Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Visuddhimagga nidānakathā

විසුද්ධිමග්ග නිදාන කථාව

Visuddhimaggo [Pg.1] nāmāyaṃ gantho piṭakattayasārabhūto sakalaloke paṭipattidīpakaganthānaṃ aggo hoti seṭṭho pamukho pāmokkho uttamo pavaro cāti viññūhi pasattho. Tattha hi saṅgītittayārūḷhassa tepiṭakabuddhavacanassa atthaṃ saṃkhipitvā sikkhattayasaṅgahitaṃ brahmacariyaṃ paripuṇṇaṃ pakāsitaṃ suvisadañca. Evaṃ pasatthassetassa visuddhimaggassa nidānakathāyapi bhavitabbameva. Tasmādāni tampakāsanatthamidaṃ pañhakammaṃ vuccati –

විසුද්ධිමග්ග නම් වූ මෙම ග්‍රන්ථය ත්‍රිපිටකයේ සාරය බඳු ය. මුළු මහත් ලෝකයෙහි ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය ආලෝකවත් කරන ග්‍රන්ථයන් අතර අග්‍ර වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, ප්‍රමුඛ වූ ද, උත්තම වූ ද, ප්‍රවර වූ ද ග්‍රන්ථයක් ලෙස විද්වතුන් විසින් ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, එහි සංගායනා තුනකට ඇතුළත් වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි අර්ථය සංක්ෂිප්ත කොට, ශික්ෂාත්‍රයට ඇතුළත් වූ සම්පූර්ණ වූ ද පිරිසිදු වූ ද බ්‍රහ්මචර්යාව (ප්‍රතිපත්තිය) මැනවින් ප්‍රකාශ කර ඇති බැවිනි. මෙවන් ප්‍රශංසනීය වූ විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථයට නිදාන කථාවක් ද තිබිය යුතුමය. එබැවින් දැන් එය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා මෙම ප්‍රශ්න මාලාව ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.

‘‘So panesa visuddhimaggo kena kato, kadā kato, kattha kato, kasmā kato, kimatthaṃ kato, kiṃ nissāya kato, kena pakārena kato, kissa sakalaloke patthaṭo’’ti.

"එම විසුද්ධිමග්ගය: (ක) කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක් ද? (ඛ) කවදා කරන ලද්දක් ද? (ග) කොහි දී කරන ලද්දක් ද? (ඝ) කුමක් නිසා කරන ලද්දක් ද? (ගැ) කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා කරන ලද්දක් ද? (ච) කුමක් ඇසුරු කොට කරන ලද්දක් ද? (ඡ) කිනම් ආකාරයකින් කරන ලද්දක් ද? (ජ) කුමන හේතුවක් නිසා මුළු ලෝකයෙහි ම පතළ වූයේ ද?"

Tattha kena katoti ācariyabuddhaghosattheravarena tepiṭakasaṅgahaṭṭhakathākārena kato.

එහි 'කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක් ද' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්: ත්‍රිපිටක අටුවා සම්පාදනය කළා වූ ආචාර්ය මහා බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි.

Kadā katoti amhākaṃ bhagavato sammāsambuddhassa sakalalokanāthassa parinibbutikālato pacchā dasame vassasatake (973 -buddhavasse) kato.

'කවදා කරන ලද්දක් ද' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්: මුළු ලෝකයට ම නාථ වූ අපගේ භාග්‍යවත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු දසවන සියවසෙහි (බුද්ධ වර්ෂ 973 දී) කරන ලද්දකි.

Kattha katoti sīhaḷadīpe anurādhapure mahāvihāre kato.

'කොහි දී කරන ලද්දක් ද' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්: ලක්දිව අනුරාධපුර මහා විහාරයේ දී කරන ලද්දකි.

Kasmā katoti visuddhikāmānaṃ sādhujanānaṃ tadadhigamupāyaṃ sammāpaṭipattinayaṃ ñāpetukāmatāsaṅkhātena attano ajjhāsayena sañcoditattā, saṅghapālattherena ca ajjhesitattā kato.

'කුමක් නිසා කරන ලද්දක් ද' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්: පිරිසිදු නිවන කැමති සත්පුරුෂයන් හට එය ලබා ගැනීමේ උපක්‍රමය වූ නිවැරදි ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය දන්වනු කැමති තමන් වහන්සේගේ අධ්‍යාශයෙන් පෙළඹවීම නිසා ද, සංඝපාල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනය නිසා ද කරන ලද්දකි.

Ettha pana ṭhatvā ācariyabuddhaghosattherassa uppatti kathetabbā, sā ca mahāvaṃse (cūḷavaṃsotipi voharite dutiyabhāge) sattatiṃsamaparicchede pannarasādhikadvisatagāthāto (37, 215) paṭṭhāya bāttiṃsāya gāthāhi pakāsitāyeva. Kathaṃ? –

මෙහි දී ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උප්පත්තිය පිළිබඳව කිව යුතුය. එය මහා වංශයෙහි (චූළවංශය ලෙස ද හැඳින්වෙන දෙවන කොටසෙහි) තිස්හත්වන පරිච්ඡේදයේ දෙසිය පහළොස්වන ගාථාවේ (37, 215) සිට ගාථා තිස් දෙකකින් ප්‍රකාශ වී ඇත. එය කෙසේ ද යත්:

Mahāvaṃsa-buddhaghosakathā

මහාවංශය - බුද්ධඝෝෂ කථාව

215.

215.

Bodhimaṇḍasamīpamhi, [Pg.2] jāto brāhmaṇamāṇavo;

Vijjā-sippa-kalā-vedī, tīsu vedesu pāragū.

215. බෝධි මණ්ඩපය (බුද්ධගයාව) සමීපයෙහි උපන් බ්‍රාහ්මණ තරුණයෙක් විද්‍යා, ශිල්ප හා කලාවන් දත්, වේදත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණියෙක් විය.

216.

216.

Sammā viññātasamayo, sabbavādavisārado;

Vādatthī jambudīpamhi, āhiṇḍanto pavādiko.

216. සියලු සමයයන් (දර්ශනයන්) මැනවින් දත් හෙතෙම සියලු වාදයන්හි විශාරද විය. හෙතෙම වාද කරන්නට කැමතිව දඹදිව පුරා ඇවිදින වාදියෙක් විය.

217.

217.

Vihārameka’māgamma, rattiṃ pātañjalīmataṃ;

Parivatteti sampuṇṇa-padaṃ suparimaṇḍalaṃ.

217. ඔහු එක් විහාරයකට පැමිණ, රාත්‍රී කාලයෙහි පද පරිපූර්ණ වූ ද අතිශයින් මනෝහර වූ ද පතංජලීගේ දර්ශනය සජ්ඣායනා කළේය.

218.

218.

Tattheko revato nāma, mahāthero vijāniya;

‘‘Mahāpañño ayaṃ satto, dametuṃ vaṭṭatī’’ti, so.

218. එහි වැඩ විසූ රේවත නම් වූ එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක්, 'මොහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක්, දමනය කිරීමට සුදුසුය' යි සිතා උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

219.

219.

‘‘Ko nu gadrabharāvena, viravanto’’ti abravi;

‘‘Gadrabhānaṃ rave atthaṃ, kiṃ jānāsī’’ti āha taṃ.

219. 'කවුද මේ බූරුවකුගේ හඬින් කෑගසන්නේ?' යි උන්වහන්සේ විමසූහ. 'ඔබ බූරුවන්ගේ හඬෙහි අර්ථය දන්නෙහි ද?' යි ඔහු පෙරළා විමසීය.

220.

220.

‘‘Ahaṃ jāne’’ti vutto so, otāresi sakaṃ mataṃ;

Puṭṭhaṃ puṭṭhaṃ viyākāsi, viraddhampi ca dassayi.

220. 'මම දනිමි' යි ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළ පසු ඔහු සිය මතය ඉදිරිපත් කළේය. ඔහු විමසූ ප්‍රශ්නවලට ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන් අතර එහි වැරදි ද පෙන්වා දුන්හ.

221.

221.

‘‘Tena hi tvaṃ sakaṃ vāda-motārehī’’ti codito;

Pāḷi’māhā’bhidhammassa, attha’massa na so’dhigā.

221. 'එසේ නම් ඔබගේ වාදය ඉදිරිපත් කරන්න' යි ඔහු පැවසූ විට, ස්ථවිරයන් වහන්සේ අභිධර්ම පෙළ දහම දේශනා කළහ. ඔහුට එහි අර්ථය තේරුම් ගත නොහැකි විය.

222.

222.

Āha‘‘kasse’sa manto’’ti,‘‘buddhamanto’’ti so’bravi;

‘‘Dehi metaṃ’’ti vutte hi, ‘‘gaṇha pabbajja taṃ’’iti.

222. 'මේ කාගේ මන්ත්‍රයක් දැයි' ඔහු ඇසීය. 'මෙය බුද්ධ මන්ත්‍රයයි' ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ. 'මට මෙය ලබා දෙන්නැයි' කී විට 'පැවිදි වී මෙය ඉගෙන ගන්නැයි' උන්වහන්සේ වදාළහ.

223.

223.

Mantatthī pabbajitvā so, uggaṇhi piṭakattayaṃ;

Ekāyano ayaṃ maggo, iti pacchā ta’maggahi.

223. මන්ත්‍රය (ධර්මය) කෙරෙහි ඇලුම් කළ ඔහු පැවිදි වී ත්‍රිපිටකය ඉගෙන ගත්තේය. 'මෙයම ඒකායන මාර්ගයයි' පසුව ඔහු එය වටහා ගත්තේය.

224.

224.

Buddhassa viya gambhīra-ghosattā naṃ viyākaruṃ;

Buddhaghosoti ghoso hi, buddho viya mahītale.

224. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙන් ගම්භීර හඬක් (ඝෝෂාවක්) තිබූ බැවින් උන්වහන්සේ 'බුද්ධඝෝෂ' නම් වූහ. මක්නිසාද යත් උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙන් ලොව පුරා ප්‍රකට වූ බැවිනි.

225.

225.

Tattha ñāṇodayaṃ nāma, katvā pakaraṇaṃ tadā;

Dhammasaṅgaṇiyākāsi, kacchaṃ so aṭṭhasāliniṃ.

225. එහි දී 'ඥාණෝදය' නම් ප්‍රකරණය කර, අනතුරුව ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයට 'අත්ථසාලිනී' නම් අටුවාව කළේය.

226.

226.

Parittaṭṭhakathañceva [Pg.3], kātuṃ ārabhi buddhimā;

Taṃ disvā revato thero, idaṃ vacanamabravi.

226. පසුව එම ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේ සංක්ෂිප්ත අටුවාවක් ද කිරීමට පටන් ගත්හ. එය දුටු රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

227.

227.

‘‘Pāḷimattaṃ idhānītaṃ, natthi aṭṭhakathā idha ;

Tathācariyavādā ca, bhinnarūpā na vijjare.

227. 'මෙහි (දඹදිව) ඇත්තේ බුද්ධ දේශනා කළ පෙළ දහම පමණි. අටුවා මෙහි නැත. එසේම විවිධ ආචාර්ය වාදයන් ද මෙහි දක්නට නොලැබේ.

228.

228.

Sīhaḷaṭṭhakathā suddhā, mahindena matīmatā;

Saṅgītittayamārūḷhaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ.

228. පිරිසිදු හෙළ අටුවාව බුද්ධිමත් මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සංගායනා තුනකට ඇතුළත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ දේශනාව පදනම් කරගෙන,

229.

229.

Sāriputtādigītañca, kathāmaggaṃ samekkhiya;

Katā sīhaḷabhāsāya, sīhaḷesu pavattati.

229. සැරියුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදී උතුමන් විසින් දේශිත කථා මාර්ගයන් ද විමසා හෙළ බසින් (සිංහල භාෂාවෙන්) කරන ලද්දකි. එය ලක්දිව පවතී.

230.

230.

Taṃ tattha gantvā sutvā tvaṃ, māgadhānaṃ niruttiyā;

Parivattehi, sā hoti, sabbalokahitāvahā’’.

230. ඔබ එහි ගොස් එය අසා, මාගධී භාෂාවට (පාලි භාෂාවට) පරිවර්තනය කරන්න. එය මුළු ලෝකයට ම යහපත සලසනු ඇත'.

231.

231.

Evaṃ vutte pasanno so, nikkhamitvā tato imaṃ;

Dīpaṃ āgā imasseva, rañño kāle mahāmati.

231. මෙසේ වදාළ විට සතුටට පත් වූ එම මහා ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේ එතැනින් නික්ම මේ රජුගේ (මහානාම රජුගේ) කාලයෙහි ලක්දිවට වැඩම කළහ.

232.

232.

Mahāvihāraṃ sampatto, vihāraṃ sabbasādhunaṃ;

Mahāpadhānagharaṃ gantvā, saṅghapālassa santikā.

232. සියලු සත්පුරුෂයන්ගේ වාසස්ථානය වූ මහා විහාරයට පැමිණි උන්වහන්සේ, මහා පධානඝරයට ගොස් සංඝපාල මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත එළඹ,

233.

233.

Sīhaḷaṭṭhakathaṃ sutvā, theravādañca sabbaso;

‘‘Dhammassāmissa esova, adhippāyo’’ti nicchiya.

233. හෙළ අටුවාව ද සියලු තේරවාදී මතයන් ද අසා, 'ධර්මස්වාමී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස මෙයම වේ' යයි නිශ්චය කොට,

234.

234.

Tattha saṅghaṃ samānetvā, ‘‘kātuṃ aṭṭhakathaṃ mama;

Potthake detha sabbe’’ti, āha, vīmaṃsituṃ sa taṃ.

234. එහි දී මහා සංඝයා රැස් කරවා, 'අටුවා කිරීම සඳහා මට සියලු පොත්පත් ලබා දෙන්න' යයි ඉල්ලා සිටියහ. එවිට සංඝයා උන්වහන්සේව පරීක්ෂා කරනු පිණිස මෙසේ කළහ.

235.

235.

Saṅgho [Pg.4] gāthādvayaṃ tassā’dāsi ‘‘sāmatthiyaṃ tava;

Ettha dassehi, taṃ disvā, sabbe demāti potthake’’.

සංඝයා වහන්සේ උන්වහන්සේට ගාථා දෙකක් ලබා දී, "මෙහි ඔබේ දක්ෂතාව පෙන්වන්න; එය දැකීමෙන් පසුව අපි සියලුම (පිටක) පොත්පත් ලබා දෙන්නෙමු" යි පැවසූහ.

236.

236.

Piṭakattaya’mettheva, saddhiṃ aṭṭhakathāya so;

Visuddhimaggaṃ nāmā’kā, saṅgahetvā samāsato.

උන්වහන්සේ අටුවා සහිත මුළු ත්‍රිපිටකයම මෙම ගාථා දෙකෙහිම අන්තර්ගත වන පරිදි සංක්ෂිප්ත කොට ‘විසුද්ධිමග්ග’ නම් ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කළහ.

237.

237.

Tato saṅghaṃ samūhetvā, sambuddhamatakovidaṃ;

Mahābodhisamīpamhi, so taṃ vācetu mārabhi.

ඉන්පසු බුද්ධ ධර්මයෙහි කෙළ පැමිණි මහා සංඝයා වහන්සේ රැස් කරවා, මහා බෝධීන් වහන්සේ අසලදී එම විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථය කියවීමට (විවරණය කිරීමට) ආරම්භ කළහ.

238.

238.

Devatā tassa nepuññaṃ, pakāsetuṃ mahājane;

Chādesuṃ potthakaṃ sopi, dvattikkhattumpi taṃ akā.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥා මහිමය මහජනයාට ප්‍රකාශ කරනු පිණිස දෙවියෝ එම පොත සඟවා තැබූහ; එවිට උන්වහන්සේ දෙවරක්, තෙවරක්ම එය නැවත ලිවූහ.

239.

239.

Vācetuṃ tatiye vāre, potthake samudāhaṭe;

Potthakadvaya’maññampi, saṇṭhapesuṃ tahiṃ marū.

තෙවන වරට කියවීම සඳහා පොත ඉදිරිපත් කළ අවස්ථාවේදී, දෙවියෝ (සඟවා තිබූ) අනෙක් පොත් දෙක ද එහි තැබූහ.

240.

240.

Vācayiṃsu tadā bhikkhū, potthakattaya’mekato;

Ganthato atthato vāpi, pubbāparavasena vā.

එකල භික්ෂූන් වහන්සේලා එම පොත් තුනම එකවර කියවූහ; ග්‍රන්ථය (පාලිය) අනුව ද, අර්ථය අනුව ද මෙන්ම පූර්වාපර අනුපිළිවෙල අනුව ද-

241.

241.

Theravādehi pāḷīhi, padehi byañjanehi vā;

Aññathattamahū neva, potthakesupi tīsupi.

ථේරවාදය සමඟ හෝ පාලි පාඨයන් සමඟ හෝ පද හා ව්‍යංජන වශයෙන් හෝ එම පොත් තුනෙහිම කිසිදු වෙනසක් නොවීය.

242.

242.

Atha [Pg.5] ugghosayī saṅgho, tuṭṭhahaṭṭho visesato;

Nissaṃsayaṃ’sa metteyyo, iti vatvā punappunaṃ.

එවිට මහා සංඝයා වහන්සේ බෙහෙවින් සතුටට පත්ව, "මොහු ඒකාන්තයෙන්ම මෙත් බෝසතුන්මය" යි නැවත නැවතත් ප්‍රකාශ කළහ.

243.

243.

Saddhiṃ aṭṭhakathāyā’dā, potthake piṭakattaye;

Ganthākare vasanto so, vihāre dūrasaṅkare.

සංඝයා වහන්සේ අටුවා සමඟ ත්‍රිපිටක පොත් වහන්සේලා උන්වහන්සේට පූජා කළහ. උන්වහන්සේ ජනශුන්‍ය වූ ග්‍රන්ථකාර විහාරයෙහි වැඩ වසමින්-

244.

244.

Parivattesi sabbāpi, sīhaḷaṭṭhakathā tadā;

Sabbesaṃ mūlabhāsāya, māgadhāya niruttiyā.

එකල පැවති සියලුම හෙළ අටුවා, සියලු දෙනාගේම මූල භාෂාව වූ මාගධී (පාලි) භාෂාවට පරිවර්තනය කළහ.

245.

245.

Sattānaṃ sabbabhāsānaṃ, sā ahosi hitāvahā;

Theriyācariyā sabbe, pāḷiṃ viya ta’maggahuṃ.

එම අටුවාව සියලු භාෂාවන් කතා කරන සත්ත්වයින්ට වැඩදායක විය. සියලුම ථේරවාදී ආචාර්යවරුන් එය පාලි පෙළ දහම මෙන් ගෞරවයෙන් පිළිගත්හ.

246.

246.

Atha kattabbakiccesu, gatesu pariniṭṭhitiṃ;

Vandituṃ so mahābodhiṃ, jambudīpaṃ upāgamī’’ti.

ඉන්පසු සියලු කටයුතු නිමවා, මහා බෝධීන් වහන්සේ වන්දනා කිරීම පිණිස උන්වහන්සේ නැවත දඹදිවට වැඩම කළහ.

Ayañca pana mahāvaṃsakathā 1950 - kharistavasse hābadamahāvijjālayamuddaṇayante romakkharena mudditassa visuddhimaggapotthakassa purecārikakathāyaṃ ‘‘anekānettha atthi vicāretabbānī’’ti vatvā dhammānandakosambīnāmakena vicakkhaṇena vicāritā. Tamettha yuttāyuttavicinanāya dassetvā anuvicāraṇampissa karissāma.

මහාවංශයේ එන මෙම පුවත, 1950 වර්ෂයේදී හාවර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාල මුද්‍රණාලයෙන් රෝම අක්ෂරයෙන් මුද්‍රණය කරන ලද විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථයේ පෙරවදනෙහි, "මෙහි විමසිය යුතු කරුණු රාශියක් ඇතැයි" පවසමින් ධර්මානන්ද කෝසම්බි නම් විද්වතා විසින් විවේචනය කර ඇත. මෙහිදී එය යුක්ති සහගත ද නැද්ද යන්න විමසා බැලීම පිණිස දක්වා ඒ පිළිබඳව තවදුරටත් විචාරය කරන්නෙමු.

Jātidesavicāraṇā

ජන්ම භූමිය පිළිබඳ විමර්ශනය.

1. Tattha hi tena dhammānandena ‘‘buddhaghoso bodhimaṇḍasamīpe (buddhagayāyaṃ) jātoti na yuttameta’’nti vatvā taṃsādhanatthāya cattāri byatirekakāraṇāni dassitāni. Kathaṃ?

1. එහිදී එම ධර්මානන්ද කෝසම්බි මහතා, "බුද්ධඝෝෂ හිමියන් බෝධි මණ්ඩලය (බුද්ධගයාව) අසල උපන් බව පැවසීම අයුක්ති සහගත ය" යි පවසා එය තහවුරු කිරීම සඳහා පටහැනි කරුණු හතරක් දක්වා ඇත. ඒවා කෙසේද?

(Ka) ‘‘buddhaghosena pakāsitesu taṃkālikavatthūsu ekampi taṃ natthi, yaṃ magadhesu uppanna’’nti paṭhamaṃ kāraṇaṃ dassitaṃ. Tadakāraṇameva. Ācariyabuddhaghosatthero hi saṅgahaṭṭhakathāyo karonto porāṇaṭṭhakathāyoyeva [Pg.6] saṃkhipitvā, bhāsāparivattanamattena ca visesetvā akāsi, na pana yaṃ vā taṃ vā attano diṭṭhasutaṃ dassetvā. Vuttañhetaṃ ācariyena –

(ක) "බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ප්‍රකාශ කළ එම කාලයේ කථා අතර මාගධ දේශයේ උපන් එකදු කථාවක්වත් නැත" යන්න පළමු කරුණ ලෙස දක්වා ඇත. එය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ. මන්දයත්, බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ අටුවා සම්පාදනය කිරීමේදී පැරණි අටුවා සංක්ෂිප්ත කරමින් භාෂා පරිවර්තනය පමණක් කළ බැවිනි; උන්වහන්සේ තමන් දුටු හෝ ඇසූ දේ එහි ඇතුළත් කළේ නැත. මේ බව ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto,Tassā mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ;

Katvā mahāpaccariyaṃ tatheva,Kurundināmādisu vissutāsu.

"මම මෙම අටුවාව ආරම්භ කරමින්, මහා අටුවාව එහි පදනම කරගෙන ද, මහා පච්චරිය අටුවාව ද, එමෙන්ම ප්‍රකට වූ කුරුන්දි ආදී අටුවාවන් ද පදනම් කර ගනිමි."

Vinicchayo aṭṭhakathāsu vutto,Yo yuttamatthaṃ apariccajanto;

Athopi antogadhatheravādaṃ,Saṃvaṇṇanaṃ samma samārabhissa’’nti ca.

"අටුවාවන්හි සඳහන් විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්ති සහගත අර්ථයන් අත් නොහැර, ථේරවාදයන් ද ඇතුළත් කරමින් මම මෙම අටුවාව මැනවින් ආරම්භ කරමි."

‘‘Tato ca bhāsantarameva hitvā,Vitthāramaggañca samāsayitvā;

Vinicchayaṃ sabbamasesayitvā,Tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā.

"එහි භාෂාව (හෙළ බස) පමණක් වෙනස් කොට, දීර්ඝ විස්තර සංක්ෂිප්ත කර, සියලු විනිශ්චයන් ශේෂ නොකොට පාලි පෙළෙහි අනුපිළිවෙල ඉක්මවා නොගොස්-"

Suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ,Suttānurūpaṃ paridīpayantī;

Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpi,Sakkacca tasmā anusikkhitabbā’’ti ca.

"සූත්‍රාගත වචනයන්ගේ අර්ථය සූත්‍රයන්ට අනුකූලව පැහැදිලි කරන හෙයින්, මෙම අටුවාව ද එබඳුම වන්නීය. එබැවින් මෙය ගෞරවයෙන් ඉගෙන ගත යුතුය."

Yatheva ca ācariyabuddhaghosena attano aṭṭhakathāsu taṃkālikāni māgadhikāni vatthūni na pakāsitāni, tatheva sīhaḷikānipi dakkhiṇaindiyaraṭṭhikānipi. Na hi tattha vasabharājakālato (609-653 -buddhavassa) pacchā uppannavatthūni diṭṭhāni ṭhapetvā mahāsenarājavatthuṃ, ācariyo ca tato tisatamattavassehi pacchātare mahānāmarañño kāle (953-975-bu-va) sīhaḷadīpamupāgato. Tasmā aṭṭhakathāsu taṃkālikamāgadhikavatthūnaṃ appakāsanamattena na sakkā takkattā na māgadhikoti ñātunti.

බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ තමන්ගේ අටුවාවල එවකට පැවති මාගධී කථා ප්‍රකාශ නොකළාක් මෙන්ම හෙළ කථා හෝ දකුණු ඉන්දීය කථා ද ප්‍රකාශ කර නැත. මහාසේන රජුගේ කථාව හැර වසභ රජුගේ කාලයෙන් (බුද්ධ වර්ෂ 609-653) පසුව සිදු වූ කිසිදු කථාවක් එහි දක්නට නැත. ආචාර්යයන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළේ වසභ රජුගෙන් වසර 300 කට පමණ පසු මහානාම රජුගේ කාලයේදී ය (බුද්ධ වර්ෂ 953-975). එබැවින් අටුවාවල එවකට පැවති මාගධී කථා ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන්ම පමණක් උන්වහන්සේ මාගධිකයෙකු නොවන බව නිගමනය කළ නොහැක.

[Kha) punapi [Pg.7] tena ‘‘sabbesupi buddhaghosaganthesu uttaraindiyadesāyattaṃ paccakkhato diṭṭhassa viya pakāsanaṃ natthī’’ti dutiyaṃ kāraṇaṃ dassitaṃ. Tassapi akāraṇabhāvo purimavacaneneva veditabbo. Apica sāratthappakāsiniyā nāma saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ, sumaṅgalavilāsiniyā nāma dīghanikāyaṭṭhakathāyañca vuttasaṃvaṇṇanāyapi veditabbo. Tattha hi –

(ඛ) නැවතත් ඔහු, "බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ සියලු ග්‍රන්ථවල උතුරු ඉන්දියාව සම්බන්ධයෙන් ඇසින් දුටුවාක් වැනි විස්තරයක් නැත" යන්න දෙවන හේතුව ලෙස දක්වා ඇත. එහි අසත්‍යතාවය ද පෙර සඳහන් කළ කරුණෙන්ම වටහා ගත යුතුය. තවද සංයුත්ත අටුවාව වන 'සාරත්ථප්පකාසිනිය' සහ දීඝනිකාය අටුවාව වන 'සුමංගලවිලාසිනිය' යන ග්‍රන්ථවල සඳහන් විස්තර මගින් ද එය වටහා ගත හැකිය. එහි මෙසේ සඳහන් වේ-

‘‘Yatheva hi kalambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti, evaṃ hiraññavatikāya nāma nadiyā pārimatīrato sālavanaṃ uyyānaṃ. Yathā anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ taṃ kusinārāya hoti. Thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā. Tasmā taṃ upavattananti vuccatī’’ti –

"කලම්බ නදී තීරයේ සිට රජමව් විහාර ද්වාරයෙන් ථූපාරාමයට යා යුතු වන්නාක් මෙන්ම, හිරණ්‍යවතී නම් නදියේ එතෙර සිට සල් උයනට ද යා යුතුය. අනුරාධපුරයේ ථූපාරාමය යම් සේද, කුසිනාරාවෙහි එම උයන ද එසේමය. ථූපාරාමයේ සිට දකුණු ද්වාරයෙන් නගරයට ඇතුළු වන මාවත නැගෙනහිර දෙසට ගොස් උතුරු දෙසට හැරෙන්නාක් මෙන්, උයනේ සිට සල් පෙළ ද නැගෙනහිර දෙසට ගොස් උතුරු දෙසට හැරී ඇත. එබැවින් එය 'උපවත්තන' යයි කියනු ලැබේ."

Paccakkhato diṭṭhassa viya pakāsanampi dissateva. Tampi pana porāṇaṭṭhakathāhi bhāsāparivattanamattamevāti gahetabbaṃ, tādisāya atthasaṃvaṇṇanāya mahāmahindattherakālatoyeva pabhuti vuttāya eva bhavitabbattāti.

මෙසේ ඇසින් දුටුවාක් වැනි විස්තර ද දක්නට ලැබේ. එහෙත් එය ද පැරණි අටුවාවලින් කළ භාෂා පරිවර්තනයක් පමණක් ලෙස සැලකිය යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි අර්ථ විවරණ මහා මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ කාලයේ සිටම පැවතිය යුත්තක් බැවිනි.

[Ga) punapi tena ‘‘uṇhassāti aggisantāpassa, tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo’’ti visuddhimagge (1, 30-piṭṭhe) vuttasaṃvaṇṇanaṃ pakāsetvā ‘‘tassā panassa avahasanīyabhāvo pākaṭoyevā’’ti ca hīḷetvā ‘‘indiyaraṭṭhe pana uttaradesesu gimhakāle vatthacchādanarahitā mānusakāyacchavi sūriyasantāpena ekaṃsato dayhati, taṃ na jānanti dakkhiṇaindiyadesikā’’ti tatiyaṃ kāraṇaṃ daḷhatarabhāvena dassitaṃ. Tattha pana yadi ‘‘sūriyasantāpena ekaṃsato dayhatī’’ti etaṃ ujukato sūriyarasmisantāpeneva daḍḍhabhāvaṃ sandhāya vucceyya, evaṃ sati ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānanti pade ātapasaddena samānatthattā na yuttameva. Yadi pana sūriyasantāpasañjātena uṇhautunā daḍḍhabhāvaṃ sandhāya vucceyya, evaṃ sati uttaraindiyadesesu, aññattha ca tādisesu atiuṇhaṭṭhānesu sūriyasantāpasañjātassa uṇhautuno paṭighātāya [Pg.8] cīvaraṃ senāsanañca paṭisevīyatīti ayamattho na na yutto. Tathā hi vuttaṃ vinayaṭṭhakathāyaṃ (3, 58)

(ඇ) නැවතත් ඔහු විසින්, "'උෂ්ණය' යනු ගින්නෙහි රස්නයයි, එය ලැව්ගිනි ආදියේදී ඇතිවන බව දත යුතුය" යනුවෙන් විසුද්ධිමග්ගයෙහි (1-30 පිටුව) දක්වා ඇති විස්තරය පෙන්වා දී, "බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ එම විස්තරය ඉතා සිනහ උපදවන සුළු බව පැහැදිලිය" යැයි අවඥාවෙන් පවසා, "ඉන්දියාවේ උත්තර ප්‍රදේශවල ගිම්හාන කාලයේදී වස්ත්‍රයකින් ආවරණය නොවුණහොත් මිනිස් සිරුරේ සම හිරු රස්නයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම පිළිස්සෙයි, දකුණු ඉන්දියානුවෝ ඒ බව නොදනිති" යනුවෙන් තුන්වන කරුණ ඉතා ස්ථිර ලෙස ඉදිරිපත් කරන ලදී. එහිදී, ඉදිරිපත් කළ ඒ කරුණ හිරු රශ්මියෙන්ම සෘජුව පිළිස්සීම අදහස් කර පැවසුවක් නම්, 'මැසි, මදුරු, සුළං, අව්, සර්ප ආදීන්ගේ ස්පර්ශයන්' යන පදයේ 'අව්ව' (ආතප) යන වචනය සමඟ සමාන අර්ථයක් ඇති බැවින් එය නොගැලපේ. එසේ නොවී හිරු රශ්මිය නිසා ඇතිවන උණුසුම් සෘතුවෙන් පිළිස්සීම අදහස් කර පවසන්නේ නම්, උත්තර ඉන්දියාවේ සහ එවැනි අධික උෂ්ණත්වය ඇති වෙනත් රටවල හිරු රශ්මියෙන් ඇතිවන එම උණුසුම් සෘතුව වළක්වා ගැනීම පිණිස සිවුරු සහ සේනාසන පරිහරණය කරනු ලැබේ යන අර්ථය ද ගැලපෙන්නේ නැතැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් විනය අටුවාවෙහි (3, 58) මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘Sītaṃ uṇhanti utuvisabhāgavasena vutta’’nti.

"'ශීතල සහ උෂ්ණ' යන්න අහිතකර සෘතූන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදී" යනුවෙනි.

Sā pana visuddhimagge padatthasaṃvaṇṇanā porāṇasuttantaṭṭhakathāhi āgatā bhaveyya. Tathā hi vuttaṃ papañcasūdaniyā nāma majjhimanikāyaṭṭhakathāya sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (1, 58) ‘‘uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo, sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vutta’’nti. Ettha ca sacāyamattho ācariyena attano mativasena vutto assa, tassa vatthussa porāṇaṭṭhakathāyaṃ vuttabhāvañca tassā atthasaṃvaṇṇanāya attano matibhāvañca yuttabhāvañca pakāseyya. Ācariyo hi yattha yattha porāṇaṭṭhakathāsu avuttatthaṃ visesetvā dasseti, tattha tattha tādisaṃ ñāpakavacanampi pakāsetiyeva, yathā sumaṅgalavilāsiniyaṃ (1, 72) ‘‘ettha āṇattiyanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā’’ti vacanaṃ, yathā ca papañcasūdaniyaṃ (1, 30) ‘‘avicāritametaṃ porāṇehi, ayaṃ pana attano matī’’ti vacanaṃ. Na cettha kiñcipi ñāpakavacanaṃ pakāsitaṃ. Tasmā ‘‘yadetaṃ ‘uṇhassāti aggisantāpassā’ti ca, ‘uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo’ti ca vacanaṃ, etaṃ porāṇasuttantaṭṭhakathāvacana’’nti veditabbanti.

විසුද්ධිමග්ගයෙහි එන එම පද විස්තරය පුරාණ සූත්‍ර පිටක අටුවාවන්ගෙන් පැමිණි එකක් විය යුතුය. මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (1, 58) මෙසේ දක්වා ඇත: "මෙහි 'උෂ්ණය' යන්නෙන් ගින්නෙහි රස්නයම දත යුතුය, එහෙත් ඉදිරිපත් කරන ලද මෙම කතාව හිරු රශ්මිය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලදී." මෙහිදී මෙම අර්ථය ආචාර්යයන් වහන්සේගේ පෞද්ගලික මතය වූයේ නම්, එම කතාව පුරාණ අටුවාවන්හි සඳහන් බවත්, එම අර්ථ විවරණය තමන් වහන්සේගේ මතයක් බවත්, එය යුක්තිසහගත බවත් උන්වහන්සේ පවසනු ඇත. මන්දයත්, ආචාර්යයන් වහන්සේ යම් තැනක පුරාණ අටුවාවල සඳහන් නොවන විශේෂ අර්ථයක් දක්වන්නේ නම්, එහිදී එවැනි බව හඟවන වචනයක් ද පවසන බැවිනි. සුමංගලවිලාසිනියෙහි (1, 72) "මෙහිදී අණ කිරීම, අත්හැරීම සහ ස්ථිරව තැබීම යන ප්‍රයෝගයන් ද ගැලපේ, නමුත් අටුවාවල සඳහන් නොවන බැවින් විමසා බලා පිළිගත යුතුය" යනුවෙන් ද, පපඤ්චසූදනියෙහි (1, 30) "මෙය පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් විමසීමට ලක් කර නැත, මෙය මාගේ පෞද්ගලික මතයයි" යනුවෙන් ද පවසා ඇති ආකාරයෙන් එය දත හැකිය. එහෙත් මෙහි එවැනි හඟවන වචනයක් පවසා නැත. එබැවින්, "'උෂ්ණය' යනු ගින්නෙහි රස්නයයි" යනුවෙන් ද, "මෙහි උෂ්ණය යන්නෙන් ගින්නෙහි රස්නයම දත යුතුය" යනුවෙන් ද සඳහන් ප්‍රකාශයන් පුරාණ සූත්‍ර අටුවාවල වචන ලෙසම දත යුතුය.

(Gha) punapi tena ‘‘papañcasūdaniyā nāma majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ gopālakasuttaṃ saṃvaṇṇento buddhaghoso ‘magadhavideharaṭṭhānaṃ antare gaṅgāya nadiyā majjhe vālukatthaladīpakā atthī’ti saddahati maññe. Buddhaghosena pana diṭṭhagaṅgā sīhaḷadīpe mahāveligaṅgāyeva, na pana indiyaraṭṭhikānaṃ seṭṭhasammatā mahāgaṅgāti pākaṭoyevāyamattho’’ti catutthaṃ kāraṇaṃ dassitaṃ. Taṃ pana idāni mahāgaṅgāya majjhe tasmiṃ ṭhāne tādisaṃ dīpakaṃ adisvā ‘‘pubbepi evameva bhaveyyā’’ti ekaṃsato gahetvā vuttavacanamattameva. Nadiyo pana sabbadāpi tenevākārena tiṭṭhantīti na sakkā gahetunti pākaṭoyevāyamattho. Tasmā yathā pubbe tassa gopālassa kāle tasmiṃ ṭhāne majjhe gaṅgāya tādisā dīpakā saṃvijjamānā ahesuṃ, tatheva porāṇaṭṭhakathāsu esa attho saṃvaṇṇito, [Pg.9] tadeva ca vacanaṃ ācariyena bhāsāparivattanaṃ katvā pakāsitanti evameva gahetabbaṃ. Tasmā tampi akāraṇamevāti.

(ඝ) නැවතත් ඔහු විසින්, "පපඤ්චසූදනී නම් මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි ගෝපාලක සූත්‍රය විස්තර කරන බුද්ධඝෝෂ හිමියන්, මගධ සහ විදේහ යන රටවල් අතර ගංගා නදිය මධ්‍යයෙහි වැලි සහිත දූපත් ඇතැයි විශ්වාස කරන බව පෙනේ. බුද්ධඝෝෂ හිමියන් දුටු ගංගාව ලංකාවේ මහවැලි ගඟ මිස, ඉන්දියානුවන් ශ්‍රේෂ්ඨ කොට සලකන මහා ගංගාව නොවන බව මෙම කරුණෙන් පැහැදිලි වේ" යනුවෙන් සිව්වන කරුණ පෙන්වා දෙන ලදී. එය වර්තමානයේ මහා ගංගාව මැද එම ස්ථානයෙහි එවැනි දූපත් නොදැක, "අතීතයෙහි ද මෙසේම වන්නට ඇත" යනුවෙන් ඒකාන්තයෙන්ම ගෙන කරන ලද ප්‍රකාශයක් පමණි. නදීහු සැමකල්හිම එකම ආකාරයෙන් පවතිති යැයි කිසිවිටෙකත් උපකල්පනය කළ නොහැකි බව පැහැදිලි කරුණකි. එබැවින්, අතීතයෙහි එම ගොපල්ලාගේ කාලයෙහි එම ස්ථානයෙහි ගංගාව මධ්‍යයෙහි එවැනි දූපත් තිබෙන්නට ඇත, පුරාණ අටුවාවල එම අර්ථය එලෙසම විස්තර කර ඇත, ආචාර්යයන් වහන්සේ එම වචන භාෂා පරිවර්තනයක් කර ඉදිරිපත් කළා පමණක් යැයි මෙලෙසම පිළිගත යුතුය. එබැවින් එය ද නිවැරදි කරුණක් නොවේ.

Brāhmaṇakulavicāraṇā

බ්‍රාහ්මණ වංශය පිළිබඳ විමසීම

2. Atha ‘‘brāhmaṇamāṇavo’’ti padampi tena evaṃ vicāritaṃ –

2. ඉක්බිති "බ්‍රාහ්මණ මානවක" යන පදය ද ඔහු විසින් මෙසේ විමසීමට ලක් කරන ලදී:

(Ka) ‘‘buddhaghoso ‘brāhmaṇakulajāto’ti na sakkā gahetuṃ. Kasmā vedakālato paṭṭhāya yāvajjatanā sabbepi brāhmaṇā

(ක) "බුද්ධඝෝෂ හිමියන් 'බ්‍රාහ්මණ වංශයෙහි උපන්නෙකු' ලෙස පිළිගත නොහැකිය. මන්ද යත්, වේද යුගයේ සිට අද දක්වාම සියලුම බ්‍රාහ්මණයෝ -

Brāhmaṇosya mukhamāsīdi, bāhū rājanya? Kata?;

Ūrū tadasya yada vagya?, Padbhyāṃ gūdro ajāyatā’’ti.

"බ්‍රාහ්මණෝස්‍ය මුඛමාසීත්, බාහු රාජන්‍යඃ කෘතඃ, ඌරූ තදස්‍ය යද් වෛශ්‍යඃ, පද්භ්‍යාං ශුද්‍රෝ අජායත"

Imaṃ purisasuttaṃ nāma mantaṃ jānantīti saddahiyā.

යන පුරුෂ සූක්තය නම් වූ මෙම මන්ත්‍රය දනිති යන්න විශ්වාස කළ හැකිය."

Ayaṃ panassā attho – ‘brāhmaṇo assa (brahmuno) mukhaṃ āsi. Bāhū rājañño kato, khattiyā assa bāhūti vuttaṃ hoti. Yo vesso, so assa ūrū. Suddo assa pādehi ajāyī’ti.

එහි අර්ථය මෙසේය: "බ්‍රාහ්මණයා ඔහුගේ (මහා බ්‍රහ්මයාගේ) මුඛය විය. රජවරුන් බාහු ලෙස කරන ලදී, එනම් ක්ෂත්‍රියයෝ ඔහුගේ බාහු වෙති. යම් වෛශ්‍යයෙක් වේ ද, ඔහු ඔහුගේ කලවා වේ. ශුද්‍රයා ඔහුගේ පාදවලින් උපන්නේය" යන්නයි.

Buddhaghoso pana ‘paṇḍitabrāhmaṇo’ti ñātopi taṃ gāthaṃ na aññāsi. Tathā hi tena bandhupādāpaccāti padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘tesaṃ kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato’ti tissā vedagāthāya asamānattho vaṇṇito’’ti.

"බුද්ධඝෝෂ හිමියන් 'පණ්ඩිත බ්‍රාහ්මණයෙකු' ලෙස ප්‍රකට වුවද, උන්වහන්සේ එම ගාථාව දැන සිටියේ නැත. මන්දයත්, උන්වහන්සේ 'බන්ධුපාදාපච්චා' යන පදයට අර්ථ වර්ණනා කිරීමේදී, 'ඔවුන්ගේ මතය මෙසේය - බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් නික්මුණහ, ක්ෂත්‍රියයෝ පපුවෙන් ද, වෛශ්‍යයෝ පෙකණියෙන් ද, ශුද්‍රයෝ දණහිසින් ද, ශ්‍රමණයෝ පතුලෙන් ද නික්මුණහ' යනුවෙන් එම වේද ගාථාවට අසමාන අර්ථයක් විස්තර කළ බැවිනි" යනුවෙනි.

Ayaṃ panettha anuvicāraṇā – yadi ca taṃkālikānampi brāhmaṇānaṃ laddhi tatheva bhaveyya yathā etissaṃ gāthāyaṃ vuttā, sā catthavaṇṇanā ācariyassa matimattā. Evaṃ sati sā vicāraṇā yuttā bhaveyya. Etissaṃ pana gāthāyaṃ ‘‘brāhmaṇosya mukhamāsīdi’’ti paṭhamapādena ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā’’ti attho ujukato na labbhati. Buddhakāle pana brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā’’ti evameva ahosīti pākaṭoyevāyamattho. Tathā hi dīghanikāye pāthikavagge aggaññasutte (3, 67) –

මෙහිදී අපගේ විමසීම මෙසේය: ඉදින් ඒ කාලීන බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය ද එම ගාථාවෙහි දැක්වෙන පරිදිම වූයේ නම් සහ එම අර්ථ විවරණය ආචාර්යයන් වහන්සේගේ පෞද්ගලික මතයක් පමණක් වූයේ නම්, එම විමසීම සාධාරණ වන්නට තිබුණි. එහෙත් එම ගාථාවෙහි "බ්‍රාහ්මණෝස්‍ය මුඛමාසීත්" යන පළමු පාදයෙන් "බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන්හ" යන අර්ථය සෘජුවම නොලැබේ. බුදුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය වූයේ "බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන්හ" යන්නම බව පැහැදිලි කරුණකි. දීඝ නිකාය පාථික වර්ගයේ අග්ගඤ්ඤ සූත්‍රයෙහි (3, 67) එය මෙසේ දැක්වේ:

‘‘Dissanti kho pana vāseṭṭha brāhmaṇānaṃ brāhmaṇiyo utuniyopi gabbhiniyopi vijāyamānāpi pāyamānāpi. Te ca brāhmaṇā [Pg.1]0 yonijāva samānā evamāhaṃsu – brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā. Brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā. Brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā. Brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādāti. Te brahmānañceva abbhācikkhanti, musā ca bhāsanti, bahuñca apuññaṃ pasavantī’’ti –

“වාසේෂ්ඨය, බ්‍රාහ්මණයන්ගේ බැමිණියන් ඔසප් වන බව ද, ගැබ් ගන්නා බව ද, දරුවන් බිහි කරන බව ද, කිරි පොවන බව ද පෙනෙන්නට තිබේ. එසේ මනුෂ්‍ය යෝනියෙන් උපන් අය වෙමින් ම ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ පවසති: 'බ්‍රාහ්මණ වංශය ම උතුම් ය, සෙසු වංශයෝ හීන වෙති. බ්‍රාහ්මණ වංශය ම පිරිසිදු ය, සෙසු වංශයෝ අපිරිසිදු වෙති. බ්‍රාහ්මණයෝ ම පිරිසිදු වෙති, බ්‍රාහ්මණ නොවන අය පිරිසිදු නොවෙති. බ්‍රාහ්මණයෝ ම බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන් ඖරස පුත්‍රයෝ වෙති, බ්‍රහ්මයාගෙන් උපන්නෝ වෙති, බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද්දෝ වෙති, බ්‍රහ්මයාගේ උරුමකරුවෝ වෙති' යනුවෙනි. ඔවුහු බ්‍රහ්මයාට ද අභූතයෙන් චෝදනා කරති, මුසාවාද පවසති, බොහෝ අකුසල් ද රැස් කරගනිති.”

Bhagavatā mahākāruṇikena vāseṭṭhabhāradvājānaṃ brāhmaṇamāṇavakānaṃ bhāsitaṃ, tehi ca taṃ abhinanditaṃ. Te pana dvepi māṇavakā jātivasena parisuddhabrāhmaṇā ceva honti tiṇṇampi vedānaṃ pāraguno ca. Tasmā ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā’’ti vacanassa taṃkālikānaṃ brāhmaṇānaṃ laddhivasena vuttabhāvo pākaṭoyeva. Yathā cetaṃ, evaṃ ‘‘khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato’’ti vacanampi ‘‘taṃkālikabrāhmaṇānaṃ laddhiññūhi porāṇaṭṭhakathācariyehi vutta’’nti saddahitvā ācariyabuddhaghosena taṃ sabbaṃ porāṇaṭṭhakathāto bhāsāparivattanamattena visesetvā pakāsitaṃ bhaveyya. Tasmā tāyapi vedagāthāya ācariyassa abrāhmaṇabhāvasādhanaṃ anupapannamevāti.

මහා කරුණාවන්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වාසේෂ්ඨ හා භාරද්වාජ යන බ්‍රාහ්මණ තරුණයන්ට මෙය වදාරන ලදී, ඔවුහු ද එය සතුටින් පිළිගත්හ. ඒ තරුණයන් දෙදෙනා ම ජාතියෙන් පිරිසිදු බ්‍රාහ්මණයෝ වූහ, වේදත්‍රයෙහි කෙළවරට ම ගිය පඬිවරු ද වූහ. එබැවින් 'බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් නික්මුණහ' යන වචනය එකල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මතය අනුව පවසන ලද්දක් බව පැහැදිලි ය. මෙය යම් සේ ද, එලෙසම 'ක්ෂත්‍රියයන් ළයෙනුත්, වෛශ්‍යයන් නාභියෙනුත්, ශුද්‍රයන් දණහිසෙනුත්, ශ්‍රමණයන් පතුලෙනුත් නික්මුණහ' යන වචනය ද එකල බ්‍රාහ්මණ මතයන් දැන සිටි පුරාණ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් පවසන ලද්දක් බව විශ්වාස කොට, බුද්ධඝෝෂාචාරීන් වහන්සේ ඒ සියල්ල පුරාණ අටුවාවලින් භාෂා පරිවර්තනයක් කිරීමෙන් පමණක් විශේෂ කොට දක්වන ලද්දක් විය හැකි ය. එබැවින් ඒ වේද ගාථාව මඟින් ආචාර්යයන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ නොවන බව තහවුරු කිරීමට තැත් කිරීම අනුචිත ම ය.

(Kha) punapi tena ācariyabuddhaghosattherassa abrāhmaṇabhāvasādhanatthaṃ dutiyampi kāraṇaṃ evamāhaṭaṃ –

(ඛ) නැවතත් ඔහු විසින් බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ වංශිකයෙකු නොවන බව තහවුරු කිරීම සඳහා දෙවන කරුණ ද මෙසේ ඉදිරිපත් කරන ලදී.

‘‘Brāhmaṇaganthesu gabbhaghātavācakaṃ bhrūnahāti padaṃ pāḷiyaṃ bhūnahu (bhūnahano) iti dissati. Māgaṇḍiyasutte bhariyāya methunasaṃvāsābhāvena uppajjanārahagabbhassa nāsakattaṃ sandhāya māgaṇḍiyo paribbājako bhagavantaṃ ‘bhūnahu (bhūnahano) samaṇo gotamo’ti āha. Taṃ buddhaghoso na jānātīti pākaṭoyeva tadatthasaṃvaṇṇanāya. Tattha hi tena bhūnahunoti (bhūnahanassā) padaṃ ‘hatavaḍḍhino mariyādakārakassā’ti vaṇṇita’’nti.

“බ්‍රාහ්මණ ග්‍රන්ථවල ගබ්සා කිරීම හැඳින්වීමට යෙදෙන 'භ්‍රෑණහා' (bhrūnahā) යන පදය පාලියෙහි 'භූනහු' (භූනහනො) ලෙස පෙනේ. මාගන්දිය සූත්‍රයෙහි, භාර්යාව සමඟ මෙවුන්දම් සේවනය නොකිරීම හේතුවෙන් හටගත හැකිව තිබූ ගර්භයක් විනාශ කරන්නෙකු යන අර්ථයෙන් මාගන්දිය පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'භූනහු (වර්ධනය විනාශ කරන්නා වූ) ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ' යැයි පැවසීය. බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ඒ අර්ථය නොදන්නා බව උන්වහන්සේගේ අර්ථ විවරණයෙන් පැහැදිලි වේ. මන්ද එහිදී උන්වහන්සේ 'භූනහු' යන පදය 'දියුණුව විනාශ කරන්නා වූ, සීමාවන් පනවන්නා වූ' යනුවෙන් විස්තර කර ඇති බැවිනි.”

Tampi ayuttameva. Na hi māgaṇḍiyena phoṭṭhabbārammaṇāparibhogamattameva sandhāya bhūnahubhāvo vutto, atha kho channampi lokāmisārammaṇānaṃ aparibhogaṃ sandhāya vutto. Tasmiñhi sutte –

එය ද අයුක්ති සහගත ය. මන්ද යත්, මාගන්දිය විසින් ස්පර්ශ අරමුණු පරිභෝජනය නොකිරීම ගැන පමණක් අදහස් කර 'භූනහු' බව පැවසුවේ නැත. ඒ වෙනුවට, ලෞකික ආමිස අරමුණු හය ම පරිභෝජනය නොකිරීම අරමුණු කොට එය පවසන ලදී. ඒ සූත්‍රයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Cakkhuṃ [Pg.11] kho māgaṇḍiya rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ tathāgatassa dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti, idaṃ nu te etaṃ māgaṇḍiya sandhāya bhāsitaṃ ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Etadeva kho pana me bho gotama sandhāya bhāsitaṃ ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu, evañhi no sutte ocaratīti…pe… mano kho māgaṇḍiya dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so tathāgatassa danto gutto rakkhito saṃvuto, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti, idaṃ nu te etaṃ māgaṇḍiya sandhāya bhāsitaṃ ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Etadeva kho pana me bho gotama sandhāya bhāsitaṃ ‘bhūnahu samaṇo gotamo’ti. Taṃ kissa hetu, evañhi no sutte ocaratī’’ti.

“'මාගන්දිය, ඇස රූපයන්හි ඇලෙයි, රූපයන්හි රමණය කරයි, රූපයන්ගෙන් සතුටට පත්වෙයි. තථාගතයන් වහන්සේ ඒ ඇස දමනය කර ඇත, රැකගෙන ඇත, ආරක්ෂා කර ඇත, සංවර කර ඇත, එම සංවරය සඳහා ම ධර්මය දේශනා කරති. මාගන්දිය, ඔබ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ භූනහු කෙනෙකි' යැයි පැවසුවේ මෙය අදහස් කරගෙන ද? පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ භූනහු කෙනෙකි' යැයි පැවසුවේ මෙය අදහස් කරගෙන ම ය. ඊට හේතුව කුමක්ද? අපගේ ග්‍රන්ථවල (සූත්‍රවල) එසේ සඳහන් වන බැවිනි... (පෙ)... මාගන්දිය, සිත ධර්ම අරමුණු කෙරෙහි ඇලෙයි, ධර්මයන්හි රමණය කරයි, ධර්මයන්ගෙන් සතුටට පත්වෙයි. තථාගතයන් වහන්සේ ඒ සිත දමනය කර ඇත, රැකගෙන ඇත, ආරක්ෂා කර ඇත, සංවර කර ඇත, එම සංවරය සඳහා ම ධර්මය දේශනා කරති. මාගන්දිය, ඔබ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ භූනහු කෙනෙකි' යැයි පැවසුවේ මෙය අදහස් කරගෙන ද? පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, මා 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ භූනහු කෙනෙකි' යැයි පැවසුවේ මෙය අදහස් කරගෙන ම ය. ඊට හේතුව කුමක්ද? අපගේ ග්‍රන්ථවල එසේ සඳහන් වන බැවිනි' යනුවෙනි.”

Evaṃ bhagavato ca anuyogo māgaṇḍiyassa ca paṭiññā āgatā.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රශ්න කිරීමත්, මාගන්දියගේ පිළිගැනීමත් එහි සඳහන් වේ.

Ettha hi methunappaṭisevanavasena phoṭṭhabbārammaṇaparibhogahetu eva gabbhapatiṭṭhānaṃ sambhavatīti tadaparibhogameva sandhāya ‘‘bhūnahū’’ti vattuṃ arahati, tadaññesaṃ pana pañcannaṃ rūpādiārammaṇānaṃ, tatthāpi visesato dhammārammaṇassa suddhamanoviññāṇena paribhogahetu natthi kiñci gabbhapatiṭṭhānanti tesaṃ aparibhogaṃ sandhāya bhūnahūti vattuṃ na arahatiyeva, māgaṇḍiyena pana sabbānipi tāni sandhāya vuttabhāvo paṭiññāto, kāraṇañcassa dassitaṃ ‘‘evañhi no sutte ocaratī’’ti. Tasmā kiñcāpi dāni brāhmaṇaganthesu bhūnahu- (bhrūnahā) saddo gabbhaghātanatthe dissati, māgaṇḍiyasutte paneso attho na yujjatīti ācariyena ‘‘hatavaḍḍhi mariyādakārako’’ti ayamevattho porāṇaṭṭhakathāya bhāsāparivattanavasena pakāsitoti veditabbo.

මෙහිදී මෙවුන්දම් සේවනය කිරීමේ ස්පර්ශය ලැබීමෙන් පමණක් ගර්භයක් පිහිටීම සිදුවන බැවින්, එම පරිභෝජනය නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් පමණක් 'භූනහු' යැයි පැවසීම උචිත විය හැකිය. රූප ආදී සෙසු අරමුණු පහ, විශේෂයෙන් ම මනෝ විඥානයෙන් පමණක් විඳින ධර්ම අරමුණු පරිභෝජනය කිරීම නිසා ගර්භයක් පිහිටීමක් කිසිසේත් සිදු නොවේ. එබැවින් ඒවා පරිභෝජනය නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් 'භූනහු' යැයි පැවසීම කිසිසේත් උචිත නොවේ. එහෙත් මාගන්දිය ඒ සියලු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් ම එය පැවසූ බව පිළිගෙන ඇත, ඊට හේතුව ලෙස 'අපගේ ග්‍රන්ථවල එසේ සඳහන් වන නිසා' යැයි ද දක්වා ඇත. එබැවින්, වර්තමාන බ්‍රාහ්මණ ග්‍රන්ථවල 'භූනහු' (භ්‍රෑණහා) යන ශබ්දය ගර්භ ඝාතනය යන අර්ථයෙන් පෙනුණ ද, මාගන්දිය සූත්‍රයෙහි එම අර්ථය නොගැලපේ. එබැවින් ආචාර්යයන් වහන්සේ 'දියුණුව විනාශ කරන්නා වූ, සීමාවන් පනවන්නා වූ' යන මෙම අර්ථය ම පුරාණ අටුවාවන්ගෙන් භාෂා පරිවර්තනය කිරීමේදී දක්වා ඇති බව තේරුම් ගත යුතුය.

(Ga) punapi tena ‘‘idampana buddhaghosassa abrāhmaṇabhāvasādhakaṃ pacchimakāraṇaṃ, so hi visuddhimagge sīlaniddese (1, 31) brāhmaṇānaṃ parihāsaṃ karonto ‘evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanena purāṇañca jighacchāvedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ aparimitabhojanapaccayaṃ āharahatthaka alaṃsāṭaka tatravaṭṭaka kākamāsaka bhuttavamitakabrāhmaṇānaṃ aññataro [Pg.12] viya na uppādessāmīti paṭisevatī’ti āha. Idaṃ pana ekassa bhinnabrāhmaṇaladdhikassāpi vacanaṃ siyāti tadeva daḷhakāraṇaṃ katvā na sakkā ‘buddhaghoso abrāhmaṇo’ti vattu’’nti tatiyaṃ kāraṇaṃ vuttaṃ. Taṃ pana atisaṃvejanīyavacanameva. Na hetaṃ ācariyena brāhmaṇānaṃ parihāsaṃ kātukāmena vuttaṃ, na ca taṃ parihāsavacanena saṃyojetabbaṭṭhānaṃ, aññadatthu yathābhūtamatthaṃ dassetvā sabrahmacārīnaṃ ovādānusāsanidānavasena vattabbaṭṭhānaṃ, tathāyeva ca ācariyena vuttaṃ. Tathā hi ye loke paradattūpajīvino samaṇā vā brāhmaṇā vā aññe vāpi ca puggalā, te paccavekkhaṇañāṇarahitā asaṃvare ṭhitā kadāci atipaṇītaṃ rasaṃ pahūtaṃ laddhā aparimitampi bhuñjeyyuṃ, visesato pana brāhmaṇā lokikavatthuvasena ca, jātakādisāsanikavatthuvasena ca tādisā ahesunti pākaṭā. Imasmiñhi loke vassasatasahassehi vā vassakoṭīhi vā aparicchinnaddhāne ko sakkā vattuṃ ‘‘nedisā bhūtapubbā’’ti. Tasmā tādisehi viya na aparimitabhojanehi bhavitabbanti ovādānusāsanidānavaseneva vuttaṃ. Tadevaṃ atthasaṃhitampi samānaṃ ayonisomanasikaroto anatthameva jātaṃ, yathā sabhariyassa māgaṇḍiyabrāhmaṇassa anāgāmimaggaphalatthāyapi desitā gāthā tesaṃ dhītuyā anatthāya saṃvattatīti saṃvegoyevettha brūhetabboti.

(ග) නැවතත් ඔහු (ධම්මානන්ද හිමි) මෙසේ පවසයි: "මෙයද බුද්ධඝෝෂ හිමියන් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන බව සනාථ කරන අවසාන කරුණයි. මන්දයත්, උන්වහන්සේ විසුද්ධිමග්ග සීලනිද්දේසයේදී (1, 31) බ්‍රාහ්මණයන්ට සමච්චල් කරමින්, 'මෙසේ මෙම පිණ්ඩපාතය වැළඳීමෙන් පැරණි බඩගිනි වේදනාව නැති කරමි, අසීමිත ලෙස අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන අලුත් වේදනාව, (අතින් ඇද නැගිටුවිය යුතු වූ,) (ඇඳුම් ඇඳගත නොහැකි වූ,) (එතැනම පෙරළී සිටිය යුතු වූ,) (කපුටන් කටින් කෑම උදුරා ගන්නා තරම් සිහි නැති වූ,) (කෑ දේ වමනය කරන තෙක් අනුභව කළ වූ) යන බ්‍රාහ්මණයන් පස්දෙනාගෙන් කෙනෙකු මෙන් නොවී උපදවා නොගන්නෙමි'යි පැවසූහ. මෙය එක්තරා කුලහීන බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ වචනයක් වුවද විය හැකි බැවින්, එයම ස්ථිර කරුණක් කොටගෙන 'බුද්ධඝෝෂ හිමි බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ' යයි කිව නොහැකිය" යනුවෙන් තුන්වන කරුණ පවසන ලදී. එය සැබවින්ම ඉතා සංවේගජනක වචනයකි. ආචාර්යයන් වහන්සේ මෙය පැවසුවේ බ්‍රාහ්මණයන්ට සමච්චල් කිරීමේ අදහසින් නොවේ. මෙය සමච්චල් වචනයට සම්බන්ධ කළ යුතු තැනක් ද නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම මෙය යථාර්ථය පෙන්වා දී සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ට අවවාද අනුශාසනා දීම සඳහා පැවසිය යුතු තැනකි. ආචාර්යයන් වහන්සේ එය පැවසුවේ ද ඒ අයුරින්මය. ලෝකයේ අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන ශ්‍රමණයන් හෝ බ්‍රාහ්මණයන් හෝ වෙනත් පුද්ගලයන් හෝ වේවා, ඔවුන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් තොරව, සංවරයකින් තොරව සිටින්නේ නම්, කවදා හෝ ඉතා ප්‍රණීත රසවත් ආහාර බොහෝ සෙයින් ලැබුණු විට අසීමිත ලෙස අනුභව කළ හැකිය. විශේෂයෙන්ම බ්‍රාහ්මණයන් ලෞකික වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ද, ජාතක ආදී ශාසනික වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ද එවැනි අය වූ බව ප්‍රකටය. මේ ලෝකයේ වසර ලක්ෂ ගණනක් හෝ කෝටි ගණනක් වූ දීර්ඝ කාලය තුළ මෙවැනි අය නොවූ බව පැවසිය හැක්කේ කාටද? එබැවින් 'එවැනි අසීමිත ලෙස අනුභව කරන්නන් නොවිය යුතුය' යන අවවාද අනුශාසනා දීමේ අදහසින්ම මෙය පවසන ලදී. මෙසේ අර්ථවත් වූ දෙයක් වුවද, අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් බලන්නෙකුට එය අනර්ථයක්ම විය. එය හරියට අනාගාමී මාර්ගඵල ලැබීම පිණිස මාගණ්ඩිය බ්‍රාහ්මණයාට හා ඔහුගේ බිරිඳට දේශනා කළ ගාථාව, ඔවුන්ගේ දියණිය වූ මාගණ්ඩියට අනර්ථයක් වූවාක් මැනවි. මෙහිදී සංවේගයම උපදවා ගත යුතුය."

Patañjalivādavicāraṇā

පතංජලි වාදය පිළිබඳ විමර්ශනය.

3. Atha tena ‘‘pātañjalīmataṃ parivattetī’’ti vacanampi evaṃ vicāritaṃ.

3. ඉන්පසු ඔහු (ධම්මානන්ද හිමි) "පතංජලි මතය වෙනස් කරයි" යන වචනය ද මෙසේ විමර්ශනය කළේය.

(Ka) ‘‘buddhaghoso patañjalissa vā aññesaṃ vā uttaraindiyaraṭṭhikānaṃ vādaṃ appakameva aññāsi. Patañjalivādesu hi aṇimā laghimāti idameva dvayaṃ dassesi tatuttari yogasuttaṃ ajānanto, patañjalivādassa ca tuletvā dīpanā tassa ganthesu na dissati, patañjalinā katapakaraṇañca patañjalīti nāmamattampi ca tattha dīpitaṃ natthi. Visuddhimagge pana paññābhūminiddese ‘pakativādīnaṃ pakati viyā’ti pakativāda (saṃkhyāvāda) nāmamattaṃ pakāsitaṃ, tattheva ca ‘paṭiññā hetūtiādīsu hi loke vacanāvayavo [Pg.13] hetūti vuccatī’ti udāharitaṃ, tena ñāyati ‘buddhaghoso indiyatakkanayadīpake ñāyaganthasmiṃ kiñci mūlabhāgamattaṃ aparipuṇṇaṃ jānātī’ti’’.

(ක) "බුද්ධඝෝෂ හිමියන් පතංජලිගේ හෝ උතුරු ඉන්දියාවේ අනෙක් පණ්ඩිතයන්ගේ වාදයන් දැන සිටියේ ඉතා ස්වල්ප වශයෙනි. පතංජලි වාදයන් අතරින් උන්වහන්සේ පෙන්වා දුන්නේ අණිමා, ලඝිමා යන දෙක පමණි. ඊට වඩා වැඩි යෝග සූත්‍රය ගැන නොදැන සිටි බැවින් (එපමණක් පෙන්වීය). පතංජලි වාදය සමඟ සසඳා බැලීමක් උන්වහන්සේගේ ග්‍රන්ථවල දක්නට නැත. පතංජලි විසින් කළ ග්‍රන්ථයක් හෝ පතංජලි යන නාමය පවා එහි සඳහන් නොවේ. විසුද්ධිමග්ග ප්‍රඥාභූමි නිද්දේසයේ 'පකතිවාදීන්ගේ ප්‍රකෘතිය මෙන්' යයි ප්‍රකෘතිවාද (සංඛ්‍යා වාද) යන නාමය පමණක් ප්‍රකාශ කර ඇත. එහිම 'ප්‍රතිඥා, හේතු ආදියෙහි ලෝකයේ වචන අවයවය හේතු යයි කියනු ලැබේ' යයි උදාහරණ දක්වා ඇත. එයින් පෙනී යන්නේ බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ඉන්දියානු තර්ක ශාස්ත්‍රය පෙන්වන න්‍යාය ග්‍රන්ථය පිළිබඳව කිසියම් මූලික කොටසක් පමණක් අසම්පූර්ණව දැන සිටි බවයි."

Taṃ pana sabbampi kevalaṃ ācariyassa abbhācikkhaṇamattameva. Atigambhīrassa hi atigarukātabbassa suparisuddhassa piṭakattayassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena suparisuddhoyeva pāḷinayo ca aṭṭhakathānayo ca porāṇatheravādā cāti īdisāyeva atthā pakāsetabbā, yaṃ vā pana atthasaṃvaṇṇanāya upakārakaṃ saddavinicchayapaṭisaṃyuttaṃ lokiyaganthavacanaṃ, tadeva ca yathārahaṃ pakāsetabbaṃ, na pana anupakārānipi taṃtaṃganthatakkattunāmāni ca, tehi vuttavacanāni ca bahūni, na ca tesaṃ appakāsanena ‘‘na te aṭṭhakathācariyo jānātī’’ti vattabbo. Yadi hi yaṃ yaṃ lokiyaganthaṃ attanā jānāti, taṃ sabbaṃ anupakārampi attano aṭṭhakathāyamānetvā pakāseyya, ativitthārā ca sā bhaveyya aparisuddhā ca asammānitā ca sāsanikaviññūhīti ācariyena patañjalivādādayo na vitthārena pakāsitāti ñātabbaṃ, aññadatthu yehi yehi lokiyaganthehi kiñci kiñci ācariyena ānetvā pakāsitaṃ, te te ca ganthā, aññepi ca tādisā ācariyena ñātātveva jānitabbā viññūhi, yathā samuddassa ekadesaṃ disvā sabbopi samuddo edisoti ñāyati. Ācariyo pana yattha yattha vedapaṭisaṃyuttavacanāni āgatāni, tattha tattha vedaganthehipi kiñci kiñci ānetvā pakāsesiyeva. Tathā hi ācariyena sumaṅgalavilāsiniyaṃ nāma dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ –

ඒ සියල්ල හුදෙක් ආචාර්යයන් වහන්සේට කරන චෝදනා පමණි. ඉතා ගැඹුරු වූ, ඉතා ගෞරව කළ යුතු වූ, අතිශයින් පිරිසිදු වූ ත්‍රිපිටකයේ අර්ථ වර්ණනා කරන ආචාර්යවරයෙකු විසින් ප්‍රකාශ කළ යුත්තේ ඉතා පිරිසිදු වූ පාලි ක්‍රමය, අටුවා ක්‍රමය හා පෝරාණ තේරවාද වැනි අර්ථයන්ම වේ. තවද අර්ථ වර්ණනාවට උපකාරී වන ශබ්ද විනිශ්චය හා සම්බන්ධ ලෞකික ග්‍රන්ථ වචනයක් වේ නම් එයද යෝග්‍ය පරිදි ප්‍රකාශ කළ යුතුය. නමුත් උපකාරී නොවන ඒ ඒ ග්‍රන්ථ කතුවරුන්ගේ නම් හෝ ඔවුන් කී බොහෝ වචන ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. ඒවා ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන් "අටුවාචාරීන් වහන්සේ ඒවා නොදනිති" යයි නොපැවසිය යුතුය. යම් හෙයකින් තමන් දන්නා සෑම ලෞකික ග්‍රන්ථයක්ම, ඒවා උපකාරී නොවුණද තම අටුවාවට ඇතුළත් කළේ නම්, එය අතිශයින් විස්තරාත්මක වනු ඇත, අපිරිසිදු වනු ඇත, එමෙන්ම ශාසනික විද්වතුන්ගේ ගෞරවයට ද පාත්‍ර නොවනු ඇත. එබැවින් ආචාර්යයන් වහන්සේ පතංජලි වාද ආදිය විස්තර සහිතව ප්‍රකාශ නොකළ බව දත යුතුය. ඇත්ත වශයෙන්ම ආචාර්යයන් වහන්සේ යම් යම් ලෞකික ග්‍රන්ථවලින් ස්වල්පයක් ගෙන පෙන්වා ඇද්ද, ඒ ඒ ග්‍රන්ථ හා එවැනි වෙනත් ග්‍රන්ථ ද ආචාර්යයන් වහන්සේ දැන සිටි බවම විද්වතුන් විසින් දත යුතුය. එය හරියට මුහුදේ එක් දේශයක් දැක මුළු මුහුදම මෙබඳු යයි දැනගන්නාක් මෙනි. ආචාර්යයන් වහන්සේ වේද ග්‍රන්ථවලට සම්බන්ධ වචන පැමිණි සෑම තැනකදීම වේද ග්‍රන්ථවලින් ද ස්වල්පය බැගින් ගෙන පෙන්වා දුන්හ. ආචාර්යයන් වහන්සේ සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝනිකාය අටුවාවෙහි -

‘‘Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedāna’’nti ca,

"වේදයන් තිදෙනා යනු ඉරු වේදය, යජු වේදය හා සාම වේදයයි" යනාදී වශයෙන් ද,

‘‘Itihāsapañcamānanti athabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedāna’’nti ca,

"ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති යනු අථබ්බණ වේදය හතරවැනි කොට 'මෙසේ විය, මෙසේ විය' යන වචන හා සම්බන්ධ පැරණි කතා සංඛ්‍යාත ඉතිහාසය මොවුන්ට පස්වැන්න වේ යන අර්ථයෙන් ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති ඒ වේදයන්ගේ" යනාදී වශයෙන් ද,

‘‘Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo’’ti ca,

"යිට්ඨ යනු මහා යාගයයි කියනු ලැබේ" යනුවෙන් ද,

‘‘Aggihomanti [Pg.14] evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttānī’’ti ca,

"අග්ගිහෝම යනු මෙබඳු දරවලින් මෙසේ පූජා කළ විට මෙබඳු ඵලයක් වේ යයි ගින්නෙන් පිදීමයි. දබ්බිහෝම ආදිය ද අග්ගිහෝමයන්මය. මෙබඳු හැන්දෙන්, මෙබඳු සහල් ආදියෙන් පිදූ විට මෙබඳු ඵලයක් වේ යයි පවතින ආකාරය අනුව වෙන් වෙන්ව පවසන ලදී" යනුවෙන් ද,

‘‘Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahoma’’nti ca –

"අබ ආදිය කටින් ගෙන ගින්නට දැමීම හෝ මන්ත්‍ර ජප කරමින් පිදීම මුඛහෝම නම් වේ" යනුවෙන් ද -

Evamādinā vedapaṭisaṃyuttavacanāni vedaganthānurūpato vaṇṇitāni. Tāni ca porāṇaṭṭhakathāto bhāsāparivattanavasena vuttānipi bhaveyyuṃ, vedaganthesu pana akovidena yāthāvato bhāsāparivattanaṃ kātumpi na sukarameva, tasmā ācariyassa vedaganthesu kovidabhāvopi pākaṭoyeva. Evaṃ vedaganthesu ca tadaññalokiyaganthesu ca sukovidasseva samānassa tesaṃ vitthārato appakāsanaṃ yathāvuttakāraṇenevāti veditabbaṃ.

මෙසේ ආදී වශයෙන් වේද ග්‍රන්ථවලට සම්බන්ධ වචන වේද ග්‍රන්ථවලට අනුකූලව වර්ණනා කරන ලදී. ඒවා පැරණි අටුවාවලින් භාෂා පරිවර්තනය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් පැවසුවා විය හැකිය. නමුත් වේද ග්‍රන්ථයන්හි නිපුණ නොවූවෙකුට නිවැරදි ලෙස භාෂා පරිවර්තනය කිරීම පවා පහසු නොවේ. එබැවින් ආචාර්යයන් වහන්සේ වේද ග්‍රන්ථයන්හි නිපුණ බව ප්‍රකටය. මෙසේ වේද ග්‍රන්ථයන්හි හා අනෙක් ලෞකික ග්‍රන්ථයන්හි මනා නිපුණත්වයක් තිබියදීත්, ඒවා විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ නොකිරීම ඉහත කී කරුණු නිසාම බව දත යුතුය.

Api ca ācariyo attano ganthārambheyeva –

තවද ආචාර්යයන් වහන්සේ තම ග්‍රන්ථාරම්භයේදීම -

‘‘Tato ca bhāsantarameva hitvā,Vitthāramaggañca samāsayitvā;

Vinicchayaṃ sabbamasesayitvā…pe…Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpī’’ti ca.

“එම පැරණි අටුවාවෙන් හෙළ බස පමණක් ඉවත් කර, විස්තරාත්මක කථා ශෛලිය ද සංක්‍ෂිප්ත කර, සියලු නිශ්චයයන් ශේෂ නොකොට... මේ අටුවා වර්ණනාව ද යම් හෙයකින් සිදුවන්නේ ද” යනුවෙන් ද,

‘‘Apanetvāna tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropetvā vigatadosaṃ.

“එම පැරණි අටුවාවෙන් හෙළ බස ඉවත් කර, පාලි ධර්ම ක්‍රමයට අනුකූල වූ, දොස් රහිත වූ, මනරම් වූ පාලි භාෂාවට නගා -

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsinaṃ;

Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti ca–

මහා විහාරයේ වැඩසිටින්නා වූ, ඉතා සියුම් වූ නිශ්චයයන් ඇති, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ඇතුළු මහා තේර පරම්පරාව නමැති ප්‍රදීපයන්ගේ මතයට විරුද්ධ නොවී, නැවත නැවතත් එන අර්ථයන් ඉවත් කරමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යනුවෙන් ද -

Evaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanasaṃkhipanavaseneva visesetvā abhinavaṭṭhakathāyo karissāmīti paṭiññaṃ katvā yathāpaṭiññātameva akāsi, na attano ñāṇappabhāvena visesetvātipi veditabbaṃ. Tasmā aṭṭhakathāsu [Pg.15] patañjalivādādīnaṃ vitthārato appakāsanamārabbha ‘‘buddhaghoso patañjalivādādīni paripuṇṇaṃ na jānātī’’ti vacanaṃ kevalaṃ ācariyassa abbhācikkhaṇamattamevāti.

මෙලෙස පැරණි අටුවාවන් භාෂා පරිවර්තනය කිරීමේ හා සංක්‍ෂිප්ත කිරීමේ බලයෙන්ම විශේෂ කොට අලුත් අටුවාවන් කරන්නෙමි යි ප්‍රතිඥා දී, එම ප්‍රතිඥා දුන් පරිදිම කළේය. තමන්ගේ නුවණින් විශේෂ කොට කළ එකක් නොවන බව දත යුතුය. එබැවින් අටුවාවල පතංජලි වාද ආදිය විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ නොකිරීම අරභයා “බුද්ධඝෝෂ හිමියන් පතංජලි වාද ආදිය සම්පූර්ණයෙන් නොදන්නේය” යන වචනය හුදෙක් ආචාර්යවරයාට කරන ලද චෝදනාවක් පමණක්ම වේ.

Kabbasatthavicāraṇā

කාව්‍ය ශාස්ත්‍ර විමර්ශනය

4. Punapi so evamāha ‘‘kiñcāpi buddhaghoso rāmāyaṇamahābhāratasaṅkhātānaṃ mahākabbasatthānaṃ sukusalo viya na dissati, tathāpi tāni dassesi. Kathaṃ? Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ, taṃ yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭatīti ca, tassa (samphapalāpassa) dve sambhārā bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā tathārūpikathākathanañcāti ca dassesī’’ti.

4. නැවතත් ඔහු මෙසේ කීවේය - “බුද්ධඝෝෂ හිමියන් රාමායණය හා මහාභාරතය යනුවෙන් හැඳින්වෙන මහා කාව්‍ය ග්‍රන්ථයන්හි එතරම් දක්ෂයෙකු බවක් නොපෙනේ. එසේ වුවද උන්වහන්සේ ඒවා දක්වා ඇත. ඒ කෙසේද? ‘අක්ඛානය’ යනු භාරත යුද්ධය ආදියයි, එය පවසන තැනට යාම පවා (භික්ෂූන්ට) නුසුදුසු බවත්, එම සම්ඵප්පලාපයේ අංග දෙකක් ඇති බවත්, එනම් භාරත යුද්ධය, සීතා දේවිය පැහැරගෙන යාම ආදි නිසරු කතා කෙරෙහි උනන්දු වීම සහ එවැනි කතා පැවසීම යනුවෙන් (පෙන්වා දී ඇත)” යි (කීවේය).

Taṃ pana purimavacanatopi ahetukataraṃ kevalaṃ anādarīkaraṇamattameva. Atigambhīratthassa hi atigarukaraṇīyassa piṭakattayassa atthasaṃvaṇṇanāyaṃ niratthakassa samphapalāpasamudāyabhūtassa kabbasatthassa vitthārato pakāsanena kiṃ siyā payojanaṃ, aññadatthu sāyevassa asammānitā, anādariyā ca viññūhīti.

එම ප්‍රකාශය නම් පෙර ප්‍රකාශයටත් වඩා පදනම් විරහිත වූ, හුදෙක් අගෞරවයක් කිරීමක්ම පමණි. ඉතා ගැඹුරු අර්ථ ඇති, අතිශයින් ගෞරව කටයුතු වූ ත්‍රිපිටකයේ අර්ථ වර්ණනා කිරීමේදී, කිසිදු පලක් නැති හිස් වචන සමූහයක් වූ කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය විස්තරාත්මකව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක් වන්නේද? ඇත්ත වශයෙන්ම එසේ කළේ නම්, එම අටුවාව පඬිවරුන් විසින් පිළි නොගන්නා වූත්, අගෞරවයට පත් වන්නා වූත් එකක් වනු ඇත.

Bāhusaccaguṇamakkhanaṃ

බහුශ්‍රැත ගුණය කෙලෙසීම

5. Punapi dhammānando ācariyassa bāhusaccaguṇaṃ makkhetukāmo evamāha – ‘‘tassa (buddhaghosassa) samayantarakovidasaṅkhātaṃ bāhusaccaṃ na tato uttaritaraṃ hoti, yaṃ ādhunikānaṃ ganthantarakovidānaṃ sīhaḷikabhikkhūnaṃ yaṃ vā ekādasame kharistavassasatake (1001-1100) uppannānaṃ dakkhiṇaindiyaraṭṭhikānaṃ anuruddha-dhammapālādīnaṃ bhikkhūna’’nti.

5. නැවතත් ධම්මානන්ද ආචාර්යවරයාගේ බහුශ්‍රැත ගුණය මැකීමට කැමති වූයේ මෙසේ කීවේය - “ඔහුගේ (බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ) අන්‍ය සමයන්හි දක්ෂතාවය යැයි කියනු ලබන බහුශ්‍රැතභාවය, වර්තමානයේ වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි දක්ෂ හෙළ භික්ෂූන්ගේ බහුශ්‍රැතභාවයට වඩා හෝ ක්‍රිස්තු වර්ෂ එකොළොස්වන සියවසේ (1001-1100) උපන් දකුණු ඉන්දීය අනුරුද්ධ, ධම්මපාල ආදි භික්ෂූන්ගේ බහුශ්‍රැතභාවයට වඩා උසස් නොවේ” යැයි (කීවේය).

Taṃ pana sabbathāpi ayuttavacanameva. Yadi hi ādhunikā vā sīhaḷikabhikkhū, porāṇā vā ācariyaanuruddha-dhammapālattherādayo samayantarabāhusaccavasena ācariyabuddhaghosena samānā vā uttaritarā vā bhaveyyuṃ, te ācariyabuddhaghosattherassa aṭṭhakathāhi anāraddhacittā hutvā tato sundaratarā paripuṇṇatarā ca abhinavaṭṭhakathāyo kareyyuṃ, na pana te tathā karonti, na kevalaṃ na karontiyeva, atha [Pg.16] kho tesaṃ ekopi na evaṃ vadati ‘‘ahaṃ buddhaghosena bāhusaccavasena samasamoti vā uttaritaro’’ti vā, aññadatthu te ācariyassa aṭṭhakathāyoyeva saṃvaṇṇenti ca upatthambhenti ca, ācariyaṭṭhāne ca ṭhapenti. Tenetaṃ ñāyati sabbathāpi ayuttavacananti.

එම ප්‍රකාශය සෑම ආකාරයකින්ම අයුක්ති සහගත වූවකි. මන්දයත්, ඉදින් වර්තමාන හෙළ භික්ෂූන් හෝ වේවා, අතීතයේ සිටි අනුරුද්ධ, ධම්මපාල ආදි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා හෝ වේවා, අන්‍ය සමයන් පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවයෙන් බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යවරයාට සමාන වූයේ නම් හෝ උන්වහන්සේට වඩා උසස් වූයේ නම්, ඔවුන් බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ අටුවාවලින් සතුටට පත් නොවී ඊට වඩා විශිෂ්ට වූත්, වඩාත් සම්පූර්ණ වූත් අලුත් අටුවාවන් කරනු ඇත. එහෙත් ඔවුහු එසේ නොකරති. එපමණක් නොව, ඔවුන් අතරින් කිසිවෙක් “මම බහුශ්‍රැතභාවයෙන් බුද්ධඝෝෂයන්ට සමානය හෝ උසස්ය” කියා නොකියති. ඇත්ත වශයෙන්ම ඔවුහු ආචාර්යවරයාගේ අටුවාවන්ම විස්තර කරති, අනුමත කරති, ආචාර්ය පදවියේ තබති. එබැවින් මෙය සෑම අතින්ම අයුක්ති සහගත ප්‍රකාශයක් බව දත යුතුය.

Mahāyānikanayavicāraṇā

මහායානික ක්‍රම විමර්ශනය

6. Puna so tāvattakenāpi asantuṭṭho ācariyaṃ avamaññanto evamāha – ‘‘mahāyānanikāyassa padhānācariyabhūtānaṃ assa ghosa-nāgajjunānaṃ nayaṃ vā, nāmamattampi vā tesaṃ na jānāti maññe buddhaghoso’’ti. Taṃ pana ativiya adhammikaṃ niratthakañca niggahavacanamattameva. Na hi nikāyantarikānaṃ vādanayānaṃ attano aṭṭhakathāyaṃ appakāsanena so te na jānātīti sakkā vattuṃ. Nanu ācariyena āgamaṭṭhakathāsu ganthārambheyeva –

6. නැවතත් ඔහු එපමණකින් ද සෑහීමට පත් නොවී ආචාර්යවරයාට අවමන් කරමින් මෙසේ කීවේය - “මහායාන නිකායේ ප්‍රධාන ආචාර්යවරුන් වූ අශ්වඝෝෂ හා නාගර්ජුන යන අයගේ ක්‍රමය හෝ අවම වශයෙන් ඔවුන්ගේ නම් පවා බුද්ධඝෝෂයන් නොදන්නේ යැයි සිතමි” යනුවෙනි. එම ප්‍රකාශය වනාහි අතිශයින්ම අධාර්මික වූ ද, නිසරු වූ ද නිග්‍රහ කිරීමේ වචනයක් පමණි. අන්‍ය නිකායන්ගේ වාද ක්‍රමයන් තමන්ගේ අටුවාවෙහි ප්‍රකාශ නොකිරීම නිසා ඔහු ඒවා නොදන්නේ යැයි කිව නොහැකිය. මන්ද යත් ආචාර්යවරයා විසින් ආගමට්ඨකථාවන්ගේ ග්‍රන්ථාරම්භයේදීම -

‘‘Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsina’’nti ca,

“මහා විහාරයේ වසන්නා වූ, ඉතා සියුම් වූ නිශ්චයයන් ඇති, මහා තේර පරම්පරාව නමැති ප්‍රදීපයන්ගේ මතයට විරුද්ධ නොවී (අර්ථය පවසමි)” යනුවෙන් ද,

Idhāpi visuddhimagge –

මෙහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි ද -

‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ;

Visuddhimaggaṃ bhāsissa’’nti ca,

“මහා විහාරවාසී භික්ෂූන්ගේ දේශනා ක්‍රමයට අනුකූල වූ විසුද්ධිමග්ගය පවසමි” යනුවෙන් ද,

‘‘Tassā atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena vibhajjavādimaṇḍalaṃ otaritvā ācariye anabbhācikkhantena sakasamayaṃ avokkamantena parasamayaṃ anāyūhantena suttaṃ appaṭibāhantena vinayaṃ anulomentena mahāpadese olokentena dhammaṃ dīpentena atthaṃ saṅgāhentena tamevatthaṃ punarāvattetvā aparehipi pariyāyantarehi niddisantena ca yasmā atthasaṃvaṇṇanā kātabbā hotī’’ti ca,

“එම අර්ථ වර්ණනාව කරන්නා වූ (තැනැත්තා) විභජ්ජවාදී මණ්ඩලයට ඇතුළත් වී, ආචාර්යවරුන්ට චෝදනා නොකරමින්, ස්වකීය මතිමතාන්තරයන්ගෙන් බැහැර නොවී, පරසමය (අන්‍ය මත) පිළිගැනීමට උත්සාහ නොකරමින්, සූත්‍රයන් ප්‍රතික්ෂේප නොකරමින්, විනයට අනුකූල කරමින්, මහාපදේශයන් දෙස බලමින්, ධර්මය ප්‍රකාශ කරමින්, අර්ථය ග්‍රහණය කරමින්, එම අර්ථයම නැවතත් වෙනත් පර්යායයන්ගෙන් දක්වමින් අර්ථ වර්ණනාව කළ යුත්තේය” යනුවෙන් ද,

‘‘Sāsanaṃ panidaṃ nānā-desanānayamaṇḍitaṃ;

Pubbācariyamaggo ca, abbocchinno pavattati;

Yasmā tasmā tadubhayaṃ, sannissāyatthavaṇṇanaṃ;

Ārabhissāmi etassā’’ti ca,

“නොයෙක් දේශනා ක්‍රමයන්ගෙන් සැරසුණු මේ ශාසනය ද, පූර්ව ආචාර්ය පරම්පරාවන්ගේ මග ද නොසිඳී පවතී. එබැවින් ඒ දෙකම ඇසුරු කරමින් මෙහි අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරමි” යනුවෙන් ද,

Paṭiññaṃ [Pg.17] katvā yathāpaṭiññātappakāreneva aṭṭhakathāyo katā. Evametāsaṃ karaṇe kāraṇampettha pakāsetabbaṃ, tasmā dāni tampakāsanatthaṃ sammāsambuddhassa parinibbutikālato paṭṭhāya yāva ācariyabuddhaghosassa kālo, tāva sāsanappavattikkamampi vakkhāma.

ප්‍රතිඥා දී, එම ප්‍රතිඥා දුන් පරිදිම අටුවාවන් කළේය. මෙලෙස මේවා කිරීමට හේතුව ද මෙහි ප්‍රකාශ කළ යුතුය. එබැවින් දැන් එය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේ සිට බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යවරයාගේ කාලය දක්වා ශාසනයේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙල ද පවසන්නෙමු.

Sāsanappavattikkamo

ශාසනයේ පැවැත්මේ අනුපිළිවෙල

Bhagavato hi parinibbutikālato pacchā vassasatabbhantare buddhasāsane kocipi vādabhedo nāma natthi. Vassasatakāle pana dutiyasaṅgītikārehi therehi nikkaḍḍhitā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ labhitvā dhammañca vinayañca aññathā katvā mahāsaṅgītināmena visuṃ saṅgītimakaṃsu. Tadā saṅgītidvayārūḷhapurāṇadhammavinayameva sampaṭicchantānaṃ therānaṃ gaṇo theravādoti ca tadaññesaṃ mahāsaṅghikoti ca voharīyanti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු වසර සියයක් ඇතුළත බුද්ධ ශාසනයෙහි කිසිදු වාද භේදයක් නොවීය. වසර සියයක් පිරුණු කල, දෙවන සංගායනාව කළ තෙරුන් වහන්සේලා විසින් නෙරපා හරින ලද වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් පිරිසක් එකතු වී ධර්මය හා විනය වෙනස් කර, ‘මහා සංගීති’ යන නමින් වෙනම සංගායනාවක් කළහ. එවිට සංගායනා දෙකකින් ස්ථිර කරන ලද පැරණි ධර්ම විනයම පිළිගත් තෙරුන් වහන්සේලාගේ සමූහය ‘ථේරවාදය’ යනුවෙන් ද, ඊට අන්‍ය වූවන් ‘මහාසංඝික’ යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබෙයි.

Puna mahāsaṅghikato (1) gokuliko (2) ekabyohārikoti dve ācariyagaṇā uppannā. Puna gokulikato (3) paññattivādo (4) bāhuliko (bahussutiko)ti dve uppannā. Puna bāhulikatopi (5) cetiyavādigaṇo uppannoti ete pañca mūlabhūtena mahāsaṅghikena saha cha pāṭiyekkā ācariyagaṇā ahesuṃ.

නැවතත් මහාසංඝික නිකායෙන් (1) ගෝකුලික සහ (2) ඒකව්‍යෝහාරික යනුවෙන් ආචාර්යවාද (නිකාය) දෙකක් හටගත්තේය. නැවතත් ගෝකුලික නිකායෙන් (3) ප්‍රඥප්තිවාද සහ (4) බාහුලික (හෙවත් බහුස්සුතික) යනුවෙන් නිකාය දෙකක් හටගත්තේය. නැවතත් බාහුලික නිකායෙන් ද (5) චේතියවාදී නිකාය හටගත්තේය. මෙසේ මූලික මහාසංඝික නිකාය ද සමඟ මේවා වෙන් වෙන් වූ ආචාර්යවාද හයක් විය.

Visuddhattheravādatopi (1) mahisāsako (2) vajjiputtakoti dve ācariyagaṇā uppannā. Puna mahisāsakato (3) sabbatthivādo (4) dhammaguttikoti dve uppannā. Puna sabbatthivādatopi (5) kassapiyo, tatopi (6) saṅkantiko, tatopi (7) suttavādīti tayo uppannā. Vajjiputtakatopi (8) dhammottariyo (9) bhaddayāniko (10) channāgāriko (11) sammitiyoti cattāro uppannāti te ekādasa mūlabhūtena visuddhattheravādena saha dvādasa ācariyagaṇā ahesuṃ. Iti ime ca dvādasa purimā ca chāti aṭṭhārasa ācariyagaṇā dutiyatatiyasaṅgītīnaṃ antare jātā ahesuṃ.

පිරිසිදු ථේරවාදයෙන් ද (1) මහිංසාසක සහ (2) වජ්ජිපුත්තක යනුවෙන් ආචාර්යවාද දෙකක් හටගත්තේය. නැවතත් මහිංසාසක නිකායෙන් (3) සබ්බත්ථිවාද සහ (4) ධම්මගුත්තික යනුවෙන් නිකාය දෙකක් හටගත්තේය. නැවතත් සබ්බත්ථිවාද නිකායෙන් (5) කස්සපිය නිකාය ද, එයින් (6) සංකන්තික නිකාය ද, එයින් (7) සුත්තවාදී නිකාය ද යනුවෙන් තිදෙනෙක් හටගත්තෝය. වජ්ජිපුත්තක නිකායෙන් ද (8) ධම්මෝත්තරිය, (9) භද්දයානික, (10) ඡන්නාගාරික සහ (11) සම්මිතිය යනුවෙන් නිකාය හතරක් හටගත්තෝය. මෙසේ මූලික පිරිසිදු ථේරවාදය ද සමඟ එම එකොළොස් නිකාය දොළොස් ආචාර්යවාදයක් විය. මෙසේ මේ දොළොස සහ පෙර කී හය ද සමඟ මහා නිකාය දහඅටක් දෙවන සහ තෙවන සංගායනා අතර කාලයෙහි හටගත්තෝය.

Tesu mūlabhūto theravādagaṇoyeva porāṇadhammavinayagaruko hutvā anūnamanadhikaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ porāṇikaṃ dhammavinayaṃ dhāresi. Itare pana sattarasa bhinnagaṇā porāṇikaṃ dhammavinayaṃ aññathā [Pg.18] akaṃsu. Tena tesaṃ dhammavinayo katthaci ūno katthaci adhiko hutvā aparipuṇṇo ceva ahosi aparisuddho ca. Tena vuttaṃ dīpavaṃse pañcamaparicchede –

ඒ අතරින් මූලික වූ ථේරවාද නිකායම පැරණි ධර්ම විනයට ගරු කරමින්, කිසිවක් අඩු හෝ වැඩි නොකොට, කේවළ පරිපූර්ණ වූ ද පිරිසිදු වූ ද පැරණි ධර්ම විනයම දැරුවේය. එහෙත් සෙසු දාහත් නිකායයෝ පැරණි ධර්ම විනය වෙනස් කළහ. එබැවින් ඔවුන්ගේ ධර්ම විනය ඇතැම් තැනක අඩු වූ ද ඇතැම් තැනක වැඩි වූ ද බැවින් අපරිපූර්ණ මෙන්ම අපිරිසිදු ද විය. ඒ පිළිබඳව දීපවංශයේ පස්වන පරිච්ඡේදයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

30.

30.

‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;

Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.

30. (දෙවන සංගායනාව කළ) ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් නෙරපා හරින ලද ලාමක වූ ඒ වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු, වෙනත් පාර්ශ්වයක් ලබාගෙන බොහෝ වූ අධර්මවාදීහු වූහ.

31.

31.

Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;

Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgītīti vuccati.

31. දස දහසක් පමණ වූ ඒ භික්ෂූහු රැස්වී ධර්ම සංගායනාවක් කළහ. එබැවින් මෙම ධර්ම සංගායනාව 'මහාසංගීතිය' යැයි කියනු ලැබේ.

32.

32.

Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;

Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.

32. මහාසංගීතිය කළ ඒ භික්ෂූහු ශාසනයෙහි පටහැනි දේ කළහ. ඔවුහු මූලික සංගායනාව බිඳ දමා වෙනත් (ධර්ම) සංග්‍රහයක් කළහ.

33.

33.

Aññatra saṅgahitaṃ suttaṃ, aññatra akariṃsu te;

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu…pe…

33. ඔවුහු එක් තැනක සංග්‍රහ කරන ලද සූත්‍රයක් වෙනත් තැනක තැබූහ. විනයෙහි ද පංච නිකායෙහි ද අර්ථය සහ ධර්මය (පෙළ) බිඳ දැමූහ... පෙ...

49.

49.

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;

Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.

49. ඔවුහු අර්ථය ද ධර්මය ද සංග්‍රහයෙහි ඇතැම් කොටස් ද බිඳ දැමූහ. ඇතැම් ග්‍රන්ථ කොටස් අතහැර දමා වෙනත් දේ කළහ.

50.

50.

Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇīyāni ca;

Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.

50. නාමය, ලිංගය (ස්වරූපය), පරිෂ්කාර සහ ආකල්ප (හැසිරීම්) මෙන්ම කටයුතු ද යන මේවායේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අතහැර ඔවුහු ඒවා වෙනස් ආකාරයකට කළහ.

51.

51.

Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;

Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha.

51. දාහතක් භින්නවාද (නිකාය) වූ අතර එක් වාදයක් (ථේරවාදය) නොබිඳී පැවතියේය. ඒ භින්නවාදයන් ද සමඟ සියල්ල දහඅටක් වේ.

52.

52.

Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;

Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ;

Kaṇṭakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā.

52. මහා නුග රුකක් වැනි වූ උත්තම වූ ථේරවාදය, අඩු වැඩි නැති කේවළ සම්පූර්ණ බුද්ධ ශාසනය පෙන්වයි. සෙසු වාද (නිකාය) දාහත වෘක්ෂයෙහි හටගත් කටු වැනිය.

53.

53.

Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;

Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.

53. පළමු ශතවර්ෂයෙහි මොවුහු නොවූහ. දෙවන ශතවර්ෂය අතරතුර බුද්ධ ශාසනයෙහි මේ දාහතක් වූ භින්නවාදයන් හටගත්තේය.

Asokarañño ca kāle parihīnalābhasakkārā aññatitthiyā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni dīpenti ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti. Bhikkhūnaṃ santike pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ [Pg.19] pavisanti, te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci dhammañca vinayañca vobhindissāmāti tathā tathā paggaṇhanti. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi, asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji.

අශෝක රජුගේ කාලයෙහි ලාභ සත්කාරවලින් පිරිහුණු අන්‍ය තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර ප්‍රාර්ථනා කරමින් භික්ෂූන් අතර පැවිදි වී, තමන්ගේ දෘෂ්ටි ඉදිරිපත් කරමින් "මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ශාස්තෘ ශාසනයයි" කීහ. භික්ෂූන් සමීපයෙහි පැවිද්ද නොලැබූවෝ ද තමන්ම හිසකෙස් කපාගෙන කසාවත් හැඳගෙන විහාරවල සැරිසරමින් උපෝසථ කර්ම ආදිය කරන වේලාවන්හි සංඝයා මැදට පිවිසුණහ. ඔවුහු භික්ෂු සංඝයා විසින් ධර්මයෙන්, විනයෙන් හා ශාස්තෘ ශාසනයෙන් නිග්‍රහ කරනු ලැබුවද, ධර්ම විනයට අනුකූල පිළිවෙතෙහි නොපිහිටා ශාසනයෙහි නොයෙක් ආකාරයේ බුබුළු, මලකඩ සහ කටු ඇති කළහ. ඇතැමෙක් ගින්න පිදූහ, ඇතැමෙක් පංචතපස් තැපූහ, ඇතැමෙක් සූර්යයා අනුව කැරකුණහ, ඇතැමෙක් "අපි ධර්මය ද විනය ද විනාශ කරන්නෙමු" යැයි ඒ ඒ ආකාරයෙන් උත්සාහ කළහ. එකල්හි භික්ෂු සංඝයා ඔවුන් සමඟ උපෝසථය හෝ පවාරණය නොකළහ. අශෝකාරාමයෙහි සත් වසරක් උපෝසථය නැවතී තිබුණි.

Imañca pana pavattiṃ upādāya evampi sakkā gahetuṃ ‘‘sattarasannaṃ bhinnavādagaṇānaṃ dhammavinayassa pacchimakālesu aparisuddhatarabhāvo īdisenapi kāraṇena ahosī’’ti. Kiñcāpi hi buddhasāsanabhūte parisuddhadhammavinaye ‘‘kocipi nicco dhuvo sassato nāma natthi aññatra nibbānadhātuyā, paramatthato attāpi natthi, sabbepi saṅkhārā aniccā addhuvā asassatā anattāyevā’’ti attho ativiya pākaṭo hoti, tathāpi dāni atheravādikānaṃ ganthesu ca pubbe vetullavādādīsu ca ‘‘buddho nicco dhuvo sassato attā’’ti ca, ‘‘sabbepi sattā niccā dhuvā sassatā attā’’ti ca attho dissati.

මේ සිදුවීම අනුව මෙසේ ද සිතිය හැකිය: "භින්නවාදී නිකාය දාහතේ ධර්ම විනය පසු කාලයේදී මෙවැනි හේතූන් නිසා ද වඩාත් අපිරිසිදු විය" කියාය. බුද්ධ ශාසනය වූ පිරිසිදු ධර්ම විනයෙහි "නිර්වාණ ධාතුව හැර නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ශාස්වත වූ කිසිවක් නැත, පරමාර්ථ වශයෙන් ආත්මයක් ද නැත, සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, අස්ථිරයහ, අශාස්වතයහ, අනාත්මයහ" යන අර්ථය ඉතා පැහැදිලිව තිබුණ ද, දැන් අථේරවාදීන්ගේ ග්‍රන්ථවල මෙන්ම පෙර පැවති වෛතුල්‍යවාද ආදියෙහි ද "බුදුරජාණන් වහන්සේ නිත්‍යයහ, ස්ථිරයහ, ශාස්වතයහ, ආත්මයහ" කියා ද, "සියලු සත්ත්වයෝ නිත්‍යයහ, ස්ථිරයහ, ශාස්වතයහ, ආත්මයහ" කියා ද අර්ථ දක්නට ලැබේ.

Atha asoko dhammarājā sāsanaṃ visodhetukāmo moggaliputtatissattherassa santike paṭhamameva samayaṃ uggaṇhitvā ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi ‘‘kiṃ vādī bhante sammāsambuddho’’ti. Tato ye ye ‘‘sammāsambuddho sassatavādī’’ti vā, ‘‘ekaccasassatavādī’’ti vā evamādinā attano attano vādānurūpaṃ micchāvādaṃ āhaṃsu, te te ‘‘nayime bhikkhū, aññatitthiyā ime’’ti tathato ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassamattā ahesuṃ.

ඉක්බිති අශෝක ධර්මරාජයාණෝ ශාසනය පිරිසිදු කරනු කැමතිව, මොග්ගලීපුත්ත තිස්ස මහරහතන් වහන්සේ සමීපයෙහි ප්‍රථමයෙන්ම (බුද්ධ) සමය උගෙන, සමාන ලබ්ධි ඇති භික්ෂූන් එක්තැන් කරවා, එක් එක් භික්ෂු සමූහයක් කැඳවා "ස්වාමීනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමන වාදයක් ඇති සේක් ද?" යැයි විමසූහ. එවිට "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ශාස්වතවාදීය" කියා හෝ "ඒකච්චශාස්වතවාදීය" කියා හෝ මෙසේ තම තමන්ගේ වාදයට අනුකූලව මිථ්‍යා වාද ඉදිරිපත් කළා වූ ඒ ඒ අය "මොවුහු භික්ෂූහු නොවෙති, මොවුහු අන්‍ය තීර්ථකයෝය" යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ඔවුන්ට සුදු වත් දී සසුනෙන් බැහැර කළහ. ඒ සියල්ලෝම සැට දහසක් පමණ වූහ.

Athaññe bhikkhū pucchitvā tehi ‘‘vibhajjavādī mahārāja sammāsambuddho’’ti vutte ‘‘suddhaṃ dāni bhante sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’’nti vatvā ārakkhañca datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca [Pg.20] tadā uppannāni vatthūni yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto parappavādamaddanaṃ kathāvatthuṃ nāma abhidhammapiṭake pañcamaṃ pakaraṇaṃ abhāsi. Tato moggaliputtatissattherappamukhā tipiṭakapariyattidharā pabhinnapaṭisambhidāpattā sahassaṃ bhikkhū theravādino saṅgītidvayārūḷhaṃ parisuddhaṃ porāṇadhammavinayaṃ puna saṅgāyitvā surakkhitaṃ rakkhiṃsu.

ඉන්පසු අනෙකුත් භික්ෂූන්ගෙන් විමසූ කල්හි එම භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘මහ රජතුමනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විභජ්ජවාදී (බෙදා දක්වන වාද ඇති) වන සේකැ’යි පැවසූහ. එවිට රජතුමා ‘ස්වාමීනී, දැන් ශාසනය පිරිසිදුය, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ උපෝසථය කරනු මැනව’යි පවසා ආරක්ෂාව ද සලසා දී නගරයට පිවිසියේය. සමගි වූ සංඝයා වහන්සේ රැස්ව උපෝසථ කර්මය සිදු කළහ. එම රැස්වීමේදී මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ එකල හටගත් මිත්‍යා දෘෂ්ටි සහ අනාගතයේ හටගන්නා වූ මිත්‍යා දෘෂ්ටි ද යන ඒ සියල්ල වැළැක්වීම පිණිස බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයටම තථාගතයන් වහන්සේ විසින් තැබූ මාතෘකාවන් විස්තර කරමින්, පරවාද මර්දනය කරන්නා වූ අභිධර්ම පිටකයේ පස්වන ප්‍රකරණය වන ‘කථාවත්ථු’ නම් ග්‍රන්ථය දේශනා කළහ. ඉන්පසු මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වූ, ත්‍රිපිටක පර්යාප්තිය දරන්නා වූ, සිවුපිළිසිඹියාපත් වූ රහතන් වහන්සේලා දහසක් නමකගෙන් යුත් ථේරවාදී භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙර සංගායනා ද්විත්වයකට නැගුණු පිරිසිදු පැරණි ධර්ම විනය නැවත සංගායනා කර මැනවින් ආරක්ෂා කළහ.

Atha moggaliputtatissatthero navasu paccantaṭṭhānesu sāsanapatiṭṭhāpanatthaṃ nava nāyakatthere uccinitvā pesesi. Tesu aṭṭhahi therehi attano attano pattaṭṭhānaṃ gantvā buddhasāsane patiṭṭhāpite mahāmahindatthero chattiṃsādhikadvisate (236) buddhavasse jambudīpato sīhaḷadīpaṃ gantvā devānaṃpiyatissarājappamukhaṃ dīpakajanasamūhaṃ pasādetvā buddhasāsanaṃ sampatiṭṭhāpesi, tena ca raññā dinnaṃ mahāmeghavanuyyānaṃ paṭiggahetvā tattha mahāvihāraṃ nāma saṅghārāmaṃ patiṭṭhāpesi. Tato pabhuti sīhaḷadīpe buddhasāsanaṃ yāva vaṭṭagāmaṇirājakālā nikāyantaravādākularahitaṃ nimmalaṃ suparisuddhaṃ hutvā samujjalittha. Vaṭṭagāmaṇirājakālato pana paṭṭhāya nikāyantaravādāpi sīhaḷadīpamupāgamiṃsu. Tadā visuddhattheravādino yathā purāṇadhammavinayo tehi nikāyantaravādehi asammisso amalīno pakatiparisuddho hutvā tiṭṭheyya, tathā taṃ mahussāhena surakkhitaṃ rakkhiṃsu. Kathaṃ?

ඉන්පසු මොග්ගලීපුත්තතිස්ස මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ පර්යන්ත දේශ නවයක ශාසනය පිහිටුවීම පිණිස නායක තෙරවරුන් නව නමක් තෝරා යැවූහ. ඒ අතරින් තෙරවරුන් අටනමක් තමන්ට නියම වූ දේශයන්ට වැඩම කර බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවූ පසු, මහින්ද මහාස්ථවිරයන් වහන්සේ බුද්ධ වර්ෂ 236 දී ජම්බුද්වීපයේ සිට සිංහල ද්වීපයට වැඩම කර දේවානම්පියතිස්ස රජු ප්‍රමුඛ ලක්වැසි ජනතාව ශාසනයෙහි පැහැදවා බුද්ධ ශාසනය මැනවින් පිහිටුවූහ. ඒ රජු විසින් පූජා කරන ලද මහමෙවුනා උයන පිළිගෙන එහි ‘මහාවිහාරය’ නම් වූ සංඝාරාමය පිහිටුවූහ. එතැන් සිට සිංහල ද්වීපයෙහි බුද්ධ ශාසනය වට්ටගාමණී අභය රජුගේ කාලය දක්වා අන්‍ය නිකායික වාදයන්ගෙන් තොරව නිර්මලව හා ඉතා පිරිසිදුව බැබළුණේය. වට්ටගාමණී රජුගේ කාලයේ සිට අන්‍ය නිකායික මතවාද ද සිංහල ද්වීපයට පැමිණියේය. එකල පිරිසිදු ථේරවාදී භික්ෂූන් වහන්සේලා පැරණි ධර්ම විනය එම අන්‍ය නිකායික මතවාද සමඟ මිශ්‍ර නොවී, නොකිලුටුව, ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදුව පවතිනු පිණිස මහත් උත්සාහයකින් එය ආරක්ෂා කළහ. ඒ කෙසේද යත්?

Abhayagirinikāyuppatti

අභයගිරි නිකායේ උපත

Vaṭṭagāmaṇirājā hi (425-buddhavasse) rajjaṃ patvā pañcamāsamattakāle brāhmaṇatissadāmarikena sattahi ca damiḷayodhehi upadduto saṅgāme ca parājito palāyitvā sādhikāni cuddasavassāni nilīyitvā aññataravesena vasati. Tadā laṅkādīpe manussā corabhayena dubbhikkhabhayena ca upaddutā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhātuṃ na sakkonti, tena bhikkhū yebhuyyena tato jambudīpaṃ gantvā dhammavinayaṃ dhārentā viharanti. Laṅkādīpeyeva ohīnāpi therā yathāladdhehi kandamūlapaṇṇehi yāpentā kāye vahante nisīditvā pariyattidhammaṃ sajjhāyaṃ karonti, avahante [Pg.21] vālukaṃ ussāpetvā taṃ parivāretvā sīsāni ekaṭṭhāne katvā pariyattiṃ sammasanti. Evaṃ dvādasa saṃvaccharāni sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ ahāpetvā dhārayiṃsu. Yadā pana vaṭṭagāmaṇirājā damiḷarājānaṃ hantvā (455-466 buddhavassabbhantare) punapi rajjaṃ kāresi. Tadā te therā jambudīpato paccāgatattherehi saddhiṃ tepiṭakaṃ sodhentā ekakkharampi asamentaṃ nāma na passiṃsu. Yopi ca mahāniddeso tasmiṃ kāle ekasseva dussīlabhikkhuno paguṇo ahosi, sopi mahātipiṭakattherena mahārakkhitattheraṃ tassa santikā uggaṇhāpetvā rakkhito ahosi. Evaṃ dubbhikkharaṭṭhakkhobhupaddavehi pīḷitattā duddharasamayepi dhammavinayaṃ sakkaccaṃ dhārayiṃsu.

වට්ටගාමණී රජතුමා (බුද්ධ වර්ෂ 425 දී පමණ) රාජ්‍යත්වයට පත්වී පස් මසක් පමණ ගත වූ කල්හි බ්‍රාහ්මණතිස්ස නම් කැරලිකාරයාගෙන් සහ දමිළ යෝධයන් සත් දෙනෙකුගෙන් පීඩා විඳ යුද්ධයෙන් පරාජය වී පලා ගොස්, වසර දාහතරකට අධික කාලයක් සැඟවී වෙස්වලාගෙන වාසය කළේය. එකල ලක්දිව වැසියෝ සොර බියෙන් හා දුර්භික්ෂ බියෙන් පීඩා විඳිමින් භික්ෂූන් වහන්සේලාට සිවුපසයෙන් උපස්ථාන කිරීමට අපොහොසත් වූහ. එබැවින් භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ දුරට එතැනින් ජම්බුද්වීපයට වැඩම කර ධර්ම විනය දරමින් වාසය කළහ. ලක්දිවම නතර වූ තෙරවරුන් වහන්සේලා ද ලද පමණින් අල, මුල්, කොළ වර්ග අනුභව කරමින් ශරීර ශක්තිය ඇති තාක් හිඳගෙන ධර්මය සජ්ඣායනා කළහ. ශරීර ශක්තිය නොමැති කල්හි වැලි ගොඩවල් ගසා ඒවා වටා හිස් එක තැනකට කර තබාගෙන ධර්මය මෙනෙහි කළහ. මෙලෙස දොළොස් වසරක් මුළුල්ලේ අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය පිරිහීමට ඉඩ නොදී දරා සිටියහ. වට්ටගාමණී රජු දමිළ රජුන් මරා (බුද්ධ වර්ෂ 455-466 කාලය තුළ) නැවත රජකම ලබා ගත් කල්හි, ලක්දිව නතර වූ ඒ තෙරවරු ජම්බුද්වීපයේ සිට නැවත වැඩම කළ තෙරවරුන් සමඟ ත්‍රිපිටකය සසඳා බැලීමේදී එකදු අකුරක්වත් වෙනස් වී නොමැති බව දුටහ. එකල මහානිද්දේස පාලිය එක්තරා දුශ්ශීල භික්ෂුවකට පමණක් පාඩම්ව තිබූ අතර, මහාතිපිටක තෙරණුවන් විසින් මහාරක්ඛිත තෙරණුවන්ට ලවා ඔහුගෙන් එය උගන්වා ගෙන ආරක්ෂා කර ගන්නා ලදී. මෙලෙස සාගත හා රටේ කලබලකාරී උපද්‍රවයන්ගෙන් පීඩිත වූ දරා ගැනීමට අපහසු කාලවලදී පවා ධර්ම විනය ගෞරවයෙන් යුතුව දරා ගත්හ.

Rājā abhayagiriṃ nāma vihāraṃ kāretvā attano katūpakārapubbassa mahātissattherassa adāsi. So pana thero kulasaṃsaggabahulattā mahāvihāravāsīhi bhikkhūhi pabbājanīyakammaṃ katvā nīhaṭo. Tadāssa sisso bahalamassutissanāmako thero taṃ kammaṃ paṭibāhi, tenassa saṅgho ukkhepanīyakammaṃ akāsi. So mahāvihāravāsīnaṃ kujjhitvā abhayagirivihārameva gantvā tena mahātissattherena ekato hutvā visuṃ gaṇaṃ vahanto vasi. Te ca dve therā na mahāvihāraṃ punāgamiṃsu. Tato paṭṭhāya sīhaḷadīpe mahāvihāravāsī, abhayagirivāsīti dve nikāyājātā. Idaṃ tāva sīhaḷadīpe sāsanaparihāniyā paṭhamaṃ kāraṇaṃ.

රජතුමා ‘අභයගිරි’ නම් විහාරය කරවා තමන්ට (සැඟවී සිටි කාලයේ) උපකාර කළ මහාතිස්ස තෙරණුවන්ට පූජා කළේය. එහෙත් එම තෙරණුවන් ගිහියන් සමඟ අධික ලෙස ඇසුරු කිරීම නිසා මහාවිහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පබ්බාජනීය කර්මය (මහාවිහාරයෙන් නෙරපීම) සිදු කරන ලදී. එකල උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ බහලමස්සුතිස්ස නම් තෙරණුවෝ එම විනය කර්මයට විරුද්ධ වූහ. ඒ හේතුවෙන් සංඝයා වහන්සේ ඔහුට උක්ඛේපනීය කර්මය සිදු කළහ. ඔහු මහාවිහාරවාසීන්ට කෝප වී අභයගිරි විහාරයටම ගොස් එම මහාතිස්ස තෙරණුවන් සමඟ එකතු වී වෙන් වූ නිකායක් ඇති කරගෙන වාසය කළේය. ඒ තෙරවරුන් දෙදෙනා නැවත මහාවිහාරයට නොපැමිණියහ. එතැන් සිට ලක්දිව මහාවිහාරවාසී සහ අභයගිරිවාසී ලෙස නිකායන් දෙකක් ඇති විය. මෙය ලක්දිව ශාසන පිරිහීමට පත්වීමට බලපෑ පළමු හේතුවයි.

Dhammarucinikāyuppatti

ධම්මරුචි නිකායේ උපත

Tadā ca rājā abhayagirivāsīsuyeva bhikkhūsu visesato pasanno hutvā teyeva catūhi paccayehi pavāretvā paggaṇhāti, rājamahāmattādayopi abhiññātā abhiññātā bahū janā tasmiñca ārāme aññattha ca bahū āvāse katvā tesaṃ denti. Evaṃ abhayagirivāsino bhikkhū bahūnaṃ abhiññātajanānaṃ sakkatā ceva honti pūjitā ca mānitā ca. Puna ca abhayagirivāsino bahalamassutissattherādayoindiyaraṭṭhato āgataṃ vajjiputtakagaṇapariyāpannassa dhammarucinikāyassa dhammavinayabhūtaṃ sakkatabhāsāropitaṃ [Pg.22] abhinavampi piṭakaṃ sampaṭicchanti, tena tepi dhammarucinikāyikā nāma ahesuṃ. Idaṃ sīhaḷadīpe sāsanaparihāniyā dutiyaṃ kāraṇaṃ.

එකල රජතුමා අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් කෙරෙහිම විශේෂයෙන් පැහැදී ඔවුන්ටම සිවුපසයෙන් ආරාධනා කර සංග්‍රහ කළේය. රාජ මහාමාත්‍යවරුන් ආදී ප්‍රසිද්ධ බොහෝ ජනයා ද එම ආරාමයේත් වෙනත් ස්ථානවලත් බොහෝ ආවාස කරවා ඔවුන්ට පූජා කළහ. මෙලෙස අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් බොහෝ ප්‍රභූ ජනයාගේ ගරු බුහුමනට හා පූජා සත්කාරයට ලක් වූහ. නැවතත් අභයගිරිවාසී බහලමස්සුතිස්ස තෙරණුවන් ඇතුළු පිරිස ඉන්දියාවේ සිට පැමිණි වජ්ජිපුත්තක නිකායට අයත් ධම්මරුචි නිකායේ ධර්ම විනය ලෙස සැලකෙන, සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියන ලද අලුත් පිටකයක් ද පිළිගත්හ. ඒ හේතුවෙන් ඔවුහු ද ධම්මරුචි නිකායිකයෝ ලෙස හැඳින්වුණහ. මෙය ලක්දිව ශාසන පිරිහීමට බලපෑ දෙවන හේතුවයි.

Piṭakattayassa potthakāropanaṃ

ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීම

Mahāvihāravāsino pana porāṇikaṃ pāḷibhāsāya saṇṭhitaṃ parisuddhapiṭakameva paṭiggaṇhanti, tañca mukhapāṭheneva dhārenti. Tadā pana therā pacchimajanānaṃ satipaññāhāniṃ disvā buddhakālato paṭṭhāya yāva taṃkālā mukhapāṭhenābhataṃ sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ potthake āropetuṃ samārabhiṃsu. Samārabhamānā ca te anurādharājadhānipurato aṭṭhasaṭṭhimilappamāṇe malayajanapade mātula nagare ālokaleṇe vasantā ekassa tandesikassa janapadādhipatino ārakkhaṃ gahetvā taṃ potthakāropanakammamakaṃsu. Tenidaṃ ñāyati ‘‘tadā mahāvihāravāsino therā rājarājamahāmattehi aladdhūpakārā hutvā attano baleneva piṭakattayassa potthakāropanakammamakaṃsū’’ti ca, ‘‘tañca yatheva pacchimajanānaṃ satipaññāhāniṃ disvā kataṃ, tatheva dubbhikkharaṭṭhakkhobhādibhayupaddutakālesu duddharabhāvampi disvā’’ti ca, tathā ‘‘abhayagirivāsīnaṃ sampaṭicchitasamayantaravādehi anākulanatthampi kata’’nti ca. Evaṃ mahāvihāravāsino therā parisuddhattheravādapiṭakaṃ samayantarehi asammissanatthāya yathā pure, tathā pāḷibhāsāya eva potthake āropetvāpi surakkhitaṃ rakkhiṃsu. Yadi hi tadā tepiṭakaṃ potthakesu anāropitamassa, pacchākālesu samayantarato āgatasuttāni ‘‘netāni amhāka’’nti paṭikkhipituṃ na sukarāni bhaveyyuṃ. Yato ca kho tadā sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ potthakesu āropitaṃ, tatoyeva anāgatakālesu samayantarāgatasuttāni tehi potthakehi saṃsandetvā paṭikkhipituṃ sukarāni honti.

මහාවිහාරවාසී මහා ස්වාමීන් වහන්සේලා පාලි භාෂාවෙන් මනාව පිහිටා තිබූ පිරිසිදු ත්‍රිපිටකයම පිළිගෙන, එය මුඛපාඨයෙන්ම (කටපාඩමින්) දරාගෙන වැඩසිටියහ. එහෙත් එකල වැඩසිටි මහා තෙරණුවන් වහන්සේලා අනාගතයේ උපදින සත්වයන්ගේ මතක ශක්තිය හා ප්‍රඥාව පිරිහෙන බව දැක, බුද්ධ කාලයේ සිට ඒ තාක් කල් කටපාඩමින් රැගෙන ආ අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමට (පුස්කොළවල ලිවීමට) ආරම්භ කළහ. එසේ ආරම්භ කරමින්, අනුරාධපුර රාජධානියේ සිට සැතපුම් 68 ක් පමණ දුරින් පිහිටි මලය ජනපදයේ මාතුල නගරය අසල ආලෝක ලෙනෙහි වැඩවසමින්, එම ප්‍රදේශයේ ප්‍රාදේශීය පාලකයාගේ ආරක්ෂාව ඇතිව එම ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමේ කටයුත්ත සිදුකළහ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ එකල මහාවිහාරවාසී මහා ස්වාමීන් වහන්සේලා රජුගෙන් හෝ රජයේ ඇමතිවරුන්ගෙන් උපකාර නොලබා තමන්ගේම වීර්යයෙන් ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කිරීමේ කාර්යය කළ බවයි. එය අනාගත පරපුරේ ස්මෘති ප්‍රඥා හීන වීම දැක සිදු කළා සේම, දුර්භික්ෂ හා රටේ නොසන්සුන්තා ඇතිවන බියකරු අවස්ථාවලදී ධර්මය මතකයේ තබා ගැනීමේ අපහසුව දැක ද සිදු කළහ. එමෙන්ම අභයගිරිවාසීන් පිළිගත් අන්‍ය මතවාදයන් සමඟ ධර්මය මිශ්‍ර වීම වැළැක්වීම සඳහා ද මෙය සිදු කළ බව දත යුතුය. මෙසේ මහාවිහාරවාසී තෙරණුවෝ පිරිසිදු ථේරවාද ත්‍රිපිටකය අන්‍ය මතවාදයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවනු පිණිස පෙර පරිදිම පාලි භාෂාවෙන් පුස්කොළවල ලියා මනාව ආරක්ෂා කළහ. ඉදින් එකල ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ නොකළේ නම්, පසුකාලීනව අන්‍ය මතවාදවලින් පැමිණි සූත්‍ර "මේවා අපගේ ධර්මය නොවේ" යැයි බැහැර කිරීම පහසු නොවනු ඇත. එහෙත් එකල අටුවා සහිත ත්‍රිපිටකය ග්‍රන්ථාරූඪ කළ නිසාම, අනාගතයේදී අන්‍ය ලබ්ධිකයන් ගෙන ආ සූත්‍ර එම ග්‍රන්ථ සමඟ සසඳා බැහැර කිරීම පහසු විය.

Tathā hi bhātiyarājakāle (524-552-bu-va) mahāvihāravāsīnaṃ abhayagirivāsīhi vinaye vivādo uppajji. Tadā rājā dīghakārāyanaṃ nāma brāhmaṇajātikaṃ amaccaṃ therānaṃ santikaṃ pesesi. So ubhinnaṃ suttaṃ [Pg.23] sutvā vinicchayaṃ adāsi. Tathā vohārakatissarājakāle ca (758-780 bu-va) goṭhābhayarājakāle ca (797-810 bu-va) theravādikā potthakārūḷhena dhammavinayena saṃsandetvā adhammavādaṃ paṭikkhipiṃsu.

එය පැහැදිලි වන්නේ භාතිය රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 524-552) විනය කරුණක් සම්බන්ධයෙන් මහාවිහාරවාසීන් සහ අභයගිරිවාසීන් අතර විවාදයක් හටගත් බැවිනි. එවිට රජතුමා දීඝකාරායන නම් බමුණු ඇමතිවරයෙකු තෙරණුවන් වෙත යැවීය. ඔහු දෙපාර්ශවයේම සූත්‍ර ශ්‍රවණය කර තීන්දුව ලබා දුන්නේය. එමෙන්ම වෝහාරකතිස්ස රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 758-780) සහ ගෝඨාභය රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 797-810) ථේරවාදීහු ග්‍රන්ථාරූඪ ධර්ම විනය සමඟ සසඳා බලමින් අධර්මවාදයන් බැහැර කළහ.

Adhammavāduppatti

අධර්මවාදයන්ගේ උපත

Ayaṃ pana ādito paṭṭhāya sāsanamalabhūtānaṃ adhammavādānaṃ uppatti. Asokarañño hi kāle uppabbājetvā nikkaḍḍhitā aññatitthiyā buddhasāsane aladdhapatiṭṭhā kodhābhibhūtā pāṭaliputtato nikkhamitvā rājagahasamīpe nālandāyaṃ sannipatitvā evaṃ sammantayiṃsu ‘‘mahājanassa buddhasāsane anavagāhatthāya sakyānaṃ dhammavinayo nāsetabbo, tañca kho tesaṃ samayaṃ ajānantehi na sakkā kātuṃ, tasmā yena kenaci upāyena punapi tattha pabbajitabbamevā’’ti. Te evaṃ sammantayitvā puna āgantvā visuddhattheravādīnamantaraṃ pavisituṃ asakkontā tadaññesaṃ sattarasannaṃ mahāsaṅghikādinikāyānaṃ santikaṃ upasaṅkamitvā attano aññatitthiyabhāvaṃ ajānāpetvā pabbajitvā piṭakattayamuggaṇhitvā tañca viparivattetvā tato kosambiṃ gantvā dhammavinayanāsanāya upāyaṃ mantayitvā 253-buddhavasse chasu ṭhānesu vasantā (1) hemavatiko (2) rājagiriko (3) siddhatthiko (4) pubbaseliyo (5) aparaseliyo (6) vājiriyo (7) vetullo (8) andhako (9) aññamahāsaṅghikoti nava abhinave nikāye uppādesuṃ. Tesaṃ nāmāni ca laddhiyo ca kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ āgatāyeva.

මෙය වනාහි මුල සිටම ශාසනයේ මලකඩ වැනි වූ අධර්මවාදයන්ගේ උපත සිදු වූ ආකාරයයි. අශෝක රජුගේ කාලයේදී සිවුරු හරවා නෙරපා හරින ලද අන්‍ය තීර්ථකයෝ, බුද්ධ ශාසනය තුළ පිළිසරණක් නොලැබී කෝපයට පත්ව පැළලුප් නුවරින් පිටව ගොස් රජගහ නුවර අසල නාලන්දාවේ රැස්වී මෙසේ සාකච්ඡා කළහ. "මහජනයා බුද්ධ ශාසනයට අවතීර්ණ වීම වැළැක්වීම සඳහා ශාක්‍ය පුත්‍රයන්ගේ ධර්ම විනය විනාශ කළ යුතුය. ඔවුන්ගේ දහම නොදැන එය කළ නොහැකිය. එබැවින් කෙසේ හෝ නැවත ශාසනයට ඇතුළු වී පැවිදි විය යුතුය" යන්නයි. ඔවුන් එසේ සාකච්ඡා කර නැවත පැමිණ පිරිසිදු ථේරවාදීන් අතරට ඇතුළු වීමට නොහැකි වූ බැවින්, අන්‍ය වූ මහාසංඝික ආදී දාහතක් නිකායන් වෙත ගොස් තමන් තීර්ථකයන් බව නොදන්වා පැවිදි වී ත්‍රිපිටකය උගෙන එය විකෘති කළහ. පසුව කොසඹෑ නුවරට ගොස් ධර්ම විනය විනාශ කිරීමේ උපායන් ගැන සාකච්ඡා කර, බුද්ධ වර්ෂ 253 දී ස්ථාන හයක වාසය කරමින් (1) හේමවතක, (2) රාජගිරික, (3) සිද්ධත්ථික, (4) පුබ්බසේලිය, (5) අපරසේලිය, (6) වාජිරිය, (7) වේතුල්ල, (8) අන්ධක, (9) අන්‍ය මහාසංඝික යනුවෙන් අභිනව නිකායන් නවයක් ඇති කළහ. ඔවුන්ගේ නම් සහ මතවාදයන් කථාවත්ථු අටුවාවෙහි සඳහන් වේ.

Tesu hemavatikā saddhammapatirūpakaṃ buddhabhāsitabhāvena dassetvā

එහිදී හේමවතකයෝ සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක (බුදුදහමට සමාන ව්‍යාජ දහම්) බුද්ධ දේශනා ලෙස පෙන්වමින්,

(1) Vaṇṇapiṭakaṃ nāma ganthaṃ akaṃsu.

(1) වණ්ණපිටකය නම් ග්‍රන්ථය කළහ.

Rājagirikā (2) aṅgulimālapiṭakaṃ,

රාජගිරිකයෝ අංගුලිමාලපිටකය ද,

Siddhatthikā (3) gūḷhavessantaraṃ,

සිද්ධත්ථිකයෝ ගූළ්හවෙස්සන්තරය ද,

Pubbaseliyā (4) raṭṭhapālagajjitaṃ,

පුබ්බසේලියෝ රට්ඨපාලගජ්ජිතය ද,

Aparaseliyā (5) āḷavakagajjitaṃ,

අපරසේලියෝ ආළවකගජ්ජිතය ද,

Vajirapabbatavāsino [Pg.24] vājiriyā (6) gūḷhavinayaṃ nāma ganthaṃ akaṃsu.

වජිර පර්වතයෙහි වාසය කළ වාජිරියෝ ගූළ්හවිනය නම් ග්‍රන්ථය ද කළහ.

Teyeva sabbe māyājālatanta-samājatantādike aneke tantaganthe ca, marīcikappa-herambhakappādike aneke kappaganthe ca akaṃsu.

ඔවුහු සියල්ලෝම මායාජාලතන්ත්‍ර, සමාජතන්ත්‍ර ආදී නොයෙක් තන්ත්‍ර ග්‍රන්ථ ද, මරීචිකප්ප, හේරම්භකප්ප ආදී නොයෙක් කප්ප ග්‍රන්ථ ද කළහ.

Vetullavādino pana (7) vetullapiṭakamakaṃsu.

වේතුල්ලවාදීහු වේතුල්ලපිටකය කළහ.

Andhakā ca (8) ratanakūṭādike ganthe,

අන්ධකයෝ රතනකූට ආදී ග්‍රන්ථ ද,

Aññamahāsaṅghikā ca (9) akkharasāriyādisuttante akaṃsu.

අන්‍ය මහාසංඝිකයෝ අක්ඛරසාරිය ආදී සූත්‍ර ද කළහ.

Tesu pana saddhammapatirūpakesu vetullavādo, vājiriyavādo, ratanakūṭasatthanti imāniyeva tīṇi laṅkādīpamupāgatāni, aññāni pana vaṇṇapiṭakādīni jambudīpeyeva nivattantīti nikāyasaṅgahe vuttaṃ. Vaṇṇapiṭakādīnampi pana laṅkādīpamupāgatacchāyā dissateva. Tathā hi samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (3, 9-piṭṭhe)

එම සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපකයන් අතරින් වේතුල්ලවාදය, වාජිරියවාදය සහ රතනකූට ශාස්ත්‍රය යන මේ තුන පමණක් ලංකාද්වීපයට පැමිණි අතර, වණ්ණපිටක ආදී අනෙකුත් දෑ දඹදිවෙහිම නැවතුණු බව නිකාය සංග්‍රහයෙහි සඳහන් වේ. එහෙත් වණ්ණපිටක ආදියෙහි ද ලංකාද්වීපයට පැමිණි බවක සේයාවක් පෙනේ. එබැවින් සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ.

‘‘Vaṇṇapiṭaka aṅgulimālapiṭakaraṭṭhapālagajjitaāḷavakagajjitagūḷhamaggagūḷhavessantara gūḷhavinaya vedallapiṭakāni pana abuddhavacanāniyevāti vutta’’nti ca.

"වණ්ණපිටක, අංගුලිමාලපිටක, රට්ඨපාලගජ්ජිත, ආළවකගජ්ජිත, ගූළ්හමග්ග, ගූළ්හවෙස්සන්තර, ගූළ්හවිනය සහ වේදල්ලපිටක යන මේවා බුද්ධ වචන නොවන බවම කියන ලදී."

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttaṭṭhakathāyampi (2, 186-piṭṭhe)

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුක්ත අටුවාවෙහි ද,

‘‘Gūḷhavinayaṃ gūḷhavessantaraṃ gūḷhamahosadhaṃ vaṇṇapiṭakaṃ aṅgulimālapiṭakaṃ raṭṭhapālagajjitaṃ āḷavakagajjitaṃ vedallapiṭakanti abuddhavacanaṃ saddhammapatirūpakaṃ nāmā’’ti ca–

"ගූළ්හවිනය, ගූළ්හවෙස්සන්තර, ගූළ්හමහෝසධ, වණ්ණපිටක, අංගුලිමාලපිටක, රට්ඨපාලගජ්ජිත, ආළවකගජ්ජිත, වේදල්ලපිටකය යන බුද්ධ වචන නොවන මේවා සද්ධර්ම ප්‍රතිරූපක නම් වේ යැයි සඳහන් වේ."

Tesaṃ paṭikkhepo dissati. Na hi tāni asutvā, tesañca atthaṃ ajānitvā sīhaḷaṭṭhakathācariyehi tāni paṭikkhipituṃ sakkā, nāpi taṃ paṭikkhepavacanaṃ jambudīpikaṭṭhakathācariyānaṃ vacanaṃ bhavituṃ, mahāmahindattherassa sīhaḷadīpaṃ [Pg.25] gamanasamaye tesaṃyeva abhāvato. Tasmā tāni ca tadaññāni ca mahāyānikapiṭakāni taṃkālikāni yebhuyyena sīhaḷadīpamupāgatānīti gahetabbāni. Tesu ca vajjiputtakagaṇapariyāpannassa dhammarucinikāyassa piṭakānaṃ tadupāgamanaṃ pubbeva vuttaṃ. Tadaññesaṃ pana tadupāgamanaṃ evaṃ veditabbaṃ.

එම වණ්ණපිටකය ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් පෙනේ. සැබවින්ම, ඒ (වණ්ණපිටකය ආදිය) ගැන නොඅසා, ඒවායේ අර්ථය නොදැන හෙළටුවාචාර්යවරුන්ට ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිය. එමෙන්ම එම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනය දඹදිව අටුවාචාර්යවරුන්ගේ වචන විය නොහැක. මන්ද යත්, මහින්ද මහරහතන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ සමයේ එම වණ්ණපිටකාදිය නොතිබූ බැවිනි. එබැවින් ඒවා සහ එවකට තිබූ අනෙකුත් මහායාන පිටකයන් බොහෝ දුරට එම කාල වකවානුවල ලක්දිවට පැමිණි බව පිළිගත යුතුය. ඒ අතරින් වජ්ජිපුත්තක නිකායට අයත් ධම්මරුචි නිකායේ පිටකයන් ලක්දිවට පැමිණීම ගැන කලින් සඳහන් කරන ලදී. සෙසු (පිටකයන්ගේ) පැමිණීම මෙසේ දත යුතුය.

Vetullavādassa paṭhamaniggaho

වෛතුල්‍යවාදය ප්‍රථම වරට මර්දනය කිරීම

Vohārakatissarañño kāle (758-780-bu-va) abhayagirivāsino dhammarucinikāyikā pubbe vuttappakārena sāsanavināsanatthāya bhikkhuvesadhārīhi vetullavādibrāhmaṇehi racitaṃ vetullapiṭakaṃ sampaṭiggahetvā ‘‘idaṃ buddhabhāsita’’nti dassenti. Taṃ mahāvihāravāsino theravādikā dhammavinayena saṃsandetvā adhammavādoti paṭikkhipiṃsu. Taṃ sutvā rājā sabbasatthapāraguṃ kapilaṃ nāma amaccaṃ pesetvā vinicchayaṃ kārāpetvā abuddhabhāsitabhāvaṃ ñatvā sabbaṃ vetullapotthakaṃ jhāpetvā talladdhike ca pāpabhikkhū niggahetvā buddhasāsanaṃ jotesi. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

වෝහාරකතිස්ස රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 758-780), අභයගිරිවාසී ධම්මරුචි නිකායිකයෝ කලින් කියන ලද පරිදි ශාසන විනාශය පිණිස මහණ වෙස් ගත් වෛතුල්‍යවාදී බමුණන් විසින් රචිත වෛතුල්‍ය පිටකය පිළිගෙන, 'මෙය බුද්ධ භාෂිතය' යැයි පෙන්වා දුන්හ. මහා විහාරවාසී ථේරවාදීහු එය ධර්ම විනය සමඟ සසඳා බලා අධර්මවාදයක් ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ඒ බව අසා රජු සියලු ශාස්ත්‍රයන්හි පරතෙරට පත් කපිල නම් ඇමතිවරයා යවා විනිශ්චය කරවා, එය බුද්ධ භාෂිතයක් නොවන බව දැන සියලු වෛතුල්‍ය පොත්පත් ගිනිබත් කරවා, එම වාදය ගත් ලාමක භික්ෂූන් මර්දනය කර බුද්ධ ශාසනය බැබළවීය. ඒ ගැන මහාවංසයේ මෙසේ සඳහන් වේ –

36-41.

‘‘Vetullavādaṃ madditvā, kāretvā pāpaniggahaṃ;

Kapilena amaccena, sāsanaṃ jotayī ca so’’ti.

“කපිල ඇමතිවරයා ලවා වෛතුල්‍යවාදය මර්දනය කරවා, පාපීන්ට දඬුවම් පමුණුවා ඔහු (වෝහාරකතිස්ස රජු) ශාසනය බැබළවීය” යනුවෙනි.

Sāgaliyanikāyuppatti

සාගලිය නිකායේ උප්පත්තිය

Punapi te abhayagirivāsino goṭhābhayarañño kāle (797-810-bu-va) vetullavādaṃ tatheva dassenti. Tadā pana tesu ussiliyātisso nāma mahāthero vohārakatissarājakāle vetullavādīnaṃ bhikkhūnaṃ kataniggahaṃ sutvā ‘‘vicāraṇasampannassa rañño samaye tatheva bhaveyya, na bhaddakameta’’nti cintetvā ‘‘na mayaṃ tehi ekato homā’’ti tisatamatte bhikkhū gahetvā dakkhiṇagirivihāraṃ gantvā dhammarucinikāyato visuṃ hutvā vasi. Tesu sāgalo nāma mahāthero tattheva dakkhiṇagirimhi vasanto āgamabyākhyānamakāsi. Tato paṭṭhāya taṃ theramārabbha tassantevāsino sāgaliyā nāma ahesuṃ. Tesampi [Pg.26] vādo pacchā mahāsenarājakāle jetavanavihāre patthari.

නැවතත් එම අභයගිරිවාසීහු ගෝඨාභය රජුගේ සමයේදී (බු.ව. 797-810) වෛතුල්‍යවාදය එලෙසම පෙන්වා දුන්හ. එකල ඔවුන් අතර සිටි උස්සිලියතිස්ස නම් මහා ස්ථවිර නමක් වෝහාරකතිස්ස රජු දවස වෛතුල්‍යවාදී භික්ෂූන්ට කළ මර්දනය අසා, 'විමසීමේ බුද්ධියෙන් යුත් රජුගේ සමයේදීත් එසේම විය හැකිය, එය යහපත් නොවේ' යැයි සිතා, 'අපි ඔවුන් සමඟ එක් නොවෙමු' යැයි තීරණය කර තුන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ දක්ෂිණගිරි විහාරයට ගොස් ධම්මරුචි නිකායෙන් වෙන්ව විසූහ. ඔවුන් අතර සිටි සාගල නම් මහා ස්ථවිර නමක් එම දක්ෂිණගිරි විහාරයේම වසමින් 'ආගමව්‍යාඛ්‍යාන' නම් (සූත්‍ර අටුවාවක්) කළේය. එතැන් සිට එම ස්ථවිරයන් මුල් කරගෙන ඔහුගේ අතවැසි පිරිස 'සාගලිය' නමින් ප්‍රකට වූහ. ඔවුන්ගේ වාදය පසුව මහාසෙන රජුගේ කාලයේදී ජේතවන විහාරයෙහි පැතිර ගියේය.

Vetullavādassa dutiyaniggaho

වෛතුල්‍යවාදය දෙවන වරට මර්දනය කිරීම

Goṭhābhayo pana rājā pañcasu vihāresu mahābhikkhusaṅghaṃ ekato sannipātetvā taṃ pavattiṃ pucchitvā vetullavādassa abuddhabhāsitabhāvaṃ ñatvā taṃvādino saṭṭhi pāpabhikkhū lakkhaṇāhate katvā raṭṭhato pabbājesi, vetullapotthakāni ca jhāpetvā buddhasāsanaṃ jotesi.

ගෝඨාභය රජු පංච මහා විහාරයන්හි මහා භික්ෂු සංඝයා එක් රැස් කරවා, එම පුවත විමසා වෛතුල්‍යවාදය බුද්ධ භාෂිතය නොවන බව දැනගෙන, එම වාදය ගත් පාපී භික්ෂූන් සැට නමකගේ ශරීරයේ හංවඩු ගසා රටින් පිටුවහල් කරවීය. වෛතුල්‍ය පොත්පත් ද ගිනිබත් කරවා බුද්ධ ශාසනය බැබළවීය.

Tadā raṭṭhato pabbājitesu tesu bhikkhūsu keci kāvīrapaṭṭanaṃ gantvā tattha vasanti. Tasmiñca samaye eko aññatitthiyamāṇavako desantarato kāvīramāgantvā paṭṭanagāmikehi tesaṃ bhikkhūnaṃ katūpahāraṃ disvā lābhasakkāraṃ nissāya tesaṃ santike pabbajitvā saṅghamittoti nāmena pākaṭo ahosi. So mahāvihāravāsīnaṃ dhammavinicchayaṃ nissāya goṭhābhayaraññā vetullavādahetu tesaṃ bhikkhūnaṃ raṭṭhā pabbājitabhāvaṃ ñatvā mahāvihāravāsīnaṃ kuddho hutvā ‘‘vetullavādaṃ vā ne gāhāpessāmi, vihāre vā nesaṃ ummūletvā vināsessāmī’’ti sīhaḷadīpaṃ gantvā rājānaṃ pasādetvā tassa dve putte sippaṃ sikkhāpessāmīti ārabhi. Tathāpi attano vādassa jānanasamatthaṃ jeṭṭhatissaṃ ohāya anāgate attano vacanaṃ kārāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ kaniṭṭhaṃ mahāsenakumārameva saṅgaṇhitvā sippaṃ sikkhāpesi. Vituno accayena jeṭṭhatissakumāre rajjaṃ patte (810-819-bu-va) so tassa rañño bhīto kāvīrapaṭṭanameva gato.

එකල රටින් පිටුවහල් කරන ලද එම භික්ෂූන් අතරින් ඇතැමෙක් කාවේරීපට්ටනයට ගොස් එහි විසූහ. එකල එක්තරා අන්‍යලබ්ධික තරුණයෙක් වෙනත් දේශයක සිට කාවේරීපට්ටනයට පැමිණ, එහි වැසියන් එම භික්ෂූන්ට කරන සත්කාර දැක ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් ඔවුන් වෙත පැවිදි වී 'සංඝමිත්ත' යන නමින් ප්‍රකට විය. ඔහු මහා විහාරවාසීන්ගේ ධර්ම විනිශ්චය නිසා ගෝඨාභය රජු විසින් වෛතුල්‍යවාදය හේතුවෙන් තම ගුරු භික්ෂූන් රටින් පිටුවහල් කළ බව දැන මහා විහාරවාසීන් කෙරෙහි කිපී, 'වෛතුල්‍යවාදය හෝ ඔවුන් ලවා පිළිගන්වමි, නැතහොත් ඔවුන්ගේ විහාර හෝ මුලිනුපුටා දමමි' යි පවසා ලක්දිවට පැමිණ රජු පැහැදවා ගෙන ඔහුගේ පුතුන් දෙදෙනාට ශිල්ප ඉගැන්වීමට ආරම්භ කළේය. එසේ වුවත් තම වාදය හඳුනා ගැනීමට සමත් වැඩිමහල් ජේට්ඨතිස්ස කුමරු මඟහැර, අනාගතයේදී තම වචනයට කීකරු කරගත හැකි බාල මහසෙන් කුමරුටම විශේෂයෙන් අනුග්‍රහ දක්වමින් ශිල්ප ඉගැන්වීය. පියාගේ මරණයෙන් පසු ජේට්ඨතිස්ස කුමරු රජකමට පත් වූ කල (බු.ව. 810-819) ඔහු එම රජුට බියෙන් නැවත කාවේරීපට්ටනයටම ගියේය.

Mahāsenarañño pana kāle (819-845-bu-va) so puna sīhaḷadīpamāgantvā abhayagirivihāre vasanto mahāvihāravāsīhi vetullavādaṃ gāhāpetuṃ nānāpakārehi vāyāmamakāsi. Tathāpi tehi taṃ gāhāpetuṃ asakkonto rājānaṃ upasaṅkamitvā nānākāraṇehi saññāpetvā [Pg.27] ‘‘yo koci ekassapi bhikkhussa mahāvihāravāsino āhāraṃ dadeyya, tassa sataṃ daṇḍo’’ti rañño āṇāya nagare bheriṃ carāpesi. Tadā mahāvihāravāsino nagare piṇḍāya carantā tayo divase bhikkhamaladdhā mahāpāsāde sannipatitvā ‘‘sace mayaṃ khudāhetu adhammaṃ dhammoti gaṇheyyāma, bahū janā taṃ gahetvā apāyagāmino bhavissanti, mayañca sabbe sāvajjā bhavissāma, tasmā na mayaṃ jīvitahetupi vetullavādaṃ paṭiggaṇhissāmā’’ti sammantayitvā mahāvihārādike sabbavihāre chaḍḍetvā rohaṇajanapadañca malayapadesañca agamiṃsu.

මහසෙන් රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 819-845) ඔහු නැවත ලක්දිවට පැමිණ අභයගිරි විහාරයේ වසමින් මහා විහාරවාසීන් ලවා වෛතුල්‍යවාදය පිළිගැන්වීමට නොයෙක් අයුරින් උත්සාහ කළේය. එසේ වුවත් ඔවුන් ලවා එය පිළිගැන්වීමට නොහැකි වූ කල රජු වෙත ගොස් විවිධ කරුණු කියා රජු පොළඹවා, 'යමෙක් මහා විහාරවාසී එකදු භික්ෂුවකට හෝ ආහාර පාන ලබා දෙන්නේ නම් ඔහුට සියයක දඩයක් නියම කරනු ලැබේ' යැයි රජ අණින් නගරයේ අණබෙර යැවීය. එකල මහා විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා නගරයේ පිණ්ඩපාතයේ වඩින විට තෙදිනක් මුළුල්ලේ කිසිදු දානයක් නොලැබ මහා ප්‍රාසාදයෙහි රැස්ව, 'ඉදින් අපි කුසගින්න නිසා අධර්මය ධර්මය යැයි පිළිගත්තොත් බොහෝ ජනයා එය වැළඳගෙන අපායගාමී වනු ඇත, අපි සියල්ලෝම ද වරදකරුවෝ වන්නෙමු. එබැවින් අපි ජීවිතය පරදුවට තබා හෝ වෛතුල්‍යවාදය පිළිනොගනිමු' යැයි කතිකා කරගෙන මහා විහාරය ඇතුළු සියලු විහාර අතහැර රෝහණ ජනපදයට සහ මලය ප්‍රදේශයට වැඩම කළහ.

Vetullavādo

වෛතුල්‍යවාදය

Kīdiso vetullavādo nāma, yato mahāvihāravāsino ativiya jigucchiṃsūti? Idāni vetullavādassa sarūpaṃ sabbākārena pakāsetuṃ na sakkā, vetullanāmena potthakānaṃ vā nikāyassa vā etarahi apākaṭabhāvato. Abhidhammapiṭake pana kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ katipayā vetullavādā āgatā. Kathaṃ? –

මහා විහාරවාසීන් අතිශයින්ම පිළිකුල් කළ වෛතුල්‍යවාදය යනු කුමක්ද? වර්තමානයේ වෛතුල්‍යවාදයේ ස්වරූපය සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රකාශ කළ නොහැකිය. මන්ද යත් වෛතුල්‍ය නමින් පොත්පත් හෝ නිකායක් දැනට ප්‍රකටව නොමැති බැවිනි. එහෙත් අභිධර්ම පිටකයේ කථාවත්ථු අටුවාවෙහි ඇතැම් වෛතුල්‍යවාදයන් සඳහන් වේ. ඒවා කෙසේද යත්: –

‘‘Paramatthato maggaphalāneva saṅgho, maggaphalehi añño saṅgho nāma natthi, maggaphalāni ca na kiñci paṭiggaṇhanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ paṭiggaṇhātī’’ti ca (1).

“(1) පරමාර්ථ වශයෙන් මාර්ග සහ ඵලයන්ම සංඝයා වේ, මාර්ගඵලයන්ගෙන් බාහිරව සංඝයා නමින් පිරිසක් නැත. මාර්ගඵලලාභීහු කිසිවක් පිළි නොගනිති. එබැවින් සංඝයා දක්ෂිණාව පිළිගන්නා බව නොකිය යුතුය.”

‘‘Maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkonti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho dakkhiṇaṃ visodhetī’’ti ca (2).

“(2) මාර්ග සහ ඵලයන්ම සංඝයා නම් වේ. ඔවුන්ට දක්ෂිණාව පිරිසිදු කිරීමට (මහත්ඵල කිරීමට) නොහැකිය. එබැවින් සංඝයා දක්ෂිණාව පිරිසිදු කරන බව නොකිය යුතුය.”

‘‘Maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca tāni kiñci bhuñjanti, tasmā na vattabbaṃ saṅgho bhuñjati pivati khādati sāyatī’’ti ca (3).

“(3) මාර්ග සහ ඵලයන්ම සංඝයා නම් වේ. ඔවුහු කිසිවක් අනුභව නොකරති. එබැවින් සංඝයා වළඳන බව, බොන බව, කන බව හෝ රස විඳින බව නොකිය යුතුය.”

Maggaphalāneva saṅgho nāma, na ca sakkā tesaṃ kiñci dātuṃ, na ca tehi paṭiggaṇhituṃ, nāpi tesaṃ dānena koci upakāro ijjhati, tasmā na vattabbaṃ saṅghassa dinnaṃ mahapphala’’nti ca (4).

“මඟපල ලැබූවන්ම පමණක් සංඝයා නම් වේ, ඔවුන්ට කිසිවක් දීමට නොහැකි ය, ඔවුන්ට කිසිවක් පිළිගත ද නොහැකි ය, ඔවුන්ට දීමෙන් කිසිදු ආනිසංසයක් ද සිදු නොවේ, එබැවින් සංඝයාට දුන් දෙය මහත්ඵල යැයි නොකිය යුතු ය” යන්න ද (4).

‘‘Buddho bhagavā na kiñci paribhuñjati, lokānuvattanatthaṃ pana paribhuñjamānaṃ viya attānaṃ dasseti, tasmā nirupakārattā na vattabbaṃ tasmiṃ dinnaṃ mahapphala’’nti ca (5).

“භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ කිසිවක් පරිභෝජනය නොකරන සේක, ලෝකයාට අනුකූල වීම පිණිස වළඳන්නාක් මෙන් තමන් වහන්සේව පෙන්වන සේක, එබැවින් (පිළිගැනීමක් නොමැති බැවින්) එය නිෂ්ඵල වන හෙයින් උන්වහන්සේට දුන් දෙය මහත්ඵල යැයි නොකිය යුතු ය” යන්න ද (5).

‘‘Bhagavā [Pg.28] tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti ca (6).

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුසිත භවනයෙහි උපත ලබා එහි ම වසන සේක, මනුෂ්‍ය ලෝකයට වැඩම නොකරන සේක, මෙහි මවන ලද රූපයක් (නිර්මිත රූපයක්) පමණක් දක්වන සේක” යන්න ද (6).

‘‘Tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva, tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo desito, na buddhena bhagavatā’’ti ca (7).

“තුසිත පුරයෙහි වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස නිර්මිත රූපයක් එවූ සේක, එම නිර්මිත රූපය විසින් ද, එම දේශනාව පිළිගත් ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් විසින් ද ධර්මය දේශනා කරන ලදී, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් (සජීවීව) ධර්මය දේශනා නොකරන ලදී” යන්න ද (7).

‘‘Ekādhippāyena methuno dhammo paṭisevitabbo. Ayaṃ panettha attho – kāruññena vā ekena adhippāyena ekādhippāyo, saṃsāre vā ekato bhavissāmāti itthiyā saddhiṃ buddhapūjādīni katvā paṇidhivasena eko adhippāyo assāti ekādhippāyo, evarūpo dvinnampi janānaṃ ekādhippāyo methuno dhammo paṭisevitabbo’’ti ca (8) evaṃ vetullavādīnaṃ laddhiyo āgatā, ettakāyeva nesaṃ vādā theravādaganthavasena dāni paññāyanti.

“එක් සමාන අදහසක් (අභිප්‍රායක්) ඇත්නම් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදිය හැකිය. මෙහි අර්ථය නම් - කරුණාවෙන් හෝ එක් අදහසක් ඇති වීම ‘එකාධිප්පාය’ නම් වේ, නැතහොත් සංසාරයේ එකට උපදින්නෙමු යි ස්ත්‍රියක හා සමඟ බුද්ධ පූජාදී පින්කම් කොට ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ බලයෙන් එක් අදහසක් ඇති වීම ‘එකාධිප්පාය’ වේ, මෙබඳු වූ දෙදෙනෙකුගේ ම සමාන අදහසක් ඇත්නම් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදිය හැකිය” යන්න ද (8) මෙසේ වෛතුල්‍යවාදීන්ගේ මතයන් පැමිණ ඇත. ඔවුන්ගේ මෙතෙක් වූ වාදයන් තේරවාද ග්‍රන්ථයන්හි දැනට දක්නට ලැබේ.

Ettha ca ādito catūhi vādehi suttantāgatasaṅgho ca micchā gahito, vinayāgatasaṅgho ca sabbathā paṭikkhitto. Tadanantaraṃ tayo vādā issaranimmānavādānuvattakā. Antimassa pana asaddhammavādabhāvo ativiya pākaṭoti.

මෙහි මුල් වාද හතරෙන් සූත්‍ර පිටකයෙහි එන සංඝයා වහන්සේ පිළිබඳව වැරදි ලෙස වටහාගෙන ඇති අතර, විනය පිටකයෙහි එන (සම්මුති) සංඝයා සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ඉන්පසු එන වාද තුන ඊශ්වර නිර්මාණවාදය අනුගමනය කරන මතයන් ය. අවසාන වාදය අධර්මවාදයක් බව ඉතා පැහැදිලි ය.

Abhidhammasamuccaye pana vetullapiṭakassa bodhisattapiṭakabhāvo pakāsito, tasmā saddhammapuṇḍarikasuttādike bodhisattapiṭake āgatavādopi ‘‘vetullavādo’’ti veditabbo.

අභිධර්ම සමුච්චයෙහි වෛතුල්‍ය පිටකය යනු බෝධිසත්ව පිටකය බව ප්‍රකාශ කර ඇත, එබැවින් සද්ධර්මපුණ්ඩරීක සූත්‍රය ආදී බෝධිසත්ව පිටකයෙහි එන වාදයන් ද ‘වෛතුල්‍යවාද’ ලෙස දත යුතු ය.

Mahāvihāranāsanaṃ

මහා විහාරය විනාශ කිරීම

Mahāvihāravāsīsu pana vuttappakārena sabbavihāre chaḍḍetvā gatesu saṅghamitto pāpabhikkhu rājānaṃ saññāpetvā lohapāsādādike catusaṭṭhyādhike tisatamatte pariveṇapāsāde nāsetvā samūlaṃ uddharāpetvā abhayagirivihāraṃ ānayāpesi. Vihārabhūmiyañca kasāpetvā aparaṇṇe vapāpesi. Evaṃ tadā mahāvihāro nava vassāni bhikkhūhi suñño ahosi āvāsavirahito ca. Atha rājā meghavaṇṇābhayassa nāma kalyāṇamittabhūtassa amaccassa santajjanapubbaṅgamena vacanena [Pg.29] mahāvihāraṃ puna pākatikaṃ katvā te cāpi apakkante bhikkhū ānetvā catūhi paccayehi upaṭṭhahi.

මහා විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉහත කී පරිදි සියලු විහාරයන් අත්හැර වැඩම කළ කල්හි, සංඝමිත්ත නම් වූ පාපී භික්ෂුව රජු පෙළඹවා, ලෝවාමහාපාය ආදී වූ තුන්සිය හැට හතරක් පමණ වූ පරිවේණ හා ප්‍රාසාදයන් විනාශ කර මුලින් ම උදුරා දමා අභයගිරි විහාරයට ගෙන ගියේ ය. විහාර භූමියෙහි සී සා ධාන්‍ය වර්ග වපුරවන ලදී. මෙලෙස එකල මහා විහාරය නව වසරක් භික්ෂූන්ගෙන් හිස් වූ අතර ආවාසයන්ගෙන් ද තොර විය. පසුව රජතුමා තම කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වූ මේඝවර්ණාභය නම් අමාත්‍යවරයාගේ තර්ජනාත්මක අවවාදයෙන් මහා විහාරය නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කර, බැහැරව ගිය ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වඩම්මවා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කළේ ය.

Jetavanavāsinikāyuppatti

ජේතවනවාසී නිකායේ උපත

Punapi rājā dakkhiṇārāmavāsimhi jimhamānase kuhakatissatthere pasanno hutvā tassatthāya mahāvihārasīmabbhantare jotivanuyyāne jetavanavihāraṃ kāretumārabhi. Mahāvihāravāsino bhikkhū taṃ nivāretuṃ asakkontā punapi tato apakkamiṃsu. Tadāpi mahāvihāro nava māsāni bhikkhūhi suñño ahosi. Rājā pana attano ajjhāsayavaseneva tattha jetavanavihāraṃ kāretvā tassa kuhakatissattherassa adāsiyeva. Tattha dakkhiṇagirivihārato sāgaliyā bhikkhū āgantvā vasiṃsu. Pacchā ca te ambasāmaṇerasilākālarañño kāle (1067-1080-bu-va) vetullavādino ahesuṃ.

නැවතත් රජතුමා දක්ඛිණාරාමයෙහි විසූ කුටිල අදහස් ඇති කුහක තිස්ස තෙරුන් කෙරෙහි පැහැදී, උන්වහන්සේ උදෙසා මහා විහාර සීමාව ඇතුළත ජෝතිවන උයනෙහි ජේතවන විහාරය කරවීමට ආරම්භ කළේ ය. මහා විහාරවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා එය වැළැක්වීමට නොහැකිව නැවතත් එතැනින් බැහැරව වැඩියහ. එකල ද මහා විහාරය නව මසක් භික්ෂූන්ගෙන් හිස්ව පැවතුණි. රජතුමා තම අභිමතය පරිදි ම එහි ජේතවන විහාරය කරවා ඒ කුහක තිස්ස තෙරුන්ට ම පූජා කළේ ය. එහි දක්ඛිණගිරි විහාරයෙන් පැමිණි සාගලීය භික්ෂූන් පැමිණ පදිංචි වූහ. පසුව ඒ ජේතවනවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලා අම්බසාමණේර සිලාකාල රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 1067-1080) වෛතුල්‍යවාදීහු වූහ.

Evaṃ ācariyabuddhaghosattherassa sīhaḷadīpamāgamanakālato (965-bu-va) pubbeyeva visuddhattheravādīhi mahāvihāravāsīhi viruddhasamayā abhayagirivāsino (455-bu-va) sāgaliyā (797-810-bu-va) jetavanavāsino (829-845-bu-va) cāti tayo nikāyā uppannā ahesuṃ. Tesu pana abhayagirivāsinoyeva visesato pākaṭā ceva honti balavanto ca. Tathā hi te visuddhattheravādapiṭakañca vajjiputtakapariyāpannadhammarucinikāyapiṭakañca mahisāsakādinikāyapiṭakañca mahāyānapiṭakañca sampaṭicchanti. Tesu dhammarucinikāyapiṭakassa sampaṭicchitabhāvo pākaṭoyeva. Mahisāsakādinikāyapiṭakassa sampaṭicchitabhāvo pana phāhiyannāmassa cinabhikkhuno addhānakkamasallakkhaṇakathāya ceva aṭṭhakathāsu paṭikkhittavaṇṇapiṭakādināmavasena ca veditabbo, tathā mahāyānapiṭakassa sampaṭicchitabhāvopi.

මෙලෙස බුද්ධඝෝෂ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කළ කාලයට (බු.ව. 965) පෙර සිට ම පිරිසිදු තේරවාදී වූ මහා විහාරවාසීන්ට විරුද්ධ මත දරන (1) අභයගිරිවාසී (බු.ව. 455), (2) සාගලීය (බු.ව. 797-810), (3) ජේතවනවාසී (බු.ව. 829-845) යන නිකායන් තුන ඇති වී තිබුණි. ඔවුන් අතරින් අභයගිරිවාසීහු ම වඩාත් ප්‍රකට වූහ, එසේ ම බලවත් ද වූහ. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් පිරිසිදු තේරවාද පිටකය ද, වජ්ජිපුත්තක නිකායට අයත් ධම්මරුචි නිකායෙහි පිටකය ද, මහිසාසක ආදී නිකායන්ගේ පිටකය ද, මහායාන පිටකය ද පිළිගත්හ. ඔවුන් අතර ධම්මරුචි නිකායෙහි පිටකය පිළිගත් බව ප්‍රකට ය. මහිසාසක ආදී නිකායන්ගේ පිටකය පිළිගත් බව පාහියන් නම් චීන භික්ෂුවගේ දේශාටන වාර්තාවෙන් ද, අටුවාවල ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති වර්ණ පිටකය ආදී නාමයන්ගෙන් ද දත යුතු ය. මහායාන පිටකය පිළිගත් බව ද එලෙස ම දත යුතු ය.

Phāhiyamaddhānakkamakathā

පාහියන්ගේ දේශාටන වාර්තාව

Phāhiyannāmena hi cinabhikkhunā 956-buddhavasse sīhaḷadīpato sakkatabhāsāropitaṃ mahisāsakavinayapiṭakañca dīghāgamo ca saṃyuttāgamo ca sannipātapiṭakañca attanā saha cinaraṭṭhamānītanti tassa addhānakkamakathāyaṃ [Pg.30] dassitaṃ. Tañca sabbaṃ abhayagirivihāratoyeva laddhamassa, mahāvihāravāsīnaṃ sakkatāropitapiṭakābhāvato. Aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittavaṇṇapiṭakādīni ca tattheva bhaveyyuṃ, mahāvihāravāsīhi tesaṃ appaṭiggahitabhāvato. Tathā ‘‘phāhiyambhikkhussa sīhaḷadīpe paṭivasanakāle (954-956-bu-va) mahāvihāre tisahassamattā bhikkhū vasanti, te theravādapiṭakameva uggaṇhanti, na mahāyānapiṭakaṃ. Abhayagirivihāre pañcasahassamattā bhikkhū vasanti, te pana dvepi piṭakāni uggaṇhanti mahāyānapiṭakañceva theravādapiṭakañcā’’ti ca teneva cinabhikkhunā dassitaṃ.

පාහියන් නම් වූ චීන භික්ෂුව විසින් බුද්ධ වර්ෂ 956 දී ලක්දිව සිට සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියන ලද මහිසාසක විනය පිටකය, දීර්ඝාගමය, සංයුක්තාගමය සහ සන්නිපාත පිටකය තමන් සමඟ චීන දේශයට රැගෙන ගිය බව ඔහුගේ දේශාටන වාර්තාවේ දක්වා ඇත. ඒ සියල්ල ඔහුට ලැබෙන්නට ඇත්තේ අභයගිරි විහාරයෙන් ම විය යුතුය; මක්නිසාද යත් මහා විහාරවාසීන්ට සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියන ලද පිටක සාහිත්‍යයක් නොතිබූ බැවිනි. අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේපිත වර්ණ පිටකය ආදිය ද එහි ම තිබෙන්නට ඇත, මහා විහාරවාසීන් ඒවා පිළි නොගත් බැවිනි. එසේ ම “පාහියන් භික්ෂුව ලක්දිව වසන කාලයෙහි (බු.ව. 954-956) මහා විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා තුන්දහසක් පමණ වැඩසිටි අතර, උන්වහන්සේලා තේරවාද පිටකය ම හදාළහ, මහායාන පිටකය හදාළේ නැත. අභයගිරි විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්දහසක් පමණ වැඩසිටි අතර, උන්වහන්සේලා මහායාන පිටකය සහ තේරවාද පිටකය යන පිටක දෙක ම හදාළහ” යන්න ද එම චීන භික්ෂුව විසින් ම දක්වා ඇත.

Yasmā pana abhayagirivāsino mahāyānapiṭakampi uggaṇhanti, tasmā tasmiṃ vihāre mahāyānikānaṃ padhānācariyabhūtehi assaghosanāgajjunehi kataganthāpi saṃvijjamānāyeva bhaveyyuṃ, tatoyeva tesaṃ nayañca nāmañca ācariyabuddhaghosattheropi aññepi taṃkālikā mahāvihāravāsino sutasampannā therā jāneyyuṃyeva. Apica dakkhiṇaindiyaraṭṭhe samuddasamīpe guntājanapade nāgārajunakoṇḍaṃ nāma ṭhānamatthi, yattha nāgajjuno mahāyānikānaṃ padhānācariyabhūto vasanto buddhasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Ācariyabuddhaghosassa ca tandesikabhāvanimittaṃ dissati, taṃ pacchato (33-piṭṭhe) āvibhavissati. Tasmāpi ācariyabuddhaghosatthero nāgajjunassa ca assaghosassa ca nayañca nāmañca jāneyyayevāti sakkā anuminituṃ.

අභයගිරි වැසියන් මහයාන පිටකය ද හදාරන බැවින්, එම විහාරයෙහි මහයානිකයන්ගේ ප්‍රධාන ආචාර්යවරුන් වූ අශ්වඝෝෂ සහ නාගාර්ජුන යන අය විසින් රචිත ග්‍රන්ථ ද තිබිය හැකිය. එබැවින්, ඔවුන්ගේ ක්‍රමය සහ නාමය බුද්ධඝෝෂ හිමියන් මෙන්ම එකල විසූ ශ්‍රැතවන්ත මහා විහාරවාසී අනෙකුත් තෙරුන් වහන්සේලා ද දැන සිටින්නට ඇත. තවද, දකුණු ඉන්දියාවේ මුහුද අසල ගුන්ටුර් ජනපදයෙහි නාගාර්ජුනකොණ්ඩ නමින් ස්ථානයක් ඇත. එහි මහයානිකයන්ගේ ප්‍රධාන ආචාර්යවරයා වූ නාගාර්ජුන වාසය කරමින් බුද්ධ ශාසනය පිහිටුවීය. බුද්ධඝෝෂ හිමියන් එම ප්‍රදේශවාසී බවට සලකුණු පෙනෙන්නට තිබේ. එය පසුව (33 පිටුවේ) පැහැදිලි වනු ඇත. එබැවින් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් නාගාර්ජුනගේ සහ අශ්වඝෝෂගේ ක්‍රමයත් නාමයත් දැන සිටින්නට ඇතැයි අනුමාන කළ හැකිය.

Jānatoyeva pana tesaṃ nayassa vā nāmassa vā attano aṭṭhakathāyamappakāsanaṃ tesaṃ nikāyantarabhāvatoyevassa. Tathā hi tesaṃ assaghosanāgajjunānaṃ assaghoso theravādato bhinnesu ekādasasu gaṇesu sabbatthivādagaṇe pariyāpanno, nāgajjuno ca mahāsaṅghika-cetiyavādigaṇādīhi jāte mahāyānanikāye pariyāpanno, [Pg.31] mahāvihāravāsino ca āditoyeva paṭṭhāya nikāyantarasamayehi asammissanatthaṃ attano piṭakaṃ atīva ādaraṃ katvā rakkhanti, ayañca ācariyabuddhaghoso tesamaññataro. Vuttañhi tassa ganthanigamanesu ‘‘mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtenā’’ti. Tasmā ‘‘ācariyabuddhaghoso tesaṃ nayaṃ jānantoyeva attano ganthesu nikāyantarasamayehi asammissanatthaṃ nappakāsesī’’ti veditabbaṃ.

ඔවුන්ගේ ක්‍රමය හෝ නාමය දැන සිටියද, ස්වකීය අටුවාවන්හි ඒ බව ප්‍රකාශ නොකළේ ඔවුන් අන්‍ය නිකායිකයන් වූ බැවිනි. මන්ද, අශ්වඝෝෂ සහ නාගාර්ජුන අතරින් අශ්වඝෝෂ තෙරවාදයෙන් වෙන් වූ නිකායන් එකොළහෙන් සර්වාස්තිවාදී නිකායට අයත් වූවෙකි. නාගාර්ජුන වනාහි මහාසංඝික හා චෛත්‍යවාදී නිකායන්ගෙන් හටගත් මහයාන නිකායට අයත් වූවෙකි. මහා විහාරවාසීහු වනාහි ආරම්භයේ සිටම අන්‍ය නිකායික මතවාදයන් සමඟ මිශ්‍ර නොවනු පිණිස ස්වකීය පිටකය ඉතා ගෞරවයෙන් ආරක්ෂා කළහ. මෙම බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ ද එම මහා විහාරවාසීන්ගෙන් එක් අයෙකි. උන්වහන්සේගේ ග්‍රන්ථ අවසානයන්හි 'මහා විහාරවාසීන්ගේ වංශයට ආභරණයක් බඳු වූ' යනුවෙන් සඳහන් කර ඇත. එබැවින්, බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ඔවුන්ගේ ක්‍රමය දැන සිටියද ස්වකීය ග්‍රන්ථයන්හි අන්‍ය නිකායික මතයන් මිශ්‍ර නොවනු පිණිස ඒ බව ප්‍රකාශ නොකළ බව දත යුතුය.

Ettāvatā ca yāni ‘‘bodhimaṇḍasamīpamhi, jāto brāhmaṇamāṇavo’’tiādinā vuttassa mahāvaṃsavacanassa vicāraṇamukhena ācariyabuddhaghosassa vambhanavacanāni dhammānandakosambinā vuttāni, tāni amūlakabhāvena anuvicāritāni. Tathāpi ‘‘ācariyabuddhaghoso bodhimaṇḍasamīpe jāto’’ti etaṃ pana atthaṃ sādhetuṃ daḷhakāraṇaṃ na dissateva ṭhapetvā taṃ mahāvaṃsavacanaṃ, yampi buddhaghosuppattiyaṃ vuttaṃ, tampi mahāvaṃsameva nissāya vuttavacanattā na daḷhakāraṇaṃ hotīti.

මේ තාක් දුරට, 'බුද්ධගයාව අසල බ්‍රාහ්මණ මාණවකයෙකු උපන්නේය' යනාදී වශයෙන් මහාවංසයෙහි සඳහන් පුවත විමර්ශනය කරමින් ධම්මානන්ද කොසම්බි විසින් බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ට කරන ලද අපහාසාත්මක ප්‍රකාශයන් පදනම් විරහිත බව විමසා බලන ලදී. එසේ වුවද, 'බුද්ධඝෝෂ හිමියන් බුද්ධගයාව අසල උපත ලැබුවේය' යන කරුණ තහවුරු කිරීමට එම මහාවංස ප්‍රකාශය හැර වෙනත් ස්ථිර සාක්ෂියක් නොපෙනේ. බුද්ධඝෝෂුප්පත්තිය ග්‍රන්ථයෙහි සඳහන් කරුණු ද මහාවංසය ඇසුරින්ම ලියැවුණු බැවින් එය ස්ථිර සාක්ෂියක් ලෙස ගත නොහැක.

Marammaraṭṭhikabhāvakathā

බුරුම (මියන්මාර) වැසියෙකු වූ බව පිළිබඳ කතාව

Ekacce pana marammaraṭṭhikā ‘‘ācariyabuddhaghoso marammaraṭṭhe sathuṃ nāma nagarato sīhaḷadīpaṃ gantvā saṅgahaṭṭhakathāyo akāsī’’ti vadanti. Taṃ dhammānandena anujānitvā ‘‘tampi thokaṃ yuttisampannaṃ, ahaṃ evaṃ saddahāmi ‘buddhaghoso dakkhiṇaindiyaraṭṭhe telaṅgajātiko’ti, telaṅgajātikā ca bahū janā marammaraṭṭhe ca indocina raṭṭhe ca gantvā vasanti, talhiṅa? Iti vohāro ca tatoyeva telaṅgapadato uppanno. Tathā ‘buddhaghoso aṭṭhakathāyo katvā sīhaḷadīpato marammaraṭṭhaṃ gantvā pacchimabhāge tattheva vasī’tipi gahetuṃ sakkā, tassa hi ganthā marammaraṭṭhe sīhaḷaraṭṭhatopi surakkhitatarā hontī’’ti ca vatvā patiṭṭhāpitaṃ.

ඇතැම් බුරුම වැසියෝ 'බුද්ධඝෝෂ හිමියන් බුරුමයේ තතොන් නුවර සිට සීහල දීපයට ගොස් අටුවා කළහ' යි පවසති. ධම්මානන්ද කොසම්බි එය අනුමත කරමින් මෙසේ පවසයි: 'එය ද යම් ප්‍රමාණයකට යුක්තිසහගතය. බුද්ධඝෝෂ හිමියන් දකුණු ඉන්දියාවේ තෙළිඟු ජාතිකයෙකු බව මම විශ්වාස කරමි. බොහෝ තෙළිඟු ජාතිකයෝ බුරුමයේ සහ ඉන්දුචීන රටවල වාසය කරති. බුරුම ව්‍යවහාරයෙහි එන 'තලයිං' යන වචනය ද එම 'තෙලංග' යන පදයෙන්ම උපන්නකි. එසේම බුද්ධඝෝෂ හිමියන් අටුවා රචනා කොට සීහල දීපයෙන් බුරුමයට ගොස් පසුව එහිම වාසය කළ බව ද පිළිගත හැකිය. මන්ද, උන්වහන්සේගේ ග්‍රන්ථ ලංකාවට වඩා බුරුම රටෙහි ඉතා හොඳින් සුරක්ෂිතව පවතින බැවිනි'.

Dakkhiṇaindiyaraṭṭhikabhāvayutti

දකුණු ඉන්දියානු වැසියෙකු වූ බවට ඇති යුක්ති සහගත කරුණු

Bahū pana ādhunikā vicakkhaṇā dhammānandādayo ‘‘ācariyabuddhaghosatthero dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko’’ti vadanti. Ayaṃ panettha yutti, yebhuyyena hi aṭṭhakathāṭīkākārā therā dakkhiṇaindiyaraṭṭhikāyeva. Tathā [Pg.32] hi buddhavaṃsaṭṭhakathāya ca abhidhammāvatāraṭṭhakathāya ca vinayavinicchayaṭṭhakathāya ca kārako ācariyabuddhadattatthero coḷaraṭṭhe tambapaṇṇinadiyaṃ uraganagare jāto ācariyabuddhaghosena ekakāliko ca. Paramatthavinicchaya-nāmarūpapariccheda-abhidhammatthasaṅgahānaṃ kārako ācariyaanuruddhatthero kañcivararaṭṭhe kāverinagarajātiko. Khuddakanikāyapariyāpannaudānādipāḷiyā saṃvaṇṇanābhūtāya paramatthadīpaniyā kārako ācariyadhammapālattheropi dakkhiṇaindiyaraṭṭhe kañcipurajātiko. Tathevāyampīti veditabbo. Vuttañhi manorathapūraṇiyā nāma aṅguttaraṭṭhakathāya nigamane –

ධම්මානන්ද කොසම්බි ඇතුළු නූතන උගතුන් බොහෝ දෙනෙක් 'බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේ දකුණු ඉන්දියානු වැසියෙකි' යි පවසති. ඒ සඳහා ඇති යුක්තිය නම්, බොහෝ අටුවා සහ ටීකා කතුවරුන් දකුණු ඉන්දියානුවන් වීමයි. එනම්, බුද්ධවංස අටුවාව, අභිධම්මාවතාරය සහ විනය විනිශ්චය අටුවාව රචනා කළ බුද්ධදත්ත හිමියෝ චෝළ රටේ තම්බපන්නි නදිය අසල උරගපුරයෙහි උපන් අයෙකි. උන්වහන්සේ බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ සමකාලීනයෙකි. පරමත්ථ විනිශ්චය, නාමරූප පරිච්ඡේදය සහ අභිධර්මත්ථ සංග්‍රහය රචනා කළ අනුරුද්ධ හිමියෝ කාංචිපුර රටේ කාවේරි නුවර උපන් අයෙකි. ඛුද්දක නිකායට අයත් උදාන ආදී පාලි ග්‍රන්ථයන්ට පරමත්ථ දීපනී නම් අටුවාව රචනා කළ ධම්මපාල හිමියෝ ද දකුණු ඉන්දියාවේ කාංචිපුරයෙහි උපන් අයෙකි. මෙම බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ගැන ද එසේම දත යුතුය. මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර අටුවාවේ නිගමනයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Āyācito sumatinā, therena bhadantajotipālena;

Kañcipurādīsu mayā, pubbe saddhiṃ vasantenā’’ti.

''පෙර මා සමඟ කාංචිපුර ආදී ස්ථානයන්හි වාසය කළ මනා නුවණැති භදන්ත ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනාවකට අනුව (මම මෙය රචනා කළෙමි)''.

Ettha ca kañcipuraṃ nāma madarasanagarassa īsakaṃ pacchimanissite dakkhiṇadisābhāge pañcacattālīsamilappamāṇe padese idāni kañjīvara iti voharitanagarameva.

මෙහි කාංචිපුරය යනු මදුරාසි නගරයට මදක් බටහිර දෙසින් දකුණු දිශාවට වන්නට සැතපුම් 45ක් පමණ දුරින් පිහිටි, දැනට 'කාංජීවරම්' ලෙස හඳුන්වන නගරයයි.

Tathā papañcasūdaniyā nāma majjhimaṭṭhakathāya nigamanepi –

එසේම පපංචසූදනී නම් මජ්ඣිම අටුවාවේ නිගමනයෙහි ද –

‘‘Āyācito sumatinā, therena buddhamittena;

Pubbe mayūradūta paṭṭanamhi saddhiṃ vasantenā’’ti – vuttaṃ.

''පෙර මා සමඟ මයුරදූත පටුනෙහි වාසය කළ මනා නුවණැති බුද්ධමිත්ත තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනාවකට අනුව (මෙය රචනා කරන ලදී)'' යැයි කියන ලදී.

Ettha ca mayūradūtapaṭṭanaṃ nāma idāni madarasanagarasamīpe milapora iti voharitaṭṭhānanti porāṇappavattigavesīhi vuttaṃ.

මෙහි මයුරදූත පටුන යනු වර්තමානයේ මදුරාසි නගරය අසල පිහිටි 'මයිලපෝර්' ලෙස හඳුන්වන ස්ථානය බව පුරාණ තොරතුරු පර්යේෂකයෝ පවසති.

Imāhi pana nigamanagāthāhi dakkhiṇaindiyaraṭṭheyeva nivutthapubbataṃ pakāseti, bodhimaṇḍasamīpe vā, marammaraṭṭhe vā nivutthapubbatāya pakāsanañca na dissati. Tena ācariyabuddhaghoso dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko na hotīti na sakkā paṭikkhipituṃ.

මෙම නිගමන ගාථාවලින් හෙළි වන්නේ බුද්ධඝෝෂ හිමියන් මීට පෙර දකුණු ඉන්දියාවේම වාසය කළ බවයි. බුද්ධගයාව අසල හෝ බුරුම රටෙහි වාසය කළ බවක් මෙයින් නොපෙනේ. එබැවින් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් දකුණු ඉන්දියානු වැසියෙකු නොවන බව ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැක.

Samantapāsādikāyampi vinayaṭṭhakathāyaṃ (3, 13) ācariyena evaṃ vuttaṃ –

සමන්තපාසාදිකා නම් විනය අටුවාවෙහි ද ආචාර්යවරයන් වහන්සේ මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Yaṃ [Pg.33] pana andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘aparikkhitte pamukhe anāpattīti bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathita’nti vuttaṃ, taṃ andhakaraṭṭhe pāṭekkasannivesā ekacchadanā gabbhapāḷiyo sandhāya vutta’’nti.

''යම් හෙයකින් අන්ධක අටුවාවෙහි 'වැටකඩොලු නොමැති ආලින්දයක ඇවැත් සිදු නොවේ' යැයි, වේදිකාවක් නැති පොළොවෙහි පිහිටි ආලින්දය අරභයා පවසන ලද්දේද, එය අන්ධක රටෙහි වෙන් වෙන් වශයෙන් පිහිටි තනි වහලක් ඇති කාමර පේළි අරභයා පවසන ලද්දකි''.

Iminā pana vacanena ‘‘andhakaṭṭhakathā andhakaraṭṭhikehi therehi katā’’ti pākaṭā hoti, ācariyabuddhaghosopi ca andhakaṭṭhakathāya sandhāyabhāsitampi tandesikagabbhapāḷisannivesākārampi suṭṭhu jānāti, tasmā tandesiko na hotīti na sakkā vattunti.

මෙම ප්‍රකාශය අනුව, "අන්ධක අටුවාව යනු අන්ධක දේශයේ තෙරුන් වහන්සේලා විසින් කරන ලද්දකි" යන්න පැහැදිලි වෙයි. බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ ද අන්ධක අටුවාවෙහි අන්තර්ගත අදහස් මෙන්ම ඒ දේශයට ආවේණික වූ මන්දිර සහ කුටි පෙළ පිහිටුවා ඇති ආකාරය ද මැනවින් දැන සිටියහ. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ දේශයට අයත් නොවන්නෙකැයි කිව නොහැකිය.

Tathā imassapi visuddhimaggassa nigamane – ‘‘moraṇḍakheṭakavattabbenā’’ti vuttaṃ. Ettha ca kheṭoti padassa gāmoti vā, jānapadānaṃ kassakānaṃ nivāsoti vā, khuddakanagaranti vā tayo atthā sakkatābhidhāne pakāsitā, dakkhiṇaindiyaraṭṭhesu ca yāvajjatanāpi gāmo kheḍāti voharīyati. Tasmā moraṇḍavhaye kheṭe jāto moraṇḍakheṭako, moraṇḍakheṭako iti vattabbo moraṇḍakheṭakavattabbo, tena moraṇḍakheṭakavattabbenāti vacanatthaṃ katvā ‘‘moraṇḍagāme jātoti vattabbena therenā’’ti attho gahetabbo. Idāni pana dakkhiṇaindiyaraṭṭhe guntājanapade nāgārajunakoṇḍato ekapaṇṇāsamilamatte (51) amaravatito ca aṭṭhapaṇṇāsamilamatte (58) padese kotanemalipurīti ca gundalapallīti ca voharitaṃ ṭhānadvayamatthi, tattha ca bahūni buddhasāsanikaporāṇasantakāni diṭṭhāni, nemalīti telaguvohāro ca morassa, gundalu iti ca aṇḍassa, tasmā taṃ ṭhānadvayameva pubbe moraṇḍakheṭoti voharito ācariyabuddhaghosassa jātigāmo bhaveyyāti porāṇaṭṭhānagavesīhi gahito. Yasmā panetaṃ ‘‘moraṇḍakheṭakavattabbenā’’ti padaṃ ‘‘moraṇḍagāmajātenā’’ti padaṃ viya pāḷinayānucchavikaṃ na hoti, aññehi ca bahūhi visesanapadehi ekato aṭṭhatvā visesyapadassa pacchato visuṃ ṭhitaṃ, āgamaṭṭhakathādīsu ca na dissati, tasmā etaṃ kenaci taṃkālikena ācariyassa jātiṭṭhānaṃ sañjānantena pakkhittaṃ viya dissatīti.

එමෙන්ම, මෙම විසුද්ධිමග්ගයේ නිගමනයෙහි "මොරණ්ඩඛේටක වත්තබ්බේන" (මොරණ්ඩඛේටක යනුවෙන් හැඳින්විය යුතු තැනැත්තා විසින්) යනුවෙන් සඳහන් වේ. මෙහි "ඛේට" යන වචනයට ග්‍රාමය, ගොවියන්ගේ වාසස්ථානය හෝ කුඩා නගරය යන අර්ථ තුනක් සංස්කෘත අභිධානයන්හි දක්වා ඇත. දකුණු ඉන්දියාවේ වර්තමානයේ පවා ගම්මාන හැඳින්වීමට "ඛේටා" යන වචනය ව්‍යවහාර කෙරේ. එබැවින් මොරණ්ඩ නම් වූ ගමෙහි (ඛේට) උපන් තැනැත්තා "මොරණ්ඩඛේටක" නම් වේ. "මොරණ්ඩඛේටක යනුවෙන් හැඳින්විය යුත්තා" යනු මොරණ්ඩඛේටක වත්තබ්බ යන්නයි. මේ අනුව "මොරණ්ඩ ගමෙහි උපන් තෙරුන් වහන්සේ" යන අර්ථය ගත යුතුය. වර්තමානයේ දකුණු ඉන්දියාවේ ගුන්තූර් දිස්ත්‍රික්කයේ නාගර්ජුනකොණ්ඩ සිට සැතපුම් 51 ක් පමණ සහ අමරාවතී සිට සැතපුම් 58 ක් පමණ දුරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක කොතනෙමලිපුරී සහ ගුන්ඩලපල්ලී යනුවෙන් ස්ථාන දෙකක් පවතී. එහි බුදුසමය හා සම්බන්ධ පැරණි නටබුන් රාශියක් ද දක්නට ලැබේ. තෙළිඟු භාෂාවෙන් "නෙමලි" යනු මයුරයාට (මොණරාට) නමකි; "ගුන්ඩලු" යනු අණ්ඩයට (බිත්තරයට) නමකි. එබැවින් අතීතයේ "මොරණ්ඩඛේටක" ලෙස හැඳින්වූයේ බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන්ගේ උපන් ගම වූ මේ ස්ථාන දෙක විය හැකි බව පුරාවිද්‍යාඥයෝ විශ්වාස කරති. එසේ වුවද, "මොරණ්ඩඛේටක වත්තබ්බේන" යන යෙදුම "මොරණ්ඩගාම ජාතේන" යන යෙදුම මෙන් පාලි ව්‍යාකරණ රීතියට එතරම් අනුකූල නොවේ. අනෙකුත් බොහෝ විශේෂණ පද සමඟ එකට නොසිට, විශේෂ්‍ය පදයට පසුව මෙය වෙන්ව පිහිටා ඇත. තවද, අනෙකුත් අටුවාවන්හි නිගමනයන්හි මෙය දක්නට නොලැබේ. එබැවින්, මෙය බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ උපන් ස්ථානය දැන සිටි එකල විසූ අයෙකු විසින් පසුව ඇතුළත් කරන ලද්දක් සේ පෙනේ.

Imesu pana tīsu ‘‘ācariyabuddhaghoso bodhimaṇḍasamīpe jātoti ca marammaraṭṭhikoti ca dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko’’ti ca vuttavacanesu pacchimameva balavataraṃ hoti ācariyasseva vacananissitattā, tasmā [Pg.34] tadeva nissāya ācariyabuddhaghosattherassa uppatti evaṃ veditabbā.

බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ බුද්ධගයාව අසල උපන් බව, මියන්මාර වැසියෙකු බව හෝ දකුණු ඉන්දියානුවෙකු බව යන මත තුන අතුරින් අවසාන මතය වඩාත් ප්‍රබල වේ. මන්දයත් එය බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන්ගේම ප්‍රකාශ මත පදනම් වන බැවිනි. එබැවින් එම මතය අනුව බුද්ධඝෝෂ තෙරුන් වහන්සේගේ උප්පත්තිය මෙසේ දත යුතුය.

Ācariyabuddhaghosattherassa aṭṭhuppatti

බුද්ධඝෝෂාචාර්ය තෙරුන් වහන්සේගේ ජීවන පුවත (අත්ථුප්පත්තිය)

Ācariyabuddhaghoso dasame buddhavassasatake (901-1000-bu-va) dakkhiṇaindiyaraṭṭhe moraṇḍagāme brāhmaṇakule jāto, so tīsu vedesu ceva sabbavijjāsippaganthesu ca pāraṅgato hutvā buddhasāsanadhammaṃ sutvā tampi uggaṇhitukāmo tasmiṃyeva dakkhiṇaindiyaraṭṭhe ekasmiṃ theravādikavihāre mahāvihāravāsīnaṃ revatattherappamukhānaṃ bhikkhūnaṃ santike pabbajjañceva upasampadañca gaṇhitvā piṭakattayapāḷimuggaṇhi. So evaṃ piṭakattayapāḷimuggaṇhantoyeva aññāsi ‘‘ayamekāyanamaggo dassanavisuddhiyā nibbānasacchikiriyāyā’’ti. Ācariyupajjhāyā ca tassa visiṭṭhañāṇappabhāvasampannabhāvaṃ ñatvā ‘‘imassa buddhasāsane kittighoso buddhassa viya pavattissatī’’ti sampassamānā ‘‘buddhaghoso’’ti nāmamakaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyenā’’ti.

බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ බුද්ධ වර්ෂ දහවන සියවසේදී (බු.ව. 901-1000) දකුණු ඉන්දියාවේ මොරණ්ඩ ග්‍රාමයෙහි බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබූහ. උන්වහන්සේ වේදත්‍රයෙහි ද සියලු විද්‍යා හා ශිල්ප ශාස්ත්‍රයන්හි ද පරතෙරට පත්ව, පසුව බුද්ධ ධර්මය අසා එය ද උගෙනීමේ කැමැත්තෙන් දකුණු ඉන්දියාවේම එක්තරා ථේරවාදී විහාරයකදී මහා විහාරවාසී රේවත තෙරුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වෙතින් පැවිද්ද සහ උපසම්පදාව ලබා තිපිටකය හදාළහ. උන්වහන්සේ තිපිටකය හදාරන අතරතුරදීම, "දර්ශන විශුද්ධිය සහ නිවන් අවබෝධය පිණිස ඇති එකම මාවත මෙයයි" යනුවෙන් අවබෝධ කරගත්හ. උන්වහන්සේගේ විශිෂ්ට ඥාන ප්‍රභාවය හඳුනාගත් ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා, "බුදු සසුනෙහි මොහුගේ කීර්තිය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙන් පැතිරෙනු ඇතැයි" සලකා "බුද්ධඝෝෂ" යන නාමය තැබූහ. "ගුරු දේවයන් විසින් ලබා දුන් බුද්ධඝෝෂ යන නාමය ඇති" යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ එබැවිනි.

So evaṃ piṭakattayapāḷimuggaṇhitvā madarasa nagarasamīpaṭṭhānabhūte mayūradūtapaṭṭanamhi ca kañcipurādīsu ca vasanto andhakaṭṭhakathāya paricayaṃ katvā tāya asantuṭṭhacitto sīhaḷaṭṭhakathāsupi paricayaṃ kātukāmo tā ca pāḷibhāsamāropetvā abhinavīkātumāsīsanto sīhaḷadīpamagamāsi. Tasmiñca kāle sīhaḷadīpe mahānāmo nāma rājā rajjaṃ kāreti, so ca rājā abhayagirivāsīsu pasanno teyeva visesato paggaṇhāti.

උන්වහන්සේ මෙසේ තිපිටකය හදාරා මදුරාසි නගරය අසල පිහිටි මයුරදූත පටුනෙහි ද කාංචිපුරයෙහි ද වාසය කරමින් අන්ධක අටුවාව පරිශීලනය කළහ. එයින් සෑහීමකට පත් නොවූ උන්වහන්සේ, සීහල අටුවා ද පරිශීලනය කිරීමටත්, ඒවා පාලි භාෂාවට නඟා අලුත් කිරීමටත් කැමතිව ලංකාද්වීපයට වැඩම කළහ. එකල ලංකාවෙහි මහානාම නම් රජු රාජ්‍යය කළ අතර, ඔහු අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් කෙරෙහි පැහැදී ඔවුන්ට විශේෂයෙන් උපකාර කළේය.

Ekacce pana ādhunikā vicakkhaṇā evaṃ vadanti ‘‘ācariyabuddhaghosassa sīhaḷadīpāgamanena sirimeghavaṇṇarājakālato (846-bu-va) puretaraṃyeva bhavitabba’’nti. Idañca nesaṃ kāraṇaṃ, tassa rañño navavassakāle (855-bu-va) buddhassa dāṭhādhātukaliṅgaraṭṭhato sīhaḷadīpamānītā, tato paṭṭhāya sīhaḷarājāno anusaṃvaccharaṃ mahantaṃ dhātupūjāussavaṃ karonti. Yadi ca ācariyabuddhaghoso tato pacchā sīhaḷadīpamāgaccheyya, tampi pāsādikaṃ mahussavaṃ disvā attano ganthesu pakāseyya yathā phāhiyaṃ nāma cinabhikkhu mahānāmarājakāle (953-975-bu-va) taṃ disvā attano addhānakkamakathāyaṃ pakāsesi, na pana ācariyassa ganthesu [Pg.35] taṃpakāsanā dissati, tenetaṃ ñāyati ‘‘ācariyabuddhaghoso dāṭhādhātusampattakālato (855-bu-va) puretaraṃyeva sīhaḷadīpamāgantvā aṭṭhakathāyo akāsī’’ti. Taṃ pana na daḷhakāraṇaṃ hoti, tipiṭakapāḷiyā hi atthasaṃvaṇṇanāya yaṃ vā taṃ vā attano paccakkhadiṭṭhaṃ pakāsetabbaṃ na hoti, na ca atthasaṃvaṇṇanā addhānakkamakathāsadisā. Kiñca bhiyyo, samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ dīpavaṃsatopi kiñci ānetvā pakāsitaṃ, dīpavaṃse ca yāva mahāsenarājakālā (819-845-bu-va) pavatti pakāsitāti sirimeghavaṇṇarājakālato (845-873-bu-va) pubbe dīpavaṃsoyeva likhito na bhaveyya. Yadi ca aṭṭhakathāyo tato pubbeyeva katā bhaveyyuṃ, kathaṃ tattha dīpavaṃso sakkā pakāsetunti.

එහෙත් ඇතැම් නූතන විද්වත්හු "බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ ලංකා ගමනය සිරිමේඝවණ්ණ රජුගේ කාලයට (බු.ව. 846) පෙර සිදු විය යුතුවේ" යැයි පවසති. ඔවුන් ඊට දක්වන හේතුව නම්, එම රජුගේ නවවන වසරේදී (බු.ව. 855) බුද්ධ දන්ත ධාතූන් වහන්සේ කාලිංග දේශයේ සිට ලංකාවට වැඩම කරවීමයි. එතැන් සිට ලාංකේය රජවරු වාර්ෂිකව මහා දළදා පූජා පවත්වති. බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ඉන් පසුව ලංකාවට වැඩම කළේ නම්, මහානාම රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 953-975) ලංකාවට පැමිණි පාහියන් නම් චීන භික්ෂුව සිය සංචාරක වාර්තාවේ සඳහන් කළාක් මෙන්, උන්වහන්සේ ද තමන් කළ ග්‍රන්ථයන්හි ඒ මනරම් පූජා උත්සවය ගැන සඳහන් කරනු ඇත. නමුත් උන්වහන්සේගේ ග්‍රන්ථවල එවැනි සඳහනක් දක්නට නැත. එබැවින් "බුද්ධඝෝෂ හිමියන් දන්ත ධාතූන් වහන්සේ වැඩමවීමට පෙර ලංකාවට පැමිණ අටුවා කළහ" යනුවෙන් ඔවුහු නිගමනය කරති. එහෙත් එය ස්ථිර හේතුවක් නොවේ. මන්දයත්, තිපිටක පාලියට අර්ථ වර්ණනා කිරීමේදී තමන් දුටු දුටු දේ වාර්තා කළ යුතු නොවන බැවිනි. අටුවා යනු සංචාරක වාර්තා වැනි දෙයක් නොවේ. තවද, සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි දීපවංශයෙන් කරුණු ගෙන දක්වා ඇත. දීපවංශයෙහි මහසෙන් රජුගේ කාලය (බු.ව. 819-845) දක්වා පුවත් අඩංගු බැවින්, සිරිමේඝවණ්ණ රජුගේ කාලයට පෙර දීපවංශය ලියා අවසන් කර නොතිබිය හැකිය. ඉදින් ඊට පෙර අටුවා කළේ නම්, එහි දීපවංශය ගැන සඳහන් කරන්නේ කෙසේද?

Ācariyabuddhaghoso pana sīhaḷadīpaṃ pattakāle (965-bu-va) mahāvihārameva gantvā tattha sīhaḷamahātherānaṃ santike sīhaḷaṭṭhakathāyo suṇi. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ –

බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ ලංකාවට වැඩම කළ කාලයේදී (බු.ව. 965) මහා විහාරයටම වැඩම කර, එහිදී සිංහල මහා තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් සිංහල අටුවා ශ්‍රවණය කළහ. සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Mahāaṭṭhakathañceva, mahāpaccarimeva ca;

Kurundiñcāti tissopi, sīhaḷaṭṭhakathā imā.

"මහා අටුවාව ද, මහා පච්චරී අටුවාව ද, කුරුන්දි අටුවාව ද යන මේවා සිංහල අටුවා තුනයි."

Buddhamittoti nāmena, vissutassa yasassino;

Vinayaññussa dhīrassa, sutvā therassa santike’’ti.

“බුද්ධමිත්ත යන නාමයෙන් පතළ වූ, මහත් යසසින් යුක්ත වූ ද, විනයධර වූ ද, ප්‍රඥාවන්ත වූ ද ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි (අසා ඉගෙන ගෙන)...”

Iminā pana aṭṭhakathāvacanena mahāaṭṭhakathādīnaṃ tissannaṃyeva aṭṭhakathānaṃ sutabhāvo dassito. Samantapāsādikāyaṃ pana saṅkhepaandhakaṭṭhakathānampi vinicchayo dassitoyeva, kasmā pana tā ācariyena sīhaḷattherānaṃ santike na sutāti? Tāsu hi andhakaṭṭhakathā tāva andhakaraṭṭhikabhāvato, kataparicayabhāvato ca na sutāti pākaṭoyevāyamattho. Saṅkhepaṭṭhakathā pana mahāpaccariṭṭhakathāya saṃkhittamattabhāvato na sutāti veditabbā. Tathā hi vajirabuddhiṭīkāyaṃ ganthārambhasaṃvaṇṇanāyaṃ cūḷapaccariṭṭhakathāandhakaṭṭhakathānampi ādi-saddena saṅgahitabhāvo vutto, sāratthadīpanī-vimativinodanīṭīkāsu pana andhakasaṅkhepaṭṭhakathānaṃ saṅgahitabhāvo vutto, samantapāsādikāyañca cūḷapaccarīti nāmaṃ kuhiñcipi na dissati, mahāṭṭhakathā mahāpaccarī kurundī andhakasaṅkhepaṭṭhakathāti [Pg.36] imāniyeva nāmāni dissanti, bahūsu ca ṭhānesu ‘‘saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpaccariyañca vutta’’ntiādinā dvinnampi samānavinicchayo dassito. Tasmā vajirabuddhiyaṃ cūḷapaccarīti vuttaṭṭhakathā mahāpaccarito uddharitvā saṅkhepena kataṭṭhakathā bhaveyya, sā ca saṅkhepena katattā saṅkhepaṭṭhakathā nāma jātā bhaveyya. Evañca sati mahāpaccariyā sutāya sāpi sutāyeva hotīti na sā ācariyena sutāti veditabbā.

නමුත් මෙම ‘අට්ඨකථා’ යන වචනයෙන් මහා අට්ඨකථාව ආදී අට්ඨකථා තුනක්ම ශ්‍රවණය කර (ඉගෙන ගෙන) ඇති බව දැක්වේ. සමන්තපාසාදිකාවෙහි ‘සංඛේප’ සහ ‘අන්ධක’ අට්ඨකථාවන්හි ද විනිශ්චයන් දක්වා ඇත. එසේ නම්, ආචාර්යයන් වහන්සේ එම අට්ඨකථා දෙක සිංහල ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි ශ්‍රවණය නොකළේ මන්ද? එහිදී අන්ධක අට්ඨකථාව වනාහි අන්ධක රටට (ඉන්දියාවේ) අයත් වූවක් බැවින් ද, (එහි වෙසෙන කාලයේදීම) එය හදාරා පුරුදු කර තිබූ බැවින් ද, එය (ලංකාවේදී) ශ්‍රවණය නොකළ බව පැහැදිලිය. සංඛේප අට්ඨකථාව වනාහි මහාපච්චරී අට්ඨකථාවෙහි සංක්ෂිප්තයක් පමණක් වන බැවින් එය (වෙනමම) ශ්‍රවණය නොකළ බව දත යුතුය. එසේම වජිරබුද්ධි ටීකාවෙහි ගන්ථාරම්භ සංවර්ණනාවෙහි සූළපච්චරී අට්ඨකථාව සහ අන්ධක අට්ඨකථාව ද ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව කියවේ. සාරත්ථදීපනී සහ විමතිවිනෝදනී ටීකාවන්හි අන්ධක සහ සංඛේප අට්ඨකථාවන් සංග්‍රහ වී ඇති බව කියවේ. සමන්තපාසාදිකාවෙහි කිසිදු තැනක ‘සූළපච්චරී’ යන නාමය දැකගත නොහැකි අතර, මහා අට්ඨකථා, මහාපච්චරී, කුරුන්දී, අන්ධක සහ සංඛේප අට්ඨකථා යන නාමයන් පමණක් දක්නට ලැබේ. බොහෝ ස්ථානයන්හි “සංඛේප අට්ඨකථාවෙහි ද මහාපච්චරියෙහි ද මෙසේ කියන ලදී” යනුවෙන් අට්ඨකථා දෙකෙහිම සමාන විනිශ්චයන් දක්වා ඇත. එබැවින් වජිරබුද්ධියෙහි ‘සූළපච්චරී’ යනුවෙන් සඳහන් අට්ඨකථාව, මහාපච්චරියෙන් උපුටාගෙන සංක්ෂිප්තව සකස් කළ අට්ඨකථාවක් විය හැකිය. එය සංක්ෂිප්ත වූ බැවින් ‘සංඛේප අට්ඨකථා’ යන නාමය ලැබෙන්නට ඇත. තත්ත්වය මෙසේ බැවින් මහාපච්චරිය ශ්‍රවණය කළ විට එය ද ශ්‍රවණය කළා හා සමාන වන බැවින්, ආචාර්යයන් වහන්සේ එය (වෙනමම) ශ්‍රවණය නොකළ බව දත යුතුය.

Evaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyo suṇantasseva ācariyabuddhaghosassa tikkhagambhīrajavanañāṇappabhāvavisesasampannabhāvañca paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitasīlācārajjavamaddavādiguṇasamudaya- samuditabhāvañca sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthapaññāveyyatti- yasamannāgatabhāvañca anekasatthantarocitasaṃvaṇṇanānayasukovidabhāvañca ñatvā taṃsavanakiccapariniṭṭhitakāle saṅghapālādayo therā taṃ visuddhimaggādiganthānaṃ karaṇatthāya visuṃ visuṃ āyāciṃsu. Ettha ca ācariyassa yathāvuttaguṇehi sampannabhāvo attano vacaneneva pākaṭo. Vuttañhi attano ganthanigamanesu –

මෙසේ සිංහල අට්ඨකථාවන් ශ්‍රවණය කරන අතරතුරදීම බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ තියුණු, ගැඹුරු වූ ද ශීඝ්‍ර වූ ද ප්‍රඥා ප්‍රභාවෙන් යුක්ත බව ද, පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව හා වීර්යයෙන් අලංකාර වූ ද සීල, ආචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයකින් යුක්ත බව ද, ස්වකීය ධර්මය සහ අන්‍ය ධර්මයන් නමැති ඝන වනයට පිවිසීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥා ප්‍රභාස්වරයෙන් යුක්ත බව ද, බොහෝ ශාස්ත්‍රයන්ට අනුකූල වූ විවරණ ක්‍රමයන්හි දක්ෂ බව ද දැනගෙන, එම ශ්‍රවණ කටයුතු අවසන් වූ පසු සංඝපාල ආදී ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසුද්ධිමාර්ගය ආදී ග්‍රන්ථ රචනා කරනු පිණිස වෙන් වෙන් වශයෙන් ආරාධනා කළහ. මෙහිදී ආචාර්යයන් වහන්සේ ඉහත කී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බව උන්වහන්සේගේම වචනයෙන් පැහැදිලි වේ. තමන් වහන්සේ කළ ග්‍රන්ථයන්හි නිගමනයෙහි (අවසානයෙහි) මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatenā’’tiādi.

“පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව හා වීර්යයෙන් අලංකාර වූ ද, සීල, ආචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයකින් යුක්ත වූ ද, ස්වකීය ධර්මය සහ අන්‍ය ධර්මයන් නමැති ඝන වනයට පිවිසීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥා ප්‍රභාස්වරයෙන් යුක්ත වූ ද (උන්වහන්සේ විසින්)...” යනාදී වශයෙනි.

Tattha sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthenāti padena ācariyabuddhaghosatthero mahāvihāravāsīnaṃ visuddhattheravādīnaṃ desanānayasaṅkhāte sakasamaye ca mahāsaṅghikādimahāyānikapariyosānānaṃ nikāyantarabhūtānaṃ paresaṃ piṭakaganthantaravādanayasaṅkhāte parasamaye ca tathā taṃkālikaaññatitthiyasamaṇabrāhmaṇānaṃ vedattayādisaṅkhāte parasamaye ca kovido, tesaṃ sakasamayaparasamayānaṃ durogāhadubbodhatthasaṅkhāte gahanaṭṭhānepi ca ogāhituṃ samatthoti dīpeti. Paññāveyyattiyasamannāgatoti padena ācariyabuddhaghosatthero porāṇaṭṭhakathāyo saṅkhipituñca paṭisaṅkharituñca samatthoti dīpetīti veditabbo.

එහි ‘සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣෝගාහණසමත්ථෙන’ යන පදයෙන්, ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා විහාරවාසී පිරිසිදු ථේරවාදීන්ගේ දේශනා ක්‍රමය වන ස්වකීය ධර්මයෙහි ද, මහාසාංඝිකාදීන්ගේ සිට මහායානිකයන් දක්වා වූ අන්‍ය නිකායන්ට අයත් පරසමයෙහි ද, එමෙන්ම එකල විසූ අන්‍ය තීර්ථක ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වේදත්‍රයාදී වූ පරසමයෙහි ද දක්ෂ වූ බවත්, එම ස්වකීය සහ අන්‍ය ධර්මයන්ගේ අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු ගැඹුරු ස්ථානයන්ට පිවිසීමට සමර්ථ වූ බවත් දක්වයි. ‘පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතො’ යන පදයෙන්, බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ පැරණි අට්ඨකථාවන් සංක්ෂිප්ත කිරීමටත්, ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමටත් සමර්ථ වූ බව දක්වන බව දත යුතුය.

Āyācanakāraṇaṃ

ආරාධනා කිරීමට හේතුව

Kasmā [Pg.37] pana te taṃ āyāciṃsūti? Vuccate, mahāvihāravāsino hi āditoyeva paṭṭhāya piṭakattayaṃ yathā tīsu saṅgītīsu pāḷibhāsāya saṅgītaṃ, yathā ca vaṭṭagāmaṇirājakāle (455-467-bu-va) potthakesu āropitaṃ, tathā porāṇaṃ pāḷipiṭakameva uggaṇhanti ceva vācenti ca, na sakkatāropitapiṭakaṃ. Aṭṭhakathāyo ca tivassasatamattato pure katā. Tathā hi aṭṭhakathāsu vasabharājakālato (609-653-bu-0) pacchā sīhaḷikattherānañceva aññesañca vatthu na dissati ṭhapetvā mahāsenarājavatthuṃ, yāva ācariyabuddhaghosakālāpi ca tā eva porāṇaṭṭhakathāyo atthi na abhinavīkatā. Tena tesaṃ piṭakesu yebhuyyena janā paricayaṃ kātuṃ asañjātābhilāsā honti asañjātussāhā. Dīpantaresu ca attano piṭakaṃ pattharāpetuṃ na sakkonti aṭṭhakathānaṃ dīpabhāsāya abhisaṅkhatattā. Abhayagirivāsino pana vaṭṭagāmaṇirājakālato paṭṭhāya sakkatabhāsāropitaṃ dhammarucinikāyādipiṭakampi mahāyānapiṭakampi navaṃ navaṃ pariyāpuṇanti ceva vācenti ca, tena tesaṃ piṭakesu yebhuyyena janā paricayaṃ kātuṃ sañjātābhilāsā honti sañjātussāhā, navaṃ navameva hi sattā piyāyanti. Tatoyeva te dīpantaresupi attano vādaṃ pattharāpetuṃ sakkonti. Tasmā te mahāvihāravāsino therā attano sīhaḷaṭṭhakathāyo pāḷibhāsāya abhisaṅkharitukāmā tathā kātuṃ samatthaṃ ācariyabuddhaghosattherassa ñāṇappabhāvavisesaṃ yathāvuttaguṇasampannabhāvañca ñatvā āyāciṃsūti veditabbaṃ.

ඔවුන් උන්වහන්සේට ආරාධනා කළේ මන්ද? පිළිතුර මෙයයි: මහා විහාරවාසීහු වනාහි ආරම්භයේ සිටම ත්‍රිපිටකය සංගායනා තුනකදී පාලි භාෂාවෙන් සංගායනා කළ පරිදි ද, වට්ටගාමණී අභය රජුගේ කාලයේදී (බු.ව. 455-467) පුස්කොළ පොත්වල ලේඛනගත කළ පරිදි ද, ඒ පැරණි පාලි පිටකයම හදාරති, උගන්වති. සංස්කෘත බසින් ලියැවුණු පිටකයන් හදාරනු නොලබති. අට්ඨකථාවන් ද වසර තුන්සියයකට පමණ පෙර කරන ලද්දේ වෙයි. එසේම අට්ඨකථාවල වසභ රජුගේ කාලයෙන් (බු.ව. 609-653) පසු කාලීන සිංහල ස්ථවිරයන්ගේ හෝ වෙනත් අයගේ තොරතුරු දක්නට නොලැබේ (මහාසේන රජුගේ පුවත හැර). ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂයන්ගේ කාලය දක්වාම පැවතියේ එම පැරණි අට්ඨකථාවන් මිස අලුතින් කරන ලද අට්ඨකථාවන් නොවේ. මේ නිසා එම පිටකයන් හැදෑරීමට මිනිසුන් තුළ එතරම් උනන්දුවක් හෝ උත්සාහයක් ඇති නොවීය. එසේම අට්ඨකථාවන් හෙළ බසින් (සිංහලයෙන්) පැවතීම නිසා ස්වකීය පිටක ධර්මය ද්වීපාන්තරයන්හි (වෙනත් රටවල) ප්‍රචලිත කිරීමට ද නොහැකි විය. නමුත් අභයගිරිවාසීහු වනාහි වට්ටගාමණී රජුගේ කාලයේ සිට සංස්කෘත බසින් ලියැවුණු ධම්මරුචි නිකායාදී පිටකයන් ද, මහායාන පිටකයන් ද අලුත් අලුත් දේ ලෙස හදාරති, උගන්වති. මේ නිසා එම පිටකයන් කෙරෙහි මිනිසුන් තුළ විශාල උනන්දුවක් හා උත්සාහයක් ඇති විය. මන්ද යත්, සත්ත්වයන් සාමාන්‍යයෙන් අලුත් අලුත් දේට ප්‍රිය කරන බැවිනි. එම නිසා ඔවුහු ද්වීපාන්තරයන්හි ද තමන්ගේ වාදය ප්‍රචලිත කිරීමට සමර්ථ වූහ. එබැවින් ඒ මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තමන්ගේ සිංහල අට්ඨකථාවන් පාලි භාෂාවට පරිවර්තනය කිරීමට කැමතිව, එසේ කිරීමට සමර්ථ වූ ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂයන්ගේ අසාමාන්‍ය ප්‍රඥා ප්‍රභාව සහ ඉහත කී ගුණ සම්පන්න බව දැනගෙන උන්වහන්සේට ආරාධනා කළ බව දත යුතුය.

Visuddhimaggassa karaṇaṃ

විසුද්ධිමාර්ගය රචනා කිරීම

Tesu tāva visuddhimaggaṃ ācariyabuddhaghoso saṅghapālattherena ajjhesito mahāvihārassa dakkhiṇabhāge padhānaghare mahānigamassāmino pāsāde vasanto akāsi. Ettāvatā ca ‘‘so panesa visuddhimaggo kena kato, kadā kato, kattha kato, kasmā kato’’ti imesaṃ pañhānamattho vitthārena vibhāvito hoti.

එම ග්‍රන්ථ අතුරින් පළමුවෙන්ම විසුද්ධිමාර්ගය, සංඝපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂයන් වහන්සේ මහා විහාරයේ දකුණු දිශාවෙහි පිහිටි ප්‍රධානඝර පරිශ්‍රයෙහි වූ ‘මහානිගමසාමි’ නම් දායකයාගේ ප්‍රාසාදයෙහි වැඩවසමින් රචනා කළහ. මෙපමණකින් “එම විසුද්ධිමාර්ගය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක් ද, කවදා කරන ලද්දක් ද, කොහිදී කරන ලද්දක් ද, කුමන හේතුවක් නිසා කරන ලද්දක් ද” යන ප්‍රශ්නයන්ගේ අර්ථය විස්තරාත්මකව පැහැදිලි කරන ලදී.

Idāni [Pg.38] kimatthaṃ katotiādīnaṃ pañhānamatthaṃ pakāsayissāma. Tattha kimatthaṃ katoti etassa pana pañhassa attho ācariyeneva pakāsito. Kathaṃ?

දැන් “කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා කරන ලද්දක් ද” යන ආදී ප්‍රශ්නයන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. එහි “කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද” යන ප්‍රශ්නයේ අර්ථය ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ම ප්‍රකාශ කර ඇත. ඒ කෙසේද?

‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;

Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.

“බුද්ධ ශාසනයෙහි ඉතා දුර්ලභ වූ පැවිදි බව ලබා, සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සංග්‍රහ වූ, නිර්වාණය කරා යන නිර්භය වූ ද, සෘජු වූ ද මාර්ගය (ප්‍රකාශ කරනු පිණිස)...”

Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;

Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.

තත්ත්වාකාරයෙන් (ඇත්ත ඇති සැටියෙන්) නොදන්නා වූ, මෙහි පිරිසිදු බව (නිවන) කැමති වන්නා වූ යම් යෝගීහු වෙත්ද; ඔවුහු උත්සාහ කළත්, පිරිසිදු භාවයට (නිවනට) පත් නොවෙති.

Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.

ඔවුන්ගේ ප්‍රමුදිත භාවය පිණිස, මනාකොට පිරිසිදු වූ නිශ්චයන්ගෙන් යුක්ත වූ, මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ දේශනා ක්‍රමය ඇසුරු කළා වූ;

Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;

Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti.

විසුද්ධිමග්ගය (නිවනට පත්වීමේ මග) පවසන්නෙමි. පිරිසිදු බව කැමති සියලු සත්පුරුෂයෝ මා පවසන ඒ (විසුද්ධිමග්ගය) ගෞරවයෙන් අසත්වා' යනුයි.

Tasmā esa visuddhimaggo visuddhisaṅkhātanibbānakāmānaṃ sādhujanānaṃ sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa visuddhimaggassa yāthāvato jānanatthāya katoti padhānappayojanavasena veditabbo. Appadhānappayojanavasena pana catūsu āgamaṭṭhakathāsu ganthasallahukabhāvatthāyapi katoti veditabbo. Tathā hi vuttaṃ āgamaṭṭhakathāsu –

එබැවින්, මෙම විසුද්ධිමග්ගය 'විසුද්ධි' නම් වූ නිවන කැමති සත්පුරුෂයන් හට සීල, සමාධි, ප්‍රඥා නම් වූ විසුද්ධි මාර්ගය නිවැරදිව දැනගැනීම පිණිස කරන ලද්දකැයි ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය වශයෙන් දත යුතුය. අප්‍රධාන ප්‍රයෝජනය වශයෙන් නම් සතර නිකාය අටුවාවන්හි ග්‍රන්ථයන් ලඝු (සරල) කිරීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිස කරන ලද්දකැයි දත යුතුය. එහෙයින් ආගම අටුවාවන්හි (නිකාය අටුවාවන්හි) මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathābhāsitamatthaṃ;

Icceva me kato’’ti.

'සතර නිකායන්ටම මැදිව පිහිටා, එහි පවසා ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස මෙම විසුද්ධිමග්ගය මා විසින් කරන ලදී.'

Tannissayo

එහි ඇසුර (මූලාශ්‍රය)

Kiṃ nissāya katoti etassapi pañhassa attho ācariyeneva pakāsito. Vuttañhi ettha ganthārambhe –

'කුමක් ඇසුරු කොට කරන ලද්දක්ද?' යන මෙම ප්‍රශ්නයේ අර්ථය ද ආචාර්යවරයා විසින්ම ප්‍රකාශ කර ඇත. මෙම ග්‍රන්ථාරම්භයේ මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissita’’nti.

'මහා විහාරවාසීන්ගේ දේශනා ක්‍රමය ඇසුරු කොට...'

Tathā nigamanepi –

එසේම නිගමනයේදී (ග්‍රන්ථ අවසානයේදී) ද මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo;

Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye.

'සීල ආදී ප්‍රභේදයන් ඇති ඒ අර්ථයන්ගේ යම් නිශ්චයෙක් ඇද්ද, එය පස් නිකාය අටුවා ක්‍රමයේ පවසන ලදී.

Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo;

Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito’’ti.

ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට, බොහෝ සෙයින් නිශ්චය සහිතව, සියලු ව්‍යාකූල දෝෂයන්ගෙන් තොරව (මෙය) ප්‍රකාශ කරන ලදී.'

Iminā [Pg.39] pana vacanena ayamattho pākaṭo hoti – ‘‘visuddhimaggaṃ kurumāno ācariyo mahāvihāravāsīnaṃ desanānayasaṅkhātā pañcannampi nikāyānaṃ porāṇaṭṭhakathāyo nissāya tāsu vuttaṃ gahetabbaṃ sabbaṃ vinicchayaṃ samāharitvā akāsī’’ti. Tasmā yā yā ettha padavaṇṇanā vā vinicchayo vā sādhakavatthu vā dassīyati, taṃ sabbaṃ tassa tassa niddhāritapāḷipadassanikāyasaṃvaṇṇanābhūtāya porāṇasīhaḷaṭṭhakathāto ānetvā bhāsāparivattanavaseneva dassitanti veditabbaṃ. Ayampi hi visuddhimaggo na kevalaṃ attano ñāṇappabhāvena kato, visuṃ pakaraṇabhāvena ca, atha kho catunnampi āgamaṭṭhakathānaṃ avayavabhāveneva kato. Vuttañhi tāsaṃ nigamane –

මෙම වචනයෙන් මෙම අර්ථය පැහැදිලි වේ – 'විසුද්ධිමග්ගය කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා, මහා විහාරවාසීන්ගේ දේශනා ක්‍රමය නම් වූ පස් නිකාය පැරණි අටුවාවන් ඇසුරු කොට, ඒවායේ පවසා ඇති ගත යුතු සියලු නිශ්චයන් එක්තැන් කොට විසුද්ධිමග්ගය කළේය' යන්නයි. එබැවින් මෙහි යම් පද වර්ණනාවක් හෝ නිශ්චයක් හෝ සාධක කථාවක් දක්වනු ලබන්නේද, ඒ සියල්ල ඒ ඒ පාළි පද විස්තර කරන නිකාය අටුවා වූ පැරණි සීහළ අටුවාවන්ගෙන් ගෙන භාෂා පරිවර්තනය කිරීමෙන්ම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙම විසුද්ධිමග්ගය ද හුදෙක් තමාගේ ඥාන බලයෙන්ම කළ එකක් නොවේ, වෙන් වූ ප්‍රකරණයක් ද නොවේ. එසේ වුවත් සතර නිකාය අටුවාවන්ගේම කොටසක් වශයෙන් කරන ලද්දකි. ඒවායේ නිගමනයෙහි මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Ekūnasaṭṭhimatto, visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya, āgamānaṃ kato yasmā.

'භාණවාර පනස් නවයක් පමණ වූ විසුද්ධිමග්ගය ද නිකායන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස කරන ලදී.

Tasmā tena sahāyaṃ, aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;

Suparimitaparicchinnaṃ, cattālīsasataṃ hotī’’tiādi.

එබැවින් ඒ විසුද්ධිමග්ගය සමඟ මෙම (දීඝනිකාය) අටුවාව භාණවාර ගණනින් මනාකොට ගණන් කළ විට එකසිය හතළිහක් වේ' යනාදියයි.

Yā pana visuddhimagge maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddese ‘‘ayaṃ tāva visuddhikathāyaṃ nayo. Ariyavaṃsakathāyaṃ panā’’tiādinā dve kathā vuttā, tāpi mahāvihāravāsīnaṃ desanānaye antogadhā imassa visuddhimaggassa nissayāyevāti veditabbāti.

විසුද්ධිමග්ගයේ මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නිද්දේසයෙහි 'මෙය විසුද්ධි කථාවෙහි ක්‍රමයයි, අරියවංස කථාවෙහි වනාහි' යනාදී වශයෙන් කථා දෙකක් පවසා ඇත. ඒවා ද මහා විහාරවාසීන්ගේ දේශනා ක්‍රමයට අන්තර්ගත බැවින් මෙම විසුද්ධිමග්ගයටම ඇසුරු වූ දේ ලෙස දත යුතුය.

Takkaraṇappakāro

එය කළ ආකාරය

Kena pakārena katoti ettha anantarapañhe vuttappakāreneva kato. Tathā hi ācariyo saṃyuttanikāyato

'කවර ආකාරයකින් කරන ලද්දක්ද?' යන මෙහිදී, පෙර ප්‍රශ්නයේදී පවසන ලද ආකාරයටම කරන ලද්දකි. එනම්, ආචාර්යවරයා සංයුක්ත නිකායෙන් –

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti –

'සීලයෙහි පිහිටා, වීර්යය ඇති, ප්‍රඥාවන්ත, නුවණැති භික්ෂුව සිත සහ ප්‍රඥාව වඩමින් මේ (තෘෂ්ණා) ජටාව නිරවුල් කරයි' යන –

Imaṃ gāthaṃ paṭhamaṃ dassetvā tattha padhānavasena vuttā sīlasamādhipaññāyo visuṃ visuṃ vitthārato vibhajitvā akāsi. Evaṃ kurumāno ca pañcahipi nikāyehi sīlasamādhipaññāpaṭisaṃyuttāni suttapadāni uddharitvā tesaṃ atthañca sīhaḷaṭṭhakathāhi bhāsāparivattanavasena dassetvā tāsu vuttāni sīhaḷikavatthūni ca vinicchaye ca pakāsesi. Visesato pana tasmiṃ [Pg.40] kāle pākaṭā sakasamayaviruddhā samayantarā ca bahūsu ṭhānesu dassetvā sahetukaṃ paṭikkhittā. Kathaṃ?

මෙම ගාථාව පළමුව දක්වා, එහි ප්‍රධාන වශයෙන් පවසා ඇති සීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන් වෙන් වෙන් වශයෙන් විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන ලදී. මෙසේ කිරීමේදී පස් නිකායෙන්ම සීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන්ට සම්බන්ධ සූත්‍ර පද උපුටා දක්වා, ඒවායේ අර්ථ සීහළ අටුවාවන් ඇසුරින් භාෂා පරිවර්තන ක්‍රමයෙන් දක්වා, එම සීහළ අටුවාවල එන සීහළ කථා පුවත් හා නිශ්චයන් ද ප්‍රකාශ කළේය. විශේෂයෙන්ම එකල ප්‍රකටව තිබූ ස්ව-සමය විරුද්ධ වූත් අන්‍ය සමය වූත් මතයන් බොහෝ තැන්වල පෙන්වා දී, හේතු සහිතව ඒවා බැහැර කරන ලදී. ඒ කෙසේද යත්?

Tattha hi cariyāvaṇṇanāyaṃ ‘‘tatra purimā tāva tisso cariyā pubbāciṇṇanidānā dhātudosanidānā cāti ekacce vadanti. Pubbe kira iṭṭhappayogasubhakammabahulo rāgacarito hoti, saggā vā cavitvā idhūpapanno. Pubbe chedanavadhabandhanaverakammabahulo dosacarito hoti, nirayanāgayonīhi vā cavitvā idhūpapanno. Pubbe majjapānabahulo sutaparipucchāvihīno ca mohacarito hoti, tiracchānayoniyā vā cavitvā idhūpapannoti evaṃ pubbāciṇṇanidānāti vadanti. Dvinnaṃ pana dhātūnaṃ ussannattā puggalo mohacarito hoti pathavīdhātuyā ca āpodhātuyā ca. Itarāsaṃ dvinnaṃ ussannattā dosacarito. Sabbāsaṃ samattā pana rāgacaritoti. Dosesu ca semhādhiko rāgacarito hoti. Vātādhiko mohacarito. Semhādhiko vā mohacarito. Vātādhiko rāgacaritoti evaṃ dhātudosanidānāti vadantī’’ti ekaccevādaṃ dassetvā so ‘‘tattha yasmā pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulāpi saggā cavitvā idhūpapannāpi ca na sabbe rāgacaritāneva honti, na itare vā dosamohacaritā. Evaṃ dhātūnañca yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthi. Dosaniyame ca rāgamohadvayameva vuttaṃ, tampi ca pubbāparaviruddhameva. Tasmā sabbametaṃ aparicchinnavacana’’nti paṭikkhitto. Taṃ paramatthamañjūsāya nāma visuddhimaggamahāṭīkāyaṃ ‘‘ekacceti upatissattheraṃ sandhāyāha, tena hi vimuttimagge tathā vutta’’ntiādinā vaṇṇitaṃ.

එහි චරියා වර්ණනාවේදී 'එහි පළමු චරිත තුන (රාග, දෝස, මෝහ) පෙර පුරුද්ද හේතු කොට ඇති වූවක් බවත්, ධාතු දෝෂ හේතු කොට ඇති වූවක් බවත් ඇතැම් (ගුරුවරු) පවසති. පෙර යහපත් උත්සාහය හා සුබ කටයුතු බහුල කළ තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකු වේ, නැතහොත් දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව මෙහි උපන්නා වූ තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකු වේ. පෙර කැපීම්, මැරීම්, බැඳීම් හා වෛරී කටයුතු බහුල කළ තැනැත්තා දෝස චරිත ඇත්තෙකු වේ, නැතහොත් නරක, නාග යෝනිවලින් චුතව මෙහි උපන්නා වූ තැනැත්තා දෝස චරිත ඇත්තෙකු වේ. පෙර මත්පැන් පානය බහුල කළ, ඇසීම හා විමසීමෙන් තොර වූ තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකු වේ, නැතහොත් තිරිසන් යෝනියෙන් චුතව මෙහි උපන්නා වූ තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකු වේ යැයි මෙසේ පූර්ව චර්යා නිදාන කොට ඇති බව පවසති. ධාතූන් දෙකක් (පඨවි හා ආපෝ) අධික වීමෙන් පුද්ගලයා මෝහ චරිත ඇත්තෙකු වේ. ඉතිරි දෙක (තේජෝ හා වායෝ) අධික වීමෙන් දෝස චරිත ඇත්තෙකු වේ. සියල්ල සමාන වීමෙන් රාග චරිත ඇත්තෙකු වේ. දෝෂයන් අතරින් සෙම අධික වූ තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකු ද, වාතය අධික වූ තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකු ද වේ. එසේත් නැතහොත් සෙම අධික වූ තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකු ද, වාතය අධික වූ තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකු ද වේ යැයි මෙසේ ධාතු දෝෂ නිදානයන් පවසති' යනුවෙන් ඇතැම් වාදයන් පෙන්වා දී, 'එහිදී පෙර යහපත් උත්සාහයන් ඇති වූ පමණින් හෝ දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව උපන් පමණින් හෝ සියල්ලෝම රාග චරිත ඇත්තෝම නොවෙති, අනෙක් අය ද දෝස මෝහ චරිත ඇත්තෝම නොවෙති. එසේම ධාතූන්ගේ ද පවසන ලද ක්‍රමයට අධික වීමේ නියමයක් නැත. දෝෂ නියමයේදී ද රාග මෝහ දෙක පමණක් පවසා ඇත, එය ද පූර්ව අපර විරුද්ධ වේ. එබැවින් මේ සියල්ල අනිශ්චිත වචන වේ' යැයි බැහැර කරන ලදී. එය පරමත්ථමඤ්ජූසා නම් වූ විසුද්ධිමග්ග මහා ටීකාවෙහි 'ඇතැම් (එකච්චේ) යන්න උපතිස්ස තෙරුන් උදෙසා පවසන ලදී, උන්වහන්සේ විසින් විමුත්තිමග්ගයෙහි එසේ පවසා ඇති බැවිනි' යනාදී වශයෙන් විස්තර කර ඇත.

Vimuttimaggapakaraṇaṃ

විමුත්තිමග්ග ප්‍රකරණය

Ko so vimuttimaggo nāma? Visuddhimaggo viya sīlasamādhipaññānaṃ visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpako eko paṭipattigantho. Tattha hi –

විමුත්තිමග්ගය යනු කුමක්ද? විසුද්ධිමග්ගය මෙන්ම සීල, සමාධි, ප්‍රඥාවන් වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා දක්වන එක්තරා පිළිවෙත් පොතකි. එහි –

‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā;

Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā’’ti –

'සීලය ද, සමාධිය ද, ප්‍රඥාව ද, උත්තරීතර වූ විමුක්තිය ද යන මේ ධර්මයන් යසස් ඇති ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලදී' යනුවෙන් –

Imaṃ [Pg.41] gāthaṃ paṭhamaṃ dassetvā tadatthavaṇṇanāvasena sīlasamādhipaññāvimuttiyo visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpitā. So pana gantho idāni cinaraṭṭheyeva diṭṭho, cinabhāsāya ca parivattito (1048-bu-va) saṅghapālena nāma bhikkhunā. Kena pana so kuto ca tattha ānītoti na pākaṭametaṃ. Tassa pana saṅghapālassa ācariyo guṇabhadro nāma mahāyāniko bhikkhu majjhimaindiyadesiko, so indiyaraṭṭhato cinaraṭṭhaṃ gacchanto paṭhamaṃ sīhaḷadīpaṃ gantvā tato (978-bu-va) cinaraṭṭhaṃ gato. Tadā so tena ānīto bhaveyya.

පළමුව මෙම ගාථාව දක්වා එහි අර්ථ වර්ණනා වශයෙන් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා සහ විමුක්ති යන අංග වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. එම ග්‍රන්ථය දැනට දක්නට ලැබෙන්නේ චීන දේශයෙහි පමණි. එය සංඝපාල නම් භික්ෂුවක විසින් (බුද්ධ වර්ෂ 1048 දී) චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කරන ලද්දකි. එය කවුරුන් විසින්, කොහේ සිට එහි ගෙන යන ලද්දක් දැයි පැහැදිලි නැත. එම සංඝපාල හිමියන්ගේ ආචාර්ය වූ ගුණභද්‍ර නම් මහායානික භික්ෂුව මධ්‍යම ඉන්දියාවේ උපන් කෙනෙකි. උන්වහන්සේ ඉන්දියාවේ සිට චීනයට වැඩම කරන අතරතුර පළමුව ලංකාද්වීපයට පැමිණ, පසුව (බුද්ධ වර්ෂ 978 දී) චීන දේශයට වැඩම කළහ. එකල උන්වහන්සේ විසින් මෙම ග්‍රන්ථය ගෙන යන්නට ඇතැයි සිතිය හැකිය.

Tasmiñhi vimuttimagge pubbāciṇṇanidānadassanaṃ dhātunidānadassanañca yatheva visuddhimagge ekaccevādo, tathevāgataṃ. Dosanidānadassane pana ‘‘semhādhiko rāgacarito, pittādhiko dosacarito, vātādhiko mohacarito. Semhādhiko vā mohacarito, vātādhiko rāgacarito’’ti tiṇṇampi rāgadosamohānaṃ dosaniyamo vutto. Ācariyabuddhaghosena diṭṭhavimuttimaggapotthake pana ‘‘pittādhiko dosacarito’’ti pāṭho ūno bhaveyya.

එම විමුක්තිමාර්ගයෙහි පූර්වයෙහි පුරුදු කරන ලද චර්යාවන් හේතු කොට ගැනීම සහ ධාතූන් හේතු කොට ගැනීම දැක්වීම, විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඒකච්චේවාදයෙහි එන පරිදිම සඳහන් වේ. දෝෂයන් හේතු කොට ගැනීම දැක්වීමේදී 'සෙම අධික තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකි, පිත අධික තැනැත්තා ද්වේෂ චරිත ඇත්තෙකි, වාතය අධික තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකි' යනුවෙන් ද, 'සෙම අධික තැනැත්තා මෝහ චරිත ඇත්තෙකි, වාතය අධික තැනැත්තා රාග චරිත ඇත්තෙකි' යනුවෙන් ද රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන තිදෙනාගේම දෝෂ නියමය දක්වා ඇත. බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ පරිශීලනය කළ විමුක්තිමාර්ග පොතෙහි 'පිත අධික තැනැත්තා ද්වේෂ චරිත ඇත්තෙකි' යන පාඨය අඩු වී තිබෙන්නට ඇත.

Aññānipi bahūni visuddhimagge paṭikkhittāni tattha vimuttimagge gahetabbabhāvena dissanti. Kathaṃ?

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද තවත් බොහෝ කරුණු විමුක්තිමාර්ගයෙහි පිළිගත යුතු කරුණු ලෙස දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේ ද යත්?

Sīlaniddese (1, 8-piṭṭhe) ‘‘aññe pana siraṭṭho sīlattho, sītalattho sīlatthoti evamādināpi nayenettha atthaṃ vaṇṇayantī’’ti paṭikkhitto atthopi tattha gahetabbabhāvena dissati.

සීල නිද්දේසයෙහි (පිටුව 8), 'ඇතැම් ආචාර්යවරු ශීර්ෂ (හිස) යන අර්ථයෙන් සීල යන්න ද, ශීතල යන අර්ථයෙන් සීල යන්න ද යන ආදී නයින් මෙහි අර්ථ වර්ණනා කරති' යනුවෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අර්ථය ද එහි පිළිගත යුතු අර්ථයක් ලෙස දක්නට ලැබේ.

Tathā dhutaṅganiddese (1, 78-piṭṭhe) ‘‘yesampi kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ, tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi, asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati, dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati, tasmā taṃ na gahetabba’’nti paṭikkhittaṃ paññattidhutaṅgampi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1-104) pana ‘‘yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha, te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadantī’’ti vaṇṇitaṃ.

එසේම ධුතාංග නිද්දේසයෙහි (පිටුව 78), 'යම් කෙනෙකුගේ මතයෙහි ධුතාංගය කුසල තිකයෙන් විනිමුක්ත ද (මිදුණක් ද), ඔවුන්ගේ අර්ථය අනුව පරමාර්ථ වශයෙන් ධුතාංගයක්ම නැත. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන දෙයක් කිනම් කෙලෙසක් දුරු කරන බැවින් ධුතාංගයක් වේ ද? ධුත ගුණයන් සමාදන් වී පවතියි යන පාළි වචනය සමඟ ද ඔවුන්ගේ විරෝධයක් ඇති වේ. එබැවින් එය පිළිගත යුතු නොවේ' යනුවෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද ප්‍රඥප්ති ධුතාංගය ද එහි දක්නට ලැබේ. මහා ටීකාවෙහි (1-104) නම්, 'යම් කෙනෙකුගේ' යන්නෙන් අභයගිරිවාසීන් අදහස් කරන බවත්, ඔවුන් ධුතාංගය යනු ප්‍රඥප්තියක් යැයි පවසන බවත් වර්ණනා කර ඇත.

Tathā pathavīkasiṇaniddese (1, 144) ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma [Pg.42] paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayantī’’tiādinā paṭikkhittaekevādopi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1, 172) pana ‘‘eketi abhayagirivāsino’’ti vaṇṇitaṃ.

එලෙසම පඨවී කසිණ නිද්දේසයෙහි (1, 144) 'ප්‍රතිපදා විසුද්ධිය යනු සසම්භාරික උපචාරයයි, උපේක්ෂානුබ්‍රෑහණය යනු අප්පනාවයි, සම්ප්‍රහංසනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි' යනුවෙන් ඇතැමුන් කරන වර්ණනාව ලෙස ප්‍රතික්ෂේප කළ මතය ද එහි දක්නට ලැබේ. මහා ටීකාවෙහි (1, 172) 'ඇතැමුන්' යනු අභයගිරිවාසීන් බව වර්ණනා කර ඇත.

Tathā khandhaniddese (2, 80-piṭṭhe) ‘‘balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpa’’nti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā porāṇaṭṭhakathāyaṃ tesaṃ paṭikkhittabhāvo pakāsito. Mahāṭīkāyaṃ ‘‘ekaccānanti abhayagirivāsīna’’nti vaṇṇitaṃ. Tesu jātirūpaṃ middharūpañca vimuttimagge dassitaṃ. Na kevalaṃ dassanamattameva, atha kho middharūpassa atthibhāvopi ‘‘middhaṃ nāma tividhaṃ āhārajaṃ utujaṃ cittajañcāti. Tesu cittajameva nīvaraṇaṃ hoti, sesā pana dve arahatopi bhaveyyu’’ntiādinā sādhito.

එසේම ඛන්ධ නිද්දේසයෙහි (පිටුව 80) 'බල රූපය, සම්භව රූපය, ජාති රූපය, රෝග රූපය සහ ඇතැම් ආචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව මිද්ධ රූපය' යනුවෙන් රූප වර්ග ගෙනහැර දක්වා මහා අටුවාවෙහි ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව දක්වා ඇත. මහා ටීකාවෙහි 'ඇතැමුන් යනු අභයගිරිවාසීන්' යැයි වර්ණනා කර ඇත. ඒ අතරින් ජාති රූපය සහ මිද්ධ රූපය විමුක්තිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. එය හුදෙක් දැක්වීමක් පමණක් නොව, 'මිද්ධය යනු ආහාරජ, උතුජ සහ චිත්තජ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් චිත්තජ මිද්ධය පමණක් නීවරණයක් වේ, ඉතිරි ආහාරජ සහ උතුජ මිද්ධ දෙක රහතන් වහන්සේලාට ද ඇති විය හැකිය' යනුවෙන් මිද්ධ රූපය පවතින බව සාධනය කර ඇත.

Ettāvatā ca vimuttimagge visuddhimaggena asamānatthānaṃ vuttabhāvo ca abhayagirivāsīhi tassa ganthassa paṭiggahitabhāvo ca sakkā ñātuṃ. Aññānipi pana īdisāni asamānavacanāni bahūni tattha saṃvijjantiyeva, tāni pana sabbāni na sakkā idha dassetuṃ.

මෙපමණකින් විමුක්තිමාර්ගයෙහි විසුද්ධිමාර්ගය හා අසමාන වන අර්ථයන් පවතින බවත්, අභයගිරිවාසීන් විසින් එම ග්‍රන්ථය පිළිගෙන තිබූ බවත් දැනගත හැකිය. මෙවැනි අසමාන වචන තවත් බොහෝමයක් එහි පවතින නමුත්, ඒවා සියල්ල මෙහි දැක්වීමට නොහැකිය.

Yebhuyyena panassa karaṇappakāro visuddhimaggassa viya hoti. Yā yā hi pāḷi abhidhammavibhaṅgato vā paṭisambhidāmaggato vā aññasuttantehi vā ānetvā sādhakabhāvena visuddhimagge dassiyati, tatthapi sā sā pāḷi yebhuyyena dissateva. Tāsu kañcimattaṃ uddharitvā anuminanatthāya dassayissāma.

කෙසේ වෙතත් එහි සම්පාදන රටාව බොහෝ දුරට විසුද්ධිමාර්ගයට සමාන වේ. අභිධර්ම විභංගයෙන් හෝ පටිසම්භිදාමග්ගයෙන් හෝ වෙනත් සූත්‍ර දේශනාවන්ගෙන් ගෙන විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සාධක වශයෙන් දක්වා ඇති යම් පාළි පාඨයක් වේ ද, ඒවා බොහෝ දුරට විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද දක්නට ලැබේ. ඉන් ස්වල්පයක් අනුමානය පිණිස මෙහි උපුටා දක්වන්නෙමු.

Yā visuddhimagge (1, 47-piṭṭhe) ‘‘pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīla’’ntiādikā paṭisambhidāmaggapāḷi dassitā, sā vimuttimaggepi dissateva.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (පිටුව 47) එන 'පඤ්ච සීලානි පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලං' යන ආදී පටිසම්භිදාමග්ග පාළිය විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද දක්නට ලැබේ.

Yañca visuddhimagge (1, 137-piṭṭhe) ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho…pe… vicāro vicikicchāyā’’ti vacanaṃ peṭake vuttanti dassitaṃ, tañca tatthapi tatheva dassetvā ‘‘tipeṭake vutta’’nti niddiṭṭhaṃ. Tipeṭaketi nāmañca peṭakopadesameva sandhāya vuttaṃ bhaveyya. Tattha hi vivicceva kāmehīti pāṭhasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘alobhassa pāripūriyā kāmehi viveko sampajjati, adosassa. Amohassa pāripūriyā akusalehi dhammehi viveko [Pg.43] sampajjatī’’ti pāṭhassa tipeṭake vuttabhāvo dassito. So ca pāṭho peṭakopadese (262-piṭṭhe) ‘‘tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehī’’tiādinā dissati.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (පිටුව 137) 'සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්ෂය... විචාරය විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්ෂය' යන වචනය පේටකයෙහි සඳහන් බව දක්වා ඇත. එය විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද එලෙසම දක්වා 'තිපේටකයෙහි සඳහන්' යැයි දක්වා ඇත. එහි තිපේටක යන නාමය පෙටකෝපදේසය අරභයාම කියන ලද්දක් විය හැකිය. මන්දයත්, එම විමුක්තිමාර්ගයෙහි 'විවිච්චේව කාමේහි' යන පාඨ වර්ණනාවෙහි 'අලෝභය සම්පූර්ණ වීමෙන් කාමයන්ගෙන් වෙන් වීම සිදුවේ, අදෝෂය සහ අමෝහය සම්පූර්ණ වීමෙන් අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වීම සිදුවේ' යන පාඨය තිපේටකයෙහි පවතින බව දක්වා ඇත. එම පාඨය පෙටකෝපදේසයෙහි (පිටුව 262) 'එහි අලෝභය සම්පූර්ණ වීමෙන් කාමයන්ගෙන් වෙන් වූයේ වෙයි' යනුවෙන් දක්නට ලැබේ.

Yathā ca visuddhimagge (1, 258-piṭṭhe) ‘‘ayampi kho bhikkhave ānāpānassatisamādhi bhāvito’’tiādikā pāḷi mahāvaggasaṃyuttakato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (පිටුව 258) 'මහණෙනි, මේ ආනාපානසති සමාධිය වඩන ලද්දේ' යනුවෙන් මහා වග්ග සංයුක්තයෙන් ගෙන දක්වා ඇති පාළිය සේම විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද එලෙසම දක්වා ඇත.

Yathā ca visuddhimagge (1, 272-piṭṭhe) ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato’’tiādi pāḷi ca (1, 273-piṭṭhe) kakacūpamapāḷi ca paṭisambhidāmaggato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (පිටුව 272) 'ආශ්වාසයෙහි මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුගමනය කරන්නහුට' යනුවෙන් එන පාළිය සහ (පිටුව 273) 'කියතක උපමාව' සහිත පාළිය පටිසම්භිදාමග්ගයෙන් ගෙන දක්වා ඇති සේම විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද එලෙසම දක්වා ඇත.

Yathā ca visuddhimagge (2, 69-piṭṭhe) ‘‘katamā cintāmayā paññā’’tiādikā ca pāḷi ‘‘tattha katamaṃ āyakosalla’’ntiādikā ca pāḷi (2, 71-piṭṭhe) ‘‘dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādikā ca pāḷi abhidhammavibhaṅgato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi. Sabbāpi ca tattha vuttā ekavidhaduvidhādipaññāpabhedakathā visuddhimagge vuttakathāya yebhuyyena samānāyeva.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (පිටුව 69) 'චින්තාමයා ප්‍රඥාව කවරී ද' යන පාළිය සහ 'එහි ආය කෝසල්ලය (දියුණුවෙහි දක්ෂතාව) කවරී ද' යන පාළිය ද, (පිටුව 71) 'දුකෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි' යන ආදී පාළි ධර්මයන් අභිධර්ම විභංගයෙන් ගෙන දක්වා ඇති සේම විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද දක්නට ලැබේ. එහි දක්වා ඇති ඒකවිධ, දුවිධ ආදී සියලු ප්‍රඥා ප්‍රභේද කථාවන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දැක්වෙන කථාවන්ට බොහෝ දුරට සමාන වේ.

‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati;

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti –

'යම් චක්ඛු ප්‍රසාදයකින් රූපයන් බලයි ද, එය උකුණෙකුගේ හිසක් බඳු ඉතා කුඩා වූ සියුම් වූවකි' -

Ayampi gāthā vimuttimaggepi āyasmatā sāriputtattherena bhāsitabhāveneva dassitā. Ūkāsirasamūpamanti padaṃ pana ūkāsamūpamanti tattha dissati, tañca paramparalekhakānaṃ pamādalekhamattameva siyā.

මෙම ගාථාව විමුක්තිමාර්ගයෙහි ද ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දක් ලෙස දක්වා ඇත. එහි 'ඌකාසිරසමූපමං' (ūkāsirasamūpamanti) යන පදය 'ඌකාසමූපමං' (ūkāsamūpamanti) ලෙස දක්නට ලැබෙන අතර, එය පරම්පරාගත ලේඛකයන්ගේ ප්‍රමාද දෝෂයක් පමණක් විය හැකිය.

Catūsu saccesu visuddhimagge viya vacanatthato lakkhaṇato anūnādhikato kamato antogadhānaṃ pabhedato upamāto ca vinicchayo dassito, so ca yebhuyyena visuddhimaggena samānoyeva.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මෙන්ම, චතුරාර්ය සත්‍යය පිළිබඳ විනිශ්චය වචනාර්ථ, ලක්ෂණ, ඌන-අධික බව, අනුපිළිවෙළ, අන්තර්ගත ප්‍රභේද සහ උපමා මගින් එහි (විමුක්තිමාර්ගයෙහි) ද දක්වා ඇත. එය බොහෝ දුරට විසුද්ධිමාර්ගයට සමාන වේ.

Yathā ca visuddhimagge (2, 242-245) sammasanañāṇakathāyaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ atītādiekādasavidhena ca aniccādilakkhaṇattayena ca visuṃ visuṃ sammasananayo dassito, tatheva tatthapi. Cakkhādijarāmaraṇapariyosānesu pana dhammesu dhammavicārapariyosānānaṃ saṭṭhiyā eva dhammānaṃ aniccādilakkhaṇattayena sammasananayo tattha dassito.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (2, 242-245) සම්මසනඥාන කථාවෙහි පංචස්කන්ධය අතීත ආදී එකොළොස් ආකාරයකින් ද, අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්ෂණයෙන් ද වෙන වෙනම සම්මසනය කරන අයුරු දක්වා ඇති සේම එහි ද දක්වා ඇත. එහි චක්ඛු ආදී ජරා මරණ දක්වා වූ ධර්මයන් අතර ධර්ම විචාර දක්වා වූ ධර්ම හැටක් (60) පමණක් අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්ෂණයෙන් සම්මසනය කරන අයුරු දක්වා ඇත.

Visuddhimagge [Pg.44] pana diṭṭhivisuddhiniddese (2, 230-232-piṭṭhesu) vuttā ‘‘yamakaṃ nāmarūpañca…pe… ubho bhijjanti paccayā’’ti gāthā ca, ‘‘na cakkhuto jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca, ‘‘na sakena balena jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca vimuttimagge bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassitā. Tāsu appamattakoyeva pāṭhabhedo dissati.

විසුද්ධිමාර්ගයේ දිට්ඨිවිසුද්ධි නිද්දේසයෙහි (2, 230-232 පිටු) සඳහන් 'යමකං නාමරූපඤ්ච...පෙ... උභෝ භිජ්ජන්ති පච්චයා' යන ගාථාව ද, 'න චක්ඛුතෝ ජායරේ' යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථා හය ද, 'න සකේන බලේන ජායරේ' යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථා හය ද විමුක්තිමාර්ගයෙහි භංගානුපස්සනාඥාන කථාවෙහි දක්වා ඇත. ඒවායේ දක්නට ලැබෙන්නේ ඉතා සුළු පාඨ වෙනසක් පමණි.

Visuddhimagge (2, 261-2-piṭṭhesu) arūpasattakesu ariyavaṃsakathānayena vutto kalāpato ca yamakato ca sammasananayo vimuttimagge ettheva bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassito.

විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (2, 261-2 පිටු) අරූප සප්තකයෙහි අරියවංශ කථාවට අනුව වදාළ කලාප වශයෙන් සහ යමක වශයෙන් සම්මසනය කරන ක්‍රමය, විමුක්තිමාර්ගයෙහි මෙම භංගානුපස්සනාඥාන කථාවෙහි ම දක්වා ඇත.

Vimuttimagge buddhānussatikathāyaṃ lokavidūti padassa atthavaṇṇanāyaṃ sattalokasaṅkhāralokavasena dveyeva lokā dassitā, na pana okāsaloko yathā visuddhimagge (1, 199-200-piṭṭhesu).

විමුක්තිමාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති කථාවෙහි 'ලෝකවිදූ' යන පදයේ අර්ථ වර්ණනාවේදී සත්ත්ව ලෝකය සහ සංස්කාර ලෝකය වශයෙන් ලෝක දෙකක් පමණක් දක්වා ඇත. විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (1, 199-200 පිටු) මෙන් ඕකාශ ලෝකය දක්වා නැත.

Ettāvatā ca vimuttimaggo nāma gantho kīdisoti sakkā anuminituṃ. So pana yathā na mahāvihāravāsīnaṃ gantho hoti, evaṃ mahāyānikānampi na hotiyeva theravādapiṭakameva nissāya katabhāvato. Yasmā pana tattha na kiñcipi sīhaḷadīpikaṃ nāmaṃ vā theravādo vā dissati, tasmā so sīhaḷadīpe kataganthopi na hoti. Indiyaraṭṭhikaṃ pana nāmañca vohāro ca tattha bahūsu ṭhānesu dissati, tasmā indiyaraṭṭhe kataganthova bhaveyya. Yasmā cassa peṭakopadesaṃ nissitabhāvo bahūsu ṭhānesu dissati, visesato pana middharūpassa atthibhāvo ca, arahatopi tassa atthibhāvo ca tameva nissāya dassīyati, paṭisambhidāmaggagaṇṭhipade ca peṭaketi padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘suttantapiṭakatthāya aṭṭhakathā peṭakaṃ mahisāsakānaṃ gantho’’ti vaṇṇito. Tasmā eso vimuttimaggo mahisāsakanikāyikena kato bhaveyyāti amhākaṃ mati.

මේ අනුව විමුක්තිමාර්ගය නම් ග්‍රන්ථය කෙබඳු එකක් දැයි අනුමාන කළ හැකිය. එය මහා විහාරවාසීන්ගේ ග්‍රන්ථයක් නොවනවා සේම, ථේරවාද පිටකයම ඇසුරු කරමින් කළ බැවින් මහායානිකයන්ගේ ග්‍රන්ථයක් ද නොවේ. එහි කිසිදු හෙළ දිවයිනට (ශ්‍රී ලංකාවට) සම්බන්ධ නාමයක් හෝ ථේරවාදය යන නම හෝ නොපෙනෙන බැවින් එය හෙළ දිවයිනේ කරන ලද ග්‍රන්ථයක් ද නොවේ. ඉන්දියාවට සම්බන්ධ නම් සහ ව්‍යවහාරයන් එහි බොහෝ තැන්වල දක්නට ලැබෙන බැවින් එය ඉන්දියාවේ කළ ග්‍රන්ථයක් විය යුතුය. එමෙන්ම එය බොහෝ තැන්වල පෙටකෝපදේසය ඇසුරු කළ බව පෙනේ. විශේෂයෙන් මිද්ධ රූපය පවතින බවත්, රහතන් වහන්සේට ද එය පවතින බවත් දක්වා ඇත්තේ එයම ඇසුරු කිරීමෙනි. පටිසම්භිදාමග්ග ගන්ඨිපදයෙහි 'පෙටකේ' යන පදයේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'සූත්‍ර පිටකයේ අර්ථය සඳහා වූ අටුවාව පෙටකය වන අතර එය මහිසාසකයන්ගේ ග්‍රන්ථයකි' යි වර්ණනා කර ඇත. එබැවින් මෙම විමුක්තිමාර්ගය මහිසාසක නිකායිකයෙකු විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය යනු අපගේ මතයයි.

Nissayaṭṭhakathāvibhāvanā

නිශ්‍රය (ඇසුරු කළ) අටුවාවන් විස්තර කිරීම.

Visuddhimaggo pana na kevalaṃ pubbe vuttappakāreneva kato, atha kho vuccamānappakārenāpi. Tathā hi ācariyabuddhaghosatthero porāṇaṭṭhakathāhi samāharitvā bhāsāparivattanavasena dassentopi yā yā atthavaṇṇanā [Pg.45] vā vinicchayo vā saṃsayitabbo hoti, tattha tattha vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttanti vā (1, 263), vinayaṭṭhakathāsu vuttaṃ, majjhimaṭṭhakathāsu panāti vā (1, 70), aṅguttarabhāṇakāti vā (1, 72), aṭṭhakathācariyānaṃ matānusārena vinicchayoti vā (1, 99), vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsūti vā (1, 118), taṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittanti vā (1, 134), dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ matanti vā, majjhimabhāṇakā icchantīti vā (1, 267), aṭṭhakathāsu vinicchayoti vā, evaṃ tāva dīghabhāṇakā, majjhimabhāṇakā panāhūti vā (1, 277), aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana…pe… ayaṃ kamo vutto, so pāḷiyā na sametīti vā (1, 309), evaṃ tāva majjhimabhāṇakā, saṃyuttabhāṇakā panāti vā (2, 62), saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttanti vā (2, 63), aṭṭhakathāyaṃ panāti vā (2, 80) evaṃ taṃtaṃatthavaṇṇanāvinicchayānaṃ nissayampi vibhāvetvā pacchimajanānaṃ uppajjamānasaṃsayaṃ vinodentoyeva te dassesi.

විසුද්ධිමාර්ගය හුදෙක් පෙර කී ආකාරයට පමණක් කරන ලද්දක් නොව, මෙසේ කියනු ලබන ආකාරයෙන් ද කරන ලද්දකි. එනම්, ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පුරාණ අටුවාවලින් කරුණු එකතු කොට භාෂා පරිවර්තනයක් ලෙස දක්වන කල්හි, යම් යම් අර්ථ වර්ණනාවක් හෝ විනිශ්චයක් පිළිබඳ සැකයක් පවතින තැන්හි, 'විනය අටුවාවෙහි පවසන ලදී' (1, 263) යනුවෙන් ද, 'විනය අටුවාවන්හි පවසන ලදී, මජ්ඣිම අටුවාවන්හි නම්' (1, 70) යනුවෙන් ද, 'අංගුත්තර භාණකවරු' (1, 72) යනුවෙන් ද, 'අටුවාචාරීන්ගේ මතය අනුව විනිශ්චයයි' (1, 99) යනුවෙන් ද, 'මෙය අටුවාවන්හි ද පවසන ලදී' (1, 118) යනුවෙන් ද, 'එය අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' (1, 134) යනුවෙන් ද, 'දීඝ භාණක සහ සංයුත්ත භාණකවරුන්ගේ මතයයි' යනුවෙන් ද, 'මජ්ඣිම භාණකවරු කැමති වෙති' (1, 267) යනුවෙන් ද, 'අටුවාවන්හි විනිශ්චයයි' යනුවෙන් ද, 'මෙසේ පළමුව දීඝ භාණකවරු පවසති, මජ්ඣිම භාණකවරු පවසති' (1, 277) යනුවෙන් ද, 'අංගුත්තර අටුවාවෙහි නම්...පෙ... මෙම ක්‍රමය පවසන ලදී, එය පාළිය හා නොගැලපේ' (1, 309) යනුවෙන් ද, 'මෙසේ පළමුව මජ්ඣිම භාණකවරු පවසති, සංයුත්ත භාණකවරු පවසති' (2, 62) යනුවෙන් ද, 'සංයුත්ත අටුවාවෙහි පවසන ලදී' (2, 63) යනුවෙන් ද, 'අටුවාවෙහි නම්' (2, 80) යනුවෙන් ද ඒ ඒ අර්ථ වර්ණනා හා විනිශ්චයන්හි මූලාශ්‍රයන් පැහැදිලි කරමින්, පසුකාලීනයන්ට ඇතිවන සැක දුරු කරමින්ම ඒවා දැක්වූහ.

Tenimassa visuddhimaggassa karaṇakāle sabbāpi sīhaḷaṭṭhakathāyo ācariyassa santike santīti ca, pubbeyeva tā ācariyena sīhaḷattherānaṃ santike sutāti ca, tāhi gahetabbaṃ sabbaṃ gahetvā ayaṃ visuddhimaggo ācariyena likhitoti ca ayamattho ativiya pākaṭo hoti. Tasmā yaṃ mahāvaṃse –

එබැවින් මෙම විසුද්ධිමාර්ගය කරන අවස්ථාවේ සියලුම හෙළ අටුවාවන් ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි තිබූ බවත්, පෙර සිටම ඒ අටුවාවන් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් හෙළ මහා තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් අසා ඉගෙන තිබූ බවත්, ඒවායින් ගත යුතු සියල්ල ගෙන ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙම විසුද්ධිමාර්ගය ලියන ලද බවත් යන කරුණ ඉතා පැහැදිලි වේ. එබැවින් මහාවංශයෙහි එන –

‘‘Saṅgho gāthādvayaṃ tassā’dāsi sāmatthiyaṃ tavā’’tiādinā ‘‘gāthādvayameva oloketvā kiñcipi aññaṃ potthakaṃ anoloketvā ācariyabuddhaghoso visuddhimaggaṃ akāsī’’ti adhippāyena abhitthutivacanaṃ vuttaṃ, taṃ abhitthutimattamevāti veditabbaṃ.

'මහා සංඝරත්නය ඔබගේ දක්ෂතාව පරීක්ෂා කිරීම සඳහා උන්වහන්සේට ගාථා දෙකක් ලබා දුන්හ' යනුවෙන් ආරම්භ වී, 'ගාථා දෙක දෙස පමණක් බලා වෙනත් කිසිදු පොතක් දෙස නොබලා ආචාර්ය බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විසුද්ධිමාර්ගය කළහ' යන අදහසින් කරන ලද ප්‍රශංසාත්මක ප්‍රකාශය, හුදු ප්‍රශංසාවක් පමණක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය.

Porāṇavacanadassanaṃ

පෝරාණ (පැරණි ගුරුවරුන්ගේ) වචන දැක්වීම.

Na kevalaṃ ācariyo aṭṭhakathāyoyeva nissayabhāvena dassesi, atha kho ‘‘porāṇā panāhū’’tiādinā porāṇānaṃ vacanampi dassesiyeva. Tadettha dvāvīsatiyā ṭhānesu diṭṭhaṃ. Ke panete porāṇā nāma? Yāva catutthasaṅgītikālā saṅgītikāresu pariyāpannā vā [Pg.46] tādisā vā mahātherāti veditabbā. Tathā hi paṭisambhidāmagge (292-3-piṭṭhesu).

ආචාර්යයන් වහන්සේ හුදෙක් අටුවාවන් පමණක් මූලාශ්‍ර ලෙස නොදැක්වූහ, 'පැරණි ගුරුවරු මෙසේ පවසති' (පෝරාණා පනාහු) යනාදී වශයෙන් පැරණි ගුරුවරුන්ගේ වචන ද දැක්වූහ. එය මෙහි ස්ථාන විසි දෙකක දක්නට ලැබේ. මේ පෝරාණ (පැරණි ගුරුවරුන්) යනු කවුරුන්ද? සිව්වන ධර්ම සංගායනාව දක්වා වූ කාලය තුළ සංගීතිකාරක (ධර්ම සංගායනා කළ) තෙරුන් වහන්සේලා හෝ එවැනි මහා තෙරුන් වහන්සේලා බව දත යුතුය. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි (292-3 පිටු) මෙසේ සඳහන් වේ.

‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati…pe…Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepaṃ gacchatī’’ti –

'ආලෝකයෙහි ද ඥානයෙහි ද ප්‍රීතියෙහි ද කම්පනය වේ...පෙ... ධර්ම උද්ධච්චයෙහි දක්ෂ වෙයි, වික්ෂේපයට (සිත විසිරී යාමට) පත් නොවේ' –

Evamāgatā gāthāyo idha (273-4-piṭṭhesu) porāṇānaṃ vacanabhāvena dassitā. Yadi cimā gāthāyo saṅgītikārehi pakkhittā bhaveyyuṃ yathā parivārapāḷiyaṃ (3-piṭṭhe) āgatā ācariyaparamparādīpikā gāthāyo, tā hi samantapāsādikāyaṃ (1, 46-piṭṭhe) porāṇavacanabhāvena dassitā, evaṃ sati teyeva saṅgītikārā porāṇāti veditabbā. Atha paṭisambhidāmaggadesakeneva bhāsitā bhaveyyuṃ, te viya garukaraṇīyā paccayikā saddhāyitabbakā mahātherā porāṇāti veditabbā. Samantapāsādikāsumaṅgalavilāsinīādīsu ‘‘porāṇā pana evaṃ vaṇṇayantī’’tiādinā vuttaṭṭhānesupi tādisāva ācariyā porāṇāti vuttā.

මෙහි (273-4 පිටුවල) දැක්වෙන ගාථාවන් පුරාණාචාර්යවරුන්ගේ වචන ලෙස දක්වා ඇත. යම් හෙයකින් මෙම ගාථාවන් පරිවාර පාළියෙහි (3 පිටුව) එන ආචාර්ය පරම්පරාව දක්වන ගාථාවන් මෙන් ධර්ම සංගායනා කළ තෙරවරුන් විසින් ඇතුළත් කරන ලද්දේ නම්, සමන්තපාසාදිකාවෙහි (1, 46 පිටුවල) ඒවා පුරාණ වචන ලෙස දක්වා ඇති බැවින් එම සංගායනාකාරක තෙරවරුන්ම 'පොරාණ' (පුරාණාචාර්යවරු) ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් පටිසම්භිදාමග්ග දේශනා කළ තෙරනම විසින්ම දේශනා කරන ලද්දේ නම්, උන්වහන්සේ මෙන්ම ගරුකටයුතු වූ ද විශ්වාසකටයුතු වූ ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'පොරාණ' ලෙස දත යුතුය. සමන්තපාසාදිකා, සුමංගලවිලාසිනී ආදියේ 'පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වර්ණනා කරති' යනාදී වශයෙන් සඳහන් ස්ථානවල ද එවැනි ආචාර්යවරුන්ම 'පොරාණ' ලෙස හඳුන්වා ඇත.

Vinayaṭṭhakathākaraṇaṃ

විනය අට්ඨකථා සම්පාදනය කිරීම

Ācariyo pana imaṃ visuddhimaggapakaraṇaṃ yathāvuttappakārena katvā aññāpi tipiṭakaṭṭhakathāyo anukkamena akāsi. Kathaṃ? Samantapāsādikaṃ nāma vinayaṭṭhakathaṃ buddhasirittherena ajjhesito mahāvihārassa dakkhiṇabhāge padhānagharapariveṇe mahānigamassāmino pāsāde vasanto akāsi. Sā panesā siripāloti nāmantarassa mahānāmarañño vīsatimavasse (973-bu-va) āraddhā ekavīsatimavasse (974-bu-va) niṭṭhānappattā ahosi. Tañca pana karonto mahāmahindattherenābhataṃ sīhaḷabhāsāya saṅkhataṃ mahāaṭṭhakathaṃ tassā sarīraṃ katvā mahāpaccarīkurundīsaṅkhepaandhakaṭṭhakathāhi ca gahetabbaṃ gahetvā sīhaḷadīpe yāva vasabharājakālā pākaṭānaṃ porāṇa vinayadharamahātherānaṃ vinicchayabhūtaṃ theravādampi pakkhipitvā akāsi. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ –

ආචාර්යවරුන් (බුද්ධඝෝෂ හිමියන්) මේ විශුද්ධිමග්ග ප්‍රකරණය ඉහත කී පරිදි නිමවා අනතුරුව අනුපිළිවෙලින් සෙසු තිපිටක අට්ඨකථාවන්ද සම්පාදනය කළහ. ඒ කෙසේද? බුද්ධසිරි තෙරුන්ගේ ආරාධනයෙන්, මහා විහාරයේ දකුණු පස පිහිටි ප්‍රධානඝර පරිවේණයෙහි වූ මහානිගමසාමීගේ ප්‍රාසාදයෙහි වැඩවසමින් 'සමන්තපාසාදිකා' නම් විනය අට්ඨකථාව සම්පාදනය කළහ. එය සිරිපාල හෙවත් මහානාම රජුගේ රාජ්‍ය වර්ෂ විස්සෙහි (බු.ව. 973) ආරම්භ කර විසි එක්වන වර්ෂයෙහි (බු.ව. 974) අවසන් කරන ලදී. එය සම්පාදනය කිරීමේදී මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද, හෙළ බසින් ලියැවුණු 'මහා අට්ඨකථාව' එහි ශරීරය (පදනම) කර ගනිමින්, මහාපච්චරී, කුරුන්දි, සංඛේප සහ අන්ධක අට්ඨකථාවලින් ද ගත යුතු කරුණු ගෙන, වසභ රජ සමය දක්වා ලක්දිව ප්‍රකටව සිටි පුරාණ විනයධර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ විනිශ්චයන් හා තෙරවාදයන් ද ඇතුළත් කොට එය සම්පාදනය කළහ. මේ බව සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto, tassā mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ;

Katvā mahāpaccariyaṃ tatheva, kurundināmādisu vissutāsu.

'එම (විනය) අට්ඨකථාව ආරම්භ කරන්නා වූ මම, මහා අට්ඨකථාව එහි ශරීරය (පදනම) කොට ගෙන, මහාපච්චරිය ද එසේම ප්‍රකට වූ කුරුන්දි ආදී...'

Vinicchayo [Pg.47] aṭṭhakathāsu vutto, yo yuttamatthaṃ apariccajanto;

Tatopi antogadhatheravādaṃ, saṃvaṇṇanaṃ samma samārabhissa’’nti ca.

'අට්ඨකථාවල සඳහන් විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තිසහගත අර්ථයන් අත්නොහැර, තෙරවාදයන් ද එහි අන්තර්ගත කරමින් මෙම වර්ණනාව මැනවින් ආරම්භ කරන්නෙමි' යි ද සඳහන් වේ.

‘‘Mahāmeghavanuyyāne, bhūmibhāge patiṭṭhito;

Mahāvihāro yo satthu, mahābodhivibhūsito.

'මහා මේඝවනයෙහි පිහිටි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා බෝධීන් වහන්සේගෙන් අලංකාරවත් වූ යම් මහා විහාරයක් ඇද්ද,'

Yaṃ tassa dakkhiṇe bhāge, padhānagharamuttamaṃ;

Sucicārittasīlena, bhikkhusaṅghena sevitaṃ.

'එහි දකුණු දිශාවෙහි පිහිටි, පිරිසිදු වූ චාරිත්‍ර ශීලයෙන් යුත් භික්ෂු සංඝයා විසින් සේවනය කරන ලද උතුම් වූ ප්‍රධානඝරයක් ඇද්ද,'

Uḷārakulasambhūto, saṅghupaṭṭhāyako sadā;

Anākulāya saddhāya, pasanno ratanattaye.

'උතුම් කුලයක උපන්, නිරන්තරයෙන් සංඝයාට උපස්ථාන කරන, නිරවුල් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණු,'

Mahānigamasāmīti, vissuto tattha kārayi;

Cārupākārasañcitaṃ, yaṃ pāsādaṃ manoramaṃ.

'මහානිගමසාමී යනුවෙන් ප්‍රකට වූ දායකයා විසින් එහි කරවන ලද, මනහර වූ ප්‍රාකාරයකින් වටවූ යම් මනරම් ප්‍රාසාදයක් ඇද්ද,'

Sandacchāyatarūpetaṃ, sampannasalilāsayaṃ;

Vasatā tatra pāsāde, mahānigamasāmino.

'ඝන සෙවන සහිත වෘක්ෂයන්ගෙන් හා ජල පොකුණුවලින් යුක්ත වූ මහානිගමසාමීගේ එම ප්‍රාසාදයෙහි වසමින්,'

Sucisīlasamācāraṃ, theraṃ buddhasirivhayaṃ;

Yā uddisitvā āraddhā, iddhā vinayavaṇṇanā.

'පිරිසිදු ශීල හා සමාචාරයන්ගෙන් යුත් බුද්ධසිරි නම් තෙරුන් උදෙසා (උන්වහන්සේගේ ආරාධනයෙන්) ආරම්භ කරන ලද මෙම විනය වර්ණනාව සම්පූර්ණ විය.'

Pālayantassa sakalaṃ, laṅkādīpaṃ nirabbudaṃ;

Rañño sirinivāsassa, siripālayasassino.

'උපද්‍රව රහිතව මුළු ලක්දිව පාලනය කරන්නා වූ, සිරි නිවසක් බඳු වූ ද යසසින් යුක්ත වූ ද සිරිපාල රජුගේ,'

Samavīsatime vasse, jayasaṃvacchare ayaṃ;

Āraddhā ekavīsamhi, sampatte pariniṭṭhitā.

'විසිවන රාජ්‍ය වර්ෂයෙහි මෙය ආරම්භ කොට, විසිඑක්වන වර්ෂයට පැමිණි කල්හි අවසන් කරන ලදී.'

Upaddavākule loke, nirupaddavato ayaṃ;

Ekasaṃvacchareneva, yathā niṭṭhaṃ upāgatā’’ti ca.

'උපද්‍රවයන්ගෙන් පිරුණු ලෝකයෙහි, කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව මෙය වසරක් ඇතුළත අවසන් වූවා සේම (ලෝකයාගේ යහපත් ප්‍රාර්ථනාවන් ද එසේම ඉටු වේවා!)' යි ද සඳහන් වේ.

Ayañca samantapāsādikā vinayaṭṭhakathā adhunā mudditachaṭṭhasaṅgītipotthakavasena sahassato upari aṭṭhapaṇṇāsādhikatisatamattapiṭṭhaparimāṇā (1358) hoti, tassā ca ekasaṃvaccharena niṭṭhāpitattaṃ upanidhāya catuvīsādhikasattasatamattapiṭṭhaparimāṇo (724) visuddhimaggopi antamaso chappañcamāsehi niṭṭhāpito bhaveyyāti sakkā ñātuṃ. Tasmā yaṃ buddhaghosuppattiyaṃ mahāvaṃsavacanaṃ nissāya ‘‘visuddhimaggo ācariyabuddhaghosena [Pg.48] ekaratteneva tikkhattuṃ likhitvā niṭṭhāpito’’ti abhitthutivacanaṃ vuttaṃ, taṃ takkārakassa abhitthutimattamevāti veditabbaṃ.

මෙම සමන්තපාසාදිකා විනය අට්ඨකථාව දැනට මුද්‍රිත හයවන සංගායනා පොතට අනුව පිටු එක්දහස් තුන්සිය පනස් අටක් (1358) පමණ වේ. එය එක් වසරකින් නිම කළ බව සලකා බලන විට, පිටු හත්සිය විසි හතරක් (724) පමණ වූ විශුද්ධිමග්ගය ද අවම වශයෙන් මාස පහක් හෝ හයක් ඇතුළත නිම කරන්නට ඇතැයි සිතිය හැකිය. එබැවින් බුද්ධඝෝෂුප්පත්තියෙහි මහා වංශය ඇසුරින් 'බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ විශුද්ධිමග්ගය එක රැයකින් තුන් වරක් ලියා නිම කළහ' යනුවෙන් එන ප්‍රශංසාත්මක වචනය එම කතුවරයාගේ හුදු වර්ණනාවක් පමණක් බව දත යුතුය.

Nanu ca imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sumaṅgalavilāsiniya’’ntiādinā visesanāmavasena āgamaṭṭhakathānaṃ atideso dissati, kathamimissā tāhi paṭhamataraṃ katabhāvo veditabboti? Ācariyassa aṭṭhakathāsu aññamaññātidesato, vinayapiṭakassa garukātabbatarabhāvato, mahāvihāravāsīhi visesena garukatabhāvato, saṅgītikkamānurūpabhāvato, idheva paripuṇṇanidānakathāpakāsanato, nigamane ca paṭhamaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyo sutvā karaṇappakāsanato ṭhapetvā visuddhimaggaṃ ayameva paṭhamaṃ katāti veditabbā. Visuddhimagge pana vinayaṭṭhakathāyanti vā vinayaṭṭhakathāsūti vā majjhimaṭṭhakathāsūti vā evaṃ sāmaññanāmavaseneva atideso dissati, na samantapāsādikādivisesanāmavasena. Tasmāssa sabbapaṭhamaṃ katabhāvo pākaṭoyeva. Āgamaṭṭhakathānaṃ idhātideso imissāpi tatthāti evaṃ aññamaññātideso pana ācariyassa manasā suvavatthitavasena vā sakkā bhavituṃ, apubbācarimapariniṭṭhāpanena vā. Kathaṃ? Ācariyena hi visuddhimaggaṃ sabbaso niṭṭhāpetvā samantapāsādikādiṃ ekekamaṭṭhakathaṃ karonteneva yattha yattha atthavaṇṇanā vitthārato aññaṭṭhakathāsu pakāsetabbā hoti, tattha tattha ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne kathessāmī’’ti manasā suvavatthitaṃ vavatthapetvā tañca atidisitvā yathāvavatthitaṭhānappattakāle taṃ vitthārato kathentena tā katā vā bhaveyyuṃ. Ekekissāya vā niṭṭhānāsannappattakāle taṃ ṭhapetvā aññañca aññañca tathā katvā sabbāpi apubbācarimaṃ pariniṭṭhāpitā bhaveyyunti evaṃ dvinnaṃ pakārānamaññataravasena ācariyassāṭṭhakathāsu aññamaññātideso hotīti veditabbanti.

මෙහි මෙබඳු විමසීමක් විය හැකිය: 'මෙම අට්ඨකථාවෙහි සුමංගලවිලාසිනිය යනාදී වශයෙන් විශේෂ නාමයන්ගෙන් යුතුව සූත්‍ර අට්ඨකථාවන් පිළිබඳ සඳහන් වේ නම්, මෙය ඒවාට ප්‍රථමයෙන් කරන ලද්දක් බව දන්නේ කෙසේද?' පිළිතුර නම්: ආචාර්යවරුන්ගේ අට්ඨකථාවල එකිනෙකට යොමු කිරීම් දක්නට ලැබීම නිසාත්, විනය පිටකය වඩාත් ගරු කටයුතු ග්‍රන්ථයක් වීම නිසාත්, මහා විහාරවාසීන් විසින් එය විශේෂයෙන් ගරු කරන ලද නිසාත්, සංගායනා අනුපිළිවෙලට අනුකූල වීම නිසාත්, මෙහිම සම්පූර්ණ නිදාන කථාව දක්වා තිබීම නිසාත්, අවසානයෙහි ප්‍රථමයෙන් හෙළ අට්ඨකථා අසා මෙය කළ බව දක්වා තිබීම නිසාත්, විශුද්ධිමග්ගය හැර අනෙක් අට්ඨකථාවලට වඩා මෙය ප්‍රථමයෙන් සම්පාදනය කළ බව දත යුතුය. විශුද්ධිමග්ගයෙහි නම් 'විනය අට්ඨකථාවෙහි' හෝ 'විනය අට්ඨකථාවල' හෝ 'මජ්ඣිම අට්ඨකථාවල' යනුවෙන් පොදු නාමයන්ගෙන් පමණක් සඳහන් වන අතර, සමන්තපාසාදිකා ආදී විශේෂ නාමයන්ගෙන් සඳහන් නොවේ. එබැවින් විශුද්ධිමග්ගය සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් කරන ලද්දක් බව පැහැදිලිය. සූත්‍ර අට්ඨකථාවලට මෙහිදී කළ සඳහන් සහ මෙහි කරුණු එහිදී කළ සඳහන් ආදී වශයෙන් ඇති මෙම අන්‍යෝන්‍ය යොමු කිරීම්, ආචාර්යවරුන්ගේ මනසෙහි තිබූ මනා සැලසුම් සහගත බව නිසා හෝ එකම කාල වකවානුවකදී මේවා අවසන් කිරීම නිසා හෝ විය හැකිය. ඒ කෙසේද යත්? ආචාර්යවරුන් විසින් විශුද්ධිමග්ගය සම්පූර්ණයෙන්ම නිමවා සමන්තපාසාදිකා ආදී එක් එක් අට්ඨකථාවන් සම්පාදනය කරන විට, යම් යම් ස්ථානවල අර්ථ වර්ණනාවන් වෙනත් අට්ඨකථාවක විස්තර කිරීමට අවශ්‍ය වූ විට, 'අසවල් ස්ථානයෙහි මෙය පවසන්නෙමි' යි සිතින් මැනවින් තීරණය කොට, එය එහිදී සඳහන් කොට, පසුව එම ස්ථානයට පැමිණි විට එය විස්තර කිරීමෙන් මේවා කරන්නට ඇත. එසේත් නැතිනම් එක් එක් අට්ඨකථාව නිම වීමට ආසන්න වූ විට එය නතර කොට, අනෙක් ඒවා ද එලෙසම කරමින් සියලු අට්ඨකථාවන් එකම කාලයකදී නිම කරන්නට ඇත. මෙසේ ක්‍රම දෙකෙන් එක් ක්‍රමයකට අනුව ආචාර්යවරුන්ගේ අට්ඨකථාවල එකිනෙකට යොමු කිරීම් සිදුවී ඇති බව දත යුතුය.

Āgamaṭṭhakathākaraṇaṃ

සූත්‍ර අට්ඨකථා සම්පාදනය කිරීම

Sumaṅgalavilāsiniṃ nāma dīghanikāyaṭṭhakathaṃ pana ācariyo sumaṅgalapariveṇavāsinā dāṭhānāgattherena āyācito akāsi. Vuttaṃ hetametissā nigamane –

ආචාර්යවරුන් (බුද්ධඝෝෂ හිමියන්) සුමංගල පරිවේණවාසී දාඨානාග තෙරුන්ගේ ආරාධනයෙන් 'සුමංගලවිලාසිනී' නම් වූ දීඝ නිකාය අට්ඨකථාව සම්පාදනය කළහ. මේ බව එහි අවසානයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Āyācito [Pg.49] sumaṅgala-pariveṇanivāsinā thiraguṇena;

Dāṭhānāga saṅgha, ttherena theravaṃsanvayena.

සුමංගල පරිවෙණයෙහි වැඩසිටි, ස්ථිර ගුණැති, මහා මහින්ද මහ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ තෙර පරපුරට අයත් දාඨානාග නම් මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් -

Dīghāgamassa dasabala-guṇagaṇaparidīpanassa aṭṭhakathaṃ;

Yaṃ ārabhiṃ sumaṅgala-vilāsiniṃ nāma nāmena.

දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ සමූහය විදහා දක්වන දීඝ නිකායෙහි අටුවාව වූ 'සුමංගලවිලාසිනී' නම් අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට මම උත්සාහ කළෙමි.

Sā hi mahāaṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā esā’’ti.

එම අභිනව අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන නිම කරන ලද්දකි.

Papañcasūdaniṃ nāma majjhimanikāyaṭṭhakathaṃ bhadantabuddhamittattherena pubbe mayūradūtapaṭṭane attanā saddhiṃ vasantena āyācito akāsi. Vuttaṃ hetametissā nigamane –

'පපඤ්චසූදනී' නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව, මීට පෙර මයුරදූත තොටුපළෙහි තමන් වහන්සේ සමඟ එක්ව විසූ බුද්ධමිත්ත නම් මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් සම්පාදනය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව එම අටුවාවේ නිගමනයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Āyācito sumatinā, therena bhadantabuddhamittena;

Pubbe mayūradūtapa,ṭṭanamhi saddhiṃ vasantena.

"යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, මීට පෙර මා සමඟ මයුරදූත තොටුපළෙහි එක්ව විසූ බුද්ධමිත්ත නම් මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් -

Paravādavidhaṃsanassa, majjhimanikāyaseṭṭhassa;

Yamahaṃ papañcasūdani-maṭṭhakathaṃ kātumārabhiṃ.

පරවාද මර්දනය කරන්නා වූ, උතුම් වූ මජ්ඣිම නිකායෙහි අර්ථ විවෘත කරන 'පපඤ්චසූදනී' නම් අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට මම පටන් ගතිමි.

Sā hi mahāaṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā esā’’ti.

එම අභිනව අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන නිම කරන ලද්දකි."

Sāratthappakāsiniṃ nāma saṃyuttanikāyaṭṭhakathaṃ bhadantajotipālattherena āyācito akāsi. Vuttaṃ hetametissā nigamane –

'සාරත්ථප්පකාසිනී' නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාව ජෝතිපාල නම් මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් සම්පාදනය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව එම අටුවාවේ නිගමනයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Etissā karaṇatthaṃ, therena bhadantajotipālena;

Sucisīlena subhāsitassa pakāsayantañāṇena.

"පිරිසිදු සීලයෙන් යුත්, දහම් කරුණු මැනවින් පැහැදිලි කරන ප්‍රඥාවෙන් හෙබි,

Sāsanavibhūtikāmena, yācamānena maṃ subhaguṇena;

Yaṃ samadhigataṃ puññaṃ, tenāpi jano sukhī bhavatū’’ti.

ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය කැමති වන්නා වූ, කල්‍යාණ ගුණයෙන් පිරි ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ මෙම අටුවාව කරන ලෙස මගෙන් අයැද සිටීම නිසා යම් පිනක් රැස් වූයේ ද, එම පිනෙන් සියලු ලෝකයා සුවපත් වෙත්වා!"

Manorathapūraṇiṃ nāma aṅguttaranikāyaṭṭhakathaṃ bhadantajotipālattherena dakkhiṇaindiyaraṭṭhe kañcipurādīsu ca sīhaḷadīpe mahāvihāramhi ca attanā saddhiṃ vasantena āyācito, tathā jīvakenāpi upāsakena piṭakattayapāragubhūtena vātāhatepi aniñjamānasabhāve dume viya aniñjamānasaddhamme ṭhitena sumatinā parisuddhājīvenābhiyācito akāsi. Vuttaṃ hetametissā nigamane –

'මනෝරථපූරණී' නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාව, දකුණු ඉන්දියාවේ කාංචිපුරය ආදී ස්ථානයන්හිදී ද ලක්දිව මහා විහාරයේදී ද තමන් වහන්සේ සමඟ එක්ව විසූ ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ද, එමෙන්ම සුළඟට නොසැලෙන මහ රුකක් සේ සද්ධර්මයෙහි පිහිටි, ත්‍රිපිටකයේ පරතෙර පත්, පිරිසිදු දිවිපෙවෙතක් ඇති ජීවක නම් උපාසක මහතාගේ ආරාධනයෙන් ද සම්පාදනය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව එම අටුවාවේ නිගමනයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Āyācito sumatinā, therena bhadantajotipālena;

Kañcipurādīsu mayā, pubbe saddhiṃ vasantena.

"මීට පෙර මා සමඟ කාංචිපුරය ආදී ස්ථානයන්හිදී එක්ව විසූ, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් ජෝතිපාල මහ තෙරුන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් ද,

Varatambapaṇṇidīpe, [Pg.50] mahāvihāramhi vasanakālepi;

Vātāhate viya dume, aniñjamānamhi saddhamme.

උතුම් වූ ලක්දිව මහා විහාරයෙහි වසන කාලයෙහි ද, සුළඟට නොසැලෙන මහ රුකක් වැනි වූ අකම්පිත සද්ධර්මයෙහි,

Pāraṃ piṭakattayasā,garassa gantvā ṭhitena sumatinā;

Parisuddhājīvenā,bhiyācito jīvakenāpi.

ත්‍රිපිටකය නැමති සාගරයේ පරතෙරට පත්ව සිටි, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් හා පිරිසිදු දිවිපෙවෙතකින් යුත් ජීවක නම් උපාසකතුමාගේ ආරාධනයෙන් ද,

Dhammakathānayanipuṇehi, dhammakathikehi aparimāṇehi;

Parikīḷitassa paṭipa,jjitassa sakasamayacitrassa.

ධර්ම දේශනා ක්‍රමයන්හි දක්ෂ වූ, අප්‍රමාණ වූ ධර්මකථිකයන් වහන්සේලා විසින් සෙවුනා ලද, ස්වකීය සිද්ධාන්තයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ,

Aṭṭhakathaṃ aṅguttara,mahānikāyassa kātumāraddho;

Yamahaṃ cirakālaṭṭhiti-micchanto sāsanavarassa.

උතුම් වූ බුද්ධ ශාසනය බොහෝ කල් පවතිනු කැමති මම, අංගුත්තර මහා නිකායෙහි අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට ආරම්භ කළෙමි.

Sā hi mahāaṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā esā;

Catunnavutiparimāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārehi.

එම අභිනව අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන භාණවාර අනූ හතරක (94) ප්‍රමාණයෙන් යුත් පාළි භාෂාවෙන් නිම කරන ලදී.

Sabbāgamasaṃvaṇṇana, manoratho pūrito ca me yasmā;

Etāya manoratha pūraṇīti nāmaṃ tato assā’’ti.

සියලු නිකායයන්ගේ අර්ථ විවරණය කිරීමේ මගේ අදහස මේ මගින් සම්පූර්ණ වූ බැවින්, මෙයට 'මනෝරථපූරණී' (මනදොළ සපුරන) යන නම තබන ලදී."

Imā ca pana catasso āgamaṭṭhakathāyo kurumāno ācariyabuddhaghoso mahāmahindattherenābhataṃ mūlaṭṭhakathāsaṅkhātaṃ mahāaṭṭhakathaṃyeva bhāsāparivattanavasena ceva punappunāgatavitthārakathāmaggassa saṃkhipanavasena ca akāsi. Vuttañhetaṃ ganthārambhe –

මෙසේ මෙම නිකාය අටුවා සතර සම්පාදනය කිරීමේදී බුද්ධඝෝෂ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ, මහා මහින්ද මහ තෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද මූල අටුවාව හෙවත් මහා අටුවාවම පාළි භාෂාවට පෙරළීමෙන් ද, නැවත නැවතත් සඳහන් වූ දීර්ඝ විස්තර සංක්ෂිප්ත කිරීමෙන් ද මෙය සිදු කළහ. ග්‍රන්ථාරම්භයේදී මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘Sīhaḷadīpaṃ pana ābha,tātha vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

"මහා මහින්ද මහ තෙරුන් වහන්සේ විසින් ලක්දිවට වැඩමවා, හෙළ වැසියන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා හෙළ බසින් තබන ලද,

Apanetvāna tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ…pe…Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti.

එම අටුවාවෙන් හෙළ බස ඉවත් කර, පාළි ධර්ම ග්‍රන්ථයන්ට අනුකූල වූ, දොස් රහිත වූ මනරම් පාළි බසට නගමින්... (පෙ)... නැවත නැවතත් යෙදුණු අර්ථයන් ඉවත් කර (පාළි ධර්ම පාඨයන්ගේ) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි."

Tathā nigamanepi –

එමෙන්ම නිගමනයෙහි ද -

‘‘Sā hi mahāaṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā esā’’ti ca;

‘‘Mūlaṭṭhakathāsāraṃ, ādāya mayā imaṃ karontenā’’ti ca.

"මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන මෙම අටුවාව නිම කරන ලදී" යනුවෙන් ද, "මූල අටුවාවෙහි සාරය ගෙන මෙය සිදු කරන මා හට..." යනුවෙන් ද සඳහන් වේ.

Imāsaṃ sarīrabhūtapāṭhesu ca samantapāsādikāyaṃ viya ‘‘mahāpaccariyaṃ, kurundiya’’ntiādinā vinicchayasaṃvaṇṇanābhedappakāsanaṃ na dissati, tathā abhidhammaṭṭhakathāsupi. [Pg.51] Tenetaṃ ñāyati ‘‘suttantābhidhammesu mahāaṭṭhakathāto aññā mahāpaccariādināmikā porāṇikā sīhaḷaṭṭhakathāyo ceva andhakaṭṭhakathā ca natthī’’ti. Yāva vasabharājakālā (609-653) pana pākaṭānaṃ sīhaḷikattherānaṃ vinicchayo ca vādā ca vatthūni ca etāsupi dissantiyevāti.

මෙම සතර නිකාය අටුවාවන්හි ප්‍රධාන පාඨයන් දෙස බැලීමේදී සමන්තපාසාදිකාවෙහි මෙන් "මහා පච්චරියෙහි මෙසේය, කුරුන්දියෙහි මෙසේය" ආදී වශයෙන් විවිධ විනිශ්චයන් හා අර්ථ විවරණයන් දැක්වීමක් දක්නට නොලැබේ. අභිධර්ම අටුවාවන්හි ද එය එසේම වේ. එයින් හැඟෙන්නේ සූත්‍ර හා අභිධර්ම විෂයයෙහි මහා අටුවාව හැර මහා පච්චරී ආදී නම් ඇති පුරාණ හෙළ අටුවා හෝ අන්ධක අටුවාව නොතිබූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, වසභ රජ සමය දක්වා ප්‍රකටව විසූ හෙළ තෙරවරුන්ගේ විනිශ්චයන්, වාදයන් හා කතා පුවත් මෙම අටුවාවන්හි දක්නට ලැබේ.

Abhidhammaṭṭhakathākaraṇaṃ

අභිධර්ම අටුවා සම්පාදනය කිරීම

Aṭṭhasāliniṃ pana sammohavinodaniñca dhātukathādipañcapakaraṇassa aṭṭhakathañcāti tisso abhidhammaṭṭhakathāyo attanā sadisanāmena sotatthakīganthakārakena buddhaghosabhikkhunā āyācito akāsi. Vuttañhetaṃ tāsu –

අත්ථසාලිනී, සම්මෝහවිනෝදනී සහ ධාතුකථා ආදී ප්‍රකරණ පහේ අටුවාව වූ පඤ්චප්පකරණට්ඨකථාව යන අභිධර්ම අටුවා තුන, තමන් වහන්සේගේම නම ඇති 'සෝතත්ථකී' නම් ග්‍රන්ථය කළ බුද්ධඝෝෂ නම් භික්ෂුවකගේ ආරාධනයෙන් සම්පාදනය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව එම අටුවාවන්හි මෙසේ දැක්වේ -

‘‘Visuddhācārasīlena, nipuṇāmalabuddhinā;

Bhikkhunā buddhaghosena, sakkaccaṃ abhiyācito’’ti ca.

"පිරිසිදු ආචාර සීලයෙන් හා සූක්ෂ්ම වූ නිර්මල ප්‍රඥාවෙන් හෙබි බුද්ධඝෝෂ නම් භික්ෂුව විසින් ගෞරවයෙන් ආරාධනා කරන ලදුව..."

‘‘Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katāAyaṃ aṭṭhasālinī nāma dhammasaṅgahaṭṭhakathā’’ti ca.

"ගුරු දේවයන් විසින් තබන ලද බුද්ධඝෝෂ යන නාමය ඇති තෙරුන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද ධම්මසංගණී අටුවාව වූ මෙම අත්ථසාලිනිය..."

‘‘Atthappakāsanatthaṃ, tassāhaṃ yācito ṭhitaguṇena;

Yatinā adandhagatinā, subuddhinā buddhaghosena.

"ස්ථිර ගුණයෙන් යුතු, වහා වටහා ගන්නා නුවණැති, මනා ප්‍රඥාවන්ත බුද්ධඝෝෂ භික්ෂුව විසින් එම විභංග ප්‍රකරණයෙහි අර්ථ පැහැදිලි කරන ලෙස කරන ලද ආරාධනයෙන් -

Yaṃ ārabhiṃ racayituṃ, aṭṭhakathaṃ sunipuṇesu atthesu;

Sammohavinodanato, sammohavinodaniṃ nāmā’’ti ca.

ඉතා සූක්ෂ්ම අර්ථයන් සම්බන්ධයෙන් අටුවාවක් සම්පාදනය කිරීමට මම උත්සාහ කළෙමි. එම අටුවාව මුළාව (සම්මෝහය) දුරු කරන බැවින් 'සම්මෝහවිනෝදනී' නම් වේ."

‘‘Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katāAyaṃ sammohavinodanī nāma vibhaṅgaṭṭhakathā’’ti ca.

"ගුරු උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා විසින් 'බුද්ධඝෝස' යනුවෙන් තබන ලද නාමයක් ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සම්පාදනය කරන ලද මෙම 'සම්මෝහවිනෝදනී' නම් වූ විභංග අටුවාවයි" යනුවෙන් ද (පවසා ඇත).

Imāsu pana tīsu pañcapakaraṇaṭṭhakathāya nāmaviseso natthi āyācako ca na pakāsito, kevalaṃ attano saddhāya eva sañcoditena ācariyabuddhaghosena sā katā viya dissati. Vuttañhetaṃ tassā nigamane –

නමුත් මෙම අටුවා තුන අතුරින් පංචපකරණ අටුවාවට විශේෂ නාමයක් නොමැති අතර එය සිදු කරන ලෙස ඉල්ලීමක් කළ පුද්ගලයෙකු ද ප්‍රකාශ වී නැත. එය හුදෙක් ස්වකීය ශ්‍රද්ධාවෙන්ම පෙළඹුණු බුද්ධඝෝස ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ම කරන ලද්දක් සේ පෙනේ. ඒ බව එහි නිගමනයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘Kusalādidhammabhedaṃ, [Pg.52] nissāya nayehi vividhagaṇanehi;

Vitthārento sattama-mabhidhammappakaraṇaṃ satthā.

"ශාස්තෘන් වහන්සේ කුසලාදී ධර්ම ප්‍රභේදයන් නිශ්‍රය කොට විවිධ ගණන ක්‍රමයන් හා න්‍යායන්ගෙන් යුතුව, සත්වැනි අභිධර්ම ප්‍රකරණය (පට්ඨානය) විස්තර කරමින් වදාළ සේක."

Suvihitasanniṭṭhāno, paṭṭhānaṃ nāma yaṃ pakāsesi;

Saddhāya samāraddhā, yā aṭṭhakathā mayā tassāti ca.

"යම් පට්ඨානයක් මනාව ස්ථිර කළ නිගමන සහිතව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද, මා විසින් ඒ පට්ඨානයෙහි අටුවාව ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මැනවින් ආරම්භ කරන ලදී" යනුවෙන් ද (පවසා ඇත).

‘‘Ettāvatā

"මේ තාක් දුරට,"

Sattappakaraṇaṃ nātho, abhidhammamadesayi;

Devātidevo devānaṃ, devalokamhi yaṃ pure;

Tassa aṭṭhakathā esā, sakalassāpi niṭṭhitā’’ti ca.

"දෙවියන්ට අධිපති වූ දේවතාවුන්ගේ ද දෙවියන් වූ ලෝකනාථයන් වහන්සේ පෙර දෙව්ලොවදී යම් සප්ත ප්‍රකරණ සංඛ්‍යාත අභිධර්මයක් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ මුළුමහත් අභිධර්මයෙහිම මෙම අටුවාව නිමවා අවසන් කරන ලදී" යනුවෙන් ද,

‘‘Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katāAyaṃ sakalassapi abhidhammapiṭakassa aṭṭhakathā’’ti ca.

"ගුරු උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා විසින් 'බුද්ධඝෝස' යනුවෙන් තබන ලද නාමයක් ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මුළුමහත් අභිධර්ම පිටකයටම කරන ලද අටුවාව මෙයයි" යනුවෙන් ද (පවසා ඇත).

Ekacce pana ādhunikā therā ‘‘abhidhammaṭṭhakathāyo ācariyabuddhaghosena yācito saṅghapālabuddhamittajotipālādīnaṃ aññataro thero akāsī’’ti vadanti. Ayañca nesaṃ vicāraṇā, aṭṭhasālinīsammohavinodanīsu ‘‘tā buddhaghosena yācito akāsī’’ti ganthakārena vuttaṃ. Tena ñāyati ‘‘takkārako añño, ācariyabuddhaghoso pana tāsu yācakapuggaloyevā’’ti. Āgamaṭṭhakathāsu ca ācariyabuddhaghosena –

නමුත් වර්තමාන ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ "අභිධර්ම අටුවාවන් කරන ලෙස ආචාර්ය බුද්ධඝෝසයන් වහන්සේ කළ ඉල්ලීමක් අනුව සංඝපාල, බුද්ධමිත්ත, ජෝතිපාල ආදී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් එක්නමක් එය කළ" බවයි. ඔවුන්ගේ විමර්ශනය මෙසේය: අට්ඨසාලිනී සහ සම්මෝහවිනෝදනී යන අටුවාවන්හි "බුද්ධඝෝසයන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි මෙය කළ බව" ග්‍රන්ථකර්තෘ විසින්ම පවසා ඇත. එයින් හැඟෙන්නේ "එය කළ තැනැත්තා වෙනත් අයෙකු බවත්, බුද්ධඝෝසයන් වහන්සේ එහිදී ඉල්ලීම කළ පුද්ගලයා පමණක් බවත්" ය. තවද ආගම අටුවාවන්හි (නිකාය අටුවාවන්හි) බුද්ධඝෝස ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් -

‘‘Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni…pe…Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti –

"සීල කතා, ධුතාංග ධර්මයන් සහ සියලු කර්මස්ථානයන්... පෙ... ආදී වශයෙන් මේ සියල්ල යම් හෙයකින් විශුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් ඉතා පිරිසිදුව පවසන ලද බැවින්, නැවත වරක් එය මෙහිදී විග්‍රහ නොකරන්නෙමි" යනුවෙන් -

Evaṃ sīlakathādīnaṃ attanā eva visuddhimagge vuttabhāvo mayātipadena pakāsito. Aṭṭhasāliniyaṃ pana –

මෙසේ සීල කතා ආදිය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි තමන් විසින්ම පවසන ලද බව 'මයා' (මා විසින්) යන පදය මඟින් ප්‍රකාශ වී ඇත. නමුත් අට්ඨසාලිනියෙහි -

‘‘Kammaṭṭhānāni sabbāni, cariyābhiññā vipassanā;

Visuddhimagge panidaṃ, yasmā sabbaṃ pakāsita’’nti –

"සියලු කර්මස්ථානයන් ද, චරියා, අභිඥා සහ විපස්සනා ද යන මේ සියල්ල විශුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින්" යනුවෙන් -

Evaṃ mayāti kattupadena vinā vuttaṃ. Tenāpi ñāyati ‘‘visuddhimaggakārako añño, abhidhammaṭṭhakathākārako añño’’ti. Kiñcāpi abhidhammaṭṭhakathāsu abhiyācako buddhaghoso bhikkhunāti ca yatināti ca [Pg.53] imeheva sāmaññaguṇapadehi vutto na therenāti sagāravaguṇapadena, tathāpi so ‘‘visuddhācārasīlena nipuṇāmalabuddhinā’’ti ca, ‘‘adandhagatinā subuddhinā’’ti ca imehi adhikaguṇapadehi thomitattā ‘‘visuddhimaggādikārako ācariyabuddhaghosoyevā’’ti sakkā gahetuṃ. So hi upasampannakālatoyeva paṭṭhāya ganthakovido pariyattivisāradaguṇasampanno, tasmiñca kāle ūnadasavasso bhaveyya, tasmā therenāti na vuttoti sakkā gahetunti.

මෙසේ 'මයා' (මා විසින්) යන කතෘ පදය රහිතව පවසා ඇත. එයින් ද හැඟෙන්නේ "විශුද්ධිමාර්ගය කළ තැනැත්තා වෙනත් අයෙකු බවත්, අභිධර්ම අටුවාව කළ තැනැත්තා වෙනත් අයෙකු බවත්" ය. අභිධර්ම අටුවාවන්හි ඉල්ලීම කළ බුද්ධඝෝසයන් 'භික්ඛුනා' (භික්ෂුව විසින්) සහ 'යතිනා' (යතීන්ද්‍රයා විසින්) යන පොදු ගුණ පදවලින් හඳුන්වා ඇති නමුත්, 'ථේරේන' (ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්) යන ගෞරවණීය පදයෙන් හඳුන්වා නැත. එසේ වුවද, ඔහු "පිරිසිදු ආචාර සීලයෙන් හා නිපුණ නිර්මල බුද්ධියෙන් යුතු" බවත්, "අලස නොවන ගමන් ඇති මනා බුද්ධිමතෙකු" බවත් යන අධික ගුණ පදවලින් වර්ණනා කර ඇති හෙයින්, "විශුද්ධිමාර්ගය ආදිය කළ බුද්ධඝෝස ආචාර්යයන් වහන්සේම" බව පිළිගත හැකිය. උන්වහන්සේ උපසම්පදා වූ කාලයේ සිටම ග්‍රන්ථයන්හි කෙළ පැමිණි, පරියත්ති විශාරද ගුණයෙන් යුක්ත වූහ. ඒ කාලය වන විට උන්වහන්සේ වසර දහයකට අඩු (දහවස් නොපිරුණු) භික්ෂුවක විය හැකිය. එබැවින් 'ථේරේන' (ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්) යැයි නොපැවසූ බව ද පිළිගත හැකිය.

Taṃ pana tesaṃ ativicāraṇamattameva. Na hi ācariyabuddhaghosatthero ‘‘tasmiṃ kāle ūnadasavasso’’ti sakkā gahetuṃ, visuddhimagganigamanepi ‘‘buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therenā’’ti vacanato, na ca ‘‘visuddhācārasīlena, nipuṇāmalabuddhinā’’ti vā, ‘‘adandhagatinā subuddhinā’’ti vā ettakeheva dvīhi dvīhi guṇapadehi thomanena suthomito hoti, aññadatthu ‘‘nippabhīkatakhajjoto samudeti divākaro’’ti thomanaṃ viya hoti. Nanu ācariyena attano ganthanigamanesu –

එය ඔවුන්ගේ අධික විමර්ශනයක් පමණි. බුද්ධඝෝස ආචාර්යයන් වහන්සේ "එකල දහවස් නොපිරුණු" අයෙකු ලෙස පිළිගත නොහැකිය. මන්ද විශුද්ධිමාර්ග නිගමනයෙහි පවා "ගුරු උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා විසින් බුද්ධඝෝස යනුවෙන් නම තබන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්" යනුවෙන් සඳහන් වන බැවිනි. තවද "පිරිසිදු ආචාර සීලයෙන් හා නිපුණ නිර්මල බුද්ධියෙන් යුතු" හෝ "අලස නොවන ගමන් ඇති මනා බුද්ධිමතෙකු" යන මෙවැනි ගුණ පද දෙකකින් පමණක් වර්ණනා කිරීමෙන් උන්වහන්සේ මනාව වර්ණනා වූවා යැයි කිව නොහැක. එය හරියට "කදෝපැණි එළිය මකාලමින් හිරු උදා වේ" යන වර්ණනාව වැනිය. ආචාර්යයන් වහන්සේ ස්වකීය ග්‍රන්ථ නිගමනයන්හි -

‘‘Paramavisuddhasaddhābaddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇenā’’tiādinā –

"අතිශය පිරිසිදු ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි සහ වීර්යයෙන් අලංකාර වූ, සීලාචාර, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ, ස්වකීය සමය හා පරසමය නමැති ගහණයන්ට බැසීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක පරියප්ති ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයක් ඇති, මහා ව්‍යාකරණවේදියෙකු වූ" යනාදී වශයෙන් -

Attano anucchavikāni guṇapadāni pakāsitāni, soyeva ca porāṇasīhaḷaṭṭhakathāyo saṅkhipitvā abhinavasaṅgahaṭṭhakathānaṃ ādikattā pubbaṅgamo, aññe pana abhinavaṭṭhakathākārā tasseva anuvattitvā avasesamekaṃ vā dve vā aṭṭhakathāyo akaṃsu. Abhidhammaṭṭhakathāsu ca yo yo attho visuddhimagge vutto, so so yathānuppattaṭṭhāne tato gahetvā tatheva vutto. Visesato pana paṭiccasamuppādavibhaṅgakhandhāyatanadhātusaccavibhaṅgavaṇṇanāsu jhānakathāvaṇṇanāsu ca ayamattho ativiya pākaṭo, yopi ca tattha appako katipayamatto visuddhimaggena visadiso saṃvaṇṇanābhedo dissati, sopi ābhidhammikānaṃ matānusārena yathā porāṇaṭṭhakathāyaṃ vutto, tatheva vuttoti veditabbo. Yathā ca aṭṭhasāliniyaṃ samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya atideso [Pg.54] dissati, tatheva samantapāsādikāyampi aṭṭhasāliniyā atideso dissateva. Yadi ca aṭṭhasālinī aññena katā bhaveyya, kathaṃ tāsu aññamaññātideso sakkā kātuṃ. Tasmā abhidhammaṭṭhakathāsu abhiyācako buddhaghoso ācariyena samānanāmo cūḷabuddhaghosoti yāvajjatanā ācariyaparamparāya gahito sotatthakīganthakārako aññoyeva, na ācariyamahābuddhaghosatthero. Teneva tattha vuttaṃ ‘‘bhikkhunā’’ti ca ‘‘yatinā’’ti ca.

තමන්ට උචිත ගුණ පද ප්‍රකාශ කර ඇත. උන්වහන්සේම පැරණි සීහල අටුවාවන් සංක්ෂිප්ත කර නව සංග්‍රහ අටුවාවන්ගේ ආදිකර්තෘ හා පුරෝගාමියා වූහ. අනෙකුත් නව අටුවාකරුවෝ උන්වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ඉතිරි අටුවා එකක් හෝ දෙකක් කළහ. අභිධර්ම අටුවාවන්හි ද විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසා ඇති යම් යම් අර්ථ ඇද්ද, ඒවා අදාළ ස්ථානයන්හිදී එලෙසම ගෙන දක්වා ඇත. විශේෂයෙන්ම පටිච්චසමුප්පාද විභංග, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සච්ච විභංග වර්ණනාවන්හි සහ ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවන්හි මෙම කරුණ ඉතා පැහැදිලිය. එහි විශුද්ධිමාර්ගයට වඩා සුළු වශයෙන් වෙනස් වන විස්තර ඇත්නම්, එය ද ආභිධම්මිකයන්ගේ මතය අනුව පැරණි අටුවාවන්හි පවසා ඇති පරිදිම දක්වා ඇති බව දත යුතුය. අට්ඨසාලිනියෙහි සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාව ගැන සඳහන් වන්නා සේම, සමන්තපාසාදිකාවෙහි ද අට්ඨසාලිනිය ගැන සඳහන් වේ. ඉදින් අට්ඨසාලිනිය වෙනත් අයෙකු විසින් කරන ලද්දක් නම්, මේ අයුරින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ග්‍රන්ථයන් ගැන සඳහන් කරන්නේ කෙසේද? එබැවින් අභිධර්ම අටුවාවන්හි ඉල්ලීම කළ බුද්ධඝෝසයන් වහන්සේ යනු ආචාර්යයන් වහන්සේ හා සමාන නමක් ඇති, අද දක්වාම ගුරු පරම්පරාවෙහි 'චූළ බුද්ධඝෝස' යනුවෙන් පිළිගැනෙන, 'සෝතත්තකී' ග්‍රන්ථය කළ වෙනත් බුද්ධඝෝස කෙනෙකු මිස මහා බුද්ධඝෝස ආචාර්යයන් වහන්සේ නොවේ. එහෙයිනි එහි 'භික්ඛුනා' සහ 'යතිනා' යනුවෙන් සඳහන් කර ඇත්තේ.

Yadi pana ettakena niṭṭhaṃ na gaccheyya, evampi vicāretabbaṃ – kinnu kho saṅghapālādayo therā visuddhimaggādīnaṃ karaṇatthāya ācariyabuddhaghosattheraṃ āyācamānā attanā samatthataroti saddahantā āyācanti udāhu asaddahantāti? Saddahantāyeva āyācantīti pākaṭoyevāyamattho. Tathā ca sati ācariyabuddhaghosatthero sayaṃ aññehi samatthatarova samāno kasmā aññaṃ āyāceyya. Na hi saddhāsampannassa thāmasampannassa yobbanasampannassa ācariyassa sundarataraṃ abhidhammaṭṭhakathaṃ kātuṃ bhāriyaṃ bhavissati. Abhidhammaṭṭhakathāsu ca vuttavacanāni visuddhimaggaāgamaṭṭhakathāsu vuttasaṃvaṇṇanāvacanehi ekākārāneva honti. Yadi ca abhidhammaṭṭhakathaṃ añño kareyya, kathamapi tāhi vacanākārassa visadisatā bhaveyya eva. Etāsaṃ nigamane ca dassitena ‘‘buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā’’ti vacanena ‘‘ācariyabuddhaghosena katā’’tveva pākaṭā honti, na aññenāti. Yepi ‘‘aññena katā’’ti vadanti, tepi ‘‘iminā nāma therenā’’ti ekaṃsato dassetuṃ na sakkonti, tathā dassetuñca lesamattampi sādhakavacanaṃ na dissati. Tasmā abhidhammaṭṭhakathāyopi idāni ācariyehi cūḷabuddhaghosoti voharitena buddhaghosena nāma bhikkhunāyācito visuddhimaggavinayāgamaṭṭhakathānaṃ kārako ācariyamahābuddhaghosattheroyeva akāsīti niṭṭhamettha gantabbanti.

ඉදින් මෙපමණකින් නිශ්චිත තීරණයකට පැමිණිය නොහැකි නම්, මෙසේ ද විමසා බැලිය යුතුය - සංඝපාල ආදි ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසුද්ධිමග්ගය ආදි ග්‍රන්ථයන් සම්පාදනය කිරීම සඳහා බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේට ආරාධනා කළේ තමන්ට වඩා උන්වහන්සේ දක්ෂයයි විශ්වාස කරමින් ද? නැතහොත් එසේ විශ්වාස නොකර ද? ඔවුහු විශ්වාසය ඇතිව ම ආරාධනා කළ බව ඉතා පැහැදිලිය. එසේ නම්, බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ ම අන් අයට වඩා දක්ෂව සිටියදී කුමකට වෙනත් අයෙකුට ආරාධනා කරත් ද? මක්නිසාද යත්, ශ්‍රද්ධාවෙන් ද ශක්තියෙන් ද යොවුන් වියෙන් ද පිරිපුන් ඒ ආචාර්යයන් වහන්සේට වඩාත් උසස් අභිධර්ම අටුවාවක් සම්පාදනය කිරීම දුෂ්කර කටයුත්තක් නොවන බැවිනි. තවද අභිධර්ම අටුවාවල දැක්වෙන වචන සහ විසුද්ධිමග්ගයේ හා නිකාය අටුවාවල (ආගමට්ඨකතාවල) දැක්වෙන වර්ණනා වචන එක හා සමාන ස්වරූපයක් ගනී. ඉදින් අභිධර්ම අටුවාව වෙනත් අයෙකු කළේ නම්, කෙසේ හෝ එම වචන විලාසයෙහි අසමානතාවක් තිබිය යුතු ම ය. තවද මේ අටුවාවල නිගමනයෙහි දක්වා ඇති 'ගුරුවරුන් විසින් බුද්ධඝෝෂ යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් විසින් කරන ලදි' යන වචනයෙන් ද මේවා 'බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද' බව ම ප්‍රකට වේ, අන් අයෙකු විසින් නොවේ. යමෙකු මෙය 'අන් අයෙකු විසින් කරන ලදැයි' පවසත් ද, ඔවුහු ද 'මහණ මෙන්න මේ ස්ථවිරයන් විසින් කරන ලදැයි' ඒකාන්තයෙන් පෙන්වීමට අසමත් වෙති. එසේ පෙන්වීමට අංශුමාත්‍ර වූ හෝ සාධකයක් ද නොපෙනේ. එබැවින් අභිධර්ම අටුවා ද, දැන් ආචාර්යවරුන් විසින් චූළ බුද්ධඝෝෂ යැයි හඳුන්වනු ලබන බුද්ධඝෝෂ නම් භික්ෂුවකගේ ආරාධනයෙන්, විසුද්ධිමග්ග, විනය සහ නිකාය අටුවා සම්පාදනය කළ ඒ මහා බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ ම කළ බව මෙහිදී නිගමනය කළ යුතුය.

Yaṃ pana mahāvaṃse ‘‘ācariyabuddhaghoso sīhaḷadīpāgamanato pubbe jambudīpe vasanakāleyeva aṭṭhasāliniṃ akāsī’’ti adhippāyena –

මහාවංශයෙහි බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ ලක්දිවට වැඩම කිරීමට පෙර දඹදිව වසන කාලයේදීම අට්ඨසාලිනිය කළ බව හැඟවෙන අදහසින් -

225. ‘‘Dhammasaṅgaṇiyākāsi, kacchaṃ so aṭṭhasālini’’nti –

225. 'ධම්මසංගණියට අට්ඨසාලිනී නම් අටුවාව කළේය' යනුවෙන් -

Vuttaṃ, [Pg.55] taṃ idāni dissamānāya aṭṭhasāliniyā na sameti. Tattha hi ganthārambheyeva visuddhimaggaṃ atidisitvā pacchāpi so ca, samantapāsādikā ca bahūsu ṭhānesu atidisīyanti. Tasmā tassā ācariyena sīhaḷadīpaṃ patvā visuddhimaggañceva samantapāsādikañca katvā pacchāyeva katabhāvo ativiya pākaṭoti.

පවසා ඇතත්, එය දැන් දක්නට ලැබෙන අට්ඨසාලිනිය හා නොගැළපේ. එහි ග්‍රන්ථාරම්භයේදීම විසුද්ධිමග්ගය ගැන සඳහන් කොට ඇති අතර, පසුව ද එයත්, සමන්තපාසාදිකාවත් බොහෝ තැන්වල සඳහන් කර ඇත. එබැවින් ආචාර්යයන් වහන්සේ ලක්දිවට පැමිණ විසුද්ධිමග්ගය ද සමන්තපාසාදිකාව ද සම්පාදනය කිරීමෙන් පසුව ම මෙය කළ බව ඉතා පැහැදිලිය.

Kaṅkhāvitaraṇīaṭṭhakathākaraṇaṃ

කංඛාවිතරණී අටුවාව සම්පාදනය කිරීම

Kaṅkhāvitaraṇiṃ nāma pātimokkhaṭṭhakathaṃ ācariyabuddhaghosatthero soṇattherena yācito mahāvihāravāsīnaṃ vācanāmagganissitaṃ sīhaḷapātimokkhaṭṭhakathānayaṃ nissāya ekampi padaṃ pāḷiyā vā mahāvihāravāsīnaṃ porāṇaṭṭhakathāhi vā avirodhetvā akāsi. Tena vuttaṃ tissaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආරාධනයෙන් බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ මහා විහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කළ සිංහල පාතිමොක්ඛ අටුවා ක්‍රමය අනුව යමින්, පාළියට හෝ මහා විහාරවාසීන්ගේ පැරණි අටුවාවලට විරුද්ධ නොවන පරිදි එක් පදයක් හෝ නොවන ලෙස කංඛාවිතරණී නම් වූ පාතිමොක්ඛ අටුවාව කළහ. ඒ බව එම අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ -

‘‘Sūratena nivātena, sucisallekhavuttinā;

Vinayācārayuttena, soṇattherena yācito.

සංවර වූ, නිහතමානී වූ, පිරිසිදු සල්ලේඛ වෘත්තියෙන් යුත්, විනයාචාරයෙන් පිරිපුන් සෝණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ආරාධනා කරන ලද්දේ,

Tattha sañjātakaṅkhānaṃ, bhikkhūnaṃ tassa vaṇṇanaṃ;

Kaṅkhāvitaraṇatthāya, paripuṇṇavinicchayaṃ.

එහි සැක උපදවා ගත් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ එම සැකය දුරු කිරීම පිණිස, පිරිපුන් විනිශ්චයන්ගෙන් යුත් වර්ණනාව,

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ;

Vattayissāmi nāmena, kaṅkhāvitaraṇiṃ subha’’nti ca.

මහා විහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කළ, 'කංඛාවිතරණී' නම් වූ ශෝභන අටුවාව පවසන්නෙමි' යනුවෙනි.

‘‘Ārabhiṃ yamahaṃ sabbaṃ, sīhaḷaṭṭhakathānayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ.

'මහා විහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කළ, සියලු සිංහල අටුවා ක්‍රමය මත පිහිටා මා යමක් ආරම්භ කළේ ද,

Nissāya sā ayaṃ niṭṭhaṃ, gatā ādāya sabbaso;

Sabbaṃ aṭṭhakathāsāraṃ, pāḷiyatthañca kevalaṃ.

එය සියලු අටුවා සාරය ද මුළුමනින් ම පාළි අර්ථය ද ගෙන නිමාවට පත් විය.

Na hettha taṃ padaṃ atthi, yaṃ virujjheyya pāḷiyā;

Mahāvihāravāsīnaṃ, porāṇaṭṭhakathāhi vā’’ti ca.

මෙහි පාළියට හෝ මහා විහාරවාසීන්ගේ පැරණි අටුවාවලට විරුද්ධ වන කිසිදු පදයක් නැත' යනුවෙනි.

Dhammapadaṭṭhakathākaraṇaṃ

ධම්මපද අටුවාව සම්පාදනය කිරීම

Aparāpi tisso aṭṭhakathāyo santi khuddakapāṭhaṭṭhakathā dhammapadaṭṭhakathā suttanipātaṭṭhakathā cāti, yā tāsu dissamānanigamanavasena ācariyabuddhaghoseneva katāti paññāyanti. Tattha pana vuttavacanāni kānici [Pg.56] kānici āgamaṭṭhakathāsu vuttākārena na honti. Tasmā eke vadanti ‘‘netā ācariyabuddhaghosassā’’ti. Ekacce pana ‘‘ācariyassa upathambhakattherehi paṭhamaṃ katā, pacchā ācariyena osānasodhanavasena pariyosāpitā vā bhaveyyuṃ, abhidhammaṭṭhakathaṃ āyācantena cūḷabuddhaghosena vā katā bhaveyyu’’nti vadanti.

ඛුද්දකපාඨ අටුවාව, ධම්මපද අටුවාව සහ සුත්තනිපාත අටුවාව යනුවෙන් තවත් අටුවා තුනක් ඇත. ඒවායේ දක්නට ලැබෙන නිගමන පාඨ අනුව ඒවා බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ම කරන ලදැයි පෙනේ. එහෙත් එහි ඇති සමහර වචන ආගම අටුවාවල (නිකාය අටුවාවල) දැක්වෙන ආකාරයට වඩා වෙනස් වේ. එබැවින් සමහරු පවසන්නේ 'මොහු බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන්ගේ ග්‍රන්ථ නොවේ' කියා ය. ඇතැම්හු පවසන්නේ 'ආචාර්යයන් වහන්සේගේ සහායක ස්ථවිරයන් විසින් පළමුව කරන ලදුව, පසුව ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් අවසාන සංශෝධන මගින් නිම කරන ලද ඒවා විය හැකිය, නැතහොත් අභිධර්ම අටුවාව කරන්නැයි ආරාධනා කළ චූළ බුද්ධඝෝෂයන් විසින් කරන ලද ඒවා විය හැකිය' යනුවෙනි.

Taṃ tathā vā hotu aññathā vā, idāni ekantato vinicchinituṃ na sukarameva. Tasmā tāsaṃ nigamanavacanavaseneva ettha pakāsayissāma. Tāsu hi dhammapadaṭṭhakathaṃ kumārakassapattherena āyācito sirikūṭassa (sirikuḍḍassa) rañño pāsāde viharanto paramparābhataṃ sīhaḷabhāsāya saṇṭhitaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ pāḷibhāsāya āropetvā vitthāragatañca vacanakkamaṃ samāsetvā gāthāsu asaṃvaṇṇitapadabyañjanāni saṃvaṇṇetvā akāsi. Vuttañhi tattha ganthārambhe –

එය එසේ හෝ වේවා, වෙනත් ආකාරයකින් හෝ වේවා, දැන් එය ඒකාන්තයෙන් තීරණය කිරීම පහසු නැත. එබැවින් ඒවායේ නිගමන පාඨ අනුව ම මෙහි දක්වන්නෙමු. ඒ අතරින් ධම්මපද අටුවාව, කුමාරකස්සප ස්ථවිරයන්ගේ ආරාධනයෙන් සිරිකූට (සිරිකුඩ්ඩ) රජුගේ ප්‍රාසාදයෙහි වැඩවසමින්, පරම්පරාගතව ආ සිංහල භාෂාවෙන් පැවති පැරණි අටුවාව පාළි භාෂාවට නගමින්, විස්තරාත්මක වචන පිළිවෙළ සංක්ෂිප්ත කරමින්, ගාථාවල වර්ණනා නොකළ පද වචන වර්ණනා කරමින් සම්පාදනය කළහ. එහි ග්‍රන්ථාරම්භයෙහි මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘Paramparābhatā tassa, nipuṇā atthavaṇṇanā;

Yā tambapaṇṇidīpamhi, dīpabhāsāya saṇṭhitā…pe…

'පරම්පරාගතව පැමිණි, ලක්දිව හෙළ බසින් පිහිටියා වූ, එම ධම්මපදයේ නිපුණ අර්ථ වර්ණනාව... (පෙ)...

Kumārakassapenāhaṃ, therena thiracetasā;

Saddhammaṭṭhitikāmena, sakkaccaṃ abhiyācito…pe…

සද්ධර්මයෙහි පැවැත්ම කැමති වූ, ස්ථිර සිත් ඇති කුමාරකස්සප නම් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ගෞරවයෙන් ආරාධනා කරන ලද මම... (පෙ)...

Taṃ bhāsaṃ ativitthāra, gatañca vacanakkamaṃ;

Pahāyāropayitvāna, tantibhāsaṃ manoramaṃ.

ඉතා විස්තර වූ ඒ භාෂාව හා වචන පිළිවෙළ හැර දමා, මනරම් වූ තන්ති භාෂාවට (පාළි භාෂාවට) නගා,

Gāthānaṃ byañjanapadaṃ, yaṃ tattha na vibhāvitaṃ;

Kevalaṃ taṃ vibhāvetvā, sesaṃ tameva atthato.

ගාථාවල යම් පදයක් එහි පැහැදිලි කර නැති ද, එය පමණක් පැහැදිලි කරමින්, ඉතිරිය අර්ථයෙන් එම පැරණි අටුවාවම,

Bhāsantarena bhāsissa’’nti –

වෙනත් භාෂාවකින් පවසන්නෙමි' යනුවෙනි.

Nigamane ca vuttaṃ –

නිගමනයෙහි ද මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘Vihāre adhirājena, kāritamhi kataññunā;

Pāsāde sirikūṭassa, rañño viharatā mayā’’ti.

'කළගුණ දත් රජු විසින් කරවන ලද විහාරයෙහි, සිරිකූට රජුගේ ප්‍රාසාදයෙහි වසන මා විසින් (මෙය සම්පාදනය කරන ලදි)' යනුවෙනි.

Ettha ca sirikūṭo nāma samantapāsādikānigamane siripāloti vutto mahānāmoyeva rājāti vadanti. Evaṃ sati mahesiyā ānayanaṃ samādāpanamārabbha tena raññā dinne dhūmarakkhapabbatavihāre vasantena sā katāti veditabbā. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

මෙහි සිරිකූට යනු සමන්තපාසාදිකා නිගමනයෙහි සිරිපාල යනුවෙන් සඳහන් මහානාම රජුම බව පවසති. එසේ නම් මෙහෙසියගේ පෙළඹවීම මත එම රජු විසින් පූජා කරන ලද ධූමරක්ඛ පර්වත විහාරයෙහි වසමින් මෙය කරන ලද බව දත යුතුය. ඒ බව මහාවංශයෙහි මෙසේ දැක්වේ -

37-212.

‘‘Lohadvāra-ralaggāma-koṭipassāvanavhaye;

Tayo [Pg.57] vihāre kāretvā, bhikkhūnaṃ abhayuttare.

'ලෝහද්වාර, රලග්ගාම, කෝටිපස්සාවන යන නාමයන්ගෙන් යුත් විහාර තුනක් කරවා අභයගිරිවාසී භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කළේය.

213.

213.

Vihāraṃ kārayitvāna, dhūmarakkhamhi pabbate;

Mahesiyā’nayenā’dā, bhikkhūnaṃ theravādina’’nti.

ධූමරක්ඛ පර්වතයෙහි විහාරයක් කරවා, මෙහෙසියගේ ආරාධනයෙන් එය ථේරවාදී භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කළේය' යනුවෙනි.

Tassa pana rañño kāle sā niṭṭhāpitāti na sakkā gahetuṃ. Tassa hi rañño ekavīsatimavasse samantapāsādikaṃ niṭṭhāpesi. So ca rājā dvāvīsatimavasse divaṅgato. Etthantare sādhikaekavassena ‘‘catasso ca āgamaṭṭhakathāyo tisso ca abhidhammaṭṭhakathāyo ayañca dhammapadaṭṭhakathā’’ti sabbā etā na sakkā niṭṭhāpetunti.

කෙසේ වෙතත්, එම මහානාම රජුගේ කාලයේදී එය (ධම්මපද අටුවාව) අවසන් කළ බව පිළිගත නොහැකිය. මන්ද, එම රජුගේ විසිඑක්වන වර්ෂයේදී සමන්තපාසාදිකාව අවසන් කළ අතර, රජතුමා විසිදෙවන වර්ෂයේදී කළුරිය කළේය. මේ අතරතුර වසරකට මදක් වැඩි කාලයකදී සතර නිකාය අටුවා, අභිධර්ම අටුවා තුන සහ මේ ධම්මපද අටුවාව යන මේ සියල්ල අවසන් කිරීමට ඔහුට නොහැකි වන බැවිනි.

Paramatthajotikāṭṭhakathākaraṇaṃ

පරමත්ථජෝතිකා අටුවාව සම්පාදනය කිරීම

Paramatthajotikaṃ nāma khuddakapāṭhassa ceva suttanipātassa ca aṭṭhakathaṃ kenacipi anāyācito attano icchāvaseneva akāsi. Vuttañhetaṃ khuddakapāṭhaṭṭhakathāya ganthārambhe –

ඛුද්දකපාඨයට හා සුත්තනිපාතයට ලියන ලද 'පරමත්ථජෝතිකා' නම් අටුවාව කිසිවෙකුගේ ආරාධනයක් නොමැතිව බුද්ධඝෝෂ හිමියන් තමන්ගේම අභිලාෂය පරිදි කළ සේක. ඛුද්දකපාඨ අටුවාවේ ආරම්භයේ ඒ බව මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;

Khuddakānaṃ karissāmi, kesañci atthavaṇṇanaṃ.

''වන්දනා කළ යුත්තන් අතර උතුම් වූ රත්නත්‍රය වැඳ, ඇතැම් ඛුද්දක (කුඩා) සූත්‍රයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව (අටුවාව) කරන්නෙමි.

Khuddakānaṃ gambhīrattā, kiñcāpi atidukkarā;

Vaṇṇanā mādisenesā, abodhantena sāsanaṃ.

ඛුද්දක (සූත්‍ර) ගැඹුරු බැවින්, මා වැනි ශාසනය හරිහැටි නොදන්නා අයෙකුට මෙවැනි වර්ණනාවක් කිරීම ඉතා දුෂ්කර වුවත්,

Ajjāpi tu abbhocchinno, pubbācariyanicchayo;

Tatheva ca ṭhitaṃ yasmā, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ විනිශ්චයන් අද දක්වාම නොසිඳී පවතින බැවින්ද, එමෙන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නවංග සත්ථු ශාසනය එලෙසම පවතින බැවින්ද,

Tasmāhaṃ kātumicchāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ imaṃ;

Sāsanañceva nissāya, porāṇañca vinicchayaṃ.

එම ශාසනයත් පුරාණ විනිශ්චයත් ඇසුරු කරගෙන මෙම අර්ථ වර්ණනාව කිරීමට මම කැමැත්තෙමි.

Saddhammabahumānena, nāttukkaṃsanakamyatā;

Nāññesaṃ vambhanatthāya, taṃ suṇātha samāhitā’’ti.

සද්ධර්මය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා මිස, තමා උසස් කර ගැනීමට හෝ අන්‍යන් හෙළා දැකීමට නොවේ; එබැවින් ඒ අටුවාව එකඟ වූ සිතින් අසත්වා.'’

Bahū pana vicakkhaṇā imā ārambhagāthāyo vicinitvā ‘‘netaṃ ācariyabuddhaghosattherassa viya vacanaṃ hotī’’ti vadanti. Ayañca nesaṃ vicinanākāro, ācariyabuddhaghoso hi yaṃ kañci ganthaṃ sīlādiguṇasampannena aññena āyācitova karoti, idha pana kocipi āyācako [Pg.58] natthi. Punapi ācariyo ‘‘porāṇasīhaḷaṭṭhakathaṃ bhāsāparivattanavasena karissāmī’’ti ca ‘‘mahāvihāravāsīnaṃ vācanāmaggaṃ nissāya karissāmī’’ti ca evaṃ paṭiññaṃ katvāva karoti, idha pana tādisīpi paṭiññā natthi. Punapi ācariyo atigambhīratthānaṃ catunnañcāgamānaṃ abhidhammassa ca saṃvaṇṇanārambhepi dukkarabhāvaṃ na katheti, idha pana ‘‘sāsanaṃ abodhantena mādisenā’’ti attanā sāsanassa abuddhabhāvaṃ pakāsetvā ‘‘atidukkarā’’ti ca katheti. Tasmā ‘‘netaṃ ācariyabuddhaghosassa viya vacana’’nti vadanti. Taṃ yuttaṃ viya dissati, ācariyo hi attano ganthanigamanesu ‘‘tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvenā’’ti attano ñāṇappabhāvaṃ pakāsesi, so ‘‘sāsanaṃ abodhantena mādisena atidukkarā’’ti īdisaṃ vacanaṃ na katheyyayevāti.

බොහෝ විචක්ෂණශීලී උගතුන් මෙම ආරම්භක ගාථාවන් පරීක්ෂා කර බලා, ''මෙය බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේගේ වචනයක් විය නොහැකිය'' යි පවසති. ඔවුන්ගේ පරීක්ෂණ ක්‍රමය මෙසේය: බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ යම් ග්‍රන්ථයක් කරන්නේ නම් සීලාදී ගුණයෙන් යුත් අයෙකුගේ ආරාධනයක් ඇතිවය, නමුත් මෙහි කිසිදු ආරාධකයෙක් නැත. නැවතත්, ආචාර්යයන් වහන්සේ ''පුරාණ සීහල අටුවා භාෂා පරිවර්තනයක් ලෙස කරන්නෙමි'' කියා හෝ ''මහාවිහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කරගන්නෙමි'' කියා හෝ ප්‍රතිඥා දී ග්‍රන්ථය කරති, නමුත් මෙහි එවැනි ප්‍රතිඥාවක්ද නැත. තවද, ආචාර්යයන් වහන්සේ ඉතා ගැඹුරු අර්ථ ඇති සතර නිකායයන්ගේ හා අභිධර්මයේ වර්ණනා ආරම්භයේදී පවා එය දුෂ්කර බවක් නොකියති, නමුත් මෙහි ''ශාසනය නොදන්නා මා වැනි අයෙකුට'' යැයි තමන් ශාසනය නොදන්නා බව ප්‍රකාශ කර ''ඉතා දුෂ්කර ය'' යි පවසති. එබැවින් ''මෙය බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේගේ වචනයක් නොවේ'' යයි ඔවුහු කියති. එය නිවැරදි යැයි පෙනේ. මන්ද ආචාර්යයන් වහන්සේ තමන්ගේ ග්‍රන්ථ නිගමනයන්හි ''අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක පරියප්ති ප්‍රභේද ඇති ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥාන ප්‍රභාවෙන් යුත්'' යනුවෙන් තමන්ගේ ඥාන ප්‍රභාව ප්‍රකාශ කර ඇත. එවැනි උත්තමයෙකු ''ශාසනය නොදන්නා මා වැනි අයෙකුට ඉතා දුෂ්කරය'' වැනි වචනයක් නොකියන බැවිනි. තවද තමා උසස් කර ගැනීම හා අන්‍යන් පහත් කිරීම පිළිබඳ සඳහනක්ද උන්වහන්සේගේ ශෛලියට නොගැලපේ.

Jātakaṭṭhakathākaraṇaṃ

ජාතකට්ඨකථාව සම්පාදනය කිරීම

Jātakaṭṭhakathāpi ca ācariyabuddhaghosatthereneva katāti vadanti, kāraṇaṃ panettha na dissati. Sā pana atthadassittherena ca buddhamittattherena ca mahisāsakanikāyikena ca buddhadevattherenāti tīhi therehi abhiyācito mahāvihāravāsīnaṃ vācanāmaggaṃ nissāya katā. Imissāpi nāmaviseso natthi. Vuttaṃ himissā ārambhe –

ජාතක අටුවාවද බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ම කරන ලදැයි පවසති, නමුත් ඒ සඳහා ප්‍රමාණවත් සාක්ෂි දක්නට නැත. ස්ථිරවම කිව හැක්කේ එය අත්ථදස්සී තෙරුන්, බුද්ධමිත්ත තෙරුන් සහ මහිසාසක නිකායික බුද්ධදේව තෙරුන් යන තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනාගේ ඉල්ලීම පරිදි මහාවිහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කරමින් කරන ලද්දක් බවයි. මීටද විශේෂ නාමයක් නැත. මෙහි ආරම්භයේ මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Buddhavaṃsassa etassa, icchantena ciraṭṭhitiṃ;

Yācito abhigantvāna, therena atthadassinā.

''මේ බුද්ධ වංශයේ චිරස්ථිතිය කැමති වන්නා වූ අත්ථදස්සී තෙරුන් වහන්සේ පැමිණ කළ ආරාධනය පරිදි,

Asaṃsaṭṭhavihārena, sadā suddhavihārinā;

Tatheva buddhamittena, santacittena viññunā.

කෙලෙසුන් කෙරෙන් වෙන්ව වසන්නා වූ, සැමවිටම පිරිසිදු විහරණය ඇති, ශාන්ත සිත් ඇති, ප්‍රඥාවන්ත බුද්ධමිත්ත තෙරුන්ගේද එමෙන්ම වූ ආරාධනය පරිදි,

Mahisāsakavaṃsamhi, sambhūtena nayaññunā;

Buddhadevena ca tathā, bhikkhunā suddhabuddhinā.

මහිසාසක වංශයෙහි උපන්නා වූ, (ජාතක දේශනා) ක්‍රම දන්නා වූ, පිරිසිදු බුද්ධියක් ඇති බුද්ධදේව නම් භික්ෂුවගේද එලෙසම වූ ආරාධනය පරිදි,

Mahāpurisacariyānaṃ, ānubhāvaṃ acintiyaṃ;

Tassa vijjotayantassa, jātakassatthavaṇṇanaṃ.

මහාපුරුෂයන්ගේ (බෝධිසත්වයන්ගේ) අචින්ත්‍ය වූ ආනුභාවය ප්‍රකට කරන්නා වූ, ඒ ජාතකයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව,

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ;

Bhāsissaṃ bhāsato taṃ me, sādhu gaṇhantu sādhavo’’ti.

මහාවිහාරවාසීන්ගේ වාචනා මාර්ගය ඇසුරු කරමින් පවසන්නෙමි. මා පවසන ඒ අටුවාව සත්පුරුෂයෝ මැනවින් අසත්වා.'’

Ettāvatā [Pg.59] ca ācariyabuddhaghosattherassa ganthabhāvena pākaṭāhi sabbaṭṭhakathāhi saha visuddhimaggassa karaṇappakāro vitthārena vibhāvito hoti.

මෙපමණකින් බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේගේ කෘතීන් ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූ සියලු අටුවාවන් සමඟ විසුද්ධිමග්ගය සම්පාදනය කළ ආකාරය විස්තරාත්මකව පැහැදිලි කරන ලදී.

Sakalalokapatthārakāraṇaṃ

මුළු ලොව පුරා පැතිර යාමට හේතු

Kissesa visuddhimaggo sakalaloke patthaṭoti? Parisuddhapiṭakapāḷinissayabhāvato, sikkhattayasaṅgahabhāvato, porāṇaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanabhāvato, parasamayavivajjanato, sakasamayavisuddhito, sīladhutaṅgasamathaabhiññāpaññāpabhedādīnaṃ paripuṇṇavibhāgato, yāva arahattā paṭipattinayaparidīpanato, uttānānākulapadabyañjanasaṅkhatabhāvato, suviññeyyatthabhāvato, pasādanīyānaṃ diṭṭhānugatāpādanasamatthānaṃ vatthūnañca dīpanatoti evamādīhi anekasatehi guṇehi esa sakalaloke patthaṭo jāto.

මේ විසුද්ධිමග්ගය මුළු ලොව පුරා පැතිර ගියේ මක්නිසාද? (1) පිරිසිදු පිටක පාළිය ඇසුරු කර තිබීම නිසාද, (2) ශික්ෂාත්‍රය සංග්‍රහ වී තිබීම නිසාද, (3) පුරාණ අටුවාවන් භාෂා පරිවර්තනය කර තිබීම නිසාද, (4) පරසමයන් (අන්‍ය මත) බැහැර කර තිබීම නිසාද, (5) ස්වසමයේ (තමන්ගේ මතයේ) පිරිසිදු බව නිසාද, (6) සීල, ධුතාංග, සමථ, අභිඥා, ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් සර්වසම්පූර්ණව විභාග කර තිබීම නිසාද, (7) අර්හත්වය දක්වා වූ පිළිවෙත් මඟ පැහැදිලි කර තිබීම නිසාද, (8) පැහැදිලි හා අවුල් රහිත පද හා ව්‍යංජනයන්ගෙන් සංයුක්ත වූ බැවින්ද, (9) පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකි අර්ථ ඇති බැවින්ද, (10) ප්‍රසාදය දනවන හා දැකීමෙන් අනුගමනය කළ හැකි කථා වස්තූන් පැහැදිලි කර තිබීම නිසාද යන මෙවැනි සිය ගණනක් ගුණාංග නිසා මෙය මුළු ලොව පුරා ප්‍රචලිත විය.

Ayañhi visuddhimaggo saṅgītittayārūḷhaparisuddhapāḷipiṭakameva nissāya pavatto, na mahāsaṅghikādīnaṃ sattarasannaṃ nikāyānaṃ piṭakaṃ, napi mahāyānikānaṃ piṭakaṃ. Saparivāraṃ sikkhattayañca ettha paripuṇṇameva saṅgahetvā dassitaṃ. Vuttañhetaṃ ācariyena āgamaṭṭhakathāsu ganthārambhe –

මෙම විසුද්ධිමග්ගය ධර්ම සංගායනා තුනකට ඇතුළත් වූ පිරිසිදු පාළි පිටකයම ඇසුරු කරගෙන පවතී. මහාසංඝික ආදී දාහතක් වූ නිකායන්ගේ පිටක හෝ මහායානිකයන්ගේ පිටක ඇසුරු කර නැත. පිරිවර සහිත ශික්ෂාත්‍රයද මෙහි සර්වසම්පූර්ණව සංග්‍රහ කර දක්වා ඇත. මෙය ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් නිකාය අටුවාවන්ගේ ආරම්භයේදී මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘Sīlakatā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

''සීලය පිළිබඳ කථාද, ධුතාංග ධර්මයන්ද, සියලු කර්මස්ථානයන්ද, චරිත විධි හා සමඟ ධ්‍යාන සමාපත්ති විස්තරයද,

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhādhātāyatani,ndriyāni ariyāni ceva cattāri.

සියලු අභිඥාවන්ද, ප්‍රඥා විනිශ්චයද, ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රියයන්ද, සතර ආර්ය සත්‍යයන්ද,

Saccāni paccayākāra,desanā suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanābhāvanā ceva.

පිරිසිදු වූත් සියුම් වූත් න්‍යාය ඇති පටිච්චසමුප්පාද දේශනයද, සම්මුති විරහිත තන්ති මාර්ගය වූ විපස්සනා භාවනාවද,

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti.

යන මේ සියල්ල මා විසින් විසුද්ධිමග්ගයෙහි ඉතා පිරිසිදුව පවසන ලද බැවින්, නැවතත් ඒවා මෙහිදී වැඩිදුරටත් සාකච්ඡා නොකරන්නෙමි.'’

Yasmā pana visuddhimaggo catunnaṃ āgamaṭṭhakathānaṃ avayavabhāvena kato, tasmā tā viya porāṇasīhaḷaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanavasena ceva punappunāgatamatthānaṃ saṃkhipanavasena ca parasamayavivajjanavasena ca mahāvihāravāsīnaṃ parisuddhavinicchayasaṅkhātassa sakasamayassa dīpanavasena ca kato. Vuttañhetaṃ ācariyena –

විසුද්ධිමග්ගය සතර නිකාය අටුවාවන්ගේම කොටසක් ලෙස කරන ලද බැවින්, ඒවා මෙන්ම පුරාණ සීහල අටුවා භාෂා පරිවර්තන ලෙසත්, නැවත නැවත එන අර්ථයන් සංක්ෂිප්ත කිරීම ලෙසත්, පරසමයන් බැහැර කිරීම ලෙසත්, මහාවිහාරවාසීන්ගේ පිරිසිදු විනිශ්චය සංඛ්‍යාත ස්වසමය දැක්වීම් ලෙසත් කරන ලද්දකි. මෙය ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පවසන ලදි –

‘‘Apanetvāna [Pg.60] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

“මම ඒ පැරණි අටුවාවන්ගෙන් හෙළ බස ඉවත් කොට, පාළි ධර්ම ක්‍රමයට අනුකූල වූ, දොස් රහිත වූ, මනරම් වූ පාළි භාෂාවට නගමින්,

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ;

Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti ca.

මහා විහාරවාසී වූ, ඉතා සියුම් විනිශ්චයන් ඇති, තේරවාදී වංශයට පහනක් බඳු වූ මහා තෙරණුවරුන්ගේ මතයට පටහැනි නොවන සේ, නැවත නැවත පැමිණි අර්ථයන් ඉවත් කරමින් (පාළි ධර්මයේ) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යනු ද-

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathābhāsitamatthaṃ.

“මෙම විසුද්ධිමග්ගය සතර නිකායන් මැද පිහිටා, එම සතර නිකායන්හි දේශනා කළ පරිදි අර්ථය ප්‍රකාශ කරනු ඇතැයි යන අරමුණ ඇතිවම මම මෙම විසුද්ධිමග්ග ග්‍රන්ථය රචනා කළෙමි.

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ attha’’nti ca.

එබැවින් මෙම අටුවාව සමඟ ඒ විසුද්ධිමග්ගය ද ගෙන දීඝ නිකායට අයත් අර්ථයන් වටහා ගන්න” යනු ද-

‘‘Sā hi mahāaṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā esā;

Ekāsītipamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārehi.

“එම අලුත් අටුවාව මහා අටුවාවේ සාරය ගෙන, භාණවාර වශයෙන් 81ක් පමණ වූ පාළි භාෂාවෙන් නිමවා ඇත.

Ekūnasaṭṭhimatto, visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya, āgamānaṃ kato yasmā.

සතර නිකායන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස කළ විසුද්ධිමග්ගය ද භාණවාර 59ක් පමණ වේ.

Tasmā tena sahāyaṃ, aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;

Suparimitaparicchinnaṃ, cattālīsaṃ sataṃ hotī’’ti ca.

එබැවින් එම විසුද්ධිමග්ගය ද සමඟ මෙම දීඝ නිකාය අටුවාව භාණවාර සංඛ්‍යාවෙන් මැනවින් ගණනය කළහොත් භාණවාර 140ක් වන්නේය” යනු ද වදාරන ලදී.

Yadi cāyaṃ visuddhimaggo ācariyena āgamaṭṭhakathāyo viya akatvā porāṇasīhaḷaṭṭhakathāyo ca anoloketvā kevalaṃ attano ñāṇappabhāveneva kato assa, nāyaṃ āgamaṭṭhakathānaṃ avayavoti gahetabbo assa, aññadatthu ‘‘āgamaṭṭhakathāyo mahāṭṭhakathāya sārabhūtā, visuddhimaggo pana na tassā sārabhūto, kevalaṃ ācariyassa matiyāva kato’’ti evameva vattabbo assa. Yasmā pana tathā akatvā pubbe vuttappakāreneva kato, tasmā ayampi visuddhimaggo tāsaṃ āgamaṭṭhakathānaṃ karaṇākāreneva katoti ca, tatoyeva mahāṭṭhakathāya sārabhūtoti ca daṭṭhabbo.

ඉදින් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් මෙම විසුද්ධිමග්ගය නිකාය අටුවාවන් මෙන් නොකර, පැරණි හෙළ අටුවාවන් ද නොබලා, තමන්ගේම නුවණින් පමණක් කළේ නම්, මෙය නිකාය අටුවාවන්ගේ කොටසක් ලෙස නොගත යුතු වන්නේය. එවිට 'නිකාය අටුවාවෝ මහා අටුවාවේ සාරය වෙති, නමුත් විසුද්ධිමග්ගය එහි සාරය නොව බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ හුදු මතයකි' යි පැවසිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් සැබවින්ම එය එසේ තමන්ගේ ම නුවණින් පමණක් නොකර, කලින් සඳහන් කළ පරිදි නිකාය අටුවාවන් කරන ආකාරයෙන්ම කරන ලදී. එබැවින් මෙම විසුද්ධිමග්ගය ද නිකාය අටුවාවන් කරන ආකාරයෙන්ම කරන ලද්දක් බවත්, එහෙයින්ම එය මහා අටුවාවේ සාරය බවත් දත යුතුය.

Ekacce pana vicakkhaṇā ācariyabuddhaghosassa ganthesu uttarapakkhasāsanikānaṃ assaghosanāgajjunavasubandhuādīnaṃ bhikkhūnaṃ viya porāṇaganthe anissāya attano ñāṇeneva takketvā dassitaṃ dhammakathāvisesaṃ adisvā asantuṭṭhacittā evaṃ vadanti ‘‘buddhaghosassa aññaṃ anissāya attano ñāṇappabhāveneva abhinavaganthuppādanaṃ na passāmā’’ti. [Pg.61] Taṃ tesaṃ garahāvacanampi samānaṃ theravādīnaṃ pasaṃsāvacanameva sampajjati. Theravādino hi evaṃ jānanti ‘‘buddheneva bhagavatā sammāsambuddhena desetabbo ceva dhammo paññāpetabbo ca vinayo anavasesena desito ceva paññatto ca, soyeva dhammavinayo saddhāsampannehi bhikkhūhi ceva gahaṭṭhehi ca yathārahaṃ paṭipajjitabbo, na tato añño dhammavinayo takketvā gavesetabbo. Yadi pana añño dhammavinayo kenaci takketvā kathito assa, taṃ tasseva takkino sāsanaṃ hoti na satthu sāsanaṃ. Yaṃ yaṃ pana bhagavato dhammavinaye padabyañjanaṃ atthato apākaṭaṃ hoti, tattha tattha porāṇakehi paṭisambhidāchaḷabhiññādiguṇasampannehi bhagavato adhippāyaṃ jānantehi aṭṭhakathācariyehi saṃvaṇṇitanayena attho gahetabbo, na attanomativasenā’’ti. Ācariyabuddhaghoso ca tesaṃ theravādīnaṃ aññataro, sopi tatheva jānāti. Vuttañcetaṃ ācariyena –

විමර්ශනශීලී සමහර පුද්ගලයන්, අස්වඝෝෂ, නාගාර්ජුන, වසුබන්ධු ආදී උතුරු දෙස ශාසනික පඬිවරුන්ගේ ග්‍රන්ථවල මෙන් බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ ග්‍රන්ථවල පැරණි ග්‍රන්ථ ඇසුරු නොකර තමන්ගේ නුවණින් පමණක් තර්ක කොට පෙන්වා දුන් අමුතු දහම් කරුණු දක්නට නැති බැවින් අසතුටට පත්ව 'බුද්ධඝෝෂයන් වෙනත් ග්‍රන්ථයක් ඇසුරු නොකර තමන්ගේ නුවණින් පමණක් කළ අලුත් ග්‍රන්ථ නිර්මාණයක් අප නොදකිමු' යි පවසති. ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය ඔවුන්ගේ අදහස අනුව දෝෂාරෝපණයක් වුවද, තේරවාදීන්ගේ අදහස අනුව එය ප්‍රශංසාවකි. මන්ද යත්, තේරවාදීන් මෙසේ සලකති: 'ස්වකීය නුවණින් සියල්ල දත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේම අලුත් ධර්මයක් දේශනා කළ යුතුය, අලුත් විනයක් ද පැනවිය යුතුය. ඒ ධර්ම විනය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම අඩුවක් නැතිව දේශනා කරන ලදී, පනවන ලදී. ශ්‍රද්ධාවන්ත භික්ෂූන් හා ගිහියන් විසින් එම ධර්ම විනයම සුදුසු පරිදි පිළිපැදිය යුතු අතර, එයින් බැහැරව අලුත් ධර්ම විනයක් තර්කයෙන් නොසෙවිය යුතුය. ඉදින් යමෙකු තමන්ගේ තර්කයෙන් අලුත් ධර්ම විනයක් පැවසුවේ නම්, එය එම තර්ක කරන්නාගේම ශාසනයක් මිස බුදුන්ගේ ශාසනය නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම විනයෙහි යම් පදයක අර්ථය අපැහැදිලි නම්, එහිදී පටිසම්භිදා, අභිඥා ආදී ගුණයන්ගෙන් යුත්, බුදුන්ගේ අදහස දන්නා පැරණි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විස්තර කළ ක්‍රමයටම අර්ථය ගත යුතුය, තමන්ගේ හිතුවක්කාර මතය අනුව නොගත යුතුය.' බුද්ධඝෝෂ හිමියන් ද ඒ තේරවාදීන්ගෙන් එක් අයෙකි. උන්වහන්සේ ද එසේම සලකති. ඒ බව උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘Buddhena dhammo vinayo ca vutto,Yo tassa puttehi tatheva ñāto;

So yehi tesaṃ matimaccajantā,Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu.

“බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් හා විනයක් වදාළ සේක් ද, එය උන්වහන්සේගේ සැබෑ පුත්‍රයන් වූ සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ ආදීහු ඒ අයුරින්ම දැන වදාළහ. ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ අදහස අත්නොහරිමින් හෙළ ගුරුවරු පෙර කාලයේ අටුවාවන් කළහ.

Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ,Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ;

Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ,Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitānaṃ.

එබැවින් අටුවාවල දක්වා ඇති කරුණු, අතපසුවීමකින් ලියවුණු තැන් හැර අන් සියල්ලම, ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ගෞරව ඇති පණ්ඩිතයන්ට මෙහිදී ප්‍රමාණය (නිවැරදි මිනුම් දණ්ඩ) වන්නේය.

Tato ca bhāsantarameva hitvā,Vitthāramaggañca samāsayitvā…pe…Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpi,Sakkacca tasmā anusikkhitabbā’’ti.

එබැවින් එම අටුවාවලින් හෙළ බස පමණක් ඉවත් කොට, විස්තර අධික තැන් සංක්ෂිප්ත කොට... පෙ... මෙම අලුත් අටුවාව ද සිදුවන්නේය. එබැවින් මෙය ද ගෞරවයෙන් උගත යුතුය.”

Teneva ācariyo bhagavato dhammavinayaṃ vā porāṇaṭṭhakathaṃ vā anissāya attano ñāṇena takketvā vā attanā paricitalokiyaganthehi gahetvā vā na kañci ganthaṃ akāsi. Yadi pana tādisaṃ kareyya, [Pg.62] taṃ theravādino mahāpadesasutte vuttanayena ‘‘addhā idaṃ na ceva tassa bhagavato vacanaṃ, buddhaghosassa ca therassa duggahita’’nti chaḍḍeyyuṃyeva. Yato ca kho ayaṃ visuddhimaggo porāṇaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanādivaseneva ācariyena kato, tatoyeva theravādino taṃ mahāpadesasutte vuttanayena ‘‘addhā idaṃ tassa bhagavato vacanaṃ, ācariyabuddhaghosassa ca therassa suggahita’’nti sampaṭicchanti. Tenāpāyaṃ sakalaloke patthaṭo hoti.

එබැවින්ම ආචාර්යයන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම විනය හෝ පැරණි අටුවාව හෝ ඇසුරු නොකර, තමන්ගේ නුවණින් තර්ක කරමින් හෝ තමන් හදාළ ලෞකික ග්‍රන්ථවලින් කරුණු ගෙන හෝ කිසිදු ග්‍රන්ථයක් නොකළහ. ඉදින් එබඳු දෙයක් කළේ නම්, තේරවාදීහු මහාපදේස සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයට 'මෙය ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය නොවේ, බුද්ධඝෝෂ තෙරුන්ගේ වැරදි වැටහීමකි' යි කියා එය බැහැර කරන්නාහුමය. යම් හෙයකින් මෙම විසුද්ධිමග්ගය පැරණි අටුවාවන් භාෂා පරිවර්තනය කිරීම් ආදියෙන් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද බැවින්, තේරවාදීහු මහාපදේස සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයට 'මෙය ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයයි, බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ නිවැරදි වැටහීමයි' කියා එය පිළිගනිති. එබැවින්ම මෙය මුළු ලොව පුරාම ප්‍රචලිත වී ඇත.

Sīladhutaṅgādīnaṃ vibhāgo ca paṭipattinayaparidīpanañca pākaṭameva. Tathāyaṃ visuddhimaggo suviññeyyapadavākyehi ceva anākulapadavākyehi ca tantinayānurūpāya pāḷigatiyā suṭṭhu saṅkhato, tatoyeva cassa atthopi suviññeyyo hoti. Tasmā taṃ olokentā viññuno visuddhajjhāsayā khaṇe khaṇe atthapaṭisaṃvedino ceva dhammapaṭisaṃvedino ca hutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedenti.

මෙහි සීල, ධුතාංග ආදිය විභාජනය කිරීම හා ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය පැහැදිලි කිරීම ඉතා ප්‍රකටය. එමෙන්ම මෙම විසුද්ධිමග්ගය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි පද වැකිවලින් ද, අවුල් සහගත නොවන වචනවලින් ද, ධර්ම ක්‍රමයට අනුකූල වූ පාළි රටාවකින් ද මැනවින් සකස් කර ඇත. එබැවින්ම මෙහි අර්ථය ද පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. එහෙයින් පිරිසිදු අදහස් ඇති පණ්ඩිතයෝ මෙය බලන කල, මොහොතක් පාසා අර්ථය අවබෝධ කරගන්නාහු, ධර්මය අවබෝධ කරගන්නාහු වී ඉමහත් පීති සොම්නසක් ලබති.

Anekāni cettha pasādāvahāni mahātissattheravatthuādīni sīhaḷavatthūni ca dhammasenāpatisāriputtattheravatthuādīni jambudīpavatthūni ca dīpitāni. Tāni passitvā anussarantānaṃ sappurisānaṃ balavapasādo ca uppajjati, ‘‘kadā nu kho mayampi īdisā bhavissāmā’’ti diṭṭhānugatiṃ āpajjitukāmatā ca uppajjati.

පහදවන සුලු වූ මහාතිස්ස තෙරුන්ගේ කථාව ආදී බොහෝ හෙළ කථා ද, ධර්ම සේනාපති සැරියුත් තෙරුන්ගේ කථාව ආදී දඹදිව කථා ද මෙහි දක්වා ඇත. ඒවා දැකීමෙන් හා සිහිපත් කිරීමෙන් සත්පුරුෂයන්ට බලවත් ප්‍රසාදයක් ඇති වේ. 'අප ද කවදා මෙබඳු වන්නෙමු ද?' යනුවෙන් ඒ ආදර්ශය අනුගමනය කිරීමට කැමති යහපත් ඡන්දයක් ද ඇති වේ.

Evaṃ parisuddhapiṭakapāḷinissayatādīhi anekasatehi guṇehi ayaṃ visuddhimaggo sakalaloke patthaṭo jātoti veditabbo. Yathā cāyaṃ visuddhimaggo, evaṃ aññāpi ācariyena katā tipiṭakasaṅgahaṭṭhakathāyo porāṇaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanabhāvādīhi guṇehi sakalaloke patthaṭāyeva honti.

මෙලෙස පිරිසිදු තිපිටක පාළිය ඇසුරු කිරීම ආදී සිය ගණන් ගුණයන් නිසා මෙම විසුද්ධිමග්ගය මුළු ලොව පුරා පතළ වූ බව දත යුතුය. මෙම විසුද්ධිමග්ගය මෙන්ම, ආචාර්යයන් වහන්සේ කළ අනෙකුත් තිපිටක අටුවාවන් ද පැරණි අටුවාවන්ගේ භාෂා පරිවර්තනයන් වීම ආදී ගුණයන් නිසා මුළු ලොව පුරාම ප්‍රචලිත වී ඇත.

Ettāvatā ca pana kimatthaṃ katotiādīnampi pañhānamattho vitthārena vibhāvitova hotīti.

මේ තාක් කරන ලද විස්තරයෙන් 'කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා කරන ලද්දක් ද?' යනාදී ප්‍රශ්නයන්ගේ අර්ථය විස්තර සහිතව පැහැදිලි කරන ලද්දේ වෙයි.

Tatthetaṃ vuccati –

ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

1.

1.

Sambhāvanīyassa [Pg.63] sudhīvarāna-Mādattadhīriṭṭhapadassa yassa;

Paññādijātā lalitā guṇābhā,Bhāteva lokamhi sataṃ mudāya.

ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රේෂ්ඨයන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ, උසස් ප්‍රඥාවෙන් හා ගුණයෙන් සපිරි ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ නිර්මල ගුණ කීර්තිය, සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස ලෝකයෙහි සූර්ය රශ්මිය මෙන් බබළයි.

2.

2.

Sa buddhaghosāvhathiraggadhīmā,Vidūna’maccantasamādarā’dā;

Sabhāvajaṃ byattisasattiladdhaṃ,Siriṃ dadhāteva subuddhaghoso.

බුද්ධඝෝෂ යන නාමය දරන්නා වූ, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ අතිශය ගෞරවයට පාත්‍ර වූ ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ, තමන්ගේම සහජ දක්ෂතාවයෙන් හා වීර්යයෙන් ලබාගත් ශ්‍රී සෝභමාන ගුණයන්ගෙන් බබළන සේක.

3.

3.

‘‘Sambuddhaseṭṭhe parinibbutasmiṃ,Saṃvaccharānaṃ dasame satamhi;

Jāto’’ti ñāto vibudhehi buddha-Ghosaṅkuro pattasamattamānī.

බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර දහසක් ගෙවී ගිය පසු (දහවන සියවසේදී), සැමගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ බුද්ධඝෝෂ නම් වූ මේ ප්‍රඥාවන්ත උතුමාණෝ උපත ලැබූහ.

4.

4.

Viññū vidū’massa pumaggajāte,Sañjātataṃ dakkhiṇadesabhāge;

Ramme’ndiyasmiṃ sujanākarasmiṃ,Tattatthamesīna’mayaṃ patīti.

උතුම් මිනිසුන් වෙසෙන, සත්පුරුෂයන්ගෙන් පිරී පවතින රමණීය දකුණු ඉන්දියාවේ මධ්‍ය ප්‍රදේශයක මොහු උපත ලැබූ බව සත්‍ය ගවේෂී ප්‍රඥාවන්තයෝ දනිති.

5.

5.

Moraṇḍagāmamhi sa tattha jāto,Puññānito vippakulamhi sammā;

Sūrassa lokatthasamāvahatthaṃ,Uppajjanāyā’dyaruṇova raṃsi.

ලෝකයාට යහපත සැලසීම පිණිස පායන අරුණෝදයේ සූර්ය රශ්මිය මෙන්, ඒ පින්වත් කුමාරයා දකුණු ඉන්දියාවේ මොරණ්ඩ ග්‍රාමයේ බ්‍රාහ්මණ කුලයක මැනවින් උපත ලැබීය.

6.

6.

Saṃvaddhabuddhī sa pavuddhipatto,Ārādhayaṃ ñātigaṇaṃ sadeva;

Vedesu vijjāsu tadaññasippa-Ganthesvanāyāsapavīṇatā’gā.

ක්‍රමයෙන් වැඩුණු ඒ කුමාරයා තියුණු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ අතර, වේද ග්‍රන්ථ, විවිධ ශාස්ත්‍ර හා කලාවන් කිසිදු වෙහෙසකින් තොරව ඉතා ඉක්මනින් ප්‍රගුණ කළේය.

7.

7.

Suddhādhimuttīna vivecanena,Sārānu’sāroti viviñcamāno;

Vedesva’sāratta’mabujjhi yasmā,Tuṭṭhiṃ sa nāpajji sutena sena.

පිරිසිදු චේතනාවෙන් යුතුව යථාර්ථය විමසා බැලූ ඔහු, වේද ග්‍රන්ථයන්හි සැබෑ හරයක් නොමැති බව වටහා ගත් බැවින්, තමා උගත් ඒ ශාස්ත්‍රය පිළිබඳව සතුටට පත් නොවීය.

8.

8.

Anvesato [Pg.64] tassa pasatthasāraṃ,Saddhammasāro savanena laddho;

Ninnova buddhassa sa sāsanamhi,Ussāhajāto’pagamāya tattha.

උතුම් වූ සාරයක් සොයමින් සිටි ඔහුට, ශ්‍රවණය කිරීමෙන් සද්ධර්මයේ සාරය හමු විය. ඉන්පසු ඔහු බුදු සසුන කෙරෙහි නැඹුරු වී, ශාසනයට ඇතුළත් වීමට මහත් උනන්දුවක් දැක්වීය.

9.

9.

Dhammābhilāsī sa viroci tattha,Saṃladdhapabbajjupasampadova;

There’pasaṅkamma visuddhathera-Vādīnikāyamhi patītapaññe.

ධර්මය කෙරෙහි දැඩි කැමැත්තක් දැක්වූ ඔහු, ප්‍රකට ප්‍රඥාවන්ත මහා තෙරුන් වහන්සේලා වැඩසිටි පිරිසිදු ථේරවාදී නිකායට පැමිණ, පැවිදි උපසම්පදාව ලබා සිල්වත් ගුණයෙන් බැබළුණේය.

10.

10.

Tadā hi’suṃ dakkhiṇaindiyamhi,Nivāsino theriyavaṃsajātā;

Tadaññavādī ca munī muninda-Mataṃ yathāladdhi pakāsayantā.

එකල දකුණු ඉන්දියාවේ ථේරවාදී වංශයට අයත් මුනිවරුන් මෙන්ම, මහායානය වැනි වෙනත් මතවාද දරන්නා වූ මුනිවරුන් ද බුදුදහම තම තමන්ගේ මතයන්ට අනුව දේශනා කරමින් වාසය කළහ.

11.

11.

Saddhammasārādhigamāya bhiyyo,Pāḷiṃ samuggaṇhi jineritaṃ, sā;

Jivhaggalīlā manasā’sitā’ssa,Lakkhīva puññe nivasaṃ babhāsa.

සද්ධර්මයේ සාරය තවදුරටත් වටහා ගැනීම පිණිස ඔහු බුද්ධ දේශිත පාලි ධර්මය මැනවින් උගත්තේය. පින්වන්තයෙකු කෙරෙහි වාසය කරන ශ්‍රියා කාන්තාව මෙන්, ඒ ධර්මය ඔහුගේ මනසෙහිත් දිව අගෙහිත් නිරන්තරයෙන් රැඳී බැබළුණේය.

12.

12.

Evaṃ tamuggaṇha’mabodhi sammā,‘‘Ekāyanoyaṃ suvisuddhiyāti;

Maggo vivaṭṭādhigamāya’’ tattho-Yyogaṃ samāpajji paraṃ parattī.

මෙසේ ධර්මය හදාරන අතරතුර, "කෙලෙස් මලින් මිදී පිරිසිදු වීම සඳහාත්, නිවන් අවබෝධ කර ගැනීම සඳහාත් පවතින එකම මාවත ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි" කියා ඔහු මැනවින් වටහා ගත්තේය. ඉන්පසු නිවන අපේක්ෂා කළ ඒ තෙරුන් වහන්සේ පාලි ධර්මය හැදෑරීමට මහත් පරිශ්‍රමයක් දැරූහ.

13.

13.

Sabhāvapaññā mahatī ca sattha-Ntaropaladdhā vipulāva vijjā;

Tenassa buddhottisamuddatiṇṇe,Akicchasādhittapabhāva’maññā.

ඔහුගේ සහජ ප්‍රඥාවත්, විවිධ ශාස්ත්‍රයන් හැදෑරීමෙන් ලැබූ පුළුල් දැනුමත් හේතුවෙන්, බුද්ධ දේශනා නමැති මහා සාගරය තරණය කර එහි නිපුණත්වයට පත්වීම ඔහුට ඉතා පහසු දෙයක් විය.

14.

14.

Buddhassa kittīva sukittighoso,Vattissate’ccassa garū viyattā;

Atthānvitaṃ nāmamakaṃsu buddha-Ghosoti sambuddhamataṅgatassa.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කීර්තිය මෙන්ම මොහුගේ කීර්තිය ද ලොව පුරා පැතිරෙනු ඇතැයි අනාගතය දුටු ප්‍රඥාවන්ත ගුරුවරු, බුදුදහම කෙරෙහි ඇලුම් කළ ඒ තෙරුන් වහන්සේට "බුද්ධඝෝෂ" යන අර්ථවත් නාමය තැබූහ.

15.

15.

Mayūradūtavhayapaṭṭanasmiṃ,Nivassa [Pg.65] kañjīvhapurādike ca;

Sa andhakākhyātasadesiyaṭṭha-Kathaṃ samuggaṇhi samāhitatto.

මයූරදූත නම් වරාය නගරයේත්, කාංචිපුර වැනි නගරවලත් වාසය කරමින්, ස්ථිර අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව "අන්ධක" නමින් හැඳින්වූ තම දේශයේ පැවති අටුවා ග්‍රන්ථයන් මැනවින් හැදෑරූහ.

16.

16.

Tāvattakenassa sumedhasassā-Santuṭṭhacittassa tatuttarimpi;

Sambuddhavāṇīsu samattamatthaṃ,Aññātumicchā mahatī ajāyi.

එහෙත්, තම දේශයේ පැවති අටුවාවන්ගෙන් පමණක් සෑහීමකට පත් නොවූ ඒ ප්‍රඥාවන්ත තෙරුන් වහන්සේට, බුද්ධ දේශනාවන්හි සම්පූර්ණ අර්ථය දැනගැනීමේ දැඩි වුවමනාවක් ඇති විය.

17.

17.

Mahāmahindādivasīvarebhi,Samābhatā yāṭṭhakathā sasārā;

Satheravādā suvinicchayā ca,Tadā vibhātā vata laṅkayā’suṃ.

මහින්ද මහා රහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ උතුමන් විසින් ලක්දිවට වැඩම කරවන ලද, සාරවත් වූත්, පිරිසිදු ථේරවාදී අදහස්වලින් හා නිවැරදි විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්ත වූත් අටුවා ග්‍රන්ථ එකල ලක්දිව බබළමින් පැවතියේය.

18.

18.

Pavattimetaṃ vidiya’ssa meta-Dahosi ‘‘yaṃ nūna’bhirāmalaṅkaṃ;

Alaṅkarontiṃ ratanākaraṃva,Upecca sikkhe’ṭṭhakathā mahantī.

මේ පිළිබඳව අසා දැනගත් උන්වහන්සේ, "රත්නාකරයක් (සාගරයක්) බඳු වූ ඒ රමණීය ලංකාද්වීපයට ගොස්, එහි ඇති මහා අටුවා ග්‍රන්ථයන් හදාරන්නෙමි" යි අදහස් කළහ.

19.

19.

Tā bhāsayā sīhaḷikāya raccā,Tantiṃ samāropya navaṃ kareyyaṃ;

Evañhi desantariyāna buddha-Mānīnamatthaṃ khalu sādhaye’’ti.

"එහි හෙළ බසින් ලියා ඇති ඒ අටුවාවන් පාලි (මාගධී) භාෂාවට නගා අලුත් අටුවා ග්‍රන්ථ සැකසුවහොත්, එය දේශාන්තරයන්හි වසන බුදුසමය අගය කරන සැමට මහත් යහපතක් වනු ඇතැයි" උන්වහන්සේ කල්පනා කළහ.

20.

20.

Pure ca laṅkāgatasāsanaṃ yaṃ,Sunimmalindūva himādimutto;

Pabhāsi, kismiñci tadāññavāda-Manākulaṃ tā’kulataṃ jagāma.

අතීතයේදී ලක්දිවට පැමිණි බුදුසමය, මීදුමෙන් තොර පිරිසිදු චන්ද්‍රයා මෙන් බැබළුණ ද, පසුව විවිධ මතවාදයන් නිසා ඇතැම් නිකායන්හි ධර්මය යම් තරමකට වියවුල් සහගත තත්ත්වයට පත්ව තිබුණි.

21.

21.

Jinamhi nibbānagate hi vassa-Satantare sāsanikā samaggā;

Samānavādā jinasāsanamhi,Na koci bhedopi tadā ahosi.

බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා මුල් වසර සියය තුළ ශාසනධරයන් වහන්සේලා ඉතා සමගියෙන් වැඩසිටි අතර, ධර්මය සම්බන්ධයෙන් කිසිදු වාදභේදයක් එකල පැනනැගී නොතිබුණි.

22.

22.

Pacchā [Pg.66] ca saddhammadumāhatebhya-Dhammehi vātehi paṭicca pāpe;

Jātehi saṃviggamanā samāya,There’sa’muyyogamakaṃsu daḷhaṃ.

පසුව, අසත්පුරුෂ පුද්ගලයන් නිසා ඇති වූ වැරදි මතවාද නමැති සැඩ සුළඟ පිරිසිදු සද්ධර්මය නමැති වෘක්ෂයට පහර දුන්නේය. එයින් සංවේගයට පත් මහා තෙරුන් වහන්සේලා එම වැරදි මත දුරු කිරීමට දැඩි වෙහෙසක් ගත්හ.

23.

23.

Saṅgītiyo kacca supesalehi,Niggayhamānāpi thirehi daḷhaṃ;

Chinnāpi rukkhā’ssu punoruhāvā-Kāsuṃva dhammaṃ vinayā’ññathā te.

සිල්වත් තෙරුන් වහන්සේලා සංගායනා පවත්වා එම වැරදි මතවාදයන් දැඩි ලෙස මර්දනය කළ ද, කපා දැමූ ගසක් නැවත ලියලන්නාක් මෙන් ඒ අදහස් දරන්නෝ නැවත නැවතත් ධර්ම විනය වැරදි ලෙස අර්ථ දැක්වූහ.

24.

24.

Nānāgaṇā te ca anekavādā,Saṃsaggakārā jinasāsane’suṃ;

Vādebhi aññehi jineritebhya-Suddhāyamānā vinayañca dhammaṃ.

විවිධ කණ්ඩායම් හා මතවාද ඇති කරගත් ඔවුහු, බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ධර්මයට අන්‍ය මතයන් මිශ්‍ර කරමින් ධර්මය හා විනය අපිරිසිදු කිරීමට උත්සාහ කළහ.

25.

25.

Vādā ca vādī piṭakāni tesaṃ,Laṅkaṃ malaṅkaṃva karaṃ’payātā;

Paṭiggahesuṃ pyabhayādivāsī,Nāññe mahākhyātavihāravāsī.

ඔවුන්ගේ එම වැරදි වාදයන් හා ග්‍රන්ථයන් ලක්දිවට ද පැමිණි අතර, අභයගිරි වාසීන් ඒවා පිළිගත්ත ද, ප්‍රකට මහාවිහාර වාසීහු ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

26.

26.

Yathā ca buddhābhihitāva pāḷi,Tadatthasārā ca vasībhi ñātā;

Na ‘‘tedha vokkamma visuddhathera-Vādī vivādī’’ti pavatti kāci.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ පාලි ධර්මයත්, රහතන් වහන්සේලා වටහා ගත් එහි සාරයත් පිරිසිදු ථේරවාදීහු මැනවින් ආරක්ෂා කළහ. ඔවුන් කිසිලෙසකත් එම මාර්ගයෙන් බැහැරව වාද විවාද ඇති කර නොගත්හ.

27.

27.

Jīvaṃva rakkhiṃsu satheravādaṃ,Tantiṃ tadatthañca saniṇṇayaṃ te;

Tasmā na sakkāva tadaññavādi-Vādebhi hantuṃ cu’pagantumaddhā.

ඔවුන් පිරිසිදු ථේරවාදී ධර්මය හා එහි අර්ථයන් තමන්ගේ පණ මෙන් ආරක්ෂා කළහ. එබැවින් අන්‍ය මතවාදයන්ට එම ධර්මය විනාශ කිරීමට හෝ යටපත් කිරීමට නොහැකි විය.

28.

28.

Taṃvādasaṃbhedabhayañca maññayā,‘‘Duddhāravelāpi bhayehi tantinaṃ;

Sammohatādīhi bhave’’ti potthakaṃ,Āropya sammā paripālayiṃsu te.

ධර්මය විකෘති වේ යැයි බියෙන්, අනාගතයේදී ඇති විය හැකි මෝහය ආදී උවදුරුවලින් ශාසනය රැකගැනීම පිණිස ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේලා ධර්මය ග්‍රන්ථාරූඪ කර මැනවින් ආරක්ෂා කළහ.

29.

29.

Tadā [Pg.67] hi tesaṃ paṭibāhane raṇa-Vidaṃva sikkhaṃ jinasāsanaddharo;

Sa buddhaghoso muni buddhipāṭavo,Gato’si dīpaṃ varatambapaṇṇikaṃ.

එම වැරදි මතයන් මැඬපැවැත්වීම පිණිස ධර්ම විනයෙහි කෙළ පැමිණි, තියුණු ප්‍රඥාවෙන් යුත් ඒ බුද්ධඝෝෂ මුනිවරයා උතුම් තම්බපණ්ණි දීපයට (ලංකාවට) වැඩම කළහ.

30.

30.

Laṅkaṃ upecca sa mahāṭṭhakathāṇṇavassa,Pāraṃ paraṃ vitaraṇe thiraniṇṇayova;

Saṃsuddhavaṃsajanivāsamahāvihāra-Māgā’mbaraṃva udayindu’pasobhayanto.

මහා අටුවා නමැති සාගරයේ එතෙරට යාමේ ස්ථිර අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව ලක්දිවට පැමිණි ඒ තෙරුන් වහන්සේ, අහසෙහි පායන සඳ මෙන් පිරිසිදු ථේරවාදීන්ගේ වාසස්ථානය වූ මහාවිහාරය ඒකාලෝක කරමින් එහි වැඩම කළහ.

31.

31.

Tasmiñca dakkhiṇadisāya vasī sa tattha,Sobhaṃ padhānagharasaññitapāriveṇaṃ;

Pāsāda’muttama’makā sujanebhi sebyaṃ,Santo mahānigamasāmi suciṇṇadhammo.

ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ එම මහා විහාරයේ දකුණු දෙසින් පිහිටි, සත්පුරුෂයන් විසින් ඇසුරු කරන ලද, මහානිගමසාමි නම් උපාසකතුමා විසින් කරවන ලද ප්‍රධානඝර නම් වූ පිරිවෙනෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රාසාදයක වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේ මනාව පුරුදු කරන ලද ධර්ම පිළිවෙත් ඇති ශාන්ත වූ උත්තමයෙකි.

32.

32.

Sammā ca yogamakarī budhabuddhamitta-Therādi’manta’mupayāta’manūnatante;

Saṃsevito vividhañāyapabuddhiyā so,Suttābhidhammavinayaṭṭhakathāsva’nūnaṃ.

සියලු ශාස්ත්‍රයන්හි පරතෙරට පත් බුද්ධමිත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආදී පණ්ඩිතයන් මනාව ඇසුරු කරමින්, ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ සූත්‍ර, අභිධම්ම සහ විනය අටුවාවන්හි විවිධ න්‍යායන් පිළිබඳ මනා අවබෝධයක් ලබාගැනීම පිණිස මනාව උත්සාහ කළහ.

33.

33.

Veyyattiyaṃ’sa samaye samayantare ca,Paññāya disva vivaṭaṃva nihītamatthaṃ;

Therā samaggajinamaggamatā’matāsī,Maññiṃsu naggharatanaṃva sudullabhanti.

තමන්ගේම දහමෙහි මෙන්ම අන්‍ය දහම් පිළිබඳවද උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙහි ඇති නිපුණත්වය, නිදන් කර තිබූ වස්තුවක් මතු කර ගත්තාක් මෙන් දැක, නිවන අපේක්ෂා කරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මාර්ගය දන්නා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා උන්වහන්සේව ඉතා දුර්ලභ වූ, අගනා රත්නයක් හා සමාන කොට සැලකූහ.

34.

34.

Viññāya dhammavinayatthayathicchadāne,Cintāmaṇīti sunirūpitabuddhirūpaṃ;

Yasse’ttha nicchitamano kavisaṅghapāla-Ttheruttamo janahitāya niyojayī taṃ.

ධර්ම විනයෙහි අර්ථයන් කැමති පරිදි ලබා දීමට උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව චින්තාමණී රත්නයක් බඳු යැයි නිශ්චිතවම වටහාගත්, කවියකු වැනි වූ සංඝපාල නම් ශ්‍රේෂ්ඨ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ යහපත පිණිස උන්වහන්සේට මෙසේ ඇරයුම් කළහ.

35.

35.

‘‘Kiñcāpi santi vividhā paṭipattiganthā,Kesañci kiñci tu na buddhamatānusāraṃ;

Saṃsuddhatherasamayehi ca te viruddhā,Tasmā karotu vimalaṃ paṭipattiganthaṃ’’.

විවිධ වූ පටිපත්ති ග්‍රන්ථයන් තිබුණද, සමහරක් ඒවා බුද්ධ මතයට අනුකූල නොවන අතර පිරිසිදු ථේරවාදී මතයන් සමඟද පරස්පර වේ. එබැවින් පිරිසිදු වූ පටිපත්ති ග්‍රන්ථයක් (පිළිවෙත් පොතක්) සම්පාදනය කළ මැනවි.

36.

36.

Mettādayambudavanaṃ [Pg.68] janabhūmiyaṃ’sa,Saṃvassate ca’riyamaggagamagga’maggaṃ;

Saṃsodhanattha’miti ‘‘patthitatheraāsaṃ,Pūressa’meta’’miti kāsi visuddhimaggaṃ.

ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමේ මාර්ගය පිරිසිදු කිරීම පිණිස, ජනතාව කෙරෙහි කරුණාව නමැති වැහි වලාකුළෙන් මෙත් වැසි වස්වමින්, ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ 'ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ඉල්ලීම ඉටු කරමි' යන අදහසින් විසුද්ධිමග්ගය කළහ.

37.

37.

Vīrānukampasatiyojitabuddhimā saṃ,Oggayha, gayha ca’ khilaṭṭhakathā satantī;

Sāraṃ sakheda’manapekkhiya sādhukaṃ sa,Yaṃ’kāsi, kaṃ nu’dha na rocayate budhaṃ so.

වීර්යය, කරුණාව සහ සිහියෙන් යුත් ප්‍රඥාවෙන් හෙබි ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ, තමන්ගේ වෙහෙස නොබලා, සියලු අටුවාවන් සහ පාලි පෙළ ගැඹුරින් අධ්‍යයනය කර එහි සාරය ගෙන මෙම විසුද්ධිමග්ගය මනාව කළහ. මේ ලොව කවර පණ්ඩිතයෙක් නම් එයට ප්‍රිය නොකරන්නේද?

38.

38.

Vutte’ttha bhāvaparamāva sabhāvadhammā,Vatthū ca pītisukhavedaniyā’nitāva;

Puṇṇova sabbapaṭipattinayehi ceso,Pupphābhiphullapavanaṃva virājate’yaṃ.

මෙහි ස්වභාව ධර්මයන් පිළිබඳ පරමාර්ථ අර්ථයෙන්ම පවසා ඇති අතර, ප්‍රීතිය හා සැපය ඇති කරවන කරුණුද ගෙන හැර දක්වා ඇත. සියලු පිළිවෙත් ක්‍රමවලින් පිරුණු මෙම විසුද්ධිමග්ගය මනාව පිපුණු මල් පිරුණු වනයක් මෙන් බැබළෙයි.

39.

39.

Yaṃ passiyāna parikappiya ratnasāra-Gabbhaṃ visuddhi’mabhiyātu’mapekkhamānā;

Taṃ sāra’mādiyitu’māsu payuttayuttā,Disvā hi naggharatanaṃ nanu vajjaye na.

නිවන ලැබීමට කැමති වන්නෝ මෙය වටිනා රත්න ගර්භයක් ලෙස සලකා එහි සාරය ඉක්මනින් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය. අගනා රත්නයක් දුටු විට කවරෙක් නම් එය මඟහරින්නේද?

40.

40.

Kantā padāvali’ha tantinayānusārā,Sārātisāranayapanti pasiddhasiddhā;

Atthā ca santinugamāya tulāyamāno-Yyogena mettha hi vinā paṭipatti kā’ññā.

මෙහි පාලි න්‍යායට අනුකූලව මනහර පද වැල් ඇති අතර, ශාන්තිය (නිවන) කරා යන මාර්ගය තීරණය කිරීමට තරාදියක් බඳු වූ සාරවත් අර්ථයන් පවතී. මෙහි දැක්වෙන උත්සාහයෙන් තොරව අන් කවර පිළිවෙතක් තිබේද?

41.

41.

Ābhāti satthu caturāgamamajjhago’yaṃ-Atthe pakāsayiha bhāṇuva nekadabbe;

Medhāvipītijananaṃ’sa vidhāna’metaṃ-Tītañhi yāva kavigocara’massa ñāṇaṃ.

සතර නිකාය මධ්‍යයෙහි සිටින මෙම විසුද්ධිමග්ගය සූර්යයා වස්තූන් ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් ධර්ම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරමින් බැබළෙයි. පණ්ඩිතයන්ගේ ප්‍රීතිය ඇති කරවන උන්වහන්සේගේ මෙම සම්පාදනය සහ උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාව සාමාන්‍ය පණ්ඩිතයන්ගේ විෂය පථය ඉක්මවා ගියකි.

42.

42.

Diṭṭhāva tikkhamati’massa visuddhimagga-Sampādanena samupāttasudhīpadebhi;

Tenassa buddhavacanatthavibhāvanāya,Pabyattasatti viditā viditāgamehi.

විසුද්ධිමග්ගය සම්පාදනය කිරීම තුළින් උන්වහන්සේගේ තියුණු ප්‍රඥාව පණ්ඩිතයන් විසින් දක්නා ලදී. ඒ නිසාම බුද්ධ වචනයෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීමෙහි ලා උන්වහන්සේ තුළ ඇති දක්ෂතාව ශාස්ත්‍ර දන්නා පණ්ඩිතයන්ට ප්‍රකට විය.

43.

43.

Khyātaṃ [Pg.69] kavībhi’dhigataṃ yasa’māvahena,Therassa suddhamatibuddhasirīvhayassa;

Lokattha’māvikatapatthana’mādiyāna,Sāmañca ninnahadayena janāna’matthe.

පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිගන්නා ලද කීර්තියක් ඇති, පිරිසිදු මනසක් ඇති බුද්ධසිරි නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ යහපත පිණිස කළ ඉල්ලීම පිළිගෙන, ජනයාගේ යහපත කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිතින් යුතුව,

44.

44.

Sambuddhabhāvaviditeni’minā samanta-Pāsādikāvhavinayaṭṭhakathā paṇītā;

Sūro’dite viya tayā vinayatthamūḷhā-Mūḷhī bhavanti jinanītipathā’dhigantvā.

බුද්ධ ස්වභාවය දන්නා වූ ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියන් විසින් සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාව කරන ලදී. හිරු උදා වූ කල මෙන්, එම අටුවාව නිසා විනය අර්ථයන්හි මුළා වූවෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විනය මාර්ගය වටහාගෙන මුළාවෙන් මිදෙති.

45.

45.

Laṅkā alaṅkatikatāva mahāmahinda-Ttherena yā ca vinayaṭṭhakathā’bhatā, taṃ;

Kantāya sīhaḷagirāya girāyamānā,Accantakantabahulā munayo purā’suṃ.

ලක්දිව අලංකාර කළ මහා මහින්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් යම් විනය අටුවාවක් ගෙන එන ලදද, පුරාණ මුනිවරුන් විසින් මනහර හෙළ බසින් (සිංහල බසින්) පවසන ලද එම අටුවාව ඉතා ප්‍රියජනක ලෙස පවත්වන ලදී.

46.

46.

Aññā ca paccari-kurundisamaññitādī,Dīpaṃ padīpakaraṇī vinayamhi yā’suṃ;

Saṅgayha tāsa’makhilatthanaye ca thera-Vāde ca muttaratanāniva mekasutte.

පච්චරී, කුරුන්දි ආදී වශයෙන් හඳුන්වන ලද ලක්දිව විනය විෂයෙහි පහනක් බඳු වූ යම් අටුවාවෝ වූහද, ඒ සියලු අටුවාවන්හි අර්ථයන් සහ ථේරවාදී මතයන්, එක් නූලක ඇමිණූ මුතු රත්නයන් මෙන් එක්රැස් කොට,

47.

47.

Tāheva sīhaḷaniruttiyutañca tantiṃ,Āropiyāna ruciraṃ atha vitthatañca;

Maggaṃ samāsanavasena yathā samatta-Lokena yā garukatā katamānanā’kā.

සිංහල භාෂාවෙන් යුත් එම පාලි පෙළ මනහර ලෙසත්, විස්තරාත්මක මාර්ගය අවශ්‍ය පරිදි කෙටි කරමින් මුළු ලෝකයාගේම ගරුබුහුමනට පාත්‍ර වන පරිදි ඒ සමන්තපාසාදිකා අටුවාව කළහ.

48.

48.

Suddhanvayāgathavirā ca visuddhathera-Vādī visuddhavinayāgamapujjadhammā;

Suddhaṃ kariṃsu na yathe’nti tadaññavādā,Iccādi’māvikariyā’si nidānamettha.

පිරිසිදු පරපුරකින් පැමිණි, පිරිසිදු ථේරවාදී මත දරන, පිරිසිදු විනය ආගමය ගරු කරන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා, අන්‍ය මතයන් මෙයට ඇතුළු නොවන පරිදි මෙය පිරිසිදුව ආරක්ෂා කළහ. මෙම කරුණු මෙහි නිදානය ලෙස දක්වන ලදී.

49.

49.

Yasmiṃ manuññapadapanti subhā subodhā,Atthā ca pītisama’vimhayatādibhāvī;

Citrā vicitramatijā kavicittahaṃsā,Tasmā rasāyati tadatthanusārinaṃ yaṃ.

යම් නිදානයක සිත්ගන්නාසුලු, පිරිසිදු, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි පද වැල් පවතීද, ප්‍රීතිය හා විස්මය දනවන අර්ථයන් පවතීද, එය පණ්ඩිතයන්ගේ සිත් නමැති විලෙහි හංසයකු වැනි වනු ඇත. එබැවින් එහි අර්ථයන් අනුගමනය කරන්නන්ට එය රසවත් වනු නිසැකය.

50.

50.

Accantasāgaranibhā [Pg.70] vividhā nayatthā,Sante’ttha yā’su vinayaṭṭhakathā purāṇā;

Tāsaṃ yathābhimatapanti sutantikattaṃ,Kiñhi’ssa kiñci balavīra’paṭicca kātuṃ.

සමුද්‍රය හා සමාන වූ විවිධ න්‍යායන් හා අර්ථයන් පවතින යම් පුරාණ විනය අටුවාවෝ වූහද, ඒවායේ අර්ථයන් මනාව ගලපා පිරිසිදු පාලි භාෂාවෙන් සම්පාදනය කිරීමට සුළු උත්සාහයක් හෝ වීර්යයක් ප්‍රමාණවත් නොවේ.

51.

51.

Uyyoga’massa karuṇāpahitaṃ paṭicca,Paññāsahāyasahitaṃ balavañca daḷhaṃ;

Laddhāva yā nikhilalokamanuññabhūtā,Medhāvinaṃ’nusabhagāva virājate sā.

කරුණාව පෙරදැරි කරගත්, ප්‍රඥාව සහාය කොටගත් උන්වහන්සේගේ බලවත් හා ස්ථාවර උත්සාහය නිසා මුළු ලොවටම ප්‍රියජනක වූ යම් අටුවාවක් ලැබුණේද, එම සමන්තපාසාදිකාව පණ්ඩිතයන් අතර නායකයකු මෙන් බැබළෙයි.

52.

52.

Viññūbhi yā ‘‘vinayasāgarapāratiṇṇe’’,Sambhāvitā ‘‘sutaraṇāyati sīghavāhā’’;

Iccābhimānitaguṇā’jja rarāja yāva,Kiṃ yaṃ thiraṃ lahu vinassati duppasayhaṃ.

විනය නමැති මහා සාගරයෙන් එතෙර වීමට වේගවත් නැවක් වැනි යැයි පණ්ඩිතයන් විසින් ගරු කරන ලද, ගුණවලින් අනූන වූ එම සමන්තපාසාදිකාව අද දක්වාම බැබළෙයි. ස්ථාවර වූ, පහසුවෙන් විනාශ කළ නොහැකි දෙයක් ඉක්මනින් විනාශ වන්නේ කෙසේද?

53.

53.

‘‘Yā byāpinī’khilanayassa subodhinī ca,Sotūbhi sevitasadātanadhammaraṅgaṃ;

Katvāna lokapahite saguṇe dadhantī,Ṭhātū’’ti naṭṭha’mupagā’ṭṭhakathā purāṇā.

සියලු ක්‍රමයන්හි පැතිරුණු, මනාව තේරුම් ගත හැකි, ශිෂ්‍යයන් විසින් නිතර සේවනය කරන ධර්ම සභාවක් බඳු වූ මෙම අටුවාව ලෝකයාගේ යහපත පිණිස පවතීවා! මෙසේ නව අටුවා බිහිවීමත් සමඟ පුරාණ අටුවාවෝ අභාවයට පත් වූහ.

54.

54.

Janābhisattāya dayāya codito,Vichejja khedaṃ vinayamhi sādhunaṃ;

Athāgamāna’ṭṭhakathāvidhānane,Dhuraṃ dadhātuṃ’bhimukhā’si so sudhī.

ජනයා කෙරෙහි වූ කරුණාවෙන් පෙළඹී, විනයෙහි පැවති දුෂ්කරතා දුරු කළ ඒ ප්‍රඥාවන්ත බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ, ඉන්පසු සතර නිකායයන් සඳහා අටුවා සම්පාදනය කිරීමේ වගකීම භාර ගැනීමට ඉදිරිපත් වූහ.

55.

55.

Padmaṃva phullābhinataṃ subhāṇubhaṃ,Laddhāna phullaṃ’tisayā’si cetanā;

Dāṭhādināgena thiraggadhīmatā,Yā patthitā’rabbha tadatthasijjhane.

හිරු රැස් ලැබ පිපුණු නෙළුම් මලක් මෙන් උන්වහන්සේගේ චේතනාව ප්‍රබෝධමත් විය. ස්ථාවර ප්‍රඥාවෙන් යුත් දාඨානාග නම් තෙරුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි දීඝ නිකාය අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට අදහස් කළහ.

56.

56.

Dīghāgamatthesu sabuddhivikkama-Māgamma sārādhigamā sumaṅgala-Nāmānugantāva vilāsinīti yā,Saṃvaṇṇanā lokahitāya sambhavī.

දීඝ නිකායේ අර්ථයන් කෙරෙහි තමන්ගේ ප්‍රඥාවේ වික්‍රමය යොදවා එහි සාරය ලබා ගනිමින්, ලෝකයාගේ යහපත පිණිස 'සුමංගලවිලාසිනී' නම් වූ අටුවාව සම්පාදනය කළහ.

57.

57.

Gambhīramedhāvisayāgamamhipi,[Pg.71] Ārabbha buddhiṃ’sa sunimmalīkatā;

Viññātabuddhābhimatā bahū janā,Aññatthasādhā mahatañhi buddhiyo.

ගැඹුරු ප්‍රඥාවකට විෂය වූ මෙම නිකාය ධර්මයන්හිද උන්වහන්සේගේ පිරිසිදු ප්‍රඥාව නිසා බොහෝ දෙනා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිමතය වටහා ගත්හ. මහා ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ නුවණ අන් අයට යහපත සලසන්නේමය.

58.

58.

Sā’nītavidvākkhimanā manāyitā,Kantāgame dhammasabhāyate sadā;

Teneva maññe’ha tirokatā tayā,Kiṃ sīghaga’ññatra pathaññagāmikā.

පණ්ඩිතයන්ගේ නෙත් හා සිත් ඇදගන්නා එම සුමංගලවිලාසිනී අටුවාව සැමවිටම ධර්ම සභාවක් බඳු වේ. එම අටුවාව නිසාම අනෙකුත් අටුවාවන් අභිබවා ගිය බව මම සිතමි. වේගයෙන් යා හැකි මාවතක් තිබියදී කවුරුන් නම් අසීරු මාවතක යන්නේද?

59.

59.

Patvā mahantā’mbara’mambudo yathā,Lokatthasādhīpi mahāsayaṃ mati;

Tasmā’ssa siddhā’ṭṭhakathāparamparā,Buddhippadānāya’ huvuṃ navā navā.

වැහි වලාකුළක් මහා අහසට පැමිණ ලෝකයාගේ යහපත සලසන්නාක් මෙන්, මහා අදහස් ඇති උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවද ලෝකයට සෙත සැලසීය. එම නිසාම ධර්මාවබෝධය පිණිස අලුත් අලුත් අටුවා පෙළක් සම්පූර්ණ විය.

60.

60.

Buddhādimittaṃ thiraseṭṭha’muddisaṃ,Saṃvaṇṇanā cāsi papañcasūdanī;

‘‘Sabbatthasāre jinamajjhimāgame,Laddhāna pītiṃ sujanā samentu’’ti.

ස්ථිර ගුණැති බුද්ධමිත්ත තෙරුන් උදෙසා පපංචසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව සම්පාදනය කරන ලදී. 'සියලු අර්ථ සාරයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මජ්ඣිම නිකායෙහි අරුත් රසය විඳ සත්පුරුෂයෝ ප්‍රීතියට පත් වෙත්වා' යනු උන්වහන්සේගේ පැතුම විය.

61.

61.

Uppajji ‘‘sāratthapakāsinī’’ti yā,Sā jotipālassa yathābhilāsitaṃ;

Lokaṃ yathānāmikasāradīpanā,Bhātā’si sammāpaṭipannapanthadā.

ජෝතිපාල තෙරණුවන්ගේ අභිලාෂය පරිදි 'සාරත්ථප්පකාසිනී' නම් වූ අටුවාව බිහි විය. එය සිය නාමයට අනුරූපව ලෝකයාට ධර්මයේ සාරවත් අර්ථයන් පහදා දෙමින්, සම්මා ප්‍රතිපත්තිය නමැති මාර්ගය පෙන්වා දෙමින් බැබළුණේය.

62.

62.

Sampūri kātuṃ’sa manoratho yayā,Aṅguttarantāgamamatthavaṇṇanā;

Tannāmadheyyaṃ sujanañca jīvakaṃ,So jotipālañca pasatthadhītimaṃ.

යම් අටුවාවකින් උන්වහන්සේගේ (බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ) මනෝරථය සම්පූර්ණ වූයේද, අංගුත්තර නිකායේ එම අර්ථ වර්ණනාව ප්‍රඥාවන්ත ජෝතිපාල තෙරුන් සහ ජීවක නම් වූ සත්පුරුෂ උපාසකයා උදෙසා කරන ලද්දකි.

63.

63.

Uddissa yaṃ’kāsi pavīṇataṃ karaṃ,Buddhādisaṃsebyasumaggadassane;

Saddhammapupphāna’ vanāyitā’si sā,Vidvālisaṅghassa sadāvagāhaṇā.

බුද්ධාදී උතුමන් වහන්සේලා ඇසුරු කළ උතුම් මාවත පෙන්වා දීමෙහි දක්ෂ වූ යම් අටුවාවක් උන්වහන්සේ කළාහුද, එය ප්‍රඥාවන්ත සංඝයා නමැති භෘංග සමූහයාට සැමදා ඇසුරු කළ හැකි සද්ධර්ම පුෂ්පයන්ගෙන් හෙබි උද්‍යානයක් බඳු විය.

64.

64.

Yena’ttaladdhiṃ [Pg.72] pajahantu sādhavo,Dubbodhadhamme ca sabhāvadīpane;

Bujjhantu, iccāsi’bhidhammasāgaro,Tatthā’vatāraṃ sukarena sādhinī.

සත්පුරුෂයන් හට ආත්ම දෘෂ්ටිය අත්හැරීමටත්, අවබෝධ කිරීමට අපහසු ස්වභාවධර්මයන් වටහා ගැනීමටත් උපකාර වන ඒ අභිධර්ම සාගරයට පහසුවෙන් ප්‍රවේශ වීම සලසා දෙමින්—

65.

65.

Medhāvilāsā’ssa’huvu’ṭṭhasālinī,Kantā ca sammohavinodanīti yā;

Tā buddhaghosoti satulyanāmika-Māgamma jātā sujanatthasādhinī.

උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥා මහිමයෙන් 'අත්ථසාලිනී' සහ මනරම් වූ 'සම්මෝහවිනෝදනී' යන අටුවාවන් බිහි විය. සත්පුරුෂයන්ගේ යහපත සලසන ඒ අටුවාවෝ බුද්ධඝෝෂ නම් වූ (තමන්ට සමාන නමක් ඇති) ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් නිමිත්ත කරගෙන බිහි වූහ.

66.

66.

Aññā ca pañcaṭṭhakathā’bhidhammaje,Bhāve nidhāye’ttha yathā’ssu suttarā;

Gambhīramatthesu paviddhabuddhitaṃ,Sampādanī satthu’tulattadīpanī.

අනෙක් පඤ්චප්පකරණ අටුවාවන් ද අභිධර්මයේ අර්ථයන් මනාව පිහිටුවමින්, ගැඹුරු අර්ථයන් විනිවිද දැකිය හැකි ප්‍රඥාව ඇති කරමින් සහ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අසමසම ගුණය ප්‍රකට කරමින් බිහි විය.

67.

67.

Soṇāvhatherassa paṭicca yācanaṃ,Tā yāya kaṅkhā vitaranti bhikkhavo;

Yā pātimokkhamhi, tadanvayāvhayaṃ,Saṃvaṇṇanaṃ’kāsi sa dhīmataṃ varo.

සෝණ නම් තෙරුන්ගේ ආරාධනය පරිදි, ප්‍රඥාවන්තයන් අතර උතුම් වූ ඒ බුද්ධඝෝෂ හිමියෝ භික්ෂූන්ගේ සැක දුරු කිරීමට උපකාරී වන පාතිමොක්ඛ වර්ණනාව වූ 'කංඛාවිතරණී' නම් අටුවාව මනාව කළහ.

68.

68.

Samattalokaṭṭhavibhāvirañjanā,Kate’minā dhammapadassa vaṇṇanā;

Thiraṃ samuddissa kumārakassapaṃ,Sataṃ manaṃ pītipaphullitaṃ yayā.

මුළු ලෝකවාසී පණ්ඩිතයන් පිනවන සුලු, සත්පුරුෂයන්ගේ සිත් පීතියෙන් පුබුදුවන ධම්මපද අර්ථ වර්ණනාව, උන්වහන්සේ විසින් කුමාරකස්සප ස්ථවිරයන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද්දකි.

69.

69.

Aññā’ssa yā suttanipāta-khuddaka-Pāṭhatthadātā paramatthajotikā;

Saṃvaṇṇanā jātakatanti maṇḍanā,Tā honti lokassa hitappadīpinī.

සුත්තනිපාතයට හා ඛුද්දකපාඨයට අර්ථ පවසන 'පරමත්ථජෝතිකා' අටුවාව ද, ජාතක පාලිය අලංකාර කරන ජාතක අටුවාව ද ලෝකයාගේ යහපත හා අභිවෘද්ධිය සලසන්නාහු වෙති.

70.

70.

Nissesalokamhi pacāraṇicchā,Laṅkāgatāna’ṭṭhakathāna’maddhā;

Yā theravādīna’mapūri buddha-Ghosaggatherassa pabhāvaladdhā.

ලක්දිව පැවති අටුවාවන් මුළු ලෝකය පුරා ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා තේරවාදී උතුමන් තුළ පැවති අභිලාෂය, බුද්ධඝෝෂ මහා තෙරුන්ගේ ප්‍රභාවය හේතුවෙන් සැබවින්ම සම්පූර්ණ විය.

71.

71.

Bhaddaṃ’sa [Pg.73] nāmañca, guṇā manuññā,Samaggagāmī’nukaronti tesaṃ;

Sasaṅkasūrā hi sadātanā ye,Lokaṃ pamodañca karaṃ caranti.

උන්වහන්සේගේ භද්‍ර වූ නාමයත්, මනරම් වූ ගුණාංගයනුත් ලොව හැම තැනම පැතිර ගියේය. ලෝකය පිනවමින් හැසිරෙන සූර්යයා සහ චන්ද්‍රයා මෙන් ඒවා සැමදා බබළයි.

72.

72.

Subuddhaghosassa vibhāvisatti-Pabyatti’mārabbha thirāsabhassa;

Samaggaloko hi sutheravāde,Mānaṃ pavaḍḍhesi anaññajātaṃ.

ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුද්ධඝෝෂ තෙරුන්ගේ ප්‍රඥා මහිමය සහ නිපුණත්වය හේතු කොට ගෙන මුළු ලෝකයම උතුම් තේරවාදය කෙරෙහි අසමසම වූ ගෞරවයක් හා පැහැදීමක් ඇති කරගත්තේය.

73.

73.

Buddhoti nāmaṃ bhuvanamhi yāva,Subuddhaghosassa siyā na kiñhi;

Laddhā hi sādhūbhi mahopakārā,Mahagghavittāniva taṃsakāsā.

ලෝකයෙහි 'බුදු' යන නාමය පවතින තාක් කල්, බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ නාමය ද පවතිනු ඇත. සත්පුරුෂයෝ උන්වහන්සේගෙන් ඉතා වටිනා වස්තූන් මෙන් මහත් වූ ධර්මෝපකාර ලබා ගත්තාහුය.

74.

74.

Khīyetha vaṇṇo na samuddhaṭopi,Nanva’ssa nekā hi guṇā anantā;

Ko nu’ddhareyyā’ khilasāgarode,Tathāpi maññantu sudhī sadā teti.

උන්වහන්සේගේ අනන්ත වූ ගුණයන් වර්ණනා කර අවසන් කළ නොහැකිය. මුළු මහා සාගරයේ ජලය සියල්ල ගොඩ දමන්නට කවරෙක් සමත් වන්නේද? එසේ වුවත් බුද්ධිමත්හු සැමදා උන්වහන්සේ ගැන සිහිපත් කෙරෙත්වා.

Chaṭṭhasaṅgītibhāranitthārakasaṅghasamitiyā pakāsitāyaṃ

හයවන ධර්ම සංගායනාවේ භාරකාරීත්වය දැරූ සංඝ සභාව විසින් ප්‍රකාශිතයි.

Visuddhimagganidānakathā niṭṭhitā.

විසුද්ධිමග්ග නිදාන කථාව නිමාවට පත් විය.