán xét nhiều lần, nên được gọi là “quán xét theo thứ tự”. Vaṭṭeyyāti có nghĩa là có thể xảy ra. Nếu như vậy, sự tu tập sẽ chỉ chuyên chú vào việc quán xét theo thứ tự, chứ không hỗ trợ cho đề mục thiền chính, và đây cũng không phải là sự thực hành thiền định. Và vì rằng với chừng ấy, các tướng vô thường v.v... trong các pháp sắc và pháp danh đã trở nên rất rõ ràng, do đó đã được nói rằng “cho đến khi quán xét tâm thứ mười... nên được đặt sang một bên”. Và Ṭhapetabbaṃ có nghĩa là tâm thứ mười một không nên được quán xét bởi tâm thứ mười hai, điều này nhằm mục đích chỉ ra giới hạn của việc quán xét theo thứ tự, chứ không phải nhằm mục đích chỉ ra sự dừng lại việc quán xét ấy. Do đó, vị ấy lại thâu tóm sắc và thực hành sự tu tập cho đến khi quán xét tâm thứ mười. Vuttanti có nghĩa là đã được nói trong Ariyavaṃsakathā.

721. Visuṃ sammasananayo nāma natthīti aniccādimanasikāravinimutto añño vipassanāmanasikāro natthi. Vipassanāya ca diṭṭhiādivikkhambhanā idha diṭṭhiugghāṭanādayoti adhippetā. Vipassanāya eva hi pavattivisesena [Pg.415] diṭṭhiugghāṭanādayo ijjhantīti dassento ‘‘yaṃ paneta’’ntiādimāha. Tattha sattasaññāti sattā atthīti uppajjanakasaññā. Dubbalāya attadiṭṭhiyā sahagatasaññātipi vadanti. Sattasaññaṃ ugghāṭitacittenāti sattasaññāya vikkhambhanavasena pavattacittena diṭṭhi nuppajjati, saññāvipallāsahetuuppajjanakā cittadiṭṭhivipallāsā tadabhāvena hontīti. Māno nāma yo diṭṭhūpanissayo apāyagamanīyo, so diṭṭhiyā vikkhambhitāya vikkhambhito eva hoti, diṭṭhiyā samucchinnāya samucchijjanatoti āha ‘‘diṭṭhiugghāṭita…pe… māno nuppajjatī’’ti. Māno vikkhambhiyamāno taṇhāya pavattiṃ nivāreti, abhimatavisayesu eva taṇhāya pavattanatoti vuttaṃ ‘‘mānasamugghāṭita…pe… taṇhā nuppajjatī’’ti. Taṇhāti idha sukhumā nikanti adhippetāti āha ‘‘taṇhāya…pe… pariyādinnā nāma hotī’’ti.

721. Visuṃ sammasananayo nāma natthīti có nghĩa là không có tác ý minh sát nào khác thoát khỏi tác ý về vô thường v.v... Và sự chế ngự tà kiến v.v... bằng minh sát ở đây được hiểu là sự nhổ bật tà kiến v.v... Quả vậy, để chỉ ra rằng sự nhổ bật tà kiến v.v... được thành tựu chính nhờ sự diễn tiến đặc biệt của minh sát, ngài đã nói “yaṃ panetaṃ” v.v... Ở đó, sattasaññāti là tưởng làm sanh khởi ý niệm “chúng sanh có thật”. Người ta cũng nói rằng đó là tưởng đi cùng với tự ngã kiến yếu ớt. Sattasaññaṃ ugghāṭitacittenāti có nghĩa là với tâm đã sanh khởi do năng lực chế ngự chúng sanh tưởng, tà kiến không sanh khởi; các tâm điên đảo và kiến điên đảo, vốn là nguyên nhân của tưởng điên đảo, không hiện hữu khi tưởng điên đảo ấy không có. Mạn nào có tà kiến làm cận y, dẫn đến khổ cảnh, thì mạn ấy cũng bị chế ngự khi tà kiến bị chế ngự, vì nó sẽ bị đoạn trừ khi tà kiến bị đoạn trừ. Do đó, ngài đã nói “diṭṭhiugghāṭita...pe... māno nuppajjatīti”. Khi mạn bị chế ngự, nó ngăn chặn sự sanh khởi của ái, vì ái chỉ sanh khởi đối với các đối tượng được ưa thích. Do đó, đã được nói “mānasamugghāṭita...pe... taṇhā nuppajjatīti”. Taṇhāti, ở đây ái được hiểu là sự ưa thích vi tế, do đó ngài đã nói “taṇhāya...pe... pariyādinnā nāma hotīti”.

Ayaṃ nayoti idāni vuccamāno sammasanavidhi.

Ayaṃ nayoti có nghĩa là phương pháp quán xét sẽ được nói đến bây giờ.

Mama vipassanāti imassāpi attaniyasaññitāya vipassanāya sāmibhūto attā parāmasīyatīti diṭṭhigāhatāti tathā ‘‘gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hotī’’ti vuttaṃ. Kāmañcāyaṃ diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena visuddhadiṭṭhiko, maggena pana asamugghāṭitattā anoḷārikāya ca diṭṭhiyā vasenevaṃ vuttaṃ.

Mama vipassanāti, với ý niệm “minh sát của ta”, một tự ngã làm chủ của minh sát này, vốn được xem là của mình, bị chấp thủ. Do đó, đã được nói rằng “đối với người chấp thủ như vậy, sự nhổ bật tà kiến không xảy ra”. Và mặc dù vị này có chánh kiến thanh tịnh nhờ đã đạt được Kiến thanh tịnh và Đoạn nghi thanh tịnh, nhưng vì tà kiến chưa được nhổ bật bởi Đạo và do năng lực của tà kiến không thô thiển, nên đã được nói như vậy.

Suṭṭhūti sammā. Manāpanti ca kiriyāvisesanaṃ, manavaḍḍhanākārenāti attho. Ubhayenāpi vipassanāvisayaṃ adhimānamāha. Tena vuttaṃ ‘‘mānasamugghāṭo nāma na hotī’’ti.

Suṭṭhūti có nghĩa là một cách đúng đắn. Manāpanti cũng là một trạng từ, có nghĩa là theo cách làm tăng trưởng tâm. Cả hai từ đều chỉ sự quá mạn có đối tượng là minh sát. Do đó, đã được nói rằng “sự nhổ bật mạn không xảy ra”.

Vipassituṃ sakkomīti tattha samatthatāpadesena guṇavisesayogato vipassanāya assādetabbatā dassīyati, cittaṃ vipassituṃ sakkomi. Tasmā vipassanto eva kālaṃ vītināmessāmīti vipassanaṃ assādentassāti yojanā.

Vipassituṃ sakkomīti, với ý niệm “tôi có thể quán minh sát”, ở đó, bằng cách chỉ ra khả năng, tính chất đáng được thưởng thức của minh sát được chỉ ra do sự liên kết với một phẩm chất đặc biệt. Nên hiểu sự liên kết như sau: đối với người thưởng thức minh sát với ý nghĩ rằng “Tôi có thể quán tâm, do đó tôi sẽ trải qua thời gian chỉ bằng việc quán minh sát”.

Yasmā diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāmettha visesato anattānupassanāya hoti, tasmā taṃ dassentena ‘‘sace saṅkhārā’’tiādinā anattānupassanāvidhiṃ vatvā yasmā pana anattato anupassantena saṅkhārā aniccatopi [Pg.416] dukkhatopi anupassitabbā eva tadupabrūhanato, tasmā ‘‘hutvā abhāvaṭṭhenā’’tiādi vuttaṃ.

Bởi vì sự nhổ bật tà kiến ở đây xảy ra đặc biệt nhờ vô ngã tùy quán, do đó, vị ấy, sau khi đã nói về phương pháp vô ngã tùy quán bằng câu “sace saṅkhārā” v.v... để chỉ ra điều đó, và bởi vì người đang tùy quán theo phương diện vô ngã cũng phải tùy quán các hành theo phương diện vô thường và khổ, do sự hỗ trợ cho vô ngã tùy quán ấy, do đó đã được nói “hutvā abhāvaṭṭhena” v.v...

Yasmā mānasamugghāṭanaṃ nāma aniccānupassanāya hoti. Khaṇe khaṇe bhijjanake saṅkhāre passantassa kuto mānassa avasaro. Aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghāṭāyāti hi vuttaṃ.

Bởi vì, việc nhổ bật ngã mạn được gọi là do quán vô thường. Đối với người thấy các pháp hữu vi đang tan vỡ trong từng khoảnh khắc, làm sao có cơ hội cho ngã mạn? Thật vậy, đã được nói rằng: 'Vô thường tưởng cần được tu tập để nhổ bật ngã mạn ta là'.

Yasmā nikantipariyādānaṃ nāma dukkhānupassanāya hoti. Na hi sabhāvato, dukkhavatthuto ca dukkhabhūte saṅkhāre passantassa tattha īsakampi abhirato hoti. Assādānupassino hi tattha taṇhā uppajjeyya. Sesaṃ anattalakkhaṇe vuttanayameva. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – vuttanayena paṭipāṭito sammasanaṃ pasutassa yogino yadā anattānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati, itarā dvepi tadanugatikā, tadānena diṭṭhiugghāṭanaṃ kataṃ hoti. Attadiṭṭhimūlikā hi sabbā diṭṭhiyo. Anattānupassanā ca attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhā.

Bởi vì, việc đoạn tận ái luyến được gọi là do quán khổ. Thật vậy, đối với người thấy các pháp hữu vi là khổ cả về tự tánh lẫn là nền tảng của khổ, người ấy không có một chút ưa thích nào ở nơi đó. Thật vậy, đối với người quán thấy vị ngọt, ái mới có thể khởi lên ở nơi đó. Phần còn lại cũng giống như phương pháp đã nói trong kinh Vô Ngã Tướng. Đây là ý nghĩa tóm tắt: Khi đối với hành giả chuyên tâm xem xét theo thứ tự bằng phương pháp đã nói, tuệ quán vô ngã trở nên sắc bén, dũng mãnh, và trong sáng mà vận hành, hai tuệ quán kia cũng đi theo đó, lúc ấy hành giả này đã thực hiện việc nhổ bật tà kiến. Thật vậy, tất cả tà kiến đều có thân kiến làm gốc rễ. Và tuệ quán vô ngã là đối nghịch trực tiếp với thân kiến.

Yadā pana aniccānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati, itarā dvepi tadanugatikā, tadānena mānasamugghāṭanaṃ kataṃ hoti. Sati hi niccagāhe mānajappanā ‘‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuva’’ntiādinā (ma. ni. 1.501) bakabrahmuno viya. Aniccānupassanā ca niccagāhassa ujupaṭipakkhā.

Lại nữa, khi tuệ quán vô thường trở nên sắc bén, dũng mãnh, và trong sáng mà vận hành, hai tuệ quán kia cũng đi theo đó, lúc ấy hành giả này đã thực hiện việc nhổ bật ngã mạn. Thật vậy, khi có sự chấp thủ là thường, sự lẩm bẩm của ngã mạn khởi lên, giống như Phạm thiên Baka, với những câu như 'cái này là thường, cái này là bền vững'. Và tuệ quán vô thường là đối nghịch trực tiếp với sự chấp thủ là thường.

Yadā pana dukkhānupassanā tikkhā sūrā visadā pavattati, itarā dvepi tadanugatikā, tadānena nikantipariyādānaṃ kataṃ hoti. Sati hi sukhasaññāya taṇhāgāhova, dukkhānupassanā ca nikantiyā ujupaṭipakkhā. Evaṃ tissannaṃ anupassanānaṃ kiccavisesavasena diṭṭhiugghāṭanādīni honti. Tena vuttaṃ ‘‘iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti. Anupassanānaṃ yathārahaṃ sakakiccakaraṇañhi sakaṭṭhāneyeva ṭhānaṃ, tasmā visuṃ sammasananayo natthīti na vattabbanti adhippāyo.

Lại nữa, khi tuệ quán khổ trở nên sắc bén, dũng mãnh, và trong sáng mà vận hành, hai tuệ quán kia cũng đi theo đó, lúc ấy hành giả này đã thực hiện việc đoạn tận ái luyến. Thật vậy, khi có lạc tưởng, liền có sự chấp thủ của ái, và tuệ quán khổ là đối nghịch trực tiếp với ái luyến. Như vậy, tùy theo phận sự đặc biệt của ba tuệ quán mà có những việc như nhổ bật tà kiến. Do đó, đã được nói rằng: 'Như vậy, tuệ quán này đứng vững ngay tại vị trí của chính nó'. Thật vậy, việc thực hiện phận sự riêng của các tuệ quán một cách tương xứng chính là sự đứng vững ngay tại vị trí riêng của nó. Do đó, không nên nói rằng không có một phương pháp xem xét riêng biệt, đó là chủ ý.

722. Sabbākāratoti idha viya ekadesena avatvā sabbākārato sarūpato, kiccato ca anavasesato vattabbā. Idhevāti tīraṇapariññāyameva. Ekaccānaṃyevettha anupassanānaṃ paṭilābhoti āha ‘‘ekadesaṃ paṭivijjhanto’’ti, tā pana sayameva sarūpato dassessati[Pg.417]. Tappaṭipakkhe dhammeti yā anupassanā idha sambhavanti, tāsaṃ paṭipakkhe dhamme niccasaññādike pajahati vikkhambheti.

722. Cụm từ 'bằng mọi phương diện' có nghĩa là: không nói một cách phiến diện như ở đây, mà cần phải được nói bằng mọi phương diện, về mặt tự tánh, về mặt phận sự, và một cách không còn sót lại. Cụm từ 'ngay tại đây' có nghĩa là: chỉ trong thẩm sát biến tri. Ngài đã nói 'thông suốt một phần' vì ở đây chỉ có sự chứng đắc một số tuệ quán. Còn về những tuệ quán ấy, chính ngài sẽ chỉ ra về mặt tự tánh. Cụm từ 'các pháp đối nghịch với chúng' có nghĩa là: những tuệ quán nào có mặt ở đây, chúng từ bỏ, trấn áp các pháp đối nghịch của chúng, tức là thường tưởng, v.v...

Khayānupassananti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgānupassanaṃ. Bhāventoti vaḍḍhento. Ghanasaññanti santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ. Khayānupassananti hutvā abhāvānupassananti vadanti. Yāya paññāya ghanavinibbhogaṃ katvā ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48) passati, sā khayānupassanā. Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tassā pāripūrīti ghanasaññāya pahānaṃ hoti, tato pubbe aparipuṇṇatāya taṃ na hoti. Evamaññatthāpīti paripuṇṇāparipuṇṇatā pahānatīraṇapariññāsu vipassanāpaññāya daṭṭhabbā. Paccakkhato, anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tattheva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā vayānupassanā, tāya āyūhanaṃ pajahati. Yadatthaṃ, yāya ca āyūhati, tasmiṃ pavatte taṇhāya cassa cittaṃ na namatīti. Tena vuttaṃ ‘‘vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahatī’’ti. Jātassa jarāmaraṇehi dvidhā pariṇāmadassanaṃ, rūpasattakādivasena vā pariggahitassa taṃtaṃparicchedato paraṃ aññabhāvadassanaṃ vipariṇāmānupassanā, tāya dhuvasaññaṃ thirabhāvagahaṇaṃ pajahati.

Tuệ quán sự tiêu hoại là tuệ quán sự tan vỡ trong từng khoảnh khắc của các pháp hữu vi. 'Khi tu tập' có nghĩa là khi làm cho phát triển. Tưởng về khối đặc là sự nắm bắt như một thể thống nhất do sự tương tục, sự tụ tập, phận sự, và đối tượng. Một số vị nói rằng tuệ quán sự tiêu hoại là tuệ quán về sự không hiện hữu sau khi đã hiện hữu. Trí tuệ nào sau khi đã phá vỡ khối đặc mà thấy rằng 'vô thường vì có nghĩa là tiêu hoại', trí tuệ đó là tuệ quán sự tiêu hoại. Bắt đầu từ tuệ quán sự tan vỡ, tuệ quán ấy được viên mãn, do đó có sự từ bỏ tưởng về khối đặc; trước đó, do chưa viên mãn, việc đó không xảy ra. 'Cũng vậy ở những nơi khác' có nghĩa là: sự viên mãn và không viên mãn của tuệ minh sát trong đoạn trừ biến tri và thẩm sát biến tri cần được hiểu. Tuệ quán sự biến mất là sự hướng tâm tin chắc vào chính sự diệt được gọi là sự tan vỡ, sau khi đã thấy sự tan vỡ của các pháp hữu vi một cách trực tiếp và bằng suy luận. Nhờ tuệ quán đó, hành giả từ bỏ sự tích lũy. Tâm của hành giả ấy không hướng đến sự diễn tiến và ái mà vì mục đích của nó và do nó mà người ta tích lũy. Do đó, đã được nói rằng: 'Khi tu tập tuệ quán sự biến mất, hành giả từ bỏ sự tích lũy'. Tuệ quán sự biến đổi là sự thấy sự biến đổi theo hai cách của cái đã sinh qua già và chết, hoặc là sự thấy sự trở thành khác đi của cái đã được nắm bắt theo nhóm bảy sắc pháp, v.v... vượt ra ngoài từng giới hạn của nó. Nhờ tuệ quán đó, hành giả từ bỏ thường tưởng, tức là sự chấp thủ vào trạng thái bền vững.

Animittānupassanādayo aniccānupassanādayo eva. Nimittanti santatiyaṃ, samūhe ca ekattasaññāya gayhamānaṃ kālantarāvaṭṭhāyibhāvena, niccabhāvena ca saṅkhārānaṃ sakiccaparicchedatāya saviggahaṃ viya upaṭṭhānamattaṃ. Paṇidhinti sukhapatthanaṃ, rāgādipaṇidhiṃ vā, atthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnataṃ. Abhinivesanti attābhinivesaṃ. Etesañhi nimittādīnaṃ paṭipakkhabhāvena aniccānupassanādayo animittādināmehi vuttāti aniccānupassanādīhi pahātabbā niccasaññādayo viya nimittaggāhādayova paṭipakkhāti daṭṭhabbā. Rūpādiārammaṇaṃ ñatvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ disvā saṅkhārā eva bhijjanti, saṅkhārānaṃ maraṇaṃ, na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā adhipaññā ca sā dhammesu ca vipassanāti adhipaññādhammavipassanā, tāya niccasārādiādānavasena pavattaṃ abhinivesaṃ sataṇhaṃ diṭṭhiṃ pajahati. Yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma sappaccayanāmarūpadassanaṃ. Tena ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’nti [Pg.418] (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) evamādikaṃ, ‘‘issarato loko sambhavatī’’ti evamādikañca sammohābhinivesaṃ pajahati. Bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ ādīnavānupassanā, tāya kassacipi ālayanissayaadassanato ālayābhinivesaṃ tathāpavattaṃ taṇhaṃ pajahati. Saṅkhārānaṃ muñcanassa upāyabhūtaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā, tāya aniccādīsu appaṭisaṅkhātattā paṭisaṅkhānassa paṭipakkhabhūtaṃ avijjaṃ pajahati. Saṅkhārupekkhā, anulomañāṇañca vivaṭṭānupassanā. Tassā hi vasena tassa padumapalāse udakabindu viya sabbasaṅkhārehi cittaṃ patilīyati patikuṭati, tasmā tāya saṃyogābhinivesaṃ kāmasaṃyogādikilesappavattiṃ pajahati. Aniccānupassanādayo satta anupassanā heṭṭhā atthato vibhattāti, parato ca saṃvaṇṇīyantīti idha na vuttā.

Các quán vô tướng v.v... chính là các quán vô thường v.v... (Gọi là) tướng (nimitta) là chỉ sự hiện khởi của các pháp hữu vi như thể có hình thể do sự phân định phận sự riêng của chúng, được nắm bắt bởi tưởng về tính đồng nhất trong sự tương tục và trong khối tập hợp, do trạng thái tồn tại qua thời gian khác và do trạng thái thường còn. (Gọi là) nguyện (paṇidhi) là sự mong cầu hạnh phúc, hoặc là sự mong cầu do tham ái v.v...; về mặt ý nghĩa, là sự hướng đến các pháp hữu vi do năng lực của ái. (Gọi là) chấp thủ (abhinivesa) là sự chấp thủ vào tự ngã. Vì do là đối nghịch với các pháp này là tướng v.v..., nên các quán vô thường v.v... được gọi bằng các tên vô tướng v.v... Do đó, cần phải hiểu rằng giống như các thường tưởng v.v... cần được đoạn trừ bởi các quán vô thường v.v..., chính sự nắm bắt tướng v.v... là đối nghịch. Sau khi biết đối tượng sắc v.v... và thấy sự hoại diệt của tâm có đối tượng ấy, (vị ấy thấy rằng) "chỉ có các pháp hữu vi bị hoại diệt, (đó là) sự chết của các pháp hữu vi, không có ai khác (chết) cả"; tuệ quán minh sát đã khởi lên do nắm bắt tính không theo phương diện hoại diệt (ấy) là thắng tuệ và cũng là minh sát trong các pháp, nên gọi là thắng tuệ pháp minh sát. Nhờ tuệ quán ấy, vị ấy đoạn trừ sự chấp thủ là tà kiến đi cùng với ái, vốn khởi lên do năng lực nắm bắt (cho là) thường còn, cốt lõi v.v... Tri kiến như thật có tên là sự thấy danh sắc cùng với nhân duyên. Nhờ đó, vị ấy đoạn trừ sự chấp thủ mê lầm như là "Ta có thật đã có trong quá khứ chăng?" v.v..., và (sự chấp thủ mê lầm) như là "Thế gian sanh khởi từ đấng sáng tạo" v.v... Trí thấy sự nguy hại trong tất cả các cõi hữu v.v... đã sanh khởi do năng lực của sự hiện khởi của nỗi sợ hãi, (đó là) quán sự nguy hại. Nhờ tuệ quán ấy, do không thấy bất cứ nơi nương tựa dính mắc nào, vị ấy đoạn trừ sự chấp thủ dính mắc là ái đã khởi lên như vậy. Trí thẩm xét là phương tiện để giải thoát khỏi các pháp hữu vi, (đó là) quán thẩm xét. Nhờ tuệ quán ấy, do không thẩm xét trong các pháp vô thường v.v..., vị ấy đoạn trừ vô minh là pháp đối nghịch với sự thẩm xét. Tuệ xả trong các pháp hữu vi và trí thuận thứ là quán ly thoát. Vì do năng lực của tuệ quán ấy, tâm của vị ấy co rút, thối lui khỏi tất cả các pháp hữu vi như giọt nước trên lá sen. Do đó, nhờ tuệ quán ấy, vị ấy đoạn trừ sự chấp thủ kiết sử là sự diễn tiến của các phiền não như dục kiết sử v.v... Bảy tuệ quán là quán vô thường v.v... đã được phân tích về ý nghĩa ở phần trước, và sẽ được giải thích ở phần sau, vì vậy không được nói đến ở đây.

Tāsūti aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu. Imināti yoginā. Tasmāti aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārānaṃ diṭṭhattā. Taṃdassanañhi aniccādianupassanāti. Paṭividdhāti paṭiladdhā. Yadaggena hi ñāṇena savisayo paṭividdho, tadaggena taṃ paṭiladdhaṃ nāma hoti. Byañjanameva nānaṃ yathā ‘‘rukkho pādapo tarū’’ti. Tāpi animittāpaṇihitasuññatānupassanā.

(Trong câu) `tāsu` có nghĩa là: trong mười tám đại minh sát. (Trong câu) `iminā` có nghĩa là: bởi hành giả. (Trong câu) `tasmā` có nghĩa là: do đã thấy các pháp hữu vi theo phương diện ba tướng vô thường v.v... Vì sự thấy đó chính là các quán vô thường v.v... (Từ) `paṭividdhā` có nghĩa là: đã đạt được. Vì đối tượng riêng đã được thâm nhập bởi trí tuệ ở mức độ nào, thì (trí tuệ) ấy được gọi là đã đạt được ở mức độ đó. Chỉ có văn tự là khác nhau, giống như trong các từ "rukkha, pādapa, taru" (đều có nghĩa là cây). Các quán vô tướng, vô nguyện, và không cũng vậy.

Sabbāpi vipassanā, tasmā ekadesena paṭividdhā hontīti adhippāyo. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā eva saṅgahitaṃ, tasmā taṃ pageva siddhanti attho. Tenāha ‘‘idampi dvayaṃ paṭividdhameva hotī’’ti. Sesesu nibbidānupassanādīsu dasasu. ‘‘Kiñci paṭividdhaṃ kiñci appaṭividdha’’nti iminā tesaṃ ekadesapaṭivedhamāha. Aniccānupassanāya hi siddhāya nirodhānupassanā, khayānupassanā, vayānupassanā, vipariṇāmānupassanā ca ekadesena siddhā nāma honti, dukkhānupassanāya siddhāya nibbidānupassanā, ādīnavānupassanā ca, anattānupassanāya siddhāya itarāti.

(Thắng tuệ pháp minh sát) cũng là tất cả minh sát, do đó, ý muốn nói là (các minh sát ấy) được thâm nhập một phần. (Tri kiến như thật) được bao gồm trong Độ nghi thanh tịnh, do đó, ý nghĩa là nó đã được thành tựu từ trước. Do đó, ngài nói: "Cả hai điều này cũng đã được thâm nhập". Trong mười (tuệ quán) còn lại là quán yếm ly v.v... Bằng câu "một phần được thâm nhập, một phần chưa được thâm nhập" này, ngài nói về sự thâm nhập một phần của chúng. Vì khi quán vô thường được thành tựu, thì quán diệt, quán tận, quán hoại, và quán biến hoại được gọi là đã thành tựu một phần; khi quán khổ được thành tựu, thì quán yếm ly và quán sự nguy hại (cũng được thành tựu một phần); khi quán vô ngã được thành tựu, thì các (tuệ quán) khác (cũng được thành tựu một phần).

Udayabbayañāṇakathāvaṇṇanā

Giải thích về chương nói về trí sanh diệt.

723. Parato [Pg.419] paṭipadāñāṇadassanakathāyaṃ abbhādivigamena ākāsassa viya, paṅkamalavigamena udakassa viya, kāḷakāpagamena suvaṇṇassa viya saṃkilesavigamena ñāṇassa parisuddhīti āha ‘‘niccasaññādīnaṃ pahānena visuddhañāṇo’’ti. Anekākāravokārasaṅkhāresu lakkhaṇattayasallakkhaṇasammasanassa katattā vuttaṃ ‘‘sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā’’ti. Tattha sammasanañāṇassāti nayavipassanāsaṅkhātassa kalāpasammasanañāṇassa. Tasseva hi thirabhāvāya itare sammasanavisesāti vadanti. Sammasanañāṇassāti vā kalāpasammasanādisammasanañāṇassa. Anupadadhammavipassanāya sadisā hi sā. Tāya hi diṭṭhiugghāṭanādi sambhavatīti. Vitthārato bhāvanāvidhānaṃ parato vattukāmo ‘‘saṅkhepato tāva ārabhatī’’ti āha. Saṅkhepato hi ārambho ādikammikassa sukaro. Tatrāti saṅkhepena ārambhe.

723. Ở phần sau, trong chương nói về tri kiến đạo lộ, (có nói rằng) giống như hư không trong sạch do mây v.v... tan đi, giống như nước trong sạch do bùn nhơ tan đi, giống như vàng trong sạch do vết đen tan đi, (cũng vậy) trí tuệ trong sạch do các phiền não tan đi. Do đó, ngài nói: "có trí tuệ trong sạch do đoạn trừ các thường tưởng v.v...". Do đã thực hiện việc thẩm sát là ghi nhận rõ ba tướng trong các pháp hữu vi hỗn tạp với nhiều phương diện, nên được nói là: "đã đi đến bờ kia của trí thẩm sát". Ở đây, (cụm từ) `sammasanañāṇassa` có nghĩa là của trí thẩm sát theo nhóm được gọi là minh sát theo phương pháp. Các vị nói rằng các loại thẩm sát đặc biệt khác là để làm cho chính trí tuệ ấy được vững chắc. Hoặc (cụm từ) `sammasanañāṇassa` có nghĩa là của trí thẩm sát như thẩm sát theo nhóm v.v... Vì trí tuệ ấy tương tự như minh sát pháp theo từng pháp. Vì nhờ trí tuệ ấy mà việc nhổ bỏ tà kiến v.v... có thể xảy ra. Muốn nói về phương pháp tu tập một cách chi tiết ở phần sau, ngài nói: "trước hết, bắt đầu một cách tóm tắt". Vì sự bắt đầu một cách tóm tắt thì dễ dàng cho người mới thực hành. (Từ) `tatrā` có nghĩa là: trong sự bắt đầu một cách tóm tắt.

Kathanti kathetukamyatāpucchā. Yaṃ ‘‘paccuppannānaṃ…pe… udayabbayānupassane ñāṇa’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ ñātabbanti ceti attho. Santatipaccuppanne, khaṇapaccuppanne vā dhamme udayabbayadassanābhiniveso kātabbo, na atītānāgateti vuttaṃ ‘‘paccuppannānaṃ dhammāna’’nti. Udayadassanañcettha yāvadeva vayadassanatthanti vayadassanassa padhānataṃ dassetuṃ ‘‘vipariṇāmānupassane paññā’’ti vatvā taṃ pana vayadassanaṃ udayadassanapubbakanti āha ‘‘udayabbayānupassane ñāṇa’’nti.

(Từ) `kathaṃ` là câu hỏi với mong muốn được trả lời. Ý nghĩa là: điều đã được nói rằng "trí tuệ trong sự quán sanh diệt... của các pháp hiện tại...", điều đó nên được biết như thế nào? Sự chú tâm thấy sanh diệt cần phải được thực hiện trong pháp hiện tại theo dòng tương tục hoặc hiện tại theo sát-na, không phải trong (pháp) quá khứ và vị lai, do đó được nói là "của các pháp hiện tại". Và ở đây, sự thấy sanh chỉ nhằm mục đích thấy diệt. Để chỉ ra tầm quan trọng của sự thấy diệt, sau khi nói "trí tuệ trong quán biến hoại", (ngài lại nói rằng) nhưng sự thấy diệt đó lại có sự thấy sanh đi trước, do đó ngài nói "trí tuệ trong quán sanh diệt".

Jātanti nibbattaṃ paṭiladdhattabhāvaṃ. Ayaṃ hi jātasaddo khaṇattayasamaṅgitaṃ sandhāya vutto ‘‘ye dhammā jātā bhūtā’’tiādīsu (dha. sa. 1046) viya, na atītaṃ

(Từ) `jāta` có nghĩa là: đã sanh khởi, có được tự thể. Vì từ `jāta` này được nói với ý chỉ sự hợp đủ ba sát-na (sanh, trụ, diệt), giống như trong các đoạn kinh "những pháp nào đã sanh, đã hiện hữu" v.v..., chứ không (chỉ) quá khứ.

‘‘Ye te jātā na te santi, ye na jātā tattheva te;

Laddhattabhāvā no bhaggā, teva santi sabhāvato’’ti. –

“Những pháp nào đã sanh, chúng không (còn) hiện hữu. Những pháp nào chưa sanh, chúng cũng y như vậy. Những pháp đã có được tự thể, chưa bị hoại diệt, chỉ những pháp ấy mới hiện hữu theo tự tánh.”

Ādīsu viya, nāpi jātatāmattaṃ ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu viya. Tenāha ‘‘jātaṃ rūpaṃ paccuppanna’’nti (dī. ni. 2.207; saṃ. ni. 5.379), paccuppannarūpaṃ nāma jātaṃ khaṇattayapariyāpannanti attho. Taṃ pana ādito duppariggahanti santatipaccuppannavasena vipassanābhiniveso kātabbo. Tassāti rūpassa. Paccayalakkhaṇapapañcaṃ [Pg.420] anāmasitvā nibbattilakkhaṇaṃ udayoti nibbattanasaññitaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ udayo uppādo. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayoti vipariṇāmasaññitaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ vayo vināso. Anupassanāñāṇanti yā udayassa, vayassa ca anupekkhanā, taṃ ñāṇaṃ. Kiñcāpi kalāpasammasanādīsu jātijarāmaraṇasīsena jātijarāmaraṇavanto dhammā vuttā, idha pana udayabbayañāṇaniddese ‘‘jāti paccuppannā, tassā nibbattilakkhaṇaṃ udayo, vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.49) vuccamāne jātijarāmaraṇānaṃ jātijarāmaraṇavantatā, nipphannatā ca anuññātā viya hotīti taṃ pariharituṃ paṭiccasamuppādaṅgesu bhavapariyosānāva desanā katā.

Giống như trong các đoạn kinh v.v..., cũng không (chỉ nói đến) đơn thuần sự kiện đã sanh, giống như trong các đoạn kinh “pháp nào đã sanh, đã hiện hữu, đã được tạo tác” v.v... Do đó, ngài nói “sắc đã sanh là (sắc) hiện tại”. Nghĩa là: sắc hiện tại tức là (sắc) đã sanh, bao gồm trong ba sát-na. Nhưng vì điều ấy ban đầu khó nắm bắt, nên cần phải chuyên tâm vào thiền minh sát theo phương diện hiện tại tương tục. (Câu) “Tassa” là của sắc ấy. Không xem xét sự lan rộng của các tướng trạng duyên, (câu) “trạng thái phát sanh là sanh” (có nghĩa là) trạng thái pháp hữu vi được gọi là sự phát sanh chính là sanh, là sự khởi lên. (Câu) “Trạng thái biến đổi là diệt” (có nghĩa là) trạng thái pháp hữu vi được gọi là sự biến đổi chính là diệt, là sự hoại diệt. Tuệ tùy quán (Anupassanāñāṇa) là sự tùy quán cả sanh và diệt, đó là trí tuệ. Mặc dù trong các đề mục như quán xét tổng hợp (kalāpasammasana) v.v..., các pháp có sanh, già, chết đã được nói đến với sanh, già, chết làm đầu, nhưng ở đây, trong phần giải về tuệ sanh diệt, khi nói rằng “sanh là hiện tại, trạng thái phát sanh của nó là sanh, trạng thái biến đổi là diệt” v.v..., thì dường như thừa nhận tính chất có sanh, già, chết và tính chất đã thành tựu của sanh, già, chết. Để tránh điều đó, bài thuyết giảng về các chi phần của duyên khởi đã được thực hiện chỉ kết thúc ở hữu.

Soti yogī. Iminā pāḷinayenāti imāya ‘‘jātaṃ rūpaṃ paccuppanna’’ntiādinā dassitāya pāḷigatiyā. Jātinti na pasūtiṃ, na ca paṭhamābhinibbattimattaṃ, atha kho uppādaṃ nibbattivikāraṃ. Svāyaṃ vikāro yasmā saṅkhārānaṃ abhinavāvaṭṭhānajarā viya navabhāvāpagamoti āha ‘‘abhinavākāra’’nti. Samanupassatīti sambandho. Anuppannassa rāsi vā nicayo vā natthi yato āgaccheyya uppajjamānaṃ aladdhattabhāvassa sabbena sabbaṃ avijjamānattā. Tenāha ‘‘uppajjamāna…pe… natthī’’ti. Yathā anāgate addhani ime dhammā sabbena sabbaṃ natthi, evaṃ atītepi addhanīti dassento ‘‘nirujjhamānassāpī’’tiādiṃ vatvā avijjamānānaṃyeva rūpārūpadhammānaṃ hetupaccayasamavāye uppādo, uppajjitvā ca sabbaso abhāvūpagamoti imamatthaṃ samudāyagataṃ tadekadesabhūtāya upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāsitoti rāsibhāvena samussito puñjo rāsi. Yathā tathā piṇḍibhūto nicayo. Bhūmiyaṃ nidahitvā ṭhapitaṃ nidhānaṃ. Upavīṇeti etenāti upavīṇaṃ, vīṇāvādanaṃ.

“So” là vị hành giả. “Iminā pāḷinayena” là bằng phương pháp Pāḷi này, tức là bằng đường lối Pāḷi đã được chỉ ra qua câu “sắc đã sanh là (sắc) hiện tại” v.v... “Jātiṃ” không phải là sự sinh sản, cũng không phải chỉ là sự phát sanh lần đầu, mà là sự khởi lên, sự biến dạng của sự phát sanh. Sự biến dạng này, vì nó là sự an trú mới mẻ của các pháp hành, không phải là sự mất đi của trạng thái mới như sự già, nên ngài nói là “trạng thái mới mẻ”. (Câu) “Samanupassati” có liên hệ (với câu trước). Đối với pháp chưa sanh, không có đống hay khối nào mà từ đó pháp đang sanh có thể đến, vì pháp chưa có được tự thể thì hoàn toàn không hiện hữu. Do đó, ngài nói “pháp đang sanh... không có”. Để chỉ ra rằng “giống như trong thời vị lai, các pháp này hoàn toàn không có, cũng vậy trong thời quá khứ”, sau khi nói “đối với pháp đang diệt...” v.v..., để làm sáng tỏ ý nghĩa này - rằng sự khởi lên của các pháp sắc và phi sắc vốn không hiện hữu là do sự hội đủ của nhân và duyên, và sau khi khởi lên thì chúng đi đến chỗ hoàn toàn không hiện hữu - vốn thuộc về một tập hợp, bằng một ví dụ là một phần của tập hợp đó, ngài đã nói “Ví như...” v.v... Trong đó, “rāsi” là một đống được chất cao lên thành một khối. “Nicayo” là một khối được tụ lại một cách nào đó. “Nidhānaṃ” là vật được chôn cất và giữ trong lòng đất. “Upavīṇaṃ” là vật mà người ta dùng để gảy đàn, tức là miếng gảy đàn.

724. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāravidhiṃ dassetvā idāni vitthārato dassetuṃ ‘‘puna yānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhīhi uppādo atthibhāvavācakopi hotīti vuttovāyamattho. Tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa uppādo hotīti [Pg.421] attho. Paccayasamudayaṭṭhenāti paccayassa uppannabhāvena, atthibhāvatoti attho. Avijjādīhi ca tīhi atītakālikāni tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtāni upādānādīnipi gahitānevāti daṭṭhabbaṃ.

724. Sau khi đã chỉ ra phương pháp tác ý về sanh diệt một cách tóm tắt như vậy, bây giờ để chỉ ra một cách chi tiết, ngài đã nói “Lại nữa, những gì...” v.v... Trong đó, “avijjāsamudayā” có nghĩa là do sự khởi lên của vô minh, do sự hiện hữu (của vô minh). Ý nghĩa này đã được nói rằng: sự khởi lên, vốn đối nghịch với sự diệt, cũng là từ chỉ sự hiện hữu. Do đó, nghĩa là: khi có vô minh đã thành tựu trong kiếp trước, thì trong kiếp này có sự khởi lên của sắc. “Paccayasamudayaṭṭhena” có nghĩa là do trạng thái đã sanh của duyên, do sự hiện hữu (của duyên). Và cần phải hiểu rằng, cùng với ba (duyên) là vô minh v.v... thuộc quá khứ, các (duyên) như thủ v.v... vốn là những nguyên nhân hỗ trợ cho chúng cũng đã được bao gồm.

Pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito ‘‘āhārasamudayā’’ti. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittānipi gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. Avijjātaṇhupanissayasahiteneva kammunā rūpakāyassa nibbatti. Asati ca avijjupanissayāya bhavanikantiyā jātiyā asambhavo evāti. Yathā ca rūpassa avijjātaṇhupanissayatā, evaṃ vedanādīnampi daṭṭhabbā. Āhāro pana uppannassa rūpassa posako, kabaḷīkārāhārassa adhippetattā, kāmadhātādhiṭṭhānattā ca desanāya. Ukkaṃsaniddesena vā āhāraggahaṇaṃ. ‘‘Nibbattilakkhaṇa’’ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha addhānavasena pageva udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Pañca lakkhaṇānīti avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti imesaṃ paccayānaṃ atthitāsaṅkhātalakkhaṇāni ceva rūpassa nibbattilakkhaṇañcāti imāni pañca lakkhaṇāni. Tesaṃ atthitā hi rūpassa udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti. Nibbatti pana saṅkhatalakkhaṇamevāti.

Trong các duyên của sự tiếp diễn (pavatti), do sự mạnh mẽ của đoàn thực, chính nó đã được lấy (làm ví dụ) trong câu “do sự tập khởi của vật thực”. Nhưng khi vật thực ấy được lấy, cần phải hiểu rằng, do tính chất chung là duyên của sự tiếp diễn, thời tiết và tâm cũng đã được bao gồm, do đó việc thấy sự sanh khởi của sắc do bốn nguồn gốc từ duyên đã được làm sáng tỏ. Sự phát sanh của thân sắc là do nghiệp đi cùng với y duyên vô minh và ái. Và khi không có ái luyến trong hữu (bhavanikanti) vốn có vô minh làm y duyên, thì chắc chắn không có sự sanh khởi của sanh. Và cần phải hiểu rằng, cũng như sắc có vô minh và ái làm y duyên, thọ v.v... cũng vậy. Còn vật thực thì nuôi dưỡng sắc đã sanh, vì đoàn thực được nhắm đến, và vì bài thuyết giảng có nền tảng là cõi Dục. Hoặc việc đề cập đến vật thực là một sự chỉ dẫn ưu việt. Bằng câu “trạng thái phát sanh” v.v..., ngài nói về việc thấy sự sanh khởi theo phương diện thời gian. Trong đó, người đã thấy sự sanh khởi từ trước theo phương diện thời kỳ (addhāna), ở đây sau khi thấy theo phương diện tương tục, tuần tự thấy theo phương diện sát-na. “Năm tướng trạng” là năm tướng trạng này: các tướng trạng được gọi là sự hiện hữu của các duyên này là vô minh, ái, nghiệp, vật thực, và trạng thái phát sanh của sắc. Vì sự hiện hữu của chúng đánh dấu sự sanh khởi của sắc, nên chúng được gọi là các tướng trạng (lakkhaṇa). Còn sự phát sanh chỉ là tướng trạng của pháp hữu vi.

Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Paccayanirodhaṭṭhenāti avijjāsaṅkhātassa anāgate uppajjanakarūpapaccayassa niruddhabhāvena. Taṇhānirodhā kammanirodhāti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāve. Rūpanirodhoti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Vipariṇāmalakkhaṇanti bhaṅgakālavasena tesaṃ vayadassanaṃ. Tasmā taṃ addhāvasena pageva passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Pañca lakkhaṇānīti idha avijjādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ anuppādanirodho, rūpassa khaṇanirodho cāti imāni pañca lakkhaṇāni. Tesañhi anuppādanirodho, rūpassa accantanirodho lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti.

Do vô minh diệt nên sắc diệt có nghĩa là: Do sự diệt không sanh khởi của vô minh bởi thánh đạo tuệ, nên có sự diệt không sanh khởi của sắc trong tương lai, vì khi không có nhân thì không có quả. Với ý nghĩa nhân diệt có nghĩa là: Do trạng thái đã diệt của nhân của sắc sẽ sanh khởi trong tương lai, được gọi là vô minh. Trong câu ‘do ái diệt, do nghiệp diệt’ cũng theo phương pháp này. Do vật thực diệt có nghĩa là: Khi không có đoàn thực là nhân cho sự tiếp diễn. Sắc diệt có nghĩa là: Sự không có của sắc do vật thực ấy sanh. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Trạng thái biến hoại có nghĩa là: Sự thấy biết sự hoại diệt của chúng theo phương diện thời điểm hoại diệt. Do đó, sau khi đã thấy điều đó trước đây theo phương diện thời gian, vị ấy đứng vững, ở đây thấy theo phương diện tương tục, rồi tuần tự thấy theo phương diện sát-na. Năm trạng thái có nghĩa là: Ở đây, sự diệt không sanh khởi của bốn nhân là vô minh v.v..., và sự diệt trong sát-na của sắc, đây là năm trạng thái. Quả vậy, sự diệt không sanh khởi của chúng, sự diệt hoàn toàn của sắc được ghi nhận bởi những điều này, vì thế chúng được gọi là các trạng thái.

Vipariṇāmo [Pg.422] saṅkhatalakkhaṇameva. Esa nayo vedanākkhandhādīsu. Ayaṃ pana viseso – ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93), ‘‘phassapaccayā vedanā, cakkhusamphassajā vedanā, saññā, cetanā’’ti, ca vacanato phasso vedanā (vibha. 231) saññā saṅkhārakkhandhānaṃ pavattipaccayo, taṃnirodhā ca tesaṃ nirodho, mahāpadāna (dī. ni. 2.60) mahānidānasuttesu, abhidhamme ca aññamaññapaccayavāre ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’’nti (kathā. 719) vacanato nāmarūpaṃ viññāṇassa pavattipaccayo, taṃnirodhā tassa nirodhoti vuttaṃ ‘‘phassasamudayā vedanāsamudayo’’tiādi.

Sự biến hoại chính là trạng thái của pháp hữu vi. Phương pháp này cũng áp dụng cho thọ uẩn v.v... Nhưng đây là điểm đặc biệt: Do các câu ‘Người bị xúc chạm cảm thọ, người bị xúc chạm tưởng tri, người bị xúc chạm tư niệm’, và ‘do xúc làm duyên nên có thọ’, ‘thọ, tưởng, tư sanh từ nhãn xúc’, nên xúc là nhân cho sự tiếp diễn của thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn; và do xúc ấy diệt nên chúng diệt. Trong các kinh Đại Bổn, Đại Duyên, và trong A-tỳ-đàm, trong phẩm Duyên Tương Tác, do câu ‘do danh sắc làm duyên nên có thức’, nên danh sắc là nhân cho sự tiếp diễn của thức; do danh sắc ấy diệt nên thức ấy diệt. Điều này đã được nói trong câu ‘do xúc tập khởi nên thọ tập khởi’ v.v...

Ettha ca keci tāva āhu ‘‘arūpakkhandhānaṃ udayabbayadassanaṃ addhāsantativaseneva, na khaṇavasenā’’ti. Tesaṃ matena khaṇato udayabbayadassanameva na siyā. Apare panāhu ‘‘paccayato udayabbayadassane atītādivibhāgaṃ anāmasitvā sabbasādhāraṇato avijjādipaccayā vedanāsambhavaṃ labbhamānataṃ passati, na uppādaṃ. Avijjādiabhāve ca tassā asambhavaṃ alabbhamānataṃ passati, na bhaṅgaṃ. Khaṇato udayabbayadassane paccuppannānaṃ uppādaṃ, bhaṅgañca passatī’’ti, taṃ yuttaṃ. Santativasena hi rūpārūpadhamme udayato, vayato ca manasi karontassa anukkamena bhāvanāya balappattakāle ñāṇassa tikkhavisadabhāvappattiyā khaṇato udayabbayā upaṭṭhahantīti. Ayañhi paṭhamaṃ paccayato udayabbayaṃ manasi karonto avijjādike paccayadhamme vissajjetvā udayabbayavante khandhe gahetvā tesaṃ paccayato udayabbayadassanamukhena khaṇatopi udayabbayaṃ manasi karoti.

Và ở đây, trước hết một số vị nói rằng: ‘Sự thấy biết sanh diệt của các danh uẩn chỉ theo phương diện thời gian và tương tục, không theo phương diện sát-na’. Theo quan điểm của họ, không thể có sự thấy biết sanh diệt theo phương diện sát-na. Nhưng các vị khác lại nói: ‘Khi thấy biết sanh diệt theo duyên, không phân biệt quá khứ v.v..., một cách tổng quát, vị ấy thấy khả năng sanh khởi của thọ do các duyên như vô minh, chứ không thấy sự sanh. Và khi không có vô minh v.v..., vị ấy thấy sự không thể sanh khởi của thọ ấy, chứ không thấy sự hoại. Khi thấy biết sanh diệt theo sát-na, vị ấy thấy sự sanh và sự hoại của các pháp hiện tại’, điều đó hợp lý. Quả vậy, đối với người tác ý đến các pháp danh sắc theo sự sanh và sự diệt theo phương diện tương tục, khi sự tu tập tuần tự đạt đến sức mạnh, do tuệ trở nên sắc bén và trong sáng, sanh và diệt theo sát-na hiện khởi. Quả vậy, vị này trước hết tác ý đến sanh diệt theo duyên, không bỏ qua các pháp duyên như vô minh, nắm bắt các uẩn có sanh diệt, và thông qua việc thấy biết sanh diệt của chúng theo duyên làm chính, vị ấy cũng tác ý đến sanh diệt theo sát-na.

Tassa yadā ñāṇaṃ tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattati, tadā rūpārūpadhammā khaṇe khaṇe uppajjantā, bhijjantā ca hutvā upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ ‘‘evampi rūpassa udayo’’tiādi. Tattha evampi rūpassa udayoti evaṃ vuttanayena avijjāsamudayāpi. Taṇhā…pe… kamma…pe… āhārasamudayāpi rūpassa sambhavo. Evampi rūpassa vayoti evaṃ vuttanayeneva avijjānirodhāpi taṇhā…pe… āhāranirodhāpi rūpassa vayo anuppādoti paccayato vitthārena manasikāraṃ karoti. Evampi rūpaṃ udetīti evaṃ vuttanayena nibbattilakkhaṇaṃ passantopi kammasamuṭṭhānarūpampi āhārautucittasamuṭṭhānarūpampi udeti uppajjati nippajjatīti. Evaṃ vuttanayeneva vipariṇāmalakkhaṇaṃ passanto kammasamuṭṭhānarūpampi āhārautucittasamuṭṭhānarūpampi [Pg.423] veti nirujjhatīti khaṇato vitthārena manasikāraṃ karotīti yojanā.

Khi tuệ của vị ấy trở nên sắc bén, trong sáng và tiếp diễn, bấy giờ các pháp danh sắc hiện khởi, trong từng sát-na vừa sanh lên vừa hoại diệt. Do đó, đã được nói rằng: ‘Như vậy cũng là sự sanh của sắc’ v.v... Trong đó, ‘Như vậy cũng là sự sanh của sắc’ có nghĩa là: Theo phương pháp đã nói như vậy, do sự sanh khởi của vô minh, của ái... của nghiệp... của vật thực, nên có sự sanh khởi của sắc. ‘Như vậy cũng là sự diệt của sắc’ có nghĩa là: Theo chính phương pháp đã nói như vậy, do vô minh diệt, do ái diệt... do vật thực diệt, nên có sự diệt, tức là sự không sanh khởi của sắc. (Như vậy) vị ấy tác ý một cách chi tiết theo duyên. ‘Như vậy sắc cũng sanh khởi’ có nghĩa là: Theo phương pháp đã nói như vậy, trong khi thấy trạng thái sanh khởi, (vị ấy thấy) sắc do nghiệp sanh, sắc do vật thực, thời tiết, tâm sanh cũng khởi lên, sanh ra, hoàn thành. Theo chính phương pháp đã nói như vậy, trong khi thấy trạng thái biến hoại, (vị ấy thấy) sắc do nghiệp sanh, sắc do vật thực, thời tiết, tâm sanh cũng hoại diệt, đoạn diệt. (Như vậy) vị ấy tác ý một cách chi tiết theo sát-na. Đây là cách kết nối.

725. Evaṃ manasi karoto na yāva udayabbayañāṇaṃ uppajjati, tāva udayabbayā suṭṭhu pākaṭā na hontīti katvā vuttaṃ ‘‘iti kirime dhammā…pe… paṭiventī’’ti, nayadassanavasena vā evaṃ vuttaṃ. Paṭhamañhi paccuppannadhammānaṃ udayabbayaṃ disvā atha atītānāgate nayaṃ neti. Dukkhādisaccappabhedā, anulomādipaṭiccasamuppādappabhedā, ekattādinayappabhedā, aniccatādilakkhaṇappabhedā ca saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇappabhedā. Paṭiccasamuppādaggahaṇeneva cettha paṭiccasamuppannadhammānampi gahaṇaṃ, tesampi attano phalaṃ pati paṭicca samuppādabhāvato.

725. Đối với người tác ý như vậy, chừng nào sanh diệt tuệ chưa sanh khởi, chừng đó sanh và diệt chưa thật sự hiển lộ rõ ràng, vì vậy đã được nói rằng: ‘Quả thật, các pháp này... thâm nhập’. Hoặc điều này được nói theo phương diện thấy biết phương pháp. Quả vậy, trước hết sau khi thấy sanh diệt của các pháp hiện tại, sau đó vị ấy suy ra phương pháp cho (các pháp) quá khứ và vị lai. Các loại chân đế như khổ, các loại duyên khởi thuận nghịch, các loại phương pháp như đồng nhất, và các loại trạng thái như vô thường là các loại phương pháp và trạng thái của chân đế và duyên khởi. Và ở đây, chỉ bằng việc nắm bắt duyên khởi, các pháp do duyên sanh cũng được nắm bắt, vì chúng cũng có tính chất làm sanh khởi (pháp khác) bằng cách duyên vào quả của chính mình.

726. Yanti karaṇe paccattavacanaṃ, yena ñāṇenāti atthaṃ vadanti. Yanti vā kiriyāparāmasanaṃ. Khandhānaṃ samudayaṃ passati, khandhānaṃ nirodhaṃ passatīti ettha yadetaṃ dassananti attho. Yaṃ panāti etthāpi eseva nayo. Ettha ca yathā avijjādisamudayanirodhato khandhānaṃ samudayanirodhassa aññattā ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādivacanabhedo (paṭi. ma. 1.50) kato, na evaṃ nibbattivipariṇāmalakkhaṇehi khandhānaṃ udayabbayassa bhedo atthi abhinnādhikaraṇattāti ‘‘nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passatī’’ti vacanabhedaṃ akatvā vuttaṃ. Uppattikkhaṇeyeva hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā uppādakkhaṇeyeva nibbattilakkhaṇaṃ, bhaṅgakkhaṇeyeva ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ, tasmā tāni passanto khaṇato khandhānaṃ udayabbaye passati nāmāti ‘‘yaṃ panā’’tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti.

726. Từ ‘Yanti’ là từ ở ngôi thứ nhất (paccattavacanaṃ) theo nghĩa công cụ (karaṇe), các vị giải thích ý nghĩa là ‘bởi trí tuệ nào’ (yena ñāṇena). Hoặc ‘yanti’ là từ chỉ sự tham chiếu đến hành động (kiriyāparāmasanaṃ). Trong câu ‘thấy sự sanh khởi của các uẩn, thấy sự đoạn diệt của các uẩn’ (Khandhānaṃ samudayaṃ passati, khandhānaṃ nirodhaṃ passati), ý nghĩa là ‘cái thấy nào đó’ (yadetaṃ dassanaṃ). Trong câu ‘Yaṃ pana’ cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, cũng giống như sự khác biệt về cách nói (vacanabhedo) đã được thực hiện, chẳng hạn như ‘do vô minh sanh khởi nên sắc sanh khởi’ (avijjāsamudayā rūpasamudayo), vì sự khác biệt (aññattā) của sự sanh và diệt của các uẩn so với sự sanh và diệt của vô minh v.v..., nhưng không có sự khác biệt (bhedo) về sự sanh và diệt (udayabbayassa) của các uẩn so với các tướng trạng sanh khởi (nibbattilakkhaṇa) và biến hoại (vipariṇāmalakkhaṇa), vì chúng có cùng một nền tảng (abhinnādhikaraṇattā). Do đó, đã được nói mà không có sự phân biệt về cách nói (vacanabhedaṃ akatvā vuttaṃ) rằng: ‘người thấy các tướng trạng sanh khởi và biến hoại là thấy sự sanh và diệt của các uẩn’. Trong câu ‘Uppattikkhaṇeyeva hi’, từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân (hetuattho). Bởi vì (yasmā) tướng trạng sanh khởi (nibbattilakkhaṇaṃ) chỉ có trong sát-na sanh (uppādakkhaṇeyeva), và tướng trạng biến hoại (vipariṇāmalakkhaṇaṃ) chỉ có trong sát-na diệt (bhaṅgakkhaṇeyeva). Do đó (tasmā), người thấy các tướng trạng ấy (tāni passanto) được gọi là thấy sự sanh và diệt (udayabbaye passati nāma) của các uẩn theo phương diện sát-na (khaṇato). Như vậy, ngài làm cho ý nghĩa đã được nói bằng câu ‘yaṃ panā’ v.v... trở nên rõ ràng hơn (pākaṭataraṃ karoti).

727. Iccassevanti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā ‘‘avijjā samudayā’’tiādi paccayato khandhānaṃ udayabbayadassanaṃ, ‘‘nibbattilakkhaṇa’’ntiādi khaṇato, tasmāti attho. Assāti yogino. Evanti vuttappakāraparāmasanaṃ. Ye pana ‘‘iccassa paccayato’’ti paṭhanti, tesaṃ itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Janakāvabodhatoti khandhānaṃ janakassa avijjādipaccayassa avabujjhanato. Jātidukkhāvabodhatoti jātisaṅkhātassa dukkhassa avabujjhanato. Dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti ekadesadassanena pabbatasamuddādidassanakānaṃ [Pg.424] viya. Maraṇadukkhāvabodhatoti etthāpi eseva nayo. ‘‘Paccayānuppādenā’’ti etena paccayānaṃ anuppādanirodho idha paccayanirodhoti dasseti. Paccayavatanti paccayato uppajjanakānaṃ. Yañcassa udayabbayadassananti yaṃ assa yogino paccayato, khaṇato ca udayabbayānaṃ dassanaṃ. Tattha asammoho, tappadhāno vā vitakkādidhammapuñjo maggo vāyaṃ lokikoti niyyānānulomato lokiko maggo evāyaṃ. Iti tasmā maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti sabhāvāvabodhato. Tenāha ‘‘tatra sammohavighātato’’ti, tadaṅgavasenāti attho. Atha vā yathāvutto sammādiṭṭhisaṅkhāto maggo ariyamaggassa upāyabhūto asammohasabhāvo attānampi pakāseti padīpo viyāti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti. Svāyaṃ pākaṭabhāvo mohandhakāravidhamanenāti āha ‘‘tatra sammohavighātato’’ti.

727. Trong câu ‘Iccassevaṃ’, từ ‘iti’ có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì (yasmā) câu ‘do vô minh sanh khởi’ v.v... là sự thấy sanh diệt của các uẩn theo duyên (paccayato), còn câu ‘tướng trạng sanh khởi’ v.v... là (sự thấy) theo sát-na (khaṇato), do đó (tasmā), đó là ý nghĩa. ‘Assa’ có nghĩa là ‘của hành giả’. ‘Evaṃ’ là sự tham chiếu đến phương pháp đã được nói. Còn những vị đọc là ‘iccassa paccayato’, đối với họ, ‘iti’ là sự tham chiếu đến phương pháp đã được nói. ‘Janakāvabodhato’ có nghĩa là do liễu tri (avabujjhanato) duyên vô minh v.v... là tác nhân sanh khởi (janakassa) các uẩn. ‘Jātidukkhāvabodhato’ có nghĩa là do liễu tri khổ được gọi là sanh (jātisaṅkhātassa dukkhassa). Khổ đế (Dukkhasaccaṃ) trở nên rõ ràng (pākaṭaṃ hoti) giống như đối với những người thấy núi và biển v.v... qua việc thấy một phần (ekadesadassanena). Trong câu ‘maraṇadukkhāvabodhato’ cũng theo phương pháp tương tự. Bằng câu ‘Paccayānuppādenā’, ngài chỉ ra rằng sự đoạn diệt do không sanh khởi (anuppādanirodho) của các duyên ở đây chính là sự đoạn diệt của duyên (paccayanirodho). ‘Paccayavataṃ’ có nghĩa là ‘của những pháp sanh khởi từ duyên’. ‘Yañcassa udayabbayadassanaṃ’ có nghĩa là cái thấy (dassanaṃ) về sự sanh và diệt (udayabbayānaṃ) của hành giả ấy (assa yogino) theo duyên (paccayato) và theo sát-na (khaṇato). Trong đó, sự không si mê (asammoho), hoặc là tập hợp các pháp như tầm v.v... với sự không si mê làm chủ đạo (tappadhāno vā vitakkādidhammapuñjo), chính là đạo (maggo). Đây là đạo thế gian (lokiko) vì thuận theo sự xuất ly (niyyānānulomato), đây chính là đạo thế gian. Do đó (iti tasmā), Đạo đế (maggasaccaṃ) trở nên rõ ràng (pākaṭaṃ hoti) do liễu tri tự tánh (sabhāvāvabodhato). Vì thế, ngài nói ‘do sự phá tan si mê ở đó’ (tatra sammohavighātato), ý nghĩa là do năng lực của sự đoạn trừ nhất thời (tadaṅgavasena). Hoặc là, đạo được gọi là chánh kiến (sammādiṭṭhisaṅkhāto maggo) như đã nói, là phương tiện (upāyabhūto) cho Thánh đạo (ariyamaggassa), có tự tánh không si mê (asammohasabhāvo), tự nó cũng soi sáng chính mình (attānampi pakāseti) như ngọn đèn (padīpo viya), do đó Đạo đế trở nên rõ ràng. Sự rõ ràng này là do sự xua tan bóng tối si mê (mohandhakāravidhamanena), vì thế ngài nói ‘do sự phá tan si mê ở đó’.

728. ‘‘Avijjāpaccayā’’tiādiko anulomo paṭiccasamuppādo pavattiyā anulomanato. ‘‘Avijjāsamudayā’’tiādinā avijjādīsu santesūti ayamattho vuttoti āha ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotīti avabodhato’’ti. Pavattiyā vilomanato ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādiko paṭilomo paṭiccasamuppādo. Te ca saṅkhatā paṭiccasamuppannā ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’ntiādivacanato (saṃ. ni. 2.20). Paṭiccasamuppannassa ca pākaṭatā paccayākārapākaṭatāya eva ‘‘imassetaṃ phala’’nti avabodhato.

728. Pháp thập nhị duyên sanh bắt đầu bằng ‘Do vô minh duyên...’ (Avijjāpaccayā’tiādiko) là pháp duyên khởi thuận (anulomo paṭiccasamuppādo) vì thuận theo sự lưu chuyển (pavattiyā anulomanato). Bằng câu ‘Do vô minh sanh khởi...’ (Avijjāsamudayā’tiādinā), ý nghĩa ‘khi có vô minh v.v...’ (avijjādīsu santesu) đã được nói, do đó ngài nói ‘do liễu tri rằng ‘khi cái này có, cái kia có’’ (imasmiṃ sati idaṃ hotīti avabodhato). Vì trái với sự lưu chuyển (pavattiyā vilomanato), pháp thập nhị duyên sanh bắt đầu bằng ‘Do sự ly tham và đoạn diệt vô dư đối với chính vô minh ấy...’ (avijjāyatveva asesavirāganirodhā’tiādiko) là pháp duyên khởi nghịch (paṭilomo paṭiccasamuppādo). Và các pháp hữu vi (saṅkhatā) ấy là pháp do duyên sanh (paṭiccasamuppannā) vì có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, hữu vi, do duyên sanh’ (jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ) v.v... Và sự rõ ràng của pháp do duyên sanh (paṭiccasamuppannassa) chỉ có được nhờ sự rõ ràng của phương thức duyên (paccayākārapākaṭatāya eva), do liễu tri rằng ‘đây là quả của cái này’ (imassetaṃ phalaṃ'nti avabodhato).

729. Purimapurimānaṃ nirodho uttaruttarānaṃ uppādānubandhoti ayamattho paccayato udayadassanena sijjhamāno ekattanayādhigamāya hoti. Yato ‘‘añño karoti, añño paṭisaṃvedayatī’’tiādi (saṃ. ni. 2.17) vohārasiddhiyā ucchedadiṭṭhiyā anokāsatā. Tenāha ‘‘hetuphalasambandhenā’’tiādi. Saṅkhārā khaṇe khaṇe uppajjantīti ayamattho khaṇato udayadassanena sijjhamāno nānattanayādhigamāya hoti. Yato paccayapaccayuppannānaṃ sabhāvabhedāvabodhato ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedayatī’’tiādinayappavattāya sassatadiṭṭhiyā anokāsatā. Tenāha ‘‘khaṇato udayadassanenā’’tiādi. Paccayato [Pg.425] udayabbayadassanena paccaye sati phalassa bhāvo, asati abhāvoti imassa atthassa siddhiyā atthitāmatteneva te dhammā kāraṇanti abyāpāranayo pākaṭo hoti. Yato attadiṭṭhiyā anokāsatā vasavattitāya alabbhaneyyato. Tena vuttaṃ ‘‘dhammāna’’ntiādi. Avasavattibhāvo parāyattatā, sā ca sappaccayatāya veditabbā. Paccayato udayadassanena tehi tehi paccayehi ime dhammā uppajjanti, uppajjamānā ca paccayānurūpameva uppajjantīti hetuphalassa hetuanurūpato siddhiyā akiriyadiṭṭhiyā anokāsatāvāti āha ‘‘paccayato panā’’tiādi. Sati kāraṇe kuto akiriyavādo. Karotīti hi kāraṇaṃ.

729. Ý nghĩa rằng ‘sự diệt của các pháp trước trước là sự nối tiếp cho sự sanh của các pháp sau sau’ (Purimapurimānaṃ nirodho uttaruttarānaṃ uppādānubandho), khi được thành tựu bởi sự thấy sanh theo duyên (paccayato udayadassanena), sẽ dẫn đến sự liễu tri về nguyên lý nhất thể (ekattanayādhigamāya). Do đó (yato), không có chỗ cho đoạn kiến (ucchedadiṭṭhiyā anokāsatā), vốn được thành tựu bởi cách nói thông thường như ‘người này làm, người khác hưởng’ (añño karoti, añño paṭisaṃvedayatī). Vì thế, ngài nói ‘do sự liên quan giữa nhân và quả’ (hetuphalasambandhenā) v.v... Ý nghĩa rằng ‘các hành sanh khởi trong từng sát-na’ (Saṅkhārā khaṇe khaṇe uppajjanti), khi được thành tựu bởi sự thấy sanh theo sát-na (khaṇato udayadassanena), sẽ dẫn đến sự liễu tri về nguyên lý đa thể (nānattanayādhigamāya). Do đó (yato), do liễu tri sự khác biệt về tự tánh của các pháp nhân và quả (paccayapaccayuppannānaṃ sabhāvabhedāvabodhato), không có chỗ cho thường kiến (sassatadiṭṭhiyā anokāsatā), vốn diễn tiến theo nguyên lý như ‘chính người ấy làm, chính người ấy hưởng’ (so karoti, so paṭisaṃvedayatī). Vì thế, ngài nói ‘do sự thấy sanh theo sát-na’ (khaṇato udayadassanenā) v.v... Bởi sự thấy sanh diệt theo duyên (Paccayato udayabbayadassanena), ý nghĩa rằng ‘khi có duyên thì có quả, khi không có (duyên) thì không có (quả)’ được thành tựu. Do đó, nguyên lý vô tác (abyāpāranayo) trở nên rõ ràng rằng ‘các pháp ấy là nhân chỉ đơn thuần do sự hiện hữu của chúng’ (atthitāmatteneva te dhammā kāraṇaṃ). Do đó (yato), không có chỗ cho ngã kiến (attadiṭṭhiyā anokāsatā), vì không thể đạt được sự làm chủ (vasavattitāya alabbhaneyyato). Vì thế, đã được nói ‘của các pháp’ (dhammānaṃ) v.v... Trạng thái không thể làm chủ (avasavattibhāvo) chính là sự phụ thuộc vào cái khác (parāyattatā), và điều đó cần được biết thông qua việc có duyên (sappaccayatāya). Bởi sự thấy sanh theo duyên (Paccayato udayadassanena), (thấy rằng) ‘do những duyên này duyên kia mà các pháp này sanh khởi, và khi sanh khởi, chúng chỉ sanh khởi tương ứng với duyên’ (tehi tehi paccayehi ime dhammā uppajjanti, uppajjamānā ca paccayānurūpameva uppajjantīti). Do sự thành tựu của việc quả tương ứng với nhân (hetuphalassa hetuanurūpato siddhiyā), không có chỗ cho vô hành kiến (akiriyadiṭṭhiyā anokāsatā). Vì thế, ngài nói ‘còn do duyên’ (paccayato panā) v.v... Khi có nguyên nhân (kāraṇe), làm sao có thuyết vô hành (akiriyavādo)? Vì ‘karoti’ (nó làm) chính là nguyên nhân (kāraṇaṃ).

730. Paccayato udayaṃ passato paccaye sati sabhāve sati phalassa sambhavoti atthitāmattena upakārakatāti saṅkhatānaṃ nirīhatā, asati ca abhāvoti paccayādhīnavuttitā ca viññāyamānā attasuññataṃ vibhāvetīti āha ‘‘paccayato cassa…pe… tāvabodhato’’ti. Aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti khaṇato udayabbayadassanena saṅkhārānaṃ udayabbayato paricchinnatāya viññāyamānattā. Tenāha ‘‘hutvā abhāvāvabodhato’’ti. Uppajjitvā nirujjhanañhi hutvā abhāvo. Pubbantāparantaviveko atītānāgatabhāvasuññatā. Na hi saṅkhārā khaṇattayato pubbe, pacchā ca vijjanti, tasmā pubbantāparantavivekāvabodhatoti ādiantavantatāpaṭivedhatoti attho. Dukkhalakkhaṇampi pākaṭaṃ hoti udayabbayadassanenāti sambandho. Uppajjitvā bhijjantā saṅkhārā uppādato uddhaṃ jarābhaṅgāvatthantaruppattiyā nirantaraṃ vibādhīyanteva. Sā ca nesaṃ vibādhiyamānatā sammā udayabbayadassanena vibhūtā hotīti āha ‘‘dukkha…pe… bodhato’’ti.

730. Khi vị ấy thấy sự sanh khởi từ duyên, (vị ấy hiểu rằng) 'khi có duyên, có bản thể thì có sự sanh khởi của quả', đó là tính chất hỗ trợ chỉ bằng sự hiện hữu, (cho thấy) tính vô tác của các pháp hữu vi; và 'khi không có (duyên) thì không có (quả)', do đó tính lệ thuộc vào duyên được liễu tri, làm sáng tỏ tính vô ngã. Vì vậy, Ngài đã nói: "paccayato cassa…pe… tāvabodhato" (do liễu tri như vậy... từ duyên). Đặc tướng vô thường trở nên rõ ràng do thấy sự sanh diệt theo sát-na, vì các pháp hành được liễu tri là bị giới hạn bởi sanh và diệt. Do đó, Ngài nói "hutvā abhāvāvabodhato" (do liễu tri sự có rồi không có). Quả vậy, sanh lên rồi diệt đi chính là có rồi không có. Phân biệt tiền phần và hậu phần là tánh không về trạng thái quá khứ và vị lai. Quả vậy, các pháp hành không tồn tại trước và sau ba sát-na, do đó, "pubbantāparantavivekāvabodhato" (do liễu tri sự phân biệt tiền phần và hậu phần) có nghĩa là do thấu triệt tính có khởi đầu và kết thúc. Đặc tướng khổ cũng trở nên rõ ràng do thấy sự sanh diệt, đây là mối liên hệ. Các pháp hành, sau khi sanh lên rồi hoại diệt, kể từ lúc sanh trở đi, liên tục bị bức bách bởi sự phát sinh của các giai đoạn khác là già và hoại. Và trạng thái bị bức bách ấy của chúng trở nên rõ ràng nhờ thấy đúng đắn sự sanh diệt, do đó Ngài nói "dukkha…pe… bodhato" (do liễu tri... khổ).

Sabhāvalakkhaṇampīti udayabbayadassanena na kevalaṃ aniccadukkhalakkhaṇameva, atha kho pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādisaññitaṃ sabhāvasaṅkhātaṃ lakkhaṇampi pākabhāvaviddhaṃ sabhāvāvacchinnaṃ pākaṭaṃ hoti. Tenāha ‘‘udayabbayaparicchinnāvabodhato’’ti. Sabhāvalakkhaṇeti sabhāvasaññite lakkhaṇe, taṃtaṃdhammānaṃ salakkhaṇe. Saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampīti uppādādisaṅkhatalakkhaṇassa uppādakkhaṇādiparittakālikatāpi khaṇantarānavaṭṭhānato [Pg.426] tassa. Tenāha ‘‘udayakkhaṇe’’tiādi. Udayavayamattaggahaṇañcettha udayabbayadassanavaseneva imassa ñāṇassa pavattanato, na ṭhitikkhaṇassa abhāvā.

Về đặc tướng tự tánh cũng vậy: do thấy sự sanh diệt, không chỉ đặc tướng vô thường và khổ (trở nên rõ ràng), mà hơn nữa, cả đặc tướng được gọi là tự tánh, được định danh là sự cứng, sự xúc chạm, v.v., của địa đại, xúc, v.v., cũng trở nên rõ ràng, bị phân định bởi trạng thái biến hoại và tự tánh. Do đó, Ngài nói "udayabbayaparicchinnāvabodhato" (do liễu tri sự bị giới hạn bởi sanh và diệt). "Sabhāvalakkhaṇe" có nghĩa là trong đặc tướng được gọi là tự tánh, tức là trong tự tướng của mỗi pháp. Về tính nhất thời của đặc tướng hữu vi cũng vậy: tính chất có thời gian ngắn ngủi như sát-na sanh, v.v., của đặc tướng hữu vi như sanh, v.v., cũng (trở nên rõ ràng) do nó không tồn tại trong một sát-na khác. Do đó, Ngài nói "udayakkhaṇe" v.v. Và ở đây, việc chỉ nắm bắt sanh và diệt là do tuệ này vận hành thuần túy bằng sức mạnh của việc thấy sanh diệt, chứ không phải do không có sát-na trụ.

731. Na kevalañca niccanavā, atha kho parittakālaṭṭhāyino. Kathanti āha ‘‘sūriyuggamane’’tiādi. Tattha udake daṇḍena katalekhā udake daṇḍarāji. Ussāvabinduādayo pañca kiccāpi uttaruttari atiparittaṭṭhāyibhāvadassanatthaṃ nidassitā, tathāpi te dandhanirodhā eva nidassitā, tatopi lahutaranirodhattā saṅkhārānaṃ. Tathā hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca bandhakhuradhārā sannipātatopi sīghataro rūpadhammānaṃ nirodho vutto, pageva arūpadhammānaṃ. Na kevalaṃ niccanavā, nāpi parittakālaṭṭhāyinova, atha kho asārā. Kathanti āha ‘‘māyā’’tiādi. Māyādayo hi maṇiādivasena dissamānā ataṃsabhāvatāya asārā. Tattha mantosadhabhāvitā indajālādikā māyā. Migataṇhikā marīci. Supinameva supinantaṃ. Maṇḍalākārena āvijjhiyamānaṃ alātameva alātacakkaṃ. Gandhabbadevaputtānaṃ kīḷanicchāvasena nagaraṃ viya ākāse upaṭṭhānamattaṃ gandhabbanagaraṃ.

731. (Các pháp hành) không chỉ luôn luôn mới, mà còn tồn tại trong một thời gian ngắn. Như thế nào? Ngài nói "sūriyuggamane" v.v. Trong đó, vạch được vẽ bằng gậy trên nước là "daṇḍarāji" trên nước. Năm ví dụ như giọt sương, v.v., mặc dù được nêu ra theo thứ tự tăng dần để cho thấy trạng thái tồn tại cực kỳ ngắn ngủi, tuy nhiên chúng được nêu ra là những thứ có sự diệt chậm chạp, vì sự diệt của các pháp hành còn nhanh hơn thế nữa. Quả vậy, sự diệt của các sắc pháp được nói là nhanh hơn cả sự va chạm của những lưỡi dao cạo được buộc (sẵn) trên đầu và chân của hai vị thiên tử đang thích thú chạy, chạy đối diện nhau theo đường trên và dưới; huống chi là (sự diệt của) các danh pháp. (Các pháp hành) không chỉ luôn luôn mới, cũng không chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, mà còn không có cốt lõi. Như thế nào? Ngài nói "māyā" v.v. Quả vậy, ảo thuật, v.v., dù được thấy dưới dạng ngọc báu, v.v., nhưng chúng không có cốt lõi do không có thực chất như vậy. Trong đó, ảo thuật như trò huyễn thuật, v.v., được tạo ra bởi thần chú và thuốc, được gọi là "māyā". Cảnh nắng hạn (ảo ảnh) là "marīci". Giấc mơ chính là "supinantaṃ". Que củi đang cháy được quay thành vòng tròn chính là "alātacakkaṃ" (vòng lửa). Sự hiện ra đơn thuần trên hư không giống như một thành phố do ý muốn vui chơi của các thiên tử Càn-thát-bà là "gandhabbanagaraṃ" (thành Càn-thát-bà).

Ettāvatāti yvāyaṃ ‘‘jātaṃ rūpaṃ paccuppanna’’ntiādipāḷinayānusārena (paṭi. ma. 1.49), ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādipāḷinayānusārena (ma. ni. 1.347, 361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.48) vā yāva udayabbayapaṭivedhā bhāvanāvidhi āraddho, ettāvatā. Kalāpasammasanādikopi hi sabbo bhāvanāvidhi udayabbayañāṇuppādanasseva, na parisaparisarīrakarabandhoti. Vayadhammamevāti bhijjanasabhāvameva. Vayaṃ upeti attano dhammatāya. Yañhi upakkamena vinassatīti vuccati, tampi attano dhammatāya eva vinassati ahetukattā vināsassa. Upakkamahetu pana visadisuppādo hoti. Iminā ākārenāti ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) hi vuttaṃ, tasmā vayaṃ anālambitvāpi ‘‘vayadhammameva uppajjatī’’ti udayassa, ‘‘uppannañca idaṃ vayaṃ upetī’’ti vayassa ca iminā yathāvuttena paccakkhakaraṇākārena. Adhunā uppannaṃ, na tāva balappattanti āha ‘‘taruṇavipassanāñāṇa’’nti. Kalāpasammasanādivasena pavattaṃ [Pg.427] sammasanaṃ na nippariyāyena vipassanāsamaññaṃ labhati, udayabbayānupassanādivasena pavattameva labhatīti āha ‘‘yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchatī’’ti.

"Ettāvatā" (cho đến chừng ấy) có nghĩa là: phương pháp tu tập nào đã được bắt đầu, hoặc theo phương pháp Pāli "sắc đã sanh là hiện tại" v.v., hoặc theo phương pháp Pāli "bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại" v.v., cho đến khi thấu triệt sanh diệt, thì (đó là) cho đến chừng ấy. Quả vậy, toàn bộ phương pháp tu tập, kể cả quán xét theo nhóm (kalāpa), v.v., chỉ là sự chuẩn bị để làm phát sinh tuệ sanh diệt. "Vayadhammameva" (chỉ có pháp hoại diệt) có nghĩa là chỉ có bản chất hoại diệt. Nó đi đến hoại diệt do bản chất của chính nó. Quả vậy, cái gì được nói là bị hủy hoại do nỗ lực (bên ngoài), cái đó cũng bị hủy hoại do chính bản chất của nó, vì sự hủy hoại không có nguyên nhân (bên ngoài). Tuy nhiên, nỗ lực (bên ngoài) là nguyên nhân cho sự phát sinh của (trạng thái) không tương đồng. "Iminā ākārena" (bằng cách này) có nghĩa là: vì đã được nói rằng "Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh diệt vong", do đó, ngay cả khi không lấy sự diệt làm đối tượng, (vị ấy vẫn hiểu) về sự sanh rằng "chỉ có pháp có tánh diệt là sanh khởi", và về sự diệt rằng "và cái này đã sanh lên, nó đi đến hoại diệt", bằng cách trực nhận như đã nói này. Ngài nói "taruṇavipassanāñāṇa" (tuệ minh sát non trẻ) với ý nghĩa là 'vừa mới sanh khởi, chưa đạt đến sức mạnh'. Sự quán xét diễn ra bằng cách quán xét theo nhóm, v.v., không nhận được danh xưng "minh sát" theo nghĩa đen; chỉ có sự quán xét diễn ra bằng cách tùy quán sanh diệt, v.v., mới nhận được (danh xưng ấy). Do đó, Ngài nói "yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchatī" (do chứng đắc tuệ này, vị ấy được gọi là người đã bắt đầu minh sát).

Vipassanupakkilesakathāvaṇṇanā

Giải Thích Về Luận Tùy Phiền Não Của Minh Sát

732. Imāya udayabbayānupassanāsaṅkhātāya taruṇavipassanāya vasena, na āraddhavipassanānaṃ bhaṅgānupassanādisaṅkhātāya taruṇavipassanāya, nāpi nibbidānupassanādisaṅkhātāya balavavipassanāya vasenāti attho. Na hi tadā vipassanupakkilesā uppajjantīti. Āraddhavipassakassāti ca āraddhavipassakassevāti eva-kāro luttaniddiṭṭho. Tenāha ‘‘vipassanupakkilesā hī’’tiādi. Diṭṭhigāhādivatthubhāvena vipassanaṃ upakkilesantīti vipassanupakkilesā. ‘‘Ariyasāvakassā’’ti idaṃ ukkaṭṭhaniddesena vuttaṃ balavavipassanāpattassāpi anuppajjanato. Vippaṭipannakassāti sīlavipattiādivasena yathā tathā vippaṭipannakassa. Tassa pana paṭipattiyā garahitabbataṃ dassento ‘‘vippaṭipannakassā’’ti āha. Ca-saddo uparipadadvayepi yojetabbo. Nikkhittakammaṭṭhānassāti vipassanaṃ ārabhitvā antarā vosānaṃ āpannassa. Kusītapuggalassāti sīlasampannasseva kosajjena bhāvanaṃ ananuyuñjantassa. Atha vā vippaṭipannakassāti vipassanābhāvanāsaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā abhāvena vigarahitapaṭipattikassa. Vipassanāpaṭipattiyeva hi sasambhārā pubbabhāge sammāpaṭipatti, tadaññā vippaṭipatti, sā ca tattha nikkhittadhurassa hoti. Nikkhittadhuratā ca kosajjenāti vuttaṃ ‘‘nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassā’’ti. Yuttappayuttassāti yogena ñāṇena bhāvanamanuyuñjantassa. Sā pana yuttappayuttatā samathavasenāpi hotīti āha ‘‘āraddhavipassakassā’’ti. Uppajjantiyeva na nuppajjanti aññathā maggāmaggañāṇasseva asambhavato.

732. Do tuệ quán non trẻ được gọi là tuệ quán sanh diệt này, (các phiền não) không sanh khởi đối với các hành giả đã bắt đầu tu tập minh sát bằng tuệ quán non trẻ được gọi là tuệ quán hoại diệt v.v..., và cũng không sanh khởi bằng tuệ quán có năng lực được gọi là tuệ quán nhàm chán v.v... Đó là ý nghĩa. Quả vậy, khi ấy các tùy phiền não của minh sát không sanh khởi. Và trong câu `āraddhavipassakassa`, `eva`-kāra đã được tỉnh lược, nên hiểu là `āraddhavipassakasseva`. Do đó, ngài nói "vipassanupakkilesā hī" v.v... Chúng làm ô nhiễm minh sát bằng cách trở thành nền tảng cho tà kiến chấp thủ v.v..., nên được gọi là tùy phiền não của minh sát. Câu "đối với bậc Thánh đệ tử" này được nói theo cách trình bày cao nhất, vì (các tùy phiền não) cũng không sanh khởi đối với người đã đạt đến tuệ quán có năng lực. "Đối với người thực hành sai lạc" nghĩa là đối với người thực hành sai lạc một cách nào đó do giới bị hư hỏng v.v... Tuy nhiên, để chỉ ra tính đáng chê trách trong sự thực hành của người ấy, ngài đã nói "đối với người thực hành sai lạc". `Ca`-sadda (từ "và") nên được liên kết với cả hai từ ở trên. "Đối với người đã từ bỏ đề mục" nghĩa là đối với người đã bắt đầu tu tập minh sát rồi dừng lại giữa chừng. "Đối với người biếng nhác" nghĩa là đối với người dù đã đầy đủ giới hạnh nhưng không chuyên tâm tu tập do biếng nhác. Hoặc là, "đối với người thực hành sai lạc" nghĩa là đối với người có sự thực hành đáng chê trách do không có sự thực hành chân chánh được gọi là sự tu tập minh sát. Quả vậy, chỉ có sự thực hành minh sát cùng với các yếu tố hỗ trợ ở giai đoạn đầu mới là sự thực hành chân chánh. Sự thực hành khác là sự thực hành sai lạc. Và sự thực hành sai lạc đó xảy ra nơi người đã buông bỏ gánh nặng. Và việc buông bỏ gánh nặng là do biếng nhác, vì thế đã nói "đối với người đã từ bỏ đề mục, đối với người biếng nhác". "Đối với người chuyên cần" nghĩa là đối với người chuyên tâm tu tập bằng trí tuệ là phương tiện. Tuy nhiên, sự chuyên cần đó cũng có thể có được nhờ vào thiền định, vì thế ngài nói "đối với người đã bắt đầu tu tập minh sát". (Các tùy phiền não) chắc chắn sanh khởi, chứ không phải không sanh khởi. Nếu không, chính tuệ phân biệt đạo và phi đạo sẽ không thể có được.

Obhāsādīsu ‘‘ariyadhammo’’ti pavattaṃ uddhaccaṃ vikkhepo dhammuddhaccaṃ, tena dhammuddhaccena vipassanāvīthito ukkamanena virūpaṃ gahitaṃ pavattitaṃ mānasaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ. Obhāso dhammoti kāraṇūpacārenāha, īdisaṃ obhāsaṃ vissajjento mama ariyamaggoti attho. Obhāsaṃ āvajjati ‘‘nibbāna’’nti vā ‘‘maggo’’ti vā ‘‘phala’’nti vā. Nibbānanti gaṇhanto [Pg.428] tattha pavattadhamme maggaphalabhāvena gaṇhāti, ñāṇādike pana maggaphalabhāveneva gaṇhāti. Tato vikkhepo uddhaccanti tato obhāsahetu yo vikkhepo, taṃ uddhaccanti attho. ‘‘Uddhaccena viggahitamānaso’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘aniccato’’tiādi vuttaṃ.

Sự phóng dật, sự tán loạn sanh khởi trong ánh sáng v.v... với ý nghĩ "đây là pháp của bậc Thánh" được gọi là `dhammuddhacca` (phóng dật về pháp). Tâm bị nắm bắt, bị khởi lên một cách sai lạc do đi lệch khỏi con đường minh sát bởi sự phóng dật về pháp ấy được gọi là `dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ` (tâm bị chi phối bởi phóng dật về pháp). Ngài nói "ánh sáng là pháp" theo cách nói ẩn dụ về nguyên nhân, ý nghĩa là "(pháp) phát ra ánh sáng như thế này là Thánh đạo của ta". (Hành giả) hướng tâm đến ánh sáng và nghĩ rằng "đây là Nibbāna" hoặc "đây là Đạo" hoặc "đây là Quả". Khi cho rằng đó là Nibbāna, hành giả xem các pháp sanh khởi trong đó là Đạo và Quả. Còn đối với trí tuệ v.v..., hành giả xem chúng chính là Đạo và Quả. "Sự tán loạn từ đó là phóng dật" có nghĩa là: sự tán loạn nào do ánh sáng làm nhân, sự tán loạn đó là phóng dật. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong câu "tâm bị chi phối bởi phóng dật", ngài đã nói "aniccato" v.v...

Tattha anicca…pe… nappajānāti ‘‘maggaṃ pattosmī’’ti saññāya aniccatādivasena manasikārasseva abhāvato. Ayañca attho –

Trong đó, (hành giả) không biết rõ (sự hiện khởi) theo phương diện vô thường... (vì) do tưởng rằng "ta đã đắc Đạo" nên không có cả sự tác ý theo phương diện vô thường v.v... Và ý nghĩa này –

‘‘Yo hi koci, āvuso, bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṃ byākaroti, sabbo so catūhi maggehi, etesaṃ vā aññatarena. Katamehi catūhi? Idhāvuso, bhikkhu samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti, tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassa taṃ maggaṃ āsevato…pe… karoto saṃyojanāni pahīyanti anusayā byantīhonti.

“Này chư hiền, bất kỳ Tỳ khưu hay Tỳ khưu ni nào tuyên bố sự chứng đắc A-la-hán quả trước mặt ta, tất cả vị ấy (tuyên bố) bằng bốn đạo, hoặc bằng một trong bốn đạo này. Bốn đạo nào? Này chư hiền, ở đây, Tỳ khưu tu tập minh sát với thiền định đi trước. Đối với vị ấy đang tu tập minh sát với thiền định đi trước, đạo sanh khởi. Vị ấy thực hành, tu tập, làm cho sung mãn đạo ấy. Đối với vị ấy đang thực hành... đạo ấy, các kiết sử được đoạn trừ, các tùy miên được chấm dứt.

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti…pe… samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti…pe….

“Lại nữa, này chư hiền, Tỳ khưu tu tập thiền định với minh sát đi trước... (v.v.)... tu tập thiền định và minh sát song hành... (v.v.)....

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti, hoti so, āvuso, samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati, tassa maggo sañjāyati…pe… anusayā byantīhontī’’ti (a. ni. 4.170) –

“Lại nữa, này chư hiền, có Tỳ khưu tâm bị chi phối bởi phóng dật về pháp. Này chư hiền, có thời điểm tâm ấy an trú, lắng đọng, nhất tâm, định tĩnh ngay trong nội tâm. Đối với vị ấy, đạo sanh khởi... (v.v.)... các tùy miên được chấm dứt.” (A. Ni. 4.170) –

Iminā suttapadeneva veditabbo. Ettha hi catutthamaggavissajjane yathāvuttamaggaphalanibbānadhammā dhammo. Tattha uddhaccaṃ ‘‘adhigatamaggādikohamasmī’’ti amaggādīsu vikkhepo dhammuddhaccaṃ, tena upaddutaṃ viggahitamānasaṃ hoti. Nikanti obhāsādīsu apekkhā sukhumarūpā taṇhā, sā vipassanābhiratiākārena upaṭṭhahantī adhimānikena ‘‘dhammo’’ti gayhatīti āha ‘‘nikanti ‘dhammo’ti nikantiṃ āvajjatī’’ti.

Cần phải được hiểu chính bằng đoạn kinh này. Quả vậy, ở đây, trong phần giải đáp về đạo thứ tư, các pháp là Đạo, Quả, Nibbāna như đã nói chính là "pháp" (dhammo). Trong đó, sự phóng dật là sự tán loạn trong những gì không phải là Đạo v.v... với ý nghĩ "ta đã chứng đắc Đạo v.v...", đó là `dhammuddhacca` (phóng dật về pháp). Tâm bị nó quấy nhiễu, chi phối. `Nikanti` (sự ưa thích) là ái dục vi tế, là sự mong mỏi đối với ánh sáng v.v... Ái dục ấy, hiện khởi dưới hình thức thích thú trong minh sát, được người có ngã mạn xem là "pháp". Vì thế, ngài nói "hướng tâm đến sự ưa thích, cho rằng 'sự ưa thích là pháp'".

733. Vipassanobhāsoti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ, sasantatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino [Pg.429] sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati, taṃ tasseva paññāyati, tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati, passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vuttaṃ viya dissatīti. Vipassanāvīthi nāma paṭipāṭiyā pavattamānā vipassanāva. Ukkantā nāma hoti yoginā ‘‘maggappattomhī’’ti adhimānena vissaṭṭhattā, tassa vā yogino vipassanā tato eva vīthi ukkantā nāma hoti. Mūlakammaṭṭhānanti vipassanamevāha.

733. Ánh sáng của minh sát là sắc pháp sáng chói do tâm minh sát sanh, và (sắc pháp) do thời tiết sanh rơi vào dòng tương tục của chính mình. Trong đó, (sắc pháp) do tâm minh sát sanh trở nên rực rỡ và tồn tại ngay trong thân của hành giả. (Sắc pháp) còn lại (do thời tiết sanh) rời khỏi thân và lan tỏa ra xung quanh tương ứng với oai lực của trí tuệ. Nó chỉ hiện rõ với chính hành giả ấy. Nhờ đó, hành giả cũng thấy được các sắc pháp trong không gian được nó tiếp xúc. Và các vị nói rằng cần phải xem xét: "Khi thấy, hành giả thấy bằng nhãn thức hay ý thức?". Dường như đã được nói rằng, giống như người đắc thiên nhãn, nó chỉ là đối tượng được biết bởi ý thức. Con đường minh sát chính là minh sát đang diễn tiến theo thứ tự. Nó được gọi là đã đi lệch vì đã bị hành giả từ bỏ do ngã mạn "ta đã đắc đạo". Hoặc, minh sát của hành giả ấy được gọi là đã đi lệch khỏi con đường chính vì lý do đó. (Khi nói) "đề mục căn bản", ngài muốn nói đến chính minh sát.

Vemattatāyāti appavipulatāvasena visadisatāya. Assāti obhāsassa. Dvīhi kuṭṭehi paricchinnaṃ gehaṃ dvikuṭṭagehaṃ. Tassa kira abbhantarepi ekā bhitti hoti bahipi, ubhinnaṃ antare anupariyāyapathaṃ hoti, sāyanhe tattha santharitāni pañcavaṇṇāni kusumāni, visadañāṇassa obhāsena pharitaṭṭhāne rūpagatañca dibbacakkhuno viya paññāyanti. Tena vuttaṃ ‘‘bhante mayha’’ntiādi.

Vemattatāya có nghĩa là: do sự không đồng đều về phương diện ít và nhiều. Assa có nghĩa là: của ánh sáng. Ngôi nhà được phân chia bởi hai bức tường được gọi là dvikuṭṭagehaṃ (nhà hai vách). Nghe nói, bên trong ngôi nhà ấy cũng có một bức tường và bên ngoài cũng có một bức tường, ở giữa hai bức tường có một lối đi vòng quanh. Vào buổi chiều, ở nơi đó, những đóa hoa năm màu được rải ra, và nhóm sắc pháp ở nơi được biến mãn bởi ánh sáng của người có trí tuệ trong sáng, hiện rõ như đối với người có thiên nhãn. Do đó, đã nói rằng: "Bạch ngài, của con..." v.v...

Evaṃ obhāsassa vemattatāya vatthuṃ dassetvā cirakālavippalambane vatthuṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ pana vipassanupakkilesoti vakkhamānappakāraṃ sandhāyāha, na sabbaṃ. Soti so samathavipassanālābhī adhimāniko.

Như vậy, sau khi đã trình bày câu chuyện về sự khác biệt của ánh sáng, để trình bày câu chuyện về sự lừa dối trong một thời gian dài, đã nói rằng: "Còn đây là..." v.v... Ở đây, câu "Còn đây là phiền não của tuệ quán" là nói đến loại sẽ được đề cập, chứ không phải tất cả (phiền não của tuệ quán). So (vị ấy) là: vị ấy là người đã đắc cả chỉ và quán, có lòng tăng thượng mạn.

Divāsaneti divāṭṭhāne nisīditabbaāsane. Paṭhamaṃ ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintitattā vuttaṃ ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti.

Divāsane có nghĩa là: tại chỗ ngồi nên ngồi ở nơi nghỉ ban ngày. Trước tiên, vì đã suy nghĩ rằng: "Ta sẽ hỏi một câu hỏi", nên đã nói rằng: "Bạch ngài, con đến để hỏi một câu hỏi".

Pacchā upāyena puthujjanabhāvaṃ viññāpetvā kammaṭṭhāne niyojessāmīti cintitattā vuttaṃ ‘‘avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato’’ti, tassa ca padhānattā sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Ayaṃ dhammoti ayaṃ ariyamaggānugato paṭisambhidādhammoti therassa ajjhāsayavasena vadati. Samādhinti abhiññāsamādhiṃ. Añcitakaṇṇoti niccalaṭṭhapitakaṇṇapuṭo. Palāyituṃ āraddho bhayena. Tenāha ‘‘thero kira dosacarito’’ti. Dosacaritassa hi sūrassāpi sahasā bhayaṃ uppajjati. Tenassa khīṇāsavatthero ajjhāsayaṃ ñatvā ‘‘iminā upāyena puthujjanabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti [Pg.430] hatthinimmāpanādimakāsi. Dosacaritattā hi thero khippaṃ paṭivijjhi. Khippavirāgī hi dosacarito.

Vì đã suy nghĩ rằng: "Sau đó, bằng phương tiện, ta sẽ làm cho ông ấy biết tình trạng phàm phu của mình rồi sẽ hướng dẫn ông ấy vào đề mục thiền", nên đã nói rằng: "Con đến chính là để trở thành nơi nương tựa". Và vì ý nghĩa đó là chính yếu, nên đã nói với từ nhấn mạnh. Ayaṃ dhammo (pháp này) là ngài nói theo ý muốn của vị trưởng lão rằng: "Pháp này là pháp Tuệ phân tích đi theo Thánh đạo". Samādhiṃ (định) là định của thắng trí. Añcitakaṇṇo (tai vểnh lên) là người có vành tai được dựng lên bất động. (Vị ấy) đã bắt đầu bỏ chạy vì sợ hãi. Do đó, ngài nói: "Vị trưởng lão quả là người có sân hạnh". Quả vậy, đối với người có sân hạnh, dù dũng cảm, sự sợ hãi cũng đột ngột khởi lên. Do đó, vị trưởng lão lậu tận, biết được ý muốn của ông ấy, đã hóa hiện con voi v.v... với ý nghĩ: "Bằng phương tiện này, ta sẽ làm cho ông ấy biết tình trạng phàm phu của mình". Quả vậy, do có sân hạnh, vị trưởng lão đã nhanh chóng giác ngộ. Quả vậy, người có sân hạnh thì nhanh chóng ly tham.

734. Tassāti udayabbayañāṇaṃ matthakaṃ pāpentassa yogino. ‘‘Evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetī’’tiādinā udayabbayānupassanamevettha tulanaṃ, tīraṇañca veditabbaṃ. Yathā devānamindena khittaṃ vajiraṃ amoghaṃ, appaṭihatañca hoti, evamidampi ñāṇaṃ nipuṇaṃ udayabbayadassaneti vuttaṃ ‘‘vissaṭṭhaindavajiramivā’’tiādi. Tattha tikhiṇanti akuṇṭhaṃ. Sūranti tejavantaṃ. Ativisadanti nisitabhāvena ativiya paṭutaraṃ ñāṇaṃ uppajjati. Tathā hinena yogī ‘‘maggappattosmī’’ti maññati.

734. Tassa có nghĩa là: của hành giả đang đưa tuệ sinh diệt đến đỉnh điểm. Bằng cách (quán) "Sắc sinh lên như thế này, sắc diệt đi như thế này" v.v..., chính sự quán chiếu sinh diệt ở đây nên được hiểu là sự cân nhắc và sự thẩm xét. Giống như kim cang chử do vua trời Đế Thích phóng ra không bao giờ trượt và không bị cản trở, cũng vậy, trí tuệ này sắc bén trong việc thấy sinh diệt, do đó đã nói rằng: "Giống như kim cang chử của trời Đế Thích được phóng ra" v.v... Ở đây, tikhiṇaṃ (sắc bén) là không cùn lụt. Sūraṃ (dũng mãnh) là có uy lực. Ativisadaṃ (rất trong sáng/nhanh nhạy) là trí tuệ cực kỳ sắc bén hơn do tính chất bén nhọn khởi lên. Quả vậy, do trí tuệ này, hành giả tưởng rằng: "Ta đã đắc đạo".

Vipassanāpītīti vipassanācittasampayuttā pīti. Khuddakādayo pītiyo heṭṭhā vaṇṇitā eva. Yasmā udayabbayānupassanāya vīthipaṭipannāya anukkamena pañca pītiyo uppajjanti, tasmā vuttaṃ ‘‘ayaṃ pañca…pe… uppajjatī’’ti. Matthakappattena pana udayabbayañāṇena saddhiṃ pharaṇāpītiyeva hoti. Upacārappanākkhaṇato aññadāpi hi pharaṇāpīti hotiyeva. Tenāha ‘‘sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjatī’’ti.

Vipassanāpīti (hỷ của tuệ quán) là hỷ tương ưng với tâm tuệ quán. Các loại hỷ bắt đầu bằng khuddakāpīti (hỷ nhỏ) đã được mô tả ở phần dưới. Bởi vì khi tuệ quán sinh diệt đi đúng lộ trình, năm loại hỷ tuần tự khởi lên, do đó đã nói rằng: "Năm loại này... khởi lên". Nhưng cùng với tuệ sinh diệt đã đạt đến đỉnh điểm, chỉ có pharaṇāpīti (hỷ biến mãn) xảy ra. Quả vậy, pharaṇāpīti cũng xảy ra vào những lúc khác ngoài sát-na cận hành và an chỉ. Do đó, ngài nói: "(Hỷ) khởi lên làm tràn đầy toàn thân".

Passaddhiādīni cha yugaḷakāni aññamaññāviyoginīti passaddhiyā uppannāya itarāpi uppannā eva hontīti kiccadassanamukhena tā sabbāpi dassento ‘‘kāyacittānaṃ neva daratho, na gārava’’ntiādimāha. Tattha kāyaggahaṇena rūpakāyassapi gahaṇaṃ veditabbaṃ, na vedanādikkhandhattayasseva. Kāyappassaddhiādayo hi rūpakāyassāpi darathādinimmaddikāti. Kāyacittāni passaddhāni…pe… ujukāniyeva honti tesaṃ apassaddhādibhāvassa hetubhūtānaṃ uddhaccādithinamiddhādidiṭṭhimānādisesanīvaraṇādiassaddhiyādimāyāsātheyyādisaṃkilesadhammānaṃ vidhamanavasena tadā vipassanācittuppādassa pavattanato. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ udayabbayañāṇuppattisamaye. Manussānaṃ ayanti mānusī, manussayoggā kāmasukharati, tādisehi manussavisesehi anubhavitabbatānativattanato dibbā ratipi saṅgahitā, mānusīsadisatāya kāmasukhabhāvena dibbā ratipi vā, tassā atikkantatāya na mānusīti amānusī.

Sáu cặp pháp bắt đầu bằng khinh an không rời nhau, nên khi khinh an khởi lên, các pháp còn lại cũng khởi lên. Trình bày tất cả chúng qua việc chỉ ra phận sự, ngài đã nói rằng: "Đối với thân và tâm, không có sự bứt rứt, không có sự nặng nề" v.v... Ở đây, nên hiểu rằng việc đề cập đến "thân" (kāya) cũng bao gồm cả sắc thân, chứ không chỉ ba uẩn thọ v.v... Quả vậy, thân khinh an v.v... cũng dẹp tan sự bứt rứt v.v... của cả sắc thân. Thân và tâm trở nên khinh an... chánh trực, là do khi đó tâm tuệ quán khởi lên đã loại trừ các pháp ô nhiễm là nguyên nhân của tình trạng không khinh an v.v... của chúng, như trạo cử, hôn trầm, tà kiến, ngã mạn, các triền cái còn lại, vô tín, xảo trá, lừa lọc v.v... Tasmiṃ samaye (vào lúc đó) là vào lúc tuệ sinh diệt khởi lên. Manussānaṃ ayaṃ (cái này của loài người) nên là mānusī (thuộc về con người); đó là sự hoan hỷ trong dục lạc thích hợp với con người. Vì không vượt quá những gì có thể được kinh nghiệm bởi những con người đặc biệt như vậy (như vua Mandhātā), nên sự hoan hỷ của chư thiên cũng được bao gồm. Hoặc là, sự hoan hỷ của chư thiên cũng được bao gồm do nó tương tự như sự hoan hỷ của con người về phương diện là dục lạc. Do vượt qua sự hoan hỷ đó, nó không phải là của con người, nên gọi là amānusī (phi nhân).

Suññāgāranti [Pg.431] yaṃ kiñci vivittaṃ senāsanaṃ, vipassanaṃ eva vā. Sāpi hi niccabhāvādisuññatāya, yogino sukhasannissayatāya ca ‘‘suññāgāra’’nti vattabbataṃ labhati. Cittassa anupassanakarānaṃ kilesānaṃ vigamena santacittassa. Saṃsāre bhayassa ikkhanena bhikkhuno. Sammā ñāyena rūpārūpadhammānaṃ udayabbayānupassanādivasena vipassato. Sammasato anāraddhavipassanānaṃ manussānaṃ avisayatāya amānusī. Vipassanāpītisukhasaññitā rati hotīti ayamettha gāthāya saṅkhepattho. Dutiyagāthā pana udayabbayañāṇameva sandhāya vuttā. Tattha yato yatoti rūpato vā arūpato vā.

Suññāgāra (ngôi nhà trống) là bất kỳ trú xứ vắng vẻ nào, hoặc chính là tuệ quán. Quả vậy, tuệ quán ấy, do trống không các trạng thái thường hằng v.v... và do là nơi nương tựa của hạnh phúc cho hành giả, nên được gọi là "ngôi nhà trống". (Sự hoan hỷ khởi lên) cho vị tỳ khưu có tâm an tịnh do sự vắng mặt của các phiền não gây bất an cho tâm, người thấy được sự đáng sợ trong vòng luân hồi, người đang quán chiếu các pháp sắc và danh theo đúng phương pháp, bằng cách quán sát sinh diệt v.v..., người đang thẩm xét. (Sự hoan hỷ ấy) là amānusī (phi nhân) vì nó không phải là đối tượng của những người chưa nỗ lực tu tập tuệ quán. "Sự hoan hỷ được gọi là hỷ và lạc của tuệ quán khởi lên" - đây là ý nghĩa tóm tắt của bài kệ này. Còn bài kệ thứ hai được nói đến chính là tuệ sinh diệt. Ở đây, yato yato có nghĩa là: hoặc từ sắc, hoặc từ danh.

Vipassanāsukhanti vipassanācittasampayuttaṃ cetasikasukhaṃ. Yasmā taṃsamuṭṭhitehi atipaṇītarūpehi sabbo kāyo pariphuṭo, paribrūhito ca hoti. Tasmā vuttaṃ ‘‘sakalasarīraṃ abhisandayamāna’’nti.

Vipassanāsukhaṃ (lạc của tuệ quán) là lạc sở hữu tâm tương ưng với tâm tuệ quán. Bởi vì do những sắc pháp rất vi tế sinh khởi từ lạc đó, toàn thân được biến mãn và tăng trưởng. Do đó, đã nói rằng: "làm thấm nhuần toàn thân".

Adhimokkhoti saddhā, na yevāpanakādhimokkhoti adhippāyo. Sā cettha na kammaphalaṃ, ratanattayaṃ vā saddahanavasena pavattā, atha kho kilesakālussiyāpagamena sampayuttānaṃ ativiya pasannabhāvahetubhūtā. Tenāha ‘‘vipassanāsampayuttā…pe… saddhā uppajjatī’’ti.

Adhimokkha (quyết định) là saddhā (tín), ý nghĩa là không phải adhimokkha trong nhóm yevāpanaka. Và ở đây, đức tin ấy không phải sanh khởi theo cách tin tưởng vào quả của nghiệp hay Tam Bảo, mà là do sự vắng mặt của cấu uế phiền não, nó trở thành nguyên nhân cho sự trong sáng tột độ của các pháp tương ưng. Do đó, ngài nói: ‘Tín tương ưng với tuệ quán… cho đến… sanh khởi’.

Purimuppannabhāvanābalasaṃsiddhaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃkilesapakkhato kosajjato paggaṇhanato paggaho. Tenāha ‘‘paggahoti vīriya’’ntiādi.

Tinh tấn, được thành tựu bởi sức mạnh của sự tu tập đã sanh khởi trước đó và vận hành một cách quân bình, được gọi là sự sách tấn (paggaho) vì nó sách tấn các pháp tương ưng khỏi sự biếng nhác thuộc về phần nhiễm ô. Do đó, ngài nói: ‘Sự sách tấn là tinh tấn’ v.v...

Supaṭṭhitāti sabhāvasallakkhaṇena ārammaṇe suṭṭhu upaṭṭhitā. Supatiṭṭhitāti paṭipakkhavigamena tena acalanīyatāya suṭṭhu patiṭṭhitā. Tato eva nikhātā viya acalā. Acalabhāveneva pabbatarājasadisāti tīhipi padehi supatiṭṭhitameva dasseti. Soti yogāvacaro. Yaṃ yaṃ ṭhānanti yaṃ yaṃ attano upatiṭṭhānaṭṭhānaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā. Okkhanditvāti anupavisitvā. Pakkhinditvāti tasseva vevacanaṃ. Dibbacakkhuno paribhaṇḍabhūtassa yathākammūpagañāṇassa upaṭṭhahante paralokasaññite satte sandhāyāha ‘‘dibbacakkhuno paraloko viyā’’ti na dibbacakkhuno paralokavisayattā. Vaṇṇāyatanavisayañhi tanti. Assa sati upaṭṭhāti khāyati, upatiṭṭhatīti vā attho. Yadaggena hi sati ārammaṇaṃ okkhanditvā [Pg.432] upatiṭṭhati, tadaggena ārammaṇampissa okkhanditvā upatiṭṭhatīti vuccati.

Supaṭṭhitā (khéo an trú) nghĩa là an trú vững chắc trên đối tượng bằng cách ghi nhận tự tánh. Supatiṭṭhitā (khéo thiết lập) nghĩa là thiết lập vững chắc do sự vắng mặt của các pháp đối nghịch, vì thế không bị lay động. Do đó, nó không lay động như cột trụ được chôn chặt. Chính vì không lay động nên nó giống như vua núi. Với cả ba từ này, ngài chỉ trình bày về sự thiết lập vững chắc. ‘So’ là hành giả. ‘Yaṃ yaṃ ṭhānaṃ’ (nơi nào) là bất cứ nơi nào niệm của hành giả hiện khởi, dù là sắc hay danh. ‘Okkhanditvā’ (sau khi đi vào) là anupavisitvā (sau khi thâm nhập). ‘Pakkhinditvā’ là đồng nghĩa của từ ấy. Ngài nói ‘giống như thế giới khác đối với thiên nhãn’ là đề cập đến các chúng sanh được gọi là ở thế giới khác, hiện khởi đến trí tuệ biết nghiệp của chúng sanh (yathākammūpagañāṇa), vốn là một phần phụ của thiên nhãn; chứ không phải vì thế giới khác là đối tượng của thiên nhãn. Vì thiên nhãn có sắc xứ làm đối tượng. Đối tượng hiện khởi, xuất hiện với niệm của hành giả, hay nói cách khác là an trú. Vì rằng, niệm sau khi đi vào đối tượng thì an trú ở phần nào, thì đối tượng cũng được nói là sau khi đi vào niệm ấy thì an trú ở phần đó.

Vicinitavisayattā saṅkhārānaṃ vicinane majjhattabhāvena ṭhitā vipassanupekkhā. Sā pana atthato tathāpavattā tatramajjhattupekkhāva. Manodvārāvajjanacittasampayuttā cetanā āvajjane ajjhupekkhanavasena pavattiyā ‘‘āvajjanupekkhā’’ti vuttā. Udayabbayānaṃ suṭṭhutaraṃ upaṭṭhānato tadanupassanāyaṃ majjhattabhūtā idha vipassanupekkhā nāma. Te pana udayabbayā sabbasaṅkhārānanti āha ‘‘sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā’’ti. Āvajjanāya indavajiratattanārācasadisatā, sūratikkhabhāvo ca sabbaññutaññāṇapurecarā viya tadanucarañāṇassa tathābhāvena daṭṭhabbā.

Xả trong tuệ quán (vipassanupekkhā) là tâm đứng trung lập trong việc thẩm xét các pháp hành, vì đối tượng đã được thẩm xét. Và về mặt ý nghĩa, nó chính là xả trung lập (tatramajjhattupekkhā) vận hành như vậy. Tư (cetanā) tương ưng với tâm hướng ý môn được gọi là ‘xả trong sự hướng tâm’ (āvajjanupekkhā) do nó vận hành theo cách xả bỏ trong sự hướng tâm. Ở đây, pháp trở nên trung lập trong việc tùy quán sanh diệt do sự hiện khởi rõ ràng hơn của chúng, được gọi là xả trong tuệ quán. Và những sự sanh diệt ấy là của tất cả các pháp hành, do đó ngài nói ‘trở nên trung lập trong tất cả các pháp hành’. Sự tương tự của tâm hướng với kim cang của Đế Thích và mũi tên được nung nóng, và bản chất dũng mãnh, sắc bén của nó, nên được thấy là do tuệ quán đi sau nó cũng có bản chất như vậy, giống như tâm hướng đi trước Toàn Giác Trí.

Vipassanānikantīti vipassanāya nikāmanā apekkhā. Obhāsādayo vipassanāya vijambhanabhūtā tassā alaṅkāro viya hontīti āha ‘‘obhāsādipaṭimaṇḍitāyā’’ti. Ālayanti apekkhaṃ. Sukhumā, santākārāti sukhumākārā, santākārā ca, sā cassā sukhumasantākāratā bhāvanāya sātisayappavattiyā, yato kilesabhāvopissā duviññeyyo hoti. Tenāha ‘‘yā nikanti kilesoti…pe… hotī’’ti.

Sự khao khát tuệ quán (vipassanānikanti) là sự mong muốn, quyến luyến đối với tuệ quán. Ánh sáng v.v... là những thứ làm cho tuệ quán rực rỡ, chúng giống như đồ trang sức của tuệ quán, do đó ngài nói ‘được trang hoàng bởi ánh sáng v.v...’. ‘Ālaya’ (chấp thủ) là sự quyến luyến. ‘Sukhumā, santākārā’ (vi tế, tịch tịnh) nghĩa là có trạng thái vi tế và có trạng thái tịch tịnh. Và trạng thái vi tế, tịch tịnh ấy của nó là do sự tiến triển vượt bậc của việc tu tập, vì thế bản chất phiền não của nó cũng khó nhận biết. Do đó, ngài nói: ‘Sự khao khát nào là phiền não… cho đến… có mặt’.

Etesupīti yathādassitesu ñāṇādīsupi. ‘‘Aññatarasmiṃ uppanne’’ti idaṃ uppanne aññatarasmiṃ ‘‘maggappattomhī’’tiādiggahaṇadassanatthaṃ vuttaṃ, na aññataraññatarasseva uppajjanato. Na vāpi hi upakkilesā ekakkhaṇepi uppajjanti, paccavekkhaṇā pana visuṃ visuṃ hoti. ‘‘Na vata me ito pubbe evarūpā nikanti uppannapubbā’’ti idaṃ dhammasabhāvadassanavasena vuttaṃ, na pana tadā yogino tathācittappavattivasena. Na hi so tadā taṃ ‘‘nikantī’’ti jānāti, tathā sati tabbisayassa ‘‘maggappattomhī’’tiādiggahaṇassa asambhavo eva. Tasmā evamassa siyā ‘‘na vata me evarūpā bhāvanābhirati uppannapubbā, addhā maggappattomhī’’ti.

‘Etesupi’ (trong những pháp này) là trong trí tuệ v.v... đã được trình bày. Câu ‘khi một trong số chúng sanh khởi’ được nói để chỉ sự chấp thủ ‘ta đã đắc đạo’ v.v... khi một trong số chúng sanh khởi, chứ không phải vì chỉ có một pháp này hay một pháp kia sanh khởi. Vì chín tùy phiền não (ngoại trừ nikanti) không sanh khởi trong cùng một sát-na, nhưng sự quán xét thì xảy ra riêng rẽ. Câu ‘chắc chắn trước đây sự khao khát như vậy chưa từng sanh khởi nơi ta’ được nói theo cách trình bày tự tánh của pháp, chứ không phải theo cách tâm của hành giả vận hành lúc đó. Vì lúc đó, hành giả không biết đó là ‘sự khao khát’ (nikanti). Nếu biết như vậy, thì sự chấp thủ ‘ta đã đắc đạo’ v.v... lấy đó làm đối tượng sẽ không thể xảy ra. Do đó, đối với hành giả có thể xảy ra như sau: ‘Chắc chắn sự thích thú trong tu tập như vậy chưa từng sanh khởi nơi ta trước đây, chắc chắn ta đã đắc đạo’.

735. Upakkilesavatthutāyāti nippariyāyato diṭṭhimānataṇhā idha upakkilesā tesaṃ vatthutāya uppattiṭṭhānatāya. Na sabhāvatoti āha ‘‘na akusalattā’’ti. Yathā pana obhāsādayo, evaṃ nikantipi diṭṭhigāhādīnaṃ [Pg.433] ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘upakkilesavatthu cā’’ti. Vatthuvasenevāti gāhe anāmasitvā gāhānaṃ vatthutāvaseneva. Attavādī hi ‘‘ahaṃbuddhinibandhano’’ti parikappito attā obhāsassa sāmibhūto ‘‘mamā’’ti sāmivacanassa visayabhāvena gahitoti āha ‘‘mama obhāso uppannoti gaṇhato hi diṭṭhigāho’’ti. Obhāsassa manāpaggahaṇamukhena tena attānaṃ seyyādito dahatīti vuttaṃ ‘‘manāpo vata obhāso uppannoti gaṇhato mānagāho’’ti. Assādayatoti sampiyāyato. Tesanti diṭṭhigāhādisaññitānaṃ upakkilesānaṃ vasena. Obhāsādīsūti obhāsādinimittaṃ. Kampanaṃ yathāraddhavipassanāya aṭṭhatvā vikkhepāpatti, sā ca obhāsādīsu taṇhādigāhoti dassento ‘‘obhāsādīsu kampati…pe… samanupassatī’’ti āha.

735. Do là vật của tùy phiền não: một cách không ẩn dụ, tà kiến, ngã mạn và ái dục ở đây là các tùy phiền não; do là vật, là nơi sanh khởi của chúng. Không phải do tự tánh, do đó ngài nói ‘không phải do là bất thiện’. Và như ánh sáng v.v... là nơi sanh của tà kiến chấp thủ v.v..., cũng vậy, sự khao khát cũng là nơi sanh của tà kiến chấp thủ v.v..., do đó được nói là ‘và là vật của tùy phiền não’. Chỉ do là vật: không đề cập đến các chấp thủ, mà chỉ do là vật của các chấp thủ. Vì những người theo thuyết tự ngã đã tưởng tượng ra một tự ngã, vốn là chủ nhân của ánh sáng, được gọi là ‘cái nhân của ý niệm về tôi’, được chấp thủ là ‘của tôi’ với ý nghĩa là đối tượng của từ chỉ sở hữu. Do đó, ngài nói ‘tà kiến chấp thủ đối với người chấp rằng: ánh sáng của ta đã sanh khởi’. Bằng cách chấp ánh sáng là khả ái, người ấy đặt mình vào vị trí cao hơn v.v... Do đó được nói là ‘ngã mạn chấp thủ đối với người chấp rằng: ồ, ánh sáng khả ái đã sanh khởi’. ‘Assādayato’ (do thưởng thức) là do yêu thích. ‘Tesaṃ’ (của chúng) là do các tùy phiền não được gọi là tà kiến chấp thủ v.v... ‘Obhāsādīsu’ (trong ánh sáng v.v...) là do nhân là ánh sáng v.v... Sự dao động là sự phóng dật, không an trú trong tuệ quán đã được bắt đầu. Và để chỉ ra rằng đó là ái dục chấp thủ v.v... trong ánh sáng v.v..., ngài nói ‘dao động trong ánh sáng v.v... cho đến... tùy quán’.

Obhāsanimittaṃ cittaṃ vikampatīti sambandho. Obhāse vā visayabhūte upakkilesehi cittaṃ vikampatīti yojanā. Tenāha ‘‘yehi cittaṃ pavedhatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. Upaṭṭhāneti satiyaṃ. Upekkhāya cāti vipassanupekkhāya ca.

Kết nối là: tâm dao động do nhân là ánh sáng. Hoặc cách giải thích là: tâm dao động do các tùy phiền não trong ánh sáng, vốn là đối tượng. Do đó, ngài nói ‘những pháp mà do chúng tâm run rẩy’. Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ còn lại. ‘Upaṭṭhāne’ (trong sự an trú) là trong niệm. ‘Và upekkhāya’ (trong xả) là trong xả của tuệ quán.

Maggāmaggavavatthānakathāvaṇṇanā

Giải Thích về Luận Phân Biệt Đạo và Phi Đạo

736. Kusalo panātiādīsu kammaṭṭhānakosallayogena kusalo. Paripakkañāṇatāya paṇḍito. Āgamabyattiyā byatto. Upakkilesatabbisodhanesu ādīnavānisaṃsāvabodhayogato buddhisampanno. Ayaṃ kho soti yo so ācariyena kammaṭṭhānadānakāle udayabbayañāṇuppattisamaye uppajjatīti vutto, ayaṃ kho so obhāso uppannoti upakkilesavatthubhāvavavatthānaṃ dassetvā idānissa vipassanāya visayabhāvūpanayanavidhiṃ dassento ‘‘so kho panā’’tiādimāha. Tattha paṭhamanaye aniccalakkhaṇavibhāvanameva dassitaṃ, tasmiṃ siddhe itarampi lakkhaṇadvayaṃ siddhameva hoti. Dutiyanaye pana obhāsādike nissāya uppajjanakadiṭṭhigāhādīnaṃ ugghāṭanasamugghāṭanapariyādānavasena manasikāravidhiṃ dassetuṃ ‘‘sace obhāso attā bhaveyyā’’tiādi vuttaṃ. Arūpasattake ‘‘sace saṅkhārā attā bhaveyyu’’ntiādi [Pg.434] (visuddhi. 2.721) sabbasaṅkhārasaṅgaṇhanavasena sāmaññato vuttaṃ, idha obhāsādivasena saṅkhāre vibhajja vuttaṃ. Seso manasikāravidhi tattha vuttanayovāti āha ‘‘sabbaṃ arūpasattake vuttanayena vitthāretabba’’nti.

736. Trong các câu bắt đầu bằng ‘kusalo pana’, (từ) ‘kusalo’ (thiện xảo) là do có sự tương hợp với sự thiện xảo trong đề mục thiền. ‘Paṇḍito’ (bậc trí) là do có trí tuệ chín muồi. ‘Byatto’ (thông thạo) là do có sự thành thạo về kinh điển. ‘Buddhisampanno’ (thành tựu trí tuệ) là do có sự tương hợp với sự liễu tri về sự nguy hại và sự lợi ích trong các phiền não và sự thanh lọc chúng. Về câu ‘ayaṃ kho so’, (có nghĩa là): “Ánh sáng nào mà đã được vị thầy nói đến vào lúc ban đề mục thiền rằng sẽ phát sanh vào thời điểm tuệ sanh diệt phát sanh, chính ánh sáng đó quả thật đã phát sanh.” Sau khi đã chỉ ra sự xác định bản chất là đối tượng của phiền não như vậy, bây giờ để chỉ ra phương pháp đưa nó đến trạng thái làm đối tượng cho tuệ minh sát, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘so kho panā’. Ở đó, trong phương pháp thứ nhất, chỉ có sự trình bày về tướng vô thường được chỉ ra; khi tướng ấy được thành tựu thì hai tướng còn lại cũng được thành tựu. Còn trong phương pháp thứ hai, để chỉ ra phương pháp tác ý bằng cách nhổ lên, nhổ sạch, và làm cho cạn kiệt các tà kiến chấp thủ v.v... phát sanh do nương vào hào quang v.v..., câu bắt đầu bằng ‘sace obhāso attā bhaveyyā’ (nếu hào quang là tự ngã) đã được nói đến. Trong phần bảy pháp vô sắc, câu bắt đầu bằng ‘sace saṅkhārā attā bhaveyyu’ (nếu các pháp hữu vi là tự ngã) đã được nói một cách tổng quát bằng cách gom chung tất cả các pháp hữu vi; ở đây, các pháp hữu vi được nói đến bằng cách phân chia theo hào quang v.v... Phương pháp tác ý còn lại cũng theo cách đã được nói ở đó, vì vậy ngài đã nói: ‘tất cả nên được trình bày chi tiết theo phương pháp đã được nói trong phần bảy pháp vô sắc’.

Obhāsaṃ ‘‘netaṃ mamā’’ti samanupassanto taṇhāgāhato cittaṃ visodheti, ‘‘nesohamasmī’’ti samanupassanto mānagāhato, ‘‘na meso attā’’ti samanupassanto diṭṭhigāhato. Tenāha ‘‘obhāsaṃ netaṃ mamā’’tiādi. Esa nayo ñāṇādīsupi.

Vị ấy thanh lọc tâm khỏi sự chấp thủ của ái dục khi quán xét hào quang rằng: “Cái này không phải của ta”; thanh lọc (tâm) khỏi sự chấp thủ của ngã mạn khi quán xét rằng: “Cái này không phải là ta”; thanh lọc (tâm) khỏi sự chấp thủ của tà kiến khi quán xét rằng: “Cái này không phải là tự ngã của ta”. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘obhāsaṃ netaṃ mamā’. Phương pháp này cũng áp dụng cho trí tuệ v.v...

Imāni dasa ṭhānānīti imāni yathāvuttāni obhāsādīni dasa upakkilesakāraṇāni. Paññā yassa pariccitāti yassa yogino paññā obhāsādīsu aniccatādiggahaṇavasena paricitavatī pariggahetvā upaparikkhitvā ṭhitā. Dhammuddhaccassa samaggabhāvajānanena dhammuddhaccakusalo hoti.

‘Imāni dasa ṭhānāni’ (mười trạng thái này) tức là mười nguyên nhân của phiền não này, là hào quang v.v..., như đã được nói. ‘Paññā yassa pariccitā’ (trí tuệ của người nào đã thẩm sát) có nghĩa là trí tuệ của vị hành giả nào đã thẩm sát, đã nắm bắt và quán xét, và đã đứng vững bằng cách nắm bắt tướng vô thường v.v... trong hào quang v.v... Do biết được trạng thái không phải là đạo của sự trạo cử về pháp, vị ấy trở nên thiện xảo trong (việc đối trị) sự trạo cử về pháp.

Vīthipaṭipannanti udayabbayānupassanāvasena vipassanāvīthipaṭipannaṃ.

‘Vīthipaṭipannaṃ’ (đã bước vào lộ trình) có nghĩa là đã bước vào lộ trình minh sát bằng cách tùy quán sự sanh diệt.

Diṭṭhivisuddhiyanti diṭṭhivisuddhiyaṃ adhigatāyaṃ, diṭṭhivisuddhiñāṇena vā diṭṭhiyā visodhane dukkhasaccassa vavatthānaṃ kataṃ hoti dukkhasaccapariyāpannassa nāmarūpassa vavatthānato. Nāmarūpassa paccayā nāmarūpasamudayapakkhiyāti āha ‘‘kaṅkhā…pe… samudayasaccassa vavatthānaṃ kata’’nti. Abhidhammanayena hi sabbakilesā, kammañca samudayasaccaṃ. Imissanti imāyaṃ. Sammāti aviparītaṃ. Maggassāti ariyamaggassa upāyabhūtamaggassa.

‘Diṭṭhivisuddhiyaṃ’ (trong kiến thanh tịnh) có nghĩa là khi đã đạt được kiến thanh tịnh, hoặc trong sự thanh lọc tà kiến bằng trí tuệ của kiến thanh tịnh, sự xác định khổ đế đã được thực hiện, do bởi sự xác định danh và sắc vốn được bao gồm trong khổ đế. Các duyên của danh và sắc thuộc về phần tập khởi của danh và sắc, vì vậy ngài đã nói: ‘kaṅkhā…pe… samudayasaccassa vavatthānaṃ kata’ (sự hoài nghi... cho đến... sự xác định tập đế đã được thực hiện). Quả vậy, theo phương pháp của A-tỳ-đàm, tất cả phiền não và nghiệp là tập đế. ‘Imissaṃ’ có nghĩa là ‘imāyaṃ’ (trong pháp này). ‘Sammā’ có nghĩa là một cách đúng đắn, không sai lệch. ‘Maggassa’ (của đạo) có nghĩa là của thánh đạo, của đạo lộ là phương tiện (để đạt đến thánh đạo).

Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Sự Trình Bày Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh đã hoàn tất.

Iti vīsatimaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần chú giải chương thứ hai mươi.

21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā

21. Chú Giải về Sự Trình Bày Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathāvaṇṇanā

Chú Giải về Luận Thuyết về Tuệ Sanh Diệt đã Thoát Khỏi Phiền Não

737. Vipassanācārassa [Pg.435] matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāppattā vipassanā. Sikhāppatti panassa udayabbayañāṇādīnaṃ attaṭṭhamānaṃvasena jātāti āha ‘‘aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā’’ti. Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakamohatamassa vigamanena saccappaṭivedhānukūlattā ‘‘saccānulomikañāṇa’’nti anulomañāṇamāha. Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ ‘‘aṭṭhannanti cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha udayabbayadassanena saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇaṃ, tadanusārena itaralakkhaṇāni ca vibhāventīyeva udayabbayānupassanā pavattatīti katvā ‘‘vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇa’’nti vuttanti keci. Tayidaṃ tassa sabbaso tīraṇapariññābhāvameva maññamānehi vuttaṃ. Kiñcāpi hi udayabbayañāṇaṃ tīraṇapariññantogadhameva, udayabbayādīnaṃ pana jānanaṭṭhena, paccakkhato dassanaṭṭhena ca ñāṇadassanāni, udayabbayañāṇādīni. Tāniyeva paṭipakkhato visuddhattā ñāṇadassanavisuddhi, sā eva ariyamaggo paṭipajjati etāyāti paṭipadā cāti paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttaṃ. Taṃ pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Paguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ. Yato tadavigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatā eva honti. Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhapahānaṃ sambhavati. Asati ca paṭipakkhapahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā, tikhiṇavisadāditā vā. Tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgasseva anupassanā bhaṅgānupassanā, tadeva ñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ. Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti bhayaṃ, tebhūmakadhammā, tesu bhayato upaṭṭhitesu bhāyitabbākāragāhiñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Muñcituṃ icchatīti muñcitukamyaṃ, cittaṃ, puggalo vā, tassa bhāvo muñcitukamyatā, tadeva ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ. Puna [Pg.436] paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ. Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattañāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Tasmāti yasmā upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇādinavavidhañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, tasmā.

737. Do sự đạt đến đỉnh điểm của việc thực hành vipassanā, trí tuệ xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa) là vipassanā đã đạt đến đỉnh cao. Và sự đạt đến đỉnh cao của trí tuệ ấy sanh khởi do năng lực của các trí tuệ bắt đầu bằng trí sanh diệt, với chính nó là trí thứ tám, vì vậy ngài đã nói: “Và vipassanā đạt đến đỉnh cao là do năng lực của tám loại trí tuệ.” Do sự loại trừ bóng tối si mê che đậy chân lý một cách thô thiển và do sự tương ứng với việc thấu triệt chân lý, ngài gọi trí thuận thứ (anulomañāṇa) là “trí thuận thứ chân lý” (saccānulomikañāṇa). Và để chỉ ra các trí tuệ ấy theo tự thân của chúng, (đoạn văn) bắt đầu bằng “aṭṭhannanti ca” đã được bắt đầu. Ở đây, do thấy sự sanh diệt, trí tuệ quán sanh diệt (udayabbayānupassanā) tiến hành trong khi làm sáng tỏ tướng vô thường của các hành, và theo đó là các tướng khác (khổ, vô ngã), vì vậy một số vị nói rằng (trí tuệ ấy) được gọi là “trí tuệ quán sanh diệt, được mệnh danh là vipassanā đã đi vào lộ trình.” Điều này được nói bởi những người cho rằng nó hoàn toàn không có bản chất của thẩm sát biến tri (tīraṇapariññā). Mặc dù trí sanh diệt thực sự được bao hàm trong thẩm sát biến tri, nhưng do ý nghĩa biết và ý nghĩa thấy một cách trực tiếp các pháp sanh diệt v.v..., các trí tuệ sanh diệt v.v... là những tri kiến. Chính những tri kiến ấy, do đã thanh tịnh khỏi các pháp đối nghịch, nên là tri kiến thanh tịnh. Chính sự thanh tịnh ấy, vì Thánh đạo thực hành nhờ nó, nên cũng là đạo lộ (paṭipadā). Do đó, nó được gọi là đạo lộ tri kiến thanh tịnh. Nhưng điều đó được nói đến khi đề cập đến (trí tuệ) vừa mới sanh khởi, chưa thuần thục. Vì (trí tuệ) đã thuần thục, do sự thành tựu trong việc đoạn trừ thường tưởng v.v..., là nền tảng cho đoạn biến tri. Bởi vì, do sự không rời bỏ nó, một số trong mười tám đại vipassanā đã được chứng đắc. Thật vậy, không có sự thấu triệt trực tiếp về sanh và diệt, thì không thể có sự đoạn trừ các pháp đối nghịch một cách vượt trội chỉ bằng việc thẩm sát các tướng chung. Và khi không có sự đoạn trừ các pháp đối nghịch, làm sao có được tốc độ không bị cản trở như kim cương, hay sự sắc bén, trong sáng v.v... của các trí tuệ? Do đó, cần phải hiểu rằng trí sanh diệt đã đạt đến trạng thái thuần thục thuộc về phần của đoạn biến tri. Sự quán chiếu chỉ riêng sự hoại diệt của tất cả các hành là quán hoại diệt (bhaṅgānupassanā), chính trí tuệ đó là trí quán hoại diệt. Người thấy đúng như thật sợ hãi điều này, do đó nó là sự sợ hãi (bhayaṃ); (đó là) các pháp trong ba cõi. Khi chúng hiện khởi như là điều đáng sợ, trí tuệ nắm bắt phương diện đáng sợ là trí hiện khởi sự sợ hãi. Muốn giải thoát, do đó là muốn giải thoát (muñcitukamyaṃ); (đó là) tâm, hoặc là người. Trạng thái của tâm/người đó là sự muốn giải thoát (muñcitukamyatā), chính trí tuệ đó là trí muốn giải thoát. Lại nữa, trí tuệ tiến hành theo phương diện thẩm sát là trí quán thẩm sát. Do sự không luyến tiếc, trí tuệ tiến hành do năng lực xả đối với các hành là trí xả hành. “Do đó” (tasmā) có nghĩa là: bởi vì (yasmā) chín loại trí tuệ bắt đầu bằng trí sanh diệt đã thoát khỏi các phiền não là đạo lộ tri kiến thanh tịnh, do đó (tasmā)...

738. ‘‘Upakkilesavimutta’’nti visesanena vibhāvitamatthaṃ anavabujjhanto codako ‘‘puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyo’’ti pucchati. Tattha kimatthiyoti kiṃ payojano niratthako, pageva nibbattitattā pakkassa pacanaṃ viyāti adhippāyo. Atha vā lakkhaṇasallakkhaṇādihetupaṭipāṭiggahaṇavasena tamatthaṃ ñāpetukāmo ācariyova kathetukamyatāvasena ‘‘kimatthiyo’’ti pucchati. Lakkhaṇasallakkhaṇatthoti aniccādilakkhaṇānaṃ sammadeva upadhāraṇattho. Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘udayabbayañāṇaṃ hī’’tiādimāha. Nanu ca udayabbayañāṇaṃ nāma saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati, na aniccādilakkhaṇattayaṃ, tena kathaṃ aniccatādilakkhaṇattayasallakkhaṇaṃ hotīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘udayabbayañāṇaṃ lakkhaṇattayavisayaṃ hotī’’ti. Udayabbaye pana paṭividdhe aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tato ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15; 45, 77; 4.1, 4; paṭi. ma. 2.10) itaralakkhaṇampi. Atha vā udayabbayaggahaṇena hutvā abhāvākāro, abhiṇhasampaṭipīḷanākāro, avasavattanākāro ca vibhūtataro hotīti kāraṇabhāvena udayabbayañāṇe yogassa lakkhaṇattayasallakkhaṇatthatā veditabbā, na sammukheneva. Heṭṭhāti maggāmaggañāṇadassanavisuddhito heṭṭhā. Tañhi obhāsādiuppattihetutāya tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattampi diṭṭhiādīhi upakkiliṭṭhattā kuṇṭhaṃ avisadameva jātaṃ. Tenāha ‘‘dasahi…pe… nāsakkhī’’ti.

738. Người chất vấn, không hiểu ý nghĩa được làm sáng tỏ bởi tính từ “thoát khỏi phiền não,” hỏi rằng: “Việc nỗ lực lại trong trí sanh diệt có mục đích gì?” Ở đây, “có mục đích gì?” nghĩa là có lợi ích gì? Chẳng phải là vô ích sao? Ý nghĩa là: giống như nấu lại cơm đã chín, vì nó đã được tạo ra trước đó rồi. Hoặc là, chính vị thầy, muốn làm cho biết ý nghĩa ấy bằng cách nắm bắt thứ tự các nguyên nhân như là sự ghi nhận rõ các tướng, do năng lực muốn nói, đã hỏi: “có mục đích gì?” “Vì mục đích ghi nhận rõ các tướng” có nghĩa là vì mục đích xác định đúng đắn các tướng vô thường v.v... Ở đây, khi chỉ ra nguyên nhân, ngài nói đoạn bắt đầu bằng “udayabbayañāṇaṃ hi.” Chẳng phải trí sanh diệt chỉ thấy sự sanh và diệt của các hành, chứ không thấy ba tướng vô thường v.v... sao? Do đó, làm thế nào có sự ghi nhận rõ ba tướng vô thường v.v...? Không nên hiểu điều này rằng “trí sanh diệt có ba tướng làm đối tượng.” Nhưng khi sanh và diệt đã được thấu triệt, tướng vô thường trở nên rõ ràng và hiện khởi. Từ đó, các tướng khác cũng (hiện khởi) theo (nguyên tắc): “Cái gì vô thường, cái đó là khổ. Cái gì khổ, cái đó là vô ngã.” Hoặc là, do sự nắm bắt sanh và diệt, phương diện “có rồi không có,” phương diện “bức bách liên tục,” và phương diện “không theo ý muốn” trở nên rõ ràng hơn. Do đó, cần phải biết rằng việc nỗ lực trong trí sanh diệt có mục đích ghi nhận rõ ba tướng là do tính chất nguyên nhân, chứ không phải một cách trực tiếp. “Bên dưới” nghĩa là bên dưới đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh. Vì trí tuệ ấy, mặc dù tiến hành một cách sắc bén và trong sáng do là nguyên nhân cho sự sanh khởi của ánh sáng v.v..., nhưng do bị làm ô nhiễm bởi tà kiến v.v..., nó đã trở nên cùn lụt và không trong sáng. Do đó, ngài nói “bởi mười… (v.v.)… đã không thể.”

739. Amanasikārāti hetumhi nissakkavacanaṃ. ‘‘Kissa amanasikārā’’ti hi idaṃ ‘‘kena paṭicchannattā’’ti pucchitassa paṭicchādakassa hetupucchā. Santatiyā hissa paṭicchannattā aniccalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, sā ca santati udayabbayāmanasikārena paṭicchādikā jātā. Iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā. Ghanena paṭicchannattā anattalakkhaṇaṃ [Pg.437] na upaṭṭhāti, te ca ghanā nānādhātuvinibbhogāmanasikārena paṭicchādakā jātāti. Udayabbayaṃ passato na udayāvatthā vayāvatthaṃ pāpuṇāti, vayāvatthā vā udayāvatthaṃ. Aññova udayakkhaṇo, aññova vayakkhaṇoti ekopi dhammo khaṇavasena bhedato upaṭṭhāti, pageva atītādikoti āha ‘‘udayabbayaṃ pana…pe… upaṭṭhātī’’ti. Tattha santatiyā vikopitāyāti pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvasallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya. Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti, atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti.

739. "Amanasikārā" là một từ chỉ sự loại bỏ trong ý nghĩa nguyên nhân. Thật vậy, câu "Do không tác ý đến cái gì?" là câu hỏi về nguyên nhân của sự che lấp, được hỏi cho câu "Do cái gì bị che lấp?". Thật vậy, đối với vị ấy, do bị che lấp bởi sự tương tục nên tướng vô thường không hiện khởi; và sự tương tục ấy trở thành cái che lấp do không tác ý đến sự sanh diệt. Do bị che lấp bởi các oai nghi nên tướng khổ không hiện khởi; và các oai nghi ấy trở thành những cái che lấp do không tác ý đến sự bức bách liên tục. Do bị che lấp bởi khối nên tướng vô ngã không hiện khởi; và các khối ấy trở thành những cái che lấp do không tác ý đến sự phân chia các giới khác nhau. Đối với người thấy sự sanh diệt, trạng thái sanh không đạt đến trạng thái diệt, hoặc trạng thái diệt không đạt đến trạng thái sanh. Sát-na sanh là khác, sát-na diệt là khác. Như vậy, dù chỉ một pháp cũng hiện khởi một cách riêng biệt theo từng sát-na, huống nữa là các pháp quá khứ v.v... Vì thế, ngài đã nói: "Còn sự sanh diệt... hiện khởi". Trong đó, "khi sự tương tục bị phá vỡ" có nghĩa là khi sự tương tục được vén mở bằng cách ghi nhận bản chất khác nhau của các pháp đang diễn tiến trước sau. Thật vậy, đối với người đang ghi nhận sự sanh diệt một cách chánh đáng, các pháp không hiện khởi với bản chất liên kết, mà trái lại, chúng hiện khởi với bản chất không liên kết giống như những thanh sắt. Do đó, tướng vô thường trở nên hiển lộ một cách rõ ràng hơn.

Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi katvāti yathāpariggahitaudayabbayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānataṃ vibādhiyamānataṃ manasi karitvā. Iriyāpathe ugghāṭiteti iriyāpathe labbhamānadukkhapaṭicchādakabhāve ugghāṭite. Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti, evaṃ sesāpīti iriyāpathānaṃ taṃtaṃdukkhapaṭicchādakabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhapaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato. Tenāha ‘‘dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhātī’’ti. Nānādhātuyoti nānāvidhā pathavīādidhātuyo nānāvidhe sabhāvadhamme. Vinibbhujitvāti ‘‘aññā pathavīdhātu, aññā āpodhātū’’tiādinā, ‘‘añño phasso, aññā vedanā’’tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā. Ghanavinibbhoge kateti samūhaghane, kiccārammaṇaghane ca pabhedite. Yā hesā aññamaññūpatthaddhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi gayhamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca, tā dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānā hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchanti, ‘‘yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammā dhammamattā’’ti anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nānādhātuyo…pe… upaṭṭhātī’’ti.

"Sau khi tác ý đến sự bức bách liên tục" có nghĩa là sau khi tác ý đến bản chất bị bức bách, bị phiền nhiễu không gián đoạn của các pháp hữu vi theo cách sanh diệt đã được nắm bắt. "Khi oai nghi được vén mở" có nghĩa là khi bản chất che lấp khổ có thể có được trong oai nghi được vén mở. Thật vậy, trong một oai nghi, một oai nghi khác làm cho khổ đã sanh được tiêu tan, giống như là cái che lấp khổ ấy; các oai nghi còn lại cũng như vậy. Vì vậy, khi bản chất che lấp khổ tương ứng của các oai nghi được biết như thật, thì bản chất che lấp khổ của chúng được gọi là đã được vén mở, do sự hiển lộ bản chất bị khổ đâm chích không gián đoạn của các pháp hữu vi. Vì thế, ngài đã nói: "Tướng khổ hiện khởi đúng theo cơ hội của nó". "Các giới khác nhau" là các giới nhiều loại như địa đại v.v., các pháp có tự tánh khác nhau. "Sau khi phân chia" có nghĩa là sau khi làm cho riêng biệt bằng cách nói "địa đại là khác, thủy đại là khác" v.v., và "xúc là khác, thọ là khác" v.v. "Khi sự phân chia khối được thực hiện" có nghĩa là khi khối tụ hợp, khối phận sự và khối đối tượng được phân chia. Thật vậy, bản chất khối tụ hợp này được những người chưa nghiền nát các pháp hữu vi nắm bắt do sự chấp thủ tính đồng nhất trong các pháp sắc và phi sắc được hỗ trợ lẫn nhau, được tập hợp lại; cũng vậy, khối phận sự được nắm bắt một cách đồng nhất mặc dù có sự khác biệt về phận sự của các pháp ấy đã được quy định; cũng vậy, khối đối tượng được nắm bắt một cách đồng nhất mặc dù có sự khác biệt trong việc bắt đối tượng của các pháp có đối tượng. Khi các giới được phân chia và thấy bằng trí tuệ, chúng đi đến sự tan rã giống như một cục bọt được chà xát bằng tay. "Các pháp này diễn tiến theo duyên, là không, chỉ là pháp mà thôi", do đó tướng vô ngã trở nên hiển lộ hơn. Vì thế đã được nói: "Các giới khác nhau... hiện khởi".

740. Dhuvabhāvapaṭikkhepato [Pg.438] na niccanti aniccaṃ, khandhapañcakaṃ. Yathāha ‘‘rūpaṃ kho, rādha, aniccaṃ, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anicca’’nti (saṃ. ni. 3.172). Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘uppādavayaññathattabhāvā’’ti āha. Uppādo nibbattilakkhaṇaṃ, vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ, aññathattaṃ jarā, tesaṃ sabbhāvatoti attho. Hutvā abhāvatoti uppajjitvā vinassanato. Ettha ca purimena jātijarāmaraṇasabbhāvato aniccanti dasseti, dutiyena pākabhāvaviddhaṃsābhāvato. Yassa bhāvena khandhapañcakaṃ ‘‘anicca’’nti vuccati, taṃ aniccalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘uppādavayaññathatta’’ntiādi vuttaṃ. Tena hi taṃ ‘‘anicca’’nti lakkhīyati. Ākāravikāroti ākāravikati. Abhāvākāro hi vikatirūpena labbhati, virūpattā na uppādākāro. Ākāravikāroti vā ākāraviseso. Hutvā abhāvo hi pākabhāvato bhinno viddhaṃsābhāvattā tattha ca aniccalakkhaṇaṃ niruḷhaṃ. Aniccākāro hi dukkhānattākārehi viya uppādākārato ca visiṭṭho. Tathā hi saddassa viddhaṃsābhāvo saṅkhatabhāvenapi sādhīyati.

740. Do phủ định bản chất thường hằng, nên "không thường" gọi là vô thường; đó là năm uẩn. Như ngài đã nói: "Này Rāhda, sắc thật vậy là vô thường, thọ... tưởng... các hành... thức là vô thường". Trong đó, khi nói về nguyên nhân, ngài đã nói: "do có sự sanh, diệt và biến dị". Sanh có tướng trạng là sự phát sanh, diệt có tướng trạng là sự biến hoại, biến dị là sự già; ý nghĩa là do sự hiện hữu của chúng. "Do không có sau khi đã có" có nghĩa là do sự hoại diệt sau khi đã sanh lên. Và ở đây, với (nguyên nhân) đầu, ngài chỉ ra là vô thường do có sự sanh, già, chết; với (nguyên nhân) thứ hai, (ngài chỉ ra là vô thường) do sự không có trước khi sanh và sự không có do hoại diệt. Để chỉ ra rằng bản chất nào mà do đó năm uẩn được gọi là "vô thường", thì bản chất ấy là tướng vô thường, nên đã nói "sanh, diệt, biến dị" v.v. Thật vậy, do bản chất ấy mà năm uẩn được ghi nhận là "vô thường". "Sự biến dạng của trạng thái" có nghĩa là sự biến dạng của trạng thái. Thật vậy, trạng thái không có được nhận thấy dưới hình thức biến dạng; do là hình thức biến dạng nên không phải là trạng thái sanh. Hoặc "sự biến dạng của trạng thái" có nghĩa là trạng thái đặc biệt. Thật vậy, sự không có sau khi đã có thì khác với sự không có trước khi sanh, vì nó là sự không có do hoại diệt, và trong đó tướng vô thường đã được xác lập. Thật vậy, trạng thái vô thường cũng khác biệt với trạng thái sanh, giống như (nó khác biệt) với các trạng thái khổ và vô ngã. Thật vậy, sự không có do hoại diệt của âm thanh cũng được thành tựu do bản chất hữu vi.

Saṅkhatabhāvo ca atthato uppādavantatā. Uppādo ca pākabhāvasādhitā dharamānāvatthā. Iminā nayena dukkhānattālakkhaṇāni veditabbāni. Apica yathā niccapaṭikkhepato aniccanti niccākārapaṭikkhepato yathāvutto abhāvākārasaṅkhāto aniccākāro aniccalakkhaṇaṃ, evaṃ sukhapaṭikkhepato dukkhanti sukhākārapaṭikkhepato abhiṇhapaṭipīḷanākārasaṅkhāto dukkhākāro dukkhalakkhaṇaṃ, tathā attapaṭikkhepato anattāti attākārapaṭikkhepato avasavattanākārasaṅkhāto anattākāro anattalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ. Te yime tayopi ākārā asabhāvadhammattā khandhapariyāpannā na honti. Khandhehi vinā anupalabbhanīyato khandhavinimuttāpi na honti. Khandhe pana upādāya vohāravasena labbhamānā tadādīnavavibhāvanāya visesakāraṇabhūtā tajjāpaññattivisesāti veditabbā.

Và trạng thái hữu vi, về mặt thực thể, là sự có mặt của sanh. Và sanh là trạng thái hiện hữu được thành tựu bởi trạng thái chưa từng có trước đây. Theo phương pháp này, các tướng khổ và vô ngã cần được hiểu. Lại nữa, cần được thấy rằng: ví như do phủ định cái thường nên (gọi là) vô thường, do phủ định phương diện thường nên phương diện vô thường, được gọi là phương diện không hiện hữu như đã nói, là tướng vô thường; cũng vậy, do phủ định lạc nên (gọi là) khổ, do phủ định phương diện lạc nên phương diện khổ, được gọi là phương diện bức bách liên tục, là tướng khổ; tương tự, do phủ định ngã nên (gọi là) vô ngã, do phủ định phương diện ngã nên phương diện vô ngã, được gọi là phương diện không tuân theo ý muốn, là tướng vô ngã. Ba phương diện này, vì không phải là pháp có tự tánh, nên không được bao gồm trong các uẩn. Vì không thể nhận thức được nếu không có các uẩn, nên chúng cũng không phải là cái được giải thoát khỏi các uẩn. Nhưng cần được hiểu rằng, chúng là những chế định đặc biệt phát sinh từ đó, được nhận thức theo cách dùng từ ngữ y cứ vào các uẩn, và trở thành nguyên nhân đặc biệt để làm sáng tỏ sự nguy hại của các uẩn ấy.

Tayidaṃ sabbampīti yathāvuttalakkhaṇattayañceva lakkhitabbañca khandhapañcakaṃ. ‘‘Udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkhetī’’ti idaṃ tadatthe tabbohāravasena vuttaṃ. Udayabbayañāṇatthañhi lakkhaṇārammaṇikavipassanā ‘‘udayabbayañāṇa’’nti kathitā. Na hi udayabbayañāṇaṃ dukkhalakkhaṇādivisayaṃ[Pg.439]. Tabbisayatte vā udayabbayañāṇameva na siyā, udayabbayañāṇaṃ pana tikkhaṃ, visadañca kātukāmena lakkhaṇattayatīraṇameva kātabbaṃ. Parikammasadisañhetaṃ tassa. Esa nayo sesañāṇesupīti.

Câu ‘Tất cả điều này’ (tayidaṃ sabbampi) có nghĩa là cả ba tướng như đã nói và năm uẩn cần được ghi nhận. Câu ‘ghi nhận bằng tuệ quán sanh diệt theo cơ hội thích hợp’ này được nói vì lợi ích của điều đó, theo cách dùng từ ngữ đó. Quả vậy, vì lợi ích của tuệ sanh diệt, minh sát có các tướng làm đối tượng được gọi là ‘tuệ sanh diệt’. Tuệ sanh diệt quả không có tướng khổ v.v... làm cảnh giới. Hoặc nếu có chúng làm cảnh giới, thì đó đã không phải là tuệ sanh diệt. Nhưng bởi người muốn làm cho tuệ sanh diệt trở nên sắc bén và trong sáng, chỉ nên thực hiện việc thẩm sát ba tướng. Quả vậy, điều này đối với tuệ ấy giống như giai đoạn chuẩn bị. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các tuệ còn lại.

Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Phần tuệ sanh diệt đã thoát khỏi các tùy phiền đã kết thúc.

Bhaṅgānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā

Chú giải về luận giải tuệ quán sự hoại diệt

741. Vahatīti pavattati. Ñāṇassa tikkhabhāvo bhāvanāya paguṇabhāvena. Paguṇā ca bhāvanā vikkhepābhāvato ārammaṇe appitā viya pavattatīti ñāṇassa tikkhabhāvena saṅkhārānaṃ lahuupaṭṭhānatā dassitā. Saṅkhāresu pana udayabbayavasena lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu udayadassanañca ‘‘uppādavato vināso’’ti yāvadeva vayadassanatthaṃ tassa nibbidāvahattāti vaye evassa ābhogasamannāhāro manasikāro pavattati, tena uppādādiṃ muñcitvā vayamevārabbha ñāṇaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘uppādaṃ vā’’tiādi. Tattha uppādanti nibbattivikāraṃ. Ṭhitinti ṭhitippattaṃ, jaranti attho. Pavattanti upādinnakappavattaṃ. Nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Yaṃ saṅkhārānaṃ samudayādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saviggahānaṃ viya upaṭṭhānaṃ, taṃ saṅkhāranimittaṃ. Keci pana ‘‘pavattaṃ nāma saṅkhārānaṃ avicchedena pavattanaṃ uppādova, nimittaṃ nāma uppannānaṃ vijjamānatā ṭhānaparamparā, tasmā uppādameva gaṇhāti ce, pavattaṃ gaṇhāti nāma. Ṭhitiṃyeva gaṇhāti ce, nimittaṃ gaṇhāti nāmā’’ti vadanti, taṃ ‘‘uppādaṃ vā’’tiādivacanena virujjhati. Na hi asati bhede vikappo yutto. Na sampāpuṇāti aggahaṇato. Kiṃ pana sampāpuṇātīti āha ‘‘khaya…pe… santiṭṭhatī’’ti. Tattha nirodhasaddo anuppādepi dissatīti bhedasaddena visesitaṃ, bhedasaddo visesavācakopi hotīti vayasaddena visesitaṃ, sopi anirodhavācakopi atthīti khayasaddena visesitaṃ, khayavayabhedasaṅkhāte khaṇikanirodheti attho. Sati santiṭṭhatīti satisīsena ñāṇamāha. Etasmiṃ ṭhāneti upakkilesavinimuttassa udayabbayañāṇassa tikkhabhāvāpattiyaṃ vuttanayena udayampi muñcitvā vayasseva manasikārakāle.

741. ‘Vahati’ nghĩa là diễn tiến. Sự sắc bén của tuệ là do sự thuần thục của việc tu tập. Và việc tu tập thuần thục, do không có phóng dật, diễn tiến như thể đã nhập vào đối tượng; do đó, sự sắc bén của tuệ đã chỉ ra sự hiện khởi nhanh chóng của các hành. Nhưng khi các hành hiện khởi rất nhanh theo cách sanh và diệt, và việc thấy sanh, theo câu ‘cái có sanh thì có diệt’, chỉ nhằm mục đích thấy sự diệt, vì điều đó mang lại sự nhàm chán, nên sự hướng tâm và tác ý của vị ấy chỉ diễn tiến trên sự diệt. Do đó, sau khi từ bỏ sanh v.v..., tuệ sanh khởi lấy chính sự diệt làm đối tượng. Vì vậy, đã nói ‘hoặc là sanh’ v.v... Ở đây, ‘sanh’ là sự biến đổi của việc phát sinh. ‘Trụ’ là đạt đến trạng thái trụ, nghĩa là già. ‘Diễn tiến’ là sự diễn tiến của uẩn đã được chấp thủ. ‘Tướng’ là tướng của hành. Sự hiện khởi của các hành như thể có hình thể, do tính chất khối đặc về tập khởi v.v... và do sự phân định phận sự riêng, đó là tướng của hành. Một số vị lại nói: ‘Diễn tiến (pavattaṃ) chính là sanh, là sự diễn tiến không gián đoạn của các hành; tướng (nimittaṃ) là sự kế tục của trạng thái trụ, là sự hiện hữu của các pháp đã sanh. Do đó, nếu nắm bắt chính sanh, thì gọi là nắm bắt sự diễn tiến. Nếu nắm bắt chính trụ, thì gọi là nắm bắt tướng.’ Điều đó mâu thuẫn với lời nói ‘hoặc là sanh’ v.v... Quả vậy, khi không có sự khác biệt thì sự phân biệt là không hợp lý. Không đạt đến được do không nắm bắt. Nhưng đạt đến được điều gì? (Để trả lời), ngài nói ‘khaya…pe… santiṭṭhati’. Ở đây, từ ‘nirodha’ (diệt) cũng được thấy trong nghĩa không-sanh, nên được đặc định bằng từ ‘bheda’ (hoại). Từ ‘bheda’ cũng có nghĩa là đặc biệt, nên được đặc định bằng từ ‘vaya’ (biến hoại). Từ đó cũng có nghĩa không-diệt, nên được đặc định bằng từ ‘khaya’ (tiêu vong). Nghĩa là trong sự diệt trong khoảnh khắc, được gọi là tiêu vong, biến hoại, và hoại diệt. ‘Niệm an trú’ (sati santiṭṭhati), ngài nói đến tuệ với niệm làm đầu. ‘Tại thời điểm này’ (etasmiṃ ṭhāne) là vào lúc tác ý đến chính sự diệt, sau khi đã từ bỏ cả sanh theo phương pháp đã nói, khi tuệ sanh diệt đã thoát khỏi các tùy phiền đạt đến trạng thái sắc bén.

Ārammaṇapaṭisaṅkhāti rūpavedanādiārammaṇaṃ khayavayavaseneva paṭisaṅkhāya. Yakāralopena hi niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405) viya. Yathāvuttassa [Pg.440] vā ārammaṇassa khayavayabhedavasena paṭisaṅkhā ārammaṇapaṭisaṅkhā. Bhaṅgānupassaneti yo tadārammaṇassa cittassa bhaṅgo, tassa anupassane. Paññāti pakārato jānanā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ idāneva saṃvaṇṇīyati.

‘Ārammaṇapaṭisaṅkhā’ là sau khi đã biết rõ đối tượng là sắc, thọ v.v... chỉ theo cách tiêu vong và biến hoại. Quả vậy, sự chỉ định này là do lược bỏ mẫu tự ‘ya’, giống như trong các trường hợp ‘sayaṃ abhiññā’ v.v... Hoặc, sự biết rõ đối tượng như đã nói theo cách tiêu vong, biến hoại, và hoại diệt là ārammaṇapaṭisaṅkhā. ‘Bhaṅgānupassanā’ là trong việc tùy quán sự hoại diệt nào của tâm có đối tượng đó. ‘Paññā’ là sự biết theo nhiều phương diện. Điều gì cần phải nói ở đây, điều đó sẽ được giải thích ngay bây giờ.

742. Yaṃ kiñci ārammaṇanti rūpaṃ yāva jarāmaraṇanti vipassitabbabhāvena gahitaṃ sabbaṃ saṅkhāragatamāha. Paṭisaṅkhānaṃ nāma jānanaṃ, tañca bhaṅgānupassanāya adhippetattā bhaṅgato dassanamevāti āha ‘‘jānitvā khayato vayato disvāti attho’’ti. Tassa ñāṇassāti sambandho.

742. Bằng câu ‘bất cứ đối tượng nào’, ngài nói đến tất cả những gì thuộc về hành, (tức là) từ sắc cho đến già-chết, được nắm bắt với tư cách là pháp cần được minh sát. ‘Paṭisaṅkhāna’ (sự biết rõ) là sự biết, và điều đó, vì được chủ trương bởi tuệ quán sự hoại diệt, chính là sự thấy theo cách hoại diệt, nên ngài nói: ‘sau khi đã biết, đã thấy theo cách tiêu vong, theo cách biến hoại, đó là ý nghĩa’. Có sự liên kết với (cụm từ) ‘của tuệ ấy’ (tassa ñāṇassa).

Rūpārammaṇameva rūpārammaṇatā yathā ‘‘devo eva devatā’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpārammaṇaṃ citta’’nti vuttaṃ. Rūpārammaṇatāti vā bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘atha vā rūpārammaṇabhāve’’ti āha. Aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti vipassanāvisayaṃ bhaṅgānupassanamāha. Evañhi bhaṅgānupassanā paguṇā hoti, ārammaṇañcassa vibhūtataraṃ hutvā upaṭṭhāti. Ñātanti ārammaṇamāha anupassanāvasena ñātattā. Ñāṇanti anupassanāñāṇaṃ. Ubhopi vipassatīti tadubhayampi khayato vayato vipassatīti. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – rūpassa yāva jarāmaraṇassa khayato vayato dassanaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhātaṃ, dassanakañāṇassa khayato vayato dassanaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhāya bhaṅgassa anupassananti ubhayattha paññā. Purimaṃ vā tadabhāve abhāvato pacchimāyaṃ pakkhipitvā pacchimā eva paññā vipassane ñāṇanti.

Chính đối tượng sắc là trạng thái có đối tượng sắc (rūpārammaṇatā), giống như ‘chính vị trời (deva) là thiên tính (devatā)’. Để trình bày ý nghĩa này, câu ‘tâm có đối tượng sắc’ đã được nói đến. Hoặc là, để trình bày rằng từ ‘rūpārammaṇatā’ là một từ ở chủ cách theo nghĩa sở thuộc cách, ngài đã nói: ‘hoặc là, trong trạng thái có đối tượng sắc’. Với câu ‘vị ấy quán xét sự hoại diệt bằng một tâm khác’, ngài nói đến pháp quán hoại diệt có tuệ quán làm đối tượng. Bởi vì, khi quán xét như vậy, pháp quán hoại diệt trở nên thuần thục, và đối tượng của vị ấy hiện khởi một cách rõ ràng hơn. Với từ ‘cái được biết’ (ñāta), ngài nói đến đối tượng, vì nó được biết đến nhờ sức mạnh của sự tùy quán. Với từ ‘cái biết’ (ñāṇa), ngài nói đến trí tuệ tùy quán. Câu ‘vị ấy quán xét cả hai’ có nghĩa là vị ấy quán xét cả hai (đối tượng và cái biết đối tượng) là tiêu hoại, là biến mất. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Sự thấy biết sắc cho đến già và chết là tiêu hoại, là biến mất, được gọi là sự thẩm sát đối tượng (ārammaṇapaṭisaṅkhā). Sự thấy biết trí tuệ thấy biết ấy là tiêu hoại, là biến mất, được gọi là sự tùy quán (anupassanā) về sự hoại diệt (bhaṅga) của sự thẩm sát đối tượng. Trong cả hai trường hợp, đó là trí tuệ (paññā). Hoặc là, vì cái sau không thể có khi không có cái trước, nên gộp cái trước vào cái sau, và chỉ có trí tuệ sau cùng mới là trí tuệ trong tuệ quán (vipassane ñāṇa).

Etthāti ‘‘tassa cittassa…pe… bhaṅgaṃ anupassatī’’ti ettha. Anekehi ākārehīti aniccato anupassanādīhi anekehi ākārehi. Anu-saddo ‘‘bhiyyo’’ti etasmiṃ attheti āha ‘‘punappunaṃ passatī’’ti.

Từ ‘ở đây’ (ettha) có nghĩa là ở trong câu ‘của tâm ấy... cho đến... vị ấy tùy quán sự hoại diệt’. ‘Bằng nhiều phương diện’ (anekehi ākārehi) có nghĩa là bằng nhiều phương diện như là sự tùy quán theo tính vô thường, v.v. Tiếp đầu ngữ ‘anu-’ có nghĩa là ‘lặp đi lặp lại’ (bhiyyo), do đó ngài nói ‘vị ấy thấy đi thấy lại’.

Idha saṅkhatadhammo nāma jātijarāmaraṇapakatiko, tassa jāti ādikoṭi, jarā majjhimakoṭi, maraṇaṃ osānakoṭi. Tattha kiñcāpi uppādāditividhampi saṅkhatalakkhaṇatāya aniccalakkhaṇaṃ, tathāpi jātijarāsu diṭṭhāsu na tathā aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti yathā vayakkhaṇeti āha ‘‘bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī’’ti, uttamā koṭi [Pg.441] pariyosānakoṭīti attho. Yathā hi jarādhammaṃ, maraṇadhammameva ca jāyatīti jāti aniccatāya ādi koṭi, tathā jātidhammaṃ, maraṇadhammameva ca jīratīti jarā majjhimā koṭi, jātidhammaṃ, jarādhammameva ca bhijjatīti bhaṅgo paramā koṭīti. Aniccato anupassatīti na kalāpato sammasanto viya ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48) anumānavasena, nāpi āraddhavipassako viya udayaggahaṇapubbakavayadassanavasena, atha kho udayabbayañāṇānubhāvena paccakkhato upaṭṭhitesu udayavayesu vuttanayena udayaṃ muñcitvā bhaṅgadassanavaseneva aniccato anupassati, evaṃ anupassato panassa niccagāhassa lesopi natthīti āha ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa niccasaññaṃ pajahatīti vuccati. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā, eva-kārassa upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. Dukkhato anupassatītiādīsupi eseva nayo.

Ở đây, pháp hữu vi (saṅkhatadhamma) có bản chất là sanh, già, và chết. Trong đó, sanh là phần đầu, già là phần giữa, chết là phần cuối. Trong đó, mặc dù cả ba phương diện như sanh khởi v.v. đều là tướng vô thường do là đặc tính của pháp hữu vi, tuy nhiên khi thấy sanh và già, tướng vô thường không hiện khởi rõ ràng như trong khoảnh khắc hoại diệt. Do đó, ngài nói: ‘Sự hoại diệt (bhaṅga) là phần tột cùng (paramā koṭi) của vô thường’. Ý nghĩa là phần cao nhất, phần cuối cùng. Bởi vì, pháp có bản chất già và chết chính là cái được sanh ra, do đó sanh là phần đầu của vô thường. Tương tự, pháp có bản chất sanh và chết chính là cái già đi, do đó già là phần giữa. Pháp có bản chất sanh và già chính là cái bị hoại diệt, do đó sự hoại diệt (bhaṅga) là phần tột cùng. Câu ‘vị ấy tùy quán là vô thường’ không có nghĩa là vị ấy tùy quán bằng sự suy luận như một người đang thẩm sát theo nhóm rằng ‘vô thường vì có nghĩa là tiêu hoại’, cũng không phải bằng cách thấy sự hoại diệt đi trước bởi sự nắm bắt sanh khởi như một hành giả mới bắt đầu tuệ quán. Mà đúng hơn, vị ấy tùy quán là vô thường chỉ bằng cách thấy sự hoại diệt, sau khi đã từ bỏ sự sanh khởi theo phương pháp đã được nói, đối với các sự sanh và diệt đang hiện khởi một cách trực tiếp nhờ năng lực của trí sanh diệt. Hơn nữa, đối với vị tùy quán như vậy, không có một chút dấu vết nào của sự chấp thủ tính thường còn, do đó ngài nói ‘không phải là thường’. Vì vậy, vị này được gọi là người từ bỏ tưởng về thường. Và ở đây, trong câu ‘vị ấy tùy quán chỉ là vô thường’ (aniccato eva anupassati), từ ‘eva’ (chỉ) đã được lược bỏ. Để trình bày ý nghĩa bị loại trừ bởi từ đó, câu ‘không phải là thường’ đã được nói đến. Và ở đây, không nên nghi ngờ rằng điều này loại trừ sự tùy quán là khổ, v.v., vì từ ‘eva’ chủ yếu dùng để loại trừ cái đối lập (tức là thường), và vì những pháp tùy quán ấy được thiết lập ở phần sau của bài giảng. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu như ‘vị ấy tùy quán là khổ’, v.v.

Aniccato tāva anupassanā bhaṅgānupassakassa yuttā ‘‘bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī’’ti, dukkhādito pana kathanti āha ‘‘aniccassa dukkhattā’’tiādi. Etena yaṃ aniccaṃ, taṃ ekantato dukkhaṃ anattā, tato ca na abhinandaniyādirūpaṃ. Tasmā upari nibbattetabbato ñāṇaparikammatthañca itarāsampi channaṃ anupassanānaṃ vasena anupassatīti dasseti. Keci panettha ‘‘aniccato anupassati, no niccatotiādinā visuṃ dassanakiccaṃ natthi, bhaṅgadassaneneva sabbaṃ diṭṭhaṃ hotī’’ti vadanti, taṃ bhaṅgānupassanāya matthakappattiyaṃ yuttaṃ, tato pana pubbabhāge anekākāravokārā anupassanā icchitabbāva. Aññathā ‘‘aniccato anupassatī’’tiādikā (paṭi. ma. 1.51) pāḷi, ‘‘anekehi ākārehi punappunaṃ passatī’’ti āgatā tassā aṭṭhakathā ca virodhitā siyā. Tadeva aniccato diṭṭhameva sabbasaṅkhāragataṃ.

Trước hết, sự tùy quán là vô thường thì thích hợp với người đang quán sự hoại diệt, vì ‘sự hoại diệt là phần tột cùng của vô thường’. Nhưng làm thế nào sự tùy quán là khổ, v.v. lại thích hợp? Để trả lời, ngài nói: ‘vì cái vô thường là khổ’, v.v. Qua đó, ngài trình bày rằng: Cái gì vô thường, cái đó chắc chắn là khổ, là vô ngã, và do đó không phải là thứ đáng để hoan hỷ. Vì vậy, và cũng vì mục đích chuẩn bị cho các trí tuệ sẽ phát sanh về sau, vị ấy tùy quán bằng sức mạnh của sáu pháp tùy quán còn lại. Một số vị ở đây nói rằng: ‘Với các câu như “vị ấy tùy quán là vô thường, không phải là thường”, không có phận sự thấy biết riêng biệt nào; chỉ bằng sự thấy biết sự hoại diệt, tất cả đều được thấy biết’. Điều đó là đúng khi pháp quán hoại diệt đạt đến đỉnh điểm. Tuy nhiên, trong giai đoạn trước đó, các pháp tùy quán pha trộn nhiều phương diện khác nhau vẫn là điều cần thiết. Nếu không, bản kinh Pāli nói ‘vị ấy tùy quán là vô thường’, v.v. và bản Chú giải của nó nói ‘vị ấy thấy đi thấy lại bằng nhiều phương diện’ sẽ bị mâu thuẫn. Chính toàn bộ các pháp hữu vi ấy đã được thấy là vô thường.

Na taṃ abhinanditabbanti taṃ saṅkhāragataṃ taṇhādiṭṭhābhinandanavasena ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti na abhinanditabbaṃ. Na tattha rañjitabbanti tattha saṅkhāragate rañjanavasena na pavattitabbaṃ, kāmarāgo, bhavarāgo vā na pavattetabboti [Pg.442] attho. Rāgaṃ nirodhetīti rāgaṃ vikkhambhananirodhaṃ pāpeti, vikkhambhetīti attho. Tenāha ‘‘lokikeneva tāva ñāṇenā’’ti. Sati ca vikkhambhane kathaṃ samudayoti āha ‘‘no samudeti, samudayaṃ na karotī’’ti.

Câu ‘không nên hoan hỷ trong đó’ (na taṃ abhinanditabbaṃ) có nghĩa là không nên hoan hỷ trong toàn bộ các pháp hữu vi ấy bằng sự hoan hỷ của ái và tà kiến, (nghĩ rằng) ‘đây là của tôi, đây là tự ngã của tôi’. Câu ‘không nên tham đắm ở đó’ (na tattha rañjitabbaṃ) có nghĩa là không nên hành xử với sự tham đắm đối với các pháp hữu vi ấy; nghĩa là, không nên để cho dục ái (kāmarāga) hay hữu ái (bhavarāga) phát sanh. Câu ‘vị ấy diệt trừ tham ái’ (rāgaṃ nirodheti) có nghĩa là vị ấy đưa tham ái đến sự diệt trừ bằng cách trấn áp (vikkhambhananirodha); nghĩa là, vị ấy trấn áp nó. Do đó, ngài nói: ‘trước hết là bằng trí tuệ thế gian’. Và khi có sự trấn áp, làm sao có sự sanh khởi? Do đó, ngài nói: ‘nó không sanh khởi, không tạo ra sự sanh khởi’.

Evaṃ virattoti evaṃ bhaṅgānupassanānusārena viratto. Yathā diṭṭhaṃ sampati upaṭṭhitaṃ saṅkhāragataṃ nirodheti nirodhaṃ manasi karoti, adiṭṭhampi atītānāgataṃ anvayañāṇavasena yathā idaṃ etarahi, evaṃ itarepīti anuminanto nirodheti manasikatassāpi nirodhaṃ karoti. No samudetīti etthāpi eseva nayo, no samudayaṃ manasi karotīti attho.

Câu ‘ly tham như vậy’ (evaṃ viratto) có nghĩa là đã ly tham theo pháp quán hoại diệt như vậy. Giống như vị ấy diệt trừ, tức là tác ý đến sự diệt, của các pháp hữu vi đã được thấy, đang hiện khởi trong hiện tại, vị ấy cũng diệt trừ cả những pháp chưa được thấy trong quá khứ và vị lai bằng sức mạnh của trí suy luận (anvayañāṇa), suy luận rằng: ‘Giống như pháp này đang diệt ngay bây giờ, các pháp khác cũng vậy’. Vị ấy cũng thực hiện sự diệt trừ đối với cả pháp đang được tác ý. Đối với câu ‘không sanh khởi’ (no samudeti), phương pháp cũng tương tự: ý nghĩa là ‘vị ấy không tác ý đến sự sanh khởi’.

Evaṃ paṭipannoti evaṃ vuttappakārena aniccānupassanādivasena paṭipanno. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanatoti khandhehi, abhisaṅkhārehi ca saha kilesānaṃ pajahanato. Kilese hi pajahanto tannimittakakammaṃ, tato nibbattanake khandhe ca pajahati nāma. Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhatadhammesu aniccadukkhatādiādīnavadassanena. Tabbiparīteti niccasukhādisabhāve. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Paṭinissaggasaddo pariccāgattho, pakkhandanattho cāti paṭinissaggassa duvidhatā vuttā. Tattha pakkhandanaṃ adhimuccanaṃ. Yathāvuttenāti tadaṅgādippahānappakārena, tanninnappakārena ca. Nibbattanavasenāti uppādanavasena. Nibbattento hi kilese ādiyatīti te anibbattento kilese na ādiyati nāma. Adosadassitāvasenāti dosānaṃ adassāvibhāvena. Saṅkhatārammaṇaṃ ādiyatīti yojanā. Anādīnavadassitāya hi saṅkhāre ādiyatīti ādīnavadassitāya te na ādiyati na gaṇhāti.

'Evaṃ paṭipanno'ti có nghĩa là: người thực hành theo cách đã được nói đến, tức là bằng cách quán vô thường v.v... 'Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato'ti có nghĩa là: do từ bỏ các phiền não cùng với các uẩn và các hành. Vì rằng, người từ bỏ các phiền não thì được gọi là từ bỏ cả nghiệp có phiền não ấy làm nhân và các uẩn sẽ được sanh ra từ nghiệp ấy. 'Saṅkhatadosadassanenā'ti có nghĩa là: do thấy sự nguy hại như vô thường, khổ v.v... trong các pháp hữu vi. 'Tabbiparīte'ti có nghĩa là: trong trạng thái thường, lạc v.v... 'Tanninnatāyā'ti có nghĩa là: do hướng tâm đến điều ấy. Từ 'paṭinissagga' có nghĩa là từ bỏ và có nghĩa là lao vào, do đó tính hai mặt của 'paṭinissagga' được nói đến. Trong đó, 'lao vào' là hướng tâm đến. 'Yathāvuttenā'ti có nghĩa là: theo cách đoạn trừ bằng chi phần v.v... và theo cách hướng về điều ấy. 'Nibbattanavasenā'ti có nghĩa là: do năng lực làm phát sanh. Vì rằng, người làm cho (phiền não) sanh khởi thì được gọi là chấp thủ phiền não, do đó người không làm cho chúng sanh khởi thì được gọi là không chấp thủ phiền não. 'Adosadassitāvasenā'ti có nghĩa là: do trạng thái không thấy các lỗi. Nên được liên kết là: 'chấp thủ đối tượng hữu vi'. Vì rằng, do không thấy sự nguy hại nên chấp thủ các pháp hành, do đó do thấy sự nguy hại nên không chấp thủ, không nắm giữ chúng.

743. Assāti yogino. Tehi ñāṇehīti aniccānupassanādiñāṇehi. Tanti pahānaṃ. Niccasaññanti niccagāhaṃ, saññāsīsena niddeso. Sukhasaññaṃ attasaññanti etthāpi eseva nayo. Sappītikaṃ taṇhanti sauppilāvitaṃ abhipatthanaṃ.

743. 'Assā'ti có nghĩa là: của hành giả. 'Tehi ñāṇehī'ti có nghĩa là: bằng các trí tuệ ấy, tức là bằng các trí tuệ quán vô thường v.v... 'Tan'ti có nghĩa là: sự đoạn trừ. 'Niccasaññan'ti có nghĩa là: sự chấp thủ là thường; đây là sự chỉ dẫn lấy tưởng làm chính. Trong các câu 'sukhasaññaṃ' và 'attasaññan'ti cũng theo phương pháp tương tự. 'Sappītikaṃ taṇhan'ti có nghĩa là: sự mong mỏi đi kèm với sự hân hoan, phấn khởi.

744. ‘‘Vatthusaṅkamanā’’ti ettha vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato rūpādiārammaṇaṃ ‘‘vatthū’’ti adhippetanti dassento ‘‘rūpassā’’tiādimāha. Tattha saṅkamanāti vipassanābhāvasāmaññato ekattanayena vuttaṃ[Pg.443], aññathā aññadeva rūpabhaṅgavisayaṃ ñāṇaṃ, aññadeva tadārammaṇacittabhaṅgavisayanti kuto saṅkamanā. Paññāvivaṭṭanāyapi eseva nayo. Paññāyāti udayabbayadassanavasena pavattamānāya vipassanāpaññāya. Vayasseva gahaṇavasena udayato vinivaṭṭanā. Tenāha ‘‘udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā’’ti. ‘‘Anantarameva āvajjanasamatthatā’’ti iminā bhaṅgānupassanāya paguṇabalavabhāvamāha.

744. Trong câu 'Vatthusaṅkamanā'ti, ở đây, để chỉ ra rằng đối tượng như sắc v.v... được ngụ ý là 'vật' (vatthu) do là nơi sanh khởi của tuệ quán, ngài đã nói 'rūpassā'ti v.v... Trong đó, 'saṅkamanā'ti (sự chuyển qua) được nói theo ý nghĩa là một, do sự tương đồng về bản chất của tuệ quán. Nếu không, trí có đối tượng là sự hoại diệt của sắc là khác, và trí có đối tượng là sự hoại diệt của tâm có đối tượng ấy cũng là khác, thì làm sao có sự chuyển qua? Trong 'paññāvivaṭṭanā'pi cũng theo phương pháp tương tự. 'Paññāyā'ti có nghĩa là: (sự thoái lui) của tuệ quán đang diễn tiến bằng cách thấy sự sanh và diệt. Do năng lực chỉ nắm bắt sự diệt, nên có sự thoái lui khỏi sự sanh. Do đó, ngài nói: 'udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā'ti (từ bỏ sự sanh, an trú trong sự diệt). Bằng câu 'Anantarameva āvajjanasamatthatā'ti, ngài nói lên trạng thái thuần thục và mạnh mẽ của tuệ quán hoại diệt.

745. Ubhoti diṭṭhādiṭṭhabhāvena dvepi ārammaṇāni. Ekavavatthanāti khaṇabhaṅguratāya samānāti vavatthāpanā.

745. 'Ubho'ti có nghĩa là: cả hai đối tượng, do trạng thái là đối tượng đã thấy và đối tượng chưa thấy. 'Ekavavatthanā'ti có nghĩa là: sự xác định rằng chúng tương đồng do tính chất hoại diệt trong từng sát-na.

Saṃvijjamānamhīti paccakkhato upalabbhamāne paccuppanne. Visuddhadassanoti bhaṅgadassanassa paribandhavidhamanena visuddhañāṇo, suvisuddhabhaṅgadassanoti attho. Tadanvayaṃ netīti tassa paccuppannasaṅkhārabhaṅgadassino ñāṇassa anvayaṃ anugatabhūtaṃ ñāṇaṃ pavatteti. Kattha pana pavattetīti āha ‘‘atītanāgate’’ti, atīte, anāgate ca saṅkhāragate. Sabbepītiādi tassa pavattanākāradassanaṃ.

'Saṃvijjamānamhī'ti có nghĩa là: trong pháp hiện tại, đang được nhận biết một cách trực tiếp. 'Visuddhadassano'ti có nghĩa là: người có trí tuệ trong sạch do đã thổi bay đi chướng ngại của sự thấy biết về hoại diệt, nghĩa là người có sự thấy biết về hoại diệt rất trong sạch. 'Tadanvayaṃ netī'ti có nghĩa là: làm cho trí tuệ đi theo, tương ứng với trí tuệ của người đang thấy sự hoại diệt của các pháp hành hiện tại, được sanh khởi. Nhưng làm cho sanh khởi ở đâu? Ngài nói 'atītanāgate'ti, tức là trong tập hợp các pháp hành ở quá khứ và vị lai. Câu 'Sabbepī'ti v.v... là để chỉ ra cách thức sanh khởi của trí tuệ ấy.

Bhaṅgasaṅkhāte nirodhe, na nibbānasaṅkhāteti adhippāyo. Esāti yā ārammaṇanvayena ubho diṭṭhādiṭṭhe khaṇabhaṅguratāya ekabhāvena vavatthāpanā, esā vayalakkhaṇe vipariṇāmalakkhaṇe vipassanā bhaṅgānupassanāti attho.

Ý nghĩa là: trong sự diệt được gọi là sự hoại diệt, chứ không phải trong sự diệt được gọi là Niết-bàn. 'Esā'ti có nghĩa là: sự xác định nào mà bằng cách đi theo đối tượng, xác định cả hai (đối tượng) đã thấy và chưa thấy là một thể do tính chất hoại diệt trong từng sát-na, sự xác định ấy là tuệ quán về đặc tính biến hoại, đặc tính thay đổi, tức là tuệ quán hoại diệt.

746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhātiādi bhaṅgānupassanāya duppaṭivijjhattā vuttassevatthassa daḷhīkaraṇaṃ. Tayidaṃ bhaṅgadassanaṃ saṅkhārānaṃ avasavattanāvabodhanena anattalakkhaṇapaṭivedhāyāti taṃ dassento ‘‘suññato ca upaṭṭhāna’’nti āha. Ārammaṇassa hi bhaṅgārammaṇacittassa ca bhaṅgamanupassato visesato saṅkhārā suññā hutvā upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘tasseva’’ntiādi.

746. Câu 'Ārammaṇañca paṭisaṅkhā'ti v.v... là để làm vững chắc ý nghĩa đã được nói đến, do tuệ quán hoại diệt khó thâm nhập. Sự thấy biết về hoại diệt này, do giác ngộ rằng các pháp hành không theo ý muốn, đưa đến sự thâm nhập đặc tính vô ngã. Để chỉ ra điều đó, ngài nói 'suññato ca upaṭṭhānan'ti. Vì rằng, đối với người đang quán xét sự hoại diệt của đối tượng và của tâm có đối tượng là sự hoại diệt, các pháp hành hiện khởi một cách đặc biệt là trống không. Do đó, ngài nói 'tassevā'nti v.v...

Na catthi aññoti ettha imasmiṃ loke añño khandhavinimutto attā nāma koci natthi. Tesaṃ khayaṃ passatīti tesaṃ dhammānaṃ khaṇe khaṇe upaṭṭhahantaṃ bhaṅgaṃ passati. Yathāvuttāya appamādapaṭipattiyā appamatto. Yathā kiṃ? Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso yathā nāma kusalo puriso upāyena maṇiṃ vijjhanto maṇissa chiddameva passati manasi karoti[Pg.444], na maṇissa vaṇṇādiṃ, evameva saṅkhārānaṃ nirantaraṃ bhaṅgameva yoniso manasi karoti, na saṅkhāreti adhippāyo. Yathā vā vajirena maṇiṃ vijjhantassa viddhaṭṭhānaṃ na puna ruhati, evaṃ vajirasadisena bhaṅgānupassanāñāṇena bhaṅge diṭṭhe na puna niccagāho ruhati, evaṃ bhaṅgameva passatīti attho.

Trong câu 'Na catthi añño'ti, ở đây có nghĩa là: trong thế gian này không có bất cứ một tự ngã nào khác thoát khỏi các uẩn. 'Tesaṃ khayaṃ passatī'ti có nghĩa là: thấy sự hoại diệt của các pháp hành ấy đang hiện khởi trong từng sát-na. (Hành giả) không dể duôi, bằng sự thực hành không dể duôi như đã được nói. Giống như thế nào? 'Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso' (Như người dùng kim cương khoan ngọc, một cách như lý). Ví như một người khéo léo, khi dùng phương tiện khoan một viên ngọc, chỉ thấy và tác ý đến lỗ khoan của viên ngọc, chứ không (tác ý) đến màu sắc v.v... của viên ngọc; cũng vậy, (hành giả) chỉ tác ý một cách như lý đến sự hoại diệt liên tục của các pháp hành, chứ không (tác ý) đến các pháp hành. Đó là ý nghĩa. Hoặc ví như, đối với người dùng kim cương khoan ngọc, nơi đã được khoan không mọc lại; cũng vậy, khi sự hoại diệt được thấy bằng trí tuệ quán hoại diệt ví như kim cương, sự chấp thủ là thường không sanh khởi lại. Như vậy, (hành giả) chỉ thấy sự hoại diệt. Đó là ý nghĩa.

Yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhāti ‘‘rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā’’ti (paṭi. ma. 1.51) evamāgatā yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā, ‘‘tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatī’’ti evaṃ vuttā yā ca bhaṅgānupassanā, ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti evaṃ vuttaṃ yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ evaṃ tidhā vuttāpi adhipaññāvipassanā nāmāti attho.

Sự thẩm sát đối tượng nào đã đến như vầy: 'rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā'ti (tâm có đối tượng là sắc sanh lên rồi diệt đi, vị ấy thẩm sát đối tượng ấy), và tuệ quán hoại diệt nào được nói như vầy: 'tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatī'ti (vị ấy quán sự hoại diệt của tâm ấy), và sự hiện khởi là không nào được nói như vầy: 'saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī'ti (chỉ các pháp hành bị hoại diệt, sự hoại diệt của chúng là sự chết, không có ai khác), trí tuệ này, dù được nói theo ba cách như vậy, cũng được gọi là tăng thượng tuệ quán. Đó là ý nghĩa.

747. Aniccānupassanādīsūti aniccadukkhānattānupassanāsu. Nibbidādīsūti nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanāsu. Tayo upaṭṭhāneti aniccādivasena tividhe upaṭṭhāne. Khayato vayato upaṭṭhānañhi aniccato upaṭṭhānaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ dukkhato, suññato upaṭṭhānaṃ anattatoti. Diṭṭhīsūti diṭṭhinimittaṃ na vedhati. Tā hi asaṃhīratāya na calati.

747. Aniccānupassanādīsūti có nghĩa là: trong các pháp tùy quán vô thường, khổ, và vô ngã. Nibbidādīsūti có nghĩa là: trong các pháp tùy quán yếm ly, ly tham, đoạn diệt, và xả ly. Tayo upaṭṭhāneti có nghĩa là: trong ba loại hiện khởi theo cách thức của vô thường v.v... Quả vậy, sự hiện khởi theo khía cạnh hủy hoại, theo khía cạnh tiêu vong chính là sự hiện khởi theo khía cạnh vô thường; sự hiện khởi theo khía cạnh đáng sợ là (sự hiện khởi) theo khía cạnh khổ; sự hiện khởi theo khía cạnh trống không là (sự hiện khởi) theo khía cạnh vô ngã. Diṭṭhīsūti có nghĩa là: không rung động bởi tướng của tà kiến. Bởi vì, do không bị lôi kéo bởi các (tà kiến) ấy nên không bị dao động.

748. Dubbalabhājanassa viyāti tintaāmamattikābhājanassa viya bhedameva passatīti sambandho. Ettha ca dubbalabhājanūpamā sarasabhiduratādassanatthaṃ, vippakiriyamānasukhumarajūpamā aññamaññaṃ asambandhatādassanatthaṃ, bhijjiyamānatilūpamā khaṇe khaṇe bhijjanakabhāvadassanatthanti daṭṭhabbā. Bhedamevāti vināsameva passati uppādādīnaṃ aggahaṇato. Evamevāti yathā udakabubbuḷakāni udakatalādipaccayaṃ paṭicca uppannāni na ciraṭṭhitikāni sīghaṃ sīghaṃ bhijjanti, evameva sabbe rūpārūpadhammā kammādipaccayaṃ paṭicca uppannā khaṇaṭṭhitikā sīghaṃ sīghaṃ bhijjantīti bhedameva passati. Turitaturitañhi nesaṃ bhedadassanatthaṃ ‘‘bhijjanti bhijjantī’’ti āmeḍitavacanaṃ.

748. Dubbalabhājanassa viyāti có nghĩa là: giống như cái bình yếu ớt, (tức là) giống như cái bình bằng đất sét còn ướt, chưa nung, (hành giả) chỉ thấy sự vỡ tan. Đây là sự liên kết. Và ở đây, cần được hiểu rằng: ví dụ về cái bình yếu ớt là nhằm mục đích cho thấy bản chất dễ vỡ của nó; ví dụ về hạt bụi mịn bị phân tán là nhằm mục đích cho thấy sự không liên kết với nhau; ví dụ về hạt mè đang được rang là nhằm mục đích cho thấy trạng thái vỡ tan trong từng khoảnh khắc. Bhedamevāti có nghĩa là: chỉ thấy sự hủy diệt, do không nắm bắt được sự sanh khởi v.v... Evamevāti có nghĩa là: cũng giống như thế. Giống như những bong bóng nước sanh lên do duyên vào mặt nước v.v..., không tồn tại lâu dài, nhanh chóng vỡ tan; cũng giống như thế, tất cả các pháp sắc và danh sanh lên do duyên vào nghiệp v.v..., chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, nhanh chóng vỡ tan. Do đó, (hành giả) chỉ thấy sự vỡ tan. Quả vậy, để cho thấy sự vỡ tan rất nhanh chóng của chúng, lời nói lặp lại «bhijjanti bhijjantī» (chúng vỡ tan, chúng vỡ tan) đã được nói đến.

Marīcipi ittarakālikāva, nissayapabandhavasena pana ciratarupaṭṭhānanti ‘‘yathā passe marīcika’’nti vuttaṃ, na ayāthāvupaṭṭhānatova. Lokanti khandhalokaṃ. Maccurājā na passati arahattādhigamena punabbhavābhāvato.

Ảo ảnh cũng chỉ có thời gian ngắn ngủi, nhưng do sự liên tục của nền tảng y cứ nên sự hiện khởi của nó lâu dài hơn. Do đó, câu «như người thấy ảo ảnh» đã được nói đến, chứ không phải chỉ vì sự hiện khởi không như thật của nó. Lokanti có nghĩa là: thế gian uẩn. Tử Vương không thấy được, do đã chứng đắc A-la-hán quả nên không còn tái sanh.

749. Bhavadiṭṭhippahānanti [Pg.445] sassatadiṭṭhiyā vikkhambhanaṃ. Na hi nirantaraṃ bhaṅgameva passato sassatadiṭṭhiyā avasaro atthi. Tato eva jīvite nirālayattā jīvitanikantipariccāgo. Sadāti sabbakālaṃ rattindivaṃ. Bhāvanāya yuttappayuttatā. Icchācārānaṃ dūrībhāvato visuddhājīvitā. Ussukkappahānaṃ kiccākiccesu abyāvaṭatā tibbasaṃvegattā. Vigatabhayatā kutocipi nibbhayatā attasinehābhāvato. Khantisoraccapaṭilābho aniccatāya sudiṭṭhattā. Pantasenāsanesu adhikusalesu ca aratiyā, kāmaguṇesu ratiyā ca sahanato abhibhavanato aratiratisahanatā.

749. Bhavadiṭṭhippahānanti có nghĩa là: sự trấn áp thường kiến. Quả vậy, đối với người luôn thấy chỉ có sự hoại diệt thì không có cơ hội cho thường kiến (phát sanh). Chính vì thế, do không luyến ái trong mạng sống nên có sự từ bỏ lòng ham muốn trong mạng sống. Sadāti có nghĩa là: luôn luôn, ngày và đêm. (Đó là) sự chuyên tâm nỗ lực trong việc tu tập. Do xa lìa những mong muốn xấu xa nên có sự thanh tịnh trong mạng sống. Sự từ bỏ lo lắng là không bận tâm đến các công việc lớn nhỏ, do có sự chấn động tâm mãnh liệt. Trạng thái không còn sợ hãi là không sợ hãi từ bất cứ đâu, do không có sự yêu thương tự ngã. Sự chứng đắc kham nhẫn và nhu hòa là do đã thấy rõ tính vô thường. Do chịu đựng và khắc phục được sự không hoan hỷ trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng, và sự hoan hỷ trong các dục trưởng, nên có trạng thái chịu đựng được sự không hoan hỷ và sự hoan hỷ.

Imāni aṭṭhagguṇamuttamānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Ma-kāro ca padasandhikaro, bhavadiṭṭhippahānādike ime aṭṭha uttamānisaṃseti attho. Tahinti tattha bhaṅgānupassanāyanti attho.

Câu imāni aṭṭhagguṇamuttamāni được nói với sự thay đổi về tánh (ngữ pháp). Và mẫu tự ma là để nối âm; ý nghĩa là: tám lợi ích cao thượng này, bắt đầu bằng việc từ bỏ hữu kiến. Tahinti có nghĩa là: ở trong đó, (tức là) trong pháp tùy quán sự hoại diệt.

Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

(Phần) trí tuệ tùy quán sự hoại diệt đã hoàn tất.

Bhayatupaṭṭhānañāṇakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề trí tuệ hiện khởi như là điều đáng sợ.

750. Sabbasaṅkhārānanti tebhūmakānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ. Adhikāravasena hi padesasabbavisayo idha sabbasaddo. Āsevantassāti ādaravasena sevantassa pavattentassa. Bhāventassāti vaḍḍhentassa brūhentassa. Bahulīkarontassāti punappunaṃ karontassa yuñjantassa. Pabhedakāti khaṇe khaṇe bhijjanavasena pabhedakā. Ājīvikā byādhiādinimittaṃ maritukāmassa, amaritukāmassāpi sūrassa bhāyitabbampi na bhayato upaṭṭhātīti ‘‘sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassā’’ti vuttaṃ. Yathā bhīrukajātikassa sīhādayo santāsanimittaṃ bhayānakabhāvato, tathā yogino bhaṅgato dissamānā saṅkhārāti āha ‘‘sīha…pe… upaṭṭhahantī’’ti. Paccuppannāti addhāpaccuppannā oḷārikā dīghatarapabandhā, khaṇapaccuppannā sukhumatarā ittarakālā, santatipaccuppannā majjhimā idha ādito pariggahetabbā. Bhayato bhāyitabbato upatiṭṭhanakesu ñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ.

750. Sabbasaṅkhārānanti có nghĩa là: của tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi. Quả vậy, ở đây từ sabba (tất cả) có phạm vi là một phần của tất cả, tùy theo văn cảnh. Āsevantassāti có nghĩa là: đối với người thực hành, người phát triển với sự tôn trọng. Bhāventassāti có nghĩa là: đối với người làm cho tăng trưởng, làm cho lớn mạnh. Bahulīkarontassāti có nghĩa là: đối với người thực hành lập đi lập lại, người nỗ lực không ngừng. Pabhedakāti có nghĩa là: sự vỡ tan, (tức là) vỡ tan theo cách thức hoại diệt trong từng khoảnh khắc. Đối với người muốn chết vì lý do sinh kế, bệnh tật v.v..., hoặc ngay cả đối với người dũng cảm không muốn chết, thì ngay cả điều đáng sợ cũng không hiện khởi như là điều đáng sợ. Do đó, câu «đối với người nhút nhát muốn sống trong an lạc» đã được nói đến. Giống như đối với người có bản chất nhút nhát, sư tử v.v... là nhân của sự kinh hoàng do bản chất đáng sợ của chúng, cũng vậy đối với hành giả, các pháp hữu vi được thấy là đang hoại diệt. Do đó, ngài đã nói: «sư tử... v.v... hiện khởi». Paccuppannāti có nghĩa là: hiện tại. Các pháp hiện tại theo thời kỳ (addhāpaccuppannā) thì thô thiển, có sự liên tục dài hơn. Các pháp hiện tại theo khoảnh khắc (khaṇapaccuppannā) thì vi tế hơn, có thời gian ngắn ngủi. Các pháp hiện tại theo dòng tương tục (santipaccuppannā) thì trung bình. Ở đây, (các pháp hiện tại theo dòng tương tục) cần được nắm bắt trước tiên. Trí tuệ về các pháp hữu vi đang hiện khởi như là điều đáng sợ, như là điều kinh hãi, được gọi là trí tuệ hiện khởi như là điều đáng sợ (bhayatupaṭṭhānañāṇa).

Yathā [Pg.446] itthiyā puttānaṃ sīsassa chinnatā chijjamānatā gayhamānā bhayāvahā, evaṃ yogino tiyaddhagatānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhā gayhamānāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ekissā kira itthiyā’’tiādi vuttaṃ.

Giống như đối với một người phụ nữ, khi nhận thấy tình trạng đầu của những đứa con mình đã bị chặt hoặc đang bị chặt, thì điều đó thật đáng sợ; cũng vậy, đối với hành giả, khi nhận thấy sự đoạn diệt của các pháp hữu vi thuộc ba thời, (điều đó cũng thật đáng sợ). Để chỉ ra ý nghĩa này, câu bắt đầu bằng «ekissā kira itthiyā» (tương truyền, của một người phụ nữ nọ) đã được nói đến.

Yathā pūtibhūtaṃ odanādi na sabhāvena tiṭṭhati vinassati, evaṃ yassā itthiyā vijātavijātā puttā na jīvanti maranti eva, sā ‘‘pūtipajā’’ti vuttā. Pūtipajāggahaṇañcettha visesato gabbhagatamaraṇacintādassanena yogino anāgatasaṅkhāranirodhasanniṭṭhānadassanatthaṃ. Atītapaccuppannasaṅkhāranirodho hissa supākaṭo evāti na so upamāya sādhetabbo. Antimabhavikassa ca yogino sattakkhattuṃ paramādibhāvino atīte dukkhabahutāya, anāgatadukkhaparittatāya ca dassanatthaṃ bahupajāva itthī nidassitā.

Giống như cơm bị ôi thiu v.v... không tồn tại theo bản chất tự nhiên mà bị hư hoại, cũng vậy, người phụ nữ nào mà những đứa con mỗi khi được sinh ra đều không sống mà chết đi, người ấy được gọi là «pūtipajā» (người có con bị hư hoại). Và việc đề cập đến «pūtipajā» ở đây, đặc biệt là qua việc cho thấy sự suy xét về cái chết trong bào thai, là nhằm mục đích cho thấy sự xác quyết vững chắc của hành giả về sự đoạn diệt của các pháp hữu vi trong tương lai. Quả vậy, đối với vị ấy, sự đoạn diệt của các pháp hữu vi trong quá khứ và hiện tại đã rất rõ ràng, do đó điều đó không cần được chứng minh bằng ví dụ. Và để cho thấy sự nhiều khổ trong quá khứ và sự ít khổ trong tương lai của một hành giả trong kiếp sống cuối cùng, người sẽ trở thành bậc Thất Lai v.v..., một người phụ nữ có nhiều con đã được chỉ ra làm ví dụ.

Tattha yathā tassā nava puttā matā, evaṃ ajjhattādippabhedā atītā saṅkhārā, vusitapubbā vā nava sattāvāsā daṭṭhabbā, mīyamānaputto viya paccuppannā saṅkhārā, pavattamāno vā sattāvāso daṭṭhabbo. Ajātaputto viya anāgatā saṅkhārā, bhāvī vā sattāvāso daṭṭhabbo. Evamavaṭṭhite yadeke dasaputtamātaraṃ aggahetvā navaputtamātuggahaṇaṃ sātthakanti vadanti, tadapāhataṃ hoti. Dārakānaṃ maraṇassa cirakālikattā maraṇānussaraṇanti vuttaṃ. Gabbhagato appaccakkhatāya bhāvīpakkheyeva tiṭṭhatīti adhippāyena kucchigato anāgatasaṅkhāraṭṭhāniyo vutto. Etasmiṃ khaṇeti bhaṅgadassanamukhena saṅkhārānaṃ bhayānakabhāvena upaṭṭhānakkhaṇe.

Ở đây, cũng giống như chín người con của bà ấy đã chết, các pháp hành quá khứ có sự phân chia là nội phần v.v..., hoặc chín chúng sanh trú đã từng trú ngụ trước đây, nên được thấy như vậy; giống như người con đang chết, các pháp hành hiện tại, hoặc chúng sanh trú đang diễn tiến, nên được thấy như vậy. Giống như người con chưa sinh, các pháp hành vị lai, hoặc chúng sanh trú sẽ có, nên được thấy như vậy. Khi được xác lập như vậy, điều mà một số người nói rằng: ‘Không lấy người mẹ có mười con mà việc lấy người mẹ có chín con là có lợi ích,’ lời nói ấy bị bác bỏ. Do vì sự chết của những đứa trẻ là việc lâu dài, nên đã được nói là niệm sự chết. Với ý nghĩa rằng: ‘Đứa con trong bụng mẹ, do vì không phải là đối tượng trực tiếp, chỉ nằm trong phần sẽ có (vị lai),’ đứa con trong bụng đã được nói là ở vị trí của các pháp hành vị lai. (Câu) ‘Etasmiṃ khaṇe – Trong khoảnh khắc này’ (có nghĩa là) trong khoảnh khắc hiện khởi do vì các pháp hành có trạng thái đáng sợ hãi, với việc thấy sự hoại diệt làm phương tiện chính.

751. Na bhāyati ñāṇassa bhāyanākārena appavattanato. Paṭighacittuppādavasena hi bhāyanaṃ, ñāṇaṃ pana bhāyitabbavatthuṃ bhāyitabbanti yāthāvato jānāti. Tenāha ‘‘atītā…pe… tīraṇamattamevā’’ti, tisso aṅgārakāsuyo atitāpena tikkhamajjhamudubhedāti adhippāyo. Kāmabhavādīnañhi tiṇṇaṃ bhavānaṃ nidassanabhāvena tāsaṃ gahaṇaṃ, tathā khadirādisūlattayassa appaṇītādibhāvato. Tenāha ‘‘kevalaṃ hī’’tiādi. Assāti ñāṇassa. Byasanāpannāti nānāvidhavipulānatthapatitā. Bhayatoti bhāyitabbato.

751. Na bhāyati – Không sợ hãi, là do trí tuệ không diễn tiến theo cách thức sợ hãi. Quả vậy, sự sợ hãi xảy ra do năng lực của tâm sân, còn trí tuệ thì biết đối tượng đáng sợ hãi là đáng sợ hãi theo như thật. Do đó, ngài đã nói: ‘atītā…pe… tīraṇamattamevāti – (các pháp hành) quá khứ... chỉ là sự thẩm sát mà thôi.’ Ý nghĩa là: ‘Ba hố than hừng, do sự nóng cháy dữ dội, có sự phân chia là bén nhạy, trung bình, và mềm dịu.’ Quả vậy, việc đề cập đến chúng là do chúng là ví dụ điển hình của ba cõi hữu là dục hữu v.v...; cũng vậy, (việc đề cập) đến ba loại cọc nhọn bằng gỗ khadira v.v... là do có trạng thái không cao thượng v.v... Do đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng ‘kevalaṃ hi’. Assāti – (từ) ‘assa’ (có nghĩa là) của trí tuệ. Byasanāpannāti – (từ) ‘byasanāpannā’ (có nghĩa là) đã rơi vào sự vô ích rộng lớn và đa dạng. Bhayatoti – (từ) ‘bhayato’ (có nghĩa là) do đáng sợ hãi.

Saṅkhāranimittanti [Pg.447] ‘‘saṅkhārānaṃ samūhādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saviggahānaṃ viya upaṭṭhāna’’nti vuttovāyamattho. Saṅkhārānaṃ pana tathā upaṭṭhānaṃ saṅkhāravinimuttaṃ na hotīti āha ‘‘atītā…pe… adhivacana’’nti. Maraṇamevāti bhaṅgameva. Tenāti bhaṅgadassanena. Khaṇe khaṇe bhaṅgameva passato hi nimittasaññitaṃ saṅkhāragataṃ aniccatāya vuttanayena sappaṭibhayaṃ hutvā upaṭṭhāti. Pavattaṃ nāma kāmaṃ sabbā bhavapavatti, matthakappattāya pana bhaṅgānupassanāya sabbabhavesu abhiṇhasampaṭipīḷanassa suṭṭhutaraṃ upaṭṭhānato santasukhābhimatāpi bhavā dukkhasabhāvatāya bhayato upaṭṭhahantīti dassanatthaṃ ‘‘pavattanti rūpārūpabhavapavattī’’tiādi vuttaṃ. Ubhayanti nimittaṃ, pavattañca. Dvayampi hi taṃ attasuññameva hutvā upaṭṭhahatīti.

Saṅkhāranimittanti – (từ) ‘saṅkhāranimittaṃ’ (có nghĩa là): ‘Sự hiện khởi của các pháp hành giống như những vật có hình thể, do năng lực của sự tụ tập thành khối v.v... và do có sự phân định phận sự riêng,’ ý nghĩa này đã được nói đến. Tuy nhiên, sự hiện khởi của các pháp hành như vậy không tách rời khỏi các pháp hành, do đó, ngài đã nói: ‘atītā…pe… adhivacananti – (các pháp hành) quá khứ... là danh xưng.’ Maraṇamevāti – (từ) ‘maraṇameva’ (có nghĩa là) chính là sự hoại diệt. Tenāti – (từ) ‘tena’ (có nghĩa là) do việc thấy sự hoại diệt. Quả vậy, đối với người thấy chính sự hoại diệt trong từng khoảnh khắc, tập hợp các pháp hành được gọi là tướng hiện khởi cùng với sự đáng sợ hãi theo phương cách đã được nói về vô thường. Cái gọi là sự diễn tiến, thật ra là tất cả sự diễn tiến của các cõi hữu; tuy nhiên, do tuệ quán sự hoại diệt đã đạt đến đỉnh điểm, do sự hiện khởi một cách tốt đẹp hơn của sự bức bách liên tục trong tất cả các cõi hữu, các cõi hữu, dù được cho là an tịnh và an lạc, vẫn hiện khởi là đáng sợ hãi do có tự tánh là khổ. Để chỉ rõ điều này, (câu) bắt đầu bằng ‘pavattanti rūpārūpabhavapavattī’ đã được nói. Ubhayanti – (từ) ‘ubhayaṃ’ (có nghĩa là) tướng và sự diễn tiến. Quả vậy, cả hai điều ấy hiện khởi là hoàn toàn trống rỗng tự ngã.

Bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí tuệ về sự hiện khởi là đáng sợ hãi đã kết thúc.

Ādīnavānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā

Phần giải về luận đề trí tuệ quán sự nguy hại.

752. Tāṇanti saṅkhārahetukā anattato rakkhaṇaṃ. Neva paññāyati sabbabhavādīnaṃ sādīnavatāya ekasadisattā. Leṇanti tassa pariharaṇatāṇāya upalīyanaṃ. Gatīti tadatthaṃ gantabbaṭṭhānaṃ. Paṭisaraṇanti tasseva paṭisaraṇaṭṭhānaṃ. Patthanāti āsīsanā na hoti. Etena ‘‘netaṃ mamā’’ti taṇhāgāhābhāvamāha. Parāmāsoti diṭṭhiparāmāso. Tena ‘‘eso me attā’’ti diṭṭhigāhābhāvamāha. Taṇhāgāhābhāveneva cettha ‘‘esohamasmī’’ti mānagāhābhāvopi vuttoyeva hoti, vā-saddaggahaṇena vā.

752. Tāṇanti – (từ) ‘tāṇaṃ’ (có nghĩa là) sự bảo vệ khỏi sự vô ích có các pháp hành làm nhân. (Sự bảo vệ ấy) không được thấy rõ, do tất cả các cõi hữu v.v... có sự nguy hại, có sự giống hệt nhau. Leṇanti – (từ) ‘leṇaṃ’ (có nghĩa là) nơi ẩn náu để tránh khỏi sự vô ích ấy. Gatīti – (từ) ‘gati’ (có nghĩa là) nơi cần phải đi đến vì mục đích ấy. Paṭisaraṇanti – (từ) ‘paṭisaraṇaṃ’ (có nghĩa là) nơi nương tựa khỏi chính điều ấy. Patthanāti – (từ) ‘patthanā’ (có nghĩa là) không có sự mong cầu. Bằng điều này, ngài nói về sự không có sự chấp thủ của ái (qua câu) ‘netaṃ mamā – đây không phải của tôi.’ Parāmāsoti – (từ) ‘parāmāso’ (là) sự chấp thủ của tà kiến. Bằng điều đó, ngài nói về sự không có sự chấp thủ của tà kiến (qua câu) ‘eso me attā – đây là tự ngã của tôi.’ Và ở đây, chính do sự không có sự chấp thủ của ái, sự không có sự chấp thủ của mạn (qua câu) ‘esohamasmī – đây là tôi’ cũng đã được nói đến, hoặc do việc lấy từ ‘vā’.

Idāni patthanādīnamabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tayo bhavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo bhavā aṅgārakāsuyo viya jātiādidukkhādhiṭṭhānabhāvena mahābhitāpatāya. Cattāro mahābhūtā kaṭṭhamukhapūtimukhaaggimukhasatthamukhasaṅkhātā ghoravisaāsīvisā viya kāyassa thaddhatāvissandanadāhacchedadukkhavidhānato visesato, avisesato pana āsayato, visavikārato, anatthadānato, durupacārato, durāsadato, akataññuto, avisesakārito, anekādīnavūpaddavato ca. ‘‘Cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho, bhikkhave[Pg.448], catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) hi vuttaṃ. Pañcakkhandhā ekakkhandhabhede aññakkhandhānavaṭṭhānato. Aññamaññāghātanato, maraṇadukkhāvahanato ca ukkhittāsikavadhakā viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘ukkhittāsiko vadhakoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti. Cha ajjhattikāyatanāni attattaniyabhāvena gahitānipi tato rittabhāvato suññagāmo viya bhojanādigayhupagamettha atthīti paviṭṭhasuññagāmo viya. Tathā hi vuttaṃ –

Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân của sự không có sự mong cầu v.v..., (câu) bắt đầu bằng ‘tayo bhavā’ đã được nói. Trong đó, ba cõi hữu (hiện khởi) giống như các hố than hừng, do là nền tảng cho khổ đau là sanh v.v... và do sự nóng cháy dữ dội. Bốn đại chủng (hiện khởi) giống như các loài rắn độc có nọc độc ghê gớm được gọi là kaṭṭhamukha, pūtimukha, aggimukha, satthamukha; một cách đặc biệt là do tạo ra các khổ đau là sự cứng nhắc, sự chảy tràn, sự nóng cháy, sự cắt đứt cho thân; còn một cách không đặc biệt là do là nơi trú ngụ (của nọc độc), do sự biến đổi của nọc độc, do mang lại sự vô ích, do khó chăm sóc, do khó đến gần, do không biết ơn, do không tạo ra sự khác biệt, và do có nhiều nguy hại và tai ương. Quả vậy, đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, bốn loài rắn độc có nọc độc ghê gớm, có oai lực mạnh mẽ, chính là danh xưng cho bốn đại chủng này.’ Năm uẩn (hiện khởi) giống như những tên đao phủ đã giương gươm, do khi một uẩn bị hoại diệt thì các uẩn khác không thể tồn tại, do sát hại lẫn nhau, và do mang đến khổ đau của sự chết. Và điều này cũng đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, tên đao phủ đã giương gươm, chính là danh xưng cho năm thủ uẩn này.’ Sáu nội xứ (hiện khởi) giống như ngôi làng trống, do dù được chấp thủ là tự ngã và sở hữu của tự ngã nhưng lại trống rỗng khỏi điều đó; giống như ngôi làng trống đã bị đi vào (với ý nghĩ): ‘Ở đây có vật dụng đáng lấy như đồ ăn v.v...’ Quả vậy, đã được nói như sau –

‘‘Suññagāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkheyya, rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyatī’’ti (saṃ. ni. 4.238) –

‘Này các Tỳ khưu, ngôi làng trống, chính là danh xưng cho sáu nội xứ này. Này các Tỳ khưu, nếu bậc hiền trí, thông thạo, có trí tuệ xem xét kỹ lưỡng nó từ con mắt, nó hiện ra là trống rỗng, nó hiện ra là rỗng tuếch, nó hiện ra là không không’ –

Ādi. Cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya sabbathāpi ghātakabhāvato. Tenevāha ‘‘corā gāmaghātakāti kho, bhikkhave, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rūpesū’’tiādi. Rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi. Vuttañhetaṃ –

v.v... Sáu ngoại xứ (hiện khởi) giống như những tên cướp phá làng, do có trạng thái sát hại về mọi mặt. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, những tên cướp phá làng, chính là danh xưng cho sáu ngoại xứ này. Này các Tỳ khưu, con mắt bị tổn hại trong các sắc cảnh khả ý và không khả ý’ v.v... (Con mắt bị thiêu đốt) bởi mười một ngọn lửa là lửa tham v.v... Quả vậy, điều này đã được nói –

‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ. Kena ādittaṃ? Rāgagginā dosagginā mohagginā jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehī’’ti (saṃ. ni. 4.28) –

‘Này các Tỳ khưu, con mắt bị bốc cháy. Bị bốc cháy bởi cái gì? (Bị bốc cháy) bởi lửa tham, bởi lửa sân, bởi lửa si; bởi sanh, bởi già, bởi chết; bởi sầu, bi, khổ, ưu, não’ –

Ādi. Saṅkhārānaṃ gaṇḍādisadisatā heṭṭhā vuttāyeva. Nirassādāti assādetabbarahitā dukkhasabhāvattā. Nirasāti sampattirahitā vipattipariyosānattā. Sabbattha yathā heṭṭhā nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahantīti sambandho, evaṃ uparipi ‘‘savāḷakamiva vanagahana’’ntiādīsu taṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

Việc các pháp hữu vi tương tự như mụn nhọt v.v... đã được nói đến ở phần trước. Vô vị (nirassāda) nghĩa là không có gì đáng để thưởng thức (assādetabbarahitā) vì có bản chất là khổ (dukkhasabhāvattā). Vô tư vị (nirasa) nghĩa là không có sự thành tựu (sampattirahitā) vì có sự hoại diệt là kết quả cuối cùng (vipattipariyosānattā). Ở tất cả mọi nơi, giống như ở phần trước đã liên kết rằng: ‘(Các pháp hữu vi) hiện khởi là vô vị, vô tư vị, trở thành một khối đại họa lớn’, tương tự như vậy, ở phần sau, trong các ví dụ như ‘khu rừng rậm có thú dữ’ v.v..., cũng nên đem các từ ấy đến để liên kết.

Sasaddūlāti sabyagghā. Gāhā kumbhilādayo. Rakkhaso dakarakkhaso. ‘‘Nirasaṃ nirassāda’’nti iminā ādīnavassa abbokiṇṇataṃ dasseti. Tathā hissa yogino sabbesu bhavādīsu sabbepi saṅkhārā nissaggato nirantaraṃ sappaṭibhayāva hutvā upaṭṭhahanti. Yañca sappaṭibhayaṃ, taṃ sādīnavaṃ. Tenāha ‘‘tasseva’’ntiādi.

Có cọp (sasaddūla) nghĩa là có hổ (sabyaggha). Loài cá sấu (gāha) là cá sấu (kumbhila) v.v... Dạ-xoa (rakkhasa) là thủy dạ-xoa (dakarakkhasa). Với hai từ ‘vô tư vị, vô vị’ này, ngài chỉ ra rằng sự nguy hại là thuần túy (không bị pha trộn với điều tốt đẹp). Thật vậy, đối với vị hành giả ấy, trong tất cả các cõi hữu v.v..., tất cả các pháp hữu vi, do bản chất phải được từ bỏ, luôn luôn hiện khởi chỉ là những thứ có sự đáng sợ. Và cái gì có sự đáng sợ, cái đó có sự nguy hại. Do đó, ngài nói ‘của chính nó’ v.v...

Yanti [Pg.449] ādīnavañāṇaṃ. Idaṃ vuttanti idaṃ dasavatthukaṃ dvādasavārapaṭimaṇḍitaṃ anvayabyatirekavasena tasseva padabhājanaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ.

(Câu hỏi) ‘Cái gì?’ (hàm ý) là trí tuệ về sự nguy hại. (Câu trả lời) ‘Điều này được nói đến’ (hàm ý) là: điều này, tức là sự phân tích chi tiết (padabhājana) của chính trí tuệ ấy, có mười đối tượng, được trang hoàng bởi mười hai chương, theo phương pháp thuận và nghịch, đã được nói đến trong bộ Vô Ngại Giải Đạo.

Uppādo bhayanti saṅkhārānaṃ uppādo akhemaṭṭhena bhayavatthutāya bhayaṃ. Uppādamūlakañhi sabbaṃ taṃ sabbavatthukanti sabyasanaṃ. Pavattaṃ bhayantiādīsupi eseva nayo. Natthi etassa uppādo, na vā etasmiṃ adhigate saṅkhārānaṃ āyatiṃ uppādoti anuppādo, nibbānaṃ. Tañca sabbaso bhayābhāvato paramassāsabhūtattā nibbhayaṭṭhena khemanti. Santipadeti sabbasaṅkhārūpasamabhūte amatapade. Appavattantiādīhipi pavattādipaṭikkhepamukhena nibbānameva vadati. Pavattiyaṃ ādīnavaṃ disvā tadanantarameva nivattiyaṃ ānisaṃsadassanavasena sīghaṃ vipassanaṃ ussukkāpentānaṃ vasena ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’nti tatiyavāro vutto. Eseva nayo chaṭṭhavārādīsupi. Ettha ca uppādo viseso, bhayaṃ visesitabbaṃ sāmaññabhāvatoti satipi dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāve liṅgabhedo gahito. Yathā ‘‘dukkhasamudayo ariyasacca’’nti (dī. ni. 3.354; ma. ni. 3.374). Esa nayo ‘‘gati bhaya’’ntiādīsupi.

‘Sự sanh khởi là sự đáng sợ’ (nghĩa là) sự sanh khởi của các pháp hữu vi là sự đáng sợ vì ý nghĩa không an ổn và vì là nền tảng của sự đáng sợ. Thật vậy, tất cả những gì có sự sanh khởi làm gốc rễ, tất cả những điều đó đều có nền tảng (cho sự đáng sợ), nên có sự hoại diệt. Trong các câu ‘sự diễn tiến là sự đáng sợ’ v.v... cũng có cùng phương pháp này. ‘Sự không sanh khởi’ (anuppāda) là Niết-bàn, vì không có sự sanh khởi của pháp này, hoặc vì khi chứng đắc pháp này, không có sự sanh khởi của các pháp hữu vi trong tương lai. Và pháp ấy, do hoàn toàn không có sự đáng sợ, do là sự an ủi tối thượng, nên được gọi là ‘an ổn’ (khema) vì ý nghĩa không có sự đáng sợ. ‘Trạng thái tịch tịnh’ (santipada) là trạng thái bất tử, nơi tất cả các pháp hữu vi được lắng dịu. Với các từ ‘sự không diễn tiến’ v.v..., ngài cũng chỉ nói đến Niết-bàn qua việc phủ định sự diễn tiến v.v... Chương thứ ba ‘sự sanh khởi là sự đáng sợ, sự không sanh khởi là an ổn’ được nói đến theo phương diện của những vị (hành giả) đang nỗ lực tu tập minh sát một cách nhanh chóng, qua việc thấy được sự nguy hại trong sự diễn tiến và ngay sau đó thấy được lợi ích trong sự chấm dứt. Cũng cùng phương pháp này trong các chương thứ sáu v.v... Và ở đây, ‘sanh khởi’ (uppādo) là từ đặc biệt (tức tính từ), ‘sự đáng sợ’ (bhayaṃ) là từ được làm cho đặc biệt (tức danh từ), vì là một khái niệm chung. Do đó, mặc dù hai từ có cùng một cơ sở, sự khác biệt về giống vẫn được chấp nhận. Giống như trong câu ‘sự tập khởi của khổ là thánh đế’. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu ‘thú là sự đáng sợ’ v.v...

Uppādo saṅkhārāti ettha pana sabbesaṃ saṅkhārānaṃ uppādaṃ sāmaññena gahetvā saṅkhārā bhedato vihitā sabbatthakameva tesaṃ vibhāgato vipassiyamānattāti vacanabhedo kato.

Còn trong câu ‘sự sanh khởi là các pháp hữu vi’, sau khi lấy sự sanh khởi của tất cả các pháp hữu vi một cách tổng quát, các pháp hữu vi được đề cập một cách riêng biệt, vì chúng, vốn có mặt ở khắp mọi nơi, được quán chiếu một cách phân chia. Do đó, sự khác biệt về số (giữa uppādo số ít và saṅkhārā số nhiều) đã được thực hiện.

Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ ‘‘dukkha’’nti passatīti sambandho. Ñāṇaṃ ādīnave idanti ādīnave visayabhūte idaṃ pañcavatthukaṃ ñāṇaṃ veditabbaṃ. Ñāṇaṃ santipadeti santipade ninnādibhāvena ṭhitaṃ idaṃ ñāṇanti attho.

Nên liên kết (câu văn) là: ‘vị ấy thấy sự tích lũy và sự tái sanh là khổ’. ‘Trí tuệ này trong sự nguy hại’ (nghĩa là) nên hiểu rằng trí tuệ này có năm đối tượng, với sự nguy hại làm cảnh. ‘Trí tuệ trong trạng thái tịch tịnh’ có nghĩa là trí tuệ này đứng vững trong trạng thái tịch tịnh với khuynh hướng hướng về đó v.v...

753. Kammapaccayā paccuppannabhave uppajjamānānaṃ saṅkhārānaṃ uppādo pākaṭataro hutvā upaṭṭhātīti āha ‘‘purimakammapaccayā idha uppattī’’ti. Pavattaṃ nāma idha pavattiyaṃ dhammappavattīti āha ‘‘uppannassa pavattī’’ti. Sabbampīti tiyaddhagataṃ rūpārūpaṃ ajjhattabahiddhādivibhāgaṃ sabbampi. Kammanti etarahi pavattaṃ kammaṃ. Ettha ca uppādapavattaāyūhanaggahaṇena paccuppannaddhapariyāpannā saṅkhārā gahitā, paṭisandhiggahaṇena anāgataddhapariyāpannā upādittā. Uppādaggahaṇena ca atītaddhapariyāpannā kammasaṅkhārā ulliṅgattā. Nimittaggahaṇena pana sabbepi gahitā. Yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti sā [Pg.450] nirayādibhedā gati sucaritaduccaritavasena gantabbattā, sā panatthato taṃtaṃkammaniyamitā bhavasamaññārahā vipākakkhandhā, kaṭattā ca rūpanti veditabbā. Khandhānaṃ nibbattananti sabbesampi khandhānaṃ nibbattanaṃ. Pākaṭā eva saccavibhaṅge lakkhaṇādivasena niddiṭṭhattā. Vatthuvasenāti ārammaṇasaṅkhātapavattiṭṭhānavasena. Yadi te pañceva vatthubhāvena icchitā, atha kasmā sesā vuttāti āha ‘‘sesā tesaṃ vevacanavasenā’’ti. Tena vipassakānaṃ ñāṇavipphārassa visayasaṃvaḍḍhanatthaṃ desanā vaḍḍhitāti dasseti.

753. Vì sự sanh khởi của các pháp hữu vi đang sanh lên trong kiếp hiện tại do nghiệp làm duyên hiện khởi một cách rõ ràng hơn, nên ngài nói ‘sự sanh khởi ở đây là do nghiệp quá khứ làm duyên’. Sự diễn tiến (pavatta) là sự diễn tiến của các pháp trong thời kỳ diễn tiến ở đây (trong kiếp hiện tại), nên ngài nói ‘sự diễn tiến của cái đã sanh’. ‘Tất cả’ (sabbampi) là tất cả danh và sắc thuộc ba thời, được phân chia thành bên trong, bên ngoài v.v... ‘Nghiệp’ (kamma) là nghiệp đang diễn tiến hiện nay. Và ở đây, qua việc nắm bắt sự sanh khởi, sự diễn tiến và sự tích lũy, các pháp hữu vi thuộc thời hiện tại được bao gồm. Qua việc nắm bắt sự tái sanh, (các pháp hữu vi) thuộc thời tương lai được bao gồm, vì chúng được chấp thủ. Và qua việc nắm bắt sự sanh khởi, các nghiệp hữu vi thuộc thời quá khứ (được bao gồm), vì chúng được biểu thị (bởi quả). Còn qua việc nắm bắt tướng, tất cả (các pháp hữu vi) đều được bao gồm. Thú (gati) là nơi mà sự tái sanh diễn ra; nó có nhiều loại như địa ngục v.v...; nó được gọi là ‘thú’ vì là nơi phải đi đến do thiện hạnh và ác hạnh. Về mặt ý nghĩa, nên hiểu rằng nó là các uẩn quả được quy định bởi nghiệp này hay nghiệp khác, xứng đáng với tên gọi là ‘hữu’, và cả sắc do nghiệp sanh. ‘Sự phát sanh của các uẩn’ là sự phát sanh của tất cả các uẩn. Chúng đã rõ ràng vì đã được chỉ rõ trong bộ Phân Tích về Sự Thật (Saccavibhaṅga) theo phương diện đặc tính v.v... ‘Theo đối tượng’ (vatthuvasena) nghĩa là theo nơi diễn tiến được gọi là cảnh. Nếu chỉ năm điều đó được muốn nói đến với tư cách là đối tượng, vậy tại sao những điều còn lại được nói đến? (Để trả lời,) ngài nói ‘những điều còn lại là theo phương diện đồng nghĩa của chúng’. Qua đó, ngài chỉ ra rằng bài pháp được mở rộng nhằm làm tăng trưởng đối tượng cho sự phát triển trí tuệ của các hành giả minh sát.

Anvayato dassitassa ādīnavañāṇassa byatirekato dassanatthaṃ paṭipakkhañāṇadassanaṃ ‘‘yattha uppādo natthi, tattha sabbena sabbaṃ bhayampi natthī’’ti. ‘‘Bhayatupaṭṭhānena vā’’tiādinā pavattiṃ dassetvā nivattidassanaṃ buddhānaṃ, anubuddhānañca āciṇṇametaṃ yathā purimaṃ saccadvayaṃ dassetvā nirodhasaccadesanāti dasseti. Yathā loke kassaci ādīnavadassanaṃ niratthakampi hoti, na tathā idaṃ, idaṃ pana sātthakamevāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti dāhābhibhūtassa sītaninnatā viya suṭṭhu diṭṭhādīnavato ekaṃsena muñcitukamyatābhāvato.

Để chỉ ra trí tuệ về sự nguy hại đã được trình bày theo phương pháp thuận, nay theo phương pháp nghịch, sự trình bày trí tuệ đối lập được thể hiện: ‘Nơi nào không có sự sanh khởi, nơi đó hoàn toàn không có sự đáng sợ’. Ngài chỉ ra rằng, sau khi trình bày sự diễn tiến bằng câu ‘hoặc do sự hiện khởi là đáng sợ’ v.v..., việc trình bày sự chấm dứt là thông lệ của các vị Phật và các vị tùy giác, giống như sau khi trình bày hai sự thật đầu tiên, có bài thuyết giảng về sự thật về sự diệt. Giống như trong đời, việc thấy sự nguy hại của ai đó đôi khi cũng vô ích, nhưng việc này (thấy sự nguy hại của các pháp hữu vi) thì không như vậy, mà nó thực sự có ích. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói ‘bởi vì’ v.v... Tâm trở nên hướng về cái đối lập (tức Niết-bàn), giống như người bị nóng bức hành hạ hướng về sự mát mẻ, vì do đã thấy rõ sự nguy hại, nên có trạng thái muốn giải thoát một cách dứt khoát.

Bhayanti bhāyitabbaṃ. ‘‘Niyamato dukkha’’nti etenassa dukkhabhāvena bhāyitabbatāti bhāyitabbatā dukkhabhāvaṃ na byabhicaratīti dasseti. Vaṭṭāmisaṃ upādinnakkhandhāti vadanti. Tividhampi vaṭṭaṃ, vaṭṭasannissitañca vaṭṭāmisaṃ. Kilesehi āmasitabbato lokāmisaṃ, pañca kāmaguṇā. Kilesā eva kilesāmisaṃ. Saṅkhāramattamevāti ettha eva-saddena visaṅkhāraṃ nivatteti. Na hi tattha sāmisatālesopi atthīti. Matta-saddena pana aparipuṇṇataṃ vibhāveti. Na hi sabbasaṅkhāragataṃ sāmisanti. Tasmāti ‘‘bhaya’’nti vuttassa dukkhādibhāvena niyatattā. Yadi yaṃ bhayaṃ, taṃ dukkhādisabhāvameva, tathā sati bhayādīsu ekeneva atthasiddhi. Kasmā sabbāni gahitānīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yathā tesu eva saṅkhāresu aniccato dukkhato anattato pavattivasena ākāranānattato anupassanānānattaṃ, evaṃ bhayākārādiākāranānattato pavattivasenevettha ñāṇassa nānattaṃ[Pg.451]. Tattha bhayākārena pavattaṃ ñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, itarākāravasena pavattaṃ ādīnavañāṇanti daṭṭhabbaṃ.

Bhayanti có nghĩa là bhāyitabbaṃ (đáng sợ hãi). Qua câu ‘‘niyamato dukkha’’ (khổ một cách chắc chắn), ngài chỉ ra rằng do trạng thái khổ của pháp ấy nên có sự đáng sợ hãi, như vậy sự đáng sợ hãi không tách rời khỏi trạng thái khổ. Các vị nói rằng vaṭṭāmisaṃ (mồi của luân hồi) là các uẩn bị chấp thủ. Cả ba loại luân hồi và những gì nương tựa vào luân hồi đều là vaṭṭāmisaṃ. Do bị các phiền não chạm đến nên gọi là lokāmisaṃ (mồi của thế gian), đó là năm dục trưởng dưỡng. Chính các phiền não là kilesāmisaṃ (mồi của phiền não). Ở đây, trong câu saṅkhāramattamevāti, từ eva-sadda loại trừ pháp vô vi. Vì rằng ở nơi ấy không có dù chỉ một chút dấu vết của mồi. Còn từ matta-sadda thì làm rõ sự không trọn vẹn. Vì rằng không phải tất cả những gì thuộc về pháp hữu vi đều là mồi. Do đó, vì pháp được gọi là ‘‘bhaya’’ (sự sợ hãi) có tính chất chắc chắn là khổ v.v... Nếu pháp nào là sự sợ hãi, pháp ấy chính là có bản chất khổ v.v..., khi như vậy, trong các pháp sợ hãi v.v..., chỉ cần một từ là có thể thành tựu ý nghĩa. Tại sao lại nêu lên tất cả? Suy xét câu hỏi này, ngài nói ‘‘evaṃ santepī’’tiādi (dù là như vậy v.v...). Giống như trong chính các pháp hữu vi ấy, do sự diễn tiến theo phương diện vô thường, khổ, vô ngã, nên có sự khác biệt của tuệ quán do sự khác biệt về phương diện; cũng vậy, ở đây có sự khác biệt của trí tuệ chính là do sự diễn tiến theo sự khác biệt về phương diện sợ hãi v.v... Trong đó, trí tuệ diễn tiến theo phương diện sợ hãi là trí tuệ thấy rõ sự đáng sợ, trí tuệ diễn tiến theo phương diện khác là trí tuệ thấy rõ sự nguy hại, cần phải hiểu như vậy.

Yasmā ādīnavañāṇassa visayabhāvena vuttā pannarasāpi atthā uppādādīsu pañcasveva antogadhā, tattha ca ñāṇaṃ anvayabyatirekavasena pavattanato dasavidhaṃ hoti. Tasmā āha ‘‘dasa ñāṇe pajānātī’’ti. Pajānanañca sātisayaṃ visayagatasammohavigamena asammūḷhaṃ, attanipi asammūḷhamevāti attānampi pajānantaṃ viya hotīti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘paṭivijjhati sacchikarotī’’ti. Dvinnanti dvīsu kusalasaddayogena hi bhummatthe sāmivacanaṃ yathā ‘‘kusalā naccagītassā’’ti (jā. 2.22.94). Kusalatāti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘dvinnaṃ kusalatāyā’’ti. Dvinnanti vā dvinnaṃ ñāṇānaṃ vasenāti attho. Pavattiyā yāthāvato diṭṭhatāya tappaṭipakkhato santipadaṃ suvinicchitameva hutvā upaṭṭhāti. Tenassa cittaṃ paramadiṭṭhadhammanibbānādimicchāgāhavasena na vicalati. Tattha suparidiṭṭhādīnavattāti āha ‘‘nānādiṭṭhīsu na kampatī’’tiādi. Sesamettha uttānatthameva.

Bởi vì mười lăm ý nghĩa được nói đến như là đối tượng của trí tuệ thấy rõ sự nguy hại đều được bao gồm trong năm ý nghĩa là sự sanh khởi v.v..., và ở đó trí tuệ trở thành mười loại do sự diễn tiến theo phương pháp thuận và nghịch. Do đó, ngài nói ‘‘dasa ñāṇe pajānātī’’ (biết rõ mười trí tuệ). Và sự biết rõ là vượt trội, không bị mê mờ do đã đoạn trừ sự si mê trong đối tượng, và cũng không bị mê mờ trong chính mình, nên được nói là giống như biết rõ cả chính mình. Do đó, ngài nói ‘‘paṭivijjhati sacchikaroti’’ (thông suốt, chứng ngộ). Dvinnanti là dvīsu. Vì rằng do kết hợp với từ kusala, sở hữu cách được dùng với ý nghĩa của vị trí cách, giống như trong câu ‘‘kusalā naccagītassā’’ (thiện xảo trong ca vũ). Kusalatāti là chủ cách với ý nghĩa của công cụ cách, nên ngài nói ‘‘dvinnaṃ kusalatāyā’’ (do sự thiện xảo của hai). Hoặc dvinnanti có nghĩa là do năng lực của hai trí tuệ. Do đã thấy rõ sự diễn tiến như thật, nên trạng thái an tịnh, là pháp đối nghịch với sự diễn tiến ấy, hiện khởi như đã được quyết đoán rõ ràng. Do đó, tâm của vị ấy không dao động bởi sự chấp thủ sai lầm về Níp-bàn hiện tại tối thượng v.v... Do đã thấy rõ sự nguy hại ở nơi đó, nên ngài nói ‘‘nānādiṭṭhīsu na kampatī’’tiādi (không rung động trong các tà kiến khác nhau v.v...). Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Ādīnavānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí tuệ quán xét sự nguy hại đã hoàn tất.

Nibbidānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā

Giải về luận đề trí tuệ quán xét sự nhàm chán

754. Saṅkhāragateti sabbasmiṃ tebhūmake saṅkhāre. Nibbindatīti ñāṇanibbidena nibbedaṃ āpajjati. Tathābhūto ca tattha ukkaṇṭhanto, anabhiramanto ca nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ukkaṇṭhati nābhiramatī’’ti.

754. Saṅkhāragateti có nghĩa là trong tất cả các pháp hữu vi thuộc ba cõi. Nibbindatīti có nghĩa là đạt đến sự nhàm chán bằng sự nhàm chán của trí tuệ. Và vị có trạng thái như vậy được gọi là người chán nản, không ưa thích ở nơi đó, nên được nói là ‘‘ukkaṇṭhati nābhiramati’’ (chán nản, không ưa thích).

Tattha anabhiramaṇassa upamaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Anotattadahaṃ parikkhipitvā ṭhitesu dviyojanasatubbedhesu yathākkamaṃ sānuañjanarajatasuvaṇṇasattaratanamayesugandhamādanakāḷakelāsasudassanacittakūṭabhedesu pañcasu himavato mahāsikharesu pacchimo cittakūṭapabbato nāma. Sīhapapātādīsu sattasu mahāsaresu.

Ở đó, để chỉ ra ví dụ về sự không ưa thích, câu ‘‘seyyathāpī’’tiādi (ví như v.v...) đã được nói đến. Trong năm đỉnh núi lớn của dãy Hy-mã-lạp, cao hai trăm do-tuần, lần lượt được làm bằng ngọc bích, đá vẽ mắt, bạc, vàng, và bảy loại bảo vật, có sự phân biệt là Gandhamādana, Kāḷa, Kelāsa, Sudassana, và Cittakūṭa, đứng bao quanh hồ Anotatta, đỉnh núi cuối cùng tên là Cittakūṭa. Trong bảy hồ lớn là Sīhapapāta v.v...

Suvaṇṇapañjareti [Pg.452] suvaṇṇamaye sīhapañjare. Pakkhittoti niruddho. Tividhe sugatibhaveti kāmasugatiādike tividhe sampattibhave.

Suvaṇṇapañjareti có nghĩa là trong lồng sư tử bằng vàng. Pakkhittoti có nghĩa là bị giam giữ. Tividhe sugatibhaveti có nghĩa là trong ba loại cảnh giới thành tựu như cõi thiện dục v.v...

Hatthapādavālavatthikosehi bhūmiphusanehi sattahi patiṭṭhitoti sattapatiṭṭho. Nagaramajjhe nābhiramati dvārapañjaranāḷanādiavabādhanabhayena. Diṭṭheti adhimuttipubbakena anvayadassanena diṭṭhe. Tenāha ‘‘tanninnatappoṇatappabbhāramānaso’’ti.

Do đứng vững bằng bảy chi phần chạm đất là vòi, bốn chân, đuôi, và túi tinh, nên gọi là sattapatiṭṭho (đứng vững trên bảy điểm). Không ưa thích ở giữa thành phố do sợ hãi sự quấy rầy như tiếng đóng cửa, tiếng lồng, tiếng trống canh v.v... Diṭṭheti có nghĩa là đã thấy bằng sự thấy theo chiều thuận với sự hướng tâm làm đầu. Do đó, ngài nói ‘‘tanninnatappoṇatappabbhāramānaso’’ti (có tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về điều đó).

Nibbidānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí tuệ quán xét sự nhàm chán đã hoàn tất.

755. Taṃ panetanti nibbidāñāṇamāha. Ñāṇadvayenāti bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāñāṇadvayena. Yasmā bhayato dissamānā eva saṅkhārā mahādīnavā, nibbinditabbā ca hutvā upaṭṭhahanti, tasmā ekampi taṃ ñāṇaṃ tathābhāvanābalappattiyā avatthāvisesayuttaṃ tividhakiccasāmatthiyavantaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atthato eka’’nti. Tenāha ‘‘sabbasaṅkhāre’’tiādi.

755. Bằng câu taṃ panetanti, ngài nói về trí tuệ nhàm chán. Ñāṇadvayenāti có nghĩa là bằng hai trí tuệ: trí tuệ thấy rõ sự đáng sợ và trí tuệ quán xét sự nguy hại. Bởi vì các pháp hữu vi, khi được thấy là đáng sợ, chúng hiện khởi là có sự nguy hại lớn và đáng nhàm chán, do đó, dù chỉ là một trí tuệ ấy, do đạt đến sức mạnh của sự tu tập như vậy, nó được kết hợp với một giai đoạn đặc biệt và có khả năng thực hiện ba nhiệm vụ, nên được nói là ‘‘atthato eka’’ (về mặt ý nghĩa là một). Do đó, ngài nói ‘‘sabbasaṅkhāre’’tiādi (trong tất cả các pháp hữu vi v.v...).

Tayidaṃ tāsaṃ anupassanānaṃ matthakappattivasena vuttaṃ, ādimhi pana bhinnasabhāvā eva pavattanti. Uppādesīti pātvākāsi, vibhāvesīti attho.

Điều này được nói do năng lực đạt đến đỉnh điểm của các tuệ quán ấy, còn lúc ban đầu thì chúng diễn tiến như những bản chất riêng biệt. Uppādesīti có nghĩa là pātvākāsi (đã làm cho hiện rõ), vibhāvesi (đã làm cho sáng tỏ).

Muñcitukamyatāñāṇakathāvaṇṇanā

Giải về luận đề trí tuệ muốn giải thoát

756. Na sajjati bahvādīnavatāya diṭṭhattā. Muñcitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti anādikālikassa khandhassa pariññāyamānattā. Muñcitukāmatā tato attānaṃ nibbedhetukāmatā nissaritukāmatā apagantukāmatā. Pañjarapakkhittoti pañjarena samoruddho. Evamādayoti ādi-saddena ādittaaṅgāraupasaṭṭhadesabyāḷasāpadākulavanagahanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

756. Không bám víu do đã thấy có nhiều sự nguy hại. Trở nên muốn giải thoát, muốn thoát ra do đang liễu tri uẩn đã có từ thời vô thủy. Muñcitukāmatā (sự muốn giải thoát) là sự muốn tháo gỡ mình ra khỏi đó. Nissaritukāmatā (sự muốn thoát ra) là sự muốn đi khỏi. Pañjarapakkhittoti có nghĩa là bị giam kỹ trong lồng. Evamādayoti, ở đây bằng từ ādi, cần phải hiểu là bao gồm những thứ như ngôi nhà đang cháy, nơi bị áp bức, khu rừng rậm rạp đầy rắn độc và thú dữ v.v...

Muñcitukamyatāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí tuệ muốn giải thoát đã hoàn tất.

Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā

Giải về luận đề trí tuệ quán xét lại

757. ‘‘Sabbabhava [Pg.453] …pe… muñcitukāmo’’ti vatvā puna sabbasmā saṅkhāragatāti sabbaggahaṇaṃ sātisayamuttidassanatthaṃ adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti. Yañhi saṅkhārehi ananubandhassa muñcanaṃ, taṃ sātisayaṃ muñcanaṃ. Taṃ pana vuccamānāya paṭisaṅkhānupassanāya hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘puna te evaṃ saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārapariggaṇhanaṃ pubbepi katanti punaggahaṇaṃ. Bhavādigatassa saṅkhārassa aparitulitassa abhāvato ‘‘te’’ti vuttaṃ. Anupassanākārassa apubbassapi atthitāya ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Idāni vuccamānākārenāti hi attho. Saṅkhārānaṃ pariggaṇhanaṃ nāma paripuṇṇalakkhaṇavaseneva hotīti ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti vuttaṃ.

757. Sau khi nói: “Muốn giải thoát khỏi tất cả các cõi hữu…”, lại nói “khỏi tất cả những gì thuộc về hành”, việc dùng từ “tất cả” (sabba) là để chỉ sự giải thoát vượt trội, vì rằng: “Lời nói thêm vào làm cho biết một ý nghĩa khác”. Quả vậy, sự giải thoát nào mà không bị các pháp hành đeo bám, đó là sự giải thoát vượt trội. Nhưng sự giải thoát ấy có được nhờ tuệ thẩm sát (paṭisaṅkhānupassanā) sẽ được nói đến, để chỉ rõ điều đó, nên đã nói: “lại nữa, các pháp hành ấy như vậy…”. Việc nắm bắt các pháp hành bằng cách áp đặt tam tướng đã được thực hiện trước đây, nên (đây là) sự nắm bắt lại. Vì không có pháp hành nào thuộc về cõi hữu v.v... mà chưa được cân nhắc, nên đã nói “ấy” (te). Vì có một phương cách quán chiếu chưa từng có trước đây, nên đã nói “như vậy” (evaṃ). Quả vậy, ý nghĩa là “bằng phương cách sẽ được nói đến bây giờ”. Việc nắm bắt các pháp hành chỉ có thể thực hiện được bằng năng lực của các tướng trạng đầy đủ, nên đã nói “áp đặt tam tướng”.

Anaccantikatotiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Paṭhamena ādi-saddena ‘‘ādiantavantato niccapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.

Trong các từ “do không phải là tuyệt đối” (anaccantikato) v.v..., điều gì cần phải nói, điều đó đã được nói ở dưới. Bằng từ “v.v...” (ādi) thứ nhất, cần hiểu là bao gồm các (lý do) như “vì có khởi đầu và kết thúc, vì phủ định tính thường hằng”.

Dutiyena ‘‘udayabbayapaṭipīḷanato sukhapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.

Bằng (từ “v.v...”) thứ hai, cần hiểu là bao gồm các (lý do) như “vì bị sự sinh diệt bức bách, vì phủ định tính lạc”.

Ajaññatoti amanuññato, asobhanato vā. Jegucchatoti ‘‘dhī’’ti jigucchitabbato. Paṭikkūlatoti abhiruciyā paṭilomanena paṭikkūlabhāvato. Na maṇḍanena hatā amaṇḍanahatā, amaṇḍanena sakkā etesaṃ subhabhāvaṃ hantunti attho. Amaṇḍanena vā tesaṃ asubhatā pākaṭā hotīti amaṇḍanahatā. Maṇḍanena vā na hantabbasabhāvā ‘‘asūriyapassā’’ti viya amaṇḍanahatā. Tato amaṇḍanahatabhāvatoti rūpasaṅkhāre sandhāya vadati. Virūpatoti asundarato. Paṭighasaṃyojanavatthutāya passante attani bandhatīti bībhacchaṃ ativiya virūpaṃ. Yaṃ diṭṭhamattameva domanassuppattinimittaṃ hoti. Ajaññajigucchanīyatā hi gūthaṃ viya pariccajitabbaṃ vā bībhacchaṃ. Idha ādi-saddena ‘‘asucito amanāpato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.

“Do không cao quý” (ajaññato) là do không đáng ưa thích, hoặc do không tốt đẹp. “Do đáng ghê tởm” (jegucchato) là do đáng bị khinh bỉ “dhī”. “Do đáng chán ghét” (paṭikkūlato) là do bản chất đáng chán ghét bằng cách đi ngược lại sự ưa thích. “Bị hủy hoại bởi sự không trang điểm” (amaṇḍanahatā) có nghĩa là: có thể hủy hoại bản chất tốt đẹp của chúng bằng sự không trang điểm. Hoặc, “amaṇḍanahatā” là vì tính bất tịnh của chúng trở nên rõ ràng do không trang điểm. Hoặc, “amaṇḍanahatā” là vì chúng có bản chất không thể bị hủy hoại bởi sự trang điểm, giống như từ “asūriyapassā” (những người không thấy mặt trời). Do đó, khi nói “do bản chất bị hủy hoại bởi sự không trang điểm”, là đang đề cập đến các sắc hành. “Do xấu xí” (virūpato) là do không đẹp. “Đáng ghê sợ” (bībhacchaṃ) là vì nó trói buộc những người nhìn thấy nó vào chính nó, do là đối tượng của sân triền; (nó) vô cùng xấu xí. Cái mà chỉ cần nhìn thấy đã là nguyên nhân phát sinh ưu phiền. Hoặc, “đáng ghê sợ” (bībhacchaṃ) là cái đáng phải từ bỏ như phân, vì nó không cao quý và đáng ghê tởm. Ở đây, bằng từ “v.v...”, cần hiểu là bao gồm các (lý do) như “do không trong sạch, do không làm hài lòng”.

Catutthena ādi-saddena ‘‘apariṇāyakato attapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.

Bằng từ “v.v...” thứ tư, cần hiểu là bao gồm các (lý do) như “vì không có người lãnh đạo, vì phủ định tự ngã”.

758. Ayanti [Pg.454] yogāvacaro. Muñcanassāti puna ananubandhanatthaṃ sumuttamuñcanassa. Upāyasampādanatthanti aniccādivasena suṭṭhu pariggaṇhanaṃ parimaddanā upāyo, tassa sādhanatthaṃ.

758. “Này” (ayan) là hành giả. “Của sự giải thoát” (muñcanassa) là của sự giải thoát một cách tốt đẹp để không bị đeo bám trở lại. “Để thành tựu phương tiện” (upāyasampādanatthaṃ) là để hoàn thành phương tiện đó; phương tiện chính là sự chà xát, tức là sự nắm bắt một cách tốt đẹp theo phương diện vô thường v.v...

Macchagahaṇatthaṃ udake tattha tattha khipanti etanti khippaṃ, macchānaṃ gahaṇakūṭapaṃ. Oḍḍāpesīti osāresi, khipīti attho. Sappanti kaṇhasappaṃ. Gahaṇeti yathāgahitaṃ sappaṃ achaḍḍetvā gahaṇe. Hatthaṃ nibbeṭhetvāti sappena attano bhogena veṭhitaṃ hatthapadesaṃ nibbeṭhetvā mocetvā. Āvijjhitvā āveṭhikappahāpanena bhametvā. Nissajjitvāti chaḍḍetvā.

“Cái lờ” (khippaṃ) là cái mà người ta ném đây đó trong nước để bắt cá, là cái bẫy để bắt cá. “Đã đặt xuống” (oḍḍāpesi) có nghĩa là đã hạ xuống, đã ném. “Con rắn” (sappan) là con rắn hổ mang. “Trong sự nắm bắt” (gahaṇe) là trong sự nắm bắt con rắn như đã bắt mà không buông ra. “Gỡ tay ra” (hatthaṃ nibbeṭhetvā) là gỡ ra, giải thoát phần tay bị con rắn dùng thân của nó quấn lấy. “Sau khi quay” (āvijjhitvā) là làm cho nó quay tròn bằng cách loại bỏ sự quấn. “Sau khi ném đi” (nissajjitvā) là sau khi vứt bỏ.

Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha āditovāti viññutaṃ pattakāle. Ghanavinibbhogaṃ katvāti kammaṭṭhānaṃ gahetvā samūhādighanaggahaṇaṃ bhinditvā. Sumuttanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Saṅkhārānaṃ niccādiākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatā aniccasaññādibhedāya vipassanāya sātisayaṃ balavabhāvappattiyā, sā ca saṅkhārānaṃ aniccādiākārassa suṭṭhutaraṃ sallakkhaṇenāti āha ‘‘tilakkhaṇāropanena…pe… pāpetvā’’ti. Yathā hi nibbuddhakaraṇe balavatarena paṭimallena tattha tattha muṭṭhippahārādinā vimathito itaro tena yujjhituṃ asamatthataṃ pāpito hoti. Na kevalaṃ asamatthataṃ pāpitova hoti, atha kho maraṇamattaṃ dukkhaṃ vā maraṇaṃ vā pāpuṇāti, evametepi saṅkhārā evaṃ dubbalabhāvaṃ pāpitā upariñāṇānubhāvena nibbisevanataṃ, sabbaso bhaṅgañca pāpuṇantīti.

“Trong đó” (tattha) v.v... là sự kết nối ví dụ. Trong đó, “lúc ban đầu” (ādito) là vào lúc đạt đến sự hiểu biết. “Sau khi đã phá vỡ khối đặc” (ghanavinibbhogaṃ katvā) là sau khi đã nhận lấy đề mục thiền và phá vỡ sự nắm bắt khối đặc như khối tập hợp v.v... “Được giải thoát tốt đẹp” (sumuttan) là một trạng từ chỉ cách thức, giống như trong các câu “mặt trăng và mặt trời quay không đều” v.v... Sự không có khả năng của các pháp hành hiện khởi theo cách thức thường hằng v.v... là do tuệ quán, với các loại như vô thường tưởng v.v..., đã đạt đến trạng thái có sức mạnh vượt trội; và (sự đạt đến trạng thái có sức mạnh đó) là nhờ sự ghi nhận một cách tốt đẹp hơn nữa phương diện vô thường v.v... của các pháp hành, nên đã nói: “bằng cách áp đặt tam tướng... đã khiến cho đạt đến...”. Quả vậy, cũng như trong một trận đấu quyền anh, võ sĩ kia bị đối thủ mạnh hơn đánh đập bằng những cú đấm v.v... đây đó, bị khiến cho không thể đấu lại với người đó. Không chỉ bị khiến cho không thể đấu lại, mà còn đạt đến sự đau khổ gần chết hoặc cái chết; cũng vậy, các pháp hành này, khi bị khiến cho đạt đến trạng thái yếu ớt như vậy, nhờ oai lực của các tuệ cao hơn, sẽ đạt đến trạng thái không còn bị vướng mắc và sự hoại diệt hoàn toàn.

759. Ettāvatāti evaṃ ‘‘anaccantikato’’tiādinā parocattālīsāya ākārehi saṅkhārānaṃ aniccādibhāvasallakkhaṇavasappavattena paṭisaṅkhānena.

759. “Đến chừng ấy” (ettāvatā) là: bằng sự thẩm sát (paṭisaṅkhāna) diễn ra theo năng lực của việc ghi nhận bản chất vô thường v.v... của các pháp hành, với hơn bốn mươi phương diện như “do không phải là tuyệt đối” v.v... như vậy.

Aniccato manasikarototiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhayatupaṭṭhānakathāyaṃ (visuddhi. 2.750) vuttanayameva.

Trong các câu “tác ý là vô thường” (aniccato manasikaroto) v.v..., điều gì cần phải nói, điều đó chính là phương pháp đã được nói trong chương Bàn về sự hiện khởi của nỗi sợ hãi (bhayatupaṭṭhānakathā).

Ayaṃ pana viseso – ‘‘paṭisaṅkhā’’ti padassa ‘‘jānitvā’’ti atthaṃ vatvā paṭisaṅkhānuppajjanakiriyānaṃ samānakhaṇattā asatipi pubbāparakālatte saddavohāramattena evaṃ vuttanti dassento ‘‘kāma’’ntiādimāha. Tena ‘‘kusalaṃ [Pg.455] dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā (paṭṭhā. 1.1.53), nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatoyaṃ divākaro’’ti ca evamādīsu viya samānakālavasenāyaṃ saddapayogoti. Tathā manañca dhamme ca paṭhamaṃ paṭicca pacchā na manoviññāṇassa uppatti, evamidhāpīti dassetuṃ ‘‘manañca paṭiccā’’tiādi vuttaṃ. Ediso saddapayogo yebhuyyena loke pubbakālavaseneva dissatīti pubbakālavaseneva idhāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ekattanayena vā…pe… veditabba’’nti āha. Tassattho – aparāparaṃ uppannesu ñāṇesu purimassa vasena paṭisaṅkhānakiriyā, tadaññassa vasena uppajjanakiriyā ca yojetabbā, na ca tāni bhedato apekkhitabbāni ekasantānapatitatāya ekattanayavasena gahitattāti. Itarasmiṃ padadvayeti ‘‘pavattaṃ paṭisaṅkhā, nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā’’ti imasmiṃ padadvaye.

Đây là điểm đặc biệt: Sau khi nói rằng từ “paṭisaṅkhā” có nghĩa là “sau khi biết”, để chỉ ra rằng mặc dù hành động quán xét (paṭisaṅkhā) và hành động phát sinh (uppajjana) có cùng một khoảnh khắc và không có sự trước sau về thời gian, nhưng cách nói như vậy chỉ là do thói quen sử dụng từ ngữ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “kāmaṃ”. Do đó, giống như trong các câu “do duyên với pháp thiện, pháp thiện phát sinh vì nhân duyên” và “mặt trời này, sau khi xua tan mọi bóng tối, đã mọc lên”, cách sử dụng từ ngữ này là theo nghĩa đồng thời. Tương tự, để chỉ ra rằng không phải ý thức phát sinh sau khi đã duyên với ý và pháp trước, mà ở đây cũng vậy, nên đã nói câu bắt đầu bằng “manañca paṭicca”. Cách sử dụng từ ngữ như vậy trong đời thường phần lớn được thấy theo nghĩa thời gian trước, nên ở đây để chỉ ra ý nghĩa đó theo thời gian trước, ngài đã nói “ekattanayena vā…pe… veditabbaṃ”. Ý nghĩa của câu đó là: trong các trí tuệ phát sinh nối tiếp nhau, hành động quán xét nên được kết hợp với trí tuệ trước, và hành động phát sinh nên được kết hợp với trí tuệ khác sau đó; và không nên xem xét chúng một cách riêng biệt, vì chúng được nắm bắt theo một dòng tương tục duy nhất. Trong hai cụm từ còn lại, tức là trong hai cụm từ này: “pavattaṃ paṭisaṅkhā” và “nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā”.

Paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí Quán Xét Phản Tỉnh đã hoàn tất.

Saṅkhārupekkhāñāṇakathāvaṇṇanā

Luận giải về Trí Xả Hành.

760. Saṅkhārānaṃ aniccadukkhākārādipariggaṇhanavasena pavattampi paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ visesato anattākārapariggaṇhanapadhānanti vuttaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā suññāti pariggahetvā’’tiādi. Tasmiñhi sati saccasampaṭivedho ijjhati, na asati. Tadabhāvato hi aniccadukkhalakkhaṇapaññāpakampi sarabhaṅgasatthārādīnaṃ sāsanaṃ aniyyānikameva jātaṃ. Atha vā tesaṃ niccasārādīhi rittakaṃ sandhāya ‘‘sabbe saṅkhārā suññāti pariggahetvā’’ti vuttaṃ. Yañhi yato rittakaṃ, taṃ tena suññanti. Saṅkhārānaṃ attasuññatāya duviññeyyabhāvato anekavāraṃ paṭividdhāyapi suññatānupassanāya daḷhībhāvāpādanatthaṃ ‘‘puna suññamida’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha yadaggena saṅkhārā anattatā, tadaggena anattaniyā. Sati hi attani attaniyena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’ti. Dvikoṭikanti dviaṃsikaṃ, attānaṃ neva disvā ñāṇacakkhunā paccakkhato, anumānato ca tassa anupalabbhanīyatoti adhippāyo. Paraṃ aññaṃ sattaṃ, saṅkhāraṃ vā parikkhārabhāve attano sukhadukkhasādhanabhāve ṭhitaṃ na disvāti yojanā. Puna pariggaṇhātīti sambandho. Etthāti etasmiṃ suññatānupassanādhikāre.

760. Mặc dù Trí Quán Xét Phản Tỉnh diễn ra bằng cách nắm bắt các khía cạnh vô thường, khổ, v.v., của các hành, nhưng nó đặc biệt lấy việc nắm bắt khía cạnh vô ngã làm chính, do đó đã nói câu bắt đầu bằng “sau khi nắm bắt rằng tất cả các hành là không”. Bởi vì khi có sự nắm bắt đó, sự thấu triệt chân lý mới thành tựu; khi không có, nó không thành tựu. Chính vì không có điều đó mà giáo pháp của các vị thầy như Sarabhaṅga, dù có chỉ ra đặc tính vô thường và khổ, vẫn trở thành không đưa đến giải thoát. Hoặc là, nhắm đến sự trống rỗng của các hành đối với cốt lõi thường hằng, v.v., nên đã nói “sau khi nắm bắt rằng tất cả các hành là không”. Bởi vì cái gì trống rỗng đối với cái gì, thì nó là không đối với cái đó. Do tính không của các hành đối với tự ngã là khó hiểu, nên để làm cho quán không được vững chắc, dù đã được thấu triệt nhiều lần, ngài đã bắt đầu bằng câu “điều này lại là không”. Ở đây, trong chừng mực nào các hành là vô ngã, thì trong chừng mực đó chúng không phải là của ngã. Bởi vì khi có tự ngã thì phải có cái của ngã, nên đã nói “điều này là không đối với tự ngã hay của ngã”. “Hai cực” nghĩa là hai phần; ý nói rằng không thấy tự ngã bằng tuệ nhãn, vì không thể tìm thấy nó cả bằng cách trực tiếp lẫn suy luận. Cách kết nối là: không thấy một chúng sinh hay một hành nào khác tồn tại như là vật sở hữu, như là phương tiện tạo ra hạnh phúc và đau khổ cho mình. “Lại nắm bắt” là mối liên hệ. “Ở đây” nghĩa là trong chương về quán không.

Kvacīti [Pg.456] katthaci ṭhāne, kāle, dhamme vā. Atha vā kvacīti ajjhattaṃ, bahiddhā vā. Attano attānanti sakattānaṃ. ‘‘Ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā…pe… seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’ntiādinā (dī. ni. 1.42) parehi parikappitaṃ attānañca kassaci kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento ‘‘kassacī’’tiādimāha. Tattha parassāti ‘‘parajāti, paro puriso’’ti ca evaṃ gahitassa. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddo aṭṭhāne payuttoti āha ‘‘mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā’’ti. Parassa cāti attato aññassa. ‘‘Paro puriso’’ti evaṃbhūto attho mamatthāya ṭhito, tassa vasena mayhaṃ sabbaṃ sijjhatīti evaṃ ekaccadiṭṭhigatikaparikappitavasena paraṃ attānaṃ tañca attano kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento ‘‘na ca kvacanī’’tiādimāha. Ettha ca nāhaṃ kvacanīti sakaattano abhāvaṃ passati. Na kassaci kiñcanatasminti sakaattano eva kassaci anattaniyataṃ passati. Na ca mamāti etaṃ dvayaṃ yathāsaṅkhyaṃ sambandhitabbaṃ. Atthīti paccekaṃ. Na ca kvacani parassa attā atthīti parassa attano abhāvaṃ passati. Tassa parassa attano mama kiñcanatā na catthīti parassa attano anattaniyataṃ passati. Evaṃ ajjhattaṃ, bahiddhā ca khandhānaṃ attattaniyasuññatā suddhasaṅkhārapuñjatā catukoṭikasuññatāpariggaṇhanena diṭṭhā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘evamaya’’ntiādi.

“Bất cứ đâu” nghĩa là ở bất cứ nơi nào, thời gian nào, hay pháp nào. Hoặc là, “bất cứ đâu” nghĩa là ở nội tâm hay ngoại cảnh. “Tự ngã của mình” nghĩa là tự ngã của chính mình. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy tự ngã do người khác tưởng tượng ra qua các câu như “Vị Phạm thiên này, Đại Phạm thiên... bậc tối thượng, đấng sáng tạo, đấng tự tại, là cha của những gì đã và sẽ sinh ra”, cũng như không thấy nó là cái gì đó của bất cứ ai, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “của bất cứ ai”. Ở đây, “của người khác” được hiểu là “chúng sinh khác, người khác”. Trong câu “na ca mama kvacani”, từ “mama” được dùng không đúng chỗ, nên ngài nói “trước hết hãy để từ ‘mama’ sang một bên”. “Và của người khác” nghĩa là của người khác với mình. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy một tự ngã khác, được tưởng tượng bởi một số người theo tà kiến rằng “có một người khác tồn tại vì lợi ích của ta, nhờ người đó mà mọi thứ của ta được thành tựu”, và cũng không thấy tự ngã đó là cái gì đó của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “na ca kvacani”. Và ở đây, với câu “nāhaṃ kvacani”, vị ấy thấy sự không tồn tại của tự ngã của chính mình. Với câu “na kassaci kiñcanatasmiṃ”, vị ấy thấy chính tự ngã của mình không phải là của ngã của bất cứ ai. Hai câu “na ca mama” này nên được kết nối theo thứ tự. “Atthi” (có) nên được kết nối với mỗi câu. Với câu “na ca kvacani parassa attā atthi”, vị ấy thấy sự không tồn tại của tự ngã của người khác. Với câu “tassa parassa attano mama kiñcanatā na catthi”, vị ấy thấy tự ngã của người khác đó không phải là của ngã của mình. Như vậy, tính không của các uẩn đối với tự ngã và của ngã, tức là chúng chỉ là một khối các hành thuần túy, ở cả nội tâm và ngoại cảnh, được thấy qua việc nắm bắt tính không bốn cực. Do đó, đã nói câu bắt đầu bằng “evamayaṃ”.

761. ‘‘Chahākārehī’’tiādinā niddesādīsu tattha tattha āgate pakāre suññatānupassanāya paribrūhanaṃ saṅgahetvā dasseti. Tattha chahākārehīti chahi gahaṇākārehi, gahetabbākārehi vā. Niccenāti ‘‘nicco’’ti parikappitena attanā vā aññena vā kenaci. Niccenāti vā niccabhāvena. Dhuvādayo ‘‘nicco’’ti gahitasseva gahetabbākārā. Tabbibhāgena hi imassa chakkatā. Tattha niccatā nāma kūṭaṭṭhatā. Dhuvabhāvo thiratā. Sadā bhāvitā sassatatā. Nibbikāratā avipariṇāmadhammatā. Yāva jarāmaraṇāti peyyālaṃ akatvā pariyosānapadameva dasseti.

761. Bằng câu bắt đầu bằng “bởi sáu phương diện”, ngài trình bày sự phát triển của quán không bằng cách tổng hợp các loại đã được đề cập ở những chỗ khác nhau trong các phần chỉ dẫn, v.v. Ở đây, “bởi sáu phương diện” nghĩa là bởi sáu cách nắm bắt, hoặc bởi sáu khía cạnh cần được nắm bắt. “Bởi cái thường hằng” nghĩa là bởi tự ngã được tưởng tượng là “thường hằng”, hoặc bởi bất cứ cái gì khác. Hoặc “bởi cái thường hằng” nghĩa là bởi bản chất thường hằng. Các từ như “dhuvā” (bền vững) là những khía cạnh cần được nắm bắt của chính cái được cho là “thường hằng”. Chính nhờ sự phân chia này mà có sáu loại. Ở đây, “tính thường hằng” (niccatā) là sự đứng vững như đỉnh núi. “Tính bền vững” (dhuvabhāvo) là sự kiên cố. “Luôn tồn tại” (sadā bhāvitā) là tính vĩnh cửu (sassatatā). “Tính không biến đổi” (nibbikāratā) là bản chất không thay đổi. Bằng cách không dùng dấu lược bỏ (peyyālaṃ) cho đến “già và chết”, ngài chỉ trình bày từ cuối cùng.

762. Na sāranti asāraṃ, natthi etassa sāranti nissāraṃ. Sārato apagataṃ, sāraṃ vā tato apagatanti sārāpagataṃ. Keci panettha [Pg.457] ‘‘niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā’’ti pāḷīti adhippāyena ‘‘asāraṃ nissāraṃ sārāpagata’’nti padattayaṃ eko suññatāpariggahākāro, aññathā satteva ākārā siyuṃ, na aṭṭhāti vadanti. Apare pana ‘‘subhasārasārenātipi pāḷiyaṃ atthīti ‘asāraṃ nissāraṃ sārāpagata’nti idaṃ padattayaṃ ‘niccasārasārenā’tiādīsu paccekaṃ yojetabba’’nti vadanti. Setavacchoti setavaruṇako. ‘‘Minarukkho’’tipi vadanti. Pāḷibhaddakoti kiṃsuko.

762. Không phải là cốt lõi nên là vô lõi (asāraṃ), không có cốt lõi cho nó nên là không có lõi (nissāraṃ). Đã lìa khỏi cốt lõi, hoặc cốt lõi đã lìa khỏi nó nên là đã lìa cốt lõi (sārāpagataṃ). Ở đây, một số vị nói rằng với ý nghĩa rằng có bản Pāḷi là ‘do cốt lõi thường, do cốt lõi lạc, hoặc do cốt lõi ngã,’ ba từ ‘vô lõi, không có lõi, đã lìa cốt lõi’ là một phương diện nắm bắt tánh không; nếu không thì chỉ có bảy phương diện, không phải tám. Còn các vị khác thì nói rằng vì trong bản Pāḷi cũng có ‘do cốt lõi tịnh,’ nên ba từ này ‘vô lõi, không có lõi, đã lìa cốt lõi’ nên được phối hợp riêng rẽ với các từ ‘do cốt lõi thường’ v.v... Setavaccha là cây setavaruṇaka. Cũng gọi là ‘cây mina.’ Pāḷibhaddaka là cây kiṃsuka.

763. Niccasārādīnaṃ abhāvato rittato passati. Parittato, lāmakattā vā tucchato. Attasārābhāvena suññato. Sayaṃ anattatāya anattato. Issariyassa abhāvato, kenaci issariyaṃ kāretuṃ asakkuṇeyyatāya ca anissariyato. Pheṇapiṇḍena bhājanādiṃ kātukāmassa viya rūpassa niccatādiṃ kātukāmassa taṃ na sijjhati, sakaicchāvasena vā kāci kiriyā natthīti akāmakāriyato. ‘‘Evaṃ rūpaṃ hotu, mā eva’’nti alabbhanīyato. Sayaṃ aññassa vase na vattati, nāpi aññaṃ attano vase vattetīti avasavattakato. Yasmiṃ santāne sayaṃ tassa paro viya avidheyyatāya parato. Kārakādi viya kāraṇehi, phalena ca vivittato. Na hi kāraṇena phalaṃ, phalena vā kāraṇaṃ sagabbhaṃ tiṭṭhati. Esa nayo vedanādīsupi.

763. Vị ấy thấy là trống rỗng (rittato) do sự không có cốt lõi thường hằng v.v... Thấy là nhỏ nhoi (parittato), hoặc là vô giá trị (tucchato) do tính chất thấp kém. Thấy là trống không (suññato) do không có cốt lõi ngã. Thấy là vô ngã (anattato) do tự nó là vô ngã. Thấy là không có quyền làm chủ (anissariyato) do không có quyền làm chủ và do không ai có thể khiến nó thực thi quyền làm chủ. Giống như người muốn làm đồ vật như bát đĩa bằng bọt nước thì việc ấy không thành tựu, cũng vậy đối với người muốn làm cho sắc trở thành thường hằng v.v... thì việc ấy không thành tựu, hoặc do không có hành động nào theo ý muốn của mình nên thấy là không thể làm theo ý muốn (akāmakāriyato). Thấy là không thể đạt được (alabbhanīyato) vì không thể có được (sắc) theo ý muốn: ‘Mong rằng sắc hãy như thế này, đừng như thế kia.’ Thấy là không tuân theo quyền lực (avasavattakato) vì tự nó không vận hành theo quyền lực của người khác, và cũng không khiến người khác vận hành theo quyền lực của mình. Thấy là người ngoài (parato) do không thể điều khiển được, giống như người khác đối với dòng tương tục mà tự nó hiện hữu. Thấy là tách biệt (vivittato) khỏi các nguyên nhân và kết quả, giống như tách biệt khỏi người làm v.v... Vì quả không tồn tại chứa đựng trong nhân, hay nhân không tồn tại chứa đựng trong quả. Phương pháp này cũng áp dụng cho thọ v.v...

764. Rūpaṃ na sattotiādīsu yo lokavohārena satto, rūpaṃ so na hotīti ayamattho idha nādhippeto tassāvuttasiddhattā. Na hi loko rūpamattaṃ ‘‘satto’’ti voharati, bāhirakaparikappito pana attā ‘‘satto’’ti adhippeto. So hi tehi rūpādīsu sattavisattatāya paresaṃ sañjāpanaṭṭhena ‘‘satto’’ti vuccati, rūpaṃ so na hotīti attho. Suññatāpariggaṇhanañhetanti. Esa nayo na jīvotiādīsupi. Tattha jīvanaṭṭhena jīvo. Naranaṭṭhena netubhāvena naro. ‘‘Ahamasmī’’ti mānuppattiṭṭhānatāya māno ettha vāti pavattatīti mānavo. Thiyati ettha gabbhoti itthī. Padhānabhāvena puri setīti puriso[Pg.458]. Āhito ahaṃmāno etthāti attā. Paccattaṃ tassa tassa ahaṃkāravatthutāya ‘‘aha’’nti ca diṭṭhigatikehi attā vuccati, rūpaṃ pana tādisaṃ na hotīti suññatāpariggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ na satto’’tiādi vuttaṃ. Tasmā aṭṭhahipi padehi rūpassa attasuññatāva dassitā. Itarehi catūhi tassa kiñcanatābhāvo. Tattha na mamāti mayhaṃ attano santakaṃ na hoti, tathā aññassa attano santakaṃ na hoti, kassacipi attano santakaṃ na hoti attanoyeva abhāvato. ‘‘Na attaniya’’nti padena pakāsito evattho pariyāyantarehi tīhipi padehi pakāsito. Esa nayo vedanādīsupi.

764. Trong các câu như ‘Sắc không phải là chúng sanh,’ ý nghĩa rằng ‘sắc không phải là chúng sanh theo cách nói thông thường của thế gian’ không được chủ định ở đây, vì điều đó tự nó đã rõ ràng không cần nói. Thật vậy, thế gian không gọi riêng sắc là ‘chúng sanh,’ mà ngã (attā) do ngoại đạo tưởng định mới được chủ định là ‘chúng sanh.’ Vì ngã ấy được họ gọi là ‘chúng sanh’ do ý nghĩa bám víu, dính mắc vào sắc v.v... và do ý nghĩa làm cho người khác nhận biết (về sự dính mắc của mình). Ý nghĩa là: sắc không phải là ngã ấy. Đây là sự nắm bắt tánh không. Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu như ‘không phải là sinh mạng’ v.v... Ở đó, jīva (sinh mạng) có nghĩa là sống. Naro (người) có nghĩa là dẫn dắt, do bản chất là người dẫn dắt. Mānavo (con người) là do nơi đây ngã mạn phát sinh hoặc vận hành, là nơi phát sinh ngã mạn với ý nghĩ ‘Tôi là.’ Itthī (nữ nhân) là do bào thai được đặt vào nơi đây. Puriso (nam nhân) là do nằm ở phía trước, do là chủ yếu. Attā (ngã) là do ngã mạn ‘tôi’ được đặt vào nơi đây. Và được những người có tà kiến gọi là attā (ngã) và là ‘ahaṃ’ (tôi) do là đối tượng của sự tạo tác ‘tôi’ cho riêng từng người. Nhưng sắc không phải là như vậy, nên câu ‘sắc không phải là chúng sanh’ v.v... được nói ra để chỉ rõ phương pháp nắm bắt tánh không. Do đó, với cả tám từ, chính sự trống không về ngã của sắc được chỉ ra. Với bốn từ còn lại là tình trạng không có gì sở hữu. Ở đó, ‘không phải của tôi’ (na mama) có nghĩa là không phải là sở hữu của ngã của tôi; tương tự, không phải là sở hữu của ngã của người khác, không phải là sở hữu của ngã của bất kỳ ai, chính vì tự ngã không tồn tại. Ý nghĩa đã được làm rõ bằng từ ‘không thuộc về ngã’ (na attaniyaṃ) cũng được làm rõ bằng ba từ kia theo cách diễn đạt khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho thọ v.v...

765. Heṭṭhā kalāpasammasanassa daḷhabhāvāya vuttasammasananayāpi suññatānupassanāya daḷhabhāvāya saṃvattantīti dassento ‘‘tīraṇapariññāvasenā’’tiādimāha. Tattha bhayassa ahiṃsanena asaraṇato. ‘‘Saraṇa’’nti gahetuṃ ayuttatāya asaraṇībhūtato. ‘‘Anassādato’’ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi. Sati ca tecattālīsa ākārā siyuṃ. Rūpappavattiyaṃ sabbādīnavūpaladdhiyā ādīnavato. ‘‘Samudayato atthaṅgamato’’ti idaṃ dvayaṃ yathā aniccato dassanaṃ panāḷikāya, niccasāravirahadīpanena vā suññatāvibhāvanaṃ hoti, evaṃ suññatāvibhāvananti katvā vuttaṃ. Tathā ‘‘yaṃ kho rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) dassanaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāvanena suññatāvibhāvanaṃ. ‘‘Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpassa ādīnavo’’ti (saṃ. ni. 3.26) ca dassanaṃ niccatādisuññatābhāvanato. Tathā ‘‘yo rūpe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpassa nissaraṇa’’nti evaṃ samudayādidassanānaṃ, itaresañca yathārahaṃ suññatānupassanānubrūhanatā daṭṭhabbā. Yaṃ pana ādīnavato dassanaṃ, pubbe vatvāpi puna vacanaṃ assādapaṭikkhepato dassanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Vedanādīsupi dvācattālīsa ākārā netabbāti āha ‘‘vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passatī’’ti.

765. Để chỉ ra rằng các phương pháp quán xét đã được nói đến để củng cố sự quán xét theo nhóm (kalāpasammasana) ở dưới cũng dẫn đến việc củng cố tuệ quán về tánh không, ngài đã nói ‘do thẩm sát biến tri’ v.v... Ở đó, (thấy) là vô hộ (asaraṇato) do không trừ diệt được sự sợ hãi. Do không thích hợp để được xem là ‘nơi nương tựa,’ nên (thấy) là không trở thành nơi nương tựa (asaraṇībhūtato). Từ ‘do không có vị ngọt’ (anassādato) này không có trong bản Pāḷi. Và nếu có, sẽ có bốn mươi ba phương diện. (Thấy) là sự nguy hại (ādīnavato) do nhận thấy mọi sự nguy hại trong sự diễn tiến của sắc. Cặp từ ‘do sanh khởi, do diệt mất’ này được nói ra với ý rằng đó là sự làm rõ tánh không, giống như sự thấy ‘là vô thường’ trở thành sự làm rõ tánh không bằng cách chỉ ra sự vắng mặt cốt lõi thường hằng. Tương tự, sự thấy rằng ‘lạc và hỷ nào sanh khởi do duyên sắc, đây là vị ngọt của sắc’ là sự làm rõ tánh không bằng cách làm rõ tính duyên sinh của nhân và quả. Và sự thấy rằng ‘sắc nào là vô thường, khổ, có tính biến hoại, đây là sự nguy hại của sắc’ là (sự làm rõ tánh không) do tu tập về sự trống không đối với tính thường hằng v.v... Tương tự, cần phải hiểu rằng sự thấy về sanh khởi v.v... và các pháp khác, tùy theo trường hợp, là sự làm tăng trưởng tuệ quán về tánh không. Còn việc thấy ‘là sự nguy hại,’ dù đã nói trước đó, việc nói lại cần được hiểu là đã được nói với ý chỉ sự thấy như là sự bác bỏ vị ngọt. Phần còn lại theo phương pháp đã nói ở dưới. Đối với thọ v.v... cũng cần áp dụng bốn mươi hai phương diện, nên ngài nói: ‘vị ấy thấy thọ... cho đến... thức là vô thường... cho đến... là sự giải thoát.’

Vuttampi ca niddese etaṃ suññatāpariggaṇhanakathāsandassanaṃ ‘‘asukāya pāḷiyā ayaṃ niddeso’’ti dassanatthaṃ, tassa phalasandassanatthañca.

Và điều này, sự trình bày bài thuyết về việc nắm bắt tánh không, cũng đã được nói trong bộ Niddesa để chỉ ra rằng ‘đây là phần giải thích (niddesa) cho đoạn Pāḷi này,’ và để chỉ ra kết quả của việc đó.

766. Evaṃ [Pg.459] tīraṇapariññāvasena paccekaṃ khandhesu dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggahetvāpi tividhānupassanāvaseneva bhāvanaṃ anuyuñjantassa saṅkhārupekkhāñāṇuppattīti dassento ‘‘evaṃ suññato’’tiādimāha. Tattha pariggaṇhantoti sammasanto. Bhayañca nandiñca vippahāyāti ajjhupekkhakatāya saṅkhārānaṃ vipattiṃ nissāya uppajjanakabhayañceva tesaṃ sampattiṃ nissāya uppajjanakapītiñca pajahitvā. Atha vā bhayatupaṭṭhānavasena uppajjanakañāṇabhayañca sammasanavasena uppajjanakapītisaṅkhātaṃ nandiñca pahāya. Na hi sabbaso suññatāya diṭṭhāya bhayanandīnaṃ avasaro atthi, atha kho upekkhāva saṇṭhāti. Tenāha ‘‘saṅkhāresu udāsīno hotī’’ti. Tattha yena micchāgāhena anudāsīnatā siyā, tadabhāvaṃ dassento ‘‘ahanti vā mamanti vā na gaṇhātī’’ti āha. Idānissa udāsīnatāya upamaṃ dassento ‘‘vissaṭṭhabhariyo viya puriso’’tiādimāha.

766. Để trình bày rằng: "Như vậy, mặc dù đã nắm bắt tánh không trong mỗi uẩn theo 42 phương diện do năng lực của thẩm sát biến tri, sự sanh khởi của tuệ xả hành (chỉ có) đối với vị đang thực hành sự tu tập do năng lực của ba loại tùy quán", ngài đã nói câu bắt đầu là "evaṃ suññato". Ở đây, (cụm từ) pariggaṇhanto có nghĩa là đang thẩm sát. (Cụm từ) bhayañca nandiñca vippahāya có nghĩa là: do có sự xả, đã từ bỏ sự sợ hãi sanh khởi do duyên vào sự hư hoại của các hành, và hỷ sanh khởi do duyên vào sự thành tựu của chúng. Hoặc là, đã từ bỏ sự sợ hãi của tuệ sanh khởi do năng lực của sự hiện khởi là đáng sợ, và từ bỏ sự hoan hỷ được gọi là hỷ sanh khởi do năng lực của sự thẩm sát. Vì khi tánh không đã được thấy một cách hoàn toàn, không có cơ hội cho sự sợ hãi và hoan hỷ, mà chỉ có xả được thiết lập. Do đó, ngài nói: "trở nên dửng dưng đối với các hành". Ở đây, để trình bày sự không có tà chấp ấy, cái mà do đó có thể có sự không dửng dưng, ngài đã nói: "không chấp thủ là 'tôi' hay 'của tôi'". Bây giờ, để trình bày ví dụ về sự dửng dưng của vị ấy, ngài đã nói câu bắt đầu là "giống như người đàn ông đã ly dị vợ".

Tattha anudāsīnatāpubbikā udāsīnatā vuccamānā idha opammatthaṃ pharatīti dassetuṃ ‘‘iṭṭhā kantā’’tiādi vuttaṃ. Ativiya naṃ mamāyeyya itthīnaṃ sāṭheyyakūṭeyyavaṅkeyyādīnaṃ ajānanato. Muñcitukāmo hutvāti muñcitukāmova hutvā, taṃ vissajjeyya nirapekkhatāya vasenevāti adhippāyo. Ayaṃ yogāvacaro. Muñcitukāmatāya uddhaṃ yāva saṅkhārupekkhāñāṇaṃ na uppajjati, tāva pavattā vipassanā paṭisaṅkhānupassanā evāti āha ‘‘paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto’’ti.

Để trình bày rằng: "Ở đây, sự dửng dưng có sự không dửng dưng đi trước đang được nói đến, bao hàm ý nghĩa của ví dụ", câu bắt đầu là "iṭṭhā kantā" đã được nói. (Người ấy) đã yêu mến nàng ấy một cách quá mức do không biết sự xảo trá, gian dối, quanh co, v.v... của phụ nữ. (Cụm từ) muñcitukāmo hutvā có nghĩa là: sau khi đã chỉ muốn từ bỏ, nên từ bỏ nàng ấy; ý nghĩa là chỉ do năng lực của sự không luyến tiếc. Vị hành giả này. Sau (tuệ) dục thoát, cho đến khi tuệ xả hành chưa sanh khởi, tuệ quán đang diễn tiến cho đến lúc đó chính là phản khán tùy quán, vì vậy ngài đã nói: "đang nắm bắt các hành bằng phản khán tùy quán".

Patilīyatīti ekapassena nilīyati nilīnaṃ viya hoti. Patikuṭatīti saṅkucati. Paṭivaṭṭatīti vivaṭṭati. Na sampasāriyatīti na visarati, abhirativasena na pakkhandatīti attho.

(Cụm từ) patilīyati có nghĩa là: ẩn náu một bên, giống như đang ẩn náu. (Cụm từ) patikuṭati có nghĩa là: co rút lại. (Cụm từ) paṭivaṭṭati có nghĩa là: quay lui. (Cụm từ) na sampasāriyati có nghĩa là: không lan rộng ra, không lao vào do năng lực của sự ưa thích; đó là ý nghĩa.

Iccassāti iti evaṃ assa yogino.

(Cụm từ) iccassa là (kết hợp của) iti evaṃ assa yogino (như vậy, đối với vị hành giả ấy).

767. Tikkhavisadasūrabhāvena saṅkhāresu ajjhupekkhane sijjhamāne taṃ panetaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anekavāraṃ pavattamānaṃ paripākagamanena anulomañāṇassa paccayabhāvaṃ gacchantaṃ nibbānaṃ santato passati nāma. Tathābhūtañca sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati nāma. Tayidaṃ idha ñāṇaṃ anulomagotrabhuñāṇehi saddhiṃ ekattaṃ netvā vuttaṃ ekattanayavasena[Pg.460]. No ce nibbānaṃ santato passatīti tāva saṅkhārupekkhāñāṇassa aparipakkatamevāha. Samuddaṃ tarantīti sāmuddikā, saṃyattikā. Disājānanako kāko disākāko, lakkhaṇamattañcetaṃ yo koci tādiso sakunto veditabbo. Videsanti adesaṃ samudde aparicitaṭṭhānaṃ. Anugantvāti anu anu gantvā.

767. Khi sự xả đối với các hành được thành tựu do trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh, tuệ xả hành ấy, đang diễn tiến nhiều lần, do đi đến sự thuần thục, đang đi đến trạng thái làm duyên cho tuệ thuận thứ, được gọi là thấy Níp-bàn là tịch tịnh. Và tuệ đã trở thành như vậy, sau khi từ bỏ tất cả sự diễn tiến của các hành, được gọi là chỉ lao vào Níp-bàn. Tuệ này ở đây, được đưa đến sự hợp nhất cùng với tuệ thuận thứ và tuệ chuyển tộc, đã được nói theo phương pháp hợp nhất. Câu "nếu không thấy Níp-bàn là tịch tịnh" chỉ nói lên sự chưa thuần thục của tuệ xả hành cho đến lúc đó. (Cụm từ) sāmuddikā là những người vượt biển, tức là thương nhân đi biển. Con quạ biết phương hướng là disākāka (quạ dò phương), và đây chỉ là một biểu thị, nên hiểu là bất cứ loài chim nào như vậy. (Cụm từ) videsa là một nơi không phải là xứ, một địa điểm không quen thuộc trên biển. (Cụm từ) anugantvā là bay đi bay lại.

Tayidaṃ vipassanāñāṇaṃ. Piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viyāti thūlathūlato vivecanavasena nipphoṭiyamānaṃ saṇhaṃ saṇhaṃ piṭṭhacuṇṇaṃ viya. Nibbaṭṭitakappāsanti nibbaṭṭitabījaṃ kappāsaṃ. Vihanamānaṃ viyāti dhanukena vihaññamānaṃ viya. Upamādvayenapi punappunaṃ sammasanena vipassanāñāṇassa sukhumatarabhāvāpattimāha. Yathā yathā hi vipassanābhāvanābalena tikkhā, visadā, sūrā ca hoti, tathā tathā sukhumatarāpi hotīti. Saṅkhāravicinaneti pavicayassa sikhāppattatāya saṅkhāresu viya tesaṃ vicinanepi udāsīnaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati pakārantarassa abhāvato. ‘‘Sattadhā aṭṭhārasadhā’’tiādinā vibhattāpi hi anupassanāpakārā aniccānupassanādīsveva tīsu antogadhāti matthakappattā vipassanā tāsaṃ eva vasena tiṭṭhati.

Tuệ quán ấy. (Cụm từ) piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya (giống như đang sàng bột) có nghĩa là: giống như bột mịn được giũ sạch do năng lực phân tách khỏi phần thô. (Cụm từ) nibbaṭṭitakappāsaṃ là bông đã được tách hạt. (Cụm từ) vihanamānaṃ viya (giống như đang được bật) có nghĩa là: giống như được bật bằng cây cung (bật bông). Cũng bằng hai ví dụ này, ngài nói lên sự đạt đến trạng thái vi tế hơn của tuệ quán do sự thẩm sát nhiều lần. Vì tuệ quán trở nên sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh như thế nào do năng lực của sự tu tập, thì cũng trở nên vi tế hơn như thế ấy. (Cụm từ) saṅkhāravicinane (trong việc thẩm sát các hành) có nghĩa là: do sự thẩm sát đã đạt đến đỉnh điểm, vị ấy trở nên dửng dưng trong việc thẩm sát các hành giống như (dửng dưng) đối với chính các hành, và an trú do năng lực của ba loại tùy quán, vì không có phương pháp nào khác. Vì các loại tùy quán, dù được phân chia bằng cách nói "bảy loại, mười tám loại", v.v..., đều được bao hàm trong ba loại là vô thường tùy quán, v.v... nên tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm an trú do năng lực của chính ba loại ấy.

768. Tatrāti tasmiṃ vimokkhamukhabhāvāpajjane, ariyapuggalavibhāgapaccayatthe ca. Idaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tiṇṇaṃ indriyānanti saddhindriyasamādhindriyapaññindriyānaṃ. Ādhipateyyavasenāti sampayuttadhammānaṃ adhipatibhāvavasena. Aniccānupassanābahulassa hi saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, dukkhānupassanābahulassa samādhindriyaṃ, anattānupassanābahulassa paññindriyanti tissannaṃ anupassanānaṃ vasena balavatarabhāvaṃ pattāni imāni tīṇi indriyāni vimokkhamukhabhāvaṃ āpādentīti āha ‘‘tividhānupassanā…pe… āpajjati nāmā’’ti. Tividhavimokkhamukhabhāvanti ettha ke pana tayo vimokkhā, kāni vā tīṇi vimokkhamukhānīti antolīne anuyoge vimokkhamukhādhīnattā vimokkhādhigamassa vimokkhamukhāni tāva dassento ‘‘tisso hi…pe… vuccantī’’ti vatvā ayañca attho pāḷito eva viññāyatīti dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha.

768. (Cụm từ) tatra có nghĩa là: trong sự đạt đến trạng thái là cửa ngõ giải thoát ấy, và trong ý nghĩa là duyên để phân loại các bậc Thánh nhân. Tuệ quán này. (Cụm từ) tiṇṇaṃ indriyānaṃ (của ba quyền) là của tín quyền, định quyền, và tuệ quyền. (Cụm từ) ādhipateyyavasena (do năng lực làm chủ) có nghĩa là: do năng lực của trạng thái làm chủ các pháp tương ưng. Vì đối với người thực hành nhiều vô thường tùy quán, tín quyền trở nên mạnh mẽ; đối với người thực hành nhiều khổ tùy quán, định quyền (trở nên mạnh mẽ); đối với người thực hành nhiều vô ngã tùy quán, tuệ quyền (trở nên mạnh mẽ). Như vậy, ba quyền này, đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ hơn do năng lực của ba loại tùy quán, đưa đến trạng thái là cửa ngõ giải thoát. Vì vậy, ngài đã nói: "tividhānupassanā…pe… āpajjati nāma". Ở đây, trong câu "tividhavimokkhamukhabhāvaṃ", khi có câu hỏi ngầm rằng: "Vậy ba sự giải thoát là gì, hoặc ba cửa ngõ giải thoát là gì?", do sự chứng đắc giải thoát phụ thuộc vào các cửa ngõ giải thoát, trước hết, để trình bày các cửa ngõ giải thoát, sau khi nói "tisso hi…pe… vuccantī", và để trình bày rằng "ý nghĩa này được hiểu rõ từ chính Pāli", ngài đã nói câu bắt đầu là "yathāha".

Lokaniyyānāyāti [Pg.461] lokato nikkhamanāya, sattalokassa vā vaṭṭadukkhato nikkhamanāya. Paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Samanupassanatāyāti sammadeva anu anu passanāya saṃvattantīti sambandho. Aniccānupassanā hi saṅkhāre ādito udayena, antato vayena paricchinne passati. Ādiantavantatāya hi te aniccāti. Animittāya ca dhātuyāti sabbasaṅkhāranimittavirahato ‘‘animittā’’ti laddhanāmāya asaṅkhatāya dhātuyā. Cittasampakkhandanatāyāti paricchinditvā anulomañāṇādibhāvena sammadeva adhicittassa anupavisanatthāya. Appaṇihitāyāti rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvena ‘‘appaṇihitā’’ti laddhanāmāya. Suññatāyāti attasuññatāya ‘‘suññatā’’ti laddhanāmāya.

Lokaniyyānāyāti (có nghĩa là) để thoát ra khỏi thế gian, hoặc để thoát ra khỏi khổ luân hồi của thế giới chúng sanh. Paricchedaparivaṭumatoti (có nghĩa là) do sự phân định và do sự xoay vần theo cách sanh diệt. Samanupassanatāyāti (có nghĩa là) có sự liên hệ là chúng đưa đến sự thấy một cách lặp đi lặp lại đúng đắn. Quả vậy, tuệ quán vô thường thấy các pháp hữu vi được phân định ở lúc đầu bằng sự sanh, ở lúc cuối bằng sự diệt. Quả vậy, do có sự khởi đầu và kết thúc nên chúng là vô thường. Animittāya ca dhātuyāti (có nghĩa là) và đối với giới vô tướng, tức là giới vô vi, có được tên gọi là "vô tướng" do vắng bặt tất cả tướng hữu vi. Cittasampakkhandanatāyāti (có nghĩa là) để cho tăng thượng tâm đi vào một cách đúng đắn bằng cách là các tuệ thuận thứ, v.v... sau khi đã phân định. Appaṇihitāyāti (có nghĩa là) đối với (giới) vô nguyện, có được tên gọi là "vô nguyện" do không có sự mong cầu về tham ái, v.v... Suññatāyāti (có nghĩa là) đối với (giới) không, có được tên gọi là "không" do tánh không của tự ngã.

Gatinti nibbattiṃ. Saṅkhārānaṃ sabhāvavibhāvanena saṃvejiyamānaṃ cittaṃ sammāpaṭipattiyaṃ samuttejitaṃ nāma hotīti āha ‘‘manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāyā’’ti. Mamaṃkārena attaniyasaññitassa vatthuno sāmibhūto attā paṭhamaṃ parāmasīyati, tato attaniyanti āha ‘‘nāhaṃ, na mamāti evaṃ anattato samanupassanatāyā’’ti. Tīṇi padānīti paricchedaparivaṭuma, manosamuttejana, samanupassanapadānīti vadanti, ‘‘sabbasaṅkhāre’’tiādīni pana tīṇi vākyāni tīṇi padānīti veditabbāni. Tenevāti aniccānupassanādīnaṃ vasena tesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vuttattā eva. Pañhavissajjaneti ‘‘aniccato manasi karoto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti pañhassa vissajjane.

Gatinti (có nghĩa là) sự thành tựu. Tâm bị chấn động do sự hiển thị rõ ràng tự tánh của các pháp hữu vi được gọi là được khích lệ trong chánh hạnh, vì vậy ngài nói: “manosamuttejanatāyāti (có nghĩa là) do sự khích lệ tâm, tức là do sự chấn động tâm.” Trước tiên, tự ngã, vốn là chủ sở hữu của đối tượng được tưởng là của mình, bị chấp thủ bởi (tư tưởng) “của tôi,” sau đó, (đối tượng) của mình (bị chấp thủ), vì vậy ngài nói: “nāhaṃ, na mamāti evaṃ anattato samanupassanatāyāti (có nghĩa là) do sự tùy quán theo vô ngã rằng ‘đây không phải là tôi, đây không phải của tôi’.” Tīṇi padānīti (có nghĩa là) họ nói rằng “ba thuật ngữ” là các thuật ngữ phân định-xoay vần, khích lệ tâm, và tùy quán. Tuy nhiên, nên hiểu rằng ba câu bắt đầu bằng “sabbasaṅkhāre” là ba thuật ngữ. Tenevāti (có nghĩa là) chính vì ba thuật ngữ ấy đã được nói theo cách của tuệ quán vô thường, v.v... Pañhavissajjaneti (có nghĩa là) trong phần giải đáp câu hỏi: “Đối với người tác ý theo vô thường, các pháp hữu vi hiện khởi như thế nào?”

769. Evaṃ vimokkhamukhāni dassetvā idāni vimokkhe dassetuṃ ‘‘katame panā’’tiādi vuttaṃ. Aniccato manasi karontoti aniccānupassanaṃ anuyuñjanto. Adhimokkhabahuloti saddhindriyabahulo. Yassa visesato aniccānupassanā tikkhā sūrā hoti, tassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. ‘‘Aniccā saṅkhārā’’ti hi ādito saddhāmattakena paṭipajjitvā vipassanāya ukkaṃsagatāya tarupallavādīsu viya maṇikanakādīsupi tesaṃ aniccataṃ sātisayaṃ paccakkhato passato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti satthari saddhā balavatī pavattatīti so adhimokkhabahulo, adhimattasaddho ca hoti. Tassa aniccānupassanābahulatāya aniccākārato [Pg.462] vuṭṭhānaṃ hotīti so ‘‘animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti vuttaṃ. Passaddhibahuloti dukkhānupassanaṃ anuyuñjanto ‘‘dukkhā saṅkhārā, tappaṭipakkhato sukho nirodho’’ti ca manasikāravasena nibbānassa santapaṇītasukhabhāvaṃ adhimuccanto abhiṇhaṃ pītipāmojjasamāyogato passaddhibahulo hoti. Tato ca adhimattasamādhindriyapaṭilābhena rāgapaṇidhiyā dūrībhāvato appaṇihitavimokkhasamadhigamo hotīti vuttaṃ ‘‘dukkhato…pe… paṭilabhatī’’ti. Vedabahuloti anattānupassanaṃ anuyuñjanto attasuññatāya nipuṇañāṇavisayattā ñāṇabahulo hoti. Tato ca adhimattapaññindriyapaṭilābhena mohassa dūrībhāvato suññatavimokkhasamadhigamo hotīti āha ‘‘anattato…pe… paṭilabhatī’’ti.

769. Sau khi đã trình bày các lối vào giải thoát như vậy, bây giờ để trình bày các giải thoát, đoạn bắt đầu bằng “katame panā” đã được nói. Aniccato manasi karontoti (có nghĩa là) người hành giả thực hành tuệ quán vô thường. Adhimokkhabahuloti (có nghĩa là) người có nhiều tín quyền. Đối với người nào mà tuệ quán vô thường đặc biệt sắc bén và dũng mãnh, tín quyền của người ấy trở nên vượt trội. Quả vậy, sau khi thực hành lúc đầu chỉ với niềm tin rằng “các pháp hữu vi là vô thường,” khi tuệ quán đạt đến đỉnh cao, đối với người thấy rõ một cách trực tiếp và vượt trội tính vô thường của chúng ngay cả trong ngọc, vàng, v.v... giống như trong lá non, v.v..., niềm tin nơi bậc Đạo Sư rằng “Ồ, Đức Thế Tôn ấy quả là bậc Chánh Đẳng Giác!” khởi lên mạnh mẽ. Do đó, người ấy có nhiều sự quyết tín và có niềm tin vượt trội. Do người ấy có nhiều tuệ quán vô thường, sự xuất khởi (khỏi các pháp hữu vi) xảy ra từ phương diện vô thường, vì vậy được nói rằng người ấy “chứng đắc vô tướng giải thoát.” Passaddhibahuloti (có nghĩa là) người hành giả thực hành tuệ quán khổ. Và do tác ý rằng “các pháp hữu vi là khổ, đối nghịch với chúng, sự diệt là lạc,” người ấy hướng tâm đến trạng thái an tịnh, cao thượng, và an lạc của Niết-bàn, và do thường xuyên hợp với hỷ và duyệt, người ấy có nhiều sự an tịnh. Và từ đó, do đạt được định quyền vượt trội, sự mong cầu về tham ái được loại trừ xa, nên có sự chứng đắc vô nguyện giải thoát. Vì vậy, được nói rằng “từ khổ… cho đến… chứng đắc.” Vedabahuloti (có nghĩa là) người hành giả thực hành tuệ quán vô ngã. Do tánh không của tự ngã là đối tượng của trí tuệ vi tế, người ấy có nhiều trí tuệ. Và từ đó, do đạt được tuệ quyền vượt trội, si mê được loại trừ xa, nên có sự chứng đắc không giải thoát. Vì vậy, ngài nói “từ vô ngã… cho đến… chứng đắc.”

Yo aniccānupassanāya nimittavasena saṅkhāre pariggahetvā vipassanaṃ anuyuñjanto yattha idaṃ saṅkhāranimittaṃ sabbaso natthi, taṃ ‘‘animittaṃ nibbāna’’nti animittākārena adhimuccanto vuṭṭhānagāminimaggena ghaṭeti. Tassa maggo animittato nibbānaṃ sacchikarotīti vuccatīti āha ‘‘animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo’’ti. Svāyaṃ nibbānassa animittākāro neva maggena kato, na vipassanāya, atha kho sabhāvasiddho. Tadārammaṇatāya ca maggo animittoti vuccatīti dassento āha ‘‘animittāya dhātuyā uppannattā animitto’’ti. Yo dukkhānupassanāvasena paṇidhiyā dūrībhāvakaraṇena appaṇihitaṃ adhimuccanto, yo anattānupassanāvasena attūpaladdhiyā dūrībhāvakaraṇena suññataṃ adhimuccantoti ca ādinā yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’tiādi.

Người nào, sau khi nắm bắt các pháp hữu vi bằng phương diện tướng của tuệ quán vô thường, thực hành tuệ quán, và hướng tâm theo phương diện vô tướng rằng “Nơi nào tướng hữu vi này hoàn toàn không có, nơi đó là Niết-bàn vô tướng,” người ấy nỗ lực với đạo đưa đến sự xuất khởi. Được nói rằng đạo của người ấy chứng ngộ Niết-bàn từ phương diện vô tướng, vì vậy ngài nói: “Thánh đạo đã khởi lên sau khi lấy Niết-bàn làm đối tượng theo phương diện vô tướng.” Phương diện vô tướng này của Niết-bàn không phải do đạo tạo ra, không phải do tuệ quán (tạo ra), mà thực ra nó tự thành tựu do tự tánh. Và để chỉ ra rằng đạo được gọi là vô tướng do có (Niết-bàn vô tướng) ấy làm đối tượng, ngài nói: “là vô tướng do sanh khởi trong giới vô tướng.” Và nên được kết hợp với đoạn bắt đầu bằng: “Người nào, bằng cách thực hành tuệ quán khổ, hướng tâm đến (Niết-bàn) vô nguyện bằng việc loại trừ xa sự mong cầu; người nào, bằng cách thực hành tuệ quán vô ngã, hướng tâm đến (Niết-bàn) không bằng việc loại trừ xa sự chấp thủ tự ngã.” Do đó, ngài nói đoạn bắt đầu bằng “eteneva nayenā.”

770. Yadi ariyamaggo tividhampi vimokkhanāmaṃ labhati, atha kasmā abhidhamme vimokkhadvayameva āgatanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha tanti abhidhamme vimokkhadvayavacanaṃ. Nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāyāti ujukameva vipassanato maggassa nāmāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kasmā? Animittavipassanā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Kāmaṃ sutte ‘‘animittañca bhāvehi, mānānusayamujjahā’’ti (su. ni. 344) animittavipassanā kathitā, sā pana niccanimittadhuvanimittaattanimittāni [Pg.463] ugghāṭentīpi sayaṃ nimittadhammesu eva caratīti sanimittāva hotīti. Apica abhidhammo nāma paramatthadesanā, animittamaggassa ca paramatthato hetuvekallameva. Aniccānupassanāvasena hi animittavimokkho kathito. Tattha ca saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, taṃ ariyamagge ekaṅgampi na hoti, amaggaṅgattā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Itaresu dukkhānupassanāya vasena appaṇihitavimokkho, anattānupassanāya vasena suññatavimokkho.

770. Nếu Thánh đạo nhận được tên gọi là vimokkha (giải thoát) cả ba loại, vậy tại sao trong Abhidhamma chỉ có hai loại vimokkha được đề cập đến? Nhắm đến câu chất vấn này, ngài đã nói câu bắt đầu bằng «yaṃ pana». Trong đó, «taṃ» là lời nói về hai loại vimokkha trong Abhidhamma. «Nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya» có nghĩa là: được nói ra nhắm đến việc tên gọi của đạo xuất phát một cách trực tiếp từ vipassanā. Tại sao? Tuệ quán vô tướng, sau khi đứng ở vị trí là nguồn gốc, không thể đặt tên cho đạo của mình. Mặc dù trong Kinh («Hãy tu tập vô tướng, hãy từ bỏ mạn tùy miên») tuệ quán vô tướng đã được thuyết giảng, nhưng tuệ quán ấy, dù loại bỏ các tướng thường, tướng bền vững, tướng ngã, tự nó vẫn vận hành trong các pháp có tướng, do đó nó vẫn là có tướng. Hơn nữa, Abhidhamma là pháp thuyết về chân nghĩa, và đối với vô tướng đạo, xét về mặt chân nghĩa, chỉ có sự khiếm khuyết về nhân. Thật vậy, vô tướng giải thoát được thuyết giảng do năng lực của vô thường tùy quán. Và trong đó, tín quyền là vượt trội. Tín quyền ấy không phải là một chi phần nào trong Thánh đạo, vì không phải là đạo chi nên không thể đặt tên cho đạo của mình. Trong các trường hợp còn lại, do năng lực của khổ tùy quán là vô nguyện giải thoát, do năng lực của vô ngã tùy quán là không giải thoát.

Tesu appaṇihitavimokkhena samādhindriyaṃ, suññatavimokkhena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotīti tāni ariyamaggassa aṅgattā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ sakkonti, na animittamaggo tadabhāvatoti keci. Ye pana vadanti ‘‘animittamaggo āgamanato nāmaṃ alabhantopi saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhatī’’ti, tesaṃ matena appaṇihitasuññatamaggāpi saguṇato eva, ārammaṇato eva ca nāmaṃ labheyyunti? Taṃ ayuttaṃ. Kasmā? Maggo hi dvīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasato ca paccanīkato cāti, sabhāvato ca paṭipakkhato cāti attho. Appaṇihitamaggo hi rāgapaṇidhiādīhi vimutto, suññatamaggo rāgādīhi suñño evāti te sarasato nāmaṃ labhanti. Tathā appaṇihitamaggo paṇidhissa paṭipakkho, suññatamaggo attābhinivesassa evāti te paccanīkato nāmaṃ labhanti, animittamaggo pana rāgādinimittānaṃ, niccanimittādīnaṃ vā abhāvena sarasato eva nāmaṃ labhati, no paccanīkato. Na hi so saṅkhāranimittārammaṇāya aniccānupassanāya paṭipakkho, sā panassa anulomabhāve ṭhitāti sabbathāpi abhidhammapariyāyena animittamaggo na labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāyā’’ti.

Trong số đó, với vô nguyện giải thoát thì định quyền là vượt trội, với không giải thoát thì tuệ quyền là vượt trội. Do đó, vì là chi phần của Thánh đạo, chúng có thể đặt tên cho đạo của mình. Một số vị cho rằng vô tướng đạo thì không như vậy vì không có điều đó. Còn những vị nói rằng: «Vô tướng đạo dù không nhận được tên gọi từ nguồn gốc, nhưng nhận được tên gọi từ tự tánh và từ đối tượng», theo quan điểm của họ, chẳng lẽ vô nguyện đạo và không đạo cũng chỉ nhận được tên gọi từ tự tánh và từ đối tượng thôi sao? Điều đó không hợp lý. Tại sao? Vì đạo nhận được tên gọi do hai nguyên nhân: do tự thể và do đối nghịch. Nghĩa là do tự tánh và do đối trị. Thật vậy, vô nguyện đạo thì giải thoát khỏi các nguyện vọng về tham ái v.v..., không đạo thì trống không khỏi tham ái v.v... Do đó, chúng nhận được tên gọi do tự thể. Tương tự, vô nguyện đạo là đối trị của nguyện vọng, không đạo là đối trị của sự chấp thủ ngã. Do đó, chúng nhận được tên gọi do đối nghịch. Còn vô tướng đạo, do sự vắng mặt của các tướng tham ái v.v... hoặc các tướng thường hằng v.v..., chỉ nhận được tên gọi do tự thể, chứ không do đối nghịch. Vì nó không phải là đối trị của vô thường tùy quán có đối tượng là tướng của các pháp hành, mà tuệ quán ấy lại đứng ở vị thế thuận theo cho đạo này. Do đó, về mọi mặt, theo cách trình bày của Abhidhamma, vô tướng đạo không được chấp nhận. Vì lý do đó, đã nói rằng: «Điều đó nhắm đến sự xuất phát từ vipassanā một cách không gián tiếp».

Yasmā suttantapariyāyena animittamaggo labbhati. Vuṭṭhānagāminī hi vipassanā yaṃ yaṃ sammasantī vuṭṭhānaṃ gacchati, tassa tassa vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti, tattha aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hoti, dukkhato vuṭṭhahantassa appaṇihito, anattato vuṭṭhahantassa suññato, tasmā suttantasaṃvaṇṇanā esāti katvā idha tayopi vimokkhā uddhaṭā. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge abhinivesanimittapaṇidhimuñcanaṃ upādāya tissannampi anupassanānaṃ tadāgamanavasena tadanvayassa maggassa ca suññatavimokkhādibhāvo niddiṭṭho, tassa pariyāyabhāve [Pg.464] vattabbameva natthīti dassetuṃ ‘‘vipassanāñāṇaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Vipassanāñāṇaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘appaṇihito, vimokkho’’ti ca kiñcāpi vuttanti sambandho.

Bởi vì theo cách trình bày của Kinh tạng, vô tướng đạo được chấp nhận. Thật vậy, tuệ quán dẫn đến xuất khởi, khi quán xét điều gì rồi đi đến xuất khởi, thì do năng lực của điều đó, nó đứng ở vị trí là nguồn gốc và đặt tên cho đạo của mình. Trong đó, đạo của người xuất khởi từ (quán) vô thường được gọi là vô tướng; của người xuất khởi từ (quán) khổ được gọi là vô nguyện; của người xuất khởi từ (quán) vô ngã được gọi là không. Do đó, vì cho rằng đây là sự chú giải theo Kinh tạng, nên ở đây cả ba loại giải thoát đều được nêu ra. Còn điều đã được chỉ rõ trong Paṭisambhidāmagga rằng, dựa vào sự từ bỏ chấp thủ, tướng, và nguyện vọng, mà cả ba loại tùy quán, và đạo tương ứng với chúng do năng lực xuất phát từ chúng, có trạng thái là không giải thoát v.v..., để chỉ ra rằng không có gì phải bàn về tính cách gián tiếp của điều đó, câu bắt đầu bằng «vipassanāñāṇaṃ hi» đã được nói ra. Cần hiểu mối liên hệ là: Mặc dù trong Paṭisambhidāmagga, tuệ quán cũng được gọi là «vô nguyện, giải thoát».

Aniccānupassanāñāṇanti ‘‘aniccā saṅkhārā’’ti anupassanāvasena pavattañāṇaṃ. Niccato abhinivesaṃ muñcatīti ‘‘te niccā’’ti niccākārato pavattamicchābhinivesaviddhaṃsanavasena, tadanvayaṃ pana maggañāṇaṃ samucchedavasena muñcati. Itīti tasmā. Aniccābhinivesato rittatāya, vimuttatāya ca suññato vimokkho. Sesapadesupi eseva nayo.

«Aniccānupassanāñāṇaṃ» là trí tuệ khởi lên do năng lực tùy quán rằng «các pháp hành là vô thường». «Niccato abhinivesaṃ muñcati» có nghĩa là do năng lực phá hủy tà chấp khởi lên theo phương diện thường hằng rằng «chúng là thường». Còn đạo trí tương ứng với nó thì từ bỏ bằng cách đoạn trừ. «Iti» có nghĩa là «do đó». Do trống rỗng và giải thoát khỏi sự chấp thủ về thường, nên gọi là không giải thoát. Trong các câu còn lại, phương pháp cũng tương tự.

Tanti tividhaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tattha yassa pariyāyato, yassa ca nippariyāyato nāmalābho, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāranimittassā’’tiādi vuttaṃ. Na nippariyāyena, atha kho pariyāyenāti attho. Tasmāti nippariyāyakathābhāvato. Vimokkhadvayameva vuttaṃ abhidhammeti adhippāyo. Etthāti etasmiṃ vipassanādhikāre. ‘‘Tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā’’ti etasmiṃ vā uddesavacane.

«Taṃ» là ba loại trí tuệ vipassanā. Trong đó, để chỉ ra trí tuệ nào nhận được tên gọi một cách gián tiếp, và trí tuệ nào nhận được tên gọi một cách không gián tiếp, câu bắt đầu bằng «saṅkhāranimittassa» đã được nói ra. Nghĩa là «không phải một cách không gián tiếp, mà là một cách gián tiếp». «Tasmā» có nghĩa là «do không có lời thuyết giảng một cách không gián tiếp». Chủ ý là «chỉ có hai loại giải thoát được nói đến trong Abhidhamma». «Ettha» có nghĩa là «trong chương về vipassanā này», hoặc là «trong câu đề mục 'sau khi đã đạt đến trạng thái là cửa ngõ của ba loại giải thoát' này».

771. Tesaṃ vibhāgāyāti tesaṃ yathāvuttānaṃ sattannaṃ ariyapuggalānaṃ saddhānusāriādibhāvena vibhattasabhāvatāya.

771. «Tesaṃ vibhāgāya» có nghĩa là: để có được trạng thái được phân chia theo bản chất là Tùy tín hành v.v... của bảy vị Thánh nhân đã được nói đến ấy.

772. Saddhindriyaṃ paṭilabhatīti saddhānusāribhāvitākāraṇabhūtaṃ adhimattaṃ saddhindriyaṃ paṭilabhati. Adhimokkhabahulatāya, saddhindriyādhimattatāya ca kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Apica ayamettha saṅkhepattho – aniccākārasallakkhaṇassa saddhābhibuddhiyā upanissayabhāvato tadanvaye magge saddhā tikkhatarā hoti, tena aṭṭhamako saddhānusārī nāma hoti. Sesesu sattasu ṭhānesūti paṭhamaphalato paṭṭhāya yāva aggaphalā sattasu ṭhānesu. ‘‘Sattasu ṭhānesū’’ti kasmā vuttaṃ, nanu sesesu chasu ṭhānesu saddhāvimutto, aggaphale pana sacāyaṃ arūpajjhānalābhī, ubhatobhāgavimutto hoti, no ce arūpajjhānalābhī, paññāvimutto, na saddhāvimutto. Abhidhamme hi –

772. Đắc được tín quyền (saddhindriyaṃ paṭilabhati) nghĩa là đắc được tín quyền vượt trội, là nhân tố tạo nên trạng thái của vị Tùy Tín (saddhānusārī). Nguyên nhân của sự dồi dào về thắng giải (adhimokkha) và sự vượt trội của tín quyền đã được nói ở dưới. Hơn nữa, đây là ý nghĩa tóm tắt: vì sự quán xét tướng vô thường là duyên trợ cho sự tăng trưởng của đức tin, nên trong đạo lộ tương ứng, đức tin trở nên sắc bén hơn. Do đó, hạng người thứ tám được gọi là Tùy Tín. ‘Trong bảy trạng thái còn lại’ (sesesu sattasu ṭhānesu) nghĩa là trong bảy trạng thái từ Sơ quả cho đến Thánh quả cao nhất. Tại sao lại nói ‘trong bảy trạng thái’? Chẳng phải trong sáu trạng thái còn lại là bậc Tín giải thoát, còn ở Thánh quả cao nhất, nếu vị ấy đắc được thiền vô sắc thì là bậc Câu phần giải thoát, nếu không đắc thiền vô sắc thì là bậc Tuệ giải thoát, chứ không phải Tín giải thoát sao? Vì trong A-tỳ-đàm có nói:

‘‘Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya diṭṭhā [Pg.465] honti, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 208) –

‘Và thế nào là hạng người Tín giải thoát? Ở đây, có hạng người tuệ tri như thật: ‘Đây là Khổ’, tuệ tri như thật: ‘Đây là Khổ tập’, tuệ tri như thật: ‘Đây là Khổ diệt’, tuệ tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến Khổ diệt’. Và các pháp do Như Lai tuyên thuyết đã được vị ấy thấy bằng trí tuệ, và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận, nhưng không giống như vị Kiến Đáo. Hạng người này được gọi là Tín giải thoát.’ (trích Puggala Paññatti, 208) –

Ekaccāsavaparikkhayavacanato saddhāvimuttassa sekkhabhāvo viññāyati, na asekkhabhāvo. Aṭṭhakathāyañca ‘‘dve dhurāni, dve abhinivesā, dve sīsānī’’ti vacanato natthi arahato saddhāvimuttatāti? Saccametaṃ nippariyāyato. Nippariyāyakathā hi abhidhammo, idha pana pariyāyena evaṃ vuttaṃ. Yadi pariyāyato arahato saddhāvimuttatā, ko pana so pariyāyo? Saddhāvimuttanvayatā. Yo hi aggamaggakkhaṇe saddhāvimutto hoti, so aggaphalakkhaṇepi tadanvayatāya saddhāvimuttoti paṭisambhidāmagge pariyāyena vuttoti idhāpi tatheva vuttaṃ. Atha vā saddhāvimuttasadisatāya arahā saddhāvimutto. Kā panettha sadisatā? Yathā saddhāvimuttassa sekkhassa kilesakkhayo kuṇṭhena asinā kadalicchedasadiso ‘‘no ca kho yathādiṭṭhippattassā’’ti vacanato, evaṃ tadanvayassāpi arahatoti ayamettha sadisatā. Kiṃ pana nesaṃ kilesapahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appakasirena akilamanto vikkhambhetuṃ sakkoti, saddhāvimutto kicchena kasirena vikkhambhetuṃ sakkoti. Apica paññāyapi nesaṃ vemattatā. Sā ca yāvatikā labbhatevāti vadanti. Evañca katvā paṭhamamaggādīsu satipi indriyasamatte saddhādīnaṃ tikkhatāvacanampi samatthitaṃ hoti.

Do câu ‘một số lậu hoặc được đoạn tận’ (ekaccāsavaparikkhayavacanato), nên hiểu rằng Tín giải thoát là bậc Hữu học (sekha), không phải bậc Vô học (asekha). Và trong Chú giải, do có nói ‘hai gánh nặng, hai sự chuyên chú, hai đỉnh cao’, nên bậc A-la-hán không thể là Tín giải thoát, có phải vậy không? Điều này đúng theo nghĩa đen (nippariyāyato). Vì A-tỳ-đàm là lời dạy theo nghĩa đen, còn ở đây (trong Visuddhimagga) thì được nói theo nghĩa bóng (pariyāyena). Nếu bậc A-la-hán là Tín giải thoát theo nghĩa bóng, vậy nghĩa bóng đó là gì? Đó là sự tương ứng với Tín giải thoát. Vị nào là Tín giải thoát trong sát-na của đạo cao nhất, thì trong sát-na của quả cao nhất, do sự tương ứng đó, vị ấy được gọi là Tín giải thoát theo nghĩa bóng trong bộ Paṭisambhidāmagga. Vì vậy, ở đây cũng nói như thế. Hoặc là, bậc A-la-hán là Tín giải thoát do sự tương tự với Tín giải thoát. Sự tương tự ở đây là gì? Giống như sự đoạn trừ phiền não của bậc Hữu học Tín giải thoát được ví như chặt cây chuối bằng gươm cùn, theo câu ‘nhưng không giống như vị Kiến Đáo’, thì đối với bậc A-la-hán tương ứng cũng vậy. Đây là sự tương tự ở đây. Vậy có sự khác biệt nào trong việc đoạn trừ phiền não của họ không? Không có. Vậy tại sao Tín giải thoát không đạt đến (trình độ của) Kiến Đáo? Do sự khác biệt trong đường lối tu tập (āgamanīya). Vị Kiến Đáo, khi chế ngự phiền não trong quá trình tu tập, có thể chế ngự một cách không khó khăn, không mệt nhọc. Còn vị Tín giải thoát chỉ có thể chế ngự một cách khó khăn, vất vả. Hơn nữa, cũng có sự khác biệt về mức độ trí tuệ của họ. Và người ta nói rằng sự khác biệt đó có thể đạt được ở một mức độ nào đó. Do vậy, mặc dù có sự quân bình của các quyền trong Sơ đạo..., lời nói về sự sắc bén của tín quyền... cũng được xem là hợp lý.

773. Soti dukkhato vuṭṭhito. Sabbatthāti aṭṭhasupi ṭhānesu. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dve dhurānī’’ti niyamitattā paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī vā siyā, dhammānusārī vā? Idha na saddhānusārī yutto, kāyasakkhitāpi arahato natthi. Abhidhamme hi –

773. Vị ấy (so) là người đã thoát khỏi khổ đau. ‘Trong tất cả’ (sabbattha) nghĩa là trong cả tám trạng thái. Chẳng phải trong Chú giải, do đã quy định là ‘hai gánh nặng’, nên trong sát-na của Sơ đạo, hành giả phải là Tùy Tín hoặc Tùy Pháp sao? Ở đây, Tùy Tín là không hợp lý. Bậc A-la-hán cũng không có trạng thái Thân chứng. Vì trong A-tỳ-đàm có nói:

‘‘Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208) –

‘Và thế nào là hạng người Thân chứng? Ở đây, có hạng người sống, sau khi đã thân chứng tám giải thoát (vimokkha). Và sau khi thấy bằng trí tuệ, một số lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận. Hạng người này được gọi là Thân chứng.’ (trích Puggala Paññatti, 208) –

Ekaccāsavaparikkhayavacanato [Pg.466] kāyasakkhino sekkhabhāvova viññāyatīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana pariyāyena vuttaṃ. Ko pana so pariyāyoti? Kāyasakkhisadisatā. Upacārarūpajjhānasamādhito hi sātisayaṃ arūpasamādhisamphassaṃ laddhā nibbattīti ekaccāsavaparikkhayaṃ upādāya ‘‘kāyasakkhī’’ti vattabbapuggalena sātisayasamādhisamphassatadadhiṭṭhānāsavaparikkhayasāmaññaṃ apekkhitvā kāyasakkhī viya kāyasakkhīti arahā paṭisambhidāmagge vuttoti idhāpi tameva nayaṃ gahetvā arahatopi kāyasakkhitā vuttā. Suttantasaṃvaṇṇanā hesāti. Nippariyāyena pana paṭhamaphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma hoti, so ca kho aṭṭhasamāpattilābhī, na vipassanāyāniko sukkhavipassako, upacāramattalābhī, rūpajjhānamattalābhī vā. Passaddhibahuloti ca passaddhisīsena samādhi vuttoti sātisayasamādhilābhī samathayānikova adhippeto, samathayānikasseva ca kāyasakkhibhāvo heṭṭhā vutto. Arūpajjhānanti catubbidhaṃ arūpajjhānaṃ. Tattha pana ekampi laddhā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto eva hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘arūpajjhāna’’micceva vuttaṃ, na ‘‘cattāri arūpajjhānānī’’ti. Tenāyaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ, nirodhasamāpattiyā ca vasena pañcavidho hoti. Esa nayo kāyasakkhimhipi. Dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto.

Do câu ‘một số lậu hoặc được đoạn tận’, nên hiểu rằng Thân chứng chỉ là bậc Hữu học, có phải vậy không? Điều này đúng theo nghĩa đen, còn ở đây thì được nói theo nghĩa bóng. Vậy nghĩa bóng đó là gì? Đó là sự tương tự với Thân chứng. Vì đã đạt được sự xúc chạm của định vô sắc vượt trội hơn định cận hành và định sắc giới, nên bậc A-la-hán, xét trên sự tương đồng về việc có sự xúc chạm của định thù thắng và sự đoạn trừ lậu hoặc dựa trên nền tảng đó với hạng người được gọi là ‘Thân chứng’ do đã đoạn trừ một số lậu hoặc, được gọi là Thân chứng như một Thân chứng trong bộ Paṭisambhidāmagga. Do đó, ở đây cũng theo phương pháp đó mà nói về trạng thái Thân chứng của bậc A-la-hán. Vì đây là Chú giải Kinh tạng. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, từ Sơ quả trở đi, trong sáu trạng thái, có hạng người gọi là Thân chứng. Vị này là người đắc tám thiền chứng, không phải là hành giả Thuần quán (sukkhavipassaka) theo xa lộ tuệ quán, cũng không phải là người chỉ đắc cận định hay chỉ đắc thiền sắc giới. Và do câu ‘dồi dào khinh an’ (passaddhibahulo), định được nói đến với khinh an làm đầu, nên ở đây muốn chỉ đến hành giả theo xa lộ chỉ tịnh (samathayānika), người đắc định thù thắng. Trạng thái Thân chứng của hành giả theo xa lộ chỉ tịnh cũng đã được nói ở dưới. ‘Thiền vô sắc’ (arūpajjhāna) là bốn loại thiền vô sắc. Nhưng ở đây, chỉ cần đắc một trong các thiền ấy và đạt đến A-la-hán quả là đã trở thành bậc Câu phần giải thoát. Để chỉ rõ ý này, kinh chỉ nói ‘thiền vô sắc’ chứ không nói ‘bốn thiền vô sắc’. Do đó, vị này có năm loại, tùy theo bốn thiền chứng vô sắc và Diệt tận định. Phương pháp này cũng áp dụng cho Thân chứng. Được giải thoát bằng hai phần, hoặc giải thoát hai lần, nên gọi là Câu phần giải thoát.

774. Paññavato nipuṇatarā, gambhīrā ca atthā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti anattato manasi karoto vedabahulatā, paññindriyapaṭilābho ca vutto. Dhammānusārī hoti paññindriyassa adhimattattā. Paññā hi idha ‘‘dhammo’’ti adhippetā ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’tiādīsu viya (jā. 1.1.57).

774. Đối với người có trí tuệ, các ý nghĩa vi tế hơn và sâu sắc hơn trở nên rõ ràng và hiện khởi. Do đó, đối với người tác ý về vô ngã, sự dồi dào về tuệ và sự chứng đắc tuệ quyền được nói đến. Vị ấy trở thành Pháp tùy hành (dhammānusārī) do tuệ quyền vượt trội. Quả vậy, ở đây trí tuệ được hiểu là ‘pháp’ (dhamma), giống như trong các câu như ‘chân lý, pháp, tinh tấn, xả ly’ v.v...

775. Yassā pāḷiyā vasena idha ariyapuggalassa saddhāvimuttādibhāvo vutto, taṃ pāḷiṃ dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādi āraddhaṃ, taṃ suviññeyyameva.

775. Đoạn văn bắt đầu bằng ‘vuttaṃ hetaṃ’ v.v... đã được nêu lên để chỉ ra đoạn Pāḷi mà y theo đó, ở đây, trạng thái là Tín giải thoát v.v... của bậc Thánh nhân được nói đến. Điều ấy nên được hiểu rõ.

776. ‘‘Saddhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto’’ti evamādiatthassa sādhakaṃ aparampi vuttaṃ. ‘‘Saddahanto vimutto’’ti etena sabbathā avimuttassa [Pg.467] saddhāmattena vimuttabhāvadassanena saddhāvimuttassa sekkhabhāvameva vibhāveti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho.

776. Một điều khác chứng minh cho ý nghĩa bắt đầu bằng ‘là Tín giải thoát do tín quyền vượt trội’ cũng được nói đến. Bằng câu ‘có niềm tin, vị ấy được giải thoát’ này, qua việc chỉ ra trạng thái được giải thoát chỉ bằng niềm tin của người chưa được giải thoát hoàn toàn, (câu ấy) làm sáng tỏ chính trạng thái hữu học của vị Tín giải thoát. Hoặc ‘Tín giải thoát’ (saddhāvimutta) có nghĩa là người hướng tâm bởi niềm tin.

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anantaraṃ phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikaraṇūpāyena sacchikātabbaṃ sacchākāsīti vuttaṃ hoti. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ yathā ‘‘ekamanta’’nti (pārā. 2). Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato, nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikatova hoti. Tasmā so sacchikātabbaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchākāsīti kāyasakkhīti vuccati, na tu vimutto ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattoti. ‘‘Diṭṭhiyā patto’’ti vā pāṭho, catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhaṃ pattoti attho. Ime ca saddhāvimuttādayo tayo paramatthato apariyositañāṇakiccāti taṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘saddahanto vimuccatī’’tiādi vuttaṃ. Jhānaphassanti sātisayaṃ jhānaphassaṃ. Tena arūpajjhānaphasso saṅgahito hoti.

‘Chứng ngộ điều được xúc chạm đến tận cùng’ (phuṭṭhantaṃ sacchikato) có nghĩa là ‘phuṭṭhanto’ là ngay sau khi xúc chạm; ý muốn nói là thời điểm ngay sau các thiền vô sắc đã được xúc chạm. Và đây là cách dùng đối cách trong ý nghĩa liên tục, có nghĩa là: vị ấy đã chứng ngộ điều cần được chứng ngộ bằng phương pháp chứng ngộ ngay trong thời điểm sau khi xúc chạm. Hoặc đây là trạng từ (bhāvanapuṃsaka), giống như (từ) ‘ekamantaṃ’. Quả vậy, vị nào được giải thoát khỏi sắc thân và một phần danh thân bằng sự giải thoát do trấn áp nhờ thiền vô sắc, đối với vị ấy, sự giải thoát được gọi là Diệt giống như được nhìn thấy, được làm cho hiện rõ, chứ chưa được chứng ngộ bằng thân. Nhưng khi một số lậu hoặc đã được đoạn trừ do lấy Diệt làm đối tượng, thì đối với vị ấy, sự giải thoát ấy đã được chứng ngộ. Do đó, vì vị ấy đã chứng ngộ bằng danh thân điều cần được chứng ngộ như đã được nhìn thấy, nên được gọi là Thân chứng (kāyasakkhī), nhưng chưa phải là giải thoát (hoàn toàn) vì một số lậu hoặc chưa được đoạn tận. ‘Đạt đến tận cùng của kiến’ (diṭṭhantaṃ patto) có nghĩa là đã đạt đến ngay sau Tuệ đạo Nhập lưu được gọi là sự thấy. Quả vậy, kể từ quả thứ nhất cho đến đạo cao nhất, vị ấy được gọi là Kiến đáo (diṭṭhippatta). Hoặc bản văn là ‘diṭṭhiyā patto’, có nghĩa là đã đạt đến Diệt bằng tri kiến được gọi là sự thấy bốn sự thật. Và ba vị này là Tín giải thoát v.v... về phương diện chân đế là những vị có phận sự về trí tuệ chưa hoàn tất, để chỉ ra phương pháp ấy, câu ‘có niềm tin, vị ấy được giải thoát’ v.v... đã được nói đến. ‘Sự xúc chạm của thiền’ (jhānaphassaṃ) là sự xúc chạm của thiền một cách vượt trội. Do đó, sự xúc chạm của thiền vô sắc được bao gồm.

‘‘Dukkhā saṅkhārāti ñātaṃ hotī’’ti iminā dukkhasaccapaṭivedhamāha, ‘‘sukho nirodhoti ñātaṃ hotī’’ti iminā nirodhasaccapaṭivedhaṃ. Tadubhayena ca samudayamaggasaccapaṭivedhaṃ nānantariyakabhāvato. ‘‘Ñātaṃ hotī’’ti iminā dutiyamaggakiccaṃ, ‘‘diṭṭhaṃ hotī’’ti iminā tatiyamaggakiccaṃ, ‘‘viditaṃ hotī’’ti iminā catutthamaggakiccaṃ, ‘‘sacchikata’’nti iminā paṭhamaphalakiccaṃ, ‘‘phusita’’nti iminā sesaphaladvayakiccaṃ. Iti diṭṭhippattassa maggaphalañāṇabyāpāradassanāni imāni padānīti vadanti.

Bằng câu ‘biết rằng các hành là khổ’, (chú giải) nói lên sự thông suốt Khổ đế. Bằng câu ‘biết rằng Diệt là lạc’, (chú giải nói lên) sự thông suốt Diệt đế. Và bằng cả hai câu ấy, (chú giải nói lên) sự thông suốt Tập đế và Đạo đế do trạng thái không thể tách rời. Bằng (từ) ‘ñātaṃ hoti’ (được biết), (chỉ) phận sự của đạo thứ hai; bằng (từ) ‘diṭṭhaṃ hoti’ (được thấy), (chỉ) phận sự của đạo thứ ba; bằng (từ) ‘viditaṃ hoti’ (được rõ), (chỉ) phận sự của đạo thứ tư; bằng (từ) ‘sacchikataṃ’ (được chứng ngộ), (chỉ) phận sự của quả thứ nhất; bằng (từ) ‘phusitaṃ’ (được xúc chạm), (chỉ) phận sự của hai quả còn lại. Như vậy, họ nói rằng những từ này là những điều chỉ ra hoạt động của tuệ đạo và tuệ quả của vị Kiến đáo.

777. Itaresūti saddhānusāriādipadesu. Saddhaṃ anusaratīti āgamanīyaṭṭhāne ṭhitaṃ saddhaṃ anugacchati. Yathā sā tikkhā sūrā ahosi[Pg.468], maggakkhaṇepi tadanurūpameva pavattetīti attho. Saddhāya vā anusaratīti saddhāya kāraṇabhūtāya saccapaṭivedhassa anurūpaṃ sarati gacchati, paṭipajjatīti attho. Dvīhipi atthavikappehi saddhāya adhimattataṃyeva vibhāveti. Dhammānusārīti etthāpi eseva nayo. Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi dve vāre vimutto, rūpakāyato ca nāmakāyato ca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca vimuttoti attho. Arūpajjhānena rūpakāyato ca nāmakāyekadesato ca vimutto, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi dve vāre vimuttattā ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri ariyasaccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto.

777. ‘Trong các trường hợp khác’ (itaresu) có nghĩa là trong các từ Tín tùy hành v.v... ‘Đi theo niềm tin’ (saddhaṃ anusarati) có nghĩa là đi theo niềm tin đã có ở giai đoạn chuẩn bị. Nghĩa là, giống như niềm tin ấy đã sắc bén, dũng mãnh, trong sát-na đạo, nó cũng vận hành tương xứng như vậy. Hoặc ‘đi theo bằng niềm tin’ (saddhāya anusarati) có nghĩa là, nhờ niềm tin là nguyên nhân, vị ấy đi đến, thực hành tương xứng với sự thông suốt các sự thật. Bằng cả hai cách giải thích ý nghĩa, (chú giải) chỉ làm sáng tỏ sự vượt trội của niềm tin. Ở đây, đối với (từ) ‘Pháp tùy hành’ cũng có cùng phương pháp này. ‘Câu phần giải thoát’ (ubhatobhāgavimutta) có nghĩa là được giải thoát hai lần bằng hai phần; nghĩa là, được giải thoát khỏi sắc thân và danh thân bằng cách trấn áp và bằng cách đoạn tuyệt. (Vị ấy) được giải thoát khỏi sắc thân và một phần danh thân nhờ thiền vô sắc, được giải thoát khỏi danh thân nhờ Thánh đạo; do được giải thoát hai lần bằng cả hai phần, nên (gọi là) Câu phần giải thoát. ‘Giải thoát do trí tuệ’ (pajānanto vimutto) có nghĩa là: không có sự xúc chạm của sơ thiền, vị ấy biết và thông suốt bốn Thánh đế bằng các cách như liễu tri v.v...; do đã đạt đến đỉnh điểm của các phận sự ấy, do phận sự đã hoàn tất, nên được giải thoát một cách đặc biệt, (do đó gọi là) ‘vimutto’ (giải thoát).

Ayaṃ panettha nippariyāyato saṅkhepakathā – yassa aniccākārato vuṭṭhānaṃ hoti, so adhimokkhabahulo saddhindriyassa tikkhabhāvena paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti, majjhe chasu ṭhānesu saddhāvimutto. Aggaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma hoti. Tathā yassa dukkhākārato vuṭṭhānaṃ hoti, tassa passaddhibahulatāya samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti dukkhupanisāya saddhāyapi tibbatarattā, dhuraniyamato ca. Sopi paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī eva hoti, majjhe chasu ṭhānesu saddhāvimutto, ante paññāvimutto ca hoti. Yassa pana anattākārato vuṭṭhānaṃ hoti, so vedabahulo paññindriyassa tikkhabhāvena paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārī eva hoti, majjhe chasu ṭhānesu diṭṭhippatto, ante paññāvimutto eva hoti. Ime pana na aṭṭhavimokkhalābhino, aṭṭhavimokkhalābhī pana paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī vā dhammānusārī vā siyā. Majjhe chasu ṭhānesu kāyasakkhī, pariyosāne ubhatobhāgavimuttoti.

Đây là lời nói tóm tắt một cách không ngụ ý ở đây: Vị nào có sự xuất khởi theo phương diện vô thường, vị ấy có nhiều sự quyết đoán, do tín quyền sắc bén, trong sát-na của đạo đầu tiên được gọi là Tùy Tín (saddhānusārī); ở giữa, trong sáu trường hợp, là Tín giải thoát (saddhāvimutto). Trong sát-na của quả vị cao nhất, được gọi là Tuệ giải thoát (paññāvimutto). Tương tự, vị nào có sự xuất khởi theo phương diện khổ, vị ấy do có nhiều sự an tịnh nên định quyền trở nên vượt trội, và do đức tin có khổ làm cận y cũng trở nên mãnh liệt hơn, và do sự xác định vai trò. Vị ấy cũng trong sát-na của đạo đầu tiên chính là Tùy Tín (saddhānusārī); ở giữa, trong sáu trường hợp, là Tín giải thoát (saddhāvimutto); và ở cuối cùng là Tuệ giải thoát (paññāvimutto). Còn vị nào có sự xuất khởi theo phương diện vô ngã, vị ấy có nhiều trí tuệ, do tuệ quyền sắc bén, trong sát-na của đạo đầu tiên chính là Tùy Pháp (dhammānusārī); ở giữa, trong sáu trường hợp, là Kiến Đáo (diṭṭhippatto); ở cuối cùng chính là Tuệ giải thoát (paññāvimutto). Tuy nhiên, những vị này không phải là người chứng đắc tám giải thoát. Còn người chứng đắc tám giải thoát, trong sát-na của đạo đầu tiên, có thể là Tùy Tín (saddhānusārī) hoặc Tùy Pháp (dhammānusārī). Ở giữa, trong sáu trường hợp, là Thân chứng (kāyasakkhī); ở cuối cùng là Câu Phần giải thoát (ubhatobhāgavimutto).

Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ.

Trí Hành Xả (Saṅkhārupekkhāñāṇa).

778. Yaṃ taṃ vimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya ca paccayo hotīti vuttaṃ, taṃ panetaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Purimena ñāṇadvayenāti muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāñāṇadvayena atthato [Pg.469] ekaṃ, pavattiākārabhedato nānanti adhippāyo. Yathāvuttamatthaṃ aṭṭhakathāya, pāḷiyā ca sādhetuṃ ‘‘tenāhū’’tiādi vuttaṃ. Muñcitukamyatāmuñcanupāyakaraṇañāṇānipi saṅkhāresu udāsīnabhāveneva pavattanato saṅkhārupekkhāsamaññāneva hontīti vuttaṃ ‘‘idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhatī’’ti. Tena saṅkhārupekkhāvohāro muñcitukamyatādiñāṇasamudāyavisayoti dasseti.

778. Trí tuệ nào đã được nói đến là “sau khi đạt đến trạng thái là cửa ngõ giải thoát, nó trở thành duyên cho sự phân chia bảy bậc Thánh nhân,” thì đó chính là trí Hành Xả này. (Câu) “với hai trí tuệ trước” có nghĩa là: với hai trí tuệ là Dục Thoát và trí tuệ quán xét lại, về mặt ý nghĩa thì là một, nhưng khác nhau về phương diện cách thức vận hành, đó là chủ ý. Để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói như vậy bằng Chú giải và Pāḷi, câu “tenāhū” v.v... đã được nói đến. Các trí tuệ muốn giải thoát và trí tuệ thực hiện phương tiện để giải thoát, do chúng vận hành với thái độ dửng dưng đối với các hành, nên chúng chỉ có cùng tên gọi là Hành Xả, như đã được nói: “Trí Hành Xả này chỉ là một mà nhận được ba tên gọi.” Do đó, (câu này) chỉ ra rằng thuật ngữ “Hành Xả” có đối tượng là tập hợp các trí tuệ bắt đầu bằng Dục Thoát.

780. Uppādādīnīti uppādapavattādiapadesena vutte saṅkhāre. Pariccajitukāmatāti tappaṭibandhachandarāgappahānena vissajjitukāmatā. Paṭisaṅkhānanti punappunaṃ tīraṇaṃ. Muñcitvāti nirālayabhāvāpattiyā apekkhāvissajjanavasena vissajjitvā. Avasāneti tathākaraṇassa uttarakālaṃ. Yāva nibbānasampakkhandanā na ijjhati, tāva vicinanepi udāsīnatāya ñāṇassa santānavasena pavattiṃ sandhāyāha ‘‘ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā’’ti. Evanti ajjhupekkhanākārasāmaññato ‘‘muñcitukamyatā ca sā santiṭṭhanā cā’’ti vuttākārena.

780. (Câu) “sanh khởi v.v...” (uppādādīni) có nghĩa là các hành được nói đến bằng cách chỉ ra sự sanh khởi, sự diễn tiến v.v... (Câu) “muốn từ bỏ” (pariccajitukāmatā) có nghĩa là muốn xả ly bằng cách đoạn trừ dục và tham ái liên quan đến chúng. (Câu) “quán xét lại” (paṭisaṅkhānaṃ) là sự thẩm xét lại nhiều lần. (Câu) “sau khi giải thoát” (muñcitvā) có nghĩa là sau khi đã xả ly bằng cách đạt đến trạng thái không luyến ái, theo cách từ bỏ sự mong mỏi. (Câu) “ở cuối cùng” (avasāne) là thời gian sau khi làm như vậy. Ngài nói “sự an trú là sự xả” (ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā) là nhắm đến sự vận hành của trí tuệ theo cách dửng dưng, theo dòng tương tục của nó, ngay cả khi đang thẩm xét, cho đến khi sự hướng đến Nibbāna chưa thành tựu. (Câu) “như vậy” (evaṃ) có nghĩa là theo cách đã được nói “Dục Thoát ấy cũng là sự an trú” do sự tương đồng về phương diện xả.

781. Ime dhammāti ime ñāṇasaṅkhātā dhammā, ñāṇapariyāyo vā idha dhamma-saddo, tasmā imāni ñāṇānīti attho. Ekattāti ekasabhāvā.

781. (Câu) “các pháp này” (ime dhammā) có nghĩa là các pháp này được gọi là trí tuệ; hoặc ở đây từ “pháp” là một từ đồng nghĩa với trí tuệ, do đó ý nghĩa là “các trí tuệ này.” (Câu) “là một” (ekattaṃ) có nghĩa là có cùng một bản chất.

782. Vuṭṭhānagāminī hoti vuṭṭhānagamanato. Saṅkhārupekkhādiñāṇattayassāti saṅkhārupekkhānulomagotrabhusaññitassa ñāṇattayassa. Kiccavasena pavattiṭṭhānavasenapi lokiyañāṇānaṃ upari ṭhitattā vuttaṃ ‘‘uttamabhāvaṃ pattattā’’ti. Nimittabhūtatoti vipassanāya ārammaṇabhūtato khandhapañcakato. Tenāha ‘‘abhiniviṭṭhavatthuto’’ti. Tañhi vipassanāya gocarakaraṇasaṅkhātena abhinivesena abhiniviṭṭhavatthunti pavuccati. Taṃ panetaṃ sasantatipariyāpannampi parato diṭṭhitāya ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Tadeva hi ‘‘bahiddhā sabbanimittānī’’ti tattha tattha vuccati. Ajjhattapavattatoti sasantāne micchādiṭṭhipavattanaādito, tadanuvattakakilesakkhandhehi ca. Tañhi sasantatiyaṃ kilesappavattabhāvato, tannimittaṃ asati maggabhāvanāya uppajjanakaupādinnakkhandhapavattabhāvato ca tathā vuttaṃ. Vuṭṭhahanañca nesaṃ ārammaṇākaraṇaṃ, āyatiṃ anuppattidhammatāpādanañca. Ghaṭiyati attano anantarameva maggasamuppattito.

782. Nó là “hướng đến sự xuất khởi” (vuṭṭhānagāminī) do nó đi đến sự xuất khởi. (Câu) “của ba trí tuệ là Hành Xả v.v...” (saṅkhārupekkhādiñāṇattayassa) có nghĩa là của ba trí tuệ được gọi là Hành Xả, Thuận Thứ, và Chuyển Tộc. Do nó đứng trên các trí tuệ thế gian về phương diện phận sự và nơi chốn vận hành, nên được nói là “do đã đạt đến trạng thái tối thượng.” (Câu) “từ cái đã trở thành tướng” (nimittabhūtato) có nghĩa là từ năm uẩn đã trở thành đối tượng của minh sát. Do đó, Ngài nói “từ đối tượng đã bị chấp thủ” (abhiniviṭṭhavatthuto). Vì rằng nó được gọi là “đối tượng đã bị chấp thủ” do sự chuyên chú được gọi là sự tạo thành đối tượng của minh sát. Và chính nó, mặc dù thuộc về dòng tương tục của tự thân, nhưng do được thấy như là của người khác nên được gọi là “bên ngoài” (bahiddhā). Vì chính điều đó được gọi ở chỗ này chỗ kia là “tất cả các tướng bên ngoài.” (Câu) “từ sự diễn tiến bên trong” (ajjhattapavattato) có nghĩa là từ sự diễn tiến của tà kiến v.v... trong dòng tương tục của tự thân, và từ các uẩn phiền não đi theo sau đó. Vì rằng nó được nói như vậy là do trạng thái diễn tiến của phiền não trong dòng tương tục của tự thân, và do trạng thái diễn tiến của các thủ uẩn sẽ sanh khởi trong tương lai do phiền não ấy làm nhân, khi không có sự tu tiến đạo. Và sự xuất khởi chính là việc không lấy chúng làm đối tượng và việc khiến cho chúng có trạng thái không sanh khởi trong tương lai. Điều này phù hợp vì đạo sanh khởi ngay sau đó.

783. Tatrāti [Pg.470] tasmiṃ ‘‘abhiniviṭṭhavatthuto vuṭṭhahanato’’ti saṅkhepavacane. Ajjhattabahiddhā rūpārūpapapañcakkhandhalakkhaṇattayavasena ayaṃ mātikā uddeso. Ajjhattaṃ abhinivisitvāti sasantatipariyāpannesu khandhesu vipassanaṃ paṭṭhapetvā. ‘‘Ajjhattā vuṭṭhātī’’ti idaṃ vuṭṭhānagāminiyā ajjhattadhammārammaṇattā pariyāyato vuttaṃ, nippariyāyato pana maggo sabbatopi vuṭṭhāti. Bahiddhā vuṭṭhātītiādīsupi eseva nayo. Ekappahārenāti ekajjhaṃ, taṃ pana ajjhattādivibhāgaṃ akatvā ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) avibhāgena vuṭṭhānagāminiyā pavattivasena veditabbaṃ, tayidaṃ satthu sammukhā desanānusārena ñāṇaṃ pesentassa ñāṇuttarassa sambhavatīti vadanti.

783. (Câu) “trong đó” (tatra) có nghĩa là trong lời nói tóm tắt ấy: “do sự xuất khởi từ đối tượng đã bị chấp thủ.” Đây là phần đề mục theo cách phân chia nội và ngoại, sắc và vô sắc, năm uẩn, và ba tướng. (Câu) “sau khi chuyên chú vào bên trong” (ajjhattaṃ abhinivisitvā) có nghĩa là sau khi đã thiết lập minh sát trên các uẩn thuộc về dòng tương tục của tự thân. Câu “xuất khởi từ bên trong” (ajjhattā vuṭṭhāti) này được nói một cách ngụ ý do minh sát hướng đến sự xuất khởi có các pháp bên trong làm đối tượng; còn một cách không ngụ ý thì đạo xuất khởi từ tất cả. Trong các câu “xuất khởi từ bên ngoài” v.v... cũng theo phương pháp này. (Câu) “bằng một cú đánh” (ekappahārena) có nghĩa là cùng một lúc. Điều đó cần được hiểu là do sự vận hành của minh sát hướng đến sự xuất khởi một cách không phân chia, không thực hiện sự phân biệt nội v.v..., (theo nguyên tắc) “bất cứ pháp nào có bản chất sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có bản chất đoạn diệt.” Các vị (chú giải) nói rằng điều này có thể xảy ra đối với người có trí tuệ vượt trội, người hướng trí tuệ của mình theo lời dạy trước mặt Đức Thế Tôn.

784. Suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ na hoti mamaṃkāravatthunopi pariññeyyattā maggasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ, maggena vā vuṭṭhānaṃ maggavuṭṭhānaṃ.

784. Sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy các pháp thuần túy bên trong, vì đối tượng của sự ‘xem là của tôi’ cũng cần phải được liễu tri. Sự xuất khởi được gọi là đạo, hoặc sự xuất khởi bằng đạo, (được gọi là) sự xuất khởi của đạo.

785. Rāsiṃ katvāti bhūtupādāyavasena duvidhaṃ antarabhedavasena anekabhedampi ‘‘ruppanaṭṭhena rūpa’’nti piṇḍato gahetvā. Yathā rūpe vipassanābhiniveso yebhuyyena vipassanāyānikassa, evaṃ arūpe vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa hoti. Abhinivesoti ca vipassanāya pubbabhāge kattabbanāmarūpaparicchedo veditabbo. Tasmā paṭhamaṃ rūpapariggaṇhanaṃ rūpe abhiniveso. Esa nayo sesesupi.

785. Rāsiṃ katvāti (có nghĩa là) sau khi gom lại thành một khối, dù có hai loại theo sắc đại hiển và sắc y sinh, và dù có nhiều loại theo sự phân chia bên trong, (vẫn được gọi là) "sắc do có đặc tính bị biến hoại". Giống như sự chuyên chú vào minh sát đối với sắc phần lớn thuộc về người theo minh sát thừa, cũng vậy, sự chuyên chú vào minh sát đối với danh phần lớn thuộc về người theo chỉ tịnh thừa. Và nên hiểu rằng sự chuyên chú (abhiniveso) là sự phân biệt danh sắc cần phải được thực hiện trong giai đoạn đầu của minh sát. Do đó, trước tiên, sự nắm bắt sắc là sự chuyên chú vào sắc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại.

786. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti kāmaṃ udayabbayapariggaṇhanaṃ abhinivesoti dassitaṃ, yathāupaṭṭhite pana rūpārūpadhamme, tesañca paccaye pariggahetvā saṅkhepeneva vipassanāñāṇaṃ cārento ñāṇuttaro yathānisinnova ñāṇapaṭipāṭiyā khippameva saccāni paṭivijjhanto ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma. Aññathā ekeneva lokiyacittena pañcannaṃ khandhānaṃ pariggahaparijānanādīnaṃ asambhavato. Na hi sanidassanasappaṭighādiṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ sakkā. Yassa pana ekavāraṃ ñāṇena phassitaṃ, puna taṃ phassitabbameva, tādisassa vasena vuttanti vadanti.

786. Mặc dù sự nắm bắt sanh diệt đã được trình bày là sự chuyên chú qua câu "Bất cứ pháp nào có tính sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tính diệt tận", nhưng đối với người có trí tuệ siêu việt, sau khi nắm bắt các pháp sắc và danh đã hiện khởi cùng với các duyên của chúng chỉ một cách tóm tắt, trong khi thực hành tuệ minh sát, vẫn ngồi như cũ, theo thứ tự của các tuệ, thấu triệt các chân lý một cách nhanh chóng, được gọi là xuất khởi khỏi năm uẩn trong một lần. Nếu không thì, việc nắm bắt, liễu tri, v.v., đối với năm uẩn chỉ bằng một tâm hiệp thế là điều không thể. Quả vậy, không thể nào bắt các pháp hữu đối chiếu, hữu đối ngại, v.v., làm đối tượng cùng một lúc. Họ nói rằng (điều này) được nói theo trường hợp của người như vậy, người mà đối với pháp đã được trí tuệ xúc chạm một lần, thì không cần phải xúc chạm lại nữa.

788. Ettha [Pg.471] ca abhiniveso akāraṇaṃ vuṭṭhānameva pamāṇaṃ, tasmā heṭṭhā vuttavimokkhaariyapuggalavibhāgāpi vuṭṭhānavasena sambhavantīti dassetuṃ ‘‘ettha ca yopī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tayopi janāti vuṭṭhānavasena bhede asatipi abhinivesavaseneva laddhaṃ bhedaṃ gahetvā vuttaṃ.

788. Và ở đây, sự chuyên chú không phải là nguyên nhân (chính), chính sự xuất khởi mới là tiêu chuẩn. Do đó, để trình bày rằng những sự phân chia về giải thoát và thánh nhân đã được nói ở trước cũng xảy ra do năng lực của sự xuất khởi, đoạn văn bắt đầu bằng "ettha ca yopi" đã được bắt đầu. Trong đó, câu "cả ba người" được nói sau khi lấy sự khác biệt có được chỉ do năng lực của sự chuyên chú, mặc dù không có sự khác biệt về phương diện xuất khởi.

789. Saddhiṃ purimapacchimañāṇehīti bhayatupaṭṭhānādipurimañāṇehi ceva gotrabhuādipacchimañāṇehi ca saha. Uddānanti uddeso.

789. Saddhiṃ purimapacchimañāṇehi có nghĩa là cùng với các tuệ trước như tuệ thấy sự đáng sợ (bhayatupaṭṭhāna), v.v., và các tuệ sau như tuệ chuyển tộc (gotrabhū), v.v. Uddānaṃ có nghĩa là đề cương.

Yattha katthaci…pe… vaṭṭeyyuṃ taṃtaṃñāṇaṭṭhāniyassa upamāvatthuno labbhanato. Imasmiṃ pana ṭhāneti imasmiṃ vuṭṭhānagāminivipassanāpadese. Sabbanti sabbaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ vā ñāṇakiccaṃ pākaṭaṃ hoti vemajjhe ṭhatvā vibhāviyamānattā. Vuttā visuddhikathāyaṃ.

(Các ví dụ này) có thể được áp dụng ở bất cứ đâu... vì có thể tìm thấy đối tượng ví dụ tương ứng với từng tuệ. Nhưng imasmiṃ ṭhāne có nghĩa là trong phần minh sát dẫn đến xuất khởi này. Sabbaṃ có nghĩa là tất cả trí tuệ, hoặc tất cả phận sự của trí tuệ, trở nên rõ ràng vì được làm cho sáng tỏ khi đứng ở giữa. (Các ví dụ này) đã được nói trong luận về thanh tịnh (Visuddhikathā).

790. Nilīyitvāti upavisitvā. Parāmasitvāti vīmaṃsitvā.

790. Nilīyitvā có nghĩa là sau khi đến gần và ngồi xuống. Parāmasitvā có nghĩa là sau khi thẩm xét.

Gayhupagaṃ adisvāti gahaṇayoggaṃ niccasārādiṃ adisvā. Cittassa vaṅkabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ suṭṭhu vikkhambhanena anulomassa ujukasākhāsadisatā. Nibbānālocanato gotrabhuñāṇassa uddhaṃ ullokanasadisatā. Appatiṭṭhe nibbāne patiṭṭhitattā maggañāṇassa ākāse uppatanasadisatā.

Gayhupagaṃ adisvā có nghĩa là sau khi không thấy điều gì đáng nắm giữ như cốt lõi thường hằng, v.v. Do sự trấn áp tốt đẹp các pháp làm cho tâm cong vẹo như xảo trá, v.v., nên (tuệ) thuận thứ giống như cành cây thẳng. Do hướng đến Niết Bàn, nên tuệ chuyển tộc giống như nhìn lên trên. Do đã an trú trong Niết Bàn không có nơi nương tựa, nên tuệ đạo giống như bay lên trong hư không.

791. Sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vissajjitvā nibbānassa ālambanato. Āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ asammohapaṭivedhavasena attanopi dassanato. Abhayaṭṭhāne ṭhānanti abhayaṭṭhānaṃ sampattamāha, na tassa pāpuṇapaṭipattiṃ.

791. Tuệ chuyển tộc giống như việc thả con rắn, vì nó từ bỏ toàn bộ các pháp hữu vi và bắt Niết Bàn làm đối tượng. Tuệ đạo giống như việc đứng lại của người nhìn lại con đường đã đi qua, vì do năng lực thấu triệt không si mê, nó thấy cả chính nó. Câu "đứng ở nơi vô úy" nói lên sự đạt đến nơi vô úy, chứ không nói đến pháp hành để đạt đến nơi đó.

792. Attatthādīnaṃ anavabujjhanato ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa niddokkamanasadisatā. Muñcitukamyatāggahaṇeneva paṭisaṅkhā santiṭṭhanāpi gahitā. Tissannampi tāsaṃ saṃsārato nikkhamanādhimuttatāya nikkhamanamaggolokanasadisatā. Magge diṭṭhe maggapaṭipatti viya anulome siddhe maggo siddho evāti anulomassa maggadassanasadisatā. Saṅkhāranimittato nikkhantattā ādittagharato nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ. Vegena gamanaṃ [Pg.472] viya maggañāṇaṃ vissajjetabbagahetabbapadesesu sādhanakiccavisesayogato.

792. Do không hiểu rõ lợi ích của bản thân, v.v., nên sự chấp thủ "tôi, của tôi" giống như chìm vào giấc ngủ. Chỉ bằng việc kể đến tuệ dục thoát (muñcitukamyatāñāṇa), tuệ quán xét (paṭisaṅkhānañāṇa) và tuệ xả hành (saṅkhārupekkhāñāṇa) cũng được bao gồm. Do có khuynh hướng muốn thoát khỏi luân hồi, cả ba tuệ ấy giống như nhìn con đường thoát. Giống như khi con đường đã được thấy thì việc đi trên đường (sẽ thành tựu), khi tuệ thuận thứ thành tựu thì đạo cũng thành tựu; vì vậy, tuệ thuận thứ giống như thấy con đường. Do đã thoát khỏi tướng hữu vi, tuệ chuyển tộc giống như thoát khỏi ngôi nhà đang cháy. Tuệ đạo giống như đi nhanh, vì nó có phận sự đặc biệt là hoàn thành (việc từ bỏ và nắm bắt) trong các phần cần từ bỏ và cần nắm bắt.

793. Parato na mamāyitabbato ca passitabbānaṃ khandhānaṃ ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa rājagoṇānaṃ sakagahaṇasadisatā vuttā.

793. Sự chấp thủ "tôi, của tôi" đối với các uẩn, vốn cần được thấy là của người khác và không nên coi là của mình, đã được nói là giống như việc nhận những con bò của vua làm của mình.

794. Sabhaye abhayadassanahetutāya khandhānaṃ ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa yakkhiniyā saṃvāsasadisatā. Susānavijahanaṃ viya saṅkhārasusānaṃ vijahitvā nibbānārammaṇavasena pavattaṃ gotrabhu.

794. Do là nguyên nhân thấy sự không đáng sợ trong cái có sự đáng sợ, nên sự chấp thủ "tôi, của tôi" đối với các uẩn giống như việc chung sống với nữ dạ xoa. Tuệ chuyển tộc, vốn khởi lên do năng lực bắt Niết Bàn làm đối tượng sau khi đã rời bỏ nghĩa địa các pháp hữu vi, thì giống như việc rời bỏ nghĩa địa.

795. Puttagiddhinīti puttavacchalā. Ottappamānāti sārajjayamānā. Oḷārikaoḷārikalobhakkhandhādivikkhambhanena saṅkhārapariccajanato anulomassa tattheva dārakoropanasadisatā.

795. Puttagiddhinī có nghĩa là người yêu thương con. Ottappamānā có nghĩa là đang hoảng sợ. Do từ bỏ các pháp hữu vi bằng cách trấn áp các khối tham thô thiển, v.v., nên tuệ thuận thứ giống như việc đặt đứa trẻ xuống ngay tại đó.

796. Vuṭṭhānagāminiyā…pe… dassanatthaṃ vuttā, na purimāsu viya bhayatupaṭṭhānādīsu ṭhitassa bhāyanādiākāradassanatthanti adhippāyo. Aparāparuppattito, cirānubandhato, dussahato ca vaṭṭadukkhasadisaṃ jighacchādukkhanti āha ‘‘saṃsāravaṭṭajighacchāyā’’ti. Kāyagatāsati eva bhojanaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ. Sā panettha maggasampayuttā sammāsati kāyānupassanādikiccasādhanavasena amatarasaparibhogatāya ca ‘‘amatarasaṃ kāyagatāsatibhojana’’nti vuttā. Tenāha bhagavā ‘‘amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’’tiādi (a. ni. 1.600).

796. (Các ví dụ này) được nói để trình bày về minh sát dẫn đến xuất khởi... chứ không phải để trình bày trạng thái sợ hãi, v.v., của hành giả đang ở trong tuệ thấy sự đáng sợ, v.v., giống như trong các ví dụ trước; đó là chủ ý. Do sự sanh khởi liên tiếp, do sự đeo đẳng lâu dài, và do khó chịu đựng, nỗi khổ của sự đói giống như nỗi khổ của vòng luân hồi; vì vậy, ngài đã nói "cơn đói của vòng luân hồi". Chính niệm thân là vật thực, (nên gọi là) vật thực niệm thân. Ở đây, chánh niệm ấy tương ưng với đạo, do năng lực hoàn thành phận sự quán thân, v.v., và do sự hưởng dụng vị bất tử, nên được gọi là "vật thực niệm thân có vị bất tử". Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Này các Tỳ khưu, những ai hưởng dụng niệm thân, họ hưởng dụng vị bất tử", v.v.

Phalarasāmalakasiṅgīveramuggamāsādi anekaṅgasambhāraṃ.

Có nhiều thành phần hợp lại như nước trái cây, quả me rừng, gừng, đậu xanh, đậu đen, v.v.

Kapaṇāseribhāvādikaraṇena taṇhāsinehassa sītasadisatā. Maggatejanti ariyamaggasaṅkhātaṃ indaggiṃ.

Do gây ra tình trạng khốn khổ, không tự chủ, v.v., nên chất dính ái giống như cái lạnh. Maggatejaṃ có nghĩa là ngọn lửa tối thượng được gọi là thánh đạo.

Rāgaggiādayo ekādasaggī vūpasamanti etthāti ekādasaggivūpasamaṃ, nibbānaṃ.

Mười một ngọn lửa như lửa tham, v.v., được dập tắt ở đây, vì vậy (Niết Bàn) được gọi là nơi dập tắt mười một ngọn lửa; (đó chính là) Niết Bàn.

Andhakāraparetoti caturaṅgasamannāgatena andhakārena kiñci attatthaṃ vā paratthaṃ vā kātuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhūto. Ñāṇamayo āloko etissāti ñāṇālokā, maggabhāvanā.

Andhakāraparetoti có nghĩa là bị áp đảo bởi bóng tối gồm có bốn chi phần, do tình trạng không thể làm được điều gì cho lợi ích của mình hay cho lợi ích của người khác. Ñāṇamayo āloko etissāti ñāṇālokā, ánh sáng được làm bằng trí tuệ của sự tu tiến đạo này, do đó là ñāṇālokā, tức là sự tu tiến đạo.

Amatabhūtaṃ[Pg.473], amatabhāvasādhakaṃ vā osadhaṃ amatosadhaṃ, nibbānaṃ. Heṭṭhā attanā vuttameva saṅkhārupekkhābyāpāraṃ nigamanavasena dassento ‘‘tena vutta’’ntiādimāha.

Amatabhūtaṃ, amatabhāvasādhakaṃ vā osadhaṃ amatosadhaṃ, thuốc là cái đã trở thành bất tử, hoặc là cái thành tựu trạng thái bất tử, đó là amatosadhaṃ, tức là Níp-bàn. Để trình bày phận sự của tuệ xả hành đã được chính mình nói đến ở phần dưới theo cách kết luận, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘tena vutta’’nti.

797. Nirālayatāya taṇhāvasena bhavādīsu avisaṭajjhāsayo hutvā tato saṅkucitacitto patilīnabhāvena carati pavattatīti patilīnacaro, tassa patilīnacarassa. Saṃsāre bhayassa ikkhanatāya bhikkhuno kāyacittavivekasiddhiyā vivittamāsanaṃ bhajamānassa. Sāmaggiyanti yuttaṃ, patirūpanti attho. Bhavaneti kāmabhavādike tividhepi bhave. So hi idha bhavanaṭṭhena bhavanti vutto. Na dassayeti anuppajjanavasena na dasseyya. Tassa taṃ adassanaṃ sāmaggiyanti buddhādayo ariyā āhūti yojanā.

797. Do không luyến ái, có ý hướng không lan rộng trong các cõi hữu v.v... bằng năng lực của ái, có tâm co rút lại khỏi các cõi hữu ấy, vị ấy đi lại, hiện hữu với trạng thái co rút, do đó là patilīnacaro; tassa patilīnacarassa là của vị patilīnacaro ấy. Của vị tỳ khưu, do thấy sự đáng sợ trong vòng luân hồi, thân cận chỗ ở vắng lặng do sự thành tựu thân viễn ly và tâm viễn ly. Sāmaggiyanti có nghĩa là thích hợp, tương xứng. Bhavaneti là trong cõi hữu, cả ba loại như dục hữu v.v... Thật vậy, cõi hữu ấy ở đây được gọi là bhavana theo nghĩa là nơi hiện hữu. Na dassayeti có nghĩa là không nên trình bày, theo cách không cho sanh khởi. Cách cú pháp là: Các bậc Thánh như chư Phật... đã nói rằng sự không trình bày ấy của vị ấy là thích hợp.

Niyametvāti niyataṃ ekaṃsikaṃ katvā. Bojjhaṅgavisesaṃ, maggaṅgavisesaṃ, jhānaṅgavisesaṃ, paṭipadāvisesaṃ, vimokkhavisesanti visesasaddo paccekaṃ yojetabbo. Visesanti chasattabhāvo sattaṭṭhabhāvo pañcādibhāvoti imaṃ yathākkamaṃ bojjhaṅgādīnaṃ ariyamagge labbhamānabhedaṃ. Pādakajjhānanti maggassa āsannavuṭṭhānagāminiyā vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ jhānaṃ. Vipassanāya ārammaṇabhūtāti maggāsannāya eva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya gocarabhūtā vipassitā. Puggalajjhāsayoti ubhinnaṃ bhede sati vipassakassa ajjhāsayo. Ettha ca paṭhamaṃ kecīti vutto tipiṭakacūḷanāgatthero. Dutiyaṃ kecīti vutto moravāpīvāsimahādattatthero. Tatiyaṃ kecīti vutto tipiṭakacūḷābhayatthero.

Niyametvāti là sau khi làm cho chắc chắn, nhất định. Từ visesa (sự đặc biệt) nên được liên kết riêng rẽ với mỗi từ: bojjhaṅgavisesaṃ (sự đặc biệt của giác chi), maggaṅgavisesaṃ (sự đặc biệt của đạo chi), jhānaṅgavisesaṃ (sự đặc biệt của thiền chi), paṭipadāvisesaṃ (sự đặc biệt của con đường thực hành), vimokkhavisesaṃ (sự đặc biệt của giải thoát). Visesanti là sự khác biệt này có thể đạt được trong Thánh đạo của các pháp như giác chi v.v... theo thứ tự là: trạng thái sáu và bảy, trạng thái bảy và tám, trạng thái năm v.v... Pādakajjhānanti là thiền chứng làm nền tảng cho tuệ quán xuất khởi gần kề với đạo. Vipassanāya ārammaṇabhūtāti là đã được quán xét, đã trở thành đối tượng của tuệ quán xuất khởi gần kề với đạo. Puggalajjhāsayoti là ý hướng của hành giả tu quán khi có sự khác biệt của cả hai. Và ở đây, vị được nói đến là keci (một số vị) thứ nhất là trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga. Vị được nói đến là keci thứ hai là trưởng lão Mahādatta trú ở Moravāpī. Vị được nói đến là keci thứ ba là trưởng lão Tipiṭakacūḷābhaya.

Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanā niyametiyevāti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca dutiyajjhānikādimaggā pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato, itarassa ca atabbhāvato. Yathā hi maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijhānikatā ca upekkhāsahagatatte pañcamajjhānikatā eva ca hoti, tato ca bojjhaṅgādīnaṃ [Pg.474] visesoti tesaṃ niyamane āsannakāraṇaṃ, padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayo. Yasmā pana pādakajjhānena vinā vipassanāva imaṃ yathāvuttavisesaṃ niyametuṃ na sakkoti, vuttanayena pana padhānakāraṇaṃ hotiyeva, tasmā ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametī’’ti avatvā ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanā niyametiyevā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Yathā hi pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa bojjhaṅgādivisesaniyāmikā hoti, evaṃ ārammaṇabhūtasammasitajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ jigucchanākāravirāgabhāvanābhūtā sammasitajjhānena āhitavisesā, ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena tato aññatarena āhitavisesā ca vuṭṭhānagāminivipassanā maggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyametīti.

Trong các quan điểm của ba vị trưởng lão ấy cũng vậy, nên hiểu rằng: “Tuệ quán xuất khởi ở giai đoạn trước này quả thật đã xác định.” Tại sao? Vì thật vậy, ngay cả trong quan điểm của vị trưởng lão thứ nhất, chính nhờ sự xác định của tuệ quán mà các đạo không có thiền nền tảng và các đạo có sơ thiền làm nền tảng chỉ là các đạo thuộc sơ thiền; còn các đạo khác như đạo thuộc nhị thiền v.v... chỉ là các đạo thuộc thiền tương ứng ấy do sự xác định của thiền nền tảng và tuệ quán, bởi vì tuệ xả hành sanh khởi từ các thiền nền tảng thứ hai v.v... tương ứng ấy có trạng thái tu tập về sự nhàm chán với ý muốn không nhập vào các chi thiền đã vượt qua khỏi thiền nền tảng, và vì tuệ xả hành kia (có sơ thiền làm nền tảng) không có trạng thái như vậy. Thật vậy, cũng giống như khi tuệ quán gần kề với đạo câu hành với thọ hỷ thì đạo có đặc tính của sơ thiền v.v..., và khi câu hành với thọ xả thì chỉ có đặc tính của ngũ thiền, và do đó có sự đặc biệt của các giác chi v.v... nên tuệ quán xuất khởi là nhân gần và nhân chính trong việc xác định các pháp ấy, chứ không phải là các thiền nền tảng v.v... như vậy. Tuy nhiên, vì không có thiền nền tảng, chỉ riêng tuệ quán không thể xác định sự đặc biệt đã nói này, nhưng theo cách đã nói, nó quả thật là nhân chính, do đó, thay vì nói: “Chỉ riêng tuệ quán xuất khởi xác định,” lại nói rằng: “Tuệ quán xuất khởi quả thật đã xác định.” Tương tự như vậy, trong các quan điểm còn lại, sự xác định của tuệ quán cũng nên được liên kết tùy theo trường hợp. Thật vậy, cũng giống như tuệ quán xuất khởi, vốn là sự tu tập về sự nhàm chán với ý muốn không nhập vào các chi thiền đã vượt qua khỏi thiền nền tảng, có được sự đặc biệt do thiền nền tảng làm chỗ y cứ, trở thành yếu tố xác định sự đặc biệt của các giác chi v.v... của đạo; cũng vậy, tuệ quán xuất khởi, vốn là sự tu tập về sự nhàm chán theo cách ghê tởm các chi thiền đã vượt qua khỏi thiền được quán xét làm đối tượng, có được sự đặc biệt do thiền được quán xét, và khi có cả hai, có được sự đặc biệt do một trong hai tùy theo ý hướng, xác định sự đặc biệt của các giác chi v.v... của đạo.

798. Tatra tasmiṃ bojjhaṅgādivisesaniyamane. Ajhānalābhī suddhavipassanāyānikova sukkhavipassako. So hi jhānasinehena vipassanāya asiniddhabhāvato sukkhā lūkhā vipassanā etassāti sukkhavipassakoti vuccati. Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññe saṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti hi vuttaṃ. Ettha ca sukkhavipassakādiggahaṇaṃ vipassanāniyamassa ekantikabhāvadassanatthaṃ. Na hi vuṭṭhānagāminiṃ vinā kevalaṃ pādakajjhānādayo niyamahetū diṭṭhā, vuṭṭhānagāminī pana pādakajjhānādīnaṃ abhāvepi sukkhavipassakādīnaṃ maggassa paṭhamajjhānikabhāvahetu, tasmā sā bojjhaṅgādivisesaniyamane ekantikahetūti. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘tesaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ visesoti ayaṃ jhānādīnaṃ caturaṅgikādiviseso, na pubbe viya vipassanāniyameneva, atha kho pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca. Tesampīti pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggānampi. ‘‘Āsannapadese’’ti iminā vipassakena antarantarā paviṭṭhasamāpattiyā vasena ayaṃ viseso natthīti dasseti.

798. Tatra là trong sự xác định sự đặc biệt của các giác chi v.v... ấy. Vị không đắc thiền, chỉ thuần túy theo thừa tuệ quán là sukkhavipassako (hành giả thuần quán). Vị ấy được gọi là sukkhavipassako vì tuệ quán của vị này khô khan, thô thiển do không được trơn tru bởi chất nhờn của thiền. Pakiṇṇakasaṅkhāreti là các hành khác với thiền nền tảng. Qua đó, ngài chỉ ra rằng khi các hành thuộc thiền nền tảng được quán xét thì không cần phải nói gì thêm. Vì đã nói: “Sau khi lấy sơ thiền làm nền tảng.” Và ở đây, việc đề cập đến hành giả thuần quán v.v... là nhằm mục đích cho thấy tính chất quyết định của sự xác định của tuệ quán. Thật vậy, ngoài tuệ quán xuất khởi, các nhân xác định chỉ là thiền nền tảng v.v... đã không được thấy; còn tuệ quán xuất khởi, ngay cả khi không có thiền nền tảng v.v..., vẫn là nhân cho đạo của các hành giả thuần quán v.v... có đặc tính của sơ thiền. Do đó, tuệ quán ấy là nhân quyết định trong việc xác định sự đặc biệt của các giác chi v.v... Bây giờ, để làm cho ý nghĩa đã nói được rõ ràng hơn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘‘tesaṃ hī’’. Ayaṃ visesoti là sự đặc biệt này của các thiền v.v..., như có bốn chi v.v..., không phải chỉ do sự xác định của tuệ quán như trước, mà là do sự xác định của thiền nền tảng và sự xác định của tuệ quán. Tesampīti là cả đối với các đạo được tạo ra sau khi lấy nhị thiền, tam thiền, tứ thiền trong hệ thống năm thiền làm nền tảng. Bằng câu ‘‘āsannapadese’’ti, ngài chỉ ra rằng sự đặc biệt này không có do năng lực của các định chứng mà hành giả nhập vào ở khoảng giữa.

799. Tatrāpi [Pg.475] cāti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃsamāpattisadisatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā, upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

799. Tatrāpi cāti có nghĩa là dutiyattheravādepi (cũng trong quan điểm của vị trưởng lão thứ hai). Sự tương tự với các chứng đắc tương ứng xảy ra bởi các định luật của tuệ quán về các hành đã được quán xét tương ứng. Quả thật, trong quan điểm đó cũng vậy, tuệ quán, do bản chất của sự tu tập ly tham và không ly tham tương ứng, sau khi trở thành câu hữu với hỷ và câu hữu với xả, thực hiện sự xác định về thiền chi v.v. cho đạo. Như vậy, sự xác định của tuệ quán nên được hiểu chỉ theo phương pháp đã được nói.

800. Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanaṃ upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena dīpetabbo. Tattha hi yathā sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappataṃ vadantena bhagavatā ‘‘yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassā’’ti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ, saṅkappasabbhāve satipi asijjhanatoti ayamattho dīpito, evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ‘‘ajjhāsayo niyametī’’ti vuttaṃ. Etthāpīti tatiyattheravādepi. Vuttanayenevāti ‘‘yato yato samāpattito vuṭṭhāyā’’tiādinā vuttanayena. Tasmā ‘‘tatrāpi hi vipassanā’’tiādinā idha vuttanayena tadattho veditabbo.

800. Tanti có nghĩa là sự trở thành tương tự với các thiền tương ứng. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng bài kinh Nandakovāda, bài kinh chỉ ra sự không thành tựu chỉ bằng ý muốn mà không có các yểm trợ là thiền nền tảng và thiền đã được quán xét, (giống như) sự không thành tựu của các quả vị như Nhất lai v.v. chỉ bằng sự dự định mà không có yểm trợ. Quả thật, trong bài kinh ấy, cũng giống như ý nghĩa này đã được làm sáng tỏ bởi Đức Thế Tôn, người đã nói về sự dự định viên mãn của cả vị nữ tỳ khưu đã nhập lưu rằng: "Đối với quả vị nào có yểm trợ, ý muốn chỉ xác định cho chính quả vị ấy, không cho quả vị khác." Như vậy, sự dự định viên mãn xảy ra bởi yểm trợ tương ứng ấy, không vượt xa hơn thế, vì không thành tựu mặc dù có sự hiện hữu của dự định. Cũng vậy, ở đây, đối với đạo nào của thiền thứ hai v.v. có yểm trợ như đã nói, ý muốn chỉ xác định cho chính đạo ấy, không cho đạo khác, vì không thành tựu mặc dù có ý muốn ấy. Tuy nhiên, trong quan điểm này, khi có sự hiện hữu của yểm trợ là thiền nền tảng và thiền đã được quán xét, ý muốn chắc chắn xảy ra, giống như sự dự định tương ứng khi có sự hiện hữu của yểm trợ cho quả vị tương ứng. Do không có sự không hiện hữu của điều đó, nên được nói rằng "ý muốn xác định". Etthāpi có nghĩa là tatiyattheravādepi (cũng trong quan điểm của vị trưởng lão thứ ba). Vuttanayeneva có nghĩa là theo phương pháp đã được nói bắt đầu bằng "sau khi xuất khỏi chứng đắc nào...". Do đó, ý nghĩa ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây, bắt đầu bằng "Quả thật, trong quan điểm đó cũng vậy, tuệ quán...".

801. Evaṃ vipassanāya bojjhaṅgādiniyāmikataṃ dassetvā idāni paṭipadādiniyāmikataṃ dassento ‘‘sace panāya’’ntiādimāha. Tattha ayanti saṅkhārupekkhā vuttā. Sāpi hi kāmaṃ ‘‘imaṃ vāraṃ rocesu’’nti ettha kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya pavattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhāpaṭipadāti rocesunti vadanti, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannaṃ vipassanānikantiṃ dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyatī’’ti vuttattā pubbabhāge muñcitukamyatādibhāvena pavattamānā [Pg.476] saṅkhārupekkhā attano paṭipakkhe kicchena kasirena vikkhambhentī dukkhāpaṭipadāpakkheyeva tiṭṭhatīti. Tenāha ‘‘ādito kilese vikkhambhayamānā’’tiādi. Keci pana ‘‘yena ñāṇena vipassanupakkilesā vikkhambhitā, tena saddhiṃ idaṃ ñāṇaṃ ekattanayavasena ekaṃ katvā ‘ādito kilese vikkhambhayamānā’ti vutta’’nti vadanti. Sappayogenāti cittappayogasaṅkhātena saussāhanena. Sasaṅkhārenāti tasseva vevacanaṃ. Ubhayenāpi vikkhambhanassa kicchasiddhimeva vadati. Vipariyāyenāti adukkhena appayogena asaṅkhārena. Maggasaññitaṃ icchitaṭṭhānaṃ anugantvā parivasati vippavasati etthāti parivāso, vipassanā parivāso etassa atthīti vipassanāparivāso, maggapātubhāvo, taṃ pana sīghaṃ kurumānā khippābhiññā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘saṇika’’nti. Kurumānā ayaṃ saṅkhārupekkhāti yojanā. Yato maggo āgacchati, taṃ āgamanīyaṭṭhānaṃ, tasmiṃ āgamanīyaṭṭhāne. Maggassa pabhavaṭṭhāne ṭhatvā nāmaṃ detīti sambandho. Dukkhāpaṭipadādandhābhiññādivipassanānayo añño, añño eva maggoti āha ‘‘attano attano maggassā’’ti. Tena āgamanato laddhanāmena ‘‘dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Na hi maggassa sarasato edisaṃ nāmaṃ atthi.

801. Sau khi đã chỉ ra khả năng xác định giác chi v.v. của tuệ quán như vậy, bây giờ, để chỉ ra khả năng xác định con đường thực hành v.v., ngài nói "sace panāyaṃ" v.v. Trong đó, ayanti được nói là tuệ hành xả. Quả thật, tuệ ấy, dù cho một số vị nói rằng ở chỗ câu "họ ưa thích phần này", họ ưa thích phần khó khăn là khổ hành đạo do sự trấn áp ba lần các tùy phiền não của tuệ quán đã sanh khởi khi tuệ sanh diệt đang diễn tiến vào cuối giai đoạn quán xét các nhóm, tuy nhiên, trong Chú giải, vì đã được nói rằng "khi tuệ quán sắc bén, dũng mãnh, trong sáng đang diễn tiến, người ấy diệt trừ sự yêu thích tuệ quán đã sanh khởi một cách khó khăn, nhọc nhằn, mệt mỏi", nên tuệ hành xả, diễn tiến với bản chất muốn giải thoát v.v. trong giai đoạn đầu, khi trấn áp các đối nghịch của mình một cách khó khăn, nhọc nhằn, thì đứng về phía khổ hành đạo. Do đó, ngài nói "trấn áp các phiền não từ đầu" v.v. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: "câu 'trấn áp các phiền não từ đầu' được nói bằng cách hợp nhất tuệ này với tuệ mà các tùy phiền não của tuệ quán đã được trấn áp, theo phương pháp đồng nhất." Sappayogena có nghĩa là với sự nỗ lực, được gọi là sự gắng sức của tâm. Sasaṅkhārena là từ đồng nghĩa của chính nó. Bằng cả hai từ, ngài chỉ nói về sự thành tựu khó khăn của việc trấn áp. Vipariyāyena có nghĩa là một cách không khó khăn, không gắng sức, không nỗ lực. Parivāsa là nơi mà sau khi chưa đến được nơi mong muốn được gọi là đạo, người ta sống tách rời, sống xa lìa; vipassanāparivāso là người có sự sống tách rời của tuệ quán này, tức là sự xuất hiện của đạo; khi thực hiện điều đó một cách nhanh chóng, thì được gọi là tốc thông trí; (trái lại) được nói là saṇikaṃ (chậm chạp). Cách kết nối là: "tuệ hành xả này, khi thực hiện...". Nơi mà đạo đến từ, đó là nơi đến. Tại nơi đến đó. Mối liên hệ là: "đứng ở nơi phát sanh của đạo, nó đặt tên". Phương pháp tuệ quán của khổ hành đạo, độn thông trí v.v. là khác, và đạo cũng là khác; do đó ngài nói "của đạo của chính mình". Do đó, nó nhận được bốn tên gọi "khổ hành đạo, độn thông trí" v.v. bằng cái tên nhận được từ nơi đến. Quả thật, đạo không có tên gọi như vậy theo tự tánh.

Sā panāyaṃ vuttappabhedā paṭipadā. Nānā hotīti visuṃ visuṃ hoti. Ekassa bhikkhuno catūsupi maggesu ekāva hotīti niyamo natthi calanato. Ahesunti vuttaṃ, amhākaṃ bhagavantaṃ sandhāya hontīti pana vattabbaṃ. Sabbesampi hi sammāsambuddhānaṃ cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva hontīti. Paṭipadāpasaṅgena adhipatimpi dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Adhipatayoti chandādiadhipatayo. Pubbābhisaṅkhārānurūpañhi maggo paccekaṃ chandādhipateyyo vā hoti vīriyādīsu aññatarādhipateyyo vā, na kassaci niyamo atthi. Tenāha ‘‘kassaci bhikkhuno’’tiādi.

Con đường thực hành này có các loại đã được nói. Nānā hoti có nghĩa là trở nên riêng biệt. Không có quy luật rằng đối với một vị tỳ khưu, trong cả bốn đạo, chỉ có một con đường thực hành duy nhất, vì nó có thể thay đổi. Đã được nói là ahesuṃ (đã là), nhưng nên nói là honti (là) khi đề cập đến Đức Thế Tôn của chúng ta. Quả thật, đối với tất cả các vị Chánh Đẳng Giác, cả bốn đạo đều là lạc hành đạo và tốc thông trí. Để chỉ ra cả chủ lực nhân liên quan đến con đường thực hành, ngài đã nói "yathā ca" v.v. Adhipatayo là các chủ lực như dục v.v. Quả thật, tùy theo sự chuẩn bị từ trước, đạo trở thành có dục làm chủ lực, hoặc có một trong các chủ lực như tinh tấn v.v. một cách riêng biệt; không có quy luật cho bất kỳ ai. Do đó, ngài nói "đối với một vị tỳ khưu nào đó" v.v.

802. Pubbe vuttappakārato sātisayaṃ katvā anavasesato maggassa nāmalābhe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sarasenāti sabhāvena attano pavattivisesena. Paccanīkenāti paṭipakkhavasena. Saguṇenāti attano guṇavasena.

802. Để chỉ ra nguyên nhân một cách không sót lại trong việc đạo nhận được tên gọi, bằng cách làm cho nó vượt trội hơn so với loại đã được nói trước đây, ngài đã nói "apica" v.v. Trong đó, sarasena có nghĩa là do tự tánh, do sự diễn tiến đặc biệt của chính nó. Paccanīkena có nghĩa là do phương diện đối nghịch. Saguṇena có nghĩa là do phương diện phẩm chất của chính nó.

Kāmañcettha [Pg.477] yathā āgamanena vinā saguṇena, ārammaṇena ca maggassa nāmalābho avavatthito, evaṃ paccanīkena vinā saraseneva nāmalābho, tathāpi sarasādayo paccekaṃ nāmalābhassa kāraṇamevāti dassetuṃ ‘‘sarasena vā’’tiādinā sabbattha aniyamattho vā-saddo vutto. Te ca asaṅkarato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sammasitvāti sammasanahetu. Hetuattho hi ayaṃ tvā-saddo ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’tiādīsu viya, maggakattukāya vuṭṭhānakiriyāya ekantikahetubhūtā saṅkhārupekkhā phalūpacārena ‘‘vuṭṭhātī’’ti vuttā. Yasmā vā saṅkhārupekkhāti vuṭṭhānagāminiyā etaṃ upalakkhaṇaṃ, tadantogadhañca gotrabhuñāṇaṃ nimittato vuṭṭhāti, tasmā vuttaṃ ekattanayena ‘‘sammasitvā vuṭṭhātī’’ti. Animittavimokkhena vimuccatīti animittasaññitena vimuccanena vimuccati, ‘‘maggo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vimuccatīti vā taṃsamaṅgī ariyapuggalo. Sesadvayepi eseva nayo. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāmāti idaṃ nimittādivirahato animittaṃ appaṇihitaṃ suññatanti tividhampi maggassa sabhāvato siddhanāmaṃ nāma.

Và ở đây, ví như không có sự tiếp cận (āgamana) mà việc đắc danh xưng của đạo lộ do tự thân đức tánh và do đối tượng là không được xác định, cũng vậy, không có yếu tố đối nghịch (paccanīka) mà việc đắc danh xưng chỉ do tự thân bản chất (sarasa) cũng không được xác định. Tuy vậy, để chỉ ra rằng tự thân bản chất v.v... mỗi cái riêng biệt đều là nhân của việc đắc danh xưng, nên từ 'vā' có nghĩa bất định đã được nói đến ở khắp nơi trong câu 'sarasena vā' v.v... Và để chỉ ra các điều ấy một cách không hỗn tạp, đoạn văn bắt đầu bằng 'sace hi' đã được khởi đầu. Trong đó, 'sammasitvā' (sau khi thẩm sát) là do nhân thẩm sát. Thật vậy, túc từ 'tvā' này có nghĩa là nhân, giống như trong các câu 'ghataṃ pivitvā balaṃ hoti' (sau khi uống bơ lỏng, có sức mạnh), 'sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti' (sau khi thấy sư tử, có sự sợ hãi). Trí xả hành (saṅkhārupekkhā), là nhân duy nhất cho hành động xuất khởi có đạo lộ làm tác nhân, được gọi là 'vuṭṭhāti' (xuất khởi) theo cách dùng ẩn dụ về kết quả (phalūpacāra). Hoặc vì 'trí xả hành' là sự biểu thị cho tuệ quán dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminī), và trí chuyển tộc (gotrabhūñāṇa) được bao hàm trong đó cũng xuất khởi khỏi tướng, do đó đã được nói theo một ý nghĩa thống nhất là 'sammasitvā vuṭṭhāti' (sau khi thẩm sát, nó xuất khởi). 'Vimuccati animittavimokkhena' (giải thoát bằng vô tướng giải thoát) có nghĩa là giải thoát bằng sự giải thoát được gọi là vô tướng; nên hiểu là 'đạo lộ' (maggo) được giải thoát. Hoặc 'vimuccati' (giải thoát) là bậc Thánh nhân thành tựu với pháp ấy được giải thoát. Trong hai trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Đây được gọi là danh xưng theo tự thân bản chất, nghĩa là danh xưng này, cả ba loại là vô tướng (animitta) do vắng bặt tướng v.v..., vô nguyện (appaṇihita), và không tánh (suññata), được gọi là danh xưng của đạo lộ được thành tựu do tự tánh.

Esāti maggo. So ca kho pubbabhāgamaggena saddhiṃ ekaṃ katvā vutto ekattanayena. Idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāmāti idaṃ niccanimittādīnaṃ paṇidhiyā, attasaññāya ca pahānavasena laddhaṃ maggassa animittādināmattayaṃ paṭipakkhato siddhanāmaṃ nāma.

“Esā” là đạo lộ. Và đạo lộ ấy được nói theo một ý nghĩa thống nhất, sau khi hợp nhất với đạo lộ phần đầu. Đây được gọi là danh xưng theo yếu tố đối nghịch, nghĩa là bộ ba danh xưng vô tướng v.v... này của đạo lộ, có được do năng lực đoạn trừ thường tướng v.v..., sự mong cầu, và tự ngã tưởng, được gọi là danh xưng được thành tựu do phương diện đối lập.

Suññattāti vivittattā. Na hi magge rāgādayo santi. Rūpanimittādīnanti rūpanimittavedanānimittādīnaṃ gahetabbānanti adhippāyo. Rāganimittādīnanti etthāpi eseva nayo. Saviggahānaṃ viya upaṭṭhānañhettha nimittanti adhippetaṃ. Idamassa saguṇato nāmanti idaṃ rāgādivivittattā rūpanimittādipaṇidhiādiabhāvavasena assa maggassa saguṇato siddhaṃ nāmaṃ.

“Suññattā” (không tánh) là do sự vắng lặng. Thật vậy, trong đạo lộ không có tham ái v.v... “Rūpanimittādīnaṃ” (của sắc tướng v.v...) có ý nghĩa là của sắc tướng, thọ tướng v.v... cần phải nắm bắt. Trong câu “rāganimittādīnaṃ” (của tham tướng v.v...) cũng theo phương pháp này. Ở đây, sự hiện khởi giống như của những vật có thực thể được chủ trương là 'tướng' (nimitta). Đây là danh xưng của đạo lộ theo tự thân đức tánh, nghĩa là danh xưng này của đạo lộ được thành tựu do tự thân đức tánh, nhờ vào năng lực vắng lặng tham ái v.v..., và sự không có sắc tướng v.v..., sự mong cầu v.v...

Svāyanti so ayaṃ maggo. Suññatanti sabbasaṅkhārasuññato, attasuññato ca suññataṃ. Sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittaṃ. Taṇhāpaṇidhiādīnaṃ abhāvena appaṇihitaṃ. Idamassa ārammaṇato nāmanti yathā sukhārammaṇaṃ rūpaṃ ‘‘sukha’’nti vuccati, evaṃ suññatādināmassa nibbānassa [Pg.478] ārammaṇakaraṇato idaṃ assa maggassa suññatādibhedaṃ ārammaṇato siddhaṃ nāmaṃ.

“Svāyaṃ” là đạo lộ này. Được gọi là “suññataṃ” (không tánh) vì trống rỗng đối với tất cả các hành và trống rỗng đối với tự ngã. Được gọi là “animittaṃ” (vô tướng) vì không có tướng của tất cả các hành. Được gọi là “appaṇihitaṃ” (vô nguyện) vì không có ái, sự mong cầu v.v... Đây là danh xưng của đạo lộ theo đối tượng, nghĩa là, ví như sắc là đối tượng của lạc được gọi là 'lạc', cũng vậy, do lấy Niết-bàn có danh xưng là không tánh v.v... làm đối tượng, nên danh xưng này của đạo lộ, được phân biệt là không tánh v.v..., là danh xưng được thành tựu do đối tượng.

803. Anattānupassanā attasuññatāya diṭṭhattā sarasato suññatā nāma. Tassā suññatāvipassanāya maggo vipassanāgamanena suññato. Animittā nāma niccanimittādīnaṃ ugghāṭanato. Idaṃ pana maggassa animittanāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati. Kiṃ kāraṇaṃ? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkato nāmalābhato. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti, saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhipi kāraṇehi animittanāmalābhe paccanīkatova nāmavavatthānakaraṇaṃ gayhatīti tadabhāvā na labbhati. Atha vā na labbhatīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labbhati. Kiṃ kāraṇaṃ? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhato. Paccanīkañhi vavatthānakaraṇaṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi, avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti, sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomo maggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyā, tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanāmadāyako na gayhatīti. Yadi evaṃ, aniccānupassanānulomo maggo abhidhamme asaṅgahito siyāti? Na, suddhikapaṭipadānaye tassa saṅgahitattā. Tasmā eva hi so vutto. Suttante pana pariyāyadesanattā saguṇārammaṇamattenapi nāmaṃ gayhatīti āha ‘‘suttantapariyāyena labbhatī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Āgamanavasenapi maggassa animittanāmaṃ labbhatiyevāti dassetuṃ ‘‘tatrā hī’’tiādi vuttaṃ. Āgamanīyaṭṭhāneti āgamanapaṭipadāṭhāne. Sesaṃ vuttanayattā uttānamevāti.

803. Tuệ quán vô ngã, do thấy được sự trống rỗng đối với tự ngã, nên được gọi là không tánh (suññatā) theo tự thân bản chất. Đạo lộ của tuệ quán không tánh ấy được gọi là không (suññato) theo sự tiếp cận của tuệ quán. Được gọi là vô tướng (animittā) do nhổ bật các thường tướng v.v... Nhưng danh xưng vô tướng này của đạo lộ không có được theo phương pháp của A-tỳ-đạt-ma. Vì sao? Vì trong A-tỳ-đạt-ma, việc đắc danh xưng là do yếu tố đối nghịch, không xem xét đến tự thân bản chất. Thật vậy, việc đắc danh xưng do tự thân đức tánh và đối tượng thì có tự thân bản chất làm chủ đạo, và nếu việc đắc danh xưng chỉ do tự thân bản chất thì tất cả các đạo lộ đều có trạng thái không tánh v.v..., như vậy sẽ không có sự phân định. Do đó, trong A-tỳ-đạt-ma, dù việc đắc danh xưng vô tướng có do cả hai nhân, việc xác lập sự phân định danh xưng chỉ được nắm giữ từ yếu tố đối nghịch. Vì vậy, do không có yếu tố đó, nên không có được. Hoặc, 'không có được' có nghĩa là không có được do tự thân đức tánh và đối tượng mà không phụ thuộc vào yếu tố khác. Vì sao? Vì trong A-tỳ-đạt-ma, việc đắc danh xưng là do tự thân bản chất và yếu tố đối nghịch cùng đi chung với nhau. Thật vậy, không kể đến yếu tố đối nghịch là cái tạo ra sự phân định, thì trạng thái làm nhân cho danh xưng của chỉ riêng tự thân bản chất là không có trong A-tỳ-đạt-ma, vì sẽ dẫn đến tình trạng không phân định được. Do đó, các đạo lộ thuận theo các tuệ quán đối lập với sự chấp thủ tự ngã và sự mong cầu, dù có tự thân bản chất khác, vẫn đắc được danh xưng do tự thân bản chất đi cùng với yếu tố đối nghịch. Nhưng tuệ quán của đạo lộ vô tướng thì không đối lập với tướng, vì tự nó nắm bắt tướng; do đó, đạo lộ thuận theo tuệ quán ấy cũng không phải là đối lập của tướng. Nếu có, nó cũng sẽ là đối lập của tuệ quán đi trên tướng. Do đó, dù tự thân bản chất có hiện hữu, nhưng vì không có yếu tố đối nghịch tạo ra sự phân định, nên trong A-tỳ-đạt-ma, nó không được xem là cái mang lại danh xưng vô tướng. Nếu vậy, phải chăng đạo lộ thuận theo tuệ quán vô thường không được bao gồm trong A-tỳ-đạt-ma? Không phải vậy, vì nó đã được bao gồm trong phương pháp của thanh tịnh đạo. Chính vì vậy mà phương pháp ấy đã được nói đến. Nhưng trong Kinh tạng, do là lời thuyết giảng theo phương pháp trình bày (pariyāya), nên danh xưng được nắm giữ ngay cả chỉ bằng tự thân đức tánh và đối tượng. Do đó, ngài nói 'có được theo phương pháp của Kinh tạng'. Điều cần nói ở đây đã được nói ở dưới. Để chỉ ra rằng danh xưng vô tướng của đạo lộ cũng có được do năng lực của sự tiếp cận, đoạn văn bắt đầu bằng 'tatrā hi' đã được nói đến. 'Āgamanīyaṭṭhāne' có nghĩa là ở nơi của pháp hành là sự tiếp cận. Phần còn lại đã rõ ràng vì phương pháp đã được trình bày.

Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí Xả Hành đã hoàn tất.

Anulomañāṇakathāvaṇṇanā

Giải Thích về Trí Thuận Thứ

804. Adhimokkhasaddhāti [Pg.479] pasādabhūto vatthugato nicchayo adhimokkho. Tasmā tathābhūtā bhāvanāvisesena kiccato adhimattatāya balavatarā nibbattati. Supaggahitanti suṭṭhu paggahitaṃ. Asallīnaṃ paṭutarabhāvena paṭipakkhavidhamanasamatthaṃ vīriyaṃ hoti. Sūpaṭṭhitāti tikkhataratāya ārammaṇābhimukhabhāvena suṭṭhu upaṭṭhitā sati hoti. Susamāhitanti passaddhisukhānaṃ sātisayatāya suṭṭhu samāhitaṃ ārammaṇe sammadeva ṭhapitaṃ appitaṃ viya hoti. Tikkhatarāti anulomañāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ samatthabhāvena sātisayaṃ tikkhā sūrā. Saṅkhārānaṃ vicinanepi majjhattabhūtasaṅkhārupekkhā paññā uppajjati. Aniccāti vā…pe… sammasitvā bhavaṅgaṃ otaratīti aniccādīsu ekenākārena sammasantī sattakkhattuṃ pavattitvā bhijjantī bhavaṅgaṃ otiṇṇā nāma hoti tato paraṃ bhavaṅgassa vāroti katvā. Saṅkhārupekkhāya katanayenevāti aniccādinā ālambanakaraṇanayeneva, na sammasitanayena. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ kurumāna’’nti. Āvaṭṭetvāti nivattetvā cittassa bhavaṅgavasena vattituṃ adatvā. Visadisacittapavattisaṅkhātāya vīciyā abhāvena avīcikā, cittasantati. Kiriyamanodhātuyā hi bhavaṅge āvaṭṭite kiriyamayacittapavattivipākacittuppattiyā savīcikā santarā, na evaṃ manodvārāvajjanenāti vuttaṃ ‘‘avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamāna’’nti. Tathevāti yathā atītāsu dvattiṃsajavanavīthīsu saṅkhārupekkhā ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā saṅkhāre ārammaṇamakāsi, tatheva. Parikammanti vuccati maggassa parikammattā paṭisaṅkhārakattā. Upacāranti vuccati maggassa āsannattā, samīpacārikattā vā. Anulomattaṃ sayameva vadati.

804. Về câu adhimokkhasaddhāti (tín có sự quyết định): adhimokkho (sự quyết định) là sự xác quyết ở nơi đối tượng, vốn là trạng thái trong sạch. Do đó, tín có bản chất như vậy, do sự đặc biệt của việc tu tập, do phận sự, do mức độ vượt trội, nên phát sanh mạnh mẽ hơn. Về câu supaggahitan’ti (được khích lệ kỹ lưỡng): là được khích lệ kỹ lưỡng. Cần mẫn không co rút, có khả năng dẹp tan đối nghịch nhờ vào trạng thái sắc bén hơn. Về câu sūpaṭṭhitā’ti (được an trú kỹ lưỡng): niệm được an trú kỹ lưỡng do trạng thái sắc bén hơn, do trạng thái hướng đến đối tượng. Về câu susamāhitan’ti (được định tĩnh kỹ lưỡng): do sự vượt trội của tịnh và lạc, tâm được định tĩnh kỹ lưỡng, được đặt đúng đắn trong đối tượng, giống như được áp đặt vào. Về câu tikkhatarā’ti (sắc bén hơn): do có khả năng làm duyên cho sự phát sanh của tuệ thuận thứ, nên trí tuệ trở nên sắc bén và dũng mãnh một cách vượt trội. Trí tuệ xả hành, vốn là trạng thái trung lập ngay cả khi quán xét các hành, được phát sanh. Về câu aniccāti vā…pe… sammasitvā bhavaṅgaṃ otaratīti (hoặc là vô thường... sau khi quán xét, đi vào bhavanga): sau khi quán xét theo một phương diện nào đó trong các phương diện như vô thường v.v..., tuệ quán diễn tiến bảy lần rồi bị hủy diệt, được gọi là đã đi vào bhavanga; bởi vì sau đó là phiên của bhavanga. Về câu saṅkhārupekkhāya katanayenevā’ti (chỉ theo phương pháp đã được thực hiện bởi xả hành): là chỉ theo phương pháp bắt đối tượng là vô thường v.v..., chứ không phải theo phương pháp quán xét. Do đó, ngài đã nói: “ārammaṇaṃ kurumānan’ti” (đang bắt làm đối tượng). Về câu āvaṭṭetvā’ti (sau khi hướng đến): là sau khi làm cho quay lại, không cho phép tâm diễn tiến theo năng lực của bhavanga. Do không có sự gián đoạn được gọi là sự diễn tiến của tâm không tương đồng, nên dòng tâm trở nên không gián đoạn. Thật vậy, khi ngũ môn hướng tâm (kiriyamanodhātu) hướng đến bhavanga, sự diễn tiến của tâm duy tác bị gián đoạn bởi sự phát sanh của tâm quả, có khoảng cách; nhưng không như vậy khi có ý môn hướng tâm. Do đó, đã được nói: “avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamānan’ti” (duy trì dòng tâm không gián đoạn). Về câu tathevā’ti (cũng như vậy): cũng như trong ba mươi hai lộ trình tốc hành tâm đã qua, xả hành đã bắt các hành làm đối tượng với trạng thái “là vô thường”, hoặc “là khổ”, hoặc “là vô ngã”, thì ở đây cũng như vậy. Được gọi là parikamman’ti (chuẩn bị) vì là sự chuẩn bị, sự tu sửa cho đạo. Được gọi là upacāran’ti (cận hành) vì gần kề với đạo, hoặc vì diễn tiến ở gần. Chính ngài (chú giải sư) nói về trạng thái thuận thứ.

Ayañca nayo kāmaṃ maggavīthiyaṃ paṭhamajavanassa paṭisaṅkharaṇaṭṭho, dutiyassa tato āsannaṭṭho, tatiyassa heṭṭhimuparimānaṃ anulomaṭṭho ca yuttoti vutto, tathāpi sabbesampi imā samaññā sambhavantīti dassetuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āsevananti ādarena sevanaṃ. Purimabhāgapacchimabhāgānanti heṭṭhimānaṃ, uparimānañca dhammakoṭṭhāsānaṃ. Aṭṭhannanti udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ. Sabbāpi vipassanā lakkhaṇattayasammasanakiccāva[Pg.480], idampi tathevāti vuttaṃ ‘‘tathakiccatāyā’’ti. Uparīti magge. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tathakiccatāya anulometi sammosādipaṭipakkhavidhamanato. Idāni anulomañāṇassa tadubhayakiccānulomaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha anulomañāṇaṃ saccapaṭicchādakamohakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ vidhamanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapariyantagataṃ, tato eva heṭṭhā nibbattitaudayabbayañāṇādīnampi kiccaṃ paṭipakkhadūrībhāvena atthato sādhentameva hutvā pavattati, tathāpavattamānañca tesaṃ kiccaṃ anulomentaṃ viya hotīti āha ‘‘udayabbayavantānaṃ…pe… tathakiccatāya anulometī’’ti. Tattha ‘‘bhayato upaṭṭhita’’nti imināpi ārammaṇasīsena ñāṇabyāpārameva vadati sappaṭibhayānaṃ saṅkhārānaṃ yathāsabhāvadassanadīpanato. Sesesu pana sattasupi ṭhānesu ñāṇabyāpārova dassito. Yasmā etaṃ anulomañāṇaṃ aniccādīsu aññataralakkhaṇavaseneva saṅkhāre ārabbha pavattati, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā’’ti. Tāya paṭipattiyāti yā sā anulomañāṇassa thūlathūlasaccapaṭicchādakasaṃkilesavikkhambhanapaṭipatti, tāya. Na hi anulomañāṇe tathā anuppanne gotrabhuñāṇaṃ nibbānaṃ ālambituṃ sakkoti, gotrabhuñāṇe vā anuppanne maggañāṇaṃ uppajjatīti.

Phương pháp này, dù được nói là hợp lý rằng trong lộ trình đạo, (sát-na tâm) thứ nhất có ý nghĩa tu sửa, (sát-na tâm) thứ hai có ý nghĩa gần hơn sát-na trước, và (sát-na tâm) thứ ba có ý nghĩa thuận theo các pháp bên dưới và bên trên, tuy nhiên, để chỉ ra rằng những danh xưng này cũng có thể có cho tất cả (các sát-na tâm), nên đã nói câu “avisesena panā”tiādi (nhưng không phân biệt). Trong đó, āsevanan’ti (sự thuần thục) là sự thực hành với sự tôn trọng. Purimabhāgapacchimabhāgānan’ti (của các phần pháp trước và sau) là của các phần pháp bên dưới và bên trên. Aṭṭhannan’ti (của tám) là của tám tuệ như tuệ sanh diệt v.v... Tất cả tuệ quán đều có phận sự quán xét ba tướng, và tuệ này cũng như vậy, do đó đã nói “tathakiccatāyā”ti (do có cùng phận sự). Uparī’ti (bên trên) là trong đạo. Nó thuận theo phận sự của các pháp trợ Bồ-đề do dẹp tan các đối nghịch như thất niệm v.v... Bây giờ, để chỉ ra một cách chi tiết sự thuận theo phận sự của cả hai (bên dưới và bên trên) của tuệ thuận thứ, đã nói câu “tañhī”tiādi (thật vậy, tuệ ấy). Trong đó, tuệ thuận thứ, bằng cách dẹp tan một cách vượt trội các khối si mê che lấp chân lý v.v..., đã đạt đến đỉnh cao trong các tuệ thế gian. Chính vì vậy, nó diễn tiến trong khi hoàn thành về mặt ý nghĩa phận sự của các tuệ sanh diệt v.v... đã được phát sanh bên dưới, do sự xa lìa đối nghịch. Và khi diễn tiến như vậy, nó giống như làm cho thuận theo phận sự của các tuệ ấy, do đó ngài đã nói “udayabbayavantānaṃ…pe… tathakiccatāya anulometī”ti (nó thuận theo phận sự của các tuệ có sanh diệt...). Trong đó, ngay cả với câu “bhayato upaṭṭhitan’ti” (hiện khởi là đáng sợ), ngài cũng chỉ nói về hoạt động của tuệ với đối tượng làm đầu, vì nó chỉ ra sự thấy đúng như thật các hành vốn đáng sợ. Còn trong bảy nơi còn lại, chỉ có hoạt động của tuệ được chỉ ra. Bởi vì tuệ thuận thứ này diễn tiến bằng cách bắt lấy các hành chỉ theo năng lực của một tướng nào đó trong các tướng vô thường v.v..., do đó đã nói “aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā”ti (do diễn tiến bằng cách bắt lấy các hành theo năng lực của tướng vô thường v.v...). Về câu tāya paṭipattiyā’ti (bởi sự thực hành ấy): là bởi sự thực hành trấn áp các phiền não thô thiển che lấp chân lý của tuệ thuận thứ. Thật vậy, khi tuệ thuận thứ chưa phát sanh như vậy, tuệ chuyển tộc không thể bắt Níp-bàn làm đối tượng; hoặc khi tuệ chuyển tộc chưa phát sanh, tuệ đạo không thể phát sanh.

Vuttamatthaṃ opammena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aṭṭhannaṃ vohārikamahāmattānaṃ agatigamanaṃ pahāya taṃtaṃvinicchayakaraṇaṃ viya aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ yathāsakaṃ paṭipakkhaṃ pahāya saṅkhāresu udayabbayādipaṭipatti, rañño majjhattabhāvo viya anulomañāṇassa purimapacchimadhammakoṭṭhāsassa anukūlatā. Tenevāti heṭṭhimañāṇānaṃ anulomanamukhena uparibodhipakkhiyānaṃ anulomanatoyeva. Saccānulomikanti vuccati maggasaccassa anulomikattā.

Để làm cho ý nghĩa đã nói trở nên rõ ràng hơn bằng ví dụ, câu “yathā hī”tiādi (ví như) đã được nói. Trong đó, sự thực hành về sanh diệt v.v... trong các hành, sau khi từ bỏ đối nghịch của mỗi tuệ, giống như việc phán quyết của tám vị đại thần tư pháp sau khi từ bỏ việc đi vào thiên vị; sự tương hợp của tuệ thuận thứ đối với các phần pháp trước và sau giống như thái độ trung lập của nhà vua. Về câu tenevā’ti (chính vì vậy): chính vì sự thuận theo các pháp trợ Bồ-đề bên trên thông qua việc thuận theo các tuệ bên dưới. Được gọi là saccānulomikan’ti (thuận theo chân lý) vì nó thuận theo Đạo đế.

Anulomañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Tuệ Thuận Thứ đã hoàn tất.

Vuṭṭhānagāminīvipassanākathāvaṇṇanā

Giải về chương Tuệ Quán Dẫn đến Xuất Khởi

805. Kiñci [Pg.481] asaṅkhatārammaṇampi ñāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā ekasaṅgahanti katvā ‘‘saṅkhārārammaṇāyā’’ti visesanaṃ kataṃ. Tañhi visesato vuṭṭhānaṃ ariyamaggaṃ gacchati upetīti vuṭṭhānagāminīti vattabbataṃ labhati. Tenāha ‘‘sabbena sabba’’ntiādi. Asammohatthanti tattha tattha sutte pariyāyantarehi āgatāya sammohābhāvatthaṃ. Suttasaṃsandanāti suttānaṃ tesaṃ tesaṃ suttapadānaṃ anusandānaṃ.

805. Do nghĩ rằng: “Một số tuệ có đối tượng là vô vi cũng được tính chung vào (tuệ quán) dẫn đến xuất khởi”, nên tính từ “saṅkhārārammaṇāyā”ti (có các hành làm đối tượng) đã được đặt ra. Thật vậy, tuệ ấy một cách đặc biệt đi đến, đạt đến thánh đạo là sự xuất khởi, do đó nó nhận được tên gọi là vuṭṭhānagāminī (dẫn đến xuất khởi). Vì thế, ngài đã nói câu “sabbena sabba”ntiādi (hoàn toàn). Về câu asammohatthan’ti (nhằm mục đích không mê mờ): là nhằm mục đích không có sự mê mờ đối với tuệ quán dẫn đến xuất khởi đã được đề cập bằng các cách nói khác trong các kinh đây đó. Về câu suttasaṃsandanā’ti (sự kết nối kinh): là sự kết nối các đoạn kinh của các kinh ấy.

Ye lokiye saṅkhāre ārabbha anulomapariyosānā vuṭṭhānagāminivipassanā pavattati, taṃsannissitā tappaṭibaddhā taṇhā tehi vinā appavattanato tammayā nāma, tammayāva tammayatā, tammayā vā taṇhāsampayuttā khandhā, tesaṃ bhāvo tammayatā, sā eva taṇhā. Tappaṭipakkhā vuṭṭhānagāminivipassanā atammayatā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādiyanato vuṭṭhānagāminivipassanā atammayatāti vuccatī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.310). Nissāyāti taṃ atammayataṃ nissayaṃ katvā, bhāvetvāti attho. Ekattāti ettha ayaṃ pāḷi ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesu…pe… phoṭṭhabbesu, ayaṃ, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā’’ti (ma. ni. 3.310), sayampi nānāsabhāvā, nānārammaṇanissitā cāti attho. Sā pana samādhisampayuttā vipassanupekkhā veditabbā. ‘‘Atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitā…pe… nevasaññānāsaññāyatananissitā, ayaṃ, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā’’ti (ma. ni. 3.310). Yā hi taṃtaṃarūpacittuppādapariyāpannā upekkhā, sā ekasabhāvattā, ekārammaṇattā ca ekattā, ekattasitā cāti vuccati, sā pana taṃtaṃjhānasahagatavedanupekkhā ca tadārammaṇavipassanupekkhā cāti vadanti. Taṃ pajahathāti tadārammaṇakilesapahānena pajahatha. Tenāha ‘‘taṃ samatikkamathā’’ti.

Tuệ quán xuất khởi có trí thuận thứ làm cùng tận, khởi lên do duyên vào các hành thế gian nào, tham ái nương tựa vào các hành ấy, liên hệ với các hành ấy, không thể khởi lên nếu không có các hành ấy, nên được gọi là tammayā (sự đồng nhất với cái ấy), chính tammayā là tammayatā, hoặc các uẩn tương ưng với tham ái là tammayā, trạng thái của chúng là tammayatā, chính nó là tham ái. Tuệ quán xuất khởi là đối nghịch với nó, là atammayatā (sự không đồng nhất với cái ấy). Do đó, trong Chú giải đã nói: “Tammayatā gọi là tham ái. Do vì làm cho tham ái ấy bị tiêu diệt nên tuệ quán xuất khởi được gọi là atammayatāti” (ma. ni. aṭṭha. 3.310). Nissāya (do nương tựa) có nghĩa là: sau khi lấy atammayatā ấy làm nơi nương tựa, sau khi tu tập. Về từ ekattā (tính đồng nhất), đây là đoạn Pāḷi: “Này các Tỷ-kheo, có xả ở các sắc… ở các xúc. Này các Tỷ-kheo, xả này là nānattā (tính dị biệt), nānattasitā (nương tựa vào sự dị biệt)” (ma. ni. 3.310), nghĩa là: tự thân nó có nhiều tự tánh khác nhau và nương tựa vào nhiều đối tượng khác nhau. Và xả ấy nên được hiểu là xả tuệ quán tương ưng với định. “Này các Tỷ-kheo, có xả nương tựa vào Không Vô Biên Xứ… nương tựa vào Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Này các Tỷ-kheo, xả này là ekattā (tính đồng nhất), ekattasitā (nương tựa vào sự đồng nhất)” (ma. ni. 3.310). Thật vậy, xả nào nằm trong mỗi tâm sanh vô sắc ấy, do có một tự tánh và một đối tượng, nên được gọi là ekattā và ekattasitā, và các vị ấy nói rằng đó là xả thọ câu hành với mỗi thiền ấy và xả tuệ quán có đối tượng là thiền ấy. Taṃ pajahatha (hãy từ bỏ nó) nghĩa là hãy từ bỏ bằng cách đoạn trừ các phiền não có đối tượng là nó. Do đó, Ngài nói: “Hãy vượt qua nó.”

Nibbidāti vuṭṭhānagāminī. Tattha hi sutte virajjatīti maggakiccamāha, vimuccatīti phalakiccaṃ.

Nibbidā (sự yếm ly) là tuệ quán xuất khởi. Thật vậy, trong bài kinh ấy, virajjati (ly tham) nói lên phận sự của đạo, vimuccati (giải thoát) nói lên phận sự của quả.

Susimasuttaṃ [Pg.482] nidānavagge. Tattha dhammaṭṭhitiñāṇaṃ vuṭṭhānagāminīti vuttā dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde asammuyhanavasena pavattanato. Nibbāne ñāṇanti maggañāṇamāha.

Kinh Susima ở trong phẩm Nhân Duyên. Ở đó, trí về định tánh của pháp được gọi là tuệ quán xuất khởi, do vì nó khởi lên bằng cách không si mê về lý duyên khởi là định tánh của pháp. Nibbāne ñāṇaṃ (trí về Niết-bàn) nói đến trí về đạo.

Saññā kho, poṭṭhapādāti ettha kāmaṃ ‘‘saññā’’icceva vuccati, pubbe pana ‘‘saññaggaṃ phusatī’’ti vuttattā āha ‘‘saññagganti vuttā’’ti.

Trong câu “Này Poṭṭhapāda, chính là tưởng”, mặc dù được nói chỉ là “tưởng”, nhưng vì trước đó đã được nói là “chạm đến đỉnh cao của tưởng” nên ngài (Chú giải) nói: “được gọi là đỉnh cao của tưởng”.

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti tadekadesabhūtā vuṭṭhānagāminī vuttā. Samudāyesu hi pavattā vohārā avayavesupi pavattantīti. Pārisuddhipadhāniyaṅganti pārisuddhiyā padhānakāraṇaṃ.

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhi (Tri kiến thanh tịnh về con đường): tuệ quán xuất khởi, là một phần của thanh tịnh ấy, đã được nói đến. Thật vậy, các từ ngữ được dùng cho toàn thể cũng được dùng cho các bộ phận. Pārisuddhipadhāniyaṅga (yếu tố chính yếu của sự thanh tịnh) là nguyên nhân chính yếu của sự thanh tịnh.

Tīhi nāmehīti anulomagotrabhuvodānasaṅkhātehi tīhi nāmehi.

Tīhi nāmehi (bởi ba tên gọi) là bởi ba tên gọi được biết đến là thuận thứ, chuyển tộc, và thanh tịnh.

Kittitāti thomitā ariyamaggādhiṭṭhānatāya. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesinā sammāsambuddhena. Santakilesatāya santā. Yoganti bhāvanaṃ, bhāvanābhiyogaṃ vā.

Kittitā (được tán thán) là được ca ngợi vì là nền tảng của thánh đạo. Bởi bậc Chánh Đẳng Giác, vị Mahesī (Đại sĩ), do ý nghĩa tìm cầu những điều vĩ đại là giới uẩn v.v... Santā (bậc tịch tịnh) là do có các phiền não đã được lắng dịu. Yogaṃ (sự thực hành) là sự tu tập, hoặc sự chuyên cần tu tập.

Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về sự trình bày Tri Kiến Thanh Tịnh về Con Đường đã hoàn tất.

Iti ekavīsatimaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ hai mươi mốt.

22. Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā

22. Giải thích về sự trình bày Tri Kiến Thanh Tịnh

Paṭhamamaggañāṇakathāvaṇṇanā

Giải thích về luận đề Trí của Đạo đầu tiên

806. Idāni [Pg.483] ñāṇadassanavisuddhiyā niddese anuppatte sā yassa ñāṇassa anantaraṃ uppajjati, taṃ tāva dassento ‘‘ito paraṃ gotrabhuñāṇaṃ hotī’’ti āha. Ito paranti ito anulomañāṇato upari. Tanti gotrabhuñāṇaṃ. Neva paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati aniccādivasena saṅkhārānaṃ aggahaṇato. Na ñāṇadassanavisuddhiṃ bhajati satipi nibbānārammaṇatte kilesānaṃ akhepanato. Tato evetaṃ viññāṇadhātūnaṃ visayaṃ uddesantaṃ dassanakiccaṃ karontaṃ kiriyamanodhātu viya maggassa āvajjanaṭṭhāniyaṃ vuccati. Antarāti chaṭṭhasattamavisuddhīnaṃ vemajjhe. Abbohārikameva hoti ubhayavisuddhilakkhaṇatābhāvato. Tathāpi vuṭṭhānagāminiyā pariyosānatāya vipassanāpakkhikaṃ. Tenevassa taṃsotapatitatā. Tenāha ‘‘vipassanāsote…pe… saṅkhaṃ gacchatī’’ti. Etenassa paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhajanaṃ dasseti. Sotassa ariyassaādito pajjanaṃ sotāpatti, so eva maggo, sotaṃ vā ariyaṃ ādito pajjati adhigacchatīti sotāpatti, paṭhamako. Tassa maggo sotāpattimaggo. Paṭisandhivasena sakideva imaṃ manussalokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Paṭisandhivasena kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo. Kilesādīnaṃ hananādinā arahaṃ, aggamaggaṭṭho. Tassa bhāvo arahattaṃ, so eva maggoti arahattamaggo. Catūsu maggesu ñāṇaṃ ekajjhaṃ gahetvā ñāṇadassanavisuddhi nāma.

806. Bây giờ, khi sự trình bày về Tri Kiến Thanh Tịnh đã đến, để chỉ ra trí tuệ mà sau đó thanh tịnh này khởi lên, trước tiên ngài nói: “Sau đây là trí chuyển tộc”. Ito paraṃ (sau đây) là bên trên trí thuận thứ này. Taṃ (đó) là trí chuyển tộc. Nó không thuộc về Tri Kiến Thanh Tịnh về Con Đường do vì không nắm bắt các hành theo cách vô thường v.v... Nó không thuộc về Tri Kiến Thanh Tịnh do vì không đoạn trừ các phiền não mặc dù có Niết-bàn làm đối tượng. Chính vì lý do đó, nó được gọi là ở vị trí hướng tâm đối với đạo, giống như ý giới duy tác chỉ ra đối tượng cho năm thức giới và thực hiện phận sự thấy. Antarā (ở giữa) là ở giữa thanh tịnh thứ sáu và thứ bảy. Nó chỉ là không được gọi tên (là thanh tịnh) do vì không có đặc tính của cả hai thanh tịnh. Tuy nhiên, do là sự cùng tận của tuệ quán xuất khởi, nó thuộc về phe tuệ quán. Chính vì lý do đó, nó rơi vào dòng chảy ấy. Do đó, ngài nói: “được kể trong dòng tuệ quán…”. Bằng câu này, ngài chỉ ra sự bao gồm của nó trong Tri Kiến Thanh Tịnh về Con Đường. Sự đi vào dòng thánh từ ban đầu là sotāpatti (Dự lưu), chính nó là đạo; hoặc vì đi vào, đạt đến dòng thánh từ ban đầu nên gọi là sotāpatti, là bậc đầu tiên. Đạo của vị ấy là sotāpattimagga (đạo Dự lưu). Do tái sanh, vị chỉ một lần trở lại thế giới loài người này là sakadāgāmī (Nhất lai), đạo của vị ấy là sakadāgāmimagga (đạo Nhất lai). Do tái sanh, vị không trở lại cõi dục là anāgāmī (Bất lai), đạo của vị ấy là anāgāmimagga (đạo Bất lai). Do sát trừ các kẻ thù là phiền não v.v... nên là arahaṃ (A-la-hán), là bậc trú trong đạo cao nhất. Trạng thái của vị ấy là arahatta (quả A-la-hán), chính nó là đạo, nên gọi là arahattamaggo (đạo A-la-hán). Gộp chung trí tuệ trong bốn đạo lại được gọi là Tri Kiến Thanh Tịnh.

Tehi tīhipīti heṭṭhā tiṇṇaṃ anulomañāṇānaṃ vuttattā vuttaṃ, tīsu vā dvinnaṃ antogadhattā. Tīhipīti vā vikappantarasampiṇḍanattho pi-saddo, tena tīhipi dvīhipīti vuttaṃ hoti. Attano balānurūpenāti attano attano ānubhāvānukūlaṃ. Paṭhamañhi anulomañāṇaṃ sabboḷārikaṃ, dutiyaṃ tato nātioḷārikaṃ, tatiyaṃ tato nātioḷārikaṃ tamaṃ antaradhāpeti. Atha vā balānurūpenāti heṭṭhā saṅkhārupekkhāya āhitabalānurūpena[Pg.484]. Pubbābhisaṅkhāravasena hi anulomañāṇassāpi maggañāṇassa viya saddhāvimuttadiṭṭhippattānaṃ pavattiākārasiddho attheva mudutikkhatāviseso. Palibodhato upaṭṭhāti palibodhabhāvapaṭicchādakassa tamassa antaradhāpitattā. ‘‘Āsevanante’’ti iminā dutiyassa vā tatiyassa vā anulomañāṇassa anantaraṃ gotrabhuñāṇuppatti, na paṭhamassāti dasseti tassa anāsevanattā. Na hi aladdhāsevanaṃ gotrabhuñāṇaṃ uppādetuṃ sakkoti. Nimittādivirahato, tabbidhurato ca ‘‘animitta’’ntiādinā nibbānaṃ visesitaṃ. Puthujjanagottanti ariyehi asammissaṃ puthujjanasamaññaṃ. Gottanti hi ekavaṃsajānaṃ samānā samaññā, evaṃ idhāpīti. Puthujjanasaṅkhanti tasseva vevacanaṃ, puthujjanabhūminti puthujjanavatthuṃ. Ekantikatāya ekavārameva ca uppajjanato apunarāvaṭṭakaṃ.

Tehi tīhipi: (Câu) này được nói đến do đã được nói đến về ba trí thuận thứ ở dưới, hoặc do hai (trí thuận thứ) đã được bao gồm trong ba (trí thuận thứ). Hoặc trong câu ‘tīhipi’, pi-sadda có nghĩa là tổng hợp một phương án khác, do đó được nói là ‘bởi ba’ hoặc ‘bởi hai’. Attano balānurūpena: Tùy theo năng lực, oai lực của mỗi người. Thật vậy, trí thuận thứ thứ nhất làm cho biến mất bóng tối thô thiển nhất, trí thứ hai (làm cho biến mất bóng tối) không quá thô thiển hơn cái đó, trí thứ ba (làm cho biến mất bóng tối) không quá thô thiển hơn cái đó. Hoặc, balānurūpena: Tùy theo năng lực đã được tích lũy bởi trí xả về các hành ở dưới. Thật vậy, do năng lực của sự chuẩn bị trước, đối với trí thuận thứ cũng vậy, giống như đối với đạo trí, có sự khác biệt về độ nhu nhuyến và sắc bén, điều này được xác lập bởi cách thức diễn tiến của các vị Tín giải thoát và Thân chứng. Palibodhato upaṭṭhāti: (Hiện khởi) là do chướng ngại, vì bóng tối che đậy trạng thái chướng ngại đã được làm cho biến mất. Bằng câu ‘Āsevanante’, (chú giải) chỉ ra rằng sự phát sinh của trí chuyển tộc là ngay sau trí thuận thứ thứ hai hoặc thứ ba, chứ không phải (sau) trí thứ nhất, vì trí ấy không có sự thuần thục. Thật vậy, (trí thuận thứ) chưa có được sự thuần thục thì không thể làm phát sinh trí chuyển tộc. Do không có tướng v.v... và do trái ngược với điều đó, Niết-bàn được đặc tả bằng (các từ) ‘vô tướng’ v.v... Puthujjanagottaṃ: Dòng tộc phàm phu là tên gọi ‘phàm phu’ không pha trộn với các bậc Thánh. Thật vậy, gottaṃ là tên gọi chung của những người cùng một dòng dõi; ở đây cũng vậy. Puthujjanasaṅkhaṃ: Là từ đồng nghĩa của chính từ đó. Puthujjanabhūmiṃ: Nền tảng của phàm phu. Apunarāvaṭṭakaṃ: Không quay trở lại, do tính chất nhất định và do chỉ sinh khởi một lần duy nhất.

Bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭaneti asaṅkhatadhātuyā bahibhāvato bahiddhāsaññitā saṅkhāragatā vuṭṭhānabhūte vivaṭṭane nipphajjamāne paññā. Abhibhuyyatīti abhibhavati. Pakkhandatīti anupavisati. Ettha ca ‘‘uppādaṃ abhibhuyyatī’’tiādinā puthujjanagottābhibhavanaṃ tadatikkamanamāha. ‘‘Anuppādaṃ pakkhandatī’’tiādinā ariyagottabhāvanaṃ tadubhayabhāvato.

Bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane: Trí tuệ (phát sinh) khi sự quay lưng, vốn là sự xuất khởi khỏi các pháp hữu vi được gọi là ‘bên ngoài’ do ở bên ngoài vô vi giới, đang được hoàn thành. Abhibhuyyati: Có nghĩa là chế ngự. Pakkhandati: Có nghĩa là thâm nhập. Và ở đây, bằng câu ‘uppādaṃ abhibhuyyati’ v.v..., (chú giải) nói lên sự chế ngự dòng tộc phàm phu, sự vượt qua nó. Bằng câu ‘anuppādaṃ pakkhandati’ v.v..., (chú giải nói lên) sự phát triển dòng tộc bậc Thánh, do trạng thái của cả hai (vừa vượt qua phàm, vừa nhập Thánh).

807. Ekāvajjanānaṃ nānāvīthitā natthīti na taṃnisedhanāya ekavīthiggahaṇaṃ, atha kho nānārammaṇānampi ekāvajjanānaṃ nānāvīthitā natthīti dassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Mahāmātikanti mahantaṃ udakavāhakaṃ. Laṅghitvāti anotaranto eva atikkamitvā. Ullaṅghitvāti uparibhāgeneva laṅghitvā. Ninnapoṇapabbhāratā uttaruttaravisiṭṭhā ninnatāva.

807. Việc dùng từ ‘ekavīthi’ không phải để phủ định rằng ‘không có các lộ trình khác nhau đối với các (tâm) có cùng một hướng tâm’, mà là để chỉ ra rằng ‘ngay cả đối với các (tâm) có các đối tượng khác nhau nhưng có cùng một hướng tâm, cũng không có các lộ trình khác nhau’, cần được hiểu như vậy. Mahāmātikaṃ: Con mương lớn dẫn nước. Laṅghitvā: Vượt qua mà không đi xuống. Ullaṅghitvā: Nhảy qua, chỉ bằng phần trên. Ninnapoṇapabbhāratā: Sự xuôi dốc, chính là sự xuôi dốc đặc biệt hơn ở mỗi cấp độ cao hơn.

Aṭṭhahi ñāṇehi anukkamena āhitavisesaṃ anulomañāṇaṃ nibbānārammaṇassa ñāṇassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ jātanti āha ‘‘udayabbayānupassanādinā vegena dhāvitvā’’ti. Rūpaṃ anekasantatisambandhatāya anekavaṭṭaracitā rajju viya hotīti vuttaṃ ‘‘rūparajjuṃ vā’’ti. Attabhāvassa rukkhaṭṭhāniyatāya vuttattā taṃsambandhadaṇḍaṭṭhāniyatā vedanādīsu ekasseva yuttā, na vedanādisamudāyassāti vuttaṃ ‘‘vedanādīsu aññataradaṇḍaṃ vā’’ti. Anulomāvajjanenāti anulomassa āvajjanena. Yena āvajjanena anulomañāṇaṃ uppajjati, tena taṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Paṭhamena anulomacittena ullaṅghitvā’’ti idaṃ sakkāyatīrassa tassa atikkamanārambhatāya [Pg.485] vuttaṃ. ‘‘Dutiyena nibbānaninnapoṇapabbhāramānaso’’ti idaṃ tassa sabbasaṅkhārato sātisayaṃ alaggaṃ hutvā visaṅkhāre allīnabhāvato vuttaṃ. Nibbāne ārammaṇakaraṇavasena patati yogāvacaro. Ekārammaṇeti ekavāraṃyeva ālambite ārammaṇe. Tenāha ‘‘aladdhāsevanatāyā’’ti. Tena ekārammaṇe āsevanā upakāravatī, na tathā nānārammaṇeti dasseti.

(Chú giải) nói ‘sau khi chạy nhanh bằng (trí) quán sinh diệt v.v...’ để chỉ rằng trí thuận thứ, vốn có được sự đặc biệt tuần tự qua tám trí, đã trở nên có khả năng làm duyên cho trí có Niết-bàn làm đối tượng. Do sắc, vì sự liên kết của nhiều dòng tương tục, giống như sợi dây được bện từ nhiều sợi, nên được nói là ‘hoặc sợi dây sắc’. Do tự thể được nói là ở vị trí của cây, nên vị trí của cây gậy liên quan đến nó chỉ thích hợp với một trong các (uẩn) như thọ, chứ không phải với toàn bộ thọ uẩn v.v..., do đó được nói là ‘hoặc một cây gậy trong số thọ v.v...’. Anulomāvajjanena: Bằng sự hướng tâm của (trí) thuận thứ. Đối tượng đó (được bắt) bởi sự hướng tâm mà nhờ đó trí thuận thứ sinh khởi. Câu ‘sau khi nhảy qua bằng tâm thuận thứ thứ nhất’ được nói đến vì nó là sự bắt đầu vượt qua của tâm ấy. Câu ‘với tâm thuận thứ thứ hai, có tâm trí xuôi dốc, nghiêng dốc, hướng dốc về Niết-bàn’ được nói đến vì tâm ấy, sau khi không dính mắc một cách vượt trội vào tất cả các hành, đã chìm vào vô vi. Hành giả rơi vào (Niết-bàn) theo nghĩa là lấy (Niết-bàn) làm đối tượng. Ekārammaṇe: Trong đối tượng chỉ được bắt một lần duy nhất. Do đó, (chú giải) nói ‘vì không có được sự thuần thục’. Bằng điều đó, (chú giải) chỉ ra rằng sự thuần thục trong một đối tượng duy nhất thì hữu ích, còn trong các đối tượng khác nhau thì không như vậy.

808. Tatrāti anulomagotrabhūnaṃ itarītarakiccākaraṇe. Nakkhattayoganti nakkhattena candassa yogaṃ, nakkhattayogavibhāvaniyaṃ vā kālaṃ, divasanti attho.

808. Tatra: Trong việc trí thuận thứ và trí chuyển tộc không làm phận sự của nhau. Nakkhattayogaṃ: Sự hội hợp của mặt trăng với một chòm sao, hoặc có nghĩa là thời điểm, ngày được xác định bởi sự hội hợp của chòm sao.

Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ.

Câu bắt đầu bằng ‘Tattha’ là sự kết nối ví dụ.

Evaṃ nibbattāhīti anulomañāṇāni viya saṅkhāre anālambitvā ahaṃ viya nibbānārammaṇe vattāhīti maggassa gotrabhunā dinnasaññāmuñcanaṃ, anubandhanañca nibbānārammaṇakaraṇameva sandhāya vuttaṃ.

Evaṃ nibbattāhi: (Có nghĩa là) ‘Hãy diễn tiến trong đối tượng Niết-bàn như ta, đừng bắt các hành làm đối tượng như các trí thuận thứ.’ Sự không từ bỏ tín hiệu đã được trí chuyển tộc trao cho đạo trí và sự theo sau được nói đến nhắm vào chính việc lấy Niết-bàn làm đối tượng.

809. Tatrāti tasmiṃ gotrabhunā dinnasaññaṃ amuñcitvā viya tena gahitārammaṇeyeva vattitvā maggassa lobhakkhandhādinibbijjhane. Usuṃ asati khippatīti issāso, dhanuggaho. Saragocaraṭṭhānaṃ nāma aṭṭhausabhamattaṃ. Tañca kho dūre pātino majjhimapurisassa vasena catuhatthāya yaṭṭhiyā vīsatiyaṭṭhi usabhaṃ, tena aṭṭhausabhamatte padese hatthavasena cattārīsādhikachasatahatthe padese. Phalakasatanti asanasāramayaṃ phalakasataṃ. Kumbhakāracakkasadise cakkayante. Āvijjhitvāti bhametvā. Daṇḍakaghaṭṭanāya uppādetabbasaddo daṇḍakasaññā. Phalakasatavinivijjhanassa paccayabhūtā daṇḍakasaññā viya gotrabhuñāṇaṃ lobhakkhandhādinibbijjhanassa maggañāṇassa paccayabhāvato. Issāso viya maggañāṇaṃ nibbijjhitabbanivijjhanato.

809. Tatra: Trong việc đạo trí, giống như không từ bỏ tín hiệu đã được trí chuyển tộc trao cho, diễn tiến trong chính đối tượng đã được trí ấy bắt lấy, để xuyên thủng khối tham v.v... Issāso: Người bắn tên, tức là cung thủ, được gọi là issāso. Tầm hoạt động của mũi tên là khoảng tám usabha. Và đối với một người tầm trung có thể bắn xa, một usabha là hai mươi cây sào (yaṭṭhi), mỗi cây sào dài bốn cubit (hattha); do đó, trong một khu vực tám usabha, theo cubit, là một khu vực sáu trăm bốn mươi cubit. Phalakasataṃ: Một trăm tấm ván làm bằng lõi cây asana. Trên một máy hình bánh xe giống như bàn xoay của thợ gốm. Âm thanh được tạo ra bởi việc gõ cây gậy được gọi là tín hiệu gậy. Trí chuyển tộc (cần được hiểu) giống như tín hiệu gậy, vốn là duyên cho việc xuyên thủng một trăm tấm ván, vì nó là duyên cho đạo trí xuyên thủng khối tham v.v... Đạo trí (cần được hiểu) giống như cung thủ, vì nó xuyên thủng những gì cần được xuyên thủng.

810. Aṭṭhamabhavato paṭṭhāya nibbattanakaṃ anamataggasaṃsāravaṭṭadukkhasamuddaṃ soseti. Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhananti imesaṃ sattannaṃ ariyadhanānaṃ. Sammukhībhāvanti paccakkhasiddhiṃ. Pāṇātipātādipañcaverāni [Pg.486] ceva pañcavīsatimahābhayāni cāti sabbaverabhayāni. Aññesañca ratanattaye niviṭṭhasaddhādīnaṃ. Samudāye pavatto sotāpattimaggasaddo tadekadesepi pavattatīti āha ‘‘sotāpattimaggena sampayuttaṃ ñāṇa’’nti.

810. Làm khô cạn biển khổ luân hồi sinh tử vô thủy vô chung sẽ phát sanh kể từ kiếp sống thứ tám. (Đối với) bảy Thánh tài sản này là tín tài, giới tài, tàm tài, quý tài, văn tài, thí tài, và tuệ tài. (Câu) “Sammukhībhāvanti” (có nghĩa là) sự thành tựu trực tiếp. Tất cả oán thù và hiểm họa, tức là năm điều oán thù bắt đầu bằng sát sanh và hai mươi lăm đại hiểm họa. Và của những người khác có tín v.v... đã an trú trong Tam Bảo. Thuật ngữ "Tu-đà-hoàn đạo" vốn được dùng cho toàn thể, cũng được dùng cho một phần trong đó, vì vậy ngài đã nói "trí tuệ tương ưng với Tu-đà-hoàn đạo".

Paṭhamamaggañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt Sơ Đạo Trí.

Sotāpannapuggalakathāvaṇṇanā

Luận giải về chương hạng người Tu-đà-hoàn.

811. Tasseva sotāpattimaggacittassa. Kāmañcettha nātitikkhapaññassa dve, tikkhapaññassa tīṇi phalacittāni honti, avisesato pana gahitassa maggassa vasena ‘‘dve, tīṇi vā’’ti vuttaṃ. Samādhimānantarikaññamāhūti yaṃ attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalappadānato ānantarikasamādhīti āhūti attho. Anantarameva pavattanakaṃ phalaṃ anantaraṃ, tattha niyutto, taṃ vā payojanaṃ etassāti ānantariko, maggo.

811. Của chính tâm Tu-đà-hoàn đạo ấy. Ở đây, đối với người có trí tuệ không quá sắc bén, có hai tâm quả; đối với người có trí tuệ sắc bén, có ba tâm quả. Tuy nhiên, do đạo được đề cập một cách tổng quát, nên đã nói là "hai hoặc ba". (Câu) "Samādhimānantarikaññamāhu" có nghĩa là: định nào mà do cho quả một cách chắc chắn ngay sau khi nó sanh khởi, nên được gọi là định vô gián (ānantarikasamādhi). Quả sẽ sanh khởi ngay lập tức là "vô gián" (anantaraṃ); đạo tương ưng trong đó, hoặc đạo này có lợi ích là quả ấy, nên gọi là "vô gián" (ānantariko).

Āsevananteti āsevanato ante, āsevanalābhino anulomañāṇassa anantaranti attho. Laddhāsevanameva anulomaṃ gotrabhuṃ uppādeti. Upari pana cha, satta vā javanāni pavattanti, tasmā cattāri phalacittāni hontīti vadeyyāti āha ‘‘sattacittaparamā ca ekāvajjanavīthī’’ti.

(Câu) “Āsevanante” (có nghĩa là) ở cuối của sự thuần thục, nghĩa là ngay sau trí thuận thứ đã được thuần thục. Trí thuận thứ đã được thuần thục làm phát sanh trí chuyển tộc. Tuy nhiên, ở trên, sáu hoặc bảy tốc hành tâm sanh khởi, do đó có bốn tâm quả, người ta có thể nói như vậy. (Vì vậy) ngài đã nói "và một lộ trình hướng môn có tối đa là bảy tâm".

Taṃ pana na sārato paccetabbanti yojanā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

Cách kết hợp (câu) là: "Điều đó không nên tin theo cốt lõi". Điều gì nên nói ở đây, điều đó đã được nói ở dưới.

812. Ettāvatāti paṭhamamaggānantaraṃ phalassa uppattimakkena. Bhusaṃ pamattopīti devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattopi. Yesaṃ yathāvuttaāvajjanajavanacittānaṃ uppattiyā esa sotāpanno paccavekkhati nāmāti adhippāyo.

812. (Câu) “Ettāvatā” (có nghĩa là) chỉ bằng sự sanh khởi của quả ngay sau sơ đạo. (Câu) “Bhusaṃ pamattopi” (có nghĩa là) dù rất phóng dật sau khi đã đạt đến địa vị phóng dật như làm vua cõi trời, vua chuyển luân v.v... Ý nghĩa là: vị Tu-đà-hoàn này được gọi là phản khán do sự sanh khởi của các tâm hướng môn và tốc hành tâm đã được nói đến.

Eteneva pasaṅgena sesānaṃ ariyānaṃ paccavekkhaṇāni dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ.

Nhân dịp này, để chỉ ra sự phản khán của các bậc Thánh còn lại, (câu) bắt đầu bằng "yathā ca" đã được nói đến.

Ukkaṭṭhaparicchedoyeva [Pg.487] ceso, yadidaṃ pañcannaṃ, catunnañca paccavekkhaṇānaṃ dassananti attho. ‘‘Abhāvenevā’’ti etena pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇasamatthatā kassaci hoti, kassaci na hotīti dasseti. Lobho eva lobhadhammo.

Nghĩa là: đây chính là sự phân định tối thắng, tức là sự trình bày về năm và bốn sự phản khán. Bằng (câu) "abhāveneva" này, ngài chỉ ra rằng khả năng phản khán các phiền não đã đoạn trừ và còn lại có ở một số vị, không có ở một số vị. Tham chính là pháp tham.

Dutiyamaggañāṇakathāvaṇṇanā

Luận giải về chương Nhị Đạo Trí.

813. Kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāyāti etesaṃ kilesānaṃ tanubhāvatthaṃ. Tattha dvīhi kāraṇehi tanubhāvo adhiccuppattiyā, pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci kadāci viraḷākārā hutvā uppajjanti. Tathā uppajjantāpi maddantā chādentā andhakāraṃ karontā na uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā mandamandā tanukākārā hutvā uppajjanti. Keci pana ‘‘sakadāgāmissāpi kilesā cirena uppajjanti, uppajjantāpi bahalāva uppajjanti. Tathā hissa puttadhītaro dissantī’’ti, taṃ akāraṇaṃ vatthupaṭisevanena vināpi gabbhaggahaṇasabbhāvato. Tasmā vuttanayeneva dvīhi kāraṇehi tesaṃ tanubhāvo veditabbo. Dutiyāyāti gaṇanavasenapi dutiyāya, uppattivasenapi dutiyāya bhūmiyā. Pattiyāti sāmaññaphalassa paṭilābhāya. Tañhi sampayuttānaṃ nissayabhāvato te dhammā bhavanti etthāti bhūmi. Yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati uppajjati, na nibbānaṃ viya apātubhūtaṃ, tasmāpi ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yogaṃ karotīti vipassanābhiyogaṃ karoti. ‘‘Navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavantī’’tiādinā (visuddhi. 2.699) vuttanayeneva yadaggena indriyānaṃ tikkhataṃ sampādeti, tadaggena balāni, bojjhaṅgāni ca paṭutarabhāvaṃ āpādento indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā lakkhaṇattayatīraṇavasena ñāṇena parimaddati. Tattha aparāparaṃ ñāṇaṃ cārento parivatteti. Tenāha ‘‘vipassanāvīthiṃ ogāhatī’’ti. Vuttanayenevāti udayabbayañāṇādīnaṃ uppādane vuttanayena. Gotrabhuanantaranti ettha gotrabhu viya gotrabhu. Paṭhamamaggapurecārikañāṇañhi puthujjanagottābhibhavanato, ariyagottabhavanato ca nippariyāyato gotrabhūti vuccati, idaṃ pana taṃsadisatāya pariyāyato gotrabhu. Ekaccasaṃkilesavisuddhiyā[Pg.488], pana accantavisuddhiyā ārammaṇakaraṇato ca vodānanti vuccati. Tenāha paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā 1.1.417). Yasmā pana paṭisambhidāmagge uppādādiabhibhavanatthaṃ upādāya ‘‘aṭṭha gotrabhudhammā samādhivasena uppajjanti, dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.60) gotrabhunāmenevetaṃ āgataṃ, tasmā idhāpi ‘‘gotrabhuanantara’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

813. (Câu) “Kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya” (có nghĩa là) vì mục đích làm muội lược các phiền não này. Ở đây, sự muội lược là do hai nguyên nhân: do sự sanh khởi thỉnh thoảng và do sự yếu ớt của triền cái. Thật vậy, đối với vị Tư-đà-hàm, các phiền não không sanh khởi thường xuyên như đối với đám đông theo dòng luân hồi, mà chúng sanh khởi thưa thớt, thỉnh thoảng. Dù sanh khởi như vậy, chúng cũng không sanh khởi một cách áp đảo, che lấp, tạo ra bóng tối; mà do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, chúng sanh khởi rất yếu ớt, với hình thức mỏng manh. Một số người nói: "Đối với vị Tư-đà-hàm, các phiền não cũng sanh khởi sau một thời gian dài, và khi sanh khởi thì chúng sanh khởi mạnh mẽ. Vì vậy, con trai con gái của vị ấy được thấy". Điều đó không có lý do, vì sự thụ thai có thể xảy ra ngay cả khi không có sự giao hợp. Do đó, sự muội lược của chúng nên được hiểu theo hai nguyên nhân đã nói. (Câu) “Dutiyāya” (có nghĩa là) thứ hai theo cách đếm, và thứ hai theo cách sanh khởi. (Câu) “Pattiyā” (có nghĩa là) để chứng đắc sa-môn quả. Thật vậy, quả ấy là nơi nương tựa của các pháp tương ưng, nên các pháp ấy có mặt ở đó, vì vậy gọi là "địa" (bhūmi). Hoặc vì dù cùng là siêu thế, nó tự sanh khởi, không phải không hiện hữu như Niết-bàn, nên cũng được gọi là "địa" (bhūmi). (Câu) “Yogaṃ karoti” (có nghĩa là) thực hành minh sát. Theo phương pháp đã nói trong (câu) bắt đầu bằng "Navahākārehi indriyāni tikkhāni bhavanti", ngài làm cho các quyền trở nên sắc bén ở mức độ nào, thì ở mức độ đó, ngài làm cho các lực và giác chi trở nên bén nhạy hơn, rồi hợp nhất các quyền, lực, và giác chi, và nghiền nát (các hành) bằng trí tuệ theo cách thẩm sát ba tướng. Ở đó, ngài làm cho trí tuệ vận hành liên tục, xoay chuyển nó. Do đó, ngài nói "bước vào lộ trình minh sát". (Câu) “Vuttanayeneva” (có nghĩa là) theo phương pháp đã nói trong việc làm sanh khởi các trí như sanh diệt trí v.v... Ở đây, trong (câu) "gotrabhuanantaraṃ", (từ) "gotrabhu" (có nghĩa là) giống như chuyển tộc. Thật vậy, trí đi trước sơ đạo được gọi là chuyển tộc (gotrabhu) theo nghĩa đen vì nó vượt qua dòng dõi phàm phu và tạo ra dòng dõi bậc Thánh; còn trí này (trí đi trước nhị đạo) được gọi là chuyển tộc theo nghĩa bóng vì nó tương tự như trí kia. Tuy nhiên, nó được gọi là trong sạch (vodāna) vì sự thanh tịnh khỏi một số phiền não và vì lấy sự thanh tịnh tuyệt đối (Niết-bàn) làm đối tượng. Do đó, ngài đã nói trong bộ Vô Tỷ Pháp: "Thuận thứ là duyên cho trong sạch bằng vô gián duyên". Tuy nhiên, vì trong bộ Vô Ngại Giải Đạo, liên quan đến ý nghĩa vượt qua sanh v.v..., (trí này) đã được gọi bằng chính tên "chuyển tộc" trong các đoạn như "tám pháp chuyển tộc sanh khởi theo cách của định, mười pháp chuyển tộc sanh khởi theo cách của minh sát", do đó, ở đây cũng đã nói là "gotrabhuanantaraṃ", nên hiểu như vậy.

Dutiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt Nhị Trí.

Tatiyamaggañāṇakathāvaṇṇanā

Luận giải về chương Tam Đạo Trí.

814. Sakidevāti ekavāraṃyeva. ‘‘Imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva loke parinibbāti, ekacco idha patvā devaloke parinibbāti, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāti, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāti. Ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāti, ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo.

814. Sakidevāti nghĩa là chỉ một lần. Với câu: “Sau khi trở lại thế gian này”, trong năm vị Sakadāgāmī, loại trừ bốn vị, chỉ một vị được đề cập. Có vị chứng đắc quả Sakadāgāmī ở đây rồi Bát-niết-bàn ngay trong thế gian này; có vị chứng đắc ở đây rồi Bát-niết-bàn ở cõi trời; có vị chứng đắc ở cõi trời rồi Bát-niết-bàn ngay tại đó; có vị chứng đắc ở cõi trời, tái sanh ở đây rồi Bát-niết-bàn. Cả bốn vị này đều không được đề cập ở đây. Vị nào chứng đắc ở đây, sống trọn tuổi thọ ở cõi trời, rồi tái sanh lại ở đây và Bát-niết-bàn, chỉ một vị này được đề cập ở đây, cần phải hiểu như vậy.

Kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanukatānaṃ saṃyojanānaṃ niravasesappahānāya. Paṭisandhivasena kāmabhavassa anāgamanato anāgāmī.

Để đoạn trừ không còn dư sót dục ái và sân hận nghĩa là để đoạn trừ không còn dư sót chính những kiết sử đã được làm cho mỏng yếu bởi đạo Sakadāgāmī. Vị ấy là Anāgāmī (Bất lai) vì không trở lại cõi Dục do sự tái sanh.

Tatiyañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí thứ ba đã xong.

Catutthamaggañāṇakathāvaṇṇanā

Giải về luận về trí đạo thứ tư

815. Opapātikoti upapātayoniko. Imināssa gabbhaseyyā paṭikkhittā. Tattha parinibbāyīti tattha suddhāvāse parinibbāyitā. Anāvattidhammo tasmā lokāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha [Pg.489] anāvattanasabhāvo, buddhadassanadhammassavanānaṃ panatthāya āgamanaṃ hotiyeva.

815. Opapātiko nghĩa là thuộc loài hóa sanh. Do đó, sự nằm trong thai của vị này bị loại trừ. Bát-niết-bàn tại đó nghĩa là có thói quen Bát-niết-bàn tại cõi Tịnh Cư đó. Có pháp không trở lại từ cõi đó nghĩa là có bản chất không trở lại đây từ cõi đó do việc chấp thủ tái sanh; tuy nhiên, sự trở lại vì mục đích thấy Phật, nghe Pháp vẫn có.

Rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjānaṃ anavasesappahānāyāti etesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ nissesappajahanatthāya. Tattha rūpabhave chandarāgo rūparāgo. Arūpabhave chandarāgo arūparāgo. Māno arahattamaggavajjhamāno. Tathā uddhaccāvijjā.

Để đoạn trừ không còn dư sót sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, và vô minh nghĩa là vì mục đích đoạn trừ không còn dư sót năm thượng phần kiết sử này. Trong đó, dục ái trong cõi Sắc là sắc ái. Dục ái trong cõi Vô sắc là vô sắc ái. Mạn là mạn bị đạo A-la-hán đoạn trừ. Trạo cử và vô minh cũng vậy.

Catutthañāṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Trí thứ tư đã xong.

Arahantapuggalakathāvaṇṇanā

Giải về luận về hạng người A-la-hán

816. Mahākhīṇāsavoti mahānubhāvatānibandhanaṃ pūjāvacanametaṃ, na upādāyavacanaṃ yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti. Na hi cūḷakhīṇāsavo nāma atthi. Antimadehaṃ dhāretīti antimadehadhārī. Khandhakilesābhisaṅkhārabhārānaṃ ohitattā oropitattā ohitabhāro. Anuppatto sadatthaṃ sakatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhanaṭṭhena, attānaṃ avijahanaṭṭhena, attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā sakatthoti vuccati. Parikkhīṇāni dasapi bhavasaṃyojanāni etassāti parikkhīṇabhavasaṃyojano. Khandhādiatthaṃ sammā aññāya vimuttoti sammadaññāvimutto. Aggo ca so dakkhiṇeyyo ca, aggadakkhiṇaṃ vā arahatīti aggadakkhiṇeyyo.

816. Mahākhīṇāsavo (Bậc Lậu Tận Vĩ Đại) là một từ tôn kính liên quan đến đại oai lực, không phải là từ so sánh như ‘Mahāmoggallāno’ (Đại Mục-kiền-liên). Vì không có vị nào tên là cūḷakhīṇāsavo (bậc Lậu tận nhỏ). Mang thân cuối cùng nên gọi là antimadehadhārī (người mang thân cuối cùng). Vì đã đặt xuống gánh nặng uẩn, phiền não, và hành nên gọi là ohitabhāro (người đã đặt gánh nặng xuống). Đã đạt đến lợi ích của mình nên gọi là anuppattasadattho (người đã đạt được lợi ích của mình). Và sadattho (lợi ích của mình) cần được hiểu là quả A-la-hán. Quả ấy được gọi là sakattho (lợi ích của mình) vì có ý nghĩa liên hệ đến bản thân, vì có ý nghĩa không từ bỏ bản thân, và vì là lợi ích của chính mình do có ý nghĩa là mục đích tối hậu của bản thân. Mười hữu kiết sử của vị này đã được tận diệt nên gọi là parikkhīṇabhavasaṃyojano (người đã tận diệt hữu kiết sử). Sau khi đã hiểu đúng ý nghĩa của uẩn v.v... nên được giải thoát, do đó gọi là sammadaññāvimutto (người giải thoát nhờ chánh trí). Vị ấy là bậc tối thượng và đáng được cúng dường, hoặc xứng đáng với sự cúng dường tối thượng, nên gọi là aggadakkhiṇeyyo (bậc đáng được cúng dường tối thượng).

Bodhipakkhiyakathāvaṇṇanā

Giải về luận về các pháp trợ Bồ-đề

817. Catunnaṃ maggañāṇānaṃ vasena catuñāṇāya. Ānubhāvavijānanatthanti satipaṭṭhānapāripūriādikassa ānubhāvassa bodhanatthaṃ.

817. Do bốn đạo trí nên có bốn trí. Vì mục đích biết oai lực nghĩa là vì mục đích liễu tri oai lực của sự viên mãn niệm xứ v.v...

Paripuṇṇā bodhipakkhiyā etassāti paripuṇṇabodhipakkhiyo, maggo. Tassa bhāvo paripuṇṇabodhipakkhiyabhāvo. Vuṭṭhānabalehi sampayuttatāva vuṭṭhānabalasamāyogo, ye saṃyojanādayo yena paṭhamamaggādinā pahātabbā.

Các pháp trợ Bồ-đề của vị này đã viên mãn nên gọi là paripuṇṇabodhipakkhiyo (người có pháp trợ Bồ-đề viên mãn), tức là đạo. Trạng thái của đạo đó là paripuṇṇabodhipakkhiyabhāvo (trạng thái có pháp trợ Bồ-đề viên mãn). Sự tương ưng với các lực xuất khởi chính là sự hợp thành của các lực xuất khởi, (để đoạn trừ) những kiết sử v.v... nào cần được đoạn trừ bởi đạo nào, như sơ đạo v.v...

818. Bujjhanaṭṭhena [Pg.490] vā bodho, maggacittuppādo. Tassa bujjhanakiriyāya anuguṇabhāvato pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā.

818. Hoặc, bodho (sự giác ngộ) vì có ý nghĩa là biết, tức là sự sanh khởi của tâm đạo. Các pháp là bodhipakkhiyā (trợ Bồ-đề) vì chúng thuộc về phe của sự giác ngộ đó do có trạng thái thuận lợi cho hành động biết.

819. Tesu bodhipakkhiyesu. Ārammaṇesūti kāyādiārammaṇesu. Okkhanditvāti anupavisitvā. Pakkhanditvāti tasseva vevacanaṃ. Upaṭṭhānatoti asubhākārādiggahaṇavasena upagantvā avaṭṭhānato. Kāyādīsu asubhākārādiggahaṇaṃ pubbabhāgasatipaṭṭhānavasena subhasaññādipahānakiccasādhanaṃ maggasatipaṭṭhānavasena veditabbaṃ. Tattha hi ekāva sati catukiccasādhanavasena pavattati.

819. Trong các pháp trợ Bồ-đề đó. Ārammaṇesu nghĩa là trong các đối tượng như thân v.v... Okkhanditvā nghĩa là đi vào. Pakkhanditvā là đồng nghĩa của từ ấy. Upaṭṭhānatoti (do sự an trú) là do đến gần và đứng vững bằng cách nắm bắt tướng bất tịnh v.v... Việc nắm bắt tướng bất tịnh v.v... trong thân v.v... cần được hiểu theo niệm xứ giai đoạn đầu; việc hoàn thành phận sự đoạn trừ tịnh tưởng v.v... cần được hiểu theo niệm xứ của đạo. Vì ở đó, chỉ một niệm duy nhất vận hành bằng cách hoàn thành bốn phận sự.

820. Padahantīti vāyamanti, kāyacittāni paggaṇhanti vā. Asobhāhetūnaṃ saṃkilesadhammānaṃ pajahanena, sobhāhetūnañca vodānadhammānaṃ bhāvanena sobhanaṃ, sundaranti attho. Seṭṭhabhāvāvahanatoti pāsaṃsatamabhāvasādhanato. Padhānabhāvakāraṇatoti uttamabhāvahetuto.

820. Padahantīti nghĩa là cố gắng, hoặc nâng đỡ thân và tâm. Có nghĩa là đẹp đẽ, tốt đẹp do đoạn trừ các pháp ô nhiễm là nguyên nhân của sự không đẹp đẽ, và do tu tập các pháp trong sạch là nguyên nhân của sự đẹp đẽ. Do mang lại trạng thái cao thượng nghĩa là do hoàn thành trạng thái đáng tán thán nhất. Do là nguyên nhân của trạng thái chủ yếu nghĩa là do là nguyên nhân của trạng thái tối thượng.

821. Pubbe vuttenāti iddhividhañāṇaniddese (visuddhi. 2.369) vuttena. Ijjhanaṭṭho nipphajjanaṭṭho, paṭilābhasampadā vā, yena vā ijjhanti iddhā vuddhā ukkaṃsagatā honti, taṃ ijjhanaṃ. Samādhipadhānasaṅkhārapamukhā maggadhammā idha ‘‘iddhī’’ti adhippetā. Pubbaṅgamaṭṭho adhipatipaccayabhāvo. Tasmā sotāpattimaggo ijjhatīti iddhi, tasmā sampayuttā chandādayo pubbaṅgamaṭṭhena pādo. Tassā eva phalabhūtāya vuṭṭhānagāminiyā chandādayo pubbabhāgakāraṇaṭṭhena pādo. Soti iddhipādo. Ime lokuttarāvāti ime yathāvuttā chandādayo uttaracūḷabhājanīye āgatanayena lokuttarā veditabbā. Chandādiadhipativasena paṭiladdhadhammāpi phassādayo iddhipādā hontīti attho. Kāmañcettha iddhipādo no adhipati, adhipati vā no iddhipādo nāma natthi, yathā pana ekasmiṃ rajje rajjārahesu catūsu rājakumāresu ekasmiṃ kāle ekova rajjamanusāsati, na sabbe, evaṃ ekamekasmiṃ cittuppāde ekova adhipati, iddhipādo ca hotīti veditabbo.

821. Như đã được nói trước đây nghĩa là như đã được nói trong phần giải về trí thần thông. Ý nghĩa của sự thành tựu là ý nghĩa của sự hoàn thành, hoặc là sự toàn hảo của việc chứng đắc; hoặc, pháp nào mà nhờ đó chúng sanh được thành tựu, thịnh vượng, và trở nên ưu việt, pháp đó là sự thành tựu. Ở đây, các pháp của đạo mà đứng đầu là định và các hành nỗ lực được hiểu là ‘thần thông’ (iddhi). Ý nghĩa đi trước là trạng thái của duyên tăng thượng. Do đó, đạo Dự lưu thành tựu nên gọi là thần thông (iddhi); do đó, các pháp tương ưng như dục v.v... là chân (pādo) vì có ý nghĩa đi trước. Đối với chính đạo quả dẫn đến sự xuất khởi, các pháp như dục v.v... là chân (pādo) vì có ý nghĩa là nguyên nhân trong giai đoạn đầu. So (ấy) là iddhipādo (thần túc). Những pháp này là siêu thế nghĩa là những pháp như dục v.v... đã được nói đến cần được hiểu là siêu thế theo phương pháp đã đến trong Uttaracūḷabhājanīya. Có nghĩa là, ngay cả các pháp như xúc v.v... đã được chứng đắc do sự tăng thượng của dục v.v... cũng là các thần túc. Và ở đây, thực sự không có thần túc nào mà không phải là tăng thượng, hoặc không có tăng thượng nào mà không phải là thần túc; tuy nhiên, cũng như trong một vương quốc có bốn vị hoàng tử đủ tư cách trị vì, trong một thời điểm chỉ có một vị cai trị vương quốc, chứ không phải tất cả; cũng vậy, trong mỗi một tâm sanh khởi, chỉ có một pháp là tăng thượng và là thần túc, cần phải hiểu như vậy.

822. Assaddhiyaṃ [Pg.491] saddhāpaṭipakkhā akusalā dhammā, avatthugato pasādapatirūpako micchādhimokkho vā. Kosajjaṃ thinamiddhapadhāno akusalacittuppādo. Pamādo satisammoso tathāpavattā akusalā khandhā. Abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhenāti assaddhiyādīnaṃ abhibhavanato abhibhavananti vattabbena adhimokkhapaggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanassa ekalakkhaṇena sampayuttadhammesu adhipatiyaṭṭhena. Assaddhiyādīhi cāti ca-saddo samuccayattho aṭṭhānappayutto, tasmā akampiyaṭṭhena ca sampayuttadhammesu thirabhāvena ca balanti evamettha adhippāyo veditabbo.

822. Bất tín là các pháp bất thiện đối nghịch với tín, hoặc là sự tin tưởng sai lầm tương tự như sự trong sạch (tín) đặt ở đối tượng không đáng tin. Lười biếng là sự sanh khởi của tâm bất thiện có hôn trầm và thụy miên làm chủ đạo. Dễ duôi là sự quên niệm, là các uẩn bất thiện diễn tiến như vậy. (Về câu) "với ý nghĩa làm chủ được gọi là sự áp đảo", (giải thích là) do áp đảo các pháp như bất tín v.v... bằng cách nói là "áp đảo", với ý nghĩa làm chủ trong các pháp tương ưng bằng một đặc tính duy nhất của sự quyết định, sự tinh tấn, sự an trú, sự không phân tán, và sự hiểu biết. Trong câu "assaddhiyādīhi ca", ca-tự có nghĩa là tập hợp, được dùng không đúng chỗ; do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây là: (được gọi là) lực do ý nghĩa không bị lay chuyển và do trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng.

823. Bujjhanakasattassāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakasattassa. Yo heso lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya satiādidhammasāmaggiyā karaṇabhūtāya bujjhati kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti bodhīti vuccati ariyasāvako, tassa bodhissa bujjhanakasattassa aṅgāti bojjhaṅgā. Niyyānikaṭṭhenāti vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena.

823. (Về câu) "của chúng sanh giác ngộ" nghĩa là của chúng sanh thấu triệt bốn Thánh đế. Vị Thánh đệ tử nào, trong sát-na đạo siêu thế, nhờ sự hợp nhất của các pháp như niệm v.v... đang sanh khởi và làm công cụ, mà thức tỉnh, thoát khỏi giấc ngủ là dòng tương tục của phiền não, hoặc thấu triệt bốn Thánh đế, hoặc chứng ngộ chính Níp-bàn, thì được gọi là giác ngộ. Các chi phần của sự giác ngộ ấy, của chúng sanh giác ngộ ấy, (nên gọi là) giác chi. (Về câu) "với ý nghĩa xuất ly" nghĩa là với ý nghĩa thoát ra khỏi vòng luân hồi.

824. Pubbabhāge nānācittesu labbhantīti sambandho. Cuddasavidhenāti ānāpānairiyāpathacatusampajaññapaṭikkūlamanasikāradhātumanasikārapabbāni, nava sivathikapabbāni cāti evaṃ cuddasavidhena. Kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ labbhati, na vedanādayo pariggaṇhato. Esa nayo sesesupi. ‘‘Sukhaṃ vedana’’ntiādināti vā ‘‘sāmisa’’ntiādināti vā ‘‘nirāmisa’’ntiādināti vā evaṃ navavidhena. Sarāgadosamohasaṃkhittamahaggatasamāhitasauttaravimuttapadānaṃ sapaṭipakkhānaṃ vasena soḷasavidhena. Nīvaraṇupādānakkhandhāyatanabojjhaṅgasaccapabbānaṃ vasena pañcavidhena. Imasmiṃ attabhāveti paccuppanne attabhāve. Anuppannapubbanti attano abhūtapubbaṃ. Parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā tannimittañca vadhabandhārahādīnīti adhippāyo. Tassāti tādisassa. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘tāniyeva osadhānī’’ti. Tassa pahānāyāti etthāpi eseva nayo. Jhānavipassanā ito aññasmiṃ attabhāve uppannapubbāpi siyunti vuttaṃ ‘‘imasmiṃ attabhāve anuppannapubba’’nti, chandiddhipādasammāvācānaṃyeva gahaṇaṃ. Tesu vuttesu sesiddhipādasesaviratiyo atthato [Pg.492] vuttāva hontīti lakkhaṇahāravasena ayamattho veditabbo. Evaṃ nānācittesu labbhanti pubbabhāge ete satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādā. Catunnaṃ ñāṇānanti catunnaṃ ariyamaggañāṇānaṃ. Kāmaṃ sabbepi bodhipakkhiyadhammā maggacittuppādapariyāpannāva, tathāpi sātisayo sammappadhānabyāpāro maggakkhaṇeti vuttaṃ ‘‘phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne’’ti. Avasesā tettiṃsa labbhanti, te ca kho pariyāyato, na nippariyāyatoti adhippāyo.

824. Cần liên kết (với câu) "chúng được tìm thấy trong các tâm khác nhau ở giai đoạn đầu". (Về câu) "bằng mười bốn cách" nghĩa là các đề mục hơi thở, oai nghi, bốn sự tỉnh giác, sự quán tưởng vật bất tịnh, sự tác ý về giới, và chín đề mục tử thi; như vậy là bằng mười bốn cách. Người nắm bắt thân thì có được niệm xứ quán thân, người nắm bắt thọ v.v... thì không có được. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Hoặc bằng chín cách như "thọ lạc" v.v..., "thọ hữu nhiễm" v.v..., "thọ vô nhiễm" v.v... Bằng mười sáu cách theo các mục từ có đối nghịch là tâm có tham, sân, si, tâm co rút, tâm quảng đại, tâm định tĩnh, tâm hữu thượng, tâm giải thoát. Bằng năm cách theo các đề mục triền cái, thủ uẩn, xứ, giác chi, và đế. (Về câu) "trong thân hiện tại này" nghĩa là trong thân hiện tại. (Về câu) "chưa từng sanh khởi trước đây" nghĩa là chưa từng có đối với bản thân. Ý nghĩa là: thấy pháp bất thiện đã sanh khởi nơi người khác và nhân của nó là sự giết chóc, trói buộc, khiển trách v.v... (Về câu) "của nó" nghĩa là của cái tương tự như vậy. Quả vậy, cách dùng từ đó cũng có đối với vật tương tự, như trong câu "chính những dược phẩm ấy". Trong câu "để đoạn trừ nó", phương pháp này cũng tương tự. Thiền và minh sát có thể đã từng sanh khởi trong một thân khác với thân này, do đó đã nói "chưa từng sanh khởi trước đây trong thân hiện tại này"; chỉ nên hiểu là dục như ý túc và chánh ngữ. Khi hai điều này được nói đến, các như ý túc còn lại và các sự chế ngự còn lại cũng được xem như đã nói đến về mặt ý nghĩa; nên hiểu ý nghĩa này theo phương pháp Lakkhaṇahāra. Như vậy, các niệm xứ, chánh cần, như ý túc này được tìm thấy trong các tâm khác nhau ở giai đoạn đầu. (Về câu) "của bốn trí" nghĩa là của bốn trí đạo Thánh. Thật vậy, tất cả các pháp trợ Bồ-đề đều bao gồm trong sự sanh khởi của tâm đạo, tuy nhiên, sự vận hành của chánh cần là vượt trội trong sát-na đạo, do đó đã nói "trừ bốn chánh cần trong sát-na quả". Ba mươi ba pháp còn lại được tìm thấy, và chúng (được tìm thấy) một cách gián tiếp, không phải một cách trực tiếp; đó là ý nghĩa.

825. Sesesu panāti iddhipādādīsu pañcasu koṭṭhāsesu. Yathā sativīriyesu ‘‘satipaṭṭhānaṃ sammappadhāna’’nti saṅkhipanavasena hāpanaṃ, ‘‘kāyānupassanā’’tiādivibhāgadassanavasena vaḍḍhanaṃ atthi, īdisaṃ hāpanavaḍḍhanaṃ natthīti attho.

825. (Về câu) "còn trong các phần còn lại" nghĩa là trong năm nhóm như ý túc v.v... Giống như trong trường hợp của niệm và tinh tấn, có sự giảm thiểu bằng cách tóm lược là "niệm xứ, chánh cần" và có sự gia tăng bằng cách chỉ ra sự phân chia như "quán thân" v.v..., (ở đây) ý nghĩa là không có sự giảm thiểu và gia tăng như vậy.

826. Idāni sabbesu eva yathārahaṃ labbhamānavibhāgadassanatthaṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tesūti sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammesu. Chaddhāti ekadhā dvedhā catudhā pañcadhā aṭṭhadhā navadhāti evaṃ chappakārena te bhavanti.

826. Bây giờ, để chỉ ra sự phân chia có thể có được một cách thích hợp trong tất cả (các pháp trợ Bồ-đề), đoạn văn bắt đầu bằng "apicā" (hơn nữa) đã được bắt đầu. Trong đó, (về từ) "chúng" nghĩa là trong ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. (Về câu) "theo sáu cách" nghĩa là: một cách, hai cách, bốn cách, năm cách, tám cách, chín cách; như vậy, chúng có sáu loại.

Chandiddhipādādivasenāti chando chandiddhipādavaseneva, cittaṃ cittiddhipādavaseneva, pītipassaddhiupekkhā bojjhaṅgavaseneva, saṅkappādayo maggavasenevāti evaṃ nava ekavidhāva honti.

(Về câu) "theo cách của dục như ý túc v.v..." nghĩa là: dục chỉ theo cách của dục như ý túc; tâm chỉ theo cách của tâm như ý túc; hỷ, khinh an, xả chỉ theo cách của giác chi; tầm v.v... chỉ theo cách của đạo chi. Như vậy, chín pháp này chỉ có một loại.

Cuddaseva asambhinnāti sati vīriyaṃ chando cittaṃ paññā saddhā samādhi pīti passaddhi upekkhā sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvoti ime asambhinnā padantarasambhedena vinā aggahitaggahaṇena gayhamānā cuddaseva ca sabhāvadhammā. Cuddasāti ca ukkaṃsaparicchedena vuttaṃ. Tañca kho paṭhamajjhānikamaggacittuppādavasena, dutiyajjhānike pana sammāsaṅkappābhāvato terasa, tatiyacatutthapañcamajjhānikesu pītisambojjhaṅgābhāvato dvādasa honti. ‘‘Sattatiṃsappabhedato’’ti idampi ukkaṃsavaseneva vuttaṃ, avakaṃsato pana vuttanayena ekasmiṃ khaṇe chattiṃsa, pañcatiṃsa honti, catunnaṃ adhipatīnaṃ ekajjhaṃ anuppajjanato ekasmiṃ khaṇe ekasseva iddhipādassa sambhavoti dvattiṃsa ca hontīti veditabbaṃ.

(Về câu) "chỉ có mười bốn pháp không hỗn tạp" nghĩa là: niệm, tấn, dục, tâm, tuệ, tín, định, hỷ, khinh an, xả, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng – những pháp này, khi được nắm bắt bằng cách lấy cái chưa được lấy, không có sự pha trộn với các mục từ khác, chỉ là mười bốn pháp tự tánh. Và (con số) mười bốn được nói theo giới hạn tối đa. Điều đó được nói theo sự sanh khởi của tâm đạo sơ thiền; còn trong (tâm đạo) nhị thiền, do không có chánh tư duy, nên có mười ba; trong (tâm đạo) tam thiền, tứ thiền, và ngũ thiền, do không có hỷ giác chi, nên có mười hai. Câu "từ sự phân chia thành ba mươi bảy" này cũng được nói theo cách tối đa; còn theo cách tối thiểu, theo phương pháp đã nói, trong một sát-na có ba mươi sáu, hoặc ba mươi lăm. Do bốn chủ không sanh khởi cùng lúc, trong một sát-na chỉ có thể có một như ý túc, nên biết rằng cũng có ba mươi hai.

Sattatiṃsapabhedato [Pg.493] kathanti āha ‘‘sakiccanipphādanato’’tiādi, ekaccassa sabhāvato ekassāpi attano ānubhāvānurūpakāyānupassanāditaṃtaṃkiccasādhanatoti attho. Sarūpena ca vuttitoti abhedassa cittiddhipādādikassa sarūpeneva pavattanato ca.

(Câu hỏi:) Làm thế nào có sự phân chia thành ba mươi bảy? (Để trả lời), Ngài nói (đoạn) bắt đầu bằng "do hoàn thành phận sự riêng". Ý nghĩa là: dù một pháp nào đó về tự tánh chỉ là một, nhưng do nó hoàn thành các phận sự riêng biệt như quán thân v.v... tương xứng với năng lực của nó. (Về câu) "và được nói theo tự thể" nghĩa là do các pháp không có sự phân chia như tâm như ý túc v.v... diễn tiến chỉ theo tự thể của chúng.

Etthāti ñāṇadassanavisuddhiyaṃ. Kasmā pana bodhipakkhiyesu jhānakoṭṭhāso na gahito, nanu jhānarahito ariyamaggo natthīti? Saccaṃ natthi, tato eva na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘bodhipakkhiyesu jhānaṃ na gahita’’nti lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇassa jhānassa maggaggahaṇeneva gahitattā. Tañhi sandhāya ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetī’’tiādi (dha. sa. 277, 343 ādayo) vuttaṃ. Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇassa panettha sambhavo eva natthi. Aparo nayo – kasmā pana bodhipakkhiyesu jhānakoṭṭhāso na gahito, nanu jhānarahito ariyamaggo natthi, na ca taṃ paṭipadā viya ekantapubbabhāgiyaṃ, nāpi ekaccapaṭisambhidā viya magganissando, atha kho maggacittuppādapariyāpanno, yato ‘‘lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 277, 343 ādayo) vuttaṃ, maggamaggaparivāradhammā ca bodhipakkhiyadhammāti? Vuccate – yaṃ tāva vuttaṃ jhānarahito ariyamaggo natthī’’ti, tattha na ariyamaggasampayogamattena jhānassa bodhipakkhiyatā labbhati atippasaṅgato. Āhārādīnampi hi bodhipakkhiyatā āpajjeyyāti. Etena maggacittuppādapariyāpannatā bodhipakkhiyabhāvassa akāraṇanti dassitaṃ hoti.

Ở đây là trong tri kiến thanh tịnh. Nhưng tại sao phần thiền không được kể đến trong các pháp trợ Bồ-đề, há không phải thánh đạo không thể không có thiền sao? Đúng là không có, nhưng không nên hiểu rằng: ‘Thiền không được kể đến trong các pháp trợ Bồ-đề’ chỉ vì lý do đó, bởi vì thiền có đặc tính là lakkhaṇūpanijjhāna (sự quán chiếu đặc tướng) đã được bao gồm ngay khi kể đến đạo. Thật vậy, nhắm đến điều đó mà có lời nói rằng: ‘Vào lúc nào vị ấy tu tập thiền siêu thế’ v.v... Còn thiền có đặc tính là ārammaṇūpanijjhāna (sự quán chiếu đối tượng) thì không thể có ở đây. Một phương pháp khác – Nhưng tại sao phần thiền không được kể đến trong các pháp trợ Bồ-đề, há không phải thánh đạo không thể không có thiền sao, và nó không phải là phần hoàn toàn thuộc giai đoạn trước như pháp hành, cũng không phải là kết quả của đạo như một số tuệ phân tích, mà đúng hơn là nó được bao gồm trong tâm lộ đạo, do đó có lời nói rằng: ‘vị ấy tu tập thiền siêu thế’, và các pháp tùy tùng của đạo cũng là các pháp trợ Bồ-đề sao? Xin trả lời – Trước hết, về điều đã nói ‘thánh đạo không thể không có thiền’, ở đây, chỉ vì tương ưng với thánh đạo mà thiền không có được tính chất trợ Bồ-đề, vì sẽ dẫn đến sự thái quá. Vì như vậy, ngay cả các pháp như vật thực v.v... cũng sẽ trở thành pháp trợ Bồ-đề. Qua đó, cho thấy rằng việc được bao gồm trong tâm lộ đạo không phải là lý do để trở thành pháp trợ Bồ-đề.

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘maggamaggaparivāradhammā ca bodhipakkhiyā’’ti, tattha parivāraṭṭho kiṃ sahapavattiattho, udāhu parikkhāraṭṭhoti? Yadi purimo pakkho, so pageva nillocito. Atha dutiyo, idaṃ vicāretabbaṃ. Kathaṃ pavattamānaṃ jhānaṃ maggassa parikkhāro? Yadi sahajātādipaccayabhāvena, evaṃ sati phassādīnampi maggaparikkhāratā āpajjati. Atha paṭipakkhavidhaṃsanena, na sabbe jhānadhammā paṭipakkhavidhaṃsanasamatthā. Na hi vicāro, vedanā ca kassaci saṃkilesadhammassa ujupaṭipakkhabhāvena pavattanti. Yaṃ pana peṭake ‘‘sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāya paṭipakkho’’ti vuttaṃ, taṃ pariyāyena vuttaṃ. Na hi sukhaṃ sayaṃ uddhaccakukkuccassa paṭipakkho, paṭipakkhassa pana samādhissa paccayatāya paṭipakkho. Na ca vicāro paññā viya, adhimokkho viya vā vicikicchāya paṭipakkho, paṭipakkhassa paṭirūpatāya pana paṭipakkho [Pg.494] vutto. Tathā pītipi na byāpādassa adoso viya ujupaṭipakkho, adosasampayogato pana paṭipakkho vutto. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ pariyāyena vutta’’nti. Vitakkasamādhayo eva pana jhānadhammesu ujukaṃ paṭipakkhavidhaṃsanasamatthāti paṭipakkhaviddhaṃsanasamatthassa paripuṇṇassa jhānakoṭṭhāsassa abhāvato na cassa bodhipakkhiyesu saṅgaho kato. Yasmā pana sammāsaṅkappo, sammāsamādhi ca maggapariyāpannā jhānadhammā, tasmā te sandhāya taṃsampayuttatāya vā itarepi gahetvā pariyāyena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānika’’ntiādi (dha. sa. 277).

Còn về điều đã nói ‘các pháp tùy tùng của đạo cũng là các pháp trợ Bồ-đề’, ở đây, ý nghĩa tùy tùng là gì, là ý nghĩa đồng sanh khởi, hay là ý nghĩa vật phụ thuộc? Nếu là vế trước, điều đó đã được xem xét rồi. Còn nếu là vế sau, điều này cần được cứu xét. Thiền đang diễn tiến trở thành vật phụ thuộc của đạo như thế nào? Nếu do là duyên đồng sanh v.v..., như vậy ngay cả xúc v.v... cũng trở thành vật phụ thuộc của đạo. Còn nếu do sự phá hủy đối nghịch, không phải tất cả các thiền chi đều có khả năng phá hủy đối nghịch. Vì tứ và thọ không khởi lên với tính cách là đối nghịch trực tiếp của bất kỳ pháp phiền não nào. Còn điều được nói trong tạng Peṭaka rằng: ‘Lạc là đối nghịch của trạo hối, tứ là đối nghịch của hoài nghi’, điều đó được nói một cách gián tiếp. Vì lạc tự nó không phải là đối nghịch của trạo hối, nhưng nó là đối nghịch do là duyên cho định, vốn là đối nghịch. Và tứ cũng không phải là đối nghịch của hoài nghi như tuệ hay thắng giải, nhưng nó được gọi là đối nghịch do sự tương tự với pháp đối nghịch. Tương tự, hỷ cũng không phải là đối nghịch trực tiếp của sân như vô sân, nhưng nó được gọi là đối nghịch do sự tương ưng với vô sân. Do đó có lời nói rằng ‘điều đó được nói một cách gián tiếp’. Chỉ có tầm và định trong các thiền chi là có khả năng phá hủy đối nghịch một cách trực tiếp, do đó, vì không có một phần thiền hoàn chỉnh có khả năng phá hủy đối nghịch, nên nó không được bao gồm trong các pháp trợ Bồ-đề. Tuy nhiên, vì chánh tư duy và chánh định là các thiền chi được bao gồm trong đạo, do đó, nhắm đến chúng hoặc do sự tương ưng với chúng mà các pháp khác cũng được kể đến, và được nói một cách gián tiếp trong Thánh điển rằng: ‘Vào lúc nào vị ấy tu tập thiền siêu thế, đưa đến sự xuất ly’ v.v...

Vuṭṭhānabalasamāyogakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận đề Kết hợp Năng lực Xuất khởi

827. Vuṭṭhānaṃ nimittato, pavattato ca vuṭṭhānaṃ. Balasamāyogo samathavipassanābalehi sampayuttatā. Pariññābhisamayādivasena dukkhādīsu visesadassanaṭṭhena maggapaññāpi vipassanāti vuccatīti ‘‘lokiyavipassanā’’ti visesetvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘vuṭṭhānaṭṭhena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (paṭi. ma. 2.5). Nimittārammaṇattā nevanimittā vuṭṭhāti, pavatti…pe… chindanato na pavattā vuṭṭhātīti yojanā. Tattha nimittato vuṭṭhānaṃ saṅkhāranimittaṃ nissajjitvā nibbānārammaṇakaraṇaṃ. Pavattato vuṭṭhānaṃ hetunirodhena āyatiṃ vipākappavattassa anuppavattidhammatāpādanaṃ. Tenāha ‘‘samudayassa asamucchindanato pavattā na vuṭṭhātī’’ti.

827. Sự xuất khởi là sự xuất khởi khỏi tướng và khỏi sự diễn tiến. Sự kết hợp năng lực là sự tương ưng với năng lực của chỉ và quán. Do ý nghĩa thấy một cách đặc biệt trong các pháp như khổ v.v... bằng cách liễu tri, thắng tri v.v..., nên tuệ đạo cũng được gọi là minh sát, do đó đã được nói một cách đặc biệt là ‘minh sát thế gian’. Chính vì vậy, ngài đã nói: ‘Với ý nghĩa xuất khởi, vị ấy tu tập chỉ và quán song hành’. Do lấy tướng làm đối tượng nên không xuất khởi khỏi tướng, do không đoạn trừ... nên không xuất khởi khỏi sự diễn tiến, đây là cách kết nối. Trong đó, sự xuất khởi khỏi tướng là từ bỏ tướng hành và lấy Niết-bàn làm đối tượng. Sự xuất khởi khỏi sự diễn tiến là làm cho sự diễn tiến của quả trong tương lai có đặc tính không tái diễn nữa do sự diệt của nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘Do không đoạn trừ tập đế, nên không xuất khởi khỏi sự diễn tiến’.

Dubhatoti ubhato, da-kārāgamaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Dubhāti vā padantaramevetaṃ ubhayasaddena samānatthaṃ. Dassanaṭṭhenāti pariññābhisamayādilakkhaṇena catusaccadassanaṭṭhena. Micchādiṭṭhiyāti dvāsaṭṭhippabhedāyapi micchādiṭṭhiyā. Tadanuvattakakilesehīti apāyagamanīyatāya tassā micchādiṭṭhiyā anuvattakehi vicikicchādikilesehi. Khandhehīti etthāpi tadanuvattakasaddo ānetvā sambandhitabbo. Te ca micchādiṭṭhiādipaccayā uppajjanārahā veditabbā. Micchāsaṅkappātiādīsupi tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti. Bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhātīti pāḷi saṃkhittā. Yathā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappā, evaṃ micchāvācādayopi apāyagamanīyā eva veditabbā. Micchāvācākammantājīvā cetanāsabhāvā. Micchāsati tathāpavattā cattāro khandhā. Uparimaggattaye sammādiṭṭhi taṃtaṃmaggavajjhā [Pg.495] mānato vuṭṭhāti. So hi ‘‘ahamasmī’’ti pavattiyā diṭṭhiṭṭhāniyo, micchāmaggato panettha vuṭṭhānaṃ anuddharitvā taṃtaṃmaggavajjhasaṃyojanānusayeheva vuṭṭhānaṃ uddhaṭaṃ.

Dubhato ti: là ubhato, do thêm phụ âm da vào nên được nói như vậy. Hoặc dubhā này là một từ khác có cùng nghĩa với từ ubhaya. Dassanaṭṭhenā ti: là do ý nghĩa thấy bốn sự thật với đặc tính liễu tri, thắng tri v.v... Micchādiṭṭhiyā ti: là từ tà kiến, dù có 62 loại. Tadanuvattakakilesehī ti: là từ các phiền não như hoài nghi v.v... đi theo tà kiến ấy do có tính chất dẫn đến đọa xứ. Khandhehī ti: ở đây cũng vậy, nên đem từ tadanuvattaka đến để liên kết. Và nên biết rằng các uẩn ấy thích hợp để sanh khởi do tà kiến v.v... làm duyên. Micchāsaṅkappātiādīsu pi: trong các câu như micchāsaṅkappa v.v... cũng vậy, (đoạn Pāḷi) vuṭṭhāti (xuất khởi) từ các phiền não và các uẩn đi theo chúng, và vuṭṭhāti (xuất khởi) từ tất cả các tướng bên ngoài, đã được rút gọn. Giống như tà kiến, tà tư duy, cũng vậy, tà ngữ v.v... cũng chỉ nên được hiểu là những pháp dẫn đến đọa xứ. Tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng có bản chất là tư. Tà niệm là bốn uẩn đã diễn tiến như vậy. Trong ba đạo trên, chánh kiến xuất khởi từ ngã mạn vốn là đối tượng đoạn trừ của mỗi đạo. Vì rằng ngã mạn ấy, do diễn tiến theo kiểu “tôi là”, nên đứng ở vị trí của tà kiến. Ở đây, sự xuất khởi từ tà đạo không được nêu lên, mà sự xuất khởi chỉ được nêu lên từ các kiết sử và tùy miên vốn là đối tượng đoạn trừ của mỗi đạo.

Aṇusahagatāti aṇubhāvaṃ gatā pattā, tanubhūtāti attho.

Aṇusahagatā ti: là đã đi đến, đã đạt đến trạng thái vi tế, nghĩa là đã trở nên mỏng manh.

828. Evaṃ vuṭṭhānaṃ dassetvā idāni balasamāyogaṃ dassetuṃ ‘‘lokiyānañcā’’tiādi vuttaṃ. Samathabalaṃ adhikaṃ hoti samādhibhāvanābhāvato. Vipassanābalaṃ adhikaṃ hoti ñāṇuttarattā vipassanābhāvanāya. Samānabhāvena yuge naddhā baddhā viya hontīti yuganaddhā. Tenāha ‘‘aññamaññaṃ anativattanaṭṭhenā’’ti, kiccato anūnādhikabhāvenāti attho. Tato eva samāyogoti samaparicchedayogoti attho.

828. Sau khi trình bày về sự xuất khởi như vậy, bây giờ để trình bày về sự kết hợp quân bình của các lực, câu “lokiyānañcā”tiādi (và của các pháp hiệp thế, v.v...) đã được nói đến. Chỉ lực trội hơn do sự tu tập định. Tuệ lực trội hơn do sự tu tập minh sát có trí tuệ vượt trội. Do trạng thái quân bình, chúng giống như được buộc, được cột vào một cái ách, nên gọi là song hành (yuganaddhā). Do đó, ngài nói: “aññamaññaṃ anativattanaṭṭhenā”ti (do ý nghĩa không vượt qua lẫn nhau), nghĩa là do trạng thái không hơn không kém về phận sự. Chính vì thế, samāyogo (sự kết hợp quân bình) có nghĩa là sự kết hợp với sự phân định đồng đều.

Samādhipaṭipakkhadassanatthaṃ ‘‘uddhaccasahagatakilesehī’’ti vuttaṃ, uddhaccapadhānehi kilesehīti adhippāyo. Avikkhepo samādhīti samucchindanena vikkhepassa ujupaṭipakkhabhūto samādhi. Nirodhagocaroti nibbānārammaṇo. Vuṭṭhānaṭṭhenāti vuṭṭhānakabhāvena nimittato, pavattato ca vuṭṭhahamānavasena. Ekarasāti samānakiccā.

Để chỉ ra đối nghịch của định, câu “uddhaccasahagatakilesehī”ti (từ các phiền não đi cùng với trạo cử) đã được nói đến; ý muốn nói là từ các phiền não có trạo cử làm chủ đạo. Avikkhepo samādhī ti: định là trạng thái đối nghịch trực tiếp với sự phóng dật bằng cách đoạn trừ hoàn toàn. Nirodhagocaro ti: có Niết-bàn làm đối tượng. Vuṭṭhānaṭṭhenā ti: do trạng thái xuất khởi, tức là do năng lực xuất khởi khỏi tướng và khỏi sự diễn tiến (bên trong). Ekarasā ti: có cùng một phận sự.

Pahātabbadhammapahānakathāvaṇṇanā

Luận giải về chương đoạn trừ các pháp cần phải đoạn trừ.

829. Ye dhammāti ye saṃkilesadhammā. Saṃyojanādīsu saṃyojanaṭṭhena bandhanaṭṭhena saṃyojanāni, vibādhanaṭṭhena, upatāpanaṭṭhena vā kilesā, micchāsabhāvāti micchattā, loke dhammā lokapariyāpannā dhammāti lokadhammā, maccherassa bhāvo, kammaṃ vāti macchariyaṃ, viparītaṭṭhena vipallāsā, ganthanaṭṭhena ganthā, ayuttā gatīti agati, āsavantīti āsavā, ohanantīti oghā, yojanaṭṭhena yogā, nīvarantīti nīvaraṇāni, dhammasabhāvaṃ atikkamma parato āmasantīti parāmāsā, bhusaṃ ādiyantīti upādānāni, appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā, malīnabhāvakaraṇaṭṭhena malā, akusalakammāni ca tāni sugatiduggatīnaṃ, tattha nibbattanakasukhadukkhānañca pathā cāti akusalakammapathā, cittaṃ uppajjati etthāti cittuppādo, cittacetasikarāsi[Pg.496], akusalo ca so cittuppādo cāti akusalacittuppādoti akusalasaddaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

829. Ye dhammā ti: là những pháp ô nhiễm nào. Trong các nhóm như kiết sử v.v..., saṃyojanāni (kiết sử) là do ý nghĩa kết hợp, ý nghĩa trói buộc; kilesā (phiền não) là do ý nghĩa làm tổn hại, hoặc ý nghĩa làm nóng nảy; micchattā (tà tánh) là do có bản chất sai lầm; loke dhammā (pháp thế gian) là các pháp trong đời, tức là các pháp thuộc về thế gian; macchariyaṃ (xan tham) là trạng thái hoặc hành động của người bỏn xẻn; vipallāsā (điên đảo) là do ý nghĩa sai lệch; ganthā (triền) là do ý nghĩa kết lại; agati (thiên vị) là đường lối không thích hợp; āsavā (lậu hoặc) là vì chúng tuôn chảy; oghā (bộc lưu) là vì chúng nhận chìm; yogā (ách) là do ý nghĩa cột buộc; nīvaraṇāni (triền cái) là vì chúng ngăn che; parāmāsā (thủ trước) là vì chúng sờ mó một cách sai lầm sau khi vượt qua bản chất của pháp; upādānāni (thủ) là vì chúng nắm giữ một cách mạnh mẽ; anusayā (tùy miên) là vì chúng ngủ ngầm nhiều lần trong dòng tâm thức do trạng thái chưa được đoạn trừ; malā (cấu uế) là do ý nghĩa làm cho ô uế; akusalakammapathā (bất thiện nghiệp đạo) là các bất thiện nghiệp, và chúng là con đường của thiện thú và ác thú, và của hạnh phúc và đau khổ được tạo ra ở đó; cittaṃ uppajjati etthāti cittuppādo (tâm sanh) là nơi tâm sanh khởi, tức là một nhóm tâm và tâm sở; akusalo ca so cittuppādo cāti akusalacittuppādo (bất thiện tâm sanh) là tâm sanh ấy là bất thiện, nên cần đem từ akusala đến để liên kết.

Khandhehi khandhānanti idhalokakkhandhehi paralokakkhandhānaṃ. Yāvañhi teti te rūparāgādayo yāva pavattanti na samucchijjanti, tāva etesaṃ khandhaphaladukkhānaṃ anuparamo avicchedoti. Etena tesaṃ saṃyojanatthaṃ vibhāveti. Uddhanti rūpārūpabhavesu, tatiyamagguppattiyā vā uddhaṃ. Uddhaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgā, rūpārūpabhavā, tesaṃ avicchedahetutāya hitāni uddhaṃbhāgiyāni.

Khandhehi khandhānan ti: là (sự kết hợp) của các uẩn đời sau với các uẩn đời này. Yāvañhi te ti: chừng nào mà các pháp như sắc ái v.v... ấy còn diễn tiến, chưa bị đoạn trừ hoàn toàn, thì chừng đó sự không chấm dứt, sự không gián đoạn của các khổ quả uẩn này (vẫn còn). Bằng câu này, ngài làm rõ ý nghĩa kết hợp của chúng. Uddhan ti: là trong các cõi sắc và vô sắc, hoặc là ở trên, (tức là) sau khi đạo thứ ba sanh khởi. Uddhaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgā (thượng phần) là vì chúng hướng đến cõi trên, tức là các cõi sắc và vô sắc. Tesaṃ avicchedahetutāya hitāni uddhaṃbhāgiyāni (thuộc thượng phần) là những pháp hữu ích do là nguyên nhân cho sự không gián đoạn của các cõi thượng phần ấy.

Kilissanti, kilesenti cāti duvidhampi atthaṃ dassento ‘‘sayaṃ saṃkiliṭṭhattā’’tiādimāha.

Kilissanti, kilesenti cā ti: để chỉ ra cả hai ý nghĩa là “chúng bị ô nhiễm” và “chúng làm ô nhiễm”, ngài đã nói câu “sayaṃ saṃkiliṭṭhattā”tiādi (do tự thân bị ô nhiễm, v.v...).

Micchāvimutti ‘‘lokathūpikādīsu mokkho’’ti pavattamicchāvimokkho. Abhinivisanādivasena micchā viparītaṃ na sammā pavattanato micchāñāṇaṃ mohova.

Micchāvimutti (tà giải thoát) là sự giải thoát sai lầm diễn tiến theo kiểu “sự giải thoát ở trong các cõi cao nhất của thế gian v.v...”. Do năng lực của sự chấp chặt v.v..., micchāñāṇaṃ (tà trí) diễn tiến một cách sai lầm, lệch lạc, không diễn tiến một cách đúng đắn, nên nó chính là si.

Lokappavattiyāti khandhappavattiyaṃ sati. Anuparamadhammakattāti puññapāpavasena aparāparaṃ avicchijjanato. ‘‘Lābhahetuko lābho’’tiādinā kāraṇopacārena.

Lokappavattiyā ti: là khi có sự diễn tiến của các uẩn. Anuparamadhammakattā ti: là do không gián đoạn hết lần này đến lần khác bởi năng lực của phước và tội. Bằng cách nói “Lābhahetuko lābho” (lợi lộc là pháp có nguyên nhân là lợi lộc) v.v..., đây là phép chuyển dụng từ nhân (kāraṇūpacāra).

Āvāse macchariyaṃ, āvāsahetukaṃ vā macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ.

Āvāse macchariyaṃ, āvāsahetukaṃ vā macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ (xan tham về trú xứ) là sự xan tham trong trú xứ, hoặc là sự xan tham có trú xứ làm nguyên nhân.

Tayoti vatthuṃ abhinditvā vuttaṃ, bhinditvā pana vuccamāne dvādasa honti.

Tayo ti (ba loại): được nói đến mà không phân chia đối tượng; nhưng khi được nói đến bằng cách phân chia, thì có mười hai loại.

Ganthakaraṇaṃ kāraṇabhāvena paṭibaddhatākaraṇaṃ ganthananti taṃ rūpakāyepi labbhatīti āha ‘‘nāmakāyassa ceva rūpakāyassa cā’’ti. Tattha byāpādassāpi abhisajjanupanayhavasena pavattanato ganthanaṭṭho veditabbo, yato tassa paṭighasaṃyojanabhāvo vutto.

Ganthakaraṇaṃ kāraṇabhāvena paṭibaddhatākaraṇaṃ ganthanan ti (sự kết lại) là việc tạo ra sự trói buộc, do là nguyên nhân tạo ra sự ràng buộc. Vì sự kết lại ấy cũng có được ở thân sắc, nên ngài nói: “nāmakāyassa ceva rūpakāyassa cā”ti (của cả thân danh và thân sắc). Trong số đó, ý nghĩa kết lại của sân cũng nên được hiểu là do nó diễn tiến với năng lực của sự bám víu và oán hận. Bởi vì trạng thái là kiết sử sân của nó đã được nói đến.

Chandadosamohabhayehīti chandadosamohabhayahetu. Tañhīti akattabbakaraṇaṃ, kattabbākaraṇañca.

Chandadosamohabhayehī ti: là do nguyên nhân là dục, sân, si, và sợ hãi. Tañhī ti: là việc làm điều không nên làm, và việc không làm điều nên làm.

Savanāti pavattanato. Savanatoti kilesāsucibhāvena vissandanato. Puna savanatoti pasavanato.

Savanā ti: là do sự diễn tiến. Savanato ti: là do sự rỉ chảy với trạng thái bất tịnh của phiền não. Lại nữa, savanato ti: là do sự sanh ra.

Ākaḍḍhanaṭṭhena[Pg.497], duruttaraṇaṭṭhena cāti etena oghā viya oghāti dasseti. Ārammaṇena, dukkhena ca viyogassa appadānasaṅkhātena yojanaṭṭhena yogāti dasseti, saṃkilesakaraṇaṭṭhenāti attho. Tesaññevāti kāmarāgādīnaṃyeva. Te hi sotavasena vattamānā soto viya sotapatite satte apāyasamuddaṃ pāpenti, saṃsārasamuddato ca sīsaṃ ukkhipituṃ na denti, yathāgahitañca ārammaṇaṃ vissajjituṃ na denti, yādisañca pāpaṃ katvā dukkhappatte punapi tādisena yojenti.

Với câu này (etena), ngài chỉ ra (dasseti) rằng chúng được gọi là bộc lậu (oghā) vì có ý nghĩa lôi kéo (ākaḍḍhanaṭṭhena) và ý nghĩa khó vượt qua (duruttaraṇaṭṭhena), giống như dòng nước lũ (oghā viya). Ngài chỉ ra (dasseti) rằng chúng được gọi là ách (yogā) vì có ý nghĩa cột trói (yojanaṭṭhena) qua việc không cho lìa khỏi (viyogassa appadānasaṅkhātena) đối tượng (ārammaṇena) và khổ đau (dukkhena ca); ý nghĩa là (attho) vì có ý nghĩa làm cho ô nhiễm (saṃkilesakaraṇaṭṭhena). Cụm từ ‘tesaññeva’ có nghĩa là ‘chỉ của chính những pháp ấy’ (kāmarāgādīnaṃyeva), tức là dục ái v.v... Thật vậy (hi), chúng (te) khi vận hành theo dòng (sotavasena vattamānā), giống như dòng nước lũ (soto viya), đưa các chúng sanh đã rơi vào dòng (sotapatite satte) đến biển khổ (apāyasamuddaṃ pāpenti), và không cho ngóc đầu lên (sīsaṃ ukkhipituṃ na denti) khỏi biển luân hồi (saṃsārasamuddato ca), không cho buông bỏ (vissajjituṃ na denti) đối tượng đã nắm giữ (yathāgahitañca ārammaṇaṃ), và sau khi chúng sanh đã làm điều ác nào đó (yādisañca pāpaṃ katvā) mà phải chịu khổ (dukkhappatte), chúng lại cột trói họ (punapi yojenti) với điều tương tự như vậy (tādisena).

Cittassāti kusalacittassa, visesato jhānacittassa. Ādito varaṇaṃ āvaraṇaṃ. Kilesavāsanaṃ netvā varaṇaṃ nīvaraṇaṃ. Kuṭṭakavāṭādīhi viya pidahanaṃ paṭicchādanaṃ, taṃ pana kusalādīni saṅgaṇhituṃ, pariññātuṃ, ñātuñca appadānavasena daṭṭhabbaṃ.

Cụm từ ‘cittassa’ có nghĩa là ‘của tâm thiện’ (kusalacittassa), đặc biệt là (visesato) ‘của tâm thiền’ (jhānacittassa). Sự ngăn che (varaṇaṃ) ngay từ đầu (ādito) là chướng ngại (āvaraṇaṃ). Sự ngăn che (varaṇaṃ) do dẫn đến (netvā) tập khí phiền não (kilesavāsanaṃ) là triền cái (nīvaraṇaṃ). Sự che đậy (pidahanaṃ) giống như (viya) bởi tường, cánh cửa v.v... (kuṭṭakavāṭādīhi) là sự che lấp (paṭicchādanaṃ). Và (pana) điều ấy (taṃ) cần được hiểu (daṭṭhabbaṃ) theo cách là không cho phép (appadānavasena) thực hành (saṅgaṇhituṃ) các pháp thiện v.v... (kusalādīni), liễu tri (pariññātuṃ), và thắng tri (ñātuñca).

Tassa tassa dhammassa sabhāvanti kāyādikassa tassa tassa dhammassa asubhādisabhāvaṃ. Abhūtaṃ sabhāvanti subhādisabhāvaṃ.

Cụm từ ‘tassa tassa dhammassa sabhāvaṃ’ (tự tánh của mỗi pháp) có nghĩa là tự tánh bất tịnh v.v... (asubhādisabhāvaṃ) của mỗi pháp (tassa tassa dhammassa) như thân v.v... (kāyādikassa). Cụm từ ‘abhūtaṃ sabhāvaṃ’ (tự tánh không thật) có nghĩa là tự tánh tịnh v.v... (subhādisabhāvaṃ).

Thāmagataṭṭhenāti thāmagatabhāvena. Thāmagatanti ca anaññasādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ sabhāvo daṭṭhabbo. Yena te eva bhagavatā ‘‘anusayā’’ti vuttā. Anusayanañca maggena appahīnabhāvena paccayasamavāye uppajjanārahatā. Tenāha ‘‘punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevā’’ti.

Cụm từ ‘thāmagataṭṭhena’ có nghĩa là ‘do trạng thái đã đạt đến sức mạnh’ (thāmagatabhāvena). Và (ca) ‘thāmagataṃ’ cần được hiểu (daṭṭhabbo) là tự tánh không chung với các phiền não khác (anaññasādhāraṇo) của dục ái v.v... (kāmarāgādīnaṃ). Do đó (yena), chính chúng (te eva) đã được Đức Thế Tôn (bhagavatā) gọi là ‘tùy miên’ (anusayā’ti vuttā). Và (ca) sự tùy miên (anusayanaṃ) là khả năng sanh khởi (uppajjanārahatā) khi có sự hội đủ của các duyên (paccayasamavāye) do trạng thái chưa được đoạn trừ bởi đạo (maggena appahīnabhāvena). Do đó (tena), ngài nói (āha): ‘chúng quả thật ngủ ngầm (anusentiyeva) do là nhân cho sự sanh khởi của dục ái v.v... (kāmarāgādīnaṃ) lập đi lập lại (punappunaṃ)’.

Dummocanīyabhāvena pavattiṃ sandhāyāha ‘‘telañjanakalalaṃ viyā’’ti.

Ngài nói (āha) câu ‘giống như dầu, bồ hóng và bùn’ (telañjanakalalaṃ viyā’ti) là để ám chỉ đến (sandhāya) sự vận hành (pavattiṃ) theo trạng thái khó tháo gỡ (dummocanīyabhāvena).

830. Sesāti anapāyagamanīyā. Sukhumā kāmarāgapaṭighāti sambandho. Catutthañāṇavajjhā evāti avadhāraṇena paṭhamañāṇādivajjhatā nivattīyati. Tayidaṃ niyamadassanaṃ aññatthāpi netabbanti dassento ‘‘parato’’tiādimāha. Tattha ‘‘niyamaṃ na karissāmā’’ti etena niyame akate heṭṭhimamaggavajjhatāpi anuññātā eva hotīti.

830. Cụm từ ‘sesā’ có nghĩa là ‘những pháp không đưa đến khổ cảnh’ (anapāyagamanīyā). Cần liên kết (sambandho) là ‘dục ái và sân hận vi tế’ (sukhumā kāmarāgapaṭighā). Với sự nhấn mạnh (avadhāraṇena) trong câu ‘chỉ bị đoạn trừ bởi trí thứ tư’ (catutthañāṇavajjhā eva’ti), việc bị đoạn trừ bởi trí thứ nhất v.v... (paṭhamañāṇādivajjhatā) bị loại trừ (nivattīyati). Để chỉ ra rằng (dassento) việc trình bày quy tắc này (tayidaṃ niyamadassanaṃ) cũng cần được áp dụng ở nơi khác (aññatthāpi netabbaṃ), ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘parato’ (parato’tiādimāha). Ở đó (tattha), với câu ‘chúng tôi sẽ không đặt ra quy tắc’ (niyamaṃ na karissāmā’ti etena), điều này có nghĩa là (iti) khi quy tắc không được đặt ra (niyame akate), thì việc bị đoạn trừ bởi đạo thấp hơn (heṭṭhimamaggavajjhatāpi) cũng được xem là đã cho phép (anuññātā eva hoti).

Lobha…pe… catutthañāṇavajjhānītiādīsu paṭhamañāṇādīhi hatāpāyagamanīyādibhāvānīti adhippāyo veditabbo. Ādisaddena oḷārikasukhumatā gahitā.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘tham... bị đoạn trừ bởi trí thứ tư’ (lobha…pe… catutthañāṇavajjhānītiādīsu), cần phải hiểu ý nghĩa (adhippāyo veditabbo) rằng ‘trạng thái đưa đến khổ cảnh v.v... của chúng đã bị diệt trừ bởi trí thứ nhất v.v...’ (paṭhamañāṇādīhi hatāpāyagamanīyādibhāvānīti). Với từ ‘ādi’ (v.v...) (ādisaddena), trạng thái thô và tế (oḷārikasukhumatā) được bao gồm (gahitā).

Yaseti parivāre.

Cụm từ ‘yase’ có nghĩa là ‘trong đoàn tùy tùng’ (parivāre).

Agatīsu [Pg.498] chandādayo kiñcāpi uparimaggavajjhā, tathāpi taṃmūlakassa akattabbakaraṇassa, kattabbākaraṇassa ca apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhā.

Trong các thiên vị (agatīsu), dục v.v... (chandādayo) mặc dù (kiñcāpi) bị đoạn trừ bởi đạo cao hơn (uparimaggavajjhā), tuy nhiên (tathāpi), do tính chất đưa đến khổ cảnh (apāyagamanīyatāya) của việc làm điều không nên làm (akattabbakaraṇassa) và không làm điều nên làm (kattabbākaraṇassa ca) vốn có chúng làm gốc rễ (taṃmūlakassa), nên chúng bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên (paṭhamamaggavajjhā).

Katākatākusalākusalavisayaṃ yaṃ vippaṭisārabhūtaṃ kukkuccaṃ, taṃ idha tatiyañāṇavajjhaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana ‘‘kukkuccapakatatāya āpattimāpajjatī’’ti (pāci. aṭṭha. 438; kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ kukkuccaṃ, taṃ sandhāya ‘‘kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena pahīyantī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1176) aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ. Tasmā dvinnaṃ vacanānaṃ adhippāyo veditabbo. Aññesupi edisesu ṭhānesu adhippāyo maggitabbo, na virodhato paccetabbo. Oḷārikānavasesappahānaṃ vā sandhāya kukkuccassa paṭhamatatiyañāṇavajjhatā vuttāti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ bhuñjitu’’nti, ‘‘kukkuccāyanto na paṭiggahesī’’ti (pāci. 204) pana āgataṃ kukkuccaṃ, na nīvaraṇaṃ arahato uppajjanato, nīvaraṇapaṭirūpakaṃ pana ‘‘kappati na kappatī’’ti vīmaṃsanabhūtaṃ vinayakukkuccaṃ nāma, taṃ tathāpavattacittuppādova.

Sự hối quá (kukkuccaṃ) nào là sự ăn năn (vippaṭisārabhūtaṃ) có đối tượng là việc thiện ác đã làm và chưa làm (katākatākusalākusalavisayaṃ), thì sự hối quá ấy (taṃ) ở đây (idha) được nói là bị đoạn trừ bởi trí thứ ba (tatiyañāṇavajjhaṃ vuttaṃ). Còn (pana) sự hối quá (kukkuccaṃ) được nói đến trong câu ‘phạm tội do bị hối quá chi phối’ (kukkuccapakatatāya āpattimāpajjatī’ti vuttaṃ), chính nhắm đến sự hối quá ấy (taṃ sandhāya) mà trong bộ Aṭṭhasālinī có nói rằng ‘hối quá và hoài nghi được đoạn trừ bởi đạo Tu-đà-hoàn’ (kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena pahīyantī’ti aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ). Do đó (tasmā), cần phải hiểu ý nghĩa (adhippāyo veditabbo) của cả hai lời dạy (dvinnaṃ vacanānaṃ). Ở những chỗ khác tương tự (aññesupi edisesu ṭhānesu), cũng cần phải tìm hiểu ý nghĩa (adhippāyo maggitabbo), không nên cho là mâu thuẫn (na virodhato paccetabbo). Hoặc (vā), cần phải biết rằng (veditabbaṃ) việc hối quá bị đoạn trừ bởi trí thứ nhất và thứ ba (kukkuccassa paṭhamatatiyañāṇavajjhatā) được nói đến (vuttā) là nhắm đến sự đoạn trừ phần thô và đoạn trừ không còn sót lại (oḷārikānavasesappahānaṃ sandhāya). Còn (pana) sự hối quá (kukkuccaṃ) xuất hiện trong các đoạn như ‘Đức Thế Tôn đã chế định không được thọ dụng vật thực cúng dường tại nhà khách ngày này qua ngày khác’ (bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ bhuñjitu’nti), và ‘vị ấy đã không nhận lãnh do có sự áy náy’ (kukkuccāyanto na paṭiggahesī’ti āgataṃ), thì không phải là triền cái (na nīvaraṇaṃ) vì nó sanh khởi nơi bậc A-la-hán (arahato uppajjanato); mà (pana) nó là một dạng tương tự triền cái (nīvaraṇapaṭirūpakaṃ), được gọi là hối quá thuộc về luật (vinayakukkuccaṃ nāma), vốn là sự thẩm xét (vīmaṃsanabhūtaṃ) rằng ‘có hợp lệ hay không hợp lệ?’ (kappati na kappatī’ti), và nó (taṃ) chỉ là một loại tâm sanh khởi vận hành như vậy (tathāpavattacittuppādova).

Kāmarāgapaṭighānusayā aṇusahagatā tatiyañāṇavajjhā. Oḷārikānaṃ pana dutiyañāṇavajjhatā heṭṭhā vuttanayāva.

Các tùy miên dục ái và sân hận (kāmarāgapaṭighānusayā) ở trạng thái vi tế (aṇusahagatā) thì bị đoạn trừ bởi trí thứ ba (tatiyañāṇavajjhā). Còn (pana) việc các pháp ấy ở trạng thái thô (oḷārikānaṃ) bị đoạn trừ bởi trí thứ hai (dutiyañāṇavajjhatā) thì cũng theo phương pháp đã nói ở trước (heṭṭhā vuttanayāva).

Cittuppādaggahaṇena cettha makkhapaḷāsamāyāsāṭheyyapamādathambhasārambhādīnaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ.

Và (ca) ở đây (ettha), cần phải hiểu rằng (daṭṭhabbaṃ) do việc kể đến các tâm sở (cittuppādaggahaṇena), các pháp như gièm pha (makkha), cạnh tranh (paḷāsa), xảo trá (māyā), gian manh (sāṭheyya), phóng dật (pamāda), cứng ngắc (thambha), hiếu thắng (sārambha) v.v... (ādīnaṃ) cũng được bao gồm (saṅgaho kato).

831. Aphalo vāyāmoti ettha atītānaṃ tāva pajahane aphalo hotu vāyāmo niruddhattā, anāgatānaṃ pana kathanti tesampi vakkhamānaṃ aviparītamatthaṃ ajānanto natthitāmattaṃ gahetvā codeti, tathāpi ‘‘aphalo’’ti pubbe pahātabbānaṃ natthitāya codanā katā, idāni pahānassa. Yadi hi pahānaṃ atthi, kathaṃ pahātabbā santi? Atha pahātabbā santi, kathaṃ pahānaṃ hoti? Pahātabbā ca santi, pahānañca hotīti vippaṭisiddhametaṃ. Kasmā? Pahātabbesu santesu pahānassa asambhavato tadupago vāyāmo aphalo ālokatamānaṃ sahāvaṭṭhāne sati ālokassa aphalatā viya. Athāpi kathañci pahānaṃ siyā? Saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati pahātabbapahāyakānaṃ sahāvaṭṭhānato[Pg.499]. Vippayuttatā vā kilesānaṃ cittavippayuttasaṅkhāravādīnaṃ vippayuttasaṅkhārānaṃ viyāti adhippāyo. Taṃ pana nesaṃ vādīnaṃ yathā matimattaṃ, evamidhāpīti dassento āha ‘‘na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthī’’ti. Arūpadhammā hi ekavatthukādibhāvena vattamānā khaṇattayapariyāpannā paccuppannā, te kathaṃ cittena vippayuttā nāma siyuṃ, tasmā nattheva vippayuttatā kilesānaṃ. Āveṇikāti asādhāraṇā, sayameva uppāditā pāḷi anāruḷhāti adhippāyo. Pāḷiyaṃyeva hi paṭikkhittanti sambandho. Svāyaṃ puggalo. Hañcīti yadi.

831. Trong câu ‘sự tinh tấn là vô ích’ (aphalo vāyāmoti), ở đây (ettha), trước hết (tāva), sự tinh tấn (vāyāmo) trong việc đoạn trừ các phiền não quá khứ (atītānaṃ pajahane) có thể là vô ích (aphalo hotu) vì chúng đã diệt (niruddhattā). Nhưng (pana) đối với các phiền não vị lai (anāgatānaṃ) thì thế nào (kathaṃ)? Người chất vấn (codeti) do không biết (ajānanto) ý nghĩa không sai lạc (aviparītamatthaṃ) sẽ được giải thích (vakkhamānaṃ) về chúng (tesampi), nên đã chấp lấy (gahetvā) ý nghĩa chỉ là không tồn tại (natthitāmattaṃ). Tuy nhiên (tathāpi), trước đây (pubbe) sự chất vấn (codanā katā) ‘vô ích’ (aphalo’ti) là về sự không tồn tại (natthitāya) của các pháp cần đoạn trừ (pahātabbānaṃ), còn bây giờ (idāni) là về chính sự đoạn trừ (pahānassa). Thật vậy (hi), nếu (yadi) có sự đoạn trừ (pahānaṃ atthi), thì làm sao (kathaṃ) có các pháp cần đoạn trừ (pahātabbā santi)? Còn nếu (atha) có các pháp cần đoạn trừ (pahātabbā santi), thì làm sao (kathaṃ) có sự đoạn trừ (pahānaṃ hoti)? Việc nói rằng ‘vừa có các pháp cần đoạn trừ, vừa có sự đoạn trừ’ (pahātabbā ca santi, pahānañca hotīti) là điều mâu thuẫn (vippaṭisiddhametaṃ). Tại sao (kasmā)? Vì khi các pháp cần đoạn trừ đang có mặt (pahātabbesu santesu), sự đoạn trừ không thể xảy ra (pahānassa asambhavato). Do đó, sự tinh tấn hướng đến điều đó (tadupago vāyāmo) là vô ích (aphalo), giống như (viya) sự vô ích của ánh sáng (ālokassa aphalatā) khi có sự đồng tồn tại của ánh sáng và bóng tối (ālokatamānaṃ sahāvaṭṭhāne sati). Hơn nữa (athāpi), nếu sự đoạn trừ (pahānaṃ) có thể xảy ra bằng cách nào đó (kathañci siyā), thì việc tu tập đạo (maggabhāvanā) sẽ trở thành ô nhiễm (saṃkilesikā āpajjati) do sự đồng tồn tại (sahāvaṭṭhānato) của pháp cần đoạn trừ và pháp đoạn trừ (pahātabbapahāyakānaṃ). Ý nghĩa (adhippāyo) là: hoặc (vā) các phiền não tương ưng bất tương ưng với tâm (vippayuttatā kilesānaṃ), giống như (viya) các hành bất tương ưng (vippayuttasaṅkhārānaṃ) của những người theo thuyết Tâm Bất Tương Ưng Hành (cittavippayuttasaṅkhāravādīnaṃ). Nhưng (pana) cũng như (yathā) quan điểm đó (taṃ) của những người theo thuyết ấy (nesaṃ vādīnaṃ) chỉ là ý kiến riêng (matimattaṃ), ở đây cũng vậy (evamidhāpi). Để chỉ ra điều này (dassento), ngài nói (āha): ‘không có phiền não hiện tại nào được gọi là bất tương ưng với tâm’ (na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthī’ti). Thật vậy (hi), các pháp vô sắc (arūpadhammā) đang vận hành (vattamānā) với cùng một vật nương v.v... (ekavatthukādibhāvena) và thuộc về ba sát-na (khaṇattayapariyāpannā) thì được gọi là hiện tại (paccuppannā). Làm sao (kathaṃ) chúng (te) lại có thể được gọi là bất tương ưng với tâm (cittena vippayuttā nāma siyuṃ)? Do đó (tasmā), chắc chắn không có (nattheva) sự bất tương ưng của các phiền não (vippayuttatā kilesānaṃ). Cụm từ ‘āveṇikā’ có nghĩa là ‘không phổ thông’ (asādhāraṇā), ‘do chính ngài tạo ra’ (seyyaka uppāditā), ‘không có trong Pāli tạng’ (pāḷi anāruḷhā). Cần liên kết (sambandho) là ‘thật vậy, nó đã bị bác bỏ ngay trong Pāli tạng’ (pāḷiyaṃyeva hi paṭikkhittanti). ‘Svāyaṃ puggalo’ có nghĩa là ‘vị ấy’. ‘Hañci’ có nghĩa là ‘nếu’ (yadi).

Vinibaddhoti mānena patthaddhacitto. Parāmaṭṭhoti micchābhiniviṭṭho. Thāmagatoti thāmagatakileso thirabhāvagatānusayo. Tena hi natthi maggabhāvanāti yasmā tīsupi kālesu kilesānaṃ pahānaṃ na yujjati, tikālikā ca kilesā, tasmā natthi maggabhāvanā, tāya sādhetabbaṃ kiccaṃ natthīti attho. ‘‘Na hi natthi maggabhāvanā’’tiādinā catukkhattuṃ vuttassa paṭikkhepassa paṭikkhepo. Idaṃ vuttaṃ ‘‘pāḷiyaṃyeva hī’’tiādiṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.

Vinibaddho (bị trói buộc) có nghĩa là có tâm cứng nhắc do ngã mạn. Parāmaṭṭho (bị chấp thủ) có nghĩa là có sự chuyên chú sai lầm. Thāmagato (đã đạt đến sức mạnh) có nghĩa là có phiền não đã đạt đến sức mạnh, có tùy miên đã đạt đến trạng thái vững chắc. (Câu) Tena hi natthi maggabhāvanā (Do đó, không có sự tu tập đạo lộ) có nghĩa là: Bởi vì sự đoạn trừ các phiền não trong cả ba thời là không thích hợp, và các phiền não thì thuộc ba thời, do đó không có sự tu tập đạo lộ, không có phận sự nào cần được hoàn thành bởi sự tu tập ấy. (Câu) Na hi là sự bác bỏ lời bác bỏ của ngoại đạo đã được nói bốn lần bắt đầu bằng câu natthi maggabhāvanā. Điều này đã được nói đến. Nên đem (từ) bắt đầu bằng pāḷiyaṃyeva hi đến và liên kết.

Evamevāti yathā ajātaphale taruṇarukkhe mūle chinne asati chedane āyatiṃ uppajjanārahāni chedanapaccayā anuppajjamānāni vinaṭṭhāni nāma honti, evameva maggabhāvanāya asati uppajjanārahā kilesā maggabhāvanāya anuppajjamānā ‘‘pahīnā’’ti vuccantīti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Uppādoti uppādasīsena uppādavanto khandhā vuttā. Anuppādeti nibbāne. Ajātāyeva na jāyanti, tasmā pahīnā nāma hontīti ‘‘natthi kilesappahāna’’nti paravādinā kato paṭikkhepo ‘‘na hī’’ti paṭikkhitto. Te pana neva uppajjitvā vigatā, nāpi bhavissanti, na ca uppannāti ‘‘atīte kilese pajahatī’’tiādi na vattabbanti dasseti. Hetunirodhāti dukkhahetūnaṃ kilesānaṃ nirodhā. Dukkhanirodhoti āyatiṃ uppajjanakadukkhassa nirodho. Uppādapavattanimittāyūhanā paccuppannabhavavasena gahitā.

(Câu) Evameva (Cũng vậy): Nên hiểu sự kết nối ví dụ như sau: Giống như đối với cây non chưa có quả, khi gốc bị chặt, những quả đáng lẽ sẽ sanh ra trong tương lai, do duyên bị chặt nên không sanh khởi, được gọi là bị hủy diệt; (trong khi) nếu không có sự chặt (thì chúng sẽ sanh). Cũng vậy, nếu không có sự tu tập đạo lộ, các phiền não đáng lẽ sẽ sanh khởi, do sự tu tập đạo lộ mà không sanh khởi, được gọi là 'đã được đoạn trừ'. (Câu) Uppādo (sự sanh khởi): Các uẩn có sự sanh khởi được nói đến bằng cách đặt từ uppāda (sanh khởi) ở đầu. (Câu) Anuppādeti (không làm cho sanh khởi) là trong Niết-bàn. (Chúng) chưa sanh nên không sanh khởi, do đó được gọi là đã được đoạn trừ. Vì vậy, lời bác bỏ 'không có sự đoạn trừ phiền não' do ngoại đạo đưa ra đã bị bác bỏ bởi từ na hi. Nhưng chúng không phải là đã sanh lên rồi biến mất, cũng không phải sẽ có, cũng không phải đang sanh. (Điều này) cho thấy rằng không nên nói 'đoạn trừ các phiền não trong quá khứ' v.v... (Câu) Hetunirodhā (do sự diệt của nhân) là do sự diệt của các phiền não là nhân của khổ. (Câu) Dukkhanirodho (sự diệt của khổ) là sự diệt của khổ sẽ sanh trong tương lai. Sự sanh, sự diễn tiến, tướng, sự tích lũy được hiểu theo nghĩa của kiếp sống hiện tại.

832. Etenāti ‘‘ajātāyeva na jāyantī’’tiādivacanena. Vipassanāya ārammaṇabhūtaṃ upādānakkhandhapañcakasaṅkhātaṃ bhūmipavattiṭṭhānaṃ laddhavanto bhūmiladdhā yathā ‘‘aggiāhito’’ti, laddhabhūmikāti attho[Pg.500]. Vattamānādiuppannavidhuratāya bhūmiladdhuppannā eva nāma teti vuttaṃ.

832. (Câu) Etena (bởi điều này) là bằng lời nói bắt đầu bằng ajātāyeva na jāyanti (chưa sanh nên không sanh khởi). Những (phiền não) đã có được mảnh đất, nơi diễn tiến, được gọi là năm thủ uẩn, là đối tượng của thiền quán, (được gọi là) bhūmiladdhā (có được mảnh đất), giống như (trường hợp) aggiāhito (người có ngọn lửa được đặt); có nghĩa là laddhabhūmikā (có mảnh đất đã được nhận). Do bản chất khác biệt với các pháp đã sanh như hiện tại v.v., chúng được gọi là 'đã sanh có được mảnh đất'.

833. Anubhavitvā, bhavitvā ca apagataṃ bhūtāpagataṃ. Anubhūtabhūtā hi bhūtatāsāmaññena bhūtasaddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchāya abhāvato anubhāvakavācako daṭṭhabbo. Vikappagāhavasena rāgādīhi, tabbipakkhehi ca akusalaṃ, kusalañca ārammaṇarasaṃ anubhavati, na vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya, sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā. Ettha ca purimanaye kusalākusalameva vattuṃ adhippāyavasena ‘‘bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti (saṃ. ni. 5.651-662; vibha. 390-391) ettha ‘‘uppanna’’nti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā. Pacchimanaye ca-saddena kusalākusalañca ākaḍḍhitvā sabbaṃ saṅkhataṃ vuttaṃ bhutvāpagatabhāvābhidhānādhippāyena. Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppattitaṃ atītaṃ kammañca tato uppajjituṃ āraddho vipāko ca anāgato okāsakatuppannoti vutto okāso kato etena, okāso kato etassāti ca atthadvayavasena, yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ kammāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ.

833. Pháp đã biến mất sau khi đã cảm nhận và sau khi đã hiện hữu được gọi là bhūtāpagata. Quả vậy, anubhūta (đã cảm nhận) và bhūta (đã hiện hữu) được gọi bằng từ bhūta do sự tương đồng về bản chất là đã hiện hữu. Quả vậy, chính ý nghĩa chung được làm cho đặc biệt bởi tiếp đầu ngữ. Và từ anubhūta nên được xem là chỉ người thực hiện (chủ động) do không có ý muốn nói đến đối tượng (bị động). Do năng lực của sự nắm bắt qua suy xét, bất thiện và thiện cảm nhận vị của đối tượng bằng tham v.v. và bằng các pháp đối nghịch của chúng; quả thì không (cảm nhận) do bị ném đi bởi sức mạnh của nghiệp; hành cũng không (cảm nhận), đối với các hành vô nhân là do quá yếu ớt, và đối với các hành hữu nhân sanh lên cho vị có phiền não đã tận diệt, có xả sáu chi, là do có sự diễn tiến vô cùng thanh tịnh. Ở đây, trong phương pháp đầu, (từ) bhūtāpagata được nói với chủ ý chỉ nói đến thiện và bất thiện. Trong câu 'để đoạn trừ các pháp bất thiện đã sanh, để an trú các pháp thiện đã sanh', ở đây, sau khi lấy (từ) uppanna, sự đoạn trừ và sự tăng trưởng của các pháp tương tự như vậy được nói đến. Trong phương pháp sau, bằng từ ca, sau khi kéo cả thiện và bất thiện vào, tất cả pháp hữu vi được nói đến với chủ ý diễn tả bản chất là đã hiện hữu rồi biến mất. Nghiệp quá khứ đã hiện khởi do tạo cơ hội để trổ quả, và quả vị lai đã bắt đầu sanh từ đó, được gọi là okāsakatuppanno (đã sanh do tạo cơ hội), được nói theo hai nghĩa: 'cơ hội được tạo bởi cái này (nghiệp)' và 'cơ hội được tạo cho cái này (quả)'. Pháp đã sanh mà có thể được hiểu ngay cả khi không có từ uppanna, nhắm đến pháp đã sanh do tạo cơ hội đó mà (Đức Phật) đã nói 'Này các Tỳ khưu, Ta không (tuyên bố)... đối với các nghiệp có chủ ý...' v.v...

Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattidhammataṃ anāpāditatāya asamūhataṃ. Asamūhatattāyeva hissa natthīti navattabbatāya uppannavohāro.

(Câu) Tāsu tāsu bhūmīsu (trong những mảnh đất này, mảnh đất kia) là trong các thủ uẩn được gọi là các tự thể của người, trời v.v... Trong dòng tương tục này, dòng tương tục kia, (phiền não) chưa được nhổ bật gốc do chưa được đưa đến trạng thái có bản chất không sanh khởi. Quả vậy, chính vì chưa được nhổ bật gốc nên không thể nói rằng 'nó không có', do đó có cách nói thông thường là 'đã sanh'.

834. ‘‘Kā bhūmi, ko vā bhūmiladdho’’ti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. ‘‘Vipassanāya ārammaṇabhūtā’’ti etena khandhānaṃ apariññātataṃ dasseti, na ārammaṇabhāvamattaṃ tebhūmakaggahaṇeneva tassa siddhattā. Apariññātā hi khandhā kilesānaṃ bhūmīti adhippetā. Khandhesu vatthubhūtesu. Ārammaṇavasenāti ārammaṇakaraṇavasena. Atītānāgate, pageva paccuppanneti adhippāyo. Tanti taṃ aññasantānagataṃ [Pg.501] kilesajātaṃ. Tato aññasmiṃ santāne ārammaṇakaraṇamattena bhūmiladdhaṃ nāma yadi siyāti sambandho. Tassāti kilesajātassa. Appaheyyato parasantatipatitattā na koci bhavamūlaṃ pajaheyya. Bhūmiladdhañhi anusayitaṃ nāma hotīti adhippāyo. Vatthuvasenāti uppattiṭṭhānavasena. Yattha yattha bhave, santāne vā. Pariññātānaṃ abhūmibhāvato ‘‘apariññātā’’ti vuttaṃ. Uppādato pabhutīti tesaṃ khandhānaṃ uppajjanato paṭṭhāya. Kilesānaṃ appahīnabhāvaṃ ṭhapetvā aññassa kāraṇassa abhāvato tesu khandhesu kilesajātaṃ anuseti, tasmā taṃ anusayitaṃ kilesajātaṃ, teneva anusayanasaṅkhātena appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ.

834. Để xua tan nghi ngờ 'Mảnh đất là gì? Phiền não có được mảnh đất là gì?', (đoạn) bắt đầu bằng ettha ca được bắt đầu. Bằng câu 'là đối tượng của thiền quán', (chú giải) cho thấy trạng thái chưa được liễu tri của các uẩn, chứ không chỉ đơn thuần là trạng thái làm đối tượng, vì điều đó đã được thành tựu chỉ bằng việc nắm bắt ba cõi. Quả vậy, các uẩn chưa được liễu tri được chủ ý là mảnh đất của các phiền não. (Tức là) trong các uẩn là vật nền. (Câu) Ārammaṇavasena (theo năng lực của đối tượng) có nghĩa là theo năng lực làm đối tượng. Chủ ý là (sanh khởi) đối với quá khứ và vị lai, huống chi là hiện tại. (Câu) Tan (điều đó) là tập hợp phiền não đó thuộc dòng tương tục của người khác. Sự liên kết là: Nếu (tập hợp phiền não đó) chỉ bằng việc làm đối tượng trong một dòng tương tục khác, lại được gọi là 'có được mảnh đất'. (Câu) Tassa (của nó) là của tập hợp phiền não đó. Do không thể đoạn trừ vì thuộc dòng tương tục của người khác, không ai có thể đoạn trừ được gốc rễ của hữu. Chủ ý là: Quả vậy, phiền não có được mảnh đất được gọi là đang ngấm ngầm. (Câu) Vatthuvasena (theo năng lực của vật nền) có nghĩa là theo năng lực của nơi sanh khởi. (Tức là) trong bất cứ kiếp sống nào, hoặc dòng tương tục nào. Do các uẩn đã được liễu tri không còn là mảnh đất (cho phiền não), nên (từ) 'chưa được liễu tri' được nói đến. (Câu) Uppādato pabhuti (kể từ lúc sanh khởi) là kể từ lúc sanh khởi của các uẩn đó. Ngoại trừ trạng thái chưa được đoạn trừ của các phiền não, do không có nguyên nhân nào khác, tập hợp phiền não ngấm ngầm trong các uẩn đó. Do đó, tập hợp phiền não đang ngấm ngầm đó, chính vì ý nghĩa chưa được đoạn trừ được gọi là sự ngấm ngầm, nên được hiểu là 'có được mảnh đất'.

835. Tattha ca bhūmibhūtesu khandhesu na sabbe sabbesaṃ vatthū honti, atha kho viseso atthīti taṃ dassento āha ‘‘yassa yesū’’tiādi. Tattha yassāti yassa puggalassa. Yesūti satipi ajjhattabhāvasāmaññe yesu atītādikāmāvacarādibhedabhinnesu khandhesu. Te eva yathānusayitā khandhā. Kiṃ panete kilesā ārammaṇaṃ karontā viya paricchijja paricchijja anusentīti? Yato te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthūti vuttā, na heva kho anusayānaṃ vatthuṃ paricchijja pavatti atthi. Atītādikāmāvacarādivasena pana yathāparicchinne vatthusmiṃ yo kilesānaṃ appahīnaṭṭho, so paricchijja pavatto viya hotīti ‘‘atītakkhandhesū’’tiādi vuttaṃ. Tena vatthuvasena bhūmiladdhaṃ hotīti vatthubhedena siyā tassa bhedoti dasseti. Tathāvavatthitabhāvato eva hi ‘‘aññataro lolajātiko taṃ rasapathaviṃ aṅguliyā sāyī’’tiādivacanaṃ (dī. ni. 3.120) kāmāvacarakkhandhesu anusayitānaṃ rasataṇhādīnaṃ rūpārūpāvacarakkhandhe atikkamitvā puna kāmāvacarakkhandhavatthukataṃ vibhāveti. Tenāha ‘‘tathā kāmāvacarakkhandhesū’’tiādi. Yathā cettha rūpārūpāvacarakkhandhe atikkamitvā pavatti, evaṃ kāmāvacarakkhandhe atikkamitvā pavatti hotīti āha ‘‘esa nayo rūpārūpāvacaresū’’ti.

835. Và ở đây, trong các uẩn đã trở thành nền tảng (bhūmi), không phải tất cả (các uẩn) đều là đối tượng (vatthu) cho tất cả (phiền não), nhưng thật ra có sự khác biệt. Để chỉ ra điều đó, ngài đã nói ‘yassa yesū’tiādi (đối với người nào, trong những pháp nào, v.v...). Ở đây, ‘yassa’ là đối với người nào. ‘Yesu’ là trong những uẩn nào, vốn được phân chia khác biệt theo quá khứ v.v..., theo cõi Dục v.v..., mặc dù có sự tương đồng về tự thân nội tại. Chính những uẩn ấy là nơi các tùy miên đã tiềm ẩn theo cách đó. Nhưng phải chăng các phiền não này tiềm ẩn bằng cách phân định, phân định đối tượng như thể đang bắt cảnh? Bởi vì chính các uẩn ấy được nói là đối tượng của các phiền não đó, nên thực sự không có sự khởi lên của các tùy miên bằng cách phân định đối tượng. Tuy nhiên, trong đối tượng được phân định theo quá khứ v.v..., cõi Dục v.v..., trạng thái chưa được đoạn trừ của các phiền não giống như khởi lên một cách có phân định, do đó đã nói ‘atītakkhandhesū’tiādi (trong các uẩn quá khứ, v.v...). Qua đó, ngài chỉ ra rằng (phiền não) được gọi là ‘bhūmiladdha’ (có được theo nền tảng) là do năng lực của đối tượng, vì vậy sự phân chia của nó (phiền não bhūmiladdha) có thể có do sự khác biệt của đối tượng. Thật vậy, chính vì được xác lập như vậy mà lời nói ‘aññataro lolajātiko taṃ rasapathaviṃ aṅguliyā sāyī’tiādivacanaṃ (một chúng sanh có tánh lăng xăng nào đó đã dùng ngón tay nếm vị đất ấy, v.v...) (Trường Bộ 3.120) đã làm sáng tỏ rằng các ái về vị v.v... vốn tiềm ẩn trong các uẩn cõi Dục, sau khi vượt qua các uẩn cõi Sắc và Vô Sắc, lại lấy các uẩn cõi Dục làm đối tượng. Do đó, ngài đã nói ‘tathā kāmāvacarakkhandhesū’tiādi (cũng vậy, trong các uẩn cõi Dục, v.v...). Và ngài nói ‘esa nayo rūpārūpāvacaresū’ti (đây là phương pháp trong các cõi Sắc và Vô Sắc) để chỉ rằng: giống như ở đây có sự khởi lên vượt qua các uẩn cõi Sắc và Vô Sắc, cũng vậy có sự khởi lên vượt qua các uẩn cõi Dục.

Pariyuṭṭhānābhibhavanavasena ca kilesānaṃ anusayanaṭṭho anumīyati tadabhāve abhāvato. Yassa ye anusayā pahīnā, tesaṃ vatthu tena [Pg.502] samatikkantaṃ pariññātattāti kuto nesaṃ bhūmisamaññāti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘sotāpannādīsu panā’’tiādi. Idha vaṭṭamūlakilesāti anusayā adhippetā, na avijjā, bhavataṇhā ca. Yaṃ kiñci cetanācetasikabhedaṃ, kāyikādibhedaṃ vā. Itīti evaṃ, appahīnānusayattāti adhippāyo. Assāti puthujjanassa. Te panete anusayā atītādikāmāvacarādivasena yathāparicchinne tattha tattha vatthusmiṃ anusayantāpi te te pañcupādānakkhandhe avibhāgeneva vatthuṃ katvā anusentīti dassento ‘‘tassetaṃ vaṭṭamūla’’ntiādimāha.

Và trạng thái tiềm ẩn (anusayanaṭṭho) của các phiền não được suy ra do năng lực áp đảo của các triền phược (pariyuṭṭhāna), vì khi trạng thái kia (tiềm ẩn) không có thì chúng (triền phược) cũng không có. Để chỉ ra rằng: “Đối với người nào mà các tùy miên đã được đoạn trừ, đối tượng của chúng đã được người ấy vượt qua do đã được liễu tri, vậy thì làm sao có danh xưng ‘nền tảng’ (bhūmi) cho chúng được?”, nên đã nói ‘sotāpannādīsu panā’tiādi (còn đối với các bậc Tu-đà-hoàn, v.v...). Ở đây, ‘phiền não là gốc rễ của luân hồi’ (vaṭṭamūlakilesā) được hiểu là các tùy miên, chứ không phải vô minh và hữu ái. (Yaṃ kiñci) là bất cứ (nghiệp) nào, có sự khác biệt về tư và tâm sở, hoặc có sự khác biệt về thân (nghiệp) v.v... ‘Iti’ (như vậy) có nghĩa là: do có các tùy miên chưa được đoạn trừ. ‘Assa’ (của người ấy) là của phàm phu. Để chỉ ra rằng: “Nhưng các tùy miên này, mặc dù tiềm ẩn trong đối tượng này hay đối tượng khác đã được phân định theo quá khứ v.v..., cõi Dục v.v..., chúng vẫn tiềm ẩn bằng cách lấy năm thủ uẩn này hay năm thủ uẩn khác làm đối tượng một cách không phân chia”, ngài đã nói ‘tassetaṃ vaṭṭamūla’ntiādimāha (đối với người ấy, đây là gốc rễ của luân hồi, v.v...).

836. Idāni tamatthaṃ anvayabyatirekavasena upamāya vibhāvetuṃ ‘‘pathavīrasādi viyā’’tiādi vuttaṃ. Rukkhagacchalatādīnaṃ paccayabhūto sasambhārapathaviyā raso pathavīraso. Āporasepi eseva nayo. Sākhā nāma khuddakasākhā. Pasākho viṭapo. Rukkhapaveṇinti rukkhaparāparaṃ. Santānayamāneti aparāparaṃ anuppabandhante.

836. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đó bằng phương pháp đồng thuận và dị biệt (anvayabyatireka) qua ví dụ, ngài đã nói ‘pathavīrasādi viyā’tiādi (giống như vị đất, v.v...). Vị của đất cùng với các thành phần của nó, vốn là duyên cho cây cối, bụi rậm, dây leo v.v..., được gọi là vị đất (pathavīrasa). Trong ‘vị nước’ (āporasa) cũng theo phương pháp tương tự. ‘Sākhā’ (cành) là những cành nhỏ. ‘Pasākha’ (nhánh) là cành chẽ hai. ‘Rukkhapaveṇi’ (dòng dõi của cây) là sự nối tiếp của cây. ‘Santānayamāne’ (làm cho tiếp nối) là làm cho liên tục, nối tiếp nhau.

Maṇḍūkakaṇṭakoti eko macchakaṇṭakoti vadanti. Anupādānoti pahīnacaturupādāno, rūpādīsu vā kiñcipi agaṇhanto.

‘Maṇḍūkakaṇṭaka’ (gai cóc), họ nói rằng đó là một loại xương cá. ‘Anupādāno’ (vô thủ) là người đã đoạn trừ bốn loại thủ, hoặc là người không còn chấp thủ bất cứ điều gì trong sắc v.v...

837. Idha samudācāro nāma laddhattalābhatāti khaṇattayasamaṅgisamudācāruppannanti āha ‘‘vattamānuppannameva samudācāruppanna’’nti. Pubbabhāge anuppajjamānampīti tasmiṃ āpāthagate ārammaṇe ādito pavattajavanavāresu anuppajjamānampi. Adhiggahitattāti ayonisomanasikārena abhiruyha gahitattā, daḷhaṃ gahitattāti attho. Aparabhāgeti aparasmiṃ kālabhāge, kālantareti attho. Ekantena uppattitoti paccayasamavāye sati tathā ayonisomanasikārassa tattha nibbattattā niyamena uppajjanato. Kalyāṇigāmeti evaṃnāmake gāme. Rohaṇe kira abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānatāya so gāmo tathā vuccati. Cittasantatimanāruḷhanti paccuppannataṃ paṭisedheti. ‘‘Uppattinivārakassa hetuno abhāvā’’ti etena paccaye sati paccayasamavāye uppajjanārahatāya avikkhambhitassa uppannatāpariyāyoti dasseti. Nanu ca asamūhatuppannampi paccaye sati uppajjanārahameva? Saccametaṃ, pahānavisesabhāvakato [Pg.503] pana nesaṃ bhedo. Yathā avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ sati paccayasamavāye uppajjanārahaṃ, evaṃ ārammaṇādhiggahituppannampīti tividhassāpi bhūmiladdhena ekasaṅgahatā vuttā.

837. Ở đây, ‘samudācāra’ (sự biểu hiện) có nghĩa là đã có được tự thể của nó, do đó, (pháp) hợp đủ ba sát-na được gọi là ‘samudācāruppanna’ (đã sanh khởi do biểu hiện). Vì vậy, ngài nói: “Chỉ có pháp đã sanh trong hiện tại mới là samudācāruppanna”. ‘Pubbabhāge anuppajjamānampi’ (dù không sanh khởi trong giai đoạn đầu) nghĩa là: dù không sanh khởi trong các lộ tốc hành tâm (javana) ban đầu đối với đối tượng đã đi vào tầm nhận thức. ‘Adhiggahitattā’ (do đã bị nắm giữ) có nghĩa là: do đã bị nắm giữ bằng cách bám víu với tác ý không như lý; nghĩa là do đã bị nắm giữ một cách chắc chắn. ‘Aparabhāge’ (trong giai đoạn sau) có nghĩa là: trong một khoảng thời gian khác, tức là vào một lúc khác. ‘Ekantena uppattito’ (do chắc chắn sanh khởi) là: do sanh khởi một cách nhất định khi các duyên hội đủ, vì tác ý không như lý đã phát sanh ở đó như vậy. ‘Kalyāṇigāme’ (tại làng Kalyāṇi) là tại ngôi làng có tên như vậy. Tương truyền ở xứ Rohaṇa, vì là nơi sanh ra những người phụ nữ xinh đẹp nên ngôi làng đó được gọi như vậy. Bằng câu ‘cittasantatimanāruḷhaṃ’ (chưa đi vào dòng tâm thức), ngài phủ định tính hiện tại của nó. Bằng câu ‘uppattinivārakassa hetuno abhāvā’ (do không có nhân ngăn cản sự sanh khởi), ngài chỉ ra rằng: khi có duyên, do có khả năng sanh khởi khi các duyên hội đủ, nên đối với phiền não chưa được đè nén (avikkhambhita), có một từ đồng nghĩa là ‘uppanna’ (đã sanh). Chẳng phải ‘asamūhatuppanna’ (đã sanh do chưa bị nhổ bật gốc) cũng có khả năng sanh khởi khi có duyên hay sao? Điều này đúng, nhưng sự khác biệt của chúng là do sự khác biệt trong cách đoạn trừ. Giống như ‘avikkhambhitā-uppanna’, ‘asamūhata-uppanna’ và ‘bhūmiladdha-uppanna’ có khả năng sanh khởi khi các duyên hội đủ, cũng vậy ‘ārammaṇādhiggahita-uppanna’ (đã sanh do nắm giữ đối tượng) cũng thế. Do đó, đã nói rằng cả ba loại này được bao gồm chung bởi (thuật ngữ) ‘bhūmiladdha’.

838. Akusalampi bhūtāpagatuppannaṃ atītattā na pahātabbaṃ, tathā ekaccaṃ okāsakatuppannaṃ itaraṃ appahātabbato, sesadvayaṃ khaṇattayasamaṅgibhāvatoti āha ‘‘amaggavajjhattā’’ti. Kenacīti catūsu maggañāṇesu kenaci. Tassāti yathāvuttassa catubbidhassapi uppannassa. Taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānanti anuppattidhammatāpādanena uppajjanārahataṃ vināsentaṃ. Paṭhamaṃ lokiyañāṇena yathābalaṃ pahīnameva lokuttarañāṇaṃ pajahatīti lokiyaggahaṇaṃ kataṃ.

838. Mặc dù là bất thiện, ‘bhūtāpagatuppanna’ (đã sanh và đã diệt) không cần phải đoạn trừ vì nó đã là quá khứ; tương tự, một loại ‘okāsakatuppanna’ (đã sanh do được cơ hội) (là nghiệp) cũng vậy, loại còn lại (là quả) thì không phải là đối tượng cần đoạn trừ; hai loại còn lại (vattamāna và samudācāra) thì do là pháp hợp đủ ba sát-na (nên cũng không phải đối tượng của đạo). Do đó, ngài nói ‘amaggavajjhattā’ (vì không phải là đối tượng cần loại trừ của đạo). ‘Kenaci’ (bởi bất cứ) là bởi bất cứ trí tuệ nào trong bốn đạo trí. ‘Tassa’ (của nó) là của bốn loại ‘uppanna’ đã được nói đến. ‘Taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānaṃ’ (hủy diệt trạng thái đã sanh đó) là hủy diệt khả năng sanh khởi bằng cách đưa nó đến trạng thái không còn sanh khởi. Trí siêu thế chỉ đoạn trừ những gì đã được trí thế gian đoạn trừ trước tiên tùy theo năng lực, do đó từ ‘thế gian’ (lokiya) đã được dùng đến.

Pariññādikiccakathāvaṇṇanā

Chú giải về Luận về các phận sự như Liễu tri

839. Saccābhisamayakālasminti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakkhaṇe. Vuttānīti ‘‘dukkhaṃ pariññeyya’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1099), ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ca vuttāni. Yathāsabhāvenāti aviparītasabhāvena. ‘‘Jānitabbānī’’ti vatvā tesaṃ jānanavidhiṃ upamāvasena aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttanayena dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādi vuttaṃ.

839. "Saccābhisamayakālasminti" có nghĩa là: trong khoảnh khắc thâm nhập bốn Thánh đế. "Vuttānīti" có nghĩa là: đã được nói đến qua câu "dukkhaṃ pariññeyya'ntiādinā" (khổ cần phải được liễu tri, v.v...) và "yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī'tiādinā" (này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ, v.v...). "Yathāsabhāvenāti" có nghĩa là: với tự tánh không sai lạc. Sau khi nói "Jānitabbānī'ti" (cần phải được biết), để trình bày phương pháp biết về chúng bằng cách ví dụ theo phương pháp đã được nói đến trong Chú giải, câu "vuttaṃ heta'ntiādi" (điều này đã được nói đến, v.v...) đã được nêu ra.

Tattha yathā padīpotiādi ekassa ñāṇassa ekakkhaṇe cattāri kiccāni kathaṃ sambhavanti. Na hi tādisaṃ kiñci loke diṭṭhaṃ atthi, na ca vacanaṃ labbhatīti antolīnacodanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘pariññābhisamayenā’’ti. Anavasesato paricchijja jānanasaṅkhātena paṭivijjhanena abhisameti asammohavasena paṭivijjhati. Pahānābhisamayenāti samucchedappahānasaṅkhātena paṭivijjhanena asammohato abhisameti. Maggaṃ bhāvanābhisamayenāti maggañāṇaṃ sammāsaṅkappādisesamaggaṃ sahajātādipaccayatāvasena bhāvanābhisamayena. Abhisameti pubbabhāgabhāvanāsambhūtena ariyamaggabhāvanāsaṅkhātena paṭivijjhanena abhisameti aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ asammohato paṭivijjhati. Maggañāṇañhi sampayuttadhammesu sammohaṃ viddhaṃsentaṃ attanipi sammohaṃ viddhaṃsetiyeva. Nirodhanti nibbānaṃ. Sacchikiriyābhisamayenāti paccakkhakaraṇasaṅkhātena paṭivijjhanena. Pāpuṇātīti [Pg.504] adhigacchati. Svāyaṃ adhigamo dassanapaṭivedhoti āha ‘‘passati paṭivijjhatī’’ti.

Trong đó, câu "yathā padīpotiādi" (như ngọn đèn, v.v...) được nói ra sau khi đã tác ý đến câu chất vấn ngấm ngầm rằng: "Làm thế nào bốn phận sự của một trí tuệ có thể xảy ra trong một khoảnh khắc? Vì rằng không có điều gì tương tự như vậy được thấy trên đời, và cũng không tìm thấy lời nói nào (như thế)." Câu "pariññābhisamayenā'ti" (bằng sự chứng ngộ liễu tri) được nói ra. Vị ấy chứng ngộ bằng sự thâm nhập được gọi là sự biết sau khi đã phân định không còn dư sót; vị ấy thâm nhập do không si mê. "Pahānābhisamayenāti" (bằng sự chứng ngộ đoạn tận): Vị ấy chứng ngộ bằng sự thâm nhập được gọi là sự đoạn tận bằng cách cắt đứt, do không si mê. "Maggaṃ bhāvanābhisamayenāti" (chứng ngộ Đạo bằng sự tu tiến): Đạo tuệ chứng ngộ bằng sự chứng ngộ tu tiến, do năng lực của các duyên như câu sanh, đối với phần còn lại của Đạo gồm Chánh tư duy, v.v... Vị ấy chứng ngộ bằng sự thâm nhập được gọi là sự tu tiến Thánh đạo, được phát sinh từ sự tu tiến trong giai đoạn trước; vị ấy thâm nhập Bát chi Thánh đạo do không si mê. Quả vậy, Đạo tuệ trong khi phá hủy si mê trong các pháp tương ưng, cũng phá hủy si mê ngay trong chính nó. "Nirodhanti" (Diệt đế) là Niết-bàn. "Sacchikiriyābhisamayenāti" (bằng sự chứng ngộ thực chứng): Bằng sự thâm nhập được gọi là sự trực nhận. "Pāpuṇātīti" có nghĩa là đạt đến. Sự đạt đến này chính là sự thâm nhập bằng cách thấy, vì vậy ngài đã nói "passati paṭivijjhatī'ti" (thấy và thâm nhập).

‘‘Nirodhaṃ…pe… paṭivijjhatī’’ti etena nirodhasaccamekaṃ ārammaṇapaṭivedhena cattāripi saccāni asammohapaṭivedhena maggañāṇaṃ paṭivijjhatīti evaṃ yuttivasena vibhāvitaṃ ekapaṭivedhaṃ āgamenapi sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Sabbaṃ veditabba’’nti iminā ‘‘yo dukkhasamudayaṃ passati, so dukkhampi passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) āgataṃ samudayaṃ saccādimūlakaṃ yojanaṃ saṅgaṇhāti.

Bằng câu "Nirodhaṃ…pe… paṭivijjhatī'ti" (thâm nhập Diệt đế...), sự thâm nhập đồng thời đã được làm rõ bằng lý lẽ rằng: "Đạo tuệ thâm nhập một Diệt đế bằng cách lấy làm đối tượng, và thâm nhập cả bốn đế bằng cách không si mê." Để chứng minh điều này bằng cả Thánh điển, câu "vuttampi ceta'ntiādi" (điều này cũng đã được nói, v.v...) đã được nêu ra. Bằng câu "Sabbaṃ veditabba'nti" (tất cả cần được biết), ngài bao gồm sự kết hợp lấy Tập đế làm gốc, đã được trình bày trong câu "yo dukkhasamudayaṃ passati, so dukkhampi passatī'tiādinā" (người nào thấy Tập đế của khổ, người ấy cũng thấy Khổ đế, v.v...).

Na cetaṃ kālantaradassanaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho ekapaṭivedhamevāti dassentena ‘‘maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, dukkhepetaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 794; paṭi. ma. 1.109) aparaṃ suttapadaṃ ānītaṃ. Tathā hi ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati…pe… paṭipadampi so passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) ekasaccadassanasamaṅgino aññasaccadassanasamaṅgibhāvavicāraṇāya tamatthaṃ sādhetuṃ āyasmatā gavampatittherena vuttaṃ, paccekañca saccattayadassanayojanā katā. Aññathā kamābhisamaye purimadiṭṭhassa puna adassanato samudayādiṃ passato dukkhādidassanaṃ puna avattabbaṃ siyā, vuccamāne ca sabbadassanaṃ dassanantaraparamanti dassanānuparamo eva siyāti.

Và điều này không được nói với ý hướng về sự thấy ở thời điểm khác, mà để chỉ ra rằng đó chính là sự thâm nhập đồng thời, một đoạn kinh khác đã được dẫn ra: "maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, dukkhepetaṃ ñāṇa'ntiādinā" (trí tuệ của người thành tựu Đạo, trí tuệ ấy ở trong Khổ đế, v.v...). Thật vậy, câu "yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati…pe… paṭipadampi so passatī'ti" (này chư hiền, người nào thấy khổ, người ấy cũng thấy tập khởi của khổ... người ấy cũng thấy con đường) đã được Tôn giả Gavampati nói ra để chứng minh ý nghĩa đó, trong khi khảo sát về việc người thành tựu sự thấy một đế cũng thành tựu sự thấy các đế khác, và sự kết hợp việc thấy ba đế đã được thực hiện một cách riêng rẽ. Nếu không, trong trường hợp chứng ngộ tuần tự, do không thấy lại cái đã thấy trước, thì việc thấy Khổ đế, v.v... của người đang thấy Tập đế, v.v... không nên được nói lại. Và nếu được nói, thì tất cả sự thấy sẽ có một sự thấy khác làm tối thượng, do đó chỉ có thể là sự thấy không gián đoạn.

Nissayabhāvahetutāya dukkhapariññāya vaṭṭijhāpanasadisatā, paṭipakkhaviddhaṃsanatāya samudayappahānassa andhakāravidhamanasadisatā, ñāṇālokaparibrūhanatāya maggabhāvanāya ālokaviddhaṃsanasadisatā, tena tena maggena yathā yathā nirodhassa sacchikiriyā, tathā tathā kilesasnehapariyādānaṃ hotīti nirodhasacchikiriyāya snehapariyādānasadisatā kāraṇūpacārena vuttā.

Do là nhân của trạng thái nương tựa, sự liễu tri khổ được nói là tương tự như việc đốt tim đèn. Do phá hủy đối nghịch, sự đoạn tận tập khởi được nói là tương tự như việc xua tan bóng tối. Do làm tăng trưởng ánh sáng trí tuệ, sự tu tiến Đạo được nói là tương tự như việc chiếu sáng. Bởi vì khi sự thực chứng Diệt đế xảy ra bằng Đạo này hay Đạo kia theo cách này hay cách khác, thì sự cạn kiệt của dầu phiền não cũng xảy ra theo cách đó, nên sự thực chứng Diệt đế được nói là tương tự như việc cạn dầu, bằng phép ẩn dụ về nguyên nhân.

840. Obhāsetīti pakāseti. Kilesapaṭippassaddhinti sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamabhāvato kilesānaṃ paṭippassaddhibhūtaṃ.

840. "Obhāsetīti" có nghĩa là làm cho tỏ rạng. "Kilesapaṭippassaddhinti" có nghĩa là: trở thành sự an tịnh của các phiền não, do là trạng thái lắng dịu mọi sự nóng nảy và thiêu đốt của phiền não.

841. Appetīti pappoti. Dukkhapariññāya sakkāyatīrasamatikkamabhāvato orimatīrappahānasadisatā, maggabhāvanāya sattattiṃsabodhipakkhiyadhammāvahanatāya bhaṇḍavahanasadisatā.

841. "Appetīti" có nghĩa là đạt đến. Sự liễu tri khổ được nói là tương tự như việc từ bỏ bờ bên này, do là trạng thái vượt qua bờ thân kiến. Sự tu tiến Đạo được nói là tương tự như việc chuyên chở hàng hóa, do mang đến ba mươi bảy phẩm trợ đạo.

842. Pavattaṃ [Pg.505] ñāṇaṃ assāti pavattañāṇo, maggo. Assa maggassa.

842. "Pavattañāṇo" là do có trí tuệ đã khởi lên, đó là Đạo. "Assa maggassa" có nghĩa là của Đạo ấy.

Tathaṭṭhenāti tathasabhāvena, pīḷanādiaviparītasabhāvenāti attho. Ekapaṭivedhānīti ekajjhaṃ paṭivijjhitabbākārāni.

"Tathaṭṭhenāti" có nghĩa là: bằng tự tánh như thật, tức là bằng tự tánh không sai lạc của sự bức bách, v.v... "Ekapaṭivedhānīti" có nghĩa là: những phương diện cần được thâm nhập cùng một lúc.

Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā buddhānussativaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 1.144) vuttameva. Ekasaṅgahitānīti ekeneva saṅgahitāni. Kena? Tathaṭṭhena, saccaṭṭhenāti attho. Yaṃ ekasaṅgahitantiādi ñāṇassa ekapaṭivedhadassanaṃ. Maggañāṇañhi nirodhameva ārammaṇaṃ karontampi yo so dukkhādīsu tacchāvipallāsabhūtabhāvasaṅkhāto saccaṭṭho, tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanena taṃ yāthāvato paṭivijjhantaṃ paccakkhaṃ karontameva pavattati. Yato aparabhāge pīḷanādayo soḷasapi saccaṭṭhā ariyassa hatthāmalakaṃ viya yāthāvato upaṭṭhahanti.

Trong các câu "Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu" (ý nghĩa bức bách của khổ, v.v...), điều gì cần nói, điều đó đã được nói ở dưới trong phần giải về Tùy niệm Phật. "Ekasaṅgahitānīti" có nghĩa là được bao gồm bởi chỉ một. Bởi cái gì? Bởi ý nghĩa như thật, tức là ý nghĩa chân đế. Câu "Yaṃ ekasaṅgahitantiādi" (cái gì được bao gồm làm một, v.v...) là sự trình bày về việc thâm nhập đồng thời của trí tuệ. Quả vậy, Đạo tuệ, dù chỉ lấy Diệt đế làm đối tượng, vẫn vận hành bằng cách trực nhận và thâm nhập như thật ý nghĩa chân đế - được gọi là trạng thái chân thật, không sai lạc, có thật trong Khổ đế, v.v... - bằng cách phá hủy si mê che lấp nó. Do đó, về sau, mười sáu ý nghĩa chân đế như sự bức bách, v.v... hiện rõ với bậc Thánh một cách như thật, giống như quả amla trong lòng bàn tay.

843. Atthāti ñāṇena araṇīyato atthāti laddhasamaññā ākārā. Aññasaccadassanavasenāti samudayādisaccantaradassanavasena. Āvibhāvatoti pakāsabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye ākārā dukkhādīsu sabhāvavasena, saccantaradassanavasena ca āvibhavanti, te pīḷanādayo cattāroyevāti soḷaseva vuttā, na aññeti. Ayamattho idhādhippetoti kathamidaṃ viññāyatīti āha ‘‘tattha katamaṃ dukkhe ñāṇa’’ntiādi. Tenetaṃ dasseti – yasmā pāḷiyaṃ visuṃ visuṃ ārammaṇakaraṇavasenapi saccañāṇaṃ vuttaṃ kiccanibbattivasenapi, tasmā viññāyati ‘‘sabhāvato, saccantaradassanato ca saccānaṃ ākārā āvibhavantī’’ti.

843. Các trạng thái có tên gọi là ‘ý nghĩa’ (attha) vì được biết đến bởi trí tuệ. ‘Do năng lực thấy một sự thật khác’ nghĩa là do năng lực thấy một sự thật khác như Tập đế v.v... ‘Do sự biểu hiện’ nghĩa là do trạng thái rõ ràng. Điều này được nói là: những trạng thái nào biểu hiện trong Khổ đế v.v... do năng lực tự tánh và do năng lực thấy một sự thật khác, chúng chính là bốn loại bắt đầu bằng sự bức bách, v.v... do đó chỉ có mười sáu (trạng thái) được nói đến, không phải các (trạng thái) khác. Ý nghĩa này được ngụ ý ở đây, làm sao điều này được biết? (Để trả lời,) Ngài đã nói: “Trong ấy, thế nào là trí về Khổ?” v.v... Qua đó, điều này được chỉ ra: bởi vì trong Pāli, trí về sự thật được nói đến một cách riêng biệt do năng lực lấy làm đối tượng và do năng lực hoàn thành phận sự, do đó, được biết rằng: “Các trạng thái của các sự thật biểu hiện do tự tánh và do thấy một sự thật khác.”

Kiccanibbattivasena dassanaṃ āvibhāvato dassanasadisanti taṃ anāmasitvā itarameva dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tatthāti tesu dvīsu dassanesu. Āyūhitanti piṇḍavasena nibbattitaṃ. Yañhi kiñci paccayuppannaṃ nāma, sabbaṃ taṃ samuditameva nibbattatīti. Saṅkhatanti paccayantarehi samecca sambhūya kataṃ. Rāsikatanti puñjakataṃ. Anekameva hi paccayuppannaṃ ekajjhaṃ nibbattamānaṃ attano paccayehi rāsikataṃ viya hotīti. Tasmāti samudayena āyūhitattā. Assāti dukkhasaccassa. Yasmiṃ santāne uppanno[Pg.506], tassa kilesasantāpaharo. Sayampi kilesapariḷāhābhāvato susītalo. Santāpaṭṭho āvibhavati uḷāradassanena tadaññassa anuḷārabhāvo viyāti dassento āha ‘‘āyasmato’’tiādi. Avipariṇāmadhammassa niccasabhāvassa vattabbameva natthi paṭipakkhato āvibhavanākārassa sukhasiddhito.

Sự thấy do năng lực hoàn thành phận sự, vì có sự biểu hiện nên tương tự như sự thấy. Không đề cập đến điều đó mà chỉ trình bày về cái khác, Ngài đã nói: “Trong ấy” v.v... ‘Trong ấy’ (tatthā) nghĩa là trong hai sự thấy ấy. ‘Được tích tập’ (āyūhita) nghĩa là được tạo ra do năng lực tập hợp. Thật vậy, bất cứ cái gì gọi là pháp do duyên sanh, tất cả chúng sanh khởi khi đã được tập hợp lại. ‘Hữu vi’ (saṅkhata) nghĩa là được làm ra do các duyên khác gặp gỡ, cùng nhau sanh khởi. ‘Được chất đống’ (rāsikata) nghĩa là được làm thành một khối. Thật vậy, nhiều pháp do duyên sanh khi sanh khởi cùng lúc thì giống như được chất đống bởi các duyên của chính nó. ‘Do đó’ (tasmā) nghĩa là do được tích tập bởi sự tập khởi. ‘Của nó’ (assa) nghĩa là của Khổ đế. (Pháp nào) sanh khởi trong dòng tương tục nào, nó loại trừ sự nóng bức của phiền não của dòng tương tục ấy. Tự thân nó cũng rất mát mẻ do không có sự thiêu đốt của phiền não. Để chỉ ra rằng: “Ý nghĩa nóng bức biểu hiện, giống như sự không cao thượng của cái khác (biểu hiện) qua việc thấy cái cao thượng,” Ngài đã nói: “Thưa ngài” v.v... Đối với pháp không có tánh biến đổi, có tự tánh thường hằng, thì không có gì cần phải nói, vì trạng thái biểu hiện do đối nghịch được thành tựu một cách dễ dàng.

Nidānaṭṭho āvibhavati idamassa nidadātīti. Saṃyogapalibodhaṭṭhā paṭipakkhavasena āvibhavanākārāti dassento āha ‘‘visaṃyogabhūtassā’’tiādi. Kilesadukkhehi saṃyojanaṭṭho saṃyogaṭṭho. Saṃsāracārake palibuddhanaṭṭho palibodhaṭṭho.

Ý nghĩa nguyên nhân biểu hiện (với ý rằng): “Cái này trao cho cái kia.” Để chỉ ra rằng các ý nghĩa liên kết và chướng ngại là các trạng thái biểu hiện do năng lực đối nghịch, Ngài đã nói: “Của pháp đã trở thành ly hệ” v.v... Ý nghĩa nối kết với phiền não và khổ là ý nghĩa liên kết. Ý nghĩa trói buộc trong vòng luân hồi là ý nghĩa chướng ngại.

Kilesasaṅgaṇikādivasena avivekabhūtassa. Vivekaṭṭho upadhivivekatā. Sabbasaṅkhāravivittatā asaṅkhatabhāvoti evaṃ acchariyabbhutasabhāvopi ariyamaggo saṅkhato eva, ayameva ca eko asaṅkhatoti nirodhassa asaṅkhatabhāvo supākaṭo hoti. Dukkhaṃ visaṃ maraṇadhammato tassa agadabhūtaṃ amataṃ nibbānaṃ.

Của pháp đã trở thành không viễn ly do năng lực có phiền não làm bạn đồng hành v.v... Ý nghĩa viễn ly là sự viễn ly các chấp thủ. Sự vắng lặng khỏi tất cả các pháp hữu vi là trạng thái vô vi. Do đó, (khi thấy rằng) “Dù có tự tánh kỳ diệu, phi thường như vậy, Thánh đạo vẫn là pháp hữu vi, và chỉ có một mình pháp này là vô vi,” trạng thái vô vi của Diệt đế trở nên rất rõ ràng. Khổ là chất độc vì có tánh chết; Níp-bàn, trở thành thuốc giải cho nó, là bất tử.

‘‘Maggo’’ti sambhāvetabbataṃ patto sukhumasantabhāvena upaṭṭhito nikantibhūtopi nāyaṃ samudayo hetu nibbānassa pattiyā. Ayaṃ ariyamaggo hetūti maggāmaggañāṇadassane vuttanayena maggassa hetuṭṭho āvibhavati. Nirodhadassanenāti ativiya nipuṇassa paramagambhīrassa nirodhasaccassa dassanena. Tenāha ‘‘paramasukhumānī’’tiādi. Dukkhadassanenāti ativiya ādīnavappattiyā vipulatarādīnavassa dukkhasaccassa dassanena. Tappaṭipakkhato ādhipateyyaṭṭho. Tenāha ‘‘anekarogātura…pe… uḷārabhāvo viyā’’ti. Evamete yathārahaṃ anvayato, byatirekato ca saccesu āvibhavanākārā vibhāvitā.

“Dù (pháp) đã trở thành sự ưa thích, hiện khởi với trạng thái vi tế, tịch tịnh, đạt đến trạng thái được tôn kính là ‘đạo’, Tập đế này không phải là nhân để chứng đắc Níp-bàn. Thánh đạo này mới là nhân.” Theo phương pháp đã được nói trong Đạo phi đạo tri kiến, ý nghĩa nhân của Đạo đế biểu hiện. ‘Do thấy Diệt đế’ nghĩa là do thấy Diệt đế vô cùng vi tế, cực kỳ sâu sắc. Do đó, Ngài nói: “Vô cùng vi tế” v.v... ‘Do thấy Khổ đế’ nghĩa là do thấy Khổ đế có sự nguy hại rất rộng lớn, do sự đạt đến sự nguy hại tột cùng. Do đối nghịch với điều đó, ý nghĩa chủ tể (biểu hiện). Do đó, Ngài nói: “Như người bệnh với nhiều chứng bệnh... (thấy) sự cao thượng.” Như vậy, các trạng thái biểu hiện trong các sự thật này đã được làm cho rõ ràng, tùy theo trường hợp, theo chiều thuận và theo chiều nghịch.

Ekekassāti ekekassa atthassa, pīḷanāyūhananissaraṇaniyyānaṭṭhe sandhāyāha. Tiṇṇaṃ tiṇṇanti saṅkhatādiatthe. Ye pana vādino. Nānābhisamayanti nānāñāṇena abhisamayaṃ, catunnaṃ saccānaṃ nānākkhaṇe nānāñāṇena paṭivijjhananti attho. Yadi hi maggañāṇassa catūsu saccesu nānābhisamayo siyā, dukkhadassanādīhi paṭhamamaggādīhi pahātabbānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ [Pg.507] ekadesappahānaṃ āpajjati. Tathā ca sati ekadesasotāpattimaggaṭṭhatādippasaṅgo. Taṃtaṃdassanānantarañca taṃtaṃphalena bhavitabbanti taṃtaṃpaheyyakilesapaṭippassaddhibhūtānaṃ phalānaṃ maggānaṃ viya catukkatā siyā. Tathā ca sati ekadesasotāpannatādippasaṅgo. Kiñca bhiyyo – yadi maggañāṇassa nānābhisamayo siyā, aññena ñāṇena dukkhaṃ passati. Aññena samudayaṃ, aññena nirodhaṃ, aññena maggaṃ, evaṃ sati maggakiccaṃ aparipuṇṇameva siyā. Maggadassanena hi dvayagati, teneva vā tassa dassanaṃ, aññena vāti. Tattha paṭhamo tāva pakkho na yujjati attani pavattiyā asambhavato. Na hi teneva aṅgulaggena tameva parāmasituṃ sakkā. Atha aññena anavaṭṭhānappasaṅgo ‘‘yena maggaṃ passati, sopi maggo. Tampi yena passati, sopi maggo’’ti. Tasmā ekābhisamayato yathāvutto asammohapaṭivedhova yutto. Apica paricchinditabbaṃ, samucchinditabbañca saccadvayaṃ ārabbha pavattamānassa maggañāṇassa paricchindanasamucchindanāni na sambhavanti tato anissaraṇato. Na hi dukkhapariññāsamudayappahānāni dukkhasamudayasaccārammaṇena ñāṇena kātuṃ sakkuṇeyyāni. Nibbānārammaṇena pana tattha, itaradvaye ca sammohaṃ viddhaṃsentena sakkā kātunti ekābhisamayo eva yutto. Ayaṃ pana attho pāḷiyaṃ āgato evāti ‘‘tesaṃ uttaraṃ abhidhamme kathāvatthusmiṃ vuttamevā’’ti.

Ekekassāti có nghĩa là của từng ý nghĩa một, Ngài nói nhắm đến các ý nghĩa là sự bức bách, sự nỗ lực, sự thoát ly, sự xuất ly. Tiṇṇaṃ tiṇṇanti là nhắm đến các ý nghĩa như là pháp hữu vi v.v... Còn những người chủ trương. Nānābhisamayanti có nghĩa là sự chứng ngộ bằng các trí khác nhau, sự thông suốt bốn đế bằng các trí khác nhau trong các sát-na khác nhau. Vì nếu có sự chứng ngộ khác nhau đối với bốn đế của đạo tuệ, thì sẽ dẫn đến việc đoạn trừ một phần các pháp cần được đoạn trừ bằng sơ đạo v.v... là ba kiết sử v.v... qua việc thấy khổ v.v... Và khi như vậy, sẽ có lỗi là trở thành bậc Dự lưu đạo một phần v.v... Và vì rằng ngay sau khi thấy đế ấy ấy, quả ấy ấy phải có mặt, nên các quả, là những pháp làm lắng dịu các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo ấy ấy, cũng sẽ có bốn loại giống như các đạo. Và khi như vậy, sẽ có lỗi là trở thành bậc Dự lưu một phần v.v... Hơn nữa, nếu có sự chứng ngộ khác nhau của đạo tuệ, (hành giả) thấy khổ bằng một trí khác, thấy tập bằng trí khác, thấy diệt bằng trí khác, thấy đạo bằng trí khác, khi như vậy, phận sự của đạo sẽ không được trọn vẹn. Vì việc thấy đạo có hai cách: hoặc là thấy nó bằng chính nó, hoặc là thấy bằng cái khác. Trong đó, trước hết vế đầu tiên không hợp lý vì không thể có sự diễn tiến nơi chính nó. Vì không thể dùng chính đầu ngón tay đó mà sờ chính nó được. Còn nếu (thấy) bằng cái khác thì sẽ có lỗi vô cùng tận (như là): “pháp nào thấy đạo, pháp đó cũng là đạo. Pháp nào thấy pháp đó, pháp đó cũng là đạo”. Do đó, sự thông suốt không si mê như đã nói bằng cách chứng ngộ đồng thời mới là hợp lý. Hơn nữa, đối với đạo tuệ đang diễn tiến bắt đối tượng là hai đế cần được liễu tri và cần được đoạn trừ, thì các sự liễu tri và đoạn trừ không thể xảy ra, vì không thoát ra khỏi chúng. Vì không thể thực hiện việc liễu tri khổ và đoạn trừ tập bằng trí có đối tượng là khổ đế và tập đế. Nhưng có thể thực hiện được bằng trí có đối tượng là Níp-bàn, trong khi phá tan si mê ở đó (tức hai đế khổ và tập) và ở hai đế còn lại, nên chỉ có sự chứng ngộ đồng thời là hợp lý. Và ý nghĩa này đã có trong Pāli, nên (Ngài nói): “câu trả lời cho họ đã được nói trong bộ Kathāvatthu của tạng Abhidhamma”.

Pariññādippabhedakathāvaṇṇanā

Chú giải về chương phân biệt liễu tri v.v...

845. Abhiññāpaññātiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva. Apica sutamayāya, cintāmayāya, ekaccabhāvanāmayāya ca abhivisiṭṭhāya paññāya ñātā abhiññātā. Āveṇikā bhūmi pariññantarānaṃ avisayabhāvato. Na hi nāmarūpaparicchedapaccayapariggahaṇavasena tīraṇapariññādīnaṃ pavatti atthi.

845. Ý nghĩa của các từ abhiññāpaññā v.v... đã được nói ở dưới. Hơn nữa, các pháp được biết bằng tuệ đặc biệt hơn văn tuệ, tư tuệ, và một số tu tuệ được gọi là abhiññātā (pháp được thắng tri). Là địa phận riêng biệt vì không phải là đối tượng của các liễu tri khác. Vì không có sự diễn tiến của thẩm sát liễu tri v.v... theo cách phân biệt danh sắc và nắm bắt duyên.

846. Anulomañāṇampi aniccādivaseneva saṅkhāre ārabbha pavattati, pageva paṭisaṅkhānupassanādayoti āha ‘‘yāva anulomā āveṇikā bhūmī’’ti. Kāmañcettha tīraṇapariññābhūmiyaṃ ñātappahānapariññāyopi laddhāvasarā, tattha pana yathā tīraṇapariññā sātisayaṃ kiccakārī, na tathā itarāti āveṇikaggahaṇaṃ.

846. Cả thuận thứ trí cũng diễn tiến bắt đối tượng là các pháp hữu vi chỉ theo cách vô thường v.v..., huống chi là phản khán tùy quán v.v..., nên Ngài nói: “địa phận riêng biệt cho đến thuận thứ trí”. Mặc dù ở đây, trong địa phận của thẩm sát liễu tri, cả tri biến liễu tri và đoạn biến liễu tri cũng có cơ hội (phát sinh), nhưng ở đó, thẩm sát liễu tri làm phận sự một cách vượt trội, không giống như các liễu tri khác, (nên) có sự dùng từ āveṇika (riêng biệt).

847. Nippariyāyena [Pg.508] pahānapariññā nāma maggañāṇanti ‘‘yāva maggañāṇā bhūmī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ idha adhippetāti idha abhisamayakāle kiccavicāre ayaṃ pahānapariññā adhippetā tadatthattā sesapariññānaṃ. Tenāha ‘‘yasmā vā’’tiādi.

847. Đoạn biến liễu tri một cách không trình bày vòng là đạo tuệ, nên được nói là: “địa phận cho đến đạo tuệ”. (Câu) “điều này được ngụ ý ở đây” có nghĩa là: ở đây, trong khi xem xét phận sự vào lúc chứng ngộ, đoạn biến liễu tri này được ngụ ý, vì các liễu tri còn lại có mục đích là nó (đoạn biến liễu tri). Do đó, Ngài nói “yasmā vā” v.v...

Tadatthāyevāti pahānapariññatthā eva. Atha vā tadatthāyevāti pahānatthā eva. Atha vā tadatthāyevāti maggatthā eva. Ñātatīraṇapariññā hi yāvadeva maggādhigamatthāya pavattā. Niyamato ñātā ceva tīritā ca honti ñātatīritabhāvehi vinā pahānābhāvato, pahānasiddhiyañca ñātatīritabhāvasiddhito. Maggañāṇañhi dukkhe pariññābhisamayavasena pavattamānaṃ tassa sabhāvalakkhaṇaṃ viya sāmaññalakkhaṇampi paṭivijjhatīti vuccati tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanato. Tenāha ‘‘pariññattayampi…pe… veditabba’’nti.

Tadatthāyevāti có nghĩa là chỉ có mục đích là đoạn biến liễu tri. Hoặc là, tadatthāyevāti có nghĩa là chỉ có mục đích là đoạn trừ. Hoặc là, tadatthāyevāti có nghĩa là chỉ có mục đích là đạo. Vì tri biến liễu tri và thẩm sát liễu tri diễn tiến chỉ nhằm mục đích chứng đắc đạo. (Các pháp) chắc chắn đã được biết và đã được thẩm sát, vì không có sự đoạn trừ nếu không có việc đã biết và đã thẩm sát, và vì khi sự đoạn trừ thành tựu thì việc đã biết và đã thẩm sát cũng thành tựu. Vì đạo tuệ, khi đang diễn tiến trong khổ (đế) theo cách chứng ngộ bằng liễu tri, cũng thông suốt cả tướng chung giống như tướng riêng của nó (khổ đế), được nói như vậy vì phá tan si mê che đậy nó (khổ đế). Do đó, Ngài nói: “cả ba liễu tri... nên được biết”.

848. Pariññā viyāti tividhatāsāmaññaṃ nidasseti, na pariññāpahātabbatāsāmaññaṃ vikkhambhanappahānassa aripaññākiccabhāvato. Kāmacchandādayo yathā na cittaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhanti, evaṃ pariyuṭṭhānassa nisedhanaṃ appavattikaraṇaṃ vikkhambhanaṃ, vikkhambhanameva pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Pākaṭattāti ‘‘ayaṃ abyāpannacitto vigatathinamiddho’’tiādinā (a. ni. 4.198) paresampi pākaṭattā. ‘‘Na sahasā cittaṃ ajjhottharantī’’ti idaṃ paṭiladdhamattassa jhānassa vasena vuttaṃ, subhāvite pana paguṇajjhāne yāva carimakacittampi na ajjhottharanteva. Atha vā jhānassa pubbabhāgepīti jhānādhigamatthāya pubbabhāgapaṭipattiyā. Pacchābhāgepīti jhānaṃ labhitvā aññakiccappasutassapi. Vitakkādayoti vitakkavicārapītisukharūpasaññādayo. Dutiyajjhānādīnaṃ paṭipakkhā dutiyādīsu appitesuyeva vikkhambhanti, tato tato vuṭṭhitamattassa pana pavattanti parittacittavaseneva vuṭṭhahanato.

848. (Cụm từ) Pariññā viya chỉ ra sự giống nhau về tính chất có ba loại, chứ không (chỉ ra) sự giống nhau về tính chất được liễu tri và được đoạn trừ, vì trấn phục đoạn không phải là phận sự của liễu tri. Để cho tham dục v.v... không khởi lên bao vây tâm, như vậy, sự ngăn cản, làm cho không diễn tiến các triền cái là sự trấn phục; sự trấn phục chính là sự đoạn trừ, (gọi là) trấn phục đoạn. Pākaṭattāti có nghĩa là vì hiển nhiên đối với cả những người khác qua (cách nói) v.v... là: “vị này có tâm không sân, đã loại bỏ hôn trầm thụy miên”. Câu “chúng không đột ngột xâm chiếm tâm” này được nói theo phương diện của thiền vừa mới chứng đắc; nhưng trong thiền đã được tu tập thuần thục, chúng không xâm chiếm cho đến tận tâm cuối cùng. Hoặc là, (cụm từ) jhānassa pubbabhāgepi có nghĩa là trong sự thực hành giai đoạn đầu để chứng đắc thiền. (Cụm từ) pacchābhāgepi có nghĩa là cả đối với người đã đắc thiền và đang chuyên tâm vào việc khác. Vitakkādayo là tầm, tứ, hỷ, lạc, và sắc tưởng v.v... là các pháp đối nghịch của nhị thiền v.v... chỉ được trấn phục khi (thiền) đã an chỉ trong nhị thiền v.v...; nhưng chúng lại diễn tiến đối với người vừa mới xuất khỏi thiền ấy ấy, vì xuất (thiền) bằng năng lực của dục giới tâm.

849. ‘‘Padīpena andhakārassa viyā’’ti idaṃ paṭipakkhena pahīnabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Paṭipakkho hi padīpo andhakārassa, ghaṭappahāro pana sevālassa na paṭipakkho, kevalaṃ pavattinivāraṇamattameva karotīti. Tena asatipi ujuvipaccanīkatāya dutiyajjhānādīnaṃ vitakkādīnaṃ vikkhambhanassa taṃ nidassanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati. ‘‘Vipassanāya avayavabhūtenā’’ti idaṃ idhādhikatatadaṅgappahānassa [Pg.509] dassanatthaṃ vuttaṃ. Sīlavisodhanādināpi hi tadaṅgappahānaṃ hotiyevāti. Ñāṇaṅgenāti ñāṇasaṅkhātena kāraṇena. Tadaṅgena tadaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā tattha sati diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.81; 4.345) nayena vuttā attānudiṭṭhi. Soḷasavatthukā, aṭṭhavatthukā ca kaṅkhāva malaṃ kaṅkhāmalaṃ. Samūhagāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti evaṃ pavattasamūhagahaṇassa pahānaṃ kalāpasammasanena ekādasasu okāsesu pakkhipitvā vikiraṇavasena khandhānaṃ dassanato. Assādasaññāyāti pañcakkhandhe assādanavasena pavattamicchāsaññāya. Appaṭisaṅkhānassāti paṭisaṅkhānapaṭipakkhassa mohassa. Anupekkhanassāti apekkhāya. Saṅkhāresu niccādigāho saccapaṭilomagāho maggasaccādhigamassa vilomanato. Sādīnavesu anādīnavasaññitā, anādīnave ca sādīnavasaññitā saccapaṭilomagāhoti ca vadanti.

849. Câu "như bóng tối (bị đoạn trừ) bởi ngọn đèn" này được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ trạng thái được đoạn trừ bởi pháp đối nghịch. Thật vậy, ngọn đèn là pháp đối nghịch của bóng tối, còn việc đập bằng cái ghè không phải là pháp đối nghịch của rong rêu, nó chỉ đơn thuần thực hiện việc ngăn chặn sự sanh khởi mà thôi. Do đó, dù không có tính chất đối nghịch trực tiếp, ví dụ ấy vẫn rất thích hợp cho sự trấn át các pháp như tầm v.v... của thiền thứ hai v.v... Câu "bởi (trí tuệ) là thành phần của minh sát" này được nói ra ở đây nhằm mục đích chỉ rõ sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng được đề cập đến. Vì sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng chắc chắn có được cả bằng việc thanh lọc giới v.v... "Bởi thành phần là trí tuệ" có nghĩa là bởi nguyên nhân được gọi là trí tuệ. Sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng là sự đoạn trừ thành phần tương ứng ấy bởi thành phần tương ứng ấy. Thân kiến là tà kiến hiện hữu trong thân hiện hữu được gọi là năm uẩn, hoặc là tà kiến hiện hữu tự nó trong đó (năm uẩn). Tùy kiến về tự ngã đã được nói theo phương pháp "quán thấy sắc là tự ngã" v.v... Cấu uế hoài nghi là chính hoài nghi có mười sáu vật nền và tám vật nền là cấu uế. (Đoạn trừ) sự chấp thủ theo nhóm có nghĩa là sự đoạn trừ sự chấp thủ theo nhóm khởi lên rằng "tự ngã, sở hữu của tự ngã", do thấy các uẩn theo cách phân tán sau khi đặt vào trong mười một nơi bằng cách quán xét các tổng hợp. (Đoạn trừ) tưởng về vị ngọt có nghĩa là (đoạn trừ) tà tưởng khởi lên theo cách thưởng thức vị ngọt trong năm uẩn. (Đoạn trừ) sự không thẩm xét có nghĩa là (đoạn trừ) si mê, là pháp đối nghịch của sự thẩm xét. (Đoạn trừ) sự không quan tâm có nghĩa là (đoạn trừ) sự luyến ái. Sự chấp thủ ngược lại với chân lý là sự chấp thủ thường v.v... trong các pháp hữu vi, vì đối nghịch với sự chứng ngộ Thánh đế về con đường. Và họ cũng nói rằng: "Sự chấp thủ ngược lại với chân lý là tưởng rằng không có sự nguy hại trong những pháp có sự nguy hại, và tưởng rằng có sự nguy hại trong những pháp không có sự nguy hại."

Evaṃ visuddhikkamena tadaṅgappahānaṃ dassetvā idāni aṭṭhārasamahāvipassanāvasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yaṃ vā pana pahānanti sambandho.

Như vậy, sau khi đã chỉ rõ sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng theo tiến trình của thanh tịnh, bây giờ, để chỉ rõ sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng ấy cả bằng năng lực của mười tám loại đại minh sát, câu "lại nữa, sự đoạn trừ nào..." v.v... đã được nói. Trong đó, có sự liên kết là "lại nữa, sự đoạn trừ nào".

850. Vuttameva ‘‘sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassatī’’tiādinā (visuddhi. 2.742).

850. Đã được nói đến rồi bằng câu "vị ấy tùy quán tất cả những gì thuộc về pháp hữu vi là vô thường" v.v...

Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ghanaggahaṇaṃ ghanasaññā, tassā ghanasaññāya.

Tưởng về khối đặc là sự chấp thủ là khối đặc do năng lực của các đối tượng là sự tương tục, sự tụ tập, và phận sự; (đoạn trừ) tưởng về khối đặc ấy.

Nirodhe adhimuttatā, tāyāti tiyaddhagatānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhameva disvā tattha adhimuccanavasena pavattapaññā, tāya. Āyūhanassāti abhisaṅkharaṇassa.

"Sự hướng tâm đến diệt, bởi sự hướng tâm ấy" có nghĩa là: trí tuệ sanh khởi do năng lực hướng tâm đến sự diệt ấy sau khi thấy chính sự diệt của các pháp hữu vi thuộc ba thời; bởi trí tuệ ấy. "(Đoạn trừ) sự cố gắng" có nghĩa là (đoạn trừ) sự tạo tác.

Taṃ taṃ paricchedanti ādānanikkhepādikaṃ taṃ taṃ paricchedaṃ. Aññathāpavattidassananti vuttaparicchedato pubbe, pacchā ca aññākārappavattiyā dassanaṃ, avatthāvisesappavattidassanaṃ vā. Dhuvasaññāyāti thirabhāvaggahaṇassa.

"Sự phân định đó và đó" có nghĩa là sự phân định đó và đó như việc đưa tới, đặt xuống v.v... "Sự thấy diễn biến khác đi" có nghĩa là sự thấy sự diễn biến theo cách khác trước và sau so với sự phân định đã nói, hoặc là sự thấy sự diễn biến của trạng thái đặc biệt. "(Đoạn trừ) tưởng về sự bền vững" có nghĩa là (đoạn trừ) sự chấp thủ trạng thái kiên cố.

Sārādānābhinivesassāti [Pg.510] asāresu sāragahaṇābhinivesassa.

"(Đoạn trừ) sự chuyên chú chấp thủ lõi cây" có nghĩa là (đoạn trừ) sự chuyên chú chấp thủ lõi cây trong những thứ không có lõi cây.

Saṃsayamicchāñāṇānaṃ vasena sammuyhanaṃ sammoho, so eva abhinivesoti sammohābhiniveso. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso, atthato bhavanikanti.

Si mê là sự mê muội do năng lực của hoài nghi và tà trí. Sự chuyên chú trong si mê là chính sự si mê ấy là sự chuyên chú. Sự chuyên chú trong quyến luyến là sự chấp thủ trạng thái là nơi ẩn náu, là nơi bảo vệ trong các pháp hữu vi; về mặt ý nghĩa, đó là sự ham muốn trong hữu.

Yathā cittaṃ saṅkhāre muñcitvā vivaṭṭaṃ nibbānaṃ pakkhandati, tathā pavattanato saṅkhārupekkhā ca anulomañca ‘‘vivaṭṭānupassanā’’ti vuttaṃ. Niviṭṭhabhāvena ogāḷhabhāvena pavattasaṃyojanādikilesā eva kilesābhiniveso. Nibbedhabhāgiyaṃ samādhinti vipassanāsamādhimāha.

Do diễn tiến theo cách mà tâm, sau khi từ bỏ các pháp hữu vi, lao vào Níp-bàn là nơi thoát khỏi vòng luân hồi, nên cả hành xả và thuận thứ được gọi là "tùy quán hướng đến sự thoát khỏi". Sự chuyên chú trong phiền não chính là các phiền não như kiết sử v.v... khởi lên với trạng thái ăn sâu, với trạng thái chìm đắm. Bằng câu "định thuộc phần thâm nhập", ngài nói đến định minh sát.

851. Asanivicakkaṃ asanimaṇḍalaṃ. Evaṃ pahānanti anuppattidhammatāpādanamāha. Kammakilesānaṃ, sabbesampi vā saṅkhārānaṃ khayaṃ nirodhaṃ gacchatīti khayagāmī, ariyamaggo. Lokuttaraggahaṇeneva siddhepi khayagāmiggahaṇaṃ vaṇṇabhaṇanatthaṃ. Samucchedappahānamevāti avadhāraṇaṃ nippariyāyataṃ upādāya. Tadatthānevāti samucchedappahānatthāneva. Tena vikkhambhanatadaṅgappahānānaṃ maggasambhāratamāha tehi vinā asijjhanato. Atha vā tadatthānevāti maggatthāneva. Tena tadatthatāya tesaṃ taṃkiccataṃ dasseti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tamevatthaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘paṭirājānaṃ vadhitvā’’tiādi vuttaṃ. Yampi tato pubbe katanti yaṃ tatorajjappattito pubbe kataṃ paccantasādhanaduggaviddhaṃsanādi. Yathā idañcidañca raññā katantiyeva vuccati, evaṃ lokiyañāṇena sādhitānipi vikkhambhanatadaṅgappahānāni samucchedappahānavasena pavattassa maggassa kiccabhāvena vuccanti, tadatthatāya, tesaṃ taṃsantatipatitatāya ca maggassāti veditabbā.

851. "Vòng sấm sét" là đĩa sấm sét. Bằng câu "sự đoạn trừ như vậy", ngài nói đến việc làm cho đạt đến trạng thái không còn tái sanh. "Đi đến sự tận diệt" có nghĩa là đi đến sự tận diệt, sự đoạn diệt của nghiệp và phiền não, hoặc của tất cả các pháp hữu vi; đó là Thánh đạo. Mặc dù ý nghĩa đã thành tựu chỉ bằng việc dùng từ "siêu thế", việc dùng từ "đi đến sự tận diệt" là nhằm mục đích tán thán. Trong câu "chính là sự đoạn trừ tuyệt đối", từ xác định (eva) được dùng để chỉ tính chất xác thực. "Chỉ vì mục đích ấy" có nghĩa là chỉ nhằm mục đích đoạn trừ tuyệt đối. Do đó, ngài nói đến tính chất là tư lương cho đạo của sự đoạn trừ bằng cách trấn át và sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng, vì đạo không thể thành tựu nếu không có chúng. Hoặc là, "chỉ vì mục đích ấy" có nghĩa là chỉ nhằm mục đích đạo. Do đó, ngài chỉ ra rằng phận sự của đạo ấy là đối với chúng, vì chúng có mục đích là đạo. Do đó ngài nói "vì vậy" v.v... Để chỉ rõ chính ý nghĩa ấy bằng ví dụ, câu "sau khi giết vua đối nghịch" v.v... đã được nói. Câu "việc nào đã được làm trước đó" có nghĩa là việc nào đã được làm trước khi đạt được vương vị ấy, như việc chinh phục các vùng biên địa, phá hủy các thành trì v.v... Cũng như được nói rằng "việc này việc kia chính là do vua làm", cũng vậy, sự đoạn trừ bằng cách trấn át và sự đoạn trừ bằng cách thay thế tương ứng, dù đã được thành tựu bằng trí tuệ thế gian, vẫn được gọi là phận sự của đạo đã khởi lên do năng lực của sự đoạn trừ tuyệt đối. Cần phải được hiểu rằng chúng được gọi như vậy vì chúng có mục đích là đạo, và vì chúng rơi vào dòng tương tục của đạo ấy.

852. Lokiyassa, lokiyā vā sacchikiriyā lokiyasacchikiriyā. Evaṃ lokuttarasacchikiriyā veditabbā. Lābhīmhīti lābhī amhi. Tathā vasīmhīti etthāpi. Paccakkhato ñāṇaphassenāti paccakkhato ārammaṇakaraṇasaṅkhātena ñāṇaphassanena. ‘‘Paccakkhato’’ti ca iminā anumānato ārammaṇakaraṇaṃ nivatteti, ‘‘īdisamida’’nti paccavekkhaṇavasena paccakkhato jānanaṃ hettha ‘‘ñāṇaphasso’’ti adhippeto. Phassitāti ñāṇena phuṭṭhā.

852. Sự chứng ngộ thế gian là sự chứng ngộ pháp thế gian, hoặc là sự chứng ngộ thuộc thế gian. Cũng vậy, sự chứng ngộ siêu thế cần được hiểu. "Tôi là người đã đắc" có nghĩa là "lābhī amhi". Cũng vậy ở đây, "tôi là người đã thuần thục". "Bằng sự xúc chạm của trí tuệ một cách trực tiếp" có nghĩa là bằng sự xúc chạm của trí tuệ được gọi là sự lấy làm đối tượng một cách trực tiếp. Và bằng từ "một cách trực tiếp" này, ngài loại bỏ sự lấy làm đối tượng bằng cách suy luận. Ở đây, sự biết một cách trực tiếp do năng lực của sự quán xét rằng "pháp này là như thế này" được chủ ý là "sự xúc chạm của trí tuệ". "Đã được xúc chạm" có nghĩa là đã được xúc chạm bởi trí tuệ.

Jhānamaggaphalāni [Pg.511] viya attano santāne anuppādetvāpi tappaṭicchādakasammohaviddhaṃsanavasena tathāviddhaṃsanapavattañāṇaṃ aparappaccayañāṇaṃ.

Dù không làm cho sanh khởi trong dòng tương tục của mình như thiền, đạo và quả, trí tuệ không do duyên người khác là trí tuệ khởi lên phá hủy như vậy do năng lực phá hủy si mê che đậy pháp ấy.

Passanto paccakkhato jānanto. Amatogadhanti amatapariyāpannaṃ, amatasaṅkhātanti attho.

"Đang thấy" có nghĩa là đang biết một cách trực tiếp. "Đi vào bất tử" có nghĩa là thuộc về bất tử; ý nghĩa là được gọi là bất tử.

Sotāpattimaggo paṭhamaṃ nibbānadassanato dassanaṃ, tena dassanena sacchikiriyā dassanasacchikiriyā. Kiñcāpi gotrabhuñāṇaṃ tato paṭhamataraṃ nibbānaṃ passati, ālambanakaraṇato disvā kattabbakiccākaraṇato pana na dassananti vuccati. Sā duvidhāpīti sā dassanabhāvanāvasena duvidhāpi sacchikiriyā. Dassanabhāvanāvasenāti dassanamaggabhāvanāmaggavasena. Tena amaggavasena pavattanibbānassa paccavekkhaṇasacchikiriyaṃ nivatteti. Nibbānassāti pana iminā maggaphalesu paccavekkhaṇasacchikiriyaṃ. Imassa ñāṇassāti imassa yathādhigatassa lokuttarañāṇassa.

Đạo Tu-đà-hoàn, do thấy Niết-bàn trước tiên nên được gọi là kiến, sự chứng ngộ bằng sự thấy ấy là sự chứng ngộ bằng kiến. Mặc dù trí chuyển tộc thấy Niết-bàn trước hơn thế nữa, nhưng do thấy bằng cách lấy làm đối tượng mà không làm phận sự cần phải làm nên không được gọi là kiến. (Sự chứng ngộ ấy có hai loại) là sự chứng ngộ ấy có hai loại theo phương diện kiến và tu. (Theo phương diện kiến và tu) là theo phương diện đạo kiến và đạo tu. Do đó, loại trừ sự chứng ngộ bằng cách phản khán Niết-bàn vốn diễn tiến theo phương diện không phải là đạo. Còn bằng từ ‘của Niết-bàn’ này, (loại trừ) sự chứng ngộ bằng cách phản khán trong đạo và quả. (Của trí này) là của trí siêu thế đã được chứng đắc như thế này.

853. Abhimatāti adhippetā. Bhāvanā nāma uppādanā, santānaparibhāvanā cāti tadubhayaṃ dassento ‘‘lokiyāna’’ntiādimāha. Yadaggena hi lokiyā kusalādayo uppāditā, vaḍḍhitā ca, tadaggenassa sīlabhāvanā, kāyabhāvanā, cittabhāvanā, paññābhāvanā ca lokiyā nipphāditā hoti, tāya ca santānopi paribhāvitoti. Tāsu lokiyalokuttarabhāvanāsu idha ñāṇadassanavisuddhikathāyaṃ lokuttarabhāvanā adhippetā, na itarā tassā sambhārabhāvato. Catubbidhampetaṃ ñāṇanti etaṃ catubbidhampi ariyamaggañāṇaṃ lokuttarāni sammāvācādibhedāni sīlādīni uppādeti. Kathaṃ? Sahajātādipaccayatāya. Sīlādīnīti ettha ādi-saddena samādhissa gahaṇaṃ, na paññāya. Na hi tadeva taṃ uppādeti, maggacittuppādo pana uppādeti. Tadantogadhabhāvā sammāsaṅkappo. So hi pañcakkhandhasaṅgahitoti vadanti. Sīlādīnīti vā phalasīlādīnampi gahaṇanti paññāyapi gahaṇaṃ yujjatiyeva. Sahajātapaccayāditāyāti ettha ādi-saddena anantarapaccayāditāyapi saṅgaho daṭṭhabbo. Tehi ca santānaṃ vāsetīti tehi samucchindanapaṭipassambhanavasena pavattehi lokuttarehi sīlādīhi ariyapuggalo attano santānaṃ paribhāveti. Yaṃ nissāya parāvuttīti vadanti. Yathā pariññattayampi [Pg.512] pahānattayampi maggañāṇassa kiccanti vuttaṃ pariyāyena, na evamidha. Idha pana lokuttarabhāvanāva assa maggañāṇassa kiccaṃ. Na hettha bhāvanāya pariyāyo labbhatīti avadhāraṇaṃ. Tena lokiyabhāvanaṃ nivatteti.

853. (Được mong muốn) là được chủ ý. Tu tiến tên là sự làm cho phát sanh và sự tẩm ướp dòng tương tục, để trình bày cả hai điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘của các pháp hiệp thế’. Vì rằng, do phần nào các pháp thiện hiệp thế, v.v... được làm cho phát sanh và được làm cho tăng trưởng, do phần ấy, đối với người ấy, sự tu tiến về giới, sự tu tiến về thân, sự tu tiến về tâm, và sự tu tiến về tuệ hiệp thế được thành tựu, và do sự tu tiến ấy, dòng tương tục cũng được tẩm ướp. Trong các sự tu tiến hiệp thế và siêu thế ấy, ở đây, trong chương luận về tri kiến thanh tịnh, sự tu tiến siêu thế được chủ ý, không phải loại kia, vì loại ấy có trạng thái là vật dụng hỗ trợ. (Trí này cũng có bốn loại) là trí thánh đạo này cũng có bốn loại làm phát sanh các pháp siêu thế như giới, v.v... có sự phân biệt là chánh ngữ, v.v... Bằng cách nào? Do là duyên đồng sanh, v.v... Ở đây, trong từ ‘giới, v.v...’, bằng từ ‘v.v...’, định được bao gồm, không phải tuệ. Vì rằng, chính nó không làm phát sanh nó, nhưng sự phát sanh của tâm đạo làm phát sanh (nó). Do trạng thái được bao hàm trong đó, chánh tư duy (làm phát sanh nó). Các vị nói rằng: “Vì rằng, pháp ấy được nhiếp vào tuệ uẩn”. Hoặc trong từ ‘giới, v.v...’ cũng bao gồm giới của quả, v.v..., nên việc bao gồm cả tuệ cũng là hợp lý. Ở đây, trong từ ‘do là duyên đồng sanh, v.v...’, bằng từ ‘v.v...’, cần phải thấy sự bao gồm cả trạng thái là duyên vô gián, v.v... (Và tẩm ướp dòng tương tục bằng các pháp ấy) là bậc thánh nhân tẩm ướp dòng tương tục của mình bằng các pháp siêu thế như giới, v.v... vốn diễn tiến theo phương diện đoạn trừ và an tịnh. Các vị nói rằng: “Nương vào điều ấy, có sự không quay trở lại”. Giống như ba loại liễu tri và ba loại đoạn trừ được nói là phận sự của trí đạo theo một phương diện, ở đây không phải như vậy. Nhưng ở đây, chỉ có sự tu tiến siêu thế là phận sự của trí đạo này. Sự xác định là vì ở đây không có được phương diện (khác) của sự tu tiến. Do đó, loại trừ sự tu tiến hiệp thế.

Evaṃ sarūpeneva āgatāyāti ‘‘cittaṃ bhāvaya’’nti samādhi viya cittasīsena anāgantvā ‘‘paññaṃ bhāvaya’’nti evaṃ sarūpeneva āgatāya paññāya. Yaṃ vuttaṃ uddesavasena. Ettāvatā taṃ vitthāritaṃ hoti. Ayañca pañho vissajjito hotīti sambandho.

(Đến bằng chính tự thân như vậy) là không đến bằng cách lấy tâm làm đầu như định (trong câu) ‘hãy tu tiến tâm’, mà (đến) bằng chính tự thân như vậy là tuệ (trong câu) ‘hãy tu tiến tuệ’. Điều đã được nói theo phương diện đề mục, bấy nhiêu đó, điều ấy đã được giải rộng. Và câu hỏi này đã được giải đáp, đây là sự liên kết.

Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Trình Bày Tri Kiến Thanh Tịnh đã kết thúc.

Iti bāvīsatimaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ hai mươi hai.

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddesavaṇṇanā

23. Phần giải thích về chương Trình Bày Quả Báu Của Sự Tu Tiến Tuệ

Ānisaṃsapakāsanāvaṇṇanā

Phần giải thích về việc công bố quả báu

854. Anekasatānisaṃsā [Pg.513] sāvakabodhiādivipulodātaguṇavisesāvahattā. Vitthāratoti nayadassanaṃ akatvā ‘‘ayampi paññābhāvanāya ānisaṃso, ayampī’’ti anupadadassanavasena vitthārato pakāsetuṃ na sukaraṃ atibahubhāvato. Assāti paññābhāvanāya. Nānākilesaviddhaṃsananti sakkāyadiṭṭhivicikicchādivasena nānāvidhānaṃ kilesadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanaṃ. Ariyaphalarasānubhavananti sotāpattiphalādiphalasukhapaṭisaṃvedanaṃ.

854. (Sự tu tiến tuệ) có hàng trăm quả báu không thể kể xiết do trạng thái mang lại những phẩm chất đặc biệt rộng lớn và trong sạch như Thanh văn giác, v.v... (Một cách rộng rãi) là không trình bày theo phương pháp, mà để công bố một cách rộng rãi theo phương diện trình bày tuần tự từng từ rằng ‘đây cũng là quả báu của sự tu tiến tuệ, đây cũng là’ thì không dễ dàng do trạng thái quá nhiều. (Của nó) là của sự tu tiến tuệ. (Sự phá hủy các loại phiền não) là sự từ bỏ các pháp phiền não nhiều loại khác nhau theo phương diện thân kiến, hoài nghi, v.v... bằng cách từ bỏ theo phương diện chi phần tương ứng, v.v... (Sự hưởng vị của thánh quả) là sự cảm thọ lạc của quả như quả Tu-đà-hoàn, v.v...

Nānākilesaviddhaṃsanakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về chương luận Sự Phá Hủy Các Loại Phiền Não

855. ‘‘Ariyaphalarasānubhavana’’nti eteneva kilesānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ dīpīyatīti ‘‘ariyamaggakkhaṇe’’ti visesavacanaṃ, tabbhāvabhāvato vā. Siddhe hi samucchedappahāne paṭippassaddhippahānaṃ siddhameva hotīti.

855. Chính bằng từ ‘sự hưởng vị của thánh quả’ này, sự đoạn trừ phiền não bằng cách an tịnh được trình bày, vì vậy có lời nói đặc biệt là ‘trong sát-na thánh đạo’, hoặc do trạng thái hiện hữu của điều ấy. Vì rằng, khi sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt đã thành tựu, sự đoạn trừ bằng cách an tịnh chắc chắn thành tựu.

Bhīmavegānupatitāti sakalaṃ lokaṃ bhindantena viya bhīmena bhayānakena vegena sahasā patitā. Siluccayeti pabbate selaputhule. Satejujjalamaṇḍaloti saradakālasamiddhena attano tejasā samujjaladuddikkhamaṇḍalo. Vadhabandhanādiduggatiparipakkilesādijātiādisabbānatthavidhāyakaṃ. Sandiṭṭhikanti paccakkhabhūtaṃ. Jaññāti jāneyya. Idhāti imissaṃ paññābhāvanāyaṃ.

(Rơi xuống với tốc độ kinh khiếp) là rơi xuống đột ngột với tốc độ kinh khiếp, đáng sợ, như thể phá tan toàn thể thế gian. (Trên khối đá) là trên những ngọn núi, những tảng đá lớn. (Có vầng sáng rực rỡ) là có vầng sáng rực rỡ khó nhìn với ánh sáng của chính mình vốn viên mãn vào mùa thu. (Tác thành mọi điều bất lợi) là tác thành mọi điều bất lợi như sanh, v.v..., phiền não trói buộc, v.v... trong khổ cảnh, sự giết hại, trói buộc, v.v... (Có thể thấy ngay hiện tại) là trở thành hiện thực. (Nên biết) là nên biết. (Ở đây) là trong sự tu tiến tuệ này.

Phalasamāpattikathāvaṇṇanā

Phần giải thích về chương luận Nhập Quả Định

856. Ariyassa maggassa phalaṃ ariyaphalaṃ, ariyañca taṃ visuddhattā phalañcātipi ariyaphalaṃ, tassa raso, paṭippassaddhivimuttisukhaṃ, anubhavanaṃ nibbānārammaṇassa tassa paṭisevanaṃ. Tatrāti tesu dvīsu ākāresu. Assāti ariyaphalassa.

856. Quả của thánh đạo là thánh quả. Hoặc, nó là thánh do thanh tịnh, và cũng là quả, nên cũng là thánh quả. Vị của nó là lạc của sự an tịnh và giải thoát. Sự hưởng là sự thực hành quả ấy vốn có Niết-bàn làm đối tượng. (Trong đó) là trong hai phương diện ấy. (Của nó) là của thánh quả.

857. Saṃyojanesu [Pg.514] pahīnesu sabbepi kilesā pahīnāyeva hontīti saṃyojanānaṃyeva gahaṇaṃ. Saṃyojanappahānamattameva ariyamaggassa phalaṃ nāma, na aññaṃ kiñci atthantaraṃ vipākabhūtanti adhippāyo. Tenāha ‘‘phalaṃ nāma na koci añño dhammo atthī’’ti. Ke panetaṃ vadantīti? Andhakādayo. Te hi ‘‘arahattaṃ arahattanti, āvuso, vuccati…pe… mohakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315) suttapadassa atthaṃ aññathā gahetvā nippariyāyato ‘‘arahattaṃ nāma kiñci natthi, kilesappahānameva tathā voharīyatī’’ti vadantā sesaphalepi paṭikkhipanti. Idaṃ suttampīti paṭisambhidāmaggapāḷimāha. Pakaṭṭho ukkaṭṭho yogoti payogo, ariyamaggo, payoganimittaṃ jātakilesānaṃ paṭippassaddhi payogapaṭippassaddhi. Yā pana ariyamaggassa bhāvitattā labbhamānāpi yassā vipākapaññāya nippajjamānāya nippajjati, sā paṭippassaddhiyaṃ nipphādetabbāyaṃ paññāti paṭippassaddhipaññāti vuttā. Sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhātīti sammādiṭṭhiyā ujuvipaccanīkadassanavasena vatvā tadaññatopi vuṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘tadanuvattakakilesehī’’ti vuttaṃ, tassā micchādiṭṭhiyā sampayogato, upanissayato ca anuvattakakilesehi. Tena tadekaṭṭhappahānamāha. Khandhehīti tadanuvattakakkhandhehi, tāya micchādiṭṭhiyā sampayuttakkhandhehi ceva tappaccayā āyatiṃ uppajjanakkhandhehi cāti attho. Bahiddhā ca sabbanimittehīti yathāvuttakilesakkhandhehi bahiddhābhūtehi vipassanāya gocarabhūtehi sabbasaṅkhāranimittehi.

857. Khi các kiết sử đã được đoạn trừ, tất cả phiền não cũng đều được đoạn trừ, vì vậy chỉ đề cập đến các kiết sử. Quả của Thánh đạo chỉ là sự đoạn trừ các kiết sử, không có một ý nghĩa đặc biệt nào khác là quả dị thục, đó là chủ ý. Do đó, ngài đã nói: ‘Quả không phải là một pháp nào khác.’ Nhưng ai nói điều này? Phái Andhaka, v.v. Vì họ đã hiểu sai ý nghĩa của đoạn kinh: ‘Này chư hiền, được gọi là A-la-hán quả… cho đến… sự đoạn tận si’ (S. iv. 252), nên đã nói một cách dứt khoát rằng: ‘Không có cái gì gọi là A-la-hán quả, chỉ sự đoạn trừ phiền não được gọi như vậy,’ và khi nói thế, họ cũng bác bỏ các quả còn lại. Nói ‘cả kinh này nữa’ là đề cập đến Pāli tạng Paṭisambhidāmagga. ‘Payoga’ là sự tinh tấn cao tột, ưu việt, tức là Thánh đạo. Sự an tịnh trở lại của các phiền não đã sanh khởi là nhân của sự tinh tấn, (được gọi là) ‘payogapaṭippassaddhi.’ Lại nữa, trí tuệ quả nào, dù có thể đạt được do Thánh đạo đã được tu tập, sanh khởi khi trí tuệ quả ấy đang sanh khởi, trí tuệ ấy được gọi là ‘paṭippassaddhipaññā’ vì là trí tuệ trong sự an tịnh trở lại cần được hoàn thành. Sau khi nói ‘Chánh kiến vượt thoát khỏi tà kiến’ theo cách trình bày đối nghịch trực tiếp của chánh kiến, để chỉ ra sự vượt thoát khỏi những cái khác nữa, ngài đã nói ‘do các phiền não tùy hành theo đó,’ tức là do các phiền não tùy hành theo tà kiến ấy về phương diện tương ưng và y chỉ. Do đó, ngài nói về sự đoạn trừ (các phiền não) có cùng một nền tảng. ‘Do các uẩn’ có nghĩa là do các uẩn tùy hành theo đó, tức là do các uẩn tương ưng với tà kiến ấy và do các uẩn sẽ sanh khởi trong tương lai do duyên ấy. ‘Và do tất cả các tướng ở bên ngoài’ là do tất cả các tướng hành ở bên ngoài các uẩn phiền não đã nói, là đối tượng của tuệ quán.

Evaṃ maggakiccaṃ dassetvā idāni tassa vasena phalaṃ dassetuṃ ‘‘tampayogapaṭippassaddhattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tampayogapaṭippassaddhattāti tassa ajjhattabahiddhā vuṭṭhānādipayogassa paṭippassaddhattā. Maggo hi nimittato, pavattato ca vuṭṭhahanto kilese pajahatīti attano khaṇe taṃ payogaṃ karoti nāma, phalakkhaṇe panassa so payogo paṭippassaddho vūpasanto nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘tampayogapaṭippassaddhattā’’ti. Uppajjatīti maggānantaraṃ dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā uppajjati. Phalasamāpattikāle pana bahukkhattuṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa dvikkhattuṃ uppajjati. Sabbampi yathāvuttapayogapaṭippassaddhinimittaṃ uppajjanato ‘‘tampayogapaṭippassaddhattā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Maggassetaṃ phalanti yathāvuttā vipākā sammādiṭṭhi nāma, etaṃ ariyamaggassa [Pg.515] phalanti veditabbaṃ. Vitthāretabbanti ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo micchāsaṅkappā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.63) saṅkappādivasena, sesamaggavasena ca vitthārato veditabbaṃ.

Sau khi đã trình bày phận sự của đạo như vậy, bây giờ để trình bày về quả theo phận sự ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘do sự an tịnh của sự tinh tấn ấy.’ Trong đó, ‘do sự an tịnh của sự tinh tấn ấy’ là do sự an tịnh của sự tinh tấn vượt thoát khỏi nội phần và ngoại phần ấy. Vì đạo, khi vượt thoát khỏi tướng và sự diễn tiến, đoạn trừ các phiền não, nên trong sát-na của mình, nó được gọi là thực hiện sự tinh tấn ấy. Nhưng trong sát-na quả, sự tinh tấn ấy của đạo được gọi là đã an tịnh, đã lắng dịu. Do đó đã nói ‘do sự an tịnh của sự tinh tấn ấy.’ ‘Sanh khởi’ là sanh khởi hai hoặc ba lần ngay sau đạo. Nhưng trong lúc nhập quả định, nó sanh khởi nhiều lần; đối với người xuất khỏi diệt định, nó sanh khởi hai lần. Toàn bộ (quả) cũng được nói là ‘sanh khởi do sự an tịnh của sự tinh tấn’ vì nó sanh khởi do nhân là sự an tịnh của sự tinh tấn đã được nói đến. ‘Đây là quả của đạo’ nên được hiểu là: chánh kiến dị thục đã được nói đến, đây là quả của Thánh đạo. ‘Nên được triển khai rộng’ nên được hiểu một cách rộng rãi theo chánh tư duy, v.v., và theo các đạo còn lại, qua câu bắt đầu bằng: ‘Chánh tư duy với ý nghĩa hướng đến trong sát-na Dự lưu đạo (vượt thoát) khỏi tà tư duy.’

Cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇāti appamāṇārammaṇatāya maggehi nibbisesatāya. Tathā nevasaññānāsaññāyatanasaṅkhāto mahaggato dhammo nirodhato vuṭṭhānavelāyaṃ appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayoti ariyaphalassa anantarapaccayatāya ca dīpanāti evamādīnipi ettha ariyaphalassa sabhāvadhammabhāvena atthitāya sādhakāni, na yathādassitapaṭisambhidāmaggapāḷiyevāti adhippāyo.

Và (kinh) ‘Bốn quả Sa-môn, những pháp này có đối tượng vô lượng’ (là bằng chứng) do (quả) không có sự khác biệt với các đạo về phương diện có đối tượng vô lượng. Tương tự, (kinh) ‘Pháp đại hành được gọi là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vào lúc xuất khỏi diệt định, là duyên cho pháp vô lượng bằng vô gián duyên’ là sự trình bày về việc Thánh quả là vô gián duyên. Vì vậy, những (kinh) như vậy, v.v., ở đây là những bằng chứng cho sự tồn tại của Thánh quả với tư cách là một pháp có tự tánh, chủ ý là không chỉ có Pāli tạng Paṭisambhidāmagga đã được chỉ ra (là bằng chứng).

858. Phalasamāpattiyanti phalapavattisaṅkhātāya samāpattiyaṃ. Assāti ariyaphalassa. Sarūpakattukāraṇākāraṭṭhitivuṭṭhānānantaravasena idaṃ pañhākammaṃ.

858. ‘Trong quả định’ (phalasamāpattiyaṃ) là trong sự chứng đắc được gọi là sự diễn tiến của quả. ‘Của nó’ (assa) là của Thánh quả. Đây là việc đặt câu hỏi theo phương diện tự thể, tác nhân, nguyên nhân, trạng thái, sự an trú, sự xuất khởi, và vô gián.

859. Ariyaphalassa nirodhe appanāti ariyassa phalajhānassa nibbāne ārammaṇabhūte appanākārena pavatti.

859. ‘Sự an chỉ của Thánh quả trong sự diệt’ là sự diễn tiến theo trạng thái an chỉ của thiền quả Thánh trong Níp-bàn là đối tượng.

860. Sabbepi puthujjanāti jhānasamāpattilābhinopi puthujjanā na samāpajjanti, pageva itare. Ariyā sabbepi phalasamāpattiṃ samāpajjantīti kāmaṃ sāmaññajotanā, sā pana visesaniviṭṭhāyeva hoti. Adhigatattāti pana hetukittanaṃ. Uparimānampi heṭṭhimāya lokiyasamāpattiyā viya samāpajjanaṃ sādhentaṃ viya ṭhitanti taṃ nivattento ‘‘uparimā panā’’tiādimāha. Tattha uparimāti sakadāgāmiādayo. Heṭṭhimanti sotāpattiphalādiṃ. Na samāpajjanti satipi adhigatatte. Kasmāti ce? Kāraṇamāha ‘‘puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā’’ti. Etena uparimo ariyo heṭṭhimaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjati attanā adhigatattā, yathā taṃ lokiyasamāpattinti, evaṃ pavattaṃ hetuṃ byabhicāreti. Na hi lokiyajjhānesu puggalantarabhāvūpagamanaṃ nāma atthi visesābhāvato. Idha pana asamugghāṭitakammakilesanirodhanena puthujjanehi viya sotāpannassa, sotāpannādīhi sakadāgāmiādīnaṃ puggalantarabhāvūpagamanaṃ atthi. Yato heṭṭhimā heṭṭhimā phaladhammā uparūpari maggadhammehi [Pg.516] nivattitā paṭipakkhehi viya abhibhūtā appavattidhammataṃyeva āpannā. Tenāha ‘‘paṭippassaddhattā’’ti.

860. ‘Tất cả phàm phu’ có nghĩa là ngay cả phàm phu đã đắc thiền định cũng không thể nhập, huống chi những người khác. ‘Tất cả Thánh nhân đều nhập quả định,’ quả thật là một sự trình bày tổng quát, nhưng nó chỉ được áp dụng trong trường hợp đặc biệt. Còn ‘vì đã chứng đắc’ là sự nêu lên nguyên nhân. Nó dường như xác lập rằng ngay cả những vị ở bậc trên cũng có thể nhập (quả định) của bậc dưới, giống như (nhập) thế gian định. Vì vậy, để bác bỏ điều đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘nhưng các vị ở bậc trên.’ Trong đó, ‘bậc trên’ là các vị Nhất lai, v.v. ‘Bậc dưới’ là Dự lưu quả, v.v. Họ không thể nhập mặc dù đã chứng đắc. Nếu hỏi tại sao? Ngài nói lý do: ‘vì đã an tịnh do đã đạt đến trạng thái của một cá nhân khác.’ Bằng điều này, ngài làm cho nguyên nhân đã được nêu ra trở nên không nhất quán: ‘Vị Thánh ở bậc trên nhập quả định của bậc dưới vì tự mình đã chứng đắc, giống như thế gian định.’ Vì trong các thiền thế gian, không có cái gọi là đạt đến trạng thái của một cá nhân khác, do không có sự khác biệt. Nhưng ở đây, có sự đạt đến trạng thái của một cá nhân khác của vị Dự lưu so với phàm phu do đã diệt trừ nghiệp và phiền não chưa bị nhổ bật gốc, và của các vị Nhất lai, v.v., so với các vị Dự lưu, v.v. Do đó, các pháp quả ở bậc dưới và dưới nữa, bị các pháp đạo ở bậc trên và trên nữa làm cho thoái lui, giống như bị các pháp đối nghịch áp đảo, đã đi đến trạng thái không còn diễn tiến. Do đó, ngài nói ‘vì đã an tịnh.’

Apica kusalakiriyapavatti nāma aññādisī, vipākapavatti ca aññādisī, anantaraphalattā ca lokuttarakusalānaṃ heṭṭhimato uparimo bhavantaragato viya hoti. Taṃtaṃphalavaseneva hi ariyānaṃ sotāpannādināmalābho. Te sace aññaphalasamaṅginopi honti, sotāpannādināmampi tesaṃ avaṭṭhitaṃ siyā, tena tena jhānena gahitapaṭisandhiko viyāti tassa tassa ariyassa taṃ taṃ phalaṃ bhavaṅgasadisanti na uparimassa heṭṭhimaphalasamaṅgitāya lesopi sambhavati, kuto tassa samāpajjananti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhimā ca uparimanti heṭṭhimā ca sotāpannādayo ariyā uparimaṃ sakadāgāmiphalādiṃ na samāpajjantīti sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘anadhigatattā’’ti. Na hi anadhigatasamāpattiṃ samāpajjituṃ sakkā.

Lại nữa, diễn tiến của (tâm) thiện và (tâm) duy tác là một loại khác, và diễn tiến của (tâm) quả là một loại khác. Và do vì các (tâm) thiện siêu thế có quả liền sau, nên bậc ở trên so với bậc ở dưới giống như đã đi đến một kiếp sống khác. Thật vậy, các bậc Thánh có được danh xưng Tu-đà-hoàn v.v... là chỉ do năng lực của quả vị tương ứng ấy. Nếu các vị ấy cũng thành tựu quả vị khác, thì danh xưng Tu-đà-hoàn v.v... của các vị ấy cũng sẽ được xác lập. Giống như người đã tái sanh bằng thiền này hay thiền kia, quả vị này hay quả vị kia của bậc Thánh này hay bậc Thánh kia là tương tự như tâm hữu phần. Do đó, đối với bậc ở trên, không thể có dù chỉ một chút thành tựu quả vị thấp hơn. Làm sao có thể nhập quả vị ấy? Cần phải hiểu như vậy. Và (câu) "bậc dưới và bậc trên" (có nghĩa là): các bậc Thánh ở dưới là Tu-đà-hoàn v.v... không nhập quả vị cao hơn là quả vị Tư-đà-hàm v.v... Đây là sự liên kết. Ở đây, ngài nói lý do là "do chưa chứng đắc". Thật vậy, không thể nhập một định chứng chưa được chứng đắc.

‘‘Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantī’’ti iminā sabbepi ariyā attano attano phalasamāpattiṃ samāpajjantīti atthe āpanne tattha kesañci matibhedaṃ dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti yasmā hi te ‘‘uparimā dve’’ti vuttā anāgāmino, arahanto ca samādhismiṃ paripūrakārino, itare pana sīlesu paripūrakārino, tasmā dve eva phalasamāpattiṃ samāpajjantīti. Na hi samādhipāripūriyā vinā samāpattivaḷañjanaṃ sambhavatīti adhippāyo. Tanti ‘‘samādhismiṃ paripūrakārino’’ti tehi vuttakāraṇaṃ. Akāraṇamevāti ayuttiyeva. Kasmāti ce? Āha ‘‘puthujjanassāpī’’tiādi. Tassattho – sabbaso asamucchinnakilesassa puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisamāpajjanaṃ labbhati, kimaṅgaṃ pana samucchinnekaccakilesānaṃ heṭṭhimānaṃ ariyānaṃ, tasmā tesaṃ samādhismiṃ aparipūrakāritā attano phalasamāpattiṃ asamāpajjanassa akāraṇanti. Yutticintā nāma pāḷianāruḷhe atthe yuttā, ayaṃ panattho pāḷiāruḷhoti kāraṇāpadese anādarakaraṇamukhena pāḷiṃ dassento ‘‘kiñcetthā’’tiādimāha. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāyāti sotāpattimaggassa samadhigamāya. Sotāpattiphalasamāpattatthāyāti sotāpattiphalasamāpattiyā samāpajjanatthaṃ. Esa nayo sesesupi.

Với câu "nhưng họ nhập quả vị của chính mình", khi đạt đến ý nghĩa rằng tất cả các bậc Thánh đều nhập định quả của chính mình, để chỉ ra sự khác biệt quan điểm của một số vị ở đây, ngài đã nói "một số vị thì..." v.v... Về câu "bởi vì các vị này là những người thực hành viên mãn trong định", (ý là) vì các vị Bất Lai và A-la-hán, những vị được gọi là "hai bậc trên", là những người thực hành viên mãn trong định, còn các vị khác thì là những người thực hành viên mãn trong giới, do đó chỉ có hai vị (trên) mới nhập định quả. Chủ ý là: thật vậy, việc thực hành định chứng không thể xảy ra nếu không có sự viên mãn về định. Lý do được các vị ấy đưa ra là "những người thực hành viên mãn trong định" thực ra không phải là lý do, đó chỉ là phi lý. Nếu hỏi: "Tại sao?", ngài nói "ngay cả đối với phàm nhân..." v.v... Ý nghĩa của câu đó là: ngay cả một phàm nhân có phiền não chưa được đoạn trừ hoàn toàn cũng có thể nhập định thế gian mà tự mình đã chứng đắc, huống chi là các bậc Thánh ở dưới đã đoạn trừ một phần phiền não. Do đó, việc các vị ấy không thực hành viên mãn trong định không phải là lý do cho việc không nhập định quả của chính mình. Việc suy luận chỉ thích hợp với ý nghĩa không được nêu trong Pāli, nhưng ý nghĩa này đã được nêu trong Pāli. Do đó, bằng cách thể hiện sự không quan tâm đến việc đưa ra lý do, ngài đã chỉ ra bản văn Pāli và nói "có gì ở đây..." v.v... "Vì mục đích chứng đắc đạo Tu-đà-hoàn" nghĩa là để thành tựu đạo Tu-đà-hoàn. "Vì mục đích nhập định quả Tu-đà-hoàn" nghĩa là nhằm mục đích nhập định quả Tu-đà-hoàn. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại.

Ettha [Pg.517] ca ‘‘suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyā’’tiādinā sarūpato uddhaṭattā tato pubbe āgatā maggaphalavārā appaṇihitavasena vuttā. Tattha anattānupassanāmukhena, aniccānupassanāmukhena ca pavattānaṃ phalasamāpattīnaṃ purecarā gotrabhudhammā navadasabhāvena vuttāti veditabbā. ‘‘Sotāpattiphalasamāpattatthāyā’’tiādinā pana catūsupi phalesu ekasadisaṃ desanāya āgatattā sotāpannasakadāgāminopi attano phalaṃ samāpajjantīti viññāyati. Maggānantaraphalavasena taṃ vuttanti ca na sakkā vattuṃ vipassanāvasena dasannaṃ gotrabhudhammānaṃ dassanavasena desanāya āraddhattā, maggavāreneva ca tadatthasiddhito. Na ca maggānantaraṃ phalaṃ ‘‘phalasamāpattī’’ti vuccati visuṃ parikammābhāvato. Tasmā phalasamāpattivacaneneva sotāpannādīnampi phalasamāpattisamāpajjanaṃ siddhaṃ. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

Và ở đây, vì (hai loại) đã được nêu ra một cách cụ thể qua câu "vì mục đích nhập định trú trong không tánh, vì mục đích nhập định trú trong vô tướng" v.v..., nên các phần về đạo và quả đã được đề cập trước đó được nói theo phương diện vô nguyện. Ở đây, cần phải biết rằng các pháp chuyển tộc đi trước các định quả sanh khởi theo phương diện quán vô ngã và quán vô thường được nói là pháp thứ chín và thứ mười. Hơn nữa, qua câu "vì mục đích nhập định quả Tu-đà-hoàn" v.v..., vì trong cả bốn quả vị, lời dạy được trình bày theo cùng một cách, nên có thể hiểu rằng các vị Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm cũng nhập quả vị của chính mình. Và cũng không thể nói rằng điều đó được nói theo phương diện quả liền sau đạo, vì lời dạy được bắt đầu bằng cách trình bày mười pháp chuyển tộc thông qua tuệ quán, và vì ý nghĩa đó đã được hoàn thành ngay trong phần về đạo. Và quả liền sau đạo không được gọi là "định quả" vì không có công phu chuẩn bị riêng biệt. Do đó, chỉ bằng chính từ "định quả", việc nhập định quả của các vị Tu-đà-hoàn v.v... cũng được xác lập. Vì thế, ngài nói "do đó..." v.v...

861. Payojanampi tadatthāya paṭipattiyā kāraṇaṃ hoti tannimittaṃ paṭipajjanatoti ‘‘kasmā samāpajjantī’’ti kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārattha’’nti payojanaṃ vissajjitaṃ. Kasmāti vā sampadāne nissakkavacanaṃ, kissāti vuttaṃ hoti. Diṭṭhadhammasukhavihāratthanti diṭṭheva dhamme kilesadarathapariḷāhavūpasamena santena sukhavihārena viharaṇatthaṃ. Satipi vipākabhāve parikammena vinā anuppajjanato phalasamāpattidhammānaṃ tassa tassa ariyassa rucivaseneva pavatti, yato nesaṃ sādhipatitāti āha ‘‘addhāna…pe… samāpajjantī’’ti.

861. Mục đích cũng là lý do cho sự thực hành vì mục đích ấy, bởi vì người ta thực hành vì mục đích đó. Do đó, sau khi hỏi lý do "tại sao họ nhập (định quả)?", câu trả lời đã được đưa ra về mục đích là "vì mục đích hiện tại lạc trú". Hoặc từ "kasmā" (tại sao) là một từ ở xuất xứ cách được dùng theo nghĩa của chỉ định cách, có nghĩa là "vì mục đích gì?". "Vì mục đích hiện tại lạc trú" nghĩa là vì mục đích an trú một cách an lạc, thanh tịnh, nhờ sự lắng dịu của phiền não, ưu não và nhiệt não ngay trong đời này. Mặc dù là trạng thái quả, nhưng vì các pháp định quả không sanh khởi nếu không có công phu chuẩn bị, nên sự diễn tiến của chúng chỉ xảy ra theo năng lực ý muốn của mỗi bậc Thánh. Do đó, chúng có yếu tố chủ đạo. Vì vậy, ngài nói "trong một thời gian dài... họ nhập...".

862. Dvīhi ākārehīti dvīhi kāraṇehi. Yathā hi lokiyajjhānānaṃ samadhigamo sampayogasamaṅgibhāvena sijjhamāno pahānaṅgasamatikkamamukhena vuccati tathā samadhigantabbattā, evaṃ phalasamāpattipi nibbānamanasikārena sijjhamānā tadaññārammaṇāmanasikāramukhena vuccati sabbasaṅkhārato vinivaṭṭitamānasatāvasena samijjhanato. Tenāha ‘‘nibbānato’’tiādi. Udayabbayañāṇādiñāṇaparamparavasena hi sabbaphalacittaṃ saṅkhārato sabbaso nibbinnavirattacittassa tato vinissaṭanibbānārammaṇaṃ pavattati. Evaṃ pavattamānañca taṃ nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā, nibbānassa ca manasikārā pavattatīti vuccati.

862. "Bởi hai phương diện" nghĩa là bởi hai lý do. Thật vậy, cũng như việc chứng đắc các thiền thế gian, vốn được thành tựu nhờ sự đầy đủ các chi tương ưng, được nói đến theo phương diện vượt qua các chi phần cần loại bỏ, vì nó phải được chứng đắc theo cách đó; cũng vậy, định quả, vốn được thành tựu nhờ tác ý đến Niết-bàn, được nói đến theo phương diện không tác ý đến đối tượng nào khác, vì nó được thành tựu nhờ tâm đã xoay khỏi tất cả các pháp hữu vi. Do đó, ngài nói "từ Niết-bàn..." v.v... Thật vậy, nhờ năng lực của chuỗi tuệ giác bắt đầu từ tuệ sanh diệt, tất cả tâm quả của người có tâm nhàm chán, ly tham đối với tất cả các pháp hữu vi, sẽ diễn tiến với đối tượng là Niết-bàn, vốn đã thoát khỏi các pháp hữu vi ấy. Và khi nó đang diễn tiến như vậy, nó được nói là diễn tiến do không tác ý đến đối tượng nào khác ngoài Niết-bàn, và do tác ý đến Niết-bàn.

Animittāya [Pg.518] cetovimuttiyāti animittavimokkhadvayāya phalasamāpattiyā, aniccānupassanāmukhena vā samāpajjitabbāya phalasamāpattiyā. Samāpattiyāti samāpajjanatthāya. Sabbanimittānanti rūpādisabbasaṅkhāranimittānaṃ. Amanasikāroti ādīnavato disvā vissaṭṭhatāya anāvajjanaṃ asamannāhāro. Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittāya. Kehici paccayehi na saṅkhatattā ca asaṅkhatāti laddhanāmāya asaṅkhatāya dhātuyā phalasamāpattisahajātena manasikārena manasikaraṇaṃ, tassā vā dhātuyā phalasamāpatticittasaṅkhāte manasikaraṇaṃ.

“Animittāya cetovimuttiyāti” (vô tướng tâm giải thoát) là đối với thiền quả theo sau vô tướng giải thoát, hoặc đối với thiền quả cần được chứng nhập với vô thường tùy quán làm đầu. “Samāpattiyā” là vì mục đích chứng nhập. “Sabbanimittānanti” là (của) tất cả tướng hành như sắc v.v... “Amanasikāroti” là không hồi hướng, không tác ý do đã từ bỏ sau khi thấy (chúng) là sự nguy hại. “Animittāya ca dhātuyā manasikāroti” là tác ý đối với vô tướng giới do sự không có mặt của tất cả tướng hành. Và đối với vô vi giới, có tên là “asaṅkhatā” (vô vi) do không được cấu thành bởi bất cứ duyên nào, (đây là) sự tác ý bằng tác ý đồng sanh với thiền quả, hoặc là sự tác ý trong tâm được gọi là tâm thiền quả đối với giới ấy.

863. Udayabbayādivasenāti udayabbayabhaṅgabhayatupaṭṭhānādivasena pavattanakānaṃ navannampi ñāṇānaṃ byāpāraṃ vadati. Tenāha ‘‘pavattānupubbavipassanassā’’ti. Saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaranti saṅkhārārammaṇassa ‘‘vodāna’’nti laddhanāmassa gotrabhuñāṇassa anantaraṃ. Kasmā panettha gotrabhuñāṇaṃ maggañāṇapurecārikaṃ viya nibbānārammaṇaṃ na hotīti? Phaladhammānaṃ aniyyānikabhāvato. Ariyamaggadhammā eva hi niyyānikā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā apariyāpannā’’ti (dha. sa. 1295, 1609). Tasmā ekantena niyyānikasabhāvassa ubhatovuṭṭhānabhāvena pavattamānassa maggañāṇassa anantarapaccayabhūtena ñāṇena nimittato vuṭṭhiteneva bhavitabbanti tassa nibbānārammaṇatā yuttā, na pana ariyamaggassa bhāvitattā tassa vipākabhāvena pavattamānānaṃ kilesānaṃ asamucchindanato aniyyānikattā avuṭṭhānasabhāvānaṃ phalañāṇānaṃ purecārikañāṇassa kadācipi nibbānārammaṇatā ubhayattha anulomañāṇānaṃ atulyākārato. Ariyamaggavīthiyañhi anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlalobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapāramippattāni maggañāṇānuguṇāni uppajjanti. Phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā tattha kilesavikkhambhane nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammamattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo, yato nesaṃ pariyosānañāṇaṃ saṅkhāranimittavuṭṭhānato nibbānārammaṇaṃ siyā.

863. “Udayabbayādivasenāti” là nói lên phận sự của cả chín tuệ đang sanh khởi do năng lực của sanh diệt trí, hoại trí, bố úy trí v.v... Do đó, ngài nói “pavattānupubbavipassanassā’ti”. “Saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaranti” là ngay sau chuyển tộc trí có tên là ‘vodāna’ (trong sạch) có các hành làm đối tượng. Tại sao ở đây chuyển tộc trí không có Níp-bàn làm đối tượng giống như (chuyển tộc trí) đi trước đạo tuệ? Do các pháp quả không phải là pháp xuất ly. Quả vậy, chỉ có các pháp thánh đạo mới là pháp xuất ly. Điều này đã được nói: “Những pháp nào là pháp xuất ly? Bốn đạo không thuộc tam giới.” Do đó, đối với đạo tuệ, vốn có bản chất hoàn toàn xuất ly, sanh khởi bằng cách vượt thoát khỏi cả hai (hữu vi và vô vi), thì tuệ (chuyển tộc) làm vô gián duyên cho nó phải là tuệ đã vượt thoát khỏi tướng (hành), vì thế việc nó có Níp-bàn làm đối tượng là hợp lý. Nhưng đối với các quả tuệ, vốn không có bản chất vượt thoát, không phải là pháp xuất ly vì không đoạn tận các phiền não, và sanh khởi như là quả của thánh đạo đã được tu tập, thì tuệ đi trước của chúng không bao giờ có Níp-bàn làm đối tượng, do các thuận thứ trí ở cả hai nơi (lộ trình đạo và lộ trình quả) có trạng thái không tương đồng. Quả vậy, trong lộ trình thánh đạo, các thuận thứ trí sanh khởi tương ứng với đạo tuệ, đạt đến đỉnh cao tột bậc trong các tuệ thế gian bằng cách phá vỡ một cách vượt trội các khối tham thô thiển v.v... chưa từng được xuyên thủng trước đây. Nhưng trong lộ trình thiền quả, các (thuận thứ trí) ấy sanh khởi chỉ như là sự chuẩn bị cho các bậc thánh được thành tựu lạc của thiền quả, không còn bận tâm đến việc trấn áp phiền não ở đó, vì các phiền não tương ứng đã được đoạn tận bởi đạo tương ứng. Do đó, không có khả năng vượt thoát nào đối với chúng từ bất cứ đâu, mà do đó tuệ cuối cùng của chúng có thể có Níp-bàn làm đối tượng do vượt thoát khỏi tướng hành.

Evañca [Pg.519] katvā ‘‘sekkhassa attano phalasamāpattivaḷañjanatthāya udayabbayādivasena saṅkhāre sammasantassa vipassanāñāṇānupubbiyā phalameva uppajjati, na maggo’’ti idañca aṭṭhakathāvacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenāha ‘‘sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo’’ti. Nibbānārammaṇe appanajjhānavasena yathāparicchinnakālaṃ nirantaraṃ phalacittasseva pavattanaṃ samāpajjanaṃ phalasamāpattīti āha ‘‘phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appetī’’ti. Yadi anupubbavipassanānaṃ vasena phalasamāpattisamāpajjanaṃ, tena nīhārena sekkhassa uparimaggenāpi bhavitabbanti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘phalasamāpattininnatāyā’’tiādi. Tena aññoyeva vipassanācāro ariyamaggāvaho, añño phalasamāpattiāvahoti dasseti, svāyaṃ vipassanāya vibhāgo vutto eva. Ye panāti abhayagirivāsino sandhāyāha. Te hi maggaphalavipassanāya āloḷetvā vadanti. Teneva hi ‘‘evaṃ satī’’tiādi vuttaṃ. Arahā paccekabuddho bhavissati yadi itaratthāpi vipassanā tadatthāya saṃvatteyyāti adhippāyo. Pāḷivaseneva ca paṭikkhittanti ‘‘dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’ti maggatthā phalatthā vipassanā visuṃ katvā pavattapāḷivaseneva tesaṃ vacanaṃ paṭikkhittantipi na gahetabbaṃ, aññathā ‘‘dasa gotrabhudhammā’’ti vacanaṃ virujjheyyāti. Idameva pana gahetabbanti vuttassevatthassa nigamanaṃ. Phalañcassātiādi mahaggatavipākānaṃ viya lokuttaravipākānañca kusalasarikkhatādassanaṃ. Jhānato sarikkhatādassaneneva cettha bojjhaṅgamaggaṅgavasenāpi sarikkhatā dassitāyevāti veditabbaṃ.

Do làm như vậy, lời Chú giải này: “Đối với bậc hữu học, khi đang thẩm sát các hành theo cách sanh diệt v.v... để sử dụng thiền quả của mình, thì theo thứ tự của các tuệ minh sát, chỉ có quả sanh khởi, chứ không phải đạo” cũng được chứng minh. Do đó, ngài nói: “Đối với bậc hữu học cũng chỉ có quả sanh khởi, chứ không phải đạo.” Sự sanh khởi liên tục của chỉ riêng tâm quả trong một khoảng thời gian đã được xác định, do năng lực của an chỉ thiền có Níp-bàn làm đối tượng, (sự sanh khởi ấy) là sự chứng nhập, là thiền quả. Do đó, ngài nói: “đặt tâm vào sự diệt bằng thiền quả.” Nếu sự chứng nhập thiền quả là do năng lực của các minh sát tuần tự, thì theo cách đó, đối với bậc hữu học, đạo cao hơn cũng phải sanh khởi. Nhắm đến câu chất vấn này, ngài nói “phalasamāpattininnatāyā’tiādi”. Bằng câu ấy, ngài chỉ ra rằng: “Tiến trình minh sát đưa đến thánh đạo là một, và (tiến trình minh sát) đưa đến thiền quả là một khác.” Sự phân biệt minh sát này đã được nói đến. “Ye panāti” là ngài nói nhắm đến các vị ở Abhayagiri. Quả vậy, họ nói bằng cách trộn lẫn minh sát của đạo và quả. Chính vì thế, “evaṃ satī’tiādi” đã được nói. Ý nghĩa là: “Vị A-la-hán sẽ trở thành vị Phật Độc Giác nếu minh sát ở nơi khác cũng dẫn đến mục đích đó.” Và (quan điểm của họ) bị bác bỏ bởi chính Pāli. Không nên hiểu rằng lời của họ bị bác bỏ bởi chính Pāli đã được ban hành, sau khi đã phân biệt riêng minh sát vì mục đích đạo và minh sát vì mục đích quả, (như trong câu) “mười pháp chuyển tộc sanh khởi do năng lực của minh sát.” Nếu không, câu “mười pháp chuyển tộc” sẽ bị mâu thuẫn. “Idameva pana gahetabban”ti là phần kết luận cho ý nghĩa đã được nói. “Phalañcassā”tiādi là sự chỉ ra sự tương đồng với thiện của các quả siêu thế cũng như của các quả đáo đại. Cần phải hiểu rằng ở đây, chính bằng cách chỉ ra sự tương đồng về phương diện thiền, sự tương đồng về phương diện giác chi và đạo chi cũng đã được chỉ ra.

864. Ṭhitiyāti pabandhaṭṭhitiyā. Yathāparicchinnakālañhi samāpattiyā pabandhavasenāvaṭṭhānaṃ idha ṭhitīti. ‘‘Cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’’ti kālāvadhiggahaṇavasena samāpajjanaṃ cittassa abhisaṅkharaṇaṃ abhisaṅkhāro.

864. “Ṭhitiyā”ti là sự an trú liên tục. Quả vậy, sự an trú do năng lực của sự liên tục của thiền chứng trong một khoảng thời gian đã được xác định, ở đây được gọi là “ṭhiti” (sự an trú). “Khi mặt trăng hoặc mặt trời đã đi đến vị trí chừng này, ta sẽ xuất (thiền)” – sự chuẩn bị của tâm để chứng nhập do năng lực của việc xác định giới hạn thời gian này được gọi là “abhisaṅkhāro” (sự chuẩn bị/hành).

865. Sabbānevetānīti rūpanimittādisabbāneva etāni ekato kāmaṃ na manasi karoti asambhavato. Sabbasaṅgāhikavasenāti anavasesapariyādānavasena. Samudāyasaddā hi avayavesupi pavattanti[Pg.520], avayavabyatirekena ca samudāyo na labbhatīti avayavagatampi kiccaṃ samudāyavasena vuttaṃ. Tasmāti sabbesaṃ saṅkhāranimittānaṃ ekato manasikārābhāvato. Yasmā bhavaṅgacitte uppanne phalasamāpattito vuṭṭhito nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘yaṃ bhavaṅgassā’’tiādi. Bhavaṅgassa ārammaṇaṃ nāma kammādi. Manasi karototi bhavaṅgasahagatena manasikārena manasi karoto, taṃ vā ārammaṇaṃ bhavaṅgamanasi karoto.

865. Sabbānevetāni có nghĩa là: Quả thật, vị ấy không tác ý cùng một lúc đối với tất cả các tướng này là sắc tướng v.v... vì không thể xảy ra. Sabbasaṅgāhikavasena có nghĩa là: Với ý nghĩa thâu tóm không còn sót lại. Vì rằng, các từ ngữ chỉ toàn thể cũng được dùng cho các bộ phận, và toàn thể không thể có được nếu không có các bộ phận, nên phận sự thuộc về bộ phận cũng được nói theo ý nghĩa toàn thể. Tasmā có nghĩa là: Do không có sự tác ý cùng một lúc đối với tất cả các tướng hành. Bởi vì khi tâm hữu phần sanh lên, vị ấy được gọi là đã xuất khỏi thiền quả, do đó đã được nói rằng: “Đối tượng nào của hữu phần” v.v... Đối tượng của hữu phần được gọi là nghiệp v.v... Manasi karoti có nghĩa là: Tác ý bằng tác ý tương ưng với hữu phần, hoặc là làm cho đối tượng ấy thành đối tượng trong tâm hữu phần.

866. Phalassa phalameva vā anantaraṃ hoti purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ. Bhavaṅgaṃ vā sabbapacchimassa. Phalānantaraṃ maggavīthiyaṃ, phalasamāpattiyañca. ‘‘Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hotī’’ti idaṃ phaluppattiyā nirodhā vuṭṭhānabhāvato vuttaṃ. Tanti nirodhāvuṭṭhānabhāvena vuttaṃ anāgāmiphalaṃ vā aggaphalaṃ vā. Nevasaññānāsaññāyatanānantaranti nevasaññānāsaññāyatanassa kusalassa, kiriyassa vā anantaraṃ satipi sattāhātikkame vijātiyena antarikattā.

866. Ngay sau quả trước trước, quả sau sau liền sanh lên. Hoặc ngay sau quả cuối cùng là hữu phần. Trong lộ trình đạo và trong lộ trình thiền quả, (quả) sanh lên ngay sau quả. Câu “Sự xuất khỏi Diệt định xảy ra bằng quả nào” này được nói do sự xuất khỏi Diệt định xảy ra bằng sự sanh khởi của quả. Điều ấy, nghĩa là Bất lai quả hoặc A-la-hán quả, được nói là nhân xuất khỏi Diệt định. Nevasaññānāsaññāyatanānantaram có nghĩa là: Ngay sau tâm thiện hoặc tâm duy tác Phi tưởng phi phi tưởng xứ, mặc dù có sự trôi qua bảy ngày, vì bị ngăn cách bởi pháp khác loại.

Paṭippassaddhadarathanti sabbaso passaddhakilesadarathaṃ. Amatārammaṇanti nibbānārammaṇaṃ. Subhanti asobhanatāya kilesassāpi abhāvato sobhanaṃ. Taṇhāsaṅkhātaṃ lokāmisaṃ vantaṃ chaḍḍitaṃ etenāti vantalokāmisaṃ. Vūpasantakilesatāya, susantatāya ca santaṃ. Yena dhammena yogato samaṇo nāma hoti, tassa ariyamaggasaṅkhātassa sāmaññassa phalanti sāmaññaphalaṃ.

Paṭippassaddhadaratham có nghĩa là: Có sự nóng bức của phiền não đã được an tịnh hoàn toàn. Amatārammaṇam có nghĩa là: Có Níp-bàn làm đối tượng. Subham có nghĩa là: Tốt đẹp, do không có dù chỉ một chút phiền não của sự không tốt đẹp. Đã nôn mửa, đã từ bỏ thế gian lợi dưỡng được gọi là ái, do đó gọi là vantalokāmisam (đã nôn mửa thế gian lợi dưỡng). Santam (tịch tịnh) do phiền não đã được lắng dịu và do rất tịch tịnh. Do sự tương ưng với pháp nào mà vị ấy được gọi là sa-môn, (quả này) là quả của sa-môn hạnh ấy được gọi là Thánh đạo, do đó gọi là sāmaññaphalam (sa-môn quả).

Ojavantenāti sabhāvasampannena. Sucināti kilesāsucivirahato parisuddhena. Sukhenāti anuttarasukhena. Abhisanditanti sabbaso lūkhabhāvāpagamanena sinehitaṃ. Sātātisātenāti mahaggatasātato, lokuttarakusalasātato ca ativiya sātena madhurena. Maggasukhatopi hi phalasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ. Amatena sammoditaṃ. ‘‘Madhuṃ viyā’’ti iminā sātātisātataṃyeva vibhāveti.

Ojavantena có nghĩa là: Đầy đủ tự tánh. Sucinā có nghĩa là: Hoàn toàn thanh tịnh do không có sự ô uế của phiền não. Sukhena có nghĩa là: Bằng sự an lạc vô thượng. Abhisanditam có nghĩa là: Được làm cho ẩm ướt bằng cách loại bỏ hoàn toàn trạng thái khô khan. Sātātisātena có nghĩa là: Ngọt ngào và vô cùng khả ái hơn cả sự khả ái của đại hành và sự khả ái của thiện siêu thế. Vì rằng, quả lạc thì cao thượng hơn đạo lạc do tịch tịnh hơn. Được hòa trộn với vị bất tử. Bằng câu “madhuṃ viya” (giống như mật ong) này, ngài chỉ làm rõ trạng thái vô cùng khả ái mà thôi.

Tassa ariyassa phalassa rasabhūtaṃ sārabhūtaṃ taṃ sukhaṃ paññaṃ bhāvetvā yasmā paṇḍito vindati paṭilabhatīti yojanā.

Cú pháp nên được hiểu là: Bởi vì bậc trí tuệ, sau khi đã tu tiến tuệ, chứng đắc, đạt được sự an lạc ấy, vốn là hương vị, là tinh túy của Thánh quả ấy.

Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā

Giải về chương Diệt tận định.

867. Tatrāti [Pg.521] tasmiṃ ‘‘nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatā’’ti saṃkhittavacane. Idaṃ sarūpādivasena pañhākammaṃ. Katthāti kasmiṃ bhave.

867. Tatra có nghĩa là: Trong câu nói tóm tắt ấy: “Khả năng nhập Diệt tận định”. Đây là sự đặt câu hỏi theo phương diện tự thể v.v... Kattha có nghĩa là: Trong cõi nào?

868. Anupubbanirodhavasenāti vipassanānugatā aṭṭha samāpattiyo ārohantena taṃtaṃpaṭipakkhanirodhamukhena tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ anupubbato nirodhavasena. Yathāparicchinnakālaṃ yā cittacetasikānaṃ appavatti, ayaṃ nirodhasamāpattīti attho. Ke samāpajjanti, ke na samāpajjantīti kāmaṃ samāpajjanasamatthā padhānatāya paṭhamaṃ pucchitā, tabbissajjanaṃ pana garubhāvato pacchā vissajjetuṃ asamāpajjanake tāva dassento ‘‘sabbepi…pe… na samāpajjantī’’ti āha yathā ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti. Tattha ‘‘sabbepī’’ti idaṃ puthujjanādīnaṃ tiṇṇaṃ visesanaṃ. Te hi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhinopi alābhino viya samādhismiṃ aparipūrakāritāya nirodhaṃ samāpajjituṃ na sakkonti. Kāmacchandādisamucchindanena hi samādhismiṃ paripūrakāritā, na jhānādhigamamattena. Anāgāmino, arahantoti ettha sukkhavipassakā ca anāgāmino, sukkhavipassakā ca arahantoti sukkhavipassakasaddo paccekaṃ yojetabbo. Ubhayepi cete satipi vipassanābale samādhibalassa abhāvato nirodhaṃ na samāpajjanti. Anupubbavihārasambhavataññevettha samādhibalaṃ icchitabbaṃ. Purimakā pana tayo satipi samādhibale vipassanābalassa abhāvato, aparipuṇṇattā ca samāpajjituṃ na sakkonti. Aparipuṇṇatā cassa saṅkhārānaṃ na sammā parimadditattā. Aṭṭha samāpatti…pe… samāpajjantī’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘dvīhi balehī’’tiādi vuttaṃ. Tayo ca saṅkhārānanti ettha tayoti sāmiatthe paccattavacanaṃ, tiṇṇanti attho. Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi. Nirodhasamāpattiyāti nirodhasamāpajjanāya ñāṇaṃ. Ayañca sampadāti ayaṃ baladvayasamannāgamādikā yathāvuttanirodhasamāpattiāvahā sampatti. Anāgāmikhīṇāsaveti anāgāmino ceva khīṇāsave ca.

868. Anupubbanirodhavasena có nghĩa là: Theo cách diệt tuần tự ba loại hành, với phương pháp diệt trừ các pháp đối nghịch tương ứng, bởi vị đang đi lên tám thiền chứng có tuệ quán đi kèm. Ý nghĩa là: Sự không diễn tiến của tâm và tâm sở trong khoảng thời gian đã được xác định, đây được gọi là Diệt tận định. Trong câu hỏi “Ai nhập được, ai không nhập được?”, quả thật, những vị có khả năng nhập định đã được hỏi trước tiên do tính chất quan trọng. Tuy nhiên, để trả lời về các vị ấy sau do tính chất quan trọng, trước hết, ngài chỉ ra những vị không thể nhập định và nói rằng: “Tất cả... không nhập được”, giống như câu: “Hãy bỏ đường bên trái, hãy đi đường bên phải”. Trong đó, từ “sabbepi” này là tính từ cho ba hạng người là phàm phu v.v... Vì rằng, các vị ấy dù đã đắc tám thiền chứng, nhưng giống như người chưa đắc, không thể nhập Diệt định do không thực hành viên mãn trong định. Vì rằng, sự thực hành viên mãn trong định là do đoạn trừ được dục tham v.v..., chứ không phải chỉ do đắc thiền. Trong câu “Bất lai, A-la-hán”, từ “thuần quán” nên được liên kết riêng với từng vị: “các vị Bất lai thuần quán và các vị A-la-hán thuần quán”. Và cả hai hạng người này, dù có tuệ lực, cũng không nhập được Diệt định do không có định lực. Ở đây, định lực cần phải có là định lực được tích lũy từ các trú tuần tự. Còn ba hạng người trước, dù có định lực, cũng không thể nhập định do không có tuệ lực, và do (tuệ lực) chưa viên mãn. Và sự chưa viên mãn của tuệ lực này là do chưa nghiền nát các hành một cách đúng đắn. Sau khi nói: “Tám thiền chứng... nhập được”, để chỉ ra nguyên nhân ở đây theo chính văn Pāli, ngài đã nói: “bằng hai lực” v.v... Trong câu “tayo ca saṅkhārānam”, từ “tayo” là một danh từ ở sở thuộc cách, có nghĩa là “của ba”. Ñāṇacariyāhi có nghĩa là: Bằng các sự diễn tiến của trí tuệ. Nirodhasamāpattiyā có nghĩa là: Trí tuệ để nhập Diệt định. Ayañca sampadā có nghĩa là: Sự thành tựu này, tức là sự thành tựu mang lại Diệt tận định như đã nói, bắt đầu bằng việc được trang bị hai lực. Anāgāmikhīṇāsave có nghĩa là: Các vị Bất lai và các vị lậu tận.

869. Samathabalanti kāmacchandādike paccanīkadhamme sametīti samatho, so eva paṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balaṃ. Aniccādivasena vividhehi [Pg.522] ākārehi passatīti vipassanā, sā eva vuttanayena balanti vipassanābalaṃ. Nekkhammavasenātiādīsu kāmacchandavikkhambhanassa nekkhammasaṅkappassa, alobhapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo, taṃ samathabalaṃ. Byāpādavikkhambhanassa abyāpādavitakkassa, adosapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vaseneva. Thinamiddhavikkhambhikāya vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasaññāya vasena. Uddhaccavikkhambhanassa avikkhepassa samādhānassa vasena. Sakalamicchāvitakkavikkhambhanassa sikhāpattaānāpānassatisiddhapaṭinissaggānupassiassāsapassāsānaṃ vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo, taṃ samathabalanti atthayojanā.

869. Samathabalaṃ (chỉ lực): ‘Làm lắng dịu các pháp đối nghịch như dục tham, v.v...’ nên gọi là samatha (chỉ). Chính cái đó là sức mạnh (bala) theo nghĩa không bị lay động bởi các pháp đối nghịch. ‘Thấy bằng nhiều cách thức theo phương diện vô thường, v.v...’ nên gọi là vipassanā (quán). Chính cái đó là sức mạnh theo cách đã nói, nên gọi là vipassanābala (quán lực). Trong các câu như ‘do năng lực của sự xuất ly,’ v.v...: Do năng lực của tư duy xuất ly có sự chế ngự dục tham, hoặc do năng lực của tâm thiện sanh khởi như vậy với vô tham làm chủ, sự không tán loạn nào được gọi là nhất tâm của tâm, đó là chỉ lực. Do năng lực của tư duy vô sân có sự chế ngự sân, hoặc do năng lực của tâm thiện sanh khởi như vậy với vô sân làm chủ. Do năng lực của tưởng ánh sáng đã được thiết lập bằng cách tác ý sau khi làm cho rõ ràng, có sự chế ngự hôn trầm và thụy miên. Do năng lực của sự định tĩnh là không tán loạn, có sự chế ngự trạo cử. Do năng lực của hơi thở vô hơi thở ra, là sự quán sát sự từ bỏ đã thành tựu nhờ niệm hơi thở đã đạt đến đỉnh cao, có sự chế ngự tất cả các tư duy sai trái, sự không tán loạn nào được gọi là nhất tâm của tâm, đó là chỉ lực. (Đây là) sự kết hợp ý nghĩa.

Evaṃ upacārassa jhānassa vasena samathabalaṃ dassetvā idāni taṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāya ca balappattivasena dassetuṃ ‘‘paṭhamajjhānenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nīvaraṇeti nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayā. Na kampati jhānasamaṅgipuggalo, jhānasampayuttasamādhi vā. So hi visesato idha ‘‘samathabala’’nti adhippeto. Tathā hi kenaṭṭhena samathabalanti balaṭṭho pucchito. Uddhacceti uddhaccanimittaṃ. Uddhaccasahagatakileseti uddhaccena sampayuttamohaahirikādikilesahetu. Khandheti uddhaccasampayuttacatukkhandhanimittaṃ. Na kampatītiādīni aññamaññavevacanāni. Kampanaṃ vā ṭhānāpagamo. Calanaṃ paribbhamanaṃ. Vedhanaṃ sandhāvanaṃ. Uddhacce na kampati, uddhaccasahagatakilese na calati, uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti vā yojetabbaṃ. Uddhaccaggahaṇañcettha samathassa ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ. Tenetaṃ aṭṭhannampi samāpattīnaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ samathabalanti yāyaṃ nekkhammādivasena laddhāya cittekaggatāya nīvaraṇādīhi akampanīyatā, tāni ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ, idaṃ samathabalaṃ.

Sau khi đã chỉ ra chỉ lực bằng năng lực của thiền cận định như vậy, bây giờ, để chỉ ra điều đó bằng năng lực của tám thiền chứng, và bằng sự không thể bị áp đảo bởi các pháp đối nghịch, và bằng việc đã đạt đến sức mạnh, câu ‘bằng sơ thiền...’ đã được nói. Trong đó, nīvaraṇe (trong triền cái) có nghĩa là do nhân là triền cái, do duyên là triền cái. Người thành tựu thiền không bị lay động, hoặc định tương ưng với thiền (không bị lay động). Thật vậy, chính định đó được đặc biệt ngụ ý ở đây là ‘chỉ lực’. Vì thế, ý nghĩa của sức mạnh đã được hỏi: ‘Do ý nghĩa nào là chỉ lực?’. Uddhacce (trong trạo cử) có nghĩa là do nhân là trạo cử. Uddhaccasahagatakilese (trong các phiền não đi cùng với trạo cử) có nghĩa là do nhân là các phiền não như si, vô tàm, v.v... tương ưng với trạo cử. Khandhe (trong các uẩn) có nghĩa là do nhân là bốn uẩn tương ưng với trạo cử. Các từ như na kampati (không lay động) là đồng nghĩa với nhau. Hoặc kampanaṃ là sự rời khỏi vị trí. Calanaṃ là sự quay cuồng. Vedhanaṃ là sự chạy tán loạn. Hoặc nên được kết hợp như sau: ‘không lay động (na kampati) trong trạo cử, không dao động (na calati) trong các phiền não đi cùng với trạo cử, không rung động (na vedhati) trong các uẩn đi cùng với trạo cử’. Và việc đề cập đến trạo cử ở đây là để chỉ ra sự đạt đến sức mạnh bằng cách áp đảo nó, do nó là đối nghịch trực tiếp của chỉ. Do đó, điều này nên được xem là sự chỉ ra sự vượt trội của phận sự một cách chung cho cả tám thiền chứng. Đây là chỉ lực: sự không thể bị lay động bởi các triền cái, v.v... của nhất tâm đã đạt được do năng lực của sự xuất ly, v.v..., và sự đứng vững sau khi đã áp đảo chúng, đây là chỉ lực.

Idāni vipassanābalaṃ niddisanto yasmā vipassanā saṅkhepato sattahi anupassanāhi saṅgahitā, tasmā tato tato samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ vasena anupassanā kātabbā, tattakeneva cettha anupassanākiccaṃ paripuṇṇaṃ hotīti ‘‘aniccānupassanā vipassanābalaṃ…pe… paṭinissaggānupassanā vipassanābala’’nti sarūpato dassetvā puna tā heṭṭhā [Pg.523] vuttanayena visayavibhāgena dassetuṃ ‘‘rūpe aniccānupassanā’’tiādi vuttaṃ. Idhāpi paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāva balaṭṭhoti dassetuṃ ‘‘kenaṭṭhena vipassanābala’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha avijjāyāti dvādasasu akusalacittuppādesu avijjānimittaṃ. Avijjāsahagatakileseti avijjāya sampayuttalobhadosādikilesavatthunimittaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva. Avijjaggahaṇañcettha vipassanāya ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ. Tenetaṃ sattannampi anupassanānaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ vipassanābalanti yāyaṃ aniccānupassanādivasena laddhassa vipassanāñāṇassa niccasaññādinimittaṃ akampanīyatā, tā ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ, idaṃ vipassanābalaṃ.

Bây giờ, khi chỉ rõ quán lực, vì rằng quán được tóm thâu một cách vắn tắt bởi bảy tùy quán, do đó, sau khi xuất khỏi các thiền chứng đó, sự tùy quán nên được thực hiện bằng năng lực của chúng. Và vì rằng phận sự tùy quán ở đây được viên mãn chỉ với chừng ấy, nên sau khi đã chỉ ra về mặt bản chất rằng ‘tùy quán vô thường là quán lực... cho đến... tùy quán sự từ bỏ là quán lực’, lại để chỉ ra chúng bằng sự phân chia đối tượng theo cách đã nói ở dưới, câu ‘tùy quán vô thường trong sắc...’ đã được nói. Ở đây cũng vậy, để chỉ ra rằng chính sự không thể bị áp đảo bởi các pháp đối nghịch là ý nghĩa của sức mạnh, câu ‘do ý nghĩa nào là quán lực...’ đã được bắt đầu. Trong đó, avijjāya (bởi vô minh) có nghĩa là do nhân là vô minh trong mười hai tâm bất thiện. Avijjāsahagatakilese (trong các phiền não đi cùng với vô minh) có nghĩa là do nhân là các vật phiền não như tham, sân, v.v... tương ưng với vô minh. Phần còn lại dễ hiểu vì đã được nói theo cách ở dưới. Và việc đề cập đến vô minh ở đây là để chỉ ra sự đạt đến sức mạnh bằng cách áp đảo nó, do nó là đối nghịch trực tiếp của quán. Do đó, điều này nên được xem là sự chỉ ra sự vượt trội của phận sự một cách chung cho cả bảy tùy quán. Đây là quán lực: sự không thể bị lay động bởi nhân là tưởng thường, v.v... của tuệ quán đã đạt được do năng lực của tùy quán vô thường, v.v..., và sự đứng vững sau khi đã áp đảo chúng, đây là quán lực.

Vitakkavicārā vacīsaṅkhārā vācaṃ saṅkharonti pavattentīti katvā. Tenāha ‘‘pubbe kho, āvuso visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348). Te pana dutiyajjhāne vūpasantā hontīti āha ‘‘dutiyajjhānaṃ…pe… paṭippassaddhā hontī’’ti. Kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā, assāsapassāsā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘assāsapassāsā kho, āvuso visākha, kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā, tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348). Te pana yasmā catutthajjhāne vūpasantā honti, tasmā āha ‘‘catutthajjhānaṃ…pe… paṭippassaddhā hontī’’ti. Cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññā vedanā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā, tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti (saṃ. ni. 1.463; saṃ. ni. 4.348). Te pana yasmā nirodhaṃ samāpannassa vūpasamanti, tasmā vuttaṃ ‘‘saññāvedayita…pe… paṭippassaddhā hontī’’ti.

Tầm và tứ là khẩu hành vì chúng tạo tác, làm phát sinh lời nói. Do đó, Ngài đã nói: ‘Này hiền giả Visākha, thật vậy, sau khi đã tầm và tứ trước, sau đó người ta mới phát ra lời nói; do đó, tầm và tứ là khẩu hành’. Và chúng được lắng dịu trong nhị thiền, nên Ngài đã nói: ‘nhị thiền... cho đến... được an tịnh’. Được tạo tác bởi thân nên gọi là thân hành, (đó là) hơi thở vô, hơi thở ra. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Này hiền giả Visākha, thật vậy, hơi thở vô và hơi thở ra là các pháp thuộc về thân, liên hệ đến thân; do đó, hơi thở vô và hơi thở ra là thân hành’. Và vì chúng được lắng dịu trong tứ thiền, do đó Ngài đã nói: ‘tứ thiền... cho đến... được an tịnh’. Được tạo tác bởi tâm nên gọi là tâm hành, (đó là) tưởng và thọ. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Tưởng và thọ là các pháp thuộc về tâm, liên hệ đến tâm; do đó, tưởng và thọ là tâm hành’. Và vì chúng được lắng dịu đối với người đã nhập diệt thọ tưởng định, do đó đã được nói: ‘diệt thọ tưởng... cho đến... được an tịnh’.

Ñāṇacariyāsu vivaṭṭānupassanāggahaṇeneva tassa ādibhūtā sesānupassanāpi gahitāva honti tadavinābhāvato. Maggo ñāṇacariyā, phalasamāpatti ñāṇacariyāti maggaphalasamāpattīnaṃ ñāṇacariyābhāvavacanaṃ maggaphaladhammānaṃ ñāṇapadhānattā, ñāṇena vā indriyādhipatihetumaggapaccayādivasena sātisayapaccayabhūtena sesā maggaphaladhammā caritā pavattitāti katvā tathā vuttaṃ. Samādhicariyāsupi eseva nayo[Pg.524]. Imāhi soḷasahīti aṭṭhannaṃ anupassanānaṃ, aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇapavattīhi.

Trong các trí hạnh, chỉ bằng việc nắm bắt tuệ quán thoát ly (vivaṭṭānupassanā), các tuệ quán còn lại vốn là nền tảng của nó cũng được bao gồm, vì chúng không thể tách rời. Việc nói rằng "Đạo là trí hạnh, quả nhập định là trí hạnh" là vì các pháp đạo và quả có trí làm chủ đạo, hoặc là vì các pháp đạo và quả còn lại được thực hành, được diễn tiến bởi trí tuệ, vốn là duyên ưu việt do năng lực của quyền duyên, chủ duyên, nhân duyên, đạo duyên, v.v., nên được nói như vậy. Trong các định hạnh cũng theo phương pháp này. (Cụm từ) "bởi mười sáu này" (có nghĩa là) bởi mười sáu sự sanh khởi của trí này, do năng lực của tám tuệ quán và tám trí đạo quả.

Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā, tāsaṃ upacārasamādhi upacārasamādhibhāvanāsāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi. Tenāha ‘‘paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā’’tiādi. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko cātiādi nānāvajjanupacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, uparisamāpattīnampi upacārassa tatheva vuttattā. Na hi ekāvajjane catutthajjhānādiupacāre pītiādayo sambhavanti. Ettha ca ‘‘paṭhamajjhānapaṭilābhatthāyā’’tiādivacanena upacārasamādhissāpi pāripūrī icchitabbāti dasseti. Kiṃ panettha samathabalasamādhicariyānaṃ nānattaṃ, kiṃ vā vipassanābalalokiyañāṇacariyānaṃ? Yathā samathabalepi ‘‘nekkhammavasenā’’tiādinā upacārasamādhinā saddhiṃ aṭṭhasu samāpattīsu appanāsamādhiyeva vutto, tathā samādhicariyāsu, vipassanābalalokiyañāṇacariyāsu ca vipassanāva vuttāti? Kiñcāpi vuttā, vivaṭṭānupassanā pana purecarañāṇādivipassanābale avuttā eva ñāṇacariyāsu vuttā. Apica paṭipakkhehi akampiyaṭṭho balaṭṭho, pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena suciṇṇatā cariyaṭṭho, eteneva samathabalasamādhicariyānampi nānattaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ.

(Cụm từ) "bởi chín định hạnh" (có nghĩa là): tám chứng đắc là tám định hạnh, định cận hành của chúng là một định hạnh do sự tương đồng về việc tu tập định cận hành; như vậy là bởi chín định hạnh. Do đó, Ngài nói "Sơ thiền là định hạnh", v.v. Nên hiểu rằng câu "Tầm... để chứng đắc Sơ thiền", v.v. được nói theo năng lực của cận hành có sự hướng tâm khác nhau, vì cận hành của các chứng đắc cao hơn cũng được nói theo cách tương tự. Thật vậy, trong cận hành của Tứ thiền v.v. có sự hướng tâm giống nhau, hỷ v.v. không thể sanh khởi. Và ở đây, bằng câu "để chứng đắc Sơ thiền", v.v., Ngài chỉ ra rằng sự viên mãn của cả định cận hành cũng được mong muốn. Vậy, ở đây, sự khác biệt giữa chỉ lực và định hạnh là gì, hoặc sự khác biệt giữa quán lực và thế gian trí hạnh là gì? Phải chăng giống như trong chỉ lực, qua câu "do năng lực của sự xuất ly", v.v., chỉ có định an chỉ trong tám chứng đắc cùng với định cận hành được nói đến, thì cũng vậy, trong các định hạnh, và trong quán lực và thế gian trí hạnh, chỉ có tuệ quán được nói đến? Mặc dù được nói đến, nhưng tuệ quán thoát ly (vivaṭṭānupassanā) cùng với các trí đi trước, vốn không được nói đến trong quán lực, lại được nói đến trong các trí hạnh. Hơn nữa, nghĩa không bị lay động bởi các pháp đối nghịch là nghĩa của "lực" (bala); sự thực hành thuần thục do năng lực của năm pháp tự tại (vasībhāva) là nghĩa của "hạnh" (cariya). Nên hiểu rằng chính do điều này mà sự khác biệt giữa chỉ lực và định hạnh cũng được giải thích.

Vasībhāvatā paññāti ettha vaso etassa atthīti vasī, tassa bhāvo vasībhāvo, sā eva vasībhāvatā. ‘‘Vasiyo’’ti pana pāḷiyaṃ itthiliṅgavasena vuttattā tāyo dassetuṃ ‘‘vasīti pañca vasiyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha jhānaṃ āvajjantassa nirantaraṃ jhānaṅgesu cittappavattanasamatthatā āvajjanavasī. Samāpajjitukāmassa sīghaṃ jhānaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī. Accharāmattaṃ vā katipayaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva sijjhati. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana heṭṭhā āgato eva. Ayañca vasībhāvo samādhicariyānaṃ vasena vutto. Ñāṇacariyāsu pana lokuttarānaṃ ñāṇacariyānaṃ vasībhāvāpādanakiccaṃ nāma natthi. Paṭipakkhassa suvihatattā sabhāvasiddho tattha [Pg.525] vasībhāvo, lokiyānaṃ pana paguṇabalavabhāvāpādanena vasībhāvo labbhateva.

Ở đây, trong câu "sự làm chủ được biết đến", (giải thích là) người có sự làm chủ này được gọi là vasī (người làm chủ), trạng thái của người đó là vasībhāva (sự làm chủ), và chính nó là vasībhāvatā. Nhưng vì trong Pāli, từ "vasiyo" được nói ở nữ tính, để chỉ chúng, câu "vasī là năm vasiyo" v.v. được nói. Trong đó: khả năng làm cho tâm liên tục sanh khởi trong các thiền chi của người hướng tâm đến thiền là hướng tâm tự tại (āvajjanavasī). Khả năng nhập thiền nhanh chóng của người muốn nhập định là nhập định tự tại (samāpajjanavasī). Khả năng duy trì thiền trong một khoảnh khắc bằng một cái búng tay hoặc vài cái búng tay là quyết định tự tại (adhiṭṭhānavasī). Khả năng xuất thiền nhanh chóng tương tự là xuất thiền tự tại (vuṭṭhānavasī). Còn quán xét tự tại (paccavekkhaṇavasī) thì được thành tựu chỉ bằng hướng tâm tự tại. Thật vậy, ở đó, các tâm sanh khởi ngay sau khi hướng tâm chính là các tốc hành tâm quán xét. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được trình bày ở dưới. Và sự làm chủ này được nói theo năng lực của các định hạnh. Nhưng trong các trí hạnh, đối với các trí hạnh siêu thế, không có việc gọi là phải đạt đến sự làm chủ, vì các pháp đối nghịch đã được diệt trừ hoàn toàn; ở đó, sự làm chủ được thành tựu do tự tánh. Còn đối với các (trí hạnh) thế gian, sự làm chủ chắc chắn đạt được bằng cách làm cho chúng trở nên thuần thục và mạnh mẽ.

870. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesaniddeso. Cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti aggamaggaphalānaṃ anadhigatattāti. Yadi evanti yadi ukkaṭṭhaniddesavasena ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti vuttaṃ, tato avakaṃsavasenapi icchitabbaṃ, evaṃ sante kiṃ na hoti nirodhasamāpajjananti adhippāyo. Pañca kāmaguṇā vatthubhūtā etassa santīti pañcakāmaguṇiko, kāmarāgo. Appahīnattā asamucchinnattā. Na hi kāmarāgassa vikkhambhanappahānamattaṃ nirodhassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ sakkoti. Tasmāti samādhipāripanthikassa kāmarāgassa supahīnattā. Etena kāmaṃ maggaphalañāṇacariyā lokiyañāṇasamādhicariyā viya nirodhasamāpajjane sarūpena na viniyujjanti tadā appavattanato, tassa tassa pana paṭipakkhassa samucchindanena balacariyānaṃ visesapaccayatāya nirodhasamāpattiyā adhiṭṭhānaṃ hotīti dasseti. Esāti anāgāmī. Idañhi ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’tiādivacanaṃ anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatanakusala’’nti (paṭṭhā. 1.1.417) vacanato, aññathā ‘‘nevasaññānāsaññāyatanakiriyā’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vucceyya.

870. "Sự trình bày tối thắng" là sự trình bày không còn sót lại. (Chỉ) có mười bốn trí hạnh vì chưa chứng đắc đạo quả tối thượng. "Nếu như vậy" (có nghĩa là): nếu câu "bởi mười sáu trí hạnh" được nói theo cách trình bày tối thắng, thì cũng nên mong muốn (sự trình bày) theo cách giảm thiểu từ đó; nếu vậy, tại sao không có sự nhập diệt thọ tưởng định? Đó là ý nghĩa. "Năm dục trưởng dưỡng là nền tảng của nó, nên gọi là pañcakāmaguṇiko", tức là dục ái. (Điều này là) vì chưa được đoạn trừ, chưa được cắt đứt hoàn toàn. Thật vậy, chỉ sự đoạn trừ dục ái bằng cách đè nén không thể trở thành nền tảng cho diệt định. "Do đó" (có nghĩa là) vì dục ái, vốn là chướng ngại của định, đã được đoạn trừ hoàn toàn. Bằng điều này, Ngài chỉ ra rằng: mặc dù các trí hạnh đạo quả, giống như các thế gian trí hạnh và định hạnh, không được áp dụng trực tiếp trong việc nhập diệt định vì chúng không sanh khởi vào lúc đó, nhưng chúng trở thành nền tảng cho diệt thọ tưởng định do là duyên đặc biệt cho các lực và hạnh, bằng cách cắt đứt hoàn toàn các pháp đối nghịch tương ứng. "Vị ấy" là bậc Bất lai. Thật vậy, câu "của người xuất khỏi diệt định" v.v. được nói liên quan đến việc xuất khỏi diệt định của chính bậc Bất lai, vì được nói là "thiện phi tưởng phi phi tưởng xứ"; nếu không, đã được nói là "duy tác phi tưởng phi phi tưởng xứ".

871. ‘‘Pañcavokārabhave’’ti kasmā vuttaṃ, nanu catuvokārabhavepi arūpajjhānavasena yathārahaṃ anupubbasamāpatti labbhatīti? Kāmaṃ labbhati, sā pana ‘‘anupubbasamāpattī’’ti na vuccati ekadesabhāvato. Aṭṭhasamāpattivaseneva ca ‘‘anupubbasamāpattī’’ti vuccatīti dassento āha ‘‘paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthī’’ti. Vatthussa abhāvāti hadayavatthuno abhāvāti vadanti, karajakāyasaṅkhātassa pana vatthuno abhāvāti attho. Yadi hi āruppe nirodhaṃ samāpajjeyya, cittacetasikānaṃ, aññassa ca kassaci abhāvato apaññattikova bhaveyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutasadiso. Kiñcāyaṃ upādāya nirodhaṃ samāpannoti vucceyya, kiṃ vā etāya vatthucintāya. Aṅgavekallatova natthi āruppe nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ.

871. Tại sao lại nói: “Trong cõi ngũ uẩn”? Chẳng phải trong cõi tứ uẩn cũng có thể đạt được tuần tự đẳng nhập tùy theo mức độ do năng lực của thiền vô sắc sao? Dù có thể đạt được, nhưng sự ấy không được gọi là “tuần tự đẳng nhập” vì chỉ là một phần. Và để chỉ rõ rằng chỉ do năng lực của tám đẳng nhập mới được gọi là “tuần tự đẳng nhập”, ngài nói: “Sự sanh khởi của sơ thiền v.v... là không có”. “Do không có vật” (nghĩa là) do không có ý vật, họ nói vậy; nhưng ý nghĩa là do không có vật được gọi là thân do nghiệp tạo. Vì nếu nhập diệt định trong cõi vô sắc, do không có tâm, tâm sở, và bất cứ pháp nào khác, vị ấy sẽ trở thành không thể chế định, giống như người đã nhập vô dư y Niết-bàn giới. Và nương vào cái gì mà vị này được gọi là đã nhập diệt định? Hay cần gì phải suy xét về vật này? Chính vì sự khiếm khuyết chi phần mà không có sự nhập diệt định trong cõi vô sắc.

872. Saṅkhārānaṃ [Pg.526] pavattibhedeti saṅkhatadhammānaṃ khaṇe khaṇe uppajjane, bhijjane ca, tesaṃ vā kusalādibhedabhinne yathārahaṃ tīhi dukkhatāhi upaddute pavattivibhāge. Cittacetasikavigamehi rūpadhammesu labbhamānāpi saṅkhāradukkhatā abbohārikataṃ āpajjati. Ukkaṇṭhitvāti nibbinditvā. Nibbānaṃ patvāti anupādisesanibbānaṃ patvā viya. Sukhanti niddukkhaṃ.

872. “Trong sự sai khác của sự diễn tiến của các hành” (nghĩa là) trong sự sanh và diệt từng sát-na của các pháp hữu vi, hoặc trong sự phân chia của sự diễn tiến của các hành ấy, vốn được phân chia theo sự sai khác của thiện v.v... và bị áp bức bởi ba khổ tánh tùy theo mức độ. Khi tâm và tâm sở vắng mặt, dù hành khổ có thể có được trong các sắc pháp, nó cũng trở thành không thể gọi tên. “Nhàm chán” (nghĩa là) yếm ly. “Đạt đến Niết-bàn” (nghĩa là) như đã đạt đến vô dư y Niết-bàn. “An lạc” (nghĩa là) không có khổ.

873. Samathavipassanāvasenāti yuganaddhānaṃ viya aññamaññūpakāritāya sahitānaṃ vasena. Ussakkitvāti ukkaṃsaṃ patvā yāva nevasaññānāsaññāyatanā, yāva ca anulomañāṇā āruhitvā. Nirodhayatoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā taṃ nirodhentassa. Aññassa kassacipi cittassa anuppajjanena evamassā nirodhasamāpattiyā samāpajjanaṃ hoti. ‘‘Yo hī’’tiādinā ‘‘samathavipassanāvasenā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekamukhena vivarati. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati taduddhaṃ suddhasamathavipassanāya abhāvato. Yo vipassanāvaseneva ussakkati sace ariyo phalasamāpattatthiko, so attano phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Atha puthujjano, sekho vā maggatthiko tāya ce vipassanāya maggaṃ patvā phale ṭhito, sopi phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhaticceva vuccati. Soti ubhayavasena paṭipanno. Tanti nirodhasamāpattiṃ.

873. “Do năng lực của chỉ và quán” (nghĩa là) do năng lực của chỉ và quán đi cùng nhau, tương trợ lẫn nhau như được kết thành cặp. “Nâng lên” (nghĩa là) sau khi đạt đến sự cao tột, đi lên cho đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, và cho đến thuận thứ trí. “Đối với người làm cho diệt” (nghĩa là) đối với người sau khi nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ rồi làm cho xứ ấy diệt. Do sự không sanh khởi của bất kỳ tâm nào khác, như vậy có sự nhập diệt định này. Bằng đoạn văn bắt đầu bằng “Yo hi”, ngài giải thích ý nghĩa đã được nói là “do năng lực của chỉ và quán” bằng phương pháp phủ định. (Vị tu tập chỉ thuần túy) đạt đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ đẳng nhập rồi dừng lại, vì trên đó không có sự tu tập chỉ thuần túy. Vị nào đi lên chỉ bằng năng lực của quán, nếu là bậc Thánh muốn nhập quả định, vị ấy đạt đến quả định của mình rồi dừng lại. Còn nếu là phàm phu hoặc hữu học muốn đắc đạo, và do tuệ quán ấy đã đắc đạo và trú trong quả, vị ấy cũng được gọi là đã đạt đến quả định và dừng lại. “Vị ấy” (là) người thực hành bằng cả hai năng lực. “Định ấy” (là) diệt định.

874. Yena phaladvayasamannāgamādinā nirodhaṃ samāpajjituṃ samattho hoti, so vidhi pageva vibhāvitoti samāpajjanākārameva dassento ‘‘katabhattakicco’’tiādimāha. Tañhi sabbāsampi bhāvanānaṃ sādhāraṇaṃ pubbakiccaṃ. Tattha saṅkhāreti tasmiṃ paṭhamajjhāne, paṭhamajjhānacittuppāde vā saṅkhāre.

874. Vì phương pháp mà nhờ đó vị ấy có khả năng nhập diệt định, như là sự thành tựu hai quả v.v..., đã được giải thích rõ từ trước, nên để chỉ rõ cách thức nhập định, ngài nói đoạn văn bắt đầu bằng “người đã làm xong phận sự về vật thực”. Vì điều ấy là tiền hành sự chung cho tất cả các pháp tu. “Các hành ở đó” (nghĩa là) các hành trong sơ thiền ấy, hoặc trong tâm sanh sơ thiền.

‘‘Vipassatī’’ti vuttaṃ, kīdisī panettha vipassanā icchitabbāti taṃ niddhāraṇatthaṃ ‘‘vipassanā panesā’’tiādinā tameva vipassanaṃ tidhā bhinditvā dasseti. Mandā ce vipassanā, dandhābhiññaṃ maggaṃ sādheti. Tikkhā ce, khippābhiññanti ayaṃ mandatikkhatāya viseso. Lakkhaṇappattā pana vipassanā maggassa paccayo hotiyevāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘saṅkhāra…pe… hotiyevā’’ti. Tikkhāva vaṭṭati saṅkhārārammaṇepi sati sabbasaṅkhārehi vivaṭṭanākāreneva pavattanato, maggo viya visaṅkhāragatassa phalassa [Pg.527] paccayabhāvato ca. Tenāha ‘‘maggabhāvanāsadisā’’ti. Yasmā atimandā samathādikā saṅkhārānaṃ nirodhane asamatthā samathaniṭṭhā hoti, atitikkhā ñāṇādikā sātisayaṃ saṅkhāresu dosadassane phalasamāpattiniṭṭhā hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘nātimandanātitikkhā vaṭṭatī’’ti. Esa nirodhasamāpajjanako. Te saṅkhāreti te paṭhamajjhānasaṅkhāre.

Đã nói là “quán”, tuệ quán như thế nào được mong muốn ở đây? Để xác định điều đó, bằng đoạn văn bắt đầu bằng “Và tuệ quán này”, ngài chỉ ra bằng cách chia chính tuệ quán ấy làm ba. Nếu tuệ quán chậm lụt, nó thành tựu đạo có thắng trí chậm. Nếu sắc bén, (nó thành tựu đạo) có thắng trí nhanh. Đây là sự khác biệt về chậm lụt và sắc bén. Nhưng tuệ quán đã đạt đến đặc tính chắc chắn là duyên cho đạo. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài nói: “Hành xả... chắc chắn là duyên cho đạo”. (Tuệ quán) sắc bén là thích hợp, vì dù có các hành làm đối tượng, nó vẫn diễn tiến theo cách xoay chiều khỏi tất cả các hành, và vì nó là duyên cho quả, vốn đã đi đến vô hành (Niết-bàn), giống như đạo. Do đó ngài nói: “Giống như sự tu tập đạo”. Vì (tuệ quán) quá chậm lụt, có chỉ trội hơn, không có khả năng làm cho các hành diệt, nên có chỉ là kết quả cuối cùng. (Tuệ quán) quá sắc bén, có tuệ trội hơn, do thấy lỗi trong các hành một cách vượt trội, nên có quả định là kết quả cuối cùng. Do đó được nói: “Không quá chậm lụt, không quá sắc bén là thích hợp”. Đây là người nhập diệt định. “Các hành ấy” (nghĩa là) các hành của sơ thiền ấy.

‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘nātimandāya nātitikkhāyā’’ti imamatthaṃ ākaḍḍhati. Esa nayo sesesupi. ‘‘Ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassatī’’ti vattabbaṃ, heṭṭhā vuttanayattā pana taṃ avatvā ‘‘catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti’’cceva vuttanti keci, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Vipassanācārato hi samādhicāro, tasmā samāpattito vuṭṭhāya pubbakiccaṃ kātabbaṃ. Tathā hi paratopi ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā’’tiādiṃ (visuddhi. 2.879) vakkhati, na pana ‘‘tattha saṅkhāre tatheva vipassitvā’’ti. Nānābaddhaavikopananti attanā asambaddhassa parikkhārassa avināsanaṃ. Yathā taṃ na vinassati, tathā adhiṭṭhānaṃ. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanāvajjanaṃ. Satthupakkosananti satthu pakkosanāvajjanaṃ. Addhānaparicchedanti jīvitaddhānaparicchedaṃ pubbakiccaṃ karotīti sambandho.

Bằng từ “cũng như vậy”, ngài kéo theo ý nghĩa “không quá chậm lụt, không quá sắc bén”. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các (thiền) còn lại. Đáng lẽ phải nói: “Sau khi nhập và xuất Vô sở hữu xứ, quán các hành ở đó cũng như vậy”, nhưng một số vị nói rằng vì phương pháp đã được nói ở trước, nên không nói điều đó mà chỉ nói: “làm bốn tiền hành sự”. Đó chỉ là ý kiến của họ. Vì sự thực hành định (được mong muốn) hơn là sự thực hành quán, do đó, sau khi xuất định, nên làm tiền hành sự. Vì cũng vậy, ở phần sau, ngài sẽ nói đoạn văn bắt đầu bằng: “Sau khi nhập và xuất Vô sở hữu xứ, làm tiền hành sự này”, chứ không phải: “sau khi quán các hành ở đó cũng như vậy”. “Không làm hư hại vật không dính liền” (nghĩa là) không làm hư hại vật dụng không liên quan đến mình; (đó là) sự chú nguyện để nó không bị hư hại. “Sự chờ đợi của Tăng chúng” (nghĩa là) sự quán xét về sự chờ đợi của Tăng chúng. “Sự triệu tập của Bậc Đạo Sư” (nghĩa là) sự quán xét về sự triệu tập của Bậc Đạo Sư. “Sự xác định thời gian” (nghĩa là) sự xác định khoảng thời gian của mạng sống. Có liên hệ là “làm tiền hành sự”.

875. Adhiṭṭhātabbanti cittaṃ uppādetabbaṃ. Tathā cittuppādanameva hettha adhiṭṭhānaṃ.

875. “Nên chú nguyện” (nghĩa là) nên làm cho tâm sanh khởi. Chính sự sanh khởi của tâm như vậy là sự chú nguyện ở đây.

Cittajarūpādīnaṃ anuppajjanato, pacchājātapaccayādiupatthambhābhāvato ca sattāhameva tathā sarīraṃ pavattati, tato paraṃ kilamatīti sattāhameva paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjantīti vadanti.

Do các sắc pháp do tâm sanh v.v... không sanh khởi, và do không có sự nâng đỡ của duyên hậu sanh v.v..., thân thể tồn tại như vậy chỉ trong bảy ngày, sau đó sẽ bị suy yếu, vì thế các vị ấy nói rằng (các vị A-la-hán) nhập diệt tận định sau khi đã xác định (thời gian) chỉ là bảy ngày.

Samāpattivasenevāti nirodhasamāpattivaseneva. Naṃ aggiādiantarāyaṃ rakkhati samāpannako adhiṭṭhānavasenāti adhippāyo. Āyasmato sañjīvassātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā iddhikathāyaṃ (visuddhi. 2.374) vuttameva.

`Samāpattivaseneva` có nghĩa là: do năng lực của diệt tận định. Ý nghĩa là: (chính) sự nhập định bảo vệ vị ấy khỏi các hiểm nguy như lửa v.v... do năng lực của sự chú nguyện. Điều cần phải nói trong (trường hợp) của trưởng lão Sañjīva v.v... đã được nói đến ở phần dưới trong chương Thần Thông (Visuddhimagga 2.374).

876. Etassāti [Pg.528] nirodhaṃ samāpajjantassa, nirodhasamāpajjanassa vā. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ tassa bhikkhuno upasaṅkamanasamaye vuṭṭhātiyeva. Kālaparicchedasadisañhetaṃ.

876. `Etassa` có nghĩa là: của vị đang nhập diệt tận định, hoặc của sự nhập diệt tận định. `Tasmiṃ samaye` có nghĩa là: vào lúc đó, tức là vào lúc vị tỳ khưu ấy đến gần, vị ấy chắc chắn xuất định. Và việc này giống như sự phân định thời gian.

Evaṃ garukāti aggiādīhipi anabhibhavanīyaṃ nirodhaṃ samāpannaṃ samāpattito vuṭṭhāpanato evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma, tasmā attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena jīvitahetupi saṅghassa āṇā na atikkamitabbāti adhippāyo.

`Evaṃ garukā` có nghĩa là: Mệnh lệnh của Tăng chúng quả thật nặng nề như vậy, do làm cho một vị đã nhập diệt tận định, một trạng thái không thể bị chi phối bởi lửa v.v..., phải xuất khỏi định. Vì thế, ý nghĩa là: người mong cầu lợi ích và hạnh phúc cho mình, ngay cả vì mạng sống, cũng không nên vượt qua mệnh lệnh của Tăng chúng.

877. Na pakkosati ‘‘satthā taṃ, āvuso, āmantetī’’ti. ‘‘Vuṭṭhahissāmī’’ti āvajjitabbanti sambandho.

877. Vị ấy không gọi rằng: ‘Này hiền giả, Đức Thế Tôn gọi hiền giả.’ (Câu này) có sự liên kết với (câu): Cần phải quán xét rằng: ‘Ta sẽ xuất định.’

878. Jīvitaddhānassāti attano jīvitakālassa jīvitappavattiyā. Āyu eva āyusaṅkhārā. ‘‘Āyuusmāviññāṇānī’’ti ca vadanti, te cassa pakaticittasseva ārammaṇaṃ honti. Antonirodhe maraṇaṃ natthi carimabhavaṅgena mīyanato. Āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ ‘‘sahasā maraṇaṃ mā ahosī’’ti. Sahasā hi maraṇe aññabyākaraṇabhikkhuovādadānasāsanānubhāvadīpanānaṃ anissaro siyā, anāgāmino vā aggamaggānadhigamo siyā. Avasesanti nānābaddhaavikopanāditividhampi pubbakiccaṃ. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ.

878. `Jīvitaddhānassa` có nghĩa là: của thời gian sống của mình, của sự diễn tiến của mạng sống. Mạng sống chính là mạng hành. Và các vị ấy nói là ‘mạng sống, hơi ấm, và thức,’ và chúng là đối tượng của tâm bình thường của vị ấy. Không có cái chết trong khi đang nhập diệt, vì người ta chết với tâm hữu phần cuối cùng. Cần phải nhập định sau khi đã quán xét rằng: ‘Mong rằng cái chết sẽ không xảy ra đột ngột.’ Vì nếu chết đột ngột, vị ấy sẽ không thể làm chủ được việc tuyên bố quả A-la-hán, việc giáo huấn các tỳ khưu, việc ban tặng giáo pháp, việc biểu dương oai lực của giáo pháp; hoặc đối với vị Bất Lai, sẽ không có sự chứng đắc đạo quả cao nhất. `Avasesaṃ` có nghĩa là: ba loại tiền tác vụ còn lại gồm có việc (bảo vệ) các vật dụng không dính liền (với thân) không bị hư hoại v.v... (Điều này) đã được nói trong Chú giải.

879. Kiñcāpi ‘‘ekaṃ vā dve vā’’ti aniyametvā viya vuttaṃ, dve vāre eva pana niyamato vadanti. Cittavāreti nevasaññānāsaññāyatanacittavāre. Nirodhaṃ phusatīti acittakabhāvamevāha. Nirodhassa payogattāti cittanirodhāya payogabhāvato, baladvayasambharaṇādipayogassa cittanirodhattāti attho. Samathavipassanābalasamannāgamo, ñāṇasamādhicariyāvasībhāvo cettha aññamaññānativattanavaseneva icchitabboti āha ‘‘dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā’’ti. Anupubbanirodhassa payogoti paṭhamajjhānādīnaṃ, tadanupassanānañca anupubbato nirodhanassāyaṃ payogo. Idaṃ vuttanayena aṭṭhasamāpattiārohanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā samāpajjanassa. Tasmā dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti yojanā.

879. Mặc dù đã được nói như thể không xác định là ‘một hoặc hai (lần)’, nhưng các vị ấy nói một cách chắc chắn là chỉ hai lần. `Cittavāre` có nghĩa là: trong các lần tâm Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. `Nirodhaṃ phusati` nói lên chính trạng thái vô tâm. `Nirodhassa payogattā` có nghĩa là: do là sự nỗ lực để diệt tâm, do sự nỗ lực như tích lũy hai năng lực v.v... có mục đích là diệt tâm. Ở đây, sự thành tựu năng lực của chỉ và quán, và sự thuần thục trong việc thực hành trí và định, nên được mong muốn theo cách không vượt qua lẫn nhau, vì thế, ngài đã nói ‘sau khi đã làm cho hai pháp chỉ và quán song hành với nhau’. `Anupubbanirodhassa payogo` có nghĩa là: đây là sự nỗ lực để làm cho các thiền, từ sơ thiền trở đi, và các pháp quán tương ứng với chúng, được diệt tận theo thứ tự. Việc đi lên trong tám định chứng này theo cách đã nói không phải là (sự nỗ lực) cho việc nhập định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Vì thế, nên hiểu rằng: sau hai tâm ấy, các tâm khác không khởi sanh.

Parato [Pg.529] acittako bhavituṃ na sakkotīti sakalaṃ yathāparicchinnakālaṃ acittako bhavituṃ na sakkoti. Tañca kho saṅghapaṭimānanasatthupakkosanaaddhānaparicchedāvajjanānaṃ akaraṇena, na nānābaddhaavikopanassa. Tassa hi akaraṇena kadāci kevalaṃ tādisassa parikkhārassa avināso na siyā, na nirodhasamāpattivibandho. Ayañca attho mahānāgattheravatthunā vibhāvito eva. Evaṃ sante tīhi ākārehi nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hotīti āpajjati, tasmā taṃ na sārato paccetabbaṃ. Paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhātīti iminā samāpattiyā vibandhe jāte evaṃ hotīti dasseti, avibandheneva pana yathāparicchinnakālavītikkamane phalacittuppattiyā vuṭṭhānaṃ hoti. Evañca katvā gambhīrakandaroruḷhatattapāsāṇakkantapurisanidassanampi samatthitaṃ hotīti keci vadanti. Apare pana ‘‘pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova ‘paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī’ti vuttattā saṅghapaṭimānanādiekaccapubbakiccākaraṇe aṅgavekallato nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ na ijjhatevā’’ti vadanti. Vattasadisañhetaṃ nirodhasamāpattiyā, yadidaṃ pubbakiccakaraṇaṃ. Tasmā tattha yaṃ garutaraṃ, tassa akaraṇaṃ samāpajjanaṃ vibandhatīti apare. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. ‘‘Ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī’’ti ca idaṃ puna ākiñcaññāyatanassa samāpajjitabbattā vuttaṃ. Samāpajjitvā hi vuṭṭhāya pubbakiccassa kātabbattā.

`Parato acittako bhavituṃ na sakkoti` có nghĩa là: vị ấy không thể ở trong trạng thái vô tâm trong toàn bộ thời gian đã được xác định. Và điều đó là do không thực hiện việc quán xét sự chờ đợi của Tăng chúng, sự triệu tập của Bậc Đạo Sư, và sự phân định thời gian sống, chứ không phải do (không thực hiện) việc bảo vệ các vật dụng không dính liền. Vì do không thực hiện việc đó, đôi khi chỉ có thể không có sự không hư hoại của các vật dụng như vậy, chứ không phải là chướng ngại cho việc nhập diệt tận định. Và ý nghĩa này đã được làm rõ qua câu chuyện về trưởng lão Mahānāga. Nếu như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng có sự xuất khỏi diệt tận định do ba lý do; vì thế, điều đó không nên được tin tưởng về mặt cốt lõi. Bằng câu ‘sau khi quay trở lại, vị ấy an trú trong Vô Sở Hữu Xứ,’ ngài chỉ ra rằng điều đó xảy ra khi có chướng ngại cho sự nhập định; nhưng khi không có chướng ngại, sự xuất định xảy ra do sự sanh khởi của tâm quả khi thời gian đã được xác định trôi qua. Và làm như vậy, ví dụ về người đàn ông xuống hang sâu và người đàn ông bước lên tảng đá nóng cũng được hỗ trợ, một số vị nói như vậy. Nhưng các vị khác lại nói rằng: ‘Do không thực hiện tiền tác vụ, ngay khi vừa nhập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, vị ấy ‘quay trở lại và an trú trong Vô Sở Hữu Xứ’ đã được nói đến; do đó, khi không thực hiện một số tiền tác vụ như quán xét sự chờ đợi của Tăng chúng v.v..., vì thiếu sót yếu tố, việc nhập diệt tận định không thể thành tựu được.’ Việc thực hiện tiền tác vụ này giống như một phận sự đối với diệt tận định. Vì thế, trong số đó, việc không thực hiện điều gì nặng nề hơn sẽ cản trở sự nhập định, các vị khác nói vậy. Cần phải xem xét và chấp nhận. Và câu ‘an trú trong Vô Sở Hữu Xứ’ này được nói đến do cần phải nhập lại Vô Sở Hữu Xứ. Vì sau khi nhập (Vô Sở Hữu Xứ) và xuất ra, tiền tác vụ cần phải được thực hiện.

Yathā panātiādi katapubbakiccatāsāmaññena upamāsaṃsandanaṃ.

Câu bắt đầu bằng `Yathā pana` là sự liên kết ví dụ do sự tương đồng trong việc đã thực hiện tiền tác vụ.

880. Assāti nirodhasamāpattiyā. ‘‘Kālaparicchedavasenā’’tiādinā catūhi ākārehi nirodhasamāpattiyā ṭhānaṃ dasseti.

880. `Assā` có nghĩa là: của diệt tận định. Bằng câu bắt đầu bằng `Kālaparicchedavasena`, ngài chỉ ra sự tồn tại của diệt tận định bằng bốn cách.

882. Vivekaninnanti nissaraṇavivekaninnaṃ, pageva saṅkhāravimukhatāya, phalacittuppattiyā cāti veditabbaṃ.

882. `Vivekaninnaṃ` nên được hiểu là: hướng về xuất ly viễn ly (tức Niết-bàn), do đã quay lưng lại với các hành từ trước, và do sự sanh khởi của tâm quả.

883. Ūsaṅkhārattayapaṭippassaddhiyā, avasesacetasikaviññāṇābhāvena rūpadhammamattāvasesatāya ca matanirodhasamāpannānaṃ avisesaṃ gahetvā pucchā ‘‘matassa ca samāpannassa ca ko viseso’’ti. Kāmaṃ nesaṃ saṅkhārattayapaṭippassaddhiādīhi [Pg.530] aviseso, rūpadhammamattāvasesatāya pana āyuusmāindriyānaṃ apagamānapagamanaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘yvāya’’ntiādi vuttaṃ.

883. Sau khi nhận thấy sự không khác biệt giữa người chết và người nhập diệt tận định do sự an tịnh của ba loại hành, do không có các tâm sở và thức còn lại, và do chỉ còn lại sắc pháp, câu hỏi đã được đặt ra: ‘Có sự khác biệt nào giữa người chết và người nhập định?’ Quả thật, giữa họ không có sự khác biệt về sự an tịnh của ba loại hành v.v...; tuy nhiên, trong việc chỉ còn lại sắc pháp, sự khác biệt là sự mất đi và không mất đi của mạng sống, hơi ấm, và quyền. Để chỉ ra điều này, câu bắt đầu bằng `yvāyaṃ` đã được nói đến.

884. Sabhāvatoti sabhāvadhammato, paramatthatoti attho. Paramatthato hi vijjamānānaṃ saṅkhatādibhāvena vattabbataṃ labhati, na avijjamānaṃ. Samāpajjantassa vasenāti yasmā samāpajjantassa ariyapuggalassa samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiyo ārohantassa anukkamena saṅkhārānaṃ paṭippassambhanapayoganibbattiyā nirodhasamāpatti nipphannā nāma hoti, tasmā taṃ payoganibbattiṃ upādāya ‘‘nipphannā’’ti vattuṃ vaṭṭati.

884. Cụm từ "Sabhāvato" có nghĩa là "về phương diện tự tánh pháp, về phương diện chân đế". Vì rằng, về phương diện chân đế, pháp đang hiện hữu mới đạt được sự có thể được gọi là pháp hữu vi v.v..., chứ không phải pháp không hiện hữu. Cụm từ "do năng lực của người nhập định" (là vì): Bởi vì đối với bậc Thánh nhân đang nhập định, sau khi đã làm cho các pháp chỉ và quán thành một cặp song hành, đang đi lên tám bậc thiền chứng theo thứ tự, Diệt thọ tưởng định được gọi là đã thành tựu do sự thành tựu của công phu làm cho các hành được an tịnh; do đó, dựa vào sự thành tựu của công phu ấy, nên nói là "đã thành tựu".

Saṅkhāravūpasamato, santadhammasamanvayato ca santaṃ. Ariyehi eva nisevitabbattā ariyanisevitaṃ. Tissannampi dukkhatānaṃ nibbutabhāvato nibbānamiti saṅkhaṃ upāgataṃ. Ariyaṃ paññanti suvisuddhaṃ maggaphalapaññaṃ. Imissāpīti nirodhasamāpattiyā. Samāpattisamatthatāti samāpajjanasamatthatā.

(Gọi là) tịch tịnh do sự an tịnh của các hành, và do sự tương ứng với pháp tịch tịnh. (Gọi là) được bậc Thánh lui tới do chỉ được các bậc Thánh lui tới. Đã đi đến tên gọi là Nibbāna (Niết-bàn) do trạng thái dập tắt của cả ba khổ tánh. Cụm từ "trí tuệ của bậc Thánh" có nghĩa là trí tuệ Đạo và trí tuệ Quả hoàn toàn trong sạch. Cụm từ "của pháp này" có nghĩa là của Diệt thọ tưởng định. Cụm từ "năng lực nhập định" có nghĩa là năng lực nhập vào.

Āhuneyyabhāvādisiddhikathāvaṇṇanā

Chú giải về sự thành tựu trạng thái đáng được cúng dường v.v...

885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti āhuneyyapāhuneyyadakkhiṇeyyaañjalikaraṇīyaanuttarapuññakkhettabhāvasiddhi. Avisesenāti dassanamaggapaññādivisesena vinā, etissā lokuttarapaññāya. Ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi ānetvā dātabbadānaṃ, taṃ paṭiggahetuṃ yuttoti āhuneyyo. Pāhunaṃ vuccati āgantukadānaṃ, taṃ paṭiggahetuṃ yuttoti pāhuneyyo. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, añjalikaraṇaṃ añjalikammaṃ, taṃ arahatīti añjalikaraṇīyo. Anuttaraṃ uttamaṃ sattānaṃ puññaviruhanaṭṭhānanti anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana heṭṭhā vuttoyeva.

885. Cụm từ "sự thành tựu trạng thái đáng được cúng dường v.v..." có nghĩa là sự thành tựu trạng thái đáng được cúng dường (āhuneyya), đáng được tiếp đón (pāhuneyya), đáng nhận lễ vật (dakkhiṇeyya), đáng được chắp tay (añjalikaraṇīya), là ruộng phước vô thượng. Cụm từ "không có sự khác biệt" có nghĩa là không có sự khác biệt về trí tuệ Kiến đạo v.v... của trí tuệ siêu thế này. Vật nên được mang đến để cúng dường gọi là āhuna, tức là vật thí nên được mang đến từ xa để dâng cúng; người xứng đáng nhận vật ấy gọi là āhuneyyo. Vật thí cho khách gọi là pāhuna; người xứng đáng nhận vật ấy gọi là pāhuneyyo. Người xứng đáng nhận lễ vật cao quý gọi là dakkhiṇeyyo. Sự chắp tay là hành động chắp tay; người xứng đáng nhận sự chắp tay ấy gọi là añjalikaraṇīyo. Là nơi tăng trưởng phước báu tối thượng, vô song cho chúng sanh, nên gọi là ruộng phước vô thượng của thế gian. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết đã được nói ở dưới.

886. Mandāya vipassanāya āgatoti atikkhāya vipassanāya vasena paṭhamamaggapaññaṃ bhāvetvā sotāpannabhāvaṃ āgato. Saddhādīnaṃ mudūnaṃ indriyānaṃ vasena mudindriyopi samāno. Sattakkhattuparamoti sattakkhattuṃ paramā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ, tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti [Pg.531] sattakkhattuparamo. Saṃsaritvāti paṭisandhiggahaṇavasena aparāparaṃ gantvā. Dukkhassantaṃ karotīti vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ pariyosānaṃ karoti. Ayaṃ kālena devalokassa, kālena manussalokassāti missakassa bhavassa vasena ‘‘sattasugatibhave saṃsaritvā’’ti vutto. Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule upapatti nāma natthi, mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho. Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave. Iti ayampi missakabhaveneva kathito. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dve vā tīṇi vā’’ti. Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi kolaṃkolova hoti. Attabhāvaggahaṇasaṅkhātaṃ ekaṃyeva khandhabījaṃ etassa atthīti ekabījī. ‘‘Mānusakaṃ bhava’’nti idampi desanāmattaṃ. ‘‘Devabhavaṃ nibbattetī’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Ko panetesaṃ imaṃ pabhedaṃ niyametīti? Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti. Tato mandāya kolaṃkolo, tato mandatarāya sattakkhattuparamo.

886. Cụm từ "đến bằng tuệ quán yếu" có nghĩa là người đã đến trạng thái Dự lưu sau khi tu tập trí tuệ Sơ đạo do năng lực của tuệ quán không sắc bén. Mặc dù là người có các căn mềm yếu do các căn như tín v.v... mềm yếu. Cụm từ "tối đa bảy lần" có nghĩa là sự tái sanh vào kiếp sống, sự chấp thủ tự thể, tối đa là bảy lần; sau đó không chấp thủ kiếp sống thứ tám, nên gọi là sattakkhattuparamo. Cụm từ "sau khi luân hồi" có nghĩa là đi tới lui do năng lực chấp thủ tái sanh. Cụm từ "chấm dứt khổ" có nghĩa là làm cho khổ luân hồi đi đến chỗ kết thúc, chấm dứt. Vị này được nói là "sau khi luân hồi bảy kiếp sống ở cõi lành" do năng lực của kiếp sống hỗn hợp, có lúc ở cõi trời, có lúc ở cõi người. Đi từ gia tộc (cao quý) này đến gia tộc (cao quý) khác, nên gọi là kolaṃkolo (gia-gia). Vì rằng kể từ khi chứng ngộ quả Dự lưu, không có việc tái sanh vào gia tộc hạ tiện, mà chỉ sanh vào các gia tộc có tài sản lớn, đó là ý nghĩa. Cụm từ "hai hoặc ba gia tộc" có nghĩa là hai hoặc ba kiếp sống do năng lực của cõi trời và cõi người. Như vậy, vị này cũng được nói đến do năng lực của kiếp sống hỗn hợp. Câu "hai hoặc ba" này chỉ là cách thuyết giảng. Người luân hồi cho đến kiếp thứ sáu cũng là vị kolaṃkolo. Vị này có chỉ một hạt giống uẩn, tức là sự chấp thủ tự thể, nên gọi là ekabījī (nhất chủng). Câu "kiếp sống người" này cũng chỉ là cách thuyết giảng. Cũng có thể nói là "làm phát sanh kiếp sống ở cõi trời". Vậy, điều gì quy định sự phân biệt này của họ? (Đó là) tuệ quán của ba đạo (trên). Vì rằng, nếu tuệ quán của ba đạo trên có sức mạnh, thì gọi là ekabījī. Yếu hơn đó là kolaṃkolo, và yếu hơn nữa là sattakkhattuparamo.

887. Paṭisandhivasena sakiṃ āgacchatīti sakadāgāmī. Sakidevāti ekavāraṃyeva. ‘‘Imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāti, ekacco idha patvā devaloke parinibbāti, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāti, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāti. Ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāti, ayaṃ idha gahito.

887. Người trở lại một lần do năng lực tái sanh, nên gọi là sakadāgāmī (Nhất lai). Cụm từ "chỉ một lần" có nghĩa là chỉ một lần duy nhất. Bằng câu "sau khi trở lại thế gian này", trong năm vị Nhất lai, đã loại trừ bốn vị, chỉ lấy một vị. Vì rằng, có vị sau khi chứng quả Nhất lai ở đây, liền nhập Niết-bàn ngay tại đây; có vị sau khi chứng ở đây, nhập Niết-bàn ở cõi trời; có vị sau khi chứng ở cõi trời, nhập Niết-bàn ngay tại đó; có vị sau khi chứng ở cõi trời, tái sanh về đây rồi nhập Niết-bàn. Cả bốn vị này không được đề cập ở đây. Còn vị nào sau khi chứng ở đây, sống hết tuổi thọ ở cõi trời, rồi lại tái sanh về đây và nhập Niết-bàn, vị ấy được đề cập ở đây.

888. Paṭisandhivasena idha anāgamanato anāgāmī. Indriyavemattatāvasenāti saddhādīnaṃ vimuttiparipācakaindriyānaṃ paropariyattena. Pañcadhā idha vihāya niṭṭho hotīti so anāgāmī antarāparinibbāyiādibhāvena pañcapakārena imaṃ lokaṃ pajahitvā parinibbāyanako hoti. Āyuvemajjhassa antarāyeva kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī[Pg.532]. Upahaccāti vā upagantvā kālakiriyaṃ. Appayogenāti adhimattapayogena vinā appakasireneva tikkhindriyatāya sukheneva. Sappayogenāti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. Uddhaṃ vā hi bhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ, vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto. Uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.

888. Do không trở lại đây bằng năng lực tái sanh, nên gọi là anāgāmī (Bất lai). Cụm từ "do sự khác biệt của các căn" có nghĩa là do sự già dặn hay non nớt của các căn làm cho giải thoát chín muồi như tín v.v... Cụm từ "có năm loại hoàn mãn sau khi từ bỏ cõi này" có nghĩa là vị Bất lai ấy là người nhập Niết-bàn sau khi từ bỏ thế gian này bằng năm cách, tức là các trạng thái như antarāparinibbāyī (trung gian Bát-niết-bàn) v.v... Do nhập Niết-bàn bằng sự tịch diệt phiền não ngay trong khoảng giữa nửa tuổi thọ, nên gọi là antarāparinibbāyī. Hoặc, "upahacca" (tổn hại Bát-niết-bàn) có nghĩa là sau khi đến gần sự chết. Cụm từ "không cần nỗ lực" có nghĩa là không cần nỗ lực quá mức, không khó khăn, một cách dễ dàng do có các căn sắc bén. Ở đây, trong từ "sappayogena" (hữu hành Bát-niết-bàn), ý nghĩa cần được hiểu ngược lại với điều đã nói. Hoặc, do trạng thái hướng thượng, dòng ái hoặc dòng luân hồi của vị ấy hướng lên trên, nên gọi là uddhaṃsoto (thượng lưu). Hoặc, do dòng đạo của vị ấy phải được chứng đắc sau khi đi lên cõi trên, nên gọi là uddhaṃsoto. Do năng lực tái sanh, đi đến cõi Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh), nên gọi là akaniṭṭhagāmī (Sắc Cứu Cánh thú).

Yatthupapannoti avihādīsu yattha yattha upapanno. Imesaṃ pana anāgāmīnaṃ pabhedajānanatthaṃ uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmicatukkaṃ veditabbaṃ – yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāti, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāti, ayaṃ uddhaṃsoto naakaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāti, ayaṃ nauddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāti, ayaṃ nauddhaṃsoto naakaniṭṭhagāmī nāma. Ete pana avihesu upapannasamanantarā āyuvemajjhaṃ appatvā, patvā ca parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañca. Te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti. Tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakā cattālīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi. Tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyīti cattāro. Te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattālīsaṃ anāgāmino.

“Yatthupapanno (sanh ở đâu)” có nghĩa là sanh ở nơi nào nơi nào trong các cõi trời như Vô Phiền. Tuy nhiên, để biết sự phân loại của các vị Bất Lai này, nên biết bộ bốn về Thượng Lưu Hành đến Sắc Cứu Cánh – quả vậy, vị nào bắt đầu từ cõi Vô Phiền, sau khi đi qua bốn cõi trời, đến cõi Sắc Cứu Cánh rồi Bát-niết-bàn, vị này được gọi là Thượng Lưu Hành đến Sắc Cứu Cánh. Còn vị nào sau khi đi qua ba cõi trời ở dưới, dừng lại ở cõi trời Thiện Kiến rồi Bát-niết-bàn, vị này được gọi là Thượng Lưu Hành không đến Sắc Cứu Cánh. Vị nào từ đây đi đến chỉ cõi Sắc Cứu Cánh rồi Bát-niết-bàn, vị này được gọi là không Thượng Lưu Hành đến Sắc Cứu Cánh. Còn vị nào Bát-niết-bàn chính tại nơi đó nơi đó trong bốn cõi trời ở dưới, vị này được gọi là không Thượng Lưu Hành không đến Sắc Cứu Cánh. Lại nữa, những vị này, do bởi Bát-niết-bàn ngay sau khi sanh trong cõi Vô Phiền, hoặc chưa đến nửa tuổi thọ, hoặc đã đến, nên có ba vị Trung Gian Bát-niết-bàn, một vị Tổn Giảm Bát-niết-bàn, một vị Thượng Lưu Hành, như vậy là năm vị. Do sự phân chia thành Vô Hành Bát-niết-bàn và Hữu Hành Bát-niết-bàn, họ trở thành mười vị. Tương tự trong các cõi Vô Nhiệt, Thiện Hiện, Thiện Kiến, như vậy bốn nhóm mười là bốn mươi vị. Còn trong cõi Sắc Cứu Cánh, không có vị Thượng Lưu Hành. Có ba vị Trung Gian Bát-niết-bàn, một vị Tổn Giảm Bát-niết-bàn, như vậy là bốn vị. Do sự phân chia thành Vô Hành Bát-niết-bàn và Hữu Hành Bát-niết-bàn, họ trở thành tám vị. Như vậy, có bốn mươi tám vị Bất Lai.

Sotāpannā pana paṭipadābhedena cattāro sattakkhattuparamā, cattāro kolaṃkolā, cattāro ekabījinoti saddhādhurena paṭipannā dvādasa, tathā paññādhurenāti catuvīsati.

Còn các vị Dự Lưu, do sự khác biệt về hành lộ, có bốn vị Tối Đa Thất Lai, bốn vị Gia Tộc Chuyển Tộc, bốn vị Nhất Chủng, như vậy là mười hai vị thực hành với tín quyền làm chủ; tương tự với tuệ quyền làm chủ, như vậy là hai mươi bốn vị.

Sakadāgāmino suññatavimokkhena vimuttā paṭipadāvasena cattāro, tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti dvādasa.

Các vị Nhất Lai được giải thoát bằng Không giải thoát, do bởi hành lộ, có bốn vị; tương tự bằng Vô Tướng giải thoát và Vô Nguyện giải thoát, như vậy là mười hai vị.

889. Tathā arahanto. Te pana dvādasa paññāvimuttā, dvādasa ubhatobhāgavimuttā, dvādasa tevijjā, dvādasa chaḷabhiññā, dvādasa paṭisambhidāppattāti [Pg.533] samasaṭṭhi honti. Evamete saddhiṃ paccekasambuddhasammāsambuddhehi chacattālīsādhikasataṃ ariyā. Yasmā tesaṃ ariyabhāvasiddhi ariyāya paññābhāvanāya, tena vuttaṃ ‘‘āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃso’’ti. Lokiyavijjābhiññāhi vināpi ubhatobhāgavimuttatā hotīti ubhatobhāgavimutto visuṃ gahito. Yaṃ sandhāya vuttanti yaṃ catutthamaggapaññābhāvanaṃ sandhāya heṭṭhā saṅkhepato gāthāvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ, taṃ pana vuttākāraṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘maggakkhaṇe’’tiādi vuttaṃ. Kāmaṃ catūsupi maggakkhaṇesu taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma, phalakkhaṇesupi yathārahaṃ vijaṭitajaṭo, aggaphalakkhaṇeyeva pana sabbaso vijaṭitajaṭo, tato paraṃ vijaṭetabbāya jaṭāya abhāvato. Tenettha heṭṭhā heṭṭhimamaggapaññābhāvanānisaṃsassa vuttattāva catutthamaggapaññābhāvanāvasena attho vutto.

889. Tương tự là các vị A-la-hán. Còn các vị ấy, có mười hai vị Tuệ Giải Thoát, mười hai vị Câu Phần Giải Thoát, mười hai vị Tam Minh, mười hai vị Lục Thông, mười hai vị đắc Vô Ngại Giải, như vậy là sáu mươi vị. Như vậy, những vị này cùng với các vị Độc Giác Phật và Chánh Đẳng Giác là một trăm bốn mươi sáu vị Thánh. Bởi vì sự thành tựu trạng thái Thánh của các vị ấy là do sự tu tiến tuệ thánh thiện, do đó đã được nói rằng: “Sự thành tựu trạng thái đáng cúng dường v.v... cũng là quả báu của sự tu tiến tuệ siêu thế này”. Ngay cả không có minh và thắng trí thế gian vẫn có thể có trạng thái Câu Phần Giải Thoát, vì vậy vị Câu Phần Giải Thoát được kể riêng. Cụm từ “được nói nhắm đến điều gì” có nghĩa là: điều đã được nói một cách tóm tắt trong phần giải thích kệ ở trước là nhắm đến sự tu tiến tuệ của đạo thứ tư, còn để chỉ ra cách thức đã được nói đó theo cách kết luận, nên đã nói “trong sát-na đạo” v.v... Thật vậy, trong cả bốn sát-na đạo, vị ấy quả là gỡ rối mớ rối đó; trong các sát-na quả cũng đã gỡ rối tùy theo mức độ, tuy nhiên chỉ trong sát-na quả tối thượng mới hoàn toàn gỡ rối, do sau đó không còn mớ rối nào cần được gỡ. Do đó, ở đây, vì quả báu của sự tu tiến tuệ của các đạo thấp hơn đã được nói ở trước, nên ý nghĩa được nói theo cách tu tiến tuệ của đạo thứ tư.

Ratinti abhiratiṃ, abhirucinti attho. Tatthāti ariyāya paññābhāvanāya.

“Ratiṃ (sự hoan hỷ)” có nghĩa là sự thích thú, sự ưa thích. “Tattha (trong đó)” có nghĩa là trong sự tu tiến tuệ thánh thiện.

890. Imissā gāthāyāti imissaṃ gāthāyaṃ. Gāthā hi attano atthabhūtassa visuddhimaggassa ādhārabhāvena vuttā, sāmivacanaṃ vā etaṃ atthassa taṃsambandhibhāvato.

890. “Imissā gāthāya (của kệ này)” có nghĩa là “imissaṃ gāthāyaṃ (trong kệ này)”. Quả vậy, kệ được nói với tư cách là nền tảng cho Thanh Tịnh Đạo, vốn là ý nghĩa của chính nó. Hoặc đây là sở thuộc cách, do ý nghĩa có mối liên hệ với kệ ấy.

Paññābhāvanānisaṃsaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương trình bày quả báu của sự tu tiến tuệ đã kết thúc.

Iti tevīsatimaparicchedavaṇṇanā.

Như vậy là phần giải thích chương thứ hai mươi ba.

Nigamanakathāvaṇṇanā

Phần giải thích về lời kết luận

891. Imissā [Pg.534] dāni gāthāyātiādīnaṃ gāthānaṃ attho heṭṭhā vutto eva. Svāyaṃ ‘‘visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti evaṃ paṭiññāto visuddhimaggo ettāvatā bhāsito hotīti sambandho.

891. Ý nghĩa của các kệ bắt đầu bằng “Imissā dāni gāthāya” đã được nói ở trước rồi. Mối liên hệ là: Thanh Tịnh Đạo này, đã được hứa rằng “sẽ nói về Thanh Tịnh Đạo”, như vậy đã được nói bởi chừng ấy (lời).

892. Tatthātiādīsu ayaṃ padasambandhena saddhiṃ saṅkhepattho – tesaṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tigāthāyaṃ vuttānaṃ sīlādippabhedānaṃ atthānaṃ pañcannampi mahānikāyānaṃ aṭṭhakathānaye aṭṭhakathātantiyaṃ tattha tattha vutto yo vinicchayo, yebhuyyena taṃ sabbaṃ samāharitvā samānetvā nikāyantarassa nikāyagatavādadosasaṅkarehi mutto so nicchayo yasmā pakāsito, tasmā visuddhikāmehi yogīhi etasmiṃ visuddhimagge ādaro karaṇīyoyevāti.

892. Trong các đoạn bắt đầu bằng “Tattha”, đây là ý nghĩa tóm tắt cùng với sự liên kết các từ – đối với những ý nghĩa về các loại giới v.v... đã được nói trong kệ “sīle patiṭṭhāyā”, sự quyết đoán nào đã được nói ở nơi này nơi kia trong truyền thống Chú giải, trong dòng Chú giải của cả năm bộ Nikāya, sau khi phần lớn đã thu thập và tổng hợp lại tất cả những điều đó, sự quyết đoán ấy, được giải thoát khỏi những lỗi lầm do sự pha trộn các học thuyết trong bộ phái của bộ phái khác, bởi vì đã được làm sáng tỏ, do đó, các hành giả mong muốn sự thanh tịnh chắc chắn nên thực hiện sự tôn kính đối với Thanh Tịnh Đạo này.

Nigamanagāthāyo

Các kệ kết luận

Ettāvatā [Pg.535] ca –

Và bởi chừng ấy –

Suvisuddhasamācāro, visuddhanayamaṇḍitaṃ;

Visuddhimaggaṃ lokassa, yadaccantavisuddhiyā.

Bộ Thanh Tịnh Đạo nào, được trang hoàng bởi các phương pháp thanh tịnh, vì sự thanh tịnh tuyệt đối của thế gian,

Abhāsi karuṇāvega-samussāhitamānaso;

Mahesi vipulodāta-visuddhimatipāṭavo.

đã được Bậc Đại Sĩ, người có hạnh kiểm hoàn toàn thanh tịnh, có sự sắc bén của trí tuệ rộng lớn, cao thượng và thanh tịnh, với tâm được thúc đẩy bởi sức mạnh của lòng bi, thuyết giảng.

Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, kathāmaggaṃ purātanaṃ;

Nissāya yā samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

Để làm sáng tỏ ý nghĩa của bộ luận ấy, nương theo con đường diễn giải cổ xưa, bộ Sớ giải giải thích ý nghĩa nào đã được tôi bắt đầu.

Āyācito siddhagāma-pariveṇanivāsinā;

Therena dāṭhanāgena, suddhācārena dhīmatā.

(Tôi) đã được Trưởng lão Dāṭhanāga, vị thường trú tại tu viện Siddhagāma, người có hạnh kiểm thanh tịnh, bậc trí tuệ, thỉnh cầu.

Sā esā paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato.

Bộ Sớ giải này, do là kho tàng chứa đựng các ý nghĩa tối thượng ở nơi này nơi kia một cách thích hợp, nên về danh xưng có tên là Paramatthamañjūsā.

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Aṭṭhāsītippamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

Bộ Sớ giải ấy, có sự quyết đoán không rối rắm, đã đạt đến sự hoàn tất với phần Pāḷi có độ dài tám mươi tám tụng phẩm.

Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsane.

Như vậy, do tôi đã soạn bộ luận ấy, phước báu nào đã được tôi chứng đắc, do oai lực của phước báu ấy, trong giáo pháp của Bậc Lãnh Đạo Thế Gian,

Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

mong rằng tất cả chúng sanh, sau khi đã đắm mình vào sự thực hành giới v.v... thanh tịnh, sẽ là những người được chia phần hương vị giải thoát.

Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

Mong rằng giáo pháp của Bậc Chánh Đẳng Giác sẽ tồn tại lâu dài trên thế gian; mong rằng tất cả chúng sanh sẽ luôn luôn có lòng tôn kính đối với giáo pháp ấy.

Sammā vassatu kālena, devo rājā mahīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

Mong rằng trời sẽ mưa thuận gió hòa đúng thời; mong rằng đức vua, bậc chúa tể của đất, người hoan hỷ trong Chánh pháp, sẽ cai trị thế gian chỉ bằng Chánh pháp.

Badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena katā

Được soạn bởi trưởng lão Dhammapāla, vị trú tại tu viện Badaratittha.

Paramatthamañjūsā nāma visuddhimaggamahāṭīkā samattā.

Bộ Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo tên là Paramatthamañjūsā đã hoàn tất.

Visuddhimagga-mahāṭīkā samattā.

Bộ Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo đã hoàn tất.