বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។


Anudīpanīpāṭha

អនុទីបនីបាឋ


1. Cittasaṅgahaanudīpanā

១. ចិត្តសង្គហអនុទីបនា


Anantaññāṇaṃ [Pg.1] natvāna, lokālokakaraṃ jinaṃ;

Karissāmi paramattha-dīpaniyā nudīpaniṃ.

ខ្ញុំព្រះករុណា ថ្វាយបង្គំព្រះជិនស្រី ព្រះអង្គមានព្រះញាណរកទីបំផុតគ្មាន ព្រះអង្គធ្វើនូវពន្លឺក្នុងលោក ហើយនឹងធ្វើនូវអនុទីបនី នៃបរមត្ថទីបនី។


[Tattha, lokālokakaranti dasasahassilokadhātuyaṃ catussaccadhammadesanālokakārakaṃ. Paramatthadīpanīti ettha attho duvidho padhānatthoca pariyāyatthoca. Tattha padhānattho paramatthonāma, padhānatthotica padavākyānaṃ mukhyattho ujukattho. Pariyāyatthopi koci, yuttarūpo attho paramattho yeva. Paramatthaṃdīpetipakāsetītiparamatthadīpanī]. Taṃpara matthadīpaniṃkarontoācariyo pathamaṃtāva buddhassabhagavato paṇāmaṃkaroti ‘‘udayāyassā’’tiādinā.

[ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា លោកាឡោកករំ សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកធ្វើនូវពន្លឺ គឺការសម្តែងធម៌គឺចតុរារិយសច្ច ក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ។ ពាក្យថា បរមត្ថទីបនី ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តី ២ យ៉ាង គឺ បធានត្ថៈ (សេចក្តីជាប្រធាន) និង បរិយាយត្ថៈ (សេចក្តីដោយបរិយាយ)។ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ សេចក្តីជាប្រធាន ឈ្មោះថា បរមត្ថៈ ពាក្យថា សេចក្តីជាប្រធាន គឺសេចក្តីចម្បង សេចក្តីត្រង់ នៃបទ និងប្រយោគទាំងឡាយ។ សូម្បីសេចក្តីដោយបរិយាយណាមួយ ដែលសមគួរ ក៏ឈ្មោះថា បរមត្ថៈ ដែរ។ គម្ពីរណា តែងតែបំភ្លឺ គឺសម្តែងនូវបរមត្ថធម៌ ហេតុនោះ គម្ពីរនោះ ឈ្មោះថា បរមត្ថទីបនី]។ ព្រះអាចារ្យ កាលនឹងធ្វើនូវបរមត្ថទីបនីនោះ ជាដំបូង ធ្វើនូវការបង្គំ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាពុទ្ធសិន្ធុ ដោយពាក្យថា «ឧទយាយស្ស» ជាដើម។


Tattha ‘‘udayā’’ti udayatouggamanato. ‘‘Yassā’’ti yassa sabbaññubuddhamahāsūrassa. ‘‘Ekassā’’ti adutīyassa, asadi sassavā[Pg.2]. ‘‘Saddhammaraṃsijālino’’ti etthasaddhammotisatthusā sanadhammovuccati. Tatthaca caturāsītisahassadhammakkhandhasaṅkhāto desanāsaddhammoidhādhippeto. Saddhammasaṅkhātaṃraṃsijālaṃassa atthīti saddhammaraṃsijālī. Tassasaddhammaraṃsijālino. ‘‘Pabujjhiṃsū’’ti vikasiṃsu, catussaccaññāṇavikāsaṃtaññāṇasamphullaṃ pāpuṇiṃsu. ‘‘Janambujā’’ti janasaṅkhātāambujā. Tatthajanānāma idhabodhaneyyasattā adhippetā, yesabbaññudesanaṃ sutvā catussacca dhammaṃ bujjhissanti. Ambujātipadumā. ‘‘Jātikkhettemahāsareti’’ jātikkhetta saṅkhāte janambujamahāsare. Tattha jātikkhettaṃ nāmadasasahassa cakkavāḷaṃ, yaṃ ekaṃ buddhakkhettanti vuccati. Yattha ca mahābodhisattānaṃ buddhabhāvatthāya pathamamahābhinīhārakālādīsu ekappahārenapathavikampanādīnipavattanti. Yatthacavasantādevabrahmāno buddhaparisāhonti. Jātikkhettemahāsareyassa ekassa saddhammaraṃsijālino mahāsūrassa udayā tasmiṃ jātikkhette mahāsare janambujāpabujjhiṃsūtiyojanā.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ឧទយា» សេចក្តីថា អំពីការរះឡើង គឺការកើតឡើង។ ពាក្យថា «យស្ស» សេចក្តីថា នៃព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធដ៏ជាមហាសុរិយាអង្គណា។ ពាក្យថា «ឯកស្ស» សេចក្តីថា ព្រះអង្គឯង គ្មានពីរ គ្មានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន។ ពាក្យថា «សទ្ធម្មរំសិជាលិនោ» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា សទ្ធម្ម បានដល់ ព្រះសាសនធម៌របស់ព្រះសាស្តា។ ម្យ៉ាងទៀត ទេសនាសទ្ធម៌ គឺព្រះធម្មក្ខន្ធ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ត្រូវបានអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ព្រះអង្គមានបណ្តាញនៃរស្មី គឺសទ្ធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធម្មរំសិជាលី។ នៃព្រះសទ្ធម្មរំសិជាលិនោះ។ ពាក្យថា «បពុជ្ឈិំសុ» សេចក្តីថា រីកហើយ គឺដល់នូវការរីកស្គុះស្គាយនៃញាណ គឺការដឹងនូវចតុរារិយសច្ច។ ពាក្យថា «ជនម្ពុជា» សេចក្តីថា ផ្កាឈូកគឺជន។ ក្នុងទីនេះ ជន គឺសំដៅយកវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដែលបានស្តាប់ព្រះសព្វញ្ញុតទេសនា ហើយនឹងដឹងនូវចតុរារិយសច្ចធម៌។ ពាក្យថា អម្ពុជៈ គឺផ្កាឈូក។ ពាក្យថា «ជាតិក្ខេត្តេ មហាសរេ» សេចក្តីថា ក្នុងមហាស្រះគឺជាតិខេត្ត។ ក្នុងទីនោះ ជាតិខេត្ត បានដល់ ម៉ឺនចក្រវាឡ ដែលហៅថា ពុទ្ធខេត្តមួយ។ មួយវិញទៀត ក្នុងជាតិខេត្តណា ដែលការញាប់ញ័រនៃផែនដីជាដើម កើតឡើងព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយ មានកាលដែលព្រះមហាបោធិសត្វធ្វើនូវមហាភិនីហារជាដំបូង ដើម្បីសញ្ជាតិជាព្រះពុទ្ធជាដើម។ និងក្នុងជាតិខេត្តណា ដែលពួកទេវតា និងព្រហ្មទាំងឡាយ អាស្រ័យនៅ ជាពុទ្ធបរិស័ទ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ផ្កាឈូកគឺជន ក្នុងមហាស្រះគឺជាតិខេត្តនោះ រមែងរីកស្គុះស្គាយ ព្រោះការរះឡើងនៃព្រះមហាសុរិយា គឺព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគតែមួយអង្គនោះ ដែលមានបណ្តាញនៃរស្មីគឺសទ្ធម៌ ក្នុងមហាស្រះគឺជាតិខេត្តនោះ។


‘‘Taṃ mahāsūra’’nti sabbaññubuddhamahāsūriyamaṇḍalaṃ. Janambuja santānesupavattaṃ mahantaṃ mohatamaṃnūdati apaneti, saddhammaraṃsijālaṃ vissajjanto antaradhāpetīti mahāmohatamonudo. Taṃ ‘‘mahāmohatamonudaṃ’’.

ពាក្យថា «តំ មហាសុរំ» សេចក្តីថា ព្រះមហាសុរិយមណ្ឌល គឺព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ។ ព្រះអង្គកម្ចាត់បង់ គឺបន្ទោបង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ធំ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃផ្កាឈូកគឺជន ព្រះអង្គធ្វើឱ្យអន្តរធានទៅ ដោយការបញ្ចេញនូវបណ្តាញរស្មីគឺសទ្ធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មហាមោហតមុនោទៈ (អ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ធំ)។ ចំពោះព្រះអង្គ «អ្នកកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈដ៏ធំនោះ»។


Evaṃ buddhassapaṇāmaṃ katvā attanā icchitaṃ paṇāmappayojanaṃ pariṇāmento ‘‘sañjāta’’ntiādimāha. ‘‘Somahāsūromayhaṃ hadaye sañjātaṃ tamokhandhaṃ panūdata’’ntiyojanā. Tattha ‘‘sañjāta’’nti suṭṭhujātaṃ, anamataggesaṃsāre daḷhaṃ pavattanti attho. ‘‘Tamokhandha’’nti mahāmohatamokhandhaṃ. Sabbakilesatamokhandhaṃ vā. Antarāyakarāni upavīḷakopaghātakakammānipi tamokhandhe saṅgahitāni eva. Tathā rogādayo antarāya dhammāpi tamojātikāevatamotamaparāyanotiādīsu. ‘‘Panūdata’’nti panūdatu, apanetu, antaradhāpetu.

ព្រះអាចារ្យ លុះធ្វើការថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះពុទ្ធយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្អោនទៅនូវប្រយោជន៍នៃការថ្វាយបង្គំដែលខ្លួនប្រាថ្នា ទើបពោលពាក្យថា «សញ្ជាតំ» ជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «សូមព្រះមហាសុរិយាអង្គនោះ កម្ចាត់បង់នូវគំនរងងឹតដែលកើតឡើងក្នុងហឫទ័យរបស់ខ្ញុំ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «សញ្ជាតំ» សេចក្តីថា កើតឡើងដោយល្អ គឺប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងមាំមួនក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន។ ពាក្យថា «តមោក្ខន្ធំ» សេចក្តីថា គំនរងងឹតគឺមោហៈដ៏ធំ ឬថា គំនរងងឹតគឺកិលេសទាំងពួង។ សូម្បីកម្មទាំងឡាយដែលធ្វើនូវសេចក្តីអន្តរាយ គឺឧបបីឡកកម្ម និងឧបឃាតកកម្ម ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងគំនរងងឹតនេះដែរ។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីធម៌ធ្វើសេចក្តីអន្តរាយទាំងឡាយ មានរោគជាដើម ក៏ជាធម៌មានជាតិជាខ្មៅ (ងងឹត) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា តមោតមបរាយនោ (អ្នកមានងងឹតទៅក្នុងខាងមុខ)។ ពាក្យថា «បនូទតំ» សេចក្តីថា សូមកម្ចាត់បង់ សូមបន្ទោបង់ សូមធ្វើឱ្យអន្តរធានទៅ។


Evaṃ sappayojanaṃ paṇāmaṃ katvā idāni sanidānaṃ ganthappaṭiññaṃ karonto ‘‘porāṇakehī’’tiādimāha. Tattha nidānaṃ nāma ganthappaṭiññāya [Pg.3] āsannakāraṇaṃ. Katadhaṃpanatanti, sāratthābhimānīnaṃ yācanañcasaṅgahassavipulatthatā ca.

ព្រះអាចារ្យ លុះធ្វើការថ្វាយបង្គំប្រកបដោយប្រយោជន៍យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើការប្តេជ្ញាដើម្បីតែងគម្ពីរ ព្រមទាំងប្រាប់ហេតុ ទើបពោលពាក្យថា «បុរាណកេហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ហេតុ (និទាន) គឺហេតុជិតដិតនៃការប្តេជ្ញាដើម្បីតែងគម្ពីរ។ សួរថា ហេតុនោះ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា គឺការអរាធនា (សុំ) របស់លោកអ្នកដែលយល់ឃើញនូវសេចក្តីពិត និងភាពទូលំទូលាយនៃសេចក្តីក្នុងគម្ពីរសង្គហៈ។


Tattha dvīhi gāthāhi sakāraṇaṃ yācanaṃ dasseti. Puna dvīhi gāthāhi saupamaṃvipulatthataṃdasseti. ‘‘Tasmā’’tiādinā ganthappakāra ganthaguṇehi sahaganthappaṭiññaṃ dasseti. Tattha ādigāthāyaṃ ‘‘abhidhammatthasaṅgahe porāṇakehi viññūhi vaṇṇitā bahūvaṇṇanā idhalokamhidissantī’’ti yojanā. ‘‘Vaṇṇanā’’ti porāṇaṭīkāyo vuccanti. Evañcasati kasmā abhinavaṃ vaṇṇanaṃ yācantīti. ‘‘Ye sāratthābhimānino, te tāhibahūhi porāṇavaṇṇanāhituṭṭhiṃ navindanti. Tasmā taṃ yācantī’’tiyojanā. Etena appasāratthā eva tāporāṇavaṇṇanāyotipi dīpetiyeva. Tattha ‘‘tuṭṭhi’’nti santuṭṭhiṃ. Navindantinapaṭilabhanti. ‘‘Ye’’tiyejanā.

ក្នុងទីនោះ ព្រះអាចារ្យសម្តែងការអរាធនាព្រមទាំងហេតុ ដោយគាថា ២។ សម្តែងភាពទូលំទូលាយនៃសេចក្តីព្រមទាំងឧបមា ដោយគាថា ២ ទៀត។ សម្តែងការប្តេជ្ញាដើម្បីតែងគម្ពីរ ព្រមទាំងប្រភេទនៃគម្ពីរ និងគុណនៃគម្ពីរ ដោយពាក្យថា «តស្មា» ជាដើម។ ក្នុងគាថាដំបូងនោះ មានការភ្ជាប់សេចក្តីថា «អដ្ឋកថា និងដីកាទាំងឡាយជាច្រើន ដែលពួកអ្នកប្រាជ្ញក្នុងបុរាណកាលបានពណ៌នាទុកក្នុងគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈ រមែងប្រាកដក្នុងលោកនេះ»។ ពាក្យថា «វណ្ណនា» សំដៅយកដីកាចាស់ៗ (បុរាណដីកា)។ កាលបើមានយ៉ាងនេះហើយ ហេតុអ្វីបានជាពួកជននៅតែអរាធនាឱ្យធ្វើអភិនវវណ្ណនា (ដីកាថ្មី) ទៀត? ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ពួកជនណាដែលយល់ឃើញនូវសេចក្តីពិត ពួកជនទាំងនោះ រមែងមិនបាននូវសេចក្តីត្រេកអរ ដោយសារបុរាណវណ្ណនាទាំងឡាយដ៏ច្រើននោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះ ទើបអរាធនានូវអភិនវវណ្ណនានោះ»។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញថា បុរាណវណ្ណនាទាំងនោះ មានសេចក្តីពិតតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តុដ្ឋិំ» សេចក្តីថា សេចក្តីសន្តោស (សេចក្តីពេញចិត្ត)។ ពាក្យថា ន វិន្ទន្តិ សេចក្តីថា មិនបានឡើយ។ ពាក្យថា «យេ» គឺពួកជនណា។


Sāratthameva abhimānenti, visesena nandantisīlenāti sāratthābhimānino. Tenavindantītipurimenasambandho. Puna ‘‘te’’ti tāhi tuṭṭhiṃ avindantā tejanā. ‘‘Ma’’nti attānaṃ niddisati. ‘‘Saṅgammā’’ti samāgantvā. Yasmā paramatthassadīpanaṃ yācanti, tasmā imissāṭīkāya ‘‘paramatthadīpanī’’ti nāmaṃpi siddhaṃhoti. ‘‘Mahaṇṇave’’ti mahāsamudde. ‘‘Ratanānī’’ti suvaṇṇarajatādīni ratanāni. ‘‘Uddharitvā’’ti uddhaṃ āharitvā. ‘‘Yathicchakaṃvī’’tiyathicchitaṃpi. Yattakaṃ icchanti, tattakaṃvīti adhippāyo. ‘‘Dajjeyyuṃ’’ti dadeyyuṃ. Kāmaṃ dadantūti attho. Eyyādivacanānaṃ anumati atthepavattanato. ‘‘Navattabbāvaūnatā’’ti mahaṇṇaveratanānaṃ ūnatāhānitā navattabbāva. Kasmā, aparimāṇa ratanādhiṭṭhānattā mahāsamuddassa. Yato so sāgaroti vuccati, sānaṃdhanaratanānaṃ gehagabbhasadisattāsāgaroti hissa attho.

ពួកជនណា តែងតែយល់ឃើញនូវសេចក្តីពិត គឺមានសភាពត្រេកអរជាពិសេស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សារត្ថភិមានី (អ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីពិត)។ ពាក្យនោះ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងពាក្យមុនថា ន វិន្ទន្តិ (មិនបានឡើយ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «តេ» សំដៅយកពួកជនទាំងនោះ ដែលមិនបាននូវសេចក្តីពេញចិត្តដោយបុរាណវណ្ណនាទាំងនោះ។ ពាក្យថា «មំ» ព្រះអាចារ្យសំដៅយកខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «សង្គម្មា» សេចក្តីថា ជួបជុំគ្នាហើយ។ ព្រោះហេតុតែពួកជនទាំងនោះ អរាធនាឱ្យបំភ្លឺនូវបរមត្ថធម៌ ហេតុនោះ សូម្បីឈ្មោះថា «បរមត្ថទីបនី» សម្រាប់ដីកានេះ ក៏សម្រេចដែរ។ ពាក្យថា «មហណ្ណវេ» សេចក្តីថា ក្នុងមហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា «រតនានិ» សំដៅយកកែវទាំងឡាយ មានមាស និងប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា «ឧទ្ធរិត្វា» សេចក្តីថា ស្រង់ឡើងហើយ។ ពាក្យថា «យថិច្ឆកម្បិ» សេចក្តីថា សូម្បីតាមដែលប្រាថ្នា។ អធិប្បាយថា ប្រាថ្នាប៉ុន្មាន ក៏បានប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ទជ្ជេយ្យុំ» សេចក្តីថា គប្បីឲ្យ។ សេចក្តីថា ចូរឲ្យតាមសេចក្តីប្រាថ្នាចុះ ព្រោះវិភត្តិមាន -េយ្យ ជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីអនុញ្ញាត។ ពាក្យថា «នវត្តព្វាវ ឩនតា» សេចក្តីថា ភាពខ្វះខាត គឺការថយចុះនៃកែវទាំងឡាយក្នុងមហាសមុទ្រ មិនគួរពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមហាសមុទ្រ ជាទីតាំងនៃកែវរកប្រមាណមិនបាន។ ព្រោះហេតុនោះ មហាសមុទ្រនោះ ទើបហៅថា សាគរ ព្រោះពាក្យថា សាគរ នេះ មានសេចក្តីថា ដូចជាផ្ទះសម្រាប់ទុកនូវទ្រព្យ និងកែវទាំងឡាយរបស់ខ្លួន។


‘‘Tathevetthā’’ti etasmiṃ abhidhammattha saṅgahetatheva. ‘‘Vipulatthā’’ti mahantā atthā. ‘‘Ratanūpamā’’ti mahaṇṇave ratanasadisā. ‘‘Satakkhattuṃpī’’ti anekasatavāraṃpi. ‘‘Vaṇṇeyyuṃ’’ti kāmaṃvaṇṇentu. ‘‘Pariyādinnā’’ti parito anavasesato ādinnā gahitā. Parikkhīṇāti vuttaṃ hoti. ‘‘Nahessare’’ti nahessanti [Pg.4] nabhavissanti. ‘‘Tasmā’’ti yasmāca yācanti, yasmāca pariyādinnānahessanti, tasmā. ‘‘Tāsuvaṇṇanāsū’’ti tāsu porāṇaṭīkāsu. ‘‘Vaṇṇana’’nti abhinavavaṇṇanaṃ, abhinavaṭīkaṃkarissanti sambandho. Kīdisaṃvaṇṇanaṃ karissatīti āha ‘‘nānāsārattha sampuṇṇa’’ntiādi. Tattha ‘‘uttānapadabyañjana’’nti uttānapadañca uttānavākyañca. ‘‘Nātisaṅkhepavitthāra’’nti nātisaṅkhepaṃnātivitthārañca. Mandā buddhi yesaṃ te mandabuddhino. ‘‘Mandā’’ti mudukā. ‘‘Buddhī’’ti ñāṇaṃ. Mandabuddhino sotujane pabodheti vikāseti, ñāṇa vikāsaṃpāpetīti mandabuddhippabodhanā. ‘‘Karissa’’nti karissāmi. ‘‘Ta’’nti taṃvaṇṇanaṃ. ‘‘Paramatthesupāṭavatthinosuṇantū’’ti yojanā. Paṭunobhāvopāṭavaṃ. Paṭunoti byattassapaṇḍitassa. Pāṭavena attho yesaṃ te pāṭavatthino. Itisaddo parisamāpanajotako. So hi ganthārabbhavidhānassa idhaparisamāpanaṃ pariniṭṭhānaṃ ñāpetuṃ ganthārabbhavākyassapariyante yojito. Avayava vākyānaṃ piyojīyatiyeva. Esanayosabbattha.

ពាក្យថា «តថេវេត្ថា» សេចក្តីថា ក្នុងគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះ ដូចគ្នានោះដែរ។ ពាក្យថា «វិបុលត្ថា» សេចក្តីថា សេចក្តីទាំងឡាយដ៏ធំទូលាយ។ ពាក្យថា «រតនូបមា» សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាកែវក្នុងមហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា «សតក្ខត្តុម្បិ» សេចក្តីថា សូម្បីរាប់រយដង។ ពាក្យថា «វណ្ណេយ្យុំ» សេចក្តីថា ចូរពណ៌នាតាមប្រាថ្នាចុះ។ ពាក្យថា «បរិយាទិន្នា» សេចក្តីថា កាន់យក គឺកាន់កាប់ដោយជុំវិញ មិនមានសេសសល់។ ពោលគឺ អស់ទៅ។ ពាក្យថា «នហេស្សរេ» សេចក្តីថា នឹងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «តស្មា» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែពួកជនអរាធនាផង ព្រោះហេតុតែសេចក្តីទាំងឡាយនឹងមិនអស់ទៅផង ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា «តាសុ វណ្ណនាសុ» សេចក្តីថា ក្នុងបុរាណដីកាទាំងនោះ។ ពាក្យថា «វណ្ណនំ» មានសេចក្តីទាក់ទងថា នឹងធ្វើនូវអភិនវវណ្ណនា គឺដីកាថ្មី។ ព្រះអាចារ្យ កាលនឹងសម្តែងថា នឹងធ្វើនូវវណ្ណនាបែបណា ទើបពោលពាក្យថា «នានាសារត្ថសម្បុណ្ណំ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឧត្តានបទព្យញ្ជនំ» សេចក្តីថា មានបទនិងព្យញ្ជនៈរាក់ (ងាយយល់)។ ពាក្យថា «នាតិសង្ខេបវិត្ថារំ» សេចក្តីថា មិនសង្ខេបពេក មិនពិស្តារពេក។ ពួកជនណា មានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា មន្ទពុទ្ធិ។ ពាក្យថា «មន្ទា» សេចក្តីថា ទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា «ពុទ្ធិ» សេចក្តីថា ញាណ (ប្រាជ្ញា)។ វណ្ណនាណា ញ៉ាំងពួកជនអ្នកស្តាប់ដែលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ឱ្យភ្ញាក់រលឹក គឺឱ្យរីកចម្រើន គឺឱ្យដល់នូវការរីកចម្រើននៃញាណ ហេតុនោះ វណ្ណនានោះ ឈ្មោះថា មន្ទពុទ្ធិប្បពោធនា។ ពាក្យថា «ករិស្សំ» សេចក្តីថា ខ្ញុំនឹងធ្វើ។ ពាក្យថា «តំ» សេចក្តីថា នូវវណ្ណនានោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «សូមពួកជនអ្នកប្រាថ្នានូវភាពឈ្លាសវៃក្នុងបរមត្ថធម៌ទាំងឡាយ ចូរស្តាប់ចុះ»។ ភាពនៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា បាដវៈ។ នៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ គឺអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឈ្លាសវៃ។ ពួកជនណា មានសេចក្តីត្រូវការដោយភាពឈ្លាសវៃ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា បាដវត្ថី។ សព្ទថា «ឥតិ» ជាគ្រឿងញ៉ាំងការបញ្ចប់ឱ្យប្រាកដ។ ព្រោះថា សព្ទនោះ ព្រះអាចារ្យដាក់ទុកក្នុងទីបំផុតនៃប្រយោគផ្តើមតែងគម្ពីរ ដើម្បីឱ្យដឹងនូវការចប់សព្វគ្រប់ គឺការសម្រេចនៃវិធីផ្តើមតែងគម្ពីរក្នុងទីនេះ។ សូម្បីក្នុងប្រយោគជាចំណែកៗ ក៏រមែងដាក់ទុកដែរ។ ន័យនេះ ដូចគ្នាក្នុងទីពួង។


Ganthārabbhagāthāvaṇṇanāniṭṭhitā.

ការពណ៌នាគាថាផ្តើមតែងគម្ពីរ ចប់ហើយ។


1. Evaṃ ganthārabbhavidhānaṃ katvā idāni ādigāthāya sambandhaṃ dassento ‘‘abhidhammatthasaṅgaha’’ntiādimāha. Sambandhanti kāraṇapphalasaṃyogaṃ. Tattha gāthāpavattanaṃ kāraṇaṃ nāma. Pañcapiṇḍattha dassanaṃ phalaṃ nāma. Kāraṇapphalasaṃyogo sambandhonāma. ‘‘Sappayojane’’ti phalappayojanasahite. Ganthena abhidhātabbo kathetabboti ganthābhidheyyo. Nipatassa kammaṃ nipaccaṃ. Nipacca kiriyā, nipaccākāro, nipaccakārassakaraṇanti samāso. ‘‘Sā’’ti ratanattayavandanā. Dassitātisambandho. ‘‘Abhihitā’’ti kathitā. Pakāsitāti vuttaṃ hoti. ‘‘Padhānatthabhūtā’’ti adhippetatthabhūtāti adhippāyo. Duvidhohi atthovacanattho ca abhidhānatthoca. Tattha gacchatīti gato, purisoti vuttegacchati padena vutto yokoci gacchanto vacanatthonāma. Purisoti padenadassito [Pg.5] padhānattho adhippetattho abhidheyyattho nāmāti. ‘‘Abhidhammatthā’’ti.

១. ព្រះអាចារ្យ លុះធ្វើវិធីផ្តើមតែងគម្ពីរយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញការទាក់ទងគ្នានៃគាថាដំបូង ទើបពោលពាក្យថា «អភិធម្មត្ថសង្គហំ» ជាដើម។ ពាក្យថា សម្ពន្ធ (ការទាក់ទងគ្នា) គឺការផ្សារភ្ជាប់គ្នារវាងហេតុ និងផល។ ក្នុងទីនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃគាថា ឈ្មោះថា ហេតុ។ ការបង្ហាញសេចក្តីសង្ខេបទាំង ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា ផល។ ការផ្សារភ្ជាប់គ្នារវាងហេតុ និងផល ឈ្មោះថា សម្ពន្ធ។ ពាក្យថា «សប្បយោជនេ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយផលប្រយោជន៍។ ធម៌ដែលគប្បីពោល គឺគប្បីសម្តែងដោយគម្ពីរ ឈ្មោះថា គន្ថភិធេយ្យៈ (សេចក្តីដែលគម្ពីរត្រូវសម្តែង)។ កិច្ចរបស់បុគ្គលអ្នកឱនកាយចុះ ឈ្មោះថា និបច្ចៈ។ សមាសថា និបច្ចកិរិយា និបច្ចាការៈ គឺការធ្វើនូវអាការៈឱនកាយចុះ។ ពាក្យថា «សា» សំដៅយកការថ្វាយបង្គំព្រះរតនត្រ័យ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា «អភិហិតា» សេចក្តីថា ត្រូវបានពោលហើយ គឺត្រូវបានសម្តែងហើយ។ ពាក្យថា «បធានត្ថភូតា» មានអធិប្បាយថា ជាសេចក្តីដែលបម្រុងទុក (សេចក្តីសំខាន់)។ ព្រោះថា សេចក្តីមាន ២ យ៉ាង គឺ វចនត្ថៈ (សេចក្តីតាមពាក្យនិយាយ) និង អភិធានត្ថៈ (សេចក្តីតាមការសម្តែង)។ ក្នុងន័យទាំងពីរនោះ កាលបើពោលថា «គតោ» (អ្នកទៅហើយ) គឺ «បុរិសោ» (បុរស) បុគ្គលណាមួយដែលកំពុងទៅ ដែលពោលដោយបទថា គតោ ឈ្មោះថា វចនត្ថៈ។ ចំណែកឯបុរស ដែលបង្ហាញដោយបទថា បុរិសោ ឈ្មោះថា បធានត្ថៈ គឺសេចក្តីដែលបម្រុងទុក ឬសេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង។ ពាក្យថា «អភិធម្មត្ថា» គឺ...


Tattha vuttābhidhammatthā, catudhā paramatthato;

Cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānamiti sabbathā. ti

ក្នុងគម្ពីរនោះ សេចក្តីនៃព្រះអភិធម្មដែលពោលហើយ ដោយបរមត្ថធម៌ មាន ៤ យ៉ាង គឺ ចិត្ត ១ ចេតសិក ១ រូប ១ និព្វាន ១ ដោយប្រការទាំងពួង។


Evaṃ vuttā abhidhammatthā. Evaṃ vuttattāyevaca tecattāro abhidhammatthā eva idhapadhānatthabhūtāti ca, - padhānatthāeva idhaganthābhidheyya bhāvena adhippetāti caviññāyatīti adhippāyo.

សេចក្តីនៃព្រះអភិធម្មទាំងឡាយ ត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែពោលទុកយ៉ាងនេះឯង ទើបដឹងថា អភិធម្មត្ថៈទាំង ៤ នោះឯង ជាសេចក្តីសំខាន់ក្នុងទីនេះផង និងជាសេចក្តីសំខាន់ដែលបម្រុងទុកដោយភាពជាសេចក្តីដែលគម្ពីរនេះត្រូវសម្តែងក្នុងទីនេះផង។


Kecipanavadeyyuṃ, teabhidhammatthā saṅgahappakaraṇaṃ pattā visuṃ saṅgahatthānāmabhaveyyuṃ, naabhidhammatthā nāma. Idha ca saṅgahatthā eva abhidheyyabhāvena adhippetāti vuttaṃ abhidheyyo abhidhammattha saṅgahappadenāti. Vuccate. Teabhidhammatthā saṅgahappakaraṇaṃ pattāpi abhidhammatthā evanāma honti, na visuṃ saṅgahatthānāma. Tattha vuttābhidhammatthātihi vuttaṃ, natuvuttaṃ tattha vuttāsaṅgahatthāti. Evañcasati saṅgahitabhāvamattaṃ visiṭṭhaṃ hoti. Tadeva idha abhidheyyo nāma siyāti vuttaṃ ‘‘saṅgahitabhāvopi abhidheyyo yevā’’tiādi. Tattha ‘‘saṅgahitabhāvo’’ticittasaṅgaho, cetasikasaṅgahotiādinā saṅgahaṇakiriyā. Sā saṅgahitehi dhammehi aññā nahoti. Tesvevadhammesusaṅgayhatīti vuttaṃ ‘‘saṅgahitabhāvopi abhidheyyo yevā’’ti. Kiñcāpitehi aññānahoti, te sveva saṅgayhati. Sāpana ganthassapadhānattho nahoti. Idha ca padhānatthova adhippetoti vuttaṃ ‘‘taṃnasundara’’nti. Kasmā nasundaranti āha ‘‘nahiso’’tiādiṃ. Etthacahisaddo imassa vākyassahetuvākyabhāvaṃ joteti. Esanayoparatthapi. ‘‘Itopaṭṭhāya cā’’tiādi gantha garudosavivajjanaṃ. Tattha ‘‘imassasaṅgahassā’’ti imassaabhidhammatthasaṅgahassa. ‘‘Dutīyā’’tidutīyāṭīkā. ‘‘Dvepī’’ti dvepiṭīkāyo. ‘‘Visuddhimaggemahāṭīkā’’ti ācariyadhammapālattherena katāparamatthamañjūsānāmaṭīkā. Sā brammaraṭṭhe tiriyapabbatavāsinā therenakataṃ cūḷaṭīkaṃ upādāya mahāṭīkāti pākaṭā. Taṃsandhāyetaṃ vuttaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយខ្លះគប្បីពោលថា អភិធម្មត្ថៈទាំងឡាយនោះ កាលដល់នូវសង្គហប្បករណៈ (គម្ពីរសង្គ្រោះ) គប្បីមានឈ្មោះថា សង្គហត្ថៈ ដោយឡែកពីគ្នា មិនមែនឈ្មោះថា អភិធម្មត្ថៈ ឡើយ។ និងក្នុងទីនេះ សង្គហត្ថៈនោះឯង ដែលលោកប្រាថ្នាយកដោយភាវៈជាអភិធេយ្យ (សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង) ទើបពោលថា អភិធេយ្យ គឺអភិធម្មត្ថសង្គហបទ។ ពាក្យដោះស្រាយ (តប) ថា អភិធម្មត្ថៈទាំងឡាយនោះ ទោះបីដល់នូវសង្គហប្បករណៈហើយ ក៏នៅតែមានឈ្មោះថា អភិធម្មត្ថៈ ដដែល មិនមែនមានឈ្មោះថា សង្គហត្ថៈ ដោយឡែកឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរនេះ លោកពោលថា “តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថា” (អភិធម្មត្ថៈដែលពោលហើយក្នុងទីនោះ) តែលោកមិនបានពោលថា “តត្ថ វុត្តាសង្គហត្ថា” (សង្គហត្ថៈដែលពោលហើយក្នុងទីនោះ) ឡើយ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ គ្រាន់តែភាវៈដែលសង្គ្រោះចូលគ្នា ទើបជាសេចក្តីវិសេស។ សេចក្តីនោះឯង គប្បីជាអភិធេយ្យក្នុងទីនេះ ទើបលោកពោលថា “សូម្បីភាវៈដែលសង្គ្រោះចូលគ្នា ក៏ជាអភិធេយ្យដែរ” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “សង្គហិតភាវៈ” គឺកិរិយាសង្គ្រោះ ដោយការសង្គ្រោះចិត្ត ការសង្គ្រោះចេតសិកជាដើម។ កិរិយាសង្គ្រោះនោះ មិនមែនដទៃចាកធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវសង្គ្រោះឡើយ។ ព្រោះកិរិយាសង្គ្រោះនោះ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ទើបលោកពោលថា “សូម្បីភាវៈដែលសង្គ្រោះចូលគ្នា ក៏ជាអភិធេយ្យដែរ”។ ទោះបីកិរិយាសង្គ្រោះនោះ មិនមែនដទៃចាកធម៌ទាំងនោះក៏ដោយ ក៏រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងធម៌ទាំងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ កិរិយាសង្គ្រោះនោះ មិនមែនជាសេចក្តីសំខាន់ (ប្រធានត្ថៈ) នៃគម្ពីរឡើយ។ និងក្នុងទីនេះ លោកប្រាថ្នាយកតែសេចក្តីដែលជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា “ពាក្យនោះមិនពីរោះឡើយ” (តំ ន សុន្ទរំ)។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបមិនពីរោះ? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “នហិ សោ” (ព្រោះថា សេចក្តីនោះ...)។ ក្នុងទីនេះ ហិ-សព្ទ ញ៉ាំងភាវៈជាហេតុវាក្យៈនៃប្រយោគនេះឲ្យរុងរឿង (ឲ្យប្រាកដ)។ ន័យនេះ គប្បីដឹងក្នុងទីដទៃទៀតផងដែរ។ ពាក្យជាដើមថា “ឥតោបដ្ឋាយ ច” (ចាប់តាំងពីទីនេះទៅ) គឺជាការវៀរចាកទោសនៃការធ្វើឲ្យគម្ពីរធ្ងន់ (យឺតយ៉ាវ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ឥមស្ស សង្គហស្ស” គឺនៃគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះ។ ពាក្យថា “ទុតិយា” គឺដីកាទីពីរ។ ពាក្យថា “ទ្វេបិ” គឺដីកាទាំងពីរ។ ពាក្យថា “វិសុទ្ធិមគ្គេ មហាដីកា” គឺដីកាឈ្មោះ បរមត្ថមញ្ជូសា ដែលព្រះអាចារ្យធម្មបាលត្ថេរបានធ្វើហើយ។ ដីកានោះ ប្រាកដថាជា មហាដីកា ដោយអាស្រ័យនឹងចូឡដីកា ដែលព្រះថេរៈគង់នៅភ្នំតិរិយៈ ក្នុងប្រទេសភូមា (ព្រហ្មរដ្ឋ) បានធ្វើហើយ។ លោកពោលពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្តីនោះ។


Ganthappakāroca [Pg.6] pakāravantehi dhammehi sahevasijjhati, vinā nasijjhatīti adhippāyena ‘‘soabhidhammatthapadenā’’ti vuttaṃ. Kāmañca so tehi sahevasijjhati, vinānasijjhati. Abhidhammatthapadaṃ pana saṅgahaṇakiriyāpakāraṃna vadatīti vuttaṃ ‘‘taṃ nasundara’’nti. Duvidhaṃ nāmaṃ anvatthanāmaṃ ruḷināmanti. Tattha, atthānugataṃ nāmaṃ anvatthanāmaṃ, yathā sukhitassajanassa sukhotināmaṃ. Attharahitaṃ āropitaṃ nāmaṃ ruḷināmaṃ, yathā dukkhitassajanassa sukhoti nāmaṃ. Idha pana anvatthanā mantidassetuṃ ‘‘atthānugatā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘atthānugatā’’ti sakatthānugatā. Saddappavattinimittānugatāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ganthasamaññā’’ti ganthasammuti. Ganthassanāmanti vuttaṃ hoti. Saṅgahaganthonāma pāḷiyaṃtattha tattha vippakiṇṇedhamme ekattha sabhāgarāsikaraṇavasena pavatto gantho. Taṃ uggaṇhanto appakena ganthenabahukedhammesukhenajānāti. ‘‘Taduggahaparipucchādivasenā’’ti tassauggahoca paripucchācāti dvando. Ādisaddena dhāraṇādīni saṅgaṇhāti. Tattha pāṭhassavācuggatakaraṇaṃ uggahonāma. Uggahi tassapāṭhassa atthaggahaṇaṃ paripucchānāma. ‘‘Anāyāsato’’ti niddukkhena. ‘‘Laddhabbaṃphalānuphala’’nti sambandho. Sarūpato avabujjhanaṃ sarūpāvabodho. Ādisaddena lakkhaṇāvabodho rasāva bodhotiādiṃ saṅgaṇhāti. Anupādāparinibbānaṃ anto pariyosānaṃ yassāti anupādāparinibbānantaṃ. Tattha ‘‘anupādāparinibbāna’’nti taṇhādiṭṭhīhi khandhesu anupādāyaparinibbānaṃ. Anupādisesa parinibbānanti vuttaṃ hoti. ‘‘Phalānuphala’’nti phalañceva anuphalañca. Tattha ‘‘phala’’nti mūlapphalaṃ. ‘‘Anuphala’’nti paramparapphalaṃ. Payojetīti ‘‘payojanaṃ’’. Payojetīti niyojeti. Kiṃ niyojeti. Phalatthikaṃjanaṃ. Kattha niyojeti. Phalanibbattakekamme. Kimatthāya niyojeti. Tassakammassa karaṇatthāyāti. Phalānubhavanatthāya tatthatattha phalānubhavanakiccesu payujjīyatīti payojananti pivadanti. ‘‘Sāmatthiyato’’ti vacanasāmatthiyato. Kiṃ vacanasāmatthiyanti. Kāraṇavacanaṃ phalaṃpidīpeti. Phalavacanaṃ kāraṇaṃpidīpeti. Yathātaṃ asukasmiṃ raṭṭhe sammādevo vuṭṭhoti vutte taṃ raṭṭhaṃsu [Pg.7] bhikkhanti viññāyati. Asukaraṭṭhaṃ subhikkhantivutte tasmiṃ raṭṭhe sammādevo vuṭṭhoti viññāyatīti. Payojanaṃ pana abhidhammattha saddena dassetabbaṃ natthi, saṅgahavacanasāmatthiyeneva siddhaṃ hotīti adhippāyena ‘‘saṅgahasaddenā’’ti vuttaṃ. Sāmatthiyadassane pana suṭṭhu paripuṇṇavacanaṃ icchitabbaṃ hoti. Itarathā aniṭṭhatthappasaṅgopi siyāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ na sundara’’nti vatvā ‘‘nahī’’tiādinā hetuvākyena tadatthaṃ sādheti.

ម្យ៉ាងទៀត គម្ពីរដែលជាប្រភេទទម្រង់ រមែងសម្រេចបានតែជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលមានប្រភេទទម្រង់នោះឯង មិនអាចសម្រេចបានដោយវៀរចាកធម៌ទាំងនោះឡើយ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបលោកពោលថា “សោ អភិធម្មត្ថបទេន” (សេចក្តីនោះ ដោយបទថា អភិធម្មត្ថៈ)។ ពិតមែនតែគម្ពីរនោះ រមែងសម្រេចបានជាមួយនឹងធម៌ទាំងនោះ មិនសម្រេចដោយវៀរចាកធម៌ទាំងនោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែ អភិធម្មត្ថបទ មិនបានពោលនូវប្រភេទទម្រង់នៃកិរិយាសង្គ្រោះឡើយ ទើបលោកពោលថា “ពាក្យនោះមិនពីរោះឡើយ”។ ឈ្មោះមានពីរយ៉ាង គឺ អន្វត្ថនាម (ឈ្មោះមានសេចក្តីសមស្របតាមពិត) និង រូឡ្ហីនាម (ឈ្មោះដែលសន្មតហៅតៗគ្នា)។ ក្នុងនាមទាំងពីរនោះ ឈ្មោះដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីពិត ហៅថា អន្វត្ថនាម ដូចជាឈ្មោះថា សុខៈ របស់ជនដែលមានសេចក្តីសុខ។ ឈ្មោះដែលសន្មតតាំងឡើងដោយគ្មានសេចក្តីពិត ហៅថា រូឡ្ហីនាម ដូចជាឈ្មោះថា សុខៈ របស់ជនដែលមានសេចក្តីទុក្ខ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញថាជាអន្វត្ថនាម ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “អត្ថានុគតា” (ប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តី)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “អត្ថានុគតា” គឺប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីរបស់ខ្លួន មានន័យថា ប្រព្រឹត្តទៅតាមហេតុជាទីកើតឡើងនៃសព្ទ។ ពាក្យថា “គន្ថសមញ្ញា” គឺការសន្មតហៅគម្ពីរ មានន័យថា ជាឈ្មោះនៃគម្ពីរ។ ឯគម្ពីរសង្គ្រោះ គឺគម្ពីរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការធ្វើធម៌ទាំងឡាយដែលខ្ចាត់ខ្ចាយក្នុងទីនោះៗ នៃព្រះបាលី ឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយតាមចំណែកដែលមានសភាវៈដូចគ្នា។ កាលបើបុគ្គលរៀនសូត្រនូវគម្ពីរនោះ រមែងដឹងនូវធម៌ដ៏ច្រើនបានដោយងាយ ដោយសារគម្ពីរដ៏តិចតួច។ ពាក្យថា “តទុគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន” គឺការរៀនសូត្រផង ការសាកសួរផង នៃគម្ពីរនោះ ជាសមាសទ្វន្ទ។ ដោយអាទិសព្ទ លោកសង្គ្រោះយកការទ្រទ្រង់ទុកជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ការធ្វើព្រះបាលីឲ្យចាំមាត់ ឈ្មោះថា ឧគ្គហៈ (ការរៀន)។ ការកាន់យកនូវសេចក្តីនៃព្រះបាលីដែលបានរៀនហើយនោះ ឈ្មោះថា បរិបុច្ឆា (ការសាកសួរ)។ ពាក្យថា “អនាយាសតោ” គឺដោយមិនលំបាក (ដោយគ្មានទុក្ខ)។ ពាក្យថា “លទ្ធព្វំ ផលានុផលំ” គឺជាបទតភ្ជាប់គ្នា។ ការត្រាស់ដឹងដោយសភាវៈពិត ឈ្មោះថា សរូបាវពោធៈ។ ដោយអាទិសព្ទ លោកសង្គ្រោះយកការត្រាស់ដឹងនូវលក្ខណៈ ការត្រាស់ដឹងនូវរសជាដើម។ ធម៌ដែលមានការរលត់ទុក្ខឥតមានឧបាទានជាទីបំផុត ឈ្មោះថា អនុបាទាបរិនិព្វានន្តៈ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “អនុបាទាបរិនិព្វាន” គឺការរលត់ខន្ធទាំងឡាយដោយមិនប្រកាន់មាំដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ មានន័យថា អនុបាទិសេសបរិនិព្វាន។ ពាក្យថា “ផលានុផលំ” គឺផលផង អនុផលផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ផល” គឺផលជាឫសគល់ (មូលផល)។ ពាក្យថា “អនុផល” គឺផលជាលំដាប់តៗគ្នា (បរម្បរផល)។ ធម៌ដែលញ៉ាំងប្រយោជន៍ឲ្យសម្រេច ឈ្មោះថា ប្រយោជន៍ (បយោជនៈ)។ ពាក្យថា ញ៉ាំងឲ្យសម្រេច គឺចាត់ចែង (ដឹកនាំ)។ តើដឹកនាំអ្វី? គឺដឹកនាំជនអ្នកប្រាថ្នានូវផល។ តើដឹកនាំទៅក្នុងទីណា? គឺដឹកនាំទៅក្នុងអំពើដែលបង្កើតនូវផល។ តើដឹកនាំដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? គឺដើម្បីធ្វើនូវអំពើនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចនៃការសោយផលក្នុងទីនោះៗ ដើម្បីសោយនូវផល ឈ្មោះថា ប្រយោជន៍។ ពាក្យថា “សាមត្ថិយតោ” គឺដោយអំណាចនៃពាក្យសម្តែង។ តើអ្វីជាអំណាចនៃពាក្យសម្តែង? ពាក្យសម្តែងហេតុ រមែងញ៉ាំងផលឲ្យភ្លឺច្បាស់ផង។ ពាក្យសម្តែងផល រមែងញ៉ាំងហេតុឲ្យភ្លឺច្បាស់ផង។ ដូចជា កាលបើពោលថា “ភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងល្អក្នុងប្រទេសឯណោះ” ជនទាំងឡាយរមែងដឹងថា “ប្រទេសនោះមានភិក្ខាហារធូរធារ”។ កាលបើពោលថា “ប្រទេសឯណោះមានភិក្ខាហារធូរធារ” ជនទាំងឡាយរមែងដឹងថា “ភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងល្អក្នុងប្រទេសនោះ”។ ប៉ុន្តែ ប្រយោជន៍ដែលត្រូវសម្តែងដោយអភិធម្មត្ថសព្ទ មិនមានឡើយ ព្រោះរមែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃសង្គហសព្ទនោះឯង ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបលោកពោលថា “សង្គហសទ្ទេន” (ដោយសង្គហសព្ទ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការបង្ហាញនូវអំណាចនៃពាក្យសម្តែង បុគ្គលគប្បីប្រាថ្នានូវពាក្យដែលពេញបរិបូណ៌យ៉ាងក្រៃលែង។ បើមិនដូច្នោះសោត គប្បីមានការជាប់ទាក់ទងនឹងសេចក្តីដែលមិនប្រាថ្នា ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលថា “ពាក្យនោះមិនពីរោះឡើយ” ហើយសម្រេចនូវសេចក្តីនោះ ដោយហេតុវាក្យៈជាដើមថា “នហិ” (ព្រោះថា...)។


2. Evaṃ sappayojane pañcapiṇḍattheti ettha pañcapiṇḍatthe dassetvā idāni tesaṃpañcannaṃ piṇḍatthānaṃ visuṃvisuṃ pañcappayojanāni dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. ‘‘Tatthā’’ti tesupañcasu piṇḍatthesu. Nasaṅkhyātabbanti asaṅkhyeyyaṃ. Saṅkhātuṃasakkuṇeyyanti attho. Napametabbanti appameyyaṃ. Pametuṃ asakkuṇeyyanti attho. Evaṃ kiccapaccayānaṃ katthaci sakkattha dīpanaṃ hoti. Sakavacanaṃ pāḷivacanena sādhetuṃ ‘‘yathāhā’’ti pucchitvā pāḷigāthaṃ āhari. Tattha ‘‘yathāhā’’ti kathaṃ āha iccevattho. Anantare vuttassa atthassa sādhakaṃ vacanaṃ kathaṃ pāḷiyaṃ āha, kathaṃ aṭṭhakathāyaṃ āha, kathaṃ ṭīkāyaṃ āhāti evaṃ yathārahaṃ attho veditabbo. ‘‘Tetādisenibbute akutobhaye pūjayato’’ti yojanā. Tattha ‘‘te’’ti buddha buddha sāvake. ‘‘Tādise’’ti tathā rūpesī lakkhandhādiguṇa sampanne. ‘‘Nibbute’’ti kilesa nibbānena nibbute. Natthi kutoci hetuto bhayaṃ yesaṃ te akuto bhayā. Anāgāmi khīṇāsavā. ‘‘Bhaya’’nti cittutrāsabhayaṃ. ‘‘Pūjayato’’ti pūjentassa. ‘‘Taṃ payojana’’ntitassāratanattaya vandanāya payojanaṃ. ‘‘Saṅgahakārā’’ti buddhaghosattherādayo pacchima aṭṭhakathākārā vuccanti. Tehi porāṇaṭṭhakathāsu tattha tattha vippakiṇṇepakiṇṇakavinicchayeyuttaṭṭhānesu saṅgahetvā abhinava aṭṭhakathāyo karonti. Tasmā sabbāabhinavaaṭṭhakathāyo saṅgahā nāma honti. Te ca ācariyā saṅgahakārā nāma. Tena vuttaṃ ‘‘saṅgahakārāti buddhaghosa. Pe… vuccantī’’ti. Te antarāya nīvāraṇameva icchantīti kathaṃ viññāyatīti ce. Tesaṃ vacanena [Pg.8] viññāyatīti dassetuṃ saṅgahakāra gāthaṃ āhari. ‘‘Ratanattayekatassa etassanipaccakārassa ānubhāvena antarāye asesatososetvāti yojanā. ‘‘Hī’’ti ñāpakahetu jotako. ‘‘Vutta’’nti aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ.

២. កាលដែលបានបង្ហាញនូវបិណ្ឌត្ថៈ (សេចក្តីសង្ខេប) ទាំងប្រាំ ដែលប្រកបដោយប្រយោជន៍ ក្នុងពាក្យថា “ឯវំ សប្បយោជនេ បញ្ចបិណ្ឌត្ថេ” នេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ប្រាំយ៉ាង ដោយឡែកៗពីគ្នានៃបិណ្ឌត្ថៈទាំងប្រាំនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “តត្ថ” (ក្នុងបិណ្ឌត្ថៈទាំងនោះ)។ ពាក្យថា “តត្ថ” គឺក្នុងបិណ្ឌត្ថៈទាំងប្រាំនោះ។ ធម៌ដែលបុគ្គលមិនគប្បីរាប់រៀប ឈ្មោះថា អសង្ខេយ្យៈ មានសេចក្តីថា មិនអាចនឹងរាប់រៀបបាន។ ធម៌ដែលបុគ្គលមិនគប្បីវាស់វែង ឈ្មោះថា អប្បមេយ្យៈ មានសេចក្តីថា មិនអាចនឹងវាស់វែងបាន។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីខ្លះ កិច្ចបច្ច័យ រមែងជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីរបស់ខ្លួនឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ដើម្បីសម្រេចនូវពាក្យរបស់ខ្លួនដោយព្រះបាលី លោកទើបសួរថា “យថាហ” (ដូចដែលលោកពោលហើយ) រួចនាំមកនូវព្រះបាលីគាថា។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “យថាហ” មានសេចក្តីថា តើលោកពោលយ៉ាងដូចម្តេច។ ពាក្យជាគ្រឿងសម្រេចនូវសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់ តើលោកពោលយ៉ាងដូចម្តេចក្នុងព្រះបាលី ពោលយ៉ាងដូចម្តេចក្នុងអដ្ឋកថា ពោលយ៉ាងដូចម្តេចក្នុងដីកា គប្បីដឹងសេចក្តីតាមសមគួរយ៉ាងនេះចុះ។ ការផ្សំម៉ាត់ (យោជនា) ថា “តេ តាទិសេ និព្វុតេ អកុតោភយេ បូជយតោ”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “តេ” គឺព្រះពុទ្ធនិងព្រះពុទ្ធសាវ័កទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “តាទិសេ” គឺព្រះអង្គដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ គឺប្រកបដោយគុណមានសីលក្ខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា “និព្វុតេ” គឺរលត់ហើយដោយកិលេសនិព្វាន។ ភ័យអំពីហេតុណាមួយ មិនមានដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អកុតោភយៈ (អ្នកមិនមានភ័យអំពីទីណាឡើយ) គឺព្រះអនាគាមិបុគ្គល និងព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ភ័យ” គឺភ័យគឺសេចក្តីតក់ស្លុតនៃចិត្ត។ ពាក្យថា “បូជយតោ” គឺរបស់បុគ្គលអ្នកបូជា។ ពាក្យថា “តំ បយោជនំ” គឺប្រយោជន៍នៃការថ្វាយបង្គំព្រះរតនត្រ័យនោះ។ ពាក្យថា “សង្គហការៈ” គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យជាន់ក្រោយទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធឃោសត្ថេរជាដើម ដែលលោកហៅថា សង្គហការៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងនោះ រមែងសង្គ្រោះយកនូវសេចក្តីវិនិច្ឆ័យផ្សេងៗ ដែលខ្ចាត់ខ្ចាយក្នុងទីនោះៗ ក្នុងបុរាណអដ្ឋកថា មកតាក់តែងជាអដ្ឋកថាថ្មីៗ ក្នុងទីកន្លែងដែលសមគួរ។ ព្រោះហេតុនោះ អដ្ឋកថាថ្មីៗទាំងអស់ ទើបឈ្មោះថា សង្គហៈ។ និងព្រះអាចារ្យទាំងនោះ ឈ្មោះថា សង្គហការៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “សង្គហការៈ គឺព្រះពុទ្ធឃោសៈ... ហៅថា” ជាដើម។ បើមានសំណួរថា តើគប្បីដឹងយ៉ាងដូចម្តេចថា ព្រះអាចារ្យទាំងនោះប្រាថ្នាតែការរារាំងនូវអន្តរាយប៉ុណ្ណោះ? ដើម្បីបង្ហាញថា គប្បីដឹងបានដោយពាក្យរបស់លោក ទើបលោកនាំមកនូវគាថារបស់ព្រះសង្គហការៈ។ ការផ្សំម៉ាត់ (យោជនា) ថា “ដោយអានុភាពនៃកិរិយាធ្វើនូវសេចក្តីគោរពទន់ទាបនេះ ដែលធ្វើហើយក្នុងព្រះរតនត្រ័យ ញ៉ាំងអន្តរាយទាំងឡាយឲ្យវិនាសទៅដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ”។ ពាក្យថា “ហិ” គឺជាគ្រឿងញ៉ាំងហេតុជាគ្រឿងឲ្យដឹង (ញាបកហេតុ) ឲ្យរុងរឿង។ ពាក្យថា “វុត្តំ” គឺលោកពោលទុកក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី។


3. ‘‘Kathañcahotī’’ti sambandho. Iti ayaṃ pucchā. ‘‘Vuccate’’ti visajjanā kathīyate. ‘‘Hī’’tivitthārajotako. ‘‘Vandanā kiriyābhinipphādako puññappavāho’’ti sambandho. ‘‘Aneka…pe… vāre’’ti accanta saṃyogatthe upayoga vacanaṃ. ‘‘Puññābhisando’’ti puññābhisoto, puññappavāhoti tasseva vevacanaṃ. ‘‘So ca puññātissayo hotī’’ti sambandho. Kasmā so puññā tissayo hotīti. Khetta sampattiyā ca ajjhāsaya sampattiyā ca hotīti dassetuṃ ‘‘anuttaresū’’tiādimāha. Saṃvaḍḍhitthāti saṃvaḍḍhito. Puññābhisando. Saṃvaḍḍhitassabhāvo saṃvaḍḍhitattaṃ. Sugandhehiviya suparisuddhaṃvatthaṃ paribhāvīyitthāti paribhāvito. Puññābhisandoyeva. Paribhāvitassa bhāvo paribhāvitattaṃ. Ubhayatthāpi hetu atthe nissakkavacanaṃ. ‘‘Mahājutiko’’ti mahātejo. ‘‘Mahapphalo’’ti mūlapphalena mahapphalo. ‘‘Mahānisaṃso’’ti ānisaṃsapphalena mahānisaṃso. Ānisaṃsapphalanti ca paramparā phalaṃ vuccati. Aññaṃ puññaṃ atikkamanto sayati pavattatīti atissayo. Puññañca taṃ atissayocāti puññātissayo. Atissayapuññaṃ, adhika puññanti attho. ‘‘So anubalaṃ deti, okāsalābhaṃ karotī’’ti sambandho. Kathañca anubalaṃ deti, kathañca okāsalābhaṃ karotīti āha ‘‘sayaṃ payoga sampattibhāveṭhatvā’’tiādiṃ. Tattha payogasampattināma atīta puññakammānaṃ balavataraṃ upatthambhakakammaṃ hoti. ‘‘Bahiddhā’’ti bahiddhasantānato. ‘‘Vipattipaccaye sampattipaccaye’’ti yojetabbaṃ. Tattha, vipattipaccayānāma-rājatovā coratovā-tiādinā āgatā dukkhuppattipaccayā. Sampattipaccayānāma kāyacittānaṃ sappāya paccayā. Cattāro paccayā ca upaṭṭhākakulāni ca ārakkha devatādayo ca sukhuppatti paccayā. Tehi paccayehi pāmojja bahu lassa [Pg.9] therassa santāne rattidivaṃ pītipassaddhisukhasamādhīnaṃ pavattiyā ajjhattabhūtā utucittāhārā ca ati paṇītā honti. Tehi samuṭṭhitā sarīraṭṭhakadhātuyo ca atipaṇītā eva hutvā upabrūhanti. Tattha sarīraṭṭhakadhātuyo nāma pathavi ādayo vātapittasemhādayoca. ‘‘Anubalaṃdetī’’tiabhinavaṃthāmabalaṃ pavatteti. ‘‘Puññantarassā’’ti pavattivipākajanakassa bahuvidhassa puñña kammassa. ‘‘Athā’’ti tasmiṃ kāleti attho. ‘‘Balavabalavantiyo hutvā’’ti pakati balato atibalavantiyo hutvā. ‘‘Tasmiṃ therasantāne’’ti sambandho. ‘‘Iṭṭhapphalaghanapūrite’’ti iṭṭhapphalabhūtānaṃ rūpasantatīnaṃ ghanena pūrite. ‘‘Okāso nāma natthī’’ti patiṭṭhānokāso nāma natthi. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Dūrato apanītāneva hontī’’ti sambandho. Iṭṭhapphalasantānaṃ vibādhanti nīvārentīti iṭṭhapphalasantānavibādhakāni upapīḷakūpaghātakakammāni. Aniṭṭhapphala santāna janakāni, akusala janaka kammāni, apuñña kammānīti tānitividhāni akusalakammāni dūrato apanītāneva honti, tesaṃ vipākassa anokāsakaraṇenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘nahī’’tiādiṃ. ‘‘Tato’’ti tasmā apuñña kammānaṃ dūrato apanītattā. Abhivādetabbānaṃ mātāpitu samaṇabrāhmaṇādīnaṃ abhivādanakammegaruṃkaraṇaṃ abhivādana sīlaṃ nāma. Taṃ assa atthīti abhivādanasīlī. Guṇavuddhavayavuddhe apaceti attānaṃ nīcavutti karaṇena pūjetisīlenāti vuddhāpacāyī. Ubhayatthāpisampadāna vacanaṃ. Evantiādini gamana vacanaṃ. Nigamanti ca niṭṭhaṅgamanaṃ. Tasmātiādi laddhaguṇa vacanaṃ. Laddhaguṇoti ca taṃtaṃpasaṅga visodhanaṃ paripuṇṇaṃ katvā laddhovisuddho attho vuccati. Tathā vacana sāmatthiyena laddho atthantaropi ayamidha adhippeto. ‘‘Nakevalañca therasseva anantarāyena parisamāpanatthaṃ hotī’’ti yojanā. ‘‘Sotūnañcagahaṇa kicca sampajjanattha’’ntisambandho. Suṇantīti sotāro. Tesaṃ. ‘‘Gaṇhantāna’’nti uggaṇhantānaṃ. ‘‘Vandanāsiddhiyā’’tira tanattayevandanā puññassasiddhito. Javanavinicchaye yasmā antarāya nīvāraṇaṃnāma diṭṭhadhamme icchitabbaṃ phalaṃ hoti. Diṭṭha [Pg.10] dhammo ca pathama javanassa vipākakkhettaṃ. Tasmā upatthambhana kiccaṃ patvāpi pathama javana cetanā eva idhapariyattāti adhippāyena ‘‘diṭṭhadhammavedanīyabhūtā’’ti vuttaṃ. Sā pana pathama javana cetanā upatthambhana kiccaṃ patvāpi sabbadubbalā evasiyā. Kasmā, aladdhāsevanattā. Sesa cetanāyo eva balavatiyo siyuṃ. Kasmā, laddhā sevanattāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sattajavanapakkhe adhippetattā upaladdhabbattā taṃ nasundara’’nti sambandho. ‘‘Itī’’ti vākyaparisamāpanaṃ. ‘‘Yathā appamattakaṃ hoti. Evamevaṃ appamattakaṃ hotī’’ti yojetabbaṃ. ‘‘Tathāhī’’ti tato evāti attho. Paṭṭhānepi=kabaḷīkāroāhāro imassakāyassa āhāra paccayenapaccayo=tivibhatto. Itarathā ‘kabaḷīkāro āhāro āhārasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’ti vibhatto siyāti. ‘‘Adhunāvā’’ti imasmiṃ bhave eva. Evaṃ vandanāyapayojanaṃ dīpetvā idāni sesānaṃ piṇḍatthānaṃ payojanaṃ dīpetuṃ ‘‘yasmāpanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha, ‘‘āditoviditesatī’’tiādimhi-bhāsissaṃ abhidhammattha saṅgaha-nti padaṃ sutvā viññātesati, ‘‘ussāhojāyati’’. Imaṃ uggahetvā sudullabhe abhidhammatthe ca anāyāsena jānissāma, tammūlakassa ca anupādā parinibbānantassa payojanassabhāgino bhavissāmāti cittuppāda sambhavatoti adhippāyo.

៣. បទថា “Kathañcahotī” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់ (សម្ពន្ធ)។ នេះជាពាក្យសួរ (បុច្ឆា)។ បទថា “Vuccate” គឺការដោះស្រាយ (វិសជ្ជនា) ដែលលោកពោលទុក។ បទថា “Hī” គឺសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារ (វិត្ថារជោតកៈ)។ បទថា “Vandanā kiriyābhinipphādako puññappavāho” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ បទថា “Aneka…pe… vāre” នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃអច្ចន្តសំយោគៈ។ បទថា “Puññābhisando” គឺខ្សែទឹកនៃបុណ្យ (បុញ្ញាភិសោតៈ) ឬការហូរទៅនៃបុណ្យ (បុញ្ញប្បវាហៈ) នេះជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង។ បទថា “So ca puññātissayo hotī” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាបុណ្យនោះជាបុណ្យដ៏លើសលុប (បុញ្ញាតិសយៈ)? ដើម្បីបង្ហាញថា បុណ្យនោះកើតឡើងដោយសារខេត្តសម្បត្តិ និងអជ្ឈាសយសម្បត្តិ ទើបលោកពោលពាក្យថា “anuttaresū” ជាដើម។ បទថា Saṃvaḍḍhitthā គឺបានចម្រើនហើយ (saṃvaḍḍhito) សំដៅលើខ្សែទឹកនៃបុណ្យ។ ភាវៈនៃសេចក្តីចម្រើនហើយ ឈ្មោះថា សំវឌ្ឍិតត្តៈ។ សេចក្តីថា ក្រណាត់ដ៏ស្អាតស្អំដែលគេអប់ដោយគ្រឿងក្រអូបយ៉ាងណា ធម្មជាតិនេះក៏ត្រូវបានអប់រំហើយយ៉ាងនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បរិភាវិតៈ សំដៅលើខ្សែទឹកនៃបុណ្យនោះឯង។ ភាវៈនៃសេចក្តីអប់រំហើយ ឈ្មោះថា បរិភាវិតត្តៈ។ វិភត្តិដែលប្រើក្នុងពាក្យទាំងពីរនេះ ជាការប្រើប្រាស់ក្នុងអត្ថនៃហេតុ (និស្សក្កវចនៈ)។ បទថា “Mahājutiko” គឺមានតេជះធំ (មហាតេជោ)។ បទថា “Mahapphalo” គឺមានផលច្រើនដោយសារមូលផល។ បទថា “Mahānisaṃso” គឺមានអានិសង្សច្រើនដោយសារអានិសង្សផល។ ពាក្យថា អានិសង្សផល នេះ លោកសំដៅយកផលដែលកើតឡើងជាលំដាប់ (បរម្បរាផល)។ ធម្មជាតិណាដែលប្រព្រឹត្តទៅកន្លងហួសនូវបុណ្យដទៃ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អតិសយៈ។ បុណ្យផង ជាធម្មជាតិលើសលុបផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុញ្ញាតិសយៈ សេចក្តីថា បុណ្យដ៏លើសលុប ឬបុណ្យដ៏ច្រើនលើសលប់។ បទថា “So ca puññātissayo hotī” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សួរថា បុណ្យនោះជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំង (អនុពលៈ) យ៉ាងដូចម្តេច និងធ្វើការផ្តល់ឱកាស (ឱកាសលាភៈ) យ៉ាងដូចម្តេច? ទើបលោកពោលពាក្យថា “sayaṃ payoga sampattibhāveṭhatvā” ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា បយោគសម្បត្តិ គឺសំដៅលើឧបត្ថម្ភកកម្មដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លានៃបុណ្យកម្មក្នុងអតីតជាតិ។ បទថា “Bahiddhā” គឺខាងក្រៅសន្តាន (ពាហិទ្ធសន្តាន)។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា “Vipattipaccaye sampattipaccaye” (ក្នុងវិបត្តិប្បច្ច័យ និងសម្បត្តិប្បច្ច័យ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ វិបត្តិប្បច្ច័យ គឺសំដៅលើបច្ច័យដែលនាំឱ្យកើតទុក្ខ ដែលមកពីស្តេចក្តី ពីចោរក្តី ជាដើម។ សម្បត្តិប្បច្ច័យ គឺសំដៅលើបច្ច័យជាទីសប្បាយនៃកាយនិងចិត្ត។ បច្ច័យទាំង ៤ ផង ត្រកូលអ្នកឧបត្ថម្ភទាំងឡាយផង ទេវតាអ្នកថែរក្សាជាដើមផង គឺជាបច្ច័យនាំឱ្យកើតសុខ។ ដោយសារបច្ច័យទាំងនោះ ឧតុ ចិត្ត និងអាហារ ដែលជាអជ្ឈត្តរូប សម្រាប់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបីតិ បស្សទ្ធិ សុខៈ និងសមាធិ ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ក្នុងសន្តាននៃព្រះថេរៈដែលមានសេចក្តីរីករាយច្រើន ក៏ត្រឡប់ជាមានសភាពដ៏ល្អប្រណីតក្រៃលែង។ រូបធាតុទាំង ៨ ក្នុងរាងកាយ (សរីរដ្ឋកធាតុ) ដែលតាំងឡើងអំពីបច្ច័យទាំងនោះ ក៏ត្រឡប់ជាមានសភាពដ៏ល្អប្រណីតក្រៃលែង ហើយជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រ។ ក្នុងរូបធាតុទាំងនោះ សរីរដ្ឋកធាតុ គឺសំដៅលើធាតុមានបឋវីធាតុជាដើម និងខ្យល់ ប្រមាត់ ស្លេស្មជាដើម។ បទថា “Anubalaṃ detī” គឺញ៉ាំងកម្លាំងនិងកម្លាំងចិត្តថ្មីឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា “Puññantarassa” គឺនៃបុណ្យកម្មមានប្រការច្រើន ដែលជាជនកៈនូវបវត្តវិបាក។ បទថា “Atha” មានសេចក្តីថា ក្នុងកាលនោះ។ បទថា “Balavabalavantiyo hutvā” គឺមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាជាងកម្លាំងធម្មតា។ បទថា “Tasmiṃ therasantāne” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ បទថា “Iṭṭhapphalaghanapūrite” គឺពេញណែនដោយរូបសន្តតិដែលជាឥដ្ឋផល។ បទថា “Okāso nāma natthī” គឺឱកាសជាទីតាំងមិនមានឡើយ។ បទថា “Iti” មានន័យថា ព្រោះហេតុនោះ។ បទថា “Dūrato apanītāneva hontī” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបៀតបៀន គឺរារាំងនូវឥដ្ឋផលសន្តតិ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ឥដ្ឋផលសន្តានវិពាធកៈ គឺឧបបីឡកកម្ម និងឧបឃាតកកម្ម។ អកុសលកម្មទាំង ៣ ប្រការ គឺកម្មដែលញ៉ាំងអនិដ្ឋផលសន្តតិឱ្យកើតឡើង កម្មដែលញ៉ាំងអកុសលឱ្យកើតឡើង និងអបុណ្យកម្ម តែងត្រូវបានកម្ចាត់បង់ទៅឆ្ងាយ ដោយការមិនផ្តល់ឱកាសដល់វិបាកនៃកម្មទាំងនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា “nahī” ជាដើម។ បទថា “Tato” គឺព្រោះហេតុនោះ ព្រោះអបុណ្យកម្មទាំងឡាយត្រូវបានកម្ចាត់បង់ទៅឆ្ងាយហើយ។ ការធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងការសំពះថ្វាយបង្គំចំពោះបុគ្គលដែលគួរថ្វាយបង្គំ មានមាតាបិតា សមណព្រាហ្មណ៍ជាដើម ឈ្មោះថា អភិវាទនសីល។ បុគ្គលណាមានអភិវាទនសីលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អភិវាទនសីលី។ បុគ្គលណាមានសីលក្នុងការកោតក្រែង គឺបូជាចំពោះបុគ្គលដែលចម្រើនដោយគុណ និងចម្រើនដោយវ័យ ដោយការធ្វើខ្លួនឱ្យបន្ទាបខ្លួន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វុឌ្ឍាបចាយី។ ក្នុងបទទាំងពីរនេះ ជាសម្បទានវិភត្តិ។ ពាក្យថា Evam ជាដើម គឺជាពាក្យប្រាប់ដំណើរទៅ (គមនវចនៈ)។ ពាក្យថា និគមៈ គឺការដល់នូវសេចក្តីសម្រេច (និដ្ឋង្គមនៈ)។ ពាក្យថា Tasmā ជាដើម គឺជាពាក្យសម្តែងគុណដែលទទួលបាន (លទ្ធគុណវចនៈ)។ ពាក្យថា លទ្ធគុណ គឺសំដៅលើសេចក្តីដ៏បរិសុទ្ធដែលទទួលបាន ដោយការធ្វើការជម្រះសេចក្តីក្នុងឱកាសនោះៗឱ្យបរិបូរណ៍។ មួយវិញទៀត សេចក្តីដទៃដែលទទួលបានដោយអំណាចនៃពាក្យសម្តែង ក៏ជាសេចក្តីដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះដែរ។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា “Nakevalañca therasseva anantarāyena parisamāpanatthaṃ hotī” (មិនមែនគ្រាន់តែដើម្បីការសម្រេចដោយមិនមានអន្តរាយនៃព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះទេ)។ បទថា “Sotūnañcagahaṇa kicca sampajjanattha” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ជនទាំងឡាយណាដែលស្តាប់ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សោតារៈ (អ្នកស្តាប់)។ នៃអ្នកស្តាប់ទាំងឡាយនោះ។ បទថា “Gaṇhantānaṃ” គឺនៃអ្នករៀនសូត្រ។ បទថា “Vandanāsiddhiyā” គឺព្រោះការសម្រេចនូវបុណ្យគឺការថ្វាយបង្គំក្នុងព្រះរតនត្រ័យ។ ក្នុងជវនវិនិច្ឆ័យ ព្រោះការរារាំងអន្តរាយ គឺជាផលដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋធម៌)។ ហើយទិដ្ឋធម៌ ក៏ជាស្រែវិបាកនៃបឋមជវនៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាដល់នូវកិច្ចឧបត្ថម្ភក៏ដោយ ក៏បឋមជវនចេតនានោះឯងដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “diṭṭhadhammavedanīyabhūtā”។ ក៏ប៉ុន្តែ បឋមជវនចេតនានោះ ទោះបីជាដល់នូវកិច្ចឧបត្ថម្ភក៏ដោយ ក៏នៅតែជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយបំផុត។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនបានទទួលការសេពគប់ (អាសេវនៈ)។ ចេតនាដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ទើបជាធម្មជាតិមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ព្រោះហេតុអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ព្រោះបានទទួលការសេពគប់។ បទថា “Sattajavanapakkhe adhippetattā upaladdhabbattā taṃ nasundara” នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ បទថា “Iti” គឺជាការបញ្ចប់ប្រយោគ។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា “Yathā appamattakaṃ hoti. Evamevaṃ appamattakaṃ hotī” (មានសភាពតិចតួចយ៉ាងណា ធម្មជាតិនេះក៏មានសភាពតិចតួចយ៉ាងនោះដែរ)។ បទថា “Tathāhī” មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះឯង។ សូម្បីក្នុងបដ្ឋានបាលី លោកក៏បានចែកទុកថា “កពឡិការាហារ ជាបច្ច័យដល់កាយនេះ ដោយអាហារបច្ច័យ”។ បើមិនដូច្នោះទេ លោកគប្បីចែកទុកថា “កពឡិការាហារ ជាបច្ច័យដល់រូបទាំងឡាយដែលមានអាហារជាសមុដ្ឋាន ដោយអាហារបច្ច័យ”។ បទថា “Adhunāvā” គឺក្នុងភពនេះឯង។ លោកបង្ហាញប្រយោជន៍នៃការថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញប្រយោជន៍នៃសេចក្តីសង្ខេបដែលសេសសល់ ទើបពោលពាក្យថា “yasmāpanā” ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ ក្នុងពាក្យថា “āditoviditesatī” ជាដើម មានសេចក្តីថា កាលបើបានស្តាប់ និងបានដឹងនូវបទថា “bhāsissaṃ abhidhammattha saṅgahaṃ” ហើយ “សេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ក៏កើតឡើង”។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ការកើតឡើងនៃចិត្តគំនិតថា “យើងនឹងរៀនសូត្រនូវគម្ពីរនេះ ហើយនឹងដឹងនូវអភិធម្មត្ថៈដែលរកបានដោយកម្រក្រៃលែងដោយមិនលំបាក ហើយនឹងក្លាយជាអ្នកមានចំណែកនៃប្រយោជន៍ដែលមានការបរិនិព្វានដោយមិនមានឧបាទានជាទីបំផុត ដែលមានអភិធម្មត្ថៈនោះជាឫសគល់” ដូច្នេះឯង។


Piṇḍatthānudīpanā niṭṭhitā.

ការបង្ហាញសេចក្តីសង្ខេប ចប់ហើយ។


4. Padatthe. ‘‘Bujjhī’’ti aññāsi. ‘‘Etthā’’ti etasmiṃ pade. Ca saddo vākyārambha jotako. Vākyā rambhoti ca mūlavākye yaṃ yaṃ vattabbaṃ avuttaṃ, tassa tassa kathanatthāya anuvākyassa ārambho. Bujjhanakiriyāvuccatiñāṇaṃ. Kathaṃpanaaviparītatthe pavatto sammāsaddo asesa byāpanaṃ dīpetīti pucchāya purimatthame vabyatirekato ca anvayato ca puna vitthārento ‘‘tathāhī’’tiādimāha. Tattha, ‘‘tathāhī’’ti tassa vacanassa ayaṃ vitthāroti joteti. ‘‘Aviparīta’’nti kiriyāvisesana padametaṃ. ‘‘Attano [Pg.11] visaye evā’’ti attano ñāṇavisaye eva tesaṃ visayocāti sambandho. Yasmā ekopi dhammo kāladesasantānādibhedena ananta bhedo hoti. Tasmā padesañāṇikā paccekabuddhādayo ekadhammaṃpi sabbākārato jānituṃ na sakkonti. Tenāha ‘‘tehī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘sabbākārato’’ti sabhāvato, hetuto, paccayato, phalato, nissandato, kālato, desatotiādinā ākārena. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ avisayedhamme. ‘‘Te viparītaṃ bujjheyyuṃ, so avisayo nāmadhammonatthī’’tiyojanā. Taṃ vitthārento ‘‘tehī’’tiādimāha. Tattha, ‘‘tiyaddhagate’’ti tīsukālesu gate pavatte. ‘‘Addhāmuttake’’ti kālattayavimuttake. ‘‘Hatthamaṇikeviyā’’ti hattha tale ṭhapitamaṇiratanāniviya. ‘‘Sabbe dhammā’’tiādi pāḷisādhakaṃ. Tattha, ‘‘āpāta’’nti abhimukhaṃ patanaṃ. Ābādhantipi pāṭho, ottharitvā upaṭṭhānanti attho. ‘‘Sabbaññumahābhavaṅga’’nti sabbesaṃsabbaññubuddhānaṃ pacchimabhave paṭisandhito paṭṭhāya pavattaṃ aṭṭhasu mahāvipākesu pathamamahāvipākaṃ bhavaṅga cittaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ mahābhavaṅge. ‘‘Niccakālaṃ upaṭṭhahantī’’ti sabbakālaṃ upaṭṭhānākāra pattā hutvā tiṭṭhanti. Kasmā, kassaci āvaraṇassa abhāvato. Idaṃpihi ekaṃ upaṭṭhānaṃ nāmāti. ‘‘Āvajjanāyā’’ti manodvārāvajjana cittena. Dhammā mahantā. Bhavaṅgaṃ parittakaṃ. Tasmā parittakaṃ bhavaṅgaṃ ekakkhaṇe mahantānaṃ dhammānaṃ napahotīti codakassa adhippāyo. ‘‘Nacodetabbameta’’nti etaṃ ṭhānaṃ nacodetabbaṃ. ‘‘Paramukkaṃsapattāna’’nti ettha ‘‘ukkaṃso’’ti accuggamo accuttaro. Paramo ukkaṃso paramukkaṃsotiviggaho.

៤. ក្នុងបទត្ថៈ (អត្ថនៃបទ)។ បទថា “Bujjhī” គឺបានដឹងហើយ (aññāsi)។ បទថា “Etthā” គឺក្នុងបទនេះ។ សព្ទថា Ca គឺសម្រាប់សម្តែងការចាប់ផ្តើមប្រយោគ (វាក្យារម្ភជោតកៈ)។ ពាក្យថា វាក្យារម្ភៈ គឺការចាប់ផ្តើមប្រយោគបន្ទាប់ ដើម្បីពោលនូវសេចក្តីណាដែលគួរពោល តែមិនទាន់បានពោលក្នុងប្រយោគដើម។ កិរិយាដឹង (ពុជ្ឈនកិរិយា) លោកហៅថា ញាណ។ សួរថា ក៏សម្មាសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថមិនខុសឆ្គង អាចបង្ហាញនូវការផ្សាយទៅដោយមិនមានសេសសល់យ៉ាងដូចម្តេច? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ លោកទើបពន្យល់ពិស្តារនូវអត្ថមុននោះឯង ដោយវ្យតិរេកៈ (សេចក្តីបដិសេធ) និងអន្វយៈ (សេចក្តីស្រប) ម្តងទៀត ដោយពោលពាក្យថា “tathāhī” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា “tathāhī” គឺសម្រាប់សម្តែងថា នេះជាសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃពាក្យនោះ។ បទថា “Aviparītaṃ” នេះ ជាបទកិរិយាវិសេសនៈ។ បទថា “Attano visaye evā” គឺក្នុងវិស័យនៃញាណរបស់ខ្លួននោះឯង នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់ថា វិស័យនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះថា សូម្បីធម៌តែមួយ ក៏មានការបែកចែកជាអនន្ត ដោយការបែកចែកមានកាល ទេសៈ និងសន្តានជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាដើម ដែលមានញាណជាចំណែកៗ (បទេសញាណ) មិនអាចដឹងសូម្បីធម៌តែមួយ ដោយអាការៈទាំងពួងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា “tehī” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា “sabbākārato” គឺដោយអាការៈមានសភាវៈ ហេតុ បច្ច័យ ផល និស្សន្ទៈ កាល និងទេសៈជាដើម។ បទថា “Yatthā” គឺក្នុងធម៌ដែលជាអវិស័យណា។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា “Te viparītaṃ bujjheyyuṃ, so avisayo nāmadhammonatthī” (ធម៌ដែលជាអវិស័យ ដែលព្រះអង្គគប្បីដឹងខុសឆ្គងនោះ មិនមានឡើយ)។ ដើម្បីពន្យល់ពិស្តារនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “tehī” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា “tiyaddhagate” គឺដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងបី។ បទថា “Addhāmuttake” គឺដែលរួចផុតចាកកាលទាំងបី (កាលត្រៃវិមុត្ត)។ បទថា “Hatthamaṇikeviyā” គឺដូចជាកែវមណីរតនៈដែលគេដាក់លើបាតដៃ។ ពាក្យថា “Sabbe dhammā” ជាដើម គឺជាបាលីសម្រាប់ជាគ្រឿងអាង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា “āpātaṃ” គឺការធ្លាក់ចុះមកចំពោះមុខ។ សូម្បីបទថា Ābādhanti ក៏ជាបាឋៈដែរ មានសេចក្តីថា ការគ្របដណ្តប់ហើយប្រាកដឡើង។ បទថា “Sabbaññumahābhavaṅgaṃ” គឺភវង្គចិត្តដែលជាមហាវីបាកទីមួយ ក្នុងមហាវីបាកទាំងប្រាំបី ដែលប្រព្រឹត្តទៅចាប់តាំងពីបដិសន្ធិក្នុងភពចុងក្រោយ នៃព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងពួង។ បទថា “Tatthā” គឺក្នុងមហាហ្វង្គនោះ។ បទថា “Niccakālaṃ upaṭṭhahantī” គឺតែងប្រាកដឡើងគ្រប់កាលទាំងអស់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានគ្រឿងរារាំងណាមួយឡើយ។ ព្រោះថា នេះក៏ជាការប្រាកដឡើងមួយដែរ។ បទថា “Āvajjanāyā” គឺដោយមនោទ្វារាវជ្ជនចិត្ត។ ធម៌ទាំងឡាយជាធម្មជាតិធំធេង។ ភវង្គចិត្តជាធម្មជាតិតិចតួច។ ព្រោះហេតុនោះ ភវង្គចិត្តដ៏តិចតួច មិនអាចទទួលយកធម៌ដ៏ធំធេងក្នុងខណៈតែមួយបានឡើយ នេះជាបំណងរបស់អ្នកចោទសួរ។ បទថា “Nacodetabbametaṃ” គឺត្រង់ចំណុចនេះ មិនគួរចោទសួរឡើយ។ បទថា “Paramukkaṃsapattānaṃ” ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា “ukkaṃso” គឺការឡើងដល់កំពូល គឺការមិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង។ ការវិភាគបទ (វិគ្គហៈ) ថា សេចក្តីឡើងដល់កំពូលដ៏ឧត្តម ឈ្មោះថា បរមុក្កំសៈ។


Evaṃ sammāsaddassa atthaṃ vicāretvā idāni saṃsaddassa atthaṃ vicārento ‘‘saṃsaddopanā’’tiādimāha. Tattha, ‘‘upasaggo’’ti upasaggapadaṃ. ‘‘Paṭivedhadhammesū’’ti paṭiccasamuppādādīnaṃ paṭivijjhanaññāṇesu. Natthi ācariyo etassāti anācariyo. Samāsante kakārena saha anācariyako. Anācariyakassa bhāvo anācariyakatā. Taṃ anācariyakataṃ. Tatīyā ruppasamāpatti nāma [Pg.12] ākiñcaññāyatanajjhānaṃ. Taṃ bhagavā āḷārassa santike uggaṇhāti. Catutthāruppasamāpatti nāma nevasaññā nāsaññāyatanajjhānaṃ. Taṃ udakassasantike uggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘āḷārudakamūlikā’’ti. ‘‘Analaṅkaritvā’’ti āvajjanasamāpajjanādivasena analaṅkaritvā. Anāsevitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Chaḍḍitattā’’ti etāsamāpattiyonālaṃ bodhāya, atha kho yāvadeva tatīya catutthāruppabhavappaṭilābhāya saṃvattantīti evaṃ ādīnavaṃ disvā chaḍḍitattā. ‘‘Bujjhanakiriyāyā’’ti paṭivedhaññāṇassa. ‘‘Kuto paṭivedhadhammā’’ti tā kuto paṭivedhadhammā honti. Paṭivedhadhammā eva ca buddhabhāvāyapadaṭṭhānāhontīti adhippāyo.

កាលដែលបានពិចារណាសេចក្ដីនៃសព្ទថា សម្មា យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងពិចារណាសេចក្ដីនៃសព្ទថា សំ ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា «សំសទ្ទោបនា» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «ឧបសគ្គោ» គឺបទឧបសគ្គ។ បទថា «បដិវេធធម្មេសុ» គឺក្នុងញាណជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះនូវធម៌ទាំងឡាយមានបដិច្ចសមុប្បាទជាដើម។ គ្រូមិនមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អនាចរិយៈ (មិនមានគ្រូ)។ កាលមាន ក-អក្សរ នៅខាងចុងសមាស ទៅជា អនាចរិយកៈ។ ភាពជាបុគ្គលមិនមានគ្រូ ឈ្មោះថា អនាចរិយកតា។ នូវភាពជាបុគ្គលមិនមានគ្រូនោះ (អនាចរិយកតំ)។ អរូបសមាបត្តិទី៣ ឈ្មោះថា អាគិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សិក្សានូវអរូបសមាបត្តិនោះ ក្នុងសំណាក់នៃអាឡារតាបស។ អរូបសមាបត្តិទី៤ ឈ្មោះថា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាន។ ព្រះអង្គទ្រង់សិក្សានូវអរូបសមាបត្តិនោះ ក្នុងសំណាក់នៃឧទកតាបស ហេតុនោះ ទើបពោលថា «អាឡារុទកមូលិកា» (មានអាឡារតាបស និងឧទកតាបសជាមូលដ្ឋាន)។ បទថា «អនលង្កិត្វា» គឺមិនបានធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ដោយអំណាចនៃការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) និងការចូលសមាបត្តិ (សមាបជ្ជនៈ) ជាដើម។ ពោលគឺ មិនបានសេពគប់ (មិនបានប្រើប្រាស់ឲ្យរឿយៗ)។ បទថា «ឆឌ្ឌិតត្តា» គឺព្រោះតែការលះបង់ចោល ដោយទ្រង់ឃើញទោសយ៉ាងនេះថា «សមាបត្តិទាំងនេះ មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹងឡើយ តែគ្រាន់តែប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវអរូបភពទី៣ និងទី៤ ប៉ុណ្ណោះ»។ បទថា «ពុជ្ឈនកិរិយាយ» គឺនៃញាណជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះ (បដិវេធញាណ)។ បទថា «កុតោ បដិវេធធម្មា» សួរថា ធម៌ជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះទាំងនោះ នឹងមានមកពីណា? សេចក្ដីអធិប្បាយថា ធម៌ជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះទាំងនោះឯង តែងជាហេតុជិត (បទដ្ឋាន) ដើម្បីភាពជាព្រះពុទ្ធ។


Pāḷiyaṃ. ‘‘Pubbe ananussutesudhammesū’’ti imasmiṃ bhave ito pubbe kassacisantike ananussute sucatussacca dhammesu. ‘‘Abhisambujjhī’’tipade abhisambodhisaṅkhātaṃ arahattamaggaññāṇaṃ vuttaṃ. Tadeva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇassa padaṭṭhānaṃ hoti. Tappaccayā tadanantarā evasabbaññutaññāṇaṃ pātubbhavatīti vuttaṃ ‘‘tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Tadanantarā’’ti ca arahatta maggavīthiyāca catunnaṃ paccavekkhana vārānañca anantare kāleti attho. ‘‘Nimittatthe’’ti nimitta hetvatthe. ‘‘Bhumma’’nti aṭṭhakathāsuāgataṃ sattamīvibhattiyānāmaṃ. Tāsu hi paccattavacanaṃ, upayogavacanaṃ, karaṇa vacanaṃ, sampadāna vacanaṃ, nissakkavacanaṃ, sāmivacanaṃ, summavacananti evaṃ anukkamena sattannaṃ vibhattīnaṃ nāmāni āgatānīti.

ក្នុងព្រះបាលី បទថា «បុព្វេ អននុស្សុតេសុធម្មេសុ» សេចក្ដីថា ក្នុងធម៌គឺអរិយសច្ចៈ៤ដ៏ល្អ ដែលមិនធ្លាប់បានឮបានស្ដាប់ក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលណាមួយ មុនអំពីជាតិនេះ ក្នុងភពនេះ។ ក្នុងបទថា «អភិសម្ពុជ្ឈិ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅយកអរហត្តមគ្គញាណ ដែលពោលគឺអភិសម្ពោធិ។ ញាណនោះឯង ជាហេតុជិត (បទដ្ឋាន) នៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះបច្ច័យនៃអរហត្តមគ្គញាណនោះ និងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីអរហត្តមគ្គញាណនោះឯង សព្វញ្ញុតញ្ញាណក៏កើតឡើង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «តត្ថ ច សព្វញ្ញុតំ បាបុណាតិ» (និងបានដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូក្នុងទីនោះ)។ បទថា «តទនន្តរា» សេចក្ដីថា ក្នុងកាលជាលំដាប់បន្ទាប់នៃអរហត្តមគ្គវិថី និងបច្ចវេក្ខណវារៈទាំង៤។ បទថា «និមិត្តត្ថេ» គឺក្នុងអត្ថថាជានិមិត្ត ឬជាហេតុ។ បទថា «ភុម្ម» គឺជានាមរបស់សត្តមីវិភត្តិ ដែលមកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ។ ព្រោះថាក្នុងអដ្ឋកថាទាំងនោះ នាមនៃវិភត្តិទាំង៧ តែងមកតាមលំដាប់យ៉ាងនេះគឺ បច្ចត្តវចនៈ (បឋមា), ឧបយោគវចនៈ (ទុតិយា), ករណវចនៈ (តតិយា), សម្បទានវចនៈ (ចតុត្ថី), និស្សគ្គវចនៈ (បញ្ចមី), សាមីវចនៈ (ឆដ្ឋី), សុម្មវចនៈ (សត្តមី)។


‘‘Dasabalaññāṇesū’’ti ṭhānāṭhāna kosallaññāṇādīsu dasa ñāṇabalesu. ‘‘Vasibhāva’’nti ettha attano vasaṃ vattetuṃ samatthatā saṅkhātosatti viseso vasonāma. Vaso etassa atthīti vasī-vasigaṇehītiādīsuviya. Vasino bhāvo vasibhāvo. Taṃ vasibhāvanti attho. Tenāha ‘‘vasibhāva’’nti issarabhāvanti. Katthaci pana ‘‘vasī’’ti itthiliṅgapadaṃpi dissati=tatrimā pañcavasiyo āvajjanavasīsamāpajjanavasī=tiādīsu.

បទថា «ទសពលញាណេសុ» គឺក្នុងញាណកម្លាំងទាំង១០ មានឋានាឋានកោសល្លញាណជាដើម។ បទថា «វសីភាវ» ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា វសៈ (អំណាច) សំដៅយកកម្លាំងពិសេស ពោលគឺសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងអំណាចរបស់ខ្លួនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន។ អំណាចមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វសី (អ្នកមានអំណាច) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «វសិគណេហិ» (ដោយពួកនៃវសីបុគ្គល)។ ភាពនៃវសីបុគ្គល ឈ្មោះថា វសីភាវៈ។ សេចក្ដីថា នូវវសីភាវៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «វសីភាវ» គឺភាពជាធំ (ឥស្សរភាព)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកន្លែងខ្លះ បទថា «វសី» ជានាមឥត្ថីលិង្គ ក៏តែងប្រាកដឡើង ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «តត្រិមា បញ្ចវសិយោ អាវជ្ជនវសី សមាបជ្ជនវសី» (ក្នុងវសីទាំងនោះ វសីទាំង៥ នេះគឺ អាវជ្ជនវសី សមាបជ្ជនវសី)។


Sammāsambuddhapada.

បទថា សម្មាសម្ពុទ្ធ។


5. Atulapade[Pg.13]. Anekehiguṇapadehi pavattitāvandanā ‘‘anekaguṇapadavisayānāma’’. ‘‘Itikiṃdutīyenā’’ti iti tasmā dutīyena atulapadena kiṃ payojanaṃ atthīti attho. ‘‘Nana samatthā’’ti nasamatthā na hotīti yojanā. Samatthā evāti adhippāyo. ‘‘Mattakārino’’ti pamāṇakārino. ‘‘Thero ca tesaṃ aññataro’’, tasmā mattaṃ na karoti, dutīyaṃ atula padaṃ āharīti adhippāyo. ‘‘Apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho. ‘‘Nakevalaṃ vandanāya antarāyanīvāraṇameva icchi tabbaṃ hotī’’ti yojanā. ‘‘Vandanāyā’’ti vandanāhetu. Sopi paññāpāṭavādi attho. ‘‘Ganthapārisuddhiyā’’ti ganthadosānāma padadosa vākyadosa atthadosādayo atthi. Tehi dosehi imassa ganthassa pārisuddhiyā. Kathaṃ pana vandanāya paññāpāṭavādi atthosambhavatīti vuttaṃ ‘‘anussatiṭṭhānesū’’tiādi. Anussatiṭṭhānāni nāma buddha dhamma saṅghasīlādīni. Cittasamādhānaṃ āvahatīti cittasamādhānāvaho. ‘‘Tikkhāsūrāhutvāvahatī’’ti gambhīresu attha byañjana padesu amandā vissaṭṭhā hutvā vahati. ‘‘Tadatthāyapī’’ti paññāpāṭavādi atthāyapi. Guṇanāmapadānaṃ guṇatthonāmaviggaha vākyesu pākaṭo, siddhapadesu apākaṭo. Tasmā tāni viggahatthaṃ ajānantānaṃ santike nāma mattāni sampajjantīti vuttaṃ ‘‘yathāvutta vacanatthayogepi…pe… pavattattā’’ti. ‘‘Sabhāvaniruttiṃ jānantāna’’nti māgadha bhāsaṃ jānantānaṃ. Māgadhabhāsāhi mūlabhāsāti ca ariyabhāsāti ca māgadhabhāsāti ca pāḷibhāsāti ca dhammaniruttīti ca sabhāvaniruttīti ca vuccati. ‘‘Bhāvatthasuñña’’nti ettha guṇanāmānaṃ guṇattho bhāvattho nāma. So evasakatthoti ca vacanatthoti ca viggahatthoti ca vuccati. Kiriyanāmādīsūpi esevanayo. ‘‘Satthū’’ti satthuno. ‘‘Samaññāmatta’’nti nāmasaññāmattaṃ bhavituṃ nārahati. Tathāhi anāthapiṇḍikoseṭṭhi rājagahaṃ anupatto buddho loke uppannoti sutvā udānaṃ udānesi=ghosopi kho esodullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho=ti. Tasmā buddhoti nāmaṃpi loke mahantaṃ sudullabhaṃguṇapadaṃ hoti. Sammāsambuddha nāmevattabbamevanatthīti. ‘‘Sabhāvaniruttiṃ [Pg.14] ajānantānaṃ pana padasahassaṃ vuccamānaṃpī’’ti tiṭṭhatu ekaṃ atulapadaṃ, padasahassaṃpi vuccamānaṃ satthusamaññāmattameva sampajjati. Tādisāhi janā idaṃ loke mahantaṃ guṇapadantipi najānanti. Bhāvatthaṃ kiṃjānissanti.

៥. ក្នុងបទថា អតុលៈ។ ការថ្វាយបង្គំដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយគុណបទជាច្រើន ឈ្មោះថា «អនេកគុណបទវិសយា» (មានគុណបទជាច្រើនជាវិស័យ)។ បទថា «ឥតិកិំទុតិយេន» សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុនោះ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយបទថា អតុលៈ ទីពីរនេះ? បទថា «នន សមត្ថា» ផ្សំសេចក្ដីថា មិនមែនជាមិនអាចនោះទេ។ អធិប្បាយថា គឺអាចពិតប្រាកដមែន។ បទថា «មត្តការិនោ» គឺអ្នកធ្វើនូវប្រមាណ (អ្នកកំណត់ប្រមាណ)។ «ព្រះថេរៈក៏ជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះ» ហេតុនោះ លោកមិនធ្វើនូវប្រមាណឡើយ ទើបនាំមកនូវបទថា អតុលៈ ទីពីរ នេះជាអធិប្បាយ។ បទថា «អបិច» សេចក្ដីថា មានពាក្យខ្លះដែលគួរនិយាយ។ ផ្សំសេចក្ដីថា «មិនមែនគួរប្រាថ្នាតែការការពារអន្តរាយដោយសារការថ្វាយបង្គំប៉ុណ្ណោះទេ»។ បទថា «វន្ទនាយ» គឺព្រោះហេតុនៃការថ្វាយបង្គំ។ សូម្បីតែប្រយោជន៍មានភាពឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ញាជាដើមនោះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ បទថា «គន្ថបារិសុទ្ធិយា» សេចក្ដីថា ទោសនៃគម្ពីរ គឺបទទោស វាក្យទោស និងអត្ថទោសជាដើម តែងមាន។ ដើម្បីភាពបរិសុទ្ធស្អាតចាកទោសទាំងនោះ នៃគម្ពីរនេះ។ ចុះប្រយោជន៍មានភាពឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ញាជាដើម នឹងមានឡើងដោយសារការថ្វាយបង្គំយ៉ាងដូចម្ដេច? ទើបលោកពោលពាក្យថា «អនុស្សតិដ្ឋានេសុ» (ក្នុងអនុស្សតិដ្ឋានទាំងឡាយ) ជាដើម។ អនុស្សតិដ្ឋានទាំងឡាយ គឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ និងសីលជាដើម។ ធម៌ដែលនាំមកនូវការតម្កល់ចិត្តមាំ ឈ្មោះថា ចិត្តសមាធានាវហៈ (នាំមកនូវសមាធិចិត្ត)។ បទថា «តិក្ខាសូរាហុត្វាវហតិ» សេចក្ដីថា ជាធម៌មិនទន់ជ្រាយ គឺមានសេចក្ដីក្លាហាន ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបទអត្ថនិងព្យញ្ជនៈដ៏ជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយ។ បទថា «តទត្ថាយបិ» គឺសូម្បីតែដើម្បីប្រយោជន៍មានភាពឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ញាជាដើមនោះ។ គុណត្ថៈ (សេចក្ដីនៃគុណ) នៃគុណនាមបទទាំងឡាយ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងវាក្យវិគ្គហៈ តែមិនប្រាកដច្បាស់ក្នុងសិទ្ធបទ (បទសម្រេច) ឡើយ។ ហេតុនោះ គុណនាមបទទាំងនោះ កាលបើនៅក្នុងសំណាក់នៃជនទាំងឡាយដែលមិនដឹងនូវវិគ្គហត្ថៈ តែងទៅជាត្រឹមតែនាមប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យថាវុត្ត វចនត្ថយោគេបិ...បេ... បវត្តត្តា»។ បទថា «សភាវនិរុត្តិំ ជានន្តានំ» គឺនៃជនទាំងឡាយដែលដឹងនូវភាសាមគធៈ។ ព្រោះថា ភាសាមគធៈ តែងហៅថា មូលភាសាខ្លះ អរិយភាសាខ្លះ មគធភាសាខ្លះ បាលីភាសាខ្លះ ធម្មនិរុត្តិខ្លះ សភាវនិរុត្តិខ្លះ។ បទថា «ភាវត្ថសុញ្ញ» ក្នុងបទនេះ គុណត្ថៈនៃគុណនាមទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភាវត្ថៈ។ ភាវត្ថៈនោះឯង តែងហៅថា សកត្ថៈខ្លះ វចនត្ថៈខ្លះ វិគ្គហត្ថៈខ្លះ។ សូម្បីក្នុងកិរិយានាមជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា «សត្ថុ» គឺរបស់ព្រះសាស្តា (សត្ថុនោ)។ បទថា «សមញ្ញាមត្ត» សេចក្ដីថា មិនគួរដើម្បីជាត្រឹមតែនាមសញ្ញាប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះថា អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី កាលទៅដល់ក្រុងរាជគ្រឹះ បានឮថា «ព្រះពុទ្ធកើតឡើងក្នុងលោកហើយ» ក៏បានបន្លឺឧទានថា «ពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ នេះ ជាសម្លេងដែលរកបានដោយកម្រក្រៃលែងក្នុងលោក»។ ហេតុនោះ សូម្បីតែនាមថា «ពុទ្ធោ» នេះ ក៏ជាគុណបទដ៏ធំធេង និងរកបានដោយកម្រក្រៃលែងក្នុងលោក។ នឹងបាច់និយាយទៅថ្វីដល់នាមថា «សម្មាសម្ពុទ្ធ» នោះ។ បទថា «សភាវនិរុត្តិំ អជានន្តានំ បន បទសហស្សំ វុច្ចមានម្បិ» សេចក្ដីថា លើកលែងតែបទថា អតុលៈ មួយចេញ សូម្បីតែបទមួយពាន់ដែលលោកពោលហើយ ក៏ទៅជាត្រឹមតែនាមសញ្ញារបស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ (ចំពោះជនដែលមិនដឹងសភាវនិរុត្តិ)។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ សូម្បីតែគុណបទដ៏ធំធេងក្នុងលោកនេះ ក៏មិនដឹងផង ចុះនឹងដឹងនូវភាវត្ថៈយ៉ាងដូចម្ដេចបាន។


‘‘Atulo’’ti aññena so asadisoti vā, añño vātena sadisotassanatthītivā, - dvidhāpiattholabbhati. Sādhakagāthāyaṃ ‘‘paṭipuggalo’’ti yugaggāhīpuggalo. Kiñcāpi makkhali pūraṇādayo visuṃvisuṃ - ahaṃ sabbaññū sabbadassāvī - tica, ahaṃ sammāsambuddho-tica paṭijānantā yugaggāhino hutvā vicaranti. Dhammato pana sineru pabbata rājassa santike sakkhara kathalāniviyasampajjantīti. ‘‘Anacchariya’’nti natāva accharitabbaṃ hotīti attho. ‘‘Buddhabhūtassā’’ti buddhabhāvaṃ bhūtassapattassa. ‘‘Yaṃ buddha bhūtassa atulattaṃ, etaṃ anacchariya’’nti yojanā. Yadi cetaṃ anacchariyaṃ hoti, katamaṃ pana tāva acchariyaṃ bhavatīti āha ‘‘sampatijātassā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘sampatijātassā’’ti ajjevajātassapi assa bhagavato. Kathaṃ atulatā paññāyatīti āha ‘‘tadāhī’’tiādiṃ. ‘‘Ekaṅgaṇānī’’ti ekatalāni. Tadāhi bodhisattassapuññānubhāvena atimahanto obhāso pātubbhavati. = Uḷāro obhāso pāturahosi atikkammadevānaṃ devānubhāva=ntihi vuttaṃ. Tena obhāsena pharitā sabbe pathavi pabbatādayo jātiphalikakkhandhāviya suppasannā honti. Dasasahassa cakkavāḷāni ekatalaṃ hutvā paññāyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesu’’nti. ‘‘Paramāya pūjāyāti thutimaṅgalavacanapūjāya. ‘‘Lokassā’’ti sabba sattalokato. Evaṃ acchambhi vācaṃ nicchāresi dhammatāya sañcoditattāti adhippāyo. Tattha ‘‘acchambhivāca’’nti visāradavācaṃ. Āsabhiṃ vācantipi pāṭho. Uttamavācanti attho. ‘‘Nicchāresī’’ti udāharati. Idampi anacchariyaṃ, aññaṃ pitato acchariyataraṃ atthīti dassetuṃ ‘‘yadāpanā’’tiādi āraddhaṃ. Pāramitā guṇehi tena sadiso kocinattheva thapetvā aññe ca mahābodhi satteti adhippāyo[Pg.15]. ‘‘Assā’’ti tena sadisassa. ‘‘Natthibhāvo dīpetabbo’’ti sambandho. ‘‘Dīpetabbo’’ti buddhavaṃsapāḷito āharitvā dīpetabbo. ‘‘Kutosāvakabodhisattānaṃ satasahassaṃ sakkhissatī’’ti yojanā. Pāramiyo pakārenavicinanti etenāti pāramipavicayo. Ñāṇaṃ. Taṃpanañāṇaṃ mahābodhisattānaṃ eva uppannaṃ nahoti. Paccekabodhisatta sāvakabodhisattānaṃpi uppannameva. Tadeva ca sabbesaṃpi bodhisattānaṃ niyatabyākaraṇappaṭilābhe padhānakāraṇanti dassetuṃ ‘‘sāvakabodhisattāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha bodhivuccativimokkhaññāṇaṃ. Ariyamaggassetaṃ nāmaṃ. Bodhimhisajanti laggantīti bodhisattā. ‘‘Laggantī’’ti tappaṭilābhatthāya niyata cittā hontīti attho. Bodhi atthāya paṭipannā sattā bodhisattātipi yujjati. Buddha suññepiloke kammassakatāñāṇe ṭhatvā vaṭṭadukkhato mokkhadhammapariyesino sattāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sambhāra dhamme’’ti dasavidhe pārami dhamme. Vaṭṭaṃ anusaranti anugacchantīti vaṭṭānusārino. Pathaviyaṃ paṃsucuṇṇāni viya pakatiyā vaputhubhūtājanāti puthujjanā. Mahantāputhujjanāti mahāputhujjanā. Vaṭṭānusārino ca te mahāputhujjanācāti samāso. Tesaṃ bhāvoti viggaho. Ayaṃ bhāvoyeva tesaṃ bhūmīti ca vuccati. Atthato pana mokkhadhammanirapekkhatā eva. Acchandikatātipi vuccati. ‘‘Okkantā’’ti paviṭṭhā. Tayoniyatā, bodhisattaniyato ca cūḷasotāpannaniyato ca ariya sotāpannaniyato ca. Tattha bodhisattaniyato bodhisambhārabalena siddho. Cūḷasotāpanna niyato paccayākārānubodhaññāṇabalena. Ariyasotāpanna niyato sotāpatti maggaññāṇa balena. Tesu bodhisattaniyato idha adhippetoti vuttaṃ ‘‘ekena pariyāyenā’’tiādi. Vattabbamevanatthitesaṃ dvinnaṃ bodhisattānaṃ pārami pavicayaññāṇa sampattiyā vinā niyatabyākaraṇa lābhā saṅkāya eva abhāvatoti adhippāyo.

ពាក្យថា «អតុលោ» (អ្នកមិនមានបុគ្គលប្រៀបផ្ទឹមបាន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាបុគ្គលរកអ្នកដទៃប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន ឬថា បុគ្គលដទៃដែលស្មើនឹងព្រះអង្គនោះ មិនមានឡើយ សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនេះ តែងបានសម្រេច (ក្នុងពាក្យនេះ)។ ក្នុងគាថាជាគ្រឿងសម្រេច (សាធកគាថា) ពាក្យថា «បដិបុគ្គលោ» សំដៅលើបុគ្គលអ្នកប្រណាំងប្រជែង (ឬបុគ្គលស្មើគ្នា)។ ទោះបីជាពួកគ្រូទាំងឡាយ មានមក្ខលិ និងបូរណៈជាដើម តែងប្រកាសខ្លួនដោយឡែកៗថា «តថាគតជាសព្វញ្ញូ ជាសព្វទស្សាវី» ខ្លះ ថា «តថាគតជាសម្មាសម្ពុទ្ធ» ខ្លះ ហើយដើរត្រេចទៅក្នុងនាមជាបុគ្គលប្រណាំងប្រជែង (នឹងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ដោយសភាវធម៌ ពួកគ្រូទាំងនោះ តែងទៅជាប្រៀបដូចជាគ្រួស និងបំណែកក្អម នៅជិតស្តេចភ្នំសិនេរុប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «អនច្ឆរិយំ» សេចក្តីថា មិនមែនជាការគួរឱ្យអស្ចារ្យឡើយ។ ពាក្យថា «ពុទ្ធភូតស្ស» សេចក្តីថា នៃព្រះអង្គអ្នកដល់នូវព្រះពុទ្ធភាវៈ។ មានការភ្ជាប់សេចក្តី (យោជនា) ថា «ការដែលព្រះអង្គដល់នូវព្រះពុទ្ធភាវៈហើយ មានសភាពរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបាន នេះមិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ»។ ប្រសិនបើការណ៍នេះមិនមែនជាការអស្ចារ្យទេ ចុះអ្វីទៅជាការអស្ចារ្យ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សម្បតិជាតស្ស»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សម្បតិជាតស្ស» សេចក្តីថា នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ទោះបីជាព្រះអង្គទើបនឹងប្រសូតក្នុងថ្ងៃនោះភ្លាមក៏ដោយ។ សួរថា ភាពរកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបាន តែងប្រាកដឡើងដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តទាហិ» (ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ)។ ពាក្យថា «ឯកង្គណានិ» សេចក្តីថា មានទីធ្លាតែមួយ (ឬមានផ្ទៃស្មើគ្នាតែមួយ)។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ពន្លឺដ៏ធំធេងក្រៃលែង តែងកើតប្រាកដឡើង ដោយបុញ្ញានុភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ ព្រោះមានព្រះបាលីពោលទុកថា «ពន្លឺដ៏រុងរឿងក្រៃលែង បានកើតប្រាកដឡើង កន្លងហួសនូវទេវានុភាពរបស់ពួកទេវតាទាំងឡាយ»។ ផែនដី និងភ្នំទាំងឡាយទាំងពួង ដែលពន្លឺនោះផ្សព្វផ្សាយទៅដល់ តែងមានសភាពថ្លាស្អាតក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាដុំកែវផលិកដ៏បរិសុទ្ធ។ ម៉ឺនលោកធាតុទាំងឡាយ តែងប្រាកដឡើងជាផ្ទៃតែមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «សហស្សលោកធាតុជាច្រើន បានក្លាយទៅជាមានទីធ្លាតែមួយ»។ ពាក្យថា «បរមាយ បូជាយ» សេចក្តីថា ដោយការបូជាដោយពាក្យសរសើរ និងពាក្យមង្គលដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «លោកស្ស» សេចក្តីថា ចាកសត្វលោកទាំងពួង។ អធិប្បាយថា ព្រះអង្គទ្រង់បន្លឺព្រះវាចាមិនញាប់ញ័រយ៉ាងនេះ ព្រោះតែត្រូវធម៌និយម (ធម្មតា) ដាស់តឿនហើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អច្ឆម្ភិវាចំ» សេចក្តីថា ព្រះវាចាដ៏ក្លាហាន (មិនតក់ស្លុត)។ មានបទបាឋៈមួយទៀតថា «អាសភិំ វាចំ» សេចក្តីថា ព្រះវាចាដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «និច្ឆារេសិ» សេចក្តីថា ទ្រង់បន្លឺឡើង (ទ្រង់ពោលឡើង)។ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែការណ៍នេះ ក៏មិនទាន់ជាការអស្ចារ្យឡើយ នៅមានការណ៍ដទៃទៀតដែលគួរឱ្យអស្ចារ្យជាងនេះទៅទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបចាប់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា «យទាបន» (ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលណា...)។ អធិប្បាយថា លើកលែងតែព្រះមហាពោធិសត្វដទៃទៀតចេញ បុគ្គលណាមួយដែលស្មើនឹងព្រះអង្គដោយគុណគឺបារមី មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «អស្ស» សេចក្តីថា នៃបុគ្គលដែលស្មើនឹងព្រះអង្គនោះ។ ពាក្យថា «នត្ថិភាវោ ទីបេតព្វោ» មានសេចក្តីទាក់ទងគ្នា (សំបន្ធ) យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ទីបេតព្វោ» សេចក្តីថា គប្បីនាំយកមកបង្ហាញចាកព្រះបាលីពុទ្ធវង្ស។ មានការភ្ជាប់សេចក្តី (យោជនា) ថា «ធ្វើម្តេចឡើយ សាវកពោធិសត្វមួយសែននាក់ នឹងអាចធ្វើបាន»។ ធម្មជាតិដែលជាគ្រឿងពិចារណាជ្រើសរើសនូវបារមីទាំងឡាយដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា «បារមីបវិចយៈ» បានដល់ ញាណ។ ក៏ប៉ុន្តែ ញាណនោះ មិនមែនកើតឡើងចំពោះតែព្រះមហាពោធិសត្វទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែព្រះបច្ចេកពោធិសត្វ និងព្រះសាវកពោធិសត្វទាំងឡាយ ក៏តែងតែកើតឡើងដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ញាណនោះឯង ជាហេតុចម្បងក្នុងការទទួលបាននូវការព្យាករណ៍ដ៏ទៀងទាត់ (និយតព្យាករណៈ) នៃព្រះពោធិសត្វទាំងពួង ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «សាវកពោធិសត្តាបិ» (សូម្បីព្រះសាវកពោធិសត្វទាំងឡាយ...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ពោធិ» គឺវិមោក្ខញាណ (ញាណជាគ្រឿងរួចចាកកិលេស) នេះជាឈ្មោះនៃអរិយមគ្គ។ ពួកសត្វដែលជាប់ជំពាក់ (គឺបង្អោនចិត្តទៅ) ក្នុងព្រះពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា «ពោធិសត្វ»។ ពាក្យថា «លគ្គន្តិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តទៀងទាត់ ដើម្បីសម្រេចនូវព្រះពោធិញ្ញាណនោះ។ មួយវិញទៀត ពួកសត្វដែលប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះពោធិញ្ញាណ ឈ្មោះថា «ពោធិសត្វ» ដូច្នេះក៏សមគួរដែរ។ សេចក្តីពន្យល់ថា សូម្បីក្នុងលោកដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ (ពុទ្ធសុញ្ញកប្ប) ពួកសត្វដែលតាំងនៅក្នុងកម្មស្សកតាញាណ ហើយស្វែងរកនូវធម៌ជាគ្រឿងរួចចាកវដ្តទុក្ខ (ក៏ឈ្មោះថា ពោធិសត្វដែរ)។ ពាក្យថា «sambhāra dhamme» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌គឺបារមី ១០ ប្រការ។ ពួកជនដែលអន្ទោលទៅតាម អណ្តែតទៅតាមវដ្តសង្សារ ឈ្មោះថា «វដ្តានុសារិន»។ ពួកជនដែលកើតឡើងច្រើនដោយប្រក្រតី ប្រៀបដូចជាធូលីដីនៅលើផែនដី ឈ្មោះថា «បុថុជ្ជន»។ ពួកបុថុជ្ជនដ៏ធំធេង (ឬបុថុជ្ជនជាន់ខ្ពស់) ឈ្មោះថា «មហាបុថុជ្ជន»។ សម្រេចរូបជាសមាសថា «វដ្តានុសារិនោ ច តេ មហាបុថុជ្ជនោ ច» (ពួកជនដែលអន្ទោលទៅតាមវដ្តសង្សារផង ជាមហាបុថុជ្ជនផង)។ មានវិគ្គហៈថា «តេសំ ភាវោ» (ភាពនៃពួកជនទាំងនោះ)។ ភាពនេះឯង តែងហៅថា «ភូមិរបស់ពួកជនទាំងនោះ»។ ប៉ុន្តែ ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីមិនអើពើចំពោះធម៌ជាគ្រឿងរួចខ្លួន (មោក្ខធម៌) នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា «អច្ឆន្ទិកតា» (ភាពជាអ្នកមិនមានបំណង) ក៏បាន។ ពាក្យថា «ឱក្កន្តា» សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ (ចុះស៊ប់)។ ពួកបុគ្គលអ្នកទៀងទាត់ (និយតបុគ្គល) មាន ៣ ពួក គឺ ព្រះពោធិសត្វនិយតៈ ១ ចូឡសោតាបន្ននិយតៈ ១ និងអរិយសោតាបន្ននិយតៈ ១។ ក្នុងនិយតបុគ្គលទាំងនោះ ព្រះពោធិសត្វនិយតៈ តែងសម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃពោធិសម្ភារៈ។ ចូឡសោតាបន្ននិយតៈ សម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃញាណជាគ្រឿងត្រាស់ដឹងនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ អរិយសោតាបន្ននិយតៈ សម្រេចបានដោយកម្លាំងនៃសោតាបត្តិមគ្គញាណ។ ក្នុងនិយតបុគ្គលទាំងនោះ ព្រះពោធិសត្វនិយតៈ គឺជាបុគ្គលដែលចង់បានក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «ឯកេន បរិយាយេន» (ដោយបរិយាយមួយ...)។ អធិប្បាយថា មិនចាំបាច់ត្រូវពោលឡើយ ចំពោះព្រះពោធិសត្វទាំងពីរពួកនោះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីសង្ស័យទាល់តែសោះ ក្នុងការទទួលបាននូវការព្យាករណ៍ដ៏ទៀងទាត់ ដោយវៀរចាកការបរិបូណ៌ដោយញាណជាគ្រឿងពិចារណាបារមី (បារមីបវិចយញាណ)។


Padasiddhivicāreyaṃ vuttaṃ vibhāvaniyaṃ=tulāyasamitotulyo. Tulyo eva tuloyakāra lopavasenā=ti. Taṃsandhāya ‘‘ya kārassavāvasenā’’ti [Pg.16] vuttaṃ. Yañcavuttaṃ tattheva=athavāsamītatthe akārapaccayavasena tulāyasamītotulo=ti. Taṃ sandhāya ‘‘akārassavāvasenā’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘tulāyā’’ti loke dhāraṇatulāsadisāya paññāyāti attho. ‘‘Samīto’’ti samaṃ kato. Nahi tulasaddo bhavituṃ nayutto. Yutto evāti adhippāyo. Kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘tulayitu’’ntiādiṃ. Tatthahi ‘‘tulayituṃ asakkuṇeyyo’’tivacanena tassakammasādhanattaṃdasseti. ‘‘Kammasādhanenevā’’ti pubbe-tulayitabbo aññena saha pamitabboti tuloti evaṃ idhavuttena kamma sādhana vacanattheneva. ‘‘Tadatthasiddhito’’ti tassa vibhāvaniyaṃ vuttassa duvidhassa atthassa siddhito. ‘‘Tato’’ti tulasaddato. Cintāya kiṃ payojanaṃ atthi. Natthiyevāti adhippāyo. Vadati sīlenāti vattā. Vādī puggalo. Vattuno icchāvatticchā. Vattuṃ icchāvatticchātipivadanti. Vatticchaṃ anugato sammuti saṅketavohāra siddhattāti samāso. ‘‘Eta’’nti etaṃ dvidhāsiddhavacanaṃ. ‘‘Ce’’ti cevadeyya. ‘‘Nā’’ti nayuttaṃ. ‘‘Yathāsuta’’nti tula iti sutaṃ. ‘‘Yutta’’nti yathāsuta niyāmeneva yuttaṃ vajjetvā. ‘‘Assutassā’’ti dhāraṇatulāpariyāyassa itthiliṅgatulāsaddassa. Tatoyevayakāra yuttassatulyasaddassa ca assutassa. Itthiliṅgesati, tatopi eko akāroti katvā samītatthe dutīyo taddhita akāropi assutoyevanāmahoti. ‘‘Parikappanāyā’’ti parikappetvā kathanāya. Payojanābhāvato na yuttantisambandho. Atulapadaṃ.

ក្នុងការវិនិច្ឆ័យការសម្រេចរូបបទនេះ មានពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិភាវិនីថា «តុលាយ សមិតោ តុល្យោ (បុគ្គលដែលស្មើដោយជញ្ជីង ឈ្មោះថា តុល្យៈ)។ ពាក្យថា តុល្យៈ នោះឯង ក្លាយជា តុលៈ ដោយអំណាចនៃការលុបយការ» ដូច្នេះ។ ព្រោះសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការលុបយការជាជម្រើស»។ មួយវិញទៀត ពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងគម្ពីរនោះឯងថា «មួយយ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃអការបច្ច័យក្នុងអត្ថថាស្មើ ជញ្ជីងដែលស្មើ ឈ្មោះថា តុលៈ» ដូច្នេះ ព្រោះសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃអការបច្ច័យជាជម្រើស»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តុលាយ» សេចក្តីថា ដោយបញ្ញាដែលប្រៀបដូចជាជញ្ជីងសម្រាប់ថ្លឹងក្នុងលោក។ ពាក្យថា «សមីតោ» សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យស្មើគ្នា។ អធិប្បាយថា មិនមែនថាពាក្យថា «តុលៈ» មិនសមគួរនឹងកើតមាននោះទេ គឺសមគួរពិតប្រាកដណាស់។ សួរថា ដឹងបានដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តុលយិតុំ»។ ព្រោះថាក្នុងពាក្យនោះ ដោយពាក្យថា «តុលយិតុំ អសក្កុណេយ្យោ» (មិនអាចដើម្បីថ្លឹងបាន) តែងបង្ហាញនូវភាពជាកម្មសាធនៈនៃពាក្យនោះ។ ពាក្យថា «កម្មសាធនេនេវ» សេចក្តីថា ដោយអត្ថនៃពាក្យជាកម្មសាធនៈ ដែលពោលទុកក្នុងទីនេះមុនថា «បុគ្គលដែលគេគប្បីថ្លឹង គឺគប្បីវាស់វែងជាមួយបុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា តុលៈ» យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «តទត្ថសិទ្ធិតោ» សេចក្តីថា ព្រោះការសម្រេចនូវអត្ថទាំងពីរប្រការ ដែលពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិភាវិនីនោះ។ ពាក្យថា «តតោ» សេចក្តីថា ចាកតុលសព្ទនោះ។ អធិប្បាយថា តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការគិត (វែកញែកច្រើន) នោះ? គឺមិនមានប្រយោជន៍ទាល់តែសោះ។ បុគ្គលដែលនិយាយជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា «វត្តា» គឺបុគ្គលអ្នកនិយាយ។ សេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកនិយាយ ឈ្មោះថា «វត្តិច្ឆា»។ ម្យ៉ាងទៀត តែងពោលថា សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីនិយាយ ឈ្មោះថា «វត្តិច្ឆា» ក៏បាន។ សម្រេចរូបជាសមាសថា «វត្តិច្ឆំ អនុគតោ សម្មុតិសង្កេតវោហារសិទ្ធត្តា» (ព្រោះការសម្រេចនូវវោហារសន្មត និងសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកនិយាយ)។ ពាក្យថា «ឯតំ» សេចក្តីថា នូវពាក្យដែលសម្រេចដោយវិធីពីរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ចេ» គប្បីពោលថា «ចេវ» (សូម្បីតែ)។ ពាក្យថា «នា» សេចក្តីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា «យថាសុតំ» សេចក្តីថា ឮថា «តុល» យ៉ាងណា។ ពាក្យថា «យុត្តំ» សេចក្តីថា លើកលែងតែសេចក្តីដែលសមគួរតាមនិយមដែលបានឮមកនោះចេញ។ ពាក្យថា «អសុតស្ស» សេចក្តីថា នៃតុលាសព្ទជាឥត្ថីលិង្គ ដែលជាវេវចនៈនៃជញ្ជីងសម្រាប់ថ្លឹង ដែលមិនធ្លាប់ឮមក និងនៃតុល្យសព្ទដែលប្រកបដោយយការ ដែលមិនធ្លាប់ឮមកអំពីតុលាសព្ទនោះឯង។ កាលបើមានឥត្ថីលិង្គហើយ សូម្បីតែអការបច្ច័យទីពីរក្នុងតទ្ធិតៈ ក្នុងអត្ថថាស្មើ ដោយធ្វើអការបច្ច័យមួយអំពីឥត្ថីលិង្គនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាពាក្យមិនធ្លាប់ឮមកពិតប្រាកដណាស់។ ពាក្យថា «បរិកប្បនាយ» សេចក្តីថា ដោយការនិយាយដោយការសន្មត (ឬការប៉ាន់ស្មាន)។ មានសេចក្តីទាក់ទងគ្នា (សំបន្ធ) ថា «មិនសមគួរឡើយ ព្រោះមិនមានប្រយោជន៍»។ ចប់ ការវែកញែកបទថា អតុលៈ។


6. Evaṃ dvinnaṃ padānaṃ padattha saṃvaṇṇanaṃ katvā idāni tesaṃyeva atthuddhārasaṃvaṇṇanaṃ karonto ‘‘imehi panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘sampadā’’ti sampattiyo. ‘‘Bodhisambhārasambharaṇaṃ nāma’’ samatiṃ sapāramīnaṃ paripūraṇaṃ. ‘‘Mahāvajiraññāṇa’’nti bhagavato āsavakkhayaññāṇampi vuccati. Tassa pubbabhāge buddhabhāvatthāya anupadadhammavipassanāvasena chattiṃsa koṭi satasahassa saṅkhānaṃ devasikaṃ vaḷañjanakapphalasamāpattīnaṃ pubbabhāga vipassanāñāṇampi mahāvajiraññāṇanti [Pg.17] vuccati. Sabbampetaṃ mahāṭīkāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Mahābodhiyā’’ti sabbaññu buddhānaṃ abhisambodhi saṅkhātassa aggamaggaññāṇassa. Pahiyyanti pahātabbā dhammā etenāti pahānaṃ. Pajahanti pahātabbedhammeetenātivā pahānanti katvā taṃ aggamaggaññāṇampitaṃ vipassanāñāṇampi pahānanti vuccatīti iminā adhippāyena ‘‘pahānasampadāyaṃ vā sā saṅgahitā’’ti vuttaṃ. Pañcasīlāni. Pāṇātipātassa pahānaṃsīlaṃ, veramaṇisīlaṃ, cetasikaṃsīlaṃ, saṃvarosīlaṃ, avītikkamosilantiādīsuviya etthahi pahānasīlaṃ nāma yathā vuttena atthena veramaṇisīlamevāti yujjati. Pahānaṃ nāma kocidhammo nahotīti adhippāye pana satipahāna sīsena pahānasādhakaṃ tadevañāṇadvayaṃ upacārenapahānanti gahetabbaṃ. Itarathā pahānasampadā nāma asārā aphalāti āpajjeyyāti. Paccekabuddha buddhasāvakā kilese pajahantāpi vāsanāya saha appajahanato citta santāne mohavāsanāya vijjamānattā sabbaññu bhāvaṃ nagacchanti. Tasmā yathātesaṃ kilesappahānaṃ pahānasampadā nāma nahoti. Natathāsabbaññubuddhānanti āha ‘‘sahavāsanāyā’’tiādiṃ. Vibhāvaniyaṃñāṇasampadā pathamaṃ vuttā. Tato pahāna sampadā. Ṭīkāyaṃ pana pahānasampadā pathamaṃ vuttā. Tato adhigama sampadānāma vuttā. Tato ñāṇasampadā. Pahānasampadāyañca aggamaggaññāṇaṃ dassitaṃ. Adhigama sampadāti ca sabbaññutaññāṇappaṭilābho vutto. Ñāṇasampadāyampana tehi dvīhi ñāṇehi avasesānidasabalaññāṇādīnisabbaññāṇānidassitāni. Idhapi ṭīkānayameva sambhāvento ‘‘pahānasampadāyevapanā’’tiādimāha. ‘‘Sabbaññutaññāṇappadaṭṭhāna’’nti sabbaññutaññāṇassapadaṭṭhānaṃ, āsanna kāraṇaṃ. ‘‘Na hi maggaññāṇato aññā pahānasampadānāma atthi’’. Paramatthato natthīti adhippāyo. Idañca visuddhimagge=pahānanti koci dhammonāma natthi aññatra vuttappakārānaṃ pāṇātipātādīnaṃ anuppādamattato=ti āgatattā vuttaṃ. Pahāyakadhammasamādānena pana pahātabba dhammānaṃ anuppādo nāma ekopaṇīta dhammohoti. Ekaṃ santi padaṃ hoti. Tathāhi vuttaṃ paṭisambhidā magge=uppādo bhayaṃ[Pg.18], anuppādo khemanti santipade ñāṇaṃ. Pavatti bhayaṃ, appavatti khemanti santipadeñāṇa=nti. Tadaṅgappahānaṃ panatadaṅgaanuppādo nāma. Vikkhambhanappahānaṃ vikkhambhana anuppādo nāma. Samucchedappahānaṃ samuccheda anuppādo nāmāti vattabbaṃ. Idha pana anuppāda sampāpakaṃ vipassanā ñāṇañca maggaññāṇañca upacārena pahānanti adhippetaṃ. Kasmā, upariñāṇa sampadādīnaṃ paccayattāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sampadāsaṅkaro’’ti sampadāsambhedo, sampadāsammisso. ‘‘Ñāyāgata’’nti yuttito āgataṃ. ‘‘Sīlādiguṇehī’’ti sīla samādhi paññā vimutti vimuttiññāṇadassana guṇehi. ‘‘Iddhidhammehī’’ti iddhividhābhiññādīhi iddhiguṇehi. ‘‘Lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitassā’’ti dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇehi ca asīti khuddakalakkhaṇehi ca paṭimaṇḍitassa. ‘‘Āsayo’’ti citta santāne adhisayito icchāviseso. ‘‘Ajjhāsayassā’’ti alobhajjhāsayādikassaajjhāsayassa. ‘‘Uḷāratā’’ti paṇītatā. ‘‘Hitajjhāsayatā’’tihitakāmatā. Aparipāka gatindriyānaṃ sattānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca ettha vattabbaṃ. ‘‘Abhiññātāna’’nti atipākaṭānaṃ. ‘‘Dvepahānasampadā’’ti dvepahāna sampadā ñāṇasampadā. Sammāsambuddhapade. ‘‘Sāmaṃ saccāni abhisambujjhī’’ti ettha abhisambodhisaṅkhātaṃ aggamaggaññāṇaṃ gahitaṃ. Tañca pahānakiccappadhānaṃ hoti. ‘‘Tattha ca sabbaññutaṃ patto’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Balesu ca vasibhāva’’nti ettha dasabalaññāṇāni gahitāni. Tena vuttaṃ ‘‘dve…pe… sammāsambuddhapadenavibhāvitā’’ti.

៦. កាលបានធ្វើការពណ៌នានូវសេចក្តីនៃបទទាំងពីរយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើការពណ៌នាដកស្រង់សេចក្តីនៃបទទាំងនោះឯង ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «imehi pana» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «sampadā» បានដល់ សម្បត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Bodhisambhārasambharaṇaṃ» (ការសន្សំនូវពោធិសម្ភារៈ) គឺការបំពេញនូវបារមី ៣០ ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «Mahāvajiraññāṇa» (មហាវជិរញ្ញាណ) សូម្បីតែអាសវក្ខយញ្ញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ហៅថា មហាវជិរញ្ញាណ ដែរ។ ក្នុងបុព្វភាគនៃអាសវក្ខយញ្ញាណនោះ សូម្បីតែវិបស្សនាញាណក្នុងបុព្វភាគនៃផលសមាបត្តិដែលទ្រង់ប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ មានចំនួន ៣៦ កោដិសែន ដោយអំណាចនៃអនុបទធម្មវិបស្សនា ដើម្បីភាពជាព្រះពុទ្ធ ក៏ហៅថា មហាវជិរញ្ញាណ ដែរ។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ មានពោលទុកហើយក្នុងមហាដីកា។ បទថា «Mahābodhiyā» បានដល់ អគ្គមគ្គញ្ញាណ ដែលរាប់ថាជាអភិសម្ពោធិរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះបង់ តែងត្រូវលះបង់ដោយញាណនេះ ហេតុនោះ ញាណនោះឈ្មោះថា បហានៈ (ការលះបង់)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងលះបង់នូវធម៌ដែលគប្បីលះបង់ដោយញាណនេះ ហេតុនោះ ញាណនោះឈ្មោះថា បហានៈ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីតែអគ្គមគ្គញ្ញាណនោះ សូម្បីតែវិបស្សនាញាណនោះ ក៏ហៅថា បហានៈ ដែរ ដោយអធិប្បាយនេះ ទើបពោលថា «ឬមួយ សម្បត្តិនោះ ត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងបហានសម្បទា»។ សីល ៥ យ៉ាង។ ដូចជាក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា សីលគឺការលះបង់នូវបាណាតិបាត សីលគឺវេរមណីសីល សីលគឺចេតសិក សីលគឺសំវរៈ សីលគឺការមិនកន្លង ក្នុងទីនេះ បហានសីល តាមសេចក្តីដែលពោលហើយ គួរបានដល់វេរមណីសីលនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអធិប្បាយថា ធម្មជាតិណាមួយឈ្មោះថា បហានៈ នោះមិនមានឡើយ កាលបើមានសេចក្តីលះបង់ជាប្រធាន គប្បីកាន់យកនូវញាណទាំងពីរនោះឯង ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវការលះបង់ ដោយឧបចារវិធីថាជា បហានៈ។ បើមិនដូច្នោះទេ នឹងត្រូវធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីថា បហានសម្បទា គ្មានខ្លឹមសារ គ្មានផលឡើយ។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័កទាំងឡាយ សូម្បីតែលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះមិនបានលះបង់ព្រមទាំងវាសនា ព្រោះហេតុតែមោហវាសនានៅមានក្នុងចិត្តសន្តាន ទើបមិនដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ។ ព្រោះហេតុនោះ ការលះបង់កិលេសរបស់លោកទាំងនោះ មិនឈ្មោះថា បហានសម្បទា យ៉ាងណា របស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «sahavāsanāya» ជាដើម។ ក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី លោកពោលញាណសម្បទាមុន បន្ទាប់មកទើបពោលបហានសម្បទា។ ប៉ុន្តែក្នុងដីកា លោកពោលបហានសម្បទាមុន បន្ទាប់មកពោលអធិគមសម្បទា បន្ទាប់មកទើបពោលញាណសម្បទា។ ហើយក្នុងបហានសម្បទានោះ លោកបង្ហាញអគ្គមគ្គញ្ញាណ។ ចំណែកឯក្នុងអធិគមសម្បទា លោកពោលសំដៅដល់ការបានចំពោះនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែក្នុងញាណសម្បទា លោកបង្ហាញនូវសព្វញ្ញាណទាំងឡាយដែលសេសសល់ មានទសពលញាណជាដើម ក្រៅពីញាណទាំងពីរនោះ។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែកាលនឹងសម្តែងនូវន័យនៃដីកានោះឯង ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «pahānasampadāyevapana» ជាដើម។ បទថា «Sabbaññutaññāṇappadaṭṭhānaṃ» គឺហេតុជិត (បទដ្ឋាន) ជាគ្រឿងប្រកបជិតនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា «ព្រោះថា បហានសម្បទាដទៃក្រៅពីមគ្គញ្ញាណ មិនមានឡើយ» មានអធិប្បាយថា ដោយបរមត្ថ គឺមិនមានឡើយ។ សេចក្តីនេះ លោកពោលទុក ព្រោះមានមកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គថា «ធម្មជាតិណាមួយឈ្មោះថា បហានៈ មិនមានឡើយ ក្រៅតែអំពីការមិនកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយមានបាណាតិបាតជាដើម តាមប្រការដែលពោលហើយ»។ ប៉ុន្តែ ដោយការសមាទាននូវធម៌ជាគ្រឿងលះបង់ ការមិនកើតឡើងនៃធម៌ដែលគប្បីលះបង់ ឈ្មោះថាជាធម៌ដ៏ឧត្តមមួយ ឈ្មោះថាជាសន្តិបទមួយ។ ព្រោះថា សេចក្តីនោះ លោកពោលទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គថា «ការកើតឡើងជាភ័យ ការមិនកើតឡើងជាក្សេម នេះជាញាណក្នុងសន្តិបទ។ ការប្រព្រឹត្តទៅជាភ័យ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅជាក្សេម នេះជាញាណក្នុងសន្តិបទ»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីពោលថា តទង្គបហានៈ គឺតទង្គអនុប្បាទ (ការមិនកើតឡើងដោយចំណែកនោះ)។ វិក្ខម្ភនបហានៈ គឺវិក្ខម្ភនអនុប្បាទ (ការមិនកើតឡើងដោយការសង្កត់សង្កិន)។ សមុច្ឆេទបហានៈ គឺសមុច្ឆេទអនុប្បាទ (ការមិនកើតឡើងដោយការកាត់ផ្តាច់)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកវិបស្សនាញាណ និងមគ្គញ្ញាណ ដែលជាគ្រឿងឲ្យដល់នូវអនុប្បាទ (ការមិនកើតឡើង) ថាជា បហានៈ ដោយឧបចារវិធី។ ព្រោះហេតុអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ព្រោះជាបច្ច័យដល់ញាណសម្បទាជាដើមខាងលើ។ បទថា «Sampadāsaṅkaro» គឺការច្រឡូកច្រឡំនៃសម្បទា ការលាយឡំគ្នានៃសម្បទា។ បទថា «Ñāyāgataṃ» គឺមកដោយសមហេតុផល (ដោយយុត្តិ)។ បទថា «Sīlādiguṇehi» គឺដោយគុណទាំងឡាយមានសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ និងវិមុត្តិញាណទស្សនៈ។ បទថា «Idhidhammehi» គឺដោយឥទ្ធិគុណទាំងឡាយមានឥទ្ធិវិធាភិញ្ញាជាដើម។ បទថា «Lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitassa» គឺដែលតបតែងហើយដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ និងអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ ប្រការ។ បទថា «Āsayo» គឺសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏វិសេសដែលដេកត្រាំក្នុងចិត្តសន្តាន។ បទថា «Ajjhāsayassa» គឺអធ្យាស្រ័យមានអលោភអធ្យាស្រ័យជាដើម។ បទថា «Uḷāratā» គឺភាពឧត្តម (ភាពថ្លៃថ្លា)។ បទថា «Hitajjhāsayatā» គឺការចង់បាននូវប្រយោជន៍ (ការប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក)។ ក្នុងទីនេះ គប្បីពោលដល់ការមកដល់នៃកាលវេលាជាគ្រឿងទុំជវនៃឥន្ទ្រិយ របស់សត្វទាំងឡាយដែលមានឥន្ទ្រិយមិនទាន់ទុំជវផងដែរ។ បទថា «Abhiññātānaṃ» គឺដែលប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែង។ បទថា «Dve pahānasampadā» គឺសម្បទាពីរគឺ បហានសម្បទា និងញាណសម្បទា។ ក្នុងបទថា សម្មាសម្ពុទ្ធ។ ក្នុងពាក្យថា «Sāmaṃ saccāni abhisambujjhi» (ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយខ្លួនឯង) ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកនូវអគ្គមគ្គញ្ញាណដែលរាប់ថាជាអភិសម្ពោធិ។ ហើយអគ្គមគ្គញ្ញាណនោះ មានកិច្ចគឺការលះបង់ជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យថា «Tattha ca sabbaññutaṃ patto» (និងបានដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូក្នុងធម៌នោះ) ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ក្នុងពាក្យថា «Balesu ca vasibhāvaṃ» (និងភាពជាអ្នកមានអំណាចក្នុងកម្លាំងទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកនូវទសពលញាណទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សម្បទាពីរ...ល... ត្រូវញ៉ាំងឲ្យច្បាស់លាស់ដោយបទថា សម្មាសម្ពុទ្ធ»។


Sampadāniṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីសម្បទា ចប់ហើយ។


7. Sasaddhammagaṇuttamapade. Yathā=sasaṅghaṃlokanāyakaṃ namassissaṃ=ti etthasahasaddassa samavāyatthattā ahaṃlokanāyakañca saṅghañca namassissanti evaṃ samavāyattho viññāyati. Tathā idhapi sammāsambuddhañcasaddhammañca gaṇuttamañca abhivādiyāmīti evaṃ kiriyāsamavāyattho sahasaddena dīpitoti dassetuṃ ‘‘dūratohaṃ…pe… evamidaṃ daṭṭhabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Ida’’nti sasaddhammagaṇuttamapadaṃ. Ettha [Pg.19] ca‘‘samavāyo’’ti dvinnaṃ tiṇṇaṃ bahūnaṃ vā atthānaṃ ekasmiṃ dabbevā guṇevākiriyāyavāsamaṃ avecca ayanaṃpavattanaṃ samavāyo. Paccānutāpa paccānumodanādiṭhānesu=ahaṃ pubbedānaṃ nadadissaṃ, sīlaṃ narakkhissaṃ. - Anekajāti saṃsāraṃ sandhāvissa=ntiādinā atītepikāle anāgatavacanaṃ payujjatīti āha ‘‘namassissa’’nti namassiṃti. ‘‘Guṇībhūtāna’’nti samāsapade visesanabhūtānaṃ, appadhānabhūtānanti attho. Abbhūta tabbhāvecāyaṃ īkāro. Yathā, kāko setī bhavati, bako kaṇhībhavatīti. Ettha ca ‘‘setī bhavatī’’ti asetapubbo setobhavati. ‘‘Kaṇhībhavatī’’ti akaṇhapubbo kaṇhobhavatīti attho. Tathā idhapi. Buddhaṃ dhammañca saṅghañcavanditvā-tiādīsu visuṃvisuṃ padhānattā aguṇabhūtāpi dhammasaṅghā idhasamāsapade aññapadatthassaguṇabhūtāhonti. Ayaṃ abbhūtatabbhāvattho nāma. ‘‘Abhivāditabhāvo’’ti vutte tapaccayassa bahulaṃ atītakālavisayattā pubbeganthārambhakāle dhamma saṅghānaṃpi therassa vandanāsiddhi dassitā hoti. ‘‘Abhivādetabba bhāvo’’ti vuttepana tabbapaccayassakālasāmaññavisayattāna tathā dassitā hoti. Dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbantiādīsu viya dhammasaṅghānāmasabbakālaṃpi abhivādetabbāti. Evaṃ dhammasaṅghānaṃ sabbakālaṃpi abhivādanārahaguṇo eva dassitoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha, ‘‘abhivādana’’nti idaṃ kiriyāsamavāyadassanato vuttaṃ. Kālavisesaṃ pana nadīpetiyeva. ‘‘Attano nidassanenā’’ti saputtadāro āgatoti attanā nīharitvā dassitena payogena. Sohi payogo kiriyā samavāyasseva. Naguṇasamavāyassāti. Ettha ca therassa vandanāvacane thero imehi yevapadehi ratanattayaṃtīhidvāre hivandatīti gahetvā ‘‘abhivādiyā’’ti ettha abhivādiyādhīti ca atthaṃ nīharanti. Appadhāna kiriyāpade pana tadattha nīharaṇaṃ asambhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha ‘‘apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti atthajotane ayaṃ nipātasamudayo. ‘‘Ganthappaṭiññāyā’’ti ganthappaṭiññāvacanena. ‘‘Sahaghaṭetvā’’ti ekato sambandhitvā.

៧. ក្នុងបទថា Sasaddhammagaṇuttamaṃ។ ដូចជាក្នុងពាក្យថា «sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ namassissaṃ» (ខ្ញុំព្រះករុណានឹងថ្វាយបង្គំនូវព្រះលោកនាយក ព្រមទាំងព្រះសង្ឃ) ក្នុងទីនេះ ព្រោះសហសព្ទមានសេចក្តីថាជាការរួមផ្សំគ្នា (សមវាយត្ថៈ) ហេតុនោះ សេចក្តីរួមផ្សំគ្នាយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំព្រះករុណានឹងថ្វាយបង្គំនូវព្រះលោកនាយកផង នូវព្រះសង្ឃផង» ទើបដឹងបានច្បាស់។ យ៉ាងនោះមែន ក្នុងទីនេះសោត សេចក្តីរួមផ្សំគ្នានៃកិរិយាយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំនូវព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធផង នូវព្រះសទ្ធម៌ផង នូវព្រះគណុត្តមៈ (សង្ឃដ៏ឧត្តម) ផង» គឺសហសព្ទបានញ៉ាំងឲ្យភ្លឺច្បាស់ហើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «dūratohaṃ...ល... evamidaṃ daṭṭhabbaṃ» (គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះយ៉ាងនេះ)។ បទថា «Idaṃ» បានដល់ បទថា sasaddhammagaṇuttamaṃ។ ហើយក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «samavāyo» (ការរួមផ្សំគ្នា) គឺការប្រព្រឹត្តទៅរួមគ្នាដោយស្មើៗគ្នានៃសេចក្តីពីរ បី ឬច្រើន ក្នុងទ្រព្យតែមួយ ឬក្នុងគុណតែមួយ ឬក្នុងកិរិយាតែមួយ ឈ្មោះថា សមវាយៈ។ ក្នុងទីទាំងឡាយមានការក្តៅក្រហាយក្រោយ និងការអនុមោទនាជាដើម ដូចជាពាក្យថា «ក្នុងកាលមុន ខ្ញុំមិនបានឲ្យទានឡើយ មិនបានរក្សាសីលឡើយ» និងពាក្យថា «ខ្ញុំបានអន្ទោលទៅហើយក្នុងសង្សារវដ្តមានជាតិមិនតែមួយ» ជាដើម សូម្បីតែក្នុងអតីតកាល ក៏លោកប្រើប្រាស់អនាគតវចនៈដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «namassissaṃ» គឺបានដល់ namassiṃ (ខ្ញុំបានថ្វាយបង្គំហើយ)។ បទថា «Guṇībhūtānaṃ» មានសេចក្តីថា ដែលជាវិសេសនៈ គឺដែលមិនជាប្រធាន ក្នុងសមាសបទ។ ឯអក្សរ ី (ីការៈ) នេះ ក្នុងអត្ថថា អព្ភូតតព្ភាវៈ (ការប្រែប្រួលទៅជាសភាវៈដែលមិនធ្លាប់ជាពីមុន)។ ដូចជាពាក្យថា «kāko setī bhavati» (ក្អែកប្រែជាស) «bako kaṇhībhavati» (កុកប្រែជាខ្មៅ)។ ហើយក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «setī bhavati» មានសេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលមិនធ្លាប់សពីមុន ត្រឡប់ជាសវិញ។ ពាក្យថា «kaṇhībhavati» មានសេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលមិនធ្លាប់ខ្មៅពីមុន ត្រឡប់ជាខ្មៅវិញ។ យ៉ាងនោះមែន ក្នុងទីនេះសោត ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា ថ្វាយបង្គំព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ព្រោះភាពជាប្រធានផ្សេងៗគ្នា សូម្បីតែព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ មិនមែនជាគុណសព្ទ (មិនមែនជាផ្នែកបន្ទាប់បន្សំ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងសមាសបទនេះ ត្រឡប់ជាគុណសព្ទ (ផ្នែកបន្ទាប់បន្សំ) នៃអញ្ញបទត្ថៈវិញ។ នេះឈ្មោះថា អព្ភូតតព្ភាវត្ថៈ។ កាលបើពោលថា «Abhivāditabhāvo» (ភាពជាបុគ្គលដែលថ្វាយបង្គំហើយ) ព្រោះតបច្ច័យភាគច្រើនជាអតីតកាលវិស័យ ហេតុនោះ ការសម្រេចនូវការថ្វាយបង្គំរបស់ព្រះថេរៈ សូម្បីតែចំពោះព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ក្នុងកាលជាខាងដើមនៃការចាប់ផ្តើមតែងគម្ពីរ ក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលថា «Abhivādetabbabhāvo» (ភាពជាបុគ្គលដែលគប្បីថ្វាយបង្គំ) ព្រោះតព្វបច្ច័យជាកាលសាមញ្ញវិស័យ (មិនកំណត់កាល) ហេតុនោះ ការបង្ហាញយ៉ាងនោះ មិនមានឡើយ។ ដូចជាក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា ទានគប្បីឲ្យ សីលគប្បីរក្សា ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីថ្វាយបង្គំក្នុងកាលទាំងពួង។ ការបង្ហាញនូវគុណដ៏គួរដល់ការថ្វាយបង្គំក្នុងកាលទាំងពួងនៃព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «tattha» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «abhivādanaṃ» នេះ លោកពោលទុកដោយការបង្ហាញនូវកិរិយាសមវាយៈ ប៉ុន្តែមិនបានបង្ហាញនូវកាលវិសេសឡើយ។ បទថា «Attano nidassanena» គឺដោយប្រយោគដែលខ្លួនដកស្រង់មកបង្ហាញ ដូចជាពាក្យថា «បុគ្គលព្រមទាំងកូននិងប្រពន្ធមកហើយ»។ ព្រោះថា ប្រយោគនោះ ជាប្រយោគនៃកិរិយាសមវាយៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាគុណសមវាយៈឡើយ។ ហើយក្នុងទីនេះ ក្នុងពាក្យថ្វាយបង្គំរបស់ព្រះថេរៈ លោកកាន់យកថា ព្រះថេរៈថ្វាយបង្គំនូវព្រះរតនត្រ័យដោយទ្វារទាំងបី ដោយបទទាំងឡាយនេះឯង ហើយដកស្រង់សេចក្តីក្នុងបទថា «abhivādiya» នេះថា abhivādiyā dhi (ខ្ញុំថ្វាយបង្គំហើយ) ដូច្នេះក៏មាន។ ប៉ុន្តែ កាលមិនអាចនឹងដកស្រង់សេចក្តីនោះក្នុងអប្បធានកិរិយាបទ (កិរិយាមិនជាប្រធាន) បាន ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «apica» (ម្យ៉ាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ និបាតសមុទាយ (ការរួមនៃនិបាត) ថា «apica» នេះ ប្រើក្នុងអត្ថញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យភ្លឺច្បាស់ថា «មានសេចក្តីខ្លះដែលគប្បីពោល»។ បទថា «Ganthappaṭiññāya» គឺដោយពាក្យប្តេជ្ញានូវការតែងគម្ពីរ។ បទថា «Sahaghaṭetvā» គឺការភ្ជាប់ចូលគ្នាជាមួយគ្នា (ការតភ្ជាប់ជាមួយគ្នា)។


Vacanatthe[Pg.20]. Sadhano puriso, dhanavāpuriso-ti ādayo samāsataddhitasaddā yebhūyyena atissayattha dīpakā honti. Nahi appakena dhanena tathā voharanti. Tasmā idhāpi tathā rūpaṃ atissayatthaṃ dassetuṃ ‘‘attanānimmitena…pe… saraṇabhūtenā’’ti vuttaṃ. Tattha, ‘‘attanānimmitenā’’ti attanā uppāditena. ‘‘Nahī’’tiādinā tadatthameva byatirekato vivarati. Tattha, ‘‘paranimmitenā’’ti buddhanimmitenāti adhippāyo. ‘‘Tathā thomana’’nti sasaddhamma gaṇuttamanti thomanaṃ. ‘‘Idaṃpī’’ti dutīyattha sampiṇḍane ayaṃpikāro. Nakevalaṃ purimapadadvayameva satthu asādhāraṇaguṇapadaṃ hoti. Atha kho idaṃpi padaṃ satthu paccekabuddhādīhi asādhāraṇa padamevahotīti yojanā.

ក្នុងវចនត្ថៈ។ សព្ទក្នុងសមាស និងតទ្ធិតជាដើមថា «sadhano puriso» (បុរសមានទ្រព្យ) «dhanavā puriso» (បុរសអ្នកមានទ្រព្យ) ភាគច្រើនជាសព្ទញ៉ាំងសេចក្តីលើសលុប (អតិសយត្ថៈ) ឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយ តែងមិនវោហារយ៉ាងនោះ ចំពោះបុគ្គលដែលមានទ្រព្យបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអតិសយត្ថៈមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា «attanānimmitena...ល... saraṇabhūtena» (ដោយរូបដែលខ្លួននិម្មិត...ល... ដែលជាទីពឹង)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «attanānimmitena» គឺដែលខ្លួនបង្កើតឡើង (ដែលខ្លួនញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង)។ លោកបើកកកាយនូវសេចក្តីនោះឯងដោយវេរេកវិធី (ដោយបដិសេធ) ដោយពាក្យមានដើមថា «nahi» (មិនមែនដូច្នោះទេ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «paranimmitena» មានអធិប្បាយថា ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់និម្មិត។ ពាក្យថា «tathā thomanaṃ» គឺការសរសើរថា sasaddhamma gaṇuttamaṃ (ព្រមទាំងព្រះសទ្ធម៌ និងព្រះគណុត្តមៈ)។ បទថា «Idampī» គឺអក្សរ ពិ (បិការៈ) នេះ ក្នុងអត្ថប្រមូលរួមនូវសេចក្តីទីពីរ។ មិនមែនត្រឹមតែបទទាំងពីរខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ជាបទសម្តែងនូវគុណមិនទូទៅរបស់ព្រះសាស្តាឡើយ។ តែថែមទាំងបទនេះសោត ក៏ជាបទមិនទូទៅរបស់ព្រះសាស្តា ជាមួយព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាដើមនោះឯង នេះជាការយោគយល់ (ការភ្ជាប់សេចក្តី)។


Dhammavacanatthe. ‘‘Dhāretī’’ti vahati. Gāthāyaṃ ‘‘rakkhatī’’ti apāyādidukkhatorakkhati. ‘‘Yesa’’nti kilesānaṃ. ‘‘Imasmiṃ atthe’’ti kilesasamucchindanasaṅkhāte dhāraṇatthe. ‘‘Nibbānañcanippariyāyato dhammo nāmā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu nissaraṇappahānameva nibbānassa kiccaṃ, idañca samucchedappahānanti codanaṃ pariharanto ‘‘ariyamaggāhī’’tiādimāha. ‘‘Nibbānena saheva hutvā’’ti ārammaṇādhipatibhūtaṃ ārammaṇū panissayabhūtañca nibbānaṃ attano patiṭṭhaṃ katvāti adhippāyo. Apica, samucchedoti ca nissaraṇanti ca atthato samānagatikaṃ hoti. Tasmā nissaraṇaṃpi mukhyadhāraṇa mevāti daṭṭhabbaṃ. Nissaraṇamevavā padhānadhāraṇanti piyujjatiyeva. ‘‘Dhāraṇūpāyoyevahoti’’. Namukhyadhāraṇaṃ. Kasmā, samuccheda kiccābhāvato. ‘‘Etepañca pariyāyadhammāyeva’’. Kasmā, nibbānassaviyamaggānaṃ samuccheda kicce asahāyattāti. Ettha ca ‘‘sāmaññapphalānī’’ti samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Ariyamaggassetaṃ nāmaṃ. Sāmaññassaphalaṃ sāmaññapphalaṃ. Dutīyavikappe akicca paccayabhūtāpi kecikitakapaccayā kammatthegatā kiccapaccayānaṃpi atthaṃ dīpeti. Yathā, diṭṭhaṃ, sutaṃ, mutaṃ, viññātanti vuttaṃ ‘‘dhāraṇāraho’’ti. ‘‘Yathā vutta dhammā yevā’’ti pañcamukhyadhammā, pañcapariyāyadhammāyeva. ‘‘Kecī’’ti cattāro maggā. Puna ‘‘kecī’’ti nibbānameva. Bahuvacana sotepatitattā [Pg.21] ettha bahuvacanaṃ ruḷaṃ. Puna ‘‘kecī’’ti cattāro sāmaññapphala dhammā. ‘‘Kecī’’ti pariyatti dhammo. Etthāpi bahuvacanaṃ sotapatitameva. ‘‘Dhārenta’’nti dhārentaṃ puggalaṃ. Tatīya vikappe ‘‘apatamānaṃ vahantī’’ti apatamānaṃ katvā vahanti. Catuttha vikappe ‘‘etthā’’ti etasmiṃ dhamme. Dhammovadīpaṃ etesanti dhammadīpā. Dhammova paṭisaraṇaṃ etesanti dhammappaṭisaraṇā. Dhammadīpā bhikkhave bhavatha dhammappaṭisaraṇā, anaññappaṭisaraṇā tihi vuttaṃ. Laddhā patiṭṭhā etesanti laddhappatiṭṭhā. Yujjatiyeva. Dhammadīpapāṭhānulomattāti adhippāyo. Dhammavicāraṇāyaṃ, codakopaṭipatti dhammaṃ dasavidha dhammato aññaṃmaññamāno ‘‘kasmā’’tiādinā codeti. So pana paṭipatti dhammo tato aññona hoti, tattheva antogadhoti dassento ‘‘sopanā’’tiādimāha. ‘‘Maggassa pubbabhāgappaṭipadā hotī’’ti yathā ambarukkho ambapupphaambapphalassa patiṭṭhā bhāvena pubbabhāga nissayo hoti. Kasmā, itoyevatassa pupphapphalassa jātattā etthevasaṃ vaḍḍhitattā ca. Tathā paṭipatti dhammopi ariyamaggapphalassapatiṭṭhābhāvena pubbabhāgūpanissayappaṭipadāhoti. Kasmā, itoyeva tassajātattā etthevasaṃ vaḍḍhitattā ca. Vuttañhetaṃ mahāvagga saṃyutte. Seyyathāpi bhikkhave yekeci mebījagāmabhūtagāmāvuḍḍhiṃ viruḷiṃ vepullaṃ āpajjanti. Sabbete pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya. Evameva kho bhikkhave bhikkhusīlaṃ nissāya sīlepatiṭṭhāya ariyaṃ aṭṭhaṅgīkaṃ maggaṃ bhāvento vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesūti. ‘‘Pubbacetanāviyadāne’’ti yathā tividhaṃ puññaṃ, dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ puññaṃ bhāvanāmayaṃ puññanti vutte dānavatthu pariyesanato paṭṭhāya dānaṃ ārabbhapavattā sabbā pubbabhāga cetanā dānavacane saṅgahitā dānantveva saṅkhyaṃgatā. Evaṃ so paṭipatti dhammo ariya maggavacane evasaṅgahito, ariyamaggo tveva saṅkhyaṃ gatoti vuttaṃ hoti.

ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា ធម៌។ ពាក្យថា “ធារេតិ” (ទ្រទ្រង់) បានដល់ នាំទៅ។ ក្នុងគាថា ពាក្យថា “រក្ខតិ” (រក្សា) បានដល់ រក្សាឲ្យរួចផុតពីទុក្ខមានអបាយជាដើម។ ពាក្យថា “យេសំ” (នៃធម៌ទាំងឡាយណា) បានដល់ នៃកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ឥមស្មឹ អត្ថេ” (ក្នុងអត្ថនេះ) បានដល់ ក្នុងអត្ថគឺការទ្រទ្រង់ ពោលគឺការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេស។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពោលថា “ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថាធម៌ ដោយវគ្គមិនវៀចវេរ (ដោយត្រង់)” មិនមែនឬថា កិច្ចរបស់ព្រះនិព្វាន គឺការលះបង់ដោយរលាស់ចេញ (និស្សរណប្បហានៈ) ឯការលះបង់នេះ គឺការលះបង់ដោយកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទប្បហានៈ) កាលនឹងដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “អរិយមគ្គាហី” (កាន់យកអរិយមគ្គ)។ ពាក្យថា “និព្វានេន សហេវ ហុត្វា” (កើតឡើងជាមួយព្រះនិព្វានតែម្តង) សេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលជាអារម្មណាធិបតី និងអារម្មណូបនិស្ស័យ ឲ្យជាទីពឹងរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា សមុច្ឆេទ (ការកាត់ផ្តាច់) និងពាក្យថា និស្សរណៈ (ការរលាស់ចេញ) មានដំណើរស្មើគ្នាដោយអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែនិស្សរណៈ ក៏ជាការទ្រទ្រង់ដោយផ្ទាល់ (មុខ្យធារណៈ) ដែរ។ ឬមួយថា និស្សរណៈនោះឯង ជាការទ្រទ្រង់ជាប្រធាន (ប្រធានធារណៈ) ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា “ធារណូបាយោ យេវ ហោតិ” (គ្រាន់តែជាឧបាយនៃការទ្រទ្រង់ប៉ុណ្ណោះ) មិនមែនជាការទ្រទ្រង់ដោយផ្ទាល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានកិច្ចក្នុងការកាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា “ឯតេ បញ្ច បរិយាយធម្មាយេវ” (ធម៌ទាំង ៥ នេះ ជាបរិយាយធម៌ពិតៗ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានចំណែកជួយក្នុងកិច្ចនៃការកាត់ផ្តាច់ ដូចជាមគ្គទាំងឡាយរបស់ព្រះនិព្វាន។ និងក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “សាមញ្ញផលានិ” (ផលនៃសមណៈទាំងឡាយ) ភាពជាសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ។ នេះជាឈ្មោះរបស់អរិយមគ្គ។ ផលរបស់សាមញ្ញៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញផល។ ក្នុងវិកប្បៈទីពីរ សូម្បីតក្កបច្ច័យខ្លះ ដែលមិនមែនជាកិច្ចបច្ច័យ ដល់នូវកម្មត្ថៈ ក៏សម្តែងនូវអត្ថនៃកិច្ចបច្ច័យទាំងឡាយដែរ។ ដូចដែលពោលថា “ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ” (ឃើញ ឮ ប៉ះពាល់ ដឹងច្បាស់) ក្នុងពាក្យថា “ធារណារហោ” (គួរដល់ការទ្រទ្រង់)។ ពាក្យថា “យថា វុត្ត ធម្មា យេវ” (ធម៌ទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយនោះឯង) បានដល់ មុខ្យធម៌ ៥ និងបរិយាយធម៌ ៥ នោះឯង។ ពាក្យថា “កេចិ” (ខ្លះ) បានដល់ មគ្គទាំង ៤។ ពាក្យថា “កេចិ” ម្តងទៀត បានដល់ ព្រះនិព្វាននោះឯង។ ព្រោះធ្លាក់ចុះក្នុងលំដាប់នៃពហុវចនៈ ក្នុងទីនេះ ពហុវចនៈទើបជាការប្រើប្រាស់ទូទៅ (រូឡ្ហី)។ ពាក្យថា “កេចិ” ម្តងទៀត បានដល់ សាមញ្ញផលធម៌ទាំង ៤។ ពាក្យថា “កេចិ” បានដល់ បរិយត្តិធម៌។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពហុវចនៈក៏គ្រាន់តែធ្លាក់ចុះក្នុងលំដាប់ (នៃពាក្យមុន) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “ធារេន្តំ” (ទ្រទ្រង់) បានដល់ បុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់។ ក្នុងវិកប្បៈទីបី ពាក្យថា “អបតមានំ វហន្តិ” (នាំទៅមិនឲ្យធ្លាក់ចុះ) បានដល់ ធ្វើមិនឲ្យធ្លាក់ចុះហើយនាំទៅ។ ក្នុងវិកប្បៈទីបួន ពាក្យថា “ឯត្ថ” (ក្នុងទីនេះ) បានដល់ ក្នុងធម៌នេះ។ ធម៌ជាកោះ (ទីពឹង) របស់ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ធម្មទីបៈ (មានធម៌ជាកោះ)។ ធម៌ជាទីរលឹក (ទីពឹង) របស់ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសរណៈ (មានធម៌ជាទីពឹង)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរមានធម៌ជាកោះ មានធម៌ជាទីពឹង កុំមានរបស់ដទៃជាទីពឹងឡើយ”។ ទីពឹងដែលជនទាំងឡាយនោះបានហើយ ឈ្មោះថា លទ្ធប្បតិដ្ឋា (បានទីពឹងហើយ)។ នេះជាការសមគួរពិតណាស់។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះស្របតាមបាឋៈថា ធម្មទីបៈ។ ក្នុងការពិចារណាធម៌ ម្ចាស់ការចោទសួរយល់ថា បដិបត្តិធម៌ផ្សេងពីធម៌ ១០ ប្រការ ទើបចោទសួរដោយពាក្យជាដើមថា “កស្មា” (ព្រោះហេតុអ្វី)។ ប៉ុន្តែ បដិបត្តិធម៌នោះ មិនមែនផ្សេងពីធម៌ ១០ ប្រការនោះឡើយ គឺរួមបញ្ចូលនៅក្នុងធម៌នោះឯង កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “សោ បន” (ក៏បដិបត្តិធម៌នោះ)។ ពាក្យថា “មគ្គស្ស បុព្វភាគប្បដិបទា ហោតិ” (ជាបដិបទាក្នុងចំណែកបឋមនៃមគ្គ) ដូចជាដើមស្វាយ ជាទីពឹងក្នុងចំណែកបឋម ដោយភាពជាទីតាំងនៃផ្កាស្វាយ និងផ្លែស្វាយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះផ្កានិងផ្លែនោះ កើតឡើងពីដើមស្វាយនេះឯង និងលូតលាស់ក្នុងដើមស្វាយនេះឯង。 យ៉ាងណាមិញ បដិបត្តិធម៌ សូម្បីនោះ ក៏ជាឧបនិស្ស័យបដិបទាក្នុងចំណែកបឋម ដោយភាពជាទីតាំងនៃអរិយមគ្គនិងផលដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះអរិយមគ្គនិងផលនោះ កើតឡើងពីបដិបត្តិធម៌នេះឯង និងលូតលាស់ក្នុងបដិបត្តិធម៌នេះឯង។ ព្រោះព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងមហាវារវគ្គ សំយុត្តនិកាយ ថា៖ “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាពូជឈើ និងឈើដំណាំណាមួយ តែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន លូតលាស់ លូនលោតធំធាត់ ពូជឈើនិងឈើដំណាំទាំងអស់នោះ តែងអាស្រ័យផែនដី តាំងនៅលើផែនដី។ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអាស្រ័យសីល តាំងនៅក្នុងសីល កាលចម្រើននូវអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើន លូតលាស់ ធំធាត់ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។” ពាក្យថា “បុព្វចេតនាវិយទានេ” (ដូចជាបុព្វចេតនាក្នុងទាន) សេចក្តីថា កាលដែលបុណ្យ ៣ ប្រការ គឺទានមយបុណ្យ សីលមយបុណ្យ ភាវនាមយបុណ្យ ត្រូវបានពោលហើយ បុព្វភាគចេតនាទាំងអស់ដែលប្រព្រឹត្តទៅប្រារព្ធនូវទាន ចាប់តាំងពីការស្វែងរកទានវត្ថុមក តែងត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា ទាន និងរាប់ថាជាទាននោះឯង យ៉ាងណាមិញ។ បដិបត្តិធម៌នោះ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា អរិយមគ្គ និងរាប់ថាជាអរិយមគ្គនោះឯង យ៉ាងនោះដែរ នេះជាពាក្យដែលពោលទុកហើយ។


Imasmiṃ dhammasaṃsandane aparampi vattabbaṃ vadanto ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha ‘‘yadaggenā’’ti yenakāraṇakoṭṭhāsena dhāraṇūpāyotiādinā kāraṇabhāgenāti attho. Vandanaṃ araha tīti [Pg.22] vandaneyyo. Tasmiṃ vandaneyye. ‘‘Puthujjanakalyāṇako’’ti ettha tividho kalyāṇako vinayakalyāṇako suttantakalyāṇako abhidhammakalyāṇakoti. Tattha vinaye paññattāya kalyāṇappaṭipattiyā samannāgato bhikkhu vinayakalyāṇako nāma. So idha bhikkhu pātimokkha saṃvarasaṃvuto viharati ācāra gocara sampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesūti ettha veditabbo. Tattha vinaye paññattākalyāṇappaṭipattiduvidhā, ādi brahmacariyakasīlaṃ abhisamacārikasīlanti. Tattha, ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ sīlaṃ ādibrahmacariyakaṃ nāma. Khandhakapariyāpannaṃ sīlaṃ abhisamacārikaṃ nāma.

កាលនឹងពោលនូវសេចក្តីដែលគប្បីពោលដទៃទៀត ក្នុងការប្រៀបធៀបធម៌នេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “អបិច” (ម្យ៉ាងទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “យទគ្គេន” (ដោយចំណែកណាជាប្រធាន) សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃហេតុ មានពាក្យថា ជាឧបាយនៃការទ្រទ្រង់ជាដើម。 បុគ្គលដែលគួរដល់ការសំពះ ឈ្មោះថា វន្ទនេយ្យៈ (គួរដល់ការសំពះ)។ ក្នុងបុគ្គលដែលគួរដល់ការសំពះនោះ។ ពាក្យថា “បុថុជ្ជនកល្យាណកោ” (កល្យាណបុថុជ្ជន) ក្នុងទីនេះ កល្យាណបុគ្គលមាន ៣ ប្រការ គឺ វិនយកល្យាណកៈ សុត្តន្តកល្យាណកៈ អភិធម្មកល្យាណកៈ។ ក្នុងកល្យាណបុគ្គលទាំងនោះ ភិក្ខុដែលប្រកបដោយការបដិបត្តិដ៏ល្អដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងវិន័យ ឈ្មោះថា វិនយកល្យាណកៈ។ ភិក្ខុនោះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះថា ជាភិក្ខុអ្នកសង្រួមក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល បរិបូណ៌ដោយអាចារៈនិងគោចរៈ មានប្រក្រតីឃើញភ័យក្នុងទោសសូម្បីបន្តិចបន្តួច សមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ។ ក្នុងវិន័យនោះ ការបដិបត្តិដ៏ល្អដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុក មាន ២ ប្រការ គឺ អាទិព្រហ្មចរិយកសីល និងអភិសមាចារិកសីល។ ក្នុងសីលទាំងនោះ សីលដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវិភង្គទាំងពីរ (ភិក្ខុវិភង្គ និងភិក្ខុនីវិភង្គ) ឈ្មោះថា អាទិព្រហ្មចរិយកសីល។ សីលដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងខន្ធកៈ ឈ្មោះថា អភិសមាចារិកសីល។


Suttantesu vuttāya kalyāṇappaṭipattiyā samannāgato gahaṭṭho vā pabbajito vā suttanta kalyāṇako nāma. So catūhi bhikkhave dhammehi samannāgato ariyasāvako sabbaṃ duggatibhayaṃ samatikkanto hoti. Katamehi catūhi. Idha bhikkhave ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti iti piso bhagavā…pe… satthādevamanussānaṃ, buddho, bhagavāti. Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti. Ariyakantehi sīlehi samannāgato hotīti ettha veditabbo. Tattha buddhe aveccappasādo nāma arahaṃ, sammāsambuddho, tiādikānaṃ guṇapadānaṃ attha jānanaññāṇena yutto pasādo. Ariyehikāmīyanti icchīyantīti ariyakantāni. Suparisuddhassa ājīvaṭṭhamakasīlassetaṃ nāmaṃ. Cattārimāni bhikkhave sotāpattiyaṅgāni. Katamāni cattāri. Sappurisasaṃsevo, saddhammassavanaṃ, yoniso manasikāro, dhammānu dhammappaṭipattītiādīni bahūni suttantāni idha vattabbāni.

គ្រហស្ថក្តី បព្វជិតក្តី ដែលប្រកបដោយការបដិបត្តិដ៏ល្អដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សុត្តន្តកល្យាណកៈ។ ភិក្ខុនោះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសាវកដែលប្រកបដោយធម៌ ៤ ប្រការ តែងកន្លងផុតនូវភ័យក្នុងទុគ្គតិទាំងអស់។ តើធម៌ ៤ ប្រការ ដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសាវកក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ... សត្ថាទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា ដូច្នេះក្តី។ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះធម៌ថា ព្រះធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងល្អហើយ... វិញ្ញូជនគប្បីដឹងបានចំពោះខ្លួន ដូច្នេះក្តី។ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះសង្ឃថា ព្រះសង្ឃសាវករបស់ព្រះមានព្រះភាគ ជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ... ជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោក ដូច្នេះក្តី។ ជាអ្នកប្រកបដោយសីលទាំងឡាយដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃព្រះអរិយបុគ្គល ដូច្នេះក្តី”។ ក្នុងសូត្រនោះ សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធ គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលប្រកបដោយញាណដឹងច្បាស់នូវអត្ថនៃគុណបទទាំងឡាយ មានពាក្យថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ជាដើម។ សីលទាំងឡាយដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប្រាថ្នា ចង់បាន ឈ្មោះថា អរិយកន្តសីល។ នេះជាឈ្មោះរបស់អាជីវដ្ឋមកសីលដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ព្រះសូត្រទាំងឡាយជាច្រើន មានជាដើមថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អង្គនៃសោតាបត្តិមាន ៤ ប្រការនេះ។ តើ ៤ ប្រការ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺការសេពគប់សប្បុរស ១ ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ១ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ១ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ១” គប្បីនាំមកសម្តែងក្នុងទីនេះ។


Abhidhamme vā suttantesu vā vuttāya kalyāṇappaṭipattiyā samannāgatogahaṭṭho vā pabbajito vā abhidhammakalyāṇako nāma. So idha sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariya dhammassakovido [Pg.23] ariyadhammesu vinīto. So rūpaṃ attato na samanupassatīti ettha veditabbo. Tattha, ‘‘sutavā’’ti ettha khandhā, yatana, dhātu, paṭiccasamuppāda, satipaṭṭhānā, dīsu uggaha paripucchā vinicchayaññāṇa samannāgato gahaṭṭho vā pabbajito vā suta vā nāmāti aṭṭhakathāsu vutto. So eva puthujjana kalyāṇakoti ca vuccati.

គ្រហស្ថក្តី បព្វជិតក្តី ដែលប្រកបដោយការបដិបត្តិដ៏ល្អដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្ម ឬក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អភិធម្មកល្យាណកៈ។ បុគ្គលនោះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះថា “អរិយសាវកអ្នកបានស្តាប់ហើយ ក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌ ហ្វឹកហាត់ល្អហើយក្នុងអរិយធម៌ តែងមិនយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួនឡើយ”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “សុតវា” (អ្នកបានស្តាប់ហើយ) ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាទាំងឡាយពោលថា គ្រហស្ថក្តី បព្វជិតក្តី ដែលប្រកបដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ និងញាណក្នុងការវិនិច្ឆ័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយ មានខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ បដិច្ចសមុប្បាទ និងសតិបដ្ឋានជាដើម ឈ្មោះថា សុតវន្ត (អ្នកបានស្តាប់ហើយ)។ បុគ្គលនោះឯង តែងហៅថា កល្យាណបុថុជ្ជន ផងដែរ។


Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano. ti

ព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងទុកថា បុថុជ្ជនមាន ២ ប្រការ គឺ អន្ធបុថុជ្ជន (បុថុជ្ជនខ្វាក់) ១ ប្រការ និងកល្យាណបុថុជ្ជន (បុថុជ្ជនល្អ) ១ ប្រការ។


Ca vuttaṃ. Aṅguttare pana catukkanipāte katamo puggalo appassuto sutena upapanno hoti. Idhekacco dhammaṃ suṇāti ekāyapi cātuppadikāya gāthāya attha maññāya dhamma maññāya dhammā nu dhammappaṭipanno hoti. Ayaṃ appassutosutena upapannoti vuttaṃ. Sutavāti ca sutena upapannoti ca atthato ekanti. Puthujjana kalyāṇako saṅghe sekkhesusaṅgahito. Vuttaṃhetaṃ parivāre ke sikkhantīti. Puthujjana kalyāṇakena saddhiṃ satta ariyapuggalā sikkhanti. Arahā khīṇāsavo sikkhitasikkhoti. Dakkhiṇa vibhaṅgasutta aṭṭhakathāyaṃ pana. Ti saraṇa saraṇaṃ gato upāsakopi sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne saṅgahitoti vuttaṃ. Tattha, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannonāma sotāpatti maggaṭṭho ariyapuggalo. ‘‘Sohisaṅgahito’’ti sambandho. ‘‘Ettāvatā paṭikkhittaṃ hotī’’ti sambandho. ‘‘Saṅghe asaṅgahito’’ti saṅghaṃsaraṇaṃ gacchāmīti ca, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti ca, evarūpesu ṭhānesu āgate saṅgha vacane asaṅgahito. ‘‘Na hitaṃ saraṇaṃ gacchantassasaraṇagamanaṃ sampajjatī’’ti idaṃ saṅghaṃsaraṇaṃ gacchāmīti ettha saṅgha vacanetassapuggalassa asaṅgahita bhāvasādhanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘taṃ paṭikkhittaṃ hotī’’ti. Sace pana sabbaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ anuddhissatameva puggalaṃ saṅghaṃsaraṇaṃ gaccheyya āyasmantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti. Saraṇa gamanaṃ na sampajjatiyeva. Atha sabbaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ uddissa tassa santike saraṇaṃ gaccheyya saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti. Sampajjatiyeva[Pg.24]. Idañca daharakāle sabbappathamaṃ saraṇagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Idañhi saraṇa gamanaṃ nāma sakiṃ gahetvā ratanattaye saddhaṃ ajahantassa yāvajīvaṃpi na bhijjati. Punappunaṃ gahaṇa kiccaṃ natthi. Punappunaṃ gaṇhantepi dosonatthi. Punappunaṃ puññaṃ vaḍḍhati. Sabbappathamaṃ gahaṇakāle ca aññena dinnattā laddhaṃ nahoti. Attanovacī bhedena laddhaṃ hoti. Tasmā aññassa santike aggahetvā sayameva vacībhedaṃ gaṇhantassa gahaṭṭhassa saraṇa gamanaṃ sampajjatiyeva. Tathā sabbāni gahaṭṭhasīlānīti. Sāmaṇera saraṇa gamanampana bhikkhunādinnameva labbhati. Tañca kho ubhinnaṃpiṭhānakaraṇa sampattiyā sati evāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vo’’ti tumhākaṃ. Yodhammo ca desito yovinayocapaññatto. ‘‘Mamaccayenā’’ti mamātikkamena. Mayi parinibbuteti vuttaṃ hoti. Satthā bhavissatīti pāṭhaseso. ‘‘Saṃvaṇṇito’’ti suṭṭhutaraṃvaṇṇito thomito. ‘‘Kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhitopī’’ti tīsukalyāṇappaṭipattīsu aññatarappaṭipattiyaṃ ṭhitopi. ‘‘Aṭṭhitopī’’ti sabbappaṭipattibāhiro dussīlopāpadhammoti adhippāyo. Visesato pana vinayappaṭipatti eva idha pariyattāti daṭṭhabbā. ‘‘So’’ti sodussīlo pāpadhammo. Attanopi saraṇaṃ nahoti. Avassaṃ apāyagāmīyeva so hotīti adhippāyo. ‘‘Kuto saraṇaṃ bhavissatī’’ti yojanā. ‘‘Anekesu suttasahassesū’’ti vinayepi bahūni garahasuttapadāni dissanti suttantesupi. Visesato pana aggikkhandhopamasuttādīsu.

ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះលោកពោលទុកហើយ។ ក៏ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយ ចតុក្កនិបាត លោកសួរថា បុគ្គលជាអ្នកមានសុតៈតិច តែដល់ព្រមដោយសុតៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ បានស្តាប់ធម៌ សូម្បីតែគាថាមានបួនបាទមួយគាថា ក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តី ដឹងច្បាស់នូវធម៌ ហើយប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌។ នេះលោកហៅថា បុគ្គលមានសុតៈតិច តែដល់ព្រមដោយសុតៈ។ ពាក្យថា សុតវា (អ្នកមានសុតៈ) និងពាក្យថា សុតេន ឧបបន្នោ (អ្នកដល់ព្រមដោយសុតៈ) នេះ មានសេចក្តីដូចគ្នាតែមួយ។ ចំណែកកល្យាណបុថុជ្ជន លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងពួកសេក្ខបុគ្គល ក្នុងសង្ឃ។ ព្រោះថា ក្នុងគម្ពីរវិន័យបរិវារ លោកពោលទុកថា «ពួកបុគ្គលណាខ្លះដែលកំពុងសិក្សា?» «អរិយបុគ្គល ៧ ពួក ព្រមទាំងកល្យាណបុថុជ្ជន កំពុងសិក្សា»។ «ចំណែកព្រះអរហន្តខីណាស្រព ឈ្មោះថាមានសិក្ខាបានសិក្សាហើយ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថាទក្ខិណវិភង្គសូត្រ លោកពោលថា សូម្បីតែឧបាសកដែលដល់នូវត្រៃសរណគមន៍ ក៏លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងពួកបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលដែរ។ ក្នុងពាក្យនោះ បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល គឺអរិយបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ព្រោះបុគ្គលនោះ លោកសង្គ្រោះចូលហើយ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាជាការបដិសេធហើយ»។ ពាក្យថា «មិនសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ឃ» គឺមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា «សង្ឃ» ដែលមកក្នុងទីទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺពាក្យថា «ខ្ញុំព្រះករុណា សូមដល់នូវព្រះសង្ឃជាសរណៈ» និងពាក្យថា «ព្រះសង្ឃជាសាវ័ករបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លោកប្រតិបត្តិល្អហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ព្រោះថាសរណគមន៍របស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវសរណៈនោះ មិនសម្រេចឡើយ» នេះ លោកពោលទុកដើម្បីសម្រេចនូវភាពដែលបុគ្គលនោះមិនត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា «សង្ឃ» ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងពាក្យថា «ខ្ញុំព្រះករុណា សូមដល់នូវព្រះសង្ឃជាសរណៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យនោះ ឈ្មោះថាជាការបដិសេធហើយ»។ ក៏បើបុគ្គលមិនបានចំពោះចំពោះព្រះសាវ័កសង្ឃទាំងអស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគទេ ហើយដល់នូវសរណៈចំពោះបុគ្គលម្នាក់ៗ ដោយពោលថា «ខ្ញុំសូមដល់នូវលោកម្ចាស់ជាសរណៈ» ដូច្នេះ សរណគមន៍នោះមិនសម្រេចឡើយ។ តែបើបុគ្គលសំដៅចំពោះព្រះសាវ័កសង្ឃទាំងអស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយដល់នូវសរណៈក្នុងសំណាក់របស់ភិក្ខុនោះ ដោយពោលថា «ខ្ញុំសូមដល់នូវព្រះសង្ឃជាសរណៈ» ដូច្នេះ សរណគមន៍នោះរមែងសម្រេចពិតប្រាកដ។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកការកាន់យកសរណគមន៍ជាដំបូងបង្អស់ក្នុងកាលដែលខ្លួននៅជាក្មេង។ ព្រោះថាសរណគមន៍នេះ កាលបើបុគ្គលកាន់យកម្តងហើយ មិនលះបង់សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យទេ សូម្បីអស់មួយជីវិត ក៏មិនធ្លាយឡើយ។ កិច្ចដែលត្រូវកាន់យកម្តងហើយម្តងទៀត មិនមានឡើយ។ ទោះបីកាន់យកម្តងហើយម្តងទៀត ក៏គ្មានទោសអ្វីដែរ។ តែរមែងចម្រើនបុណ្យរឿយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការកាន់យកជាដំបូងបង្អស់ មិនមែនឈ្មោះថាបានមកព្រោះអ្នកដទៃឲ្យនោះទេ។ គឺឈ្មោះថាបានមកដោយការបញ្ចេញវាចារបស់ខ្លួនឯង។ ហេតុនោះ សូម្បីគ្រហស្ថមិនបានកាន់យកក្នុងសំណាក់របស់អ្នកដទៃ គឺបញ្ចេញវាចាកាន់យកដោយខ្លួនឯង សរណគមន៍ក៏រមែងសម្រេចពិតប្រាកដ។ សូម្បីសីលរបស់គ្រហស្ថទាំងអស់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯសរណគមន៍របស់សាមណេរ រមែងបានដោយការដែលភិក្ខុឲ្យតែប៉ុណ្ណោះ។ ហើយសរណគមន៍នោះ គប្បីជ្រាបថា រមែងមានបាន លុះត្រាតែមានការសម្រេចនូវការតាំងចិត្ត និងការធ្វើរបស់បុគ្គលទាំងពីររូប។ ពាក្យថា «វោ» បានដល់ «របស់អ្នកទាំងឡាយ»។ ធម៌ណាដែលតថាគតសម្តែងហើយ វិន័យណាដែលតថាគតបញ្ញត្តហើយ។ ពាក្យថា «មមច្ចយេន» បានដល់ «ដោយការកន្លងទៅនៃតថាគត» ពោលគឺ «កាលដែលតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ»។ ពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋគឺ «នឹងជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «សំវណ្ណិតោ» គឺលោកពណ៌នា ឬសរសើរយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា «សូម្បីតាំងនៅក្នុងកល្យាណប្រតិបត្តិ» គឺសូម្បីតាំងនៅក្នុងប្រតិបត្តិណាមួយ ក្នុងបណ្តាកល្យាណប្រតិបត្តិទាំង ៣ យ៉ាង។ ពាក្យថា «សូម្បីមិនតាំងនៅ» មានអធិប្បាយថា ជាអ្នកក្រៅពីប្រតិបត្តិទាំងពួង ជាអ្នកទ្រុស្តសីល មានធម៌ដ៏លាមក។ ប៉ុន្តែ ដោយឡែក គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកតែវិនយប្រតិបត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សោ» (នោះ) គឺបុគ្គលអ្នកទ្រុស្តសីល មានធម៌ដ៏លាមកនោះ។ សូម្បីសរណៈរបស់ខ្លួន ក៏មិនមានដែរ។ មានអធិប្បាយថា បុគ្គលនោះរមែងជាអ្នកទៅកាន់អបាយដោយពិតប្រាកដ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា «តើនឹងមានសរណៈអំពីណា?»។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រះសូត្រជាច្រើនពាន់» គឺសូម្បីក្នុងវិន័យ ក៏លោកឃើញមានគាថា និងសូត្រដែលជាគ្រឿងតិះដៀលជាច្រើន សូម្បីក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយក៏ដូច្នោះដែរ ជាពិសេសគឺក្នុងអគ្គិក្ខន្ធោបមសូត្រជាដើម។


Saddhammavacanatthe. Kilesesamenti vūpasamentīti santoti vacanatthaṃ sandhāya ‘‘samitakilesāna’’nti vuttaṃ. Santa saddo pana pasattheca, pūjiteca, sappuriseca, paṇḍiteca, dissatīti imaṃ abhidhānatthaṃ sandhāya ‘‘pasatthāna’’ntiādivuttaṃ. ‘‘Saccovā dhammo saddhammo’’ti yojanā. Etena sabhāvato atthisaṃvijjatīti santoti dasseti. ‘‘So’’ti aññatitthiya dhammo. ‘‘Dhārentassā’’ti savanuggahadhāraṇappaṭipajjanādivasena dhārentassa. Ahitoyeva sampajjati, yebhuyyena duggati vipākattāti adhippāyo. ‘‘Ayaṃ panā’’ti satthu saddhammo pana. ‘‘Tathā dhārentassā’’ti [Pg.25] ayaṃ me hitoti dhārentassa hitoyevasampajjati, sugati nibbāna sampāpakattāti adhippāyo.

ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា សទ្ធម្ម។ លោកសំដៅយកសេចក្តីនៃពាក្យថា «សន្តោ» (អ្នកស្ងប់) ដោយន័យថា «ពួកបុគ្គលណាធ្វើកិលេសទាំងឡាយឲ្យស្ងប់ គឺឲ្យរម្ងាប់» ទើបពោលថា «សមិនកិលេសានំ» (នៃពួកបុគ្គលមានកិលេសរម្ងាប់ហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «សន្ត» នេះ រមែងប្រាកដក្នុងអត្ថថា ជាទីសរសើរផង ជាទីបូជាផង ជាសប្បុរសផង ជាបណ្ឌិតផង លោកសំដៅយកអត្ថនៃអភិធាននេះ ទើបពោលពាក្យថា «បសត្ថានំ» (of those praised) ជាដើម។ មានការប្រកបសេចក្តីថា «ធម៌ដ៏ពិតប្រាកដ ឈ្មោះថា សទ្ធម្ម»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ធម៌ដែលមានពិតប្រាកដដោយសភាវៈ ឈ្មោះថា «សន្តៈ»។ ពាក្យថា «សោ» (នោះ) គឺធម៌របស់អន្យតិរ្ថិយ។ ពាក្យថា «ធារេន្តស្ស» (កាលទ្រទ្រង់) គឺកាលទ្រទ្រង់ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការរៀន ការចាំទុក និងការប្រតិបត្តិជាដើម។ រមែងសម្រេចទៅជាមិនជាប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាគច្រើនមានទុគ្គតិជាវិបាក នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «អយំ បន» (ចំណែកធម៌នេះ) គឺចំណែកព្រះសទ្ធម្មរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «តថា ធារេន្តស្ស» (កាលទ្រទ្រង់យ៉ាងនោះ) គឺកាលទ្រទ្រង់ដោយគិតថា «ធម៌នេះជាប្រយោជន៍ដល់អាត្មាអញ» រមែងសម្រេចជាប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ ព្រោះជាធម៌នាំឲ្យដល់សុគតិ និងព្រះនិព្វាន នេះជាអធិប្បាយ។


‘‘Samānadiṭṭhisīlāna’’nti samānadiṭṭhikānaṃ samānasīlānañca. Etena samānadiṭṭhisīlā janā gaṇīyanti etthāti gaṇo. Saṃhanīyanti ekatokarīyanti etthāti saṅghoti imamatthaṃ dīpeti. Saha ekato dhammaṃ carantīti sahadhammikā. Ekassa satthuno dhamma vinaye pabbajitā. Tesaṃ sahadhammikānaṃ. Bhagavato sāvakasaṅgho uttamagaṇo nāma. Ye keci loke saṅghāvā gaṇāvā. Tathāgatassa sāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatīti hi vuttaṃ. Soyeva idha gaṇuttamoti vuccati visesana para nipāta vasenāti adhippāyo. Uttamasaddassa guṇanāmattā ‘‘guṇamhiyeva pavattatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Tenā’’ti uttama saddena. ‘‘Gaṇoti saṅghoyeva vuccati’’ saṅghasaddassapi samūhaṭṭhe niruḷhattā, ‘‘so vinayakammesu pasiddho’’ti pañcasaṅghā catuvaggasaṅgho, pañcavaggasaṅgho, dasavaggasaṅgho, vīsativaggasaṅgho, atirekavīsativaggasaṅgho, catuvaggakaraṇīyaṃ kammaṃ, pañcavaggakaraṇīyaṃ kammantiādinā pasiddho pākaṭo. Dakkhiṇā vuccati kammañca kammaphalañca saddahitvā āyatiṃ vipākapphalappaṭi lābhatthāya dinnaṃ dānakammaṃ dakkhanti vaḍḍhanti sattā etāyāti katvā. Taṃdakkhiṇaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. ‘‘Arahatī’’ti ca anuttara puññakkhetta visesattādāyakena icchita patthitassa āyatiṃ phalassa suṭṭhusampādanavasena dāyakassa ca avirādhanato asaṅkhyeyyāppameyyavaḍḍhi āvahanato ca paṭiggaṇhituṃ arahati. Evarūpaṃhidānaṃ nāma uḷāradānaṃ hoti. Taṃ yesudussīlesudiyyati. Tesaṃ khetta duṭṭhattā dāyakena icchitapatthitaṃ phalaṃ na sampādeti. Nipphalaṃ vā hoti. Appapphalaṃ vā. Evaṃsati, te dāyakañca virādhenti nāma. Puññapphalāni ca vināsenti nāma. Sayañca taṃdānaṃ paṭiggahaṇato vā paribhogato vā saddhādeyyaṃ vinipātanato vā duggati bhāgino honti. Tasmāte evarūpaṃ dānaṃ paṭiggaṇhituṃ nārahantīti. ‘‘Upasampadākammaṃ sammuti nāmā’’ti ekena pariyāyena sammuti kammaṃ nāma. Tañhi kāmaṃtera sasusammuti kammesunāgataṃ. Ñatti catuttha kammavācā saṅkhātāya [Pg.26] pana saṅghasammutiyā siddhattā tena pariyāyena sammuti kammanti vuccatīti. ‘‘Upasampannabhūmiṃ patvā’’ti upasampannabhūmi saṅkhātaṃ upariṭhānantaraṃ patvā. Tathā hi vuttaṃ vinaye bhikkhu vibhaṅge. Ñatti catutthena kammena akuppena ṭhānārahenāti. Tattha, ‘‘ṭhānārahenā’’ti upasampanna bhūmisaṅkhātaṃ ṭhānantaraṃ pāpetuṃ arahenāti attho. ‘‘Upasampannabhūmī’’ti ca upasampanna sīlaṃ vuccati. ‘‘Vinayakammesu pasiddho’’ti. Suṇātumebhante saṅgho tiādīsu pākaṭo. Apica ‘‘sammuti saṅgho’’ti, devasaṅghāsamāgatātiādīsu viya bahūnaṃ samūhanaṭṭhena lokasammutiyā siddhosaṅgho sammuti saṅghotipi yujjati. ‘‘Ariyapuggalasamūho’’ti puthujjanakalyāṇako bhikkhu pubbe vuttanayena sotāpatti maggaṭṭhe saṅgahitoti, tena saha aṭṭhavidho ariya puggalasamūho. ‘‘Sammuti saṅghe antogadhoyevā’’ti etena dakkhiṇeyyasaṅgho nāma visuṃ navattabbo. Tasmiñca navattabbe sati, sammuti saṅghotipi vattabba kiccaṃ natthi. Bhagavato sāvakasaṅgho tveva vattabbaṃ hotīti dasseti. Saccametaṃ. Idha pana saṅghavacanena āgataṭṭhānassa duvidhattā saṅghassa duvidhatā vuttā. Tattha sammuti saṅghassa āgataṭṭhānaṃ vinayakammesūti vuttameva. Idāni ariyasaṅghassa āgataṭṭhānaṃ dassento ‘‘tathāpī’’tiādimāha. Tattha saraṇa gamana…pe… anussatiṭṭhānesu upasampannabhūto bhikkhusaṅghova gahetabbo. Dakkhiṇāvisuddhiṭṭhāne pana puggalikadānesu catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato upāsakopi sāmaṇeropi yujjati. Saṅghika dānesu pana bhikkhusaṅghova. ‘‘Tathā tathā saṃvaṇṇetvā’’ti āhuneyyo, pāhuneyyo, dakkhiṇeyyo, añjalīkaraṇīyyo, anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā, tiādināsuṭṭhu thometvā. So dakkhiṇeyya saṅgho. ‘‘Puthujjana saṅgho’’ti idaṃ ariya saṅghena vinākevalaṃ puthujjanasaṅghaṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca saṅgha vacanena saṅgha pariyāpanno ekopi bhikkhu gahetabbo. So sace puthujjano hoti, anuttaraṃ puññakkhettaṃ nahoti. Yadi ariya puggalo hoti, anuttaraṃ puññakkhettaṃ hoti.

ពាក្យថា «សមានទិដ្ឋិសីលានំ» គឺនៃពួកបុគ្គលដែលមានទិដ្ឋិស្មើគ្នា និងមានសីលស្មើគ្នា។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញអត្ថថា ពួកជនដែលមានទិដ្ឋិ និងសីលស្មើគ្នា រមែងរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា គណៈ។ ពួកជនរមែងរួមចូលគ្នា គឺធ្វើឲ្យជាធ្លុងមួយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សង្ឃ នេះជាការបំភ្លឺនូវអត្ថនេះ។ ពួកជនដែលប្រព្រឹត្តធម៌ជាមួយគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ ឈ្មោះថា សហធម្មិកៈ។ គឺពួកបុគ្គលដែលបួសក្នុងធម្មវិន័យរបស់ព្រះសាស្តាតែមួយ។ នៃសហធម្មិកៈទាំងឡាយនោះ។ ព្រះសាវ័កសង្ឃរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈ្មោះថាជាគណៈដ៏ឧត្តម។ ព្រោះថា ពួកសង្ឃក្តី ពួកគណៈក្តី ណាមួយដែលមានក្នុងលោក ព្រះសាវ័កសង្ឃរបស់ព្រះតថាគត លោកពោលថាជាកំពូលជាងពួកសង្ឃ និងគណៈទាំងនោះ។ មានអធិប្បាយថា ព្រះសាវ័កសង្ឃនោះឯង ក្នុងទីនេះលោកហៅថា គណុត្តមៈ (គណៈដ៏ឧត្តម) ដោយអំណាចនៃការដាក់គុណនាម (វិសេសនៈ) ទុកខាងក្រោយ។ ព្រោះពាក្យថា ឧត្តម ជាគុណនាម ទើបលោកពោលថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគុណប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា «តេន» (ដោយពាក្យនោះ) គឺដោយពាក្យថា ឧត្តម។ ពាក្យថា «គណៈ គឺលោកសំដៅយកសង្ឃនោះឯង» ព្រោះសូម្បីតែពាក្យថា សង្ឃ ក៏រមែងសម្រេចក្នុងអត្ថថាជាប្រជុំ (សមូហៈ) ដែរ។ ពាក្យថា «សង្ឃនោះ ល្បីល្បាញក្នុងវិនយកម្មទាំងឡាយ» គឺល្បីល្បាញ ជាក់ច្បាស់ ដោយពាក្យជាដើមថា ភិក្ខុសង្ឃ ៥ ពួក គឺ ចតុវគ្គសង្ឃ (សង្ឃមានភិក្ខុ ៤ រូប) បញ្ចវគ្គសង្ឃ (សង្ឃមានភិក្ខុ ៥ រូប) ទសវគ្គសង្ឃ (សង្ឃមានភិក្ខុ ១០ រូប) វីសតិវគ្គសង្ឃ (សង្ឃមានភិក្ខុ ២០ រូប) អតិរេកវីសតិវគ្គសង្ឃ (សង្ឃមានភិក្ខុលើសពី ២០ រូប) និងកម្មដែលត្រូវធ្វើដោយចតុវគ្គសង្ឃ កម្មដែលត្រូវធ្វើដោយបញ្ចវគ្គសង្ឃ។ ទក្ខិណា លោកហៅថា ទានកម្មដែលបុគ្គលជឿនូវកម្ម និងផលនៃកម្ម ហើយប្រគល់ឲ្យដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបាននូវផលវិបាកទៅក្នុងអនាគត ព្រោះធ្វើឲ្យពួកសត្វចម្រើនលូតលាស់ដោយទាននោះ។ បុគ្គលណាគួរដើម្បីទទួលនូវទក្ខិណានោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទក្ខិណេយ្យបុគ្គល។ ពាក្យថា «គួរ» គឺគួរទទួល ព្រោះជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើរលើសលប់ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវផលដែលទាយកប្រាថ្នា និងតម្រេកក្នុងអនាគតយ៉ាងល្អ ទាំងមិនធ្វើឲ្យទាយកខកបំណង និងនាំមកនូវសេចក្តីចម្រើនដ៏ច្រើនរាប់មិនអស់ ស្មានមិនត្រូវ។ ព្រោះថា ទានមានសភាពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាទានដ៏ថ្លៃថ្លា។ ទាននោះ បើបុគ្គលប្រគល់ឲ្យក្នុងពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលណា។ ព្រោះភាពជាស្រែដ៏អាក្រក់របស់បុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងនោះ ទើបមិនសម្រេចផលដែលទាយកប្រាថ្នា និងចង់បានឡើយ។ ឬថាជាទានគ្មានផល ឬមានផលតិចតួច។ កាលបើដូច្នោះ ពួកទ្រុស្តសីលទាំងនោះ ឈ្មោះថាធ្វើទាយកឲ្យខកបំណងផង។ ឈ្មោះថាបំផ្លាញនូវផលបុណ្យទាំងឡាយផង។ ឯខ្លួនឯងសោត ព្រោះការទទួល ឬការបរិភោគនូវទាននោះ ឈ្មោះថាជាការធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះនូវវត្ថុដែលគេប្រគេនដោយសទ្ធា រមែងជាអ្នកមានចំណែកក្នុងទុគ្គតិ។ ហេតុនោះ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ មិនគួរដើម្បីទទួលនូវទានមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា «ឧបសម្បទាកម្ម ឈ្មោះថា សម្មតិ» គឺដោយបរិយាយមួយ ឈ្មោះថា សម្មតិកម្ម។ ព្រោះថា កម្មនោះ ទោះបីមិនបានមកក្នុងសម្មតិកម្មទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះសម្រេចដោយសង្ឃសម្មតិ ដែលរាប់ថាជាញត្តិចតុត្ថកម្មវាចា ហេតុនោះ ដោយបរិយាយនេះ ទើបលោកហៅថា សម្មតិកម្ម។ ពាក្យថា «ដល់នូវឧបសម្បន្នភូមិ» គឺដល់នូវឋានន្តរៈដ៏ខ្ពស់ ដែលរាប់ថាជាឧបសម្បន្នភូមិ។ ព្រោះលោកពោលទុកក្នុងវិន័យ ភិក្ខុវិភង្គ យ៉ាងនេះថា «ដោយញត្តិចតុត្ថកម្មដ៏មិនកម្រើក គួរដល់ឋានៈ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «គួរដល់ឋានៈ» មានសេចក្តីថា គួរដើម្បីឲ្យដល់នូវឋានន្តរៈដែលរាប់ថាជាឧបសម្បន្នភូមិ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «ឧបសម្បន្នភូមិ» នេះ លោកហៅថា ឧបសម្បន្នសីល។ ពាក្យថា «ល្បីល្បាញក្នុងវិនយកម្មទាំងឡាយ» គឺជាក់ច្បាស់ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សូមព្រះសង្ឃស្តាប់ខ្ញុំព្រះករុណា លោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «សម្មតិសង្ឃ» គឺសង្ឃដែលសម្រេចដោយសម្មតិរបស់លោក ដោយអត្ថថាជាប្រជុំនៃជនច្រើន ដូចជាពាក្យថា «ទេវសង្ឃា សមាគតា» (ពួកទេវតាប្រជុំគ្នាហើយ) ជាដើម ក៏គួរហៅថា សម្មតិសង្ឃ ដែរ។ ពាក្យថា «ប្រជុំនៃអរិយបុគ្គល» គឺភិក្ខុជាកល្យាណបុថុជ្ជន ដែលលោកសង្គ្រោះចូលក្នុងសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គល ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងខាងដើម ព្រមទាំងអរិយបុគ្គលទាំង ៨ ពួកនោះ ឈ្មោះថា ប្រជុំនៃអរិយបុគ្គល។ ពាក្យថា «រមែងរួមចុះក្នុងសម្មតិសង្ឃនោះឯង» ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ទក្ខិណេយ្យសង្ឃ មិនគួរពោលដោយឡែកឡើយ។ កាលបើមិនត្រូវពោលដោយឡែកទេ សូម្បីកិច្ចដែលត្រូវពោលថា សម្មតិសង្ឃ ក៏មិនមានដែរ គឺត្រូវពោលតែថា «ព្រះសាវ័កសង្ឃរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះទីកន្លែងដែលមកនៃពាក្យថា សង្ឃ មាន ២ យ៉ាង ទើបលោកពោលនូវភាពជា ២ យ៉ាងនៃសង្ឃ។ ក្នុងសង្ឃទាំងពីរនោះ ទីកន្លែងដែលមកនៃសម្មតិសង្ឃ គឺក្នុងវិនយកម្មទាំងឡាយ ដូចដែលពោលហើយនោះឯង។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញទីកន្លែងដែលមកនៃអរិយសង្ឃ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «តថាបិ» (ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ)។ ក្នុងទីនោះ ក្នុងទីទាំងឡាយមានសរណគមន៍...បេ... និងអនុស្សតិជាដើម គប្បីកាន់យកតែភិក្ខុសង្ឃដែលជាឧបសម្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីជាគ្រឿងស្អាតនៃទក្ខិណា ក្នុងបុគ្គលិកទានទាំងឡាយ សូម្បីឧបាសក ឬសាមណេរដែលប្រកបដោយសោតាបត្តិអង្គ ៤ ក៏គួរដែរ។ ចំណែកក្នុងសង្ឃទានទាំងឡាយ គឺភិក្ខុសង្ឃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ពណ៌នាយ៉ាងនោះៗ» គឺសរសើរយ៉ាងល្អដោយពាក្យជាដើមថា ជាអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងសក្ការៈដែលគេនាំមកបូជា (អាហុនេយ្យោ) ជាអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងតម្កល់ទុកសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ (បាហុនេយ្យោ) ជាអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន (ទក្ខិណេយ្យោ) ជាអ្នកគួរធ្វើអញ្ជលីកម្ម (អញ្ជលីករណីយោ) ជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើររបស់លោក (អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស)។ សង្ឃនោះ គឺទក្ខិណេយ្យសង្ឃ។ ពាក្យថា «បុថុជ្ជនសង្ឃ» នេះ លោកពោលសំដៅយកតែបុថុជ្ជនសង្ឃសុទ្ធសាធ ដោយវៀរចាកអរិយសង្ឃចេញ។ ហើយក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា សង្ឃ សូម្បីភិក្ខុមួយរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ ក៏គប្បីកាន់យកដែរ។ ភិក្ខុនោះ បើជាបុថុជ្ជន មិនមែនជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើរឡើយ។ បើជាអរិយបុគ្គល ទើបជាបុញ្ញក្ខេត្តដ៏ប្រសើរ។


Dakkhiṇavibhaṅgasutte [Pg.27] saṅghikadāne bhavissanti kho panānanda gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā. Tesaṃpi saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti. Tadāpānanda saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyanti vadāmīti vuttattā saṅghikaṭṭhānaṃ patvā koci bhikkhu dakkhiṇeyya saṅghe asaṅgahitoti natthīti daṭṭhabbo.

ក្នុងទក្ខិណវិភង្គសូត្រ ត្រង់សង្ឃិកទាន មានសេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ ក្នុងអនាគតកាល នឹងមានភិក្ខុជាគោត្រភូ មានសំពត់កាសាវៈព័ទ្ធក (ទ្រទ្រង់កាសាវៈនៅក) ជាអ្នកទ្រុស្តសីល មានធម៌ដ៏លាមក។ ជនទាំងឡាយនឹងថ្វាយទានចំពោះសង្ឃ ឧទ្ទិសដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ម្នាលអានន្ទ ក្នុងកាលនោះ តថាគតពោលនូវទក្ខិណាទានដែលទៅកាន់សង្ឃថា មានផលរាប់មិនអស់ ប្រមាណមិនបាន ដូច្នេះ ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ កាលបើដល់នូវឋានៈជាសង្ឃិកៈហើយ ភិក្ខុណាមួយដែលជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ឈ្មោះថាមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ឃ មិនមានឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។


Khettaṃ dūsentīti khettaduṭṭhāni. Tiṇāni. Khettaduṭṭhā kilesā. Vuttañhidhammapade.

ពួកស្មៅរមែងធ្វើស្រែឲ្យខូច ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា គ្រឿងធ្វើស្រែឲ្យខូច (ខេត្តទុដ្ឋៈ)។ បានដល់ ស្មៅទាំងឡាយ។ កិលេសទាំងឡាយ ជាគ្រឿងធ្វើស្រែឲ្យខូច។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងធម្មបទថា៖


Tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃpajā;

Tasmāhi vītarāgesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.

ស្រែទាំងឡាយ មានស្មៅជាទោស ពពួកសត្វនេះ មានរាគៈជាទោស ព្រោះហេតុនោះ ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយក្នុងលោកអ្នកមានរាគៈទៅប្រាសហើយ ទើបមានផលច្រើន។


Tiṇadosāni khettāni, dosadosā ayaṃpajā;

Tasmāhi vītadosesu, dinnaṃ hoti mahapphalaṃ.Tiṇadosāni khettāni, mohadosā ayaṃpajā;

Tasmāhi vītamohesu, dinnaṃ hoti mahapphalanti.

ស្រែទាំងឡាយ មានស្មៅជាទោស ពពួកសត្វនេះ មានទោសៈជាទោស ព្រោះហេតុនោះ ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយក្នុងលោកអ្នកមានទោសៈទៅប្រាសហើយ ទើបមានផលច្រើន។ ស្រែទាំងឡាយ មានស្មៅជាទោស ពពួកសត្វនេះ មានមោហៈជាទោស ព្រោះហេតុនោះ ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយក្នុងលោកអ្នកមានមោហៈទៅប្រាសហើយ ទើបមានផលច្រើន ដូច្នេះ។


Idha pana sātissayato khettaduṭṭhe kilese dassetuṃ ‘‘sakkāyadiṭṭhivicikicchānusayāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Sabbhāvā’’ti santassa vijjamānassabhāvo sabbhāvotiviggaho. ‘‘Assā’’ti puthujjana saṅghassa. ‘‘Saddhammapade vuttanayenā’’ti apicayadaggenāti vuttanayena.

ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកិលេសដែលធ្វើស្រែឲ្យខូចដោយក្រៃលែង ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយានំ» (នៃអនុស័យគឺសក្កាយទិដ្ឋិនិងវិចិកិច្ឆា)។ បទថា «សព្ភាវា» វិគ្រោះថា សភាវៈដែលមានប្រាកដ ឈ្មោះថា សព្ភាវៈ (សព្ភាវោ)។ បទថា «អស្ស» បានដល់ នៃពួកបុថុជ្ជន។ បទថា «សទ្ធម្មបទេ វុត្តនយេន» សេចក្តីថា ដោយន័យដែលសម្តែងទុកហើយថា «អបិចយទគ្គេន» (ដោយចំណែកដ៏ប្រសើរនៃសេចក្តីមិនសន្សំ)។


Sasaddhammagaṇuttamapadatthānudīpanī niṭṭhitā.

សសទ្ធម្មគណុត្តមបទត្ថានុទីបនី ចប់ហើយ។


8. ‘‘Abhivādiyā’’ti sukhīhohisappurisāti evaṃ abhivadāpetvā. Abhivādanañca nāma vandanāmevāti vuttaṃ ‘‘vanditvā’’ti. Vandantohi vandaneyye vuddhe tathā vadāpeti nāma. Tathā vadanañca vandaneyyānaṃvuddhānaṃ vattaṃ. ‘‘Paccupaṭṭhāpetvā’’ti paṭimukhaṃ upaṭṭhāpetvā. ‘‘Tividhā’’ti dvāra bhedena tividhā. ‘‘Vandaneyyāna’’nti buddhādīnaṃ. ‘‘Nipajjanto’’ti nipatanto. ‘‘Avandiyesū’’ti bhikkhūhi avanditabbe sunavakatarādīsu. ‘‘Guṇapadānī’’ti guṇadīpakāni arahaṃ sammāsambuddhotiādipadāni. Etthacakāyenavandatītiādi upacāra vacanaṃ hoti. Yathā cakkhunā rūpaṃ passatīti. Tathāhi vuttaṃ aṭṭhakathāsu [Pg.28] cakkhunā rūpaṃ disvāti karaṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassana samatthena cakkhu viññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu cakkhu rūpaṃ na passati, acittattā. Cittaṃ na passati, acakkhuttā. Dvārārammaṇa saṅghaṭṭane pana sati cakkhu pasādavatthu kenacittena passati. Īdisī panesā kathā dhanunā vijjhatītiādīsu viya sasambhāra kathānāma hoti. Tasmā cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhu viññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha atthoti. Etthahi ‘‘kāyenā’’ti kāya viññattisaṅkhātaṃ dvāra rūpaṃ karaṇaṃ hoti. Tasmā cakkhunāti vacane upacāra vacane sati kāyenāti vacanaṃpi upacāra vacananti viññāyati. Tathā cakkhunāti pade cakkhuviññāṇenāti atthe sati kāyenāti padepi kāyakammenāti attho viññāyati. Vācāya vandati, manasāvandatī,ti padesupi esanayo. Evañca sati, kāya kammenavandāmi, vacīkammena vandāmi, manokammena vandāmi, tīhi kammehi vandāmīti idameva mukhyavacananti siddhaṃ hoti. Sabbamidaṃ indriya saṃvarasīlaṭṭhāne aṭṭhakathāsu āgatattā vuttaṃ. Cakkhunāti idaṃ pana mukhya karaṇa vacanameva sambhavati. Kasmā, cakkhussa dassanasaṅkhātassa cakkhuviññāṇassa vatthu purejātindriyapaccayavisesattā. Sotena saddaṃsutvātiādīsupi esanayo.

៨. បទថា «អភិវាទិយា» សេចក្តីថា ធ្វើបុគ្គលដទៃឲ្យពោលតបយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសប្បុរស ចូរអ្នកជាអ្នកមានសេចក្តីសុខចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការអភិវាទនា គឺការថ្វាយបង្គំនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «វន្ទិត្វា» (ថ្វាយបង្គំហើយ)។ ព្រោះថា កាលបុគ្គលថ្វាយបង្គំចំពោះបុគ្គលដែលគួរថ្វាយបង្គំ និងព្រឹទ្ធាចារ្យទាំងឡាយ ឈ្មោះថាធ្វើឲ្យលោកពោលតបយ៉ាងនោះ។ ការពោលតបយ៉ាងនោះ ជាវត្ត (កិច្ច) របស់ព្រឹទ្ធាចារ្យដែលគួរថ្វាយបង្គំទាំងឡាយ។ បទថា «បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា» សេចក្តីថា តម្កល់ទុកចំពោះមុខ។ បទថា «តិវិធា» សេចក្តីថា មាន ៣ ប្រការ ដោយការបែងចែកតាមទ្វារ។ បទថា «វន្ទនេយ្យានំ» សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលគួរថ្វាយបង្គំ។ បទថា «និបជ្ជន្តោ» សេចក្តីថា ក្រាបចុះ។ បទថា «អវន្ទិយេសុ» សេចក្តីថា ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលភិក្ខុមិនគប្បីថ្វាយបង្គំ មានភិក្ខុខ្ចីជាងខ្លួនជាដើម។ បទថា «គុណបទានិ» សេចក្តីថា បទទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវគុណ មានបទថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ថ្វាយបង្គំដោយកាយ» ជាដើម គឺជាឧបចារវចនៈ (ពាក្យឧបចារៈ)។ ដូចជាពាក្យថា «ឃើញរូបដោយភ្នែក» ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ ពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ឃើញរូបដោយភ្នែក» សេចក្តីថា ឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការឃើញរូប ដោយវោហារដែលហៅថា «ភ្នែក» ព្រោះជាគ្រឿងដឹង (ករណៈ)។ ប៉ុន្តែ ពួកបុរាណាចារ្យពោលថា ភ្នែកមិនមែនឃើញរូបទេ ព្រោះគ្មានចិត្ត។ ចិត្តក៏មិនមែនឃើញដែរ ព្រោះគ្មានភ្នែក។ កាលបើមានការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងទ្វារនិងអារម្មណ៍ហើយ ចក្ខុបសាទដែលជាវត្ថុ រមែងឃើញដោយចិត្តណាមួយ។ វាចាពោលបែបនេះ ឈ្មោះថា សសម្ភារកថា (ពាក្យពោលប្រកបដោយសម្ភារៈ) ដូចជាពាក្យថា «បាញ់ដោយធ្នូ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះថា «ឃើញរូបដោយភ្នែក» គឺ «ឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ» នេះឯងជាអត្ថក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ បទថា «ដោយកាយ» គឺទ្វាររូបដែលរាប់ថាជាកាយវិញ្ញត្តិ ជាគ្រឿងដឹង (ករណៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើពាក្យថា «ដោយភ្នែក» ជាឧបចារវចនៈហើយ ពាក្យថា «ដោយកាយ» ក៏គប្បីដឹងថាជាឧបចារវចនៈដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបទថា «ដោយភ្នែក» មានសេចក្តីថា «ដោយចក្ខុវិញ្ញាណ» ហើយ ក្នុងបទថា «ដោយកាយ» នេះ ក៏គប្បីដឹងថាសេចក្តីថា «ដោយកាយកម្ម» ដែរ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយថា «ថ្វាយបង្គំដោយវាចា ថ្វាយបង្គំដោយចិត្ត» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ពាក្យថា «ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំដោយកាយកម្ម ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំដោយវចីកម្ម ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំដោយមនោកម្ម ខ្ញុំព្រះករុណាថ្វាយបង្គំដោយកម្មទាំងបី» នេះឯង ទើបសម្រេចជាមុខ្យវចនៈ (ពាក្យចំ)។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ត្រូវបានពោលទុក ព្រោះមកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ ក្នុងកន្លែងដែលពោលអំពីឥន្ទ្រិយសំវរសីល។ ប៉ុន្តែ បទថា «ដោយភ្នែក» នេះ រមែងសមគួរជាមុខ្យករណវចនៈ (ពាក្យដែលជាគ្រឿងដឹងចំៗ) តែម្តង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភ្នែកជាវត្ថុ ជាបច្ច័យវិសេសគឺបុរេជាតិន្ទ្រិយប្បច្ច័យ នៃចក្ខុវិញ្ញាណដែលរាប់ថាជាការឃើញ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ឮសំឡេងដោយត្រចៀក» ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។


Kāyenavandati, vācāyavandatī,ti ettha taṃkāyavacīviññatti rūpa dvayaṃ kiñcāpi sahajāta cetanā kammena jātaṃ hoti. Na taṃ cetanākammaṃ viññatti dvayenajātaṃ. Evaṃ santepi taṃ rūpa dvayaṃ tassācetanāya kāyavandanākamma, vacīvandanākamma siddhiyā upanissaya paccayaviseso hoti. Yathātaṃ mātito jāto putto vuddhi patto taṃ taṃ kammesu mātuyā bala vūpanissayo hoti. Evañca katvā taṃ rūpadvayaṃ abhidhamme dvārarūpanti vuttaṃ. Tasmā ‘kāyena, vācāyā,ti idaṃpi mukhya karaṇa vacanamevāti daṭṭhabbaṃ. Kāyenāti pana kāyakammenāti atthe sati, tassakammassa vandanākiriyāya saha abhedo āpajjatīti ce. Nāpajjati. Kasmā cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti ‘kāyena, vācāya, manasāti imasmiṃ sutte yathāhi ‘‘cetayitvā’’ti purimacetanāhi ceta yitvā[Pg.29]. ‘‘Kammaṃ karotī’’ti pacchimaṃ sanniṭṭhāpana cetanā kammaṃ karotīti attho. Tathā idhapi purimapacchimacetanā sambhavatoti. Ettha hi ‘‘kāyakammenā’’ti purimacetanā kammaṃ gayhati. ‘‘Vandatī’’ti pacchima sanniṭṭhāpanacetanākammanti.

ក្នុងពាក្យថា «ថ្វាយបង្គំដោយកាយ ថ្វាយបង្គំដោយវាចា» នេះ ទោះបីជារូបពីរគឺកាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិនោះ កើតឡើងដោយសារសហជាតចេតនាកម្មក៏ដោយ តែចេតនាកម្មនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយសារវិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះទេ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ រូបទាំងពីរនោះ រមែងជាបច្ច័យវិសេសគឺឧបនិស្សយប្បច្ច័យ ដើម្បីសម្រេចនូវកាយវន្ទនាកម្ម និងវចីវន្ទនាកម្ម នៃចេតនានោះ។ ដូចជាកូនដែលកើតអំពីម្តាយ លុះចម្រើនធំធាត់ឡើងហើយ រមែងជាទីពឹងពាក់ដ៏មានកម្លាំងរបស់ម្តាយ ក្នុងកិច្ចការនោះៗ ដូច្នោះឯង។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ រូបទាំងពីរនោះ ទើបក្នុងព្រះអភិធម្មហៅថា «ទ្វាររូប»។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ដោយកាយ ដោយវាចា» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាមុខ្យករណវចនៈពិតប្រាកដដែរ។ ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា កាលបើបទថា «ដោយកាយ» មានសេចក្តីថា «ដោយកាយកម្ម» ហើយ សេចក្តីមិនខុសគ្នា (ភាពមិនប្លែកគ្នា) នៃកម្មនោះ ជាមួយនឹងកិរិយាគឺការថ្វាយបង្គំ មិនធ្លាក់ចុះមកទេឬ? ឆ្លើយថា មិនធ្លាក់ចុះមកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងព្រះសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនាជាតួកម្ម បុគ្គលគិតហើយ ទើបធ្វើកម្មដោយកាយ ដោយវាចា ដោយចិត្ត» យ៉ាងណាមិញ បទថា «គិតហើយ» គឺគិតដោយបុព្វចេតនាទាំងឡាយ។ បទថា «ធ្វើកម្ម» មានសេចក្តីថា ចេតនាដែលជាតួសម្រេចចុងក្រោយ (សន្និដ្ឋានចេតនា) រមែងធ្វើនូវកម្ម។ យ៉ាងនោះមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ បុព្វចេតនានិងអបរចេតនា (ចេតនាមុននិងក្រោយ) ក៏រមែងមានប្រាកដ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ បទថា «ដោយកាយកម្ម» គប្បីកាន់យកនូវបុព្វចេតនាកម្ម។ បទថា «ថ្វាយបង្គំ» គប្បីកាន់យកនូវសន្និដ្ឋានចេតនាកម្ម ដែលជាតួសម្រេចចុងក្រោយ ដូច្នេះឯង។


9. ‘‘Racayanto’’ti vidahanto. ‘‘Racayissatī’’ti apaccakkhe atīte anāgatavacanaṃ. ‘‘Potthakāruḷha’’nti potthaka pattesulikhanavasena āruḷhaṃ.

៩. បទថា «រចយន្តោ» សេចក្តីថា រៀបចំឡើង (ឬតាក់តែងឡើង)។ បទថា «រចយិស្សតិ» ជាអនាគតវចនៈ ក្នុងអតីតកាលដែលមិនចំពោះមុខ។ បទថា «បោត្ថការុឡ្ហំ» សេចក្តីថា ការកត់ត្រាទុកដោយអំណាចនៃការសរសេរលើស្លឹករឹត (ឬសន្លឹកសៀវភៅ)។


10. Abhidhammatthapade. ‘‘Abhidhamme’’ti abhidhammappakaraṇe. ‘‘Ettha, etenā’’ti vacanehi saṅgahasaddassa ekasesavidhānaṃpi viññāyati. ‘‘Aññaṃpāḷidvayaṃ vuccati’’. Kasmātaṃ pāḷidvayaṃ abhidhammo nāmāti vuttaṃ ‘‘tañcā’’tiādi. ‘‘Yathāpavatte’’ti attano paccayānurūpaṃ pavatte. ‘‘Paramatthadhamme evā’’ti dve me bhikkhave puggalā, tayomebhikkhave puggalātiādinā paññattivohārena pavattāpi desanā paramattha dhammehi vinā napavattati. Paramattha dhammānaṃ nānattavaseneva puggalānaṃ nānattasambhavato. Tasmā paramatthadhamme eva dīpeti. Na āṇāvidhānaṃ dīpeti. ‘‘Dvīsudhammesū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ. ‘‘Yoitarato’’ti niddhāraṇīyaṃ. ‘‘Yo’’ti yo dhammo. ‘‘Itarato’’ti itara dhammato suttanta dhammato. ‘‘Evañca katvā’’ti iminākāraṇenāti attho. Aṭṭhakathāsu vuttanti sambandho. Desetabbappakārānaṃ anavasesavibhattivasena atirekatā, suddha dhammādhiṭṭhāna desanā pavattivasena visesatā yojetabbā. ‘‘Yato’’ti yasmā anavasesavibhattito, ativitthāradesanābhāvatoti vuttaṃ hoti. Kasmā devesu eva desentīti āha ‘‘na hi manussā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘na hi manussā paṭiggahetuṃ sakkontī’’ti sambandho. ‘‘Pavattanayogya’’nti pavattanatthāya pahontaṃ. ‘‘Kathāmagga’’nti desanākathāpabandhaṃ. ‘‘Ekamātikānu bandhā’’ti kusalā dhammā akusalā dhammātiādikaṃ ekaṃ abhidhamma mātikaṃ anugatā. ‘‘Tassā’’ti abhidhammassa. Atireka visesatanti sambandho. ‘‘Tatthā’’ti tissaṃ aṭṭhasāliniyaṃ. Ādimhiyevatattha kenaṭṭhena abhidhammo, dhammātireka dhammavisesaṭṭhe nā-ti [Pg.30] vatvā tadatthaṃ vitthārento suttañhi patvā pañcakkhandhā ekadeseneva vibhattā, nanippadesena. Abhidhammaṃ patvā pana nippadesatova vibhattā-ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘dhammanāmikāna’’ntiādiṃ. ‘‘Dhammo panā’’ti pāḷidvayamāha.‘‘Evaṃ santepī’’ti aṭṭhasāliniyaṃ evaṃ vicāritepisati. ‘‘Sabbajeṭṭhako’’ti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ majjhesabbajeṭṭhako. Kasmā sabbajeṭṭhako siyāti āha ‘‘vinayaṃ vivaṇṇentassahī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘vivaṇṇentassā’’ti garahantassa. Carati pavattatīti cakkaṃ. Lokasmiṃ kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā paṭinivattituṃ asakkuṇeyyaṃ āṇāvidhānaṃ āṇācakkaṃ nāma. Tathā asakkuṇeyyaṃ desanā vidhānaṃ dhammacakkaṃ nāma. Tattha, yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, pārājiko hoti asaṃvāso-tiādinā nayena pavattaṃ āṇāvidhānaṃ āṇācakkaṃ nāma. Cattārimāni bhikkhave ariyasaccānī-tiādikaṃ desanāvidhānaṃ dhammacakkaṃ nāma. Tadubhayaṃpi koci bhindituṃ pārājikaṃ vā bhikkhuṃ apārājikaṃ kātuṃ catussaccaṃ vā dhammaṃ asaccaṃ kātuṃ nasakkoti. Atha kho karontoyeva devadattoviya āpāyiko hoti. Pārājikoca bhikkhu attānaṃ suddhaṃ akaronto apāyagāmīyeva hoti. Evaṃ sabbesu vinaya sikkhāpadesu. Evaṃ kenaci paṭinivattituṃ asakkuṇeyyattā tadubhayaṃpi appaṭivattiyaṃ cakkaṃ nāma hoti. ‘‘Vinayo nāma sāsanassa mūla’’nti vinaye ṭhite bhikkhusaṅgho paññāyati. Bhikkhu saṅghe paññāyante tividhopisaddhammopaññāyati, tividhaṃpi satthusāsanaṃ tiṭṭhati. Evaṃ vinayo tividhassasāsanassa mūlaṃ hotīti. Kathañcapariyattisaddhamme paññāyante tividhaṃpi sāsanaṃ tiṭṭhatīti. Vuccate. Tattha sāsanaṃ tiṭṭhatīti kittakaṃkālaṃ tiṭṭhatīti. Pañcavassasahassāni tiṭṭhatīti porāṇaṭṭhakathāsukathayiṃsu. Micchāvādinopanavadanti vinaye cūḷavaggebhikkhunikkhandhake sace ānanda mamasāsanemātugāmo pabbajjaṃ nalabheyya. Vassasahassaṃ saddhammo tiṭṭheyya. Idāni mātugāmassa pabbajjā anuññātā gotamiyā punappunaṃ āyācanaṃ upādāya. Pañcevadāni ānanda vassasatāni saddhammoṭhassatīti vuttaṃ. Tasmā buddhasāsanaṃ [Pg.31] pañcavassasatāni eva tiṭṭhati. Tatoparaṃ ekadivasaṃpi na tiṭṭhati. Idāni sāsanappaṭi rūpakamattaṃ hotīti. Taṃ tesaṃ micchā vacanamattaṃ. ‘‘Pañcevavassasatānī’’ti idaṃ pana sanniṭṭhāna vacanaṃ nahoti. Mātugāmānaṃ ādīnava dīpanamattavacanaṃ. So ca ādīnavo aṭṭhagarudhamme saṇṭhapetvā satthārā eva paṭibāhito. Puna ‘‘vassasahassa’’nti idamevasanniṭṭhāna vacanaṃ jātanti. Etthapikecivadanti vassasahassameva sāsanaṃ tiṭṭhati, tatoparaṃ ekadivasa mattaṃpi na tiṭṭhati, antaradhāyati. Tadā sīmāyopi asīmā honti. Pacchātāsu upasampāditāpi anupasampannā honti. Idāni sāsanappaṭi rūpakamattaṃ hotīti. Idaṃpi tesaṃ atthañcakāraṇañca adisvā ajānitvā vuttattā micchā vacanamattaṃ hoti. Ayaṃ panettha attho. ‘‘Vassasahassaṃ saddhammo tiṭṭheyyā’’ti vassasahassameva saddhammo aparihāyamāno tiṭṭheyya. Tatoparaṃ pana na tiṭṭheyya, anukkamena parihāyamāno gaccheyyāti. Kathaṃ pana aparihāyamāno tiṭṭhati, kathañca parihāyamāno gacchatīti. Vuccate. Pañcasaṅghā veditabbā. Yesu saṅghe susaddhammo tiṭṭhati. Katame pañca. Khīṇāsavasaṅgho, anāgāmisaṅgho, sakadāgāmisaṅgho, sotāpannasaṅgho, puthujjanakalyāṇakasaṅgho,ti. Tattha, vassasahassabbhantare sabbepañcasaṅghā paññāyanti. Evaṃ vassasahassaṃ saddhammo aparihāyamāno tiṭṭhati. Tatoparaṃ khīṇāsavasaṅgho na paññāyati. Sesāni cattārivassasahassāni anukkamena sesānaṃ catunnaṃ saṅghānaṃ khettāni jātāni. Evaṃ tatoparaṃ parihāyamāno gacchatīti ayamettha attho. Kāraṇaṃ vuccate. ‘‘Saddhammo tiṭṭheyyā’’ti ettha tividho saddhammo ‘pariyattisaddhammo, paṭipattisaddhammo, paṭivedhasaddhammo,ti. So eva tividhaṃ sāsananti ca vuccati. Tattha, pariyatti saddhammo nāma sāṭṭhakathānitīṇipiṭakāni. Soca etarahi paripuṇṇo tiṭṭhati. Kathaṃ pariyatti sāsanaṃ paṭirūpakamattaṃ bhaveyya. Bhikkhū ca pariyattikammikā aneka satasahassamattā paññāyanti. Kathañcidaṃ sāsanaṃ tatoparaṃ ekadivasaṃpi na tiṭṭheyya. Te ca bhikkhū sīlappaṭipattiyaṃ ṭhitā aneka satasahassamattā etarahi sandhissanti. Kathañca paṭipatti sāsanaṃ tatoparaṃ [Pg.32] na tiṭṭheyya. Pariyattiyāca paṭipattiyāca tiṭṭhamānāyapaṭivedhasaddhammopi na tiṭṭhatīti na vattabbo. Yathāhi-eko dhanaseṭṭhi nāma atthi. So puttadhītu paramparānaṃ atthāya mahantāratananidhayo bhūmiyaṃ bahūsuṭṭhānesu nidahitvā ṭhapitā honti. Potthakesu ca tesaṃ pavattiṃ paripuṇṇaṃ likhitvā ṭhapeti. Tattha nimīsu ca potthakesu ca akkharesu ca dharantesu tenidhayo nassanti antaradhāyantīti na vattabbāyeva. Evamidaṃ sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tatthahi nidhīnaṃnidhānabhūmisadisaṃ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, dhanaratanasadisāni dhammaratanāni. Yathā ca seṭṭhivaṃsejāto balasampanno puriso potthakaṃ passitvā suṭṭhu khaṇanto tāniratanāni labhissatiyeva. Evamidhapi balasampanno bhikkhu desanādhammaṃ sutvā suṭṭhu paṭipajjanto tānidhammaratanāni labhissatiyeva. Labhamāne ca sati, kathaṃ tānidhammaratanāni antarahitāni. Sīmānañca pavattivānivatti vā āṇācakkasseva visayo hoti. Na dhammacakkassa. Yañca vuttaṃ-pañcevavassasatānisaddhammo ṭhassatīti ca, - vassasahassaṃ saddhammo tiṭṭheyyāti ca. Idañca vacanaṃ dhammacakkameva hoti, na āṇācakkaṃ. Baddhasīmāyo ca nivattamānā dvīhi kāraṇehi nivattanti antaradhāyanti. Āṇācakkabhūtāya kammavācāya samūhananena vā, sāsanassa vā antaradhānena. Tattha vassasahassapariyante kammavācāya samūhananañca natthi. Sāsanantaradhānañca nāma anāgate dhātuparinibbānena paricchinnaṃ hoti. Dhātuparinibbānehi jāte sabbaṃ āṇācakkaṃ vigataṃ hoti, antaradhāyati. Dhammacakkaṃ pana devalokesu yāvānāgatabuddhakālāpi pavattissatiyeva āḷavakapucchāgāthāyo viya. Apicayo vo ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto. So vo mamaccayena satthā-ti vuttaṃ. Socati piṭakabhūto dhammavinayo satthā etarahi tividhaṃpi sāsanaṃ lokassa dīpento pakāsento tiṭṭhati. Yatobuddhabhāsikānaṃ devamanussānaṃ nānā bāhirakehi janehi asādhāraṇo mahanto ñāṇāloko etarahi vijjotamāno pavattati. Tehi sabbaññutaññāṇena desitāni etarahidharamānāni caturāsīti dhammakkhandha sahassāni sutvā anamataggesaṃsāre [Pg.33] anantāsu lokadhātūsu sabbaṃlokattayappavattiñca, sabbaṃdhammappavattiñca, sabbaññutaññāṇānugatikena sutamayaññāṇena jānanti. Āyatiñca saggatthāya ca maggaphalanibbānatthāya ca nānāpuññakiriyavatthūni ārabhanti, pabbajanti. Pariyattiṃ pariyāpuṇanti. Paṭipattiṃ pūrenti. Bhāvanaṃbhāventi. Idaṃ sabbaṃ sāsanappaṭirūpakamattaṃna hoti. Ekanta sāsanaṃ hoti. Kasmā, yathā dhammaṃ yathā vinayaṃ paṭipajjanato. Imāya ca paṭipattiyā āyatiṃ saggamaggaphala nibbānappaṭilābhāya saṃvattanikattāti. Ettāvatā sabbaṃ micchāvādīnaṃ micchāvacanaṃ vidhamitaṃviddhaṃsitaṃ hotīti.

១០. ក្នុងបទថា Abhidhammatthapade នោះ បទថា «Abhidhamme» បានដល់ ក្នុងគម្ពីរអភិធម៌។ ដោយពាក្យទាំងឡាយថា «Ettha, etenā» (ក្នុងធម៌នេះ, ដោយធម៌នេះ) សូម្បីតែឯកសេសវិធីនៃសព្ទថា សង្គហៈ ក៏គប្បីដឹងបានដែរ។ បទថា «Aññaṃpāḷidvayaṃ vuccati» (ព្រះបាលីពីរផ្សេងទៀត លោកហៅថា...)។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាព្រះបាលីពីរនោះ ឈ្មោះថា អភិធម៌? ទើបលោកពោលពាក្យថា «tañcā» (ក៏ព្រះបាលីនោះឯង) ជាដើម។ បទថា «Yathāpavatte» បានដល់ ប្រព្រឹត្តទៅតាមសមគួរដល់បច្ច័យរបស់ខ្លួន។ បទថា «Paramatthadhamme evā» (ក្នុងបរមត្ថធម៌ទាំងឡាយនោះឯង) សេចក្តីថា ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយបញ្ញត្តិវោហារ ជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលទាំងឡាយ ២ ពួកនេះ, ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលទាំងឡាយ ៣ ពួកនេះ» សូម្បីតែប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ក៏មិនដែលប្រាសចាកបរមត្ថធម៌ឡើយ ព្រោះថា ភាពប្លែកៗគ្នានៃបុគ្គលទាំងឡាយ រមែងមានឡើងបាន ក៏ដោយអំណាចនៃភាពប្លែកៗគ្នានៃបរមត្ថធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងតែបរមត្ថធម៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងនូវអាណាវិធាន (វិធីបង្គាប់បញ្ជា) ឡើយ។ បទថា «Dvīsudhammesū» ជាភុម្មវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃការដកចេញ (និទ្ធារណៈ)។ បទថា «Yoitarato» ជាសព្ទដែលត្រូវដកចេញ (និទ្ធារណីយៈ)។ បទថា «Yo» បានដល់ ធម៌ឯណា។ បទថា «Itarato» បានដល់ ចាកធម៌ក្រៅពីនេះ គឺចាកធម៌ក្នុងព្រះសូត្រ។ បទថា «Evañca katvā» មានសេចក្តីថា ដោយហេតុនេះ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា «លោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ»។ ភាពជាធម៌ក្រៃលែង (អតិរេកតា) គប្បីប្រកបដោយអំណាចនៃការចែករំលែកមិនមានសេសសល់នៃប្រការដែលត្រូវសម្តែង, ភាពជាធម៌វិសេស (វិសេសតា) គប្បីប្រកបដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាដែលមានធម៌សុទ្ធសាធជាទីតាំង (សុទ្ធធម្មាធិដ្ឋាន)។ បទថា «Yato» មានពាក្យដែលលោកពោលថា ព្រោះហេតុតែការចែករំលែកមិនមានសេសសល់ និងព្រោះភាពជាទេសនាដែលពិស្តារក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គសម្តែងតែក្នុងពួកទេវតាប៉ុណ្ណោះ? ទើបលោកពោលពាក្យថា «na hi manussā» (ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយ មិនអាចនឹងទទួលយកបានឡើយ»។ បទថា «Pavattanayogyaṃ» បានដល់ ដែលល្មមសមគួរដើម្បីប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា «Kathāmaggaṃ» បានដល់ ដំណើរនៃទេសនាកថា។ បទថា «Ekamātikānubandhā» បានដល់ ដើរតាមមាតិកាអភិធម៌តែមួយ មានជាដើមថា កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា។ បទថា «Tassā» បានដល់ នៃព្រះអភិធម៌នោះ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា «នូវភាពជាធម៌ក្រៃលែង និងធម៌វិសេស»។ បទថា «Tatthā» បានដល់ ក្នុងអដ្ឋកថាឈ្មោះអដ្ឋសាលិនីនោះ។ ក្នុងចំណែកខាងដើមនៃអដ្ឋកថានោះ លោកពោលថា «ព្រះអភិធម៌ ឈ្មោះថា អភិធម៌ ដោយអត្ថថាដូចម្តេច? ដោយអត្ថថាជាធម៌ក្រៃលែង និងជាធម៌វិសេស» កាលនឹងពង្រីកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះអង្គចែកបញ្ចក្ខន្ធដោយចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនចែកទាំងអស់ឡើយ។ ចំណែកក្នុងព្រះអភិធម៌ ព្រះអង្គចែកដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «dhammanāmikānaṃ» (of those named dhamma...) ជាដើម។ បទថា «Dhammo panā» លោកសំដៅយកព្រះបាលីទាំងពីរ។ បទថា «Evaṃ santepī» បានដល់ សូម្បីតែកាលដែលលោកពិចារណាយ៉ាងនេះក្នុងអដ្ឋសាលិនីហើយក៏ដោយ។ បទថា «Sabbajeṭṭhako» បានដល់ ជាច្បងគេបំផុតក្នុងចំណោមព្រះត្រៃបិដកទាំងបី។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាព្រះអភិធម៌នោះជាច្បងគេបំផុត? ទើបលោកពោលពាក្យថា «vinayaṃ vivaṇṇentassahī» (ព្រោះថាកាលបើបុគ្គលតិះដៀលព្រះវិន័យ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «vivaṇṇentassa» បានដល់ កាលបើតិះដៀល (បង្អាប់បង្អោន)។ ធម្មជាតិណាដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ចក្កៈ (កង់ ឬចក្រ)។ អាណាវិធាន (វិធីបង្គាប់បញ្ជា) ដែលសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ ឬទេវតា ឬមារ ឬព្រហ្មណាមួយក្នុងលោក មិនអាចឲ្យត្រឡប់ថយក្រោយវិញបាន ឈ្មោះថា អាណាចក្រ។ ដូចគ្នានោះដែរ ទេសនាវិធាន (វិធីសម្តែងធម៌) ដែលនរណាមួយមិនអាចឲ្យត្រឡប់ថយក្រោយវិញបាន ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ។ ក្នុងចក្រទាំងពីរនោះ អាណាវិធានដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «មួយសោត ភិក្ខុណាសេពមេថុនធម្ម ភិក្ខុនោះត្រូវអាបត្តិបារាជិក រកសំវាសគ្មាន» នេះឈ្មោះថា អាណាចក្រ។ ទេសនាវិធានដែលមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយសច្ចៈទាំងឡាយ ៤ នេះ» នេះឈ្មោះថា ធម្មចក្រ។ ចក្រទាំងពីរនោះ សូម្បីតែនរណាមួយក៏មិនអាចបំផ្លាញបានឡើយ ឬមិនអាចធ្វើភិក្ខុដែលត្រូវអាបត្តិបារាជិក ឲ្យជាអ្នកមិនត្រូវអាបត្តិបារាជិកវិញបានឡើយ ឬមិនអាចធ្វើធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ឲ្យទៅជាមិនមែនសច្ចៈវិញបានឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ បុគ្គលដែលព្យាយាមធ្វើ (បំផ្លាញ) យ៉ាងនោះ រមែងជាអ្នកទៅកាន់អបាយ ដូចជាព្រះទេវទត្តដូច្នោះឯង។ ហើយភិក្ខុដែលត្រូវអាបត្តិបារាជិក កាលបើមិនធ្វើខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធទេ រមែងជាអ្នកទៅកាន់អបាយជាប្រាកដ។ ក្នុងសិក្ខាបទនៃព្រះវិន័យទាំងអស់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុដែលនរណាមួយមិនអាចឲ្យត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានយ៉ាងនេះ ចក្រទាំងពីរនោះ ទើបឈ្មោះថា អប្បដិវត្តិចក្រ (ចក្រដែលមិនអាចបង្វិលត្រឡប់វិញបាន)។ បទថា «Vinayo nāma sāsanassa mūlaṃ» (ព្រះវិន័យ ឈ្មោះថាជាឫសគល់នៃព្រះសាសនា) សេចក្តីថា កាលបើព្រះវិន័យនៅតាំងនៅ ភិក្ខុសង្ឃក៏រមែងប្រាកដ។ កាលបើភិក្ខុសង្ឃប្រាកដ សូម្បីតែព្រះសទ្ធម្មទាំង ៣ ប្រការ ក៏រមែងប្រាកដ សូម្បីតែព្រះសាសនារបស់ព្រះសាស្តាទាំង ៣ ប្រការ ក៏រមែងតាំងនៅ។ យ៉ាងនេះ ព្រះវិន័យទើបឈ្មោះថាជាឫសគល់នៃព្រះសាសនាទាំង ៣ ប្រការ។ សួរថា៖ កាលបើបរិយត្តិសទ្ធម្មប្រាកដ ព្រះសាសនាទាំង ៣ ប្រការ រមែងតាំងនៅដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា៖ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា ព្រះសាសនាតាំងនៅ សួរថា តាំងនៅអស់កាលប្រមាណប៉ុន្មាន? ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ បានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយថា តាំងនៅអស់ប្រាំពាន់ឆ្នាំ (៥០០០ ឆ្នាំ)។ ប៉ុន្តែ ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ (ពួកពោលពាក្យខុស) តែងពោលថា ក្នុងភិក្ខុនីខន្ធកៈ នៃគម្ពីរចូឡវគ្គ ក្នុងព្រះវិន័យ មានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើមាតុគ្រាម (ស្ត្រី) មិនបានការបួសក្នុងសាសនារបស់តថាគតទេ ព្រះសទ្ធម្មគប្បីតាំងនៅអស់មួយពាន់ឆ្នាំ។ ឥឡូវនេះ ព្រោះអាស្រ័យការអង្វរកររឿយៗរបស់ព្រះនាងគោតមី ព្រះអង្គក៏បានអនុញ្ញាតការបួសដល់មាតុគ្រាមហើយ។ ម្នាលអានន្ទ ឥឡូវនេះ ព្រះសទ្ធម្មនឹងតាំងនៅអស់ប្រាំរយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ» ដូច្នេះ។ ហេតុនោះ ព្រះពុទ្ធសាសនាតាំងនៅតែប្រាំរយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហួសពីនោះទៅ សូម្បីតែមួយថ្ងៃក៏មិនតាំងនៅឡើយ។ ឥឡូវនេះ មានត្រឹមតែសាសនាប្រហាក់ប្រហែល (សាសនបដិរូបកៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនោះ ជាពាក្យខុសឆ្គងសុទ្ធសាធរបស់ពួកគេ។ បទថា «Pañcevavassasatāni» នេះ មិនមែនជាវាចាសម្រេចដាច់ខាតឡើយ ប៉ុន្តែជាវាចាគ្រាន់តែសម្តែងនូវទោសរបស់មាតុគ្រាមទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ហើយទោសនោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បានទប់ទល់រួចជាស្រេចហើយ ដោយការបញ្ញត្តិនូវគរុធម៌ ៨ ប្រការ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «មួយពាន់ឆ្នាំ» នេះឯង ទើបជាវាចាសម្រេចដាច់ខាត។ ក្នុងរឿងនេះ សូម្បីតែជនខ្លះក៏ពោលថា ព្រះសាសនាតាំងនៅតែមួយពាន់ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ហួសពីនោះទៅ សូម្បីតែមួយថ្ងៃក៏មិនតាំងនៅឡើយ គឺរមែងសាបសូន្យទៅតែម្តង។ ក្នុងកាលនោះ សូម្បីតែសីមាទាំងឡាយ ក៏ក្លាយជាមិនមែនសីមា។ ពួកបុគ្គលដែលគេឲ្យឧបសម្បទាក្នុងសីមាទាំងនោះជាខាងក្រោយ ក៏ក្លាយជាមិនមែនជាឧបសម្បន្ន (មិនមែនជាភិក្ខុពិតប្រាកដ) ឡើយ។ ឥឡូវនេះ មានត្រឹមតែសាសនាប្រហាក់ប្រហែលប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ជាពាក្យខុសឆ្គងសុទ្ធសាធរបស់ពួកគេដែរ ព្រោះតែពួកគេពោលដោយមិនបានឃើញ មិនបានដឹងនូវអត្ថ និងហេតុផលឡើយ។ ឯសេចក្តីពន្យល់ក្នុងរឿងនេះ មានដូចតទៅ៖ បទថា «ព្រះសទ្ធម្មគប្បីតាំងនៅអស់មួយពាន់ឆ្នាំ» សេចក្តីថា ព្រះសទ្ធម្មនឹងតាំងនៅដោយមិនសាបសូន្យ អស់កាលមួយពាន់ឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែ ហួសពីនោះទៅ មិនមែនជាមិនតាំងនៅទាល់តែសោះឡើយ គឺគ្រាន់តែរមែងដល់នូវការសាបសូន្យទៅជាលំដាប់ៗប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា៖ ចុះព្រះសទ្ធម្មតាំងនៅដោយមិនសាបសូន្យយ៉ាងដូចម្តេច ហើយសាបសូន្យទៅជាលំដាប់យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា៖ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្ឃមាន ៥ ពួក ដែលព្រះសទ្ធម្មតាំងនៅល្អក្នុងពួកសង្ឃទាំងនោះ។ ព្រះសង្ឃ ៥ ពួក តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺ ព្រះខីណាស្រវសង្ឃ (ព្រះអរហន្តសង្ឃ) ១, ព្រះអនាគាមិសង្ឃ ១, ព្រះសកទាកាមិសង្ឃ ១, ព្រះសោតាបន្នសង្ឃ ១, និងកល្យាណបុថុជ្ជនសង្ឃ ១។ ក្នុងសង្ឃទាំងនោះ ក្នុងចន្លោះនៃមួយពាន់ឆ្នាំដំបូង ព្រះសង្ឃទាំង ៥ ពួកនេះ រមែងប្រាកដទាំងអស់។ យ៉ាងនេះ ព្រះសទ្ធម្មទើបឈ្មោះថាតាំងនៅដោយមិនសាបសូន្យ អស់មួយពាន់ឆ្នាំ។ ហួសពីនោះទៅ ព្រះខីណាស្រវសង្ឃមិនប្រាកដឡើយ។ រយៈកាល ៤ ពាន់ឆ្នាំដែលនៅសល់ រមែងជាដែនដីប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះសង្ឃ ៤ ពួកដែលនៅសល់ជាលំដាប់។ យ៉ាងនេះ ហួសពីនោះទៅ ព្រះសាសនារមែងដល់នូវការសាបសូន្យទៅជាលំដាប់ នេះជាអត្ថក្នុងសេចក្តីនេះ។ ហេតុផល លោកនឹងពោលតទៅ៖ ក្នុងពាក្យថា «ព្រះសទ្ធម្មគប្បីតាំងនៅ» នេះ ព្រះសទ្ធម្មមាន ៣ ប្រការ គឺ បរិយត្តិសទ្ធម្ម ១, បដិបត្តិសទ្ធម្ម ១, និងបដិវេធសទ្ធម្ម ១។ ព្រះសទ្ធម្មនោះឯង លោកហៅថា ព្រះសាសនា ៣ ប្រការ ផងដែរ។ ក្នុងសទ្ធម្មទាំងនោះ បរិយត្តិសទ្ធម្ម បានដល់ ព្រះត្រៃបិដកទាំងបី ព្រមទាំងអដ្ឋកថា។ ហើយបរិយត្តិសទ្ធម្មនោះ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ក៏នៅតែតាំងនៅបរិបូណ៌។ ចុះបរិយត្តិសាសនានឹងក្លាយជាត្រឹមតែសាសនាប្រហាក់ប្រហែលយ៉ាងដូចម្តេចកើត? ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកធ្វើការងារក្នុងបរិយត្តិ (សិក្សារៀនសូត្រ) មានចំនួនច្រើនរយពាន់អង្គ ក៏នៅតែប្រាកដ។ ចុះព្រះសាសនានេះ នឹងមិនតាំងនៅសូម្បីតែមួយថ្ងៃ ហួសពីកាលនោះទៅ យ៉ាងដូចម្តេចកើត? ហើយភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ដែលតាំងនៅក្នុងសីលបដិបត្តិ មានចំនួនច្រើនរយពាន់អង្គ ក៏នៅតែមានប្រាកដក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ចុះបដិបត្តិសាសនានឹងមិនតាំងនៅហួសពីកាលនោះទៅ យ៉ាងដូចម្តេចកើត? កាលបើបរិយត្តិ និងបដិបត្តិនៅតែតាំងនៅ សូម្បីតែបដិវេធសទ្ធម្ម ក៏មិនគប្បីពោលថាមិនតាំងនៅឡើយ។ ប្រៀបដូចជា មានសេដ្ឋីមានទ្រព្យម្នាក់។ សេដ្ឋីនោះបានកប់ទុកនូវកំណប់ទ្រព្យដ៏មានតម្លៃជាច្រើន ក្នុងកន្លែងជាច្រើនក្នុងដី ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់កូនចៅជំនាន់ក្រោយៗរបស់ខ្លួន ហើយសរសេរកត់ត្រាទុកនូវដំណើរនៃកំណប់ទាំងនោះយ៉ាងបរិបូណ៌ ក្នុងសៀវភៅទាំងឡាយ។ កាលបើគ្រឿងសម្គាល់ទាំងឡាយក្តី សៀវភៅទាំងឡាយក្តី អក្សរទាំងឡាយក្តី ក្នុងរឿងនោះ នៅតែមាននៅ មិនគប្បីពោលទាល់តែសោះថា កំណប់ទាំងនោះវិនាស ឬសាបសូន្យទៅឡើយ។ ព្រះសាសនានេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា មានឧបមេយ្យដូចគ្នានោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងឧបមានោះ ព្រះត្រៃបិដកជាពុទ្ធវចនៈ ប្រៀបដូចជាដីជាទីកប់ទុកនូវកំណប់ទាំងឡាយ ឯធម្មរតនៈទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាទ្រព្យរតនៈទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាបុរសអ្នកមានកម្លាំង ដែលកើតក្នុងវង្សសេដ្ឋី កាលបើបានមើលសៀវភៅហើយ ជីកកកាយដោយល្អ រមែងបាននូវរតនៈទាំងនោះជាប្រាកដ។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងព្រះសាសនានេះ សូម្បីតែភិក្ខុអ្នកមានកម្លាំង (មានសេចក្តីព្យាយាម) កាលបើបានស្តាប់ទេសនាធម៌ហើយ ប្រតិបត្តិដោយល្អ រមែងបាននូវធម្មរតនៈទាំងនោះជាប្រាកដ។ កាលបើការសម្រេចបាននៅតែមាន ចុះធម្មរតនៈទាំងនោះ នឹងសាបសូន្យទៅយ៉ាងដូចម្តេចកើត? ម្យ៉ាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅ ឬការវិនាសទៅនៃសីមាទាំងឡាយ រមែងជាវិស័យនៃអាណាចក្រប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាវិស័យនៃធម្មចក្រឡើយ។ ហើយពាក្យណាដែលព្រះអង្គពោលថា «ព្រះសទ្ធម្មនឹងតាំងនៅអស់ប្រាំរយឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ» ក្តី «ព្រះសទ្ធម្មគប្បីតាំងនៅអស់មួយពាន់ឆ្នាំ» ក្តី។ វាចានេះ ជាធម្មចក្រប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាអាណាចក្រឡើយ។ ចំណែកឯព័ទ្ធសីមា (សីមាដែលចងទុក) ទាំងឡាយ កាលបើវិនាសទៅ រមែងវិនាស ឬសាបសូន្យទៅដោយហេតុ ២ ប្រការ គឺ ដោយការដកសីមាដោយកម្មវាចាដែលជាអាណាចក្រក្តី ឬដោយការសាបសូន្យទៅនៃព្រះសាសនាក្តី។ ក្នុងហេតុទាំងពីរនោះ ការដកសីមាដោយកម្មវាចាក្នុងទីបំផុតនៃមួយពាន់ឆ្នាំ គឺមិនមានឡើយ។ ហើយការសាបសូន្យនៃព្រះសាសនា ឈ្មោះថាត្រូវបានកំណត់ទុកដោយធាតុបរិនិព្វានក្នុងអនាគតកាល។ កាលបើធាតុបរិនិព្វានកើតឡើងហើយ អាណាចក្រទាំងអស់រមែងប្រាសទៅ គឺសាបសូន្យទៅ។ ចំណែកឯធម្មចក្រ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទេវលោកទាំងឡាយ រហូតដល់កាលនៃព្រះពុទ្ធដែលនឹងមានមកក្នុងអនាគតជាប្រាកដ ដូចជាគាថាឆ្លើយតបនឹងសំណួររបស់អាឡវកយក្សដូច្នោះឯង។ មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលអានន្ទ ធម៌ក្តី វិន័យក្តី ណាដែលតថាគតសម្តែងហើយ បញ្ញត្តហើយ ដល់អ្នកទាំងឡាយ ធម៌និងវិន័យនោះ នឹងជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយកន្លងទៅនៃតថាគត»។ ព្រះធម្មវិន័យដែលជាព្រះត្រៃបិដកនោះឯង ជាព្រះសាស្តា ក្នុងពេលឥឡូវនេះ នៅតែតាំងនៅ បំភ្លឺ បង្ហាញ នូវព្រះសាសនាទាំង ៣ ប្រការ ដល់សត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះ ពន្លឺនៃញាណដ៏ធំទូលាយ ដែលមិនទូទៅដល់ពួកជនខាងក្រៅសាសនាផ្សេងៗ របស់ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដែលជាអ្នកស្តាប់ព្រះពុទ្ធដីកា រមែងរុងរឿង ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលឥឡូវនេះ。 ពួកទេវតានិងមនុស្សទាំងនោះ កាលបើបានស្តាប់នូវព្រះធម្មក្ខន្ធ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់ ដែលនៅមានប្រាកដក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងដឹងនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃត្រៃលោកទាំងអស់ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងអស់ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកទីបំផុតគ្មាន ក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកចំណុចផ្តើមមិនឃើញ ដោយអំណាចនៃសុតាមយញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ហើយក្នុងអនាគតកាល ពួកជនទាំងនោះ តែងប្រារព្ធនូវបុណ្យកិរិយាវត្ថុផ្សេងៗ ចូលទៅបួស សិក្សារៀនសូត្រនូវបរិយត្តិ បំពេញនូវបដិបត្តិ និងចម្រើននូវភាវនា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សួគ៌ និងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គ ផល និព្វាន។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ មិនមែនជាត្រឹមតែសាសនាប្រហាក់ប្រហែលឡើយ គឺពិតជាព្រះសាសនាពិតប្រាកដតែម្តង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែការប្រតិបត្តិត្រូវតាមធម៌ ត្រូវតាមវិន័យ និងព្រោះតែការប្រតិបត្តិនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវសួគ៌ មគ្គ ផល និងនិព្វាន ក្នុងអនាគតកាល។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ពាក្យខុសឆ្គងទាំងអស់របស់ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ ឈ្មោះថាត្រូវបានកម្ចាត់ចោល និងបំផ្លាញចោលហើយ ដូច្នេះឯង។


Paṇāmagāthāvaṇṇanā.

សេចក្តីពណ៌នាគាថានមស្ការ។


11. Dutīyagāthāvaṇṇanāyaṃ. ‘‘Ādigāthāyā’’ti pathamagāthāvākyena. ‘‘Taṃ taṃ payojanasahite’’ti tenatenapayojanena sahite. ‘‘Pañca atthe’’ti pañcapiṇḍatthe. ‘‘Teabhidhammatthe’’ti abhidhammatthapade dīpite teabhidhammatthe. ‘‘Tatthā’’ti tissaṃ dutīyagāthāyaṃ. ‘‘Natu vutta’’nti napanapakaraṇaṃpi pubbevuttaṃ hoti. Abhidhammatthā kutopubbevuttā hontīti yojanā. Evaṃtīsu atthavikappesu pathamassa kālavirodhaṃ dassetvā idāni dutīya tatīyānaṃ saddatovirodhaṃ vattuṃ ‘‘nacā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ādimhi yevā’’ti etena yadākadāci paccāmasanaṃ appadhānanti dasseti. ‘‘Appadhānapadānī’’ti abhidhammatthasaṅgahanti imasmiṃ ekasmiṃ samāsapade purimāni visesana padāni. Tattha sabbathāpi vuttāti yojite sati, tasmiṃ abhidhammatthasaṅgahappakaraṇe tasmiṃ abhidhammattha padevā sabbathā mayā vuttāti attho hoti. So na yujjati. Tasmiṃ abhidhamme buddhena bhagavatā sabbathā vuttāti attho yujjati. Appadhānapadaṃ paccāmasatīti dosopana āpajjateva. Tenāha ‘‘evañhisatī’’tiādiṃ. Tattha, ‘‘evañhisatī’’ti aṭṭhasāliniyaṃ viya idha abhidhammatthasaṅgahapadaṃ paccāmasante sati. Hisaddo phala vākyajotako. Laddhaguṇajotakotipi yujjati. ‘‘Paṭikkhittā hoti’’ [Pg.34] tasmiṃ abhidhammatthasaṅgahapade mayā sabbathā vuttāti atthassa sambhavato. Na kevalaṃ so eva doso āpajjati. Aparopidoso atthīti dassetuṃ ‘‘sāhī’’tiādimāha. Dhātukathāyaṃ vuttenasaṅgahāsaṅgahādippakārenātiyojanā.

១១. ក្នុងការអធិប្បាយគាថាទី ២។ ពាក្យថា “Ādigāthāyā” (ក្នុងគាថាដើម) សំដៅយកសេចក្តីក្នុងគាថាទីមួយ។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ payojanasahite” (ប្រកបដោយប្រយោជន៍នោះៗ) គឺប្រកបដោយប្រយោជន៍នោះៗ។ ពាក្យថា “Pañca atthe” (អត្ថប្រាំយ៉ាង) គឺអត្ថដែលប្រមូលរួមគ្នាប្រាំយ៉ាង។ ពាក្យថា “Teabhidhammatthe” (អភិធម្មត្ថៈទាំងនោះ) គឺអភិធម្មត្ថៈទាំងឡាយដែលសម្តែងទុកក្នុងបទថា អភិធម្មត្ថៈ។ ពាក្យថា “Tatthā” (ក្នុងគាថានោះ) គឺក្នុងគាថាទីពីរនោះ។ ពាក្យថា “Natu vuttaṃ” (មិនមែនពោលហើយ) គឺសូម្បីតែគម្ពីរ (បករណ៍) ក៏មិនមែនពោលទុកមុនឡើយ, មានសេចក្តីសម្របសម្រួល (យោជនា) ថា ចុះអភិធម្មត្ថៈទាំងឡាយ នឹងពោលទុកមុនពីណាមក? កាលដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការផ្ទុយគ្នានៃកាល (កាលវិរោធ) ក្នុងចំណោមការវែកញែកអត្ថទាំងបីយ៉ាងនោះ នៃអត្ថទីមួយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពោលនូវការមិនផ្ទុយគ្នាដោយពាក្យ (សទ្ទវិរោធ) នៃអត្ថទីពីរ និងទីបី ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា “nacā” (និងមិនមែន) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “ādimhi yeva” (ក្នុងកាលជាដំបូងនោះឯង) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការយោងទៅរក (ការរលឹកដល់) ក្នុងកាលណាមួយនោះ មិនមែនជាប្រធានឡើយ។ បទថា “Appadhānapadānī” (បទមិនជាប្រធានទាំងឡាយ) គឺបទវិសេសនៈទាំងឡាយខាងដើម ក្នុងសមាសបទតែមួយនេះថា “abhidhammatthasaṅgahaṃ”។ ក្នុងបទនោះ កាលបើសម្របសម្រួលថា “sabbathāpi vuttā” (ពោលហើយដោយប្រការទាំងពួង) សេចក្តីក៏មានថា “ក្នុងគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈនោះ ឬក្នុងបទថា អភិធម្មត្ថៈនោះឯង គឺខ្ញុំបានពោលហើយដោយប្រការទាំងពួង”។ សេចក្តីនោះមិនសមហេតុផលឡើយ។ សេចក្តីថា “ក្នុងអភិធម៌នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយដោយប្រការទាំងពួង” ទើបសមហេតុផល។ សូម្បីតែទោសដែលថា យោងទៅរកបទដែលមិនមែនជាប្រធាន ក៏រមែងធ្លាក់ចុះមកដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “evañhisatī” (កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “evañhisatī” គឺកាលបើយោងទៅរកបទថា អភិធម្មត្ថសង្គហៈ ក្នុងទីនេះ ដូចជាក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនីដែរ។ ហិសព្ទ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីនៃប្រយោគផលឲ្យភ្លឺច្បាស់។ សូម្បីតែជាគ្រឿងញ៉ាំងគុណដែលបានហើយឲ្យភ្លឺច្បាស់ ក៏សមគួរដែរ។ បទថា “Paṭikkhittā hoti” (រមែងត្រូវបដិសេធ) ព្រោះមិនអាចមានសេចក្តីថា “ក្នុងបទអភិធម្មត្ថសង្គហៈនោះ ខ្ញុំបានពោលហើយដោយប្រការទាំងពួង” នោះឡើយ។ មិនមែនមានតែទោសនោះមួយប៉ុណ្ណោះដែលធ្លាក់ចុះមកឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា នៅមានទោសដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “sāhī” (ព្រោះថា សេចក្តីសង្គ្រោះនោះ)។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ដោយប្រការមានសង្គ្រោះ និងមិនសង្គ្រោះជាដើម ដែលពោលហើយក្នុងគម្ពីរធាតុគថា។


12. Paramatthapadavaṇṇanāyaṃ. Visesanapadaṃ nāma katthaci bhūtakathanatthāyavā payujjati kaṇhokāko, setobako,ti. Katthaci aññanivattanatthāya vā payujjati nīlopaṭo, nīlaṃpuppha, nti. Idha pana añña nivattanatthāyāti dassetuṃ ‘‘duvidhānihisaccānī’’tiādimāha. Paññāpīyatītipaññatti. Paññāpanañca nāma samaggānaṃ janānaṃ vohārena ca sampaṭicchanena cāti dvīhi aṅgehi sijjhatīti āha ‘‘tecamahājanā’’tiādiṃ. ‘‘Tasmāte sammuti saccanti vuccantī’’ti sambandho. ‘‘Sammatattā’’ti voharitattāceva sampaṭicchitattā ca. ‘‘Vacīsaccaviratisaccāna’’nti ettha vacīsaccaṃ nāma musāvādarahitaṃ saccavacanaṃ. Viratisaccaṃ nāma sammāvācāvirati. Sāhi musāvādādīhi vacīduccaritehi viramaṇamattena vacīsaccanti vuccati. ‘‘Vatthubhūtattā’’ti adhiṭṭhānabhūtattā. Sammutisaccanti vuccanti, sammatattā sammuti ca, sā saccānaṃ vatthubhūtattā saccañcāti katvā. Sammutiyā siddhaṃ saccaṃ sammutisaccantipi yujjati. ‘‘Sammāpaṭipajjantā’’ti pāṇo nahantabbo, sabbesattā averā hontūtiādinā sammāpaṭipajjantā. ‘‘Sabbalokiyasampattiyo’’ti dānasīlādīnaṃ puññakiriyavatthūnaṃ phalavipākabhūtā sabbalokiyasampattiyo. Sabbe ‘‘bodhisambhāradhamme’’ti dānapāramisīlapāramiādikepāramidhamme. ‘‘Ārādhentī’’ti sampādenti. ‘‘Micchāpaṭipajjantā’’ti duccarita durājīvamicchājīvādīnaṃ vasena micchāpaṭipajjantā. ‘‘Evaṃ mahantaṃ sammuti sacca’’nti etena ahaṃ paramattha saccamevagaṇhāmīti sammuti saccaṃ nabhinditabbaṃ. Bhindantohi sabbasampattīhi paribāhiro assāti dasseti. Kathañca taṃ bhindatīti. Satto nāma natthi. Sattassa bhavatosaṅkanti nāma natthi. Bhavanibbattakaṃ kusalākusalakammaṃ nāma natthīti gaṇhanto ucchedadiṭṭhiyaṃ tiṭṭhati. Sabbasampattīhi paribāhiro hoti. Apāya pūrako bhavatīti. ‘‘Vijjamānantveva gaṇhāpetī’’ti saññā cittadiṭṭhi [Pg.35] vipallāsānaṃ vatthubhāvena gaṇhāpeti. Tenāha ‘‘sakkāyadiṭṭhī’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ viparītañhi sammutisacca’’nti etenasammuti saccamevadaḷhaṃ gahetvā paramattha saccaṃ nabhinditabbaṃ. Bhindantohi tāhi diṭṭhīhi namuccati. Kathañca taṃ bhindati. Khandhe vā khandhamuttakevā attajīve gahetvā teca attajīvā parammaraṇā ucchijjantīti gaṇhanto ucchedadiṭṭhiyaṃ tiṭṭhati. Te ca attajīvā bhavābhavesusassatā hutvā bhavatobhavaṃ saṃsaranti sandhāvantīti gaṇhantosassatadiṭṭhiyaṃ tiṭṭhati. ‘‘Navisaṃvādentī’’ti viparītaṃ nāpādenti. ‘‘Taṃ panā’’ti sabhāvasaccaṃ pana. Anubhavanabhedamattaṃ upādāyeva vedanā sukhāti vuttā. Sabbākārato sukhabhūtattā vedanā sukhāti vuttā nahoti. ‘‘Sabbāpivedanā dukkhā evā’’ti padhānattho. Tattha anubhavanabhedo tividho. Sātato vā anubhavanaṃ, assātato vā, majjhattato vā. ‘‘Dukkhā evā’’ti bhayaṭṭhena dukkhā eva. Bhayaṭṭhenāti ca saṃsāra bhayadassīhibhāyitabbaṭṭhena. Sukho vipāko yesaṃ te sukhavipākā. Tebhūmakakusalā. ‘‘Kusalasammatā’’ti etena sabhāvasaccepi etevohārā lokasammuti nissitāti dīpeti. ‘‘Sāsavatā’’ti āsavehi sahitabhāvo. ‘‘Saṃkilesi katā’’ti saṃkilesa dhammehi saṃyuttabhāvo. Oghehi ca yogehi ca upādānehi ca pattabbabhāvo ‘‘oghanīyayoganīya upādānīyatā’’. Adhikā attā ajjhattā. Bahiddhārukkherūpadhammārukkhassa attānāma sāraṭṭhena. Sākhāyaṃ rūpadhammā sākhāya attānāma sāraṭṭhena. Sattasantānapariyāpannā pana rūpārūpadhammā taṇhāpariggaha daḷhaṭṭhena tato bahiddhā attato adhikā attāti atthena ajjhattāti lokasammuti hoti. Tenāha ‘‘ajjhattatikañcā’’tiādiṃ. Dukkhanirodha maggabhāvo ca, iti idaṃ catukkaṃ ariyasaccaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Idamevā’’ti idaṃ catukkameva. ‘‘Acalamāna’’nti etena ariyasaddassa atthaṃ dīpeti. Tebhūmaka dhammānaṃ sukhatā nāma calā hoti. Kasmā, anicca dhammattā. Te dhammesukhāti gahetvā attano ajjhattaṅgaṃ karontā acireneva dukkhaṃ pāpuṇanti. Te dhamme dukkhāti ñatvā tehivimuttā puna dukkhaṃ pāpuṇantīti natthi. Esanayo sesaariyasaccesu[Pg.36]. ‘‘Tesū’’tiādimhi duvidhānihi saccānīti vuttesu dvīsu saccesu. ‘‘Tena vutta’’ntiādi laddhaguṇavacanaṃ. ‘‘Yo vinā aññāpadesenā’’ti ettha aññāpadeso nāma aṭṭhadhamma samodhānaṃ nissāya ghaṭasaṇṭhānaṃ paññāyati, paṭasaṇṭhānaṃ paññāyati, taṃ saṇṭhānaṃ attano sabhāvena vinā aññāpadesena siddhaṃ hoti. Yāpanacintana kiriyā nāma atthi. Yaṃ cittanti vuccati. Sā aññāpadesena siddhā na hoti. Attano sabhāvenevasiddhā. Esanayo phusanakiriyā, vedayitakiriyā, dīsūti. Imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yovinā aññāpadesenā’’tiādimāha. ‘‘Cittenaparikappetvā’’ti manoviññāṇa cittena avijjamānaṃ saṇṭhānaṃ vijjamānaṃ katvā. ‘‘Saviggahaṃ katvā’’ti sarīraṃ katvā. Vatthu dabbasahitaṃ katvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Cittamayocittanimmito’’ti supinante diṭṭharūpāni viya cittenapakato cittena nimmito. Kasmā sabhāvasiddho paramattho nāmāti āha ‘‘sohī’’tiādiṃ. ‘‘Santī’’ti etena asadhātu vasena atthoti siddhaṃ vuttaṃ. Saddābuddhīhi araṇīyato upagantabbato atthotipivadanti. ‘‘Itarato’’ti parikappasiddhato. ‘‘Paramo’’ti adhiko. Tenāha ‘‘ukkaṃsagato’’ti. Etena paramasaddassa adhikatthaṃ vadati. Idāni tassa uttamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādivuttaṃ. Tattha, imasmiṃ buddhasāsane pañcasāsana kiccāni mahantāni abhiññeyyānaṃ dhammānaṃ abhijānanaṃ. Pariññeyyānaṃ parijānanaṃ. Pahātabbānaṃ pahānaṃ. Sacchi kātabbānaṃ sacchikaraṇaṃ. Bhāvetabbānaṃ bhāvanāti. Tattha sabbepi paramattha dhammā abhiññeyyā nāma. Dukkha saccadhammā pariññeyyā nāma. Samudaya saccadhammā pahātabbā nāma. Sāmaññapphalāni ca nibbānañca sacchikātabbā nāma. Maggasaccadhammā bhāvetabbā nāma. Tesu dhammesu tesaṃ kiccānaṃ siddhiyā imasmiṃ sāsane sāsanakiccaṃ siddhaṃ hoti. Niṭṭhānaṃ gacchati. Te ca dhammā eva rūpānaṃ sāsana kiccānaṃ avirādhakattā avisaṃvādakattā uttamaṭṭhena paramatthā nāma hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ye’’tiyejanā. ‘‘Aya’’nti ayaṃ dhammo. ‘‘Tassā’’ti tassaabhiññeyyassa, tassapariññeyyassa, tassapahātabbassa, tassasacchikā tabbassa [Pg.37] tassabhāvetabbassāti sambandho. Paramatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

១២. ក្នុងការអធិប្បាយបទថា បរមត្ថ។ ធម្មតាបទវិសេសនៈ រមែងប្រើប្រាស់ក្នុងទីខ្លះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីពិត (ភូតកថនត្ថៈ) ដូចជាពាក្យថា “ក្អែកខ្មៅ” (kaṇhokāko) “កុកស” (setobako) ជាដើម។ ក្នុងទីខ្លះ ប្រើប្រាស់ដើម្បីឃាត់សេចក្តីដទៃ (អញ្ញនិវត្តនត្ថៈ) ដូចជាពាក្យថា “សំពត់ខៀវ” (nīlopaṭo) “ផ្កាខៀវ” (nīlaṃ pupphaṃ) ជាដើម។ តែក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ប្រើប្រាស់ក្នុងន័យឃាត់សេចក្តីដទៃ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “duvidhānihisaccānī” (ព្រោះថាសច្ចៈទាំងឡាយមានពីរយ៉ាង)។ ធម្មជាតិដែលគេសម្តែង ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្តែង (បញ្ញាបនៈ) នោះ រមែងសម្រេចដោយអង្គពីរយ៉ាង គឺដោយវោហារ និងដោយការទទួលស្គាល់របស់ជនទាំងឡាយដែលព្រមព្រៀងគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tecamahājanā” (និងមហាជនទាំងឡាយនោះ)។ មានការភ្ជាប់សេចក្តីថា “ព្រោះហេតុនោះ សច្ចៈទាំងនោះ ទើបលោកហៅថា សម្មុតិសច្ចៈ”។ បទថា “Sammatattā” (ព្រោះការព្រមព្រៀងគ្នា) គឺព្រោះតែការហៅតៗគ្នាផង និងព្រោះការទទួលស្គាល់រួមគ្នាផង។ ក្នុងបទថា “Vacīsaccaviratisaccānaṃ” នេះ ពាក្យថា វចីសច្ចៈ គឺសំដីពិតដែលប្រាសចាកមុសាវាទ។ ពាក្យថា វិរតិសច្ចៈ គឺការវៀរចាកក្នុងសម្មាវាចា។ ព្រោះថា វិរតិសច្ចៈនោះ លោកហៅថា វចីសច្ចៈ ដោយគ្រាន់តែការវៀរចាកវចីទុច្ចរិតមានមុសាវាទជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “Vatthubhūtattā” (ព្រោះជាទីតាំង) គឺព្រោះជាទីតាំងបង្អែក។ លោកហៅថា សម្មុតិសច្ចៈ ព្រោះធ្វើឲ្យជាសម្មុតិដោយការព្រមព្រៀងគ្នាផង និងព្រោះសម្មុតិសច្ចៈនោះជាទីតាំងនៃសច្ចៈទាំងឡាយផង ទើបហៅថា សច្ចៈផង។ សូម្បីតែសេចក្តីថា សច្ចៈដែលសម្រេចដោយសម្មុតិ ឈ្មោះថា សម្មុតិសច្ចៈ ក៏សមគួរដែរ។ បទថា “Sammāpaṭipajjantā” (កាលប្រតិបត្តិត្រូវ) គឺកាលប្រតិបត្តិត្រូវដោយវិធីមានជាដើមថា មិនត្រូវសម្លាប់សត្វឡើយ សូមឲ្យសត្វទាំងពួងកុំមានពៀរនឹងគ្នាឡើយ។ បទថា “Sabbalokiyasampattiyo” (លោកិយសម្បត្តិទាំងពួង) គឺលោកិយសម្បត្តិទាំងពួងដែលជាផលវិបាកនៃបុណ្យកិរិយាវត្ថុមានទាន និងសីលជាដើម។ បទថា “bodhisambhāradhamme” (ធម៌ជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់ពោធិញ្ញាណទាំងពួង) គឺបារមីធម៌ទាំងឡាយមានទានបារមី និងសីលបារមីជាដើម។ បទថា “Ārādhentī” (រមែងញ៉ាំង...ឲ្យសម្រេច) គឺរមែងធ្វើឲ្យបរិបូណ៌។ បទថា “Micchāpaṭipajjantā” (កាលប្រតិបត្តិខុស) គឺកាលប្រតិបត្តិខុសដោយអំណាចនៃទុច្ចរិត ការចិញ្ចឹមជីវិតមិនល្អ និងមិច្ឆាជីវៈជាដើម។ បទថា “Evaṃ mahantaṃ sammutisaccaṃ” (សម្មុតិសច្ចៈដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា បុគ្គលមិនត្រូវបំផ្លាញសម្មុតិសច្ចៈ ដោយគិតថា “អាត្មាអញនឹងកាន់យកតែបរមត្ថសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ” ឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបើបំផ្លាញ (សម្មុតិសច្ចៈ) នោះ រមែងជាអ្នកសូន្យចាកសម្បត្តិទាំងពួង។ ចុះបុគ្គលនោះបំផ្លាញសម្មុតិសច្ចៈនោះដូចម្តេច? គឺបុគ្គលកាលបើប្រកាន់យកថា “សត្វមិនមានឡើយ ការអន្ទោលទៅកាន់ភពនៃសត្វមិនមានឡើយ កុសលកម្ម និងអកុសលកម្មដែលនាំឲ្យកើតក្នុងភពមិនមានឡើយ” ឈ្មោះថា ស្ថិតនៅក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ រមែងជាអ្នកសូន្យចាកសម្បត្តិទាំងពួង និងជាអ្នកបំពេញនូវអបាយភូមិ។ បទថា “Vijjamānantveva gaṇhāpeti” (រមែងញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យកាន់យកនូវរបស់ដែលមានពិតនោះឯង) គឺញ៉ាំងឲ្យកាន់យកដោយភាពជាទីតាំងនៃសញ្ញាវិបល្លាស ចិត្តវិបល្លាស និងទិដ្ឋិវិបល្លាស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “sakkāyadiṭṭhī” (សក្កាយទិដ្ឋិ)។ បទថា “Evaṃ viparītañhi sammutisaccaṃ” (ព្រោះថាសម្មុតិសច្ចៈមានសភាពផ្ទុយគ្នាយ៉ាងនេះ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា បុគ្គលមិនត្រូវបំផ្លាញបរមត្ថសច្ចៈ ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់តែសម្មុតិសច្ចៈប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបើបំផ្លាញ (បរមត្ថសច្ចៈ) នោះ រមែងមិនរួចផុតចាកទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះឡើយ។ ចុះបុគ្គលនោះបំផ្លាញបរមត្ថសច្ចៈនោះដូចម្តេច? គឺបុគ្គលកាលបើប្រកាន់យកនូវខន្ធទាំងឡាយក្តី ឬធម៌ដទៃក្រៅពីខន្ធទាំងឡាយក្តី ថាជាខ្លួនជាជីវៈ ហើយប្រកាន់យកថា “ខ្លួននិងជីវៈទាំងនោះ រមែងដាច់សូន្យទៅបន្ទាប់ពីស្លាប់” ឈ្មោះថា ស្ថិតនៅក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើប្រកាន់យកថា “ខ្លួននិងជីវៈទាំងនោះ ជាធម្មជាតិទៀងទាត់ក្នុងភពតូចភពធំ រមែងអន្ទោលទៅ វិលវល់ទៅពីភពមួយទៅភពមួយ” ឈ្មោះថា ស្ថិតនៅក្នុងសស្សតទិដ្ឋិ។ បទថា “Navisaṃvādentī” (រមែងមិនញ៉ាំងឲ្យឃ្លាតចាកសេចក្តីពិត) គឺមិនធ្វើឲ្យប្រែប្រួលទៅជាផ្សេងឡើយ។ បទថា “Taṃ panā” (ចំណែកឯសច្ចៈនោះ) គឺចំណែកឯសភាវសច្ចៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា វេទនាជាសុខ ព្រោះអាស្រ័យត្រឹមតែការបែងចែកនៃការសោយអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនព្រោះវេទនាជាសុខដោយអាការៈទាំងពួង ទើបសម្តែងថា វេទនាជាសុខនោះឡើយ។ បទថា “Sabbāpivedanā dukkhā evā” (សូម្បីវេទនាទាំងពួងក៏ជាទុក្ខពិតមែន) នេះជាអត្ថដ៏សំខាន់។ ក្នុងការសោយអារម្មណ៍នោះ ការបែងចែកនៃការសោយអារម្មណ៍មានបីយ៉ាង គឺការសោយអារម្មណ៍ជាទីត្រេកអរ (សាតៈ) ឬមិនជាទីត្រេកអរ (អសាតៈ) ឬជាកណ្តាល (មជ្ឈត្តៈ)។ បទថា “Dukkhā evā” (ជាទុក្ខពិតមែន) គឺឈ្មោះថាជាទុក្ខពិតមែន ដោយអត្ថថាគួរខ្លាច។ ពាក្យថា ដោយអត្ថថាគួរខ្លាច គឺដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលពួកជនអ្នកឃើញភ័យក្នុងសង្សារវដ្តគប្បីខ្លាច។ ធម៌ទាំងឡាយណាមានវិបាកជាសុខ ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សុខវិបាក។ បានដល់កុសលធម៌ក្នុងភូមិបី (តេភូមិកកុសល)។ បទថា “Kusalasammatā” (ដែលលោកសន្មតថាជាកុសល) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា សូម្បីក្នុងសភាវសច្ចៈ ក៏វោហារទាំងនេះរមែងអាស្រ័យនូវលោកសម្មុតិដែរ។ បទថា “Sāsavatā” (សាសវៈ) គឺភាពជាធម៌ប្រកបដោយអាសវៈទាំងឡាយ។ បទថា “Saṃkilesikatā” (ភាពជាធម៌គួរដល់សេចក្តីសៅហ្មង) គឺភាពជាធម៌ប្រកបដោយសង្កិលេសធម៌ទាំងឡាយ។ ភាពជាធម៌ដែលឱឃៈ យោគៈ និងឧបាទានទាំងឡាយគប្បីដល់ បានដល់ “ឱឃនីយភាព យោជនីយភាព និងឧបាទានីយភាព”។ ខ្លួនដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុង)។ រូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងដើមឈើខាងក្រៅ ឈ្មោះថាជាខ្លួនរបស់ដើមឈើ ដោយអត្ថថាជាខ្លឹម។ រូបធម៌ទាំងឡាយក្នុងមែកឈើ ឈ្មោះថាជាខ្លួនរបស់មែកឈើ ដោយអត្ថថាជាខ្លឹម។ ចំណែកឯរូបធម៌និងអរូបធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តាននៃសត្វ រមែងជាសម្មុតិរបស់លោកថា អជ្ឈត្តៈ ដោយអត្ថថាជាខ្លួនដ៏ក្រៃលែងជាងខ្លួនខាងក្រៅនោះ ព្រោះអំណាចនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយតណ្ហា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ajjhattatikañca” (និងអជ្ឈត្តតិកៈ)។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ភាពជាទុក្ខនិរោធ និងមគ្គ ធម៌ជាពួកបួនយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អរិយសច្ចៈ។ បទថា “Idamevā” (សេចក្តីនេះឯង) គឺធម៌ជាពួកបួននេះឯង។ បទថា “Acalamānaṃ” (មិនរំភើបញាប់ញ័រ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវអត្ថនៃអរិយសច្ចៈ។ ធម្មតាភាពជាសុខនៃធម៌ទាំងឡាយក្នុងភូមិបី រមែងជារបស់ញាប់ញ័រ (មិនទៀង)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាធម៌មិនទៀង (អនិច្ចធម៌)។ ពួកជនកាលបើប្រកាន់យកនូវធម៌ទាំងនោះថាជាសុខ ហើយធ្វើឲ្យជាចំណែកខាងក្នុងរបស់ខ្លួន មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ រមែងដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ។ ចំណែកឯការដែលដឹងថាធម៌ទាំងនោះជាទុក្ខ ហើយរួចផុតចាកធម៌ទាំងនោះ ហើយត្រឡប់មកដល់នូវសេចក្តីទុក្ខម្តងទៀតនោះ មិនមានឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងអរិយសច្ចៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា “Tesū” គឺក្នុងសច្ចៈទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលហើយថា សច្ចៈទាំងឡាយមានពីរយ៉ាង។ ពាក្យជាដើមថា “Tena vuttaṃ” (ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា) ជាពាក្យសម្តែងនូវគុណដែលបានហើយ។ ក្នុងបទថា “Yo vinā aññāpadesena” (សភាវៈណាដែលវៀរចាកការអាស្រ័យនូវរបស់ដទៃ) នេះ ពាក្យថា ការអាស្រ័យនូវរបស់ដទៃ (អញ្ញាបទេសៈ) គឺការដែលសណ្ឋាននៃឆ្នាំងក្តី សណ្ឋាននៃសំពត់ក្តី ប្រាកដឡើងដោយអាស្រ័យការប្រជុំគ្នានៃធម៌ ៨ យ៉ាង សណ្ឋាននោះមិនមែនសម្រេចដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ គឺសម្រេចដោយការអាស្រ័យនូវរបស់ដទៃ។ ធម្មតាកិរិយាដែលញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងកិរិយាគិត រមែងមាន។ ធម្មជាតិនោះ លោកហៅថា ចិត្ត។ ចិត្តនោះមិនមែនសម្រេចដោយការអាស្រ័យនូវរបស់ដទៃឡើយ គឺសម្រេចដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងពិតៗ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងកិរិយាប៉ះពាល់ (ផុសនកិរិយា) និងកិរិយាសោយអារម្មណ៍ (វេទយិតកិរិយា) ជាដើមដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “yo vinā aññāpadesena”។ បទថា “Cittenaparikappetvā” (កាលត្រិះរិះដោយចិត្ត) គឺការធ្វើសណ្ឋានដែលមិនមានពិត ឲ្យដូចជាមានពិត ដោយមនោវិញ្ញាណចិត្ត។ បទថា “Saviggahaṃ katvā” (ធ្វើឲ្យមានរូបរាង) គឺធ្វើឲ្យមានសរីរៈ។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រកបដោយវត្ថុនិងសារធាតុ។ បទថា “Cittamayocittanimmito” (ដែលសម្រេចដោយចិត្ត ដែលចិត្តនិម្មិតឡើង) គឺរូបដែលចិត្តធ្វើឡើង ឬចិត្តនិម្មិតឡើង ដូចជារូបដែលឃើញក្នុងយល់សប្តិដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី ធម្មជាតិដែលសម្រេចដោយសភាវៈ ទើបឈ្មោះថា បរមត្ថ? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “so hī” (ព្រោះថា បរមត្ថនោះ)។ បទថា “Santī” (មានសេចក្តីថា មាន) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសម្រេចនូវអត្ថថា មាន ដោយអំណាចនៃ អសធាតុ (ធាតុថាមាន)។ ពួកប្រាជ្ញាទាំងឡាយរមែងពោលថា ឈ្មោះថា អត្ថ ព្រោះជាធម្មជាតិដែលសព្ទនិងប្រាជ្ញាគប្បីដល់ (គប្បីដឹង)។ បទថា “Itarato” (ក្រៅពីនោះ) គឺក្រៅពីរបស់ដែលសម្រេចដោយការត្រិះរិះ (បរិកប្បសិទ្ធិ)។ បទថា “Paramo” (ដ៏ឧត្តម) គឺដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ukkaṃsagato” (ដល់នូវភាពដ៏ក្រៃលែង)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវអត្ថដ៏ក្រៃលែងនៃ បរមសព្ទ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថដ៏ឧត្តមនៃបរមសព្ទនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “apicā” (មួយវិញទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនានេះ កិច្ចនៃព្រះសាសនាប្រាំយ៉ាងដ៏ធំធេង គឺការដឹងច្បាស់ (អភិជាននៈ) នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ (អភិញ្ញេយ្យធម៌) ការកំណត់ដឹង (បរិជាននៈ) នូវធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹង (បរិញ្ញេយ្យធម៌) ការលះបង់ (បហានៈ) នូវធម៌ដែលគប្បីលះបង់ (បហាតព្វធម៌) ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិករណៈ) នូវធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកាតព្វធម៌) និងការចម្រើន (ភាវនា) នូវធម៌ដែលគប្បីចម្រើន (ភាវេតព្វធម៌)។ ក្នុងកិច្ចទាំងនោះ ធម៌ជាបរមត្ថទាំងពួង ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់។ ធម៌គឺទុក្ខសច្ចៈ ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹង។ ធម៌គឺសមុទយសច្ចៈ ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីលះបង់。 សាមញ្ញផលទាំងឡាយនិងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ធម៌គឺមគ្គសច្ចៈ ឈ្មោះថា ធម៌ដែលគប្បីចម្រើន។ កាលបើកិច្ចទាំងនោះសម្រេចក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះ កិច្ចនៃព្រះសាសនាក្នុងព្រះសាសនានេះ ឈ្មោះថាសម្រេចហើយ រមែងដល់នូវការចប់សព្វគ្រប់។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រោះមិនឃ្លាតចាក មិនប្រែប្រួលចាកកិច្ចនៃព្រះសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថា បរមត្ថ ដោយអត្ថដ៏ឧត្តម ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “apicā”។ ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្តីសម្របសម្រួល (យោជនា) ជាមួយបទថា “ye” (ធម៌ទាំងឡាយណា)។ បទថា “Ayaṃ” (នេះ) គឺធម៌នេះ។ បទថា “Tassā” (នៃធម៌នោះ) គឺមានការភ្ជាប់សេចក្តីថា នៃធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់នោះ នៃធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងនោះ នៃធម៌ដែលគប្បីលះបង់នោះ នៃធម៌ដែលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នោះ នៃធម៌ដែលគប្បីចម្រើននោះ។ ការអធិប្បាយបទថា បរមត្ថ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


‘‘Taṃ nasundara’’nti byañjanato nasundaraṃ. Nakevalaṃ byañjanatoyeva nasundaraṃ, atthatopi nasundarameva. Catusacca dhammāhi paccekabuddhaññāṇassapi gocarā honti. Pañcañeyya dhammā pana sabbaññutaññāṇasseva. Tattha catusacca dhammā nāma paramattha dhammā eva. Pañcañeyyadhammā pana sabba paññattiyā saha sabbaparamattha dhammā. Sabbaññubuddhānaṃ catusaccābhi sambodho dhamma paññattiyā saha sijjhati. Paccekabuddhānaṃ catusacca sambodho dhammapaññattiyā saha nasijjhati. Tasmā te sayaṃ paṭividdhaṃ catusacca dhammaṃ nāma paññattiṃ nīharitvā paresaṃ desetuṃ na sakkonti. Tesaṃ catusaccasambodho mūgassa supinadassanaṃ viya hotīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Tasmā paññattiyā saha pañca ñeyya dhammā eva sabbaññutaññāṇassa gocarāti sakkāvattunti.

ពាក្យថា “Taṃ nasundaraṃ” (នោះមិនល្អ) ឈ្មោះថាមិនល្អដោយព្យញ្ជនៈ។ មិនមែនមិនល្អត្រឹមតែដោយព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីដោយអត្ថក៏មិនល្អដែរ។ ព្រោះថា ចតុសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ជាគោចរ (អារម្មណ៍) សូម្បីនៃបច្ចេកពុទ្ធញ្ញាណ។ ចំណែកឯបញ្ចញ្ញេយ្យធម៌ទាំងឡាយ ជាគោចរនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបញ្ចញ្ញេយ្យធម៌នោះ ចតុសច្ចធម៌ គឺជាបរមត្ថធម៌ពិតៗ។ ចំណែកបញ្ចញ្ញេយ្យធម៌ គឺជាសព្វបរមត្ថធម៌ ព្រមទាំងសព្វបញ្ញត្តិ។ ការត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌របស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងសម្រេចព្រមដោយធម្មបញ្ញត្តិ។ ការត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ មិនសម្រេចព្រមដោយធម្មបញ្ញត្តិឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះ ទោះបីបានត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌ដោយខ្លួនឯងហើយ ក៏មិនអាចដកស្រង់បញ្ញត្តិមកសម្តែងដល់អ្នកដទៃបានឡើយ។ ការត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះ លោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយថា ប្រៀបដូចជាការយល់សប្តិរបស់មនុស្សគ។ ហេតុនោះ គួរពោលបានថា បញ្ចញ្ញេយ្យធម៌ ព្រមទាំងបញ្ញត្តិ គឺជាគោចរនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណតែម្យ៉ាង។


Paramatthapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនូវបទបរមត្ថ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


13. Cittavacanatthe. Nahi sā ārammaṇenavinā labbhati. Cintetīti vutte kiṃ cinteti, ārammaṇaṃ cintetīti evaṃ ārammaṇabhūtena kammapadena vinā asambhavato. Tasmā idha cintanāti daṭṭhabbā, tasmā assa nāmaṃ siddhanti daṭṭhabbanti sambandho. Sutamayaññāṇaṃ, cintāmayaññāṇa, nti ettha ārammaṇassa bhūtasabhāva cintāpi atthi, sāpaññāevāti taṃ nivattetuṃ ‘‘ārammaṇa…pe… ṇūpaladdhiyevā’’ti vuttaṃ. Cittaṃ, mano, mānasaṃ, viññāṇa, nti sabbaṃ cittassa nāmaṃ. Ārammaṇa paccayappaṭibaddhaṃ hoti. Na aññapaccayappaṭibaddhaṃ. Na ca aññapaccayena laddhaṃ nāmaṃ. Evarūpassa ārammaṇa vijānana saṅkhātassa atthantarassabodhakaṃ nahotīti dassetuṃ ‘‘santesu cā’’tiādivuttaṃ. ‘‘Etenā’’ti idaṃ kattuno kiriyāsādhane atissayūpakārakaṃ karaṇa sādhanaṃ vadatīti dassetuṃ ‘‘tañhī’’tiādivuttaṃ. ‘‘Cintanamatta’’nti ettha mattasaddo visesanivatti atthoti, tena nivattitaṃ atthaṃ dasseti ‘‘sabbepihī’’tiādinā. ‘‘Viggaho vā’’ti sarīraṃ vā. Paccayena [Pg.38] āyattā paccayāyattā. ‘‘Āyattā’’ti sambandhā. Vattanaṃ vutti. Uppajjanaṃ vā ṭhiti vā. Paccayāyattā vutti etesanti ‘‘paccayāyatta vuttino’’. ‘‘Thāmenā’’tiādi aññamaññavevacanāni. ‘‘Ekaṃ bhāvasādhanameva padhānato labbhatī’’ti idaṃ dhammānaṃ taṃ taṃ kiriyā mattabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Kiriyāmattabhūtāpi pana te dhammāsayaṃ nānāpaccayā vatthāyaṃ ṭhitā vā honti nānāpaccayuppannāvatthāyaṃ ṭhitā vā. Tasmā paramattha padesupi yathārahaṃ tadaññasādhanānaṃ paṭilābho avārito hoti. Itarathā hetu paccayo, ārammaṇa paccayo, sahajātapaccayo, nissayapaccayotiādīsu kathaṃ bhāvasādhanaṃ yuttaṃ siyāti. ‘‘Padhānato’’ti mukhyato. ‘‘Abhedassa cintanassabhedakaraṇa’’nti idaṃ cintetīti cittantikataṃ kattusādhanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Silāputtakassā’’ti bhesajjamūlānaṃ pisanasilāpotakassa. Tassa sarīraṃ nāma visuṃ aṅgaṃ natthi. Abhinnaṃpi bhinnaṃ katvā vuccati ‘‘silāputtakasarīra’’nti. Idaṃ abhedassabhedakaraṇaṃ nāma abhūtarūpaṃ hoti. Payojane sati vattabbaṃ, asati na vattabbanti āha ‘‘tathākaraṇañcā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘paraparikappitassā’’ti parehi aññatitthā cariyehi paricintitassa. ‘‘Satihi…pe… kappanāyā’’ti sace attā atthi, attā cinteti, tasmā attā cittonāmātiādi vattabbaṃ. Na vattabbaṃ cintetīti cittanti, cittassa kiriyāmattattā. Na pana attādiko kattā nāma atthi. Tasmā kiriyā mattameva kattāraṃ katvā ‘‘cintetīti citta’’nti vuttaṃ. Tena viññāyatiloke attādikokattā nāma natthīti. Idaṃ abhedassabheda parikappanāya payojananti vuttaṃ hoti. ‘‘Attappadhāno’’ti kiriyāsādhane bahūnaṃkārakānaṃ majjhe sayaṃpadhāno sayaṃjeṭṭhako hutvā. ‘‘Taṃkattubhāva’’nti lokesiddhaṃ kattubhāvaṃ. ‘‘Puna karaṇabhāva’’nti puna loke siddhaṃ karaṇabhāvaṃ. Evaṃ cittassa vacanatthaṃ dassetvā idāni tassa abhidhānatthaṃ dassento ‘‘apicetthā’’tiādimāha. Yathayidaṃ ye ime tiracchānagatā pāṇā cittāvicittā. Evaṃ cittaṃ vicittaṃ yaṃ aññaṃ atthi, taṃ aññaṃ ekanikāyaṃpi nasamanupassāmī-ti yojanā. ‘‘Nikāya’’nti sattajātisamū haṃ[Pg.39].‘‘Nissakke karaṇavacana’’nti vibhattāpādānatthe karaṇavacanaṃ. Etena tato caraṇato cittatoti atthaṃ vadati. Gāthāyaṃ. ‘‘Taṃ taṃ sabhāvo’’ti vijānanaphusanādiko sabhāvo, aggissauṇhoviya. ‘‘Kiccasampattiyoraso’’ti tena tena dhammena karaṇakiccañca, taṃ kiccaṃ katvā laddho sampattiguṇo ca. Aggissa vatthumhi paripācanakiccaṃ viya, obhāsanaguṇoviya ca. ‘‘Gayhākāro’’ti ñāṇena gahetabbo tassa tassa dhammassa dhajabhūto ākāro. Sampatti rasoyeva vuccati. ‘‘Phalaṃvāpī’’ti kāriyapphalaṃ vāpi, aggissa dhūmoviya. ‘‘Āsannakāraṇa’’nti attano anantare phalanibbattakaṃ kāraṇaṃ, aggissa aggikāraka puriso viya. ‘‘Ala’’nti samatthā. ‘‘Vibuddhino’’ti visesabuddhi sampannassa paṇḍitassa. ‘‘Pubbaṅgamarasa’’nti ārammaṇaggahaṇe padhānarasa kiccaṃ. ‘‘Sandhāna paccupaṭṭhāna’’nti nirantarappavattākārapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Nāma rūpapadaṭṭhāna’’nti phassādināmañca vatthu rūpañcacittassapadaṭṭhānaṃ.

១៣. ក្នុងសេចក្តីនៃពាក្យថា ចិត្ត (Citta)។ ព្រោះថា ចិត្តនោះមិនអាចមានបានឡើយ បើមិនមានអារម្មណ៍។ កាលបើពោលថា គិត (Cinteti) តើគិតអ្វី? គឺគិតនូវអារម្មណ៍ ព្រោះមិនអាចមានបានឡើយ បើមិនមានកម្មបទដែលជាអារម្មណ៍នោះ។ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា គឺការគិត (Cintanā) ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ឈ្មោះរបស់ចិត្តនោះក៏សម្រេចហើយ។ ក្នុងពាក្យថា សុតមយញ្ញាណ ចិន្តាមយញ្ញាណ នេះ សូម្បីការគិតនូវសភាវៈពិតនៃអារម្មណ៍ក៏មានដែរ ប៉ុន្តែការគិតនោះគឺជាបញ្ញាប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីឃាត់សេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលថា “អារម្មណ៍...បេ... គឺជាការដឹងច្បាស់តែប៉ុណ្ណោះ”។ ពាក្យថា ចិត្ត (Citta), មនោ (Mano), មានសៈ (Mānasa), វិញ្ញាណ (Viññāṇa) ទាំងអស់នេះ ជាឈ្មោះរបស់ចិត្ត។ ចិត្តនោះរមែងជាប់ទាក់ទងនឹងអារម្មណ៍ជាបច្ច័យ។ មិនមែនជាប់ទាក់ទងនឹងបច្ច័យដទៃឡើយ។ ហើយក៏មិនមែនជាឈ្មោះដែលបានមកដោយបច្ច័យដទៃដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ឈ្មោះនេះមិនមែនជាអ្នកប្រាប់នូវអត្ថដទៃដែលពោលគឺការដឹងនូវអារម្មណ៍ដែលមានសភាពបែបនេះឡើយ ទើបលោកពោលពាក្យថា “សន្តេសុ ចា” ជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា ពាក្យថា “ឯតេន” នេះ លោកពោលសំដៅយកករណសាធនៈ ដែលជាឧបការៈដ៏ក្រៃលែងក្នុងការសម្រេចកិរិយារបស់កត្តុ (អ្នកធ្វើ) ទើបលោកពោលពាក្យថា “តញ្ហិ” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា “ចិន្តនមត្តំ” នេះ ម៉ត្តសព្ទ មានអត្ថឃាត់នូវវិសេសនៈ ហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញអត្ថដែលត្រូវឃាត់នោះដោយពាក្យថា “សព្វេបិហិ” ជាដើម។ ពាក្យថា “វិគ្គហោ វា” គឺ រាងកាយ។ ពាក្យថា បច្ចយាយត្តា គឺ អាស្រ័យនឹងបច្ច័យ។ ពាក្យថា “អាយត្តា” គឺ ទាក់ទង។ ការប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា វុត្តិ។ ឬថា ការកើតឡើង ឬការតាំងនៅ។ ការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ មានយូរប៉ុណ្ណា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា “បច្ចយាយត្តវុត្តិ”។ ពាក្យថា “ថាមេនា” ជាដើម ជាវេវចនសព្ទនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា “រមែងបាននូវភាវសាធនៈតែម្យ៉ាងជាប្រធាន” នេះ លោកពោលសំដៅដល់សភាពត្រឹមតែជាកិរិយានៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ។ ទោះបីធម៌ទាំងនោះជាត្រឹមតែកិរិយាក៏ដោយ ក៏ធម៌ទាំងនោះឯង រមែងតាំងនៅក្នុងសភាពដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យផ្សេងៗ ឬតាំងនៅក្នុងសភាពដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យផ្សេងៗ។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងបទបរមត្ថទាំងឡាយ ការបាននូវសាធនៈដទៃតាមសមគួរ ក៏មិនត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ។ បើមិនដូច្នោះទេ ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន ហេតុបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ សហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ជាដើម តើភាវសាធនៈនឹងសមគួរយ៉ាងដូចម្តេចបាន? ពាក្យថា “បធានតោ” គឺ ដោយចម្ងង។ ពាក្យថា “ការធ្វើនូវការបែងចែកនូវការគិតដែលមិនមានការបែងចែក” នេះ លោកពោលសំដៅដល់កត្តុសាធនៈដែលធ្វើថា ចិត្ត ព្រោះគិត។ ពាក្យថា “សិលាបុត្តកស្ស” គឺ កូនថ្មសម្រាប់កិនថ្នាំ។ រាងកាយរបស់កូនថ្មនោះ ឈ្មោះថាជាអង្គដាច់ដោយឡែកគឺមិនមានឡើយ។ ទោះបីមិនមានការបែងចែក ក៏លោកពោលដោយបែងចែកថា “រាងកាយរបស់កូនថ្ម”។ នេះឈ្មោះថា ការធ្វើនូវការបែងចែកក្នុងរបស់ដែលមិនមានការបែងចែក ដែលជាសភាពមិនពិត។ លោកពោលថា “តថាករណញ្ចា” ជាដើម ក្នុងកាលដែលមានប្រយោជន៍គួរពោល បើមិនមានប្រយោជន៍ក៏មិនគួរពោលឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “បរបរិកប្បិតស្ស” គឺ ដែលគ្រូដទៃជាអន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយត្រិះរិះហើយ។ ពាក្យថា “សតីហិ...បេ... កប្បនាយ” គឺ ប្រសិនបើមានអាត្ម័ន (ខ្លួន) អាត្ម័នរមែងគិត ហេតុនោះ គប្បីពោលថា អាត្ម័នឈ្មោះថាចិត្ត ជាដើម។ មិនគួរពោលថា ចិត្តឈ្មោះថាចិត្ត ព្រោះគិតឡើយ ព្រោះចិត្តជាត្រឹមតែកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ កត្តុ (អ្នកធ្វើ) មានអាត្ម័នជាដើមនោះ មិនមានពិតឡើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបធ្វើនូវត្រឹមតែកិរិយាឱ្យជាកត្តុ ហើយពោលថា “ចិត្ត ព្រោះគិត”។ ដោយពាក្យនោះ លោកឱ្យដឹងថា ក្នុងលោកនេះ កត្តុមានអាត្ម័នជាដើម គឺមិនមានឡើយ។ នេះលោកពោលថា ជាប្រយោជន៍ដល់ការសន្មតបែងចែកក្នុងរបស់ដែលមិនមានការបែងចែក។ ពាក្យថា “អត្តប្បធានោ” គឺ ក្នុងចំណោមការកៈទាំងឡាយជាច្រើនក្នុងការសម្រេចកិរិយា ខ្លួនឯងជាប្រធាន ខ្លួនឯងជាធំ។ ពាក្យថា “តំកត្តុភាវំ” គឺ ភាពជាកត្តុដែលសម្រេចក្នុងលោក។ ពាក្យថា “បុន ករណភាវំ” គឺ ភាពជាករណៈដែលសម្រេចក្នុងលោកម្តងទៀត។ លោកបង្ហាញវចនត្ថៈនៃចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញអភិធានត្ថៈនៃចិត្តនោះ ទើបពោលពាក្យថា “អបិចេត្ថ” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ដូចសត្វតិរច្ឆានទាំងឡាយនេះ ដែលមានចិត្តវិចិត្រយ៉ាងណា ចិត្តដែលវិចិត្រដទៃទៀតមានយ៉ាងណា ខ្ញុំមិនឃើញសូម្បីតែមួយនិកាយដទៃ (ដែលវិចិត្រដូចចិត្តឡើយ)។ ពាក្យថា “និកាយំ” គឺ ប្រជុំនៃសត្វ។ ពាក្យថា “និស្សក្កេ ករណវចនំ” គឺ ករណវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃអបាទាន។ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលអត្ថថា អំពីការសន្សំ (ចរណៈ) នោះ គឺអំពីចិត្តនោះ។ ក្នុងគាថា។ ពាក្យថា “តំ តំ សភាវោ” គឺ សភាវៈមានការដឹងច្បាស់ និងការប៉ះពាល់ជាដើម ដូចជាកម្តៅនៃភ្លើងដូច្នោះ។ ពាក្យថា “កិច្ចសម្បត្តិយោរសោ” គឺ កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយធម៌នោះៗផង គុណសម្បត្តិដែលបានមកពីការធ្វើកិច្ចនោះផង។ ដូចជាកិច្ចក្នុងការដុតឱ្យឆ្អិនក្នុងវត្ថុនៃភ្លើង និងដូចជាគុណគឺពន្លឺដូច្នោះ។ ពាក្យថា “គយ្ហាកោរោ” គឺ អាការៈដែលជាទង់នៃធម៌នោះៗ ដែលគប្បីកាន់យកដោយញាណ។ លោកហៅថា សម្បត្តិរស នោះឯង។ ពាក្យថា “ផលំវាបិ” គឺ ផលនៃកិច្ចផង ដូចជាផ្សែងនៃភ្លើងដូច្នោះ។ ពាក្យថា “អាសន្នការណំ” គឺ ហេតុដែលញ៉ាំងផលឱ្យកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃខ្លួន ដូចជាបុរសអ្នកធ្វើភ្លើងនៃភ្លើងដូច្នោះ។ ពាក្យថា “អលំ” គឺ អាច ឬសមគួរ។ ពាក្យថា “វិពុទ្ធិនោ” គឺ នៃបណ្ឌិតដែលប្រកបដោយវិសេសពុទ្ធិ។ ពាក្យថា “បុព្វង្គមរសំ” គឺ កិច្ចគឺរសជាប្រធានក្នុងការកាន់យកនូវអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ” គឺ ការប្រាកដនៃអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់រយៈ។ ពាក្យថា “នាមរូបបទដ្ឋានំ” គឺ នាមធម៌មានផស្សៈជាដើមផង វត្ថុរូបផង ជាហេតុជិតនៃចិត្ត។


Cittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីចិត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


14. ‘‘Cetasi bhava’’nti cittasmiṃ pātubhūtaṃ. ‘‘Etena siddhā hontī’’ti sambandho. ‘‘Sā eva phassādīnaṃ jāti. Yācittassajarā, sā eva phassādīnaṃjarā’’tiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Ekavaṇṭūpani bandhānī’’ti ekena vaṇṭadaṇḍakena upanibandhāni. ‘‘Ekajātiyādi upanibandhā’’ti ekajātikathā divasena upanibandhā. ‘‘Ce’’ti cevadeyya. ‘‘Nā’’ti na vattabbaṃ. Gāthāyaṃ. ‘‘Dhammā’’ti nāmakkhandha dhammā. ‘‘Manasā evā’’ti kattubhūtena manena eva. ‘‘Pakatā’’ti pavattitā. ‘‘Nimmitā’’ti nipphāditā. ‘‘Cittakiriyā bhūtā evā’’ti ārammaṇaṃ vijānantaṃ cittaṃ phusanākāraṃ janetvāva vijānāti. So phusanākāro phassoti vuccati. Avasesā pana sabbepi cetasikadhammā phassaṃ paṭicca uppajjanti. Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa upādāya. Saññākkhandhassa. Saṅkhārakkhandhassa upādāyāti hi vuttaṃ. Evaṃ santepi cittamūlakattā cittanissitattā ca tepidhammā cittakiri yābhūtā [Pg.40] eva hontīti. ‘‘Etenā’’ti etenagāthāpadena. Vibhāvaniyaṃ pana ekālambaṇatā mattena vibhāveti. Paripuṇṇāni ce tasikaṅgāni upari therena sayameva vakkhamānattāti adhippāyo. Idha pana padatthavibhāvanaṭṭhānattā paripuṇṇehi aṅgehi vibhāvetuṃ vaṭṭatīti āha ‘‘taṃ nasundara’’nti. ‘‘Vatthumhī’’ti paṭakoṭṭhakādimhi. ‘‘Nānācittakammānī’’ti hatthi assarūpādīni. Vijānanamattaṃ cittaṃ, kusalanti vā akusalanti vā vattabbaṃ natthi. Nānācetasike hi yuttattā eva tathā vattabbaṃ hoti. Vuttaṃhetaṃ bhagavatā. Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ. Tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhanti. Tenāha ‘‘udakaṃ viyacitta’’ntiādiṃ.

១៤. ពាក្យថា “Cetasi bhava” ប្រែថា កើតឡើងក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា “Etena siddhā honti” គឺជាការតភ្ជាប់សេចក្តី។ គួរភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា “ការកើតឡើងនៃផស្សៈជាដើមនោះឯង គឺជាការកើតឡើងនៃចិត្ត។ ជរានៃចិត្តណា ជរានោះឯងគឺជាជរានៃផស្សៈជាដើម”។ ពាក្យថា “Ekavaṇṭūpani bandhānī” ប្រែថា ជាប់ជំពាក់ដោយទងតែមួយ។ ពាក្យថា “Ekajātiyādi upanibandhā” ប្រែថា ជាប់ជំពាក់ដោយអំណាចនៃពាក្យថាមានជាតិជាមួយគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា “Ce” គួរដាក់បន្ថែមចូលមក។ ពាក្យថា “Nā” មិនគួរពោលឡើយ។ ក្នុងគាថា ពាក្យថា “Dhammā” សំដៅលើនាមក្ខន្ធធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Manasā eva” សំដៅលើមនោដែលជាតួអ្នកធ្វើ (កត្តុភូត)។ ពាក្យថា “Pakatā” ប្រែថា ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ពាក្យថា “Nimmitā” ប្រែថា បង្កើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា “Cittakiriyā bhūtā eva” សំដៅលើចិត្តដែលដឹងនូវអារម្មណ៍ កាលដែលបង្កើតនូវអាការៈនៃផស្សៈហើយ ទើបដឹងនូវអារម្មណ៍នោះ។ អាការៈនៃផស្សៈនោះ ហៅថា ផស្សៈ។ ចំណែកឯចេតសិកធម៌ដែលសេសសល់ទាំងអស់ ក៏កើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវផស្សៈ។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា ផស្សៈជាហេតុ ផស្សៈជាបច្ច័យ អាស្រ័យនូវវេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងសង្ខារខន្ធ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានចិត្តជាមូល និងអាស្រ័យនូវចិត្ត ទើបឈ្មោះថាជាកិរិយានៃចិត្តពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Etena” សំដៅលើបទគាថានេះ។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរវិភាវនី លោកពន្យល់ត្រឹមតែភាពដែលមានអារម្មណ៍តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា អង្គនៃចេតសិកទាំងឡាយដែលពេញបរិបូរណ៍ ព្រះថេរៈនឹងពោលដោយខ្លួនឯងនៅខាងមុខ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ជាកន្លែងពន្យល់អត្ថនៃបទ ទើបលោកពោលថា “Taṃ na sundaraṃ” (សេចក្តីនោះមិនល្អទេ) ដើម្បីពន្យល់ដោយអង្គដែលពេញបរិបូរណ៍។ ពាក្យថា “Vatthumhi” សំដៅលើក្នុងបន្ទប់ ឬក្នុងផ្ទះជាដើម។ ពាក្យថា “Nānācittakammānី” សំដៅលើរូបដំរី រូបសេះជាដើម។ ចិត្តគ្រាន់តែជាសភាវៈដឹងប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់អាចពោលថាជាកុសល ឬអកុសលបានឡើយ។ លុះត្រាតែប្រកបដោយចេតសិកផ្សេងៗ ទើបអាចពោលយ៉ាងនោះបាន។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចិត្តនេះរុងរឿងភ្លឺស្វាង ប៉ុន្តែចិត្តនោះឯងត្រូវសៅហ្មងដោយសារឧបក្កិលេសដែលមកពីខាងក្រៅ”។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “udakaṃ viya cittaṃ” (ចិត្តប្រៀបដូចជាទឹក) ជាដើម។


Cetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយអំពីចេតសិក ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


15. Ruppatīti padaṃ kattarivāhetukammanivāsiddhaṃ. Ruppanañcavikārāpatti evāti dassetuṃ ‘‘sītuṇhādīhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘visamappavattivasenā’’ti dhātūnaṃ visamappavattivasena. Dhātukkho bhavasenāti vuttaṃ hoti, ‘‘kenaruppatī’’ti ettha ‘‘kenā’’ti hetu atthevā hetu kattarivā karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā sītenātiādīsupi. Ḍaṃsamakasā nāma sūcimukhā khuddakamakkhikāceva mahanta makkhikā ca. Vātā nāma puratthimavātādayo. Ātapo nāma sūriyātapo. Sariṃsapānāma ahi vicchika satapadikādayo. Tesaṃ samphassehipi ruppati. Maraṇaṃ vā gacchati, maraṇa mattaṃ vā dukkhaṃ. ‘‘Ye dhammā’’ti dvādasavidhā sappaṭigharūpadhammā. ‘‘Aññesa’’nti soḷasannaṃ appaṭigharūpānañca arūpadhammānañca. ‘‘Tesū’’ti niddhāraṇebhummaṃ. Idāni pāḷiyā saddhiṃ mukhyaruppanaṃ saṃsandento ‘‘samāgamo cā’’tiādimāha. Samāgamo ca nāma aññamaññābhighaṭṭanaṃ vuccatīti sambandho. Āpātāgamanañca ārammaṇakaraṇañca ṭhapetvāti yojanā. ‘‘Mahābhūtānameva vā’’ti āpodhātu vajjitānaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānameva vā. ‘‘Vikāraṃ āpajjatī’’ti vatvā tamevatthaṃ vivaranto ‘‘yasmiṃ khaṇe’’tiādimāha. ‘‘Sayaṃpi vikārapattā hontī’’ti [Pg.41] temahābhūtāsayaṃpi pakatiṃ vijahitvā omattādhimattabhāvaṃ pāpuṇantīti attho. ‘‘Omattādhimattarūpasantatīnañcā’’ti paramparato uppajjamānā rūpasantatiyo sandhāya vuttaṃ. Evaṃ pāḷinayena vipattivasena ruppanaṃ vatvā idāni vipatti vā hotu, sampatti vā. Purimapacchi masantatīnaṃ visadisappavattibhūto vikāropi ekena pariyāyena ruppanaṃnāmāti katvā puna taṃ ruppanaṃ dassento ‘‘apicetthā’’tiādimāha. ‘‘Ghaṭṭanavasena ruppana dhammāna mevā’’ti āpātāgamanādivasena ruppanadhammehivinā abhighaṭṭanavasenaruppana sabhāvānaṃ rūpadhammānameva siddhanti pucchā. ‘‘Saviggahā hontī’’ti dabba saṇṭhānākārasahitā honti. Kasmā, oḷārikasabhāvattā. Bahūnañcarūpakalāpānaṃ ekakkhaṇe ekābaddhabhāvenapavattattā. Arūpadhammāhi saṇhasukhumasabhāvā ca honti. Sace anekasatasahassānipi ekato pavatteyyuṃ. Dabbasaṇṭhānabhāvaṃ nagamissantiyeva. Ekasmiñca sattasantāne ekakkhaṇe eka kalāpova pavattati. Kasmā, anantara paccayūpanibandhena pavattattā. Tasmāte saviggahāna honti. Rūpadhammā pana oḷārika sabhāvā ca honti. Bahūnaṃ sannicayesati dabbasaṇṭhānatthāya saṃvattanti. Ekakkhaṇe ca bahukalāpāpi ekābaddhāhutvā pavattanti. Tasmā tesaviggahāhontīti.

១៥. បទថា រុប្បតិ នេះ សម្រេចក្នុងកត្តុវាចក ឬក្នុងហេតុកម្មវាចក។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការប្រែប្រួល (រុប្បនៈ) គឺការដល់នូវសេចក្តីប្លែក (វិការៈ) នោះឯង ទើបលោកពោលពាក្យថា “sītuṇhādīhi” (ដោយត្រជាក់ និងក្តៅជាដើម) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “visamappavattivasena” គឺដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនស្មើគ្នានៃធាតុទាំងឡាយ។ មានន័យថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីកម្រើកនៃធាតុ។ ក្នុងពាក្យថា “kenaruppati” នេះ ពាក្យថា “kena” គប្បីជ្រាបថាជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ហេតុ ឬក្នុងអត្ថថា ហេតុកត្តា ឬក្នុងអត្ថថា ករណៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយថា sītena (ដោយត្រជាក់) ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ របោម និងមូស គឺសត្វរុយតូចៗដែលមានមាត់ដូចម្ជុល និងសត្វរុយធំៗ។ ខ្យល់ គឺខ្យល់បក់មកពីទិសខាងកើតជាដើម។ កម្តៅថ្ងៃ គឺកម្តៅនៃព្រះអាទិត្យ។ សត្វលូនវារ គឺពស់ ខ្ទួយ ក្អែបជាដើម។ រមែងប្រែប្រួល សូម្បីព្រោះការប៉ះពាល់នៃសត្វទាំងនោះ។ ឬដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬដល់នូវទុក្ខមានប្រមាណស្មើនឹងសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា “ye dhammā” គឺសប្បដិឃរូបធម៌ ១២ ប្រការ។ ពាក្យថា “aññesaṃ” គឺអប្បដិឃរូប ១៦ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “tesu” ជាសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថថា និទ្ធារណៈ។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងប្រៀបធៀបការប្រែប្រួលជាប្រធាន ជាមួយព្រះបាលី ទើបពោលពាក្យថា “samāgamo ca” (ការជួបជុំគ្នាផង) ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ការជួបជុំគ្នា គឺការប៉ះទង្គិចគ្នាទៅវិញទៅមក។ ការប្រកប (យោជនា) ថា លើកលែងតែការមកកាន់ប្រឡាយ និងការធ្វើជាអារម្មណ៍ចេញ។ ពាក្យថា “mahābhūtānameva vā” គឺនៃមហាភូតរូប ៣ វៀរលែងតែអាបោធាតុចេញ។ កាលពោលថា “vikāraṃ āpajjati” (ដល់នូវសេចក្តីប្លែក) ហើយ កាលនឹងបើកបង្ហាញសេចក្តីនោះឯង ទើបពោលពាក្យថា “yasmiṃ khaṇe” (ក្នុងខណៈណា) ជាដើម។ ពាក្យថា “sayaṃpi vikārapattā honti” មានសេចក្តីពន្យល់ថា មហាភូតរូបទាំងនោះ សូម្បីខ្លួនឯងក៏លះបង់នូវសភាវៈដើម ហើយដល់នូវភាពថយចុះ និងភាពកើនឡើងខ្លាំង។ ពាក្យថា “omattādhimattarūpasantatīnañca” លោកពោលសំដៅយក រូបសន្តតិ ដែលកើតឡើងជាលំដាប់តៗគ្នា។ កាលពោលការប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃវិបត្តិ តាមន័យនៃព្រះបាលីយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទោះជាវិបត្តិក្តី សម្បត្តិក្តី។ សូម្បីតែសេចក្តីប្លែក (វិការៈ) ដែលជាការប្រព្រឹត្តទៅមិនស្មើគ្នានៃសន្តតិមុន និងសន្តតិក្រោយ ក៏ឈ្មោះថា ការប្រែប្រួល ដោយបរិយាយមួយដែរ ហេតុនោះ កាលនឹងបង្ហាញនូវការប្រែប្រួលនោះម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា “apicettha” (មួយវិញទៀត ក្នុងអធិការនេះ) ជាដើម។ សំណួរថា ពាក្យថា “ghaṭṭanavasena ruppanadhammānameva” គឺការសម្រេចនៃរូបធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃការប៉ះទង្គិចគ្នា វៀរលែងតែធម៌ទាំងឡាយដែលប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃការមកកាន់ប្រឡាយជាដើមចេញ។ ពាក្យថា “saviggahā honti” គឺមានរូបរាង ទ្រង់ទ្រាយ និងសណ្ឋាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានសភាវៈគ្រោតគ្រាត។ និងព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពរួបរួមគ្នាតែមួយ ក្នុងខណៈតែមួយ នៃរូបកលាបជាច្រើន។ ព្រោះថា អរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាធម៌មានសភាវៈល្អិត និងសុខុម។ បើសូម្បីតែអរូបធម៌ទាំងឡាយរាប់រយពាន់ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនដល់នូវភាពជាទ្រង់ទ្រាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសន្តាននៃសត្វមួយ ក្នុងខណៈមួយ រមែងមានកលាបតែមួយប៉ុណ្ណោះប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយការទាក់ទងនៃអនន្តរបច្ច័យ។ ហេតុនោះ អរូបធម៌ទាំងនោះ ទើបមិនមានរូបរាងឡើយ។ ចំណែកឯរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាធម៌មានសភាវៈគ្រោតគ្រាតផង។ កាលបើមានការប្រជុំគ្នានៃរូបជាច្រើន រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅនៃទ្រង់ទ្រាយ។ សូម្បីរូបកលាបជាច្រើនក្នុងខណៈតែមួយ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយការរួបរួមគ្នាតែមួយ។ ហេតុនោះ រូបធម៌ទាំងនោះ ទើបមានរូបរាង (សវិគ្គហៈ) ដូច្នេះឯង។


‘‘Sītādiggahaṇasāmatthiyenā’’ti sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatītiādinā lokassa paccakkhato pākaṭassa sītādivacanassasāmatthiyena. Tañhi vacanaṃ lokassa apākaṭaṃ arūpadhammānaṃ ruppanaṃ idhanādhippetanti dīpetīti adhippāyo. ‘‘Vohāro nāmā’’ti nāmasaññā nāmāti vuttaṃ hoti. ‘‘Lokopacārenā’’ti bahujanassa upacārena vohārena kathanena. ‘‘Pākaṭa nimittavasenevā’’ti pākaṭassa saddappavattinimittassa vaseneva. ‘‘Sītādiggahaṇena vināpī’’ti pisaddena sītādiggahaṇasāmatthiyenapīti dīpeti. Evaṃ santepi pāḷisādhakaṃ nāma na sakkāsabbattha laddhuṃ. Pākaṭanimitta vacanameva sabbattha sādhāraṇanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tappasaṅganivattī’’ti tassa arūpadhammānaṃ rūpatāpasaṅgassa nivatti. ‘‘Iddhivikubbanāvasappavattā’’ti ettha iddhivikubbanānāmaiddhiyānānappakāramāpanaṃ. ‘‘Rūpatā siddhī’’ti [Pg.42] rūpanti nāma saññāsiddhi. ‘‘Idaṃ panā’’ti idaṃ rūpaṃ pana. ‘‘Anuggahānaṃ sītādīnaṃ vasenā’’ti kiñcāpipāḷiyaṃ sītādivacanaṃ upaghātakānaṃ sītādīnaṃ vasena vuttaṃ. Teca brahmaloke natthi. Anuggāhakā eva atthi. Tesaṃvasenāti adhippāyo. ‘‘Pāḷiyaṃ niddiṭṭhānī’’ti sañjānātīti kho bhikkhave tasmā saññāti vuccati. Kiñca sañjānāti. Nīlaṃpi sañjānāti, pītampi sañjānātī-tiādinā ca, vijānātīti kho bhikkhave tasmā viññāṇanti vuccati. Kiñca vijānāti. Madhuraṃpi vijānāti, ambilaṃpi vijānātī-tiādinā ca-pāḷiyaṃ niddiṭṭhāni.

ពាក្យថា “sītādiggahaṇasāmatthiyena” គឺដោយសមត្ថភាពនៃពាក្យមានជាដើមថា ត្រជាក់ ដែលប្រាកដចំពោះមុខរបស់សត្វលោក ដូចជាពាក្យថា រមែងប្រែប្រួលដោយត្រជាក់ខ្លះ រមែងប្រែប្រួលដោយក្តៅខ្លះជាដើម។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះថា ពាក្យនោះ រមែងបង្ហាញថា ការប្រែប្រួលនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលមិនប្រាកដដល់សត្វលោក មិនមែនជាបំណងប្រាថ្នាក្នុងទីនេះឡើយ។ ពាក្យថា “vohāro nāma” គឺលោកពោលថា ឈ្មោះថា នាមសញ្ញា (ការសម្គាល់ដោយឈ្មោះ)។ ពាក្យថា “lokopacārena” គឺដោយការនិយាយស្តីតាមវោហាររបស់មហាជន។ ពាក្យថា “pākaṭanimittavaseneva” គឺដោយអំណាចនៃនិមិត្តជាទីកើតឡើងនៃសព្ទដែលប្រាកដនោះឯង។ ពាក្យថា “sītādiggahaṇena vināpi” សូម្បីសព្ទ (បិ-សព្ទ) រមែងបង្ហាញថា សូម្បីដោយសមត្ថភាពនៃការកាន់យកនូវត្រជាក់ជាដើម។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សូម្បីព្រះបាលីជាគ្រឿងអាង ក៏មិនអាចនឹងរកបានក្នុងទីទាំងពួងឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យដែលមាននិមិត្តប្រាកដនោះឯង ជាពាក្យទូទៅក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា “tappasaṅganivatti” គឺការឃាត់ចោលនូវការជាប់ជំពាក់ក្នុងភាពជារូបនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងពាក្យថា “iddhivikubbanāvasappavattā” នេះ ពាក្យថា ឥទ្ធិវិកុព្វនៈ គឺការនិម្មិតដោយឫទ្ធិមានប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា “rūpatāsiddhi” គឺការសម្រេចនូវសញ្ញាថា រូប។ ពាក្យថា “idaṃ pana” គឺចំណែកឯរូបនេះ។ ពាក្យថា “anuggahānaṃ sītādīnaṃ vasena” ទោះបីជាក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា ត្រជាក់ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃត្រជាក់ជាដើមដែលជាគ្រឿងបៀតបៀនក៏ដោយ។ តែធម៌ទាំងនោះ មិនមានក្នុងព្រហ្មលោកឡើយ មានតែធម៌ជាគ្រឿងអនុគ្រោះប៉ុណ្ណោះ។ មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃធម៌ជាគ្រឿងអនុគ្រោះទាំងនោះ។ ពាក្យថា “pāḷiyaṃ niddiṭṭhāni” គឺលោកសំដៅយកពាក្យដែលសម្តែងទុកក្នុងព្រះបាលីថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបហៅថា សញ្ញា។ ចុះដឹងច្បាស់នូវអ្វី? គឺដឹងច្បាស់នូវពណ៌ខៀវខ្លះ ដឹងច្បាស់នូវពណ៌លឿងខ្លះ” ជាដើម និងពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបហៅថា វិញ្ញាណ។ ចុះដឹងច្បាស់នូវអ្វី? គឺដឹងច្បាស់នូវរសផ្អែមខ្លះ ដឹងច្បាស់នូវរសជូរខ្លះ” ជាដើម។


Rūpapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់បទថា រូប ចប់ហើយ។


16. Nibbānapade. ‘‘Khandhāvā’’ti bhavantare apāyādīsu bhavissamānā khandhāvā. Na hi atīta dhammā, nibbāyanti nāma, satte pīḷetvā niruddhattāti adhippāyo. Paccuppannā ca dhammā etarahi pīḷenti, avassaṃ uppajjamānā anāgatadhammā ca anāgate pīḷessanti, kathaṃ te nibbāyanti nāmāti āha ‘‘paccuppannesu…pe… vattabbameva natthī’’ti. ‘‘Visayebhumma’’nti visayādhārebhummaṃ. Visayādhāro nāmamanussābhūmiyaṃ gacchantītiādīsu viya mukhyādhāro nahoti. Tena pana vinā aññattha taṃ kiriyaṃ kātuṃ nasakkoti. Tasmā ādhārabhāvena parikappito ādhāroti dassetuṃ ‘‘yathāākāse’’tiādivuttaṃ. Yathā sakuṇānaṃ pakkhana kiriyā nāma ākāsena vinā aññattha nasijjhati. Tathā vaṭṭadukkhadhammānaṃ nibbuti kiriyāpi nibbānena vinā aññattha nasijjhatīti dassetuṃ ‘‘yehite’’tiādimāha. Tattha ‘‘ye’’ti yetividhavaṭṭadukkhasantāpadhammā. Hisaddonipāto. Tesaddo vacanālaṅkāro. ‘‘Tabbinimutta’’nti nibbānavinimuttaṃ. Nibbutiṭhānaṃ nāma natthi. Tasmā nibbānaṃ tesaṃ nibbuti kiriyāya visayā dhārohotīti adhippāyo. Yathā ayaṃ padīpo nibbāyati. Tathādhīrā nibbantīti yojanā. ‘‘Taṃ taṃ kilesānaṃ vā’’ti te saṃtesaṃkilesānaṃ vā. ‘‘Khandhānaṃ vā’’ti anāgatabhavesu khandhānaṃ vā. ‘‘Punaappaṭisandhikabhāva’’nti santānassa puna paṭisandhānābhāvaṃ pāpuṇanti [Pg.43] ariyā janā. Yathā magge karaṇavacanaṃ dissati addhā imāyapaṭipattiyā jarāmaraṇamhā parimuccissāmītiādīsu. Na tathā nibbāneti āha ‘‘maggeviyā’’tiādiṃ. Nibbānepanabhummavacanameva dissati yatthanāmañcarūpañca. Asesaṃ uparujjhatītiādīsu. Tasmā nibbāne karaṇa vacanaṃ na dissati, karaṇa lakkhaṇasseva abhāvatoti dassetuṃ ‘‘na ca nibbāna’’ntiādi vuttaṃ. Karaṇa lakkhaṇaṃ nāmakattuno sahakārī paccayabhāvo. Nanu anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbāyantīti dissatīti. Saccaṃ, tattha pana visesane karaṇa vacanaṃ. Na karaṇakārake. Tañhi saupādisesanibbānadhātuyānivattanatthaṃ vuttanti.

១៦. ក្នុងបទថា និព្វាន។ ពាក្យថា “khandhā vā” គឺពួកខន្ធដែលនឹងមានក្នុងភពដទៃ មានអបាយភូមិជាដើម។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយជាអតីត មិនឈ្មោះថា រលត់ទៅ (និព្វាន) ឡើយ ព្រោះរលត់ទៅបន្ទាប់ពីបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន រមែងបៀតបៀនក្នុងកាលឥឡូវនេះ ហើយធម៌ទាំងឡាយជាអនាគតដែលនឹងកើតឡើងជាប្រាកដ ក៏នឹងបៀតបៀនក្នុងកាលជាអនាគត ចុះធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា រលត់ទៅ (និព្វាន) ដូចម្តេចបាន? ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “paccuppannesu...pe... vattabbameva natthi” (ក្នុងធម៌ជាបច្ចុប្បន្នទាំងឡាយ... មិនត្រូវពោលឡើយ)។ ពាក្យថា “visayebhummaṃ” គឺសត្តមីវិភត្តិក្នុងអត្ថថា វិសយាធារៈ (ទីរងទ្រទ្រង់នូវវិស័យ)។ ឈ្មោះថា វិសយាធារៈ មិនមែនជាទីរងទ្រទ្រង់ជាប្រធាន ដូចក្នុងពាក្យថា ដើរទៅលើផែនដីរបស់មនុស្សជាដើមនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើគ្មានវិសយាធារៈនោះទេ ក៏មិនអាចធ្វើកិរិយានោះក្នុងទីដទៃបានឡើយ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ជាទីរងទ្រទ្រង់ដែលសន្មតដោយភាពជាទីរងទ្រទ្រង់ ទើបលោកពោលពាក្យថា “yathā ākāse” (ដូចជាក្នុងអាកាស) ជាដើម។ ដូចជាកិរិយាហើរទៅនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយ មិនអាចសម្រេចក្នុងទីដទៃ ក្រៅពីអាកាសបានឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីកិរិយារលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខធម៌ទាំងឡាយ ក៏មិនអាចសម្រេចក្នុងទីដទៃ ក្រៅពីព្រះនិព្វានបានឡើយ ដូច្នោះដែរ ទើបលោកពោលពាក្យថា “yehite” (ធម៌ទាំងឡាយណា ធម៌ទាំងនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ye” គឺវដ្តទុក្ខសន្តាបធម៌ទាំងឡាយមានប្រការផ្សេងៗ។ ហិ-សព្ទ ជាសព្ទនិបាត។ តេ-សព្ទ ជាគ្រឿងលម្អនៃពាក្យ (វចនាលង្ការៈ)។ ពាក្យថា “tabbinimuttaṃ” គឺវៀរលែងតែព្រះនិព្វាននោះចេញ។ ឈ្មោះថា ទីរលត់ដទៃ មិនមានឡើយ។ មានអធិប្បាយថា ហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបជាវិសយាធារៈនៃកិរិយារលត់ទៅនៃធម៌ទាំងនោះ។ ការប្រកប (យោជនា) ថា ប្រទីបនេះរលត់ទៅយ៉ាងណា ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ រមែងរលត់ទៅ (និព្វាន) យ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា “taṃ taṃ kilesānaṃ vā” គឺនៃកិលេសទាំងឡាយនោះៗ។ ពាក្យថា “khandhānaṃ vā” គឺនៃខន្ធទាំងឡាយក្នុងភពជាអនាគត។ ពាក្យថា “puna appaṭisandhikabhāvaṃ” គឺព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដល់នូវភាពមិនតភ្ជាប់គ្នាម្តងទៀតនៃសន្តាន។ ដូចជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ករណៈ រមែងប្រាកដក្នុងមគ្គ ដូចក្នុងពាក្យថា “យើងនឹងរួចផុតចាកជរានិងមរណៈ ដោយបដិបត្តិនេះជាប្រាកដ” ជាដើម។ ក្នុងព្រះនិព្វាន មិនមែនដូច្នោះឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “magge viya” (ដូចជាក្នុងមគ្គ) ជាដើម។ ចំណែកឯក្នុងព្រះនិព្វាន រមែងប្រាកដតែសត្តមីវិភត្តិ (ភុម្មវចនៈ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចក្នុងពាក្យថា “នាមនិងរូប រមែងរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងទីណា” ជាដើម។ ហេតុនោះ ក្នុងព្រះនិព្វាន មិនមានតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថថា ករណៈ ប្រាកដឡើយ ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រោះតែមិនមានលក្ខណៈនៃករណៈនោះឯង ទើបលោកពោលពាក្យថា “na ca nibbānaṃ” (និងមិនមែនព្រះនិព្វាន) ជាដើម។ ឈ្មោះថា លក្ខណៈនៃករណៈ គឺភាពជាបច្ច័យជួយឧបត្ថម្ភដល់កត្តា (អ្នកធ្វើ)។ សំណួរថា ចុះការដែលឃើញពាក្យថា “រមែងរលត់ទៅដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ” មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ តែតតិយាវិភត្តិក្នុងទីនោះ ជាវិសេសនៈ មិនមែនជាករណការកៈឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យនោះ លោកពោលដើម្បីឃាត់ចោលនូវសឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ។


Nibbānapadavaṇṇanā.

ការពន្យល់បទថា និព្វាន។


Dutīyagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់គាថាទីពីរ ចប់ហើយ។


18. Kāmāvacarapade. ‘‘Kāmīyatī’’ti icchīyati. Nimittassādavatthu majjhimaṭṭhakathāyaṃ āgataṃ. ‘‘Tekāmīyantī’’ti te avīcinirayādayo icchīyanti. ‘‘Tattha uppannānampī’’ti avīcinirayādīsu uppannānaṃpi sattānaṃ. ‘‘Bhavanikanti nāma hotī’’ti bhavasaṅkhātaṃ attano khandhaṃ etaṃ mama, esohamasmi, esome attāti gaṇhantī taṇhā bhavanikanti nāma. Sā nerayikasattānaṃpi atthiyeva. ‘‘Kāme avacaratī’’ti kāmepariyāpannaṃ hoti. Kāme antogadhaṃ hoti. Rūpārūpabhūmīsu uppannaṃpi rūpārūpasaṅkhyaṃ nagacchati. Kāmasaṅkhyameva gacchati. Kāmagaṇanamevagacchatīti attho. ‘‘Tīsubhavesu uppannānipī’’ti kāmarūpārūpasattasantānesu uppannānipi na tatrapariyā pannāneva honti. Tatra apariyāpannāneva hontīti adhippāyo. ‘‘Kāmāvacaratāpattidoso’’ti kāmāvacara dhammāti vattabbatā pattidoso. ‘‘Rūpāvacaratādimuttidoso’’ti ime rūpāvacara dhammā na honti, arūpāvacara dhammā na honti, lokuttara dhammā na hontīti evaṃ vattabbatāpatti dosoti vuttaṃ hoti. Esanayo ‘‘rūpārūpāvacaratāpatti doso kāmāvacaratāmutti doso’’ tipadesu[Pg.44]. Avacarasaddassa uppannatthe gahitepi etedosā nāpajjanti. Kasmā, loke yebhūyyanayatabbahulanayānaṃpi sabbhāvāti imamatthaṃ vadanto ‘‘nanuyebhūyya vuttivasenapī’’tiādimāha. Tattha ‘‘kesañcī’’ti kesañci puggalānaṃ vā dhammānaṃ vā. Yathāmigaluddako gāme carantopi vane caraṇabahulattā vanacarakoti nāmaṃ labhati. Rājahatthī aññattha carantopi saṅgāme caraṇabahulattā saṅgāmāvacaroti nāmaṃ labhati. Ayaṃ yebhūyyanayo nāma. Yasmiṃ vane ambarukkhāpi atthi, aññarukkhāpi atthi. Ambarukkhabahulattā pana taṃ vanaṃ ambavananti nāmaṃ labhati. Evaṃ simbalivanādīsu. Ayaṃ tabbahulanayo. Idha pana bhūmiyo tabbahulanayena kāmarūpārūpa nāmaṃ labhanti, dhammā yebhūyyanayena kāmāvacarādi nāmaṃ labhantīti. Evaṃ gahite sati, te dosānā pajjantīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā idhapi…pe… dosotī’’tiāha. ‘‘Nā’’ti na kocidoso natthi. Atthi evāti adhippāyo. ‘‘Tasmāssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti avacarasaddassa. ‘‘Tathā atthaṃ aggahetvā’’ti uppajjanatthaṃ aggahetvā. ‘‘Pariggāhiniyā kāmataṇhāya kato’’ti tathā pariggāhiniyā kāmataṇhāya gocaravisayattātāyataṇhāya katonāma hoti. Etena kāmetīti kāmo, kāmataṇhā. Avacarati etthāti avacaraṃ. Kāmassa avacaranti kāmāvacaraṃ. Kāma taṇhāya gocaravisayattā kāmāvacaranti ayamatthopi sijjhati.

១៨. ក្នុងបទថា Kāmāvacarapade (ក្នុងបទថា កាមាវចរៈ)។ ពាក្យថា “Kāmīyatī” បានដល់ ត្រូវបានប្រាថ្នា។ រឿងរ៉ាវអំពីការត្រេកអរក្នុងនិមិត្ត មានមកហើយក្នុងមជ្ឈិមអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Tekāmīyantī” បានដល់ អវីចិនរកជាដើមទាំងនោះ ត្រូវបានប្រាថ្នា។ ពាក្យថា “Tattha uppannānampī” បានដល់ សូម្បីសត្វទាំងឡាយដែលកើតហើយក្នុងអវីចិនរកជាដើមនោះ។ ពាក្យថា “Bhavanikanti nāma hotī” បានដល់ តណ្ហាដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវខន្ធរបស់ខ្លួនដែលហៅថាភព ថា «នេះជារបស់យើង នេះជាយើង នេះជាខ្លួនរបស់យើង» ឈ្មោះថា ភវនិកន្តិ (ការត្រេកអរក្នុងភព)។ តណ្ហានោះ សូម្បីតែសត្វនរកទាំងឡាយក៏រមែងមានពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Kāme avacaratī” បានដល់ រមែងរាប់បញ្ចូលក្នុងកាម រមែងសញ្ចរទៅក្នុងកាម។ សូម្បីតែកើតក្នុងរូបភូមិ និងអរូបភូមិ ក៏មិនដល់នូវការរាប់ថាជារូប និងអរូបឡើយ រមែងដល់នូវការរាប់ថាកាមតែម្យ៉ាង គឺដល់នូវការរាប់បញ្ចូលក្នុងកាមតែម្យ៉ាង នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា “Tīsubhavesu uppannānipī” បានដល់ សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃសត្វក្នុងភពទាំងបី គឺកាមភព រូបភព និងអរូបភព ក៏មិនមែនជារបស់ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពនោះៗឡើយ គឺមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងភពនោះៗឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា “Kāmāvacaratāpattidoso” បានដល់ ទោសគឺការត្រូវពោលថាជាកាមាវចរធម៌។ ពាក្យថា “Rūpāvacaratādimuttidoso” បានដល់ ទោសគឺការត្រូវពោលថា ធម៌ទាំងនេះមិនមែនជារូបាវចរធម៌ មិនមែនជាអរូបាវចរធម៌ មិនមែនជាលោកុត្តរធម៌ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទទាំងឡាយថា “rūpārūpāvacaratāpatti doso kāmāvacaratāmutti doso” (ទោសគឺការត្រូវពោលថាជារូបាវចរ និងអរូបាវចរ និងទោសគឺការរួចផុតពីកាមាវចរ) ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែកាលបើកាន់យកពាក្យថា avacara ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង ក៏ទោសទាំងនេះមិនរមែងធ្លាក់ចុះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងលោកមានការសម្រេចដោយន័យភាគច្រើន (យេភុយ្យន័យ) និងន័យដោយភាពច្រើនលើសលប់ (តព្ពហុលន័យ) ផងដែរ កាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “nanuyebhūyya vuttivasenapī”។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “kesañcī” បានដល់ of នៃបុគ្គល ឬនៃធម៌ទាំងឡាយខ្លះ។ ដូចជាព្រានព្រៃ សូម្បីតែដើរនៅក្នុងភូមិ ក៏ព្រោះតែការដើរនៅក្នុងព្រៃមានច្រើន ទើបបានឈ្មោះថា «អ្នកដើរក្នុងព្រៃ» (វនចរៈ)។ ដំរីព្រះរាជា សូម្បីតែដើរក្នុងទីដទៃ ក៏ព្រោះតែការដើរក្នុងសង្គ្រាមមានច្រើន ទើបបានឈ្មោះថា «អ្នកដើរក្នុងសង្គ្រាម» (សង្គ្រាមាវចរៈ)។ នេះហៅថា យេភុយ្យន័យ (ន័យដោយភាគច្រើន)។ មួយវិញទៀត ក្នុងព្រៃណា សូម្បីតែមានដើមស្វាយខ្លះ មានដើមឈើដទៃខ្លះ ប៉ុន្តែព្រោះតែមានដើមស្វាយច្រើនលើសលប់ ព្រៃនោះទើបបានឈ្មោះថា «ព្រៃស្វាយ» (អម្ពវនៈ)។ ក្នុងព្រៃរកាជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ នេះហៅថា តព្ពហុលន័យ (ន័យដោយភាពច្រើនលើសលប់)។ ក្នុងទីនេះ ភូមិទាំងឡាយរមែងបានឈ្មោះថា កាម រូប អរូប ដោយតព្ពហុលន័យ ឯធម៌ទាំងឡាយរមែងបានឈ្មោះថា កាមាវចរជាដើម ដោយយេភុយ្យន័យ។ កាលបើកាន់យកយ៉ាងនេះ ទោសទាំងនោះក៏មិនធ្លាក់ចុះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលថា “tasmā idhapi…pe… dosotī” ជាដើម។ បទថា “Nā” គឺគ្មានទោសណាមួយឡើយ គឺគ្មានទោសទាល់តែសោះ នេះជាអធិប្បាយ។ បទថា “Tasmāssā” ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា “assā” គឺនៃសព្ទថា អវចរៈ។ ពាក្យថា “Tathā atthaṃ aggahetvā” បានដល់ មិនកាន់យកអត្ថថាកើតឡើងយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា “Pariggāhiniyā kāmataṇhāya kato” បានដល់ ឈ្មោះថាធ្វើឡើងដោយកាមតណ្ហាដែលជាតួគ្រឿងប្រកាន់ខ្ជាប់ ព្រោះជាគោចរវិស័យនៃតណ្ហានោះ។ ដោយហេតុនេះ អត្ថថា ធម្មជាតិណាដែលប្រាថ្នា ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា កាម បានដល់ កាមតណ្ហា។ ធម្មជាតិណារមែងសញ្ចរទៅក្នុងកាមនោះ ឈ្មោះថា អវចរៈ។ ធម្មជាតិដែលសញ្ចរទៅក្នុងកាម ឈ្មោះថា កាមាវចរៈ។ មួយវិញទៀត អត្ថថា កាមាវចរៈ ព្រោះជាគោចរវិស័យនៃកាមតណ្ហា ក៏រមែងសម្រេចបានដូចគ្នា។


Rūpeavacaratīti rūpāvacaraṃ. ‘‘Rūpe’’ti soḷasavidhāyarūpabhūmiyā. ‘‘Avacaratī’’ti tattha pariyāpannabhāvena pavattati. Arūpe avacaratīti arūpāvacaraṃ. ‘‘Arūpe’’ti catubbidhāya arūpabhūmiyā. ‘‘Avacaratī’’ti tattha pariyāpannabhāvena pavattatīti imamatthaṃ vadati ‘‘rūpārūpāvacaresupi ayaṃnayo netabbo’’ti. Rūpe bhavo rūpaṃ. Rūpataṇhā. Arūpe bhavo arūpaṃ, arūpataṇhā. Rūpassa avacaraṃ rūpāvacaraṃ. Arūpassa avacaraṃ arūpāvacaranti imamatthaṃ dīpeti ‘‘tesu panā’’tiādinā. ‘‘Atrā’’ti imasmiṃ ṭhāne. Yadipi lobho, rāgo, kāmo, taṇhā, tisabbampetaṃ lobhassavevacanaṃ hoti. Rūparāgo arūparāgoti pana visuṃ vibhattattā idha kāmasaddena taṃ daññolobho [Pg.45] gayhati. ‘‘Sabbopi lobho’’ti etenasassatuccheda diṭṭhisahagatopi saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ.

ធម្មជាតិណាដែលសញ្ចរទៅក្នុងរូបភូមិ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា រូបាវចរៈ។ ពាក្យថា “Rūpe” បានដល់ ក្នុងរូបភូមិមាន ១៦ ថ្នាក់។ ពាក្យថា “Avacaratī” បានដល់ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងរូបភូមិនោះ។ ធម្មជាតិណាដែលសញ្ចរទៅក្នុងអរូបភូមិ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អរូបាវចរៈ។ ពាក្យថា “Arūpe” បានដល់ ក្នុងអរូបភូមិមាន ៤ ថ្នាក់។ ពាក្យថា “Avacaratī” បានដល់ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងអរូបភូមិនោះ លោកសម្តែងនូវអត្ថនេះទើបពោលថា “rūpārūpāvacaresupi ayaṃnayo netabbo” (សូម្បីក្នុងរូបាវចរ និងអរូបាវចរ ក៏ត្រូវនាំមកនូវន័យនេះដែរ)។ ភពក្នុងរូបភូមិ ឈ្មោះថា រូបៈ គឺរូបតណ្ហា។ ភពក្នុងអរូបភូមិ ឈ្មោះថា អរូបៈ គឺអរូបតណ្ហា។ ធម្មជាតិដែលសញ្ចរទៅក្នុងរូបភព ឈ្មោះថា រូបាវចរៈ។ ធម្មជាតិដែលសញ្ចរទៅក្នុងអរូបភព ឈ្មោះថា អរូបាវចរៈ លោកសម្តែងនូវអត្ថនេះទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tesu panā”។ បទថា “Atrā” បានដល់ ក្នុងទីនេះ។ ទោះបីជាពាក្យថា លោភៈ រាគៈ កាមៈ តណ្ហា ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទនៃលោភៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែលោកចែកទុកដោយឡែកពីគ្នាថា រូបរាគៈ និងអរូបរាគៈ ក្នុងទីនេះ ដោយកាមសព្ទ លោកទើបកាន់យកលោភៈក្រៅពីនោះ។ ពាក្យថា “Sabbopi lobho” គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែលោភៈដែលប្រកបដោយសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ក៏លោកសង្គ្រោះបញ្ចូលក្នុងពាក្យនេះដែរ។


19. ‘‘Rūpārūpasaddā tāsu bhūmīsu niruḷhā’’ti animittā hutvā niruḷhāti adhippāyo. Idāni sanimittaṃ nayaṃ vadati ‘‘apicā’’tiādinā. ‘‘Nissayopacāro’’ti ṭhānūpacāro, yathā sabbogāmo āgatoti. ‘‘Nissito pacāro’’ti ṭhānyūpacāro. Yathā dhajā āgacchantīti. ‘‘Yaṃ etasmiṃ antare’’ti ye etasmiṃ antare khandhadhātu āyatanā. Yaṃ rūpaṃ, yā vedanā, yāsaññā, ye saṅkhārā, yaṃviññāṇanti yojanā. ‘‘Suvisada’’nti yebhūyyādi nayehi anākulattāsuvisuddhaṃ. ‘‘Kiṃ vikkhepenā’’ti cittavikkhepena kiṃ payojananti attho.

១៩. ពាក្យថា “Rūpārūpasaddā tāsu bhūmīsu niruḷhā” មានអធិប្បាយថា សព្ទថារូប និងអរូប ជាសព្ទដែលរំលាយនិមិត្ត (មិនមានហេតុផលដើមកំណើត) ហើយសម្រេចជាឈ្មោះ (និរុត្តិ) ក្នុងភូមិទាំងឡាយនោះ។ ឥឡូវនេះ លោកសម្តែងនូវន័យដែលមាននិមិត្ត ដោយពាក្យជាដើមថា “apicā”។ បទថា “Nissayopacāro” បានដល់ ឋានូបចារៈ (ការហៅទីអាស្រ័យជំនួសរបស់អាស្រ័យ) ដូចជាពាក្យថា «អ្នកស្រុកទាំងអស់មកហើយ»។ បទថា “Nissito pacāro” បានដល់ ឋាន្យូបចារៈ (ការហៅរបស់អាស្រ័យជំនួសទីអាស្រ័យ) ដូចជាពាក្យថា «ទង់ទាំងឡាយកំពុងមក»។ ពាក្យថា “Yaṃ etasmiṃ antare” បានដល់ ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ ទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងចន្លោះនេះ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា រូបណា វេទនាណា សញ្ញាណា សង្ខារទាំងឡាយណា វិញ្ញាណណា។ បទថា “Suvisada” បានដល់ ស្អាតស្អំល្អ ព្រោះមិនច្របូកច្របល់ដោយន័យមានយេភុយ្យន័យជាដើម។ ពាក្យថា “Kiṃ vikkhepenā” មានអត្ថថា តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការធ្វើចិត្តឲ្យរាយមាយ (ឬការនិយាយពង្រីកសេចក្តីឲ្យរាយមាយ)?


20. ‘‘Lujjanappalujjanaṭṭhenā’’ti bhijjanappabhijjanaṭṭhena. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ tebhūmake dhammasamūhe. ‘‘Nivisatī’’ti niccaṃ visati, upagacchati. ‘‘Tassā’’ti micchāggāhassa. ‘‘Tesa’’nti lokuttara dhammānaṃ. ‘‘Yesa’’nti lokiya dhammānaṃ. ‘‘Lujjana’’nti khaṇikabhaṅgena bhijjanaṃ. ‘‘Palujjana’’nti saṇṭhānabhedena santaticchedena nānappakārato bhijjanaṃ. Nibbānaṃ pana idha na labbhati cittasaṅgahādhikārattāti adhippāyo. So ca apariyāpannabhāvo, visuṃ ekācatutthī avatthā bhūmināmāti yojanā.

២០. ពាក្យថា “Lujjanappalujjanaṭṭhenā” បានដល់ ដោយអត្ថថា វិនាស និងវិនាសទៅដោយឡែក (ការបែកធ្លាយ និងការបែកធ្លាយទៅផ្សេងៗ)។ បទថា “Yatthā” បានដល់ ក្នុងប្រជុំនៃធម៌ជាត្រៃភូមិណា។ បទថា “Nivisatī” បានដល់ រមែងចូលទៅ រមែងចូលទៅជិតជានិច្ច។ បទថា “Tassā” បានដល់ នៃការប្រកាន់ខុស (មិច្ឆាគ្គាហៈ)។ បទថា “Tesa” បានដល់ នៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា “Yesa” បានដល់ នៃលោកិយធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា “Lujjana” បានដល់ ការបែកធ្លាយដោយខណិកភង្គ (ការរលត់ទៅក្នុងខណៈ)។ បទថា “Palujjana” បានដល់ ការបែកធ្លាយទៅដោយប្រការផ្សេងៗ ដោយការបែកធ្លាយនៃសណ្ឋាន និងដោយការដាច់ស៊ុតនៃសន្តតិ។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាន មិនបានក្នុងទីនេះឡើយ ព្រោះជាអធិការនៃចិត្តសង្គហៈ (ការសង្ខេបចិត្ត) នេះជាអធិប្បាយ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ភាពជាអបរិយាបន្នៈនោះ និងអវត្ថា (ស្ថានភាព) ទីបួនដោយឡែកមួយទៀត ឈ្មោះថា ភូមិ។


Catubbhūmivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីការបែងចែកភូមិទាំងបួន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


21. ‘‘Hīna’’nti saddhāsatiādīhi sobhaṇadhammehi ayuttattāhīnaṃ. ‘‘Sabbahīna’’nti lobhādīhi pāpadhammehi yuttattā sabba cittehi hīnataraṃ. ‘‘Tadattho’’ti uparimānaṃ cittānaṃ sobhaṇasaññākaraṇasukhattho. ‘‘Ādito’’tiādimhi. ‘‘Vīthicittavasenāti etaṃ mama, esohamasmi, esome attāti evaṃ pavattassa bhavanikanti javanavīthicittassa vasena. Evañcasati, kiṃ kāraṇaṃ lobhamūlacittassapathamaṃ vacaneti āha ‘‘akusalesu panā’’tiādiṃ[Pg.46].‘‘Dvīhivaṭṭamūlehī’’ti lobhamohasaṅkhātehi dvīhi vaṭṭamūlehi.

២១. បទថា “Hīna” បានដល់ ថោកទាប ព្រោះមិនប្រកបដោយសោភណធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធានិងសតិជាដើម។ បទថា “Sabbahīna” បានដល់ ថោកទាបជាងចិត្តទាំងអស់ ព្រោះប្រកបដោយបាបធម៌ទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម។ បទថា “Tadattho” បានដល់ មានប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើសោភណសញ្ញា និងសេចក្តីសុខនៃចិត្តទាំងឡាយខាងលើ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា “Ādito”។ ពាក្យថា “Vīthicittavasena” បានដល់ ដោយអំណាចនៃជវនវិថិចិត្តដែលជាភវនិកន្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «នេះជារបស់យើង នេះជាយើង នេះជាខ្លួនរបស់យើង»។ កាលបើដូច្នោះ តើមានហេតុអ្វីទើបលោកពោលលោភមូលចិត្តមុនគេ? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “akusalesu panā”។ ពាក្យថា “Dvīhivaṭṭamūlehī” បានដល់ ដោយឫសគល់នៃវដ្តៈទាំងពីរ ដែលពោលគឺលោភៈនិងមោហៈ។


22. ‘‘Siniddhacitta’’nti sātavedanāyuttattālūkhacittaṃ na hotīti adhippāyo. Sumanassabhāvoti vutte kāyikasukhavedanāyapi pasaṅgo siyāti vuttaṃ ‘‘mānasika…pe… nāma’’nti. ‘‘Sumanābhidhānassā’’ti sumananāmassa. ‘‘Pavattinimitta’’nti pavattiyā āsanna kāraṇaṃ. Kathaṃ pana bhāvo pavattinimittaṃ nāmahotīti āha ‘‘bhavanti…pe… katvā’’ti. Nimitte bhummaṃ. Tathāhi bhāvo nāma saddappavattinimittanti vuttaṃ. Idāni nimitta lakkhaṇaṃ dassento ‘‘yathāhī’’tiādimāha. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ payoge. ‘‘Danta nimitta’’nti dantakāraṇā. ‘‘Taṃ vedanā nimitta’’nti taṃ vedanākāraṇā. Ettha siyā, ‘‘etasminti nimitte bhumma’’nti vuttaṃ, nimittañcanāma akārakaṃ asādhanaṃ, taṃ kathaṃ sādhanaviggahe yujjatīti. Adhikaraṇa sādhanānurūpattā saddappavattinimittassāti daṭṭhabbaṃ. Etenāti ca etasmāti ca hetu atthe ubhayavacananti vadanti. Āsannahetu nāmasādhanarūpo bhavatīti tesaṃ adhippāyo. Suṭṭhu karoti, pakatipaccayena anipphannaṃ kammaṃ attano balena nipphādetīti saṅkhāro. ‘‘Pubbābhisaṅkhāro’’ti pubbabhāge abhisaṅkhāro. Payojeti niyojetīti payogo. Upeti phalasaṅkhāto attho etenāti upāyo. ‘‘Āṇattiyāvā’’ti pesanāyavā. ‘‘Ajjhesanena vā’’ti āyācanena vā. ‘‘Tajjetvā vā’’ti bhayaṃ dassetvā vā. ‘‘Taṃ taṃ upāyaṃ pare ācikkha’’nti. Kathaṃ ācikkhantīti āha ‘‘akaraṇe’’tiādiṃ. ‘‘Tasmiṃ tasmiṃ kamme payojetītikatvā idha saṅkhāro nāmā’’ti yojanā. ‘‘Paccaya gaṇo’’ti pakatipaccayagaṇo. ‘‘Tenā’’ti saṅkhārena. ‘‘Sādhāraṇo’’ti kusalākusalābyākatānaṃ sādhāraṇo. ‘‘Duvidhena saṅkhārenā’’ti payogena vā upāyena vā. ‘‘Yo pana tenasahito’’tiādinā pubbevuttamevatthaṃ pakārantarenapākaṭaṃ kātuṃ ‘‘sopana yadā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Itī’’tiādi laddhaguṇa vacanaṃ. ‘‘Paccayagaṇassevanāma’’nti paccayagaṇasseva visesa nāmanti [Pg.47] vuttaṃ hoti. Uppannatthe ikapaccayoti kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādiṃ. ‘‘Pāḷiya’’nti dhammasaṅgaṇipāḷiyaṃ. ‘‘Asallakkhetvā’’ti acintetvā iccevattho. Sabbametaṃ nayujjatiyeva. Kasmā, pāḷiaṭṭhakathāhi asaṃsandanattā, atthayuttibyañjanayuttīnañca avisadattāti adhippāyo. ‘‘Ta’’nti cittaṃ. ‘‘Etenā’’ti pubbappayogena. ‘‘Yathāvuttanayenā’’ti tikkhabhāvasaṅkhātamaṇḍanavisesena. ‘‘So panā’’ti pubbappayogo pana. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Taṃ nibbattito’’ti tena pubbappayogena nibbattito. ‘‘Virajjhitvā’’ti ayuttapakkhepatitvā. Etenapaṭikkhittā hotīti sambandho. Gāthāyaṃ. ‘‘Cittasambhavī’’ti cittasmiṃ sambhūto. Viseso saṅkhāro nāmāti yojanā. Salomako, sapakkhakotyādīsuviyāti vuttaṃ. Sāsavā dhammā, sārammaṇā dhammātyādīsuviyāti pana vutte yuttataraṃ. ‘‘Pāḷiaṭṭhakathā siddha’’nti pāḷiaṭṭhakathāto siddhaṃ. Apicayatthavisuddhimaggādīsu asaṅkhāraṃ cittaṃ, sasaṅkhāraṃ cittanti āgataṃ. Tattha ayaṃ pacchimanayo yutto. Upāyasamuṭṭhitassa anekasatasambhavato ‘‘idañca nayadassanamevā’’ti vuttaṃ. ‘‘Udāsinabhāvenā’’ti majjhattabhāvena. ‘‘Yato’’ti yasmā. Vikārapatto hoti. Tato adhimattapassanaṃ viññāyatīti yojanā.

២២. ពាក្យថា “Siniddhacitta” (ចិត្តទន់ភ្លន់) មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ចិត្តមិនគ្រោតគ្រាត ព្រោះប្រកបដោយសាតវេទនា (វេទនាជាទីត្រេកអរ)។ កាលបើពោលថា “សុមនស្សភាវៈ” (ភាពនៃចិត្តល្អ) អាចនឹងមានការច្រឡំយកកាយិកសុខវេទនា (សុខវេទនាផ្លូវកាយ) ផងដែរ ទើបលោកពោលថា “mānasika…pe… nāma” (ឈ្មោះថាផ្លូវចិត្ត...ល...)។ ពាក្យថា “Sumanābhidhānassa” បានដល់ ដែលមានឈ្មោះថា សុមនៈ។ ពាក្យថា “Pavattinimitta” (ហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅ) បានដល់ ហេតុជិតដិតនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ ចុះភាវៈ (ភាព) នឹងឈ្មោះថាជាហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅដោយរបៀបណា? ទើបលោកពោលថា “bhavanti…pe… katvā” (រមែងមាន...ល...ធ្វើហើយ)។ វិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថថា និមិត្ត (ហេតុ)។ ព្រោះថា ភាវៈ ឈ្មោះថាជាហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញលក្ខណៈនៃនិមិត្ត លោកទើបពោលពាក្យថា “yathāhi” (ដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tattha” បានដល់ ក្នុងការប្រកបនោះ។ ពាក្យថា “Danta nimitta” បានដល់ ព្រោះធ្មេញជាហេតុ។ ពាក្យថា “Taṃ vedanā nimitta” បានដល់ ព្រោះវេទនានោះជាហេតុ។ ក្នុងទីនេះ គួរមានចម្ងល់ថា “ពាក្យថា etasmiṃ នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថា និមិត្ត” ហើយនិមិត្តនោះឯង មិនមែនជាកាតា (អ្នកធ្វើ) មិនមែនជាសាធនៈ ចុះហេតុអ្វីទើបយកទៅប្រើក្នុងសាធនវិគ្គហៈ (ការវិភាគសាធនៈ) បាន? គប្បីជ្រាបថា ព្រោះហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទ គឺសមស្របតាមអធិករណសាធនៈ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ពាក្យថា Etena ក្តី Etasmā ក្តី ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ប្រើក្នុងអត្ថថា ហេតុ។ សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះថា ហេតុជិតដិត រមែងមានរូបជាគ្រឿងសម្រេច (សាធនរូប)។ ធម៌ណាធ្វើដោយប្រពៃ គឺញ៉ាំងកម្មដែលមិនទាន់សម្រេចដោយបកតិបច្ច័យ ឲ្យសម្រេចបានដោយកម្លាំងរបស់ខ្លួន ធម៌នោះឈ្មោះថា សង្ខារ។ ពាក្យថា “Pubbābhisaṅkhāro” បានដល់ ការតាក់តែងក្នុងចំណែកខាងដើម (មុននឹងធ្វើ)។ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រកប គឺចាត់ចែង ឈ្មោះថា បយោគៈ។ ផលដែលលោកហៅថា អត្ថ រមែងចូលទៅជិតដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ឧបាយ។ ពាក្យថា “Āṇattiyā vā” បានដល់ ដោយការបង្គាប់បញ្ជា ឬដោយការប្រើប្រាស់។ ពាក្យថា “Ajjhesanena vā” បានដល់ ដោយការអង្វរករ។ ពាក្យថា “Tajjetvā vā” បានដល់ ដោយការគំរាមកំហែង ឬដោយការធ្វើឲ្យខ្លាច។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ upāyaṃ pare ācikkha” (ការប្រាប់នូវឧបាយនោះៗ ដល់អ្នកដទៃ)។ ចុះប្រាប់ដោយរបៀបណា? ទើបលោកពោលពាក្យថា “akaraṇe” (ក្នុងការមិនធ្វើ) ជាដើម។ ការប្រកបភ្ជាប់ថា “ព្រោះញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យប្រកបក្នុងកម្មនោះៗ ក្នុងទីនេះ ទើបឈ្មោះថា សង្ខារ”។ ពាក្យថា “Paccaya gaṇo” បានដល់ ពួកនៃបកតិបច្ច័យ។ ពាក្យថា “Tena” បានដល់ ដោយសង្ខារ។ ពាក្យថា “Sādhāraṇo” បានដល់ ទូទៅដល់កុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹត។ ពាក្យថា “Duvidhena saṅkhārena” បានដល់ ដោយសង្ខារពីរយ៉ាង គឺបយោគៈ ឬឧបាយ។ លោកពោលពាក្យថា “so pana yadā” (ក៏ចិត្តនោះ ក្នុងកាលណា) ជាដើម ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលពោលហើយខាងដើម ឲ្យច្បាស់លាស់ដោយវិធីផ្សេង តាមរយៈពាក្យថា “Yo pana tena sahito” (ក៏ចិត្តណា ប្រកបដោយសង្ខារនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Iti” ជាដើម ជាពាក្យពោលដល់គុណដែលទទួលបាន។ ពាក្យថា “Paccayagaṇasseva nāmaṃ” មានន័យថា ជាឈ្មោះពិសេសរបស់ពួកនៃបច្ច័យហ្នឹងឯង។ ចុះដឹងបានដូចម្តេចថា ឥកបច្ច័យ (ika-suffix) ប្រើក្នុងអត្ថថា កើតឡើងហើយ? ទើបលោកពោលពាក្យថា “yasmiṃ samaye” (ក្នុងសម័យណា) ជាដើម។ ពាក្យថា “Pāḷiyaṃ” បានដល់ ក្នុងព្រះបាលីធម្មសង្គណី។ ពាក្យថា “Asallakkhetvā” មានន័យថា មិនបានគិតពិចារណា។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ មិនសមហេតុផលទាល់តែសោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនស្របគ្នានឹងព្រះបាលី និងអដ្ឋកថា ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនច្បាស់លាស់ទាំងអត្ថយុត្តិ (ហេតុផលខាងអត្ថ) និងព្យញ្ជនយុត្តិ (ហេតុផលខាងព្យញ្ជនៈ) នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា “Taṃ” បានដល់ ចិត្ត។ ពាក្យថា “Etena” បានដល់ ដោយបុព្វបយោគ (ការប្រឹងប្រែងខាងដើម)។ ពាក្យថា “Yathāvuttanayena” បានដល់ ដោយគ្រឿងតាក់តែងដ៏វិសេស ពោលគឺភាពជាចិត្តមុតស្រួច តាមវិធីដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា “So pana” បានដល់ ក៏បុព្វបយោគនោះឯង។ ពាក្យថា “Iti” បានដល់ ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា “Taṃ nibbattito” បានដល់ កើតឡើងហើយដោយបុព្វបយោគនោះ។ ពាក្យថា “Virajjhitvā” បានដល់ ធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកដែលមិនសមគួរ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា ត្រូវបានបដិសេធដោយពាក្យនេះ។ ក្នុងគាថា។ ពាក្យថា “Cittasambhavī” បានដល់ កើតឡើងក្នុងចិត្ត។ មានការប្រកបភ្ជាប់ថា សង្ខារដ៏វិសេស ឈ្មោះថា សង្ខារ។ លោកពោលថា ដូចជាពាក្យថា Salomako (មានរោម), Sapakkhako (មានស្លាប) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ បើពោលថា ដូចជាពាក្យថា Sāsavā dhammā (ធម៌ប្រកបដោយអាសវៈ), Sārammaṇā dhammā (ធម៌មានអារម្មណ៍) ជាដើម នោះរឹតតែសមគួរជាង។ ពាក្យថា “Pāḷiaṭṭhakathā siddhaṃ” បានដល់ សម្រេចមកពីព្រះបាលី និងអដ្ឋកថា។ មួយវិញទៀត ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គជាដើម មានមកថា អសង្ខារិកចិត្ត និងសសង្ខារិកចិត្ត។ ក្នុងបណ្តាវិធីទាំងនោះ វិធីខាងចុងនេះ ទើបសមគួរ។ ព្រោះចិត្តដែលតាំងឡើងដោយឧបាយ មានច្រើនរយបែប ទើបលោកពោលថា “នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញវិធីប៉ុណ្ណោះ”។ ពាក្យថា “Udāsinabhāvena” បានដល់ ដោយភាពជាកណ្តាល (មជ្ឈត្តភាព)។ ពាក្យថា “Yato” បានដល់ ព្រោះហេតុណា។ រមែងដល់នូវសេចក្តីប្រែប្រួល។ មានការប្រកបភ្ជាប់ថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបដឹងច្បាស់នូវការយល់ឃើញដ៏លើសលុប។


23. Idāni sahagatavacana sampayuttavacanāni vicārento ‘‘etthacā’’tiādimārabhi. ‘‘Na pana te bhedavantā hontī’’ti kasmā vuttaṃ. Na nu tepicakkhu samphasso, sotasamphasso, tiādinā ca, kāmavitakko, byāpādavitakko, tiādinā ca, dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇa, ntiādināca bhedavantā hontīti. Saccaṃ. Te pana bhedā imaṃ cittaṃ bhinnaṃ na karonti. Tasmā te bhedavantāna hontīti vuttā. Na ca tesaṃ ayaṃ vikappo atthīti sambandho. ‘‘Imasmiṃ citte’’ti lobhamūlacitte. ‘‘Katthacī’’ti kismiñci citte. Yevāpanāti vutte sudhammesu āgatāniyevāpanakāni. ‘‘Aññehī’’ti dosamūlamohamūlehi. Nanutānipi idha gahetabbānīti sambandho. ‘‘Nā’’ti na gahetabbāni. Kasmāti āha ‘‘tesuhī’’tiādiṃ[Pg.48]. Tepi idha nagahetabbā siyuṃ. Na pana na gahetabbā. Kasmā, vedanāya ca sayaṃ bhedavantattā, diṭṭhisaṅkhārānañca vikappasabbhāvāti adhippāyo.

២៣. ឥឡូវនេះ កាលនឹងវិនិច្ឆ័យពាក្យថា សហគតៈ និងពាក្យថា សម្បយុត្តៈ លោកទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា “Ettha ca” (ក៏ក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ហេតុអ្វីទើបលោកពោលថា “ក៏ធម៌ទាំងនោះ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ”? តើធម៌ទាំងនោះ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយពាក្យជាដើមថា ចក្ខុសម្ផស្ស សោតសម្ផស្ស ខ្លះ កាមវិតក្កៈ ព្យាបាទវិតក្កៈ ខ្លះ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ ខ្លះទេឬ? ពិតណាស់ (មានសេចក្តីប្លែកគ្នាពិតមែន)។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នាទាំងនោះ មិនបានធ្វើឲ្យចិត្តនេះប្លែកគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា ធម៌ទាំងនោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា ម្យ៉ាងទៀត ការបែងចែកនេះ មិនមានដល់ធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Imasmiṃ citte” បានដល់ ក្នុងលោភមូលចិត្ត។ ពាក្យថា “Katthaci” បានដល់ ក្នុងចិត្តណាមួយ។ កាលបើពោលថា “យេវាបនៈ” (ឬក៏ធម៌ឯណានីមួយ) គឺបានដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលជាយេវាបនកធម៌ ដែលមកក្នុងសុទ្ធធម៌។ ពាក្យថា “Aññehi” បានដល់ ដោយទោសមូលចិត្ត និងមោហមូលចិត្ត។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា តើធម៌ទាំងនោះ មិនគួរកាន់យកក្នុងទីនេះផងទេឬ? ពាក្យថា “Na” គឺមិនត្រូវកាន់យកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ទើបលោកពោលពាក្យថា “tesu hi” (ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងនោះ) ជាដើម។ សូម្បីធម៌ទាំងនោះ ក៏មិនគួរកាន់យកក្នុងទីនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ មិនមែនជាមិនត្រូវកាន់យកនោះទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវេទនាខ្លួនឯង ក៏មានសេចក្តីប្លែកគ្នាផង និងព្រោះការមានសេចក្តីបែងចែកនៃទិដ្ឋិ និងសង្ខារទាំងឡាយផង នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។


24. ‘‘Somanassassakāraṇa’’nti somanassuppattiyā kāraṇaṃ. Somanassuppattiyā kāraṇe vutte taṃ sahagata cittuppattiyāpikāraṇaṃ siddhaṃ hotīti katvā tameva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘somanassappaṭisandhikohī’’tiādiṃ. Hīnena vā…pe… ārammaṇena samāyogo, tena samāyuttassāpi cittaṃ uppajjamānantiādinā vattabbaṃ. Tathā byasanamuttiyaṃpi. Upekkhākāraṇe ‘‘byasanamuttī’’ti idaṃ domanassappasaṅgaparihāravacanaṃ. Ajjhāsayovuccati ajjhāvuttaṃ gehaṃ. Diṭṭhisaṅkhāto ajjhāsayoyassāti diṭṭhajjhāsayo. Tassa bhāvo diṭṭhajjhāsayatā. ‘‘Ayoniso ummujjana’’nti anupāyato ābhujanaṃ, manasikaraṇaṃ. ‘‘Cintā pasutavasenā’’ti gambhīresu dhammesu cintāpasavanavasena, vīmaṃsā vaḍḍhanavasena. ‘‘Diṭṭhakāraṇamevā’’ti diṭṭhaṃ kāraṇappaṭirūpakameva. Tenāha ‘‘sāratosaccato ummujjana’’nti. ‘‘Tabbiparītenā’’ti tato viparītena. Adiṭṭhajjhāsayatā, diṭṭhivipannapuggalaparivajjanatā, saddhammasavanatā, sammāvitakkabahulatā, yoniso ummujjanañca diṭṭhivippayogakāraṇanti vattabbaṃ.

២៤. ពាក្យថា “Somanassassa kāraṇaṃ” បានដល់ ហេតុនៃការកើតឡើងនៃសោមនស្ស។ គប្បីជ្រាបថា កាលបើលោកពោលហេតុនៃការកើតឡើងនៃសោមនស្សហើយ ហេតុនៃការកើតឡើងនៃចិត្តដែលកើតរួមជាមួយសោមនស្សនោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចទៅជាមួយដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលពាក្យនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “somanassappaṭisandhiko hi” (ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសោមនស្សបដិសន្ធិ) ជាដើម។ គប្បីពោលដោយពាក្យជាដើមថា ការជួបប្រទះនឹងអារម្មណ៍ដ៏ថោកទាបក្តី...ល... ចិត្តរបស់បុគ្គលដែលប្រកបដោយអារម្មណ៍នោះ កាលកើតឡើង...។ ក្នុងការរួចផុតពីវិនាសកម្ម (ព្យសនមុត្តិ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងហេតុនៃឧបេក្ខា ពាក្យថា “byasanamutti” (ការរួចផុតពីវិនាសកម្ម) នេះ ជាពាក្យសម្រាប់ការពារការជាប់ជំពាក់នឹងទោមនស្ស។ ផ្ទះដែលបុគ្គលចូលទៅអាស្រ័យនៅ លោកហៅថា អជ្ឈាស័យ។ បុគ្គលណាមានអជ្ឈាស័យ ពោលគឺទិដ្ឋិ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ទិដ្ឋជ្ឈាស័យ (មានទិដ្ឋិជាអជ្ឈាស័យ)។ ភាពនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋជ្ឈាសយតា (ភាពនៃបុគ្គលមានទិដ្ឋិជាអជ្ឈាស័យ)។ ពាក្យថា “Ayoniso ummujjanaṃ” បានដល់ ការនឹកគិត ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដោយមិនត្រូវឧបាយ។ ពាក្យថា “Cintāpasutavasena” បានដល់ ដោយអំណាចនៃការខ្វល់ខ្វាយគិតក្នុងធម៌ទាំងឡាយដ៏ជ្រាលជ្រៅ គឺដោយអំណាចនៃការចម្រើនការពិចារណា។ ពាក្យថា “Diṭṭhakāraṇameva” បានដល់ ហេតុដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងហេតុដែលខ្លួនបានឃើញហើយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sārato saccato ummujjanaṃ” (ការផុសឡើងដោយយល់ថាជាខ្លឹមសារ ដោយយល់ថាជាការពិត)។ ពាក្យថា “Tabbiparītena” បានដល់ ដោយផ្ទុយពីនោះ។ គប្បីពោលថា ភាពជាអ្នកមិនមានទិដ្ឋិជាអជ្ឈាស័យ ១ ការវៀរចាកបុគ្គលដែលមានទិដ្ឋិខូចខាត ១ ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ១ ការច្រើនដោយសម្មាវិតក្កៈ ១ និងការនឹកគិតដោយឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ១ ទាំងនេះជាហេតុនៃទិដ្ឋិវិប្បយុត្ត។


‘‘Imesaṃ pana cittānaṃ uppattividhānaṃ visuddhimaggegahetabba’’nti visuddhi maggekhandha niddesato gahetabbaṃ. Vuttañhitattha. Yadā hinatthikāmesu ādīnavotiādinānayena micchādiṭṭhiṃ purekkhitvā haṭṭhatuṭṭho kāmevā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sāratopacceti sabhāva tikkhena anussāhitenacittena. Tadā pathamaṃ akusala cittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadādutīyaṃ. Yadā micchā diṭṭhiṃ apurekkhitvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, para sampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena. Tadā tatīyaṃ. Yadā mandena samussāhitenacittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitāhonti[Pg.49], tadāsesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti.

ពាក្យថា “Imesaṃ pana cittānaṃ uppattividhānaṃ visuddhimagge gahetabbaṃ” (ក៏របៀបនៃការកើតឡើងនៃចិត្តទាំងឡាយនេះ គប្បីកាន់យកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ) គឺគប្បីកាន់យកពីខន្ធនិទ្ទេស ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ព្រោះថា ក្នុងខន្ធនិទ្ទេសនោះ លោកពោលទុកមកហើយថា៖ ក្នុងកាលណា បុគ្គលមិនយល់ឃើញនូវទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ ដោយវិធីជាដើមថា កាមទាំងឡាយមានប្រយោជន៍តិចតួច ហើយតម្កល់មិច្ឆាទិដ្ឋិទុកខាងមុខ មានចិត្តរីករាយត្រេកអរ ប្រើប្រាស់នូវកាមទាំងឡាយក្តី ជឿស៊ប់នូវមង្គលភ្ញាក់ផ្អើលជាដើមថាជាខ្លឹមសារក្តី ដោយចិត្តដ៏មុតស្រួចដោយសភាវៈ មិនមានការជម្រុញចិត្ត (អសង្ខារិក)។ ក្នុងកាលនោះ អកុសលចិត្តទី ១ រមែងកើតឡើង។ ក្នុងកាលណា កើតឡើងដោយចិត្តដ៏ទន់ខ្សោយ ដែលមានការជម្រុញចិត្ត (សសង្ខារិក) ក្នុងកាលនោះ អកុសលចិត្តទី ២ រមែងកើតឡើង។ ក្នុងកាលណា បុគ្គលមិនតម្កល់មិច្ឆាទិដ្ឋិទុកខាងមុខទេ គ្រាន់តែមានចិត្តរីករាយត្រេកអរ សេពមេថុនធម្មក្តី សម្លឹងរំពៃចង់បានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃក្តី លួចប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃក្តី ដោយចិត្តដ៏មុតស្រួចដោយសភាវៈ មិនមានការជម្រុញចិត្ត។ ក្នុងកាលនោះ អកុសលចិត្តទី ៣ រមែងកើតឡើង។ ក្នុងកាលណា កើតឡើងដោយចិត្តដ៏ទន់ខ្សោយ ដែលមានការជម្រុញចិត្ត ក្នុងកាលនោះ អកុសលចិត្តទី ៤ រមែងកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលណា ព្រោះមិនបានសម្រេចនូវកាមទាំងឡាយក្តី ឬព្រោះមិនមានហេតុនៃសោមនស្សដទៃទៀតក្តី បុគ្គលជាអ្នកប្រាសចាកសោមនស្ស ក្នុងចំណែកទាំង ៤ យ៉ាងនោះ ក្នុងកាលនោះ អកុសលចិត្ត ៤ ទៀត ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា រមែងកើតឡើង។


Lobhamūlacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីលោភមូលចិត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


25. Dosamūlacitte. ‘‘Virūpa’’nti duṭṭhaṃ, luddaṃ. Dummanassa bhāvoti vutte kāyikadukkhavedanāyapi pasaṅgo siyāti vuttaṃ ‘‘mānasika…pe… nāma’’nti. Paṭihaññati bādhati. ‘‘Santatte’’ti santāpite.

២៥. ក្នុងអធិប្បាយអំពីទោសមូលចិត្ត។ ពាក្យថា “Virūpa” (មានរូបអាក្រក់) បានដល់ ដែលខូចខាត ឬដែលសាហាវយង់ឃ្នង។ កាលបើពោលថា “ទុម្មនស្សភាវៈ” (ភាពនៃចិត្តមិនល្អ) អាចនឹងមានការច្រឡំយកកាយិកទុក្ខវេទនា (ទុក្ខវេទនាផ្លូវកាយ) ផងដែរ ទើបលោកពោលថា “mānasika…pe… nāma” (ឈ្មោះថាផ្លូវចិត្ត...ល...)។ ពាក្យថា Paṭihaññati (រមែងប៉ះទង្គិច) បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យក្តៅក្រហាយ (បៀតបៀន)។ ពាក្យថា “Santatte” បានដល់ ដែលក្តៅក្រហាយខ្លាំង។


26. ‘‘Bhedakaro’’ti aññamaññavisesakaro. ‘‘Bhedakarāna hontī’’ti imassa cittassa aññamaññavisesakarāna honti. Domanassaggahaṇaṃ pasaṅganivattanatthaṃ gahitanti yojanā. Pasaṅgoti canānappakārato sajjanaṃ lagganaṃ. Kathaṃ pasaṅgoti āha ‘‘yadāhī’’tiādiṃ. ‘‘Tuṭṭhiṃ pavedentī’’ti tuṭṭhāmayaṃ imesaṃ maraṇenātiādi cikkhanti. Evaṃ sahagatappasaṅgaṃ nivattetvā sampayuttappasaṅgaṃ nivattetuṃ ‘‘paṭighaggahaṇaṃpī’’tiādi vuttaṃ. Tiracchānagatapāṇavadhe apuññaṃ nāma natthi. Ādikappato paṭṭhāya manussānaṃ yathākāma paribhogatthāya lokissariyenathāvaraṭṭhāyinā nimmitattāti adhippāyo. ‘‘Vissaṭṭhā’’ti anāsaṅkā. ‘‘Aññevā’’ti aññe vā jane. Vimati eva vematikaṃ. Vematikaṃ jātaṃ yesaṃ te vematikajātā. Purimacittassalobhasahagatabhāvo imāniaṭṭhapi lobhasahagatacittānināmāti iminā cūḷanigamane neva siddhoviyāti yojanā. Cūḷanigamanena paṭighasampayutta bhāvesiddhe domanassasahagatabhāvopi tenasiddho yevāti katvā ‘‘tesaṃ gahaṇaṃ’’ti vuttaṃ. ‘‘Tesa’’nti donassapaṭighānaṃ. Imasmiṃ citte issāmacchariyakukkuccānicathinamiddhāni ca aniyatayogīni ca honti yevāpanakāni ca. Tenāha ‘‘purimacitte’’tiādiṃ. Domanassaṃ imasmiṃ citte atthi, aññacittesu natthi, tasmā asādhāraṇa dhammo nāma. Anaññasādhāraṇa dhammotipi vuccati. ‘‘Yathātaṃ’’ti taṃ nidassanaṃ tadudāharaṇaṃ yathā katamanti attho. ‘‘Upalakkhetī’’ti [Pg.50] saññāpeti. Ātapaṃtāyatirakkhatīti ātapattaṃ. Setacchattaṃ. Laddhaṃ ātapattaṃ yenāti laddhātapatto. Rājakumāro. So ātapattaṃ laddhoti vutte sabbaṃ rājasampattiṃ laddhoti viññāyati. Tasmā idaṃ upalakkhaṇa vacanaṃ jātanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ubhinna’’nti dvinnaṃ domanassa paṭighānaṃ. Pubbe domanassasahagatanti vatvā nigamane paṭighasampayuttacittānīti vuttattā ‘‘imassa…pe… siddhito’’ti vuttaṃ.

២៦. បទថា “Bhedakaro” ti បានដល់ ធម្មជាតិដែលធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា “Bhedakarāna hontī” បានដល់ ជាធម្មជាតិធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមកនៃចិត្តនេះ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ការកាន់យកទោមនស្ស លោកកាន់យកដើម្បីឃាត់នូវការជាប់ជំពាក់ (ប្រសង្គៈ)។ ពាក្យថា ប្រសង្គៈ គឺការជាប់ជំពាក់ ការស្អិតរមួតដោយប្រការផ្សេងៗ។ ការជាប់ជំពាក់នោះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “yadāhī”។ ពាក្យថា “Tuṭṭhiṃ pavedentī” បានដល់ តែងប្រាប់ថា «យើងត្រេកអរណាស់ដោយសារសេចក្តីស្លាប់នៃសត្វទាំងឡាយនេះ» ជាដើម។ លោកឃាត់នូវការជាប់ជំពាក់ដែលកើតរួមគ្នា (សហគតប្រសង្គៈ) យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីឃាត់នូវការជាប់ជំពាក់ដែលប្រកបជាមួយគ្នា (សម្បយុត្តប្រសង្គៈ) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “paṭighaggahaṇaṃpī”។ មានអធិប្បាយថា ការសម្លាប់សត្វតិរច្ឆាន មិនឈ្មោះថាជាបាបឡើយ ព្រោះសត្វទាំងនោះត្រូវបានព្រះជាម្ចាស់នៃលោក (លោកិស្សរៈ) ដ៏ស្ថិតស្ថេរតាំងនៅតាំងពីដើមកប្ប បង្កើតឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការបរិភោគតាមប្រាថ្នារបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ បទថា “Vissaṭṭhā” បានដល់ មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ (មិនខ្លាចរអា)។ បទថា “Aññevā” បានដល់ ឬជនទាំងឡាយដទៃ។ សេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា វេមតិកៈ។ សេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងហើយដល់ជនទាំងឡាយណា ជនទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា វេមតិកជាតៈ (អ្នកកើតសេចក្តីសង្ស័យ)។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ភាពនៃចិត្តមុនជាចិត្តប្រកបដោយលោភៈ រមែងសម្រេចបានដោយចូឡនិគមនៈ (ការសន្និដ្ឋានខ្លី) ថា «ចិត្តទាំង ៨ នេះ ឈ្មោះថាលោភសហគតចិត្ត» ដូច្នោះឯង។ កាលបើភាពជាចិត្តប្រកបដោយបដិឃៈ សម្រេចបានដោយចូឡនិគមនៈហើយ ភាពជាចិត្តប្រកបដោយទោមនស្ស ក៏រមែងសម្រេចបានដោយចូឡនិគមនៈនោះដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “tesaṃ gahaṇaṃ” (ការកាន់យកនូវធម៌ទាំងនោះ)។ បទថា “Tesaṃ” បានដល់ នៃទោមនស្ស និងបដិឃៈ។ ក្នុងចិត្តនេះ ឥស្សា មច្ឆរិយៈ កុក្កុច្ចៈ ថីនៈ និងមិទ្ធៈ រមែងជាអនិយតយោគីធម៌ និងយេវាបនកធម៌ពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “purimacitte”។ ទោមនស្ស មាននៅក្នុងចិត្តនេះ តែមិនមានក្នុងចិត្តដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អសាធារណធម៌ (ធម៌មិនទូទៅ)។ សូម្បីតែពាក្យថា អនញ្ញសាធារណធម៌ ក៏លោកហៅដែរ។ បទថា “Yathātaṃ” មានអត្ថថា ឧទាហរណ៍នោះ ឬសេចក្តីប្រៀបធៀបនោះ តើលោកធ្វើដូចម្តេច។ បទថា “Upalakkhetī” បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យដឹងច្បាស់។ ធម្មជាតិណាការពារកំដៅថ្ងៃ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អាតបត្តៈ (ឆត្រការពារកំដៅថ្ងៃ) គឺស្វេតច្ឆត្រ។ ស្វេតច្ឆត្រត្រូវបានបុគ្គលណាបានហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លទ្ធាតបត្តៈ (អ្នកបានស្វេតច្ឆត្រ) គឺព្រះរាជកុមារ។ កាលបើពោលថា ព្រះរាជកុមារនោះបានស្វេតច្ឆត្រហើយ រមែងជាទីដឹងច្បាស់ថា ទ្រង់បាននូវរាជសម្បត្តិទាំងអស់។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា នេះជាឧបលក្ខណវចនៈ (ពាក្យសម្គាល់សេចក្តីធំដោយលើកយករបស់តូចមកនិយាយ)។ បទថា “Ubhinnaṃ” បានដល់ នៃធម៌ទាំងពីរ គឺទោមនស្ស និងបដិឃៈ។ ព្រោះពីដំបូងលោកពោលថា ទោមនស្សសហគតៈ ហើយក្នុងនិគមនៈ លោកពោលថា បដិឃសម្បយុត្តចិត្ត ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “imassa…pe… siddhito” (ព្រោះការសម្រេចនៃចិត្តនេះ...)។


27. ‘‘Aniṭṭhalokadhammehī’’ti alābho ca, ayasoca, nindāca, dukkhañcāti catūhi aniṭṭhalokadhammehi. ‘‘Taṃ kutettha labbhā’’ti ahaṃ alābhādīhi māsamāgacchīti patthentassapi kutomeetthaloketaṃ patthanā pūraṇaṃ sabbakālaṃ labbhāti attho. ‘‘Labbhā’’ti ca kammatthadīpakaṃ pāṭipadikapadaṃ. Imesaṃ uppattividhānaṃ visuddhimagge saṅkhepatova vuttaṃ tassa pāṇāti pātādīsu tikkhamandappavattikāle pavattiveditabbāti.

២៧. ពាក្យថា “Aniṭṭhalokadhammehī” បានដល់ ដោយអនិដ្ឋលោកធម៌ទាំង ៤ គឺ ការមិនមានលាភ (អលាភៈ) ការមិនមានយស (អយសៈ) ការនិន្ទា (និន្ទា) និងសេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខៈ)។ ពាក្យថា “Taṃ kutettha labbhā” មានអត្ថថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលប្រាថ្នាថា «សូមកុំឲ្យយើងជួបប្រទះនឹងការមិនមានលាភជាដើមឡើយ» តើការបំពេញនូវសេចក្តីប្រាថ្នានោះ នឹងបានមកពីណាគ្រប់ពេលវេលាក្នុងលោកនេះ? ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “Labbhā” ជាបាតិបទិកបទដែលសម្តែងនូវកម្មត្ថៈ (អត្ថនៃកម្ម)។ វិធីនៃការកើតឡើងនៃចិត្តទាំងឡាយនេះ លោកសម្តែងទុកដោយសង្ខេបហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តនោះ ក្នុងខណៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងខ្លាំងក្លា ឬខ្សោយ ក្នុងការសម្លាប់សត្វជាដើម។


Dosamūlacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីទោសមូលចិត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


28. Mohamūlacitte. ‘‘Mūlantaravirahenā’’ti aññamūlavirahena. Saṃsappatīti saṃsappamānā. Evaṃ nu kho, aññathānu khoti evaṃ dvidhā erayati kampatīti attho. Vikkhipatīti vikkhipamānaṃ. ‘‘Niyamanattha’’nti idaṃ vicikicchāsampayuttaṃ nāmāti niyamanatthaṃ. Idañhi paṭighasampayuttaṃ viya nigamanena siddhaṃ na hoti. ‘‘Idha laddhokāsaṃ hutvā’’ti mūlantara virahattā eva idhaladdhokāsaṃ hutvā. Pakati sabhāvabhūtaṃ, iti tasmā natthīti yojanā. ‘‘Anosakkamāna’’nti pacchato anivattamānaṃ. ‘‘Asaṃsīdamāna’’nti heṭṭhato apatamānaṃ. Ubhayena abbocchinnanti vuttaṃ hoti. ‘‘Atisammuḷhatāyā’’ti mūlantara virahena mohena atisammuḷhatāya. ‘‘Aticañcalatāyā’’ti saṃsappamānavikkhipamānehivicikicchuddhaccehi aticañcalatāya. ‘‘Sabbatthapī’’ti sabbesupi ārammaṇesu. Aṭṭhakathāyaṃ saṅkhāra bhedena avijjāya duvidhabhāvova vutto. Kathaṃ vutto. Avijjā appaṭipatti micchā paṭipattito duvidhā tathā sasaṅkhā rāsaṅkhāratoti [Pg.51] vutto. ‘‘Tividhabhāvovā’’ti imasmiṃ cittesaṅkhāravimuttāya avijjāya saddhiṃ tividhabhāvova. Imesaṃ dvinnaṃ cittānaṃ uppattividhānaṃ visuddhimaggesaṅkhepatovavuttaṃ tassaasanniṭṭhānavikkhepakālepavatti veditabbāti.

២៨. ក្នុងមោហមូលចិត្ត។ ពាក្យថា “Mūlantaravirahena” សេចក្តីថា ដោយការវៀរចាកមូលដទៃ។ ពាក្យថា Saṃsappatī សេចក្តីថា ញាប់ញ័រទៅ។ សេចក្តីថា ញាប់ញ័រ គឺកម្រើកទៅដោយអាការៈពីរយ៉ាងគឺ “យ៉ាងនេះឬហ្ន៎ ឬមួយយ៉ាងផ្សេងទៀតហ្ន៎”។ ពាក្យថា Vikkhipatī សេចក្តីថា រាយមាយទៅ។ ពាក្យថា “Niyamanatthaṃ” សេចក្តីថា ដើម្បីកំណត់ថា នេះឈ្មោះថា វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តចិត្ត។ ព្រោះថា ចិត្តនេះមិនសម្រេចដោយការសន្និដ្ឋាន ដូចជាបដិឃសម្បយុត្តចិត្តឡើយ។ ពាក្យថា “Idha laddhokāsaṃ hutvā” សេចក្តីថា ព្រោះតែការវៀរចាកមូលដទៃ ទើបបានឱកាសក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Pakati សេចក្តីថា សភាវៈប្រក្រតី ម៉្យាងទៀត ត្រូវភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមាន។ ពាក្យថា “Anosakkamānaṃ” សេចក្តីថា មិនថយក្រោយ។ ពាក្យថា “Asaṃsīdamānaṃ” សេចក្តីថា មិនធ្លាក់ចុះទៅខាងក្រោម។ ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ លោកពោលថា មិនដាច់សង្វាក់គ្នា។ ពាក្យថា “Atisammuḷhatāya” សេចក្តីថា ព្រោះភាពវង្វេងខ្លាំង ដោយមោហៈដែលវៀរចាកមូលដទៃ។ ពាក្យថា “Aticañcalatāya” សេចក្តីថា ព្រោះភាពញាប់ញ័រខ្លាំង ដោយវិចិកិច្ឆា និងឧទ្ធច្ចៈ ដែលកំពុងញាប់ញ័រ និងរាយមាយ។ ពាក្យថា “Sabbatthapi” សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងអារម្មណ៍ទាំងពួង។ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលតែភាពជាពីរយ៉ាងនៃអវិជ្ជា ដោយការបែងចែកតាមសង្ខារប៉ុណ្ណោះ។ ពោលដូចម្តេច? លោកពោលថា អវិជ្ជាមានពីរយ៉ាង ដោយអប្បដិបត្តិ និងមិច្ឆាបដិបត្តិ ព្រមទាំងដោយសសង្ខារិក និងអសង្ខារិក។ ពាក្យថា “Tividhabhāvovā” សេចក្តីថា ភាពជាបីយ៉ាង ជាមួយអវិជ្ជាដែលរួចផុតចាកសង្ខារនៃចិត្តនេះ។ វិធីនៃការកើតឡើងនៃចិត្តទាំងពីរនេះ លោកពោលទុកដោយសង្ខេបក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ចិត្តនោះ ក្នុងកាលដែលមិនទាន់សន្និដ្ឋាន និងក្នុងកាលដែលរាយមាយ។


29. ‘‘Sabbathāpī’’ti nipātasamudāyo vā hotu aññamaññavevacano vā, visuṃ nipātovāti evaṃ sabbappakāratopi. Akusalapade akāro viruddhattho. Yathā amitto, asuro, tidassetuṃ ‘‘akusalānī’’tiādimāha. ‘‘Paṭiviruddhabhāvo’’ti mohādīhi akusalehi viruddhabhāvo. Bhāvanaṃnārahantīti ‘‘abhāvanārahā’’. Kathaṃ pana bhāvanaṃnārahantīti āha ‘‘punappuna’’ntiādiṃ. ‘‘Niyāmaṃ okkamantāpī’’ti pañcānantariya kammabhāvena niyatamicchādiṭṭhibhāvena ca niyāmaṃ okkamantāpi. Apāyaṃ bhajantīti apāyabhāgino. Kammakārakā. Tesaṃ bhāvo. Tāya. ‘‘Vaṭṭasotaniyate’’ti saṃsāravaṭṭa sotasmiṃ niyate. ‘‘Thiratarapattā’’ti samādhivasena thiratarabhāvaṃ pattā. Idāni tamevatthaṃ pakārantarena vibhāvetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. ‘‘Siyu’’nti padaṃ dhātupaccayehi siddhaṃ nipphannapadaṃ nāma nahoti. Kasmā, idhaparikappatthassa asambhavato. Nipātapadaṃ hoti. Kasmā, anekatthatā sambhavato. Idha pana bhavanti saddena samānattho. Tenāha ‘‘nipātapadaṃ idha daṭṭhabba’’nti.

២៩. ពាក្យថា “Sabbathāpi” គប្បីជាប្រជុំនៃនិបាតក្តី ជាវេវចនៈនៃគ្នាណឹងគ្នាក្តី ជាសេចក្តីនៃនិបាតផ្សេងគ្នាក្តី គឺដោយប្រការទាំងពួង។ ក្នុងបទថា អកុសល អក្សរ អ (អការៈ) មានសេចក្តីផ្ទុយគ្នា។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ដូចជាពាក្យថា អមិត្ត អសុរៈ ទើបលោកពោលពាក្យថា “akusalāni” ជាដើម។ ពាក្យថា “Paṭiviruddhabhāvo” សេចក្តីថា ភាពផ្ទុយគ្នាដោយអកុសលធម៌មានមោហៈជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនគួរដល់ការចម្រើន ឈ្មោះថា “Abhāvanārahā”។ ចុះធម៌ទាំងឡាយមិនគួរដល់ការចម្រើនដោយរបៀបណា? ទើបលោកពោលពាក្យថា “punappunaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា “Niyāmaṃ okkamantāpi” សេចក្តីថា សូម្បីចុះស៊ប់កាន់និយាមៈ ដោយភាពជាបញ្ចានន្តរិយកម្ម និងដោយភាពជានិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ពួកជនដែលសេពនូវអបាយ ឈ្មោះថា អបាយភាគី។ គឺពួកអ្នកធ្វើនូវកម្ម។ ភាពនៃពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា កម្មការកភាព។ ដោយភាពនោះ។ ពាក្យថា “Vaṭṭasotaniyate” សេចក្តីថា កាលបើកំណត់ក្នុងខ្សែទឹកនៃសង្សារវដ្ត។ ពាក្យថា “Thiratarapattā” សេចក្តីថា ដល់នូវភាពមាំមួនក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃសមាធិ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះដោយប្រការផ្សេងទៀត ទើបលោកពោលពាក្យថា “apica” ជាដើម។ បទថា “Siyuṃ” មិនមែនជាបទដែលសម្រេចមកអំពីធាតុនិងបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងទីនេះ មិនមានសេចក្តីសន្មតឡើយ។ បទនេះជាបទនិបាត។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានសេចក្តីច្រើនយ៉ាង។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីស្មើគ្នាដោយពាក្យថា bhavanti។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ក្នុងទីនេះ គប្បីឃើញថាជាបទនិបាត”។


Akusalavaṇṇanā.

ការពណ៌នាអំពីអកុសល។


30. Ahetukacitte. ‘‘Sabbanihīna’’nti sabbacittehi hīnaṃ. Puna ‘‘sabbanihīna’’nti sabbāhetukehi hīnaṃ. ‘‘Ta’’nti akusala vipākaṃ.

៣០. ក្នុងអហេតុកចិត្ត។ ពាក្យថា “Sabbanihīnaṃ” សេចក្តីថា ថោកទាបជាងចិត្តទាំងពួង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “Sabbanihīnaṃ” សេចក្តីថា ថោកទាបជាងអហេតុកចិត្តទាំងពួង។ ពាក្យថា “Taṃ” សេចក្តីថា អកុសលវិបាក។


31. Suttapāḷiyaṃ, ‘‘kaṭṭha’’nti sukkhadāruṃ. ‘‘Sakalika’’nti chinditaphālitaṃ kaṭṭhakkhaṇḍakaṃ. ‘‘Thusa’’nti vīhisuṅkaṃ. ‘‘Saṅkāra’’nti kacavaraṃ. Cakkhuñcarūpe ca paṭicca yaṃviññāṇaṃ uppajjati. Taṃ cakkhuviññāṇantveva vuccatītiādinā yojetabbaṃ. Tattha ‘‘rūpe’’ti rūpārammaṇāna[Pg.52]. ‘‘Sadde’’tiādīsupi esanayo. Ettha ca viññāṇāni ekavatthu nissitāni honti. Tasmā vatthu dvāresu ekavacanaṃ vuttaṃ. Ārammaṇāni pana ekaviññāṇenāpi bahūni gahitāni. Tasmā ārammaṇesu bahuvacanaṃ. ‘‘Dukkhayatī’’ti dukkhaṃ karoti. Nāmadhātu padañhetaṃ. Yathā attānaṃ sukheti vīṇetīti saddavidū. Dhātupāṭhesu pana sukhadukkhatakkiriyāyaṃti vuttaṃ. Takkiriyāti ca sukhakiriyā dukkha kiriyāti attho. Sātakiriyā assātakiriyāti vuttaṃ hoti. Ca saddo okāsatthoti katvā ‘‘dukkaraṃ okāsadāna’’nti vuttaṃ.

៣១. ក្នុងសុត្តបាលី ពាក្យថា “Kaṭṭhaṃ” សេចក្តីថា ឈើស្ងួត។ ពាក្យថា “Sakalikaṃ” សេចក្តីថា ចំណៀកឈើដែលកាត់ឬពុះហើយ។ ពាក្យថា “Thusaṃ” សេចក្តីថា អង្កាមស្រូវ។ ពាក្យថា “Saṅkāraṃ” សេចក្តីថា សម្រាម។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា “វិញ្ញាណណាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចក្ខុនិងរូប វិញ្ញាណនោះហៅថា ចក្ខុវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “Rūpe” សេចក្តីថា រូបារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងបទថា “Sadde” ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណទាំងឡាយរមែងអាស្រ័យវត្ថុតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលជាឯកវចនៈក្នុងវត្ថុនិងទ្វារទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែអារម្មណ៍ទាំងឡាយ សូម្បីវិញ្ញាណតែមួយក៏អាចកាន់យកបានច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលជាពហុវចនៈក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Dukkhayati” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទុក្ខ។ នេះជាបទនាមធាតុ។ ដូចដែលពួកអ្នកចេះដឹងខាងសព្ទពោលថា ធ្វើខ្លួនឲ្យមានសុខ ធ្វើខ្លួនឲ្យដូចជាពិណ។ ប៉ុន្តែក្នុងធាតុបាឋៈ លោកពោលថា “sukhadukkhatakkiriyāyaṃ” (ក្នុងការធ្វើនូវសុខនិងទុក្ខ)។ ពាក្យថា Takkiriyā មានសេចក្តីថា ការធ្វើនូវសុខ និងការធ្វើនូវទុក្ខ។ លោកពោលថា ការធ្វើនូវសេចក្តីស្រួល និងការធ្វើនូវសេចក្តីមិនស្រួល។ ព្រោះធ្វើសព្ទ Ca ឲ្យមានសេចក្តីថាឱកាស ទើបលោកពោលថា “ការឲ្យឱកាសធ្វើបានដោយកម្រ”។


32. ‘‘Cakkhussa asambhinnatā’’ti cakkhupasādarūpassa abhinnatā. Tasmiñhi bhinnesati andhassa cakkhussa rūpāninupaṭṭhahantīti. ‘‘Sotassaasambhinnatā’’tiādīsupi esanayo. ‘‘Ālokasannissayappaṭilābho’’ti cakkhu ca ālokesati kiccakārī hoti. Asati nahoti. Tathā rūpañca. Tasmā āloko tesaṃ visayavisayībhāvūpagamane sannissayo hoti. Tassa ālokasannissayassa paṭilābho. Esanayo ākāsasannissayādīsu. Imesaṃ aṅgānaṃ yutti dīpanā uparirūpasaṅgahe āgamissati. ‘‘Aṭṭhakathāya’’nti aṭṭhasāliniyaṃ. Tattha ‘‘tasmiṃ pana āpātaṃ āgacchantepi ālokasannissaye asati cakkhuviññāṇaṃ nuppajjatī’’ti vacanaṃ asambhāvento ‘‘taṃ vinā ālokenā’’tiādimāha. ‘‘Abhāvadassana para’’nti abhāvadassanappadhānaṃ.

៣២. ពាក្យថា “Cakkhussa asambhinnatā” សេចក្តីថា ភាពមិនបែកធ្លាយនៃចក្ខុបសាទរូប។ ព្រោះថាកាលបើចក្ខុបសាទនោះបែកធ្លាយហើយ រូបទាំងឡាយរមែងមិនប្រាកដដល់ភ្នែករបស់មនុស្សខ្វាក់ឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទថា “Sotassa asambhinnatā” ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា “Ālokasannissayappaṭilābho” សេចក្តីថា កាលបើមានពន្លឺ ចក្ខុទើបធ្វើកិច្ចបាន។ កាលបើមិនមាន ក៏មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ រូបក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ពន្លឺទើបជាទីអាស្រ័យក្នុងការចូលទៅដល់ភាពជាវិស័យនិងវិសយីនៃធម៌ទាំងនោះ។ ការបាននូវទីអាស្រ័យគឺពន្លឺនោះ។ ន័យនេះក៏មានក្នុងអាកាសសន្និស្ស័យជាដើម។ ការសម្តែងនូវការប្រកបគ្នានៃអង្គទាំងឡាយនេះ នឹងមានមកក្នុងរូបសង្គហៈខាងលើ។ ពាក្យថា “Aṭṭhakathāyaṃ” សេចក្តីថា ក្នុងអដ្ឋសាលិនី។ ក្នុងអដ្ឋសាលិនីនោះ លោកមិនអាចយល់ស្របនឹងពាក្យថា “ប៉ុន្តែ កាលបើអារម្មណ៍នោះមកកាន់ប្រទះហើយ កាលបើមិនមានការអាស្រ័យពន្លឺទេ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏មិនកើតឡើងឡើយ” ទើបលោកពោលពាក្យថា “taṃ vinā ālokena” ជាដើម។ ពាក្យថា “Abhāvadassanaparaṃ” សេចក្តីថា មានការបង្ហាញនូវភាពមិនមានជាប្រធាន។


33. Vipākavacanatthe. Vipaccatīti vipākaṃ. Vipaccatīti ca vipakkabhāvaṃ āpajjati. Pubbe katakammaṃ idāni nibbattiṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Idāni tadatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘ayañca attho’’tiādimāha. Aṭṭhakathāyaṃ āyūhana samaṅgitāpi āgatā. Idha panasā cetanā samaṅgitāya saṅgahitāti katvā ‘‘catasso samaṅgithā’’ti vuttaṃ. Samaṅgitāti ca sampannatā. ‘‘Taṃ taṃ kammāyūhana kāle’’ti pāṇāti pātādikassa tabbiramaṇādikassa ca tassa tassa duccaritasucaritakammassa āyūhanakāle. Samuccinanakāleti attho. ‘‘Sabbaso abhāvaṃ patvāna nirujjhatī’’ti yathā abyākata [Pg.53] dhammānirujjhamānā sabbaso abhāvaṃ patvā nirujjhanti. Tathā nanirujjhantīti adhippāyo. ‘‘Sabbākāra paripūra’’nti pāṇātipātaṃ karontassa kammānu rūpābahūkāya vacīmano vikārā sandissanti. Esanayo adinnādānādīsu. Evarūpehi sabbehi ākāra vikārehi paripūraṃ. ‘‘Nidahitvā vā’’ti saṇṭhapetvā eva. ‘‘Yaṃsandhāyā’’ti yaṃkiriyāvisesanidhānaṃ sandhāya.

៣៣. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា វិបាក។ ធម៌ណាដែលរមែងទុំ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិបាក។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា រមែងទុំ សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាផលទុំ។ លោកពោលថា កម្មដែលបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន រមែងដល់នូវការកើតឡើងក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបលោកពោលពាក្យថា “ayañca attho” ជាដើម។ ក្នុងអដ្ឋកថា សូម្បីអាយូហនសមង្គីភាព ក៏លោកពោលទុកដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកសង្គ្រោះយកសមង្គីភាពនោះដោយចេតនាសមង្គីភាព ទើបពោលថា “សមង្គីភាព ៤ យ៉ាង”។ ម្យ៉ាងទៀត សមង្គីភាព គឺភាពបរិបូណ៌។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ kammāyūhanakāle” សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលសន្សំ នូវទុច្ចរិតកម្ម និងសុចរិតកម្មនោះៗ មានបាណាតិបាតជាដើម និងការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើមនោះ។ សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលប្រមូលផ្តុំ។ ពាក្យថា “Sabbaso abhāvaṃ patvāna nirujjhatī” សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយមិនមែនរលត់ទៅ ដូចជាអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយដែលកាលរលត់ទៅ រមែងដល់នូវភាពមិនមានដោយប្រការទាំងពួងហើយរលត់ទៅនោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា “Sabbākāraparipūraṃ” សេចក្តីថា វិការៈនៃកាយ វាចា និងចិត្តជាច្រើន ដ៏សមគួរដល់កម្មរបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើបាណាតិបាត រមែងប្រាកដឡើង។ ន័យនេះក៏មានក្នុងអទិន្នាទានជាដើម។ បរិបូណ៌ដោយវិការៈនៃអាការៈទាំងពួង មានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Nidahitvā vā” សេចក្តីថា តម្កល់ទុកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា “Yaṃ sandhāya” សេចក្តីថា សំដៅយកការតម្កល់ទុកនូវកិរិយាវិសេសនៈណា។


Gāthāyaṃ. ‘‘Sajjū’’ti imasmiṃ divase. ‘‘Khīraṃ vamuccatī’’ti yathā khīraṃ nāma imasmiṃ divase muccati. Pakatiṃ jahati. Vipariṇāmaṃ gacchati. Na tathā pāpaṃ kataṃ kammanti yojanā. Kathaṃ pana hotīti āha ‘‘dahantaṃ bālamanvetī’’ti. ‘‘Bhasmāchannovapāvako’’ti chārikā channoviya aggi. ‘‘So panā’’ti kiriyā viseso pana. ‘‘Visuṃ eko paramattha dhammotipi saṅkhyaṃ na gacchatī’’ti visuṃ sampayutta dhamma bhāvena saṅkhyaṃ na gacchatīti adhippāyo. So hi kammapaccayadhammattā paramattha dhammo na hotīti na vattabbo. Tenāha ‘‘anusayadhātuyo viyā’’ti. ‘‘So’’ti kiriyāviseso. ‘‘Ta’’nti kammaṃ vā, kammanimittaṃ vā, gatinimittaṃ vā. ‘‘Tadā okāsaṃ labhatī’’ti vipaccanatthāya okāsaṃ labhati. Okāsaṃ labhitvā paccupaṭṭhātīti adhippāyo. ‘‘Tatthā’’ti tāsu ca tūsusamaṅgitāsu. ‘‘Itī’’ti laddhaguṇavacanaṃ. ‘‘Evañca katvā’’tiādi puna laddhaguṇavacanaṃ. ‘‘Pāḷiya’’nti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ. ‘‘Kammasantānato’’ti arūpasantānaṃ eva vuccati. ‘‘Ye panā’’ti ganthakārā pana. ‘‘Tesa’’nti ganthakārānaṃ. Āpajjatīti sambandho. Tesaṃ vādeti vā yojetabbaṃ. Yañcaupamaṃ dassentīti yojanā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ vacane. Na ca na labhantīti yojanā. ‘‘Tadā’’ti tasmiṃ pariṇatakāle. ‘‘Nāḷa’’nti pupphaphalānaṃ daṇḍakaṃ.

ក្នុងគាថា។ ពាក្យថា «សជ្ជុ» គឺក្នុងថ្ងៃនេះ។ ពាក្យថា «ខីរំ វមុច្ចតិ» មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ទឹកដោះដែលគេទើបនឹងច្របាច់ចេញក្នុងថ្ងៃនេះ តែងប្រែប្រួល លះបង់នូវប្រក្រតីភាព ដល់នូវការប្រែប្រួលយ៉ាងណា កម្មអាក្រក់ដែលបុគ្គលធ្វើហើយ មិនទាន់ឲ្យផលភ្លាមៗ យ៉ាងនោះឡើយ។ ចុះកម្មនោះប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា? ទើបពោលថា «ទហន្តំ ពាលមន្វេតិ» (រមែងដុតរំលាយបុគ្គលពាលក្នុងកាលជាខាងក្រោយ)។ ពាក្យថា «ភស្មាច្ឆន្នោវ បាវកោ» គឺដូចជាភ្លើងដែលផេះគ្របដណ្តប់ទុក។ ពាក្យថា «សោ បន» គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ។ ពាក្យថា «វិសុំ ឯកោ បរមត្ថធម្មោតិបិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ» សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនរាប់ថាជាបរមត្ថធម៌មួយផ្សេងទៀត ដោយភាពជាធម៌ដែលសម្បយុត្តផ្សេងគ្នានោះឡើយ។ ព្រោះថាកម្មនោះ ដោយភាពជាធម៌ដែលជាបច្ច័យនៃកម្ម មិនមែនមិនឈ្មោះថាជាបរមត្ថធម៌នោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អនុសយធាតុយោ វិយ» (ដូចជាអនុសយធាតុទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា «សោ» គឺជាកិរិយាវិសេសនៈ។ ពាក្យថា «តំ» គឺកម្មក្តី កម្មនិមិត្តក្តី គតិនីមិត្តក្តី។ ពាក្យថា «តទា ឱកាសំ លភតិ» សេចក្តីអធិប្បាយថា តែងបានឱកាសដើម្បីការឲ្យផល លុះបានឱកាសហើយ ក៏ប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា «តត្ថ» គឺក្នុងភាពជាអ្នកព្រមព្រៀងដោយអង្កាមទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ឥតិ» គឺជាគុណវចនៈដែលបានមកហើយ។ ពាក្យថា «ឯវញ្ច កត្វា» ជាដើម គឺជាគុណវចនៈដែលបានមកម្តងទៀត។ ពាក្យថា «បាឡិយំ» គឺក្នុងព្រះបាលីធម្មសង្គណី។ ពាក្យថា «កម្មសន្តានតោ» គឺលោកសំដៅយកអរូបសន្តានប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «យេ បន» គឺចំណែកឯព្រះគន្ថការាចារ្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺរបស់ព្រះគន្ថការាចារ្យទាំងឡាយ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងពាក្យថា «អាបជ្ជតិ» ឬគួរផ្សំភ្ជាប់នឹងពាក្យថា «តេសំ វាទេ»។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា បង្ហាញនូវឧបមាណា។ ពាក្យថា «តត្ថ» គឺក្នុងពាក្យនោះ។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា មិនមែនជាមិនបានឡើយ។ ពាក្យថា «តទា» គឺក្នុងកាលដែលទុំ (ប្រែប្រួល) នោះ។ ពាក្យថា «នាឡំ» គឺទងនៃផ្កានិងផ្លែទាំងឡាយ។


34. ‘‘Sambhavo’’ti pasaṅgakāraṇaṃ. Abhivisesena caraṇaṃ pavattanaṃ abhicāro. Visesa vutti. Na abhicāro byabhicāro. Sāmañña vutti. Pakkhantarena sādhāraṇatāti vuttaṃ hoti. Pakkhantarena sādhāraṇatā nāmapakkhantarassa nānappakārato sajjanameva lagganamevāti vuttaṃ byabhicārassāti pasaṅgassa iccevatthoti. Etthacātiādinā [Pg.54] sambhavabyabhicārānaṃ abhāvameva vadati. Akusalahetūhi ca sahetukatā sambhavo natthīti sambandho. ‘‘Tesa’’nti akusalavipākānaṃ. ‘‘Abyabhicāroyevā’’ti byabhicārarahitoyeva.

៣៤. ពាក្យថា «សម្ភវោ» គឺហេតុនៃការទាក់ទងគ្នា។ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយវិសេសក្រៃលែង ឈ្មោះថា អភិចារៈ គឺការប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស។ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេស ឈ្មោះថា ព្យភិចារៈ គឺការប្រព្រឹត្តទៅជាសាមញ្ញ។ ពាក្យថា ភាពជាទូទៅដោយចំណែកដទៃ គឺលោកពោលពន្យល់ទុក។ ភាពជាទូទៅដោយចំណែកដទៃ ឈ្មោះថា ព្រោះភាពផ្សេងៗគ្នានៃចំណែកដទៃ គឺការជាប់ជំពាក់ ការទាក់ទងគ្នានោះឯង ដែលលោកពោលថា ព្យភិចារៈ គឺការទាក់ទងគ្នា នេះជាអត្ថក្នុងសេចក្តីនេះ។ ដោយពាក្យជាដើមថា «ឯត្ថ ច» នេះ លោកពោលសំដៅយកតែភាពមិនមាននៃសម្ភវៈនិងព្យភិចារៈប៉ុណ្ណោះ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា ភាពជាសហេតុកៈដោយអកុសលហេតុទាំងឡាយ មិនមានសម្ភវៈឡើយ។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺរបស់អកុសលវិបាកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អព្យភិចារោ យេវ» គឺមិនមានការប្រែប្រួល (មិនមានព្យភិចារៈ) នោះឯង។


35. ‘‘Pañcadvāre uppanna’’nti pañcadvāravikāraṃ paṭicca uppannattā vuttaṃ. Tenāha ‘‘tañhī’’tiādiṃ. Esanayo manodvārāvajjanepi.

៣៥. ពាក្យថា «បញ្ចទ្វារេ ឧប្បន្នំ» លោកពោលព្រោះអាស្រ័យនូវការប្រែប្រួលនៃបញ្ចទ្វារហើយកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «តញ្ហិ»។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងមនោទ្វារាវជ្ជនៈដូចគ្នាដែរ។


Yadi hi ayamatthosiyā, evañcasati, ayamattho āpajjatīti sambandho. ‘‘Tesa’’nti vīthicittānaṃ. Uppādasaddoniyatapulliṅgoti katvā ‘‘ṭīkāsu pana…pe… niddiṭṭhaṃ’’ siyāti vuttaṃ. ‘‘Vuttanayenā’’ti sampayuttahetuvirahatoti vuttanayena. Vipaccana kiccaṃ nāma vipākānaṃ kiccaṃ. Vipākuppādanakiccaṃ nāma kusalākusalānaṃ kiccaṃ. ‘‘Taṃ taṃ kiriyāmattabhūtānī’’ti āvajjana kiriyā hasanakiriyāmattabhūtāni. Paṭisandhibhavaṅgacuticittāni nāma kevalaṃ kammavegukkhittabhāvenasantānepatitamattattā dubbala kiccāni honti. Pañca viññāṇāni ca asārānaṃ abalānaṃ pasādavatthūnaṃ nissāya uppannattā dubbalavatthukāni honti. Sampaṭicchanādīni ca pañcaviññāṇānubandha mattattā dubbala kiccaṭṭhānāni honti. Tasmā tāni sabbāni attano ussāhenavinā kevalaṃ vipaccanamattena pavattanti. ‘‘Vipākasantānato’’ti pañcadvārāvajjanañca manodvārāvajjanañca bhavaṅgavipākasantānato laddhapaccayaṃ hoti. Voṭṭhabbanaṃ pañcaviññāṇādi vipākasantānato laddhapaccayaṃ. ‘‘Itarāni panā’’ti hasituppādacitta mahākiriyacittādīni. ‘‘Niranusayasantāne’’ti anusayarahite khīṇāsavasantāne. ‘‘Ussāharahitāni evā’’ti yathā rukkhānaṃ vātapupphāni nāma atthi. Tāni phaluppādakasineharahitattā phalāni na uppādenti. Tathā tāni ca vipākuppādakataṇhāsineharahitattā ussāhabyāpāra rahitāni eva.

មានសេចក្តីទាក់ទងថា ប្រសិនបើអត្ថនេះមានមែន កាលបើជាយ៉ាងនេះ អត្ថនេះរមែងសម្រេចបាន។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺរបស់វិថិចិត្តទាំងឡាយ។ ព្រោះធ្វើឲ្យពាក្យថា «ឧប្បាទ» ជាបុល្លិង្គកំណត់ ទើបពោលថា «ដីកាសុ បន...បេ... និទ្ទិដ្ឋំ» (ប៉ុន្តែក្នុងដីកាទាំងឡាយ... បង្ហាញទុកហើយ) ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «វុត្តនយេន» គឺដោយន័យដែលពោលហើយ គឺព្រោះមិនមានសម្បយុត្តហេតុ។ កិច្ចនៃការទុំ (ការឲ្យផល) ឈ្មោះថា ជាកិច្ចរបស់វិបាកទាំងឡាយ។ កិច្ចនៃការញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា ជាកិច្ចរបស់កុសលនិងអកុសលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តំ តំ កិរិយាមត្តភូតានិ» គឺអាវជ្ជនកិរិយានិងហសនកិរិយាមត្តៈទាំងឡាយ។ ឯបដិសន្ធិចិត្ត ភវង្គចិត្ត និងចុតិចិត្តទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ជាចិត្តមានកិច្ចទន់ខ្សោយ ព្រោះគ្រាន់តែធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសន្តាន ដោយភាពជាចិត្តដែលកម្លាំងកម្មបោះទៅប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយ ក៏ជាចិត្តមានវត្ថុទន់ខ្សោយ ព្រោះកើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវបសាទវត្ថុដែលមិនមែនជាខ្លឹមសារនិងទន់ខ្សោយ។ ចំណែកឯសម្បដិច្ឆនៈជាដើម ក៏ជាចិត្តមានទីតាំងនៃកិច្ចទន់ខ្សោយ ព្រោះគ្រាន់តែជាចិត្តប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ចវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ចិត្តទាំងនោះទាំងអស់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្រាន់តែជាការទុំ (ការឲ្យផល) ប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបាច់មានសេចក្តីព្យាយាមរបស់ខ្លួនឡើយ។ ពាក្យថា «វិបាកសន្តានតោ» គឺបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈនិងមនោទ្វារាវជ្ជនៈ តែងបានបច្ច័យពីភវង្គវិបាកសន្តាន។ វោដ្ឋព្វនៈ តែងបានបច្ច័យពីវិបាកសន្តានមានបញ្ចវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា «ឥតរានិ បន» គឺហសិតុប្បាទចិត្តនិងមហាកិរិយាចិត្តជាដើម។ ពាក្យថា «និរនុសយសន្តានេ» គឺក្នុងសន្តានរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានអនុស័យ។ ពាក្យថា «ឧស្សាហរហិតានិ ឯវ» សេចក្តីថា ផ្កាឈើដែលត្រូវខ្យល់បក់រោយរបស់ដើមឈើទាំងឡាយមានយ៉ាងណា ផ្កាទាំងនោះមិនអាចបង្កើតផលបានឡើយ ព្រោះមិនមានជ័រដែលញ៉ាំងផលឲ្យកើតឡើង យ៉ាងណាមិញ ចិត្តទាំងនោះក៏មិនមានសេចក្តីព្យាយាមនិងខ្វល់ខ្វាយឡើយ ព្រោះមិនមានជ័រគឺតណ្ហាដែលញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង យ៉ាងនោះឯង។


36. Vedanāvicāraṇāyaṃ. ‘‘Picupiṇḍakānaṃ viyā’’ti dvinnaṃ kappāsapicupiṇḍakānaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanaṃ viya upādārūpānañca aññamaññasaṅghaṭṭanaṃ dubbalamevāti yojanā. ‘‘Tesaṃ ārammaṇabhūtāna’’nti tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ. ‘‘Kāyanissayabhūtesū’’ti kāyanissayamahābhūtesu[Pg.55].‘‘Tehī’’ti pañcaviññāṇehi. ‘‘Purimacittenā’’ti sampaṭicchanacittato. ‘‘Ta’’nti akusalavipākasantīraṇaṃ. Paṭighena vinā nappavattati. Kasmā nappavattatīti āha ‘‘ekantākusalabhūtenā’’tiādiṃ. ‘‘Abyākatesu asambhavato’’ti abyākata cittesu yujjituṃ asambhavato. Kammānubhāvato ca muñcitvā yathāpurimaṃ vipākasantānaṃ kammānubhāvena pavattaṃ hoti. Tathā appavattitvāti adhippāyo. ‘‘Kenacī’’ti kenaci cittena. ‘‘Visadisacittasantāna parāvaṭṭanavasenā’’ti purimenavipāka citta santānena visadisaṃ kusalādi javana cittasantānaṃ parato āvaṭṭā pana vasena. Tathāhidaṃ cittadvayaṃ pāḷiyaṃ āvaṭṭanā, anvāvaṭṭanā, ābhogo, samannāhāroti niddiṭṭhaṃ. ‘‘Sabbatthāpī’’ti iṭṭhārammaṇepi aniṭṭhārammaṇepi. ‘‘Attano pacchā pavattassa cittassa vasenā’’ti attano pacchā pavattaṃ cittaṃ paṭicca na vattabboti adhippāyo. ‘‘Attano paccayehi eva so sakkā vattu’’nti attano paccayesu balavantesu sati, balavā hoti. Dubbalesu sati, dubbalo hotīti sakkāvattunti adhippāyo. ‘‘Visadisa cittasantāna’’nti voṭṭhabbanakiriyacittasantānaṃ.

៣៦. ក្នុងការពិចារណាអំពីវេទនា។ ពាក្យថា «បិចុបិណ្ឌកានំ វិយ» មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ការប៉ះទង្គិចគ្នានៃឧបាទាយរូបទាំងឡាយ ក៏ខ្សោយណាស់ ដូចជាការប៉ះទង្គិចគ្នានៃដុំសំឡីពីរប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «តេសំ អារម្មណភូតានំ» គឺរបស់មហាភូតរូបទាំងបីដែលជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «កាយនិស្សយភូតេសុ» គឺក្នុងមហាភូតរូបដែលជាទីអាស្រ័យនៃកាយ។ ពាក្យថា «តេហិ» គឺដោយបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «បុរិមចិត្តេន» គឺអំពីសម្បដិច្ឆនចិត្ត។ ពាក្យថា «តំ» គឺអកុសលវិបាកសន្តីរណចិត្ត។ តែងមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកបដិឃៈឡើយ។ ហេតុអ្វីបានជាមិនប្រព្រឹត្តទៅ? ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ឯកន្តាកុសលភូតេន»។ ពាក្យថា «អព្យាកតេសុ អសម្ភវតោ» គឺព្រោះមិនអាចប្រកបបានក្នុងអព្យាកតចិត្តទាំងឡាយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា វៀរចាកកម្មានុភាពហើយ វិបាកសន្តានមុនប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មានុភាពយ៉ាងណា ក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «កេនចិ» គឺដោយចិត្តណាមួយ។ ពាក្យថា «វិសទិសចិត្តសន្តាន បរាភវត្តនវសេន» គឺដោយអំណាចនៃការបង្វែរទៅនៃកុសលជាដើមដែលជាជវនចិត្តសន្តាន មិនដូចគ្នានឹងវិបាកចិត្តសន្តានមុនឡើយ។ ព្រោះថា ចិត្តទាំងពីរនេះ លោកសំដៅយកក្នុងព្រះបាលីថា អាវដ្តនា (ការបង្វែរ) អន្វាវដ្តនា (ការបង្វែរតាម) អាភោគៈ (ការយកចិត្តទុកដាក់) និងសមន្នាហារៈ (ការប្រមូលមក)។ ពាក្យថា «សព្វត្ថាបិ» គឺសូម្បីក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ក្តី ក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ក្តី។ ពាក្យថា «អត្តនោ បច្ឆា បវត្តស្ស ចិត្តស្ស វសេន» សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនគួរពោលដោយអាស្រ័យនូវចិត្តដែលកើតឡើងជាខាងក្រោយរបស់ខ្លួនឡើយ។ ពាក្យថា «អត្តនោ បច្ចយេហិ ឯវ សោ សក្កា វត្តុំ» សេចក្តីអធិប្បាយថា អាចពោលបានថា កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនមានកម្លាំង ចិត្តនោះក៏មានកម្លាំង កាលបើបច្ច័យទាំងឡាយទន់ខ្សោយ ចិត្តនោះក៏ទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា «វិសទិស ចិត្តសន្តានំ» គឺវោដ្ឋព្វនកិរិយាចិត្តសន្តាន។


37. Saṅkhāra vicāraṇāyaṃ ‘‘vipākuddhāre’’ti aṭṭhasāliniyaṃ vipākuddhāra kathāyaṃ. ‘‘Ubhayakammenapī’’ti sasaṅkhārika kammenapi, asaṅkhārika kammenapi. ‘‘Therenā’’ti mahādattattherena. ‘‘Tadubhayabhāvābhāvo’’ti sasaṅkhārika asaṅkhārikabhāvānaṃ abhāvo. ‘‘Tānipi hi aparibyattakiccāniyevā’’ti ettha āvajjana dvayaṃ javanānaṃ purecārika kiccattā aparibyattakiccaṃ hotu. Hasituppādacittaṃ pana javanakiccattā kathaṃ aparibyattakiccaṃ bhaveyyāti. Tampi sabbaññutaññāṇādīnaṃ anucārikamattattā aparibyattakiccaṃ nāma hotīti. ‘‘Aṭṭhamahāvipākesu viya vattabbo’’ti mahāvipākānaṃ sasaṅkhārikā saṅkhārikabhāvo purimabhave maraṇāsannakāle ārammaṇānaṃ payogena saha vā vinā vā upaṭṭhānaṃ paṭicca vutto, tathā vattabboti adhippāyo.

៣៧. ក្នុងការពិចារណាអំពីសង្ខារ ពាក្យថា «វិបាកុទ្ធារេ» គឺក្នុងវិបាកុទ្ធារកថា នៃគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី។ ពាក្យថា «ឧភយកម្មេនបិ» គឺដោយសសង្ខារិកកម្មក្តី ដោយអសង្ខារិកកម្មក្តី។ ពាក្យថា «ថេរេន» គឺដោយព្រះមហាទត្តត្ថេរ។ ពាក្យថា «តទុភយភាវាភាវោ» គឺភាពមិនមាននៃសសង្ខារិកភាពនិងអសង្ខារិកភាពទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា «តានិបិ ហិ អបរិព្យត្តកិច្ចានិយេវ» ក្នុងពាក្យនេះ អាវជ្ជនៈទាំងពីរ ទុកជាមានកិច្ចមិនប្រាកដច្បាស់ចុះ ព្រោះជាកិច្ចប្រព្រឹត្តទៅមុនជវនៈទាំងឡាយ។ ចំណែកឯហសិតុប្បាទចិត្ត ព្រោះជាជវនកិច្ច ចុះហេតុអ្វីបានជាមានកិច្ចមិនប្រាកដច្បាស់? សូម្បីតែចិត្តនោះ ក៏ឈ្មោះថាមានកិច្ចមិនប្រាកដច្បាស់ដែរ ព្រោះគ្រាន់តែជាការប្រព្រឹត្តទៅតាមសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «អដ្ឋមហាវិបាកេសុ វិយ វត្តព្វោ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពជាសសង្ខារិកៈនិងអសង្ខារិកៈនៃមហាវិបាកទាំងឡាយ លោកពោលហើយដោយអាស្រ័យការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍ ព្រមដោយបយោគៈ ឬវៀរចាកបយោគៈ ក្នុងកាលជិតស្លាប់ក្នុងភពមុន គួរពោលយ៉ាងនោះដែរ។


38. ‘‘Dubbala kammanibbattesū’’ti paṭisandhi bhavaṅga cutikiccāni sandhāya [Pg.56] vuttaṃ. ‘‘Dubbalavatthu kiccaṭṭhānesū’’ti cakkhādivatthukesu āvajjanādi dubbalakicca dubbalaṭṭhānikesu. ‘‘Tatthā’’tiādinā tadatthaṃ vivarati. Tattha ‘‘vikkhepayutta’’nti vikkhepakiccena uddhaccenayuttaṃ hutvā. ‘‘Kappaṭṭhitikaṃ’’ nāma saṅghabhedakammaṃ. Chasuvatthu rūpesu hadayavatthumeva suvaṇṇarajataṃ viya sāravatthu hoti. Itarāni phalikāniviya pasādamattattā asārāni hontīti vuttaṃ ‘‘cakkhādīsu dubbalavatthūsū’’ti. Dassanādīni ca kiccāni javana kiccassa purecarattā khuddakiccāni honti. Tenāha ‘‘dassanādīsū’’tiādiṃ.

៣៨. ពាក្យថា «ទុព្វលកម្មនិព្វត្តេសុ» លោកពោលសំដៅយកបដិសន្ធិ ភវង្គ និងចុតិកិច្ចទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ទុព្វលវត្ថុកិច្ចដ្ឋានេសុ» គឺក្នុងចិត្តមានកិច្ចទន់ខ្សោយនិងមានទីតាំងទន់ខ្សោយ មានអាវជ្ជនៈជាដើម ក្នុងវត្ថុមានចក្ខុវត្ថុជាដើម។ លោកពន្យល់សេចក្តីនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «តត្ថ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «វិក្ខេបយុត្តំ» គឺប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈដែលជាកិច្ចញ៉ាំងចិត្តឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ។ កម្មដែលតាំងនៅអស់មួយកប្ប ឈ្មោះថា សង្ឃភេទកម្ម។ ក្នុងវត្ថុរូបទាំងប្រាំមួយ ហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ ជាវត្ថុមានខ្លឹមសារ ដូចជាមាសនិងប្រាក់។ វត្ថុដទៃក្រៅពីនេះ មិនមានខ្លឹមសារឡើយ ព្រោះគ្រាន់តែជាបសាទរូប ដូចជាកែវផលិក ហេតុនោះទើបពោលថា «ចក្ខាទីសុ ទុព្វលវត្ថូសុ» (ក្នុងវត្ថុទន់ខ្សោយមានចក្ខុជាដើម)។ កិច្ចទាំងឡាយមានការឃើញជាដើម ក៏ជាកិច្ចតូចតាច ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅមុនជវនកិច្ច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ទស្សនាទីសុ»។


39. Idha dīpaniyaṃ iccevanti padaṃ aṭṭhārasātipadassavisesananti katvā ‘‘sabbathāpīti padassa…pe… veditabbo’’ti vuttaṃ. Vibhāvaniyaṃ pana taṃ sabbathāpīti padassa visesananti katvā ‘‘sabbathā pītikusalākusalavipākakiriyābhedenā’’ti vuttaṃ.

៣៩. ក្នុងគម្ពីរទីបនីនេះ ព្រោះធ្វើពាក្យថា «ឥច្ចេវំ» ឲ្យជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា «អដ្ឋារស» ទើបពោលថា «សព្វថាបីតិ បទស្ស...បេ... វេទិតព្វោ» (គប្បីដឹងនូវបទថា សព្វថាបិ...) ដូច្នេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងគម្ពីរវិភាវនី ព្រោះធ្វើពាក្យនោះឲ្យជាវិសេសនៈនៃពាក្យថា «សព្វថាបិ» ទើបពោលថា «សព្វថា បិតិ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយាភេទេន» (ដោយចំណែកនៃកុសល អកុសល វិបាក និងកិរិយា ដោយប្រការទាំងពួង) ដូច្នេះ។


Ahetukacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីអហេតុកចិត្ត ចប់ហើយ។


40. Sobhaṇacittesu. Avuttāpi siddhā hoti. Yathā aṭṭhacittāni lokuttarānīti ca vutte avuttepisijjhanti sesacittāni lokiyānīti ca sauttarānīti cāti adhippāyo. ‘‘Attasamaṅgīno’’ti attanā pāpakammena samannāgate. ‘‘Anicchante yevā’’ti sacepi avīcinimittassādavatthu viya keci icchantu. Ajānantānaṃ pana icchā appamāṇanti adhippāyo. ‘‘Sobhagga pattiyā’’ti ettha subhagassa bhāvo sobhagganti viggaho. Subhagassāti ca susirikassa.

៤០. ក្នុងសោភណចិត្តទាំងឡាយ។ សូម្បីមិនបានពោល ក៏សម្រេចបានដែរ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ដូចជាកាលដែលពោលថា «ចិត្ត ៨ ជាលោកុត្តរៈ» សូម្បីមិនបានពោល ក៏សម្រេចបានថា ចិត្តដែលនៅសល់ជាលោកិយៈ និងជាសឧត្តរៈ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «អត្តសមង្គីនោ» គឺអ្នកព្រមព្រៀងដោយបាបកម្មដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «អនិច្ឆន្តេ យេវ» សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែជនខ្លះប្រាថ្នាចង់បាន ដូចជាវត្ថុជាទីត្រេកអរនៃអវីចិនិមិត្តក៏ដោយ ប៉ុន្តែសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ជនទាំងឡាយដែលមិនដឹង មិនជាប្រមាណឡើយ។ ពាក្យថា «សោភគ្គបត្តិយា» ក្នុងពាក្យនេះ មានវិគ្គហៈថា ភាពនៃបុគ្គលមានលាភល្អ ឈ្មោះថា សោភគ្គៈ។ ពាក្យថា «សុភគស្ស» គឺបុគ្គលមានសិរីសួស្តីល្អ។


41. ‘‘Yāthāvato’’ti yathā sabhāvato. Ettha siyā jānātīti ñāṇanti vuttaṃ, kiṃ sabbaṃ ñāṇaṃ yāthāvato jānātīti. Kiñcettha. Yadi sabbaṃ ñāṇaṃ yāthāvato jānāti. Evaṃ sati, ñāṇena cintentānaṃ ajānanaṃ nāma natthi, virajjhanaṃ nāma natthīti āpajjati. Atha sabbaṃ ñāṇaṃ yāthāvato na jānāti, katthaci jānāti, katthaci na jānāti. Evañcasati, yattha jānāti, tattheva taṃ ñāṇaṃ hoti. Yattha na jānāti, tattha taṃ ñāṇameva na hotīti āpajjatīti. Vuccate[Pg.57]. Ñāṇena cintessāmīti cintentānaṃpi yattha yattha yāthāvato jānanaṃ na hoti, tattha tattha ñāṇa vippayutta cittaṃ hoti. Ñāṇappaṭi rūpakā ca dhammā atthi cittañca vitakko ca, vicāro ca, diṭṭhi ca. Etehi cintentāpi ahaṃ ñāṇena cintemīti maññanti. ‘‘Deyya dhammapaṭiggāhaka sampattī’’ti deyyadhamma vatthu sampatti, paṭiggāhaka puggala sampatti. ‘‘Abyāpajjalokūpapattitā’’ti ettha abyāpajjaloko nāma kāyikadukkha cetasika dukkha rahito uparidevaloko vā brahmaloko vā. Upapajjanaṃ upapatti. Paṭisandhivasena upagamananti attho. Abyāpajjalokaṃ upapatti yassa so abyāpajja lokūpapatti. Tassa bhāvoti viggaho. ‘‘Kilesa dūratā’’ti samāpatti balena vā, aññatarappaṭipattiyā vā, vikkhambhita kilesatā vā, ariyamaggena samucchinna kilesatā vā.

៤១. ពាក្យថា «Yāthāvato» គឺ តាមសភាវៈពិត។ ក្នុងទីនេះ ប្រសិនបើពោលថា ធម្មជាតិដែលដឹង ឈ្មោះថា ញាណ, តើញាណទាំងអស់ដឹងតាមសភាវៈពិតឬ? ចុះមានសេចក្តីយ៉ាងណាខ្លះក្នុងទីនេះ? ប្រសិនបើញាណទាំងអស់ដឹងតាមសភាវៈពិតមែន។ កាលបើដូច្នោះ សេចក្តីមិនដឹងក្តី សេចក្តីខុសឆ្គងក្តី របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលគិតដោយញាណ មិនមានឡើយ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើញាណទាំងអស់មិនដឹងតាមសភាវៈពិតទេ គឺដឹងក្នុងទីខ្លះ មិនដឹងក្នុងទីខ្លះ។ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងទីណាដែលដឹង ញាណក៏មានក្នុងទីនោះឯង។ ក្នុងទីណាដែលមិនដឹង ញាណនោះឯងក៏មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ។ ដោះស្រាយថា៖ សូម្បីតែបុគ្គលទាំងឡាយដែលគិតថា «អាត្មាអញនឹងគិតដោយញាណ» ក្នុងទីណាៗដែលការដឹងតាមសភាវៈពិតមិនមាន ក្នុងទីនោះៗ ចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ (ញាណវិប្បយុត្តចិត្ត) តែងកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងញាណក៏មាន គឺចិត្ត វិតក្កៈ វិចារៈ និងទិដ្ឋិ។ បុគ្គលទាំងឡាយសូម្បីគិតដោយធម៌ទាំងនេះ ក៏តែងសម្គាល់ថា «អាត្មាអញគិតដោយញាណ»។ ពាក្យថា «Deyya dhammapaṭiggāhaka sampattī» គឺ ការដល់ព្រមដោយវត្ថុជាទេយ្យធម៌ និងការដល់ព្រមដោយបុគ្គលជាអ្នកទទួល (បដិគ្គាហកបុគ្គល)។ ពាក្យថា «Abyāpajjalokūpapattitā» ក្នុងទីនេះ លោកដែលមិនមានការបៀតបៀន (abyāpajjaloko) គឺ ទេវលោកជាន់ខ្ពស់ ឬព្រហ្មលោក ដែលប្រាសចាកទុក្ខតាមផ្លូវកាយនិងទុក្ខតាមផ្លូវចិត្ត។ ការទៅកើត ឈ្មោះថា ឧបបត្តិ (upapatti) សេចក្តីថា ការទៅដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ។ ការទៅកើតក្នុងលោកដែលមិនមានការបៀតបៀន មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈលោកូបបត្តិ។ ភាពនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈលោកូបបត្តិភាព នេះជាវិគ្គហៈ។ ពាក្យថា «Kilesa dūratā» គឺ ភាពនៃកិលេសដែលត្រូវសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនប្បហាន) ដោយកម្លាំងនៃសមាបត្តិ ឬដោយការប្រតិបត្តិណាមួយ ឬក៏ភាពនៃកិលេសដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទប្បហាន) ដោយអរិយមគ្គ។


Tesaṃ uppatti vidhānaṃ visuddhi magge khandhaniddese evaṃ vuttaṃ. Yadāhi deyyadhamma paṭiggāhakādi sampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhatuṭṭho atthidinnantiādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purekkhitvā asaṃsīdanto anussāhitoparehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇa sampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purekkhitvā amutta cā gatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbappayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñāti janassa paṭipatti dassanena jātaparicayābāladārakā bhikkhū disvā somanassa jātāsahasā kiñci deva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatīyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana dethavandathāti ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhamma paṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti. Tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti.

វិធីនៃការកើតឡើងនៃចិត្តទាំងនោះ មានសម្តែងទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ខន្ធនិទ្ទេស យ៉ាងនេះថា៖ «ពិតណាស់ កាលណា បុគ្គលអាស្រ័យហេតុនៃសោមនស្ស មានការដល់ព្រមដោយទេយ្យធម៌ និងបដិគ្គាហកៈជាដើម ឬហេតុដទៃទៀត ហើយមានចិត្តរីករាយ ជ្រះថ្លា តម្កល់ទុកនូវសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា "ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានផល" មិនរួញរា មិនមានអ្នកដទៃដឹកនាំ (ជម្រុញ) ហើយធ្វើបុណ្យទាំងឡាយមានទានជាដើម កាលនោះ ចិត្តដែលប្រកបដោយសោមនស្ស ប្រកបដោយញាណ មិនមានសង្ខារ (អសង្ខារិកចិត្ត) តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ។ ប៉ុន្តែ កាលណា បុគ្គលមានចិត្តរីករាយ ជ្រះថ្លា តម្កល់ទុកនូវសម្មាទិដ្ឋិ ដោយន័យដែលពោលហើយនោះ តែមានចិត្តរួញរា ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់កំណាញ់ជាដើម ឬមានអ្នកដទៃជម្រុញហើយទើបធ្វើ កាលនោះ ចិត្តនោះឯងដែលជាសសង្ខារិកចិត្ត (ចិត្តមានសង្ខារ) តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា "សង្ខារ" នេះ ជាឈ្មោះនៃបុព្វប្រយោគ (ការខ្វល់ខ្វាយមុន) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចរបស់ខ្លួន ឬរបស់អ្នកដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណា ក្មេងតូចៗដែលធ្លាប់ស្គាល់គ្នា ព្រោះបានឃើញការប្រតិបត្តិរបស់ញាតិសន្តាន កាលបើឃើញភិក្ខុទាំងឡាយ ក៏កើតសោមនស្ស ហើយប្រគល់វត្ថុណាមួយដែលមានក្នុងដៃភ្លាមៗ ឬថ្វាយបង្គំ កាលនោះ ចិត្តទីបី (សោមនស្សសហគត ញាណវិប្បយុត្ត អសង្ខារិកចិត្ត) តែងកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ កាលណា ក្មេងទាំងនោះ ត្រូវញាតិទាំងឡាយជម្រុញថា "ចូរប្រគេនទៅ ចូរថ្វាយបង្គំទៅ" ហើយធ្វើការប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ កាលនោះ ចិត្តទីបួន (សោមនស្សសហគត ញាណវិប្បយុត្ត សសង្ខារិកចិត្ត) តែងកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណា បុគ្គលទាំងឡាយ ព្រោះមិនបានសម្រេចនូវទេយ្យធម៌ និងបដិគ្គាហកៈជាដើម ឬព្រោះមិនមានហេតុនៃសោមនស្សដទៃទៀត ក្នុងវិកប្បៈ (ការបែងចែក) ទាំង ៤ យ៉ាងនោះ ក៏ជាអ្នកប្រាសចាកសោមនស្ស កាលនោះ ចិត្ត ៤ ទៀតដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា (ឧបេក្ខាសហគតចិត្ត) តែងកើតឡើង»។


42. Aṭṭhapīti ettha pisaddena imāni cittāni na kevalaṃ aṭṭheva honti[Pg.58]. Atha kho tato bahūnipi bahutarānipi hontīti imaṃ sampiṇḍanatthaṃ dīpetīti dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādivuttaṃ. Dasasu puññakiriyāvatthūsu diṭṭhuju kammaṃ nāma ñāṇa kiccaṃ. Taṃ kathaṃ ñāṇa vippayutta cittehi karontīti. Vuccate. Ñāṇa sampayutta cittehi diṭṭhiṃ ujuṃkarontā tesaṃ antarantarā ñāṇasote patitavasena ñāṇavippayutta cittehipi karontiyeva. Sabbesattā kammassakātiādinā, buddho sobhagavā, svākkhāto so dhammo, suppaṭipanno so saṅgho, tiādinā cāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘imāni aṭṭha cittānī’’tiādiṃ. Tattha dasapuññakiriyavatthūni nāma ‘dānaṃ, sīlaṃ, bhāvanā, apacāyanaṃ, veyyāvaccaṃ, pattidānaṃ, pattānumodanaṃ, dhammassavanā, dhammadesanā, diṭṭhuju kammaṃ,. Tehi guṇitāni vaḍḍhitāni. Tāni ca aṭṭhachasu ārammaṇesu uppajjanti. Tīṇi ca kammāni karontā te heva aṭṭhahi karonti. Tāniyeva ca sabbāni atthi hīnāni, atthi majjhimāni, atthi paṇītāni. Tasmā puna anukkamena ārammaṇādīhi vaḍḍhanaṃ karoti. Tattha ‘‘tāni ṭhapetabbānī’’ti sambandho. ‘‘Suddhikānī’’ti adhipatīhi amissitāni. ‘‘Iti katvā’’ti iti manasi karitvā. Tathā ñāṇavippayuttāni dvesahassāni sataṃ saṭṭhi ca hontīti yojanā. ‘‘Vīmaṃsāvajjitehī’’ti vīmaṃsādhipati vajjitehi. ‘‘Tathāguṇitānī’’ti sabbāni puññakiriyādīhi samaṃ guṇitāni. ‘‘Kosallenā’’ti kosallasaṅkhātena. ‘‘Nānāvajjanavīthiya’’nti ñāṇavippayutta vīthīhi visuṃ bhūtāya āvajjanāya yutta vīthiyaṃ. ‘‘Tenevā’’ti vīmaṃsādhipatibhūtena teneva upanissayaññāṇena. Evaṃ santepi na sakkābhavitunti sambandho.

៤២. ពាក្យថា «Aṭṭhapi» (សូម្បីប្រាំបី) ក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃ «បិ» សព្ទ បង្ហាញថា ចិត្តទាំងឡាយនេះ មិនមែនមានត្រឹមតែប្រាំបីប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងមានច្រើនជាងនេះ និងច្រើនក្រៃលែងជាងនេះទៅទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្រមូលផ្តុំនេះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «tenā» (ព្រោះហេតុនោះ) ជាដើម។ ក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ១០ យ៉ាង ទិដ្ឋុជុកម្ម (ការធ្វើចំណាំឲ្យត្រង់) ឈ្មោះថាជាកិច្ចរបស់ញាណ។ ចុះបុគ្គលទាំងឡាយធ្វើកិច្ចនោះដោយញាណវិប្បយុត្តចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច? ដោះស្រាយថា៖ កាលដែលបុគ្គលទាំងឡាយធ្វើទិដ្ឋិឲ្យត្រង់ដោយញាណសម្បយុត្តចិត្ត ក្នុងចន្លោះៗនៃចិត្តទាំងនោះ ព្រោះធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែនៃញាណ ពួកគេក៏ធ្វើដោយញាណវិប្បយុត្តចិត្តបានដែរ។ គប្បីជ្រាបតាមន័យមានជាដើមថា «សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន» និង «ព្រះពុទ្ធជាព្រះភគវាអង្គនោះ, ព្រះធម៌ជាធម៌ដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកល្អហើយ, ព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «imāni aṭṭha cittānī» (ចិត្តទាំងប្រាំបីនេះ) ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ បុណ្យកិរិយាវត្ថុ ១០ គឺ ទាន សីល ភាវនា អបចាយនៈ វេយ្យាវច្ចៈ បត្តិទាន បត្តានុមោទនា ធម្មស្សវនៈ ធម្មទេសនា និងទិដ្ឋុជុកម្ម។ ចិត្តទាំងនោះត្រូវគុណ (កើនឡើង) ឬចម្រើនឡើងដោយបុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងនោះ។ ហើយចិត្តទាំងប្រាំបីនោះ តែងកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦។ កាលដែលធ្វើកម្មទាំង ៣ (កាយកម្ម វចីកម្ម មនោកម្ម) បុគ្គលទាំងឡាយក៏ធ្វើដោយចិត្តទាំងប្រាំបីនោះឯង។ ហើយចិត្តទាំងអស់នោះឯង ខ្លះជាហីនៈ (ថោកទាប) ខ្លះជាមជ្ឈិមៈ (កណ្តាល) ខ្លះជាបណីតៈ (ឧត្តម)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកធ្វើការចម្រើនឡើងតាមលំដាប់ដោយអារម្មណ៍ជាដើមម្តងទៀត។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «tāni ṭhapetabbānī» (គប្បីតម្កល់ទុកនូវចិត្តទាំងនោះ) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា «Suddhikānī» គឺ ចិត្តដែលមិនលាយឡំដោយអធិបតីទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Iti katvā» គឺ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រកបពាក្យថា ចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ (ញាណវិប្បយុត្តចិត្ត) មាន ២១៦០ (ពីរពាន់មួយរយហុកសិប)។ ពាក្យថា «Vīmaṃsāvajjitehī» គឺ វៀរចាកចិត្តដែលមានវិមំសាធិបតី។ ពាក្យថា «Tathāguṇitānī» គឺ គុណនឹងបុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងអស់ស្មើៗគ្នា។ ពាក្យថា «Kosallenā» គឺ ដោយសេចក្តីឈ្លាសវៃ ពោលគឺញាណ។ ពាក្យថា «Nānāvajjanavīthiyaṃ» គឺ ក្នុងវិថីដែលប្រកបដោយអាវជ្ជនៈផ្សេងគ្នាពីវិថីនៃញាណវិប្បយុត្តចិត្ត។ ពាក្យថា «Tenevā» គឺ ដោយឧបនិស្សយញាណនោះឯង ដែលជាវិមំសាធិបតី។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចនឹងមានបានឡើយ»។


43. Vacanatthe ‘‘rujjanaṭṭhenā’’ti tudanaṭṭhena. ‘‘Ahitaṭṭhenā’’ti hitaviruddhaṭṭhena. ‘‘Anipuṇaṭṭhenā’’ti asaṇhā sukhumaṭṭhena. ‘‘Aniṭṭhavipākaṭṭhenā’’ti aniṭṭhaṃ vipākaṃ etesanti aniṭṭha vipākāni. Tesaṃ bhāvo aniṭṭha vipākaṭṭho. Tena aniṭṭha vipākaṭṭhena. ‘‘Tappaṭi pakkhattā’’ti rāgādīhi paṭipakkhattā. Evaṃ pariyāyattha saṅkhātaṃ abhidhānatthaṃ dassetvā idāni aṭṭhakathāsu āgataṃ vacanatthaṃ dasseti kucchitetiādinā. Tattha ‘‘kucchite’’ti jegucchitabbe, nindi tabbe [Pg.59] vā. Cālenti tadaṅgappahānavasena, kampenti vikkhambhanappahānavasena, viddhaṃsenti samucchedappahānavasena. ‘‘Tanukaraṇaṭṭhenā’’ti sallikhanaṭṭhena. ‘‘Antakaraṇaṭṭhenā’’ti pariyosānakaraṇaṭṭhena. ‘‘Api cā’’tiādi dīpanīnayadassanaṃ. ‘‘Kosalla sambhūtaṭṭhenā’’ti mahāaṭṭhakathānayo. Tattha, kusalassa paṇḍitassa bhāvo ekāsallaṃ. Ñāṇaṃ. Tena sambhūtaṃ sañjātaṃ kosalla sambhūtaṃ tiviggaho.

៤៣. ក្នុងវចនត្ថៈ ពាក្យថា «rujjanaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាចាក់ដោត) គឺ ដោយអត្ថថាបៀតបៀន (tudanaṭṭhena)។ ពាក្យថា «Ahitaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាមិនជាប្រយោជន៍) គឺ ដោយអត្ថថាផ្ទុយពីប្រយោជន៍ (hitaviruddhaṭṭhena)។ ពាក្យថា «Anipuṇaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាមិនប៉ិនប្រសប់) គឺ ដោយអត្ថថាមិនល្អិតល្អន់មិនសុខុម (asaṇhā sukhumaṭṭhena)។ ពាក្យថា «Aniṭṭhavipākaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាមានវិបាកមិនជាទីប្រាថ្នា) វិបាកមិនជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា អនិដ្ឋវិបាក។ ភាពនៃអនិដ្ឋវិបាកនោះ ឈ្មោះថា អនិដ្ឋវិបាកដ្ឋៈ។ ដោយអនិដ្ឋវិបាកដ្ឋៈនោះ។ ពាក្យថា «Tappaṭipakkhattā» គឺ ព្រោះជាសត្រូវ (ជាបដិបក្ខ) នឹងរាគៈជាដើម។ កាលដែលបានបង្ហាញអភិធានត្ថៈ (សេចក្តីនៃឈ្មោះ) ដែលពោលគឺបរិយាយត្ថៈ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ លោកបង្ហាញវចនត្ថៈដែលមកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «kucchite» (ក្នុងធម៌ដ៏លាមក) ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «kucchite» គឺ ក្នុងធម៌ដែលគួរខ្ពើម ឬគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា «cālenti» (ញ៉ាំងកិលេសឲ្យញាប់ញ័រ) គឺ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន, ពាក្យថា «kampenti» (ញ៉ាំងកិលេសឲ្យកម្រើក) គឺ ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហាន, ពាក្យថា «viddhaṃsenti» (កម្ចាត់បង់) គឺ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា «Tanukaraṇaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យស្តើង) គឺ ដោយអត្ថថាកាត់បន្ថយ (សល្លិខនដ្ឋៈ)។ ពាក្យថា «Antakaraṇaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យមានទីបំផុត) គឺ ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យចប់សព្វគ្រប់ (បរិយោសានករណដ្ឋៈ)។ ពាក្យថា «Api ca» (មួយវិញទៀត) ជាដើម គឺការបង្ហាញនូវន័យរបស់ដីកា (ទីបនី)។ ពាក្យថា «Kosalla sambhūtaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាដែលកើតឡើងអំពីកុសល) នេះជាន័យរបស់មហាអដ្ឋកថា។ ក្នុងទីនោះ ភាពនៃបុគ្គលឈ្លាសវៃ ពោលគឺបណ្ឌិត ឈ្មោះថា កោសល្លៈ (kosallaṃ) គឺញាណ។ អ្វីដែលកើតឡើង ឬកើតមានឡើងដោយកោសល្លៈនោះ ឈ្មោះថា កោសល្លសម្ភូតៈ នេះជាវិគ្គហៈ។


44. ‘‘Balavakammenā’’ti tihetu kukkaṭṭha kammena. ‘‘Dubbala kammenā’’ti tihetukomakena vā dvihetuka kusala kammena vā. ‘‘Kehici ācariyehī’’ti moravāpi vāsī mahādattattheraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Saṅgahakārenā’’ti bhaddanta buddhaghosattherena. ‘‘Sannihita paccayavasenā’’ti āsanne saṇṭhitapaccaya vasena. Paccuppanna paccayavasenevāti vuttaṃ hoti. Upaṭṭhitāni kammādīni ārammaṇāni. Pavattāni mahāvipākāni. ‘‘Avipāka sabhāvato’’ti avipaccanasabhāvato. Avipākuppādanasabhāvatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Aṭṭhakathāya’’nti dhammasaṅgaṇiṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Idhā’’ti mahāvipākacitte. ‘‘Tathā appavattiyā cā’’ti dānādivasena appavattito ca.

៤៤. ពាក្យថា «Balavakammena» (ដោយកម្មមានកម្លាំង) គឺ ដោយតិហេតុកឧក្កដ្ឋកម្ម (កម្មដ៏ឧត្តមប្រកបដោយហេតុបី)។ ពាក្យថា «Dubbalakammena» (ដោយកម្មមានកម្លាំងខ្សោយ) គឺ ដោយតិហេតុកឱមកកម្ម (កម្មដ៏ថោកទាបប្រកបដោយហេតុបី) ឬដោយទ្វិហេតុកកុសលកម្ម (កុសលកម្មប្រកបដោយហេតុពីរ)។ ពាក្យថា «Kehici ācariyehi» (ដោយអាចារ្យទាំងឡាយខ្លះ) លោកពោលសំដៅយកព្រះមហាទត្តត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងមោរវាបិវិហារ។ ពាក្យថា «Saṅgahakārena» (ដោយព្រះសង្គហការៈ) គឺ ដោយព្រះភទ្ទន្តពុទ្ធឃោសត្ថេរ។ ពាក្យថា «Sannihita paccayavasena» (ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលតម្កល់នៅជិត) គឺ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលស្ថិតនៅជិតបង្កើយ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបច្ច័យជាបច្ចុប្បន្ននោះឯង។ អារម្មណ៍ទាំងឡាយមានកម្មជាដើមដែលប្រាកដឡើង។ មហាវីបាកទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «Avipāka sabhāvato» (ដោយសភាវៈមិនមានវិបាក) គឺ ដោយសភាវៈមិនទុំជោរ សេចក្តីថា ដោយសភាវៈមិនញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «Aṭṭhakathāyaṃ» គឺ ក្នុងអដ្ឋកថាព្រះធម្មសង្គណី (អដ្ឋសាលិនី)។ ពាក្យថា «Idha» គឺ ក្នុងមហាវីបាកចិត្ត។ ពាក្យថា «Tathā appavattiyā ca» គឺ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាដើមផង។


45. Mahākiriyacitte. ‘‘Uparī’’ti vīthisaṅgahe tadā rammaṇa niyame. ‘‘Sayamevā’’ti anuruddhatthereneva. ‘‘Vakkhatī’’ti vuccissati. ‘‘Yathāraha’’nti khīṇāsavasantāne uppannānaṃ mahākiriyānaṃ arahānurūpaṃ. Bhūtakathana visesanaṃ tena nivattetabbassa atthassa abhāvāti adhippāyo. ‘‘Taṃ’’ti sahetukaggahaṇaṃ. ‘‘Byavacchedakavisesana’’nti ahetuka vipākakiriya cittānañca sabbhāvātappasaṅgassa avacchedakaṃ visesanaṃ. ‘‘Yathā sakkhara kathalikaṃpi macchagumbaṃpi tiṭṭhantaṃpi carantaṃpi passatī’’ti vacane sakkhara kathalikaṃ tiṭṭhantaṃ, macchagumbaṃ tiṭṭhantaṃpi carantaṃpi passatīti evaṃ yathā lābha yojanā hoti. Tathā idha pīti.

៤៥. ពាក្យថា «Yadidaṃ» គឺ ភាពជាអ្នកអាចសម្តែងបាននេះឯង ការប្រកបពាក្យថា «idaṃ sāmatthiyaṃ» (សេចក្តីសមត្ថភាពនេះ) សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសមត្ថភាពនេះ។ ក្នុងពាក្យពោលបែងចែក (ភេទទសនៈ) សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ព្រោះការចោទប្រកាន់» (codanāya)។ ក្នុងគាថាដែលតែងឡើង។ ពាក្យថា «Etāni» គឺ កាមាវចរសោភណចិត្តទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «Puññapāpakriyābhedā» គឺ ដោយការបែងចែកជាបុណ្យ បាប និងកិរិយា។


46. ‘‘Yadida’’nti yā ayaṃ dīpana samatthatā, ‘‘idaṃ sāmatthiya’’nti yojanā. Ayaṃ samattha bhāvoti attho. Bhedavacane codanāyāti [Pg.60] sambandho. Racanāgāthāyaṃ. ‘‘Etānī’’ti sobhaṇa kāmāvacara cittāni. ‘‘Puñña pāpa kriyābhedā’’ti puñña pāpa kriyabhedena.

៤៦. ពាក្យថា «Yadidaṃ» គឺ ភាពជាអ្នកអាចសម្តែងបាននេះឯង ការប្រកបពាក្យថា «idaṃ sāmatthiyaṃ» (សេចក្តីសមត្ថភាពនេះ) សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសមត្ថភាពនេះ។ ក្នុងពាក្យពោលបែងចែក (ភេទទសនៈ) សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ព្រោះការចោទប្រកាន់» (codanāya)។ ក្នុងគាថាដែលតែងឡើង។ ពាក្យថា «Etāni» គឺ កាមាវចរសោភណចិត្តទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «Puññapāpakriyābhedā» គឺ ដោយការបែងចែកជាបុណ្យ បាប និងកិរិយា។


47. Katame dhammā kāmāvacarā. Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmita vasavattideve anto karitvāti evaṃ pāḷiyaṃ niddiṭṭhattā idhakāmasaddena sahokāsākāmabhūmi vuccatīti āha ‘‘kāme kāmabhūmiya’’nti. Pariyāpannāti pāṭhaseso. ‘‘Kriyā cā’’ti ettha ca saddo pana saddattho. Iti saddo iccevaṃ saddattho. Etena paṭisiddhāti sambandho. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ cittasaṅgahe. ‘‘Tassā’’ti sabbathāsaddassa. Bhavo nāma indriya baddhasantānagato dhamma samūho vuccati. Idha pana kāmāvacarā dhammāti pade kāmasaddo. So ca pathavi pabbatādīhi saddhiṃ sabbaṃ kāmabhūmiṃ vadatīti vuttaṃ ‘‘bhūmipariyāyo cā’’tiādi. ‘‘Indriyānindriyabaddha dhamma samūho’’ti indriyabaddha dhamma samūho sattasantānāgato, anindriyabaddha dhamma samūho pathavi pabbatādi gato. Tattha jīvitindriyena anābaddho anāyatto anindriyabaddhoti.

៤៧. ធម៌ទាំងឡាយណាជាកាមាវចរ? ព្រោះមានសម្តែងទុកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះថា «ធ្វើអវិចីនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត ធ្វើទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីខាងលើឲ្យនៅក្នុងចន្លោះ» ក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃកាមសព្ទ លោកសំដៅយកឱកាសកាមភូមិ ទើបពោលថា «kāme kāmabhūmiyaṃ» (ក្នុងកាម ពោលគឺកាមភូមិ)។ ពាក្យថា «Pariyāpannā» (រាប់បញ្ចូលហើយ) នេះជាពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាលី។ ពាក្យថា «Kriyā ca» ក្នុងទីនេះ «ច» សព្ទ មានសេចក្តីស្មើនឹង «បន» សព្ទ (ប៉ុន្តែ)។ «ឥតិ» សព្ទ មានសេចក្តីថា «យ៉ាងនេះ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ហាមឃាត់ហើយដោយពាក្យនេះ»។ ពាក្យថា «Idha» គឺ ក្នុងចិត្តសង្គហៈនេះ។ ពាក្យថា «Tassā» គឺ នៃសព្ទថា «សព្វថា» (ដោយប្រការទាំងពួង)។ ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា ភព គឺប្រជុំនៃធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ក្នុងបទថា «kāmāvacarā dhammā» នេះ កាមសព្ទ លោកពោលសំដៅយកកាមភូមិទាំងអស់ ព្រមទាំងផែនដី និងភ្នំជាដើម ទើបពោលថា «bhūmipariyāyo ca» (និងការប្រើប្រាស់ក្នុងន័យជាភូមិ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Indriyānindriyabaddha dhamma samūho» (ប្រជុំនៃធម៌ដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ និងមិនជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ) គឺ ប្រជុំនៃធម៌ដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃសត្វ, ប្រជុំនៃធម៌ដែលមិនជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផែនដី និងភ្នំជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ណាដែលមិនជាប់ទាក់ទង មិនចំណុះនឹងជីវិតិន្ទ្រិយ ធម៌នោះឈ្មោះថា មិនជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ (អនិន្ទ្រិយពទ្ធៈ)។


Itikāmacittasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយបន្ថែម (អនុទីបនា) លើគម្ពីរកាមចិត្តសង្គហទីបនី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


48. Rūpāvacaracitte. ‘‘Samuditenā’’ti pañcaṅga samuditena. Pañcannaṃ aṅgānaṃ ekato sāmaggibhūtenāti attho. Pañcannañhi ekato sāmaggiyaṃ satiyeva appanā hoti, no asati. Sāmaggiyanti ca suṭṭhu balavatāya samaggabhāveti attho. ‘‘Paṭipajjitabbattā’’ti pattabbattā. Jhānaṃ duvidhaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇū panijjhānañcāti āha ‘‘kasiṇādikassā’’tiādiṃ. Idha pana ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Upanijjhānanti ca kasiṇa nimittādikaṃ ārammaṇaṃ cetasā upagantvānijjhānaṃ olokanaṃ. Jhānasaddassajhāpanatthopi sambhavatīti vuttaṃ ‘‘paccanīka dhammānañca jhāpanato’’ti. Agginā viya kaṭṭhānaṃ kilesānaṃ dayhanatoti attho. Ekaggatā eva sātissaya yuttā appanāpattakāleti adhippāyo. Pubbabhāge pana pathamajjhāne [Pg.61] vitakkassa balavabhāvo icchitabbo. ‘‘Sāhī’’tiādinā tadatthaṃ vivarati. Sāhi ekaggatāti ca vuccatīti sambandho. Eko attāsabhāvo assāti ekattaṃ. Ekattaṃ ārammaṇamassāti ekattā rammaṇā. Ekaggatā. Tassa bhāvoti viggaho.

៤៨. ក្នុងរូបាវចរចិត្ត។ ពាក្យថា «Samuditena» សេចក្តីថា ដោយការប្រជុំព្រមព្រៀងនៃអង្គ ៥។ មានន័យថា ដោយភាពជាសាមគ្គីរួមគ្នាតែមួយនៃអង្គទាំង ៥។ ព្រោះថា កាលបើមានសាមគ្គីភាពរួមគ្នាតែមួយនៃអង្គទាំង ៥ ប៉ុណ្ណោះ អប្បនា (ការតម្កល់ចិត្តមាំ) ទើបកើតមានឡើង, កាលបើគ្មាន (សាមគ្គីភាពនោះ) គឺមិនកើតឡើងឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Sāmaggiyā» មានន័យថា ដោយសភាពសាមគ្គីដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា «Paṭipajjitabbattā» សេចក្តីថា ព្រោះជាសភាវៈដែលត្រូវសម្រេច (ឬត្រូវដល់)។ ឈានមាន ២ យ៉ាង គឺ អារម្មណូបនិជ្ឈាន (ការរំពឹងគិតនូវអារម្មណ៍) និង លក្ខណូបនិជ្ឈាន (ការរំពឹងគិតនូវលក្ខណៈ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «kasiṇādikassa» ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអារម្មណូបនិជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Upanijjhāna» គឺការចូលទៅជិតហើយសម្លឹងមើលនូវអារម្មណ៍មានកសិណនិមិត្តជាដើមដោយចិត្ត។ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីថា ដុតបំផ្លាញ នៃសព្ទថា «ឈាន» នេះ ក៏អាចមានបាន ទើបលោកពោលថា «paccanīka dhammānañca jhāpanato» (ព្រោះការដុតបំផ្លាញនូវធម៌ជាបដិបក្ខទាំងឡាយ)។ មានន័យថា ការដុតកំដៅនូវកិលេសទាំងឡាយ ដូចជាភ្លើងដុតអុសដូច្នោះ។ អធិប្បាយថា ឯកគ្គតានោះឯង ប្រកបដោយសេចក្តីវិសេសដ៏ក្រៃលែង ក្នុងខណៈដែលដល់នូវអប្បនា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបុព្វភាគនៃបឋមជ្ឈាន ភាពមានកម្លាំងនៃវិតក្កៈ គឺជារបស់ដែលគួរប្រាថ្នា។ លោកពោលពាក្យថា «Sā hī» ជាដើម ដើម្បីពន្យល់នូវសេចក្តីនោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ព្រោះថា ឯកគ្គតានោះ លោកហៅថា...»។ វិគ្រោះថា សភាវៈរបស់ខ្លួនតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកត្តៈ។ អារម្មណ៍របស់ចិត្តនោះ មានសភាពតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកត្តារម្មណៈ។ គឺ ឯកគ្គតា។ វិគ្រោះថា ភាពនៃឯកត្តារម្មណៈនោះ (ឈ្មោះថា ឯកគ្គតា)។


Aggasaddo koṭi attho. Koṭṭhāsaṭṭhovā. ‘‘Tathā pavattane’’ti cittassa ekaggabhāvena pavattiyaṃ. ‘‘Ādhippaccaguṇayogenā’’ti adhipatibhāvaguṇayogena. Indriyapaccayatāguṇayogenāti vuttaṃ hoti. Sāyeva ekaggatā ekaggatā, samādhī,ti ca vuccatīti sambandho. ‘‘Samādhī’’ti padassa-saṃ-ādhī-ti-vā, samaādhīti-vā, dvidhā padacchedo. Tattha saṃupasaggo sammāsaddattho. Samasaddo pana dhammena samena rajjaṃ kāretītiādīsu viya nāmikasaddoti dvidhā vikappaṃ dassento ‘‘sāyeva citta’’ntiādimāha. Sāyeva cittaṃ-sammā ca ādhiyatīti samādhi, sāyeva cittaṃ-samañca ādhiyatīti samādhīti dvidhā vikappo. Tattha sammā cāti sundarena. Ādhiyatīti ādahati. Ādahanañca ṭhapanamevāti vuttaṃ ‘‘ṭhapetī’’ti. Samañcāti avisamañca. ‘‘Tatthevā’’ti tasmiṃ ārammaṇe eva. ‘‘Līnuddhaccābhāvā pādanenā’’ti līnassa ca uddhaccassa ca abhāvo līnuddhaccābhāvo. Tassa āpādanaṃ āpajjāpananti viggaho. Vividhena cittassa saṃharaṇaṃ visāhāro. Na visāhāro avisāhāro. Sāyeva ca niddiṭṭhā. Iti evaṃ imesu dvīsu atthesu ekaggatā eva sātissayayuttāti yojetabbaṃ. Evaṃ pana sati, ekaggatā eva jhānanti vattabbā, na vitakkādayoti codanaṃ pariharanto ‘‘vitakkādayopanā’’tiādimāha. Apisaddo sampiṇḍanattho. Panasaddo pakkhantarattho. Tassā ekaggatāya. ‘‘Sā tissaya’’nti atissayena saha. ‘‘Osakkitu’’nti saṃsīdituṃ. ‘‘Naṃ’’ti cittaṃ. ‘‘Saṃsappitu’’nti evaṃ nu kho aññathānu khoti dvidhā cañcalituṃ. ‘‘Ukkaṇṭhitu’’nti aññābhimukhī bhavituṃ. Āramitunti vuttaṃ hoti. Laddhaṃ sātaṃ yenāti laddhassātaṃ. ‘‘Sātaṃ’’ti sārattaṃ. ‘‘Upabrūhitaṃ’’ti bhusaṃvaḍḍhitaṃ. ‘‘Santa sabhāvattā’’ti upasanta sabhāvattā. ‘‘Tathā anuggahitā’’ti ārammaṇābhimukhakaraṇādivasena anugga hitā[Pg.62]. Samādhissa kāmacchandanīvaraṇappaṭipakkhattā ‘‘sayaṃ…pe… nīvāretvā’’ti vuttaṃ. ‘‘Niccalaṃṭhatvā’’ti appanākiccamāha.

សព្ទថា «Agga» មានន័យថា ផ្នែកចុង (កំពូល)។ ឬមានន័យថា ចំណែក (ភាគ)។ ពាក្យថា «Tathā pavattane» សេចក្តីថា ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដោយភាពជាឯកគ្គតា។ ពាក្យថា «Ādhippaccaguṇayogena» សេចក្តីថា ដោយការប្រកបដោយគុណគឺភាពជាធំ។ ពោលគឺ ដោយការប្រកបដោយគុណគឺភាពជាបច្ច័យនៃឥន្ទ្រិយ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ឯកគ្គតានោះឯង លោកហៅថា ឯកគ្គតាខ្លះ សមាធិខ្លះ»។ ការកាត់បទនៃពាក្យថា «Samādhi» នេះ មាន ២ យ៉ាង គឺ Saṃ-ādhi ឬ Sama-ādhi។ ក្នុងបទទាំងនោះ ឧបសគ្គគឺ «Saṃ» មានន័យស្មើនឹងសព្ទថា «Sammā» (ដោយប្រពៃ)។ ចំណែកឯសព្ទថា «Sama» វិញ គឺជាសព្ទនាម ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «dhammena samena rajjaṃ kāreti» (សោយរាជ្យដោយធម៌ដ៏ស្មើគ្នា) កាលនឹងបង្ហាញនូវការវែកញែកជា ២ យ៉ាង ទើបលោកពោលពាក្យថា «sāyeva cittaṃ» ជាដើម។ ការវែកញែកជា ២ យ៉ាងគឺ៖ «សភាវៈណា តម្កល់ចិត្តទុកដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សមាធិ» ១, «សភាវៈណា តម្កល់ចិត្តទុកដោយស្មើ ឈ្មោះថា សមាធិ» ១។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Sammā ca» សេចក្តីថា ដោយល្អ (ដោយប្រពៃ)។ ពាក្យថា «Ādhiyati» សេចក្តីថា តម្កល់ទុក។ ម៉្យាងទៀត ការតម្កល់ទុកនោះ គឺការតាំងទុកហ្នឹងឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ṭhapeti» (តាំងទុក)។ ពាក្យថា «Samañca» សេចក្តីថា ដោយមិនវាងវេរ (ដោយស្មើ)។ ពាក្យថា «Tattheva» សេចក្តីថា ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា «Līnuddhaccābhāvāpādanena» វិគ្រោះថា ភាពមិនមាននៃលីនៈ (សេចក្តីរួញរា) និងឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ) ឈ្មោះថា លីនុទ្ធច្ចាភាវៈ។ វិគ្រោះថា ការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវលីនុទ្ធច្ចាភាវៈនោះ (ឈ្មោះថា លីនុទ្ធច្ចាភាវាបាទនៈ)។ ការនាំទៅនៃចិត្តដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិសាហារៈ (ការខ្ចាត់ខ្ចាយ)។ ភាពមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ឈ្មោះថា អវិសាហារៈ។ ហើយអវិសាហារៈនោះឯង លោកបានសម្តែងទុកហើយ។ គួរភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ក្នុងអត្ថទាំងពីរនេះ ឯកគ្គតានោះឯង ទើបឈ្មោះថា ប្រកបដោយសេចក្តីវិសេសដ៏ក្រៃលែង»។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ការចោទសួរថា «គួរពោលថា ឯកគ្គតាប៉ុណ្ណោះជាឈាន មិនមែនវិតក្កៈជាដើមឡើយ» កាលនឹងដោះស្រាយនូវការចោទសួរនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «vitakkādayo pana» ជាដើម។ សព្ទថា «Api» មានន័យថា ប្រមូលរួមគ្នា។ សព្ទថា «Pana» មានន័យថា ក្នុងចំណែកម្ខាងទៀត។ នៃឯកគ្គតានោះ។ ពាក្យថា «Sātissayaṃ» សេចក្តីថា ព្រមដោយសេចក្តីវិសេសដ៏ក្រៃលែង។ ពាក្យថា «Osakkitaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីរួញថយ (ឬលិចចុះ)។ ពាក្យថា «Naṃ» សំដៅយក ចិត្ត។ ពាក្យថា «Saṃsappituṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីញាប់ញ័រជាពីរផ្លូវថា «យ៉ាងនេះឬហ្នឹង? ឬមួយក៏យ៉ាងផ្សេង?»។ ពាក្យថា «Ukkaṇṭhituṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីបែរមុខទៅរកអារម្មណ៍ផ្សេង។ ពោលគឺ ដើម្បីត្រេកអរ។ វិគ្រោះថា សេចក្តីត្រេកអរដែលចិត្តបានសម្រេចហើយ ឈ្មោះថា លទ្ធស្សាតៈ។ ពាក្យថា «Sātaṃ» សេចក្តីថា តម្រេក (ការត្រេកអរខ្លាំង)។ ពាក្យថា «Upabrūhitaṃ» សេចក្តីថា ចម្រើនឡើងយ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា «Santa sabhāvattā» សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈដ៏ស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា «Tathā anuggahitā» សេចក្តីថា ត្រូវបានទំនុកបម្រុងដោយអំណាចនៃការធ្វើចិត្តឱ្យប្រឈមមុខចំពោះអារម្មណ៍ជាដើម។ ព្រោះសមាធិជាធម៌បដិបក្ខចំពោះកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ លោកទើបពោលថា «sayaṃ...pe... nīvāretvā» (រារាំងដោយខ្លួនឯង...បេ...)។ ពាក្យថា «Niccalaṃ ṭhatvā» (តាំងនៅនឹងនរមិនកម្រើក) លោកពោលសំដៅដល់កិច្ចនៃអប្បនា។


Evaṃ upanijjhānatthaṃ dassetvā jhāpanatthaṃ dassento ‘‘tesu cā’’tiādimāha. ‘‘Tappaccanīkā’’ti tesaṃ jhānaṅga dhammānaṃ paccanīkā paṭipakkhā. ‘‘Manasmiṃ pī’’ti manodvārepi. Pageva kāyavacīdvāresūti evaṃ sambhāvanattho cettha pisaddo. Apisaddopi yujjati. ‘‘Jhāpitā nāma hontī’’ti jhānaṅga dhammaggīhi daḍḍhānāma honti. ‘‘Evaṃ santepi tesaṃ samudāye eva jhāna vohāro siddho’’ti yojanā. ‘‘Dhamma sāmaggipadhāna’’nti jhānaṭṭhāne jhānaṅga dhammānaṃ maggaṭṭhāne maggaṅga dhammānaṃ bodhiṭṭhāne bojjhaṅga dhammānaṃ samaggabhāvappadhānaṃ.

កាលបានបង្ហាញអត្ថនៃការរំពឹងគិត (ឧបនិជ្ឈាន) យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញអត្ថនៃការដុតបំផ្លាញ (ឈាបនៈ) តទៅទៀត លោកទើបពោលពាក្យថា «tesu ca» ជាដើម។ ពាក្យថា «Tappaccanīkā» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលជាសត្រូវ ជាបដិបក្ខនឹងអង្គឈានទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Manasmiṃ pi» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងមនោទ្វារ។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «Api» មានន័យថា គួរលើកឡើង (សូម្បីក្នុងមនោទ្វារក៏ដោយ) ចំណែកក្នុងកាយទ្វារ និងវចីទ្វារ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ សូម្បីតែការប្រើប្រាស់សព្ទថា «Api» ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា «Jhāpitā nāma honti» សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ត្រូវភ្លើងគឺធម៌ជាអង្គឈានទាំងឡាយដុតបំផ្លាញហើយ។ ការប្រកបសេចក្តីថា «ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ការហៅថា ឈាន សម្រេចទៅបាន តែក្នុងទីប្រជុំនៃអង្គឈានទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា «Dhamma sāmaggipadhānaṃ» សេចក្តីថា ភាពជាប្រធាននៃសាមគ្គីភាពនៃធម៌ទាំងឡាយ គឺ៖ ក្នុងទីនៃឈាន សំដៅយកអង្គឈានទាំងឡាយ, ក្នុងទីនៃមគ្គ សំដៅយកអង្គមគ្គទាំងឡាយ, ក្នុងទីនៃពោធិ សំដៅយកពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។


Evaṃ saṅgahakārānaṃ matiyā jhānaṃ vatvā idāni aparesānaṃ matiyā taṃ dassetuṃ ‘‘apare’’tiādimāha. Apare pana vadantīti sambandho. Tattha ‘‘yathā sakaṃkiccānī’’ti sassa idaṃ sakaṃ. Sassāti attano. Idanti santakaṃ. Yāniyāni attano santakānīti attho. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Paṭṭhāne jhānapaccayaṃ patvā…pe… sādhentiyeva’’. Vuttañhi tattha. Jhānapaccayoti jhānaṅgānijhānasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo. Maggapaccayoti maggaṅgāni maggasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ maggapaccayena paccayoti. ‘‘Pañcasamuditādīnī’’ti pañcasamūha dasasamūhāni. ‘‘Pathamajjhānādibhāvassevacā’’ti pathamajjhānādi nāmalābhassevacāti adhippāyo. ‘‘Jhānabhāvassā’’ti jhānanāmalābhassa. ‘‘Tathāvidhakiccavisesābhāvā’’ti tathāvidhānaṃ ārammaṇābhiniropanādīnaṃ kicca visesānaṃ abhāvato.

កាលបានពោលពន្យល់អំពីឈានតាមមតិរបស់ព្រះសង្គហកាចារ្យទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវឈាននោះតាមមតិរបស់អាចារ្យដទៃទៀត លោកទើបពោលពាក្យថា «Apare» ជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត តែងពោលថា...»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Yathā sakaṃkiccāni» វិគ្រោះថា របស់ណាជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សកៈ។ ពាក្យថា «Sassa» សេចក្តីថា របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «Idaṃ» សំដៅយក ទ្រព្យសម្បត្តិ (ឬរបស់ដែលមាន)។ មានន័យថា កិច្ចទាំងឡាយណាដែលជារបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា «Iti» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ។ «ក្នុងបដ្ឋានប្បករណ៍ កាលដល់នូវឈានបច្ច័យ...បេ... តែងសម្រេចបានពិតប្រាកដ»។ ព្រោះថា ក្នុងបដ្ឋានប្បករណ៍នោះ លោកបានពោលទុកថា៖ «ឈានបច្ច័យ គឺ អង្គឈានទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយឈាន និងដល់រូបទាំងឡាយដែលមានធម៌នោះជាសមុដ្ឋាន ដោយឈានបច្ច័យ»។ «មគ្គបច្ច័យ គឺ អង្គមគ្គទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ និងដល់រូបទាំងឡាយដែលមានធម៌នោះជាសមុដ្ឋាន ដោយមគ្គបច្ច័យ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «Pañcasamuditādīni» សេចក្តីថា ក្រុមប្រាំ និងក្រុមដប់ជាដើម។ ពាក្យថា «Pathamajjhānādibhāvassevacā» មានអធិប្បាយថា ព្រោះតែការបាននូវឈ្មោះថា បឋមជ្ឈានជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា «Jhānabhāvassa» សេចក្តីថា ព្រោះការបាននូវឈ្មោះថា ឈាន។ ពាក្យថា «Tathāvidhakiccavisesābhāvā» សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានកិច្ចដ៏វិសេសមានការលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍ជាដើម មានសភាពយ៉ាងនោះ។


49. ‘‘Ettha siyā’’ti etasmiṃ ṭhāne pucchāsiyā. ‘‘Aṅga bhedo’’ti pathamajjhāne pañca aṅgāni, dutīyajjhāne cattāri aṅgānī tiādiko aṅgabhedo. ‘‘Puggalajjhāsayenā’’ti puggalassa icchāvisesena. Iti ayaṃ visajjanā. ‘‘So’’ti so puggalo. ‘‘Hī’’ti vitthāra jotako. Vitakko sahāyo yassāti vitakkasahāyo. ‘‘Vitakke nibbindatī’’ti oḷārikovatāyaṃ vitakko, nīvaraṇānaṃ āsanne ṭhitoti evaṃ vitakke ādīnavaṃ disvā [Pg.63] nibbindati. Tassa ajjhāsayoti sambandho. Vitakkaṃ virājeti vigameti atikkamāpetīti vitakkavirāgo. Vitakkavirāgo ca so bhāvanā cāti samāso. ‘‘Uttaruttarajjhānādhigamane’’ti uttari uttarijhānappaṭilābhe. Ajjhāsaya balena pādakajjhānasadisaṃ na hotīti sambandho. Cetopaṇidhi ijjhatīti sambandho. ‘‘Visuddhattā’’ti sīlavisuddhattā.

៤៩. ពាក្យថា «Ettha siyā» សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ គួរមានសំណួរចោទសួរឡើង។ ពាក្យថា «Aṅgabhedo» សេចក្តីថា ការប្លែកគ្នានៃអង្គឈាន មានជាដើមថា ក្នុងបឋមជ្ឈានមានអង្គ ៥, ក្នុងទុតិយជ្ឈានមានអង្គ ៤។ ពាក្យថា «Puggalajjhāsayena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបំណងប្រាថ្នាដ៏វិសេសរបស់បុគ្គល។ នេះជាពាក្យដោះស្រាយ (វិសជ្ជនា)។ ពាក្យថា «So» សំដៅយក បុគ្គលនោះ។ សព្ទថា «Hi» សម្រាប់ញ៉ាំងសេចក្តីពិស្តារឱ្យច្បាស់លាស់។ វិគ្រោះថា ធម៌ណាមានវិតក្កៈជាសម្លាញ់ (ជាជំនួយ) ឈ្មោះថា វិតក្កសហាយៈ។ ពាក្យថា «Vitakke nibbindati» សេចក្តីថា បុគ្គលនោះឃើញទោសក្នុងវិតក្កៈយ៉ាងនេះថា «វិតក្កៈនេះគ្រោតគ្រាតណាស់តើ ព្រោះតាំងនៅជិតនឹងនីវរណៈទាំងឡាយ» ហើយក៏នឿយណាយក្នុងវិតក្កៈនោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ»។ វិគ្រោះថា ធម៌ណាដែលញ៉ាំងវិតក្កៈឱ្យប្រាសទៅ ឱ្យវិនាសទៅ ឱ្យកន្លងហួសទៅ ឈ្មោះថា វិតក្កវិរាគៈ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌នោះផងជាវិតក្កវិរាគៈ ផងជាភាវនា ឈ្មោះថា វិតក្កវិរាគភាវនា (ជាសមាស)។ ពាក្យថា «Uttaruttarajjhānādhigamane» សេចក្តីថា ក្នុងការបានសម្រេចនូវឈានដ៏ខ្ពស់ៗឡើងទៅ។ ដោយកម្លាំងនៃអធ្យាស្រ័យ ឈាននោះមិនដូចគ្នាឡើយនឹងបាទកជ្ឈាន (ឈានជាគ្រឹះ)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា «សេចក្តីប្រាថ្នានៃចិត្ត តែងសម្រេចបាន»។ ពាក្យថា «Visuddhattā» សេចក្តីថា ព្រោះភាពស្អាតបរិសុទ្ធនៃសីល។


50. Saṅkhāra bhedavicāraṇāyaṃ. ‘‘Saṅkhāra bhedo na vutto’’ti pathamajjhāna kusala cittaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekantiādinā na vuttoti adhippāyo. ‘‘So’’ti saṅkhāra bhedo. ‘‘Siddhattā’’ti saṅkhāra bhedassa siddhattā. Kathaṃ siddhoti āha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Sukhā paṭipadā yesaṃ tāni sukhappaṭipadāni. Tesaṃ bhāvoti viggaho. ‘‘Yo’’ti yogīpuggalo. ‘‘Ādito’’tiādimhi. ‘‘Vikkhambhento’’ti vimocento viyogaṃ karonto. Dukkhena vikkhambhetīti sambandho. ‘‘Kāmādīnavadassanādinā’’ti aṅgārakāsū pamākāmābahudukkhābahupāyāsā, ādīnavo etthabhiyyotiādinā kāmesuādīnavaṃ disvā. Ādisaddena vitakkādīsu ādīnavadassanaṃ saṅgayhati. ‘‘Tenevā’’ti kāmādīnavadassanādinā eva. Ettha abhiññābhedena saṅkhāra bhedo na vattabbo, paṭipadā bhedeneva vattabboti dassetuṃ ‘‘khippābhiññajjhānānaṃpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha, abhijānanaṃ abhiññā. Khippāsīghā abhiññā yesaṃ tāni khippābhiññāni. Dandhā asīghā abhiññā yesaṃ tāni dandhābhiññāni. Jhānāni. ‘‘Yadi eva’’nti evaṃ paṭipadā bhedena saṅkhāra bhedo yadi siyāti attho. ‘‘Vaḷañjanakāle’’ti samāpatti samāpajjanakāle. Paṭibandhakā nāma antarāyikā. ‘‘Sannihitāsannihitavasenā’’ti āsanne saṇṭhitāsaṇṭhitavasena. Suddhaṃ vipassanāyānaṃ yesaṃ te suddhavipassanāyānikā. ‘‘Suddhaṃ’’ti samathajjhānena asammissaṃ. ‘‘Satthena hanitvā’’ti pare na satthena hananato chindanato. ‘‘Sahasā’’ti sīghatarena. ‘‘Marantānaṃ uppannaṃ’’ti maraṇāsannakāle uppannaṃti adhippāyo. Anāgāmino hi suddha vipassanāyānikāpi samānā [Pg.64] samādhismiṃ paripūrakārino nāma honti. Icchante susati kiñci nimittaṃ ārabbhamanasikāra mattenapi jhānaṃ ijjhati. Tenāha ‘‘taṃpi maggasiddhagatika’’nti. ‘‘Rūpībrahmaloke’’ti idaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃpi tattha pākatikabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpī brahmaloke pana ekā eva samāpatti pākatikāsambhavati. Upapattisiddhajjhānānaṃ bhavantare sannihita paccayabhedena saṅkhāra bhedo vutto, so kathaṃ paccetabboti āha ‘‘ekasmiṃ bhavepi…pe… yuttāni hontī’’ti. Ekasmiṃ bhavesabbappathamaṃ laddhakāle saṅkhāra bhedassa āsannattā vaḷañjanakālepi so eva saṅkhāra bhedo siyāti āsaṅkāsambhavato idaṃ vuttaṃ. Tena bhavantare upapatti siddhajjhānānaṃ sannihita paccayabhedena saṅkhārabhede vattabbameva natthīti dasseti. Idāni tāni magga siddhajjhāna upapatti siddhajjhānāni sannihitapaccayaṃ anapekkhitvā maggakkhaṇa upapattikkhaṇesu siddhakāle jhānuppatti paṭipadāya eva sabbaso abhāvaṃ gahetvā aparaṃ vikappaṃ dassetuṃ ‘‘jhānuppatti paṭipadā rahitattā vā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ mahaggatajhānānaṃ aṭṭhakathāvasena siddhaṃ saṅkhāra bhedaṃ vatvā idāni pāḷivasenāpi so siddho yevāti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Dukkhappaṭipadāpubbakānaṃ dvinnaṃ dandhābhiññakhippābhiññasamādhīnaṃ. ‘‘Ettāvatā’’ti etaṃ parimāṇaṃ assāti ettāvaṃ. Ettāvantena. Ettha siyā, kasmā idha saṅkhārabhedo na vuttotiādinā vacanakkamena siddho hotīti sambandho. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

៥០. ក្នុងការវិនិច្ឆ័យសង្ខារភេទ។ ពាក្យថា «សង្ខារភេទ មិនបានពោលទុក» សេចក្តីថា មិនបានពោលទុកដោយអំណាចជាដើមថា បឋមជ្ឈានកុសលចិត្ត ជាអសង្ខារិកមួយ ជាសសង្ខារិកមួយ។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ សង្ខារភេទ។ ពាក្យថា «សិទ្ធត្តា» គឺដោយព្រោះសង្ខារភេទសម្រេចហើយ។ សួរថា សម្រេចដោយរបៀបណា? ទើបពោលពាក្យថា «តថាហិ» ជាដើម។ សេចក្តីវិគ្រោះថា សុខា បដិបទា យេសំ តានិ សុខប្បដិបទានិ (ការប្រតិបត្តិស្រួលរបស់ចិត្តទាំងឡាយណា មាន ចិត្តទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សុខប្បដិបទា)។ ភាវៈនៃចិត្តទាំងនោះ ឈ្មោះថា សុខប្បដិបទា។ ពាក្យថា «យោ» បានដល់ យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា «អាទិតោ» គឺក្នុងកាលដំបូង។ ពាក្យថា «វិក្ខម្ភេន្តោ» គឺធ្វើឲ្យរួចផុត ធ្វើឲ្យប្រាសចេញ។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ផ្ទាត់ចេញដោយលំបាក។ ពាក្យថា «កាមាទីនវទស្សនាទិនា» គឺដោយការឃើញទោសក្នុងកាមជាដើមថា កាមទាំងឡាយប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ច្រើន ទោសក្នុងកាមនេះមានច្រើនក្រៃលែង ដូច្នេះជាដើម។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» រួមបញ្ចូលទាំងការឃើញទោសក្នុងវិតក្កៈជាដើមផង។ ពាក្យថា «តេនេវ» គឺដោយការឃើញទោសក្នុងកាមជាដើមនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនត្រូវពោលសង្ខារភេទដោយការប្លែកគ្នានៃអភិញ្ញាឡើយ ត្រូវពោលដោយការប្លែកគ្នានៃបដិបទាប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យថា «ខិប្បាភិញ្ញជ្ឈានានម្បិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ការដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា អភិញ្ញា។ អភិញ្ញាណាឆាប់រហ័ស ចិត្តទាំងឡាយណាមានអភិញ្ញាឆាប់រហ័ស ចិត្តទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ខិប្បាភិញ្ញា។ អភិញ្ញាណាយឺតយូរ ចិត្តទាំងឡាយណាមានអភិញ្ញាយឺតយូរ ចិត្តទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ទន្ធាភិញ្ញា។ បានដល់ឈានទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «យទិ ឯវំ» មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើសង្ខារភេទមានដោយការប្លែកគ្នានៃបដិបទាយ៉ាងនេះមែន។ ពាក្យថា «...វឡញ្ជនកាលេ» គឺក្នុងកាលចូលសមាបត្តិ។ ពួកធម៌រារាំង ឈ្មោះថា អន្តរាយិកធម៌។ ពាក្យថា «សន្និហិតាសន្និហិតវសេន» គឺដោយអំណាចនៃធម៌ដែលតាំងនៅជិត និងមិនតាំងនៅជិត។ វិបស្សនាយានរបស់បុគ្គលទាំងឡាយណាស្អាត បុគ្គលទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សុទ្ធវិបស្សនាយានិក។ ពាក្យថា «សុទ្ធំ» គឺមិនច្រឡំដោយសមថជ្ឈាន។ ពាក្យថា «សត្ថេន ហនិត្វា» គឺដោយការកាប់សម្លាប់ កាត់ផ្តាច់របស់បុគ្គលដទៃដោយគ្រឿងសស្ត្រា។ ពាក្យថា «សហសា» គឺដោយឆាប់រហ័សបំផុត។ ពាក្យថា «មរន្តានំ ឧប្បន្នំ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា កើតឡើងក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ ទោះបីជាសុទ្ធវិបស្សនាយានិកក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសមាធិដែរ។ កាលបើប្រាថ្នា គ្រាន់តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រារព្ធនិមិត្តណាមួយ ឈានក៏សម្រេចបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «តម្បិ មគ្គសិទ្ធគតិកំ» (ឈាននោះសូម្បីសម្រេចដោយមគ្គ ក៏មានគតិដូចគ្នា)។ ពាក្យថា «រូបីព្រហ្មលោកេ» នេះ ពោលដោយសំដៅយកសេចក្តីប្រាកដច្បាស់នៃសមាបត្តិទាំង ៨ ក្នុងព្រហ្មលោកនោះ។ ចំណែកក្នុងអរូបព្រហ្មលោក សមាបត្តិតែមួយប៉ុណ្ណោះ រមែងប្រាកដច្បាស់។ សង្ខារភេទនៃឈានដែលសម្រេចដោយការកើតឡើង ក្នុងភពដទៃ ត្រូវបានពោលទុកដោយការប្លែកគ្នានៃបច្ច័យដែលតាំងនៅជិត តើសង្ខារភេទនោះត្រូវដឹងយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា «ឯកស្មិំ ភវេបិ…បេ… យុត្តានិ ហោន្តិ»។ ពាក្យនេះពោលឡើង ព្រោះមិនមានការសង្ស័យថា ក្នុងភពតែមួយ ក្នុងកាលដែលបានសម្រេចដំបូងបង្អស់ ដោយសារសង្ខារភេទនៅជិត សូម្បីក្នុងកាលប្រើប្រាស់ (ចូលសមាបត្តិ) សង្ខារភេទនោះឯងក៏គប្បីមាន។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា សង្ខារភេទនៃឈានដែលសម្រេចដោយការកើតឡើងក្នុងភពដទៃ ដោយការប្លែកគ្នានៃបច្ច័យដែលតាំងនៅជិត មិនត្រូវពោលទាល់តែសោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការសន្និដ្ឋានមួយទៀត ដោយមិនគិតដល់បច្ច័យដែលតាំងនៅជិតនៃមគ្គសិទ្ធជ្ឈាន និងឧបបត្តិសិទ្ធជ្ឈានទាំងនោះ ហើយកាន់យកការមិនមានដោយប្រការទាំងពួងនៃឈានុប្បត្តិបដិបទា ក្នុងខណៈនៃមគ្គ និងខណៈនៃឧបបត្តិដែលសម្រេចហើយ ទើបពោលពាក្យថា «ឈានុប្បត្តិ បដិបទា រហិតត្តា វា» ជាដើម។ កាលពោលសង្ខារភេទដែលសម្រេចដោយអំណាចអដ្ឋកថា នៃមហគ្គតជ្ឈានទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា សង្ខារភេទនោះសម្រេចហើយដោយអំណាចព្រះបាលីពិតប្រាកដ ទើបផ្តើមពាក្យថា «អបិច» ជាដើម។ នៃសមាធិពីរគឺ ទន្ធាភិញ្ញា និងខិប្បាភិញ្ញា ដែលមានទុក្ខាបដិបទាជាបុព្វភាគ។ ពាក្យថា «ឯត្តាវតា» គឺបរិមាណប៉ុណ្ណេះមានដល់សមាធិនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឯត្តាវំ។ ដោយបរិមាណប៉ុណ្ណេះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីសម្រេចដោយលំដាប់ពាក្យជាដើមថា ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលសង្ខារភេទក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីភ្ជាប់យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។


51. Vibhāvanipāṭhe. Parikammaṃ nāma pathavī, pathavī, āpo, āpo-tiādikaṃ, rūpaṃ aniccaṃ, rūpaṃ dukkhaṃ, rūpaṃ anattā-tiādikañcabhāvanāparikammaṃ adhikāro nāma pubbabhavekatabhāvanākammaṃ. Pubbabhavejhānamaggaphalānipatthetvā kataṃ dānasīlādi puññakammañca. ‘‘Idaṃ tāvanayujjatī’’ti ettha tāvasaddo vattabbantarāpekkhane nipāto. Tena aparaṃpi vattabbaṃ atthīti dīpeti. Pubbābhisaṅkhāro duvidho pakati pubbābhisaṅkhāro, payogapubbābhisaṅkhāroti. Tattha parikamma pubbābhisaṅkhāro pakati pubbābhisaṅkhāro nāma, ayaṃ pakati paccayagaṇo eva. Pubbe vutto pubbappayogo payogapubbābhisaṅkhāro nāma[Pg.65]. So eva idhādhippetoti dassetuṃ ‘‘nahī’’tiādimāha. ‘‘Antamaso’’ti antima paricchedena. ‘‘Ālopabhikkhā’’ nāma ekā lopabhikkhā. So parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhāro. Jhānāni ca sabbāni uppannāni nāma natthīti sambandho. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘So’’ti bhāvanābhisaṅkhāro. ‘‘Tesaṃ’’ti sabbesaṃpi jhānānaṃ. Na hi lokiyajjhānāni nāma…pe… atthi, imesaṃ sattānaṃ sabbakappesupi kappavināsakāle jhānāni bhāvetvā brahmaloka parāyanatā sabbhāvāti adhippāyo. ‘‘Pubbe samathakammesu katādhikārassā’’ti āsannabhavekatādhikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Dūrabhave pana samathakammesu akatādhikāro nāma koci natthīti. ‘‘Evamevā’’ti evaṃ eva. Vipākajjhānesu saṅkhāra bhedassa pubba kammavasena vattabbattā ‘‘kusala kriyajjhānesū’’ti vuttaṃ. ‘‘Athavātiādiko pacchima vikappo nāma’’ athavā pubbābhisaṅkhāreneva uppajjamānassa nakadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti asaṅkhārikanti ca, byabhicārābhāvato sasaṅkhārikanti ca na vuttanti ayaṃ vikappo. Tattha asaṅkhārikanti ca na vuttanti sambandho. ‘‘Byabhicārā bhāvato’’ti asaṅkhārikabhāvena pasaṅgābhāvato. Sasaṅkhārikanti ca na vuttaṃ. Yadi vucceyya. Nirattha kamevataṃbhaveyya. Kasmā, sambhava byabhicārānaṃ abhāvato. Sambhave byabhicāre ca. Visesanaṃ sātthakaṃ siyāti hi vuttaṃ. Na ca niratthakavacanaṃ paṇḍitā vadanti. Kasmā, apaṇḍitalakkhaṇattā. Sati pana sambhave ca byabhicāre ca, tathā sakkā vattuṃ. Kasmā, sātthakattā. Sātthakameva paṇḍitā vadanti. Kasmā, paṇḍita lakkhaṇattāti adhippāyo.

៥១. ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវនី។ ការចម្រើនភាវនាមានជាដើមថា ផថវី ផថវី (ដី ដី) អាបោ អាបោ (ទឹក ទឹក) និងការចម្រើនភាវនាមានជាដើមថា រូបមិនទៀង រូបជាទុក្ខ រូបជាអនត្តា ឈ្មោះថា បរិកម្ម។ បុណ្យកិរិយាដែលបានធ្វើក្នុងភពមុន ឈ្មោះថា អធិការ គឺភាវនាកម្មដែលបានធ្វើក្នុងភពមុន និងបុណ្យកម្មមានទាន និងសីលជាដើម ដែលបានធ្វើដោយប្រាថ្នាឈាន មគ្គ និងផលក្នុងភពមុន។ ពាក្យថា «ឥទំ តាវ ន យុជ្ជតិ» ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា «តាវ» ជាសព្ទនិបាតក្នុងសេចក្តីរំពឹងដល់ពាក្យដទៃដែលត្រូវពោល។ ដោយសព្ទនោះ លោកបង្ហាញថា នៅមានពាក្យដទៃទៀតដែលត្រូវពោល។ បុព្វាភិសង្ខារ មាន ២ យ៉ាងគឺ បកតិបុព្វាភិសង្ខារ ១ បយោគបុព្វាភិសង្ខារ ១។ ក្នុងបុព្វាភិសង្ខារទាំងនោះ បរិកម្មបុព្វាភិសង្ខារ ឈ្មោះថា បកតិបុព្វាភិសង្ខារ នេះគឺក្រុមនៃបកតិបច្ច័យនោះឯង។ បុព្វប្បយោគដែលពោលខាងដើម ឈ្មោះថា បយោគបុព្វាភិសង្ខារ។ ដើម្បីបង្ហាញថាសង្ខារនោះឯងដែលលោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យថា «នហិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «អន្តមសោ» គឺដោយកំណត់យ៉ាងទាបបំផុត។ ពាក្យថា «អាលោបភិក្ខា» គឺចង្ហាន់មួយម៉ាត់។ នោះគឺបុព្វាភិសង្ខារដែលពោលគឺបរិកម្ម។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ឈានទាំងឡាយទាំងអស់ មិនមែនជាមិនកើតឡើងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ឥតិ» ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ ភាវនាភិសង្ខារ។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺនៃឈានទាំងឡាយទាំងអស់នោះឯង។ ព្រោះថា ឡើងឈ្មោះថា លោកិយឈានទាំងឡាយ…បេ… មិនមែនជាមិនមានឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងកាលដែលកប្បវិនាស សូម្បីក្នុងកប្បទាំងពួង សត្វទាំងឡាយទាំងនេះ ចម្រើនឈានហើយ រមែងមានព្រហ្មលោកជាទីទៅក្នុងខាងមុខជានិច្ច។ ពាក្យថា «បុព្វេ សមថកម្មេសុ កតាធិការស្ស» នេះ លោកពោលសំដៅយកអធិការដែលបានធ្វើក្នុងភពដ៏កៀកជិត។ ចំណែកក្នុងភពដ៏ឆ្ងាយ បុគ្គលដែលមិនធ្លាប់ធ្វើអធិការក្នុងសមថកម្មទាំងឡាយ មិនដែលមានឡើយ។ ពាក្យថា «ឯវមេវ» គឺយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះសង្ខារភេទក្នុងវិបាកជ្ឈានទាំងឡាយ ត្រូវពោលដោយអំណាចនៃបុព្វកម្ម ទើបពោលថា «កុសលកិរិយជ្ឈានេសុ»។ ពាក្យថា «អថវា» ជាដើម ឈ្មោះថា វិកប្បៈខាងចុង (ការសន្និដ្ឋានចុងក្រោយ) គឺមួយវិញទៀត ឈានដែលកើតឡើងដោយបុព្វាភិសង្ខារនោះឯង មិនដែលមានសភាពជាអសង្ខារិកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា ជាអសង្ខារិកផង និងព្រោះមិនមានការឃ្លាតឃ្លាត (មិនទៀងទាត់) ទើបមិនពោលថា ជាសសង្ខារិកផង នេះជាវិកប្បៈ។ ក្នុងវិកប្បៈនោះ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា មិនពោលថា ជាអសង្ខារិកផង។ ពាក្យថា «ព្យភិចារាភាវតោ» គឺព្រោះមិនមានការប្រែប្រួលទៅជាសភាពអសង្ខារិក។ សូម្បីពាក្យថា សសង្ខារិក ក៏មិនបានពោលដែរ។ ប្រសិនបើពោល ពាក្យនោះគប្បីជាពាក្យឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានការកើតឡើង និងការឃ្លាតឃ្លាត។ ព្រោះថាលោកពោលថា កាលបើមានការកើតឡើង និងការឃ្លាតឃ្លាត គុណសព្ទ (វិសេសនៈ) ទើបមានប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអ្នកប្រាជ្ញ រមែងមិនពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាលក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល (មិនមែនជាអ្នកប្រាជ្ញ)។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការកើតឡើង និងការឃ្លាតឃ្លាត ទើបអាចពោលយ៉ាងនោះបាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានប្រយោជន៍។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពួកអ្នកប្រាជ្ញ រមែងពោលតែពាក្យមានប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាលក្ខណៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញ។


52. Paṭipadā abhiññāvavatthāne. ‘‘Nimittuppādato’’ti paṭibhāganimittassa uppādato. Sukhāpana paṭipadā, pacchādandhaṃ vā khippaṃ vā uppannaṃ jhānaṃ sukhappaṭipadaṃ nāma karotīti yojanā. ‘‘Pubbabhave’’ti āsanne pubbabhave. Antarāyikadhammā nāma ‘kilesantarāyiko ca, kammantarāyiko ca, vipākantarāyiko ca, paññatti vītikkamantarāyiko ca, ariyūpavādantarāyiko ca. Tattha tisso niyatamicchādiṭṭhiyokilesantarāyiko nāma. Pañcānantariya kammāni [Pg.66] kammantarāyiko nāma. Ahetuka dvihetukappaṭisandhivipākā vipākantarāyiko nāma. Bhikkhu bhāveṭhitānaṃ vinaya paññattiṃ vītikkamitvā akatappaṭikammo vītikkamo paññattivītikkamantarāyiko nāma. Paṭikammepanakate antarāyiko na hoti. Ariyapuggalānaṃ jātiādīhi upavaditvā akkositvā akatappaṭikammaṃ akkosanaṃ ariyūpavādantarāyiko nāma. Idhapi paṭikamme kate antarāyiko na hoti. Sesesu tīsu paṭikammaṃ nāma natthi. Ime dhammā imasmiṃ bhave jhānamaggānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā nāma. Tehi vimutto antarāyika dhamma vimutto nāma. ‘‘Kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhito’’ti sīlavisuddhi ādikāya kalyāṇappaṭipattiyaṃ paripūraṇa vasena ṭhito. ‘‘Chinnapalibodho’’ti āvāsapalibodhādīni dasavidhāni palibodhakammāni chinditvā ṭhito. ‘‘Pahitatto’’ti, yantaṃ purisathāmena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apatvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evaṃ pavattena sammappadhāna vīriyena samannāgato. So hi pahito pesito anapekkhito attabhāvo anenāti pahitattoti vuccati. ‘‘Nasampajjatīti natthi’’. Sace pañcapadhāniyaṅgasamannāgato hotīti adhippāyo. Pañcapadhāniyaṅgāni nāma saddhāsampannatā, asāṭheyyaṃ, ārogyaṃ, alīnavīriyatā, paññavantatā,ti.

៥២. ក្នុងការកំណត់បដិបទានិងអភិញ្ញា។ ពាក្យថា «និមិត្តុប្បាទតោ» គឺតាំងពីការកើតឡើងនៃបដិភាគនិមិត្ត។ មានការប្រកបសេចក្តីថា ចំណែកឯសុខាបដិបទាវិញ ឈានដែលកើតឡើងយឺតយូរ ឬឆាប់រហ័សក្នុងកាលជាខាងក្រោយ រមែងធ្វើឲ្យឈ្មោះថា សុខប្បដិបទា។ ពាក្យថា «បុព្វភវេ» គឺក្នុងភពមុនដ៏កៀកជិត។ ពួកធម៌ជាគ្រឿងរារាំង (អន្តរាយិកធម៌) បានដល់ កិលេសន្តរាយិកធម៌ ១ កម្មន្តរាយិកធម៌ ១ វិបាកន្តរាយិកធម៌ ១ បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកធម៌ ១ អរិយូបវាទន្តរាយិកធម៌ ១។ ក្នុងអន្តរាយិកធម៌ទាំងនោះ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ ៣ ឈ្មោះថា កិលេសន្តរាយិកធម៌។ អនន្តរិយកម្ម ៥ ឈ្មោះថា កម្មន្តរាយិកធម៌។ អហេតុកបដិសន្ធិវិបាក និងទ្វិហេតុកបដិសន្ធិវិបាក ឈ្មោះថា វិបាកន្តរាយិកធម៌។ ការកន្លងវិន័យបញ្ញត្តិរបស់ភិក្ខុដែលស្ថិតនៅក្នុងភពជាភិក្ខុ ហើយមិនបានធ្វើការកែខៃ (មិនបានសំដែងអាបត្តិ) ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកធម៌។ ប៉ុន្តែ កាលបើបានធ្វើការកែខៃរួចហើយ រមែងមិនជាគ្រឿងរារាំងឡើយ។ ការតិះដៀល ជេរប្រមាថព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយជាតិជាដើម ហើយមិនបានធ្វើការសុំខមាទោស (មិនបានកែខៃ) ឈ្មោះថា អរិយូបវាទន្តរាយិកធម៌។ សូម្បីក្នុងអរិយូបវាទនេះ កាលបើបានធ្វើការសុំខមាទោសរួចហើយ ក៏មិនជាគ្រឿងរារាំងឡើយ។ ចំណែកក្នុងធម៌ ៣ យ៉ាងខាងដើម ឈ្មោះថាការកែខៃ មិនមានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះ ឈ្មោះថា អន្តរាយិកធម៌ ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីរារាំងដល់ឈាន និងមគ្គទាំងឡាយក្នុងភពនេះ។ បុគ្គលដែលរួចផុតចាកធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អ្នករួចផុតចាកអន្តរាយិកធម៌។ ពាក្យថា «កល្យាណប្បដិបត្តិយំ ឋិតោ» គឺអ្នកស្ថិតនៅដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងកល្យាណបដិបត្តិ មានសីលវិសុទ្ធិជាដើម។ ពាក្យថា «ឆិន្នបលិពោធោ» គឺអ្នកកាត់ផ្តាច់នូវកង្វល់ (បលិពោធ) ១០ យ៉ាង មានអាវាសបលិពោធជាដើម ហើយស្ថិតនៅ។ ពាក្យថា «បហិតត្តោ» គឺអ្នកប្រកបដោយសម្មប្បធានវីរិយៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ផលណាដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេចបានដោយកម្លាំងរបស់បុរស ដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុរស បើមិនទាន់បានសម្រេចផលនោះទេ នឹងមិនបញ្ឈប់សេចក្តីព្យាយាមឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បហិតត្តៈ ព្រោះខ្លួន (អត្តភាព) ត្រូវបានលះបង់ ត្រូវបានបញ្ជូនទៅ មិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យឡើយ។ ពាក្យថា «ណ សម្បជ្ជតីតិ នត្ថិ» (ដែលថាមិនសម្រេចនោះ មិនមានឡើយ) សេចក្តីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង (បញ្ចបធានិយង្គ)។ អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង គឺ ភាពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា ១ ភាពជាអ្នកមិនមានមាយា ១ ភាពជាអ្នកមិនមានជំងឺ (មានសុខភាពល្អ) ១ ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមមិនរួញរា ១ ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ១។


52. Vipākajjhāne. ‘‘Mudubhūtaṃ’’ti bhāvanā balaparittattāmandabhūtaṃ. Mandabhūtattā ca dubbalaṃ. ‘‘Nānā kiccaṭṭhānesu cā’’ti dassanasavanādīsu. ‘‘Hīnesupi attabhāvesū’’ti ahetuka dvihetukapuggalesupi. ‘‘Asadisaṃpī’’ti tihetukukkaṭṭhaṃpi kammaṃ ahetukavipākaṃpi janetītiādinā asadisaṃpi vipākaṃ janeti. ‘‘Bhavaṅgaṭṭhānesu yevā’’ti ettha bhavaṅga saddena paṭisandhiṭṭhāna cutiṭṭhānānipi saṅgayhanti. ‘‘Kusalasadisamevā’’ti pathamajjhānakusalaṃ pathamajjhāna vipākameva janeti, dutīyajjhāna kusalaṃ dutīyajjhāna vipākameva janetītiādinā kusala sadisameva vipākaṃ janeti. ‘‘Kusalameva…pe… kriyajjhānaṃ nāma hoti’’ abhedū pacārenāti adhippāyo. Bhedampi abhedaṃ katvā upacāro vohāro abhedū pacāro.

៥២. ក្នុងវិបាកជ្ឈាន។ ពាក្យថា «មុទុភូតំ» គឺប្រែជាទន់ខ្សោយ (ថយចុះ) ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកម្លាំងភាវនា។ និងព្រោះភាពទន់ខ្សោយនោះ ទើបឈ្មោះថា ទន់ទាប (គ្មានកម្លាំង)។ ពាក្យថា «នានា កិច្ចដ្ឋានេសុ ច» គឺក្នុងទីនៃកិច្ចផ្សេងៗ មានការឃើញ និងការឮជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនេសុបិ អត្តភាវេសុ» គឺសូម្បីក្នុងបុគ្គលជាអហេតុកៈ និងទ្វិហេតុកៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អសទិសម្បិ» គឺសូម្បីកម្មជាទិហេតុកឧក្កដ្ឋៈ ក៏រមែងបង្កើតអហេតុកវិបាកដែរ ដូច្នេះជាដើម ឈ្មោះថា បង្កើតវិបាកដែលមិនដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ភវង្គដ្ឋានេសុ យេវ» ក្នុងពាក្យនោះ ដោយសព្ទថា «ភវង្គ» រួមបញ្ចូលទាំងទីនៃបដិសន្ធិ និងទីនៃចុតិផងដែរ។ ពាក្យថា «កុសលសទិសមុេវ» គឺបឋមជ្ឈានកុសល រមែងបង្កើតតែបឋមជ្ឈានវិបាកប៉ុណ្ណោះ ទុតិយជ្ឈានកុសល រមែងបង្កើតតែទុតិយជ្ឈានវិបាកប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះជាដើម ឈ្មោះថា បង្កើតវិបាកដែលដូចគ្នានឹងកុសលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «កុសលមេវ…បេ… ក្រិយជ្ឈានំ នាម ហោតិ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ដោយអភេទទូបចារៈ (ការឧបចារៈដោយមិនបែងចែក)។ វោហារដែលជាគ្រឿងឧបចារៈ ដោយធ្វើសូម្បីតែសេចក្តីប្លែកគ្នា ឲជាសេចក្តីមិនប្លែកគ្នា ឈ្មោះថា អភេទទូបចារៈ។


54. Saṅgahagāthā [Pg.67] vaṇṇanāyaṃ. Jhānānaṃ bhedo jhānabhedo. Atthato pana jhānehi sampayogabhedo jhānabhedoti vutto hotīti āha ‘‘jhānehi sampayogabhedenā’’ti. Pathamajjhānikaṃ cittantiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Tamevā’’ti rūpāvacara mānasameva. Vibhāvaniyaṃ pana uparisaṅgahagāthāyaṃ jhānaṅga yogabhedena, katvekekantu pañcadhāti vacanaṃ disvā idha jhāna bhedenāti jhānaṅgehi sampayogabhedenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha jhānabhedassa visuṃ adhippetattā ‘‘aññohi jhānabhedo’’tiādi vuttaṃ.

៥៤. ក្នុងការវណ្ណនាគាថាសង្គហៈ។ ការបែកធ្លាយនៃឈាន ឈ្មោះថា ឈានភេទ។ តែដោយអត្ថ ឈានភេទ គឺការបែកធ្លាយដោយការសម្បយុត្តជាមួយនឹងឈានទាំងឡាយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយការបែកធ្លាយដោយការសម្បយុត្តជាមួយនឹងឈានទាំងឡាយ»។ គប្បីភ្ជាប់ដោយពាក្យថា «បឋមជ្ឈានិកចិត្ត» ជាដើម។ ពាក្យថា «តមេវ» (ចិត្តនោះឯង) គឺរូបាវចរចិត្តនោះឯង។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី ឃើញពាក្យក្នុងគាថាសង្គហៈខាងលើថា «ដោយការបែកធ្លាយនៃការប្រកបនៃអង្គឈាន ធ្វើឈាននីមួយៗឲ្យជាប្រាំយ៉ាង» ទើបក្នុងទីនេះ ពោលថា «ដោយការបែកធ្លាយនៃឈាន» គឺ «ដោយការបែកធ្លាយនៃការសម្បយុត្តដោយអង្គឈានទាំងឡាយ»។ កាលបើមានយ៉ាងនេះក៏ដោយ ព្រោះក្នុងទីនេះមានបំណងយកឈានភេទដោយឡែកពីគ្នា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ឈានភេទដទៃទៀត...»។


Rūpāvacaracittadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

អនុទីបនានៃរូបាវចរចិត្តទីបនី ចប់ហើយ។


55. Arūpacittadīpaniyaṃ. ‘‘Bhuso’’ti atirekataraṃ. ‘‘Sarūpato’’ti paramattha sabhāvato. Natthi jaṭā etthāti ajaṭo. Ajaṭo ākāsoti ajaṭākāso. ‘‘Paricchinnākāso’’ti dvāracchiddavātapānacchiddādiko ākāso, yattha ākāsa kasiṇa nimittaṃ uggaṇhanti. Kasiṇa nimittaṃ ugghāṭetvā laddho ākāso kasiṇugghāṭimākāso, kasiṇaṃ ugghāṭena nibbatto kasiṇugghāṭimoti katvā. Rūpakalāpānaṃ paricchedamattabhūto ākāso rūpaparicchedākāso. ‘‘Anantabhāvena pharīyatī’’ti caturaṅgulamattopiso ananta nāmaṃ katvā bhāvanāmanasikārena pharīyati. ‘‘Devānaṃ adhiṭṭhānavatthū’’ti mahiddhikānaṃ gāmanagara devānaṃ balippaṭiggahaṇaṭṭhānaṃ vuccati, yattha manussā samaye kula devatānaṃ baliṃ abhiharanti. ‘‘Baliṃ’’ti pūjanīya vatthu vuccati. ‘‘Tasmiṃ’’ti kasiṇugghāṭimākāse. ‘‘Tadevā’’ti taṃ ārammaṇameva. Kusalajjhānaṃ samāpannassavā, vipākajjhānena upapannassavā, kriyajjhānena diṭṭhadhamma sukha vihārissavā, tiyojetabbaṃ. Anantanti vuccati, yathāpathavīkasiṇe pavattanato jhānaṃ pathavīkasiṇanti vuccatīti. ‘‘Ekadese’’ti uppādevā ṭhitiyaṃ vā bhaṅgevā. Antarahitattā anantanti vuccati. ‘‘Ananta saññite’’ti ananta nāmake. ‘‘Anantanti bhāvanāya [Pg.68] pavattattā’’ti idaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ anantanti evaṃ pubbabhāga bhāvanāya pavattattā. ‘‘Attano pharaṇākāra vasenā’’ti pubbabhāgabhāvanaṃ anapekkhitvāti adhippāyo. ‘‘Nirutti nayenā’’ti sakatthe yapaccayaṃ katvā nakārassalopena. ‘‘Pāḷiyā nasametī’’ti vibhaṅga pāḷiyānasameti. ‘‘Anantaṃ pharatī’’ti anantaṃ anantanti pharati. ‘‘Pathamā ruppaviññāṇābhāvo’’ti tassa abhāva paññattimattaṃ. ‘‘Nevatthī’’ti natthi. ‘‘Assā’’ti catutthā ruppajjhānassa. Athavātiādīsu ‘‘paṭusaññā kiccassā’’ti byattasaññā kiccassa. ‘‘Saṅkhārāvasesa sukhumabhāvena vijjamānattā’’ti imassa atthaṃ vibhāvento ‘‘etthacā’’tiādimāha. ‘‘Muddhabhūtaṃ’’ti matthakapattaṃ. ‘‘Desanāsīsamattaṃ’’ti rājā āgacchatītiādīsu viya padhāna kathāmattanti vuttaṃ hoti. ‘‘Tassevā’’ti pathamā ruppaviññāṇasseva. Kusalabhūtaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ puthujjanānañca sekkhānañca kusalabhūtassa dutīyāruppaviññāṇassa ārammaṇaṃ hoti. Arahā pana tividho. Tattha, ekopathamā ruppeṭhatvā arahattaṃ patvā pathamāruppaṃ asamāpajjitvāva dutīyā ruppaṃ uppādeti. Tassa kusalabhūtaṃ pathamā ruppaṃ kriyabhūtassa dutīyā ruppassa ārammaṇaṃ. Ekopathamā ruppeṭhatvā arahattaṃ patvā puna tameva pathamā ruppaṃ samāpajjitvā dutīyā ruppaṃ uppādeti. Eko dutīyā ruppeṭhatvā arahattaṃ gacchati. Tesaṃ dvinnaṃ kriyabhūtaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ kriyabhūtasseva dutīyāruppassa ārammaṇaṃ. Tenāha ‘‘viññāṇaṃ nāmā’’tiādiṃ.

៥៥. ក្នុងអរូបចិត្តទីបនី។ ពាក្យថា «ភុសោ» គឺក្រៃលែងជាង។ ពាក្យថា «សរូបតោ» គឺដោយសភាវៈពិត (បរមត្ថសភាវៈ)។ គ្រឿងញ៉ាំងចិត្តឲ្យស៊ប់ទ្រុប (បណ្តាញ) មិនមានក្នុងអាកាសនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អជដៈ (មិនស៊ប់ទ្រុប)។ អាកាសដែលមិនស៊ប់ទ្រុប ឈ្មោះថា អជដាកាស។ ពាក្យថា «បរិច្ឆិន្នាកាស» គឺអាកាសមានចន្លោះទ្វារ និងចន្លោះបង្អួចជាដើម ដែលជាទីកាន់យកនូវអាកាសកសិណនិមិត្ត។ អាកាសដែលបានមកដោយការដកចេញនូវកសិណនិមិត្ត ឈ្មោះថា កសិណុគ្ឃាដិមាកាស ព្រោះធ្វើឲ្យកើតឡើងដោយការដកចេញនូវកសិណ។ អាកាសដែលគ្រាន់តែជាគ្រឿងកំណត់នៃរូបកលាបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា រូបបរិច្ឆេទាកាស។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅដោយភាពមិនមានទីបំផុត» គឺសូម្បីតែអាកាសមានប្រមាណបួនធ្នាប់ ក៏ធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា មិនមានទីបំផុត ហើយផ្សាយទៅដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមរយៈភាវនា។ ពាក្យថា «ទីតាំងជាទីអធិដ្ឋាននៃទេវតាទាំងឡាយ» គឺសំដៅដល់កន្លែងទទួលពលិការរបស់ពួកទេវតាដែលរក្សាស្រុក និងនគរដែលមានឫទ្ធិច្រើន ដែលជាកន្លែងដែលមនុស្សទាំងឡាយតែងនាំយកពលិការទៅថ្វាយដល់កុលទេវតា (ទេវតាប្រចាំត្រកូល) តាមសម័យកាល។ ពាក្យថា «ពលិ» គឺសំដៅដល់វត្ថុជាទីបូជា។ ពាក្យថា «តស្មឹ» (ក្នុងអាកាសនោះ) គឺក្នុងកសិណុគ្ឃាដិមាកាស។ ពាក្យថា «តទេវ» (អារម្មណ៍នោះឯង) គឺអារម្មណ៍នោះឯង។ គប្បីភ្ជាប់ជាមួយបុគ្គលអ្នកចូលកុសលឈានក្តី បុគ្គលដែលកើតឡើងដោយវិបាកឈានក្តី បុគ្គលអ្នកមានធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នដោយកិរិយាឈានក្តី។ ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលមិនមានទីបំផុត ឈ្មោះថា អនន្តៈ ដូចជាឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋវីកសិណ ឈ្មោះថា បឋវីកសិណ ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «ឯកទេសេ» (ក្នុងផ្នែកមួយ) គឺក្នុងខណៈឧប្បាទៈក្តី ឋិតិក្តី ភង្គក្តី។ ព្រោះភាពជាធម្មជាតិបាត់ទៅ (មិនមានទីបំផុត) ទើបឈ្មោះថា អនន្តៈ។ ពាក្យថា «អនន្តសញ្ញិតេ» គឺដែលមានឈ្មោះថា អនន្តៈ។ ពាក្យថា «ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយការចម្រើនភាវនាថា មិនមានទីបំផុត» គឺវិញ្ញាណក្នុងបឋមារុប្បៈនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការចម្រើនបុព្វភាគភាវនាថា «មិនមានទីបំផុត» យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃអាការៈផ្សាយទៅនៃខ្លួន» សេចក្តីថា មិនបាច់គិតដល់បុព្វភាគភាវនាឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយន័យនៃនិរុត្តិ» គឺការចុះ យ បច្ច័យ ក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ហើយលុប ន អក្សរចេញ។ ពាក្យថា «មិនសមស្របនឹងព្រះបាលី» គឺមិនសមស្របនឹងព្រះបាលីក្នុងវិភង្គ។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅកាន់អារម្មណ៍មិនមានទីបំផុត» គឺផ្សាយទៅថា «មិនមានទីបំផុតៗ»។ ពាក្យថា «ការមិនមាននៃបឋមារុប្បវិញ្ញាណ» គឺគ្រាន់តែជាអភាវបញ្ញត្តិនៃវិញ្ញាណនោះ។ ពាក្យថា «នេវត្ថិ» គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «អស្ស» (នៃឈាននោះ) គឺនៃចតុត្ថារុប្បឈាន។ ក្នុងពាក្យថា «អថវា» (មួយវិញទៀត) ជាដើមនោះ ពាក្យថា «បដុសញ្ញាកិច្ចស្ស» គឺកិច្ចនៃសញ្ញាដ៏វាងវៃ (ច្បាស់លាស់)។ ដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីនៃពាក្យថា «ព្រោះមានសេសសល់សង្ខារដ៏ល្អិត» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ឯត្សច» (ក៏ក្នុងទីនេះ...)។ ពាក្យថា «មុទ្ធភូតំ» គឺដល់នូវកំពូល។ ពាក្យថា «ទេសនាសីសមត្តំ» (គ្រាន់តែជាប្រធាននៃទេសនា) សេចក្តីថា គ្រាន់តែជាពាក្យពោលជាប្រធាន ដូចជាពាក្យថា «ស្តេចយាងមក» ជាដើម។ ពាក្យថា «តស្សេវ» (នៃវិញ្ញាណនោះឯង) គឺនៃបឋមារុប្បវិញ្ញាណនោះឯង។ បឋមារុប្បវិញ្ញាណដែលជាកុសល តែងជាអារម្មណ៍នៃទុតិយារុប្បវិញ្ញាណដែលជាកុសលរបស់ពួកបុថុជ្ជន និងសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ ចំណែកព្រះអរហន្តមាន ៣ ពួក។ ក្នុងព្រះអរហន្តទាំងនោះ ព្រះអរហន្តមួយពួក ឋិតនៅក្នុងបឋមារុប្បៈ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត មិនបានចូលបឋមារុប្បៈនោះឯងវិញទេ ក៏ញ៉ាំងទុតិយារុប្បៈឲ្យកើតឡើង។ បឋមារុប្បៈដែលជាកុសលរបស់ព្រះអរហន្តនោះ តែងជាអារម្មណ៍នៃទុតិយារុប្បៈដែលជាកិរិយា។ ព្រះអរហន្តមួយពួកទៀត ឋិតនៅក្នុងបឋមារុប្បៈ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ហើយចូលបឋមារុប្បៈនោះឯងម្តងទៀត រួចទើបញ៉ាំងទុតិយារុប្បៈឲ្យកើតឡើង។ ព្រះអរហន្តមួយពួកទៀត ឋិតនៅក្នុងទុតិយារុប្បៈ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។ សម្រាប់ព្រះអរហន្តទាំងពីរពួកនោះ បឋមារុប្បវិញ្ញាណដែលជាកិរិយា តែងជាអារម្មណ៍នៃទុតិយារុប្បៈដែលជាកិរិយាដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «ឈ្មោះថា វិញ្ញាណ...»។


Arūpacittānudīpanā.

អរូបចិត្តានុទីបនា ចប់ហើយ។


57. Lokuttaracitte. ‘‘Jalappavāho’’ti udakadhārāsaṅghāṭo. ‘‘Pabhavato’’tiādipavattiṭṭhānato. ‘‘Yathāhā’’ti kathaṃ pāḷiyaṃ āha. ‘‘Seyyathida’’nti so katamo. ‘‘Ayaṃ pī’’ti ayaṃ ariyamaggopi. Ekacittakkhaṇiko ariyamaggo, kathaṃ yāva anupādisesa nibbānadhātuyāsavati sandatīti āha [Pg.69] ‘‘ānubhāvappharaṇavasenā’’ti. Pāḷiyaṃ gaṅgādīni pañcannaṃ mahānadīnaṃ nāmāni. ‘‘Samudda ninnā’’ti mahāsamuddābhimukhaṃ ninnā namitā. ‘‘Poṇā’’ti anupatitā. ‘‘Pabbhārā’’ti adhovāhitā. ‘‘Kilesānaṃ’’ti anupagamane kammapadaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘ghaṭo’’ti udaka puṇṇaghaṭo. ‘‘Nikujjo’’ti adhomukhaṃ ṭhapito. ‘‘Nopaccāva matī’’ti puna nogilati. ‘‘Na punetī’’ti na puna eti nupagacchati ariyasāvako. ‘‘Na paccetī’’ti na paṭi eti. Tadatthaṃ vadati ‘‘na paccāgacchatī’’ti. Evaṃ taṃ anivattagamanaṃ pāḷisādhakehi dīpetvā idāni yuttisādhakehi pakāsetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādimāha. ‘‘Yato’’ti yaṃ kāraṇā. ‘‘Te’’ti puthujjanā. ‘‘Dussīlā’’ti nissīlā. ‘‘Ummattakā’’ti pittummattakā. ‘‘Khitta cittā’’ti chaṭṭitapakati cittāyakkhummattakā. ‘‘Duppaññā’’ti nippaññā. ‘‘Eḷamūgā’’ti duppaññatāya eva paggharitalāla mukha mūgā. ‘‘Tasmiṃ magge evā’’ti aṭṭhaṅgīke ariyamagge eva. So pana maggo pathama maggo, dutīya maggo, tatīya maggo, catuttha maggo,ti catubbidho hoti. ‘‘Ādito pajjanaṃ’’ti catūsu maggesu ādimhi pathama maggasotassa pajjanaṃ gamanaṃ. Paṭilābhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Sotāpattiyā’’ti sotassa āpajjanena. ‘‘Adhigammamāno’’ti paṭilabbhamāno. Sabbe bodhipakkhiya dhammā anivatta gatiyā pavattamānā sototi vuccantīti sambandho. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ. Uparisambodhi eva parāyanaṃ yesaṃ te uparisambodhi parāyanā. Parāyananti ca paṭisaraṇaṃ. Kathaṃ sotāpatti vacanaṃ maggena samānādhikaraṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘pathama magga saṅkhātāya sotāpattiyā’’tiādi. ‘‘Maggetī’’ti gavesati. Mārenta gamanoniruttinayena maggoti sijjhatīti vuttaṃ ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti.

៥៧. ក្នុងលោកុត្តរចិត្ត។ ពាក្យថា «ជលប្បវាហោ» (ខ្សែទឹកហូរ) គឺការប្រជុំនៃខ្សែទឹក។ ពាក្យថា «បភវតោ» (អំពីប្រភព) គឺអំពីទីតាំងដែលកើតឡើងជាដើម។ ពាក្យថា «យថាហ» (ដូចដែលពោលទុក) សេចក្តីថា តើក្នុងព្រះបាលីពោលទុកយ៉ាងណា។ ពាក្យថា «សេយ្យថិទំ» (ដូចម្តេចខ្លះ) គឺថា តើធម៌នោះជាអ្វី។ ពាក្យថា «អយម្បិ» (សូម្បីតែនេះ) គឺសូម្បីតែអរិយមគ្គនេះ។ អរិយមគ្គមានខណៈចិត្តតែមួយ តើហូរទៅ (ប្រព្រឹត្តទៅ) រហូតដល់អនុបាទិសេសនិព្វានធាតុយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃអានុភាព»។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា គង្គា ជាដើម គឺជាឈ្មោះនៃមហានទីទាំង ៥។ ពាក្យថា «សមុទ្ទនិន្នា» (ហូរទៅកាន់មហាសមុទ្រ) គឺទេរទៅ រេទៅរកមហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា «បោណា» (លំឱនទៅ) គឺធ្លាក់ចុះទៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា «បព្ភារា» (ហូរទៅរក) គឺហូរចុះទៅខាងក្រោម។ ពាក្យថា «កិលេសានំ» (នៃកិលេសទាំងឡាយ) គឺជាកម្មបទក្នុងពាក្យថា «ការមិនចូលទៅជិត» (អនុបគមនៈ)។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា «ឃដោ» (ក្អម) គឺក្អមដែលពេញដោយទឹក។ ពាក្យថា «និកុជ្ជោ» (ផ្កាប់ចុះ) គឺដែលគេដាក់ផ្កាប់មុខចុះក្រោម។ ពាក្យថា «នោបច្ចាវមតិ» (មិនខ្ជាក់ចេញមកវិញ) គឺមិនលេបចូលទៅវិញម្តងទៀត។ ពាក្យថា «ន បុណេតិ» (មិនត្រឡប់មកវិញ) គឺព្រះអរិយសាវ័កមិនត្រឡប់មកវិញ មិនចូលទៅជិតទៀតឡើយ។ ពាក្យថា «ន បច្ចេតិ» គឺមិនត្រឡប់ថយក្រោយ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «មិនត្រឡប់មកវិញឡើយ»។ កាលដែលបានបង្ហាញការមិនត្រឡប់ថយក្រោយនោះ ដោយគ្រឿងអាងក្នុងព្រះបាលីយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងដោយគ្រឿងអាងខាងយុត្តិធម៌ (ហេតុផល) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «យថា ច» (ដូចជា...)។ ពាក្យថា «យតោ» គឺព្រោះហេតុណា។ ពាក្យថា «តេ» (ជនទាំងឡាយនោះ) គឺពួកបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា «ទុស្សីលា» គឺអ្នកមិនមានសីល។ ពាក្យថា «ឧម្មត្តកា» គឺអ្នកឆ្កួតដោយសារប្រមាត់ (ឆ្កួតវង្វេង)។ ពាក្យថា «ខិត្តចិត្តា» គឺអ្នកមានចិត្តរាយមាយ (បោះបង់ចោលចិត្តប្រក្រតី) ឬឆ្កួតដោយសារយក្សចូលសណ្ឋិត។ ពាក្យថា «ទុប្បញ្ញា» គឺអ្នកមិនមានបញ្ញា។ ពាក្យថា «អេឡមូគា» (មនុស្សគរថ្លង់) គឺមនុស្សគរដែលមានទឹកមាត់ហូរចេញពីមាត់ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនមានបញ្ញា។ ពាក្យថា «ក្នុងមគ្គនោះឯង» គឺក្នុងអរិយមគ្គមានអង្គ ៨ នោះឯង។ ក៏មគ្គនោះមាន ៤ យ៉ាង គឺ បឋមមគ្គ ទុតិយមគ្គ តតិយមគ្គ និងចតុត្ថមគ្គ។ ពាក្យថា «ការទៅតាំងពីដំបូង» គឺការទៅកាន់ខ្សែនៃបឋមមគ្គក្នុងដំបូងនៃមគ្គទាំង ៤។ សេចក្តីថា គឺការបានសម្រេច។ ពាក្យថា «សោតាបត្តិយា» (ដោយការដល់នូវខ្សែទឹក) គឺដោយការចូលទៅកាន់ខ្សែទឹក។ ពាក្យថា «អធិគម្មមានោ» គឺដែលកំពុងបានសម្រេច។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពួកពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងអស់ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយដំណើរមិនត្រឡប់ថយក្រោយ ឈ្មោះថា សោតៈ (ខ្សែទឹក)។ ពាក្យថា សម្ពោធិ គឺសំដៅដល់ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤។ ពួកបុគ្គលដែលមានសម្ពោធិជាន់ខ្ពស់ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ឈ្មោះថា ឧបរិសម្ពោធិបរាយនៈ។ ពាក្យថា បរាយនៈ គឺទីពឹង (ទីរលឹក)។ តើពាក្យថា សោតាបត្តិ មានសមានាធិករណ៍ (អត្ថស្មើគ្នា) ជាមួយមគ្គយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សោតាបត្តិ ដែលរាប់ថាជាបឋមមគ្គ»។ ពាក្យថា «មគ្គេតិ» គឺស្វែងរក។ ការដើរទៅសម្លាប់ (កិលេស) សម្រេចជាពាក្យថា «មគ្គ» ដោយន័យនៃនិរុត្តិ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធម៌ដែលដើរទៅសម្លាប់កិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មគ្គ»។


58. Sakadāgāmi magge. ‘‘Sakiṃ āgacchatī’’ti itogantvā puna idha āgacchatīti attho. ‘‘Sīlenā’’ti pakatisabhāvena. Kāmalokaṃ āgacchanti etehīti kāmalokāgamanā. Kilesā. Tesaṃ sabbhāvena vijjamānabhāvena. Pāḷiyaṃ ‘‘ekaccassa puggalassā’’ti kattu atthesāmivacanaṃ. Ekaccena puggalena appahīnā nīti sambandho[Pg.70]. ‘‘Sahabyataṃ’’ti sahāyabhāvaṃ. ‘‘Āgāmīhotī’’ti vatvā tamevatthaṃ vadati ‘‘āgantvā itthatta’’nti. Āgacchati sīlenāti āgantvā. Itthaṃ bhāvo itthattaṃ. Imaṃ kāmattabhāvaṃ āgantvā, tasmā āgāmī nāma hotīti yojanā. ‘‘Ayañca attho’’ti paṭisandhivasena sakiṃ imaṃ lokaṃ āgacchatītiādiko attho. ‘‘Kilesa gativasenā’’ti kāmalokā gamana kilesa gativasena. Maggasahāyena jhānena vikkhambhitā kilesā maggena samucchinna gatikā honti. Ayaṃ maggasahāyojhānānubhāvo nāma. Tenāha ‘‘na hī’’tiādiṃ. ‘‘Devalokato’’ti ettha brahmalokopi saṅgahito. Pacchimasmiṃ pana atthe satīti yojanā. Āgamanasīlo āgantvā. Na āgantvā anāgantvā. ‘‘Tenā’’ti anāgamanena. ‘‘Nānatthā sambhavato’’ti dvīsu itthattasaddesu ekasmiṃ imaṃ kāmāvacara lokanti ekasmiṃ imaṃ manussa lokanti evaṃ nānatthānaṃ asambhavato. Pāḷiyaṃ ‘‘sabyā bajjho’’ti cetodukkha saṅkhātena cetasikarogā bādhena sahito. Tenāha ‘‘tehi paṭighānusayassā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘te’’ti puthujjana sotāpanna sakadāgāmino. Sabyā bajjhānāmāti sambandho. ‘‘Pacchimassa vākyassā’’ti āgantvā itthattaṃ sotāpanna sakadāgāmino tena daṭṭhabbāti vākyassa. ‘‘Dvīsu sakadāgāmīsū’’ti āgantvā itthattanti vuttattā tena atthena sakadāgāmināmakesu dvīsu sotāpanna sakadāgāmīsu. ‘‘Purimassā’’ti sotāpannassa. ‘‘Anañña sādhāraṇe nevā’’ti dutīya phalaṭṭhādīhi asāmaññeneva. Brahmalokeṭhitānaṃ sotāpannānaṃ sattakkhattu parama tādibhāvo natthi viya dutīya phalaṭṭhānaṃ sakadāgāmi bhāvopi natthi. Tenāha ‘‘pathama dutīya phalaṭṭhāpī’’tiādiṃ. ‘‘Tasmā’’tiādi laddhaguṇavacanaṃ. ‘‘Iti katvā’’ti iminā kāraṇena. ‘‘Heṭṭhū parūpapattivasenā’’ti uparito āgantvā heṭṭhūpapatti ca, heṭṭhato āgantvā uparūpapatti cāti evaṃ heṭṭhūparūpapattivasena. ‘‘Evañca katvā’’tiādi dutīya laddha guṇavacanaṃ. ‘‘Pañcannaṃ idha niṭṭhā’’ti pañcannaṃ puggalānaṃ idha kāmaloke niṭṭhā anupādisesa nibbānapattīti vuttaṃ [Pg.71] hoti. ‘‘So panā’’ti sakadāgāmi puggalo pana. Yesaṃ pana aṭṭhakathā cariyānaṃ attho, tesaṃ attheso sakadāgāmi puggalo pañcavidhova vutto, na chaṭṭho puggaloti yojanā. Yesaṃ pana imaṃ lokanti attho, tesaṃ atthe chaṭṭhopi labbhatīti dassetuṃ ‘‘mahāparinibbāna…pe… āgato yevā’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘sakiṃ āgamanaṭṭhena āgato yevā’’ti sakiṃ āgamanaṭṭhena sakadāgāmīsu āgatoyeva. Sabbaññu buddhāpi pathama phalaṭṭha bhūtā sattakkhattu paramatāyaṃ saṇṭhitā viyāti yojanā. Ettha ca ‘‘sattakkhattuparamatāyaṃ’’ti sattakkhattu paramabhāve. Idañca nidassana vacanamattaṃ. Sabbaññu buddhāpi dutīya phalaṭṭhabhūtā sakiṃ āgamanappakatiyaṃ saṇṭhitāyeva honti. Kasmā, tasmiṃ khaṇe taṃ sabhāvānati vattanatoti adhippāyo. Sabbopi so chabbīdho puggalo idha…pe… daṭṭhabbo. Etena yaṃ vuttaṃ vibhāvaniyaṃ pañcasu sakadāgāmīsu pañcamakova idhādhippetoti. Taṃ paṭikkhittaṃ hoti. Kasmā, pañcamako eva idha sakadāgāmipade adhippetesati itare cattāro kattha adhippetā siyunti vattabbattā. Janakabhūto samāno. ‘‘Ñāyāgatā evā’’ti yuttito paramparāgatā eva. Tenāha ‘‘yathā’’tiādiṃ. ‘‘Aviruddho’’ti ñāyena aviruddho.

៥៨. ក្នុងសកទាគាមិមគ្គ។ ពាក្យថា "Sakiṃ āgacchati" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទៅអំពីលោកនេះហើយ ត្រឡប់មកកាន់លោកនេះវិញតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Sīlena" គឺដោយសភាវៈជាប្រក្រតី។ ពួកកិលេសដែលជាហេតុឲ្យសត្វទាំងឡាយមកកាន់កាមលោក ឈ្មោះថា កាមលោកាគមនៈ គឺកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Tesaṃ sabbhāvena" គឺដោយភាពមានប្រាកដនៃកិលេសទាំងនោះ។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា "ekaccassa puggalassa" ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាកត្តា។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា កិលេសទាំងឡាយដែលបុគ្គលម្នាក់មិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា "Sahabyataṃ" គឺភាពជាសម្លាញ់ (ឬភាពជាពួក)។ ព្រះមានព្រះភាគកាលត្រាស់ថា "āgāmī hoti" ហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "āgantvā itthattaṃ" ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះឯង។ បុគ្គលដែលមកជាប្រក្រតី ឈ្មោះថា អាគន្ត្វា (មកហើយ)។ ភាពជាយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ឥត្ថត្តៈ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា មកកាន់កាមអត្តភាពនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាគាមី។ ពាក្យថា "Ayañca attho" គឺសេចក្តីពន្យល់មានជាដើមថា មកកាន់លោកនេះតែម្តងដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា "Kilesa gativasena" គឺដោយអំណាចនៃកិលេសជាគ្រឿងទៅកាន់កាមលោក។ ពួកកិលេសដែលឈានជាសហការីនៃមគ្គសង្កត់សង្កិនទុកហើយ តែងមានដំណើរដាច់ស្រឡះដោយមគ្គ។ នេះឈ្មោះថា អានុភាពនៃឈានជាសហការីនៃមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "na hi"។ ក្នុងពាក្យថា "Devalokato" នេះ សូម្បីព្រហ្មលោកក៏សង្គ្រោះចូលដែរ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា កាលបើមានសេចក្តីពន្យល់ខាងចុង។ បុគ្គលមានប្រក្រតីមក ឈ្មោះថា អាគន្ត្វា។ បុគ្គលមិនមក ឈ្មោះថា អនាគន្ត្វា។ ពាក្យថា "Tena" គឺដោយការមិនមក។ ពាក្យថា "Nānatthā sambhavato" គឺក្នុងពាក្យ "itthatta" ទាំងពីរម៉ាត់នោះ ម៉ាត់មួយសំដៅយកកាមាវចរលោកនេះ ម៉ាត់មួយទៀតសំដៅយកមនុស្សលោកនេះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា (មិនសមហេតុផល) យ៉ាងនេះ។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា "sabyā bajjho" គឺប្រកបដោយការបៀតបៀននៃរោគផ្លូវចិត្ត ពោលគឺសេចក្តីទុក្ខក្នុងចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "tehi paṭighānusayassa"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "te" សំដៅយកបុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមី។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ឈ្មោះថា សព្យាបជ្ឈៈ (អ្នកមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត)។ ពាក្យថា "Pacchimassa vākyassa" គឺនៃប្រយោគថា "បុគ្គលត្រូវមើលឃើញព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមី ដែលមកកាន់លោកនេះ ដោយប្រយោគនោះ"។ ពាក្យថា "Dvīsu sakadāgāmīsū" គឺព្រោះតែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "āgantvā itthattaṃ" ក្នុងព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីទាំងពីរ ដែលឈ្មោះថា សកទាគាមី ដោយអត្ថនោះ។ ពាក្យថា "Purimassa" គឺរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ។ ពាក្យថា "Anañña sādhāraṇena eva" គឺដោយមិនទូទៅ (មិនលាយឡំ) ជាមួយព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងទុតិយផលជាដើមឡើយ។ ភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈជាដើម មិនមានដល់ព្រះសោតាបន្នៈដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រហ្មលោកយ៉ាងណា សូម្បីភាពជាសកទាគាមីដែលជាទុតិយផលដ្ឋបុគ្គល ក៏មិនមានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "pathama dutīya phalaṭṭhāpi"។ ពាក្យមានជាដើមថា "Tasmā" គឺជាពាក្យសម្តែងគុណដែលទទួលបាន។ ពាក្យថា "Iti katvā" គឺដោយហេតុនេះ។ ពាក្យថា "Heṭṭhūparūpapattivasena" គឺដោយអំណាចនៃការមកអំពីខាងលើហើយកើតក្នុងខាងក្រោមផង ការមកអំពីខាងក្រោមហើយកើតក្នុងខាងលើផង យ៉ាងនេះ។ ពាក្យមានជាដើមថា "Evañca katvā" គឺជាពាក្យសម្តែងគុណដែលទទួលបានទីពីរ។ ពាក្យថា "Pañcannaṃ idha niṭṭhā" គឺការសម្រេច (ការដល់នូវអនុបាទិសេសនិព្វាន) នៃបុគ្គលទាំង ៥ ពួក ក្នុងកាមលោកនេះ។ ពាក្យថា "So pana" គឺចំណែកឯព្រះសកទាគាមិបុគ្គលនោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ចំណែកឯក្នុងអត្ថរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយណា ព្រះសកទាគាមិបុគ្គលនេះ ត្រូវបានពោលទុកតែ ៥ ពួកប៉ុណ្ណោះ មិនមានបុគ្គលទី ៦ ឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងអត្ថរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយណាដែលយល់ថា "លោកនេះ" សូម្បីបុគ្គលទី ៦ ក៏រមែងបានដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "mahāparinibbāna…pe… āgato yeva"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "sakiṃ āgamanaṭṭhena āgato yeva" គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកព្រះសកទាគាមី ដោយអត្ថថាជាអ្នកមកតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលជាបឋមផលដ្ឋបុគ្គល ក៏តាំងនៅក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈដែរ។ និងក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា "sattakkhattuparamatāyaṃ" គឺក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ម៉្យាងទៀត នេះគ្រាន់តែជាពាក្យឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលជាទុតិយផលដ្ឋបុគ្គល ក៏រមែងតាំងនៅក្នុងប្រក្រតីនៃការមកតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនកន្លងនូវសភាវៈនោះក្នុងខណៈនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ សូម្បីបុគ្គលទាំង ៦ ពួកនោះទាំងអស់ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ...។ ដោយពាក្យនេះ ពាក្យណាដែលពោលក្នុងដីកាវិភាវិនីថា "ក្នុងបណ្តាព្រះសកទាគាមីទាំង ៥ ពួក សំដៅយកតែពួកទី ៥ ប៉ុណ្ណោះក្នុងទីនេះ" ពាក្យនោះត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកាលបើពាក្យថា សកទាគាមិ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែពួកទី ៥ ទេនោះ គប្បីសួរថា ចុះ ៤ ពួកក្រៅពីនេះ សំដៅយកក្នុងទីណា? កាលដែលជាអ្នកបង្កើត (ឬជាជនកៈ)។ ពាក្យថា "Ñāyāgatā eva" គឺមកតាមលំដាប់ដោយសមហេតុផលពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "yathā"។ ពាក្យថា "Aviruddho" គឺមិនផ្ទុយនឹងហេតុផល។


59. Orambhāgo nāma heṭṭhābhāgo kāmaloko. Orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni kāmarāga byāpāda saṃyojanādīni. ‘‘So’’ti anāgāmi puggalo.

៥៩. ផ្នែកខាងក្រោម ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគៈ គឺកាមលោក។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីចំណែកខាងក្រោម ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ បានแก่ កាមរាគសំយោជនៈ ព្យាបាទសំយោជនៈជាដើម។ ពាក្យថា "So" គឺព្រះអនាគាមិបុគ្គល។


60. Mahapphalaṃ karonti sīlenāti mahapphala kārino. Tesaṃ bhāvo ‘‘mahapphala kāritā’’. Sīlādi guṇo. ‘‘Arahatī’’ti paṭiggahituṃ arahati. ‘‘Arahato’’ti arahantassa. ‘‘Nibbacanaṃ’’ti nirutti. Viggaha vākyanti vuttaṃ hoti. Suddhikasuññatāya tathā na vacittāni, suññatappaṭipadāya tathā na vacittānītiādinā yojetabbaṃ. Tattha ‘‘suddhika suññatāyā’’ti suddhikasuññatavāre. ‘‘Suññatappaṭipadāyā’’ti suññatappaṭipadāvāre. ‘‘Sacca satipaṭṭhāna vibhaṅgesu panā’’ti sacca vibhaṅga satipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana, sabbaṃ citta vaḍḍhanaṃ pāḷi aṭṭhakathāsu desanāvāre vicāretvā veditabbaṃ.

៦០. ពួកបុគ្គលដែលធ្វើឲ្យមានផលច្រើនដោយសីល ឈ្មោះថា មហប្ផលការី។ ភាពនៃបុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថា "មហប្ផលការិតា" គឺគុណមានសីលជាដើម។ ពាក្យថា "Arahati" គឺគួរដើម្បីទទួល។ ពាក្យថា "Arahato" គឺរបស់ព្រះអរហន្ត។ ពាក្យថា "Nibbacanaṃ" គឺនិរុត្តិ (វចនត្ថៈ) ពោលគឺរូបវិគ្គហៈ។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីមានជាដើមថា ក្នុងសុទ្ធិកសុញ្ញតៈ ចិត្តទាំងឡាយមិនបានពោលទុកយ៉ាងនោះទេ, ក្នុងសុញ្ញតប្បដិបទា ចិត្តទាំងឡាយមិនបានពោលទុកយ៉ាងនោះទេ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "suddhika suññatāya" គឺក្នុងសុទ្ធិកសុញ្ញតវារៈ។ ពាក្យថា "suññatappaṭipadāya" គឺក្នុងសុញ្ញតប្បដិបទាវារៈ។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា "Sacca satipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana" គឺក្នុងសច្ចវិភង្គ និងសតិបដ្ឋានវិភង្គ គប្បីជ្រាបដោយការពិចារណានូវការចម្រើនចិត្តទាំងអស់ ក្នុងវារៈនៃការសម្តែងក្នុងព្រះបាលី និងអដ្ឋកថា។


61. Phalacitte[Pg.72]. Sotāpattiyā adhigataṃ phalaṃ sotāpatti phalaṃ. Tattha ‘‘adhigataṃ’’ti paṭiladdhaṃ. Aṭṭhaṅgīka phalaṃ sandhāya ‘‘tena sampayutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Niruttī’’ti viggaho.

៦១. ក្នុងផលចិត្ត។ ផលដែលសម្រេចបានដោយសោតាបត្តិមគ្គ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិផល។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "adhigataṃ" គឺបានសម្រេចហើយ (ឬបានហើយ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកផលដែលប្រកបដោយអង្គ ៨ ទើបពោលថា "tena sampayuttaṃ" (ប្រកបដោយមគ្គនោះ)។ ពាក្យថា "Nirutti" គឺវិគ្គហៈ។


62. Tanubhūtepi kātuṃ na sakkoti, kuto samucchindituṃ. ‘‘Tānī’’ti indriyāni. ‘‘Paṭū nī’’titikkhāni. ‘‘So’’ti catuttha maggo. ‘‘Tā cā’’ti rūparāga, arūparāga, māna, uddhacca, avijjādayo ca. ‘‘Aññe cā’’ti tehi dasahi saṃyojanehi aññe ahirikānottappādike, sabbepi pāpa dhamme ca.

៦២. សូម្បីធ្វើឲ្យស្តើងស្តៅក៏មិនអាចធ្វើបានទៅហើយ ចំណង់បើនឹងកាត់ផ្តាច់ (សមច្ឆេទ) ទៅជាកាលណាឡើយ។ ពាក្យថា "Tāni" គឺឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Paṭūni" គឺមុតស្រួច (ខ្លាំងក្លា)។ ពាក្យថា "So" គឺមគ្គទី ៤ (អរហត្តមគ្គ)។ ពាក្យថា "Tā ca" គឺរូបរាគៈ អរូបរាគៈ មានៈ ឧទ្ធច្ចៈ និងអវិជ្ជាជាដើម។ ពាក្យថា "Aññe ca" គឺធម៌ដទៃក្រៅពីសំយោជនៈទាំង ១០ នោះ មានអហិរិកៈ និងអនោតប្បៈជាដើម និងអកុសលធម៌ទាំងអស់។


63. Kiriya citta vicāraṇāyaṃ. Na gahitaṃ iti ayaṃ pucchā. Abhāvā iti ayaṃ visajjanātiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Assā’’ti kiriyānuttarassa. ‘‘Niranusayasantānepī’’ti anusaya rahite arahanta santānepi. ‘‘Itī’’ti vākya parisamāpanamattaṃ. ‘‘Vuccate’’ti visajjanā kathīyate. Puna anuppajjanaṃ anuppādo. Anuppādo dhammo sabhāvo yesaṃ te anuppāda dhammā. Tesaṃ bhāvoti viggaho. Vipākañca janetīti sambandho. Kathaṃ janetīti āha ‘‘kusala…pe… katvā’’ti. Tattha, ‘‘katvā’’ti sādhetvā. Sacepi kareyyāti yojanā. ‘‘Kocī’’ti abyatto koci ariyasāvako. Tadā phala cittameva pavatteyyāti sambandho. ‘‘Paṭibāhituṃ asakkuṇeyyo’’ti appaṭibāhiyo ānubhāvo assāti samāso.

៦៣. ក្នុងការពិចារណាអំពីកិរិយាចិត្ត។ ពាក្យថា "មិនបានកាន់យក" នេះជាសំណួរ (បុច្ឆា)។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីមានជាដើមថា ពាក្យថា "ព្រោះមិនមាន" នេះជាចម្លើយ (វិសជ្ជនា)។ ពាក្យថា "Assa" គឺរបស់កិរិយាចិត្តដ៏ឧត្តម (កិរិយានុត្តរៈ)។ ពាក្យថា "Niranusayasantānepi" គឺសូម្បីក្នុងសន្តាននៃព្រះអរហន្តដែលមិនមានអនុសយកិលេស។ ពាក្យថា "Iti" គ្រាន់តែជាពាក្យបញ្ចប់ប្រយោគប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Vuccate" គឺពោលនូវចម្លើយ។ ការមិនកើតឡើងវិញ ឈ្មោះថា អនុប្បាទៈ។ ធម៌ទាំងឡាយណាមានការមិនកើតឡើងវិញជាសភាវៈ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា អនុប្បាទធម៌។ វិគ្គហៈថា ភាពនៃធម៌ទាំងនោះ (ឈ្មោះថា អនុប្បាទធម្មតា)។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា និងញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង។ សួរថា ញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើងដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "kusala…pe… katvā"។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "katvā" គឺធ្វើឲ្យសម្រេច។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីតែធ្វើ។ ពាក្យថា "Koci" គឺព្រះអរិយសាវ័កណាម្នាក់ដែលមិនទាន់ឈ្លាសវៃ។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ក្នុងកាលនោះ ផលចិត្តតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ សមាសថា អានុភាពដែលមិនអាចឃាត់ខាំងបាន ឈ្មោះថា អប្បដិពាហិយៈ (មិនអាចឃាត់ខាំងបាន)។


64. ‘‘Ādi anta padesve vā’’tiādimhi dvādasā kusalānīti ca, ante kriya cittāni vīsatīti ca padesu. Rūpe pariyā pannāni cittāni. Arūpe pariyā pannāni cittāni. ‘‘Pathamāya bhūmiyā pattiyā’’ti pathamabhūmiṃ pāpuṇituṃ. ‘‘Sāmañña phalaṃ adhippetanti vuttaṃ’’ aṭṭhasāliniyaṃ. Atthato pana dhamma visesoti sambandho. Magga phala nibbāna saṅkhāto dhamma viseso lokuttarabhūmi nāmāti yojanā. Avatthā bhūmi eva nippariyāyabhūmi. Kasmā, avatthā vantānaṃ dhammānaṃ sarūpato laddhattā. Itarā okāsabhūmi nippariyāya bhūmi na hoti. Kasmā, paññattiyā missakattā. ‘‘Dhammānaṃ taṃ taṃ avatthā visesavaseneva siddhā’’ti etena avatthā bhūmi eva padhāna bhūmīti [Pg.73] dasseti. Kāmataṇhāya visayabhūto oḷārikākāro kāmāvacaratā nāma. Bhavataṇhāya visayabhūto majjhimākāro rūpārūpāvacaratā nāma. Tāsaṃ taṇhānaṃ avisayabhūto saṇha sukhumākāro lokuttaratā nāma. Hīnānaṃ akusala kammānaṃ vasena hīnā apāyabhūmiyo. Paṇītānaṃ kusala kammānaṃ vasena paṇītā sugati bhūmiyo. Tattha ca nānā akusala kammānaṃ vā nānā kusala kammānaṃ vā oḷārika sukhumatā vasena nānā duggati bhūmiyo nānā sugati bhūmiyo ca siddhā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimāha.

៦៤. ពាក្យថា "Ādi anta padesve vā" គឺក្នុងបទខាងដើមថា អកុសលចិត្ត ១២ និងក្នុងបទខាងចុងថា កិរិយាចិត្ត ២០។ ចិត្តទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងរូបភព។ ចិត្តទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអរូបភព។ ពាក្យថា "Pathamāya bhūmiyā pattiyā" គឺដើម្បីដល់នូវភូមិទីមួយ។ ក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ពោលថា "សំដៅយកសាមញ្ញផល"។ ចំណែកឯដោយអត្ថ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា គឺធម៌ដ៏វិសេស។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ធម៌ដ៏វិសេស ពោលគឺមគ្គ ផល និងនិព្វាន ឈ្មោះថា លោកុត្តរភូមិ។ អវត្ថាភូមិ (ភូមិគឺសភាវៈ) ហ្នឹងឯង ជាភូមិដោយវគ្គត្រង់ (និប្បរិយាយភូមិ)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះបានសម្រេចដោយសរូបនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានអវត្ថា (សភាវៈ) នោះ។ ចំណែកឯឱកាសភូមិម្យ៉ាងទៀត មិនមែនជានិប្បរិយាយភូមិឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះច្រឡំដោយបញ្ញត្តិ។ ដោយពាក្យថា "សម្រេចបានដោយអំណាចនៃអវត្ថាដ៏វិសេសនោះៗ នៃធម៌ទាំងឡាយ" នេះ បង្ហាញថា អវត្ថាភូមិហ្នឹងឯងជាភូមិដ៏ចម្បង។ កាមតណ្ហាយវិសយភូតោ អាការៈដ៏គ្រោតគ្រាតដែលជាវិស័យនៃកាមតណ្ហា ឈ្មោះថា កាមាវចរភាព។ ភវតណ្ហាយវិសយភូតោ អាការៈដ៏កណ្តាលដែលជាវិស័យនៃភវតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបារូបាវចរភាព។ តាសំ តណ្ហានំ អវិសយភូតោ អាការៈដ៏ល្អិតសុខុមដែលមិនមែនជាវិស័យនៃតណ្ហាទាំងនោះ ឈ្មោះថា លោកុត្តរភាព។ អបាយភូមិទាំងឡាយដ៏ថោកទាប ព្រោះអំណាចនៃអកុសលកម្មដ៏ថោកទាប។ សុគតិភូមិទាំងឡាយដ៏ថ្លៃថ្លា ព្រោះអំណាចនៃកុសលកម្មដ៏ថ្លៃថ្លា។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ក្នុងភូមិទាំងនោះ នានាទុគ្គតិភូមិ និងនានាសុគតិភូមិ តែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃភាពគ្រោតគ្រាត និងភាពសុខុមនៃនានាអកុសលកម្ម ឬនានាកុសលកម្ម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "api ca"។


65. Gāthāya pubbaddhaṃ nāma-ittha mekūna navuti, ppabhedaṃ pana mānasanti pādadvayaṃ. Aparaddhaṃ nāma ekavīsasataṃvātha, vibhajanti vicakkhaṇāti pādadvayaṃ. Taṃ iminā na sameti. Kathaṃ na sameti. Iminā vacanena sakalampi gāthaṃ ekūna navutippabhedaṃ mānasaṃ ekavīsa sataṃ katvā vibhajantī-ti evaṃ ekavākyaṃ katvā yojanaṃ ñāpeti. ‘‘Pathamajjhāna sadisaṭṭhenā’’ti lokiya pathamajjhāna sadisaṭṭhena. Yaṃ caturaṅgīkaṃ, taṃ sayameva dutīyajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ tiyaṅgīkaṃ, taṃ sayameva tatīyajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ duvaṅgīkaṃ, taṃ sayameva catutthajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ puna duvaṅgīkaṃ, taṃ sayameva pañcamajjhānanti siddhaṃ. ‘‘Evaṃ vutta’’nti vibhāvaniyaṃ jhānaṅgavasena pathamajjhāna sadisattā pathamajjhānañcāti evaṃ vuttaṃ. Vitakkādi aṅgapātubhāvena pañcadhā vibhajantīti sambandho. Na itarāni lokiyajjhānāni sātissayato jhānāni nāma siyuṃ. Kasmāti āha ‘‘tāni hī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tānī’’ti lokiyajjhānāni. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. ‘‘Jhāpentī’’ti dahanti. Pakatiyā eva siddho hoti, na pādakajjhānādivasena siddho. ‘‘Kicca’’nti pañcaṅgīka bhāvatthāya kattabba kiccaṃ. ‘‘Tena paccaya visesenā’’ti pādakajjhānādinā paccaya visesena. ‘‘Tasmiṃ’’ti paccaya visese. Yathālokiyajjhānesu upacārabhūtā bhāvanā kāci vitakka virāga bhāvanā nāma hoti…pe… kāci rūpa virāga bhāvanā nāma. Asaññi gāmīnaṃ pana saññā virāga bhāvanā nāma hoti. Evamevanti yojanā. ‘‘Sā’’ti upacāra bhāvanā[Pg.74].‘‘Upekkhā sahagataṃ vā’’ti ettha vā saddena rūpasamatikkamaṃ vā saññā samatikkamaṃ vāti avuttaṃ vikappeti. Ādikammikakāle evaṃ hotu, vasibhūtakāle pana kathanti āha ‘‘jhānesū’’tiādiṃ. Nānāsattiyuttā hotīti vatvā nānāsattiyo dasseti ‘‘kācī’’tiādinā. Yā upacāra bhāvanā. ‘‘Vitakkaṃ virājetuṃ’’ti vitakkaṃ vigametuṃ. Attano jhānaṃ avitakkaṃ kātunti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘atikkāmetuṃ’’ti. Sā upacāra bhāvanā. Sesāsupi upacāra bhāvanāsu.

៦៥. ពីរគាថាដំបូង (ឬពាក់កណ្តាលមុននៃគាថា) គឺ "ittha mekūna navuti, ppabhedaṃ pana mānasaṃ" (ចិត្តមានការបែកធ្លាយជា ៨៩ យ៉ាង)។ ចំណែកពីរគាថាចុង (ឬពាក់កណ្តាលក្រោយនៃគាថា) គឺ "Aparaddhaṃ nāma ekavīsasataṃvātha, vibhajanti vicakkhaṇā" (ឬចែកជា ១២១ យ៉ាង ដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយតែងតែចែក)។ សេចក្តីនោះ មិនសមស្របគ្នានឹងពាក្យនេះឡើយ។ មិនសមស្របគ្នាដូចម្តេច? ដោយពាក្យនេះ បង្ហាញការយោជនាដោយធ្វើឲ្យជាប្រយោគតែមួយថា "ពួកអ្នកប្រាជ្ញតែងចែកចិត្តទាំងអស់ សូម្បីមានការបែកធ្លាយជា ៨៩ យ៉ាង ឲ្យទៅជា ១២១ យ៉ាង"។ ពាក្យថា “Pathamajjhāna sadisaṭṭhena” (ដោយអត្ថថាដូចជាបឋមជ្ឈាន) គឺដោយអត្ថថាដូចជាលោកិយបឋមជ្ឈាន។ ជ្ឈានណាដែលមានអង្គ ៤ ជ្ឈាននោះឯងសម្រេចជាទុតិយជ្ឈាន។ ជ្ឈានណាដែលមានអង្គ ៣ ជ្ឈាននោះឯងសម្រេចជាតតិយជ្ឈាន។ ជ្ឈានណាដែលមានអង្គ ២ ជ្ឈាននោះឯងសម្រេចជាចតុត្ថជ្ឈាន។ ជ្ឈានណាដែលមានអង្គ ២ ម្តងទៀត ជ្ឈាននោះឯងសម្រេចជាបញ្ចមជ្ឈាន។ ពាក្យថា “Evaṃ vuttaṃ” (ពោលទុកយ៉ាងនេះ) គឺក្នុងដីកាវិភាវិនី ពោលទុកយ៉ាងនេះថា “ព្រោះភាពដូចគ្នានឹងបឋមជ្ឈាន ដោយអំណាចនៃអង្គជ្ឈាន ឈ្មោះថាបឋមជ្ឈានផង”។ ការភ្ជាប់បទថា “តែងចែកជា ៥ ប្រការ ដោយការប្រាកដឡើងនៃអង្គជ្ឈានមានវិតក្កជាដើម”។ លោកិយជ្ឈានដទៃទៀត មិនឈ្មោះថាជាជ្ឈានដ៏ក្រៃលែងជាងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ទើបពោលពាក្យថា “tāni hi” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “tāni” គឺលោកិយជ្ឈានទាំងឡាយ។ បទថា “Upecca” គឺចូលទៅជិតហើយ។ បទថា “Jhāpenti” គឺដុតបំផ្លាញ។ តែងសម្រេចដោយប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដោយអំណាចនៃបាទកជ្ឈានជាដើមឡើយ។ បទថា “Kiccaṃ” គឺកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដើម្បីភាពជាជ្ឈានមានអង្គ ៥។ បទថា “Tena paccaya visesena” គឺដោយបច្ច័យដ៏វិសេសមានបាទកជ្ឈានជាដើម។ បទថា “Tasmiṃ” គឺក្នុងបច្ច័យដ៏វិសេសនោះ។ ដូចជាក្នុងលោកិយជ្ឈានទាំងឡាយ ឧបចារភាវនាខ្លះ ឈ្មោះថា វិតក្កវិរាគភាវនា (ភាវនាដើម្បីប្រាសចាកវិតក្ក) ...ល... ខ្លះឈ្មោះថា រូបវិរាគភាវនា (ភាវនាដើម្បីប្រាសចាករូប)។ ចំណែកឯភាវនារបស់ពួកសត្វដែលទៅកាន់អសញ្ញិភព ឈ្មោះថា សញ្ញាវិរាគភាវនា (ភាវនាដើម្បីប្រាសចាកសញ្ញា)។ ការយោជនា ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះឯង។ បទថា “Sā” គឺឧបចារភាវនា។ ក្នុងពាក្យថា “Upekkhā sahagataṃ vā” នេះ សព្ទថា “vā” គឺសំដៅដល់ការកន្លងរូប ឬការកន្លងសញ្ញា ដែលមិនបានពោលទុក។ ក្នុងកាលនៃអាទិកម្មិកបុគ្គល (អ្នកចាប់ផ្តើមដំបូង) ចូរមានយ៉ាងនេះចុះ ប៉ុន្តែក្នុងកាលដែលស្ទាត់ជំនាញ (វសីភូត) តើដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា “jhānesu” ជាដើម។ លុះពោលថា “ប្រកបដោយសក្តានុភាពផ្សេងៗ” ហើយ ទើបបង្ហាញសក្តានុភាពផ្សេងៗនោះ ដោយពាក្យថា “kāci” ជាដើម។ ឧបចារភាវនាណា។ បទថា “Vitakkaṃ virājetuṃ” គឺដើម្បីធ្វើឲ្យវិតក្កប្រាសចេញទៅ។ មានន័យថា ដើម្បីធ្វើជ្ឈានរបស់ខ្លួនឲ្យមិនមានវិតក្ក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “atikkāmetuṃ” (ដើម្បីកន្លងហួស)។ នោះគឺឧបចារភាវនា។ សូម្បីក្នុងឧបចារភាវនាដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នា។


66. (Ka) ‘‘sā vipassanā’’ti vuṭṭhānagāmini vipassanā. ‘‘Vipassanā pākatikā evā’’tikāci virāga bhāvanā nāma na hotīti adhippāyo. ‘‘Niyāmetuṃ’’ti avitakkameva hotūti vadamānā viya vavatthapetuṃ. ‘‘Adhippāyo’’ti pādakavādittherassa adhippāyo. ‘‘Sammasīyatī’’ti idaṃ jhānaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti sammasīyati samanupassīyati. Taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Vuttañhi tattha. Yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpatti dhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti. Taṃ taṃ samāpatti sadisova hoti. Sammasitasamāpatti sadisoti atthoti. Ettha hi ‘‘yato yato samāpattito vuṭṭhāyā’’ti etena pādakajjhānaṃ kathitaṃ hoti. ‘‘Pādakajjhāne satī’’ti etena ayaṃ vādopi pādakajjhānena vinā nasijjhatīti dasseti. ‘‘Vipassanāpi…pe… pattā hotī’’ti etena imasmiṃ vādepi vipassanā niyāmo icchitabboti dasseti. Tenāha ‘‘yathālokiyajjhānesū’’tiādiṃ. Kāmañcettha…pe… avirodho vutto viya dissati. Kathaṃ. Pañcamajjhānato vuṭṭhāya hi pathamajjhānādīni sammasato uppannamaggo pathamattheravādena pañcamajjhāniko, dutīya vādena pathamādijjhāniko āpajjatīti dvepi vādā virujjhanti. Tatīya vādena panettha yaṃ icchati, taṃ jhāniko hotīti te ca vādā na virujjhanti, ajjhāsayo ca sātthako hotīti evaṃ aviruddho vutto hotīti. Ettha pana yaṃ icchati, taṃ jhāniko hoti. Icchāya pana asati, virodhoyeva. Tenāha ‘‘ime pana vādā. …Pe…[Pg.75]. Virodho pariharituṃ’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘ajjhattaṃ suññataṃ manasi karotī’’ti ajjhattasantānetaṃ taṃ jhānañca jhānasahagatañca khandha pañcakaṃ nicca sukha atta jīvato suññataṃ manasi karoti. ‘‘Na pakkhandatī’’ti na pavisati. ‘‘Sannisādetabbaṃ’’ti sannisinnaṃ kātabbaṃ. ‘‘Ekodikātabbaṃ’’ti ekamukhaṃ kātabbaṃ. ‘‘Samādahātabbaṃ’’ti suṭṭhu ṭhapetabbaṃ. ‘‘Nissāyā’’ti pādakaṃ katvāti adhippāyo.

៦៦. (ក) បទថា “sā vipassanā” គឺវុដ្ឋនាគាមិនីវិបស្សនា។ បទថា “Vipassanā pākatikā eva” (វិបស្សនាជាប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ) សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមែនឈ្មោះថាជាវិរាគភាវនាណាមួយឡើយ។ បទថា “Niyāmetuṃ” (ដើម្បីកំណត់) គឺដើម្បីកំណត់ទុក ហាក់ដូចជាពោលថា សូមឲ្យមានតែសភាវៈមិនមានវិតក្កប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “Adhippāyo” គឺសេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះថេរៈអ្នកពោលពាក្យថាបាទកៈ (បាទកវាទី)។ បទថា “Sammasīyati” (រមែងពិចារណា) គឺរមែងពិចារណា ឃើញច្បាស់នូវជ្ឈាននេះថា ជាអនិច្ចៈដោយអត្ថថាអស់ទៅ ជាទុក្ខៈដោយអត្ថថាគួរឲ្យខ្លាច ជាអនត្តាដោយអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ។ សេចក្តីនោះ មិនសមស្របគ្នានឹងអដ្ឋកថាឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងអដ្ឋកថានោះ ពោលទុកថា “មគ្គដែលកើតឡើងហើយ ព្រោះចេញចាកសមាបត្តិណាៗ ហើយពិចារណានូវធម៌ក្នុងសមាបត្តិណាៗ មគ្គនោះរមែងដូចគ្នានឹងសមាបត្តិនោះៗ គឺមានសេចក្តីថា ដូចគ្នានឹងសមាបត្តិដែលខ្លួនពិចារណាហើយ”។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “yato yato samāpattito vuṭṭhāya” (ចេញចាកសមាបត្តិណាៗ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់បាទកជ្ឈាន។ ពាក្យថា “Pādakajjhāne satī” (កាលបើមានបាទកជ្ឈាន) នេះ បង្ហាញថា សូម្បីវាទៈនេះ ក៏មិនសម្រេចបានឡើយ បើមិនមានបាទកជ្ឈាន។ ពាក្យថា “Vipassanāpi...pe... pattā hoti” នេះ បង្ហាញថា សូម្បីក្នុងវាទៈនេះ ក៏ត្រូវតែប្រាថ្នានូវការកំណត់ដោយវិបស្សនាដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា “yathālokiyajjhānesu” ជាដើម។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ...ល... ហាក់ដូចជាពោលនូវសេចក្តីមិនទាស់ខុសគ្នា។ ដូចម្តេច? ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលចេញចាកបញ្ចមជ្ឈាន ហើយពិចារណានូវបឋមជ្ឈានជាដើម មគ្គដែលកើតឡើង រមែងជាបញ្ចមជ្ឈានិកៈ (មានបញ្ចមជ្ឈានជាបាទ) តាមវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីមួយ និងជាបឋមជ្ឈានិកៈជាដើម តាមវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីពីរ ដូចនេះ វាទៈទាំងពីររមែងទាស់ខុសគ្នា។ ចំណែកឯក្នុងវាទៈទីបីនេះ បុគ្គលប្រាថ្នានូវជ្ឈានណា រមែងជាអ្នកមានជ្ឈាននោះជាបាទ ដូចនេះ វាទៈទាំងនោះមិនទាស់ខុសគ្នាឡើយ ហើយអជ្ឈាស័យក៏មានប្រយោជន៍ ឈ្មោះថាពោលសេចក្តីមិនទាស់ខុសគ្នាយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ បុគ្គលប្រាថ្នានូវជ្ឈានណា រមែងជាអ្នកមានជ្ឈាននោះជាបាទ។ កាលបើមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាទេ គឺពិតជាទាស់ខុសគ្នាជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “ime pana vādā...pe... Virodho pariharituṃ” (ដើម្បីដោះស្រាយសេចក្តីទាស់ខុសគ្នានៃវាទៈទាំងឡាយនេះ)។ ក្នុងព្រះបាលី ពាក្យថា “ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti” (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសេចក្តីសូន្យក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន) គឺធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវខន្ធទាំង ៥ ដែលកើតរួមនឹងជ្ឈាននោះ និងជ្ឈាននោះ ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ថាជាសភាវៈសូន្យចាកភាពជាសភាវៈទៀង សុខៈ អត្តៈ និងជីវៈ។ បទថា “Na pakkhandati” គឺមិនចូលទៅជិត (មិនស្ទុះទៅកាន់)។ បទថា “Sannisādetabbaṃ” គឺត្រូវធ្វើឲ្យតាំងនៅស៊ប់។ បទថា “Ekodikātabbaṃ” គឺត្រូវធ្វើឲ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ។ បទថា “Samādahātabbaṃ” គឺត្រូវតម្កល់ទុកឲ្យល្អ។ បទថា “Nissāya” សេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើឲ្យជាទីពឹង (ធ្វើឲ្យជាបាទកៈ)។


67. (Ka) vādavicāraṇāyaṃ. Upacāra bhāvanā eva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmetīti vuttaṃ. Heṭṭhā pana ajjhāsayo eva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmetīti vuttaṃ. Tattha ‘‘ajjhāsayo evā’’ti eva saddena pādakajjhānaṃ nivatteti. ‘‘Idha upacāra bhāvanā evā’’ti eva saddena ajjhāsayaṃ nivatteti. Etesu hi dvīsu saha bhāvīsu upacāra bhāvanā eva padhānaṃ hoti. Ajjhāsayo pana tassa nānā sattiyogaṃ sādheti. ‘‘Ajjhāsaya sāmaññaṃ saṇṭhātī’’ti magge yaṃ laddhabbaṃ hoti, taṃ labbhatu, mayhaṃ viseso natthīti evaṃ ajjhāsaya sāmaññaṃ saṇṭhāti. ‘‘Tasmi’’nti ajjhāsaya visese. ‘‘So’’ti ajjhāsaya viseso. Kasmā yuttanti āha ‘‘icchi ticchita…pe… nibbattanaṃ’’ti. ‘‘Sabbajjhānesu ciṇṇavasibhūtānaṃ’’ti idaṃ samāpajjananti ca nibbattananti ca pada dvaye sambandha vacanaṃ. ‘‘Vipassanā visesatthāya evā’’ti vuṭṭhāna gāmini vipassanā visesatthāya eva. Yasmā pana aṭṭhasu samāpattīsu ekekāya samāpattiyā vuṭṭhāya vuṭṭhita samāpatti dhamma sammasanaṃ āgataṃ, na pana aññajjhāna sammasanaṃ. Tasmā pādakajjhānameva pamāṇanti yojanā. Pāḷipadesu ‘‘gahapatī’’ti ālapana vacanaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti viviccitvā eva. Vivitto vigato hutvā eva. ‘‘Upasampajjā’’ti suṭṭhu sampāpuṇitvā. ‘‘Iti paṭisañcikkhatī’’ti evaṃ paccavekkhati. ‘‘Abhisañcetayita’’nti susaṃ sampiṇḍitaṃ, saṃvidahitaṃ. ‘‘Tattha ṭhito’’ti tasmiṃ pathamajjhāne aparihīno hutvā ṭhito. ‘‘Mettāceto vimuttī’’ti mettājhānasaṅkhātā cetovimutti, aññattha alagganavasena cittassa pavatti. Tathā karuṇā cetovimutti. Muditā cetovimutti. ‘‘Vivekaja’’nti kāyaviveka cittavivekānaṃ vasena jātaṃ. ‘‘Pīti sukhaṃ’’ti pītiyā ca sukhena ca sampannaṃ. Athavā, vivekehi jātāni [Pg.76] pīti sukhāni assāti vivekajaṃ pīti sukhaṃ. Majjhe niggahitāgamo. Rūpameva rūpagataṃ, vedanā eva vedanā gatantiādinā samāso. Gatasaddo ca padapūraṇamatte daṭṭhabbo. ‘‘Teneva dhamma rāgena tāyadhammanandiyā’’ti vipassanāni kantimāha. Sahatthe ca karaṇa vacanaṃ. Opapātiko hotīti sambandho. ‘‘Tattha parinibbāyī’’ti brahmaloke avassaṃ parinibbāya na dhammo. Tenāha ‘‘anāvatti dhammo tasmā lokā’’ti. ‘‘Pādakajjhānameva pamāṇa’’nti pādakajjhānameva maggejhānaṅgaṃ niyāmessati, na sammasitajjhānanti adhippāyo. ‘‘Pādakaṃ akatvā’’ti āsanne asamāpajjitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ yaṃ jhānaṃ icchantī’’ti magge icchanti.

៦៧. (ក) ក្នុងការវិនិច្ឆ័យវាទៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា ឧបចារភាវនាប៉ុណ្ណោះ រមែងកំណត់អង្គជ្ឈានក្នុងជ្ឈានជាន់ខ្ពស់។ ចំណែកខាងក្រោម ពោលថា អជ្ឈាស័យប៉ុណ្ណោះ រមែងកំណត់អង្គជ្ឈានក្នុងជ្ឈានជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា “ajjhāsayo eva” (អជ្ឈាស័យប៉ុណ្ណោះ) សព្ទថា “eva” រមែងឃាត់បដិសេធនូវបាទកជ្ឈាន។ ក្នុងទីនេះ បទថា “upacāra bhāvanā eva” (ឧបចារភាវនាប៉ុណ្ណោះ) សព្ទថា “eva” រមែងឃាត់បដិសេធនូវអជ្ឈាស័យ។ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងពីរដែលកើតរួមគ្នាទាំងនេះ ឧបចារភាវនាប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន។ ចំណែកឯអជ្ឈាស័យ រមែងសម្រេចនូវការប្រកបដោយសក្តានុភាពផ្សេងៗនៃឧបចារភាវនានោះ។ បទថា “Ajjhāsaya sāmaññaṃ saṇṭhāti” (អជ្ឈាស័យទូទៅរមែងតាំងនៅ) គឺអជ្ឈាស័យទូទៅរមែងតាំងនៅយ៉ាងនេះថា “អ្វីដែលគួរបានក្នុងមគ្គ ចូរបានចុះ សម្រាប់ខ្ញុំមិនមានសេចក្តីវិសេសឡើយ”។ បទថា “Tasmiṃ” គឺក្នុងអជ្ឈាស័យដ៏វិសេសនោះ។ បទថា “So” គឺអជ្ឈាស័យដ៏វិសេសនោះ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបសមគួរ? ទើបពោលថា “icchi ticchita...pe... nibbattanaṃ”។ បទថា “Sabbajjhānesu ciṇṇavasibhūtānaṃ” (របស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានសន្សំវសីភាពក្នុងជ្ឈានទាំងពួង) នេះ ជាពាក្យភ្ជាប់ទៅនឹងបទទាំងពីរគឺ “samāpajjanaṃ” (ការចូលសមាបត្តិ) និង “nibbattanaṃ” (ការបង្កើតឲ្យកើតឡើង)។ បទថា “Vipassanā visesatthāya eva” គឺដើម្បីសេចក្តីវិសេសនៃវុដ្ឋនាគាមិនីវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ការពិចារណានូវធម៌ក្នុងសមាបត្តិដែលខ្លួនចេញហើយៗ ចាកសមាបត្តិមួយៗ ក្នុងសមាបត្តិទាំង ៨ រមែងមកដល់ តែមិនមែនជាការពិចារណានូវជ្ឈានដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការយោជនាថា “បាទកជ្ឈានប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់)”។ ក្នុងបទព្រះបាលីទាំងឡាយ បទថា “gahapati” គឺជាអាលបនៈ (ពាក្យហៅ)។ បទថា “Vivicceva” គឺស្ងាត់ហើយនោះឯង គឺមានសេចក្តីថា ស្ងាត់ចាក ប្រាសចាកហើយនោះឯង។ បទថា “Upasampajja” គឺបានដល់ដោយល្អហើយ។ បទថា “Iti paṭisañcikkhati” គឺរមែងពិចារណាយ៉ាងនេះ។ បទថា “Abhisañcetayitaṃ” គឺដែលតាក់តែងល្អហើយ ដែលចាត់ចែងហើយ។ បទថា “Tattha ṭhito” គឺមិនសាបសូន្យហើយតាំងនៅក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ។ បទថា “Mettācetovimutti” គឺចេតោវិមុត្តិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមេត្តាជ្ឈាន គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដោយអំណាចនៃការមិនជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ។ ដូចគ្នាដែរ ចំពោះករុណាចេតោវិមុត្តិ និងមុទិតាចេតោវិមុត្តិ។ បទថា “Vivekajaṃ” គឺកើតឡើងដោយអំណាចនៃកាយវិវេក និងចិត្តវិវេក។ បទថា “Pītisukhaṃ” គឺប្រកបដោយបីតិ និងសុខៈ។ មួយម៉្យាងទៀត បីតិនិងសុខៈទាំងឡាយណាដែលកើតអំពីវិវេក ឈ្មោះថា វិវេកជបីតិសុខៈ។ មានការចុះនិគ្គហិតតួអក្សរ (និគ្គហីតអាគម) ក្នុងកណ្តាលបទ។ ជាសមាសដោយន័យថា រូបនោះឯងឈ្មោះថារូបគតៈ វេទនានោះឯងឈ្មោះថាវេទនាគតៈ ជាដើម។ ចំណែកឯសព្ទថា “gata” គប្បីឃើញថាគ្រាន់តែជាបទបំពេញបទប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā” ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់តណ្ហាដែលពេញចិត្តក្នុងវិបស្សនា (វិបស្សនានិកន្តិ)។ ចំណែកឯតតិយាវិភត្តិ (ករណវិភត្តិ) ប្រើក្នុងអត្ថថា “សហ” (រួមជាមួយ)។ ការភ្ជាប់បទថា “រមែងជាឱបបាតិកៈ”។ បទថា “Tattha parinibbāyī” គឺមានសភាវៈរមែងបរិនិព្វានជាប្រាកដក្នុងព្រហ្មលោកនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “anāvattidhammo tasmā lokā” (មានសភាវៈមិនត្រឡប់មកវិញចាកលោកនោះ)។ បទថា “Pādakajjhānameva pamāṇaṃ” សេចក្តីអធិប្បាយថា បាទកជ្ឈានប៉ុណ្ណោះនឹងកំណត់អង្គជ្ឈានក្នុងមគ្គ មិនមែនជ្ឈានដែលខ្លួនពិចារណាឡើយ។ បទថា “Pādakaṃ akatvā” មានន័យថា មិនបានចូលសមាបត្តិក្នុងកាលដ៏កៀក (ជិតបង្កើយ)។ បទថា “Yaṃ yaṃ jhānaṃ icchanti” គឺប្រាថ្នាក្នុងមគ្គ។


66. (Kha) ‘‘tathā vidho’’ti tathā pakāro. Āsanne vuṭṭhitasseva jhānassa. ‘‘Cittasantānaṃ visesetuṃ’’ti sace pādakajjhānaṃ pathamajjhānaṃ hoti, tato paraṃ pavattaṃ cittasantānaṃ vitakke ninnaṃ hoti, vitakke pakkhandati. Atha pādakajjhānaṃ dutīyajjhānaṃ hoti. Tato paraṃ pavattaṃ cittasantānaṃ vicāre ninnaṃ hoti, vicāre pakkhandatītiādinā nayena cittasantānaṃ visesetuṃ. ‘‘Yaṃ tattha vuttaṃ’’ tiyaṃ vibhāvaniyaṃ vuttaṃ.

៦៦. (ខ) បទថា “tathāvidho” គឺមានប្រការយ៉ាងនោះ។ នៃជ្ឈានដែលបុគ្គលចេញហើយក្នុងកាលដ៏កៀក (ជិតបង្កើយ) នោះឯង។ បទថា “Cittasantānaṃ visesetuṃ” (ដើម្បីធ្វើសន្តានចិត្តឲ្យប្លែកគ្នា) គឺប្រសិនបើបាទកជ្ឈានជាបឋមជ្ឈាន សន្តានចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅបន្ទាប់ពីនោះ រមែងបង្អោនទៅរកវិតក្ក ស្ទុះទៅកាន់វិតក្ក។ មួយម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើបាទកជ្ឈានជាទុតិយជ្ឈាន សន្តានចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅបន្ទាប់ពីនោះ រមែងបង្អោនទៅរកវិចារ ស្ទុះទៅកាន់វិចារ ដោយន័យនេះជាដើម ដើម្បីធ្វើសន្តានចិត្តឲ្យប្លែកគ្នា។ បទថា “Yaṃ tattha vuttaṃ” គឺសេចក្តីណាដែលពោលទុកក្នុងដីកាវិភាវិនីនោះ។


Vedanā vicāraṇāyaṃ. ‘‘Na siddho’’ti siddho na hoti. ‘‘Aññathā’’ti aññena pakārena. Gahite satīti yojanā. Pādakajjhānādīnaṃ vasena siddhoti gahite satīti vuttaṃ hoti. ‘‘Yāya kāya ci vedanāya yuttā hutvā’’ti somanassa vedanāya vāyuttā hutvā upekkhā vedanāya vā yuttā hutvā. ‘‘Tehi niyamitāya ekekāya magga vedanāyā’’ti pādakajjhānādīhi niyamitāya magge somanassa vedanāya eva vāsaddhiṃ ghaṭiyeyya magge upekkhā vedanāya eva vāti attho. Vedanā nāma ekaṃ jhānaṅgaṃ hoti. Tasmā maggejhānaṅga niyame siddhe magge vedanā niyamopi siddho. Tāni pana pādakajjhānādīni majjhe vuṭṭhāna gāmini vipassanāyaṃ nakiñciniyāmenti. Evañca sati, pādakajjhānādīhi niyamitāya magge ekekāya vedanāya saddhiṃ dve dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃ. Magge somanassa vedanāya vā saddhiṃ dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃ. Magge upekkhā [Pg.77] vedanāya vā saddhiṃ dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃti vuttaṃ hoti. Evañcasati ekavīthiyaṃ javanāni bhinna vedanāni siyuṃ. Tañca na yujjati. Tasmā magge vedanā niyamo pādakajjhānādi niyamena siddho na hoti, vipassanā niyameneva siddhoti adhippāyo. Tāni pana pādakajjhānādīni majjhe vuṭṭhāna gāmini vipassanāyaṃ na kiñci na niyāmenti. Vedanaṃ niyāmenti yevāti dassetuṃ ‘‘taṃpi na yujjatī’’ti vatvā ‘‘pādakajjhānādīnaṃ vasenevā’’tiādimāha. ‘‘Cha nekkhammassitā upekkhā’’ti ekāva catutthajjhānu pekkhā chasu ārammaṇesu somanassāni pajahitvā pavattattā cha nekkhammassitā upekkhā nāma hoti. ‘‘Cha nekkhammassitāni somanassānī’’ti ekaṃ vapathamajjhāna somanassaṃ chasu ārammaṇesu cha gehassitāni pajahitvā pavattattā cha nekkhammassitāni somanassāni nāma honti. Aṭṭhakathāyañca vuttanti sambandho. ‘‘Pathamādīni ca tīṇi jhānānī’’ti catukkanaye tīṇi somanassa jhānāni pādakāni katvā. ‘‘Suddhasaṅkhāre ca pādakekatvā’’ti ārammaṇa bhāvena pādakekatvāti adhippāyo. Ayañca pādakajjhānādīnaṃ vasena vuṭṭhāna gāmini vipassanāyañca magge ca vedanā pariṇāmo aṭṭhasāliniyaṃpi vitthārato vutto. ‘‘Amānusī ratī hotī’’ti manussānaṃ gehassitaratiṃ atikkamma ṭhitattā amānusī nāma rati hoti. ‘‘Sammadhammaṃ vipassato’’ti sammā anicca lakkhaṇa dhammaṃ passantassa bhikkhunoti sambandho.

ក្នុងការពិចារណាអំពីវេទនា។ ពាក្យថា “Na siddho” សេចក្តីថា មិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា “Aññathā” សេចក្តីថា ដោយប្រការដទៃ។ ការប្រកបពាក្យថា Gahite satī (កាលបើប្រកាន់យកហើយ)។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើប្រកាន់យកថា សម្រេចដោយអំណាចនៃបាទកជ្ឈានជាដើម។ ពាក្យថា “Yāya kāya ci vedanāya yuttā hutvā” សេចក្តីថា ជាធម្មជាតិប្រកបដោយសោមនស្សវេទនា ឬប្រកបដោយឧបេក្ខាវេទនា។ ពាក្យថា “Tehi niyamitāya ekekāya magga vedanāyā” មានសេចក្តីពន្យល់ថា វេទនាក្នុងមគ្គដែលកំណត់ដោយបាទកជ្ឈានជាដើមនោះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសោមនស្សវេទនាក្នុងមគ្គប៉ុណ្ណោះ ឬផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងឧបេក្ខាវេទនាក្នុងមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា វេទនា ឈ្មោះថាជាអង្គឈានមួយ។ ហេតុនោះ កាលបើការកំណត់អង្គឈានក្នុងមគ្គសម្រេចហើយ ការកំណត់វេទនាក្នុងមគ្គក៏សម្រេចដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ បាទកជ្ឈានទាំងឡាយនោះ មិនបានកំណត់អ្វីៗឡើយក្នុងវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាក្នុងចន្លោះ។ កាលបើដូច្នោះ វិបស្សនាវេទនាពីរៗ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងវេទនានីមួយៗក្នុងមគ្គ ដែលកំណត់ដោយបាទកជ្ឈានជាដើម។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា វិបស្សនាវេទនាពីរ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសោមនស្សវេទនាក្នុងមគ្គ ឬវិបស្សនាវេទនាពីរ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងឧបេក្ខាវេទនាក្នុងមគ្គ។ កាលបើដូច្នោះ ជវនៈទាំងឡាយក្នុងវិថីតែមួយ គប្បីមានវេទនាខុសគ្នា។ សេចក្តីនោះមិនសមគួរឡើយ។ ហេតុនោះ ការកំណត់វេទនាក្នុងមគ្គ មិនមែនសម្រេចដោយការកំណត់នៃបាទកជ្ឈានជាដើមឡើយ គឺសម្រេចដោយការកំណត់នៃវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ បាទកជ្ឈានទាំងឡាយនោះ មិនមែនមិនកំណត់អ្វីៗក្នុងវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាក្នុងចន្លោះនោះទេ គឺកំណត់វេទនាពិតប្រាកដ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “taṃpi na yujjatī” (សេចក្តីនោះក៏មិនសមគួរដែរ) ហើយពោលពាក្យជាដើមថា “pādakajjhānādīnaṃ vasenevā” (ដោយអំណាចនៃបាទកជ្ឈានជាដើមនោះឯង)។ ពាក្យថា “Cha nekkhammassitā upekkhā” សេចក្តីថា ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈានតែមួយនោះឯង ឈ្មោះថា នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខា ៦ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយការលះបង់សោមនស្សទាំងឡាយក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦។ ពាក្យថា “Cha nekkhammassitāni somanassānī” សេចក្តីថា សោមនស្សក្នុងបឋមជ្ឈានតែមួយនោះឯង ឈ្មោះថា នេក្ខម្មសិតសោមនស្ស ៦ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយការលះបង់គេហសិតសោមនស្ស ៦ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦។ ការភ្ជាប់បទថា “Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ” (និងពាក្យដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា)។ ពាក្យថា “Pathamādīni ca tīṇi jhānānī” សេចក្តីថា ធ្វើឈានដែលមានសោមនស្ស ៣ ក្នុងចតុក្កន័យ ឲ្យជាបាទកៈ (ឈានជាគ្រឹះ)។ ពាក្យថា “Suddhasaṅkhāre ca pādakekatvā” មានអធិប្បាយថា ធ្វើឲ្យជាបាទកៈដោយភាពជាអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រែប្រួលនៃវេទនាក្នុងវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា និងក្នុងមគ្គ ដោយអំណាចនៃបាទកជ្ឈានជាដើមនេះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារសូម្បីក្នុងអដ្ឋកថាអដ្ឋសាលិនី។ ពាក្យថា “Amānusī ratī hotī” សេចក្តីថា តម្រេកដែលឈ្មោះថា អមានុសី (មិនមែនជារបស់មនុស្ស) ព្រោះស្ថិតនៅកន្លងហួសតម្រេកដែលអាស្រ័យផ្ទះរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Sammadhammaṃ vipassato” មានការភ្ជាប់បទថា របស់ភិក្ខុអ្នកឃើញច្បាស់នូវធម៌គឺអនិច្ចលក្ខណៈដោយប្រពៃ។


67. (Kha) ‘‘jhānaṅgayogabhedenā’’ti vuttaṃ, jhānayogabhedo pana adhippeto. ‘‘Pañca vidhejhāna koṭṭhāse’’ti pañcaka nayavasena vuttaṃ. Idha citta bhedassa adhippetattā jhānabhedeti ca jhānanti ca vuttepi cittameva adhippetanti daṭṭhabbaṃ.

៦៧. (ខ) ពាក្យថា “jhānaṅgayogabhedenā” ត្រូវបានពោលទុក ក៏ប៉ុន្តែបំណងសំដៅយកការបែកធ្លាយនៃឈានយោគៈ។ ពាក្យថា “Pañca vidhejhāna koṭṭhāse” ត្រូវបានពោលទុកដោយអំណាចនៃបញ្ចកន័យ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះបំណងសំដៅយកការបែកធ្លាយនៃចិត្ត ហេតុនោះ សូម្បីកាលបើពោលថា ការបែកធ្លាយនៃឈានក្តី ថា ឈានក្តី គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកចិត្តនោះឯង។


Gāthāyojanāsu. ‘‘Aparāpi yojanā vuttā’’ti athavā rūpāvacaraṃ cittaṃ anuttarañca pathamādijjhāna bhedena yathā gayhati, tathā āruppañcāpi pañcamejhāne gayhatīti evaṃ aparāpi yojanā vuttā. ‘‘Paṭhitattā’’ti uccāritattā. Antimagāthā vaṇṇanāyaṃ. ‘‘Yathā’’ti yena pakārena. ‘‘Taṃ saṅgahaṃ’’ti eka vīsasatasaṅgahaṃ[Pg.78]. Bujjhantīti budhā. ‘‘Āhā’’ti ca ‘‘āhū’’ti ca vattamānakālepi icchanti saddavidūti vuttaṃ ‘‘kathenti vā’’ti. Idañca vacanaṃ pubbe ‘‘itthamekūna navuti…pe… vibhajanti vicakkhaṇā’’ti gāthāya nigamananti ñāpanatthaṃ ‘‘vibhajanti vicakkhaṇā’’ti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

ក្នុងការប្រកបគាថាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Aparāpi yojanā vuttā” សេចក្តីថា មួយវិញទៀត ការប្រកបពាក្យដទៃទៀតត្រូវបានពោលទុកថា រូបាវចរចិត្ត និងអនុត្តរចិត្ត ត្រូវបានកាន់យកដោយការបែកធ្លាយនៃបឋមជ្ឈានជាដើមយ៉ាងណា សូម្បីអារុប្បចិត្តក៏ត្រូវបានកាន់យកក្នុងបញ្ចមជ្ឈានយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា “Paṭhitattā” សេចក្តីថា ព្រោះការបញ្ចេញសំឡេង (សូត្រ)។ ក្នុងការពណ៌នាគាថាចុងក្រោយ។ ពាក្យថា “Yathā” សេចក្តីថា ដោយប្រការណា។ ពាក្យថា “Taṃ saṅgahaṃ” សេចក្តីថា នូវសង្គហៈ ១២១ នោះ។ ជនទាំងឡាយណាដឹង ជនទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា ពុធៈ (អ្នកប្រាជ្ញ)។ ពាក្យថា “Āhā” និង “āhū” ព្រះសទ្ទវិទូ (អ្នកចេះដឹងភាសា) ចង់បានសូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ទើបពោលថា “kathenti vā” (ឬពោលថា)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះ ត្រូវបានពោលទុកដើម្បីឲ្យដឹងថា ជាការសន្និដ្ឋាននៃគាថាមុនថា “itthamekūna navuti…pe… vibhajanti vicakkhaṇā” ហេតុនោះ ទើបពោលថា “vibhajanti vicakkhaṇā” (អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយរមែងចែក) ដូច្នេះ។


Itiparamatthadīpaniyānāmaṭīkāyaanudīpaniyaṃ

នេះជាអនុទីបនីនៃដីកាឈ្មោះ បរមត្ថទីបនី។


Cittasaṅgahassaanudīpanā niṭṭhitā.

អនុទីបនា នៃចិត្តសង្គហៈ ចប់ហើយ។


2. Cetasikasaṅgahaanudīpanā

២. ចេតសិកសង្គហអនុទីបនា


68. Evaṃ [Pg.79] citta saṅgahassa dīpaniṃ katvā cetasika saṅgahassa dīpaniṃ karonto pathamaṃ pubbāparānu sandhiñca ādigāthāya payojana sambandhañca dassetuṃ ‘‘evaṃ’’tiādi māraddho. Tattha ‘‘anupatta’’ntiādimhi cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānamitisabbathāti evaṃ anukkamo vutto. Tena anukkamena anupattaṃ. Hetu visesanañcetaṃ. Yasmā cittasaṅgahānantaraṃ cetasika saṅgaho anupatto, tasmā idāni taṃ saṅgahaṃ karotīti dīpeti. Cattāri sampayoga lakkhaṇāni ‘ekuppādatā, eka nirodhatā, ekā rammaṇatā, eka vatthukatā,ti. ‘‘Cetasi yuttā’’ti cittasmiṃ niyuttā. Cittaṃ nissāya attano attano kiccesu ussukkaṃ āpannāti attho. ‘‘Cetasā vāyuttā’’ti cittena vā sampayuttā. Cittena saha ekībhāvaṃ gatāti attho. ‘‘Sarūpadassana’’nti saṅkhyāsarūpadassanaṃ. Siddhapadaṃ nāma pakati paccayehi nipphanna padaṃ. ‘‘Pubbantato’’ti ekassasaṅkhata dhammassa pathama bhāgato. Uddhaṃ pajjanaṃ nāma katamanti āha ‘‘sarūpato pātubhavana’’nti. Dhātu pāṭhesu-janipātubhāve-ti vuttattā āha ‘‘jātīti vuttaṃ hotī’’ti. ‘‘Sarūpa vināso’’ti sarūpato pātubhavantassa bhāvassa vināso antaradhānaṃ. ‘‘Evaṃ parattha pī’’ti parasmiṃ ekālambaṇavatthukādipadepi. ‘‘Eka cittassapi bahudevā’’ti cakkhu viññāṇaṃ rūpaṃ passantaṃ ekameva rūpaṃ passatīti natthi. Anekāni evarūpāni ekato katvā passati. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo. Evañca katvā pāḷiyaṃ. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhu viññāṇaṃ. Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇantiādinā vatthudvāresu ekavacanaṃ vatvā ārammaṇesu bahuvacanaṃ katanti. ‘‘Ekattaṃ upanetvā’’ti cakkhu viññāṇe bahūnipi rūpārammaṇāni rūpatā samaññena ekībhāvaṃ katvā ekaṃ ārammaṇantveva vuttanti adhippāyo. Saddārammaṇādīsupi eseva nayo. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā. Attha visesassa aviññāpanato. Kopanāyaṃ attha visesoti[Pg.80]. Yācittassa jāti, sāyeva phassādīnantiādiko attho. Tenāha ‘‘atha kho’’tiādiṃ. Adhippetā ekuppādatā. Esa nayo eka nirodhatādīsu. ‘‘Mūlaṭīkāya’’nti rūpakaṇḍamūlaṭīkāyaṃ. ‘‘Sahevā’’ti ekato eva. ‘‘Uppādādippavattito’’ti uppādassa ca jīraṇassa ca nirodhassa ca pavattito. ‘‘Uppādādayo’’ti uppāda jīraṇa nirodhā. Jātijarāmaraṇānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Cetasikāmatā’’ti cetasikā iti viññātā. ‘‘Bhāvappadhānaṃ’’ti ekuppāda bhāvo ekuppādoti vutto. Tathā eka nirodhādīsu. Yathā idaṃpi saṅgheratanaṃ paṇīta-ntiādīsu ayaṃ ratana bhāvo paṇītoti hettha attho. ‘‘Ye’’ti ye dhammā. ‘‘Sahajāta paccayuppanna rūpāni pī’’ti sahajātapaccayato uppannāni rūpānipi. Cetasikāni nāma siyunti sambandho. ‘‘Tadā yatta vuttitāyā’’ti cittāyattavuttiyāya. ‘‘Cetoyuttānī’’ti hetu visesanaṃ. Tadeva hetumanta visesananti ca hetu anto nītavisesananti ca hetu anto gadhavisesananti ca vadanti. ‘‘Tesa’’nti cittassa sahajātapaccayuppannarūpānaṃ. ‘‘Nānubhontī’’ti napāpuṇanti. ‘‘Na hi sakkā jānituṃ’’ti etena bhūtakathana visesanāni etānīti dīpeti. Bhūtakathanaṃpi samānaṃ vatticchāvasena byavacchedakaṃpi sambhavati. ‘‘Vayopaññāyatī’’ti vināso pakāsati. ‘‘Ṭhitāyā’’ti tiṭṭha mānāya vedanāya. Añño pakāro aññathā. Aññathā bhāvo aññathattaṃ. Jarāvasena pariṇāmoti vuttaṃ hoti. Yo pathavīdhātuyā uppādo, yā ṭhiti, yā abhinibbatti, yo pātubhāvo. Eso dukkhassa uppādo, esā rogānaṃ ṭhiti, eso jarāmaraṇassa pātubhāvoti yojanā. ‘‘Itarathā’’ti ito aññathā gahite satīti attho. Ekasmiṃ rūpārūpakalāpe nānā dhammānaṃ vasena bahūsu uppādesu ca nirodhesu ca gahitesūti vuttaṃ hoti. ‘‘Vikārarūpānaṃ’’ti viññatti dvaya lahutādittayānaṃ. Sabbānipi upādārūpāni catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pavattattā mahābhūta gaṇanāya cattāri cattāri siyuṃti iminā adhippāyena ‘‘sabbesampi vā’’tiādivuttaṃ. Sabbesampi vā cakkhādīnaṃ upādārūpānaṃ ekekasmiṃ kalāpe [Pg.81] bahubhāvo vattabbo siyāti yojanā. Kasmā bahubhāvo vattabboti āha ‘‘catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādiṃ.

៦៨. ព្រះដីកាចារ្យ កាលបានធ្វើសេចក្តីពន្យល់ (ទីបនី) នៃចិត្តសង្គហៈយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីពន្យល់នៃចេតសិកសង្គហៈតទៅ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វាបរានុសន្ធិ (ការតភ្ជាប់គ្នាមុននិងក្រោយ) និងប្រយោជន៍ដែលទាក់ទងគ្នានៃគាថាដើមជាដំបូង ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា “evaṃ” (យ៉ាងនេះ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ក្នុងពាក្យជាដើមថា “anupattaṃ” (ដល់ហើយ) មានលំដាប់ដែលពោលទុកយ៉ាងនេះថា ចិត្ត ចេតសិក រូប និព្វាន ដោយប្រការទាំងពួង។ ដល់ហើយតាមលំដាប់នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះជាហេតុវិសេសនៈ។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះហេតុតែចេតសិកសង្គហៈ ដល់ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីចិត្តសង្គហៈ ហេតុនោះ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអនុដីកាចារ្យទើបធ្វើនូវសង្គហៈនោះ។ សម្បយុត្តលក្ខណៈ ៤ គឺ៖ ការកើតឡើងជាមួយគ្នា (ឯកុប្បាទតា) ការរលត់ជាមួយគ្នា (ឯកនិរោធតា) ការមានអារម្មណ៍ជាមួយគ្នា (ឯការម្មណតា) ការមានវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) ជាមួយគ្នា (ឯកវត្ថុកតា)។ ពាក្យថា “Cetasi yuttā” សេចក្តីថា ត្រូវប្រកបក្នុងចិត្ត។ មានន័យថា អាស្រ័យនូវចិត្តហើយ ដល់នូវការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា “Cetasā vāyuttā” សេចក្តីថា ឬសម្បយុត្តដោយចិត្ត។ មានន័យថា ដល់នូវភាពជាធ្លុងមួយជាមួយចិត្ត។ ពាក្យថា “Sarūpadassanaṃ” សេចក្តីថា ការបង្ហាញរូបរាងនៃចំនួន។ ពាក្យថា សិទ្ធបទ (Siddhapada) គឺបទដែលសម្រេចចាកប្រកតីនិងបច្ច័យ។ ពាក្យថា “Pubbantato” សេចក្តីថា ចាកចំណែកដំបូងនៃសង្ខតធម៌មួយ។ ការកើតឡើងជាន់ខ្ពស់ (ឧទ្ធម្បជ្ជនៈ) តើដូចម្តេច ទើបពោលថា “sarūpato pātubhavanaṃ” (ការប្រាកដឡើងដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន)។ ព្រោះក្នុងធាតុបាឋៈ ពោលថា ជនិ-ក្នុងសេចក្តីថាប្រាកដឡើង ហេតុនោះ ទើបពោលថា “jātīti vuttaṃ hotī” (មានន័យថា ជាតិ)។ ពាក្យថា “Sarūpa vināso” សេចក្តីថា ការវិនាសទៅ ការបាត់បង់ទៅនៃសភាវៈដែលប្រាកដឡើងដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “Evaṃ parattha pī” សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងបទដទៃមានឯកាលម្ពណវត្ថុកៈជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “Eka cittasapi bahudevā” សេចក្តីថា ចក្ខុវិញ្ញាណកាលឃើញរូប មិនមែនឃើញរូបតែមួយនោះឡើយ។ គឺរមែងរួមរូបជាច្រើនបញ្ចូលគ្នាជាតែមួយហើយឃើញ។ សូម្បីក្នុងសោតវិញ្ញាណជាដើម ក៏មានន័យនេះដែរ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ ទើបក្នុងបាលី លោកពោលឯកវចនៈក្នុងវត្ថុនិងទ្វារទាំងឡាយ ហើយធ្វើពហុវចនៈក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ដូចជាពាក្យថា “Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhu viññāṇaṃ” (ចក្ខុវិញ្ញាណរមែងកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចក្ខុផង នូវរូបទាំងឡាយផង) និង “Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ” (សោតវិញ្ញាណរមែងកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសោតៈផង នូវសម្លេងទាំងឡាយផង) ជាដើម។ ពាក្យថា “Ekattaṃ upanetvā” មានអធិប្បាយថា សូម្បីរូបារម្មណ៍ជាច្រើនក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណ ក៏លោកធ្វើឲ្យជាធ្លុងមួយដោយភាពជារូបសាមញ្ញ ហើយពោលថាជាអារម្មណ៍តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ក៏មានន័យនេះដែរ។ សេចក្តីនោះមិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនញ៉ាំងសេចក្តីវិសេសឲ្យដឹងច្បាស់។ ចុះសេចក្តីវិសេសនេះដូចម្តេច? គឺសេចក្តីថា ជាតិ (ការកើតឡើង) នៃចិត្តណា ជាតិក៏ជារបស់ផស្សៈជាដើមនោះឯង។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “atha kho” (ក៏ប៉ុន្តែ)។ ឯកុប្បាទតា (ការកើតឡើងជាមួយគ្នា) ជាសេចក្តីដែលចង់បាន។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងឯកនិរោធតាជាដើមដែរ។ ពាក្យថា “Mūlaṭīkāyaṃ” គឺក្នុងមូលដីកានៃរូបកណ្ឌ។ ពាក្យថា “Sahevā” សេចក្តីថា ជាមួយគ្នាពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Uppādādippavattito” សេចក្តីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧប្បាទៈ ជិរណៈ និងនិរោធៈ។ ពាក្យថា “Uppādādayo” សេចក្តីថា ឧប្បាទៈ ជិរណៈ និងនិរោធៈ។ មានន័យថា ជាតិ ជរា និងមរណៈ។ ពាក្យថា “Cetasikāmatā” សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ថាជាចេតសិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Bhāvappadhānaṃ” សេចក្តីថា ភាពជាឯកុប្បាទៈ លោកហៅថា ឯកុប្បាទៈ។ ក្នុងឯកនិរោធៈជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “idaṃpi saṅgheratanaṃ paṇītaṃ” (សូម្បីព្រះសង្ឃរតនៈនេះ ក៏ឧត្តម) ជាដើម មានសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ភាពជារតនៈនេះឯងជាធម្មជាតិឧត្តម។ ពាក្យថា “Ye” សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា “Sahajāta paccayuppanna rūpāni pī” មានការភ្ជាប់បទថា សូម្បីរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីសហជាតប្បច្ច័យ ក៏គប្បីជាចេតសិកដែរ។ ពាក្យថា “Tadā yatta vuttitāyā” សេចក្តីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យនឹងចិត្តនោះ。 ពាក្យថា “Cetoyuttānī” ជាហេតុវិសេសនៈ។ លោកហៅពាក្យនោះឯងថា ហេតុមន្តវិសេសនៈខ្លះ ហេតុអន្តនីតវិសេសនៈខ្លះ ហេតុអន្តគធវិសេសនៈខ្លះ។ ពាក្យថា “Tesaṃ” សេចក្តីថា នៃរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីសហជាតប្បច្ច័យនៃចិត្ត។ ពាក្យថា “Nānubhontī” សេចក្តីថា មិនបានទទួល (អារម្មណ៍)។ ពាក្យថា “Na hi sakkā jānituṃ” ដោយពាក្យនេះ ព្រះអនុដីកាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យទាំងនេះជាភូតកថនវិសេសនៈ (វិសេសនៈដែលពោលតាមការពិត)។ សូម្បីភូតកថនៈ ក៏អាចជាគ្រឿងកាត់ចេញបានតាមបំណងនៃការនិយាយ។ ពាក្យថា “Vayopaññāyatī” សេចក្តីថា ការវិនាសរមែងប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា “Ṭhitāyā” សេចក្តីថា នៃវេទនាដែលកំពុងតាំងនៅ។ ប្រការដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញថា។ ភាពជាប្រការដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញថត្តៈ។ មានន័យថា ការប្រែប្រួលដោយអំណាចនៃជរា។ ការប្រកបពាក្យថា ការកើតឡើងណា នៃការតាំងនៅណា នៃការកើតឡើងចំពោះណា នៃការប្រាកដឡើងណា នៃបឋវីធាតុ។ នោះជាការកើតឡើងនៃទុក្ខ នោះជាការតាំងនៅនៃរោគទាំងឡាយ នោះជាការប្រាកដឡើងនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា “Itarathā” សេចក្តីថា កាលបើប្រកាន់យកដោយប្រការដទៃអំពីនេះ។ មានន័យថា កាលបើប្រកាន់យកនូវការកើតឡើងនិងការរលត់ជាច្រើន ដោយអំណាចនៃធម៌ផ្សេងៗក្នុងរូបារូបកលាបតែមួយ។ ពាក្យថា “Vikārarūpānaṃ” សេចក្តីថា នៃវិញ្ញត្តិរូប ២ និងលហុតាទិរូប ៣។ រូបឧបាទាទាំងអស់ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប ៤ ហេតុនោះ គប្បីមានបួនៗតាមការរាប់មហាភូតរូប ដោយអធិប្បាយនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “sabbesampi vā” (ឬសូម្បីនៃរូបទាំងអស់)។ មានការប្រកបពាក្យថា ឬភាពជាច្រើននៃឧបាទារូបទាំងឡាយមានចក្ខុជាដើមទាំងអស់ ក្នុងកលាបនីមួយៗ គប្បីត្រូវពោល។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបត្រូវពោលនូវភាពជាច្រើន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “catunnaṃ mahābhūtānaṃ” (នៃមហាភូតរូបទាំង ៤)។


Yadi evaṃ, ekasmiṃ cittuppāde lahutādīnipi ekekāni eva siyuṃ, atha kimatthaṃ dve dve katvā vuttānīti āha ‘‘kāyalahutā citta lahutādayopanā’’tiādiṃ. ‘‘Imamatthaṃ asallakkhetvā’’ti īdisaṃ vinicchayattaṃ acintetvāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe ‘‘cittānuparivattino’’ti etena cittena uppajjitvā teneva cittena sahanirujjhanavasena cittaṃ anuparivattissa. ‘‘Pasaṅgā’’ti cetasikatā pasaṅgo. ‘‘Puretaramuppajjitvā’’ti puretaraṃ ekena cittena saha uppajjitvāti adhippāyo. ‘‘Cittassabhaṅgakkhaṇe’’ti aññassa sattara sama cittassa bhaṅgakkhaṇe. Tathā rūpadhammānaṃ pasaṅgo na sakkā nīvāretuṃ tiyojanā. ‘‘Pasaṅgo’’ti cetasikatā pasaṅgo. ‘‘Alamati papañcenā’’ti abhidhamme vedanāttikeṭīkāsu viya ati vitthārena niratthakaṃ hotīti attho. ‘‘Niratthakaṃ’’ti vibhāvaniyaṃ papañco niratthako evāti adhippāyo.

ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងចិត្តុប្បាទមួយ សូម្បីតែលហុតាធម៌ជាដើម ក៏គប្បីមានតែមួយៗប៉ុណ្ណោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយធ្វើជាគូៗ (ពីរៗ) យ៉ាងនេះ? ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាយលហុតា ចិត្តលហុតាទយោបន» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា» សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនបានគិតដល់សេចក្តីសម្រេចបែបនេះឡើយ។ ក្នុងបាឋនៃគម្ពីរសារត្ថវិភាវនីថា «ចិត្តានុបរិវត្តិនោ» គឺការប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្ត ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយចិត្តនោះ ហើយរលត់ទៅជាមួយចិត្តនោះឯង។ ពាក្យថា «បសង្គា» គឺការជាប់ទាក់ទងដោយភាពជាចេតសិក។ ពាក្យថា «បុរេតរមុប្បជ្ជិត្វា» សេចក្តីអធិប្បាយថា កើតឡើងមុនជាមួយចិត្តមួយ។ ពាក្យថា «ចិត្តស្សភង្គក្ខណេ» គឺក្នុងខណៈនៃភង្គៈ (ការរលត់) នៃចិត្តដទៃដែលមានលំដាប់ស្មើគ្នាជាដប់ប្រាំពីរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការជាប់ទាក់ទងនៃរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនអាចនឹងរារាំងបានឡើយ នេះជាយោជនាទីបី។ ពាក្យថា «បសង្គោ» គឺការជាប់ទាក់ទងដោយភាពជាចេតសិក។ ពាក្យថា «អលមតិ បបញ្ចេន» សេចក្តីថា ការពោលពិស្តារហួសហេតុ នាំឲ្យមិនមានប្រយោជន៍ ដូចជាក្នុងដីកានៃវេទនាតិកៈក្នុងព្រះអភិធម្ម។ ពាក្យថា «និរត្ថកំ» សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងគម្ពីរសារត្ថវិភាវនីថា ការពោលពន្យល់វែងឆ្ងាយនោះ គឺមិនមានប្រយោជន៍ទាល់តែសោះ។


69. Phassavacanatthe. ‘‘Phusatī’’ti ārammaṇaṃ āhanati, saṅghaṭṭeti. Tañca saṅghaṭṭa naṃ nadosapaṭighassa viya ārammaṇassa vibādhanaṃ hoti, atha kho bhamarassa paduma pupphesu pupphara saggahaṇaṃ viya vijānana matte aṭhatvā ārammaṇa rasapātubhāvatthaṃ yathārammaṇaṃ saṃhanana mevāti dassetuṃ ‘‘phusanañcetthā’’tiādimāha. ‘‘Āhaccā’’ti āhanitvā sampāpuṇitvā. ‘‘Upahaccā’’ti tasseva vevacanaṃ. Ayamattho kathaṃ pākaṭoti āha ‘‘yato’’tiādiṃ. Tattha ‘‘yato’’ti yaṃ kāraṇā. ‘‘Tadanubhavantī’’ti taṃ ārammaṇa rasaṃ anubhavantī, vedanā pātubhavati, vedanā pātubhāvaṃ disvā ārammaṇapphusanaṃ ñāṇe pākaṭaṃ hotīti adhippāyo. Svāyaṃ phusana lakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpātā gatavisaya padaṭṭhāno. Tattha sannipāto nāma tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dvārā rammaṇa viññāṇānaṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ. Tathāhi vuttaṃ. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhu viññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso tiādi. ‘‘Saṅghaṭṭanaraso’’ti ārammaṇe sammadeva ghaṭṭana [Pg.82] kicco. Saṅghaṭṭana kiccattā eva tiṇṇaṃ sannipāto hutvā dhamma cintāñāṇassa paṭimukhaṃ upaṭṭhāti pakāsatīti. ‘‘Sannipāta paccupaṭṭhāno’’. Paccupaṭṭhānanti vā paññāṇaṃ vuccati dhajorathassa paññāṇanti ettha viya. Sannipātākāro paccupaṭṭhānaṃ yassāti sannipātapaccupaṭṭhāno. Vedanāpaccu paṭṭhāno vā. Dhūmoviya aggissa. Vedanāphalaṃ paccupaṭṭhānaṃ yassāti viggaho. Aṭṭhasāliniyaṃ pana kasmā panettha phasso pathamaṃ vutto tipucchitvā mahāaṭṭhakathā vādotāva dassito. Cittassa pathamābhinipātattā. Ārammaṇasmiñhi cittassa pathamābhinipāto hutvā phasso ārammaṇaṃ phusamāno uppajjati. Tasmā pathamaṃ vutto. Phassena phussitvā vedanāya vedayati. Saññāya sañjānāti. Cetanāya cetati. Tena vuttaṃ phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetīti. Api ca ayaṃ phasso nāma yathāpāsādaṃ patvā thambho nāma sesadabba sambhārānaṃ balavapaccayo. Evameva sahajāta sampayutta dhammānaṃ balava paccayo hoti. Tasmā pathamaṃ vuttoti. Saṅgahakārena pana idaṃ pana akāraṇaṃ, ekakkhaṇasmiñhi uppanna dhammānaṃ ayaṃ pathamaṃ uppanno ayaṃ pacchāti idaṃ vattuṃ na labbhā. Balavapaccayabhāvepi phassassakāraṇaṃ na dissatīti evaṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipetvā idaṃ vuttaṃ desanā vāreneva phasso pathamaṃ vuttoti. Tattha ‘‘desanāvāre nevā’’ti desanakkameneva, tato aññaṃ kāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Tesu pana dvīsu vādesu mahāaṭṭhakathā vādo eva yutto. Yañhi tattha vuttaṃ cittassa pathamābhinipāto hutvāti. Tattha pathamābhinipātoti idaṃ kiccappadhānattā vuttaṃ. Na panaññehi cetasikehi vinā visuṃ pathamaṃ uppannattā. Yathā taṃ ye keci bhikkhave dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā. Sabbe te manopubbaṅgamā, mano tesaṃ dhammānaṃ pathamaṃ uppajjatīti imasmiṃ sutte kiccappadhānattā mano tesaṃ dhammānaṃ pathamaṃ uppajjatīti vuttaṃ. Na pana sabbacetasikehi vinā visuṃ pathamaṃ uppannattāti daṭṭhabbaṃ. Balavapaccaya bhāvepi phassassakāraṇaṃ dissatiyeva. Phassohetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññā panāya. Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññā nāya[Pg.83]. Phasso hetu phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāyāti hi vuttaṃ. Tasmā sabbesaṃ cetasikānaṃ dhammānaṃ phassappadhānattā eva phassa balavapaccayattā eva ca phasso pathamaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca cittaṃ ārammaṇa vijānanaṭṭhena phassādīnaṃ sabbacetasika dhammānaṃ pubbaṅgamaṃ hoti, padhānaṃ, jeṭṭhakaṃ. Phasso pana ārammaṇa saṅghaṭṭanaṭṭhena sabbesaṃ cetasika dhammānaṃ pubbaṅgamo hoti, padhāno, jeṭṭhakoti ayaṃ dvinnaṃ visesoti. Ettha codako phusanaṃ nāma sappaṭigharūpānaṃ eva kiccanti maññamāno ‘‘nanucā’’tiādinā codeti. ‘‘Nanucā’’ti codedhīti dīpeti. ‘‘Appaṭighasabhāvā’’ti hetuvisesanaṃ. ‘‘Kiñcī’’ti kiñcivatthuṃ. Ayaṃ pana phasso. ‘‘Cittassa vikārā pattiṃ’’ti calana kampana thambhana jeguccha bhaya tāsa chambhitattā divasena vikārā pajjanaṃ. ‘‘Vedanā visesuppattiṃ’’ti sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca sukhavedanā, dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkha vedanātiādinā nayena phassa visesānurūpaṃ vedanā visesuppattiṃ sādheti. Ettha ca phusanaṃ nāma duvidhaṃ rūpapphusanaṃ, nāmapphusana, nti. Tattha rūpapphusanaṃ nāma phoṭṭhabba dhātūnaṃ kiccaṃ. Nāmapphusanaṃ duvidhaṃ phassapphusanaṃ, ñāṇapphusana, nti. Tattha ñāṇapphusanaṃ nāma ñāṇappaṭivedho. Api ca jhānamagga phala nibbānānaṃ paṭilābhopi phusananti vuccati. Phusanti dhīrā nibbānaṃ. Yogakkhemaṃ anuttaraṃ. Phusāmi nekkhamaṃ sukhaṃ. Aputhujjana sevitanti-ādīsu. Idaṃ upamā mattaṃ siyā, kassaci manda paññassāti adhippāyo. ‘‘Ida’’nti kheḷuppāda vacanaṃ. Viññussa pana atipākaṭa phassa nidassanena appākaṭa phassa vibhāvanaṃ yuttameva. Tenāha ‘‘atipākaṭāya panā’’tiādiṃ.

៦៩. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា ផស្សៈ។ ពាក្យថា «ផុសតិ» គឺប៉ះពាល់ ឬខ្ទប់នឹងអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ការប៉ះទង្គិចនោះ មិនមែនជាការបៀតបៀនអារម្មណ៍ ដូចជាការប៉ះទង្គិចនៃទោសៈនិងបដិឃៈនោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាការជួបជុំគ្នាតាមអារម្មណ៍ ដើម្បីញ៉ាំងរសនៃអារម្មណ៍ឲ្យប្រាកដឡើង ដោយមិនឈប់ត្រឹមតែការដឹងប៉ុណ្ណោះ ដូចជាការក្រេបយកលម្អងផ្កាក្នុងផ្កាឈូកនៃសត្វឃ្មុំដូច្នោះឯង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «ផុសនញ្ចេត្ថ» ជាដើម។ ពាក្យថា «អាហច្ច» គឺប៉ះពាល់ហើយដល់នូវ។ ពាក្យថា «ឧបហច្ច» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ សេចក្តីនេះប្រាកដឡើងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យតោ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «យតោ» គឺព្រោះហេតុណា។ ពាក្យថា «តទនុភវន្តី» សេចក្តីអធិប្បាយថា កាលបើវេទនាទទួលសោយរសនៃអារម្មណ៍នោះ ក៏ប្រាកដឡើង កាលបើឃើញការប្រាកដឡើងនៃវេទនាហើយ ការប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍ ក៏រមែងប្រាកដក្នុងញាណ។ ផស្សៈនោះ មានការប៉ះពាល់ជាលក្ខណៈ មានការខ្ទប់ (ប៉ះទង្គិច) ជាកិច្ច (រស) មានការប្រជុំគ្នា (នៃធម៌ទាំង ៣) ជាបច្ចុបដ្ឋាន មានវិស័យដែលមកកាន់ប្រឡាយ (អារម្មណ៍ដែលមកប្រាកដ) ជាបទដ្ឋាន។ ក្នុងបទដ្ឋាននោះ ពាក្យថា សន្និបាតោ គឺការជួបជុំគ្នា ការមកជួបគ្នា ការរួមគ្នា នៃធម៌ទាំងបីៗ គឺទ្វារ អារម្មណ៍ និងវិញ្ញាណ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «ព្រោះអាស្រ័យចក្ខុផង រូបទាំងឡាយផង ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង ការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំងបី ហៅថា ផស្សៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា «សង្ឃដ្ដនរសោ» គឺមានកិច្ចប៉ះទង្គិចក្នុងអារម្មណ៍ដោយប្រពៃ។ ព្រោះតែមានកិច្ចប៉ះទង្គិចនោះឯង ទើបការប្រជុំគ្នានៃធម៌ទាំងបី កើតមានឡើង ហើយប្រាកដចំពោះមុខញាណដែលពិចារណាធម៌ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «Sannipāta paccupaṭṭhāno» (មានការប្រជុំគ្នាជាបច្ចុបដ្ឋាន)។ ពាក្យថា បច្ចុបដ្ឋាន គឺលោកហៅថា គ្រឿងសម្គាល់ ដូចក្នុងពាក្យថា «ទង់ជាគ្រឿងសម្គាល់នៃរថ» ដូច្នោះដែរ។ ធម៌ណាមានអាការៈប្រជុំគ្នាជាគ្រឿងសម្គាល់ ធម៌នោះឈ្មោះថា សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋាន។ ឬមួយមានវេទនាជាបច្ចុបដ្ឋាន ដូចជាផ្សែងជាគ្រឿងសម្គាល់នៃភ្លើងដូច្នោះ។ វិគ្គហៈថា ធម៌ណាមានផលគឺវេទនាជាបច្ចុបដ្ឋាន ធម៌នោះឈ្មោះថា វេទនាបច្ចុបដ្ឋាន។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី លោកសួរថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ ផស្សៈ ទើបលោកពោលមុនគេ?» ហើយក៏បានបង្ហាញលទ្ធិរបស់មហាអដ្ឋកថាថា «ព្រោះជាការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងនៃចិត្ត»។ ព្រោះថា ការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងនៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍មានឡើង កាលបើផស្សៈប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍ ក៏កើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលមុនគេ។ កាលបើប៉ះពាល់ដោយផស្សៈហើយ រមែងសោយដោយវេទនា ចងចាំដោយសញ្ញា ចេតនាដោយចេតនា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលកាលបើប៉ះពាល់ហើយ រមែងសោយអារម្មណ៍ ប៉ះពាល់ហើយ រមែងចងចាំ ប៉ះពាល់ហើយ រមែងចេតនា» ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ផស្សៈនេះ ប្រៀបដូចជាសសរដែលជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំងដល់គ្រឿងប្រដាប់ផ្ទះដែលនៅសល់ ក្នុងពេលសាងសង់ប្រាសាទដូច្នោះឯង។ ផស្សៈរមែងជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំងដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នា និងសម្បយុត្តជាមួយគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលមុនគេ។ ប៉ុន្តែ ព្រះសង្គហការាចារ្យបានបដិសេធវាទៈនោះថា «នេះមិនមែនជាហេតុផលទេ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា មិនអាចនឹងពោលបានថា ធម៌នេះកើតមុន ធម៌នេះកើតក្រោយឡើយ សូម្បីតែក្នុងភាពជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំង ក៏មិនឃើញហេតុផលនៃផស្សៈដែរ» ហើយក៏បានពោលពាក្យនេះថា «ផស្សៈ លោកពោលមុនគេ ដោយវារៈនៃការសម្តែង (ទេសនាវារៈ) ប៉ុណ្ណោះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ទេសនាវារេ នេវ» សេចក្តីអធិប្បាយថា ដោយលំដាប់នៃការសម្តែងប៉ុណ្ណោះ ក្រៅពីនេះមិនមានហេតុដទៃឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវាទៈទាំងពីរនោះ វាទៈរបស់មហាអដ្ឋកថាប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ។ ពិតណាស់ ពាក្យដែលលោកពោលក្នុងមហាអដ្ឋកថានោះថា «ព្រោះជាការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងនៃចិត្ត» ពាក្យថា «ការធ្លាក់ចុះមុនដំបូង» នេះ លោកពោលដោយការធ្វើកិច្ចជាប្រធាន មិនមែនព្រោះកើតឡើងមុនដាច់ដោយឡែក វៀរចាកចេតសិកដទៃនោះឡើយ។ ដូចជាក្នុងសូត្រនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណាមួយ ជាអកុសល ជាចំណែកនៃអកុសល ជាពួកនៃអកុសល ធម៌ទាំងឡាយនោះ មានចិត្តជាប្រធាន ចិត្តរមែងកើតឡើងមុនធម៌ទាំងឡាយនោះ» ព្រះអង្គត្រាស់ថា ចិត្តកើតឡើងមុនធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រោះការធ្វើកិច្ចជាប្រធាន គប្បីជ្រាបថា មិនមែនព្រោះកើតឡើងមុនដាច់ដោយឡែក វៀរចាកចេតសិកទាំងអស់នោះឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងភាពជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំង ហេតុផលនៃផស្សៈ ក៏រមែងប្រាកដពិតមែន។ ព្រោះថា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «ផស្សៈជាហេតុ ផស្សៈជាបច្ច័យ ដើម្បីបញ្ញត្តិវេទនាខន្ធ ផស្សៈជាហេតុ ផស្សៈជាបច្ច័យ ដើម្បីបញ្ញត្តិសញ្ញាខន្ធ ផស្សៈជាហេតុ ផស្សៈជាបច្ច័យ ដើម្បីបញ្ញត្តិសង្ខារខន្ធ» ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ផស្សៈ លោកពោលមុនគេ ព្រោះតែផស្សៈជាប្រធាននៃចេតសិកធម៌ទាំងពួងផង និងព្រោះតែផស្សៈជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំងផង។ ក្នុងទីនេះ ចិត្តរមែងជាប្រធាន ជាចម្បង ជាធំ ដល់ចេតសិកធម៌ទាំងពួងមានផស្សៈជាដើម ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដឹងនូវអារម្មណ៍ ចំណែកឯផស្សៈ រមែងជាប្រធាន ជាចម្បង ជាធំ ដល់ចេតសិកធម៌ទាំងពួង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងប៉ះទង្គិចនូវអារម្មណ៍ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងពីរនោះ។ ក្នុងទីនេះ ចោទកបុគ្គលយល់ថា ការប៉ះពាល់ គឺជាកិច្ចរបស់សប្បដិឃរូប (រូបដែលមានការប៉ះទង្គិច) ប៉ុណ្ណោះ ទើបចោទសួរដោយពាក្យថា «ននុ ច» ជាដើម។ ពាក្យថា «ននុ ច» បង្ហាញថា ចោទសួរហើយ។ ពាក្យថា «អប្បដិឃសភាវា» ជាវិសេសនៈនៃហេតុ។ ពាក្យថា «កិញ្ចិ» គឺវត្ថុណាមួយ។ ចំណែកឯផស្សៈនេះ។ ពាក្យថា «ចិត្តស្ស វិការាបត្តិំ» គឺការដល់នូវសេចក្តីប្រែប្រួល ដោយអំណាចនៃការញាប់ញ័រ ការកម្រើក ការរឹងត្អឹង ការខ្ពើមរអើម ការភ័យខ្លាច ការតក់ស្លុត និងការស្រឡាំងកាំងជាដើម។ ពាក្យថា «វេទនា វិសេសុប្បត្តិំ» គឺញ៉ាំងការកើតឡើងនៃវេទនាដ៏ប្លែកគ្នា ឲ្យសម្រេចទៅបាន តាមសមគួរដល់ផស្សៈដ៏ប្លែកគ្នា ដោយន័យជាដើមថា ព្រោះអាស្រ័យផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនា ទើបសុខវេទនាកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យផស្សៈជាទីតាំងនៃទុក្ខវេទនា ទើបទុក្ខវេទនាកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ការប៉ះពាល់ មានពីរយ៉ាងគឺ រូបផុសនៈ (ការប៉ះពាល់នៃរូប) និងនាមផុសនៈ (ការប៉ះពាល់នៃនាម)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ រូបផុសនៈ គឺកិច្ចរបស់ផោដ្ឋព្វធាតុ។ នាមផុសនៈ មានពីរយ៉ាងគឺ ផស្សផុសនៈ (ការប៉ះពាល់ដោយផស្សៈ) និងញាណផុសនៈ (ការប៉ះពាល់ដោយញាណ)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ញាណផុសនៈ គឺការចាក់ធ្លុះដោយញាណ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែការបានសម្រេចនូវឈាន មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ក៏លោកហៅថា ផុសនៈ (ការប៉ះពាល់/ការបានសម្រេច) ដែរ ដូចក្នុងគាថាជាដើមថា «អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ រមែងពាល់ត្រូវ (បានសម្រេច) នូវព្រះនិព្វាន ជាធម៌ក្សេមចាកយោគៈ គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង» និង «ខ្ញុំរមែងពាល់ត្រូវ (បានសម្រេច) នូវនេក្ខម្មសុខ ដែលបុថុជ្ជនមិនធ្លាប់សេព» ដូច្នេះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា នេះគប្បីជាត្រឹមតែឧបមា សម្រាប់បុគ្គលខ្លះដែលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ឥទំ» គឺសំដៅលើពាក្យពោលអំពីការកើតឡើងនៃទឹកមាត់។ ចំណែកឯវិញ្ញូជន ការធ្វើផស្សៈដែលមិនសូវប្រាកដ ឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការបង្ហាញផស្សៈដែលប្រាកដក្រៃលែង គឺជារឿងសមគួរពិតមែន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អតិបាកដាយ បនា» ជាដើម។


70. Vedanāvacanatthe. ‘‘Taṃsamaṅgīpuggalānaṃ vā’’ti vedanā samaṅgīpuggalānaṃ vā. ‘‘Sātaṃ vā’’ti sādhurasaṃ vā. ‘‘Assātaṃ vā’’ti asādhurasaṃ vā. ‘‘Kiṃ vedayatī’’ti katamaṃ vedayati. ‘‘Sukhampi vedayatī’’ti sukhampi vedanaṃ vedayati. Athavā ‘‘kiñcavedayatī’’ti kathañcavedayati. ‘‘Sukhampi vedayatī’’ti sukhaṃ hutvāpi vedayati. Sukha bhāvena vedayatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ sesapadesupi. ‘‘Kiccantarabyāvaṭā’’ti aññakiccabyāvaṭā. Adhipati bhāvo ādhipaccaṃ. Indriya kiccaṃ. ‘‘Evañca katvā’’ti laddhaguṇavacanaṃ. Rājāraha bhojanaṃ [Pg.84] rājaggabhojanaṃ. ‘‘Sūdasadisatā’’ti raññobhattakārasadisatā. Tattha sūdo raññobhattaṃ pacanto rasajānanatthaṃ thokaṃ gahetvā jivhagge ṭhapetvā rasaṃ vīmaṃsati. Yathicchitaṃ pana bhuñjituṃ anissaro. Rājā eva yathicchitaṃ bhuñjituṃ issaro. Rājā viya vedanā. Sūdo viya sesacetasika dhammā.

៧០. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា វេទនា។ ពាក្យថា «តំសមង្គីបុគ្គលានំ វា» គឺ ឬមួយនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវេទនានោះ។ ពាក្យថា «សាតំ វា» គឺ ឬមួយរសដ៏ពិរោះ (រសឆ្ងាញ់)។ ពាក្យថា «អសាតំ វា» គឺ ឬមួយរសមិនពិរោះ (រសមិនឆ្ងាញ់)។ ពាក្យថា «កិំ វេទយតិ» គឺសោយនូវអ្វី។ ពាក្យថា «សុខម្បិ វេទយតិ» គឺសោយសូម្បីតែសុខវេទនា។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «កិញ្ចវេទយតិ» គឺសោយដូចម្តេច។ ពាក្យថា «សុខម្បិ វេទយតិ» គឺសោយសូម្បីតែជាសុខ គឺលោកពោលថា សោយដោយភាពជាសុខ។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «កិច្ចន្តរប្យាវដា» គឺខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចដទៃ។ ភាពជាធំ ឈ្មោះថា អាធិបតេយ្យ។ គឺកិច្ចរបស់ឥន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា «ឯវញ្ច កត្វា» ជាពាក្យពោលដល់គុណដែលបានហើយ។ ភោជនដ៏គួរដល់ព្រះរាជា ឈ្មោះថា រាជគ្គភោជន (ភោជនដ៏ប្រសើររបស់ព្រះរាជា)។ ពាក្យថា «សូទសទិសតា» គឺភាពប្រៀបដូចជាចុងភៅរបស់ព្រះរាជា។ ក្នុងសេចក្តីប្រៀបធៀបនោះ ចុងភៅកាលដណ្តាំបាយថ្វាយព្រះរាជា ដើម្បីចង់ដឹងរសជាតិ ក៏ដួសយកបន្តិចមកដាក់លើចុងអណ្តាត ដើម្បីល្បងមើលរសជាតិ ប៉ុន្តែគ្មានអំណាចនឹងបរិភោគតាមចិត្តចង់ឡើយ។ មានតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ ទើបជាធំក្នុងការសោយ (បរិភោគ) តាមព្រះរាជហឫទ័យប្រាថ្នា។ វេទនា ប្រៀបដូចជាព្រះរាជា។ ចេតសិកធម៌ដែលនៅសល់ ប្រៀបដូចជាចុងភៅ។


71. Saññāvacanatthe. ‘‘Sañjānātī’’ti suṭṭhu jānāti. Suṭṭhujānanañca nāma na viññāṇassa viya vividhajānanaṃ hoti. Na ca paññāya viya yathābhūtajānanaṃ hoti. Atha kho bhūtaṃ vā hotu, abhūtaṃ vā. Yaṃ yaṃ cha hi viññāṇehi vijānāti, paññāya vā pajānāti. Tassa tassa pacchā appamussakaraṇa mevāti vuttaṃ ‘‘punajānanatthaṃ saññāṇaṃ karotī’’ti. Tattha ‘‘saññāṇa’’nti nimitta karaṇaṃ. Bhavantaraṃ patvāpi appamuṭṭhabhāvaṃ sādheti opapātika puggalānanti adhippāyo. Tehi purimaṃ attano bhavaṃ jānanti. Gabbhaseyyakāpi keci purimaṃ bhavaṃ jānanti, yejātissara puggalāti vuccanti. Tattha ‘‘appamuṭṭhabhāva’’nti anaṭṭhabhāvaṃ. Micchābhinivesa saññā nāma anicce niccantiādippavattā saññā. ‘‘Bodhetu’’nti bujjhāpetuṃ. ‘‘Dārutacchakasadisāti ca vuttā’’ti dārutacchako nāma kaṭṭhavaḍḍhakī. So kaṭṭhakkhandhesu nimittakārīhoti. Sutacchitachinditesu kaṭṭhesu nimittāni katvā ṭhapeti. Pacchātāni oloketvā kaṭṭhāni kamme upaneti. ‘‘Hatthi dassaka andhasadisā’’ti ettha eko kira rājā keḷippasuto hoti. So jaccandhānaṃṭhāne ekaṃ hatthiṃ ānetvāṭhapento jaccandhe āha jānātha bho tumhe hatthinti. Te hatthiṃ jānissāmāti parāmasitvā attano parāmasitaṃ taṃ taṃ aṅgamavahatthīti abhinivisanti. Daḷhaṃ sallakkhenti. Puna rājā te pucchi kīdiso bho hatthīti. Te rañño hatthisaṇṭhānaṃ ācikkhantā vivādaṃ āpajjanti. Ācikkhanameva raññohatthidassananti katvā te hatthidassaka andhāti vuccanti. ‘‘Upaṭṭhitavisayaggahaṇe’’ti rattiyaṃ andhakāre rajjukkhaṇḍaṃ passantassa sappasaṇṭhānaṃ upaṭṭhāti. So upaṭṭhitaṃ saṇṭhānamattaṃ sappoti gaṇhāti. Evaṃ upaṭṭhitavisayaggahaṇaṃ hoti. Migapotakānañca araññekhettamajjhepurisasaṇṭhānaṃ tiṇa rūpaṃ passantānaṃ purisasaṇṭhā naṃ [Pg.85] upaṭṭhāti. Te upaṭṭhitaṃ saṇṭhānamattaṃ purisoti gaṇhitvā so amhe pahareyyāti palāyanti. Vuttā aṭṭhasāliniyaṃ.

៧១. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា សញ្ញា។ ពាក្យថា «សញ្ជានាតិ» គឺដឹងច្បាស់។ ឯការដឹងច្បាស់នោះ មិនមែនជាការដឹងផ្សេងៗ ដូចជាវិញ្ញាណឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាការដឹងតាមពិត ដូចជាបញ្ញាដែរ។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាពិតក្តី មិនពិតក្តី អារម្មណ៍ណាដែលដឹងដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ ឬដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញា ការធ្វើមិនឲ្យភ្លេចនូវអារម្មណ៍នោះៗ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ទើបពោលថា «ធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់ ដើម្បីដឹងម្តងទៀត»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សញ្ញាណ» គឺការធ្វើនូវនិមិត្ត (គ្រឿងសម្គាល់)។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សញ្ញានោះរមែងសម្រេចនូវភាពមិនភ្លេចភ្លាំង សូម្បីដល់នូវភពដទៃ នៃពួកបុគ្គលជាឧបបាតិកៈ។ ពួកបុគ្គលទាំងនោះ រមែងដឹងនូវភពមុនរបស់ខ្លួន។ សូម្បីពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ខ្លះ ក៏ដឹងនូវភពមុនដែរ ដែលហៅថា ជាតិស្សរបុគ្គល។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អប្បមុដ្ឋភាវៈ» គឺភាពមិនវិនាស (មិនបាត់បង់)។ ឯមិច្ឆាភិនិវេសសញ្ញា គឺសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាដើមថា យល់ឃើញថាមិនទៀងថាទៀង។ ពាក្យថា «ពោធេតុំ» គឺដើម្បីឲ្យដឹង។ ពាក្យថា «និងដែលពោលថា ដូចជាជាងចម្លាក់ឈើ» ជាងចម្លាក់ឈើ គឺជាងឈើ។ ជាងឈើនោះ តែងធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់លើកំណាត់ឈើទាំងឡាយ។ តែងធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់លើឈើដែលច្រក និងកាត់ល្អហើយ រួចទុកជាចំណាំ។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក្រឡេកមើលគ្រឿងសម្គាល់ទាំងនោះហើយ ក៏នាំយកឈើទាំងនោះទៅប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការ។ ពាក្យថា «ដូចជាមនុស្សខ្វាក់មើលដំរី» ក្នុងរឿងនោះ ឮថា មានព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងការលេងកម្សាន្តមួយព្រះអង្គ។ ព្រះរាជានោះ ទ្រង់នាំយកដំរីមួយមកទុកក្នុងទីចំពោះមុខនៃពួកមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត ហើយមានព្រះរាជឱង្ការទៅកាន់ពួកមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើតថា «នែអ្នករាល់គ្នា ចូរស្គាល់ដំរីចុះ»។ ពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ គិតថា «ពួកយើងនឹងស្គាល់ដំរី» ក៏ស្ទាបអង្អែល ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអវយវៈនោះៗ ដែលខ្លួនបានស្ទាបអង្អែលថា នេះជាដំរី។ កំណត់សម្គាល់យ៉ាងមាំមួន។ ជាថ្មីម្តងទៀត ព្រះរាជាទ្រង់សួរពួកមនុស្សខ្វាក់នោះថា «នែអ្នករាល់គ្នា ដំរីមានសណ្ឋានដូចម្តេច?»។ ពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ កាលក្រាបបង្គំទូលនូវសណ្ឋានដំរីថ្វាយព្រះរាជា ក៏កើតការទាស់ទែងគ្នា។ ព្រោះតែការក្រាបបង្គំទូលនោះឯង ទុកដូចជាការមើលឃើញដំរីថ្វាយព្រះរាជា ពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ ទើបហៅថា «មនុស្សខ្វាក់មើលដំរី»។ ពាក្យថា «ក្នុងការកាន់យកអារម្មណ៍ដែលប្រាកដឡើង» គឺកាលបើបុគ្គលក្រឡេកមើលកំណាត់ខ្សែពួរក្នុងទីងងឹតនាពេលរាត្រី សណ្ឋាននៃពស់រមែងប្រាកដឡើង។ បុគ្គលនោះ ក៏កាន់យកសណ្ឋានត្រឹមតែដែលប្រាកដឡើងនោះថា ជាពស់។ ការកាន់យកអារម្មណ៍ដែលប្រាកដឡើង រមែងមានយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត កាលពួកកូនម្រឹគក្រឡេកមើលរូបស្មៅដែលមានសណ្ឋានដូចមនុស្ស ក្នុងកណ្តាលស្រែក្នុងព្រៃ សណ្ឋានដូចមនុស្សរមែងប្រាកដឡើង។ កូនម្រឹគទាំងនោះ ក៏កាន់យកសណ្ឋានត្រឹមតែដែលប្រាកដឡើងនោះថា ជាមនុស្ស ហើយគិតថា «មនុស្សនោះនឹងវាយយើង» រួចក៏រត់គេចខ្លួនទៅ។ សេចក្តីនេះ មានពោលទុកក្នុងអដ្ឋសាលិនី។


72. Cetanāvacanatthe. Cetetīti cetanā. Cetanañcettha abhisandhānaṃ vā vuccati pakappanaṃ vā āyūhanaṃ vāti evaṃ tidhā atthavikappaṃ dassetuṃ ‘‘sampayutta dhamme’’tiādimāha. Tattha ‘‘abhisandahatī’’ti abhimukhaṃ sandahati, saṃyogaṃ karoti. Tenāha ‘‘punappunaṃ ghaṭetī’’ti. ‘‘Ghaṭetī’’ti sambandhati. ‘‘Pakappeti vāte’’ti athavā te sampayutta dhamme pakārato kappeti, sajjeti. Tenāha ‘‘saṃvidahatī’’ti. ‘‘Saṃvidahatī’’ti tvaṃ phusanakiccaṃ karohi, tvaṃ vedayita kiccaṃ karohi, tvaṃ sañjānanakiccaṃ karohītiādinā vadamānā viya saṃvidahati. ‘‘Āyūhativāte’’ti athavā tesampayutta dhamme bhuso byūhayati, rāsiṃ karoti. Tenāha ‘‘ārammaṇe sampiṇḍetī’’ti. ‘‘Samosarante’’ti ekato osarante. Saṅgamante. ‘‘Sā’’ti cetanā. ‘‘Tāyā’’ti cetanāya. ‘‘Tasmiṃ’’ti rūpādikevā ārammaṇe. Puññāpuñña kiccevā. Pavattamānāya satiyā. Jeṭṭhasisso nāma bahūsu sissesu jeṭṭhabhūto sisso. Tasmiṃ sajjhāyante sesā sabbe sajjhāyantiyeva. Tena so ubhayakicca sādhako hoti. Evaṃ mahāvaḍḍhakīpi.

៧២. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា ចេតនា។ ធម្មជាតិណាដែលញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ឲ្យចាត់ចែង ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ចេតនា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ចេតនានោះ លោកហៅថា ការតាក់តែងក្តី ការរៀបចំក្តី ការប្រមូលមកក្តី ដើម្បីបង្ហាញនូវការចែកអត្ថន័យជា ៣ យ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អភិសន្ទហតិ» គឺតាក់តែងចំពោះមុខ ធ្វើការផ្សារភ្ជាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ផ្គុំគ្នាជារឿយៗ»។ ពាក្យថា «ផ្គុំគ្នា» គឺតភ្ជាប់។ ពាក្យថា «ឬរៀបចំធម៌ទាំងនោះ» គឺមួយវិញទៀត រៀបចំ ចាត់ចែងនូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងនោះដោយប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចាត់ចែង»។ ពាក្យថា «ចាត់ចែង» គឺចាត់ចែងដូចជាពោលថា «អ្នកចូរធ្វើកិច្ចគឺការប៉ះពាល់ អ្នកចូរធ្វើកិច្ចគឺការសោយអារម្មណ៍ អ្នកចូរធ្វើកិច្ចគឺការសម្គាល់» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឬប្រមូលមកនូវធម៌ទាំងនោះ» គឺមួយវិញទៀត ប្រមូលផ្តុំ ធ្វើឲ្យជាគំនរយ៉ាងខ្លាំងនូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រមូលផ្តុំក្នុងអារម្មណ៍»។ ពាក្យថា «ចុះរួមគ្នា» គឺចុះរួមគ្នាតែមួយ ជួបជុំគ្នា។ ពាក្យថា «នាងនោះ» គឺចេតនា។ ពាក្យថា «ដោយនាងនោះ» គឺដោយចេតនា។ ពាក្យថា «ក្នុងអារម្មណ៍នោះ» គឺក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ឬក្នុងកិច្ចជាបុណ្យនិងបាប កាលបើប្រព្រឹត្តទៅ។ ឯសិស្សច្បង គឺសិស្សដែលជាធំជាងគេក្នុងចំណោមសិស្សជាច្រើន។ កាលបើសិស្សច្បងនោះសូត្រធម៌ ពួកសិស្សដែលនៅសល់ទាំងអស់ ក៏សូត្រតាមដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ សិស្សច្បងនោះ រមែងជាអ្នកសម្រេចកិច្ចទាំងពីរ។ សូម្បីមេជាងឈើ ក៏ដូច្នោះដែរ។


73. Ekaggatāvacanatthe. Ekattārammaṇaṃ nāma ekārammaṇassapi bahūsu sabhāvesu ekasabhāvasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ cittasmiṃ. ‘‘Nivāte’’ti vātarahite padese. ‘‘Dīpaccīnaṃ’’ti dīpajālānaṃ.

៧៣. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា ឯកគ្គតា។ ឯកត្តារម្មណ៍ គឺអារម្មណ៍ដែលរាប់ថាជាសភាវៈតែមួយ ក្នុងចំណោមសភាវៈជាច្រើន សូម្បីនៃអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា «ក្នុងចិត្តនោះ» គឺក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា «ក្នុងទីស្ងាត់ខ្យល់» គឺក្នុងទីកន្លែងដែលគ្មានខ្យល់បក់។ ពាក្យថា «នៃអណ្តាតភ្លើងប្រទីប» គឺនៃអណ្តាតភ្លើងប្រទីបទាំងឡាយ។


74. Jīvitindriyavacanatthe. ‘‘Issarabhāvo vuccati’’ bhāvappadhāna nayenāti adhippāyo. ‘‘Abhibhavitvā’’ti jīvana kicce attano vasaṃ vattāpetvāti vuttaṃ hoti. Citta santānaṃ jīvantaṃ hutvāti sambandho.

៧៤. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា ជីវិតិន្រ្ទិយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យថា «ហៅថាភាពជាធំ» គឺពោលដោយណយមានភាវៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា «គ្របសង្កត់ហើយ» គឺពោលថា ញ៉ាំងកិច្ចនៃការរស់នៅឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ញ៉ាំងចិត្តសន្តានឲ្យរស់នៅ។


75. Manasīkāravacanatthe. Samāsamajjhe sakārāgamo. Karadhātuyoge īkārāgamo ca daṭṭhabbo. Alutta sattamī padanthi keci. Evaṃ sati īdīghattaṃ nasijjhati. ‘‘Asuññaṃ’’ti arittaṃ. ‘‘Paṭipādetī’’ti [Pg.86] paṭipajjanaṃ kiccasādhanaṃ kārāpeti. Atthato niyojeti nāmāti āha ‘‘yojetī’’ti. ‘‘Idameva dvayaṃ’’ti āvajjana dvayaṃ. ‘‘Taṃ’’ti taṃ dvayaṃ. Upatthambhitaṃ hutvā ārammaṇe ninnaṃ karotīti sambandho. ‘‘Yoniso’’ti upāyena hitasukha maggena. ‘‘Ayoniso’’ti anupāyena ahita asukha maggena. ‘‘Samudāciṇṇaninnaniyāmitādīhī’’ti ettha samudāciṇṇaṃ nāma āciṇṇa kammavasena suṭṭhu punappunaṃ ācaritaṃ. Ninnaṃ nāma idaṃ nāma passāmi, idaṃ nāma karissāmīti pubbe eva ajjhāsayena ninnaṃ. Niyāmitaṃ nāma idaṃ nāma kattabbaṃ, idaṃ nāma na kattabbaṃ, kattabbaṃ karomi, akattabbaṃ nakaromīti evaṃ niyāmitaṃ. ‘‘Asati kāraṇa visese’’ti bhavaṅga cittaṃ vīthicittuppattiyā asati, vīthicittāni ca kāyacittānaṃ akallādikevā adhimattassa ārammaṇantarassa upaṭṭhānevā asati. ‘‘Sādhāraṇā’’ti ettha saṃsadde bindu lopo, dīghattañcāti āha ‘‘samaṃ dhārentīti sādhāraṇā’’ti.

៧៥. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា មនសិការៈ។ ការចុះ ស-អក្សរាគម ក្នុងកណ្តាលសមាស។ និងការចុះ ឦ-ការាគម ក្នុងការប្រកបជាមួយ ករ-ធាតុ គប្បីជ្រាប។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាបទសត្តមីវិភត្តិដែលមិនលុប។ កាលបើដូច្នោះ ភាពជាស្រៈវែងនៃ ឦ រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា «មិនសូន្យ» គឺមិនទទេ (មិនទទេចាកប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងឲ្យសម្រេច» គឺញ៉ាំងការប្រតិបត្តិដែលជាការសម្រេចកិច្ចឲ្យធ្វើ។ ដោយអត្ថ គឺការចាត់ចែង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ផ្សារភ្ជាប់ (ប្រកប)»។ ពាក្យថា «ធម៌ពីរនេះឯង» គឺអាវជ្ជនៈទាំងពីរ។ ពាក្យថា «នោះ» គឺធម៌ទាំងពីរនោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា កាលបើបានការឧបត្ថម្ភហើយ តែងធ្វើចិត្តឲ្យឱនទៅក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «យោនិសោ» គឺដោយឧបាយ គឺផ្លូវនៃប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា «អយោនិសោ» គឺដោយមិនមែនឧបាយ គឺផ្លូវដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។ ក្នុងពាក្យថា «ដោយធម៌មានការសន្សំ ការឱនទៅ និងការកំណត់ជាដើម» ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ការសន្សំ» គឺការប្រព្រឹត្តយ៉ាងល្អរឿយៗ ដោយអំណាចនៃអាចិណ្ណកម្ម។ ពាក្យថា «ការឱនទៅ» គឺការឱនទៅដោយអធ្យាស្រ័យតាំងពីមុនថា អាត្មាអញនឹងមើលរបស់នេះ នឹងធ្វើរបស់នេះ។ ពាក្យថា «ការកំណត់» គឺការកំណត់យ៉ាងនេះថា របស់នេះគួរធ្វើ របស់នេះមិនគួរធ្វើ អាត្មាអញនឹងធ្វើរបស់ដែលគួរធ្វើ មិនធ្វើរបស់ដែលមិនគួរធ្វើ។ ពាក្យថា «កាលបើគ្មានហេតុពិសេស» គឺកាលបើគ្មានភវង្គចិត្តដើម្បីការកើតឡើងនៃវិថីចិត្ត និងកាលបើគ្មានវិថីចិត្តទាំងឡាយ ព្រោះភាពមិនគួរដល់ការងារនៃកាយនិងចិត្ត ឬព្រោះការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍ដទៃដ៏លើសលប់។ ពាក្យថា «សាធារណៈ» ក្នុងពាក្យនោះ មានការលុបពិន្ទុ (និគ្គហិត) ក្នុង សំ-សព្ទ និងធ្វើឲ្យវែង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រទ្រង់ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សាធារណៈ»។


76. Vitakkavacanatthe. ‘‘Tathā tathā saṅkappetvā’’ti kāmasaṅkappādīnaṃ nekkhammasaṅkappādīnañcavasena tena tena pakārena suṭṭhu cintetvā. ‘‘Taṃ’’ti ārammaṇaṃ. ‘‘Te’’ti sampayutta dhamme. ‘‘Avitakkampi cittaṃ’’ti pañcaviññāṇa cittañca dutīyā dijjhāna cittañca. ‘‘Apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho. ‘‘Dutīyajjhānādīni cā’’ti dutīyajjhāna cittādīni ca. ‘‘Upacāra bhāvanā vasenā’’ti samudāciṇṇa vasibhūtāya upacāra bhāvanāya vasena. ‘‘Kiṃ vā etāyayuttiyā’’ti savitakka cittasantānetiādikāya yuttiyā kiṃ payojanaṃ atthīti attho. Kiñci payojanaṃ natthīti adhippāyo. Ārammaṇaṃ ārohatiyeva ārammaṇena avinābhāvavuttikattā. ‘‘Taṃ’’ti cittaṃ. Niyāmako nāma nāvaṃ icchita disādesaniyojako. ‘‘Akusalaṃ patvā’’ti vuttaṃ. Kusalaṃ patvā pana kathaṃti. Kusalaṃ patvāpi patirūpadesāvāsādivasena samudā ciṇṇa ninnādivasena ca laddha paccaye sati cittampi saddhāsati ādayopi ārammaṇa rūhane thāmagatā eva. Aladdha paccaye pana sati akusala bhāve ṭhatvā thāmagataṃ hoti. ‘‘Manasikāra vīriya satīnaṃ’’ti bhāvanā balapattā nanti adhippāyo[Pg.87]. Evaṃ pana sati, vitakkassa okāso natthīti. Atthi. Saṅkappana kicca visesattā. Tañhi kiccaṃ aññesaṃ asādhāraṇaṃ, vitakkasseva kiccanti dassento ‘‘vitakkopanā’’tiādimāha. ‘‘Sārammaṇa sabhāvā’’ti hetu visesanametaṃ. ‘‘Tathā vutto’’ti vitakkoti vutto.

៧៦. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា វិតក្កៈ។ ពាក្យថា «ត្រិះរិះយ៉ាងនោះៗ» គឺគិតយ៉ាងល្អដោយប្រការនោះៗ ដោយអំណាចនៃកាមសង្កប្បៈជាដើម និងនេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម។ ពាក្យថា «នោះ» គឺអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ទាំងនោះ» គឺសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «សូម្បីចិត្តដែលគ្មានវិតក្កៈ» គឺបញ្ចវិញ្ញាណចិត្តផង និងទុតិយជ្ឈានចិត្តជាដើមផង។ ពាក្យថា «មួយវិញទៀត» សេចក្តីថា មានពាក្យខ្លះដែលគប្បីពោល។ ពាក្យថា «និងទុតិយជ្ឈានជាដើម» គឺទុតិយជ្ឈានចិត្តជាដើមផង។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃឧបចារភាវនា» គឺដោយអំណាចនៃឧបចារភាវនាដែលបានសន្សំទុកនិងស្ទាត់ជំនាញហើយ។ ពាក្យថា «ឬថានឹងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយយុត្តិ (ការសមហេតុផល) នេះ» សេចក្តីថា តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយយុត្តិមានជាដើមថា ក្នុងសន្តានចិត្តដែលមានវិតក្កៈ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា គ្មានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ចិត្តរមែងឡើងកាន់អារម្មណ៍ពិតប្រាកដ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅមិនអាចខ្វះអារម្មណ៍បាន។ ពាក្យថា «នោះ» គឺចិត្ត។ ឯអ្នកនាំផ្លូវ (នាយកនាវា) គឺអ្នកតម្រង់នាវាទៅកាន់ទិសដៅដែលប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «ដល់នូវអកុសលហើយ» ត្រូវបានពោលហើយ។ ចុះបើដល់នូវកុសលវិញ តើដូចម្តេច? សូម្បីដល់នូវកុសល កាលបើបានបច្ច័យដោយអំណាចនៃការនៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរជាដើម និងដោយអំណាចនៃការសន្សំនិងការឱនទៅជាដើម សូម្បីចិត្ត និងសទ្ធា សតិ ជាដើម ក៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងការឡើងកាន់អារម្មណ៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមិនបានបច្ច័យទេ តែងស្ថិតនៅក្នុងភាពជាអកុសល ហើយមានកម្លាំងខ្លាំង។ ពាក្យថា «នៃមនសិការៈ វីរិយៈ និងសតិ» សេចក្តីអធិប្បាយថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវកម្លាំងនៃភាវនា។ កាលបើដូច្នោះ តើគ្មានឱកាសសម្រាប់វិតក្កៈទេឬ? មាន ព្រោះវិតក្កៈមានកិច្ចពិសេសគឺការត្រិះរិះ។ កាលបើចង់បង្ហាញថាកិច្ចនោះមិនទូទៅដល់ធម៌ដទៃឡើយ ជាកិច្ចរបស់វិតក្កៈតែមួយគត់ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក៏ឯវិតក្កៈនោះ»។ ពាក្យថា «មានសភាវៈប្រកបដោយអារម្មណ៍» នេះជាគុណនាមប្រាប់ហេតុ។ ពាក្យថា «ពោលយ៉ាងនោះ» គឺពោលថា វិតក្កៈ។


77. Vicāravacanatthe. ‘‘Vicaratī’’ti ekamekasmiṃ eva ārammaṇe vividhena carati, pavattati. Sabhāvākāro nāma nīlapītādiko agambhīro ārammaṇa sabhāvo ca ārammaṇassa nānā pavattākāro ca. ‘‘Anumajjanavasenā’’ti punappunaṃ majjanavasena sodhanavasena. Vitakko oḷāriko ca hotītiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Oḷāriko’’ti vicārato oḷāriko. Evaṃ sesapadesu. ‘‘Ghaṇḍābhighāto viyā’’ti ghaṇḍābhighātena pathamuppannasaddo viyāti vadanti. Tathāhi vicāro ghaṇḍassa anuravo viya vuttoti. Daṇḍakena ghaṇḍassa abhighāta kiriyā vā ghaṇḍābhighāto. Tathāhi ārammaṇe cetaso pathamābhi nipāto vitakkoti ca, āhanana pariyāhanana rasoti ca vuttaṃ. ‘‘Ghaṇḍānuravo viyā’’ti ghaṇḍassa anuravasaddo viya.

៧៧. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា វិចារៈ។ ពាក្យថា «វិចរតិ» គឺត្រួតត្រា ប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះឯង។ ឯសភាវការៈ គឺសភាវៈនៃអារម្មណ៍ដែលមិនជ្រាលជ្រៅ មានពណ៌ខៀវនិងលឿងជាដើមផង និងអាការៈប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងៗនៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការស្ទាបអង្អែល» គឺដោយអំណាចនៃការស្ទាបអង្អែលរឿយៗ ដោយអំណាចនៃការជម្រះ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីជាដើមថា វិតក្កៈជាធម៌គ្រោតគ្រាតផង។ ពាក្យថា «គ្រោតគ្រាត» គឺគ្រោតគ្រាតជាងវិចារៈ។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «ដូចជាការវាយជួង» ពួកអាចារ្យពោលថា ដូចជាសំឡេងដែលកើតឡើងមុនដំបូងដោយការវាយជួង។ ព្រោះថា វិចារៈ លោកពោលថា ដូចជាសំឡេងរំពងនៃជួង។ មួយវិញទៀត កិរិយាវាយជួងដោយអង្រែ ឈ្មោះថា ឃណ្ឌាភិឃាត (ការវាយជួង)។ ព្រោះថា ការធ្លាក់ចុះដំបូងនៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ លោកហៅថា វិតក្កៈផង និងពោលថា មានការគោះនិងការដំជារសផង។ ពាក្យថា «ដូចជាសំឡេងរំពងនៃជួង» គឺដូចជាសំឡេងរំពងនៃជួង។


78. Adhimokkhavacanatthe. ‘‘Saṃsappanaṃ’’ti anavatthānaṃ. ‘‘Pakkhato muccanavasenā’’ti evaṃ nu khoti eko pakkho, nonu khoti dutīyo pakkho. Tādisamhā pakkhato muccanavasena.

៧៨. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា អធិមោក្ខៈ។ ពាក្យថា «ការរារែក (សង្ស័យ)» គឺភាពមិនតាំងនៅមាំមួន។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការរួចផុតពីចំណែក» គឺចំណែកម្ខាងថា «តើមានយ៉ាងនេះមែនឬ?» និងចំណែកទីពីរថា «ឬថាមិនមែនយ៉ាងនេះទេ?» ដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកចំណែកបែបនោះ។


79. Vīriyavacanatthe. ‘‘Vīrassā’’ti vissaṭṭhassa. So ca kāyavacīmano kammesu paccu paṭṭhitesu sītuṇhādi dukkha bhayato alīna vuttivasena pavattoti āha ‘‘kammasūrassā’’ti. Etena anottappiṃ nivatteti. Anottavvīhi pāpasūro, ayaṃ kamma sūroti. ‘‘Mahantaṃ pikamma’’nti kusītassa mahantanti maññitaṃ kammaṃ. Evaṃ sesesu. ‘‘Appakato gaṇhātī’’ti appakabhāvena gaṇhāti. Appakamevidanti maññatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Atta kilamathaṃ’’ti kāyacittakkhedaṃ. ‘‘Taṃ’’ti vīriyaṃ. ‘‘Tathāpavattiyā’’ti kammasūrabhāvena pavattiyā. ‘‘Hetuce vā’’ti etena bhāvasaddassa atthaṃ vadati. ‘‘Kāyacitta kiriyābhūtaṃ’’ti etena kammasaddassa atthaṃ. ‘‘Vidhinā’’ti [Pg.88] tassa pavattiyā pubbābhisaṅkhāra vidhānena. Tameva vidhānaṃ kammesu netabbattā nayoti ca, upetabbattā upāyoti ca vuccatīti āha ‘‘nayena upāyenā’’ti. Tameva vidhānaṃ dasseti ‘‘vīriyavato’’tiādinā. ‘‘Īrantī’’ti erayanti. ‘‘Kicca sampattiyā’’ti ārammaṇa vijānana phusanādi kicca sampatti atthāya. Byāvaṭāni kāyacittāni yesanti viggaho. ‘‘Byāvaṭānī’’ti ussāhitāni. ‘‘Thūṇūpatthambhana sadisaṃ’’ti jiṇṇassa gehassa apatanatthāya sāratthambhena upatthambhanasadisaṃ. Upatthambhakatthambhasadisantipi vadanti. ‘‘Sabba sampattīnaṃ mūlaṃ’’ti sabbāsaṃ lokiya sampattīnaṃ lokuttara sampattī nañca mūlaṃ. Kasmā, puññakamma sampattiyā ca pārami puññasampattiyā ca patiṭṭhānattā. Satihi puññakammasampattiyā sabbā lokiya sampatti sijjhati. Sati ca pārami puñña sampattiyā sabbālokuttara sampatti sijjhatīti. Etena hīna vīriyo nāma sabba sampattito paribāhiyoti dīpeti.

៧៩. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា វីរិយៈ។ ពាក្យថា “Vīrassa” សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកលះបង់ចោល។ ម្យ៉ាងទៀត វីរិយៈនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តមិនរួញរា ចាកភ័យគឺទុក្ខមានត្រជាក់និងក្តៅជាដើម កាលបើកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្មប្រាកដឡើង ទើបលោកពោលថា “kammasūrassa”។ ដោយពាក្យនេះ លោកហាមឃាត់នូវបុគ្គលអ្នកមិនមានឱតប្ដប្បៈ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមិនមានឱតប្ដប្បៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបាប ចំណែកឯបុគ្គលនេះ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងកម្ម។ ពាក្យថា “Mahantampi kammaṃ” សេចក្តីថា កម្មដែលបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស សំគាល់ថាជាកម្មធំដុំ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Appakato gaṇhāti” សេចក្តីថា កាន់យកដោយភាពជាកម្មបន្តិចបន្តួច។ លោកពោលថា សំគាល់ថាកម្មនេះមានប្រមាណតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Attakilamathaṃ” សេចក្តីថា សេចក្តីនឿយហត់នៃកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា “Taṃ” សេចក្តីថា វីរិយៈ។ ពាក្យថា “Tathāpavattiyā” សេចក្តីថា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងកម្មយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា “Hetuce vā” ដោយពាក្យនេះ លោកពោលនូវអត្ថនៃភាវសព្ទ។ ពាក្យថា “Kāyacittakiriyābhūtaṃ” ដោយពាក្យនេះ លោកពោលនូវអត្ថនៃកម្មសព្ទ។ ពាក្យថា “Vidhinā” សេចក្តីថា ដោយការចាត់ចែងនូវបុព្វាភិសង្ខារនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវីរិយៈនោះ។ លោកពោលថា “ដោយន័យ ដោយឧបាយ” ព្រោះការចាត់ចែងនោះឯង ឈ្មោះថា ន័យ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីនាំទៅក្នុងកម្មទាំងឡាយ និងឈ្មោះថា ឧបាយ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីចូលទៅជិត។ លោកបង្ហាញនូវការចាត់ចែងនោះឯង ដោយពាក្យថា “vīriyavato” ជាដើម។ ពាក្យថា “Īranti” សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យកម្រើក។ ពាក្យថា “Kiccasampattiyā” សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចកិច្ចមានការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ និងការប៉ះពាល់អារម្មណ៍ជាដើម។ វិគ្គហៈថា កាយនិងចិត្តទាំងឡាយរបស់ពួកជនណា ខ្វល់ខ្វាយហើយ។ ពាក្យថា “Byāvaṭāni” សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា “Thūṇūpatthambhanasadisaṃ” សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាការទល់ទ្រដោយសសរខ្លឹម ដើម្បីកុំឲ្យផ្ទះចាស់ទ្រុឌទ្រោមដួលរលំ។ ម៉្យាងទៀត លោកហៅថា ដូចជាសសរសម្រាប់ទល់ទ្រ ក៏មាន។ ពាក្យថា “Sabbasampattīnaṃ mūlaṃ” សេចក្តីថា ជាឫសគល់នៃលោកិយសម្បត្តិ និងលោកុត្តរសម្បត្តិទាំងពួង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាទីតាំងនៃការសម្រេចបុណ្យកម្ម និងការសម្រេចបុណ្យគឺបារមី។ ព្រោះថាកាលបើការសម្រេចបុណ្យកម្មមានហើយ លោកិយសម្បត្តិទាំងពួងរមែងសម្រេច។ កាលបើការសម្រេចបុណ្យគឺបារមីមានហើយ លោកុត្តរសម្បត្តិទាំងពួងរមែងសម្រេច។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា បុគ្គលអ្នកមានវីរិយៈថោកទាប ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រាសចាកសម្បត្តិទាំងពួង។


80. Pītivacanatthe. ‘‘Pinayatī’’ti pineti, pinaṃ karotīti āha ‘‘tappetī’’ti. Tosetīti attho. ‘‘Tuṭṭhiṃ’’ti tusitaṃ, pahaṭṭhaṃ. ‘‘Suhitaṃ’’ti sudhātaṃ, supuṇṇaṃ, vaddhitaṃ. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘vaḍḍhetī’’ti vuttaṃ. ‘‘Pinantī’’ti tappanti, jotanti, virocanti, divā tappatiādiccotiādīsu viya. Khuddikā pīti nāma lomahaṃsa na mattakārikā pīti. Khaṇikā pīti nāma khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā pīti. Okkantikā pīti nāma sarīraṃ okkamitvā okkamitvābhijjantī pīti. Ubbegāpīti nāma kāyaṃ udaggaṃ katvā ākāse ullaṅghāpentī pīti. Pharaṇā pīti nāma kappāsavattiyaṃ pharaṇakatelaṃ viya sakalakāyaṃ pharaṇavasena pavattā pīti.

៨០. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា បីតិ។ ពាក្យថា “Pīnayati” សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យឆ្អែត ធ្វើឲ្យឆ្អែត ទើបលោកពោលថា “tappeti”។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរីករាយ។ ពាក្យថា “Tuṭṭhiṃ” សេចក្តីថា សេចក្តីត្រេកអរ សេចក្តីរីករាយ។ ពាក្យថា “Suhitaṃ” សេចក្តីថា ឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ពេញបរិបូណ៌ ចម្រើនឡើង។ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ទើបលោកពោលថា “vaḍḍheti”។ ពាក្យថា “Pīnanti” សេចក្តីថា ឆ្អែត រុងរឿង ភ្លឺស្វាង ដូចក្នុងពាក្យថា “ព្រះអាទិត្យរមែងរុងរឿងក្នុងថ្ងៃ” ជាដើម។ បីតិឈ្មោះថា ខុទ្ទកាបីតិ គឺបីតិបន្តិចបន្តួច គ្រាន់តែធ្វើឲ្យព្រឺរោម។ បីតិឈ្មោះថា ខណិកាបីតិ គឺបីតិមួយរំពេច កើតឡើងក្នុងខណៈៗ ដូចជាផ្លេកបន្ទោរ។ បីតិឈ្មោះថា ឱក្កន្តិកាបីតិ គឺបីតិហូរចុះ ផ្សព្វផ្សាយចូលទៅក្នុងកាយរឿយៗ។ បីតិឈ្មោះថា ឧព្វេគាបីតិ គឺបីតិរំភើបញាប់ញ័រ ញ៉ាំងកាយឲ្យអណ្តែតឡើងទៅលើអាកាស។ បីតិឈ្មោះថា ផរណាបីតិ គឺបីតិផ្សព្វផ្សាយ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វកាយ ដូចជាប្រេងដែលជ្រាបទៅក្នុងដុំសំឡី។


81. Chandavacanatthe. ‘‘Abhisandhī’’ti abhilāso, abhikaṅkhanaṃ. ‘‘Kattusaddo’’ti karadhātu vasena vuttaṃ. ‘‘Sabbakiriyā padānī’’ti sabbāni tumicchattha kiriyā padāni. ‘‘Atthiko’’ti asiddho hutvā sādhetuṃ icchito attho assāti atthiko. Icchantotipi vadanti. ‘‘Ārādhetukāmatā vasenā’’ti sādhetu kāmatāvasena, sampādetu kāmatā vasena. Usuṃ saraṃ a santi [Pg.89] khipantīti issāsā. Ikārassa ukāro. Dhanuggahā. ‘‘Yasena vā’’ti parivārena vā, kitti saddena vā. ‘‘Sare’’ti kaṇḍe. Vibhāvanipāṭhe nānāvāda sodhanatthaṃ ayañcātiādivuttaṃ. ‘‘Yadaggenā’’ti yena kāraṇa koṭṭhāsena. Saṅgahitāti sambandho. ‘‘Vissajjitabba yuttakenā’’ti vissajjitabba yogyena. ‘‘Tena atthiko yevā’’ti paduddhāro. ‘‘So na yujjatī’’ti so attho na yujjati. ‘‘Khipita usūnaṃ’’ti pubbabhāge khipita usūnaṃ. ‘‘Atthato panā’’ti adhippāyatthato pana. ‘‘Hatthappasāraṇaṃ viyā’’ti loke kiñci icchantassa janassa hatthappasāraṇaṃ viyāti adhippāyo. ‘‘Thāmapatto’’ti adhipati bhāva pattoti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tathāhesā’’tiādiṃ. ‘‘Taṇhāya hatthe ṭhitā’’ti upacāra vacanametaṃ. Taṇhāya pariggahitāti vuttaṃ hoti. Nasakkhissantiyeva, no nasakkhissanti. Tasmā veditabbametaṃ chandoyeva taṇhāya balavataroti. Kasmā balavataroti. Ādīnavānisaṃsa dassanaññāṇena yuttattāti.

៨១. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា “Abhisandhī” គឺសេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីចង់បាន។ ពាក្យថា “Kattusaddo” លោកពោលដោយអំណាចនៃ ករធាតុ។ ពាក្យថា “Sabbakiriyā padānី” សំដៅលើកិរិយាសព្ទដែលប្រាថ្នានឹងធ្វើទាំងអស់។ ពាក្យថា “Atthiko” គឺអ្នកដែលមានសេចក្តីត្រូវការនូវប្រយោជន៍ដែលមិនទាន់សម្រេច ដើម្បីឲ្យសម្រេចបាន។ លោកពោលថា ជាអ្នកប្រាថ្នាក៏បាន។ ពាក្យថា “Ārādhetukāmatā vasena” គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានឹងឲ្យសម្រេច ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានឹងឲ្យបរិបូរណ៍។ ពួកជនដែលបាញ់ព្រួញទៅកាន់ទីជិត ហៅថា ឥស្សាសៈ (ខ្មាន់ធ្នូ)។ (សម្រេចមកពី) ការប្តូរស្រៈ អិ ជា ស្រៈ អុ។ គឺអ្នកកាន់ធ្នូ។ ពាក្យថា “Yasena vā” គឺដោយបរិវារក្តី ដោយកិត្តិសព្ទក្តី។ ពាក្យថា “Sare” គឺក្នុងព្រួញ។ ក្នុងមាតិកានៃវិភាវនី លោកពោលពាក្យថា “ayañca” ជាដើម ដើម្បីជម្រះនូវវាទៈផ្សេងៗ។ ពាក្យថា “Yadaggena” គឺដោយចំណែកនៃហេតុណា។ ពាក្យថា “Saṅgahitā” គឺជាការតភ្ជាប់សេចក្តី។ ពាក្យថា “Vissajjitabba yuttakena” គឺដោយអ្វីដែលគួរលះបង់។ បទថា “Tena atthiko yeva” គឺជាការលើកបទឡើងបង្ហាញ។ ពាក្យថា “So na yujjati” គឺអត្ថនោះមិនសមហេតុផលឡើយ។ ពាក្យថា “Khipita usūnaṃ” គឺព្រួញដែលបាញ់ទៅក្នុងចំណែកខាងដើម។ ពាក្យថា “Atthato pana” គឺដោយអត្ថនៃសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យថា “Hatthappasāraṇaṃ viya” មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ដូចជាការលូកដៃចេញនៃជនដែលប្រាថ្នានូវអ្វីមួយក្នុងលោក។ ពាក្យថា “Thāmapatto” លោកពោលថា ដល់នូវភាពជាធំ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tathā hesā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Taṇhāya hatthe ṭhitā” នេះជាពាក្យឧបចារៈ។ លោកចង់ពោលថា ត្រូវតណ្ហាគ្រប់សង្កត់ហើយ។ មិនមែនមិនអាចនោះទេ គឺពិតជាអាច។ ហេតុនោះ គួរដឹងថា ឆន្ទៈនេះឯងមានកម្លាំងខ្លាំងជាងតណ្ហា។ ហេតុអ្វីបានជាមានកម្លាំងខ្លាំងជាង? ព្រោះប្រកបដោយញាណដែលឃើញនូវទោស និងអានិសង្ស។


82. ‘‘Pakirantī’’ti pattharanti. ‘‘Samānā’’ti sāvajjehi yuttā sāvajjā, anavajjehi yuttā anavajjāti evaṃ sadisā, sādhāraṇā.

៨២. ពាក្យថា “Pakirantī” ប្រែថា រាយប៉ាយទៅ។ ពាក្យថា “Samānā” គឺស្មើគ្នា ឬទូទៅ ដូចជាធម៌ដែលប្រកបដោយទោស ក៏ហៅថា សាវជ្ជៈ ធម៌ដែលប្រកបដោយមិនមានទោស ក៏ហៅថា អនវជ្ជៈ យ៉ាងនេះជាដើម។


Aññasamānarāsimhianudīpanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់ក្នុងពួកអញ្ញសមានរាសី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


83. Akusalarāsimhi. ‘‘Muyhatī’’ti ñātabbassañeyya dhammassa aññāṇa vasena sammuyhati, cittassa andhabhāvo hoti. Caturaṅgatamo nāma ‘kāḷapakkha cātuddasi divaso, aḍḍharatti samayo, tibbavanasaṇḍo, bahalameghacchanno,ti ayaṃ caturaṅgatamo. So cakkhussa andhabhāvaṃ karoti. Evaṃ tassa tamassa cakkhussa andhabhāvakaraṇaṃ viya. Ñāṇagatiko hotīti daṭṭhabbo aṭṭhakathā nayena. Tameva aṭṭhakathā nayaṃ dassetuṃ ‘‘tathā hesā’’tiādi vuttaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ pana micchā ñāṇanti micchā vitakko adhippeto. So hi micchā saṅkappo hutvā nānappakāra cintā pavatti vasena ñāṇagatiko hoti. Moho pana cittassa andhī bhūto[Pg.90], nānācintana kicca rahito, kathaṃ ñāṇagatiko bhaveyyāti tassa adhippāyo. ‘‘Pāpa kiriyāsū’’ti duccarita kammesu. ‘‘Upāya cintāvasenā’’ti katakammassa siddhatthāya satthāvudhādividhānesu nānāupāya cintāvasena. Appaṭi pajjanaṃ appaṭi patti. Ñāṇa gatiṃ agamananti attho. Tenāha ‘‘aññāṇameva vuccatī’’ti. ‘‘Ñāṇagatikā’’ti ñāṇappavattiyā samānappavattikā. Lobho ñāṇa gatiko māyāsāṭheyya kammesu vicittappavattikattā. Vicāro ñāṇa gatiko. Tathāhi so jhānaṅgesu vicikicchāya paṭipakkhoti vutto. Cittassa ñāṇa gati katā vicittatthavācakena cittasaddena siddho. Te ca dhammā sabba sattesu ñāṇa gatikā na honti. Ñāṇūpanissayaṃ labhitvā eva hontīti dassetuṃ ‘‘tehī’’tiādimāha. Te sādhentīti sambandho. Pakatiyā viññujātikā nāma tihetukappaṭi sandhikā. Aññappaṭi sandhikāpi bodhisatta bhūmiyaṃ ṭhitā vā paññāpasuta bhavato āgatā vā. Sutapariyatti sampannā nāma dvihetukappaṭi sandhikāpi imasmiṃ bhave bahussuta sampannā ca pariyatti kamma sampannā ca.

៨៣. ក្នុងពួកអកុសលរាសី។ ពាក្យថា “Muyhatī” គឺវង្វេងដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនដឹងនូវធម៌ដែលគួរដឹង ជាសភាពងងឹតនៃចិត្ត។ ឈ្មោះថា ងងឹតមានអង្គ ៤ គឺ ១. ថ្ងៃចតុត្ថសីនៃកាឡបក្ខ (ថ្ងៃ ១៤ រោច) ២. ពេលពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រ ៣. ក្នុងព្រៃញាប់ស្បាត ៤. ពេលដែលមានមេឃមីរដេរដាសដោយពពកក្រាស់ នេះហៅថា ងងឹតមានអង្គ ៤។ ងងឹតនោះរមែងធ្វើឲ្យភ្នែកងងឹតងងល់។ យ៉ាងណាមិញ ការធ្វើឲ្យភ្នែកងងឹតនៃងងឹតនោះ ប្រៀបបាននឹងមោហៈដែរ។ គួរយល់តាមន័យអដ្ឋកថាថា មោហៈនោះមានសភាពប្រហែលនឹងញាណ (ញាណគតិកៈ)។ ដើម្បីបង្ហាញនូវន័យអដ្ឋកថានោះ លោកទើបពោលថា “tathā hesā” ជាដើម។ ប៉ុន្តែក្នុងដីកាអភិធម្ម សំដៅយកមិច្ឆាញាណ គឺមិច្ឆាវិតក្កៈ។ ព្រោះមិច្ឆាវិតក្កៈនោះ កាលដែលជាមិច្ឆាសង្កប្បៈហើយ រមែងមានសភាពប្រហែលនឹងញាណ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីត្រិះរិះផ្សេងៗ។ ចំណែកឯមោហៈវិញ ជាសភាពងងឹតនៃចិត្ត មិនមានកិច្ចក្នុងការត្រិះរិះផ្សេងៗឡើយ តើនឹងមានសភាពប្រហែលនឹងញាណយ៉ាងដូចម្តេច? នេះគឺជាសេចក្តីអធិប្បាយរបស់លោក។ ពាក្យថា “Pāpa kiriyāsū” គឺក្នុងទុច្ចរិតកម្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Upāya cintāvasenā” គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រិះរិះរកឧបាយផ្សេងៗ ក្នុងការរៀបចំគ្រឿងសាស្ត្រាវុធជាដើម ដើម្បីឲ្យកិច្ចការដែលធ្វើនោះសម្រេច។ ការមិនប្រតិបត្តិ ហៅថា អប្បដិបត្តិ។ អត្ថថា មិនដល់នូវសភាពនៃញាណ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “aññāṇameva vuccatī” (លោកហៅថា អញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា “Ñāṇagatikā” គឺមានការប្រព្រឹត្តទៅស្មើនឹងការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ។ លោភៈ មានសភាពប្រហែលនឹងញាណ ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិចិត្រក្នុងមាយា និងសាថេយ្យកម្មទាំងឡាយ។ វិចារៈ មានសភាពប្រហែលនឹងញាណ។ ព្រោះលោកពោលថា វិចារៈនោះជាបដិបក្ខនឹងវិចិកិច្ឆាក្នុងអង្គឈានទាំងឡាយ។ ភាពនៃចិត្តដែលមានសភាពប្រហែលនឹងញាណ សម្រេចបានដោយសព្ទថា ចិត្ត ដែលពោលនូវអត្ថដ៏វិចិត្រ។ ហើយធម៌ទាំងនោះ មិនមែនមានសភាពប្រហែលនឹងញាណចំពោះសត្វទាំងអស់នោះទេ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ទាំងនោះមានសភាពយ៉ាងនេះបាន លុះត្រាតែបាននូវញាណូបនិស្ស័យ លោកទើបពោលថា “tehī” ជាដើម។ ពាក្យថា “Te sādhenti” គឺជាការតភ្ជាប់សេចក្តី។ ដែលឈ្មោះថា វិញ្ញុជាតិកៈ ដោយប្រក្រតី គឺពួកអ្នកដែលមានតិហេតុកបដិសន្ធិ។ ទោះបីជាអ្នកមានបដិសន្ធិផ្សេងពីនេះ (ទ្វិហេតុកៈ) ក៏ដោយ បើស្ថិតនៅក្នុងពោធិសត្វភូមិ ឬមកពីភពដែលខ្វាយខ្វល់ក្នុងបញ្ញា ក៏ឈ្មោះថា វិញ្ញុជាតិកៈដែរ។ ដែលឈ្មោះថា អ្នកបរិបូរណ៍ដោយសុតបរិយត្តិ គឺទោះបីជាអ្នកមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ ប៉ុន្តែក្នុងភពនេះ ជាអ្នកបរិបូរណ៍ដោយការចេះដឹងច្រើន និងបរិបូរណ៍ដោយការរៀនសូត្រនូវបរិយត្តិធម៌។


84. Ahirikavacanatthe. ‘‘Na hirīyatī’’ti nāma dhātu padametaṃ. Harāyati lajjatīti hirī. Hare lajjāyaṃti dhātu. Na hirī ahirīti vacanattho. ‘‘Ruciṃ uppādetvā’’ti gāmasū karassa gūtharāsi dassane viya cittarocana citta khamanaṃ uppādetvā. Attānaṃ pāpakamma limpato cittassa alīnatā ajigucchanaṃ nāma. Attānaṃ asappurisa bhāvapattito cittassa alīnatā alajjā nāma.

៨៤. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា អហិរិកៈ។ ពាក្យថា “Na hirīyatī” នេះជាបទនាមធាតុ។ សេចក្តីអៀនខ្មាស សេចក្តីរអើម (ចំពោះបាប) ហៅថា ហិរិ។ ហរធាតុ ប្រែថា ក្នុងសេចក្តីខ្មាស។ មិនខ្មាស ឈ្មោះថា អហិរិ នេះជាវិគ្គហៈ។ ពាក្យថា “Ruciṃ uppādetvā” គឺការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីពេញចិត្ត សេចក្តីត្រេកអរ ដូចជាជ្រូកស្រុកឃើញនូវគំនរលាមកហើយមានសេចក្តីត្រេកអរដូច្នោះ។ ភាពដែលចិត្តមិនរួញរា មិនខ្ពើមរអើម កាលដែលខ្លួនឯងកំពុងប្រឡាក់ដោយបាបកម្ម ឈ្មោះថា ភាពមិនខ្ពើមរអើម។ ភាពដែលចិត្តមិនរួញរា មិនអៀនខ្មាស ព្រោះការដែលខ្លួនឯងដល់នូវភាពជាអសប្បុរស ឈ្មោះថា ភាពមិនខ្មាស (អលជ្ជា)។


85. Anottappavacanatthe. ‘‘Na bhāyatī’’ti pāpakammaṃ bhayato na upaṭṭhāti. ‘‘Na utrasatī’’ti pāpakamma hetu na kampati. ‘‘Tāsū’’ti pāpakiriyāsu. ‘‘Asārajjamānaṃ katvā’’ti sūraṃ vissaṭṭhaṃ katvā. Asārajjaṃ nāma sūrabhāvo. Anuttāso nāma pāpakamma hetu cittassa akampanaṃ. Gāthāyaṃ. Ajigucchanasīlo puggalo ajegucchī. ‘‘Pāpā’’ti pāpakammato. ‘‘Sūkaro’’ti gāmasūkaro. So gūthato ajegucchī. Ahiriko pāpato ajegucchīti yojanā. Abhāyanasīlo abhīrū. ‘‘Salabho’’ti paṭaṅgo. ‘‘Pāvakā’’ti [Pg.91] dīpajālamhā. Salabho pāvakamhā abhīrū viya anottavvī pāpato abhīrūti yojanā.

៨៥. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា អនោត្តប្បៈ។ ពាក្យថា «មិនខ្លាច» គឺបាបកម្មមិនប្រាកដដោយភាពជាភ័យ។ ពាក្យថា «មិនតក់ស្លុត» គឺមិនញាប់ញ័រព្រោះហេតុនៃបាបកម្ម។ ពាក្យថា «ក្នុងអំពើទាំងនោះ» គឺក្នុងកិរិយាធ្វើនូវបាបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ធ្វើមិនឲ្យញញើត» គឺធ្វើឲ្យក្លាហានលះបង់ចោល។ ធម្មតាថា អសារជ្ជៈ គឺភាពជាបុគ្គលក្លាហាន។ ធម្មតាថា អនុត្តាសៈ (សេចក្ដីមិនតក់ស្លុត) គឺការមិនញាប់ញ័រនៃចិត្តព្រោះហេតុនៃបាបកម្ម។ ក្នុងគាថា បុគ្គលមានសភាពមិនខ្ពើមរអើម ឈ្មោះថា អជេគុច្ឆី។ ពាក្យថា «ចាកបាប» គឺចាកបាបកម្ម។ ពាក្យថា «ជ្រូក» គឺជ្រូកស្រុក។ ជ្រូកនោះមិនខ្ពើមរអើមចាកលាមកឡើយ។ ការប្រកបសេចក្ដី (យោជនា) ថា បុគ្គលអ្នកមិនមានហិរិ (អហិរិកៈ) តែងមិនខ្ពើមរអើមចាកបាប ដូច្នោះឯង។ បុគ្គលមានសភាពមិនខ្លាច ឈ្មោះថា អភីរុ។ ពាក្យថា «សលភៈ» គឺសត្វល្អិត (ចាបដូនតា)។ ពាក្យថា «ចាកភ្លើង» គឺចាកអណ្ដាតភ្លើងប្រទីប។ យោជនាថា សត្វល្អិតមិនខ្លាចចាកអណ្ដាតភ្លើង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលអ្នកមិនមានឱត្តប្បៈ (អនោត្តប្បី) ក៏មិនខ្លាចចាកបាប យ៉ាងនោះឯង។


86. Uddhaccavacanatthe. ‘‘Uddharatī’’ti ukkhipati. Ārammaṇasmiṃ na sanni sīdati. Vikkhipatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Vaṭṭetvā’’ti āvaṭṭetvā. ‘‘Vissaṭṭhageṇḍuko viyā’’ti vissajjito sārageṇḍuko viya. ‘‘Dhajapaṭākā viyā’’ti vāteritā dhajapaṭākā viya.

៨៦. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា ឧទ្ធច្ចៈ។ ពាក្យថា «អណ្ដែតឡើង» គឺបោះឡើងលើ មិនចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍ មានន័យថា រាយមាយ។ ពាក្យថា «វិលវល់» គឺវិលត្រឡប់ទៅមក។ ពាក្យថា «ដូចជាដុំសីដែលគេទាត់ទៅ» គឺដូចជាដុំសីដែលគេគ្រវែងទៅហើយ។ ពាក្យថា «ដូចជាទង់ជ័យនិងទង់បដាក» គឺដូចជាទង់ជ័យនិងទង់បដាកដែលត្រូវខ្យល់បក់រវិក។


87. Lobhavacanatthe. ‘‘Lubbhatī’’ti gijjhati, abhikaṅkhati. Abhisajjanaṃ abhilagganaṃ. Makkaṭaṃ ālimpati bandhati etenāti makkaṭā lepo. ‘‘Tatta kapāle’’ti aggināsantatte ghaṭa kapāle. Telassa vatthamhi añjanaṃ abhilagganaṃ telañjanaṃ. Rajjanaṃ paṭisajjanaṃ rāgo. Telañjana bhūto rāgo telañjana rāgo. Na kilesarāgo. Ratti divaṃ pavattanaṭṭhena taṇhā eva nadīsotasadisattā taṇhā nadī. ‘‘Sattānaṃ’’ti puthujjana sattānaṃ. ‘‘Sukkhakaṭṭhasākhāpalāsatiṇakasaṭānī’’ti sukkha kaṭṭhakasaṭāni, sukkha sākhā kasaṭānītiādinā yojetabbaṃ. Kasaṭa saddena asārabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Nadī viyā’’ti pabbateyyā nadī viya.

៨៧. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា លោភៈ។ ពាក្យថា «លោភលន់» គឺជាប់ចិត្ត ប្រាថ្នាចង់បាន។ ការជាប់ជំពាក់ គឺការស្អិតរមួត។ ជ័រដែលគេលាប ឬចងស្វានៅលើនោះ ឈ្មោះថា មរកដាលេបៈ (ជ័រស្វា)។ ពាក្យថា «ក្នុងអំបែងដ៏ក្តៅ» គឺក្នុងអំបែងឆ្នាំងដែលក្តៅខ្លាំងដោយភ្លើង។ ការលាបប្រឡាក់នៃប្រេងលើសំពត់ ឈ្មោះថា តេលញ្ជនៈ (ការប្រឡាក់ប្រេង)។ សេចក្តីត្រេកអរ សេចក្តីស្អិតរមួត ឈ្មោះថា រាគៈ។ រាគៈដែលប្រៀបដូចជាការប្រឡាក់ប្រេង ឈ្មោះថា តេលញ្ជនរាគៈ មិនមែនកិលេសរាគៈទេ។ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅអស់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ តណ្ហានោះឯងមានសភាពដូចជាខ្សែទឹកស្ទឹង ឈ្មោះថា តណ្ហានទី (ស្ទឹងគឺតណ្ហា)។ ពាក្យថា «នៃសត្វទាំងឡាយ» គឺនៃសត្វជាបុថុជ្ជនទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «កំទេចឈើស្ងួត មែកឈើ ស្លឹកឈើ និងស្មៅ» គប្បីប្រកបសេចក្តីថា កំទេចឈើស្ងួត កំទេចមែកឈើស្ងួត ជាដើម។ ដោយពាក្យថា «កសដៈ» (កំទេច) នេះ សម្តែងនូវភាពមិនមានខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា «ដូចជាស្ទឹង» គឺដូចជាស្ទឹងដែលហូរចុះពីភ្នំ។


88. Diṭṭhivacanatthe. ‘‘Dassanaṃ’’ti parikappanā siddhesu micchā sabhāvesu viparīta dassanaṃ. Tenāha ‘‘dhammānaṃ’’tiādiṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ’’ti rūpārūpa dhammānaṃ, aniccatādi dhammānañca. ‘‘Yāthāva sabhāvesū’’ti bhūtasabhāvesu. Bhūtasabhāvo hi yathā dhammaṃ avati rakkhatīti atthena yāthāvoti vuccati. Attānaṃ paṇḍitaṃ maññantīti paṇḍita mānino. Paṭivedhaññāṇaṃ nāma ariya maggaññāṇaṃ. Paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā loke mahāsāvajjaṭṭhena taṃ sadisassa aññassa vajjassa abhāvatoti adhippāyo.

៨៨. ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា ទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិវចនត្ថ)។ ពាក្យថា “ទស្សនៈ” បានដល់ ការយល់ឃើញខុសឆ្គង ក្នុងសភាវៈទាំងឡាយដ៏ខុសឆ្គង ដែលសម្រេចឡើងដោយការត្រិះរិះរំពឹង (ការសន្មត)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “ធម្មានំ” (នៃធម៌ទាំងឡាយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ធម្មានំ” បានដល់ នៃរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយផង នៃធម៌ទាំងឡាយមានអនិច្ចភាពជាដើមផង។ ពាក្យថា “យាថាវសភាវេសុ” បានដល់ ក្នុងសភាវៈពិតទាំងឡាយ។ ព្រោះថា សភាវៈពិត តែងរក្សាការពារតាមសមគួរដល់ធម៌ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “យាថាវៈ” (តាមសេចក្តីពិត)។ ជនទាំងឡាយដែលសំគាល់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិត ឈ្មោះថា “បណ្ឌិតមានិនោ” (អ្នកមានមានះថាខ្លួនជាបណ្ឌិត)។ ឯបដិវេធញាណ គឺអរិយមគ្គញាណ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យថា “បរមំ វជ្ជំ” (ទោសយ៉ាងក្រៃលែង) គប្បីយល់ថា ព្រោះមានសេចក្តីថាមានទោសច្រើនក្នុងលោក ដោយហេតុថាមិនមានទោសដទៃទៀតដែលស្មើនឹងទោសនោះឡើយ។


89. Mānavacanatthe. ‘‘Maññatī’’ti bhūtasabhāvaṃ atikkamma adhikaṃ katvā ahamasmītiādinā tena tena abhūtākārena maññati. Tenāha ‘‘ahaṃ loke’’tiādiṃ. Tattha ‘‘kaṭṭhakathiṅgaro viyā’’ti sukkhadārukkhandho viya. So pana upatthambhito maññatīti sambandho. ‘‘Attānaṃ accuggataṃ maññatī’’ti puggalaṃ mānena abhinnaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Unnati lakkhaṇo’’ti unnamana sabhāvo.

៨៩. ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា មានះ (មានវចនត្ថ)។ ពាក្យថា “មញ្ញតិ” (រមែងសំគាល់) គឺរមែងសំគាល់ដោយអាការៈមិនពិតនោះៗ មានពាក្យថា “យើងជាអាត្មាអញ” ជាដើម ដោយកន្លងហួសសភាវៈពិត ធ្វើឲ្យលើសលុបហួសហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “អហំ លោកេ” (យើងក្នុងលោក) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “កដ្ឋកថិង្គរោ វិយ” បានដល់ ដូចជាកំណាត់ឈើស្ងួត។ ក៏ពាក្យតភ្ជាប់គ្នាថា “កំណាត់ឈើនោះដែលគេច្រត់បន្តុលទុក រមែងសំគាល់”។ ពាក្យថា “រមែងសំគាល់ខ្លួនថាខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយធ្វើបុគ្គលមិនឲ្យដាច់គ្នាអំពីមានះ (គឺសំដៅលើបុគ្គលប្រកបដោយមានះ)។ ពាក្យថា “ឧន្នតិលក្ខណោ” (មានការលើកតម្កើងជាលក្ខណៈ) បានដល់ មានសភាវៈលើកខ្លួនឡើង។


90. Dosavacanatthe[Pg.92]. Caṇḍena kāyavacī manokammena samannāgato caṇḍiko. Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ. ‘‘Pahatāsīviso viyā’’ti daṇḍena pahato āsīviso viya. ‘‘Visappanaṭṭhenā’’ti sakalakāye vividhena sappanaṭṭhena, pharaṇaṭṭhena. Idañca taṃ samuṭṭhāna rūpānaṃ pharaṇa vasena vuttaṃ. ‘‘Asanipāto viyā’’ti sukkhā sanipatanaṃ viya. ‘‘Dāvaggiviyā’’ti araññaggi viya. ‘‘Sapatto viyā’’ti duṭṭhaverī viya. ‘‘Visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viyā’’ti yathā muttaṃ nāma pakatiyā eva duggandhattā paṭikulattā dūre chaṭṭanīyanti ahitameva hoti. Puna pūtibhāve sati, dūratare chaṭṭetabbaṃ. Visasaṃsaṭṭhepana vattabbamevanatthi. Sabbaso ahitarāsi hoti. Evaṃ dosopi taṃ samaṅgīno tasmiṃ khaṇe paresaṃ amanāpiyataṃ āpādeti. Attahita parahita vināsañca kāreti, parammaraṇā apāyañca pāpetīti sabbaso ahitarāsi hoti. Tena vuttaṃ ‘‘visasaṃsaṭṭhapūti muttaṃ viya daṭṭhabbo’’ti.

៩០. ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា ទោសៈ (ទោសវចនត្ថ)។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្មដ៏កាចសាហាវ ឈ្មោះថា “ចណ្ឌិកៈ” (អ្នកកាចសាហាវ)។ ភាពនៃបុគ្គលកាចសាហាវ ឈ្មោះថា “ចណ្ឌិក្កៈ” (ភាពកាចសាហាវ)។ ពាក្យថា “បហតាសីវិសោ វិយ” បានដល់ ដូចជាពស់វែកដែលគេវាយនឹងដំបង។ ពាក្យថា “វិសប្បនដ្ឋេន” បានដល់ ដោយអត្ថថាផ្សាយទៅផ្សេងៗ គឺផ្សាយទៅសព្វរាងកាយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃរូបដែលមានទោសៈនោះជាសមុដ្ឋាន។ ពាក្យថា “អសនិបាតោ វិយ” បានដល់ ដូចជាការធ្លាក់ចុះនៃរន្ទះដ៏ស្ងួត (រន្ទះបាញ់គ្មានភ្លៀង)។ ពាក្យថា “ទាវគ្គិ វិយ” បានដល់ ដូចជាភ្លើងឆេះព្រៃ។ ពាក្យថា “សបត្តោ វិយ” បានដល់ ដូចជាសត្រូវដ៏កំណាច។ ពាក្យថា “វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ” បានដល់ ដូចជាទឹកមូត្រស្អុយដែលលាយដោយថ្នាំពិស ព្រោះថា ធម្មតាទឹកមូត្រ តែងមានក្លិនស្អុយ និងគួរខ្ពើមដោយប្រក្រតីស្រាប់ទៅហើយ គប្បីចោលទៅក្នុងទីឆ្ងាយ ព្រោះជាវត្ថុមិនមានប្រយោជន៍ទាល់តែសោះ។ កាលបើទឹកមូត្រនោះស្អុយថែមទៀត គប្បីចោលទៅក្នុងទីឆ្ងាយជាងនោះទៅទៀត។ ចំណែកឯទឹកមូត្រដែលលាយដោយថ្នាំពិសផងនោះ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ រមែងជាគំនរនៃវត្ថុមិនមានប្រយោជន៍ដោយប្រការទាំងពួង។ យ៉ាងនោះមិញ សូម្បីទោសៈ ក៏រមែងធ្វើបុគ្គលដែលប្រកបដោយទោសៈនោះ ឲ្យដល់នូវភាពជាទីមិនគាប់ចិត្តនៃបុគ្គលដទៃក្នុងខណៈនោះ ទាំងរមែងធ្វើប្រយោជន៍ខ្លួន និងប្រយោជន៍អ្នកដទៃឲ្យវិនាស ព្រមទាំងនាំឲ្យទៅកាន់អបាយភូមិបន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាគំនរនៃវត្ថុមិនមានប្រយោជន៍ដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “គប្បីរមិលមើល (ទោសៈ) ដូចជាទឹកមូត្រស្អុយដែលលាយដោយថ្នាំពិស”។


91. Issāvacanatthe. Duvidhā issāladdhasampatti visayā calabhitabba sampatti visayā ca. Tattha laddha sampatti visayaṃ tāvadasseti ‘‘paresaṃ pakatiyā’’tiādinā. Laddha sampattiggahaṇena atīta sampattipi saṅgahitāti daṭṭhabbā. Issāpakatikāhi keci asuko nāma pubbe evaṃ sampattiko ahosīti vā, ahaṃ pubbe evaṃ sampattiko ahosinti vā sutvā nasahantiyeva. Taṃ vacanaṃ sotuṃpi na icchantīti. Asukotiādinā labhitabbasampatti visayaṃ dasseti.

៩១. ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា ឥស្សា (ឥស្សាវចនត្ថ)។ ឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) មាន ២ យ៉ាង គឺ ឥស្សាមានសម្បត្តិដែលគេបានហើយជាអារម្មណ៍ (លទ្ធសម្បត្តិវិស័យ) ១ និងឥស្សាមានសម្បត្តិដែលគប្បីបានជាអារម្មណ៍ (លភិតព្វសម្បត្តិវិស័យ) ១។ ក្នុងឥស្សា ២ យ៉ាងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញឥស្សាមានសម្បត្តិដែលគេបានហើយជាអារម្មណ៍ជាមុនសិន ដោយពាក្យថា “បរេសំ បកតិយា” (ដោយប្រក្រតីនៃបុគ្គលដទៃ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវសម្បត្តិដែលបានហើយ សូម្បីតែសម្បត្តិក្នុងអតីត ក៏ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះចូលដែរ។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមានប្រក្រតីច្រណែន ខ្លះកាលបើបានឮថា “អ្នកនោះឯណោះ ក្នុងកាលមុនធ្លាប់មានសម្បត្តិយ៉ាងនេះ” ឬថា “យើងក្នុងកាលមុនធ្លាប់មានសម្បត្តិយ៉ាងនេះ” តែងមិនអាចអត់ទ្រាំបានឡើយ សូម្បីតែស្តាប់ពាក្យនោះ ក៏មិនប្រាថ្នានឹងស្តាប់ឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញឥស្សាមានសម្បត្តិដែលគប្បីបានជាអារម្មណ៍ ដោយពាក្យថា “អសុកោ” (អ្នកនោះ) ជាដើម។


92. Macchariyavacanatthe. ‘‘Mama evā’’ti mamapakkhe evāti adhippāyo. ‘‘Guṇajātaṃ’’vāti attanivijjamānaṃ sippavijjādi sampatti guṇajātaṃ vā. ‘‘Vatthu vā’’ti dhanadhaññādivatthu vā. ‘‘Avipphārikatāvasenā’’ti aññena taṃ sippavijjādikaṃ vā dhanadhaññādikaṃ vā mayhaṃ dehīti vutte parahitatthāya dātabba yuttakaṃ dassāmīti evaṃ cittesati, parahitappharaṇāvasena taṃ cittaṃ vipphārikaṃ nāma hoti. Dehīti vacanampi sotuṃ anicchanto parahitatthāya avipphārika citto nāma hoti. Evaṃ avipphārikatāvasena carati pavattatīti maccharañca kārassa cha kāraṃ [Pg.93] katvā. Tathā pavattaṃ cittaṃ. Puggalo pana maccharīti vuccati. ‘‘Taṃ’’ti laddhasampattiṃ. ‘‘Parehi sādhāraṇaṃ disvā’’tiādinā yojetabbaṃ. Sādhāraṇanti ca dvisantakaṃ vāti santakaṃ vā bhavissamānaṃ, parehi vā paribhuñjiyamānaṃ. ‘‘Nigguhanalakkhaṇaṃ’’ti rakkhāvaraṇaguttīhisaṅgopana sabhāvaṃ. Attanā laddha sampatti nāma issāya avisayo. Labhitabbasampatti pana ubhaya sādhāraṇaṃ. Tasmā tattha ubhinnaṃ viseso vattabboti taṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Yassa lābhaṃ na icchatī’’ti attanā labhatu vā māvā, kevalaṃ para sampattiṃ asahanto yassa parassa lābhaṃ na icchati. ‘‘Citta vighāto’’ti citta vihaññanaṃ. ‘‘Attanā laddhuṃ icchatī’’ti paro sampajjatu vā māvā, yattha paralābhesati, attanā na labhissati, tattha attanāva laddhuṃ icchati. Yattha attanā ca labhati, paro ca labhati, tattha vighāto natthīti adhippāyo. ‘‘Alabbhamānakaṃ cintetvā’’ti attanā alabhissamānaṃ sallakkhetvā.

៩២. ក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យថា មច្ឆរិយៈ (មច្ឆរិយវចនត្ថ)។ ពាក្យថា “មមេវ” (របស់អាត្មាអញតែម្យ៉ាង) សេចក្តីអធិប្បាយថា គឺខាងចំណែករបស់អាត្មាអញតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា “គុណជាតំ វា” បានដល់ គុណជាតិគឺសេចក្តីសម្រេចមានសិល្បសាស្ត្រ និងវិជ្ជាជាដើម ដែលមាននៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “វត្ថុ វា” បានដល់ វត្ថុមានទ្រព្យ និងធញ្ញជាតិជាដើម។ ពាក្យថា “អវិប្ផារិកតាវសេន” (ដោយអំណាចនៃភាពមិនផ្សាយទៅ) សេចក្តីថា កាលបើបុគ្គលដទៃពោលថា “សូមលោកឲ្យសិល្បវិជ្ជា ឬទ្រព្យធញ្ញជាតិជាដើមនោះដល់ខ្ញុំផង” បើចិត្តគិតយ៉ាងនេះថា “យើងនឹងឲ្យវត្ថុដែលគួរឲ្យ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ” ដូច្នេះ ចិត្តនោះឈ្មោះថា “វិប្ផារិកៈ” (ផ្សាយទៅ) ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនប្រាថ្នាសូម្បីតែស្តាប់ពាក្យថា “សូមឲ្យ” ឈ្មោះថាមានចិត្តមិនផ្សាយទៅ (អវិប្ផារិកចិត្ត) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ។ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភាពមិនផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា “មច្ឆរៈ” (សេចក្តីកំណាញ់) ដោយធ្វើអក្សរ “ច” ឲ្យជា “ឆ” (ពី មច្ចរៈ ទៅជា មច្ឆរៈ)។ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ (ឈ្មោះថា មច្ឆរិយៈ)។ ចំណែកឯបុគ្គល ហៅថា “មច្ឆរី” (អ្នកកំណាញ់)។ ពាក្យថា “តំ” (នោះ) បានដល់ នូវសម្បត្តិដែលបានហើយ។ គប្បីផ្សំភ្ជាប់ដោយពាក្យថា “បរេហិ សាធារណំ ទិស្វា” (ឃើញថាទូទៅជាមួយអ្នកដទៃ) ជាដើម។ ពាក្យថា “សាធារណៈ” គឺជារបស់ជារបស់បុគ្គលទាំងពីរនាក់ក្តី ជារបស់ដែលនឹងមានក្តី ឬជារបស់ដែលអ្នកដទៃកំពុងប្រើប្រាស់ក្តី។ ពាក្យថា “និគ្គុហនលក្ខណំ” (មានការលាក់បំពួនជាលក្ខណៈ) បានដល់ មានសភាវៈលាក់បំពួនដោយការរក្សា ការការពារ និងការគ្រប់គ្រង។ សម្បត្តិដែលខ្លួនបានហើយ មិនមែនជាវិស័យនៃឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) ឡើយ។ ចំណែកឯសម្បត្តិដែលគប្បីបាន រមែងទូទៅដល់ទាំងពីរចំណែក (គឺទាំងឥស្សា និងមច្ឆរិយៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងពីរនោះ គប្បីពោលក្នុងទីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យថា “ឯត្ថ ច” (ក៏ក្នុងធម៌ទាំងពីរនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “យស្ស លាភំ ន អិច្ឆតិ” (មិនប្រាថ្នានូវលាភរបស់បុគ្គលណា) សេចក្តីថា ខ្លួនឯងនឹងបានក្តី មិនបានក្តី គ្រាន់តែមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃបាន ក៏មិនប្រាថ្នានូវលាភរបស់បុគ្គលដទៃនោះ។ ពាក្យថា “ចិត្តវិឃាតោ” បានដល់ ការចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត (ការក្តៅក្រហាយចិត្ត)។ ពាក្យថា “អត្តនា លទ្ធុំ អិច្ឆតិ” (ប្រាថ្នានឹងបានដោយខ្លួនឯង) សេចក្តីថា អ្នកដទៃនឹងបានសម្រេចក្តី មិនបានសម្រេចក្តី ក្នុងទីណាដែលកាលបើអ្នកដទៃបានលាភហើយ ខ្លួនឯងនឹងមិនបាន ក្នុងទីនោះ តែងប្រាថ្នានឹងបានដោយខ្លួនឯងតែម្តង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងទីណាដែលខ្លួនឯងក៏បាន អ្នកដទៃក៏បាន ក្នុងទីនោះ មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តឡើយ។ ពាក្យថា “អលព្ភមានកំ ចិន្តេត្វា” (គិតដល់វត្ថុដែលមិនបាន) បានដល់ ពិចារណាឃើញនូវវត្ថុដែលខ្លួននឹងមិនបាន។


93. Kukkuccavacanatthe. ‘‘Kiriyā kataṃ’’ti kata saddassabhāva sādhanamāha. Evaṃ vacanatthaṃ dassetvā abhidheyyatthaṃ dassento ‘‘atthato panā’’tiādimāha. ‘‘Anusocana vasenā’’ti pacchā punappunaṃ cittasantāpavasena. So kukatanti vuccatīti sambandho. ‘‘Kusala dhammesū’’ti puñña kiriyavatthu dhammesu citta pariyādānāya eva saṃvattati. Kukkucca samaṅgī puggalo puññakammaṃ karontopi citta sukhaṃ na labhati. Bahujana majjhe vasitvā nānākiccāni karonto nānā tiracchāna kathaṃ kathento citta sukhaṃ labhati. Tadā tassa puññakamma karaṇatthāya cittaṃ pariyādīyati, parikkhiyyati. Cittavasaṃ gacchanto vicarati. Evaṃ citta pariyādānāya eva saṃvattati. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti aṭṭhasāliniyaṃ. ‘‘Katā katassa sāvajjānavajjassā’’ti pubbe katassa sāvajjakammassa, akatassa anavajja kammassa. Kammatthesāmivacanaṃ. ‘‘Abhimukhagamanaṃ’’ti ārammaṇa karaṇavasena cittassa abhimukhappavattanaṃ. Etena paṭimukhaṃ saraṇaṃ cintanaṃ paṭisāroti dasseti. ‘‘Akataṃ na karotī’’ti akataṃ kātuṃ na sakkotīti adhippāyo. Evaṃ kataṃ na karotīti etthapi. ‘‘Virūpo’’ti [Pg.94] vībhaccho asobhaṇo. ‘‘Kucchito’’ti garahitabbo. Nanu pubbe cittuppādo kucchitoti vutto. Aṭṭhakathāyaṃ pana vippaṭisāro kucchitoti vutto. Ubhayametaṃ na sametīti. No na sameti, aññathānu papattitoti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Yena ca kāraṇenā’’ti katākataṃ paṭicca niratthaka cittappavatti kāraṇena. So cittuppādova kukatapade gahetuṃ yutto, navibhāvaniyaṃ viya katākata duccarita sucaritanti adhippāyo. Nanu vibhāvaniyampi so cittuppādova upacāra nayena gahitoti ce. Yutti vasena ca aṭṭhakathāgamena ca mukhyato siddhe sati, kiṃ upacāra nayena. Tenāha ‘‘vibhāvaniyaṃ panā’’tiādiṃ. Kukatassabhāvo kukkuccaṃ, akārassa ukāraṃ katvāti ayaṃ aṭṭhakathānayo. Idāni saddasatthanayena aparaṃ vacanatthañca adhippāyatthañca dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘dhātupāṭhesū’’ti akkharadhātuppakāsanesu nirutti pāṭhesu. Paṭhantiyeva, no na paṭhanti. Te ca atthā cetaso vippaṭisāro mano vilekhoti evaṃ pāḷiyaṃ vuttehi kukkuccapariyāyehi samentiyeva. Tasmā ayaṃ aparonayo idha avassaṃ vattabbo yevāti dīpeti. Vippaṭi sāripuggalo ca taṃ taṃ puññakammaṃ karontopi vippaṭi sāragginā dayhamāna citto puññakamme cittappasādaṃ nalabhati. Citta sukhaṃ na vindati. Kiṃ iminā kammenāti taṃ pahāya yattha citta sukhaṃ vindati, tattha vicarati. Evaṃ vippaṭisāro puññakammato saṅkocanaṃ nāma hotīti. Kilesasallikhanaṃ nāma santuṭṭhi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa tadaṅgappahānādivasena taṃ taṃ kilesappahānaṃ vuccati. ‘‘Anutthunanākārenā’’ti punappunaṃ vilapanākārena. Saṅkocatīti vatvā tassa ubhayaṃ atthaṃ dassento ‘‘kusalakamma samādāne’’tiādimāha. Namitumpi na deti. Kuto samādātuṃ vā vaḍḍhetuṃ vā dassatīti adhippāyo. ‘‘Tanukaraṇenā’’ti dubbalakaraṇena. Visesanaṭṭhekaraṇa vacanaṃ. ‘‘So’’ti dhammasamūho. Taṃ pana kukkuccaṃ. Keci pana kukkuccaṃ paccuppanna sucarita duccaritā rammaṇampi anāgata sucarita duccaritā rammaṇampi kappenti. Taṃ paṭikkhipanto ‘‘tenā’’tiādimāha[Pg.95]. Mahāniddesapāṭhe dvīhākārehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekhoti pāṭho. ‘‘Katattā cā’’ti akattabbassa katattā ca. ‘‘Akatattā cā’’ti kattabbassa akatattā ca. Keci pana ayaṃ vippaṭisāro nāma kadāci kassaci kenaci kāraṇena pubbekata sucaritampi akata duccaritampi ārabbha uppajjati. Ummattakasadisañhi puthujjana cittanti vadanti. Taṃ paṭikkhipanto ‘‘etenā’’tiādimāha. So pana kesañci vāde vippaṭisāro nāma domanassaṃ hoti, na kukkuccanti adhippāyo. Soca kho dvidhā bhāvo. Apāyabhayena tajjīyanti tāsīyantīti apāyabhaya tajjitā. ‘‘Na aññesaṃ’’ti sucarita duccaritaṃ ajānantānaṃ amanasikarontānañca na hoti. Kathaṃ viññāyatīti ce. Sucaritaduccarita nāmena anusocanākārassa dassitattāti vuttaṃ ‘‘akataṃ me’’tiādi. Yāthāvamāno nāma seyyassa seyyo hamasmīti sadisassa sadisohamasmīti hīnassa hīnohamasmītiādinā pavatto bhūtamāno. Yañcakukkuccaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Akatvā’’ti taṃ kalyāṇa kammaṃ akatvā. ‘‘Katvā’’ti taṃ pāpakammaṃ katvā. Idaṃ pana pubbekatā katakāle eva ayāthāvaṃ hoti. Anusocana kālepana yāthāvameva. ‘‘Hattha kukkuccaṃ’’ti ettha saṅkocanattho na labbhati. Kucchita kiriyattho eva labbhati. Hatthalolatāhi hattha kukkuccanti vuccati. Pādalolatā ca pādakukkuccaṃ. Tenāha ‘‘asaṃyata kukkuccaṃ nāmā’’ti. Yaṃ pana kukkuccaṃ. ‘‘Taṃ’’ti taṃ vatthuṃ. Kukkuccaṃ karontīti kukkuccāyantā. Nāmadhātu padañhetaṃ. Kappati nu kho, na nu kho kappatīti evaṃ vinaya saṃsayaṃ uppādentāti attho. ‘‘Kukkuccappakatatāyā’’ti kukkuccena apakatatāya abhibhūtatāya. ‘‘Attano avisaye’’ti āṇācakkaṭhāne. Āṇācakka sāmino buddhassavisayattā attano sāvaka bhūtassa avisayeti attho. Ye pana karontiyeva kukkuccāyantā pīti adhippāyo. ‘‘Āpattiṃ’’ti dukkaṭāpattiṃ.

៩៣. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីពាក្យ កុក្កុច្ចៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត)។ ពាក្យថា “កិរិយា កតំ” (អំពើដែលធ្វើហើយ) គឺលោកពោលសំដៅដល់ភាវសាធនៈនៃសព្ទថា កតៈ។ កាលដែលបង្ហាញវចនត្ថៈយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញអភិធេយ្យត្ថៈ (សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង) ទើបពោលពាក្យថា “អត្ថតោ បន” (ប៉ុន្តែដោយសេចក្តី) ជាដើម។ ពាក្យថា “អនុសោចនវសេន” គឺដោយអំណាចនៃការក្តៅក្រហាយចិត្តរឿយៗជាខាងក្រោយ។ ពាក្យថា “សោ កុកតន្តិ វុច្ចតិ” (អំពើនោះ លោកហៅថា កុកតៈ) នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា “កុសលធម្មេសុ” គឺក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុធម៌ទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការគ្របសង្កត់ចិត្តតែម៉្យាង។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយកុក្កុច្ចៈ ទោះបីធ្វើបុណ្យកម្ម ក៏មិនបាននូវចិត្តសុខ (សេចក្តីសុខចិត្ត) ឡើយ។ លុះនៅក្នុងចំណោមជនច្រើន ធ្វើកិច្ចការផ្សេងៗ និយាយតិរច្ឆានកថាផ្សេងៗ ទើបបាននូវចិត្តសុខ។ ក្នុងកាលនោះ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះដើម្បីធ្វើបុណ្យកម្ម រមែងត្រូវគ្របសង្កត់ ត្រូវវិនាសទៅ។ រមែងដើរទៅដោយលុះក្នុងអំណាចនៃចិត្ត។ យ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការគ្របសង្កត់ចិត្តតែម៉្យាង។ ពាក្យថា “អដ្ឋកថាយំ” គឺក្នុងអដ្ឋសាលិនី។ ពាក្យថា “កតាកតស្ស សាវជ្ជាវជ្ជស្ស” គឺនូវអំពើមានទោសដែលធ្វើហើយក្នុងមុន និងអំពើគ្មានទោសដែលមិនបានធ្វើ។ វិភត្តិជាសាមីវចនៈក្នុងអត្ថកម្ម។ ពាក្យថា “អភិមុខគមនំ” គឺការប្រព្រឹត្តទៅចំពោះមុខនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវអារម្មណ៍។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ការរលឹកចំពោះមុខ ការគិត ការក្តៅក្រហាយចិត្ត (បដិសារៈ)។ ពាក្យថា “អកតំ ន ករោតិ” មានអធិប្បាយថា មិនអាចធ្វើនូវអំពើដែលមិនទាន់ធ្វើបានឡើយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “កតំ ន ករោតិ” នេះ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “វិរូបោ” គឺគួរខ្ពើម មិនល្អ។ ពាក្យថា “កុច្ឆិតោ” គឺគួរតិះដៀល។ សួរថា៖ មិនមែនឬ ក្នុងកាលមុន លោកពោលថា ចិត្តុប្បាទជាធម្មជាតិគួរខ្ពើម ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា វិប្បដិសារៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ជាធម្មជាតិគួរខ្ពើម សេចក្តីទាំងពីរនេះមិនសមស្របគ្នាទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនសមស្របគ្នានោះទេ ដើម្បីបង្ហាញថា បើមិនដូច្នោះទេ សេចក្តីរមែងមិនសម្រេច ទើបពោលពាក្យថា “ឯត្ថ ច” ជាដើម។ ពាក្យថា “យេន ច ការណេន” គឺដោយហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដែលមិនមានប្រយោជន៍ ដោយអាស្រ័យអំពើដែលធ្វើហើយនិងមិនទាន់ធ្វើ។ ចិត្តុប្បាទនោះឯង គួរកាន់យកក្នុងបទថា កុកតៈ មិនមែនដូចក្នុងវិភាវិនី ដែលពោលថា ទុច្ចរិតនិងសុចរិតដែលធ្វើហើយនិងមិនទាន់ធ្វើនោះទេ នេះជាអធិប្បាយ។ សួរថា៖ មិនមែនឬ សូម្បីក្នុងវិភាវិនី ចិត្តុប្បាទនោះឯង លោកក៏កាន់យកដោយឧបចារន័យដែរឬ? ឆ្លើយថា៖ កាលបើសម្រេចដោយចម្បង ដោយអំណាចនៃយុត្តិផង ដោយគម្ពីរអដ្ឋកថាផង តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយឧបចារន័យ? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “វិភាវនិយំ បន” ជាដើម។ ភាវៈនៃកុកតៈ ឈ្មោះថា កុក្កុច្ចៈ ដោយធ្វើអក្សរ អ ឲ្យជា ឧ នេះជាអដ្ឋកថាន័យ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញវចនត្ថៈ និងអធិប្បាយដទៃទៀត ដោយន័យនៃសទ្ទសាស្ត្រ លោកទើបផ្តើមពាក្យថា “អបិ ច” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ធាតុបាឋេសុ” គឺក្នុងនិរុត្តិបាឋទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវអក្ខរធាតុ។ តែងអានពិតមែន មិនមែនមិនអាននោះទេ។ ហើយអត្ថទាំងនោះ រមែងសមស្របគ្នានឹងកុក្កុច្ចបរិយាយទាំងឡាយ ដែលពោលទុកក្នុងបាលីយ៉ាងនេះថា ចេតសោ វិប្បដិសារោ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃចិត្ត) មនោវិលេខោ (សេចក្តីសៅហ្មងនៃចិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា ន័យដទៃនេះ គួរតែពោលក្នុងទីនេះជាប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ទោះបីធ្វើបុណ្យកម្មនោះៗ ក៏មានចិត្តត្រូវភ្លើងគឺវិប្បដិសារៈដុតរំលាយ មិនបាននូវសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងបុណ្យកម្មឡើយ មិនបានទទួលនូវចិត្តសុខឡើយ។ គិតថា តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយកម្មនេះ ហើយលះបង់កម្មនោះ ទៅត្រឡប់ត្រឡិនក្នុងទីដែលខ្លួនបាននូវចិត្តសុខវិញ។ យ៉ាងនេះ វិប្បដិសារៈ ឈ្មោះថាជាការរួញរាថយក្រោយចាកបុណ្យកម្ម។ ការកម្ចាត់កិលេស (កិលេសសល្លិខនៈ) គឺលោកហៅថា ការលះបង់កិលេសនោះៗ ដោយអំណាចនៃការលះបង់ដោយអង្គនោះៗ ជាដើម របស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសន្តុដ្ឋិសល្លេខបដិបត្តិ។ ពាក្យថា “អនុត្ថុនិនាការេន” គឺដោយអាការៈនៃការខ្សឹកខ្សួលរឿយៗ។ កាលពោលថា រួញរា ហើយដើម្បីបង្ហាញអត្ថទាំងពីររបស់ពាក្យនោះ ទើបពោលពាក្យថា “កុសលកម្មសមាទានេ” ជាដើម។ សូម្បីតែបង្អោនទៅ ក៏មិនឲ្យបង្អោនទៅផង។ មានអធិប្បាយថា តើនឹងឲ្យសមាទាន ឬឲ្យចម្រើនឡើងពីណាបាន? ពាក្យថា “តនុករណេន” គឺដោយការធ្វើឲ្យទន់ខ្សោយ។ វិភត្តិជាករណវចនៈក្នុងអត្ថវិសេសនៈ។ ពាក្យថា “សោ” គឺក្រុមនៃធម៌។ ធម៌នោះគឺកុក្កុច្ចៈ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះ សន្មតកុក្កុច្ចៈថាមានអារម្មណ៍ជាសុចរិតនិងទុច្ចរិតក្នុងបច្ចុប្បន្នផង មានអារម្មណ៍ជាសុចរិតនិងទុច្ចរិតក្នុងអនាគតផង។ កាលនឹងបដិសេធពាក្យនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “តេន” ជាដើម។ ក្នុងមហានិទ្ទេសបាឋ មានបាឋថា កុក្កុច្ចៈ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ រមែងកើតឡើងដោយអាការៈ ២ យ៉ាង។ ពាក្យថា “កតត្តា ច” គឺព្រោះធ្វើនូវអំពើដែលមិនគួរធ្វើផង។ ពាក្យថា “អកតត្តា ច” គឺព្រោះមិនបានធ្វើនូវអំពើដែលគួរធ្វើផង។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា វិប្បដិសារៈនេះ ជួនកាលរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលណាមួយ ដោយហេតុណាមួយ ដោយប្រារព្ធសូម្បីតែសុចរិតដែលធ្វើហើយក្នុងមុន ឬទុច្ចរិតដែលមិនបានធ្វើក្នុងមុន ព្រោះចិត្តរបស់បុថុជ្ជន តែងប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត។ កាលនឹងបដិសេធពាក្យនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “ឯតេន” ជាដើម។ មានអធិប្បាយថា ក្នុងលទ្ធិរបស់អាចារ្យខ្លះ វិប្បដិសារៈនោះ គឺជាទោមនស្ស មិនមែនជាកុក្កុច្ចៈឡើយ។ ហើយសេចក្តីក្តៅក្រហាយនោះឯង មាន ២ យ៉ាង។ ពាក្យថា “អបាយភយតជ្ជិតា” គឺពួកជនដែលត្រូវភ័យក្នុងអបាយគំរាមកំហែង គឺធ្វើឲ្យតក់ស្លុត។ ពាក្យថា “ន អញ្ញេសំ” គឺមិនមានដល់ពួកជនដទៃដែលមិនដឹង ឬមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសុចរិតនិងទុច្ចរិតឡើយ។ សួរថា៖ ដឹងបានយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះលោកបង្ហាញអាការៈនៃការក្តៅក្រហាយចិត្ត ដោយឈ្មោះនៃសុចរិតនិងទុច្ចរិត ទើបពោលថា “អកតំ មេ” (អំពើដែលខ្ញុំមិនបានធ្វើ) ជាដើម។ យាថាវមានៈ (មានះតាមពិត) គឺមានះដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយពិត ដូចជាពាក្យថា “យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ ព្រោះយើងប្រសើរមែន” “យើងជាអ្នកស្មើគេ ព្រោះយើងស្មើពិតមែន” “យើងជាអ្នកថោកទាបជាងគេ ព្រោះយើងថោកទាបពិតមែន” ជាដើម។ នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់ថា “កុក្កុច្ចៈឯណាកើតឡើង”។ ពាក្យថា “អកត្វា” គឺមិនបានធ្វើនូវកល្យាណកម្មនោះ។ ពាក្យថា “កត្វា” គឺបានធ្វើនូវបាបកម្មនោះ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនពិតប្រាកដក្នុងកាលដែលធ្វើនិងមិនបានធ្វើក្នុងមុននោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងកាលដែលក្តៅក្រហាយចិត្ត រមែងពិតប្រាកដតែម៉្យាង។ ពាក្យថា “ហត្ថកុក្កុច្ចំ” (ការលេងដៃ) ក្នុងទីនេះ មិនបាននូវអត្ថថារួញរាឡើយ បានតែអត្ថថាកិរិយាគួរខ្ពើមតែម៉្យាង។ ការលេងដៃ លោកហៅថា ហត្ថកុក្កុច្ចៈ។ ការលេងជើង ក៏ឈ្មោះថា បាទកុក្កុច្ចៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “អសំយតកុក្កុច្ចំ នាម” (ឈ្មោះថា កុក្កុច្ចៈដែលមិនសង្រួម)។ កុក្កុច្ចៈឯណា។ ពាក្យថា “តំ” គឺវត្ថុនោះ។ ពាក្យថា “កុក្កុច្ចំ ករោន្តិ” គឺកាលធ្វើនូវកុក្កុច្ចៈ ឈ្មោះថា កុក្កុច្ចាយន្តៈ (អ្នកសង្ស័យ)។ នេះជាបទនាមធាតុ។ មានសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យក្នុងវិន័យយ៉ាងនេះថា គួរឬហ្ន៎ មិនគួរទេឬហ្ន៎។ ពាក្យថា “កុក្កុច្ចប្បកតតាយ” គឺដោយភាពជាអ្នកត្រូវកុក្កុច្ចៈគ្របសង្កត់។ ពាក្យថា “អត្តនោ អវិសយេ” គឺក្នុងទីជាអាណាចក្រ។ មានសេចក្តីថា ក្នុងទីដែលមិនមែនជាវិស័យរបស់ខ្លួនដែលជាសាវ័ក ព្រោះជាវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់នៃអាណាចក្រ។ មានអធិប្បាយថា ពួកជនណាធ្វើពិតមែន តែនៅតែសង្ស័យ។ ពាក្យថា “អាបត្តឹ” គឺអាបត្តិទុក្កដ។


94-95. Thinamiddhavacanatthesu. ‘‘Cittaṃ mandamandaṃ katvā’’ti cintana kicce atimandaṃ paridubbalaṃ katvā. Cittaṃ gilānaṃ milātaṃ katvāti [Pg.96] vuttaṃ hoti. ‘‘Ajjhottharatī’’ti abhibhavati. Ārammaṇa vijānane vā javanakicce vā parihīnathāmabalaṃ karoti. ‘‘Thiyatī’’ti padaṃ pāḷivasena siddhanti āha ‘‘thinaṃ thiyanā’’tiādiṃ. ‘‘Akammaññabhūte katvā’’ti kāyakammādīsu akammakkhame paridubbale katvā. [Muggarena pothetvā viyāti vuttaṃ hoti ]. ‘‘Te’’ti citta cetasike sampayutta dhamme. ‘‘Olīyāpetvā’’ti avalīne avasīdante katvā. Tenāha ‘‘iriyā pathaṃ pī’’tiādiṃ. Thinaṃ cittaṃ abhibhavati, vijānana kiccassa gelaññattā thinassa. Middhaṃ cetasike abhibhavati, phusanādi kiccassa gelaññattā middhassāti adhippāyo.

៩៤-៩៥. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីពាក្យ ថីនៈ និងមិទ្ធៈ ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ចិត្តំ មន្ទមន្ទំ កត្វា” គឺធ្វើចិត្តឲ្យទន់ខ្សោយបំផុត យឺតយ៉ាវបំផុតក្នុងកិច្ចគឺការគិត។ លោកពោលសំដៅដល់ការធ្វើចិត្តឲ្យឈឺ ឲ្យស្រពោន។ ពាក្យថា “អជ្ឈោត្ថរតិ” គឺគ្របសង្កត់។ ធ្វើឲ្យអស់កម្លាំងកម្លាំងក្នុងសេចក្តីដឹងនូវអារម្មណ៍ ឬក្នុងជវនកិច្ច។ លោកពោលថា “ថីនំ ថិយនា” ជាដើម ព្រោះបទថា “ថិយតិ” សម្រេចដោយអំណាចនៃបាលី។ ពាក្យថា “អកម្មញ្ញភូតេ កត្វា” គឺធ្វើឲ្យមិនគួរដល់ការងារ ឲ្យទន់ខ្សោយបំផុតក្នុងកាយកម្មជាដើម (លោកពោលថា ដូចជាត្រូវវាយដោយត្បាល់ក្តី)។ ពាក្យថា “តេ” គឺនូវចិត្តនិងចេតសិកធម៌ដែលជាសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ឱលីយាបេត្វា” គឺធ្វើឲ្យរួញរា ឲ្យលិចចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទោបពោលថា “ឥរិយាបថម្បិ” ជាដើម។ មានអធិប្បាយថា ថីនៈ តែងគ្របសង្កត់ចិត្ត ព្រោះភាពជាធម្មជាតិឈឺនៃកិច្ចគឺការដឹងរបស់ថីនៈ។ មិទ្ធៈ តែងគ្របសង្កត់ចេតសិក ព្រោះភាពជាធម្មជាតិឈឺនៃកិច្ចគឺការប៉ះពាល់ជាដើមរបស់មិទ្ធៈ។


96. Vicikicchāvacanatthe. ‘‘Cikicchanaṃ’’ti rogāpanaya natthe kitadhātuvasena siddhaṃ saṅkhata kiriyā padanti āha ‘‘ñāṇappaṭikāroti attho’’ti. ‘‘Paṭikāro’’ti ca rogassa paṭipakkha kammaṃ. ‘‘Etāyā’’ti nissakkavacanaṃ. Vicinanti dhammaṃ vicinantīti vicino. Dhamma vīmaṃsakā. Kicchati kilamati etāyāti kicchā. Vicinaṃ kicchāti vicikicchāti imamatthaṃ dassento ‘‘sabhāvaṃ’’tiādimāha. ‘‘Vicikicchatī’’ti saṅkhatadhātupadaṃ. Tañca kaṅkhāyaṃ vattatīti dassetuṃ ‘‘vicikicchati vā’’tiādi vuttaṃ. Dvidhā eḷayati kampatīti dveḷakaṃ. Tathā pavattaṃ cittaṃ. Dveḷakassa bhāvoti viggaho. ‘‘Buddhādīsu aṭṭhasū’’ti buddhe kaṅkhati, dhamme kaṅkhati, saṅghe kaṅkhati, sikkhāya kaṅkhati, pubbante kaṅkhati, aparante kaṅkhati, pubbantā parante kaṅkhati, idappaccayatā paṭicca samuppannesu dhammesu kaṅkhatīti evaṃ vuttesu aṭṭhasu saddheyya vatthūsu. Tattha ‘‘buddhe kaṅkhatī’’ti itipi so bhagavā arahaṃtiādinā vuttesu buddhaguṇesu asaddahanto buddhe kaṅkhati nāma. Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā vuttesu dhamma guṇesu asaddahanto dhamme kaṅkhati nāma. Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghotiādinā vuttesu saṅghaguṇesu asaddahanto saṅghe kaṅkhati nāma. Tissannaṃ sikkhānaṃ vaṭṭa dukkhato niyyānaṭṭhesu asaddahanto sikkhāya kaṅkhati nāma. Attano atīta bhavassa atthi natthibhāve kaṅkhanto pubbante kaṅkhati nāma. Attano parammaraṇā anāgata bhavassa atthi natthibhāve kaṅkhanto aparante kaṅkhati nāma. Tadubhayassa atthi natthi bhāve [Pg.97] kaṅkhanto pubbantā parante kaṅkhati nāma. Imasmiṃ bhave attano khandhānaṃ paṭicca samuppāde ca paṭicca samuppannabhāve ca kaṅkhanto idappaccayatā paṭicca samuppannesu dhammesu kaṅkhati nāma. ‘‘Vimati vasenā’’ti vematikabhāvena. Pavattamānā vicikicchā. Vicikicchā paṭirūpakā nāma sabba dhammesu appaṭihatabuddhīnaṃ sabbaññu buddhānaṃ eva natthīti vuttaṃ ‘‘asabbaññūnaṃ’’tiādi.

៩៦. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីពាក្យ វិចិកិច្ឆា (សេចក្តីសង្ស័យ)។ ពាក្យថា “ចិកិច្ឆនំ” គឺកិរិយាសព្ទដែលសម្រេចដោយអំណាចនៃកិតធាតុ ក្នុងអត្ថថាការកម្ចាត់រោគ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ញាណប្បដិការោតិ អត្ថោ” (មានអត្ថថា ការតបតដោយប្រាជ្ញា)។ ពាក្យថា “បដិការោ” គឺអំពើជាបដិបក្ខនឹងរោគ។ ពាក្យថា “ឯតាយ” គឺវិភត្តិជាសមិសក្កវចនៈ (និស្សក្កវិភត្តិ)។ ពួកជនណាស្វែងរកធម៌ ឈ្មោះថា វិចិនៈ គឺអ្នកពិចារណាធម៌។ ធម្មជាតិឯណាតែងលំបាក តែងပင်បង់ ព្រោះសេចក្តីសង្ស័យនោះ ឈ្មោះថា កិច្ឆា។ វិចិនៈផង កិច្ឆាផង ឈ្មោះថា វិចិកិច្ឆា កាលនឹងបង្ហាញអត្ថនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា “សភាវំ” ជាដើម។ បទថា “វិចិកិច្ឆតិ” គឺជាធាតុបទដែលតាក់តែងហើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា បទនោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីសង្ស័យ លោកទើបពោលថា “វិចិកិច្ឆតិ វា” ជាដើម។ ធម្មជាតិឯណាតែងញាប់ញ័រជាពីរចំណែក ឈ្មោះថា ទ្វេឡកៈ។ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ វិគ្រោះថា ភាវៈនៃទ្វេឡកៈ ឈ្មោះថា ទ្វេឡកៈ។ ពាក្យថា “ពុទ្ធាទីសុ អដ្ឋសុ” គឺក្នុងសទ្ធេយ្យវត្ថុ (វត្ថុគួរជឿ) ទាំង ៨ យ៉ាង ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា សង្ស័យក្នុងព្រះពុទ្ធ សង្ស័យក្នុងព្រះធម៌ សង្ស័យក្នុងព្រះសង្ឃ សង្ស័យក្នុងសិក្ខា សង្ស័យក្នុងបុព្វន្តៈ (ចំណែកខាងដើម) សង្ស័យក្នុងអបរន្តៈ (ចំណែកខាងចុង) សង្ស័យក្នុងបុព្វន្តាបរន្តៈ (ចំណែកខាងដើមនិងខាងចុង) សង្ស័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទ។ ក្នុងសទ្ធេយ្យវត្ថុទាំងនោះ បុគ្គលកាលមិនជឿក្នុងព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ” ជាដើម ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងព្រះពុទ្ធ។ កាលមិនជឿក្នុងព្រះធម៌គុណទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ” ជាដើម ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងព្រះធម៌។ កាលមិនជឿក្នុងព្រះសង្ឃគុណទាំងឡាយដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា “សុបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ” ជាដើម ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងព្រះសង្ឃ។ កាលមិនជឿក្នុងអត្ថជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តទុក្ខនៃសិក្ខាទាំង ៣ ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងសិក្ខា។ កាលសង្ស័យក្នុងភាពមានឬមិនមាននៃភពអតីតរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងបុព្វន្តៈ។ កាលសង្ស័យក្នុងភាពមានឬមិនមាននៃភពអនាគតខាងមុខបន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងអបរន្តៈ។ កាលសង្ស័យក្នុងភាពមានឬមិនមាននៃភពទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងបុព្វន្តាបរន្តៈ។ កាលសង្ស័យក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ និងភាពជាធម៌កើតឡើងព្រោះបច្ច័យនៃខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួនក្នុងភពនេះ ឈ្មោះថា សង្ស័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទ។ ពាក្យថា “វិមតិវសេន” គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ វិចិកិច្ឆាដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ។ វិចិកិច្ឆាដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ មិនមានដល់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានប្រាជ្ញាមិនទើសទាល់ក្នុងធម៌ទាំងពួងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “អសព្វញ្ញូនំ” (របស់ពួកជនមិនមែនជាព្រះសព្វញ្ញូ) ជាដើម។


Akusalarāsimhianudīpanā niṭṭhitā.

ការសម្តែងពន្យល់បន្ថែមក្នុងអកុសលរាសី ចប់ហើយ។


97. Saddhāvacanatthe. ‘‘Sannisinnaṃ’’ti acalitaṃ. ‘‘Suṭṭhū’’ti anassantaṃ acalantañca katvā. ‘‘Dhāretī’’ti evameva hotīti sallakkhaṇavasena dhāreti. Tathā ṭhapetīti. Saddahanti vā saddhā sampannā sattā. Saddhātuṃ arahantīti saddheyyāni. Akālussaṃ vuccati anāvilaṃ cittaṃ. Akālussaṃ eva akālussiyaṃ. Tassa bhāvoti viggaho. ‘‘Okappanā’’ti ahosādhu ahosuṭṭhūti adhimuccanavasena cintanā. ‘‘Micchādhimokkho yevā’’ti diṭṭhisampayutto adhimokkhoyeva. ‘‘Vitte asatī’’ti dhane asati. Dhanañhi vittanti vuccati. Yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ vindanti etenāti katvā. ‘‘Tesaṃ’’ti manussānaṃ.

៩៧. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា សទ្ធា។ ពាក្យថា “សន្និសិន្នំ” (ស៊ប់ចុះ) បានដល់ មិនញាប់ញ័រ (មិនឃ្លាតចាក)។ ពាក្យថា “សុដ្ឋុ” (ដោយប្រពៃ) គឺធ្វើមិនឲ្យវិនាស និងមិនឲ្យញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា “ធារេតិ” (ទ្រទ្រង់ទុក) គឺទ្រទ្រង់ទុកដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងថា “យ៉ាងនេះឯង”។ ម្យ៉ាងទៀត គឺតម្កល់ទុកយ៉ាងនោះ។ មួយវិញទៀត សត្វទាំងឡាយដែលប្រកបដោយសទ្ធា តែងជឿ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សទ្ធា។ វត្ថុទាំងឡាយដែលគួរជឿ ឈ្មោះថា សទ្ធេយ្យៈ។ សេចក្តីមិនល្អក់កករ លោកហៅថា ចិត្តមិនសៅហ្មង។ សេចក្តីមិនល្អក់កករនោះឯង ឈ្មោះថា អកាលុស្សិយៈ។ វិគ្គហៈថា ភាវៈនៃអកាលុស្សិយៈនោះ (ឈ្មោះថា អកាលុស្សិយភាព)។ ពាក្យថា “ឱកប្បនា” (ការចុះចិត្តស៊ប់) បានដល់ ការគិតដោយអំណាចនៃការស៊ប់ចិត្តថា “ឱ! ល្អណាស់ ឱ! ប្រពៃណាស់”។ ពាក្យថា “មិច្ឆាធិមោក្ខោ យេវ” (គ្រាន់តែជាមិច្ឆាធិមោក្ខៈប៉ុណ្ណោះ) បានដល់ អធិមោក្ខៈដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា “វិត្តេ អសតិ” (កាលបើទ្រព្យមិនមាន) បានដល់ កាលបើទ្រព្យមិនមាន។ ព្រោះថា ទ្រព្យ លោកហៅថា វិត្តៈ។ ព្រោះសត្វទាំងឡាយតែងបាននូវវត្ថុណាៗដែលខ្លួនប្រាថ្នាដោយសារទ្រព្យនោះ។ ពាក្យថា “តេសំ” (នៃជនទាំងឡាយនោះ) បានដល់ នៃមនុស្សទាំងឡាយ។


98. Sativacanatthe. ‘‘Saratī’’ti anussarati. ‘‘Katānī’’ti pubbekatāni. ‘‘Kattabbānī’’ti idāni vā pacchā vā kattabbāni. Kalyāṇa kammaṃ nāmapakatiyā cittassa ratiṭṭhānaṃ na hoti. Pāpa kammameva cittassa ratiṭṭhānaṃ hoti. Tasmā kalyāṇa kamme eva appamajjituṃ visuṃ satināma icchitabbā. Pāpakamme pana visuṃ satiyā kiccaṃ natthi. Sabbepi cittacetasikā dhammā apamatta rūpā honti. Tenāha ‘‘itarāpanā’’tiādiṃ. ‘‘Satiyeva na hotī’’ti visuṃ sati nāmako eko cetasikoyeva na hoti. Katamā pana sā hotīti āha ‘‘katassā’’tiādiṃ. Tattha katassa appamajjanaṃ nāma kesañci anumodanavasena kesañci anusocanavasena appamajjanaṃ. Kattabbassa appamajjanaṃ nāma niccakālampi kātuṃ abhimukhatā. ‘‘Katassā’’ti [Pg.98] vā bhummatthe sāmivacanaṃ. Tathā sesesu dvīsu padesu. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. ‘‘Niyutto’’ti appamatto hutvā byāvaṭakāya citto. Sabbesu ṭhānesu icchitabbāti sabbatthikā. Sā hi chasu dvāresu cittassa ārakkha kiccā hoti indriya saṃvaraṇa dhammattā. Tasmā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe lobhamūlacittassa anuppajjanatthāya sā icchitabbā, aniṭṭhā rammaṇe dosamūla cittassa, majjhattārammaṇe mohamūla cittassāti. Api ca, bojjhaṅga bhāvanā ṭhānesu idaṃ sutta padaṃ vuttaṃ. Tasmā bhāvanā cittassa līnaṭṭhānepi sā icchitabbā līnapakkhato cittassa nīvāraṇatthāyātiādinā yojetabbā.

៩៨. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា សតិ។ ពាក្យថា “សរតិ” (រលឹក) បានដល់ រលឹកតាមរឿយៗ។ ពាក្យថា “កតានិ” (អំពើដែលធ្វើហើយ) បានដល់ អំពើដែលបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា “កត្តព្វានិ” (អំពើដែលគួរធ្វើ) បានដល់ អំពើដែលត្រូវធ្វើក្នុងពេលឥឡូវនេះ ឬក្នុងពេលខាងមុខ។ ធម្មតាថា កល្យាណកម្ម មិនមែនជាទីត្រេកអរនៃចិត្តដោយប្រក្រតីឡើយ មានតែបាបកម្មប៉ុណ្ណោះ ជាទីត្រេកអរនៃចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រូវប្រាថ្នាធម៌ដែលឈ្មោះថា សតិ ដោយឡែក ដើម្បីកុំឲ្យធ្វេសប្រហែសក្នុងកល្យាណកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងបាបកម្ម មិនមានកិច្ចដែលត្រូវប្រើសតិដោយឡែកឡើយ។ សូម្បីតែចិត្ត និងចេតសិកធម៌ទាំងអស់ ក៏មានសភាពមិនធ្វេសប្រហែសដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ឥតរាបនា” (ចំណែកឯសតិក្រៅពីនេះ)។ ពាក្យថា “សតិយេវ ន ហោតិ” (មិនមែនជាសតិពិតប្រាកដឡើយ) គឺមិនមែនជាចេតសិកមួយផ្សេងទៀតដែលមានឈ្មោះថា សតិ ដោយឡែកនោះទេ។ ចុះសតិនោះ តើដូចម្តេច? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “កតស្ស” (នៃអំពើដែលធ្វើហើយ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការមិនធ្វេសប្រហែសចំពោះអំពើដែលធ្វើហើយ គឺការមិនធ្វេសប្រហែសដោយអំណាចនៃការអនុមោទនារបស់ជនខ្លះ ដោយអំណាចនៃការសោកស្តាយរបស់ជនខ្លះ។ ការមិនធ្វេសប្រហែសចំពោះអំពើដែលត្រូវធ្វើ គឺការមានមុខឆ្ពោះទៅរកការធ្វើជានិច្ចកាល។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “កតស្ស” នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ជនដែលត្រូវគេចាត់តាំងក្នុងរាជការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វកម្មិកៈ។ ពាក្យថា “និយុត្តោ” (អ្នកដែលត្រូវបានចាត់តាំង) គឺចិត្តដែលមិនធ្វេសប្រហែស ហើយខ្វល់ខ្វាយ (ក្នុងកិច្ចការនោះ)។ សតិដែលគួរប្រាថ្នាក្នុងទីទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វត្ថិកា។ ព្រោះថាសតិនោះ តែងធ្វើកិច្ចរក្សាចិត្តក្នុងទ្វារទាំង ៦ ព្រោះជាធម៌គ្រឿងសង្រួមឥន្ទ្រិយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទ្វារទាំង ៦ កាលបើមានឥដ្ឋារម្មណ៍ គួរប្រាថ្នាសតិនោះ ដើម្បីកុំឲ្យលោភមូលចិត្តកើតឡើង, កាលបើមានអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដើម្បីកុំឲ្យទោសមូលចិត្តកើតឡើង, កាលបើមានមជ្ឈត្តារម្មណ៍ ដើម្បីកុំឲ្យមោហមូលចិត្តកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីទាំងឡាយដែលចម្រើនពោជ្ឈង្គ ព្រះសូត្របទនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងទីដែលចិត្តចម្រើនភាវនាធ្លាក់ចុះ (រួញរា) ក៏គួរប្រាថ្នាសតិនោះដែរ ដើម្បីការពារចិត្តចាកចំណែកនៃការរួញរា គប្បីប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះជាដើម។


99-100. Hiriottappavacanatthesu. ‘‘Kāyaduccaritādīhi lajjatī’’ti tānikātuṃ lajjati. Tāni hīnakammāni lāmakakammānīti hīḷetvā tato attānaṃ rakkhituṃ icchati. Tenāha ‘‘jigucchatī’’ti. ‘‘Ukkaṇṭhatī’’ti virujjhati, viyogaṃ icchati. ‘‘Tehi yevā’’ti kāya duccaritādīhiyeva. ‘‘Ubbijjatī’’ti uttasati, bhayato upaṭṭhāti. Gāthāsu. ‘‘Alajjiyesū’’ti alajjitabbesu kalyāṇa kammesu. ‘‘Lajjare’’ti lajjanti. ‘‘Abhaye’’ti abhāyitabbe kalyāṇakamme. Yasmā pana sappurisā attānaṃ pariharantīti sambandho. ‘‘Hiriyā attani gāravaṃ uppādetvā’’ti attano jātiguṇādikaṃ vā sīla guṇādikaṃ vā garuṃ katvā mādisassa eva rūpaṃ pāpakammaṃ ayuttaṃ kātuṃ. Yadi kareyyaṃ, pacchā attānaṃ asuddhaṃ ñatvā dukkhīdummano bhaveyyanti evaṃ hiriyā attani gāravaṃ uppādetvā. ‘‘Ottappena paresu gāravaṃ uppādetvā’’ti parānuvādabhayaṃ bhāyitvāti adhippāyo. Tattha parānuvādabhayaṃ nāma paresaṃ sādhu janānaṃ garahā bhayaṃ. Aññampi apāyabhayaṃ saṃsāra vaṭṭabhayañca ettha saṅgayhatiyeva. Lokaṃpālentīti lokapālā. ‘‘Lokaṃ’’ti sattalokaṃ. ‘‘Pālentī’’ti apāya bhayato rakkhanti.

៩៩-១០០. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា ហិរិ និងឱត្តប្បៈ។ ពាក្យថា “កាយទុច្ចរិតាទីហិ លជ្ជតិ” (ខ្មាសចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម) គឺខ្មាសក្នុងការធ្វើនូវទុច្ចរិតទាំងនោះ។ ព្រោះខ្ពើមរអើមថា “អំពើទាំងនោះជាអំពើថោកទាប ជាអំពើលាមក” ហើយប្រាថ្នានឹងរក្សាខ្លួនឲ្យផុតចាកអំពើនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ជិគុច្ឆតិ” (ខ្ពើមរអើម)។ ពាក្យថា “ឧក្កណ្ឋតិ” (ធុញទ្រាន់) គឺប្រឆាំង គឺប្រាថ្នានូវការប្រាសចាក។ ពាក្យថា “តេហិ យេវ” (ចាកធម៌ទាំងនោះឯង) បានដល់ ចាកកាយទុច្ចរិតជាដើមនោះឯង。 ពាក្យថា “ឧព្វិជ្ជតិ” (តក់ស្លុត) គឺតក់ស្លុត គឺឃើញថាជាភ័យ។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា “អលជ្ជិយេសុ” (ក្នុងវត្ថុដែលមិនគួរខ្មាស) បានដល់ ក្នុងកល្យាណកម្មទាំងឡាយដែលមិនគួរខ្មាស។ ពាក្យថា “លជ្ជរេ” គឺតែងខ្មាស។ ពាក្យថា “អភយេ” (ក្នុងវត្ថុដែលមិនគួរខ្លាច) បានដល់ ក្នុងកល្យាណកម្មដែលមិនគួរខ្លាច។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះហេតុនោះ សប្បុរសទាំងឡាយ តែងរក្សាខ្លួន។ ពាក្យថា “ហិរិយា អត្តនិ គារវំ ឧប្បាទេត្វា” (ការធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងខ្លួនឲ្យកើតឡើងដោយហិរិ) គឺការធ្វើនូវជាតិគុណជាដើម ឬសីលគុណជាដើមរបស់ខ្លួនឲ្យជាធំ (ដោយគិតថា) “អំពើបាបមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនសមបីមនុស្សដូចជាខ្ញុំនឹងធ្វើឡើយ បើខ្ញុំធ្វើ ក្រោយមកខ្ញុំដឹងថាខ្លួនឯងមិនស្អាតស្អំ មុខជានឹងក្តៅក្រហាយចិត្តជាទុក្ខមិនខាន” យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងខ្លួនឲ្យកើតឡើងដោយហិរិ។ ពាក្យថា “ឱត្តប្បេន បរេសុ គារវំ ឧប្បាទេត្វា” (ការធ្វើសេចក្តីគោរពក្នុងបុគ្គលដទៃឲ្យកើតឡើងដោយឱត្តប្បៈ) សេចក្តីពន្យល់ថា គឺការខ្លាចចំពោះភ័យគឺការតិះដៀលអំពីបុគ្គលដទៃ។ ក្នុងពាក្យនោះ ភ័យគឺការតិះដៀលអំពីបុគ្គលដទៃ បានដល់ ភ័យខ្លាចការនិន្ទាអំពីសំណាក់សប្បុរសទាំងឡាយ។ សូម្បីតែភ័យក្នុងអបាយដទៃទៀត និងភ័យក្នុងសង្សារវដ្ត ក៏ត្រូវរួមបញ្ចូលក្នុងទីនេះដែរ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលរក្សាលោក ឈ្មោះថា លោកបាលធម៌។ ពាក្យថា “លោកំ” បានដល់ សត្វលោក។ ពាក្យថា “បាលេន្តិ” គឺរក្សាទុកឲ្យរួចផុតចាកភ័យក្នុងអបាយ។


101. Alobhavacanatthe. Akāro viruddhatthotiāha ‘‘lobhappaṭipakkho’’ti. Lobhassa paṭiviruddhoti attho. Paṭiviruddhatā ca pahāyaka pahātabba bhāvena veditabbāti dassetuṃ ‘‘sohī’’tiādimāha[Pg.99]. Tattha so nekkhammadhātuvasena hutvā pavattatīti sambandho. ‘‘Hita saññitesū’’ti idaṃ me atthāya hitāya sukhāyāti evaṃ saññitesu. ‘‘Lagganavasenā’’ti amuñcitukāmatāvasena. Tesveva pavattatīti sambandho. ‘‘Bhavabhoga sampattiyo gūtharāsiṃ viya hīḷetvā’’ti idaṃ bodhisattānaṃ vasena nidassana vacanaṃ. Tattha ‘‘hīḷetvā’’ti garahitvā. Nikkhamanti etenāti nekkhammo. So eva dhātūti nekkhammadhātu.

១០១. ក្នុងអត្ថនៃពាក្យថា អលោភៈ។ អក្សរ “អ” (ក្នុងពាក្យថា អលោភៈ) មានអត្ថផ្ទុយគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “លោភប្បដិបក្ខោ” (ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងលោភៈ)។ មានន័យថា ជាធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងលោភៈ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពផ្ទុយគ្នានោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃភាវៈជាធម៌លះបង់ (អលោភៈ) និងធម៌ដែលត្រូវលះបង់ (លោភៈ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “សោ ហិ” (ព្រោះថា អលោភៈនោះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា អលោភៈនោះ កើតឡើងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មធាតុ។ ពាក្យថា “ហិត សញ្ញិតេសុ” (ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលសម្គាល់ថាជាប្រយោជន៍) បានដល់ ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលគេសម្គាល់យ៉ាងនេះថា “វត្ថុនេះជាទៅដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់យើង”។ ពាក្យថា “លគ្គនវសេន” (ដោយអំណាចនៃការជំពាក់ចិត្ត) បានដល់ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាមិនចង់លះបង់។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា (លោភៈ) តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា “ភវភោគសម្បត្តិយោ គូថរាសិំ វិយ ហីឡេត្វា” (ការខ្ពើមរអើមនូវភវសម្បត្តិ និងភោគសម្បត្តិ ដូចជាគំនរលាមក) នេះជាពាក្យសម្តែងជាឧទាហរណ៍ដោយអំណាចនៃព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “ហីឡេត្វា” បានដល់ តិះដៀល (ខ្ពើមរអើម)។ ធម្មជាតិជាគ្រឿងចេញចាក (កាម) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ។ នេក្ខម្មៈនោះឯងជាធាតុ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ។


102. Ayaṃ nayo dosappaṭipakkho, mohappaṭipakkhotiādīsupi netabbo.

១០២. វិធីនេះ គប្បីនាំទៅប្រើប្រាស់សូម្បីក្នុងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងទោសៈ និងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងមោហៈជាដើម។


103. Tatra majjhattatāyaṃ. ‘‘Līnuddhaccānaṃ’’ti cittassa līnatā eko visamapakkho. Uddhaṭatā dutīyo visamapakkho. Līnaṃ cittaṃ kosajje visamapakkhe patati. Uddhaṭaṃ cittaṃ uddhacce visamapakkhe patati. Tadubhayampi akusala pakkhikaṃ hoti. Tathā cittassa ati lūkhatā eko visama pakkho. Atipahaṭṭhatā ekotiādinā sabbaṃ bojjhaṅgavidhānaṃ vitthāretabbaṃ. Tatra majjhattatā pana sampayutta dhamme ubhosu antesu pātetuṃ adatvā sayaṃ majjhimappaṭipadāyaṃ daḷhaṃ tiṭṭhati.

១០៣. ក្នុងអត្ថនៃតត្រមជ្ឈត្តតានោះ។ ពាក្យថា “លីនុទ្ធច្ចានំ” (នៃសេចក្តីរួញរានិងសេចក្តីរាយមាយ) គឺសេចក្តីរួញរានៃចិត្ត ជាចំណែកមិនស្មើគ្នា (វិសមភាគ) ទីមួយ。 សេចក្តីរាយមាយនៃចិត្ត ជាចំណែកមិនស្មើគ្នា ទីពីរ។ ចិត្តដែលរួញរា តែងធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកមិនស្មើគ្នាគឺកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ ចិត្តដែលរាយមាយ តែងធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកមិនស្មើគ្នាគឺឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ)។ ចំណែកទាំងពីរនោះ សុទ្ធតែជាចំណែកខាងអកុសល។ ដូចគ្នាដែរ ភាពសៅហ្មងខ្លាំងពេកនៃចិត្ត ជាចំណែកមិនស្មើគ្នាម្យ៉ាង ភាពរីករាយខ្លាំងពេកនៃចិត្ត ជាចំណែកមិនស្មើគ្នាម្យ៉ាង គប្បីពង្រីកសេចក្តីពន្យល់អំពីវិធីនៃពោជ្ឈង្គទាំងអស់ដោយពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯតត្រមជ្ឈត្តតានោះ មិនបណ្តោយឲ្យសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកចុងបំផុតទាំងពីរឡើយ ហើយខ្លួនឯងតែងតម្កល់នៅយ៉ាងមាំក្នុងមជ្ឈិមាបដិបទា (ផ្លូវកណ្តាល)។


104. Passaddhādīsu. ‘‘Tattha taṃ vīndantī’’ti tesu puñña kammesu taṃ citta sukhaṃ paṭilabhanti.

១០៤. ក្នុងអត្ថនៃបស្សទ្ធិជាដើម។ ពាក្យថា “តត្ថ តំ វិន្ទន្តិ” (តែងបាននូវសុខនោះក្នុងបុណ្យនោះ) បានដល់ តែងបាននូវសេចក្តីសុខចិត្តនោះ ក្នុងបុណ្យកិរិយាទាំងឡាយនោះ។


105. Lahutā dvaye. ‘‘Tattapāsāṇe’’ti santatte pāsāṇapiṭṭhe. ‘‘Tatthā’’ti puññakammesu.

១០៥. ក្នុងគូនៃលហុតា (កាយលហុតានិងចិត្តលហុតា)។ ពាក្យថា “តត្តបាសាណេ” (លើថ្មដ៏ក្តៅ) បានដល់ លើខ្នងថ្មដ៏ក្តៅខ្លាំង។ ពាក្យថា “តត្ថ” (ក្នុងទីនោះ) បានដល់ ក្នុងបុណ្យកិរិយាទាំងឡាយ។


106-110. Mudutā dvayādīsu sabbaṃ suviññeyyaṃ.

១០៦-១១០. ក្នុងគូនៃមុទុតាជាដើម គ្រប់យ៉ាងគឺងាយយល់ណាស់។


111. Viratittaye. ‘‘Kathā, cetanā, virati, vasenā’’ti ‘kathāsammāvācā, cetanā sammāvācā, virati sammāvācā, vasena. Taṃ kathāvācaṃ samuṭṭhāpetīti taṃ samuṭṭhāpikā. Yā pana pāpa viramaṇākārena cittassa pavattīti yojanā. ‘‘Samādiyantassa vā’’ti musāvādā viramāmītiādinā vacībhedaṃ katvā samādiyantassa vā. ‘‘Adhiṭṭhahantassa vā’’ti vacībhedaṃ akatvā citteneva tathā adhiṭṭhahantassa vā. Imehi dvīhi padehi samādāna viratippavattiṃ vadati[Pg.100]. ‘‘Avītikkamantassa vā’’ti etena sampatta viratippavattiṃ vadati. ‘‘Etāyā’’ti sammāvācā viratiyā. Sā pana kattunā ca kriyāya ca sahabhāvinī hutvā samādāna kriyaṃ suṭṭhutaraṃ sādheti. Tasmā sā karaṇa sādhanaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘karaṇatthevākaraṇa vacana’’nti. Bahūsujavanavāresu pavattamānesu purima purima javanavārapariyāpannā sammāvācā pacchima pacchima javanavārasamuṭṭhitāya samādāna kriyāya paccayo hoti. Sā pana tāya kriyāya asahabhāvittā karaṇalakkhaṇaṃ na sampajjati. Hetu lakkhaṇe tiṭṭhati. Tenāha ‘‘hetu atthevā karaṇavacana’’nti. Idañca atthato labbhamānattā vuttaṃ. Sammāvācāti padaṃ pana kitasādhana padattākaraṇatthe evasiddhaṃ. Na hi akāraka bhūto hetu attho sādhanaṃ nāma sambhavati. ‘‘Samādāna vacanānī’’ti sammāvācā samuṭṭhitāni samādāna vacanāni. ‘‘Tato’’ti tatoparaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti te saṃvadamānānaṃ. Idañca sabbaṃ sammāvācāti vacane vacībhedavācaṃ padhānaṃ katvā vuttaṃ. Sampattavirati samuccheda viratibhūtāya pana sammāvācāya vacībhedena kiccaṃ natthi. Virati kicca mevapadhānanti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Pavattamānā’’ti pavattamānattā. Visesana hetu padametaṃ.

១១១. ក្នុងពួកបីនៃវិរតិ (សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ)។ ពាក្យថា “កថា ចេតនា វិរតិ វសេន” គឺដោយអំណាចនៃកថាសម្មាវាចា ចេតនាសម្មាវាចា និងវិរតិសម្មាវាចា។ ធម៌ណាដែលញ៉ាំងកថាវាចានោះឲ្យតាំងឡើង ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា តំសមុដ្ឋានិកា (មានកថាវាចានោះជាសមុដ្ឋាន)។ សេចក្តីប្រកបថា ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដោយអាការៈវៀរចាកបាប (ឈ្មោះថា វិរតិសម្មាវាចា)។ ពាក្យថា “សមាទិយន្តស្ស វា” (ឬរបស់បុគ្គលអ្នកសមាទាន) បានដល់ ឬរបស់បុគ្គលអ្នកសមាទានដោយការបញ្ចេញវាចាជាដើមថា “ខ្ញុំសូមវៀរចាកការនិយាយកុហក”។ ពាក្យថា “អធិដ្ឋហន្តស្ស វា” (ឬរបស់បុគ្គលអ្នកអធិដ្ឋាន) បានដល់ ឬរបស់បុគ្គលអ្នកអធិដ្ឋានដោយចិត្តយ៉ាងនោះ ដោយមិនបាច់បញ្ចេញវាចាឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃសមាទានវិរតិ ដោយបទទាំងពីរនេះ។ ពាក្យថា “អវីតិក្កមន្តស្ស វា” (ឬរបស់បុគ្គលអ្នកមិនកន្លង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃសម្បត្តវិរតិ ដោយបទនេះ។ ពាក្យថា “ឯតាយ” (ដោយសម្មាវាចានេះ) បានដល់ ដោយសម្មាវាចាវិរតិនេះ។ ក៏សម្មាវាចានោះ កាលកើតមានរួមគ្នាជាមួយអ្នកធ្វើ (កត្តា) និងអំពើ (កិរិយា) តែងញ៉ាំងសមាទានកិរិយាឲ្យសម្រេចបានយ៉ាងប្រពៃ។ ព្រោះហេតុនោះ សម្មាវាចានោះ ទើបឈ្មោះថា ករណសាធនៈ。 ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ករណត្ថេវាករណវចនំ” (ពាក្យជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថជាករណៈពិតប្រាកដ)។ កាលបើជវនវារៈទាំងឡាយជាច្រើនកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ សម្មាវាចាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងជវនវារៈមុនៗ តែងជាបច្ច័យដល់សមាទានកិរិយាដែលតាំងឡើងក្នុងជវនវារៈក្រោយៗ។ ក៏សម្មាវាចានោះ ព្រោះមិនកើតរួមគ្នាជាមួយកិរិយានោះ ហេតុនោះ ទើបមិនសម្រេចនូវលក្ខណៈជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) តែស្ថិតនៅក្នុងលក្ខណៈជាហេតុវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ហេតុ អត្ថេវាករណវចនំ” (ពាក្យជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថជាហេតុពិតប្រាកដ)។ ពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហើយ ព្រោះបានមកដោយអំណាចនៃអត្ថ។ បទថា “សម្មាវាចា” នេះ ព្រោះជាបទសម្រេចដោយកិតវិធាន ទើបសម្រេចក្នុងអត្ថជាករណៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ហេតុអត្ថដែលមិនមែនជាការកៈ មិនអាចសម្រេចជាសាធនៈបានឡើយ។ ពាក្យថា “សមាទាន វចនានិ” (វាចាជាគ្រឿងសមាទាន) បានដល់ វាចាជាគ្រឿងសមាទានដែលតាំងឡើងអំពីសម្មាវាចា។ ពាក្យថា “តតោ” (អំពីនោះ) បានដល់ អំពីនោះទៅ។ ពាក្យថា “តេសំ” (នៃជនទាំងឡាយនោះ) បានដល់ នៃជនទាំងឡាយដែលកំពុងនិយាយរកគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយធ្វើការបញ្ចេញវាចាឲ្យជាប្រធាន ក្នុងពាក្យថា “សម្មាវាចា”។ ចំណែកឯសម្មាវាចាដែលជាសម្បត្តវិរតិ និងសមុច្ឆេទវិរតិ មិនមានកិច្ចដែលត្រូវបញ្ចេញវាចាឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា កិច្ចគឺការវៀរចាកប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “អបិច” (មួយវិញទៀត)។ ពាក្យថា “បវត្តមានា” (កាលប្រព្រឹត្តទៅ) គឺព្រោះប្រព្រឹត្តទៅ។ នេះជាបទវិសេសនហេតុ។


112-113. Sammākammantepi sammāājīvepi vattabbaṃ natthi.

១១២-១១៣. សូម្បីក្នុងសម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ ក៏មិនមានសេចក្តីដែលត្រូវពោលបន្ថែមឡើយ។


114. ‘‘Sampattaṃ vatthuṃ’’ti pāṇāti pātādikammassa vatthuṃ. Sāpaccuppannārammaṇāyeva. Kasmā, attano paccakkhe sampatta vasenavatthussadharamānattā. ‘‘Samādiyantassa vā uppannā’’ti pāṇāti pātāpaṭiviramādhītiādinā samādiyantassayā samādānakkhaṇe uppannā virati. ‘‘Sā pana paccuppannārammaṇā hotī’’ti ettha kathaṃ paccuppannā rammaṇā hotīti. Pāṇāti pātāpaṭiviramādhīti vadantassa cittaṃ anukkamena pāṇasaddādīnaṃ atthaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati. Tattha ‘‘pāṇo’’ti vohārato satto. Paramatthato jīvitindriyaṃ. So ca satto tañcajīvitindriyaṃ loke sabbakālampi saṃvijjatiyeva. Evarūpaṃ jīvitindriya sāmaññaṃ sandhāya paccuppannārammaṇāti vuttaṃ. Adinnādānā paṭiviramādhītiādīsupi eseva nayo. ‘‘Anāgatā rammaṇāvā’’ti [Pg.101] ettha ekadivasaṃ niyametvā samādiyantassa tasmiṃ divase dharamāna sattāpi atthi. Uppajjissamānasattāpi atthi. Tadubhayampi pāṇavacane saṅgahitameva. Pāṇupetaṃ katvā samādiyantassa vattabbameva natthi. Api ca anāgatakālikampi samādānaṃ atthiyeva. Ahaṃ asukadivasato paṭṭhāya yāvajīvampi pāṇātipātā viramādhītiādi. Evaṃ samādāna virati anāgatā rammaṇāpi hotīti. ‘‘Paccayasamucchedavasenā’’ti taṃ taṃ kilesānusaya saṅkhātassa paccayassa samucchedavasena. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១១៤. ពាក្យថា “សម្បត្តំ វត្ថុំ” (វត្ថុដែលមកដល់ចំពោះមុខ) បានដល់ វត្ថុនៃកម្មមានបាណាតិបាតជាដើម។ វិរតិនោះ មានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះវត្ថុនោះកំពុងមានប្រាកដ ដោយអំណាចនៃវត្ថុដែលមកដល់ចំពោះមុខរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “សមាទិយន្តស្ស វា ឧប្បន្នា” (ឬកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកសមាទាន) បានដល់ វិរតិដែលកើតឡើងក្នុងខណៈសមាទាន របស់បុគ្គលអ្នកសមាទានដោយពាក្យជាដើមថា “ខ្ញុំសូមវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ”។ ក្នុងពាក្យថា “សា បន បច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតិ” (ក៏វិរតិនោះមានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍) នេះ តើមានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ដូចម្តេច? ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកពោលថា “ខ្ញុំសូមវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ” ជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា “បាណៈ” (សត្វមានជីវិត) ជាដើម ឲ្យជាអារម្មណ៍តាមលំដាប់។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “បាណៈ” ដោយវោហារបានដល់ សត្វ។ ដោយបរមត្ថបានដល់ ជីវិតិន្ទ្រិយ។ ក៏សត្វនោះ និងជីវិតិន្ទ្រិយនោះ តែងមានប្រាកដក្នុងលោកជានិច្ចកាល។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកជីវិតិន្ទ្រិយសាមញ្ញដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា មានបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា “ខ្ញុំសូមវៀរចាកការកាន់យកវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ” ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា “អនាគតារម្មណា វា” (ឬមានអនាគតជាអារម្មណ៍) ក្នុងទីនេះ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកកំណត់យកថ្ងៃមួយហើយសមាទាន សត្វទាំងឡាយដែលរស់នៅក្នុងថ្ងៃនោះក៏មាន សត្វទាំងឡាយដែលនឹងកើតឡើងក៏មាន។ សត្វទាំងពីរប្រភេទនោះ ត្រូវរួមបញ្ចូលក្នុងពាក្យថា “បាណៈ” ទាំងអស់។ ចំណែកបុគ្គលអ្នកសមាទានដោយចំពោះសត្វដែលប្រកបដោយជីវិត មិនបាច់និយាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីការសមាទានដែលជាចំណែកអនាគតកាល ក៏មានដែរ ដូចជា “ខ្ញុំចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃនោះទៅ នឹងវៀរចាកការសម្លាប់សត្វអស់មួយជីវិត” ជាដើម។ យ៉ាងនេះ សមាទានវិរតិ សូម្បីមានអនាគតជាអារម្មណ៍ ក៏មានដែរ។ ពាក្យថា “បច្ចយសមុច្ឆេទវសេន” (ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវបច្ច័យ) បានដល់ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវបច្ច័យ ពោលគឺកិលេសានុស័យនោះៗ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ គឺងាយយល់ណាស់។


115-116. Appamaññādvaye. Apicātiādīsu. ‘‘Kalisambhavebhave’’ti dukkhuppattipaccayabhūte saṃsārabhave. ‘‘Pāpekali parājaye’’ti kalisaddo pāpe ca parājaye ca vattatīti attho. Sattehi kaliṃ avanti rakkhanti etāyāti karuṇā. Sattehīti ca rakkhaṇatthayoge icchitasmiṃ atthe apādāna vacanaṃ. Yathā-kāke rakkhanti taṇḍulā-ti. Sattevā kalito avanti rakkhanti etāyāti karuṇā. Kalitoti ca rakkhaṇattha yoge anicchitasmimpi apādānavacanaṃ. Yathā-pāpācittaṃ nivārayeti. Ekasmiṃ satte pavattāpi appamaññā eva nāma honti. Yathā taṃ sabbaññutaññāṇaṃ ekasmiṃ ārammaṇe pavattampi sabbaññutaññāṇameva hotīti.

១១៥-១១៦. ក្នុងអប្បមញ្ញាទាំងពីរ។ ក្នុងពាក្យថា អបិចា ជាដើម។ ពាក្យថា «កលិសម្ភវេភវេ» បានសេចក្តីថា ក្នុងភពសង្សារដែលជាបច្ច័យនៃសេចក្តីកើតឡើងនៃទុក្ខ។ ពាក្យថា «បាបេកលិ បរាជយេ» មានន័យថា សព្ទថា «កលិ» នេះ ប្រើក្នុងន័យថា បាប និង បរាជ័យ។ ធម្មជាតិណាដែលរក្សា (ការពារ) សត្វទាំងឡាយឲ្យរួចផុតពីទោស (កលិ) ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ករុណា។ ពាក្យថា «សត្តេហិ» (ចាកសត្វទាំងឡាយ) នេះ ជាអបាទានវិភត្តិ ក្នុងអត្ថដែលប្រាថ្នា ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថថា រក្សា។ ដូចជាពាក្យថា «រក្សាអង្ករចាកសត្វក្អែកទាំងឡាយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិណាដែលរក្សាសត្វទាំងឡាយឲ្យរួចផុតពីទោស ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ករុណា។ ពាក្យថា «កលិតោ» (ចាកទោស) នេះ ជាអបាទានវិភត្តិ សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាថ្នា ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទដែលមានអត្ថថា រក្សា។ ដូចជាពាក្យថា «រារាំងចិត្តចាកបាប»។ សូម្បីតែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វតែមួយ ក៏ឈ្មោះថា អប្បមញ្ញា ដូចគ្នា។ ដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ក៏នៅតែជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណដដែល។


117. Paññindriye vattabbaṃ natthi.

១១៧. ក្នុងបញ្ញិន្ទ្រិយ គ្មានពាក្យដែលត្រូវពោលឡើយ។


Sobhaṇarāsimhianudīpanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់បំភ្លឺក្នុងសោភណរាសី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


118. Etaṃ parimāṇaṃ assāti ettāvaṃ. ‘‘Ettāvatā’’ti ettāvantena-phasso, vedanā, saññā,tiādivacanakkamena. ‘‘Cittuppādesū’’ti ettha-katame dhammā dassanena pahātabbā. Cattāro diṭṭhigatasampayutta cittuppādā-tiādīsu cittacetasika samūho cittuppādoti vuccati. Idha pana cittāni eva cittuppādāti vuccantīti āha ‘‘cittuppādesūti cittesu icceva attho’’ti. ‘‘Sabbadubbalattā’’ti sabbacittehi dubbalatarattā. ‘‘Bhāvanā balenā’’ti vitakka virāgasatti [Pg.102] yuttena upacāra bhāvanā balena, vuṭṭhāna gāmini vipassanā bhāvanā balena ca. ‘‘Balanāyakattā’’ti bala dhammānaṃ nāyakattā, jeṭṭhakattā.

១១៨. ធម្មជាតិណាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «អេត្តាវំ» (មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ)។ ពាក្យថា «អេត្តាវតា» បានសេចក្តីថា ដោយប្រមាណប៉ុណ្ណេះ តាមលំដាប់នៃពាក្យមានជាអាទិ៍ថា ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា។ ក្នុងពាក្យថា «ចិត្តុប្បាទេសុ» នេះ ក្នុងគម្ពីរមានជាអាទិ៍ថា «ធម៌ទាំងឡាយណាដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ? គឺចិត្តុប្បាទដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិទាំង ៤» ក្រុមនៃចិត្តនិងចេតសិក ហៅថា ចិត្តុប្បាទ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែចិត្តទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះថាជាចិត្តុប្បាទ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពាក្យថា ចិត្តុប្បាទេសុ មានន័យថា ក្នុងចិត្តទាំងឡាយ ដូច្នេះឯង»។ ពាក្យថា «សព្វទុព្វលត្តា» បានសេចក្តីថា ព្រោះជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយជាងចិត្តទាំងអស់។ ពាក្យថា «ភាវនាពលេន» បានសេចក្តីថា ដោយកម្លាំងនៃឧបចារភាវនាដែលប្រកបដោយថាមពលនៃការប្រាសចាកវិតក្កៈ និងដោយកម្លាំងនៃវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាភាវនា។ ពាក្យថា «ពលនាយកត្តា» បានសេចក្តីថា ព្រោះជាអ្នកដឹកនាំ ជាចម្បងនៃពលធម៌ទាំងឡាយ។


119. Akusala cetasikesu. ‘‘Pacchimaṃ’’ti sabbesupi dvādasā kusala cittesūti vacanaṃ. ‘‘Purimassā’’ti sabbā kusala sādhāraṇā nāmāti vacanassa. ‘‘Samattana vacanaṃ’’ti-kasmā sabbākusala sādhāraṇā nāmāti. Yasmā sabbesupi. La. Cittesu labbhanti, tasmā sabbā kusala sādhāraṇā nāmā-ti evaṃ sādhana vacanaṃ. Yasmā pana imehi catūhi vinānuppajjanti, tasmā te sabbesu tesu labbhantīti yojanā. Kasmā vinā nuppajjantīti āha ‘‘na hitānī’’tiādiṃ. ‘‘Tehī’’ti pāpehi. Sabba pāpa dhammatoti attho. ‘‘Tathā tathā āmasitvā’’ti diṭṭhi khandhesu nicco dhuvo sassatotiādinā āmasati. Māno ahanti vā seyyo sadisotiādinā vā āmasati. Evaṃ tathā tathā āmasitvā. ‘‘Tesū’’ti diṭṭhimānesu. Niddhāraṇe bhummaṃ. Diṭṭhi parāmasantī pavattatīti yojanā. ‘‘Taṃ gahitākāra’’nti taṃ ahanti gahitaṃ nimittākāraṃ. Sakkāya diṭṭhi eva gati yesaṃ te diṭṭhi gatikā. Avikkhambhita sakkāya diṭṭhikā. ‘‘Ahanti gaṇhantī’’ti mānena gaṇhanti. ‘‘Na hi mānassa viyā’’ti yathā mānassa attasampaggahaṇe byāpāro atthi, na tathā diṭṭhiyā attasampaggahaṇe byāpāro atthīti yojanā. Ettha ca attasampaggahaṇaṃ nāma parehi saddhiṃ attānaṃ seyyādivasena suṭṭhupaggahaṇaṃ. ‘‘Na ca diṭṭhiyā viyā’’ti yathā diṭṭhiyā dhammānaṃ ayāthāvapakkhaparikappane byāpāro atthīti yojanā. Tattha ayāthāvapakkho nāma attā sassato ucchinnotiādi. Macchariyaṃ attasampattīsu lagganalobhasamuṭṭhitattā lobhasampayuttameva siyāti codanaṃ pariharanto ‘‘macchariyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tāsaṃ’’ti attasampattīnaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១១៩. ក្នុងអកុសលចេតសិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «បច្ឆិមំ» (ខាងចុង) គឺសំដៅលើពាក្យថា «ក្នុងអកុសលចិត្តទាំង ១២ សូម្បីទាំងអស់»។ ពាក្យថា «បុរិមស្ស» (នៃពាក្យខាងដើម) គឺសំដៅលើពាក្យថា «ឈ្មោះថា សព្វាកុសលសាធារណៈ»។ ពាក្យថា «សមត្តនវចនំ» (ពាក្យសម្រេច) គឺសួរថា ហេតុអ្វីបានជាឈ្មោះថា សព្វាកុសលសាធារណៈ? ព្រោះតែធម៌ទាំងនោះ រមែងបានក្នុងចិត្តទាំងឡាយ សូម្បីទាំងអស់... បេ... ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្វាកុសលសាធារណៈ នេះជាពាក្យវិគ្រោះ (សាធនវចនៈ) យ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែអកុសលចិត្តទាំងនោះ មិនកើតឡើងដោយវៀរចាកធម៌ទាំង ៤ នេះឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំង ៤ នោះ ទើបបានក្នុងអកុសលចិត្តទាំងអស់នោះ នេះជាសេចក្តីសម្របសម្រួល (យោជនា)។ ដើម្បីបង្ហាញថា ហេតុអ្វីបានជាមិនកើតឡើងដោយវៀរចាកធម៌ទាំងនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «ន ហិតានិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «តេហិ» បានសេចក្តីថា ចាកបាបទាំងឡាយ គឺចាកបាបធម៌ទាំងអស់។ ពាក្យថា «តថា តថា អាមសិត្វា» (ស្ទាបអង្អែលយ៉ាងនោះៗ) គឺទិដ្ឋិរមែងស្ទាបអង្អែលក្នុងខន្ធទាំងឡាយ ដោយអាការមានជាអាទិ៍ថា ទៀងទាត់ ឋិតថេរ យូរអង្វែង។ ចំណែកឯមានៈ រមែងស្ទាបអង្អែលដោយអាការមានជាអាទិ៍ថា «ខ្លួនយើង» ឬថា «យើងប្រសើរជាងគេ» «យើងស្មើគេ»។ ការស្ទាបអង្អែលយ៉ាងនោះៗ ឈ្មោះថា តថា តថា អាមសិត្វា។ ពាក្យថា «តេសុ» គឺក្នុងទិដ្ឋិនិងមានៈទាំងឡាយ (ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថកំណត់ - និទ្ធារណៈ)។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ទិដ្ឋិរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការស្ទាបអង្អែល (ពរាមសន្តី)។ ពាក្យថា «តំ គហិតាការំ» បានសេចក្តីថា នូវអាការៈនៃនិមិត្តដែលប្រកាន់យកថា «ខ្លួនយើង» នោះ។ ជនទាំងឡាយណាមានសក្កាយទិដ្ឋិជាទីទៅក្នុងបដិសន្ធិ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតិកៈ គឺអ្នកដែលមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនសក្កាយទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «អហន្តិ គណ្ហន្តិ» គឺប្រកាន់យកដោយអំណាចនៃមានៈ។ ពាក្យថា «ន ហិ មានស្ស វិយ» មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលើកតម្កើងខ្លួន មានដល់មានៈយ៉ាងណា ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការលើកតម្កើងខ្លួន មិនមែនមានដល់ទិដ្ឋិយ៉ាងនោះឡើយ។ ហើយក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អត្តសម្បគ្គហណៈ» (ការលើកតម្កើងខ្លួន) គឺការលើកតម្កើងខ្លួនឯងប្រៀបធៀបជាមួយអ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃការយល់ថា ខ្លួនប្រសើរជាងជាដើម។ ពាក្យថា «ន ច ទិដ្ឋិយា វិយ» មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការត្រិះរិះទៅក្នុងចំណែកដែលមិនពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ មានដល់ទិដ្ឋិយ៉ាងណា (ការខ្វល់ខ្វាយយ៉ាងនោះ មិនមែនមានដល់មានៈឡើយ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ចំណែកដែលមិនពិត (អយាថាវបក្ខៈ) គឺការយល់ថា ខ្លួនទៀងទាត់ ឬខ្លួនសូន្យជាដើម។ ដើម្បីដោះស្រាយការចោទប្រកាន់ (ចោទនា) ថា «មច្ឆរិយៈ ព្រោះតែកើតឡើងអំពីលោភៈដែលស្អិតល្មួតក្នុងសម្បត្តិរបស់ខ្លួន គួរតែជាធម៌សម្បយុត្តដោយលោភៈតែម្យ៉ាង» លោកទើបពោលពាក្យថា «មច្ឆរិយំ បន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តាសំ» គឺសំដៅលើសម្បត្តិរបស់ខ្លួនទាំងឡាយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


120. Sobhaṇacetasikesu. ‘‘Tīsu khandhesu’’ti sīlakkhandha samādhikkhandha paññākkhandhesu ca. ‘‘Sammādiṭṭhi pacchimako’’ti sammādiṭṭhiyā pacchato anubandhakoti attho. Sammādiṭṭhiyā parivā ramattoti [Pg.103] vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiṃ asati pī’’ti dutīyajjhānika maggādīsu tasmiṃ sammāsaṅkappe asantepi. ‘‘Sīlasamādhikkhandha dhammesu panā’’ti ‘sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo,ti ime tayo dhammā sīlakkhandha dhammā nāma. Sammā vāyāmo, sammāsati, sammāsamādhī,ti ime tayo dhammā samādhikkhandhā nāma. Imesu sīlakkhandha samādhikkhandhesu. ‘‘Eko ekassa kiccaṃ na sādhetī’’ti tesu sammāvācā sammākammantassa kiccaṃ na sādheti. Sammā ājīvassa kiccaṃ na sādheti. Sammākammanto ca sammāvācāya kiccaṃ na sādhetītiādinā sabbaṃ vattabbaṃ. ‘‘Sīlesu paripūrakāritā vasenā’’ti sīlappaṭipakkha dhammānaṃ samucchindakāritā vasenāti adhippāyo. Musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti. Na itarāni pisuṇavācādīnīti yojanā. Ettha siyā. Musāvādavirati nāma kusala dhammo hoti. Kusala dhammo ca nāma sabbassa akusala dhammassa paṭipakkho. Ekasmimpi kusala dhamme uppajjamāne tasmiṃ santāne sabbāni akusalāni pajahituṃ sakkontīti vattabbāni. Atha ca pana musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti, na itarānīti vuttaṃ. Kathamidaṃ daṭṭhabbanti. Vuccate. Pajahituṃ sakkotīti idaṃ pañcasu pahānesu tadaṅgappahāna vacanaṃ. Tadaṅgappahānanti ca tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Idaṃ vuttaṃ hoti, idha sappuriso pāṇātipātā paṭiviramāmītiādinā visuṃ visuṃ sikkhāpadāni samādiyitvā pāṇāti pātavirati saṅkhātena kusalaṅgena pāṇātipāta saṅkhātaṃ akusalaṅgaṃ pajahati. Adinnādāna virati saṅkhātena kusalaṅgena adinnādāna saṅkhātaṃ akusalaṅgaṃ pajahatītiādinā vitthāretabbaṃ. Ekasmimpi kusala dhamme uppajjamāne tasmiṃ santāne sabbāni akusalāni na uppajjantīti ettha pana anokāsattā eva na uppajjanti, na pahānattā. Na hi tasmiṃ santāne tasmiṃ khaṇe tāni akusalāni eva na uppajjanti. Athakho sabbāni aññāni kusala cittāni ca na uppajjanti. Sabbāni abyākata cittāni ca na uppajjanti. Tāni anokā sattā eva na uppajjanti. Na pahānattā na uppajjanti. Tadaṅgappahānādi vasena pana pahānaṃ sandhāya idha [Pg.104] pajahituṃ sakkoti-na sakkotīti vuttaṃ. Ettāvatā tadaṅgappahānaṃ nāma supākaṭaṃ hoti. Musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti. Na itarānīti idañca suṭṭhu upapannaṃ hotīti. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu kāyaṅgacopanatthāya vācaṅgacopanatthāya ca pavattāni kāyavacīco pana bhāgiyāni nāma. Kāmāvacara kusalesveva viratiyo sandissanti. ‘‘Kāmāvacara kusalesu pī’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ. Kāmabhūmiyaṃ uppannesu eva kāmāvacara kusalesu sandissanti. Tividha kuhanavatthūni ca viramitabbavatthuṭṭhāneṭhitāni. Ettha ca kuhanaṃ nāma vimhāpanaṃ lābhasakkāra silokatthāya manussānaṃ nānāmāyāsāṭheyya kammāni katvā acchariyabbhuta bhāvakaraṇanti vuttaṃ hoti. Taṃ pana tividhaṃ ‘paccayappaṭisevanakuhanañca, sāmantajappana kuhanañca, iriyā pathasaṇṭhā pana kuhanañca. Tattha mahicchoyeva samāno appicchākāraṃ dassetvā ādito āgatā gate catupaccaye paṭikkhipitvā pacchā bahuṃ bahuṃ āgate paccaye paṭiggaṇhāti. Idaṃ paccayappaṭisevana kuhanaṃ nāma. Pāpicchoyeva samāno ayaṃ jhānalābhīti vā abhiññālābhīti vā arahāti vā jano maṃ sambhāvetūti sambhāvanaṃ icchanto attānaṃ uttari manussa dhammānaṃ santike te vā attano santike katvā vañceti. Idaṃ sāmantajappana kuhanaṃ nāma. Pāpicchoyeva samāno ayaṃ santavutti samāhito āraddhavīriyoti jano maṃ sambhāvetūti sambhāvanaṃ icchanto iriyā patha nissitaṃ nānāvañcanaṃ karoti. Idaṃ iriyā patha saṇṭhāpana kuhanaṃ nāma. ‘‘Sikkhāpadassa vatthūnī’’ti surā pāna vikāla bhojana naccagītavādita dassana savanādīni. Surāmerayapānā viramādhīti samādiyantassa surāmerayapāna cetanā viramitabba vatthu nāma. Vikāla bhojanā viramāmīti samādiyantassa vikāle yāvakālika vatthussa paribhuñjana cetanā viramitabba vatthu nāma. Sesesupi eseva nayo. Lokuttara cittesu. ‘Sabbathāpī,ti ca ‘niyatā’ti ca ‘ekato vā’ti ca tīṇi visesanāni. Lokiyesu pana ‘kadācī’ti ca ‘visuṃ visuṃ’ti ca dve dve visesanāni. Tattha lokuttaresu ‘sabbathāpī’ti idaṃ samucchedappahāna dassanaṃ [Pg.105] lokiyesupi tabbiparītaṃ tadaṅgappahāna dassanaṃ adhippetanti katvā ‘‘ekeka duccaritappahānavasene vā’’ti vuttaṃ.

១២០. ក្នុងសោភណចេតសិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ក្នុងខន្ធទាំងបី» គឺក្នុងសីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធ និងបញ្ញាខន្ធ។ ពាក្យថា «សម្មាទិដ្ឋិបច្ឆិមកោ» បានសេចក្តីថា ជាអ្នកតាមហែហមពីក្រោយសម្មាទិដ្ឋិ។ ពោលគឺគ្រាន់តែជាបរិវាររបស់សម្មាទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «តស្មិង អសតិ បិ» បានសេចក្តីថា សូម្បីកាលបើគ្មានសម្មាសង្កប្បៈនោះ ក្នុងមគ្គថ្នាក់ទុតិយជ្ឈានជាដើម។ ពាក្យថា «ចំណែកក្នុងធម៌ជាសីលក្ខន្ធនិងសមាធិក្ខន្ធទាំងឡាយ» គឺធម៌ ៣ នេះ គឺ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ ឈ្មោះថា ធម៌ជាសីលក្ខន្ធ។ ធម៌ ៣ នេះ គឺ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ ឈ្មោះថា ធម៌ជាសមាធិក្ខន្ធ។ ក្នុងសីលក្ខន្ធនិងសមាធិក្ខន្ធទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «ធម៌មួយមិនអាចសម្រេចកិច្ចរបស់ធម៌មួយទៀតបានឡើយ» គឺក្នុងធម៌ទាំងនោះ សម្មាវាចាមិនអាចសម្រេចកិច្ចរបស់សម្មាកម្មន្តៈបានឡើយ មិនអាចសម្រេចកិច្ចរបស់សម្មាអាជីវៈបានឡើយ។ ហើយសម្មាកម្មន្តៈក៏មិនអាចសម្រេចកិច្ចរបស់សម្មាវាចាបានឡើយ សេចក្តីទាំងពួងគប្បីពោលដោយវិធីនេះជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ» មានអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃការធ្វើការកាត់ផ្តាច់នូវធម៌ជាបដិបក្ខនឹងសីល។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា ការវៀរចាកមុសាវាទ រមែងអាចលះបង់បានតែមុសាវាទប៉ុណ្ណោះ មិនអាចលះបង់វាចាញុះញង់ជាដើមដទៃទៀតបានឡើយ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានចម្ងល់ថា ការវៀរចាកមុសាវាទ ឈ្មោះថា ជាកុសលធម៌។ ហើយកុសលធម៌ ឈ្មោះថា ជាបដិបក្ខនឹងអកុសលធម៌ទាំងអស់។ កាលបើកុសលធម៌សូម្បីតែមួយកើតឡើង គប្បីពោលថា រមែងអាចលះបង់អកុសលធម៌ទាំងអស់ក្នុងសន្តាននោះបាន។ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាពោលថា ការវៀរចាកមុសាវាទ អាចលះបង់បានតែមុសាវាទប៉ុណ្ណោះ មិនអាចលះបង់ធម៌ដទៃទៀតបាន? សេចក្តីនេះ គប្បីយល់យ៉ាងណា? ដោះស្រាយថា ពាក្យថា «អាចលះបង់បាន» នេះ ជាពាក្យសំដៅលើតទង្គប្បហាន ក្នុងបហានៈទាំង ៥។ ហើយពាក្យថា តទង្គប្បហាន គឺការលះបង់នូវអកុសលធម៌នោះៗ ដោយកុសលធម៌នោះៗ ឈ្មោះថា តទង្គប្បហាន។ សេចក្តីនេះ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា ក្នុងលោកនេះ សប្បុរសសមាទានសិក្ខាបទផ្សេងៗគ្នា ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ខ្ញុំសូមវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ» ហើយលះបង់នូវអកុសលធម៌គឺការសម្លាប់សត្វ ដោយកុសលធម៌គឺការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វ លះបង់នូវអកុសលធម៌គឺការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ដោយកុសលធម៌គឺការវៀរចាកការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ សេចក្តីនេះ គប្បីពិស្តារដោយវិធីនេះជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា «កាលបើកុសលធម៌សូម្បីតែមួយកើតឡើង អកុសលធម៌ទាំងអស់មិនកើតឡើងក្នុងសន្តាននោះឡើយ» ក្នុងទីនេះ គឺមិនកើតឡើងព្រោះតែគ្មានឱកាសប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមិនកើតឡើងព្រោះតែការលះបង់ឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងសន្តាននោះ ក្នុងខណៈនោះ មិនមែនមិនកើតឡើងតែអកុសលធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះឡើយ តែថាសូម្បីតែកុសលចិត្តដទៃទៀតទាំងអស់ ក៏មិនកើតឡើងដែរ សូម្បីតែអព្យាកតចិត្តទាំងអស់ ក៏មិនកើតឡើងដែរ។ ចិត្តទាំងនោះ មិនកើតឡើងព្រោះតែគ្មានឱកាសប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមិនកើតឡើងព្រោះតែការលះបង់ឡើយ។ ប៉ុន្តែលោកសំដៅយកការលះបង់ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហានជាដើម ទើបពោលក្នុងទីនេះថា «អាចលះបង់បាន ឬមិនអាចលះបង់បាន»។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ តទង្គប្បហាន ទើបប្រាកដច្បាស់លាស់។ ហើយពាក្យថា «ការវៀរចាកមុសាវាទ អាចលះបង់បានតែមុសាវាទប៉ុណ្ណោះ មិនអាចលះបង់ធម៌ដទៃទៀតបាន» នេះ ក៏សមហេតុផលយ៉ាងក្រៃលែង។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ឯត្ថ ច» នេះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកម្រើក ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា កាយវចីកោបនភាគិយៈ (ធម៌ជាចំណែកនៃការញ៉ាំងកាយនិងវាចាឲ្យកម្រើក)។ វិរតិទាំងឡាយ រមែងប្រាកដច្បាស់តែក្នុងកាមាវចរកុសលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «កាមាវចរកុសលេសុ បិ» នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ គឺរមែងប្រាកដច្បាស់តែក្នុងកាមាវចរកុសលទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងកាមភូមិប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុនៃការកុហក ៣ យ៉ាង ឋិតនៅក្នុងឋានៈជាវត្ថុដែលត្រូវវៀរចាក។ ហើយក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «កុហនៈ» (ការកុហក) លោកពោលថា គឺការធ្វើឲ្យគេងឿងឆ្ងល់ គឺការធ្វើអាការៈគួរឲ្យអស្ចារ្យ ដោយការធ្វើនូវមាយានិងសាថេយ្យកម្មផ្សេងៗរបស់មនុស្ស ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់លាភសក្ការៈនិងសេចក្តីសរសើរ។ ការកុហកនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ បច្ចយប្បដិសេវនកុហនៈ (ការកុហកដោយការសេពបច្ច័យ) សាមន្តជប្បនកុហនៈ (ការកុហកដោយការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង) និង ឥរិយាបថសណ្ឋាបនកុហនៈ (ការកុហកដោយការតាំងឥរិយាបថ)។ ក្នុងកុហនៈទាំងនោះ បុគ្គលទោះបីជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាធំ (មហិច្ឆៈ) ក៏ធ្វើជាបង្ហាញអាការៈជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច (អប្បិច្ឆៈ) បដិសេធចតុបច្ច័យដែលគេនាំមកប្រគេនមុនដំបូង ហើយក្រោយមកក៏ទទួលយកបច្ច័យដែលគេនាំមកប្រគេនយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ នេះ ឈ្មោះថា បច្ចយប្បដិសេវនកុហនៈ។ បុគ្គលទោះបីជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាអាក្រក់ (បាបិច្ឆៈ) ក៏ប្រាថ្នានូវការសរសើរថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយសរសើរតម្កើងអាត្មាអញថា លោកនេះជាអ្នកបានឈាន ឬជាអ្នកបានអភិញ្ញា ឬជាព្រះអរហន្ត» ហើយបញ្ឆោតគេដោយធ្វើខ្លួនឲ្យនៅជិតឧត្តរិមនុស្សធម៌ ឬធ្វើឧត្តរិមនុស្សធម៌ឲ្យនៅជិតខ្លួន។ នេះ ឈ្មោះថា សាមន្តជប្បនកុហនៈ។ បុគ្គលទោះបីជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាអាក្រក់ ក៏ប្រាថ្នានូវការសរសើរថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយសរសើរតម្កើងអាត្មាអញថា លោកនេះជាអ្នកមានការប្រព្រឹត្តស្ងប់រម្ងាប់ មានចិត្តតាំងមាំ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ» ហើយធ្វើការបញ្ឆោតផ្សេងៗអាស្រ័យនឹងឥរិយាបថ។ នេះ ឈ្មោះថា ឥរិយាបថសណ្ឋាបនកុហនៈ។ ពាក្យថា «វត្ថុនៃសិក្ខាបទទាំងឡាយ» គឺការផឹកសុរា ការបរិភោគអាហារក្នុងកាលខុស (វិកាលភោជន) ការមើលការស្តាប់នូវការរាំច្រៀងតន្ត្រីជាដើម។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកសមាទានថា «ខ្ញុំសូមវៀរចាកការផឹកនូវសុរានិងមេរ័យ» ចេតនាជាហេតុវៀរចាកការផឹកសុរានិងមេរ័យ ឈ្មោះថា វត្ថុដែលត្រូវវៀរចាក។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកសមាទានថា «ខ្ញុំសូមវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងកាលខុស» ចេតនាជាហេតុវៀរចាកការបរិភោគវត្ថុជាយាវកាលិកក្នុងកាលខុស ឈ្មោះថា វត្ថុដែលត្រូវវៀរចាក។ សូម្បីក្នុងសិក្ខាបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្នុងលោកុត្តរចិត្តទាំងឡាយ មានវិសេសនៈ ៣ គឺ «សព្វថាបិ» (ដោយប្រការទាំងពួងសូម្បីទាំងអស់) «និយតា» (ជានិយតធម៌) និង «ឯកតោ វា» (ឬជាមួយគ្នា)។ ចំណែកក្នុងលោកិយចិត្តទាំងឡាយ មានវិសេសនៈ ២ ៗ គឺ «កទាចិ» (ក្នុងកាលខ្លះ) និង «វិសុំ វិសុំ» (ផ្សេងៗគ្នា)។ ក្នុងលោកុត្តរចិត្តទាំងនោះ ពាក្យថា «សព្វថាបិ» នេះ ជាការបង្ហាញនូវសមុច្ឆេទប្បហាន (ការលះបង់ដោយកាត់ផ្តាច់)។ ចំណែកក្នុងលោកិយចិត្តទាំងឡាយ លោកមានបំណងសំដៅយកតទង្គប្បហានដែលផ្ទុយពីនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឬដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវទុច្ចរិតមួយៗ»។


121. Appamaññāsu. ‘‘Vibhaṅge’’ti appamaññā vibhaṅge. ‘‘Kāruññappakatikassā’’ti kāruññasabhāvassa. ‘‘Anissukino’’ti issādhammarahitassa. Thāmagatā karuṇā dosa samuṭṭhitaṃ vihiṃsaṃ pajahati. Thāmagatā muditā dosasamuṭṭhitaṃ aratiṃ pajahatīti vuttaṃ ‘‘vihiṃsā aratīnaṃ nissaraṇa bhūtā’’ti. Ettha ca arati nāma suññāgāresu ca bhāvanā kammesu ca nibbidā. Dosa nissaraṇe sati domanassanissaraṇampi siddhameva. Nissaraṇañca nāma paṭipakkha dhamma saṇṭhānena hoti. Tasmā pubbabhāgepi appamaññāsu niccaṃ somanassa saṇṭhānaṃ veditabbanti adhippāyena ‘‘domanassappaṭipakkhañcā’’tiādimāha. ‘‘Aṭṭhakathāyapi saha viruddho’’ti aṭṭhasāliniyaṃ upekkhā sahagata kāmāvacara kusala cittesu karuṇā muditā parikammakālepi hi imesaṃ uppatti mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā evā-ti vuttaṃ. Tāya aṭṭhakathāyapi saha viruddho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Paṭikūlā rammaṇesu pana…pe… vattabbameva natthī’’ti paṭikūlā rammaṇāni nāma somanassena dūre honti, tathā dukkhita sattā ca, tasmā tadā rammaṇāni asubha bhāvanā cittāni ca karuṇā bhāvanā cittāni ca ādito upekkhā sahagatā nevāti vattabbameva natthi. ‘‘Sāhivedanupekkhā nāmā’’ti kāmāvacara vedanupekkhā vuttā. Vibhāvanipāṭhe, ‘‘aññavihitassa pī’’ti aññaṃ ārammaṇaṃ manasikarontassapi. Sajjhāyanaṃ sampajjati, sammasanaṃ sampajjatīti pāṭhaseso. Iti tasmā. Ettha siyā ‘‘taṃ paṭikkhittaṃ hotī’’ti kasmā vuttaṃ. Na nu tampi upekkhā sahagata cittesu karuṇā muditānaṃ sambhavaṃ sādheti yevāti. Saccaṃ sādhetiyeva. Tena pana paricaya vasena tesu tāsaṃ sambhavaṃ dīpeti. Idha pana ‘‘ettha cā’’tiādinā ‘‘paṭikūlā rammaṇesū’’tiādinā ca paricayena vinā pakatiyā tāsaṃ upekkhā vedanāya eva saha pavatti bahulatā vuttāti. ‘‘Yogakamma balenā’’ti yuñjana vīriya kamma balena.

១២១. ក្នុងអប្បមញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Vibhaṅge» គឺក្នុងអប្បមញ្ញាវិភង្គ។ ពាក្យថា «Kāruññappakatikassa» គឺអ្នកមានសភាវៈករុណាជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា «Anissukino» គឺអ្នកប្រាសចាកធម៌គឺឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន)។ ករុណាដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា រមែងលះបង់នូវវិហឹសា (ការបៀតបៀន) ដែលមានទោសៈជាសមុដ្ឋាន។ មុទិតាដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា រមែងលះបង់នូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) ដែលមានទោសៈជាសមុដ្ឋាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «vihiṃsā aratīnaṃ nissaraṇa bhūtā» (ជាគ្រឿងរំលាស់ចេញចាកវិហឹសានិងអរតិ)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា អរតិ គឺសេចក្តីនឿយណាយក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់ និងក្នុងភាវនាកម្មទាំងឡាយ។ កាលបើការរំលាស់ចេញចាកទោសៈមានហើយ ការរំលាស់ចេញចាកទោមនស្សក៏ជាការសម្រេចដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាការរំលាស់ចេញ រមែងមានដោយការតាំងនៅនៃធម៌ជាបដិបក្ខ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីក្នុងបុព្វភាគ ក្នុងអប្បមញ្ញាទាំងឡាយ គប្បីដឹងនូវការតាំងនៅនៃសោមនស្សជានិច្ច ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យថា «domanassappaṭipakkhañca» ជាដើម។ ពាក្យថា «Aṭṭhakathāyapi saha viruddho» គឺក្នុងអដ្ឋសាលិនីពោលថា ក្នុងកាមាវចរកុសលចិត្តដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា សូម្បីក្នុងកាលនៃបរិកម្មនៃករុណានិងមុទិតាទាំងឡាយ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនេះ មហាអដ្ឋកថាអនុញ្ញាតទុកហើយពិតមែន ដូច្នេះ ឈ្មោះថាផ្ទុយគ្នានឹងអដ្ឋកថានោះដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ពាក្យថា «Paṭikūlā rammaṇesu pana…pe… vattabbameva natthī» សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើមរអើម រមែងនៅឆ្ងាយពីសោមនស្ស ព្រមទាំងសត្វដែលមានទុក្ខក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលនោះ អារម្មណ៍ទាំងឡាយ និងអសុភភាវនាចិត្តទាំងឡាយក្តី ករុណាភាវនាចិត្តទាំងឡាយក្តី តាំងពីដើមមក មិនមែនជាចិត្តប្រកបដោយឧបេក្ខាឡើយ នេះជាពាក្យដែលមិនត្រូវពោលឡើយ។ ពាក្យថា «Sāhivedanupekkhā nāmā» គឺសំដៅដល់កាមាវចរឧបេក្ខាវេទនា។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី ពាក្យថា «aññavihitassa pī» គឺសូម្បីបុគ្គលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអារម្មណ៍ដទៃ។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាឋៈគឺ ការស្វាធ្យាយរមែងសម្រេច ការពិចារណារមែងសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ គួរមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «taṃ paṭikkhittaṃ hotī» (សេចក្តីនោះត្រូវបានបដិសេធហើយ)? តើសេចក្តីនោះមិនមែនជាការសម្រេចនូវការកើតឡើងនៃករុណានិងមុទិតាក្នុងចិត្តដែលប្រកបដោយឧបេក្ខាទេឬ? ពិតណាស់ រមែងសម្រេចពិតមែន ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃការស៊ាំទៅ រមែងសម្តែងនូវការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះក្នុងចិត្តទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ettha ca» និងពាក្យជាដើមថា «paṭikūlā rammaṇesu» សំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅជាភាគច្រើននៃធម៌ទាំងនោះ ជាមួយឧបេក្ខាវេទនាដោយប្រក្រតី ដោយមិនបាច់មានការស៊ាំឡើយ។ ពាក្យថា «Yogakamma balena» គឺដោយកម្លាំងនៃការព្យាយាមប្រកបដោយវីរិយៈ។


122. Ceto [Pg.106] yuttānaṃ citta cetasikānaṃ. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. Heṭṭhā ca vutto ‘kadāci sandissanti visuṃ visuṃ, kadāci nānā hutvā jāyantī’ti. Upari ca vakkhati ‘appamaññā viratiyo panettha pañcapi paccekameva yojetabbā’ti. Issādīnañca nānā kadāci yogo upari ‘issāmacchera kukkuccāni panettha paccekameva yojetabbānī’ti vakkhati. Mānathina middhānaṃ pana nānā kadāci yogo idha vattabbo. ‘‘Kadācī’’ti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘tesaṃ’’tiādinā. ‘‘Tesaṃ’’ti diṭṭhi vippayuttānaṃ. ‘‘Niddābhibhūta vasenā’’ti nidassana vacanametaṃ. Tena kosajjādīnampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Akammaññatāyā’’ti akammaññabhāvena. Tehi issāmacchariya kukkuccehi. Tena ca mānena. Kicca virodhe vā ārammaṇa virodhe vā nānābhāvo. Avirodhe sahabhāvo.

១២២. ពាក្យថា Ceto yuttānaṃ គឺនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Ettha ca»។ ខាងក្រោមបានពោលទុកថា «ជួនកាលរមែងប្រាកដផ្សេងៗគ្នា ជួនកាលកើតឡើងផ្សេងៗគ្នា»។ ខាងលើនឹងពោលថា «អប្បមញ្ញានិងវិរតិទាំង ៥ នេះ ក្នុងទីនេះ គប្បីប្រកបដោយឡែកពីគ្នា»។ ការប្រកបផ្សេងគ្នាជួនកាលនៃធម៌មានឥស្សាជាដើម ខាងលើនឹងពោលថា «ឥស្សា មច្ឆរិយៈ និងកុក្កុច្ចៈទាំងឡាយនេះ ក្នុងទីនេះ គប្បីប្រកបដោយឡែកពីគ្នា»។ ចំណែកឯការប្រកបផ្សេងគ្នាជួនកាលនៃមានៈ ថីនៈ និងមិទ្ធៈ គប្បីពោលក្នុងទីនេះ។ កាលពោលថា «Kadāci» (ជួនកាល) ហើយ រមែងពន្យល់សេចក្តីនោះដោយពាក្យជាដើមថា «tesaṃ»។ ពាក្យថា «Tesaṃ» គឺនៃចិត្តដែលប្រាសចាកទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិវិប្បយុត្ត)។ ពាក្យថា «Niddābhibhūta vasena» នេះជាពាក្យសម្តែងជាឧទាហរណ៍។ ដោយពាក្យនោះ គប្បីដឹងនូវការកាន់យកសូម្បីកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) ជាដើម។ ពាក្យថា «Akammaññatāya» គឺដោយសភាវៈមិនគួរដល់ការងារ។ ដោយធម៌ទាំងនោះ គឺឥស្សា មច្ឆរិយៈ និងកុក្កុច្ចៈ។ និងដោយមានៈនោះ។ ភាពផ្សេងគ្នា រមែងមានក្នុងកាលដែលមានការផ្ទុយគ្នានៃកិច្ច ឬការផ្ទុយគ្នានៃអារម្មណ៍。 ភាពកើតរួមគ្នា រមែងមានក្នុងកាលដែលមិនផ្ទុយគ្នា។


123. ‘‘Yogaṭṭhānaparicchindana vasenā’’ti sabbacitta sādhāraṇā tāva sabbesupi ekūnanavuticittuppādesu, vitakko pañcapaññā sacittesūtiādinā yuttaṭṭhāna bhūtānaṃ cittānaṃ gaṇanasaṅkhyāparicchedavasena. ‘‘Yutta dhammarāsi paricchindana vasenā’’ti anuttare chattiṃsa, mahaggate pañcatiṃsātiādinā yutta dhammarāsīnaṃ gaṇana saṅkhyā pariccheda vasena. Sesaṃ suviññeyyaṃ. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ. ‘‘Tesaṃ nayānaṃ’’ti catukka pañcaka nayānaṃ.

១២៣. ពាក្យថា «Yogaṭṭhānaparicchindana vasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការកំណត់រាប់ចំនួននៃចិត្តទាំងឡាយដែលជាទីប្រកប ដូចជា សព្វចិត្តសាធារណៈ រមែងកើតក្នុងចិត្តុប្បាទទាំង ៨៩ ទាំងអស់, វិតក្កៈ រមែងកើតក្នុងចិត្ត ៥៥ ជាដើម។ ពាក្យថា «Yutta dhammarāsi paricchindana vasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការកំណត់រាប់ចំនួននៃគំនរធម៌ដែលប្រកប ដូចជា ក្នុងអនុត្តរធម៌មាន ៣៦, ក្នុងមហគ្គតធម៌មាន ៣៥ ជាដើម។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។ ពាក្យថា «Pāḷiyaṃ» គឺក្នុងព្រះបាលីធម្មសង្គណី។ ពាក្យថា «Tesaṃ nayānaṃ» គឺនៃន័យទាំងឡាយមានចតុក្កន័យនិងបញ្ចកន័យ។


124. ‘‘Kāyavacī visodhana kiccā’’ti kāyadvāravacīdvāra sodhana kiccā.

១២៤. ពាក្យថា «Kāyavacī visodhana kiccā» គឺមានកិច្ចជម្រះកាយទ្វារនិងវចីទ្វារឱ្យស្អាត។


125. Lokuttara viratīnaṃ lokuttara vipākesupi uppajjanato ‘‘idañca…pe… daṭṭhabba’’nti. Tāsaṃ appamaññānaṃ. Tesu mahāvipākesu. Sattapaññattādīni ārammaṇāni yassāti viggaho. ‘‘Tenā’’ti kusalena. ‘‘Vikappa rahitattā’’ti vividhākāra cintana rahitattā. Appanāpatta kamma visesehi nibbattā appanāpattakamma visesa nibbattā. Paññatti visesāni nāma pathavīkasiṇa nimittādīni. ‘‘Api cā’’tiādīsu. Na paññatti dhammehi atthi. Evañca sati, kāmavipākāni kāmataṇhāya ārammaṇabhūtā paññattiyopi ālambeyyunti. ‘‘Saṅgahanayabhedakārakā’’ti patha majjhānika [Pg.107] cittesu chattiṃsa. Dutīyajjhānika cittesu pañcatiṃsātiādinā saṅgahanayabhedassa kārakā.

១២៥. ព្រោះហេតុតែលោកុត្តរវិរតិទាំងឡាយ កើតឡើងសូម្បីក្នុងលោកុត្តរវិបាកទាំងឡាយ ទើបពោលថា «idañca…pe… daṭṭhabbaṃ» (គប្បីឃើញនូវសេចក្តីនេះផងចុះ)។ ពាក្យថា ទាំងនោះ គឺនៃអប្បមញ្ញាទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងមហាវិបាកទាំងនោះ។ វិគ្គហៈថា ចិត្តណាមានសត្តបញ្ញត្តិជាដើមជាអារម្មណ៍ (ឈ្មោះថា សត្តបញ្ញត្តិអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា «Tena» គឺដោយកុសល。 ពាក្យថា «Vikappa rahitattā» គឺព្រោះប្រាសចាកការគិតដោយអាការផ្សេងៗ។ កើតឡើងអំពីកម្មដ៏វិសេសដែលដល់នូវអប្បនា ឈ្មោះថា អប្បនាបត្តកម្មវិសេសនិព្វត្តៈ។ បញ្ញត្តិដ៏វិសេសទាំងឡាយ គឺបឋវីកសិណនិមិត្តជាដើម។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Api ca»។ មិនមែនមានដោយបញ្ញត្តិធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ កាមវិបាកទាំងឡាយ ក៏គប្បីយកបញ្ញត្តិទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃកាមតណ្ហា មកធ្វើជាអារម្មណ៍ដែរ។ ពាក្យថា «Saṅgahanayabhedakārakā» គឺក្នុងបឋមជ្ឈានចិត្តទាំងឡាយមាន ៣៦, ក្នុងទុតិយជ្ឈានចិត្តទាំងឡាយមាន ៣៥ ជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវការប្លែកគ្នានៃសង្គហន័យ។


126. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Pañcasu asaṅkhārikesū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ. Tathā pañcasu sasaṅkhārikesūti. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១២៦. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Ettha ca»។ ពាក្យថា «Pañcasu asaṅkhārikesu» គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យនិទ្ធារណៈ (ការដកចេញ)។ ក្នុងពាក្យថា «pañcasu sasaṅkhārikesu» ក៏ដូច្នោះដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។


128. ‘‘Bhūmi jāti sampayogādibhedenā’’ti phassotāva catubbidho hoti kāmāvacaro, rūpāvacaro, arūpāvacaro cāti. Ayaṃ bhūmibhedo.

១២៨. ពាក្យថា «Bhūmi jāti sampayogādibhedena» សេចក្តីថា ផស្សៈនោះឯងមាន ៤ យ៉ាង គឺ កាមាវចរ រូបាវចរ អរូបាវចរ និងលោកុត្តរ។ នេះជាភូមិភេទ (ការប្លែកគ្នាដោយភូមិ)។


Dvādasākusalā phassā, kusalā ekavīsati;

Chattiṃseva vipākā ca, vīsati kriyā matā.

ផស្សៈជាអកុសលមាន ១២, ជាកុសលមាន ២១, ជាវិបាកមាន ៣៦, និងជាកិរិយាមាន ២០ នេះជាការកំណត់ដឹង។


Iti ayaṃ jātibhedo. Somanassa sahagato, diṭṭhigata sampayutto, asaṅkhāriko ca, sasaṅkhāriko cātiādinā sampayogādibhedo vattabbo. ‘‘Cittena samaṃ bheda’’nti attanā vā sampayuttena cittabhedena samaṃ bhedaṃ. Ekūnana vutiyā cittesu vā. Ettha ca vicikicchā cetasikaṃ ekasmiṃ citte yuttanti ekameva hoti. Doso, issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime cattāro dvīsu cittesu yuttāti visuṃ visuṃ dve dve honti. Tathā diṭṭhimānā paccekaṃ cattāro. Thinamiddhaṃ paccekaṃ pañcātiādinā sabbaṃ vattabbanti.

នេះជាជាតិភេទ (ការប្លែកគ្នាដោយជាតិ) យ៉ាងនេះ។ គប្បីពោលនូវសម្បយោគភេទជាដើម ដូចជា ប្រកបដោយសោមនស្ស, ប្រកបដោយទិដ្ឋិ, ជាអសង្ខារិក និងសសង្ខារិកជាដើម។ ពាក្យថា «Cittena samaṃ bhedaṃ» គឺការប្លែកគ្នាស្មើដោយការប្លែកគ្នានៃចិត្តដែលប្រកបដោយខ្លួន ឬក្នុងចិត្ត ៨៩ ទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ ច្រើនតែវិចិកិច្ឆាចេតសិក ប្រកបក្នុងចិត្តតែមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានតែមួយ។ ធម៌ទាំង ៤ នេះ គឺ ទោសៈ ឥស្សា មច្ឆរិយៈ និងកុក្កុច្ចៈ ប្រកបក្នុងចិត្ត ២ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពីរៗ ដោយឡែកពីគ្នា។ ដូចគ្នាដែរ ទិដ្ឋិនិងមានៈ មានបួនៗ ដោយឡែកពីគ្នា។ ថីនៈនិងមិទ្ធៈ មានប្រាំៗ ដោយឡែកពីគ្នា គប្បីពោលនូវសេចក្តីទាំងពួងយ៉ាងនេះជាដើម។


Cetasikasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

អនុទីបនានៃចេតសិកសង្គហទីបនី ចប់ហើយ។


3. Pakiṇṇakasaṅgahaanudīpanā

៣. អនុទីបនានៃបកិណ្ណកសង្គហៈ


129. Pakiṇṇakasaṅgahe[Pg.108]. Ubhinnaṃ citta cetasikānaṃ. ‘‘Tepaññāsā’’ti tepaññāsavidhā. ‘‘Bhāvo’’ti vijjamānakiriyā. Yo lakkhaṇa rasādīsu lakkhaṇanti vuccati. Tenāha ‘‘dhammānaṃ’’tiādiṃ. Pavattoti pāṭhasesa padaṃ. Etena ‘vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho’tiādīsupi vedanā bhedena pavatto cittacetasikānaṃ saṅgahotiādinā sambandhaṃ dasseti. ‘‘Vacanattho dassito’’ti, kathaṃ dassitoti āha ‘‘vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho’’tiādi. ‘‘Tesaṃ dāni yathārahaṃ’’ti ettha ‘‘tesaṃ’’ti cittacetasikānaṃ, saṅgaho nāmāti sambandho. Etena ayaṃ saṅgaho citta cetasikānaṃ eva saṅgahoti siddhaṃ hoti. Vedanā hetuto. La. Lambaṇavatthuto saṅgaho nāmāti sambandho. Etena upari vedanā saṅgahotiādīsu vedanāto saṅgaho vedanā saṅgaho. La. Vatthuto saṅgaho vatthu saṅgahoti siddhaṃ hoti, vedanātotiādīsu ca vedanā bhedatotiādi atthato siddhaṃ hoti. Evaṃ channaṃ pakiṇṇakasaṅgahānaṃ vacanattho dassito. Tenāha ‘‘vedanā bhedenā’’tiādiṃ. Ādinā dassitoti sambandho. ‘‘Saṅgaho nāma niyyate’’ti vuttattā ‘‘nīto nāma atthī’’ti vuttaṃ. ‘‘Niyyate’’ti ca pavattīyateti attho. Nanu tesaṃ ‘‘saṅgaho nāma niyyate’’ti vuttattā dvīhi citta cetasikehi eva ayaṃ saṅgaho netabboti. Na. Cittena nīte cetasikehi visuṃ netabba kiccassa abhāvatoti dassetuṃ ‘‘citte pana siddhe’’tiādi vuttaṃ.

១២៩. ក្នុងបកិណ្ណកសង្គហៈ។ នៃធម៌ទាំងពីរ គឺចិត្តនិងចេតសិក។ ពាក្យថា «Tepaññāsā» គឺមាន ៥៣ ប្រការ។ ពាក្យថា «Bhāvo» គឺកិរិយាដែលមានប្រាកដ។ សភាវៈណាដែលហៅថា លក្ខណៈ ក្នុងលក្ខណៈនិងរសជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dhammānaṃ»។ ពាក្យថា Pavatto គឺជាបទដែលសេសសល់ក្នុងបាឋៈ។ ដោយពាក្យនេះ រមែងសម្តែងនូវការទាក់ទងគ្នា សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho» (ការសង្គ្រោះនូវចិត្តនិងចេតសិកដោយចំណែកនៃវេទនា) ថា ការសង្គ្រោះនូវចិត្តនិងចេតសិកដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយចំណែកនៃវេទនា ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «Vacanattho dassito» (សម្តែងវចនត្ថៈហើយ) សួរថា សម្តែងយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho»។ ក្នុងពាក្យថា «Tesaṃ dāni yathārahaṃ» នេះ ពាក្យថា «tesaṃ» គឺនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ, ពាក្យថា «saṅgaho nāma» គឺជាការទាក់ទងគ្នា។ ដោយពាក្យនេះ ជាការសម្រេចថា ការសង្គ្រោះនេះ គឺជាការសង្គ្រោះនូវចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយនោះឯង។ ការទាក់ទងគ្នាថា ការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃវេទនា ហេតុ .ល. អារម្មណ៍ និងវត្ថុ។ ដោយពាក្យនេះ ជាការសម្រេចថា ខាងលើ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «vedanā saṅgaho» ការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃវេទនា ឈ្មោះថា វេទនាសង្គហៈ .ល. ការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃវត្ថុ ឈ្មោះថា វត្ថុសង្គហៈ និងក្នុងពាក្យជាដើមថា «vedanāto» ជាការសម្រេចដោយអត្ថថា ដោយចំណែកនៃវេទនាជាដើម។ វចនត្ថៈនៃបកិណ្ណកសង្គហៈទាំង ៦ ត្រូវបានសម្តែងហើយយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «vedanā bhedena»។ ការទាក់ទងគ្នាគឺ សម្តែងហើយដោយពាក្យជាដើម។ ព្រោះពោលទុកថា «saṅgaho nāma niyyate» (ឈ្មោះថាសង្គហៈ រមែងនាំទៅ) ទើបពោលថា «nīto nāma atthi» (ដែលនាំទៅហើយ ឈ្មោះថាមានពិត)។ និងពាក្យថា «Niyyate» មានអត្ថថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ សួរថា ព្រោះពោលទុកថា «saṅgaho nāma niyyate» នៃធម៌ទាំងនោះ ការសង្គ្រោះនេះ គប្បីនាំទៅដោយធម៌ទាំងពីរ គឺចិត្តនិងចេតសិកនោះឯង មែនឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមែនឡើយ។ ដើម្បីសម្តែងថា កាលបើចិត្តនាំទៅហើយ កិច្ចដែលត្រូវនាំទៅដោយឡែកដោយចេតសិកទាំងឡាយ រមែងមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «citte pana siddhe» (កាលបើចិត្តសម្រេចហើយ)។


130. Vedanā saṅgahe. Vedanā bhedaṃ nissāya imassa saṅgahassa pavattattā ‘‘nissaya dhamma pariggahattha’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṃyuttake’’ti vedanā saṃyuttake. ‘‘Ārammaṇaṃ anubhontī’’ti ārammaṇa rasaṃ anubhonti. ‘‘Te’’ti tejanā. ‘‘Taṃ’’ti taṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Sātato’’ti sukhākārato. ‘‘Assātato’’ti dukkhā kārato[Pg.109]. Tato aññopakāro natthi, tasmā vedanā anubhavana lakkhaṇena tividhā eva hotīti yojanā. ‘‘Dve’’ti dve vedanāyo. Upekkhaṃ sukhe saṅgahetvā sukhadukkhavasena vā dve vedanā vuttāti yojanā. ‘‘Santasmiṃ esā paṇīte sukhe’’ti jhānasampayuttaṃ adukkhama sukhaṃ sandhāya vuttaṃ. Pañca bhedādīsu vitthāro vedanā saṃyutte gahetabbo. Vedayitanti ca vedanāti ca atthato ekaṃ. ‘‘Sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃ’’ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ eva paviṭṭhaṃ hoti. Saṅkhāra dukkhataṃ ānanda mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāra vipariṇāmatañca, yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃti pāḷi. ‘‘Indriyabhedavasenā’’ti somanassa sahagataṃ, upekkhāsahagataṃ, domanassa sahagataṃ, sukhasahagataṃ, dukkha sahagatanti evaṃ indriya bhedavasena. ‘‘Yesu dhammesū’’ti sampayutta dhammesu. ‘‘Tesaṃ’’ti sampayutta dhammānaṃ. Tattha sukhasampayuttā dhammā kāyika sukha sampayutta cetasika sukha sampayutta vasena duvidhā. Evaṃ issaraṭṭhānabhūtānaṃ sampayutta dhammānaṃ duvidhattā anubhavana bhede tīsu vedanāsu ekaṃ sukha vedanaṃ dvidhā bhinditvā sukhindriyaṃ somanassindriyanti vuttaṃ. Dukkhasampayutta dhammesupi esevanayo. ‘‘Api cā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho. ‘‘Tepī’’ti upekkhā sampayuttāpi dhammā. Cakkhādi pasādakāyā nāma cakkhu sota ghāna jivhā pasādakāyā. Tesu nissitā nāma cakkhu viññāṇa cittuppādādayo. ‘‘Sabbhāvā’’ti santabhāvato saṃvijjamāna bhāvato duvidhā hontīti yojanā. ‘‘Eka rasattā’’ti majjhattabhāvena ekarasattā. ‘‘Itarānī’’ti somanassa domanassa upekkhindriyāni. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១៣០. ក្នុងវេទនាសង្គហៈ។ ព្រោះតែសង្គហៈ (ការសង្ខេប) នេះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការបែងចែកវេទនា ទើបពោលថា «ដើម្បីកំណត់កាន់យកនូវធម៌ជាទីអាស្រ័យ» (នីស្សយធម្មបរិគ្គហត្ថំ)។ ពាក្យថា «ក្នុងសំយុត្តកៈ» គឺក្នុងវេទនាសំយុត្ត។ ពាក្យថា «ទទួលរងនូវអារម្មណ៍» គឺទទួលរងនូវរសនៃអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «Te» គឺការញ៉ាំងឲ្យក្តៅ (តេជនា)។ ពាក្យថា «Taṃ» គឺអារម្មណ៍នោះ។ ពាក្យថា «ដោយការត្រេកអរ» គឺដោយអាការៈជាសុខ។ ពាក្យថា «ដោយការមិនត្រេកអរ» គឺដោយអាការៈជាទុក្ខ។ ក្រៅពីនោះ ឧបការៈដទៃទៀតមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបសេចក្តីថា វេទនាដោយលក្ខណៈនៃការទទួលរង តែងមាន ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ពីរ» គឺវេទនាពីរយ៉ាង។ ការប្រកបសេចក្តីថា ឬមួយពោលថា វេទនាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃសុខនិងទុក្ខ ដោយរួមបញ្ចូលឧបេក្ខាទៅក្នុងសុខៈ។ ពាក្យថា «នេះជាសុខដ៏ស្ងប់ ដ៏ប្រណីត» គឺពោលសំដៅយកអទុក្ខមសុខវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយឈាន។ សេចក្តីពិស្តារក្នុងការបែងចែកជា ៥ យ៉ាងជាដើម គប្បីកាន់យកក្នុងវេទនាសំយុត្ត។ ពាក្យថា វេទយិតៈ (ការសោយអារម្មណ៍) និងពាក្យថា វេទនា មានអត្ថន័យដូចគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា «សេចក្តីសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ ស្ថិតនៅក្នុងទុក្ខ» គឺសេចក្តីសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ តែងចូលទៅក្នុងទុក្ខតែម្យ៉ាង។ ព្រះបាលីថា «សេចក្តីសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ទាំងអស់នោះ ស្ថិតនៅក្នុងទុក្ខ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសង្ខារទុក្ខភាព និងវិបរិណាមទុក្ខភាព ទើបត្រាស់ទៅកាន់ព្រះអានន្ទ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការបែងចែកឥន្ទ្រិយ» គឺដោយអំណាចនៃការបែងចែកឥន្ទ្រិយយ៉ាងនេះគឺ៖ សោមនស្សសហគតៈ, ឧបេក្ខាសហគតៈ, ទោមនស្សសហគតៈ, សុខសហគតៈ, ទុក្ខសហគតៈ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំងឡាយណា» គឺក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងនោះ» គឺនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងនោះ ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយសុខ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយកាយិកសុខ និងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតសិកសុខ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាពីរយ៉ាងនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយដែលជាធម៌ជាធំ (ឥស្សរៈ) ក្នុងការបែងចែកការទទួលរង ក្នុងវេទនា ៣ យ៉ាងនោះ ទើបបំបែកសុខវេទនាតែមួយជាពីរយ៉ាង ហើយពោលថា សុខិន្ទ្រិយ និងសោមនស្សិន្ទ្រិយ។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយទុក្ខ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «ម្យ៉ាងទៀត» មានន័យថា មានសេចក្តីខ្លះដែលគប្បីពោល។ ពាក្យថា «សូម្បីធម៌ទាំងនោះ» គឺសូម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយឧបេក្ខា។ ដែលឈ្មោះថា ចក្ខាទិបសាទកាយ គឺចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជិវ្ហាបសាទ។ ដែលឈ្មោះថា អាស្រ័យនៅក្នុងបសាទទាំងនោះ គឺការកើតឡើងនៃចិត្តមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា «ព្រោះមានសភាព» គឺការប្រកបសេចក្តីថា តែងមាន ២ យ៉ាង ព្រោះសភាពដែលមានពិត គឺសភាពដែលប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា «ព្រោះមានរសតែមួយ» គឺព្រោះមានរសតែមួយដោយភាពជាកណ្តាល (មជ្ឈត្តភាព)។ ពាក្យថា «ធម៌ក្រៅពីនេះ» គឺសោមនស្សិន្ទ្រិយ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ និងឧបេក្ខិន្ទ្រិយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយនឹងយល់បានហើយ។


131. Hetusaṅgahe. ‘‘Suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṃ’’ti suṭṭhu patiṭṭhahantīti suppatiṭṭhitā. Suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetu kiccaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Imepi dhammā’’ti imepi cha hetu dhammā. ‘‘Tatthā’’ti tesu ārammaṇesu, sādhenti. Tasmā suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetukiccaṃ nāmāti vuttaṃ. ‘‘Apare panā’’ti paṭṭhānaṭṭha kathāyaṃ [Pg.110] āgato revatatthera vādo. ‘‘Dhammānaṃ kusalādi bhāvasādhanaṃ’’ti sahajātadhammānaṃ kusalabhāvasādhanaṃ akusalabhāvasādhanaṃ abyākatabhāvasādhanaṃ. ‘‘Evaṃ sante’’tiādi taṃ vādaṃ paṭikkhipantānaṃ paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yesa’’nti mohamūla citta dvaye moho ca ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni ca. ‘‘Na sampajjeyyā’’ti sahajāta hetuno abhāvā tassa mohassa akusala bhāvo, itare sañca abyākata bhāvo na sampajjeyya. Idaṃ vuttaṃ hoti. Hetu nāma sahajāta dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhetīti vuttaṃ. Evaṃ sati, so moho sampayutta dhammānaṃ akusala bhāvaṃ sādheyya. Attano pana akusala bhāvaṃ sādhento sahajāto añño hetu natthi. Tasmā tassa akusalabhāvo na sampajjeyya. Tathā ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānañca abyākatabhāvaṃ sādhento koci sahajāto hetu nāma natthīti tesampi abyākata bhāvo na sampajjeyya. Na ca na sampajjati. Tasmā so theravādo na yuttoti. Ettha siyā. Soca moho attano dhammatāya akusalo hoti. Tāni ca ahetuka cittuppādarūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti. Evaṃ sante, yathā te dhammā. Tathā aññepi dhammā attano dhammatāya eva kusalā kusalā byākatā bhavissanti. Na cettha kāraṇaṃ atthi, yenakāraṇena te eva dhammā attano dhammatāya akusalā byākatā honti. Aññe pana dhammā attano dhammatāya kusalā kusalā byākatā na honti, hetūhi eva hontīti. Tasmā tesaṃ sabbesampi kusalādi bhāvatthāya hetūhi payojanaṃ natthi. Tasmā so theravādo na yutto yevāti. Na kevalañca tasmiṃ theravāde ettako doso atthi. Atha kho aññopi doso atthīti dassetuṃ ‘‘yāni cā’’tiādimāha. Tatthāyaṃ adhippāyo. Sace dhammānaṃ kusalādi bhāvo sahajāta hetuppaṭibaddho siyā. Evaṃ sati, hetu paccaye kusala hetuto laddha paccayāni rūpāni kusalāni bhaveyyuṃ. Akusala hetuto laddha paccayāni rūpāni akusalāni bhaveyyuṃ[Pg.111]. Na ca bhavanti. Tasmā so vādo ayutto yevāti. Idāni puna taṃ theravādaṃ paggahetuṃ ‘‘yathāpanā’’tiādimāha. ‘‘Dhammesū’’ti catussacca dhammesu. Muyhanakiriyā nāma andhakāra kiriyā. Dhammacchando nāma dānaṃ dātukāmo, sīlaṃ pūretukāmo, bhāvanaṃ bhāvetukāmo iccādinā pavatto chando. ‘‘Akkhantī’’ti akkhamanaṃ, arocanaṃ, amanāpo. Pāpa dhamma pāpā rammaṇa virodho nāma kāmarāgaṭṭhānīyehi sattavidha methuna dhammādīhi pāpa dhammehi ceva pañcakāmaguṇā rammaṇe hi ca cittassa virodho, jeguccho paṭikūlo. Muyhanakiriyā pana ekanta akusala jātikā eva hoti. Ettāvatā mohamūla citta dvaye moho attano dhammatāya akusalo hotīti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Evaṃ sante’’tiādikaṃ tattha dosāropanaṃ vidhamati. Idāni ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti imamatthaṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘yoca dhammo’’tiādimāha. ‘‘Ettakamevā’’ti aññaṃ dukkara kāraṇaṃ natthīti adhippāyo. ‘‘Ahetuka cittānaṃ’’ti ahetuka cittuppādānaṃ. Attano dhammatāya eva siddho. Ettāvatā-ahetuka. La. Nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontī-ti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Evaṃ sante’’tiādi tattha dosāropanaṃ apaneti. Idāni sabbopi moho attano dhammatāya akusala bhāveṭhatvā aññesaṃ icchā nāma atthi, akkhanti nāma atthīti evaṃ vuttānaṃ icchā akkhanti dhammānampi akusala bhāvaṃ sādhetīti dassetuṃ ‘‘tattha moho’’tiādimāha. ‘‘Muyhana nissandāni evā’’ti muyhanakiriyāya nissandapphalāni eva. Na kevalaṃ so lobhādīnaṃ akusalabhāvaṃ sādheti, atha kho alobhādīnampi kusalabhāvaṃ so eva sādhetīti dassetuṃ ‘‘alobhādīnañcā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Avijjānusayena saheva siddho’’ti tāni sattasantāne avijjānusaye appahīne kusalāni honti. Pahīne kiriyāni hontīti adhippāyo. Idāni lobha dosānaṃ alobhādīnañca hetu kiccaṃ dassetuṃ ‘‘tāni pana lobhādīnī’’tiādi vuttaṃ. Rajjana dussanānaṃ nissandāni rajjanādinissandāni. ‘‘Diṭṭhi mānādīnī’’ti [Pg.112] diṭṭhi māna issā macchariyādīni. Arajjana adussana amuyhanānaṃ nissandāni arajjanādi nissandāni. ‘‘Saddhādīnī’’ti saddhā sati hiri ottappādīni. ‘‘Hetumukhenapī’’ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ abyākatabhāvo attano dhammatāya siddhoti vutto. Sahetuka vipāka kriyānaṃ abyākata bhāvo pana attano dhammatāya siddhotipi sahajāta hetūnaṃ hetu kiccena siddhotipi vattuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Vibhāva nipāṭhe. ‘‘Maggitabbo’’ti gavesitabbo. Atha tesaṃ kusalādi bhāvo sesasampayutta hetuppaṭi baddho siyāti yojanā. ‘‘Appaṭi baddho’’ti hetunā appaṭi baddho. ‘‘Kusalādibhāvo’’ti kusalādibhāvo siyā. ‘‘So’’ti kusalādibhāvo. ‘‘Ahetukānaṃ’’ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ. Idāni ‘yāni ca laddhahetu paccayānī’tiādi vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘yathācā’’tiādimāha. ‘‘Rūpārūpa dhammesū’’ti niddhāraṇe bhumma vacanaṃ. ‘‘Arūpa dhammesu evā’’ti niddhāraṇīyaṃ. Na rūpa dhammesu pharanti. Evaṃ sati, kasmā te rūpa dhammā jhānapaccayuppannesu vuttāti āha ‘‘te panā’’tiādiṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Taṃ pana tesaṃ’’ti tesaṃ haṃsādīnaṃ taṃ vaṇṇavisesaṃ. ‘‘Yoniyo’’ti mātāpitu jātiyo. ‘‘Abyākatānaṃ panāti sabbaṃ’’ti abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusaya santānappaṭi baddho, kammappaṭi baddho, avipākabhāvappaṭi baddho cāti daṭṭhabbanti idaṃ sabbaṃ. ‘‘Vutta pakkhepatati yevā’’ti tasmiṃ pakkhe antogadhamevāti adhippāyo.

១៣១. ក្នុងហេតុសង្គហៈ។ ពាក្យថា «ការញ៉ាំងសភាពដែលតាំងនៅមាំឲ្យសម្រេច» គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលតាំងនៅមាំល្អ ឈ្មោះថា សុប្បតិដ្ឋិតៈ។ ការប្រកបសេចក្តីថា កិច្ចនៃហេតុ ឈ្មោះថា ការញ៉ាំងសភាពដែលតាំងនៅមាំឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា «សូម្បីធម៌ទាំងឡាយនេះ» គឺសូម្បីហេតុធម៌ទាំង ៦ នេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំងនោះ» គឺក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ តែងញ៉ាំងឲ្យសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា កិច្ចនៃហេតុ ឈ្មោះថា ការញ៉ាំងសភាពដែលតាំងនៅមាំឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា «ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត» គឺវាទៈរបស់ព្រះរេវតត្ថេរ ដែលមកក្នុងអដ្ឋកថាបដ្ឋាន។ ពាក្យថា «ការញ៉ាំងសភាពជាកុសលជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច» គឺការញ៉ាំងសភាពជាកុសល សភាពជាអកុសល និងសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា «កាលបើមានយ៉ាងនោះ» ជាដើម គឺជាពាក្យបដិសេធរបស់លោកអ្នកបដិសេធនូវវាទៈនោះ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយណា» គឺមោហៈក្នុងមោហមូលចិត្ត ២ និងអហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប ព្រមទាំងព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «មិនគប្បីសម្រេច» គឺព្រោះមិនមានសហជាតហេតុ សភាពជាអកុសលនៃមោហៈនោះ និងសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃធម៌ដែលសេសសល់ទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីសម្រេចឡើយ។ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុក។ ពាក្យថា ហេតុ តែងញ៉ាំងសភាពជាកុសលជាដើមនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ មោហៈនោះ គប្បីញ៉ាំងសភាពជាអកុសលនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យសម្រេច។ ចំណែកឯសហជាតហេតុដទៃទៀតដែលញ៉ាំងសភាពជាអកុសលរបស់ខ្លួនឯងឲ្យសម្រេច គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សភាពជាអកុសលរបស់មោហៈនោះ ក៏មិនគប្បីសម្រេចឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ សហជាតហេតុណាមួយដែលញ៉ាំងសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃអហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប និងព្រះនិព្វានឲ្យសម្រេច ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីសម្រេចដែរ។ តែសភាពបែបនោះ មិនមែនជាមិនសម្រេចនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ថេរវាទៈនោះ ទើបមិនសមគួរឡើយ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានពាក្យចោទថា៖ ចុះមោហៈនោះ តែងជាអកុសលដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ ចំណែកឯអហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប និងព្រះនិព្វានទាំងនោះ ក៏ជាអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងដែរ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះយ៉ាងណា សូម្បីធម៌ដទៃទៀត ក៏គប្បីជាកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ហេតុក្នុងទីនេះមិនមានឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យធម៌ទាំងនោះឯងជាអកុសល និងជាអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ ចំណែកឯធម៌ដទៃទៀត មិនមែនជាកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងឡើយ គឺតែងមានព្រោះតែហេតុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ការត្រូវការដោយហេតុទាំងឡាយ ដើម្បីសភាពជាកុសលជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ ក៏មិនមានឡើយ។ ហេតុនោះ ថេរវាទៈនោះ ទើបមិនសមគួរពិតមែន។ មិនត្រឹមតែមានទោសត្រឹមប៉ុណ្ណេះក្នុងថេរវាទៈនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា នៅមានទោសដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yāni cā» (និងធម៌ទាំងឡាយណា)។ ក្នុងទីនោះ មានអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា៖ ប្រសិនបើសភាពជាកុសលជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយ គប្បីជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតហេតុ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ រូបទាំងឡាយដែលបានបច្ច័យពីកុសលហេតុក្នុងហេតុបច្ច័យ គប្បីជាកុសល។ រូបទាំងឡាយដែលបានបច្ច័យពីអកុសលហេតុ គប្បីជាអកុសល។ តែរូបទាំងនោះ មិនមែនជាកុសល ឬអកុសលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ វាទៈនោះ ទើបមិនសមគួរពិតមែន។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីលើកតម្កើងថេរវាទៈនោះឡើងវិញ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yathāpanā» (ក៏យ៉ាងណាវិញ)។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ» គឺក្នុងធម៌គឺអរិយសច្ច ៤។ ដែលឈ្មោះថា មុយហនកិរិយា (កិរិយាវង្វេង) គឺកិរិយាធ្វើឲ្យងងឹត។ ដែលឈ្មោះថា ធម្មច្ឆន្ទៈ គឺឆន្ទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅជាដើមថា គប្បីចង់ធ្វើទាន គប្បីចង់បំពេញសីល គប្បីចង់ចម្រើនភាវនា។ ពាក្យថា «អក្ខន្តិ» គឺការមិនអត់ធន់ ការមិនចូលចិត្ត សេចក្តីមិនពេញចិត្ត។ ដែលឈ្មោះថា ការជំទាស់នឹងបាបធម៌ និងបាបារម្មណ៍ គឺការជំទាស់នៃចិត្ត សេចក្តីខ្ពើមរអើម សេចក្តីស្អប់ខ្ពើម ចំពោះបាបធម៌ទាំងឡាយ មានមេថុនធម៌ ៧ យ៉ាងជាដើម ដែលជាទីតាំងនៃកាមរាគ និងចំពោះអារម្មណ៍គឺបញ្ចកាមគុណទាំងឡាយ។ ចំណែកឯមុយហនកិរិយា តែងជាអកុសលជាតិពិតប្រាកដតែម្យ៉ាង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ លោកតែងតម្កល់អត្ថនេះទុកថា មោហៈក្នុងមោហមូលចិត្ត ២ តែងជាអកុសលដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «កាលបើមានយ៉ាងនោះ» ជាដើម តែងកម្ចាត់បង់នូវការចោទប្រកាន់ទោសក្នុងទីនោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីតម្កល់អត្ថនេះទុកថា អហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប និងព្រះនិព្វាន តែងជាអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yoca dhammo» (និងធម៌ណា)។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង» មានអធិប្បាយថា ហេតុដែលធ្វើបានដោយកម្រដទៃទៀត មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «នៃអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ» គឺនៃអហេតុកចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ។ សម្រេចដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ លោកតែងតម្កល់អត្ថនេះទុកថា អហេតុកចិត្តុប្បាទ... រហូតដល់... ព្រះនិព្វាន តែងជាអព្យាក្រឹតដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «កាលបើមានយ៉ាងនោះ» ជាដើម តែងដកចេញនូវការចោទប្រកាន់ទោសក្នុងទីនោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា មោហៈទាំងអស់ ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងសភាពជាអកុសលដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងក៏ដោយ ក៏នៅតែញ៉ាំងសភាពជាអកុសលនៃធម៌ទាំងឡាយគឺអិច្ឆា និងអក្ខន្តិ ដែលពោលទុកយ៉ាងនេះថា សេចក្តីប្រាថ្នា (អិច្ឆា) របស់ជនដទៃមាន សេចក្តីមិនអត់ធន់ (អក្ខន្តិ) មាន ឲ្យសម្រេចដែរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha moho» (ក្នុងទីនោះ មោហៈ...)។ ពាក្យថា «ជាផលហូរចេញនៃមុយហនកិរិយាប៉ុណ្ណោះ» គឺជានិស្សន្ទផលនៃមុយហនកិរិយាប៉ុណ្ណោះ។ មិនត្រឹមតែមោហៈនោះ ញ៉ាំងសភាពជាអកុសលនៃលោភៈជាដើមឲ្យសម្រេចប៉ុណ្ណោះទេ តែដើម្បីបង្ហាញថា មោហៈនោះឯង ក៏ញ៉ាំងសភាពជាកុសលនៃអលោភៈជាដើមឲ្យសម្រេចដែរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «alobhādīnañcā» (និងនៃអលោភៈជាដើម)។ ពាក្យថា «សម្រេចរួមជាមួយអវិជ្ជាអនុស័យ» មានអធិប្បាយថា ធម៌ទាំងនោះ តែងជាកុសល កាលបើអវិជ្ជាអនុស័យក្នុងសន្តាននៃសត្វមិនទាន់លះបង់។ កាលបើលះបង់ហើយ តែងជាកិរិយា។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញកិច្ចនៃហេតុរបស់លោភៈ ទោសៈ និងអលោភៈជាដើម ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tāni pana lobhādīnī» (ចំណែកឯលោភៈជាដើមទាំងនោះ)។ ផលហូរចេញនៃការត្រេកអរ និងការប្រទូស្ត ឈ្មោះថា រជ្ជនាទិនិស្សន្ទ (ផលហូរចេញមានការត្រេកអរជាដើម)។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិ និងមានៈជាដើម» គឺទិដ្ឋិ មានៈ ឥស្សា មច្ឆរិយៈជាដើម។ ផលហូរចេញនៃការមិនត្រេកអរ ការមិនប្រទូស្ត និងការមិនវង្វេង ឈ្មោះថា អរជ្ជនាទិនិស្សន្ទ (ផលហូរចេញមានការមិនត្រេកអរជាដើម)។ ពាក្យថា «សទ្ធាជាដើម» គឺសទ្ធា សតិ ហិរិ ឱត្តប្បៈជាដើម។ ពាក្យថា «សូម្បីដោយមុខនៃហេតុ» មានអធិប្បាយថា សភាពជាអព្យាក្រឹតនៃអហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប និងព្រះនិព្វាន លោកពោលថា សម្រេចដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯង។ ចំណែកឯសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃសហេតុកវិបាក និងកិរិយា គប្បីពោលថា សម្រេចដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឯងខ្លះ សម្រេចដោយកិច្ចនៃហេតុរបស់សហជាតហេតុទាំងឡាយខ្លះ ក៏គួរ។ ក្នុងវិភាវនីបាឋៈ។ ពាក្យថា «គប្បីស្វែងរក» គឺគប្បីស្វែងរក។ ការប្រកបសេចក្តីថា ម្យ៉ាងទៀត សភាពជាកុសលជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះ គប្បីជាប់ទាក់ទងនឹងសហជាតហេតុដែលសេសសល់។ ពាក្យថា «មិនជាប់ទាក់ទង» គឺមិនជាប់ទាក់ទងដោយហេតុ។ ពាក្យថា «សភាពជាកុសលជាដើម» គឺគប្បីជាសភាពជាកុសលជាដើម។ ពាក្យថា «នោះ» គឺសភាពជាកុសលជាដើម។ ពាក្យថា «នៃអហេតុកធម៌ទាំងឡាយ» គឺនៃអហេតុកចិត្តុប្បាទ រូប និងព្រះនិព្វាន។ ឥឡូវនេះ លោកកាលបដិសេធពាក្យជាដើមថា «yāni ca laddhahetu paccayānī» (និងធម៌ទាំងឡាយណាដែលបានបច្ច័យពីហេតុ) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yathācā» (ក៏យ៉ាងណា)។ ពាក្យថា «ក្នុងរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ» ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ ពាក្យថា «ក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ» ជានិទ្ធារណីយៈ (ធម៌ដែលត្រូវកំណត់ចេញ)។ មិនមែនផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ហេតុអ្វីបានជារូបធម៌ទាំងនោះ លោកពោលទុកក្នុងធម៌ដែលកើតអំពីឈានបច្ច័យ? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «te panā» (ចំណែកឯរូបធម៌ទាំងនោះ...)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយនឹងយល់បានហើយ។ ពាក្យថា «ចំណែកឯពណ៌នោះ នៃសត្វទាំងនោះ» គឺពណ៌ដ៏វិសេសនោះ នៃហង្សទាំងឡាយជាដើម។ ពាក្យថា «យោនីទាំងឡាយ» គឺជាតិកំណើតនៃមាតានិងបិតា។ ពាក្យថា «ចំណែកឯសភាពជាអព្យាក្រឹតនៃអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងឡាយ... ទាំងអស់» គឺគប្បីជ្រាបថា សភាពជាអព្យាក្រឹតនៃអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងឡាយ តែងជាប់ទាក់ទងនឹងសន្តានដែលមិនមានអនុស័យ ជាប់ទាក់ទងនឹងកម្ម និងជាប់ទាក់ទងនឹងសភាពដែលមិនមានវិបាក នេះជាសេចក្តីទាំងអស់។ ពាក្យថា «ចូលទៅក្នុងចំណែកដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ» មានអធិប្បាយថា គឺចូលទៅក្នុងចំណែកនោះឯង។


132. Kiccasaṅgahe. Tasmiṃ parikkhīṇeti sambandho. ‘‘Kammassā’’ti kammantarassa. Cutassa sattassa abhinibbattīti sambandho. ‘‘Bhavantarādippaṭi sandhāna vasenā’’ti bhavantarassa ādikoṭiyā paṭisandhāna vasena. Bhavasantānassa pavattīti sambandho. Kathaṃ pavattīti āha ‘‘yāva taṃ kammaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Avicchedappavatti paccayaṅgabhāvenā’’ti avicchedappavattiyā padhāna paccaya saṅkhātena aṅgabhāvena. Etena bhavaṅgapade aṅgasaddassa atthaṃ vadati[Pg.113]. Tenāha ‘‘tassahī’’tiādiṃ. ‘‘Tassā’’ti bhavaṅgassa. Āvajjanaṃ āvaṭṭananti eko vacanattho. Taṃ vā āvajjetīti eko. ‘‘Taṃ’’ti citta santānaṃ. Āvaṭṭati vā taṃ etthāti eko. Āvaṭṭati vā taṃ etenāti eko. ‘‘Taṃ’’ti citta santānaṃ. Āvajjeti vāti eko. ‘‘Voṭṭhabbanaṃ’’ti vi-ava-ṭhapanaṃti padacchedo. Vibhāvani vicāraṇāyaṃ. ‘‘Ekāvajjana parikamma cittato’’ti maggena vā abhiññāya vā ekaṃ samānaṃ āvajjanaṃ assāti viggaho. Tassaṃ vīthiyaṃ ‘āvajjanaṃ, parikammaṃ, upacāro, anulomaṃ, gotrabhū,ti ettha parikamma javanacittaṃ idha parikamma cittanti vuttaṃ. ‘‘Tānī’’ti maggā bhiññājavanāni. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ vibhāvani pāṭhe. ‘‘Dīghaṃ addhānaṃ’’ti sakalarattiyaṃ vā sakala divasaṃ vā niddokkamana vasena dīghaṃ kālaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Paṭisandhiyāṭhānaṃ’’ti paṭisandhikiccassa ṭhānaṃ. Kālohi nāma visuṃ cittassa ārammaṇa bhūto eko paññatti dhammoti etena kālo nāma sabhāvato avijjamānattā kathaṃ kiccānaṃ pavattiṭṭhānaṃ nāma sakkā bhavitunti imaṃ āsaṅkaṃ visodheti. ‘‘Itarathā’’ti tathā aggahetvā aññathā kiccaṭṭhānānaṃ abhede gahite satīti attho. ‘‘Sayaṃ somanassa yuttaṃpī’’ti kadāci sayaṃ somanassa yuttaṃpi. ‘‘Taṃ’’ti somanassa santīraṇaṃ. ‘‘Laddhapaccaya bhāvenā’’ti laddhaanantara paccayabhāvena. ‘‘Āsevana bhāva rahitaṃ pī’’ti āsevana guṇa rahitampi. Tañhi āsevana paccaye paccayopi na hoti, paccayuppannampi na hotīti. ‘‘Parikamma bhāvanā balena ca pavattattā’’ti idaṃ phalasamāpatti vīthiyaṃ phalajavanesu pākaṭaṃ. Sesametthasubodhameva.

១៣២. ក្នុងកិច្ចសង្គហៈ។ ពាក្យថា «កាលបើកម្មនោះអស់ហើយ» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់ (សម្ព័ន្ធ)។ ពាក្យថា «នៃកម្ម» គឺនៃកម្មដទៃទៀត។ ពាក្យថា «ការកើតឡើងនៃសត្វដែលច្យុតទៅហើយ» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់នូវចំណែកខាងដើមនៃភពដទៃ» គឺដោយអំណាចនៃការបដិសន្ធិក្នុងចំណែកខាងដើមនៃភពដទៃ។ ពាក្យថា «ការប្រព្រឹត្តទៅនៃភវសន្តាន» នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សួរថា ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា «ដរាបណាកម្មនោះ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយភាពជាអង្គនៃបច្ច័យឲ្យប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ» គឺដោយភាពជាអង្គដែលរាប់ថាជាបច្ច័យដ៏សំខាន់នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្តែងនូវអត្ថនៃសព្ទថា «អង្គ» ក្នុងបទថា «ភវង្គ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា នៃភវង្គនោះ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «នៃភវង្គនោះ» គឺនៃភវង្គចិត្ត។ ពាក្យថា «អាវជ្ជនៈ» មានវិគ្គហៈមួយថា «អាវដ្តនៈ» (ការបង្វែរមក)។ ឬមួយថា «ចិត្តនោះរមែងនឹកគិត (អាវជ្ជេតិ)» នេះជាវិគ្គហៈមួយ។ ពាក្យថា «នោះ» គឺចិត្តសន្តាន។ ឬមួយថា «ចិត្តសន្តាននោះរមែងវិលត្រឡប់ក្នុងធម៌នេះ» នេះជាវិគ្គហៈមួយ។ ឬមួយថា «ចិត្តសន្តាននោះរមែងវិលត្រឡប់ដោយធម៌នេះ» នេះជាវិគ្គហៈមួយ។ ពាក្យថា «នោះ» គឺចិត្តសន្តាន។ ឬមួយថា «រមែងនឹកគិត» នេះជាវិគ្គហៈមួយ។ ពាក្យថា «វោដ្ឋព្វនៈ» គប្បីកាត់បទថា «វិ-អវ-ឋបនៈ»។ ក្នុងអត្ថវិនិច្ឆ័យនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «ចាកឯកាវជ្ជនបរិកម្មចិត្ត» មានវិគ្គហៈថា «ចិត្តដែលមានអាវជ្ជនៈតែមួយស្មើគ្នា ដោយមគ្គក្តី ដោយអភិញ្ញាក្តី»។ ក្នុងវិថីនោះ ត្រង់ពាក្យថា «អាវជ្ជនៈ, បរិកម្ម, ឧបចារៈ, អនុលោម, គោត្រភូ» នេះ ជវនចិត្តជាបរិកម្ម លោកហៅក្នុងទីនេះថា «បរិកម្មចិត្ត»។ ពាក្យថា «ចិត្តទាំងឡាយនោះ» គឺមគ្គជវនៈ និងអភិញ្ញាជវនៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ» គឺក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនីនោះ។ ពាក្យថា «ផ្លូវឆ្ងាយ (កាលដ៏យូរ)» គឺកាលដ៏យូរដោយអំណាចនៃការចូលនិទ្រាអស់មួយយប់ទាំងមូល ឬមួយថ្ងៃទាំងមូល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយនឹងយល់បាន។ ពាក្យថា «ទីតាំងនៃបដិសន្ធិ» គឺទីតាំងនៃបដិសន្ធិកិច្ច។ ពាក្យថា «ព្រោះថាកាល គឺជាបញ្ញត្តិធម៌មួយ ដែលជាអារម្មណ៍ដាច់ដោយឡែកនៃចិត្ត» នេះ លោកដោះស្រាយនូវសេចក្តីសង្ស័យថា «កាល ព្រោះមិនមានដោយសភាវៈ តើអាចនឹងធ្វើជាទីតាំងប្រព្រឹត្តទៅនៃកិច្ចទាំងឡាយយ៉ាងដូចម្តេចបាន?»។ ពាក្យថា «ដោយប្រការដទៃ» មានអត្ថថា «កាលបើមិនកាន់យកយ៉ាងនោះទេ តែបែរជាកាន់យកសេចក្តីមិនខុសគ្នានៃទីតាំងនៃកិច្ចទាំងឡាយវិញ»។ ពាក្យថា «ទោះបីជាប្រកបដោយសោមនស្សដោយខ្លួនឯងក្តី» គឺជួនកាលប្រកបដោយសោមនស្សដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «នោះ» គឺសោមនស្សសន្តីរណៈ។ ពាក្យថា «ដោយភាពជាបច្ច័យដែលបានហើយ» គឺដោយភាពជាអនន្តរបច្ច័យដែលបានហើយ។ ពាក្យថា «ទោះបីជាប្រាសចាកភាពជាអាសេវនៈក្តី» គឺប្រាសចាកគុណគឺអាសេវនៈ។ ព្រោះថា ចិត្តនោះមិនមែនជាបច្ច័យផង មិនមែនជាបច្ចយុប្បន្នផង ក្នុងអាសេវនបច្ច័យ។ ពាក្យថា «និងព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្លាំងនៃបរិកម្មភាវនា» នេះ តែងប្រាកដច្បាស់ក្នុងផលជវនៈទាំងឡាយ ក្នុងផលសមាបត្តិវិថី។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


133. Dvārasaṅgahe. ‘‘Ādāsapaṭṭamayo’’ti ādāsapaṭṭena pakato. ‘‘Dve evā’’ti dve eva dvārāni. ‘‘Dvāra sadisattā’’ti nagara dvāra sadisattā. ‘‘Kammavisesa mahābhūta visesa siddhenā’’ti ettha kammavisesena ca mahābhūta visesena ca siddhoti viggaho. Āvajjanādīni ca vīthi cittāni gaṇhanti. ‘‘Yamhī’’ti yasmiṃ [Pg.114] cakkhumhi. Tadeva cakkhu cakkhudvāraṃ nāmāti sambandho. ‘‘Tesaṃ dvinnaṃ’’ti rūpa nimittānañca āvajjanādi vīthicittānañca. ‘‘Visaya visayī bhāvūpagamanassā’’ti ettha rūpa nimittānaṃ visayabhāvassa upagamanaṃ nāma cakkhu maṇḍe āpātāgamanaṃ vuccati. Āvajjanādīnaṃ visayī bhāvassa upagamanaṃ nāma tesaṃ nimittānaṃ ārammaṇa karaṇaṃ vuccati. ‘‘Mukhappathabhūtattā’’ti mukhamaggabhūtattā. Evaṃ dvāra saddassa karaṇa sādhanayuttiṃ dassetvā idāni adhikaraṇa sādhana yuttiṃ dasseti ‘‘athavā’’tiādinā. ‘‘Rūpānaṃ’’ti rūpa nimittānaṃ. ‘‘Cakkhumeva cakkhu dvāra’’nti etena cakkhumeva dvāraṃ cakkhu dvāranti avadhāraṇa samāsaṃ dasseti. ‘‘Kāraṇaṃ vuttamevā’’ti heṭṭhā cittasaṅgahe manodvārāvajjanapade vuttameva. Sabbaṃ ekūna navutividhaṃ cittaṃ manodvārameva nāma hoti. Tathāhi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ayaṃ nāmamano manodvāraṃ nāma na hotīti na vattabboti. ‘‘Upapatti dvāramevā’’ti upapattibhava pariyāpannaṃ kammajadvārameva. ‘‘Idha cā’’ti imasmiṃ saṅgahaganthe ca. Yañca sādhaka vacananti sambandho. ‘‘Tatthā’’ti vibhāvaniyaṃ. ‘‘Tattheva taṃ yuttaṃ’’ti tasmiṃ pāḷippadese eva taṃ sādhaka vacanaṃ yuttaṃ. Itare dve paccayāti sambandho. ‘‘Manañcāti etthā’’ti manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃti vākye manañcātipade. Tattha pana javana manoviññāṇassa uppattiyā catūsu paccayesu manañcāti ettha dvārabhūtaṃ bhavaṅgamano ca āvajjana mano cāti dve paccayā labbhanti. Dhamme cāti pade dhammārammaṇa saṅkhāto eko paccayo labbhati. Ca saddena manoviññāṇa sampayuttakkhandhā gayhanti. Evaṃ cattāro paccayā honti. ‘‘Ettha cā’’ti imasmiṃ aṭṭhakathā vacane. ‘‘Sannihita paccayānaṃ eva tattha adhippetattā’’ti paṭicca saddasāmatthiyena āsanne dharamānapaccayānaṃ eva tasmiṃ pāḷivākye adhippetattā. ‘‘Dvārabhāvārahassā’’ti visaya visayīnaṃ vutta nayena pavatti mukhabhāvārahassa. Etena ārammaṇāni āpātaṃ āgacchantu vā, māvā, vīthi cittāni pavattantuvā, māvā, appamāṇaṃ. Pabhassarappasannabhāvena dvārabhāvā rahatā eva pamāṇanti dīpeti. ‘‘Niṭṭhamettha gantabbaṃ’’ti sanniṭṭhānaṃ ettha gantabbaṃ. Dvāravikāra [Pg.115] mūlakāni tādisāni kiccāni yesaṃ tāni taṃ kiccavantāni. ‘‘Kammavasena sijjhantī’’ti sattasantāne pavattantīti adhippāyo. Taṃ kiccavantāni cittāni. Vibhāvani pāṭhe ‘‘manodvāra saṅkhāta bhavaṅgato’’ti manodvāra saṅkhāta bhavaṅga bhāvato ca. ‘‘Ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito’’ti paṭisandhi cittena yathā gahitaṃ kammakammanimittādikaṃ ārammaṇaṃ muñcitvā pavattikāle chasu dvāresu āpātāgatassa ārammaṇantarassa gahaṇa vasena appavattito ca. Heṭṭhāpi pañcadvārā vajjana cakkhu viññāṇa sampaṭicchana santīraṇa voṭṭhabbana kāmāvacarajavana tadā rammaṇa vasenātiādinā kiccasīseneva. La. Vutto. Etthahi āvajjana sampaṭicchanādīni kicca visesānaṃ nāmāni honti. ‘‘Ce’’ti ce vadeyya. ‘‘Nā’’ti na vattabbaṃ. ‘‘Tathā assutattā’’ti ekūna vīsati dvāra vimuttānīti ca, cha dvārikāni ceva dvāra vimuttānīti ca, mahaggata vipākāni dvāra vimuttāne vāti ca, sutaṃ. Na pana dvārika vimuttānīti sutaṃ.

១៣៣. ក្នុងទ្វារសង្គហៈ។ ពាក្យថា “Ādāsapaṭṭamayo” សេចក្តីថា ដែលធ្វើឡើងដោយបន្ទះកញ្ចក់។ ពាក្យថា “Dve evā” សេចក្តីថា ទ្វារពីរយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា “Dvāra sadisattā” សេចក្តីថា ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងទ្វារនគរ។ ពាក្យថា “Kammavisesa mahābhūta visesa siddhenā” ក្នុងទីនេះ មានវិគ្គហៈថា សម្រេចឡើងដោយកម្មវិសេសផង ដោយមហាភូតវិសេសផង។ ម្យ៉ាងទៀត វិថិចិត្តទាំងឡាយមានអាវជ្ជនៈជាដើម រមែងកាន់យក (នូវអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា “Yamhī” សេចក្តីថា ក្នុងចក្ខុណា។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ចក្ខុនោះឯង ឈ្មោះថា ចក្ខុទ្វារ។ ពាក្យថា “Tesaṃ dvinnaṃ” សេចក្តីថា នៃរូបនិមិត្តទាំងឡាយផង នៃវិថិចិត្តទាំងឡាយមានអាវជ្ជនៈជាដើមផង។ ពាក្យថា “Visaya visayī bhāvūpagamanassā” ក្នុងទីនេះ ការដល់នូវភាពជាវិស័យនៃរូបនិមិត្តទាំងឡាយ ហៅថា ការមកកាន់ប្រទះក្នុងចក្ខុមណ្ឌល។ ការដល់នូវភាពជាវិសយីនៃចិត្តទាំងឡាយមានអាវជ្ជនៈជាដើម ហៅថា ការធ្វើនូវនិមិត្តទាំងនោះឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Mukhappathabhūtattā” សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាផ្លូវមុខ។ កាលដែលសម្តែងនូវការសម្រេចដោយករណសាធនៈនៃពាក្យថា ទ្វារ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ទើបសម្តែងនូវការសម្រេចដោយអធិករណសាធនៈ ដោយពាក្យជាដើមថា “athavā” (មួយម៉្យាងទៀត)។ ពាក្យថា “Rūpānaṃ” សេចក្តីថា នៃរូបនិមិត្តទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Cakkhumeva cakkhu dvāraṃ” នេះ លោកសម្តែងនូវអវធារណសមាសថា ចក្ខុនោះឯងជាទ្វារ ឈ្មោះថា ចក្ខុទ្វារ។ ពាក្យថា “Kāraṇaṃ vuttamevā” សេចក្តីថា ហេតុ លោកបានពោលរួចហើយក្នុងបទថា មនោទ្វារាវជ្ជនៈ ក្នុងចិត្តសង្គហៈខាងក្រោម។ ចិត្តទាំងអស់មាន ៨៩ យ៉ាង តែងឈ្មោះថាជាមនោទ្វារពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា លោកបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋសាលិនីយ៉ាងនេះថា “មិនគួរពោលថា នាមមនោនេះ មិនឈ្មោះថាមនោទ្វារនោះឡើយ”។ ពាក្យថា “Upapatti dvāramevā” សេចក្តីថា ទ្វារនៃឧបបត្តិប៉ុណ្ណោះ គឺទ្វារដែលកើតពីកម្មដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឧបបត្តិភពនោះឯង។ ពាក្យថា “Idha cā” សេចក្តីថា និងក្នុងគម្ពីរ (អភិធម្មត្ថ) សង្គហៈនេះផង។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា និងពាក្យជាគ្រឿងសម្រេចណា។ ពាក្យថា “Tatthā” សេចក្តីថា ក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា “Tattheva taṃ yuttaṃ” សេចក្តីថា ពាក្យជាគ្រឿងសម្រេចនោះ សមគួរតែក្នុងបាលីប្រទេសនោះឯង។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា បច្ច័យពីរក្រៅពីនេះ។ ពាក្យថា “Manañcāti etthā” សេចក្តីថា ក្នុងបទថា “manañca” ក្នុងប្រយោគថា “manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ” (មនោវិញ្ញាណរមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យនូវមនោផង នូវធម៌ទាំងឡាយផង)។ ក្នុងបណ្តាបច្ច័យទាំង ៤ នៃការកើតឡើងនៃជវនមនោវិញ្ញាណនោះ ក្នុងបទថា “manañca” នេះ រមែងបាននូវបច្ច័យពីរ គឺភវង្គមនោដែលជាទ្វារ និងអាវជ្ជនមនោ។ ក្នុងបទថា “dhamme ca” រមែងបាននូវបច្ច័យមួយ គឺដែលរាប់ថាជាធម្មារម្មណ៍។ ដោយសព្ទថា “ca” លោកកាន់យកនូវខន្ធទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយមនោវិញ្ញាណ។ បច្ច័យទាំងឡាយរមែងមាន ៤ យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។ ពាក្យថា “Ettha cā” សេចក្តីថា និងក្នុងពាក្យអដ្ឋកថានេះ។ ពាក្យថា “Sannihita paccayānaṃ eva tattha adhippetattā” សេចក្តីថា ព្រោះដោយកម្លាំងនៃសព្ទថា “paṭicca” លោកមានបំណងយកតែបច្ច័យទាំងឡាយដែលតាំងនៅជិតដិតក្នុងប្រយោគបាលីនោះឯង។ ពាក្យថា “Dvārabhāvārahassā” សេចក្តីថា នៃធម៌ដែលគួរដល់ភាពជាផ្លូវនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃវិស័យ និងវិសយី តាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា អារម្មណ៍ទាំងឡាយនឹងមកកាន់ប្រទះក្តី មិនមកក្តី វិថិចិត្តទាំងឡាយនឹងប្រព្រឹត្តទៅក្តី មិនប្រព្រឹត្តទៅក្តី មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ ភាពជាទ្វារដែលគួរដល់ការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពថ្លាស្អាតផូរផង់នោះឯង ទើបជាប្រមាណ។ ពាក្យថា “Niṭṭhamettha gantabbaṃ” សេចក្តីថា គួរដល់ការសន្និដ្ឋានក្នុងទីនេះ។ កិច្ចទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ ដែលមានទ្វារវិការៈជាមូលដ្ឋាន មានដល់ចិត្តទាំងឡាយណា ចិត្តទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មានកិច្ចនោះ (តំកិច្ចវន្តៈ)។ ពាក្យថា “Kammavasena sijjhantī” មានអធិប្បាយថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយ។ ចិត្តទាំងឡាយដែលមានកិច្ចនោះ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនីថា “manodvāra saṅkhāta bhavaṅgato” គឺព្រោះភាពជាភវង្គដែលរាប់ថាជាមនោទ្វារផង។ ពាក្យថា “Ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito” គឺព្រោះការមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដទៃដែលមកកាន់ប្រទះក្នុងទ្វារទាំង ៦ ក្នុងកាលនៃបវត្តិកាល ដោយលះបង់នូវអារម្មណ៍មានកម្ម និងកម្មនិមិត្តជាដើម ដែលបដិសន្ធិចិត្តបានកាន់យកហើយយ៉ាងណា។ សូម្បីក្នុងផ្នែកខាងក្រោម លោកក៏បានពោលទុកដោយក្បាលកិច្ចនោះឯង ជាដើមថា “ដោយអំណាចនៃបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ ចក្ខុវិញ្ញាណ សម្បដិច្ឆនៈ សន្តីរណៈ វុដ្ឋព្វនៈ កាមាវចរជវនៈ និងតទារម្មណ៍” ។ល។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ អាវជ្ជនៈ និងសម្បដិច្ឆនៈជាដើម គឺជាឈ្មោះនៃកិច្ចវិសេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Ce” គឺប្រសិនបើពោលថា។ ពាក្យថា “Nā” គឺមិនគួរពោលឡើយ។ ពាក្យថា “Tathā assutattā” គឺការឮមកថា “ចិត្តរួចផុតចាកទ្វារមាន ១៩ យ៉ាងខ្លះ” “ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៦ ផង រួចផុតចាកទ្វារផងខ្លះ” “មហគ្គតវិបាកចិត្តទាំងឡាយ រួចផុតចាកទ្វារតែម្យ៉ាងខ្លះ” តែងមានការឮមកពិតមែន ប៉ុន្តែការឮថា “ទ្វារិកវិមុត្តៈ” នោះ មិនដែលឮឡើយ។


134. Ārammaṇa saṅgahe. ‘‘Dubbala purisenā’’ti gelaññābhibhūtattā vā jarābhibhūtattā vā daṇḍena vā rajjukena vā vinā uṭṭhātumpi patiṭṭhātumpi aparāparaṃ gantumpi asakkontena dubbala purisena daṇḍakaṃ vā rajjukaṃ vā ālambiyati. Ālambitvā uṭṭhāti. Patiṭṭhāti. Aparāparaṃ gacchati. Evameva. Amuñca mānehi hutvāti pāṭhaseso. ‘‘Āgantvā’’ti ārammaṇa karaṇa vasena tato tato āgantvā. ‘‘Visuṃ siddhānī’’ti ālambiyatīti etasmiṃ atthe sati, ālambaṇanti sijjhati. Ārammaṇanti na sijjhati. Tāni ettha āgantvā ramantīti etasmiṃ atthe sati, ārammaṇanti sijjhati. Ālambaṇanti na sijjhati. Evañca sati ekaṃ padaṃ dvīhivākyehi dassanaṃ na sundaranti. ‘‘Aññāni ārammaṇānī’’ti rūpārammaṇato aññāni saddārammaṇādīni. ‘‘Āgacchatī’’ti āvibhāvaṃ gacchati, uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. ‘‘Āgacchitthā’’ti āvibhāvaṃ gacchittha, uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇittha. ‘‘Anāgataṃ’’ti ettha na kāro avatthā vasena paṭisedho. Yo dhammo [Pg.116] paccaya sāmaggiyaṃ sati āgamana jātiko uppajjana sīlo. So eva idāni āgacchati, idāni āgacchittha, idāni āgamana jātiyaṃ ṭhito, nāgacchati nāgacchitthāti iminā atthena so anāgato nāma. Nibbāna paññattiyo pana āgamana jātikā na honti. Tasmā āgamanappasaṅgābhāvato anāgatāti na vuccantīti. Tenāha ‘‘uppāda jātikā’’tiādiṃ. ‘‘Taṃ vicāretabbaṃ’’ti vatvā vicāraṇākāraṃ dasseti ‘‘sabbepihī’’tiādinā. Te yadā vattabba pakkhe tiṭṭhantīti sambandho. Uppāda jātikānaññeva saṅkhata dhammānaṃ. Tāsaṃ nibbāna paññattīnaṃ. ‘‘Na tathā imesaṃ’’ti imesaṃ dvāra vimuttānaṃ ārammaṇaṃ pana tathā na hotīti yojanā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ bhava visese. Vibhāvanipāṭhe ‘‘āvajjanassaviyā’’ti āvajjanassa ārammaṇaṃ viya. Aggahitameva hutvā. ‘‘Ekavajjana vīthiyaṃ aggahita bhāvo idha na pamāṇa’’nti cha dvāraggahitanti idha appamāṇaṃ. Bhavantare gahitassa adhippetattā. ‘‘Kālavimutta sāmaññaṃ’’vāti yaṃ kiñcikāla vimuttaṃ vā na hotīti adhippāyo. Āgamasiddhi vohāro nāma ‘‘kammanti vā, kammanimittanti vā, gati nimittanti vā, pasiddho vohāro vuccati. Ajāta satturājā saṅkiccajātakepi pitaraṃ māreti. Tasmā ‘‘dvīsubhavesū’’ti vuttaṃ. ‘‘Cha hi dvārehī’’ti karaṇa bhūtehi chahi cakkhādi dvārehi. ‘‘Maraṇāsanna javanehī’’ti kattu bhūtehi maraṇāsanne pavattehi cha dvārika javanehi. ‘‘Anekaṃ sabhāvaṃ’’ti anekanta bhāvaṃ. Yañhi ārammaṇanti sambandho. ‘‘Kenaci dvārena aggahitameva hotī’’ti ettha asaññī bhavato cutānaṃ sattānaṃ kāmapaṭisandhiyā kammādi ārammaṇaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitanti yuttaṃ. Kasmā, tasmiṃ bhave kassacidvārasseva abhāvato. Arūpabhavato cutānaṃ pana kāmapaṭisandhiyā gati nimitta sammataṃ ārammaṇaṃ kathaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitaṃ bhaveyya, manodvāraggahitameva bhaveyyāti imaṃ codanaṃ visodhetuṃ ‘‘ettha ca yasmā paṭṭhāne’’tiādi vuttaṃ. Tato cutānaṃ sattānaṃ yā kāmapaṭisandhi, tassākāmapaṭi sandhiyā. Paccuppannaṃ gatinimittaṃ [Pg.117] ārammaṇaṃ etissāti viggaho. Kāmapaṭisandhi. Paresaṃ payoga balenāpi kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotītiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Suṭṭhu āsevitānaṃ’’ti cirakālaṃ saṅgha vatta cetiyavatta karaṇādivasena taṃ taṃ bhāvanā kammavasena ca suṭṭhu āsevitānaṃ kammakammanimittānaṃ. ‘‘Hoti yevā’’ti kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotiyeva. ‘‘Āgantvā’’ti imaṃ manussa lokaṃ āgantvā gaṇhantiyeva. Tadāpi nirayapālehi dassitaṃ taṃ taṃ gati nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā cavanti. ‘‘Taṃ’’ti revatiṃ nāma itthiṃ. Nanu nirayapālā nāma tāvatiṃsā bhavanaṃ gantuṃ na sakkuṇeyyunti. No nasakkuṇeyyuṃ. Kasmā, mahiddhika yakkha jātikattāti dassetuṃ ‘‘tehī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vessavaṇa dūtā’’ti vessavaṇamahārājassa dūtā. ‘‘Upacārajjhāneṭhatvā’’ti appanājhānaṃ apattatāya upacārabhāvanābhūte kāmāvacarajjhāneṭhatvā. ‘‘Tāneva nimittānī’’ti pathavīkasiṇa nimittādīni paṭibhāga nimittāni. ‘‘Kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ’’ti tehi nimittārammaṇehi aññaṃ upacāra bhāvanā kammaṃ vā yaṃ kiñci anurūpaṃ gati nimittaṃ vā. ‘‘Tāneva nimittāni gahetvā’’ti vacanena tāni nimittāni maraṇāsanna javanehi gahitānīti dasseti. Tāni ca paññatti dhammattā kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ na hontīti. ‘‘Paccuppannagati nimitte siddhe siddhamevā’’ti tasmiṃ bhave gatassa tattha yāvajīvampi anu bhavitabbaṃ ārammaṇaṃ nāma tasmiṃ khaṇe dharamānaṃ paccuppannampi atthi. Tato vaḍḍhamānaṃ anāgatampi atthi. Tattha paccuppanne upaṭṭhahante paṭisandhiyā ārammaṇaṃ sampajjati. Anāgataṃ pana anupaṭṭhahantampi paccuppanne antogadhasadisaṃ hotīti adhippāyo. Vibhāvani pāṭhena ca paccuppanna gatinimittaṃ viya āpātamāgataṃ, kasmā, paccuppanna gati nimitteneva kicca siddhito-ti adhippāyo. Sesamettha subodhaṃ. ‘‘Tānihī’’tiādīsu. Keci vadanti. Anejosanti mārabbha. Yaṃ kālamakarīmunīti vuttattā sabbaññu buddhādīnaṃ parinibbāna cuti cittaṃ santi lakkhaṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti. Taṃ sabbathāpi kāmāvacarā lambaṇā nevāti iminā apanetabbanti dassetuṃ ‘‘tā nihi [Pg.118] sabbaññu buddhānaṃ uppannāni pī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Lokuttara dhammā’’tiādīsu. ‘‘Tānī’’ti dvādasā kusala cittāni aṭṭhañāṇa vippayutta kusala kriya javanāni ca. Ajjhāna lābhino puthujjanā mahaggatajjhānānipi ālambituṃ na sakkontīti vuttaṃ ‘‘paññattiyā saha kāmāvacarā rammaṇānī’’ti. ‘‘Tāne vā’’ti ñāṇa sampayutta kāma kusalāni eva. Jhānalābhīnaṃ tāneva ñāṇa sampayuttakāma kusalāni. Heṭṭhima phalaṭṭhānaṃ tāneva attanā adhigata maggaphala nibbānā rammaṇāni. ‘‘Jhānāni patthentī’’ti āyatiṃ jhānalābhino bhaveyyāmāti patthanaṃ karonti. ‘‘Tesaṃ pī’’ti tesaṃ puthujjanānampi. ‘‘Te’’ti te lokuttara dhammā. ‘‘Anubhontī’’ti sampāpuṇanti. ‘‘Navanipāte’’ti aṅguttara nikāye navanipāte. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva.

១៣៤. ក្នុងអារម្មណសង្គហៈ។ ពាក្យថា “Dubbala purisena” (ដោយបុរសទ្រុឌទ្រោម) សេចក្តីថា បុរសទ្រុឌទ្រោម គឺអ្នកដែលមិនអាចសូម្បីតែក្រោកឈរ មិនអាចតាំងនៅ ឬមិនអាចដើរទៅមកបាន ដោយវៀរចាកឈើច្រត់ ឬខ្សែព្រាត់ ព្រោះត្រូវជម្ងឺគ្របសង្កត់ ឬត្រូវជរាគ្របសង្កត់ រមែងតោងឈើច្រត់ ឬខ្សែព្រាត់។ កាលបើបានតោងហើយ រមែងក្រោកឈរបាន តាំងនៅបាន ដើរទៅមកបាន យ៉ាងណាមិញ (ចិត្តនិងចេតសិកក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ បទដែលសេសសល់គឺ “amuñca mānehi hutvā” (ដោយមិនលះបង់នូវមានះទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា “Āgantvā” សេចក្តីថា មកពីអារម្មណ៍នោះៗ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Visuṃ siddhānī” សេចក្តីថា កាលបើមានសេចក្តីថា “រមែងត្រូវគេតោង (ālambiyati)” ដូច្នេះ ពាក្យថា “ālambaṇa” (គ្រឿងតោង) រមែងសម្រេច តែពាក្យថា “ārammaṇa” រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ កាលបើមានសេចក្តីថា “ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយមកហើយរមែងត្រេកអរក្នុងធម៌នេះ” ដូច្នេះ ពាក្យថា “ārammaṇa” (ទីជាទីត្រេកអរ) រមែងសម្រេច តែពាក្យថា “ālambaṇa” រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការបង្ហាញបទតែមួយដោយប្រយោគពីរ មិនសមគួរឡើយ។ ពាក្យថា “Aññāni ārammaṇānī” សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដទៃទៀត មានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ក្រៅពីរូបារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Āgacchatī” សេចក្តីថា ដល់នូវការប្រាកដ គឺដល់នូវភាពជាបច្ចុប្បន្ន (ចំពោះមុខ) ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង និងការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា “Āgacchitthā” សេចក្តីថា បានដល់នូវការប្រាកដ បានដល់នូវភាពជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង និងការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា “Anāgataṃ” ក្នុងទីនេះ អក្សរ “ន” (នការៈ) ជាការបដិសេធដោយអំណាចនៃអវត្ថា (ស្ថានភាព)។ ធម៌ណា កាលបើមានបច្ច័យព្រមព្រៀងគ្នាហើយ មានសភាវៈត្រូវមក គឺមានសភាវៈត្រូវកើតឡើងជាប្រក្រតី។ ធម៌នោះឯង មិនមែនកំពុងមកក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនមែនបានមកហើយក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនមែនតាំងនៅក្នុងសភាវៈដែលត្រូវមកក្នុងកាលឥឡូវនេះទេ ដោយសេចក្តីនេះ ធម៌នោះទើបឈ្មោះថា “អនាគត”។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាន និងបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មិនមែនជាធម៌មានសភាវៈត្រូវមក (កើតឡើង) ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែមិនមានការទាក់ទងនឹងការមក ធម៌ទាំងនោះទើបមិនហៅថា “អនាគត” ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “uppāda jātikā” (មានសភាវៈកើតឡើង) ជាដើម។ លោកពោលថា “Taṃ vicāretabbaṃ” (សេចក្តីនោះ គប្បីពិចារណា) ហើយបង្ហាញអាការៈនៃការពិចារណា ដោយពាក្យថា “sabbepihī” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា “កាលណាធម៌ទាំងនោះតាំងនៅក្នុងចំណែកដែលគប្បីពោល”។ នៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈកើតឡើងតែប៉ុណ្ណោះ។ នៃព្រះនិព្វាន និងបញ្ញត្តិទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា “Na tathā imesaṃ” សេចក្តីសម្របសម្រួល (យោជនា) ថា ចំណែកឯអារម្មណ៍នៃចិត្តដែលរួចផុតពីទ្វារ (ទ្វារវិមុត្តចិត្ត) ទាំងនេះ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Tattha” សេចក្តីថា ក្នុងភពដ៏វិសេសនោះ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនីថា “āvajjanassaviya” សេចក្តីថា ដូចជាអារម្មណ៍នៃអាវជ្ជនៈ។ ជាអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់បានកាន់យកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា “Ekavajjana vīthiyaṃ aggahita bhāvo idha na pamāṇaṃ” សេចក្តីថា ភាពជាអារម្មណ៍ដែលមិនបានកាន់យកក្នុងវីថិតែមួយ មិនមែនជាប្រមាណក្នុងទីនេះទេ គឺការកាន់យកតាមទ្វារទាំង ៦ មិនមែនជាប្រមាណក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះបំណងយកអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់បានកាន់យកក្នុងភពដទៃ។ ពាក្យថា “Kālavimutta sāmaññaṃ vā” សេចក្តីពន្យល់ថា ឬក៏មិនមែនជាកាលវិមុត្តសាមញ្ញណាមួយឡើយ។ ដែលឈ្មោះថា “អាគមសិទ្ធិវោហារ” គឺវោហារដែលល្បីល្បាញថា “កម្មក្តី កម្មនិមិត្តក្តី គតិនិមិត្តក្តី”។ ព្រះរាជាអជាតសត្តុ សូម្បីក្នុងសង្កិច្ចជាតក ក៏សម្លាប់ព្រះបិតាដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “dvīsu bhavesu” (ក្នុងភពទាំងពីរ)។ ពាក្យថា “Cha hi dvārehi” សេចក្តីថា ដោយទ្វារទាំង ៦ មានចក្ខុទ្វារជាដើម ដែលជាគ្រឿងធ្វើ (ករណៈ)។ ពាក្យថា “Maraṇāsanna javanehi” សេចក្តីថា ដោយមរណាសន្នជវនៈទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៦ ដែលជាតួអ្នកធ្វើ (កត្តុ) ក្នុងពេលជិតស្លាប់។ ពាក្យថា “Anekaṃ sabhāvaṃ” សេចក្តីថា ភាពមិនទៀងទាត់ (មិនឯកន្តៈ)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា “ព្រោះថា អារម្មណ៍ណា...”។ ពាក្យថា “Kenaci dvārena aggahitameva hoti” ក្នុងទីនេះ ការដែលអារម្មណ៍មានកម្មជាដើម នៃកាមបដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតចាកអសញ្ញីភព ជាអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់បានកាន់យកដោយទ្វារណាមួយក្នុងភពមុន នោះជាការសមគួរហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងភពនោះ មិនមានទ្វារណាមួយឡើយ។ ចំណែកឯអារម្មណ៍ដែលសន្មតថាជាគតិនិមិត្ត នៃកាមបដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតចាកអរូបភព តើមិនធ្លាប់បានកាន់យកដោយទ្វារណាមួយក្នុងភពមុនដូចម្តេចបាន? គប្បីជាអារម្មណ៍ដែលកាន់យកតាមមនោទ្វារតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីដោះស្រាយនូវការចោទសួរ (ចោទនា) នេះ លោកទើបពោលថា “ettha ca yasmā paṭṭhāne” ជាដើម។ នៃកាមបដិសន្ធិនោះ របស់សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតចាកភពនោះ។ វិគ្គហៈថា “ធម៌ណាមានគតិនិមិត្តជាបច្ចុប្បន្នជាអារម្មណ៍ នៃបដិសន្ធិនោះ” គឺកាមបដិសន្ធិ។ គប្បីសម្របសម្រួលដោយពាក្យជាដើមថា “ការប្រាកដឡើងនៃកម្មជាដើម សូម្បីដោយកម្លាំងនៃប្រយោគៈរបស់បុគ្គលដទៃ ក៏រមែងមាន”។ ពាក្យថា “Suṭṭhu āsevitānaṃ” សេចក្តីថា នៃកម្មនិងកម្មនិមិត្តទាំងឡាយដែលបុគ្គលបានសេពគប់ល្អហើយ អស់កាលដ៏យូរ ដោយអំណាចនៃការធ្វើសង្ឃវ័ត និងចេតិយវ័តជាដើម និងដោយអំណាចនៃភាវនាកម្មនោះៗ។ ពាក្យថា “Hoti yeva” សេចក្តីថា ការប្រាកដឡើងនៃកម្មជាដើម រមែងមានពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Āgantvā” សេចក្តីថា មកកាន់មនុស្សលោកនេះហើយ រមែងកាន់យកពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងកាលនោះ សត្វទាំងឡាយធ្វើនូវគតិនិមិត្តនោះៗ ដែលពួកនាយនិរយបាលបង្ហាញហើយ ឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយក៏ច្យុតទៅ។ ពាក្យថា “Taṃ” សេចក្តីថា នូវស្ត្រីឈ្មោះនាងរេវតី។ សួរថា ពួកនាយនិរយបាល មិនអាចនឹងទៅកាន់ភពតាវតឹង្សបានទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនជាមិនអាចទៅបានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រោះពួកនាយនិរយបាលនោះ ជាយក្សមានឫទ្ធិច្រើន លោកទើបពោលថា “tehi” ជាដើម។ ពាក្យថា “Vessavaṇa dūtā” សេចក្តីថា ពួកទូតរបស់ព្រះបាទវេសវ័ណ។ ពាក្យថា “Upacārajjhāne ṭhatvā” សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងកាមាវចរឈានដែលជាឧបចារភាវនា ព្រោះមិនទាន់ដល់នូវអប្បនាឈាន។ ពាក្យថា “Tāneva nimittāni” សេចក្តីថា នូវបដិភាគនិមិត្តទាំងឡាយ មានបឋវីកសិណនិមិត្តជាដើម។ ពាក្យថា “Kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ” សេចក្តីថា ឧបចារភាវនាកម្មដទៃ ឬគតិនិមិត្តណាមួយដ៏សមគួរ ក្រៅពីនិមិត្តជាអារម្មណ៍ទាំងនោះ។ ដោយពាក្យថា “Tāneva nimittāni gahetvā” លោកបង្ហាញថា និមិត្តទាំងឡាយនោះ គឺមរណាសន្នជវនៈទាំងឡាយកាន់យកហើយ។ ហើយនិមិត្តទាំងនោះ ព្រោះជាបញ្ញត្តិធម៌ ទើបមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃកាមបដិសន្ធិឡើយ។ ពាក្យថា “Paccuppannagati nimitte siddhe siddhameva” សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលសត្វដែលទៅកាន់ភពនោះ គប្បីសោយក្នុងភពនោះអស់មួយជីវិត ឈ្មោះថាជាបច្ចុប្បន្នដែលកំពុងមាននៅក្នុងខណៈនោះ ក៏មាន។ អនាគតដែលចម្រើនឡើងអំពីបច្ចុប្បន្ននោះ ក៏មាន។ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគតនោះ កាលបើបច្ចុប្បន្នប្រាកដឡើង អារម្មណ៍នៃបដិសន្ធិក៏សម្រេច។ ចំណែកឯអនាគត ទោះបីមិនប្រាកដឡើង ក៏ដូចជាចូលទៅរួមនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបាឋៈក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី គតិនិមិត្តជាបច្ចុប្បន្ន រមែងមកកាន់គន្លង (អាបាតៈ) ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការសម្រេចកិច្ចដោយគតិនិមិត្តជាបច្ចុប្បន្ននោះឯង នេះជាអធិប្បាយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងពាក្យថា “Tāni hi” ជាដើម។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រោះមានព្រះបាលីសំដៅយកព្រះមុនីថា “Anejosanti mārabbha yaṃ kālamakarī munī” (ព្រះមុនីអង្គណាជាអ្នកមិនញាប់ញ័រ ដល់នូវសេចក្តីស្ងប់ បានធ្វើមរណកាលហើយ) ដូច្នេះ ចុតិចិត្តដែលជាបរិនិព្វានរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធជាដើម រមែងធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលមានសន្តិលក្ខណៈឲ្យជាអារម្មណ៍។ ដើម្បីបង្ហាញថា សេចក្តីពោលនោះ គប្បីច្រានចោលដោយពាក្យថា “មិនមែនជាកាមាវចរារម្មណ៍ដោយប្រការទាំងពួងឡើយ” លោកទើបពោលថា “tāni hi sabbaññu buddhānaṃ uppannāni pi” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា “Lokuttara dhammā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tānី” សេចក្តីថា អកុសលចិត្ត ១២ និងកុសលកិរិយាជវនៈដែលប្រាសចាកញាណ ៨។ ពួកបុថុជ្ជនដែលមិនបានសម្រេចឈាន មិនអាចសូម្បីតែនឹងកាន់យកនូវមហគ្គតឈានទាំងឡាយឲ្យជាអារម្មណ៍បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “paññattiyā saha kāmāvacarārammaṇāni” (កាមាវចរារម្មណ៍ ព្រមទាំងបញ្ញត្តិ)។ ពាក្យថា “Tāneva” សេចក្តីថា ញាណសម្បយុត្តកាមកុសលចិត្តទាំងឡាយនោះឯង។ សម្រាប់លោកអ្នកបានសម្រេចឈាន គឺញាណសម្បយុត្តកាមកុសលចិត្តទាំងឡាយនោះឯង។ សម្រាប់ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងផលថ្នាក់ទាប គឺមគ្គ ផល និងព្រះនិព្វានដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយនោះឯង ជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Jhānāni patthenti” សេចក្តីថា រមែងប្រាថ្នាថា “សូមឲ្យយើងជាអ្នកបានសម្រេចឈានក្នុងកាលខាងមុខចុះ”។ ពាក្យថា “Tesaṃ pi” សេចក្តីថា សូម្បីរបស់បុថុជ្ជនទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា “Te” សេចក្តីថា នូវលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា “Anubhonti” សេចក្តីថា រមែងដល់ (រមែងសោយ)។ ពាក្យថា “Navanipāte” សេចក្តីថា ក្នុងនវកនិបាត នៃអង្គុត្តរនិកាយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងអស់ ងាយនឹងដឹងបានពិតប្រាកដណាស់។


135. Vatthusaṅgahe. ‘‘Vatthū’’ti nissaya viseso vuccati. Tāni nissaya vatthūni yesaṃ tāni tabbatthukāni. ‘‘Tesañca saddo na yujjatī’’ti tesaṃ vāde ca saddo na yujjati. Na hi alutta ca kāraṃ dvanda padaṃ nāma atthīti. ‘‘Pubbapadesu ānetabbo’’ti cakkhu vatthu ca sotavatthu cātiādinā ānetabbo. Samāsa padaṃ na yujjati. Na hi samāsa padato eka desaṃ aññattha ānetuṃ yujjatīti. Avibhattika niddeso nāma cakkhuṃ, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, hadayaṃ, vatthu cāti vattabbe pubbapadesu avibhattika niddeso. Evañcasati vatthu saddo ca saddo ca pubbapadesu ānetuṃ labbhantīti. Kāmataṇhāya adhīnena āyattena kāmāvacara kammena nibbattā kāmataṇhādhīna kamma nibbattā. ‘‘Rūpādīnaṃ paribhogo’’ti rūpādīnaṃ pañcakāmaguṇānaṃ paribhogo. ‘‘Parittakammaṃ pī’’ti sabbaṃ kāmāvacara kammampi. ‘‘Pūrayamānaṃ’’ti paripūrentaṃ. Cakkhu dassanānuttariyaṃ nāma. Sotaṃ savanānuttariyaṃ nāma. Sabbesaṃ dassana kiccānaṃ majjhe buddha dassanā divasena anuttaraṃ dassanaṃ janetīti dassanānuttariyaṃ. Evaṃ savanānuttariyepi catusacca dhammassavanā divasenāti vattabbaṃ. ‘‘Ajjhatta bahiddha santā nesu pī’’ti [Pg.119] ajjhatta santānepi bahiddha santānepi. ‘‘Suddhe’’ti kenaci ālokena ca andhakārena ca virahite. Āloko hi eko rūpa viseso. Tathā andhakāro ca. Te ca tattha natthi. ‘‘Imasmiṃ saṅgahe’’ti vatthu saṅgahe. Visiṭṭhaṃ jānanaṃ vijānanaṃ. Tañca vijānanaṃ tīsu manodhātūsu natthīti vuttaṃ ‘‘vijānana kiccābhāvato’’ti. Āvajjana kiccaṃ kimetanti, manasikāra mattaṃ hoti. Sampaṭicchana kiccañca pañcaviññāṇehi yathā gahitāneva pañcārammaṇāni sampaṭicchana mattaṃ hoti. Tenāha ‘‘visesajānana kiccāni na hontī’’ti. Dassanaṃ, savanaṃ, ghāyanaṃ, sāyanaṃ, phusana, nti imāni kiccāni thokaṃ visesa jānana kiccāni hontīti vuttaṃ ‘‘paccakkhato dassanā divasenā’’tiādiṃ. Thokaṃ visesa jānana kiccāni honti. Tasmā tāni pañcaviññāṇānīti vuttāni. Avasesā pana santīraṇādayo manoviññāṇadhātuyo nāmāti sambandho. Nanu mananaṭṭhena mano ca taṃ vijānanaṭṭhena viññāṇañcāti vuttepi pañcaviññāṇehi viseso natthīti āha ‘‘atissaya visesa jānana dhātuyoti attho’’ti. Evaṃ santepi so attho saddayuttiyā siddho na hoti. Yadicchā vasena vutto hotīti āha ‘‘pariyāya padānaṃ’’tiādi. Etena so attho saddayuttiyā eva siddho. Na yadicchāvasena vuttoti dasseti. ‘‘Visesana samāse’’ti mano ca taṃ viññāṇañcāti manoviññāṇanti evarūpe kammadhāraya samāse. ‘‘Padaṭṭhānaṃ’’ti ettha padanti ca ṭhānanti ca kāraṇattha vacanāni, tasmā pariyāya saddā nāma. Padañca taṃ ṭhānañcāti vutte atissaya kāraṇanti attho viññāyati. Tathā dukkha dukkhaṃ, rūpa rūpaṃ, rāja rājā, devadevotiādīni. ‘‘Katthaci dissati yujjati cā’’ti na hi katthaci dissati ca. Sacepi katthaci disseyya, na hi yujjati cāti attho. ‘‘Manaso viññāṇaṃ’’ti ettha paṭisandhi cittato paṭṭhāya yāvacuti cittā antare sabbaṃ citta santānaṃ satta viññāṇa dhātūnaṃ vasena vibhāgaṃ katvā attho vattabbo. Pañcadvārā vajjanañca sampaṭicchana dvayañca manodhātu mattattā mano nāma. Pañcaviññāṇāni viññāṇa mattāni nāma. Avasesāni sabbāni viññāṇāni manassa viññāṇanti [Pg.120] atthena manoviññāṇāni nāma. Tattha ‘‘manassa viññāṇaṃ’’ti anantara paccaya bhūtassa vā manassa paccayuppanna bhūtaṃ viññāṇaṃ. Ettha sampaṭicchana dvayaṃ paccayamano nāma. Santīraṇato paṭṭhāya yāva dvārantare pañcadvārā vajjanaṃ nāgacchati, tāva antare sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccayuppanna viññāṇaṃ nāma. Puna ‘‘manassa viññāṇa’’nti paccayuppanna bhūtassa manassa paccaya bhūtaṃ viññāṇaṃ. Ettha pañcadvārā vajjanaṃ paccayuppanna mano nāma. Tato pure sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccaya mano nāma. Sesaṃ suviññeyyaṃ. Avasesāpanātiādīsu. ‘‘Manoviññāṇadhātu bhāvaṃ sambhāvetī’’ti avasesā pana dhammā manoviññāṇadhātu ca nāma honti, hadaya vatthuñca nissāyayeva vattantīti evaṃ tesaṃ dhammānaṃ manoviññāṇadhātu bhāvañca sambhāveti, vaṇṇeti. Suṭṭhu pakāsetīti attho. Ettha panātiādīsu. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti indriya saṃyutta pāḷiyaṃ. Dutīyajjhāne eva aparisesa nirodha vacanaṃ viruddhaṃ siyā. Kathaṃ, sace paṭigho anīvaraṇā vattho nāma natthi. Pathamajjhānato pubbe eva so niruddho siyā. Atha dutīyajjhānupacārepi so uppajjeyya, pathamajjhānampi parihīnaṃ siyā. Tasmiṃ parihīne sati, dutīyajjhānampi nuppajjeyya. Evaṃ viruddhaṃ siyā. ‘‘Purima kāraṇamevā’’ti anīvaraṇā vatthassa paṭighassa abhāvatoti kāraṇaṃ eva. Paratoghoso nāma sāvakānaṃ sammādiṭṭhippaṭilābhāya padhāna paccayo hoti. So ca arūpabhave natthi. Dhammābhisamayo nāma catusacca dhammappaṭivedho, buddhā ca pacceka sambuddhā ca sayambhuno parato ghosena vinā dhammaṃ paṭivijjhanti. Te ca tattha nuppajjanti. ‘‘Rūpavirāga bhāvanāyā’’ti rūpavirāga bhāvanā balena. Tesaṃ rūpāvacara cittānaṃ. ‘‘Samatikkantattā’’ti tesu nikantippahānavasena suṭṭhu atikkantattā. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ.

១៣៥. ក្នុងវត្ថុសង្គហៈ (ការសង្ខេបនូវវត្ថុ)។ ពាក្យថា “វត្ថុ” សំដៅយកទីនិស្ស័យដ៏វិសេស (ទីអាស្រ័យដ៏វិសេស)។ ធម៌ទាំងឡាយណា មានវត្ថុជាទីអាស្រ័យទាំងនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា តព្វត្ថុកៈ (មានវត្ថុនោះជាទីអាស្រ័យ)។ ពាក្យថា “tesañca saddo na yujjati” សេចក្តីថា ក្នុងលទ្ធិរបស់លោកទាំងនោះ ពាក្យថា “ច” ក៏មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា ទ្វន្ទសមាសដែលមិនលុបអក្សរ “ច” មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “pubbapadesu ānetabbo” សេចក្តីថា គប្បីនាំមកក្នុងបទខាងដើម ដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា ចក្ខុវត្ថុផង សោតវត្ថុផង។ បទសមាសមិនសមគួរឡើយ ព្រោះថាមិនសមគួរដើម្បីនាំយកចំណែកមួយពីបទសមាសទៅកាន់កន្លែងផ្សេងឡើយ។ ដែលហៅថា អវិភត្តិកនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយមិនមានវិភត្តិ) គឺការសម្តែងដោយមិនមានវិភត្តិក្នុងបទខាងដើម ក្នុងកាលដែលគប្បីពោលថា ចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ ជិវ្ហា កាយៈ ហទយៈ និងវត្ថុ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ពាក្យថា វត្ថុ និងពាក្យថា ច គប្បីបានដើម្បីនាំមកក្នុងបទខាងដើមទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីកាមាវចរកម្ម ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច គឺអាស្រ័យនឹងកាមតណ្ហា ឈ្មោះថា កាមតណ្ហាធីនកម្មនិព្វត្តៈ (កើតអំពីកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃកាមតណ្ហា)។ ពាក្យថា “rūpādīnaṃ paribhogo” សេចក្តីថា ការបរិភោគនូវកាមគុណទាំង ៥ មានរូបជាដើម។ ពាក្យថា “parittakammaṃ pī” សេចក្តីថា សូម្បីតែកាមាវចរកម្មទាំងអស់។ ពាក្យថា “pūrayamānaṃ” សេចក្តីថា ញ៉ាំង...ឲ្យពេញបរិបូណ៌។ ចក្ខុ ឈ្មោះថា ទស្សនានុត្តរិយៈ (ការឃើញដ៏ប្រសើរ)។ សោតៈ ឈ្មោះថា សវនានុត្តរិយៈ (ការឮដ៏ប្រសើរ)។ ការឃើញដែលបង្កើតនូវការឃើញដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ក្នុងចំណោមការឃើញទាំងអស់ ដោយអំណាចនៃការឃើញព្រះពុទ្ធជាដើម ឈ្មោះថា ទស្សនានុត្តរិយៈ។ សូម្បីក្នុងសវនានុត្តរិយៈ ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនោះដែរ ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ធម៌គឺសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា “ajjhatta bahiddha santānesu pī” សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងសន្តានខាងក្នុង សូម្បីក្នុងសន្តានខាងក្រៅ។ ពាក្យថា “suddhe” សេចក្តីថា វៀរចាកពន្លឺខ្លះ និងងងឹតខ្លះ។ ព្រោះថា ពន្លឺ គឺជាវិសេសនៃរូបម្យ៉ាង។ ងងឹត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ហើយធម៌ទាំងពីរនោះ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ។ ពាក្យថា “imasmiṃ saṅgahe” សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុសង្គហៈ។ ការដឹងដ៏វិសេស ឈ្មោះថា វិជាននៈ (ការដឹងច្បាស់)។ ក៏ការដឹងច្បាស់នោះ មិនមានក្នុងមនោធាតទាំង ៣ ឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “vijānana kiccābhāvato” (ព្រោះមិនមានកិច្ចដឹងច្បាស់)។ សួរថា អាវជ្ជនកិច្ចនោះ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា គ្រាន់តែជាការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (មនសិការៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯសម្បដិច្ឆនកិច្ច គឺគ្រាន់តែជាការទទួលយកនូវអារម្មណ៍ទាំង ៥ ដែលបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយកាន់យកហើយយ៉ាងណាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “visesajānana kiccāni na hontī” (មិនមែនជាកិច្ចដឹងវិសេសឡើយ)។ កិច្ចទាំងឡាយគឺ ការឃើញ ការឮ ការធុំក្លិន ការដឹងរស ការពាល់ត្រូវ ទាំងនេះ ជាកិច្ចដឹងវិសេសបន្តិចបន្តួច ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “paccakkhato dassanā divasenā” ជាដើម។ កិច្ចទាំងនោះ ជាកិច្ចដឹងវិសេសបន្តិចបន្តួច ហេតុនោះ វិញ្ញាណទាំងនោះ ទើបលោកហៅថា បញ្ចវិញ្ញាណ។ ចំណែកឯធម៌ដែលសេសសល់ មានសន្តីរណៈជាដើម ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ សួរថា កាលបើពោលថា ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា មនោ ព្រោះអត្ថថាគិតផង ឈ្មោះថា វិញ្ញាណ ព្រោះអត្ថថាដឹងច្បាស់ផង ដូច្នេះហើយ ក៏មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាអំពីបញ្ចវិញ្ញាណឡើយ មែនពិតឬ? ឆ្លើយថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “atissaya visesa jānana dhātuyoti attho” (សេចក្តីថា ជាធាតុដឹងវិសេសលើសលុប)។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សេចក្តីនោះ ក៏មិនទាន់សម្រេចដោយសទ្ទយុត្តិ (ភាពសមគួរនៃពាក្យ) ឡើយ។ លោកពោលថា គឺពោលទៅតាមបំណងប្រាថ្នា (យទិច្ឆា) ហេតុនោះ ទើបពោលថា “pariyāya padānaṃ” ជាដើម។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា សេចក្តីនោះ សម្រេចដោយសទ្ទយុត្តិពិតប្រាកដ មិនមែនពោលទៅតាមបំណងប្រាថ្នាឡើយ។ ពាក្យថា “visesana samāse” សេចក្តីថា ក្នុងកម្មធារយសមាសមានសភាពយ៉ាងនេះថា ចិត្តនោះផង ជាវិញ្ញាណនោះផង ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា “padaṭṭhānaṃ” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បទ ផង ពាក្យថា ឋាន ផង ជាពាក្យពោលក្នុងអត្ថថាជាហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា បរិយាយសព្ទ។ កាលបើពោលថា បទនោះផង ជាឋាននោះផង សេចក្តីថា ហេតុដ៏លើសលុប គប្បីដឹងបាន។ ដូចជាពាក្យថា ទុក្ខទុក្ខៈ រូបរូបៈ រាជរាជា ទេវទេវៈ ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “katthaci dissati yujjati cā” សេចក្តីថា មិនមែនឃើញក្នុងទីកន្លែងណាមួយឡើយ។ សេចក្តីថា សូម្បីតែឃើញក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ក៏មិនសមគួរឡើយ។ ពាក្យថា “manaso viññāṇaṃ” ក្នុងទីនេះ គប្បីពោលសេចក្តីដោយធ្វើការបែងចែកសន្តានចិត្តទាំងអស់ក្នុងចន្លោះ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិចិត្ត រហូតដល់ចុតិចិត្ត ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧។ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈផង សម្បដិច្ឆនៈទាំងពីរផង ឈ្មោះថា មនោ ព្រោះគ្រាន់តែជាមនោធាតុក្ដី។ បញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណមត្តៈ (គ្រាន់តែជាវិញ្ញាណ)។ វិញ្ញាណដែលសេសសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ ដោយអត្ថថា វិញ្ញាណរបស់មនោ។ ក្នុងវិញ្ញាណទាំងនោះ ពាក្យថា “manassa viññāṇaṃ” សំដៅយកវិញ្ញាណដែលជាបច្ចយុប្បន្នរបស់មនោ ដែលជាអនន្តរបច្ច័យ។ ក្នុងទីនេះ សម្បដិច្ឆនៈទាំងពីរ ឈ្មោះថា បច្ចយមនោ (មនោដែលជាបច្ច័យ)។ ចាប់តាំងពីសន្តីរណៈទៅ ក្នុងចន្លោះដែលបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈមិនទាន់មកដល់ក្នុងទ្វារដទៃ សន្តានមនោវិញ្ញាណទាំងអស់ក្នុងចន្លោះនោះ ឈ្មោះថា បច្ចយុប្បន្នវិញ្ញាណ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “manassa viññāṇaṃ” សំដៅយកវិញ្ញាណដែលជាបច្ច័យរបស់មនោ ដែលជាបច្ចយុប្បន្ន។ ក្នុងទីនេះ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ ឈ្មោះថា បច្ចយុប្បន្នមនោ។ សន្តានមនោវិញ្ញាណទាំងអស់មុនអំពីនោះ ឈ្មោះថា បច្ចយមនោ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយនឹងយល់បាន។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា avasesā pana ដូច្នេះ។ ពាក្យថា “manoviññāṇadhātu bhāvaṃ sambhāvetī” សេចក្តីថា ធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុផង តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះផង លោកតែងសរសើរ គឺពណ៌នា នូវភាពជាមនោវិញ្ញាណធាតុនៃធម៌ទាំងឡាយនោះយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីថា តែងសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ល្អ។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា ettha pana ដូច្នេះ។ ពាក្យថា “pāḷiyaṃ” សំដៅយកក្នុងព្រះបាលីឥន្ទ្រិយសំយុត្ត។ ព្រះតម្រាស់ដែលសម្តែងនូវការរលត់មិនមានសេសសល់ក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះឯង គប្បីផ្ទុយគ្នា។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ប្រសិនបើបដិឃៈដែលឈ្មោះថាមានវត្ថុមិនមាននីវរណៈ មិនមានទេនោះ បដិឃៈនោះ គប្បីរលត់ទៅតាំងពីមុនបឋមជ្ឈានទៅទៀត។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើបដិឃៈនោះកើតឡើងសូម្បីក្នុងទុតិយជ្ឈានុបចារៈ បឋមជ្ឈានក៏គប្បីសាបសូន្យទៅដែរ។ កាលបើបឋមជ្ឈាននោះសាបសូន្យទៅហើយ ទុតិយជ្ឈានក៏មិនគប្បីកើតឡើងឡើយ។ គប្បីផ្ទុយគ្នាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “purima kāraṇamevā” សេចក្តីថា គឺហេតុដែលថា ព្រោះមិនមានបដិឃៈដែលមានវត្ថុមិនមាននីវរណៈនោះឯង។ ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា បរតោឃោសៈ (សំឡេងអំពីអ្នកដទៃ) តែងជាបច្ច័យដ៏សំខាន់ដើម្បីបាននូវសម្មាទិដ្ឋិនៃសាវកទាំងឡាយ។ ក៏បរតោឃោសៈនោះ មិនមានក្នុងអរូបភពឡើយ។ ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា ធម្មាភិសម័យ គឺការត្រាស់ដឹងនូវធម៌គឺសច្ចៈទាំង ៤ ចំណែកឯព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ជាស្វយម្ភូ តែងត្រាស់ដឹងនូវធម៌ដោយមិនបាច់អាស្រ័យនឹងបរតោឃោសៈឡើយ។ ហើយព្រះពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះ ក៏មិនកើតក្នុងអរូបភពនោះដែរ។ ពាក្យថា “rūpavirāga bhāvanāyā” សេចក្តីថា ដោយកម្លាំងនៃរូបវិរាគភាវនា។ នៃរូបាវចរចិត្តទាំងនោះ។ ពាក្យថា “samatikkantattā” សេចក្តីថា ព្រោះកន្លងផុតទៅដោយល្អ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវនិកន្តិ (ការត្រេកអរ) ក្នុងរូបាវចរចិត្តទាំងនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងអស់ ងាយនឹងយល់បាន។


Pakiṇṇakasaṅgahadīpaniyāanudīpanāniṭṭhitā.

អនុទីបនានៃបកិណ្ណកសង្គហទីបនី ចប់ហើយ។


4. Vīthisaṅgahaanudīpanā

៤. វិថីសង្គហអនុទីបនា (ការបំភ្លឺបន្ថែមលើការសង្ខេបនូវវិថីចិត្ត)


136. Vīthisaṅgahe[Pg.121]. ‘‘Tesaññe vā’’ti citta cetasikānaṃ eva. ‘‘Vuttappakārenā’’ti ‘tattha cittaṃ tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ, tiādinā iccevaṃ vuttappakārena. ‘‘Pubbā paraniyāmitaṃ’’ti vā dvattiṃsa sukha puññamhātiādinā nayena pubbā paraniyāmitaṃ. ‘‘Ārabbhagāthāyā’’ti.

១៣៦. ក្នុងវិថីសង្គហៈ។ ពាក្យថា “tesaññe vā” សំដៅយកចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា “vuttappakārenā” សេចក្តីថា ដោយប្រការដែលពោលហើយ យ៉ាងនេះថា “ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ចិត្តចែកជា ៤ ប្រការ គឺកាមាវចរចិត្ត រូបាវចរចិត្ត” ជាដើម។ ពាក្យថា “pubbā paraniyāmitaṃ” សេចក្តីថា ការកំណត់ខាងដើមនិងខាងចុង ដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា “ទ្វត្តិង្សសុខបុញ្ញម្ហា” (អំពីបុណ្យដែលនាំមកនូវសុខ ៣២) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា “ārabbhagāthāyā” (គាថាផ្តើម) សេចក្តីថា...


Vīthi cittavasenevaṃ, pavattiya mudīrito;

Pavatti saṅgaho nāma, sandhiyaṃ dāni vuccatī.ti

“ការសង្ខេបនូវបវត្តិកាល លោកពោលហើយយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃវិថីចិត្ត ក្នុងបវត្តិកាល ឥឡូវនេះ លោកនឹងពោលនូវបដិសន្ធិកាលតទៅ។”


Evaṃ pavattikāle pavatti saṅgaho, paṭisandhikāle pavatti saṅgahoti siddho hoti. Keci vāde ‘‘paṭisandhi pavattiyaṃ’’ti niddhāraṇe gahite dvīsu paṭisandhi saṅgaha pavatti saṅgahesu idāni pavatti saṅgahaṃ pavakkhāmi, pacchā paṭisandhi saṅgahaṃ pavakkhāmīti attho hoti. Tattha ‘‘paṭisandhi saṅgaho’’ti paṭisandhikāle saṅgaho. ‘‘Pavatti saṅgaho’’ti pavattikāle saṅgaho. So ca uparigāthāya na sametīti dassetuṃ ‘‘evaṃ satī’’tiādimāha. ‘‘Tāni tīṇi chakkāni nikkhittānī’’ti chakkamattāni nikkhittāni, na sakalaṃ. Vatthu dvārā lambaṇa saṅgahoti adhippāyo. ‘‘Sā panā’’ti sāvisayappavatti pana. ‘‘Kāci sīghatamā’’ti kāci atirekataraṃ sīghā. ‘‘Dandhā’’ti saṇikā, cirāyikā. ‘‘Anupapannā’’ti asampannā. Asampanna doso āgacchatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhātubhedaṃ’’ti satta viññāṇa dhātūnaṃ vibhāgaṃ. ‘‘Dhātunānattaṃ’’ti dhāraṇa kiccanānattaṃ. Iti tasmā manodhātu visuṃ vuttāti sambandho. ‘‘Mananaṃ’’ti vijānanabhāvaṃ apattaṃ. Āvajjanamatta sampaṭicchanamatta saṅkhātaṃ jānanamattaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci mananaṃ’’ti antamaso āvajjanamatta sampaṭicchanamattaṃ pīti adhippāyo. ‘‘Suddho pana manoviññāṇappabandho’’ti manodvāra vikāraṃ paṭicca pavatto manoviññāṇappabandho. Na bhavaṅga manoviññāṇappabandho. So hi vīthimuttattā idha appasaṅgoti[Pg.122]. Manodvāre pana dvidhāti sambandho. Buddhassa bhagavato pathamābhinīhārakālo nāma sumedhatāpasakāle buddha bhāvāya kāya cittānaṃ abhinīhārakālo. Ādisaddena pacchima bhave paṭisandhiggahaṇādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Jāti phalikakkhandhā viya sampajjantī’’ti tena obhāsena ajjhotthaṭattā jātiphalikakkhandha sadisā hontīti adhippāyo. ‘‘Upapatti deva brahmānaṃ panā’’ti upapattippaṭisandhikānaṃ opapātika deva brahmānaṃ pana. ‘‘Pasāda nissaya bhūtānaṃ’’ti cakkhādīnaṃ pasāda vatthūnaṃ nissaya mahābhūtānaṃ.

កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការសង្ខេបនូវបវត្តិកាល ក្នុងកាលជាប្រវត្តិផង ការសង្ខេបនូវបវត្តិកាល ក្នុងកាលជាបដិសន្ធិផង តែងសម្រេច។ ក្នុងលទ្ធិខ្លះ កាលបើកាន់យកនូវការកំណត់ថា “paṭisandhi pavattiyaṃ” សេចក្តីថា ក្នុងសង្គហៈទាំងពីរ គឺបដិសន្ធិសង្គហៈ និងបវត្តិសង្គហៈ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងពោលនូវបវត្តិសង្គហៈ ខាងក្រោយមក ខ្ញុំនឹងពោលនូវបដិសន្ធិសង្គហៈ ដូច្នេះ។ ក្នុងសង្គហៈទាំងនោះ ពាក្យថា “paṭisandhi saṅgaho” សំដៅយកការសង្ខេបក្នុងកាលជាបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា “pavatti saṅgaho” សំដៅយកការសង្ខេបក្នុងកាលជាប្រវត្តិ។ ដើម្បីបង្ហាញថា សេចក្តីនោះ មិនសមស្របនឹងគាថាខាងលើឡើយ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “evaṃ satī” ដូច្នេះ។ ពាក្យថា “tāni tīṇi chakkāni nikkhittāni” សេចក្តីថា លោកលើកឡើងត្រឹមតែពួក ៦ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនទាំងអស់ឡើយ។ មានអធិប្បាយថា សំដៅយកការសង្ខេបនូវវត្ថុ ទ្វារ និងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “sā panā” សេចក្តីថា ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិស័យនោះ។ ពាក្យថា “kāci sīghatamā” សេចក្តីថា វិថីខ្លះលឿនក្រៃលែង។ ពាក្យថា “dandhā” សេចក្តីថា យឺតយូរ គឺយឺតៗ។ ពាក្យថា “anupapannā” សេចក្តីថា មិនបរិបូណ៌។ លោកចង់ពោលថា ទោសគឺភាពមិនបរិបូណ៌ តែងមកដល់។ ពាក្យថា “dhātubhedaṃ” សេចក្តីថា ការបែងចែកនូវវិញ្ញាណធាតុទាំង ៧។ ពាក្យថា “dhātunānattaṃ” សេចក្តីថា ភាពផ្សេងគ្នានៃកិច្ចទ្រទ្រង់។ ព្រោះហេតុនោះ មនោធាតុក៏លោកពោលដោយឡែកពីគ្នា នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា “mananaṃ” សេចក្តីថា មិនទាន់ដល់នូវភាពជាការដឹងច្បាស់។ គឺគ្រាន់តែជាការដឹង ដែលពោលគឺគ្រាន់តែជាការអាវជ្ជនៈ និងការសម្បដិច្ឆនៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “yaṃ kiñci mananaṃ” មានអធិប្បាយថា សូម្បីតែការគ្រាន់តែអាវជ្ជនៈ និងការគ្រាន់តែសម្បដិច្ឆនៈ ដោយហោចទៅ។ ពាក្យថា “suddho pana manoviññāṇappabandho” សេចក្តីថា ខ្សែនៃមនោវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងសេចក្តីប្រែប្រួលនៃមនោទ្វារ។ មិនមែនជាខ្សែនៃមនោវិញ្ញាណដែលជាភវង្គឡើយ។ ព្រោះថា ភវង្គនោះជាវិថីមុត្តៈ (រួចផុតពីវិថី) មិនមានការទាក់ទងក្នុងទីនេះឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងមនោទ្វារ មាន ២ ប្រការ នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ កាលដែលហៅថា កាលនៃការតាំងប្រាថ្នាជាដំបូងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺកាលដែលទ្រង់តាំងប្រាថ្នានូវកាយនិងចិត្តដើម្បីភាពជាព្រះពុទ្ធ ក្នុងកាលដែលជាសុមេធតាបស។ ដោយម៉ាត់ថា “អាទិ” លោកសង្គ្រោះយកការកាន់យកបដិសន្ធិជាដើមក្នុងភពចុងក្រោយបង្អស់។ ពាក្យថា “jāti phalikakkhandhā viya sampajjantī” មានអធិប្បាយថា ព្រោះត្រូវពន្លឺនោះគ្របដណ្តប់ហើយ ទើបមានសភាពដូចជាដុំកែវផលិកដ៏បរិសុទ្ធដែលកើតឡើងឯង។ ពាក្យថា “upapatti deva brahmānaṃ panā” សេចក្តីថា ចំណែកឯពួកទេវតានិងព្រហ្មទាំងឡាយ ដែលជាឧបបាតិកៈ មានឧបបត្តិបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា “pasāda nissaya bhūtānaṃ” សេចក្តីថា នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃប្រាសាទវត្ថុទាំងឡាយមានចក្ខុជាដើម។


‘‘Yāni panā’’tiādīsu. Dvatti cittakkhaṇāni atikkamma āpātaṃ āgacchantīti yojanā. Evaṃ paratthapi. Vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca idaṃ ādimhi manodvāre pana vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca padānaṃ uddharaṇaṃ. ‘‘Rūpā rūpānaṃ’’ti rūpa dhammānañca arūpa dhammānañca. ‘‘Tāvā’’ti vīthi cittappavatti dassanato pathamataraṃ evāti attho. ‘‘Addhāna paricchedaṃ’’ti khaṇakāla paricchedaṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘atimahantā divasena visaya vavatthānaṃ hotī’’ti vacanena ādimhi ‘chavatthūni, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha vīthiyo, cha dhāvisayappavattī,ti evaṃ vuttesu chasu chakkesu chadhāvisayappavattīti padamattaṃ saṅgaṇhāti. Taṃ anupapannaṃ hoti. Tenāha ‘‘evañhi satī’’tiādiṃ. ‘‘Visaya vavatthānattha mevā’’ti atimahantādi visaya vavatthānatthameva vuttanti na ca sakkā vattuṃ. Rūpā rūpa dhammānaṃ addhāna paricchedo nāma abhidhamme sabbattha icchitabbo. Tasmā tassa dassanatthampi taṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sabhāvappaṭilābho’’ti cintana phusanādīnaṃ pātubhāvo vuccati. ‘‘Anivattī’’ti anantaradhānaṃ vuccati. ‘‘Parihāyitvā’’ti jarā kiccaṃ āha. ‘‘Accharāsaṅghāṭakkhaṇassā’’ti aṅgulīnaṃ saṅghaṭṭanakkhaṇassa. Ācariyānandatthero nāma abhidhamma ṭīkākāro vuccati. ‘‘Assā vijjuyāṭhiti nāma visuṃ na paññāyatī’’ti vijjuppādaṃ passantānaṃ na paññāyati. Tathā cittampi vaḍḍhanānantarameva bhijjatīti yojanā. Tenāha ‘‘taṃ pī’’tiādiṃ. Udayabhāgo nāma vaḍḍhanabhāgo, vayabhāgo nāma antaradhānabhāgo. ‘‘Evañca katvā’’ti laddhaguṇa vacanaṃ. ‘‘Ekaṃcittaṃ [Pg.123] divasaṃ tiṭṭhatī’’ti pucchā vacanaṃ. ‘‘Āmantā’’ti paṭiññā vacanaṃ. ‘‘Vayakkhaṇo’’ti pucchā. ‘‘Na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhepo. Paccatta vacanassa ekārattaṃ. Evaṃ navattabbanti attho. ‘‘Mahātherenā’’ti moggali puttatissa mahātherena. Nanu suttantesu vuttanti sambandho. ‘‘Nā’’ti na upalabbhati. ‘‘Imassa vuttattā’’ti imassa vacanassa vuttattā. Saṅkhata lakkhaṇaṃ visayo yesaṃ tāni saṅkhata visaya lakkhaṇāni. Saṅkhata dhammameva āhacca tiṭṭhati. Ayaṃ abhidhamme dhammatāti adhippāyo. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ti ācariya buddhaghosattheraṃ vadati. ‘‘Atthikkhaṇaṃ’’ti khaṇadvayameva vuccati. Iti vatvā tamatthaṃ sādhentīti sambandho. Gāthāyaṃ. ‘‘Tassevā’’ti tassā ṭhitiyā eva bhedo. Sabbadā sabbapāṇinaṃ maraṇaṃ nāma vuccatīti yojanā. ‘‘Tamatthaṃ’’ti tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantīti atthaṃ. ‘‘Athavā’’ti eko theravādo. ‘‘Santati vasena ṭhānaṃ’’ti ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatīti ettha ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ santati ṭhitivasena veditabbanti vadanti. ‘‘Imasmiṃ pana sutte’’ti vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatīti idaṃ suttaṃ vadati. ‘‘Appaṭibāhetvā’’ti anīvāretvā. Yāvaḍḍhanassa nivatti nāma atthi. Udaya pariyanta mattabhūtā sā eva nivatti. ‘‘Dvīhi khandhehī’’ti rūpa jarā rūpakkhandhena saṅgahitā. Arūpa jarā saṅkhārakkhandhenāti evaṃ dvīhi khandhehi. Yañca tattha vuttanti sambandho. Rūpassa uppādo dvidhābhinditvā desito. Kathaṃ, upacayo santatī tiyojanā. ‘‘Vibhāgā rahassā’’ti uppādo uppajja naṭṭhena eko samāno rūpānaṃ vaḍḍhana samaye uppādo. Upari vaḍḍhanaṭṭhena upacayoti vutto. Avaḍḍhitvā ṭhita samaye uppādo yathā ṭhita nīhārena cirakālaṃ pavatti atthena santatīti vutto. Evaṃ vibhāgā rahassa. ‘‘Yathānuloma sāsanaṃ’’ti vinetabba puggalānaṃ ajjhāsayānuloma sāsanaṃ.

ក្នុងពាក្យថា “Yāni panā” (ប៉ុន្តែរូបណា) ជាដើម មានការប្រកបសេចក្តីថា កន្លងហួសចិត្តក្សណៈ ២ ឬ ៣ ហើយ ទើបមកកាន់គន្លង (នៃទ្វារ)។ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca (នៃអារម្មណ៍ច្បាស់លាស់ផង នៃអារម្មណ៍មិនច្បាស់លាស់ផង) នេះ គឺជាការដកស្រង់យកបទថា vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca ក្នុងមនោទ្វារជាដំបូងមកសម្តែង។ ពាក្យថា “Rūpā rūpānaṃ” គឺរូបធម៌ទាំងឡាយផង អរូបធម៌ទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា “Tāvā” មានន័យថា ជាដំបូងបង្អស់ មុនការបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិថិចិត្ត។ ពាក្យថា “Addhāna paricchedaṃ” គឺការកំណត់កាលជាខណៈ។ ក្នុងគម្ពីរវិភាវិនីដីកា មានពាក្យថា “atimahantā divasena visaya vavatthānaṃ hotī” (ការកំណត់អារម្មណ៍ដោយចំណែកនៃថ្ងៃមានអារម្មណ៍ធំក្រៃលែងជាដើម) ក្នុងចំណោមធម៌ជាពួក ៦ ទាំង ៦ យ៉ាង ដែលបានពោលទុកក្នុងខាងដើម គឺ វត្ថុ ៦, ទ្វារ ៦, អារម្មណ៍ ៦, វិញ្ញាណ ៦, វិថី ៦, និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃអារម្មណ៍ ៦ យ៉ាងនោះ លោកកាន់យកត្រឹមតែបទថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអារម្មណ៍ ៦ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ការពោលនោះ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា “evañhi satī” (កាលបើជាយ៉ាងនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Visaya vavatthānattha mevā” មានន័យថា មិនអាចនិយាយបានឡើយថា ពោលឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់អារម្មណ៍មានអារម្មណ៍ធំក្រៃលែងជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ការកំណត់អាយុកាលនៃរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាសភាវៈដែលគេប្រាថ្នាចង់បានក្នុងអភិធម្មគ្រប់ទីកន្លែង។ ហេតុនោះ គួរយល់ថា លោកពោលពាក្យនោះ សូម្បីដើម្បីបង្ហាញនូវការកំណត់អាយុកាលនោះដែរ។ ពាក្យថា “Sabhāvappaṭilābho” គឺការប្រាកដឡើងនៃសភាវៈមានការគិត និងការប៉ះពាល់ជាដើម។ ពាក្យថា “Anivattī” គឺការមិនរលត់ទៅ (មិនទាន់វិនាស)។ ពាក្យថា “Parihāyitvā” លោកសំដៅដល់កិច្ចនៃជរា (ការទ្រុឌទ្រោម)។ ពាក្យថា “Accharāsaṅghāṭakkhaṇassā” គឺខណៈនៃការផ្ទាត់ម្រាមដៃ។ ព្រះថេរៈឈ្មោះថា អានន្ទ ជាព្រះអាចារ្យ អ្នកតែងដីកាអភិធម្ម។ ពាក្យថា “Assā vijjuyāṭhiti nāma visuṃ na paññāyatī” គឺឋិតិខណៈនៃផ្លេកបន្ទោរនោះ មិនប្រាកដដាច់ដោយឡែកឡើយ ចំពោះអ្នកដែលមើលការកើតឡើងនៃផ្លេកបន្ទោរ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា យ៉ាងនោះសូម្បីតែចិត្ត ក៏រលត់ទៅភ្លាមបន្ទាប់ពីការចម្រើនឡើង (ការកើតឡើង) ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “taṃ pī” ជាដើម។ ភាគនៃការកើតឡើង (Udayabhāgo) គឺភាគនៃការចម្រើនឡើង, ភាគនៃការរលត់ទៅ (Vayabhāgo) គឺភាគនៃការវិនាសទៅ។ ពាក្យថា “Evañca katvā” ជាពាក្យសម្តែងគុណដែលទទួលបាន។ ពាក្យថា “Ekaṃcittaṃ divasaṃ tiṭṭhatī” (ចិត្តមួយដឹងខ្លួននៅជាច្រើនថ្ងៃឬ?) ជាពាក្យសួរ។ ពាក្យថា “Āmantā” (អើ យ៉ាងនោះមែន) ជាពាក្យទទួល។ ពាក្យថា “Vayakkhaṇo” (ចុះវិនាសខណៈមានដែរឬទេ?) ជាពាក្យសួរ។ ពាក្យថា “Na hevaṃ vattabbe” (មិនគួរពោលយ៉ាងនោះឡើយ) ជាពាក្យបដិសេធ។ ពាក្យថា Paccatta គឺឯកវចនៈ។ មានន័យថា មិនគួរពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា “Mahātherenā” គឺព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សមហាថេរៈ។ ពាក្យថា Nanu (មិនមែនឬ) មានសេចក្តីទាក់ទងថា មិនមែនលោកពោលទុកក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយទេឬ? ពាក្យថា “Nā” គឺមិនមាន (មិនប្រាកដ)។ ពាក្យថា “Imassa vuttattā” គឺព្រោះតែពាក្យនេះ លោកបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា Saṅkhata visaya lakkhaṇāni គឺលក្ខណៈនៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយណា ដែលមានសង្ខតលក្ខណៈជាអារម្មណ៍។ សង្ខតលក្ខណៈនោះ រមែងកើតឡើងចំពោះតែសង្ខតធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ នេះជាអធិប្បាយអំពីធម្មតាក្នុងអភិធម្ម។ ពាក្យថា “Saṅgaha kārenā” លោកសំដៅដល់ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យដ៏មានអាយុ។ ពាក្យថា “Atthikkhaṇaṃ” គឺលោកសំដៅយកខណៈទាំងពីរ (គឺឧប្បាទខណៈ និងភង្គខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា លោកពោលយ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្រេចសេចក្តីនោះ។ ក្នុងគាថា។ ពាក្យថា “Tassevā” គឺការបែកធ្លាយនៃឋិតិខណៈនោះឯង។ មានការប្រកបសេចក្តីថា ឈ្មោះថាសេចក្តីស្លាប់ រមែងមានដល់សត្វទាំងឡាយគ្រប់រូប គ្រប់ពេលវេលា។ ពាក្យថា “Tamatthaṃ” គឺសេចក្តីដែលបានមកដោយអាស្រ័យនឹងខណៈដែលមានពិតនោះ។ ពាក្យថា “Athavā” គឺមតិមួយទៀតរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Santati vasena ṭhānaṃ” គឺក្នុងពាក្យថា “ការប្រែប្រួលនៃធម៌ដែលឋិតនៅ រមែងប្រាកដ” នេះ លោកពោលថា ឋានៈដែលពោលគឺសភាពឋិតនៅ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃការឋិតនៅនៃសន្តតិ (ការតភ្ជាប់)។ ពាក្យថា “Imasmiṃ pana sutte” គឺក្នុងព្រះសូត្រនេះ លោកពោលថា ការកើតឡើងនៃវេទនារមែងប្រាកដ ការរលត់ទៅរមែងប្រាកដ ការប្រែប្រួលនៃវេទនាដែលឋិតនៅរមែងប្រាកដ។ ពាក្យថា “Appaṭibāhetvā” គឺដោយមិនរារាំង។ ការឈប់នៃការចម្រើនឡើង រមែងមានពិតប្រាកដ។ ការឈប់នោះឯង គ្រាន់តែជាទីបំផុតនៃការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Dvīhi khandhehī” គឺរូបជរា រាប់បញ្ចូលក្នុងរូបក្ខន្ធ។ អរូបជរា រាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ គឺរាប់បញ្ចូលដោយខន្ធទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា អ្វីដែលលោកពោលទុកក្នុងទីនោះ។ ការកើតឡើងនៃរូប លោកចែកជាពីរយ៉ាងហើយសម្តែងទុក។ សួរថា ចែកដូចម្តេច? គឺឧបចយៈ និងសន្តតិ។ ពាក្យថា “Vibhāgā rahassā” គឺការកើតឡើងដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថាជាការកើតឡើងតែមួយយ៉ាង ក្នុងសម័យដែលរូបទាំងឡាយកំពុងចម្រើនឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះអត្ថថាចម្រើនឡើងទៅខាងលើ ទើបលោកហៅថា ឧបចយៈ។ ចំណែកការកើតឡើងក្នុងសម័យដែលរូបមិនចម្រើនឡើង តែឋិតនៅ ព្រោះអត្ថថាប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ ដោយអាការៈដែលឋិតនៅយ៉ាងនោះ ទើបលោកហៅថា សន្តតិ។ នេះឈ្មោះថា មិនគួរដល់ការបែងចែកឡើយ។ ពាក្យថា “Yathānuloma sāsanaṃ” គឺព្រះសាសនាដែលអនុលោមទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលដែលគួរប្រដៅបាន។


‘‘Arūpa’’ntiādīsu. ‘‘Arūpaṃ’’ti sabbaso rūpasaṇṭhāna rahitattā citta cetasikaṃ nāmaṃ vuccati. ‘‘Arūpi sabhāvattā’’ti arūpa dhamma sabhāvattā iccevattho. Tattha arūpa dhamma sabhāvo nāma rūpa dhammato sataguṇenavāsahassaguṇenavāsaṇhasukhumasabhāvo[Pg.124]. Vibhāva nipāṭhe. ‘‘Gāhaka gahetabba bhāvassa taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato’’ti ettha pañcadvāra vīthīsu vīthi cittānañca ārammaṇānañca visayī visayabhāvo gāhaka gahetabba bhāvo nāma. ‘‘Taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato’’ti vīthi cittāni ca ekasmiṃ ārammaṇepi āvajjanādīhi nānā kiccehi gaṇhantā eva gahaṇa kiccaṃ sampādenti. Nānā kiccāni ca nānā cittānaṃ vasena sampajjanti. Ārammaṇāni ca purejātāni hutvā yāva tāni kiccāni sampajjanti, tāva paccuppannabhāvena dharamānāni eva gahaṇaṃ sampādenti. Evaṃ sati, gāhakānaṃ vīthi cittānañca khaṇattayāyukattā eva gāhaka kiccaṃ nipphajjati, sijjhati. Gahetabbānaṃ ārammaṇānañca sattarasa cittakkhaṇāyukattā eva gahetabba kiccaṃ nipphajjati, sijjhati. Evaṃ taṃ taṃ khaṇa vasena nipphajjanato. Viññatti dvayaṃ eka cittakkhaṇikaṃ. Kasmā, cittānu parivatti dhammattā. ‘‘Uppādamattā’’ti nipphanna rūpānaṃ uppādamattā. ‘‘Bhaṅgamattā’’ti tesameva bhaṅgamattā. ‘‘Rūpa dhammānaṃ’’ti nipphanna rūpa dhammānaṃ. ‘‘Uppādanirodha vidhānassā’’ti uppāda nirodha vidhānabhūtassa mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisiddhattāti sambandho. ‘‘Taṃ’’ti taṃ mahāaṭṭhakathā vacanaṃ. ‘‘Tasmiṃ vāde’’ti tasmiṃ mahāaṭṭhakathāvāde. ‘‘Tattha āgatā’’ti tasmiṃ vāde āgatā. Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ kāraṇaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Taṃ ṭīkānayaṃ’’ti taṃ soḷasa cittakkhaṇāyuka dīpakaṃ mūlaṭīkānayaṃ. Tadatthaṃ sādhentena vibhāvani ṭīkācariyena vuttanti sambandho. Saṅgahakārassa aṭṭhakathā cariyassa. ‘‘Upacarīyatī’’ti upacāra vasena voharīyati. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Etānī’’ti ārammaṇāni. ‘‘Taṃ’’ti taṃ eka cittakkhaṇaṃ. ‘‘Te cā’’ti rūpa dhammā ca. ‘‘Paripuṇṇa paccayūpaladdhā’’ti paripuṇṇaṃ paccayaṃ upaladdhā. ‘‘So’’ti ṭīkākāro. ‘‘Itarānī’’ti gandharasa phoṭṭhabbāni. ‘‘Gocarabhāvaṃ’’ti pañcadvārika cittānaṃ gocarabhāvaṃ. ‘‘Purimāni dve’’ti rūpasaddā rammaṇāni. ‘‘Nimitta vasena ghaṭṭentī’’ti ādāsaṃ passantassa mukhasadisaṃ mukhanimittaṃ mukhappaṭibimbaṃ ādāse upaṭṭhāti. Evaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhupasāde saddārammaṇañca sotapasāde taṃ sadisa nimitta vasena ghaṭṭenti[Pg.125]. Navatthu vasena ghaṭṭenti. Sayaṃ gantvā na ghaṭṭentīti adhippāyo. Asampattānaññeva ārammaṇānaṃ. ‘‘Nimittu paṭṭhāna vasenā’’ti nimittassa upaṭṭhānavasena. ‘‘Nimitta appanāvasenā’’ti nimittassa pavesana vasena. Manodvāre pana asampattāniyeva hutvāti pāṭhaseso. ‘‘Āpātā gamanañcetthā’’tiādīsu. ‘‘Lañchakānaṃ’’ti lañchanakārānaṃ. ‘‘Lañchanakkhandhaṃ’’ti ayomayaṃ lañchanakkhandhaṃ. So ca lañchanakkhandho tālapaṇṇe āpātetvā akkharaṃ upaṭṭhāpeti. Tattha ‘‘āpātetvā’’ti ajjhottharitvā. ‘‘Cakkhādippathe’’ti cakkhādīnaṃ visayakkhette. Na kevalaṃ attano dvāresu eva āpāta māgacchanti. Atha kho manodvārepi āpāta māgacchanti. Na kevalaṃ bhavaṅga manodvāre eva āpāta māgacchantīti yojanā. ‘‘Tesu panā’’ti tesu ārammaṇesu pana. Tāni ārammaṇāni yesaṃ tāni tadā rammaṇāni. Na ekakkhaṇe pañcasu ārammaṇesu vīthi cittāni pavattanti, ekekasmiṃ ārammaṇe evāti vuttattā na dvīsu, na tīsu, na catūsūtipi vattabbaṃ. Bahucittakkhaṇātītāni pañcārammaṇāni bahucittakkhaṇātīte pañcadvāreti yojanā. Pañcadvāreti ca pañcadvāresūti attho. ‘‘Evaṃ satī’’ti tesaṃ pasādānaṃ āvajjanena saddhiṃ uppattiyā sati. ‘‘Ādilakkhaṇaṃ’’ti pañcārammaṇānaṃ pañcadvāresu āpātā gamana saṅkhātaṃ visayappavattiyā ādilakkhaṇaṃ. Calanañca daṭṭhabbanti sambandho. ‘‘Yathā gahitaṃ’’ti paṭisandhito paṭṭhāya gahitappakāraṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘yogya desāvaṭṭhāna vasenā’’ti āpātaṃ āgantuṃ yuttaṭṭhāne aveccaṭṭhāna vasena. Yujjanañca, manthanañca, khobhakaraṇañca, ghaṭṭananti ca āpātā gamananti ca vuccatīti yojanā. Heṭṭhā vuttoyeva āpātā gamanañcetthātiādinā. ‘‘Nānā ṭhāniyesū’’ti nānā ṭhānesu ṭhitesu. ‘‘Eko dhammaniyāmo nāmā’’ti yathā bodhisatte mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhante dhammaniyāma vasena sakale jātikkhette pathavikampanaṃ ahosi. Tathā idhapi pañcadvāresu ekekasmiṃ dvāre ārammaṇe ghaṭṭente dhammaniyāma vasena bhavaṅga calanaṃ hoti. Ayaṃ dhammaniyāmo nāma. ‘‘Sahevā’’ti ekatoyeva. Kathaṃ [Pg.126] hadaya vatthu nissitassa bhavaṅgassa calanaṃ siyāti yojanā. Ettha ca pañcaviññāṇassa calanaṃ siyāti idaṃ na vattabbaṃ. Kasmā, tadā pañcaviññāṇassa avijjamānattā. Yadā ca taṃ vijjati, tadā taṃ na calatīti na vattabbaṃ. Sabbampi hi vīthicittaṃ nāma calati yevāti. Santati nāma pubbā parappabandho. Saṇṭhānaṃ nāma sahappavattānaṃ ekato ṭhiti. Idha saṇṭhānaṃ adhippetaṃ. Pañcanissaya mahābhūtehi saddhiṃ hadaya vatthu nissayabhūtānaṃ eka saṇṭhāna bhāvena ekābaddhattāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘saṇṭhāna vasenāti pana vattabbaṃ’’ti. ‘‘Tādisassa anukkama calanassā’’ti vibhāvaniyaṃ bherisakkharopamāya saddhiṃ rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissa yesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃ sambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadaya vatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanā kārena pavattitotīti evaṃ vuttassa anukkama calanassa. ‘‘Bhavaṅgappavāhaṃ’’ti bhavaṅga santatiṃ. ‘‘Kurumānaṃ’’ti karontaṃ. Sallakkhentaṃ’’ti idamevāti sanniṭṭhāpentaṃ. ‘‘Yoni somanasikārādivasenā’’ti yoni somanasikāro kusala javanuppattiyā paccayo. Ayoni somanasikāro akusala javanuppattiyā paccayo. Niranusaya santānatā kriyajavanuppattiyā paccayo. Tesu ca somanassa javanādīnaṃ uppatti paccayopi heṭṭhā citta saṅgahe vuttanayena veditabbo.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «អរូប» ជាដើម ពាក្យថា «អរូប» នោះ ព្រោះមិនមានសណ្ឋានរូបដោយប្រការទាំងពួង ទើបហៅថា នាម គឺចិត្ត និងចេតសិក។ ពាក្យថា «ព្រោះមានសភាវៈជាអរូប» សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈជាអរូបធម៌ ហ្នឹងឯង។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដែលឈ្មោះថា សភាវៈនៃអរូបធម៌នោះ គឺជាសភាវៈដ៏ល្អិតសុខុមជាងរូបធម៌ មួយរយដង ឬមួយពាន់ដង។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះការសម្រេចនៃភាវៈជាអ្នកដឹង និងភាវៈជាគ្រឿងដឹង ដោយអំណាចនៃខណៈនោះៗ» នេះ ភាវៈជាវិសយី (អ្នកដឹងវិស័យ) និងវិស័យ (គ្រឿងដឹង) នៃវីថិចិត្តទាំងឡាយ និងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ក្នុងបញ្ចទ្វារវីថិ ឈ្មោះថា ភាវៈជាអ្នកដឹង និងភាវៈជាគ្រឿងដឹង (គាហកៈ និងគហេតព្វៈ)។ ពាក្យថា «ព្រោះការសម្រេចដោយអំណាចនៃខណៈនោះៗ» គឺ វីថិចិត្តទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ កាលកាន់យកដោយកិច្ចផ្សេងៗ មានអាវជ្ជនកិច្ចជាដើម តែងញ៉ាំងកិច្ចនៃការកាន់យកឲ្យសម្រេច។ កិច្ចផ្សេងៗគ្នាទាំងនោះ តែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃចិត្តផ្សេងៗគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ទាំងឡាយ កាលកើតមុន (បុរេជាត) ដរាបណា កិច្ចទាំងនោះមិនទាន់សម្រេច ដរាបនោះ អារម្មណ៍ទាំងនោះនៅតែមានសភាពជាបច្ចុប្បន្ន ញ៉ាំងការកាន់យកឲ្យសម្រេចបាន។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ព្រោះវីថិចិត្តទាំងឡាយដែលជាអ្នកដឹង មានអាយុត្រឹមតែខណៈទាំងបី (ឧប្បាទ ឋិតិ ភង្គ) ប៉ុណ្ណោះ ទើបកិច្ចជាអ្នកដឹង តែងសម្រេច តែងសិទ្ធិ។ និងព្រោះអារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងដឹង មានអាយុស្មើនឹង ១៧ ខណៈចិត្ត ទើបកិច្ចជាគ្រឿងដឹង តែងសម្រេច តែងសិទ្ធិ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ព្រោះការសម្រេចដោយអំណាចនៃខណៈនោះៗ។ វិញ្ញត្តិទាំងពីរ (កាយវិញ្ញត្តិ និងវចីវិញ្ញត្តិ) មានខណៈចិត្តតែមួយជាអាយុ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្ត (ចិត្តានុបរិវត្តធម៌)។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែការកើតឡើង» គឺ ត្រឹមតែការកើតឡើងនៃនិប្ផន្នរូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែការរលត់ទៅ» គឺ ត្រឹមតែការរលត់ទៅនៃនិប្ផន្នរូបទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា «នៃរូបធម៌ទាំងឡាយ» គឺ នៃនិប្ផន្នរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «នៃវិធីចាត់ចែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ» មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះការបដិសេធនូវវាទៈរបស់មហាអដ្ឋកថា ដែលជាវិធីចាត់ចែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា «នោះ» គឺ នូវពាក្យរបស់មហាអដ្ឋកថានោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងវាទៈនោះ» គឺ ក្នុងវាទៈរបស់មហាអដ្ឋកថានោះ។ ពាក្យថា «ដែលមកក្នុងទីនោះ» គឺ ដែលមកក្នុងវាទៈនោះ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ម្យ៉ាងទៀត ហេតុណាដែលលោកពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «នូវន័យនៃដីកានោះ» គឺ នូវន័យនៃមូលដីកា ដែលបង្ហាញពីអាយុ ១៦ ខណៈចិត្តនោះ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រះដីកាចារ្យអ្នកតែងគម្ពីរវិភាវិនី កាលនឹងសម្រេចនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលទុក។ របស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ អ្នកតែងគម្ពីរសង្គហៈ។ ពាក្យថា «រមែងឧបចារៈ» គឺ លោកហៅដោយអំណាចនៃឧបចារៈ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «ទាំងនេះ» គឺ នូវអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «នោះ» គឺ នូវខណៈចិត្តតែមួយនោះ។ ពាក្យថា «និងធម៌ទាំងនោះ» គឺ និងរូបធម៌ទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា «បាននូវបច្ច័យដ៏បរិបូណ៌» គឺ បាននូវបច្ច័យដ៏ពេញលេញ។ ពាក្យថា «លោក» គឺ ព្រះដីកាចារ្យ។ ពាក្យថា «ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ» គឺ គន្ធៈ រសៈ និងផោដ្ឋព្វៈ។ ពាក្យថា «នូវភាវៈជាគោចរ» គឺ នូវភាវៈជាគោចរនៃចិត្តទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបញ្ចទ្វារ។ ពាក្យថា «ពីរខាងដើម» គឺ រូបារម្មណ៍ និងសទ្ទារម្មណ៍។ ពាក្យថា «រមែងប៉ះទង្គិចដោយអំណាចនៃនិមិត្ត» គឺ កាលបុគ្គលឆ្លុះកញ្ចក់ មុខនិមិត្ត ឬរូបឆ្លុះនៃមុខ ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងមុខ តែងប្រាកដក្នុងកញ្ចក់។ យ៉ាងនោះដែរ រូបារម្មណ៍ តែងប៉ះទង្គិចក្នុងចក្ខុបសាទ និងសទ្ទារម្មណ៍ ក្នុងសោតបសាទ ដោយអំណាចនៃនិមិត្តដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ។ មិនមែនប៉ះទង្គិចដោយអំណាចនៃវត្ថុ (រូបពិត) នោះទេ។ មានអធិប្បាយថា មិនមែនខ្លួនឯងទៅប៉ះទង្គិចនោះឡើយ។ នៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលមិនទាន់ដល់ (អសម្បត្តារម្មណ៍) នោះឯង។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការប្រាកដនៃនិមិត្ត» គឺ ដោយអំណាចនៃការប្រាកដឡើងនៃនិមិត្ត។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការណែនាំនិមិត្ត» គឺ ដោយអំណាចនៃការចូលទៅកាន់និមិត្ត។ ចំណែកក្នុងមនោទ្វារ មានពាក្យសេសសល់ថា «កាលជាអសម្បត្តារម្មណ៍ (អារម្មណ៍មិនទាន់ដល់) នោះឯង»។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «ការមកកាន់ប្រឡាយ (ការមកប្រាកដ) ក្នុងទីនេះផង» ជាដើម។ ពាក្យថា «នៃអ្នកធ្វើត្រា» គឺ នៃជាងបោះត្រាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «នូវដុំត្រា» គឺ នូវដុំត្រាដែលធ្វើដោយដែក។ ហើយដុំត្រានោះ កាលសង្កត់ចុះលើស្លឹករឹត តែងធ្វើអក្សរឲ្យប្រាកដឡើង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សង្កត់ចុះ» គឺ គ្របសង្កត់ចុះ។ ពាក្យថា «ក្នុងគន្លងមានចក្ខុជាដើម» គឺ ក្នុងវិស័យក្សេត្រនៃចក្ខុជាដើម។ មិនមែនមកប្រាកដត្រឹមតែក្នុងទ្វាររបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ។ ប៉ុន្តែ តែងមកប្រាកដសូម្បីក្នុងមនោទ្វារផងដែរ។ មានសេចក្តីយោជនាថា មិនមែនមកប្រាកដត្រឹមតែក្នុងភវង្គមនោទ្វារប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា «ចុះ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ» គឺ ចុះ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយនោះ។ អារម្មណ៍ទាំងឡាយណា ជាអារម្មណ៍របស់ចិត្តទាំងឡាយណា ចិត្តទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា តទារម្មណ៍។ ព្រោះលោកពោលទុកថា វីថិចិត្តទាំងឡាយ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងប្រាំក្នុងខណៈតែមួយទេ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍មួយៗប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ មិនគួរពោលថា ក្នុងអារម្មណ៍ពីរ ក្នុងអារម្មណ៍បី ឬក្នុងអារម្មណ៍បួនឡើយ។ មានសេចក្តីយោជនាថា បញ្ចារម្មណ៍ដែលកន្លងទៅច្រើនខណៈចិត្ត ក្នុងបញ្ចទ្វារដែលកន្លងទៅច្រើនខណៈចិត្ត។ ពាក្យថា «ក្នុងបញ្ចទ្វារ» គឺ មានសេចក្តីថា ក្នុងបញ្ចទ្វារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ» គឺ កាលបើការកើតឡើងនៃបសាទរូបទាំងនោះ ព្រមគ្នាជាមួយអាវជ្ជនៈ មានឡើង។ ពាក្យថា «លក្ខណៈខាងដើម» គឺ លក្ខណៈខាងដើមនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិស័យ ដែលពោលគឺការមកប្រាកដនៃបញ្ចារម្មណ៍ក្នុងបញ្ចទ្វារទាំងឡាយ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីឃើញនូវការញាប់ញ័រផង។ ពាក្យថា «តាមដែលកាន់យកហើយ» គឺ តាមប្រការដែលកាន់យកហើយ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិមក។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការឋិតនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ» គឺ ដោយអំណាចនៃការឋិតនៅមិនឃ្លាតក្នុងទីដ៏សមគួរដើម្បីនឹងមកប្រាកដ។ មានសេចក្តីយោជនាថា សូម្បីការប្រកប ការកូរ ការធ្វើឲ្យកម្រើក ការប៉ះទង្គិច លោកក៏ហៅថា ការមកប្រាកដ (អាបាតគមនៈ) ដែរ។ សេចក្តីនោះ គឺលោកពោលរួចហើយខាងក្រោម ដោយពាក្យមានពាក្យថា «ការមកប្រាកដក្នុងទីនេះផង» ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុដែលឋិតនៅក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា» គឺ ក្នុងវត្ថុដែលឋិតនៅក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា «ឈ្មោះថា ធម្មនិយាមមួយ» គឺ ដូចជាកាលព្រះពោធិសត្វចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះមាតា ការកម្រើកនៃផែនដីក្នុងជាតិក្សេត្រទាំងមូល តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃធម្មនិយាម យ៉ាងណាមិញ។ យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីក្នុងទីនេះ កាលអារម្មណ៍ប៉ះទង្គិចក្នុងទ្វារមួយៗ ក្នុងបញ្ចទ្វារទាំងឡាយ ការញាប់ញ័រនៃភវង្គ តែងមានឡើងដោយអំណាចនៃធម្មនិយាម។ នេះឈ្មោះថា ធម្មនិយាម។ ពាក្យថា «ជាមួយគ្នាឯង» គឺ ជាមួយគ្នាតែម្តង។ មានសេចក្តីយោជនាថា ការញាប់ញ័រនៃភវង្គដែលអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុ គប្បីមានឡើងដូចម្តេច? ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ការញាប់ញ័រនៃបញ្ចវិញ្ញាណ គប្បីមានឡើង» នេះ មិនគួរពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងកាលនោះ បញ្ចវិញ្ញាណមិនទាន់មាន (មិនទាន់ប្រាកដ)។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាបញ្ចវិញ្ញាណនោះមានឡើង កាលនោះ មិនគួរពោលថា វិញ្ញាណនោះមិនញាប់ញ័រឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីវីថិចិត្តទាំងអស់ តែងតែញាប់ញ័រពិតប្រាកដមែន។ ដែលឈ្មោះថា សន្តតិ គឺការតភ្ជាប់គ្នានៃធម៌ខាងដើម និងធម៌ខាងចុង។ ដែលឈ្មោះថា សណ្ឋាន គឺការឋិតនៅជាមួយគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយក សណ្ឋាន។ សេចក្តីថា ព្រោះការចងភ្ជាប់គ្នាតែមួយ ដោយភាវៈជាសណ្ឋានតែមួយ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃហទយវត្ថុ ជាមួយនិងមហាភូតរូបទាំងប្រាំដែលជាទីអាស្រ័យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប៉ុន្តែ គួរពោលថា ដោយអំណាចនៃសណ្ឋាន»។ ពាក្យថា «នៃការញាប់ញ័រតាមលំដាប់មានសភាពដូច្នោះ» គឺ ព្រមគ្នាជាមួយឧបមាដោយគ្រួសលើស្គរ ក្នុងគម្ពីរវិភាវិនី កាលរូបារម្មណ៍ជាដើម ប៉ះទង្គិចក្នុងបសាទរូប មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃបសាទរូបនោះ ក៏កម្រើកឡើង ដោយលំដាប់ កាលហទយវត្ថុកម្រើកឡើង ព្រោះការកម្រើកនៃរូបដែលសេសសល់ដែលទាក់ទងនឹងមហាភូតរូបនោះ នៃការញាប់ញ័រតាមលំដាប់ ដែលលោកពោលយ៉ាងនេះថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈញាប់ញ័រនៃភវង្គដែលអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុនោះ។ ពាក្យថា «នូវខ្សែភវង្គ» គឺ នូវភវង្គសន្តតិ។ ពាក្យថា «កាលធ្វើ» គឺ ធ្វើ។ ពាក្យថា «កាលកំណត់» គឺ សម្រេចចិត្តថា «នេះឯង»។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃយោនិសោមនសិការជាដើម» គឺ យោនិសោមនសិការ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកុសលជវនៈ។ អយោនិសោមនសិការ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃអកុសលជវនៈ។ ភាវៈនៃសន្តានដែលមិនមានអនុស័យ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកិរិយាជវនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យនៃការកើតឡើងនៃសោមនស្សជវនៈជាដើម ក្នុងជវនៈទាំងនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងចិត្តសង្គហៈខាងក្រោម។


‘‘Bhavaṅgapāto’’tiādīsu. ‘‘Āvajjanato paṭṭhāya uṭṭhitaṃ’’ti kamma vipākasantānato ca tadārammaṇato ca muñcitvā visuṃ kriyāmaya byāpārena ārammaṇantaraṃ gahetvā uṭṭhitaṃ samuṭṭhitaṃ. Bhavaṅga calanampi uṭṭhānassa ādi hoti. Tasmā tampi uṭṭhite citta santāne saṅgaṇhanto pathama bhavaṅga calanatoyeva vāti vuttaṃ. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne’’ti vīthi cittānaṃ anukkamena attano kiccehi ārammaṇappavattiṭṭhāne. ‘‘Dovārikopamā’’ti badhiradovārikopamā. ‘‘Gāmillopamā’’ti gāmadārakopamā. ‘‘Ambopamā’’ti ambapphalopamā. Aññāpi upamā atthi. Makkaṭasuttopamā, ucchuyantopamā, jaccandhopamā. Tāsabbāpi aṭṭhasāliniyaṃ vipākuddhāra kathāto [Pg.127] gahetabbā. ‘‘Yatthahī’’tiādīsu. ‘‘Kathaṃ cha chakka yojanā hotī’’ti. Cakkhu vatthu vacanañca, cakkhudvāra vacanañca, rūpā rammaṇa vacanañca, cakkhu viññāṇa vacanañca, cakkhudvāra vīthi cakkhu viññāṇa vīthi vacanañca, atimahantā rammaṇa vacanañcā,ti etāni chavacanāni. Tehi chachakkehi āharitvā imissaṃ vīthiyaṃ dassitāni. Sesavīthīsupi yathālābhaṃ dassitabbāni. Evaṃ chachakkayojanā hoti. ‘‘Ettha ca yattakānī’’tiādīsu. ‘‘Ekūna paññāsa parimāṇesū’’ti ekassanipphanna rūpadhammassa ekapaññāsa mattesu khuddakakkhaṇesu uppādakkhaṇañca bhaṅgakkhaṇañca ṭhapetvā majjhe ekūna paññāsa mattāni ṭhitikkhaṇāni santi. Tesu khaṇesu anukkamena uppannā ekūna paññāsa cakkhu pasādā ca santi. ‘‘Kismiñcī’’ti tesu katarasmiṃ nāma cakkhu pasāde na ghaṭṭentīti na vattabbāni. ‘‘Tesu panā’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ. ‘‘Yadeva ekaṃ cakkhū’’ti niddhāraṇīyaṃ. Taṃ pana katamanti. Atīta bhavaṅgena saddhiṃ uppajjitvā taṃ atikkamma bhavaṅga calanakkhaṇe laddhaghaṭanaṃ ekaṃ cakkhu. Taṃ pana cakkhu viññāṇassa vatthu bhāvañca dvārabhāvañca sādheti. Sesaviññāṇānaṃ dvārabhāvaṃ sādhetīti. Tenāha ‘‘yathārahaṃ’’ti. Etadeva etaṃ eva cakkhu kicca sādhanaṃ nāma hoti vīthi cittuppattiyā vatthu kiccadvāra kiccānaṃ sādhanato. ‘‘Yaṃ majjhimāyukaṃ’’ti mandāyuka amandāyukānaṃ majjhe pavattattā yaṃ majjhimāyukanti vadanti. Taṃ kicca sādhanaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Itarāni panā’’ti ekūna paññāsa parimāṇesu cakkhu pasādesūti vuttāni, tesu ekaṃ kicca sādhanaṃ ṭhapetvā sesāni itarāni aṭṭha cattālīsa cakkhūni moghavatthūni nāma honti. Rūpā rammaṇehi saddhiṃ laddha ghaṭṭanānampi sataṃ vīthi cittuppattiyā vatthu kiccadvāra kiccarahitattā. Tesu katamāni mandāyukāni nāmāti āha ‘‘tāni panā’’tiādiṃ. Kicca sādhanato purimāni nāma atīta bhavaṅgato pure terasasu bhavaṅgesu ādi bhavaṅgassa bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya khaṇe khaṇe uppannā sattatiṃsa cakkhu pasādā. Tāni mandāyukānīti vadanti. Kasmā, kicca sādhanato appatarāyukattā. Kicca sādhanato pacchimāni nāma atīta bhavaṅgassa ṭhitikkhaṇato [Pg.128] paṭṭhāya khaṇe khaṇe uppannā ekādasa cakkhu pasādā, tāni amandāyukānīti vadanti. Kasmā, kicca sādhanato bahutarāyukattā. Tadubhayānipi aṭṭha cattālīsa mattāni veditabbānīti sambandho. ‘‘Tato’’ti tehi aṭṭhacattālīsa mattehi. ‘‘Purimatarānī’’ti sattatiṃsa mandāyukehi purimatarāni. Tāni hi cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitāni. ‘‘Pacchimatarānī’’ti ekādasa amandāyukehi pacchimatarāni. Tāni ca cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe uppannānipi tasmiṃ khaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitāni. Kasmā pana cakkhuviññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhāni tadubhayāni idha na gahitānīti. Cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena dharamānānaṃ aṭṭhacattālīsa mattānaṃ cakkhūnaṃ majjhe eva katamaṃ cakkhu cakkhu viññāṇassa vatthu kicca dvāra kiccaṃ sādhetīti āsaṅkitabbaṃ hoti. Ettha ca pañca vatthūni nāma attano ṭhitikkhaṇe eva pañcaviññāṇānaṃ vatthudvāra kicca sādhakattā cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitānīti ca, cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena dharamānānanti ca, vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Bhavaṅgapāto”។ ពាក្យថា “Āvajjanato paṭṭhāya uṭṭhitaṃ” គឺការរួចផុតចាកកម្មវិបាកសន្តាន និងតទារម្មណៈ ហើយកាន់យកអារម្មណ៍ដទៃដោយកិរិយាមយវ្យាបារៈផ្សេងគ្នា ហើយក្រោកឡើង គឺតាំងឡើង។ សូម្បីការញាប់ញ័រនៃភវង្គ ក៏ជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការក្រោកឡើងដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលសង្គ្រោះសូម្បីការញាប់ញ័រនៃភវង្គនោះ ចូលក្នុងចិត្តសន្តានដែលក្រោកឡើង ទើបពោលថា “ចាប់តាំងពីការញាប់ញ័រនៃភវង្គទីមួយទៅ”។ ពាក្យថា “Imasmiṃ ṭhāne” គឺក្នុងទីជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃអារម្មណ៍ ដោយកិច្ចរបស់ខ្លួនតាមលំដាប់នៃវិថិចិត្តទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Dovārikopamā” គឺឧបមាដូចឆ្មាំទ្វារថ្លង់។ ពាក្យថា “Gāmillopamā” គឺឧបមាដូចក្មេងអ្នកស្រុក។ ពាក្យថា “Ambopamā” គឺឧបមាដូចផ្លែស្វាយ។ សូម្បីឧបមាដទៃទៀតក៏មានដែរ គឺឧបមាដូចជាសរសៃអំបោះរបស់ស្វា, ឧបមាដូចយន្តអំពៅ, ឧបមាដូចមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត។ ឧបមាទាំងអស់នោះ គប្បីកាន់យកពីវិបាកុទ្ធារកថា ក្នុងអដ្ឋសាលិនី។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Yatthahī”។ ពាក្យថា “Kathaṃ cha chakka yojanā hotī”។ គឺពាក្យពោលអំពីចក្ខុវត្ថុ១, ពាក្យពោលអំពីចក្ខុទ្វារ១, ពាក្យពោលអំពីកាយារម្មណ៍ (ឬរូបារម្មណ៍)១, ពាក្យពោលអំពីចក្ខុវិញ្ញាណ១, ពាក្យពោលអំពីចក្ខុទ្វារវិថី និងចក្ខុវិញ្ញាណវិថី១, ពាក្យពោលអំពីអតិមហន្តារម្មណ៍១ ទាំងនេះជាពាក្យពោលទាំង៦។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនាំមកបង្ហាញក្នុងវិថីនេះ ដោយឆឆក្កៈទាំងនោះ។ សូម្បីក្នុងវិថីដែលសេសសល់ ក៏គប្បីបង្ហាញតាមដែលបាន។ ការប្រកបដោយឆឆក្កៈ រមែងមានយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Ettha ca yattakānī”។ ពាក្យថា “Ekūna paññāsa parimāṇesū” គឺក្នុងខណៈតូចៗប្រមាណ ៥១ នៃរូបធម៌ដែលសម្រេចហើយមួយ លើកលែងតែឧប្បាទខណៈ និងភង្គខណៈចេញ នៅកណ្តាលមានឋិតិខណៈប្រមាណ ៤៩។ ក្នុងខណៈទាំងនោះ មានចក្ខុបសាទ ៤៩ ដែលកើតឡើងតាមលំដាប់។ ពាក្យថា “Kismiñcī” គឺមិនគប្បីពោលថា មិនប៉ះទង្គិចក្នុងចក្ខុបសាទណាមួយក្នុងចំណោមចក្ខុបសាទទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Tesu panā” ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យនិទ្ធារណៈ។ ពាក្យថា “Yaveda ekaṃ cakkhū” ជានិទ្ធារណីយៈ។ ចុះចក្ខុនោះ តើដូចម្តេច? គឺចក្ខុមួយដែលកើតឡើងជាមួយអតីតភវង្គ កន្លងផុតអតីតភវង្គនោះទៅ ហើយបានការប៉ះទង្គិចក្នុងខណៈនៃភវង្គចលនៈ។ ចក្ខុនោះឯង រមែងសម្រេចនូវភាពជាវត្ថុផង ភាពជាទ្វារផង ដល់ចក្ខុវិញ្ញាណ។ និងសម្រេចនូវភាពជាទ្វារ ដល់វិញ្ញាណដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yathārahaṃ”។ ចក្ខុនេះឯង ឈ្មោះថាជាតួសម្រេចកិច្ចរបស់ចក្ខុ ព្រោះសម្រេចនូវវត្ថុកិច្ច និងទ្វារកិច្ច សម្រាប់ការកើតឡើងនៃវិថិចិត្ត។ ពាក្យថា “Yaṃ majjhimāyukaṃ” គឺព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនៃចក្ខុដែលមានអាយុខ្លី និងចក្ខុដែលមានអាយុវែង ទើបហៅថា មានអាយុជាកណ្តាល។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ចក្ខុនោះឈ្មោះថាជាតួសម្រេចកិច្ច។ ពាក្យថា “Itarāni panā” គឺក្នុងចក្ខុបសាទទាំងឡាយមានប្រមាណ ៤៩ ដែលពោលហើយនោះ លើកលែងតែចក្ខុដែលជាតួសម្រេចកិច្ចមួយចេញ ចក្ខុ ៤៨ ដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា មោឃវត្ថុ។ ទោះបីជាបានការប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងរូបារម្មណ៍ក៏ដោយ ក៏ព្រោះប្រាសចាកវត្ថុកិច្ច និងទ្វារកិច្ច សម្រាប់ការកើតឡើងនៃវិថិចិត្ត។ ក្នុងចក្ខុទាំងនោះ តើចក្ខុណាខ្លះឈ្មោះថា មន្ទាយុកៈ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tāni panā”។ ចក្ខុដែលកើតមុចក្ខុជាតួសម្រេចកិច្ច គឺចក្ខុបសាទ ៣៧ ដែលកើតឡើងរាល់ៗខណៈ ចាប់តាំងពីភង្គខណៈនៃភវង្គដំបូង ក្នុងភវង្គទាំង ១៣ មុនអតីតភវង្គ។ ចក្ខុទាំងនោះ ហៅថា មន្ទាយុកៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានអាយុតិចជាងចក្ខុជាតួសម្រេចកិច្ច។ ចក្ខុដែលកើតក្រោយចក្ខុជាតួសម្រេចកិច្ច គឺចក្ខុបសាទ ១១ ដែលកើតឡើងរាល់ៗខណៈ ចាប់តាំងពីឋិតិខណៈនៃអតីតភវង្គទៅ ចក្ខុទាំងនោះ ហៅថា អមន្ទាយុកៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានអាយុច្រើនជាងចក្ខុជាតួសម្រេចកិច្ច។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា ចក្ខុទាំងពីរផ្នែកនោះ មានប្រមាណ ៤៨ គប្បីជ្រាប។ ពាក្យថា “Tato” គឺជាងចក្ខុប្រមាណ ៤៨ ទាំងនោះ។ ពាក្យថា “Purimatarānī” គឺកើតមុនជាងចក្ខុដែលមានអាយុខ្លី ៣៧ នោះទៅទៀត។ ព្រោះថា ចក្ខុទាំងនោះ មិនបានប្រទះឃើញដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា “Pacchimatarānī” គឺកើតក្រោយជាងចក្ខុដែលមានអាយុវែង ១១ នោះទៅទៀត។ ព្រោះថា ចក្ខុទាំងនោះ មិនបានប្រទះឃើញដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាចក្ខុទាំងពីរផ្នែកនោះ ដែលមិនបានប្រទះឃើញដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើង ទើបមិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ក្នុងចំណោមចក្ខុប្រមាណ ៤៨ ដែលកំពុងមាននៅដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើងនោះ តើចក្ខុណាមួយដែលសម្រេចវត្ថុកិច្ច និងទ្វារកិច្ច ដល់ចក្ខុវិញ្ញាណ? នេះជាសេចក្តីដែលគប្បីសង្ស័យ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា វត្ថុទាំង ៥ ឈ្មោះថា សម្រេចវត្ថុទ្វារកិច្ចដល់បញ្ចវិញ្ញាណ ក្នុងឋិតិខណៈរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “មិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានប្រទះឃើញដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើង” និងពោលថា “ក្នុងចំណោមចក្ខុដែលកំពុងមាននៅដោយភាពជាឋិតិខណៈ ក្នុងខណៈដែលចក្ខុវិញ្ញាណកើតឡើង” ដូច្នេះ។


‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. ‘‘Imāya vīthiyā’’ti imāya atimahantā rammaṇa vīthiyā. ‘‘Samudāyaggāhikā’’ti rūpā rammaṇānaṃ samūhaggāhikā. ‘‘Vaṇṇasallakkhaṇā’’ti vaṇṇavavatthānikā. ‘‘Vatthuggāhikā’’ti dabba saṇṭhānaggāhikā. ‘‘Nāmaggāhikā’’ti nāma paññattiggāhikā. ‘‘Alātacakkassa gāhikā viyā’’ti rattandhakāre eko alātaṃ gahetvā paribbhamati. Añño taṃ passanto cakkaṃ viya maññati. Tattha alātassa gatagataṭṭhāne paccuppannaṃ rūpaṃ ārabbha cakkhudvāra vīthiyo uppajjanti. Manodvāra vīthiyo pana purima purimāhi cakkhudvāra vīthīhi gahitāni atīta rūpāni amuñcitvā ekato saṇṭhānañca santatiñca katvā gaṇhanti. Tadā passantassa cakkaṃ viya upaṭṭhāti. Evaṃ ayaṃ samudāyaggāhikā daṭṭhabbā. ‘‘Natthi tadārammaṇuppādo’’tiādīsu. ‘‘Yassā’’ti yassa ārammaṇassa. Cittānīti ca nānārammaṇānīti ca kammapadāni. Avasese tasmiṃ [Pg.129] ārammaṇe. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ti porāṇa aṭṭhakathāyo ekato saṅgahetvā katattā buddhaghosattherena katā sabbā aṭṭhakathāyo saṅgahaṭṭhakathā nāma. So ca saṅgaha kāroti vuccati. ‘‘Idha pī’’ti imasmiṃ abhidhammattha saṅgahepi. ‘‘Therenā’’ti anuruddhattherena. ‘‘Ekampi icchati yevā’’ti. ‘‘Yassa hi cattārī’’tiādīsu yassa ārammaṇassa cattāri vā pañcavā chavātiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Javanampi anuppajjitvā’’tiādīsu. ‘‘Attano padhāna kriyāyā’’ti anuppajjitvāti padassa parato ‘yaṃ pavattatī’ti attano padhāna kriyāpadaṃ atthi. Tena attano kriyāpadena saddhinti attho. ‘‘Katthaci vuttā’’ti katthaci saddaganthesu vuttā. Api ca, hetumhi tvāpaccayo lakkhaṇe hetumhi ca mānanta paccayā jotanīyaṭṭhena vuttā, na vacanīyaṭṭhenāti daṭṭhabbā. ‘‘Pakati niyāmenā’’ti etena paccaya visesesati, cattāri vā pañcavā chavā javanāni uppajjantīti dīpeti. Tenāha ‘‘etthapanā’’tiādiṃ. ‘‘Dvattikkhattuṃ’’ti vāsaddatthe aññapadattha samāsapadanti vuttaṃ ‘‘dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā’’ti. ‘‘Voṭṭhabbanassa āsevanatā’’ti āsevana paccayatāvā paccayuppannatāvā. ‘‘Āvajjanāyā’’ti ettha voṭṭhabbana kiccaṃ āvajjanampi saṅgaṇhāti. Idhapi ārammaṇa dubbalatāya catuppañca javanuppatti icchi tabbāti yojanā. Tattha ‘‘idha pī’’ti imasmiṃ parittā rammaṇa vārepi. Tivoṭṭhabbanikā pañca parittā rammaṇa vīthiyoti yojanā. ‘‘Itarānī’’ti paritta mahantāti mahantā rammaṇāni. ‘‘Ubhayathāpī’’ti āpātā gamana vasenapi ārammaṇa karaṇa vasenapi. Imassa padassa.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Ettha siyā”។ ពាក្យថា “Imāya vīthiyā” គឺដោយអតិមហន្តារម្មណវិថីនេះ។ ពាក្យថា “Samudāyaggāhikā” គឺការកាន់យកនូវប្រជុំនៃរូបារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Vaṇṇasallakkhaṇā” គឺការកំណត់នូវពណ៌។ ពាក្យថា “Vatthuggāhikā” គឺការកាន់យកនូវទ្រង់ទ្រាយនៃរូបធាតុ។ ពាក្យថា “Nāmaggāhikā” គឺការកាន់យកនូវនាមបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា “Alātacakkassa gāhikā viyā” គឺក្នុងទីងងឹតនៃរាត្រី បុគ្គលម្នាក់កាន់យកឧសដុតហើយគ្រវីជុំវិញ។ ម្នាក់ទៀតកាលក្រឡេកមើលទៅ រមែងសម្គាល់ថាជារង្វង់កង។ ក្នុងទីនោះ ចក្ខុទ្វារវិថីទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវរូបបច្ចុប្បន្ន ក្នុងទីដែលដុំភ្លើងនោះទៅដល់ហើយៗ។ ចំណែកឯមនោទ្វារវិថីទាំងឡាយ មិនលះបង់នូវរូបអតីតទាំងឡាយដែលចក្ខុទ្វារវិថីមុនៗកាន់យកហើយនោះទេ ហើយធ្វើឱ្យជាសណ្ឋាន និងសន្តតិជាមួយគ្នា ហើយកាន់យក។ ក្នុងកាលនោះ រង្វង់កងរមែងប្រាកដដល់អ្នកមើល ដូចជាកង់ដូច្នោះ។ គប្បីជ្រាបនូវសមុទាយគ្គាហិកានេះ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Natthi tadārammaṇuppādo”។ ពាក្យថា “Yassā” គឺនៃអារម្មណ៍ណា។ ពាក្យថា “Cittānī” និងពាក្យថា “Nānārammaṇānī” ជាកម្មបទ។ ក្នុងអារម្មណ៍ដែលសេសសល់នោះ។ ពាក្យថា “Saṅgaha kārenā” គឺព្រោះតែព្រះអដ្ឋកថាទាំងអស់ដែលព្រះពុទ្ធឃោសត្ថេរបានធ្វើឡើង ដោយការប្រមូលចងក្រងអដ្ឋកថាបុរាណទាំងឡាយចូលជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សង្គហដ្ឋកថា។ ហើយព្រះថេរៈនោះ ហៅថា សង្គហការៈ។ ពាក្យថា “Idha pī” គឺសូម្បីក្នុងអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះ។ ពាក្យថា “Therenā” គឺដោយព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ។ ពាក្យថា “Ekampi icchati yevā”។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Yassa hi cattārī” គប្បីប្រកបសេចក្តីថា “នៃអារម្មណ៍ណា ៤ ឬ ៥ ឬ ៦” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា “Javanampi anuppajjitvā”។ ពាក្យថា “Attano padhāna kriyāyā” គឺខាងក្រោយពាក្យថា “anuppajjitvā” មានកិរិយាបទជាប្រធានរបស់ខ្លួនថា “yaṃ pavattatī”។ សេចក្តីថា ជាមួយកិរិយាបទរបស់ខ្លួននោះ។ ពាក្យថា “Katthaci vuttā” គឺពោលហើយក្នុងគម្ពីរសទ្ទសាស្ត្រខ្លះ។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា ត្វាបច្ច័យក្នុងន័យហេតុ និងមានន្តបច្ច័យក្នុងន័យលក្ខណៈនិងហេតុ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអត្ថជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យភ្លឺច្បាស់ មិនមែនពោលដោយអត្ថដែលត្រូវពោលផ្ទាល់ឡើយ។ ពាក្យថា “Pakati niyāmenā” គឺដោយបច្ច័យដ៏វិសេសនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ជវនៈទាំងឡាយ ៤ ឬ ៥ ឬ ៦ រមែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “etthapanā”។ ពាក្យថា “Dvattikkhattuṃ” គឺពោលថាជាអញ្ញបទត្ថសហសមាសក្នុងអត្ថនៃវាសព្ទ គឺ “ពីរដង ឬបីដង”។ ពាក្យថា “Voṭṭhabbanassa āsevanatā” គឺភាពជាអាសេវនបច្ច័យ ឬភាពជាបច្ចយុប្បន្ន។ ពាក្យថា “Āvajjanāyā” ក្នុងទីនេះ វោដ្ឋព្វនកិច្ច រមែងសង្គ្រោះយកសូម្បីអាវជ្ជនៈ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រោះភាពខ្សោយនៃអារម្មណ៍ គប្បីប្រាថ្នានូវការកើតឡើងនៃជវនៈ ៤ ឬ ៥។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា “idha pī” គឺសូម្បីក្នុងបរិត្តារម្មណវារៈនេះ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា វិថីនៃបរិត្តារម្មណ៍ទាំង ៥ មានវោដ្ឋព្វនៈ ៣ ដង។ ពាក្យថា “Itarānī” គឺបរិត្តារម្មណ៍ និងមហន្តារម្មណ៍ គឺមហន្តារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Ubhayathāpī” គឺដោយអំណាចនៃការមកកាន់ប្រឡាយផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើអារម្មណ៍ផង នៃបទនេះ។


137. ‘‘Manodvāre panā’’tiādīsu. ‘‘Parittakkhaṇā pī’’ti citta phassādayo appatarakkhaṇāpi. ‘‘Atītānāgatā pī’’ti atītānāgata dhammāpi. ‘‘Ghaṭṭanenā’’ti rūpādīnaṃ ghaṭṭanena. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ bhavaṅge. ‘‘Pañcadvārānu bandhakaṃ’’ti pañcadvāra vīthi anugataṃ. Atītaṃ ālambaṇaṃ pavatteti yevāti sambandho. ‘‘Yathāpātā gatamevā’’ti pakatiyā āpātā gatappakārameva. ‘‘Tathā tathā’’ti diṭṭha sambandhādinā tena tena pakārena. ‘‘Kiñcī’’ti [Pg.130] kiñci ārammaṇaṃ. ‘‘Disvā’’ti paccakkhaṃ katvā. Pañcadvāraggahitañhi ārammaṇaṃ paccakkhakataṭṭhena diṭṭhanti vuccati. Yaṃ kiñci ārammaṇaṃ. ‘‘Anumānentassā’’ti evameva bhavittha, bhavissati, bhavatīti anumānaññāṇena cintentassa. Taṃ sadisaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Parassa saddahanā’’ti paravacanaṃ sutvā yathā ayaṃ vadati, tathe vetanti saddahanā. ‘‘Diṭṭhi’’ vuccati ñāṇaṃ vā laddhi vā. ‘‘Nijjhānaṃ’’ti suṭṭhu olokanaṃ. ‘‘Khantī’’ti khamanaṃ sahanaṃ. Aññathattaṃ agamanaṃ. Diṭṭhiyā nijjhānaṃ diṭṭhinijjhānaṃ. Diṭṭhinijjhānassa khanti diṭṭhinijjhānakkhanti. ‘‘Sesaṃ’’ti nānākamma balenātiādikaṃ. ‘‘Devato pasaṃhāravasenā’’ti devatā kadāci kesañci supinante nānārammaṇāni upasaṃharitvā dassenti. Evaṃ devato pasaṃhāra vasenāpi. Anubodho nāma lokiyaññāṇa vasena catussacca dhammānaṃ anubujjhanaṃ. Paṭivedho nāma lokuttaraññāṇa kiccaṃ. Ananta rūpa nissaya paccayaggahaṇena pakatū panissaya paccayampi upalakkheti. Citta santānassa anantarūpanissaya paccayabhāvo nāmāti sambandho. Ananta rūpa nissaya paccayasatti nāma anantara parampara vippharaṇavasena mahāgatikā hotīti vuttaṃ hoti. Ananta rūpa nissaya paccayānu bhāvotipi yujjati. Kathaṃ mahāvipphāroti āha ‘‘sakiṃ pī’’tiādiṃ. ‘‘Suṭṭhu āsevitvā’’ti ettha pacchā appamussamānaṃ katvā punappunaṃ sevanaṃ suṭṭhu āsevanaṃ nāma. Na kevalaṃ purima citta santānassa so upanissaya paccayānubhāvo eva mahāvipphāro hoti. Pakatiyā cittassa vicitta bhāva saṅkhātaṃ cintanā kiccampi mahāvipphāraṃ hotīti dassetuṃ ‘‘cittañca nāmā’’tiādivuttaṃ. Kathaṃ mahāvipphāraṃ hotīti āha ‘‘kiñci nimittaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Kiñci nimittaṃ’’ti diṭṭhādīsu nānā rammaṇesu kiñci appamattakaṃ diṭṭhādikaṃ ārammaṇa nimittaṃ. ‘‘Tehi cakāraṇehī’’ti tehi kattubhūtehi diṭṭhādīhi kāraṇehi. ‘‘Codīyamānaṃ’’ti payojīyamānaṃ. ‘‘Ajjhāsaya yuttaṃ’’ti ajjhāsayena saṃyuttaṃ. Bhavaṅga cittassa ārammaṇaṃ nāma avibhūtaṃ hoti. Bhavaṅgaṃ cāletvā āvajjanaṃ niyojetīti sambandho. ‘‘Laddha paccayesū’’ti ālokādivasena vā [Pg.131] diṭṭhādivasena vā laddha paccayavantesu. Tadabhininnākāro nāma niccakālampi tesu ārammaṇesu abhimukhaṃ ninnākāro. Tena ākārena pavatto manasikāro. Tena sampayuttassa. Etehi vacanehi suddhamanodvāre ārammaṇānaṃ apātāgamanañca bhavaṅga calanañca na kevalaṃ laddha paccayānaṃ ārammaṇānaṃ vaseneva hoti. Tādisena pana manasikārena yuttassa sayañca vīthi citta cintanā kiccassa cittassa vasenāpi hotīti siddhaṃ hoti. Na hi ārammaṇantare abhininnākāro nāma natthīti sakkā vattuṃ. Kasmā, abhāvita cittānaṃ pamāda bahulānaṃ janānaṃ kadāci karahaci bhāvanā manasikāre karīyamānepi vīthi citta santānassa bahiddhā nānārammaṇesu abhininnākārassa sandissanatoti. ‘‘Yathā cetthā’’ti yathā ettha manodvāre rūpārūpa sattānaṃ vibhūtā rammaṇepi tadā rammaṇuppādo natthi, evanti yojanā. Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ pana voṭṭhabbanavāropi āgato. Yathāha supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakālepi abyākato yevāti. Tattha hi ‘‘abyākato yevā’’ti supinante manodvāre dvattikkhattuṃ uppannassa āvajjanassa vasena abyākatoyeva. Tato paraṃ bhavaṅgapāto. Aṭṭhasāliniyampi vuttaṃ ayaṃ pana vāro diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me tiādīni vadanakāle labbhatīti. Taṃ pana pañca dvāre parittārammaṇe dvattikkhattuṃ uppannassa voṭṭhabbanassa vasena vuttaṃ. ‘‘Sopi idha laddhuṃ vaṭṭati yevā’’ti sopi vāro imasmiṃ manodvāre laddhuṃ vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhavaṅge calite nivattanakavārānaṃ’’ti dvikkhattuṃ bhavaṅga calanamatte ṭhatvā vīthi cittāni anuppajjitvā bhavaṅgapātavasena nivattanakānaṃ moghavārānaṃ manodvārepi pamāṇaṃ na bhavissatiyeva. Atha imasmiṃvāre vīthi cittappavatti natthi. Evaṃ sati, imasmiṃ vīthi saṅgahe so vāro na vattabboti ce. Vattabboyeva. Kasmā, chadhā visayappavattīti imasmiṃ chakke saṅgahitattāti dassetuṃ ‘‘visaye ca āpātāgate’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇabhūtā visayappavatti. Ekekasmiṃ anubandhakavāre. ‘‘Tadārammaṇa vārādayo’’ti tadārammaṇa vāro javanavāro voṭṭhabbana vāro [Pg.132] moghavāro. Tesu pana tadā rammaṇavāro vatthuggahaṇe ca nāmaggahaṇe ca na labbhati. ‘‘Vatthū’’ti hi saṇṭhāna paññatti. ‘‘Nāmaṃ’’ti nāma paññatti. Na ca tadā rammaṇaṃ paññattā rammaṇaṃ hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘yathārahaṃ’’ti. ‘‘Tatthā’’ti tesu diṭṭhavārādīsu chasu vāresu. Etarahi pana keci ācariyāti pāṭhaseso. ‘‘Atīta bhavaṅga vasenā’’ti ekaṃ bhavaṅgaṃ atikkamma āpātā gate ārammaṇe eko vāro, dve bhavaṅgāni atikkamma āpātā gate ekotiādinā atīta bhavaṅga bhedavasena. ‘‘Tadā rammaṇa vasenā’’ti tadā rammaṇassa uppannavāro anuppanna vāroti evaṃ tadā rammaṇa vasena. Kappenti cintenti, vidahanti vā. ‘‘Khaṇa vasena balavadubbalatā sambhavo’’ti yathā pañcadvāre atimahantā rammaṇesupi ārammaṇa dhammā uppādaṃ patvā ādito ekacittakkhaṇamatte dubbalā honti. Attano dvāresu āpātaṃ āgantuṃ na sakkonti. Eka cittakkhaṇaṃ pana atikkamma balavantā honti. Attano dvāresu āpātaṃ gantuṃ sakkonti. Mahantā rammaṇādīsu pana dvi cittakkhaṇikamatte dubbalā hontītiādinā vattabbā. Na tathā manodvāre ārammaṇānaṃ khaṇa vasena balavadubbalatā sambhavo atthi. Kasmā natthīti āha ‘‘tadā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ vīthi cittappavattikāle. ‘‘Tatthā’’ti manodvāre.

១៣៧. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “Manodvāre pana” (ក៏ក្នុងមនោទ្វារ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Parittakkhaṇā pi” (ទោះបីមានខណៈតិចតួច) សេចក្តីថា ទោះបីជាចិត្ត និងផស្សៈជាដើម ដែលមានខណៈតិចតួចបំផុតក៏ដោយ។ ពាក្យថា “Atītānāgatā pi” (ទោះបីជាអតីត និងអនាគត) សេចក្តីថា ទោះបីជាធម៌ទាំងឡាយជាអតីត និងអនាគតក៏ដោយ។ ពាក្យថា “Ghaṭṭanena” (ដោយការប៉ះទង្គិច) សេចក្តីថា ដោយការប៉ះទង្គិចនៃរូបារម្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា “Yattha” (ក្នុងទីណា) សេចក្តីថា ក្នុងភវង្គណា។ ពាក្យថា “Pañcadvārānubandhakaṃ” (ដែលអន្ទោលតាមបញ្ចទ្វារ) សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ចទ្វារវិថី។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ញ៉ាំងអារម្មណ៍ជាអតីតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតែម្តង។ ពាក្យថា “Yathāpātāgatameva” (តាមដែលមកកាន់ប្រភពតែម្តង) សេចក្តីថា តាមប្រភេទដែលមកកាន់ប្រភពតាមប្រក្រតីនោះឯង។ ពាក្យថា “Tathā tathā” (យ៉ាងនោះៗ) សេចក្តីថា ដោយអាការៈនោះៗ មានការទាក់ទងនឹងរូបដែលឃើញហើយជាដើម។ ពាក្យថា “Kiñci” (ណាមួយ) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ណាមួយ។ ពាក្យថា “Disvā” (ឃើញហើយ) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រជាក់ច្បាស់។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ដែលបញ្ចទ្វារកាន់យកហើយ ហៅថា “ឃើញហើយ” ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យប្រជាក់ច្បាស់។ អារម្មណ៍ណាមួយ។ ពាក្យថា “Anumānentassa” (កាលអនុមាន) សេចក្តីថា កាលគិតដោយអនុមានញ្ញាណថា “រឿងនេះបានមានយ៉ាងនេះឯង នឹងមានយ៉ាងនេះ ព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ”។ នូវអារម្មណ៍ដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ។ ពាក្យថា “Parassa saddahanā” (ដោយការជឿជាក់ចំពោះអ្នកដទៃ) សេចក្តីថា លុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់អ្នកដទៃហើយ ក៏ជឿជាក់ថា “បុគ្គលនេះនិយាយយ៉ាងណា រឿងនោះក៏យ៉ាងនោះឯង”។ ពាក្យថា “Diṭṭhi” (ទិដ្ឋិ) លោកហៅថា ញ្ញាណ ឬលទ្ធិ។ ពាក្យថា “Nijjhānaṃ” (ការសម្លឹងមើល) សេចក្តីថា ការពិនិត្យមើលដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា “Khanti” (សេចក្តីអត់ធន់) សេចក្តីថា ការអត់ទ្រាំ ការទ្រាំទ្រ ការមិនប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ។ ការពិនិត្យមើលដោយទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិនិជ្ឈាន។ សេចក្តីអត់ធន់នឹងការពិនិត្យមើលដោយទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ។ ពាក្យថា “Sesaṃ” (សេចក្តីដែលសេសសល់) សេចក្តីថា ពាក្យមានពាក្យថា “ដោយកម្លាំងនៃកម្មផ្សេងៗ” ជាដើម។ ពាក្យថា “Devato pasaṃhāravasena” (ដោយការនាំមកបង្ហាញអំពីទេវតា) សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយ ជួនកាលនាំមកនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ បង្ហាញក្នុងយល់សប្តិរបស់បុគ្គលខ្លះ។ សូម្បីដោយការនាំមកបង្ហាញអំពីទេវតាយ៉ាងនេះក៏ដោយ។ ដែលឈ្មោះថា អនុពោធិ គឺការដឹងតាមនូវធម៌គឺអរិយសច្ចៈ ៤ ដោយអំណាចនៃលោកិយញ្ញាណ។ ដែលឈ្មោះថា បដិវេធៈ គឺកិច្ចនៃលោកុត្តរញ្ញាណ។ ដោយការកាន់យកនូវអនន្តរូបនិស្សយបច្ច័យ រមែងកំណត់ដឹងនូវបកតូបនិស្សយបច្ច័យផងដែរ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ភាពជាអនន្តរូបនិស្សយបច្ច័យនៃចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា អនន្តរូបនិស្សយបច្ចយសក្តិ គឺលោកពោលថា រមែងជាធម្មជាតិមានដំណើរទៅធំទូលាយ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃអនន្តរៈ និងបរម្បរៈ។ សូម្បីពាក្យថា “ដោយអានុភាពនៃអនន្តរូបនិស្សយបច្ច័យ” ក៏សមគួរដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញថា តើការផ្សាយទៅធំទូលាយយ៉ាងណា ទើបពោលពាក្យថា “Sakiṃ pi” (សូម្បីតែម្តង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា “Suṭṭhu āsevitvā” (សេពគប់ដោយប្រពៃហើយ) នេះ ការសេពគប់រឿយៗ ដោយធ្វើមិនឲ្យភ្លេចភ្លាំងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ឈ្មោះថា ការសេពគប់ដោយប្រពៃ។ មិនមែនត្រឹមតែអានុភាពនៃឧបនិស្សយបច្ច័យនោះ នៃចិត្តសន្តានមុនប៉ុណ្ណោះទេ ដែលជាការផ្សាយទៅធំទូលាយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែកិច្ចគឺការគិត ដែលពោលគឺភាពវិចិត្រនៃចិត្តតាមប្រក្រតី ក៏ជាការផ្សាយទៅធំទូលាយដែរ ទើបលោកពោលពាក្យថា “Cittañca nāma” (ឯចិត្តនោះឯង) ជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញថា តើជាការផ្សាយទៅធំទូលាយយ៉ាងណា ទើបពោលពាក្យថា “Kiñci nimittaṃ” (នូវនិមិត្តណាមួយ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Kiñci nimittaṃ” សេចក្តីថា និមិត្តនៃអារម្មណ៍មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម បន្តិចបន្តួចណាមួយ ក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម។ ពាក្យថា “Tehi ca kāraṇehi” (និងដោយហេតុទាំងឡាយនោះ) សេចក្តីថា ដោយហេតុទាំងឡាយមានរូបដែលឃើញហើយជាដើម ដែលជាកត្តាទាំងនោះ។ ពាក្យថា “Codīyamānaṃ” (កាលត្រូវដាស់តឿន) សេចក្តីថា កាលត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រកប។ ពាក្យថា “Ajjhāsayayuttaṃ” (ដែលប្រកបដោយអធ្យាស្រ័យ) សេចក្តីថា ដែលផ្សំផ្គុំដោយអធ្យាស្រ័យ។ អារម្មណ៍នៃភវង្គចិត្ត តែងជាអារម្មណ៍មិនប្រជាក់ច្បាស់។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ញ៉ាំងភវង្គឲ្យញាប់ញ័រហើយ ទើបចាត់ចែងអាវជ្ជនៈ។ ពាក្យថា “Laddha paccayesu” (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបានបច្ច័យហើយ) សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមានបច្ច័យបានហើយ ដោយអំណាចនៃពន្លឺជាដើម ឬដោយអំណាចនៃរូបដែលឃើញហើយជាដើម។ ដែលឈ្មោះថា តទភិនិន្នាការៈ គឺអាការៈបង្អោនទៅចំពោះមុខក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយនោះ អស់កាលជានិច្ច។ មនសិការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនោះ។ នៃចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយមនសិការៈនោះ។ ដោយពាក្យទាំងឡាយនេះ ភាពមិនមកកាន់ប្រភពនៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយ និងការញាប់ញ័រនៃភវង្គក្នុងសុទ្ធមនោទ្វារ មិនមែនកើតឡើងដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលបានបច្ច័យហើយតែម្យ៉ាងនោះទេ។ ប៉ុន្តែ រមែងសម្រេចបាន សូម្បីដោយអំណាចនៃចិត្តដែលប្រកបដោយមនសិការៈបែបនោះ និងដោយអំណាចនៃចិត្តខ្លួនឯងដែលមានកិច្ចគឺការគិតក្នុងវិថីចិត្ត។ ព្រោះថាមិនអាចពោលបានឡើយថា អាការៈបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ មិនមាននោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើជនទាំងឡាយដែលមិនបានអប់រំចិត្ត ដែលជាអ្នកច្រើនដោយសេចក្តីប្រមាទ ជួនកាលធ្វើនូវភាវនាមនសិការ សូម្បីយ៉ាងនោះ ក៏នៅតែឃើញមានអាការៈបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗខាងក្រៅនៃវិថីចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា “Yathā cettha” (ដូចជាក្នុងទីនេះ) សេចក្តីសម្របសម្រួលថា ដូចជាក្នុងមនោទ្វារនេះ សូម្បីកាលអារម្មណ៍ប្រជាក់ច្បាស់នៃសត្វទាំងឡាយដែលមានរូបនិងអរូប ក៏មិនមានការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍ដែរ យ៉ាងណាមិញ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងញាណវិភង្គអដ្ឋកថា សូម្បីវោដ្ឋព្វនវារៈក៏មកដល់ដែរ។ ដូចដែលលោកពោលថា សូម្បីក្នុងកាលដែលនិយាយថា “ខ្ញុំហាក់ដូចជាបានឃើញក្នុងយល់សប្តិ ខ្ញុំហាក់ដូចជាបានឮ” ក៏ជាអព្យាក្រឹតដដែល។ ព្រោះថាក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “Abyākato yeva” (ជាអព្យាក្រឹតដដែល) សេចក្តីថា ជាអព្យាក្រឹតពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃអាវជ្ជនៈដែលកើតឡើង ២ ឬ ៣ ដង ក្នុងមនោទ្វារក្នុងយល់សប្តិ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏ធ្លាក់ចុះភវង្គ។ សូម្បីក្នុងអដ្ឋសាលិនីក៏លោកពោលទុកដែរថា “ប៉ុន្តែ វារៈនេះ រមែងបានក្នុងកាលដែលពោលពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា ខ្ញុំហាក់ដូចជាបានឃើញ ខ្ញុំហាក់ដូចជាបានឮ ជាដើម”។ ពាក្យនោះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវោដ្ឋព្វនៈដែលកើតឡើង ២ ឬ ៣ ដង ក្នុងបរិត្តារម្មណ៍ក្នុងបញ្ចទ្វារ។ ពាក្យថា “Sopi idha laddhuṃ vaṭṭati yeva” (សូម្បីវារៈនោះ ក៏គួរបានក្នុងទីនេះដែរ) សេចក្តីថា សូម្បីវារៈនោះ ក៏គួរបានក្នុងមនោទ្វារនេះពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Bhavaṅge calite nivattanakavārānaṃ” (នៃវារៈទាំងឡាយដែលត្រឡប់ក្រោយកាលភវង្គញាប់ញ័រហើយ) សេចក្តីថា កាលបើស្ថិតនៅត្រឹមតែការញាប់ញ័រនៃភវង្គ ២ ដង ហើយវិថីចិត្តទាំងឡាយមិនកើតឡើង ក៏ត្រឡប់ក្រោយដោយអំណាចនៃការធ្លាក់ចុះភវង្គ នៃមោឃវារៈទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងមនោទ្វារ ក៏មិនមានប្រមាណឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈនេះ មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិថីចិត្តឡើយ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ បើមានពាក្យសួរថា “ក្នុងវិថីសង្គ្រោះនេះ មិនគួរពោលនូវវារៈនោះទេឬ?”។ ឆ្លើយថា គួរពោលពាក្យពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងឆក្កៈនេះថា “ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិស័យមាន ៦ យ៉ាង” ទើបលោកពោលពាក្យថា “Visaye ca āpātāgate” (និងកាលវិស័យមកកាន់ប្រភព) ជាដើម។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិស័យដែលជាអារម្មណ៍។ ក្នុងអនុពន្ធកវារៈមួយៗ។ ពាក្យថា “Tadārammaṇavārādayo” (មានតទារម្មណវារៈជាដើម) សេចក្តីថា តទារម្មណវារៈ ជវនវារៈ វោដ្ឋព្វនវារៈ មោឃវារៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវារៈទាំងនោះ តទារម្មណវារៈ មិនបានឡើយក្នុងការកាន់យកនូវវត្ថុ និងការកាន់យកនូវនាម។ ព្រោះថា ពាក្យថា “Vatthu” (វត្ថុ) គឺសណ្ឋានបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា “Nāma” (នាម) គឺនាមបញ្ញត្តិ។ ហើយតទារម្មណ៍ ក៏មិនមានបញ្ញត្តិជាអារម្មណ៍ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “Yathārahaṃ” (តាមសមគួរ)។ ពាក្យថា “Tattha” (ក្នុងទីនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងវារៈទាំង ៦ មានទិដ្ឋវារៈជាដើមនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ពាក្យដែលសេសសល់គឺ “អាចារ្យទាំងឡាយខ្លះ”។ ពាក្យថា “Atītabhavaṅgavasena” (ដោយអំណាចនៃអតីតភវង្គ) សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃអតីតភវង្គ មានជាដើមថា “កាលអារម្មណ៍កន្លងភវង្គ ១ ហើយមកកាន់ប្រភព ជាវារៈ ១ កាលកន្លងភវង្គ ២ ហើយមកកាន់ប្រភព ជាវារៈ ១”។ ពាក្យថា “Tadārammaṇavasena” (ដោយអំណាចនៃតទារម្មណ៍) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃតទារម្មណ៍ យ៉ាងនេះគឺ វារៈដែលតទារម្មណ៍កើតឡើង និងវារៈដែលតទារម្មណ៍មិនកើតឡើង។ រមែងកំណត់ គិត ឬចាត់ចែង។ ពាក្យថា “Khaṇavasena balavadubbalatā sambhavo” (ការកើតឡើងនៃភាពខ្លាំងនិងខ្សោយដោយអំណាចនៃខណៈ) សេចក្តីថា ដូចជាក្នុងបញ្ចទ្វារ សូម្បីក្នុងអតិមហន្តារម្មណ៍ទាំងឡាយ ធម៌ជាអារម្មណ៍ទាំងឡាយ លុះដល់នូវការកើតឡើងហើយ ក្នុងកាលដំបូង ត្រឹមតែមួយចិត្តខណៈ តែងជាធម៌ខ្សោយ។ មិនអាចមកកាន់ប្រភពក្នុងទ្វាររបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ លុះកន្លងមួយចិត្តខណៈទៅហើយ ទើបជាធម៌មានកម្លាំងខ្លាំង។ អាចទៅកាន់ប្រភពក្នុងទ្វាររបស់ខ្លួនបាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមហន្តារម្មណ៍ជាដើម គប្បីពោលថា តែងជាធម៌ខ្សោយត្រឹមតែពីរចិត្តខណៈជាដើម។ ការកើតឡើងនៃភាពខ្លាំងនិងខ្សោយនៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយដោយអំណាចនៃខណៈ មិនមានក្នុងមនោទ្វារយ៉ាងនោះឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រោះហេតុអ្វីបានជាមិនមាន ទើបពោលពាក្យថា “Tadā” (ក្នុងកាលនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “Tadā” សេចក្តីថា ក្នុងកាលជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃវិថីចិត្តនោះ។ ពាក្យថា “Tattha” សេចក្តីថា ក្នុងមនោទ្វារ។


‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. ‘‘Siyā’’ti kesañci vicāraṇā siyā. Ekaṃ āvajjanaṃ assāti ekāvajjanā. ‘‘Vīthī’’ti vīthicittappabandho. Ekāvajjanā ca sā vīthi cāti viggaho. ‘‘Āvajjanaṃ’’ti āvajjana cittaṃ. Taṃ vā āvajjatīti sambandho. ‘‘Taṃ taṃ javanenā’’ti tena tena javanena sahuppannaṃ vā parassa cittaṃ āvajjati kinti yojanā. ‘‘Kiñcetthā’’ti ettha vacane kiñci vattabbaṃ atthīti attho. Yadi tāva āvajjanañca javanāni cāti adhikāro. ‘‘Tañhi cittaṃ’’ti parassa cittaṃ. ‘‘Evampi bhinnamevā’’ti javanānaṃ dhammato bhinnameva. Ettha aṭṭhakathāyaṃ vinicchitanti sambandho. Taṃ cittaṃ niruddhampi javanānampi paccuppannameva hotīti yojanā. ‘‘Addhāvasena gahitaṃ’’ti addhā paccuppanna vasena gahitaṃ. ‘‘Santativasena gahitaṃ’’ti santati [Pg.133] paccuppannavasena gahitaṃ. Ācariyānandamate. Sabbesampi āvajjana javanānaṃ. Cittameva hoti, tasmā dhammato abhinnaṃ. Paccuppannañca hoti, tasmā kālato abhinnanti vuttaṃ hoti. Anantarapaccaye atīto ca paccuppanno ca khaṇa vasena yujjati. Yadi addhāsantati vasena yujjeyya, paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantara paccayena paccayoti vutto bhaveyya. Kasmā, ekāvajjana vīthiyañhi sabbāni cittāni addhāsantati vasena paccuppannāni eva hontīti.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “Ettha siyā” (ក្នុងទីនេះគប្បីមាន) ជាដើម។ ពាក្យថា “Siyā” (គប្បីមាន) សេចក្តីថា គប្បីមានការពិចារណារបស់ជនទាំងឡាយខ្លះ។ វិថីណា មានអាវជ្ជនៈតែមួយ វិថីនោះឈ្មោះថា ឯកាវជ្ជនៈ (មានអាវជ្ជនៈតែមួយ)។ ពាក្យថា “Vīthi” (វិថី) សេចក្តីថា តំណនៃវិថីចិត្ត។ វិភាគបទ (វិគ្គហៈ) ថា វិថីនោះផង ជាវិថីមានអាវជ្ជនៈតែមួយផង ឈ្មោះថា ឯកាវជ្ជនវិថី។ ពាក្យថា “Āvajjanaṃ” (អាវជ្ជនៈ) សេចក្តីថា អាវជ្ជនចិត្ត។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ឬមួយរមែងនឹកគិតនូវចិត្តនោះ។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ javanena” (ដោយជវនៈនោះៗ) សេចក្តីសម្របសម្រួលថា ឬមួយរមែងនឹកគិតនូវចិត្តរបស់អ្នកដទៃ ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាដោយជវនៈនោះៗ យ៉ាងណា។ ពាក្យថា “Kiñcettha” (ចុះក្នុងទីនេះមានអ្វីខ្លះ) សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យនេះ មានសេចក្តីខ្លះដែលគប្បីពោល នេះជាអត្ថ។ ប្រសិនបើការកាន់យកនូវអាវជ្ជនៈផង និងជវនៈទាំងឡាយផង ជាអធិការៈជាមុនសិន។ ពាក្យថា “Tañhi cittaṃ” (ព្រោះថាចិត្តនោះ) សេចក្តីថា ចិត្តរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា “Evampi bhinnameva” (សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ផ្សេងគ្នាដដែល) សេចក្តីថា ផ្សេងគ្នាដោយសភាវធម៌អំពីជវនៈទាំងឡាយពិតប្រាកដ។ ក្នុងទីនេះ លោកវិនិច្ឆ័យទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ សេចក្តីសម្របសម្រួលថា ចិត្តនោះ សូម្បីរលត់ទៅហើយ ក៏នៅតែជាបច្ចុប្បន្នចំពោះជវនៈទាំងឡាយដដែល។ ពាក្យថា “Addhāvasena gahitaṃ” (កាន់យកដោយអំណាចនៃកាល) សេចក្តីថា កាន់យកដោយអំណាចនៃអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន (បច្ចុប្បន្នដោយកាល)។ ពាក្យថា “Santativasena gahitaṃ” (កាន់យកដោយអំណាចនៃសន្តតិ) សេចក្តីថា កាន់យកដោយអំណាចនៃសន្តតិបច្ចុប្បន្ន (បច្ចុប្បន្នដោយសន្តតិ)។ ក្នុងមតិរបស់ព្រះអាចារ្យអានន្ទ។ នៃអាវជ្ជនៈ និងជវនៈទាំងឡាយ សូម្បីទាំងអស់។ តែងជាចិត្តដូចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនផ្សេងគ្នាដោយសភាវធម៌។ និងជាបច្ចុប្បន្នដូចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា មិនផ្សេងគ្នាដោយកាល។ ក្នុងអនន្តរបច្ច័យ ធម៌ជាអតីតផង និងជាបច្ចុប្បន្នផង រមែងសមគួរដោយអំណាចនៃខណៈ។ ប្រសិនបើគប្បីសមគួរដោយអំណាចនៃអទ្ធា និងសន្តតិ សោត ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន គប្បីជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអនន្តរបច្ច័យ ដូចដែលលោកពោលទុកហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងឯកាវជ្ជនវិថី ចិត្តទាំងឡាយទាំងអស់ តែងជាបច្ចុប្បន្នដោយអំណាចនៃអទ្ធា និងសន្តតិពិតប្រាកដ។


138. Appanāvāre. ‘‘Appanā javanaṃ’’ti kammapadaṃ. ‘‘Tadā rammaṇaṃ’’ti kattupadaṃ. ‘‘Indriya samatādīhī’’ti saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ aññamaññaṃ anati vattanavasena samatādīhi. ‘‘Parito’’ti samantato. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. Appanaṃ vahituṃ janetuṃ samattha bhāvo appanāvahasamatthabhāvo. ‘‘Yassa pavattiyā’’ti yassa upacāra javanassa pavattito. ‘‘Aciraṃ kālaṃ’’ti acirekāle. Paritta jātikā nāma kāmāvacarajāti. ‘‘Gottaṃ’’ti kammakattu padaṃ. ‘‘Abhibhuyyatī’’ti bhāvanā balena abhibhuyyamānaṃ hoti. Abhimaddīyamānaṃ hotīti attho. ‘‘Chijjatī’’ti idaṃ pana abhibhavanassa sikhāpatta dassanaṃ. Yāva taṃ gottaṃ chedaṃ pāpuṇāti, tāva abhibhuyyati, maddīyatīti vuttaṃ hoti. Gottaṃ abhibhavatīti gotrabhūtipi yujjati. ‘‘Pañcamaṃ’’ti pañcame cittavāre. ‘‘Tadāhi javanaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti pakatiyā javanappavattināma sattakkhattu paramo hoti. Catutthañca muddhapattaṃ. Pañcamato paṭṭhāya patitaṃ. Tasmā tasmiṃ pañcamavāre javanaṃ patitaṃ nāma hoti. ‘‘Dutīyenā’’ti dutīyena eva saddena. ‘‘Dutīyaṃ’’ti dutīye cittavāre. Tadā anulomaṃ pathamajavanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘aladdhā sevanaṃ anuloma’’nti. ‘‘Etenevā’’ti etena eva sadda dvaye neva. Aṭṭhasāliniyaṃ pana anuññātā viya dissati. Vuttañhi tattha. Mandapaññassa cattāri anulomāni honti, pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, sattamaṃ phalanti. ‘‘Itaraṭṭhakathāsū’’ti vinayaṭṭha kathādīsu. ‘‘Paṭisiddhattā’’ti pañcamaṃ gotra bhuppavattiyā paṭisiddhattā [Pg.134] ādimhi aṭṭhannaṃ aññatrasmiṃti vuttattā idha niruddheti padaṃ avassaṃ icchitabbamevāti vuttaṃ ‘‘niruddhe anantaramevāti padacchedo’’ti. Anantara saddassa ca niccaṃ sambandhāpekkhattā tamevapadaṃ vibhatti pariṇāmena adhikatanti āha ‘‘niruddhassāti atthato laddhamevā’’ti. ‘‘Vasibhūtāpī’’ti vasibhūtāpi samānā. ‘‘Ekavāraṃ javitvā’’ti idaṃ lokiyappanāvasena vuttaṃ. Lokuttara appanāpana sattamampi uppajjatiyeva. Mūlaṭīkā pāṭhe ‘‘bhūmantarapattiyā’’ti gotrabhu cittaṃ kāmabhūmi hoti. Appanāpana mahaggatabhūmi vā lokuttarabhūmi vā hoti. Evaṃ bhūmantarapattiyā. ‘‘Ārammaṇantara laddhiyā’’ti phalasamāpatti vīthiyaṃ phalajavanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tatthahi purimāni anuloma javanāni saṅkhārā rammaṇāni honti. Phalajavanaṃ nibbānārammaṇaṃ. Idañca kāraṇamattameva. Yathāvutta leḍḍupamā eva idha yuttarūpāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’nti etaṃ atthajātaṃ na kho evaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Anaddhanīyā’’ti addhānaṃ dīghakālaṃ nakha mantīti anaddhanīyā. Asārā. Asārattā eva sīghataraṃ ruhanti. Sīghataraṃ vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjanti. Sāravantā pana sārena saha vaḍḍhamānattā sīghataraṃ naruhanti. Sīghataraṃ vuddhiṃ viruḷhiṃ nā pajjanti. Tenāha ‘‘ekavassajīvino’’tiādiṃ. ‘‘Evamevā’’tiādīsu ‘‘patitajavanesū’’ti pañcama chaṭṭha sattama javanesu. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Supakkasālibhatta sadisānī’’ti yathā sālibhattāni supakkattā eva mudutarāni hutvā dubbalāni aciraṭṭhitikāni. Tasmiṃ divasepi pūtibhāvaṃ gacchanti. Evaṃ appanā javanāni. ‘‘Yasmā cā’’tiādīsu. ‘‘Duvidhassa niyamassā’’ti javananiyamassa ca kālaniyamassa ca. ‘‘Paṭisandhiyā anantara paccaya bhāvino’’ti sattama javana cetanā anantara paccayo, tadanantare pavattaṃ vipāka santānaṃ paccayuppanno, tameva ca avasāne cuti cittaṃ hutvā bhavantare paṭisandhi cittassa anantara paccayo. Evaṃ paṭisandhi cittassa anantara paccaya bhāvena avassaṃ bhavissamānassāti attho. Idañca kāraṇa mattameva. Mahāṭīkāvacanaṃ pana kiñci vattabba rūpanti na paṭikkhittaṃ. ‘‘Nirantarappavattānaṃ’’ti [Pg.135] ādīsu. Bhinnā asadisā vedanā yesaṃ tāni bhinnavedanāni. ‘‘Āsevana paccanīkānaṃ’’ti āsevana paccayappaṭi pakkhānaṃ. Abhinnā vedanā yesanti viggaho. Kriyajavanānantaraṃ arahattaphalaṃ phalasamāpatti vīthiyaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesametthasuviññeyyaṃ.

១៣៨. ក្នុងអប្បនាវារៈ។ បទថា "Appanā javanaṃ" ជាកម្មបទ។ បទថា "Tadā rammaṇaṃ" ជាកត្តុបទ។ បទថា "Indriya samatādīhī" បានដល់ ដោយភាពស្មើគ្នាជាដើម ដោយអំណាចនៃការមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមក នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ មានសទ្ធាជាដើម។ បទថា "Parito" ប្រែថា ដោយជុំវិញ។ បទថា "Upeccā" ប្រែថា ចូលទៅជិតហើយ។ ភាពជាធម្មជាតិអាចដើម្បីនាំទៅ ឬបង្កើតនូវអប្បនា ឈ្មោះថា អប្បនាវហសមត្ថភាព (ភាពអាចនាំមកនូវអប្បនា)។ បទថា "Yassa pavattiyā" បានដល់ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបចារជវនៈនោះ។ បទថា "Aciraṃ kālaṃ" បានដល់ ក្នុងកាលមិនយូរ។ ជាតិដ៏ថោកទាប ឈ្មោះថា កាមាវចរជាតិ។ បទថា "Gottaṃ" ជាកម្មកត្តុបទ។ បទថា "Abhibhuyyatī" បានដល់ ត្រូវគ្របសង្កត់ដោយកម្លាំងនៃភាវនា។ សេចក្តីថា ត្រូវញាំញី។ បទថា "Chijjatī" នេះជាការបង្ហាញដល់ការដល់នូវកំពូលនៃការគ្របសង្កត់។ មានពាក្យពន្យល់ថា ដរាបណាគោត្រនោះដល់នូវការដាច់ ដរាបនោះក៏ត្រូវគ្របសង្កត់ ត្រូវញាំញី។ ពាក្យថា គ្របសង្កត់នូវគោត្រ ដូច្នេះ សូម្បីតែគោត្រភូ ក៏សមគួរដែរ។ បទថា "Pañcamaṃ" បានដល់ ក្នុងចិត្តវារៈទី ៥។ បទថា "Tadāhi javanaṃ patitaṃ nāma hotī" បានដល់ តាមប្រក្រតី ការប្រព្រឹត្តទៅនៃជវនៈ តែងមានត្រឹមតែ ៧ ដងជាយ៉ាងច្រើន។ ចំណែកឯជវនៈទី ៤ ដល់នូវកំពូល។ ចាប់តាំងពីជវនៈទី ៥ ទៅ ឈ្មោះថាធ្លាក់ចុះ។ ហេតុនោះ ក្នុងវារៈទី ៥ នោះ ជវនៈទើបឈ្មោះថា ធ្លាក់ចុះ។ បទថា "Dutīyenā" បានដល់ ដោយសព្ទថា "ទុតិយៈ" ហ្នឹងឯង។ បទថា "Dutīyaṃ" បានដល់ ក្នុងចិត្តវារៈទី ២។ ក្នុងកាលនោះ អនុលោមជាបឋមជវនៈ ដូចដែលពោលទុកថា "aladdhā sevanaṃ anulomaṃ" (អនុលោមមិនទាន់បានសេវនៈ)។ បទថា "Etenevā" បានដល់ ដោយសព្ទទាំងពីរនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋសាលិនី ហាក់ដូចជាអនុញ្ញាតទុក។ ព្រោះថា ក្នុងអដ្ឋសាលិនីនោះ ពោលទុកថា អនុលោមរបស់បុគ្គលមានបញ្ញាទន់ មាន ៤ ទី ៥ ជាគោត្រភូ ទី ៦ ជាមគ្គចិត្ត ទី ៧ ជាផលចិត្ត។ បទថា "Itaraṭṭhakathāsū" បានដល់ ក្នុងអដ្ឋកថាផ្សេងទៀត មានវិនយដ្ឋកថាជាដើម។ បទថា "Paṭisiddhattā" បានដល់ ព្រោះការហាមឃាត់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃគោត្រភូទី ៥ ព្រោះពោលទុកក្នុងខាងដើមថា "ក្នុងចិត្តដទៃក្នុងចំណោមចិត្តទាំង ៨" ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ បទថា "niruddhe" (រលត់ហើយ) ទើបជាបទដែលត្រូវតែប្រាថ្នាដោយពិត ដូចដែលពោលថា "បទវិភាគថា niruddhe anantaramevāti"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសព្ទថា "anantara" តែងទាមទារការទាក់ទងជានិច្ច ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បទនោះឯងដែលបានមកដោយអត្ថថា niruddhassāti ដោយការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិ"។ បទថា "Vasibhūtāpī" បានដល់ សូម្បីតែបុគ្គលអ្នកស្ទាត់ជំនាញហើយ។ បទថា "Ekavāraṃ javitvā" នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃលោកិយអប្បនា។ ចំណែកឯលោកុត្តរអប្បនា តែងកើតឡើងសូម្បីតែជាលើកទី ៧ ដែរ។ ក្នុងបាឋៈនៃមូលដីកាថា "bhūmantarapattiyā" គឺគោត្រភូចិត្តជាកាមភូមិ។ ចំណែកឯអប្បនាជាមហគ្គតភូមិ ឬលោកុត្តរភូមិ។ ការឈានចូលទៅកាន់ភូមិផ្សេង យ៉ាងនេះ។ បទថា "Ārammaṇantara laddhiyā" លោកពោលសំដៅយកផលជវនៈក្នុងផលសមាបត្តិវិថី។ ព្រោះថាក្នុងផលសមាបត្តិវិថីនោះ អនុលោមជវនៈមុនៗ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍។ ផលជវនៈមាននិព្វានជាអារម្មណ៍។ នេះគ្រាន់តែជាហេតុម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា ឧបមាដោយដុំដីដែលពោលហើយនោះឯង ទើបជាសភាពសមគួរក្នុងទីនេះ។ បទថា "Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ" សេចក្តីថា ដំណើរអត្ថនេះ មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះឡើយ។ បទថា "Anaddhanīyā" បានដល់ មិនអត់ធន់ចំពោះកាលដ៏វែង គឺមិនស្ថិតស្ថេរយូរ។ គ្មានខ្លឹមសារ។ ព្រោះតែគ្មានខ្លឹមសារ ទើបដុះឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ដល់នូវការលូតលាស់យ៉ាងលឿនបំផុត។ ចំណែកឯឈើមានខ្លឹមសារ តែងលូតលាស់ទៅជាមួយខ្លឹមសារ ទើបមិនដុះឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ មិនដល់នូវការលូតលាស់យ៉ាងលឿនបំផុតឡើយ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ekavassajīvino" (រុក្ខជាតិមានអាយុមួយឆ្នាំ) ជាដើម។ ក្នុងបទជាដើមថា "Evamevā" បទថា "patitajavanesū" បានដល់ ក្នុងជវនៈទី ៥ ទី ៦ និងទី ៧។ ក្នុងបទជាដើមថា "Ettha cā"។ បទថា "Supakkasālibhatta sadisānī" បានដល់ ដូចជាបាយនៃស្រូវសាលីដែលដាំឆ្អិនល្អហើយ ព្រោះតែឆ្អិនល្អពេក ទើបទៅជាទន់ជ្រាយ មិនរឹងមាំ មិនអាចទុកបានយូរ។ សូម្បីតែក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏ដល់នូវភាពស្អុយរលួយដែរ។ អប្បនាជវនៈទាំងឡាយ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបទជាដើមថា "Yasmā cā"។ បទថា "Duvidhassa niyamassā" បានដល់ ជវននិយម និងកាលនិយម។ បទថា "Paṭisandhiyā anantara paccaya bhāvino" បានដល់ ជវនចេតនាទី ៧ ជាអនន្តរបច្ច័យ វិបាកសន្តានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នៃជវនចេតនានោះ ជាបច្ចយុប្បន្ន ហើយវិបាកសន្តាននោះឯង ក្នុងកាលជាទីបំផុត ក្លាយជាចុតិចិត្ត ហើយជាអនន្តរបច្ច័យនៃបដិសន្ធិចិត្តក្នុងភពដទៃ។ សេចក្តីថា ដោយភាពជាអនន្តរបច្ច័យនៃបដិសន្ធិចិត្ត ដែលត្រូវតែមានជាប្រាកដ យ៉ាងនេះ។ នេះគ្រាន់តែជាហេតុម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯពាក្យក្នុងមហាដីកា ជាពាក្យដែលគួរពោល មិនមែនជាពាក្យដែលត្រូវបដិសេធឡើយ។ ក្នុងបទជាដើមថា "Nirantarappavattānaṃ"។ វេទនាទាំងឡាយណាខុសគ្នា មិនដូចគ្នា វេទនាទាំងនោះ ឈ្មោះថា ភិន្នវេទនា។ បទថា "Āsevana paccanīkānaṃ" បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយណាជាបដិបក្ខដល់អាសេវនបច្ច័យ។ វិគ្គហៈថា វេទនាទាំងឡាយរបស់ចិត្តទាំងនោះ មិនខុសគ្នា ឈ្មោះថា អភិន្នវេទនា។ ផលចិត្តរបស់ព្រះអរហន្ត ក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាជវនៈ គប្បីឃើញក្នុងផលសមាបត្តិវិថី។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


139. ‘‘Sabbathā pī’’tiādīsu. Loke majjhimake hi mahājanehi icchitampi kiñci ārammaṇaṃ atiukkaṭṭhehi mandhātu rājādīhi icchitaṃ na hoti. Tathā tehi mahājanehi anicchitampi kiñci ārammaṇaṃ atiduggatehi paccanta vāsīhi icchitaṃ hoti. Tasmā ārammaṇānaṃ iṭṭhāniṭṭha vavatthānaṃ patvā atiukkaṭṭhehi ca atiduggatehi ca vavatthānaṃ na gacchati, majjhimakehi eva vavatthānaṃ gacchati. Tenāha ‘‘tattha cā’’tiādiṃ. ‘‘Ārammaṇaṃ’’ti kattupadaṃ. ‘‘Vipākacittaṃ’’ti kammapadaṃ. ‘‘Kiñcī’’ti kiñci rūpaṃ. ‘‘Kismiñcī’’ti kasmiṃci ekasmiṃ pupphe. ‘‘Tena vā’’ti tena vā sukhasamphassena vatthena. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១៣៩. ក្នុងបទជាដើមថា "Sabbathā pī"។ ព្រោះថាក្នុងលោក អារម្មណ៍ខ្លះដែលមហាជនកម្រិតមធ្យមប្រាថ្នាហើយ ក៏មិនមែនជាអារម្មណ៍ដែលពួកបុគ្គលជាន់ខ្ពស់បំផុត មានស្តេចមន្ធាតុជាដើម ប្រាថ្នានោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត អារម្មណ៍ខ្លះដែលមហាជនទាំងនោះមិនប្រាថ្នាហើយ ក៏ជាអារម្មណ៍ដែលពួកមនុស្សក្រីក្របំផុត ឬអ្នករស់នៅបច្ចន្តប្រទេសប្រាថ្នាដែរ។ ហេតុនោះ ការកំណត់អារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត (ឥដ្ឋារម្មណ៍) និងមិនជាទីគាប់ចិត្ត (អនិដ្ឋារម្មណ៍) មិនសម្រេចទៅតាមការកំណត់របស់ពួកបុគ្គលជាន់ខ្ពស់បំផុត ឬពួកបុគ្គលក្រីក្របំផុតនោះឡើយ គឺសម្រេចទៅតាមការកំណត់របស់ពួកមនុស្សកម្រិតមធ្យមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "tattha cā" ជាដើម។ បទថា "Ārammaṇaṃ" ជាកត្តុបទ។ បទថា "Vipākacittaṃ" ជាកម្មបទ។ បទថា "Kiñcī" បានដល់ រូបណាមួយ។ បទថា "Kismiñcī" បានដល់ ក្នុងផ្កាណាមួយ។ បទថា "Tena vā" បានដល់ ដោយសំពត់ដែលមានសម្ផស្សជាសុខនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


‘‘Vedanāniyamopanā’’tiādīsu. ‘‘Ādāse mukhanimittassa viyā’’ti yathā ādāse mukha nimittassa calana cavanādiyogo nānāvaṇṇayogo ca yathāmukhameva siddho. Tathā vipākānaṃ. Vedanā yogo pana yathārammaṇameva siddhoti yojanā. Tattha ‘‘vedanāyogo’’ti nānāvedanāyogo. ‘‘Kappetvā’’ti cintetvā. ‘‘Pakappetvā’’ti nānappakārato cintetvā. Na kevalañca vipākānaṃ eva yathārammaṇaṃ vedanā yogo hotīti yojanā.

ក្នុងបទជាដើមថា "Vedanāniyamopanā"។ បទថា "Ādāse mukhanimittassa viyā" មានការប្រៀបធៀបថា ដូចជាការប្រកបដោយការញាប់ញ័រ និងការឃ្លាតចេញជាដើម និងការប្រកបដោយពណ៌ផ្សេងៗ នៃរូបមុខក្នុងកញ្ចក់ តែងសម្រេចទៅតាមសភាពនៃមុខពិតប្រាកដយ៉ាងណា។ ការប្រកបដោយវេទនារបស់វិបាកទាំងឡាយ ក៏សម្រេចទៅតាមអារម្មណ៍យ៉ាងនោះដែរ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តី។ ក្នុងបទនោះ បទថា "vedanāyogo" បានដល់ ការប្រកបដោយវេទនាផ្សេងៗ។ បទថា "Kappetvā" ប្រែថា គិតហើយ។ បទថា "Pakappetvā" ប្រែថា គិតដោយប្រការផ្សេងៗ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រកបដោយវេទនាតាមអារម្មណ៍ មិនមែនមានតែចំពោះវិបាកទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តី។


‘‘Ayañcā’’tiādīsu. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ pī’’ti paṭṭhāna aṭṭhakathāyampi. ‘‘Tadārammaṇa vasenā’’ti tadārammaṇavasena pavattānanti pāṭhaseso. ‘‘Pañcannaṃ’’ti somanassa santīraṇena saddhiṃ cattāri mahāvipāka somanassāni sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pakati nīhārenā’’ti pakatiyā niccakālaṃ pavattappakārena. Pāḷipāṭhe. Bhāvitāni indriyāni yenāti bhāvitindriyo. ‘‘Manāpaṃ’’ti manorammaṃ. ‘‘Amanāpaṃ’’ti amanorammaṃ. Vihareyyanti sace kaṅkhatīti sambandho. ‘‘Paṭikūle’’ti [Pg.136] amanāpe. ‘‘Appaṭikūla saññī’’ti manāpasaññī. Evaṃ sesesu. ‘‘Tesaṃ’’ti khīṇāsavānaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Sumano’’ti somanassito. ‘‘Dummano’’ti domanassito. Pāḷipāṭhe. ‘‘Mettāyavā pharatī’’ti ayaṃ satto averohotūtiādinā mettācittena vā pharati. ‘‘Dhātuso upasaṃharatī’’ti yathā ma ma kāyopi catudhātu samussayo hoti. Tattha ekāpi dhātu nāma paṭikūlā vā appaṭikūlā vā na hoti. Kevalaṃ tuccha suñña sabhāvamattā hoti. Evameva imassa sattassa kāyopītiādinā dhātu so upasaṃharati. ‘‘Asubhāya vā’’ti asubha bhāvanāya vā. Asubha bhāvanā cittena vāti vuttaṃ hoti. ‘‘Asubhāyā’’ti vā tassa asubhabhāvatthāya. Devanāṭakā devaccharā nāma. Kuthitāni kuṭṭhāni yesaṃ tāni kuthita kuṭṭhāni. ‘‘Sarīrānī’’ti kāyaṅgāni. Kuthita kuṭṭhāni sarīrāni yassa so kuthitakuṭṭhasarīro. ‘‘Kuthitānī’’ti abbhukkiraṇāni. Vedanā yuttāni honti iti apare vadantīti yojanā. Tasmā paccayo hotīti sambandho. Kathaṃ paccayo hotīti āha ‘‘yathā ānisaṃsa dassanenā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ’’ti visuddhi maggaṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Buddhasubuddhatā dassanenā’’ti attano satthubhūtassa buddhassa subuddhatā dassanena. ‘‘Attasampatti dassanenā’’ti mayaṃ pana evarūpā dukkhā muttāmhāti evaṃ attano sampatti dassanena. ‘‘Aṭṭhikaṅkalikapetarūpe’’ti nimmaṃ salohite aṭṭhipuñjapetasarīre. ‘‘Kuṭṭhino’’ti kuṭṭhasarīrassa. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti dhammapada aṭṭhakathāyaṃ. Ati iṭṭhe devacchara vaṇṇādike. Ati aniṭṭhe kuthitakuṭṭhasarīrādike. ‘‘Vatthu bhūto’’ti uppattiṭṭhāna bhūto. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ’’ti kattu atthesāmivacanaṃ. ‘‘Tadubhayaṃ pī’’ti ubhayaṃ taṃ gahaṇaṃpi. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ lokiya mahājanānaṃ. ‘‘Vipallāsavaseneva hotī’’ti devaccharavaṇṇādīsu atiiṭṭhesu atiiṭṭhākārato gahaṇampi vipallāsa vaseneva hoti. Kasmā, devacchara vaṇṇādīsu ati iṭṭha saññāya vipallāsa saññābhāvato.

ក្នុងបទជាដើមថា "Ayañcā"។ បទថា "Aṭṭhakathāyaṃ pī" បានដល់ សូម្បីតែក្នុងអដ្ឋកថាបដ្ឋាន។ បទថា "Tadārammaṇa vasenā" មានបាឋសេសថា នៃចិត្តទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតទារម្មណ៍។ បទថា "Pañcannaṃ" លោកពោលសំដៅយកមហាវីបាកសោមនស្ស ៤ ជាមួយនិងសោមនស្សសន្តីរណៈ ១។ បទថា "Pakati nīhārenā" បានដល់ ដោយអាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ចតាមប្រក្រតី។ ក្នុងបាលីបាឋៈ បទថា "bhāvitindriyo" បានដល់ បុគ្គលអ្នកមានឥន្ទ្រិយអប់រំហើយ។ បទថា "Manāpaṃ" បានដល់ ជាទីគាប់ចិត្ត។ បទថា "Amanāpaṃ" បានដល់ មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ បទថា "vihareyyanti" មានការទាក់ទងគ្នាថា ប្រសិនបើចង់ (គង់នៅ)។ បទថា "Paṭikūle" បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ បទថា "Appaṭikūla saññī" បានដល់ មានសេចក្តីសំគាល់ថាជាទីគាប់ចិត្ត។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏ដូច្នោះដែរ។ បទថា "Tesaṃ" បានដល់ នៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ បទថា "Sumano" បានដល់ មានចិត្តរីករាយ (សោមនស្ស)។ បទថា "Dummano" បានដល់ មានចិត្តមិនរីករាយ (ទោមនស្ស)។ ក្នុងបាលីបាឋៈ បទថា "Mettāyavā pharatī" បានដល់ ផ្សាយទៅដោយចិត្តប្រកបដោយមេត្តាថា "សូមសត្វនេះកុំមានពៀរឡើយ" ជាដើម។ បទថា "Dhātuso upasaṃharatī" បានដល់ តែងបង្អោនទៅដោយអំណាចនៃធាតុថា "សូម្បីតែកាយរបស់អាត្មាអញ ក៏ជាទីប្រជុំនៃធាតុទាំង ៤ ដែរ។ ក្នុងធាតុទាំងនោះ សូម្បីតែធាតុមួយ ក៏មិនឈ្មោះថាជាទីគាប់ចិត្ត ឬមិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ គ្រាន់តែជាសភាពទទេ សូន្យទទេប៉ុណ្ណោះ។ កាយរបស់សត្វនេះ ក៏ដូច្នោះដែរ" ជាដើម។ បទថា "Asubhāya vā" បានដល់ ដោយអសុភភាវនា ឬដោយចិត្តប្រកបដោយអសុភភាវនា។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា "Asubhāyā" បានដល់ ដើម្បីភាពជាអសុភៈនៃកាយនោះ។ ពួកស្រីរបាំសួគ៌ ឈ្មោះថា ទេវអប្សរ។ ឃ្លង់ទាំងឡាយណាដែលស្អុយរលួយ ឃ្លង់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា កុថិតកុដ្ឋៈ។ បទថា "Sarīrānī" បានដល់ អវយវៈនៃរាងកាយ។ បុគ្គលណាមានរាងកាយមានឃ្លង់ស្អុយរលួយ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា កុថិតកុដ្ឋសរីរៈ។ បទថា "Kuthitānī" បានដល់ ការហូរចេញនៃខ្ទុះឈាម។ មានការសម្របសម្រួលសេចក្តីថា ពួកអាចារ្យដទៃពោលថា ចិត្តទាំងឡាយប្រកបដោយវេទនា។ ហេតុនោះ ទើបមានការទាក់ទងថា តែងជាបច្ច័យ។ លោកពោលពន្យល់ថា តើជាបច្ច័យយ៉ាងដូចម្តេច ក្នុងបទជាដើមថា "yathā ānisaṃsa dassanenā"។ ក្នុងបទនោះ បទថា "aṭṭhakathāyaṃ" បានដល់ ក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា "Buddhasubuddhatā dassanenā" បានដល់ ដោយការឃើញនូវភាពជាព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងល្អហើយ នៃព្រះសាស្តារបស់ខ្លួន។ បទថា "Attasampatti dassanenā" បានដល់ ដោយការឃើញនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួនថា "ពួកយើងរួចផុតចាកទុក្ខមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ"។ បទថា "Aṭṭhikaṅkalikapetarūpe" បានដល់ ក្នុងរាងកាយនៃប្រេតដែលមានតែឆ្អឹង គ្មានសាច់និងឈាម។ បទថា "Kuṭṭhino" បានដល់ នៃបុគ្គលមានរាងកាយកើតឃ្លង់។ បទថា "Aṭṭhakathāyaṃ" បានដល់ ក្នុងអដ្ឋកថាធម្មបទ។ ក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង មានពណ៌នៃទេវអប្សរជាដើម។ ក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង មានរាងកាយមានឃ្លង់ស្អុយរលួយជាដើម។ បទថា "Vatthu bhūto" បានដល់ ជាទីកើតឡើង។ បទថា "Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ" ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថជាកត្តា។ បទថា "Tadubhayaṃ pī" បានដល់ សូម្បីតែការកាន់យកទាំងពីរនោះ។ បទថា "Tesaṃ" បានដល់ នៃពួកលោកិយមហាជនទាំងនោះ។ បទថា "Vipallāsavaseneva hotī" បានដល់ ការកាន់យកដោយអាការៈជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ក្នុងវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង មានពណ៌នៃទេវអប្សរជាដើម តែងមានដោយអំណាចនៃវិបល្លាសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានវិបល្លាសសញ្ញា ក្នុងសញ្ញាថាជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែង ក្នុងពណ៌នៃទេវអប្សរជាដើម។


Vibhāvanipāṭhe[Pg.137]. ‘‘Pavattiyā’’ti pavattanato. Aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā vuttattā aṭṭhakathāgāravena’’taṃ vicāretabba mevā’’ti vuttaṃ. Atthato pana ayuttamevāti vuttaṃ hoti. Esanayo aññatthapi. ‘‘Dhamma cakkhurahitā’’ti dhamma vavatthānaññāṇa cakkhu rahitā. ‘‘Kusalākusalāni yevā’’ti tesaṃ dhamma cakkhu rahitānaṃ uppannāni kusalākusalāniyeva. Gāthāyaṃ. ‘‘Rūpā’’ti rūpato nappavedhantīti sambandho. ‘‘Saddā’’tiādīsupi esevanayo. Nappavedhantīti ca na calanti, na kampanti, cittaññathattaṃ na gacchanti. Tathā upekkhā kriyajavanānantarampi tadārammaṇāni somanassu pekkhāvedanā yuttāni eva siyunti yojanā. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Tadārammaṇatā’’ti tadārammaṇatāya tadārammaṇabhāvena. ‘‘Katthacī’’ti katthaci abhidhamma pāḷiyaṃ. ‘‘Vijjamāne ca tasmiṃ’’ti tasmiṃ kriyajavanānu bandhake tadā rammaṇe vijjamāne sati. Etaṃ bhavaṅgañca nāma anubandhatīti sambandho. Nadīsoto paṭisotagāmināvaṃ anubandhati viyāti yojanā. ‘‘Savipphārikaṃ evajavanaṃ’’ti kilesa dhammānaṃ vipallāsa dhammānañca vasena khaṇamattepi anekasatesu ārammaṇesu vividhākārena pharaṇavegasahitaṃ kusalākusala javanameva anubandhatīti yuttaṃ. Na pana kriyajavanaṃ anubandhatīti yuttanti yojanā. ‘‘Chaḷaṅgu pekkhāvato’’ti cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharatī-tiādinā vuttāya cha dvārikavasena chaḷaṅga samannāgatāya upekkhāya sampannassa. Vattanaṃ vutti. Santā vutti assāti santa vutti. Taṃ vicārento ‘‘paṭṭhāne panā’’tiādimāha. ‘‘Yadi cetaṃ vucceyyā’’ti ettha ‘‘etaṃ’’ti kriyā byākatetiādikaṃ etaṃ vacanaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti tasmiṃ vacane. ‘‘Evamādinā’’ti evamādinā nayena. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Uttaraṃ’’ti parihāraṃ. ‘‘Vipassanācāra vasenā’’ti vipassanā pavatti vasena. ‘‘Tesaṃ’’ti somanassa domanassānaṃ. ‘‘Itarītarānantara paccayatā’’ti aññamaññānantara paccayatāti attho. ‘‘Therenā’’ti anuruddhattherena. Sabbāni tadā rammaṇāni, sabbāni bhavaṅgāni ca. ‘‘Samudā carantī’’ti cirakālaṃ sañcaranti[Pg.138]. ‘‘Etānihī’’tiādinā tesaṃ aṭṭhārasannaṃ javanānaṃ anantaraṃ tadārammaṇānaṃ aniyamato pavattiyā kāraṇayuttiṃ dasseti. Sambhavati uppajjati etenāti sambhavo. Tadā rammaṇassa sambhavo tadā rammaṇa sambhavo. Athavā, sambhavanaṃ uppajjanaṃ sambhavoti ime dve atthe dassetuṃ ‘‘tadā rammaṇa sambhavo’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yesaṃ panā’’tiādīsu. ‘‘Yesaṃ’’ti yesaṃ puggalānaṃ. ‘‘Itarānī’’ti upekkhā santīraṇa dvayato aññāni. ‘‘Na hontīti na vattabbānī’’ti vuttaṃ. Evaṃsati, kasmā therena idha na vuttānīti. Aṭṭhasāliniyaṃ avuttattā idha na vuttānīti. Aṭṭhasāliniyaṃ pana kasmā na vuttāni. Yebhūyya niyamasote patitattā na vuttāni. Na pana alabbhamānattā na vuttānīti imamatthaṃ dassento ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva vuttaṃ’’ti āgantuka bhavaṅgabhāvena vuttaṃ. Yathāha athassa yadā somanassa sahagatappaṭisandhikassa pavatte jhānaṃ nibbattetvā pamādena parihīnajjhānassa paṇīta dhammo me naṭṭhoti paccavekkhato vippaṭisāri vasena domanassaṃ uppajjati, tadā kiṃ uppajjati. Somanassānantarañhi domanassaṃ, domanassānantarañca somanassaṃ paṭṭhāne paṭisiddhaṃ. Mahaggata dhammaṃ ārabbha javane javite tadā rammaṇampi tattheva paṭisiddhanti. Kusala vipākāvā akusalavipākāvā upekkhā sahagatā hetukamanoviññāṇa dhātu uppajjati. Kimassā rammaṇanti. Rūpādīsu paritta dhammesu aññataraṃ. Etesu hi yadeva tasmiṃ samaye āpātamāgataṃ hoti. Taṃ ārabbha etaṃ cittaṃ uppajjatīti veditabbaṃ-ti. Evaṃ domanassasahagata javanānurūpaṃ upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva āgantuka bhavaṅgabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. ‘‘Etampi yujjati yevā’’ti akusala javanāvasāne etaṃ sahetukaṃ āgantuka bhavaṅgaṃpi yujjatiyeva. ‘‘Domanassa javanānantaraṃ bhavaṅga pātova hotī’’ti upekkhā sahagata mūlabhavaṅga pātova hoti. Āgantuka bhavaṅgena kiccaṃ natthi. Kasmā, upekkhā paṭisandhikattā. Nevatadārammaṇa sambhavo atthi. Kasmā, tesu ārammaṇesu tadārammaṇavārassa asambhavato. Na [Pg.139] hi mahantārammaṇesu ca avibhūtārammaṇesu ca tadārammaṇavāro sambhavati. Na ca mūlabhavaṅga sambhavo atthi. Kasmā, mūlabhavaṅgabhū tassa somanassa bhavaṅgassa domanassa javanena saha viruddhattā. ‘‘Iti katvā’’ti iminā kāraṇena. ‘‘Ekaṃ’’ti ekaṃ upekkhāsahagata vipākaṃ. Tathā tasseva domanassaṃ uppādentassa neva tadārammaṇa sambhavo atthi. Na ca mūlabhavaṅga sambhavoti katvā domanassānantaraṃ chasu…pe… pavattatīti yojanā. Tattha ‘‘tassevā’’ti somanassappaṭisandhikasseva. Nevatadārammaṇa sambhavo atthi. Kasmā, ārammaṇānaṃ atimahantattepi ativibhūtattepi sati somanassa tadārammaṇassa javanena saha viruddhattā. Upekkhā tadā rammaṇassa ca ārammaṇena saha viruddhattā. Na hi ati iṭṭhārammaṇe upekkhā tadārammaṇaṃ pavattati. Mahaggata paññattā rammaṇesu pana ubhayampi tadārammaṇaṃ nuppajjatiyeva. Na ca mūlabhavaṅga sambhavo atthi. Kasmā, javanena saha viruddhattāti.

ក្នុងបាឋនៃគម្ពីរសារត្ថវិភាវនី។ បទថា “Pavattiyā” សេចក្ដីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះពោលដោយតាំងនៅក្នុងអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថា ទើបពោលដោយសេចក្ដីគោរពចំពោះអដ្ឋកថាថា “សេចក្ដីនោះ គួរពិចារណាដោយពិត”។ ប៉ុន្តែ ដោយអត្ថ គឺមិនសមគួរឡើយ នេះជាសេចក្ដីដែលពោលទុក។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃទៀត (ក៏មានដូចគ្នា)។ បទថា “Dhamma cakkhurahitā” សេចក្ដីថា វៀរចាកចក្ខុគឺញាណដែលកំណត់ធម៌។ បទថា “Kusalākusalāni yevā” សេចក្ដីថា កុសលនិងអកុសលទាំងឡាយដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកវៀរចាកចក្ខុគឺធម៌ទាំងនោះ។ ក្នុងគាថា បទថា “Rūpā” មានសេចក្ដីតភ្ជាប់ថា មិនញាប់ញ័រព្រោះរូប។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា “Saddā” ជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត បទថា Nappavedhanti សេចក្ដីថា មិនរញ្ជួយ មិនញាប់ញ័រ មិនដល់នូវភាពប្រែប្រួលនៃចិត្ត។ យ៉ាងនោះ ការប្រកបសេចក្ដីថា សូម្បីក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាជវនៈប្រកបដោយឧបេក្ខា តទារម្មណ៍ទាំងឡាយ ក៏គប្បីជាតទារម្មណ៍ដែលប្រកបដោយសោមនស្សវេទនានិងឧបេក្ខាវេទនាដោយពិត។ ក្នុងបាឋនៃមូលដីកា បទថា “Tadārammaṇatā” សេចក្ដីថា ដោយភាពជាតទារម្មណ៍ គឺដោយសភាវៈជាតទារម្មណ៍។ បទថា “Katthacī” សេចក្ដីថា ក្នុងព្រះអភិធម្មបាលីណាមួយ។ បទថា “Vijjamāne ca tasmiṃ” សេចក្ដីថា កាលបើមានតទារម្មណ៍ដែលជាគ្រឿងអន្ទោលតាមកិរិយាជវនៈនោះ។ មានសេចក្ដីតភ្ជាប់ថា ឈ្មោះថាអន្ទោលតាមភវង្គនេះ។ ការប្រកបសេចក្ដីថា ដូចជាខ្សែទឹកនៃទន្លេ អន្ទោលតាមទូកដែលច្រាសទឹក ដូច្នោះ។ បទថា “Savipphārikaṃ evajavanaṃ” សេចក្ដីថា កុសលជវនៈនិងអកុសលជវនៈ ដែលប្រកបដោយកម្លាំងផ្សាយទៅដោយអាការផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍ជាច្រើនរយ សូម្បីក្នុងមួយខណៈ ដោយអំណាចនៃកិលេសធម៌និងវិបល្លាសធម៌ទាំងឡាយ ទើបសមគួរពោលថា អន្ទោលតាម។ ប៉ុន្តែ មិនសមគួរពោលថា អន្ទោលតាមកិរិយាជវនៈឡើយ នេះជាការប្រកបសេចក្ដី។ បទថា “Chaḷaṅgu pekkhāvato” សេចក្ដីថា នៃបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយអង្គ ៦ ដោយអំណាចទ្វារទាំង ៦ ដែលពោលទុកជាដើមថា “ភិក្ខុឃើញរូបដោយចក្ខុហើយ មិនត្រេកអរ មិនតូចចិត្ត ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយរស់នៅ”។ ការប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា វុត្តិ។ វុត្តិ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) របស់បុគ្គលនោះ ស្ងប់រំងាប់ហើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សន្តវុត្តិ (អ្នកមានការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ស្ងប់)។ ព្រះអាចារ្យកាលពិចារណានូវសេចក្ដីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “paṭṭhāne panā”។ ក្នុងបទថា “Yadi cetaṃ vucceyyā” នេះ បទថា “etaṃ” សំដៅយកពាក្យនេះ មានពាក្យថា “kriyā byākata” ជាដើម។ បទថា “Tasmiṃ” សេចក្ដីថា ក្នុងពាក្យនោះ។ បទថា “Evamādinā” សេចក្ដីថា ដោយន័យមានជាដើមយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបាឋនៃគម្ពីរសារត្ថវិភាវនី បទថា “Uttaraṃ” សេចក្ដីថា ការដោះស្រាយ។ បទថា “Vipassanācāra vasenā” សេចក្ដីថា ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបស្សនា។ បទថា “Tesaṃ” សេចក្ដីថា នៃសោមនស្សនិងទោមនស្សទាំងឡាយ។ បទថា “Itarītarānantara paccayatā” សេចក្ដីថា ដោយភាពជាអនន្តរបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក នេះជាអត្ថ។ បទថា “Therenā” សេចក្ដីថា ដោយព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ។ នូវតទារម្មណ៍ទាំងពួង និងភវង្គទាំងពួង។ បទថា “Samudā carantī” សេចក្ដីថា ត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកអស់កាលយូរ។ ដោយពាក្យជាដើមថា “Etānihī” ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវហេតុផលនៃការប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនទៀងទាត់នៃតទារម្មណ៍ទាំងឡាយ ក្នុងលំដាប់នៃជវនៈទាំង ១៨ នោះ។ ធម៌ដែលកើតឡើងដោយហេតុនេះ ឈ្មោះថា សម្ភវៈ។ ការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍ ឈ្មោះថា តទារម្មណសម្ភវៈ។ មួយវិញទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថទាំងពីរនេះគឺ សម្ភវនៈ គឺការកើតឡើង ឈ្មោះថា សម្ភវៈ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tadā rammaṇa sambhavo”។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា “Yesaṃ panā” ជាដើម បទថា “Yesaṃ” សេចក្ដីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយណា។ បទថា “Itarānī” សេចក្ដីថា ធម៌ដទៃក្រៅពីឧបេក្ខាសន្តីរណៈទាំងពីរ។ ពោលថា “មិនគប្បីពោលថា មិនមានឡើយ”។ កាលបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈមិនពោលទុកក្នុងទីនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនបានពោលទុកក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ទើបមិនបានពោលក្នុងទីនេះ។ ចុះក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលទុក? ឆ្លើយថា ព្រោះធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែនៃសេចក្ដីកំណត់ដោយច្រើន ទើបមិនបានពោលទុក។ ព្រះអាចារ្យកាលបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា មិនមែនព្រោះរកមិនបានទើបមិនពោលនោះឡើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “aṭṭhakathāyaṃ panā”។ បទថា “Upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva vuttaṃ” សេចក្ដីថា ពោលទុកដោយភាពជាអាគន្តុកភវង្គ។ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកថា៖ “ម្យ៉ាងទៀត កាលណាទោមនស្សកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្ត ដល់បុគ្គលអ្នកមានសោមនស្សសហគតបដិសន្ធិ ដែលបានញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាល ហើយស៊ប់ក្នុងសេចក្ដីប្រមាទ ធ្វើឈានឲ្យសាបសូន្យទៅ កាលពិចារណាថា ‘ធម៌ដ៏ឧត្តមរបស់អាត្មាអញ វិនាសទៅហើយ’ ក្នុងកាលនោះ តើអ្វីកើតឡើង? ព្រោះថា ទោមនស្សក្នុងលំដាប់នៃសោមនស្ស និងសោមនស្សក្នុងលំដាប់នៃទោមនស្ស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហាមឃាត់ហើយក្នុងបដ្ឋានៈ។ សូម្បីតទារម្មណ៍ក្នុងកាលដែលជវនៈរត់ទៅដោយប្រារព្ធនូវមហគ្គតធម៌ ក៏ទ្រង់ហាមឃាត់ហើយក្នុងបដ្ឋានៈនោះដែរ។ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា ជាកុសលវិបាកក្ដី ជាអកុសលវិបាកក្ដី តែងកើតឡើង។ អារម្មណ៍របស់អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុនោះ តើជាអ្វី? គឺអារម្មណ៍ណាមួយក្នុងបរិត្តធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម។ ព្រោះថា ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនេះ អារម្មណ៍ណាដែលមកប៉ះពាល់ក្នុងសម័យនោះ។ គប្បីដឹងថា ចិត្តនេះកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍នោះ”។ យ៉ាងនេះ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណៈទាំងពីរដ៏សមគួរដល់ទោមនស្សសហគតជវនៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា ដោយភាពជាអាគន្តុកភវង្គដោយពិត។ បទថា “Etampi yujjati yevā” សេចក្ដីថា សូម្បីអាគន្តុកភវង្គដែលជាសហេតុកៈនេះ ក្នុងទីបំផុតនៃអកុសលជវនៈ ក៏សមគួរដូចគ្នា។ បទថា “Domanassa javanānantaraṃ bhavaṅga pātova hotī” សេចក្ដីថា គឺការធ្លាក់ចុះនៃមូលភវង្គដែលប្រកបដោយឧបេក្ខាប៉ុណ្ណោះ។ កិច្ចដោយអាគន្តុកភវង្គ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាបុគ្គលមានឧបេក្ខាបដិសន្ធិ។ ការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍ ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតទារម្មណវារៈមិនអាចកើតឡើងបានក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ។ ព្រោះថា តទារម្មណវារៈ មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ក្នុងមហន្តារម្មណ៍ និងអវិភូតារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ មួយវិញទៀត ការកើតឡើងនៃមូលភវង្គ ក៏មិនមានដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសោមនស្សភវង្គដែលជាមូលភវង្គ ផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងទោមនស្សជវនៈ។ បទថា “Iti katvā” សេចក្ដីថា ដោយហេតុនេះ។ បទថា “Ekaṃ” សេចក្ដីថា ឧបេក្ខាសហគតវិបាកមួយ។ យ៉ាងនោះ នៃបុគ្គលនោះឯង កាលញ៉ាំងទោមនស្សឲ្យកើតឡើង ការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍ ក៏មិនមានឡើយ។ ការប្រកបសេចក្ដីថា ព្រោះការកើតឡើងនៃមូលភវង្គមិនមាន ទើបក្នុងលំដាប់នៃទោមនស្ស តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៦...។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា “tassevā” សេចក្ដីថា នៃបុគ្គលអ្នកមានសោមនស្សបដិសន្ធិឯង។ ការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍ ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកាលបើអារម្មណ៍សូម្បីជាអតិមហន្តារម្មណ៍ ឬជាអតិវិភូតារម្មណ៍ សោមនស្សតទារម្មណ៍ ក៏ផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងជវនៈ។ និងព្រោះឧបេក្ខាតទារម្មណ៍ ផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ឧបេក្ខាតទារម្មណ៍ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអតិឥដ្ឋារម្មណ៍ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអារម្មណ៍ជាមហគ្គតៈនិងបញ្ញត្តិ តទារម្មណ៍ទាំងពីរ ក៏មិនកើតឡើងទាល់តែសោះ។ មួយវិញទៀត ការកើតឡើងនៃមូលភវង្គ ក៏មិនមានដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងជវនៈ ដូច្នេះឯង។


‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Sabba dhammesū’’ti sabbesu ārammaṇa dhammesu. ‘‘Pathama samannāhāro’’ti āvajjana kiccaṃ āha. Suttanta pāṭhe. ‘‘Tajjo’’ti tena ārammaṇānaṃ āpātā gamanena jāto. ‘‘Tajjo’’ti vā tadanurūpotipi vadanti. ‘‘Viññāṇabhāgassā’’ti cakkhu dvārika viññāṇa koṭṭhāsassa. ‘‘Yato’’ti yasmiṃ kāle. Kathaṃ āvajjanena vinā nuppajjatīti āha ‘‘sace āvajjanenā’’tiādiṃ. ‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. Yathā pana nirāvajjanaṃ hoti bhinnā rammaṇañca, evaṃ tathāti yojanā. ‘‘Ekassapī’’ti ekassa āgantuka bhavaṅgassapi natthi doso. Mahāaṭṭhakathāyañca natthi. Aṭṭhasāliniyaṃ pana atthiyeva. ‘‘Savipphandanattā’’ti ettha attho savipphārikanti pade vuttanayena veditabbo. ‘‘Itare sañcā’’ti mahaggatalokuttara javanānañca. Kāni ci parittārammaṇānipi samānāni. Yadi tadārammaṇū panissa yassa kāmabhavaṅgassa abhāvato tadārammaṇāni rūpārūpa brahmānaṃ nuppajjanti. Evaṃ sati, cakkhusota dvārika cittānipi rūpa brahmānaṃ nuppajjeyyunti āha ‘‘cakkhu sotaviññāṇāni panā’’tiādiṃ. ‘‘Indriyappavatti [Pg.140] ānubhāvato’’ti cakkhu vatthu sotavatthu saṅkhātānaṃ indriya vatthūnaṃ rūpa brahma santāne pavattattā tesaṃ pavatti ānubhāvato cakkhu sotaviññāṇāni rūpabrahmānaṃ pavattantiye vāti dassetuṃ ‘‘sampaṭicchana santīraṇānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vikappabalevā’’ti kāmakusalā kusalānaṃ viya vividhena ākārena kappetvā pakappetvā ārammaṇaggahasāmatthiyevāsati. ‘‘Appanāpatta bhāvanā kammavisese vā’’ti ettha abhiññā javanāni viya mahaggata vipāka lokuttara vipākāni viya cāti vattabbaṃ. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti paṭicca samuppāda vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Vibhāvaniyaṃ vutta kāraṇānī’’ti aṭṭhakathāto āharitvā vibhāvaniyaṃ vuttāni ‘ajanakattā janaka samānattā bhāvato’tiādīni kāraṇāni.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា “Ettha cā” ជាដើម។ បទថា “Sabba dhammesū” សេចក្ដីថា ក្នុងអារម្មណធម៌ទាំងពួង។ បទថា “Pathama samannāhāro” ព្រះថេរៈសំដៅយកអាវជ្ជនកិច្ច។ ក្នុងបាឋនៃព្រះសូត្រ។ បទថា “Tajjo” សេចក្ដីថា កើតឡើងហើយព្រោះការមកប៉ះពាល់នៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយនោះ។ មួយវិញទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា បទថា “Tajjo” គឺសមគួរដល់អារម្មណ៍នោះ ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា “Viññāṇabhāgassā” សេចក្ដីថា នៃចំណែកវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុទ្វារ។ បទថា “Yato” សេចក្ដីថា ក្នុងកាលណា។ ព្រះថេរៈពោលពាក្យជាដើមថា “sace āvajjanenā” ដើម្បីបង្ហាញថា ចិត្តនោះមិនកើតឡើងដោយវៀរចាកអាវជ្ជនៈយ៉ាងដូចម្ដេច។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា “Ettha siyā” ជាដើម។ ការប្រកបសេចក្ដីថា យ៉ាងណាមិញ ការមិនមានអាវជ្ជនៈ និងការមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នា តែងមាន យ៉ាងនោះ សេចក្ដីនោះ ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ បទថា “Ekassapī” សេចក្ដីថា សូម្បីចំពោះអាគន្តុកភវង្គមួយ ក៏មិនមានទោសឡើយ។ សូម្បីក្នុងមហាអដ្ឋកថា ក៏មិនមានដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី មានពិតមែន។ ក្នុងបទថា “Savipphandanattā” នេះ សេចក្ដីគប្បីដឹងដោយន័យដែលពោលទុកក្នុងបទថា savipphārikaṃ នោះឯង។ បទថា “Itare sañcā” សេចក្ដីថា និងនៃមហគ្គតជវនៈនិងលោកុត្តរជវនៈទាំងឡាយដទៃទៀត។ សូម្បីអារម្មណ៍ជាបរិត្តៈខ្លះ ក៏ស្មើគ្នាដែរ។ ប្រសិនបើតទារម្មណ៍កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះភាពមិនមាននៃកាមភវង្គ តទារម្មណ៍ទាំងឡាយ មិនកើតឡើងដល់រូបព្រហ្មនិងអរូបព្រហ្មទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីចិត្តទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុទ្វារនិងសោតទ្វារ ក៏មិនគប្បីកើតឡើងដល់រូបព្រហ្មទាំងឡាយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលពាក្យជាដើមថា “cakkhu sotaviññāṇāni panā”។ ដើម្បីបង្ហាញថា ចក្ខុវិញ្ញាណនិងសោតវិញ្ញាណទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដល់រូបព្រហ្មទាំងឡាយដោយពិត ព្រោះអានុភាពនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥន្ទ្រិយវត្ថុទាំងឡាយដែលពោលគឺចក្ខុវត្ថុនិងសោតវត្ថុ ក្នុងសន្តាននៃរូបព្រហ្ម ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “sampaṭicchana santīraṇānī”។ បទថា “Vikappabalevā” សេចក្ដីថា កាលបើមានតែសមត្ថភាពក្នុងការកាន់យកអារម្មណ៍ដោយការត្រិះរិះរៀបចំដោយអាការផ្សេងៗ ដូចជាកាមកុសលនិងអកុសលទាំងឡាយ។ ក្នុងបទថា “Appanāpatta bhāvanā kammavisese vā” នេះ គប្បីពោលថា ដូចជាអភិញ្ញាជវនៈទាំងឡាយ និងដូចជាមហគ្គតវិបាកនិងលោកុត្តរវិបាកទាំងឡាយ។ បទថា “Aṭṭhakathāyaṃ” សេចក្ដីថា ក្នុងអដ្ឋកថានៃបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គ។ បទថា “Vibhāvaniyaṃ vutta kāraṇānī” សេចក្ដីថា ហេតុទាំងឡាយមានជាដើមថា ‘ព្រោះភាពមិនញ៉ាំងឲ្យកើត និងព្រោះភាពស្មើដោយធម៌ញ៉ាំងឲ្យកើត’ ដែលនាំមកអំពីអដ្ឋកថា ហើយពោលទុកក្នុងគម្ពីរវិភាវនី។


140. Javana niyame. Aṭṭhakathāyampi chakkhattuṃ pavatti vuttā. Yathāha sace pana balavā rammaṇaṃ āpātāgataṃ hoti. Kriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite cakkhuviññāṇādīni uppajjanti. Javanaṭṭhāne pana pathamakāmāvacara kusala cittaṃ javanaṃ hutvā chasattavāre javitvā tadārammaṇassa vāraṃ detīti. ‘‘Mudutara bhāvenā’’ti mātukucchimhi ṭhitakālevā sampati jātakāle vā vatthussa atimudubhāvena. ‘‘Kenaciupadduta bhāvenā’’ti bāḷhagelaññajātakāle kenaci vātapittasemhādinā upadduta bhāvena. ‘‘Ajjhotthaṭa bhāvenā’’ti tassa vevacanamattaṃ. Mandībhūto vego yesaṃ tāni mandībhūta vegāni. ‘‘Asayha rūpehī’’ti dukkhamasabhāvehi. Abhibhūtānaṃ sattānaṃ. Tañca kho vacanaṃ pākatika sattānaṃ vaseneva vuttaṃ. Na sattavisesānaṃ vasena. Evaṃ sati, sattavisesānaṃ vasena kathaṃ daṭṭhabbanti āha ‘‘ye panā’’tiādiṃ. ‘‘Uparī’’ti maraṇuppattiṭṭhāne. ‘‘Vuttañhī’’ti visuddhi magge vuttameva. ‘‘Yamakappāṭihāriyaṃ’’ti yugaḷavatthūnaṃ ekato pavatta acchariya kammaṃ. ‘‘Dve jhānaṅgānī’’ti upekkhekaggatā jhānaṅgāni.

១៤០. ក្នុងជវននិយម។ សូម្បីក្នុងអដ្ឋកថា ក៏ពោលទុកថា ជវនៈកើតឡើង ៦ ដង។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា ប្រសិនបើអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តដ៏ខ្លាំង មកប៉ះខ្ទប់ហើយ។ កាលបើភវង្គត្រូវកិរិយាមនោធាតុកម្រើក (អាវជ្ជនៈ) ហើយ ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ក៏កើតឡើង។ ឯក្នុងជវនដ្ឋាន កាមាវចរកុសលចិត្តទី ១ កើតជាជវនៈ រត់ទៅ ៦ ឬ ៧ ដង ហើយឲ្យវារៈដល់តទារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Mudutara bhāvena” (ដោយភាពទន់ខ្សោយក្រៃលែង) គឺដោយភាពទន់ខ្សោយក្រៃលែងនៃវត្ថុរូប ក្នុងកាលដែលនៅក្នុងផ្ទៃមាតាក្តី ឬក្នុងកាលដែលទើបនឹងកើតភ្លាមក្តី។ ពាក្យថា “Kenaciupadduta bhāvena” (ដោយភាពត្រូវឧបទ្រពណាមួយបៀតបៀន) គឺដោយភាពត្រូវខ្យល់ ប្រមាត់ ឬស្លេស្មជាដើមបៀតបៀន ក្នុងកាលដែលកើតរោគាពាធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ពាក្យថា “Ajjhotthaṭa bhāvena” (ដោយភាពត្រូវគ្របសង្កត់) គ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា ជវនៈទាំងឡាយណា មានល្បឿនថយចុះ ជវនៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា មានល្បឿនថយចុះហើយ (mandībhūta vegāni)។ ពាក្យថា “Asayha rūpehi” គឺដោយសភាវៈដែលទ្រាំទ្របានដោយលំបាក។ នៃសត្វទាំងឡាយដែលត្រូវគ្របសង្កត់។ ក៏ប៉ុន្តែ ពាក្យនោះ លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃសត្វធម្មតាៗប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃសត្វវិសេសឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ តើគប្បីយល់យ៉ាងណាដោយអំណាចនៃសត្វវិសេស? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “ye pana” ជាដើម។ ពាក្យថា “Uparī” គឺក្នុងទីដែលច្យុតិនិងបដិសន្ធិកើតឡើង។ ពាក្យថា “Vuttañhi” គឺលោកពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា “Yamakappāṭihāriyaṃ” (យមកបាដិហារិយ៍) គឺការធ្វើអស្ចារ្យដែលប្រព្រឹត្តទៅព្រមគ្នានៃវត្ថុជាគូៗ។ ពាក្យថា “Dve jhānaṅgāni” គឺអង្គឈានពីរ គឺឧបេក្ខានិងឯកគ្គតា។


‘‘Yogakammasiddhiyā’’ti bhāvanānu yogakammasiddhassa. Iddhi vikubbanaṃ nāma iddhiyā nānākammakaraṇaṃ. ‘‘Siddhiyā evā’’ti sijjha natthāya eva[Pg.141]. Attano anantare eva uppannaṃ phalaṃ etissāti ānantarikapphalā. Maggacetanā. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Mandassā’’ti manda puggalassa. ‘‘Tikkhassā’’ti tikkha puggalassa. Tīṇi phalacittāni. ‘‘Payogābhisaṅkhārassā’’ti pathamajjhānato paṭṭhāya samatha vipassanāyuganandhappavatti saṅkhātassa pubbappayogābhisaṅkhārassa. ‘‘Akatādhikārassā’’ti āsanne purimabhave akata jhānaparikammassa puggalassa. Sabbesampi phalaṭṭhānaṃ ciṇṇavasibhāvāneva hontīti yojanā.

ពាក្យថា “Yogakammasiddhiyā” គឺរបស់បុគ្គលដែលសម្រេចដោយការប្រកបក្នុងភាវនាកម្ម។ ការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិវិកុព្វនៈ គឺការធ្វើការងារផ្សេងៗដោយឫទ្ធិ។ ពាក្យថា “Siddhiyā eva” គឺដើម្បីការសម្រេចនោះឯង។ មគ្គចេតនាណា មានផលកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីខ្លួននោះឯង មគ្គចេតនានោះ ឈ្មោះថា អានន្តរិកផលា។ ពាក្យថា “Iti” គឺព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា “Mandassa” គឺរបស់បុគ្គលអ្នកយឺតយូរ (មន្ទបុគ្គល)។ ពាក្យថា “Tikkhassa” គឺរបស់បុគ្គលអ្នករហ័ស (តិក្ខបុគ្គល)។ ផលចិត្ត ៣។ ពាក្យថា “Payogābhisaṅkhārassa” គឺរបស់បុព្វបយោគាភិសង្ខារ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅទន្ទឹមគ្នានៃសមថៈនិងវិបស្សនា ចាប់តាំងពីបឋមជ្ឈានទៅ។ ពាក្យថា “Akatādhikārassa” គឺរបស់បុគ្គលដែលមិនបានធ្វើឈានបរិកម្ម ក្នុងភពមុនដ៏កៀកបង្កើយ។ ការប្រកបសេចក្តីថា សូម្បីផលដ្ឋានរបស់បុគ្គលទាំងអស់ ក៏ជាសភាពដែលធ្លាប់ស៊ាំនឹងវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) នោះឯង។


Javananiyamoniṭṭhito.

ចប់ ជវននិយម។


141. Duhetukādīsu. Jāti dvihetukādayo eva adhippetāti vuttaṃ ‘‘paṭisandhiviññāṇa sahagatā’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ dvinnaṃ pī’’ti dvihetukānampi ahetukānampi. Bhusojhāna maggaphalāni vārenti nīvārentīti āvaraṇāni. Vipākāni ca tāni āvaraṇāni cāti viggaho. ‘‘Vipākānī’’ti ahetuka dvihetuka vipākāni. Tehi gahitappaṭisandhikānaṃ imasmiṃ bhavejhāna maggaphalappaṭilābho nāma natthi. Tenāha ‘‘vipākāvaraṇa sabbhāvato’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti duggati ahetuka puggalānaṃ. Puggalānanti vuttaṃ hoti. Na labbhantīti sambandho. ‘‘Itaresaṃ’’ti tato aññesaṃ sugati ahetuka puggalānaṃ.

១៤១. ក្នុងពាក្យថា Duhetukādīsu ជាដើម។ លោកពោលពាក្យថា “paṭisandhiviññāṇa sahagatā” ជាដើម ព្រោះសំដៅយកជាតិកំណើតនៃទ្វិហេតុកបុគ្គលជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Tesaṃ dvinnaṃ pi” គឺសូម្បីរបស់ទ្វិហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយក្តី របស់អហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយក្តី។ ធម៌ទាំងឡាយណា តែងរារាំង គឺហាមឃាត់យ៉ាងខ្លាំងនូវឈាន មគ្គ និងផល ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាវរណៈ (គ្រឿងរារាំង)។ វិគ្គហៈថា ធម៌ទាំងឡាយនោះ ជាវិបាកផង ជាអាវរណៈផង ឈ្មោះថា វិបាកាវរណៈ។ ពាក្យថា “Vipākāni” គឺអហេតុកវិបាក និងទ្វិហេតុកវិបាក។ ការបានសម្រេចឈាន មគ្គ និងផល ក្នុងភពនេះ មិនមានឡើយ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលកាន់បដិសន្ធិដោយវិបាកទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vipākāvaraṇa sabbhāvato” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tesaṃ” គឺរបស់ទុគ្គតិអហេតুকបុគ្គលទាំងឡាយ។ លោកពោលសំដៅយកបុគ្គលទាំងឡាយ។ ការប្រកបសេចក្តីថា មិនបានសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា “Itaresaṃ” គឺរបស់សុគតិអហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយ ក្រៅពីនោះ។


‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. Duggati pariyāpannānañca ahetukānaṃ. ‘‘Mūlabhavaṅge’’tiādimhi paṭisandhi cittaṃ hutvā āgate mūlabhavaṅge. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti yaṃ kiñci bhavaṅgaṃ. ‘‘Vuccate’’ti visajjanā vuccate. ‘‘Sabba aṭṭhakathāsu paṭikkhitto’’ti aṭṭhasāliniyaṃ tāva vipākuddhārakathāyaṃ soḷasasu kāmāvacara kusala vipākesu aṭṭhannaṃ ahetuka vipākānaṃ eva āpāyikesu sattesu uppattiṃ dasseti. Na aṭṭhannaṃ sahetuka vipākānaṃ. Tathā paṭicca samuppādaṭṭha kathāsu ca viññāṇa padavaṇṇanāsu aññāsu ca abhidhammāvatārādīsūti evaṃ sabbaṭṭhakathāsu paṭikkhittā nāma hoti. ‘‘Yogasā dhanīyattā’’ti [Pg.142] payogena sādhetabbattā. Kusalākusalāni hi vaḍḍhetuṃ vā hāpetuṃ vā payoge kate vaḍḍhanti ceva hāyanti ca. Ñāṇavippayuttabhūtaṃ gahetuṃ yuttaṃ. Kasmā, ahetukassa bhavaṅgassāti vuttassa mūlabhavaṅgassa ahetukattā. ‘‘Dvinnampi ahetukānaṃ’’ti duggati ahetukānañca sugati ahetukānañca. ‘‘Aparepanā’’tiādi vibhāvaniyaṃ āgato apare vādo. Vuttañhi tattha ‘aparepana yathā ahetukānaṃ sahetuka tadārammaṇaṃ hoti, evaṃ dvihetukānaṃ tihetuka tadārammaṇaṃpī’ti vaṇṇenti. Tesaṃmatānurodhena ca idhapi ñāṇasampayutta vipākappaṭikkhepo ahetukeyeva sandhāyāti vadantīti. Taṃ pana vipākuddhārakathāyaṃ ‘ettheva dvādasa kamaggopī’ti ca, ettheva dasakamaggopī’ti ca āgatehi na sameti. Tattha hi soḷasasukusalavipākesu dvihetuka kammanibbattānaṃ dvinnaṃ dvihetukāhetuka puggalānaṃ cattāri ñāṇasampayutta vipākāni vajjetvā dvādasa kamaggo nāma hoti. Puna sesesu dvādasa vipākesupi asaṅkhārika kammanibbattānaṃ dve ñāṇavippayutta sasaṅkhārika vipākāni, sasaṅkhārika kammanibbattānañca dve ñāṇavippayutta asaṅkhārika vipākāni vajjetvā dutiyatthera vāde dasakamaggo nāma hotīti. Ettha pana dvi hetukopi puggalo adhikena chandena vā vīriyena vā cittena vā yutto pariyatti dhammaṃ vā nānāvijjāsippāni vā bahuṃ gaṇheyya, suṇeyya, dhāreyya, vāceyya, cinteyya. Athassa ñāṇasampayutta javanaṃ bahulaṃ samudā careyya. Tadā tassa nānākammena javanānu rūpaṃ ñāṇasampayutta tadārammaṇaṃ na na sambhavatīti vuttaṃ. Taṃ yuttaṃ viya dissatīti. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ pihi. La. Vuttā’’ti kathaṃ vuttā. Etāni hi manussesu ca kāmāvacara devesu ca puññavantānaṃ dvihetukati hetukānaṃ paṭisandhikāle paṭisandhi hutvā vipaccantītiādinā vuttāti. Te pana tividhā, navavidhāti sambandho. ‘‘Tesaṃ tabbhāvo’’ti kusalānaṃ kusalabhāvo, akusalānaṃ akusalabhāvo. ‘‘Sikkhana dhammayuttā’’ti tīhi sikkhāhi pahātabbānaṃ kilesānaṃ atthitāya sikkhitabbatā pakatiyaṃ ṭhitāti adhippāyo[Pg.143].‘‘Heṭṭhimānañcā’’ti heṭṭhima phalānañca. Yāniyānisakāni yathāsakaṃ. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ puggalānaṃ. ‘‘Pariniṭṭhita sikkhā kiccattā’’ti sikkhā kiccaṃ nāma kilesa dhammānaṃ pahānatthāya eva hotīti tesu sabbaso pahīnesu sikkhā kiccaṃ pariniṭṭhitaṃ hoti. Evaṃ pariniṭṭhita sikkhā kiccattā. Suṭṭhu bhabboti sambhavo. Sambhavoti visesana padametanti āha ‘‘yathā sambhavaṃ’’ti.

ក្នុងពាក្យថា “Ettha siyā” ជាដើម គឺរបស់អហេតុកសត្វទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទុគ្គតិ។ ក្នុងពាក្យថា “Mūlabhavaṅge” ជាដើម គឺក្នុងមូលភវង្គដែលមកដល់ដោយការធ្វើជាបដិសន្ធិចិត្ត។ ពាក្យថា “Yaṃ kiñci” គឺភវង្គណាមួយ។ ពាក្យថា “Vuccate” គឺលោកពោលសំដៅយកការដោះស្រាយ។ ពាក្យថា “Sabba aṭṭhakathāsu paṭikkhitto” (ដែលត្រូវបដិសេធក្នុងអដ្ឋកថាទាំងអស់) គឺជាដំបូង ក្នុងអដ្ឋសាលិនី ត្រង់វិបាកុទ្ធារកថា លោកបង្ហាញការកើតឡើងក្នុងអបាយសត្វ នៃអហេតុកវិបាក ៨ ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងបណ្តាកាមាវចរកុសលវិបាក ១៦ មិនមែនបង្ហាញសហេតុកវិបាក ៨ ឡើយ។ ដូច្នោះដែរ សូម្បីក្នុងអដ្ឋកថាបដិច្ចសមុប្បាទ ក្នុងវិញ្ញាណបទវណ្ណនា និងក្នុងគម្ពីរដទៃទៀតមានអភិធម្មាវតារជាដើម ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបដិសេធក្នុងអដ្ឋកថាទាំងអស់យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា “Yogasādhanīyattā” គឺដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីសម្រេចបានដោយបយោគៈ (ការព្យាយាម)។ ព្រោះថា កាលបើមានការព្យាយាមដើម្បីចម្រើន ឬដើម្បីសាបសូន្យ កុសលនិងអកុសលទាំងឡាយ តែងចម្រើនឡើងផង តែងសាបសូន្យទៅផង។ ការកាន់យកនូវចិត្តដែលជាញាណវិប្បយុត្ត ទើបជាការសមគួរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមូលភវង្គដែលលោកពោលថាជាអហេតុកភវង្គនោះ ជាអហេតុកៈ។ ពាក្យថា “Dvinnampi ahetukānaṃ” គឺទាំងរបស់ទុគ្គតិអហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយ ទាំងរបស់សុគតិអហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Apare pana” ជាដើម គឺជាមតិរបស់អាចារ្យដទៃ (អបរវាទ) ដែលមកក្នុងគម្ពីរវិភាវនី។ ព្រោះថាក្នុងគម្ពីរនោះ លោកពោលទុកថា ‘ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យដទៃទៀតតែងពន្យល់ថា ដូចជាតទារម្មណ៍ដែលជាសហេតុកៈ តែងមានដល់អហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយយ៉ាងណា តទារម្មណ៍ដែលជាតិហេតុកៈ ក៏តែងមានដល់ទ្វិហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ’។ ហើយលោកតែងពោលថា ដោយស្របតាមមតិរបស់អាចារ្យទាំងនោះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ការបដិសេធវិបាកដែលជាញាណសម្បយុត្ត ក៏សំដៅយកតែក្នុងអហេតុកបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ មតិនោះ មិនសមស្របនឹងពាក្យដែលមកក្នុងវិបាកុទ្ធារកថាថា ‘ក្នុងទីនេះឯង សូម្បីទ្វាទសកកម្មគ្គៈ (ផ្លូវកម្ម ១២)’ ខ្លះ និង ‘ក្នុងទីនេះឯង សូម្បីទសកកម្មគ្គៈ (ផ្លូវកម្ម ១០)’ ខ្លះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងវិបាកុទ្ធារកថានោះ ក្នុងបណ្តាកាមាវចរកុសលវិបាក ១៦ កាលបើវៀរចាកញាណសម្បយុត្តវិបាក ៤ ចេញ របស់ទ្វិហេតុកបុគ្គលនិងអហេតុកបុគ្គលទាំងពីរ ដែលកើតអំពីទ្វិហេតុកកម្ម ឈ្មោះថា ទ្វាទសកកម្មគ្គៈ (ផ្លូវកម្ម ១២)។ មួយវិញទៀត សូម្បីក្នុងវិបាក ១២ ដែលនៅសល់ កាលបើវៀរចាកញាណវិប្បយុត្តសសង្ខារិកវិបាក ២ របស់បុគ្គលដែលកើតអំពីអសង្ខារិកកម្ម និងវៀរចាកញាណវិប្បយុត្តអសង្ខារិកវិបាក ២ របស់បុគ្គលដែលកើតអំពីសសង្ខារិកកម្មចេញ ក្នុងមតិរបស់ព្រះថេរៈទីពីរ ឈ្មោះថា ទសកកម្មគ្គៈ (ផ្លូវកម្ម ១០)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សូម្បីទ្វិហេតុកបុគ្គល កាលបើប្រកបដោយឆន្ទៈ វីរិយៈ ឬចិត្តដ៏ខ្លាំងក្លា គប្បីរៀនសូត្រ ស្តាប់ ចងចាំ បង្ហាត់បង្រៀន ឬគិតគូរនូវបរិយត្តិធម៌ ឬវិជ្ជាសិល្បៈផ្សេងៗឲ្យបានច្រើន។ លំដាប់នោះ ជវនៈដែលជាញាណសម្បយុត្ត តែងប្រព្រឹត្តទៅជាច្រើនដល់បុគ្គលនោះ។ ក្នុងកាលនោះ លោកពោលថា តទារម្មណ៍ដែលជាញាណសម្បយុត្ត ដ៏សមគួរដល់ជវនៈ ដោយកម្មផ្សេងៗ មិនមែនជាមិនអាចកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ សេចក្តីនោះ ហាក់ដូចជាសមគួរណាស់។ ពាក្យថា “Aṭṭhakathāyampi... ល... vuttā” តើលោកពោលទុកយ៉ាងណា? ព្រោះថា វិបាកទាំងឡាយនេះ លោកពោលទុកដោយពាក្យជាដើមថា តែងឲ្យផលជាបដិសន្ធិ ក្នុងកាលជាបដិសន្ធិនៃទ្វិហេតុកបុគ្គលនិងតិហេតុកបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានបុណ្យ ក្នុងពួកមនុស្សនិងទេវតាក្នុងកាមភព។ វិបាកទាំងនោះ មាន ៣ យ៉ាង ឬ ៩ យ៉ាង នេះជាការប្រកបសេចក្តី។ ពាក្យថា “Tesaṃ tabbhāvo” គឺភាពជាកុសលនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ភាពជាអកុសលនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Sikkhana dhammayuttā” មានអធិប្បាយថា ភាពជាអ្នកត្រូវសិក្សា ព្រោះមានកិលេសដែលគប្បីលះបង់ដោយសិក្ខាទាំង ៣ គឺស្ថិតនៅក្នុងសភាវៈធម្មតា។ ពាក្យថា “Heṭṭhimānañca” គឺរបស់ផលធម៌ថ្នាក់ទាបទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា របស់ខ្លួនៗ គឺទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “Uparimānaṃ” គឺរបស់បុគ្គលថ្នាក់ខ្ពស់ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Pariniṭṭhita sikkhā kiccattā” សេចក្តីថា កិច្ចក្នុងសិក្ខា តែងមានដើម្បីលះបង់កិលេសធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ កាលបើកិលេសធម៌ទាំងនោះត្រូវលះបង់ដាច់ស្រឡះហើយ កិច្ចក្នុងសិក្ខាក៏ឈ្មោះថាសម្រេចហើយ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានកិច្ចក្នុងសិក្ខាសម្រេចហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “yathā sambhavaṃ” គឺលោកពោលថា សម្ភវៈ គឺការសមគួរយ៉ាងក្រៃលែង។ ពាក្យថា សម្ភវៈ នេះ ជាបទវិសេសនៈនៃពាក្យនោះ។


142. ‘‘Etthevā’’ti etasmiṃ kāmaloke eva. ‘‘Taṃ taṃ pasādarahitānaṃ’’ti tenatena pasādena rahitānaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ dvāre uppannāni taṃ taṃ dvārikāni. Catusaṭṭhivīthi cittāni. Dve cattālīsa vīthi cittāni. ‘‘Brahmaloke vā’’tiādīsu. Idaṃ aṭṭhakathā vacanaṃ. Yathāha rūpabhave catunnaṃ viññāṇānaṃ, tatheva paccayo. Pavatte, nopaṭisandhiyaṃ. Soca kho kāmāvacare aniṭṭha rūpadassana saddasavanavasena, brahmaloke pana aniṭṭhā rūpādayo nāma natthi. Tathā kāmāvacara devaloke pīti. Tāni cattāri cittāni. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ rūpaloke. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ vacane. ‘‘Taṃ taṃ bhūmi pariyāpanne’’ti tissaṃ tissaṃ bhūmiyaṃ pariyāpanne. Sesamettha suviññeyyaṃ.

១៤២. ពាក្យថា “Ettheva” គឺក្នុងកាមលោកនេះឯង។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ pasādarahitānaṃ” គឺរបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រាសចាកប្រាសាទរូបនោះៗ។ ចិត្តទាំងឡាយណា កើតឡើងក្នុងទ្វារនោះៗ ចិត្តទាំងនោះ ឈ្មោះថា ទ្វារិកៈ (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ) នោះៗ។ វិថិចិត្ត ៦៤។ វិថិចិត្ត ៤២។ ក្នុងពាក្យថា “Brahmaloke vā” ជាដើម នេះជាពាក្យអដ្ឋកថា។ ដូចដែលលោកពោលថា ក្នុងរូបភព បច្ច័យនៃវិញ្ញាណទាំង ៤ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តិកាល) មិនមែនក្នុងកាលបដិសន្ធិឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ វិបាកនោះ តែងមានក្នុងកាមាវចរភព ដោយអំណាចនៃការឃើញរូបនិងការឮសំឡេងដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត ឯក្នុងព្រហ្មលោក ឈ្មោះថា រូបជាដើមដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត មិនមានឡើយ។ ដូច្នោះដែរ សូម្បីក្នុងកាមាវចរទេវលោក។ ចិត្តទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា “Tattha” គឺក្នុងរូបលោកនោះ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវនី។ ពាក្យថា “Idha” គឺក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ bhūmi pariyāpanne” គឺដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិនោះៗ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។


Vīthisaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

ចប់ អនុទីបនីនៃវិថីសង្គហទីបនី។


5. Vīthimuttasaṅgahaanudīpanā

៥. វិថីមុត្តសង្គហអនុទីបនី


143. Vīthimuttasaṅgahe[Pg.144]. ‘‘Pavattisaṅgahaṃ’’ti cittuppādānaṃ pavattākārakathanasaṅgahaṃ. ‘‘Paṭisandhiyaṃ’’ti paṭisandhikāle. ‘‘Tesaṃ’’ti citta cetasikānaṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Tadāsannatāyā’’ti tāyapaṭisandhiyā āsannatāya. ‘‘Taṃ gahaṇene vā’’ti sandhiggahaṇena eva sandhivacanena eva. ‘‘Visayappavatti nāmā’’ti kamma kammanimittādīnaṃ visayānaṃ dvāresu āpātā gamana vasena pavatti nāma. ‘‘Maraṇuppattiyaṃ eva siddhā’’ti maraṇuppattiyaṃ javanesu eva siddhā. Etena maraṇuppatti vidhānaṃ javanappadhānaṃ hoti, na cutippadhānanti dīpeti. Na hi tasmiṃ vidhāne tassaṃ cutiyaṃ visayappavatti vacanaṃ nāma atthi. Javanesu eva atthi. Sā pana cuti tasmiṃ bhave ādimhi paṭisandhi pavattiyā siddhāya sijjhati yevāti. ‘‘Tesaṃ’’ti vīthimuttānaṃ. ‘‘Bhavantī’’ti pātubbhavanti. ‘‘Tato’’ti ayato. ‘‘Gantabbā’’ti paṭisandhiggahaṇavasena upapajjitabbā. ‘‘Gacchantī’’ti pavattanti. ‘‘Tiro’’ti tiriyato. ‘‘Añchitā’’ti gatā pavattā, āyatā vā. ‘‘Samānajātitāyā’’ti tiracchāna gatajāti vasena samānajāti bhāvena. ‘‘Yuvantī’’ti missī bhavanti. ‘‘Sukhasamussayato’’ti sukhasamudāyato. ‘‘Dibbantī’’ti vijjotanti. ‘‘Iti katvā’’ti iti vacanatthaṃ katvā uparidevā surāti vuccantīti yojanā. ‘‘Vepacittipahārādādayo’’ti vepacitti asurinda pahārādaasurindādike devāsure. ‘‘Surappaṭi pakkhā’’ti tāvatiṃsādevappaṭipakkhā. ‘‘Surasadisā’’ti tāvatiṃsādeva sadisā. ‘‘Vemānikapete’’ti vemānika nāmake pete. ‘‘Vinipātike’’ti vinipātika nāmake duggata devajātike. Tesaṃ pavatti upari ‘vinipātikāsurānañcā’ti pade āvi bhavissati. ‘‘Tepī’’ti lokantarika nerayika sattāpi. ‘‘Kālakañcikapete’’ti kālakañcika nāmake pete. Evaṃ kathāvatthu pāḷiyaṃ āgatā vessabhu ādayo yamarājānopanāti sambandho. Vessabhū [Pg.145] ca notti ca somo ca yamo ca vessavaṇo ca iti ime petti rājāno. ‘‘Rajja’’nti rājabhāvaṃ rājakiccaṃ. Ye ca yakkharakkhasā nāma karontā vicarantīti sambandho. ‘‘Kurūrakammakārino’’ti luddakammakārino. ‘‘Revati vimāne’’ti revati vimāna vatthumhi. ‘‘Ito’’ti manussa lokato, sugatibhavato vā. Tehi yakkha rakkhasā nāma bhūmaṭṭhakāpi santi, ākāsaṭṭhakāpi. ‘‘Nānākammakāraṇāyo’’ti dvattiṃsa vidhāni kammakaraṇa kiccāni. Tesampi nirayapālānanti sambandho. ‘‘Tissannaṃ’’ti tissannaṃ apāyabhūmīnaṃ. Apāyabhūmi.

១៤៣. ក្នុងវិថីមុត្តសង្គហៈ។ ពាក្យថា «Pavattisaṅgahaṃ» សេចក្តីថា សង្គហៈដែលពោលអំពីអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តុប្បាទទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Paṭisandhiyaṃ» សេចក្តីថា ក្នុងកាលជាទីបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា «Tesaṃ» សេចក្តីថា នៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «Tadāsannatāyā» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជិតស្និទ្ធនឹងបដិសន្ធិនោះ។ ពាក្យថា «Taṃ gahaṇene vā» សេចក្តីថា ដោយការកាន់យកនូវសន្ធិ ឬដោយពាក្យពោលតភ្ជាប់នោះឯង។ ពាក្យថា «Visayappavatti nāmā» សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមកកាន់ប្រភពនៃទ្វារទាំងឡាយ នៃអារម្មណ៍មានកម្ម និងកម្មនិមិត្តជាដើម។ ពាក្យថា «Maraṇuppattiyaṃ eva siddhā» សេចក្តីថា សម្រេចក្នុងជវនៈទាំងឡាយក្នុងពេលជិតស្លាប់នោះឯង។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា វិធីនៃការកើតឡើងនៃមរណៈ មានជវនៈជាប្រធាន មិនមែនមានចុតិជាប្រធានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងវិធីនោះ មិនមានពាក្យពោលអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃអារម្មណ៍ក្នុងចុតិចិត្តនោះឡើយ។ មានតែក្នុងជវនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯចុតិចិត្តនោះ តែងសម្រេចទៅបាន ព្រោះការសម្រេចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃបដិសន្ធិក្នុងខាងដើមនៃភពនោះឯង។ ពាក្យថា «Tesaṃ» សេចក្តីថា នៃចិត្តដែលរួចផុតពីវិថីទាំងឡាយ (វិថីមុត្តចិត្ត)។ ពាក្យថា «Bhavantī» សេចក្តីថា តែងប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា «Tato» សេចក្តីថា អំពីដែនដីនោះ។ ពាក្យថា «Gantabbā» សេចក្តីថា គប្បីទៅកើតដោយអំណាចនៃការកាន់យកបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា «Gacchantī» សេចក្តីថា តែងប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «Tiro» សេចក្តីថា ទទឹង ឬបញ្ឆិត។ ពាក្យថា «Añchitā» សេចក្តីថា ទៅហើយ ប្រព្រឹត្តទៅហើយ ឬលាតសន្ធឹងហើយ។ ពាក្យថា «Samānajātitāyā» សេចក្តីថា ដោយភាពជាជាតិស្មើគ្នា ដោយអំណាចនៃកំណើតជាសត្វតិរច្ឆាន។ ពាក្យថា «Yuvantī» សេចក្តីថា តែងច្របូកច្របល់គ្នា ឬលាយឡំគ្នា។ ពាក្យថា «Sukhasamussayato» សេចក្តីថា អំពីគំនរនៃសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា «Dibbantī» សេចក្តីថា តែងរុងរឿង ឬភ្លឺស្វាង។ ពាក្យថា «Iti katvā» សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីនៃពាក្យដូច្នេះហើយ ផ្សំម៉ាត់ថា ទេវតាជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ ហៅថា សុរៈ។ ពាក្យថា «Vepacittipahārādādayo» សេចក្តីថា ពួកទេវអសុរ មានវេបចិត្តិអសុរិន្ទ និងបហារាទអសុរិន្ទជាដើម។ ពាក្យថា «Surappaṭi pakkhā» សេចក្តីថា ពួកបដិបក្ខនឹងទេវតាជាន់តាវតឹង្ស។ ពាក្យថា «Surasadisā» សេចក្តីថា ពួកដែលមានសភាពដូចជាទេវតាជាន់តាវតឹង្ស។ ពាក្យថា «Vemānikapete» សេចក្តីថា ពួកប្រេតឈ្មោះថាវេមានិកប្រេត។ ពាក្យថា «Vinipātike» សេចក្តីថា ពួកទេវតាក្នុងកំណើតទុគ្គតិ ឈ្មោះថាវិនិបាតិកៈ។ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃពួកទាំងនោះ នឹងមានប្រាកដក្នុងបទខាងលើថា «vinipātikāsurānañca»។ ពាក្យថា «Tepī» សេចក្តីថា សូម្បីសត្វនរកក្នុងលោកន្តរនរកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Kālakañcikapete» សេចក្តីថា ពួកប្រេតឈ្មោះថាកាលកញ្ជិកប្រេត។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីស្តេចយមរាជទាំងឡាយ មានស្តេចវេសភូជាដើម ដែលមកហើយក្នុងបាលីនៃគម្ពីរកថាវត្ថុ យ៉ាងនេះ។ ស្តេចវេសភូ ស្តេចនោត្តិ ស្តេចសោមៈ ស្តេចយមៈ និងស្តេចវេសវ័ណ ទាំងឡាយនេះ គឺស្តេចនៃប្រេត។ ពាក្យថា «Rajja» សេចក្តីថា ភាពជាស្តេច ឬរាជកិច្ច។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពួកយក្សនិងរក្សាសណាដែលធ្វើ (រាជកិច្ច) ហើយត្រាច់ទៅ។ ពាក្យថា «Kurūrakammakārino» សេចក្តីថា ពួកអ្នកធ្វើកម្មដ៏សាហាវយង់ឃ្នង។ ពាក្យថា «Revati vimāne» សេចក្តីថា ក្នុងរឿងរេវតីវិមាន។ ពាក្យថា «Ito» សេចក្តីថា ចាកមនុស្សលោកនេះ ឬចាកសុគតិភព។ ព្រោះថា ពួកយក្សនិងរក្សាសទាំងនោះ សូម្បីជាភុម្មទេវតាក៏មាន ជាអាកាសទេវតាក៏មាន។ ពាក្យថា «Nānākammakāraṇāyo» សេចក្តីថា កិច្ចនៃការធ្វើទារុណកម្ម ៣២ ប្រការ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីនៃពួកយមបាលទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Tissannaṃ» សេចក្តីថា នៃអបាយភូមិទាំង ៣។ អបាយភូមិ។


Ussito mano etesanti vā, ussanno mano etesanti vā, dvidhāviggaho. ‘‘Ussito’’ti uggato. ‘‘Ussanno’’ti vipulo. Kasmā tikkhatara cittā hontīti vuttanti āha ‘‘paripuṇṇānaṃ’’tiādiṃ. Pubbavākye ananta cakkavāḷasādhāraṇa vasena vuttattā puna ‘‘imasmiṃ’’tiādi vuttaṃ. Vattabbaṃ natthi. Idheva sabbaññu buddhādīnaṃ uppannatoti adhippāyo. ‘‘Adhiggaṇhantī’’ti adhikaṃ katvā gaṇhanti. ‘‘Sūrā’’ti pāpakalyāṇa kammesu sūracittā. ‘‘Satimanto’’ti vipulassatikā. ‘‘Idha brahmacariyavāso’’ti idheva sikkhattayapūraṇa saṅkhātassa brahmacariyavāsassa atthitā. ‘‘Mariyādadhammesū’’ti lokacāritta dhammesu. ‘‘Dhataraṭṭho’’ti dhataraṭṭho mahārājā. Evaṃ viruḷhakotiādīsu. ‘‘Gandharukkhādhi vatthā’’ti gandharukkhesu ajjhāvutthā. ‘‘Kumbhaṇḍā’’ti kuvuccati pathavī. Pathavi gatāni ratanabhaṇḍāni yesaṃ teti viggaho. ‘‘Dānavarakkhasā’’ti danunāmadevadhītāya apaccanti atthena dānava nāmakā rakkhasā. Avarujjhanti antarāyaṃ karontīti avaruddhakā. ‘‘Vigaccharūpo’’ti vipannavaṇṇo. ‘‘Nihīnakammakatā’’ti nihīnānipāpakammāni katvā āgatā. Kācigandhappiyo jāyantīti sambandho. Yāgandhappiyo joginīti ca vuccanti, juṇhāti ca vuccantīti sambandho. ‘‘Abhilakkhitarattīsū’’ti abhiññātarattīsu. Uposatharattīsūti vuttaṃ hoti. ‘‘Gocarappasutakāle’’ti gocaratthāya vicaritakāle. ‘‘Jutiatthenā’’ti vijjotanaṭṭhena. Vasūni [Pg.146] dhanāni dhārentīti vasundharā. Vasundharā ca te deva yakkhā cāti viggaho. ‘‘Nāgātveva vuccantī’’ti pāḷiyaṃ nāgesu saṅgayhantīti adhippāyo. ‘‘Yā’’ti yā bhummadevayakkha jātiyo. ‘‘Yāsaṃ’’ti yāsaṃ bhummadeva yakkhajātīnaṃ. ‘‘Kīḷāpasutavasenā’’ti bodhisattānañca buddhānañca acchariya dhammajātakāle ugghosana kīḷākammavaḍḍhanavasena. ‘‘Yāsañca mantapadānī’’ti yāsaṃ niggaha paggahapūjanādi vasena pavattāni mantapadāni. ‘‘Tesū’’ti + tesu catūsu avaruddhakesu. ‘‘Kīḷāsoṇḍavasenā’’ti kīḷādhuttavasena. ‘‘Ghāsasoṇḍavasenā’’ti khādanabhuñjana dhuttavasena. Soṇo vuccati sunakho. ‘‘Satte’’ nerayike vā petevā. ‘‘Kāmañca hotī’’ti kiñcāpi hotīti attho. ‘‘Nibandhanokāso’’ti niccasambandhanokāso. ‘‘Samudāgatesū’’ti paramparato āgatesu. ‘‘Devarājaṭṭhānesū’’ti imasmiṃ cakkavāḷe tāvatiṃsābhavane devarājaṭṭhānesūti adhippāyo. ‘‘Pāḷiyaṃ evā’’ti dīghanikāye janavasabhasuttapāḷiyaṃ eva. Yacchanti niyacchanti etthāti yāmo. ‘‘Niyacchantī’’ti aññamaññaṃ issāmacchariya mūlakehi kalahabhaṇḍanādīhi vigacchantīti attho. ‘‘Taṃ sahacaritattā’’ti tena yāma nāmakena issaradevakulena niccakālaṃ saha pavattattā. ‘‘Vasaṃ vattentī’’ti icchaṃ pūrentīti vuttaṃ hoti.

ការវិភាគពាក្យ (វិគ្គហៈ) មាន ២ បែប គឺ ចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយនោះខ្ពស់ឡើង ឈ្មោះថា មនុស្ស ឬ ចិត្តរបស់ជនទាំងឡាយនោះច្រើនឡើង ឈ្មោះថា មនុស្ស។ ពាក្យថា «Ussito» សេចក្តីថា ខ្ពស់ឡើង ឬឧត្តុង្គឧត្តម។ ពាក្យថា «Ussanno» សេចក្តីថា ច្រើន ឬទូលំទូលាយ។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពួកមនុស្សមានចិត្តក្លៀវក្លាជាង? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «paripuṇṇānaṃ» (នៃពួកជនអ្នកបរិបូណ៌)។ ព្រោះក្នុងប្រយោគមុន លោកពោលដោយអំណាចទូទៅដល់ចក្រវាឡដែលរកទីបំផុតគ្មាន ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «imasmiṃ» (ក្នុងចក្រវាឡនេះ) ម្តងទៀត។ មិនមានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវពោលបន្ថែមឡើយ។ មានអធិប្បាយថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធជាដើម តែងកើតឡើងក្នុងលោកនេះឯង។ ពាក្យថា «Adhiggaṇhantī» សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ ឬកាន់យកដោយធ្វើឲ្យលើសលប់។ ពាក្យថា «Sūrā» សេចក្តីថា មានចិត្តក្លាហានក្នុងកម្មទាំងឡាយជាបាបនិងជាបុណ្យ។ ពាក្យថា «Satimanto» សេចក្តីថា មានសតិដ៏ទូលំទូលាយ។ ពាក្យថា «Idha brahmacariyavāso» សេចក្តីថា ភាពមាននៃការនៅរួមប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ពោលគឺការបំពេញសិក្ខាបី ក្នុងលោកនេះឯង។ ពាក្យថា «Mariyādadhammesū» សេចក្តីថា ក្នុងចរិតធម៌របស់លោក (ច្បាប់ទម្លាប់លោក)។ ពាក្យថា «Dhataraṭṭho» សេចក្តីថា ព្រះមហារាជព្រះនាមធតរដ្ឋ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា វិរុឡ្ហកៈ ក៏មានន័យដូចគ្នា។ ពាក្យថា «Gandharukkhādhi vatthā» សេចក្តីថា ពួកដែលអាស្រ័យនៅនឹងដើមឈើមានក្លិនក្រអូប។ ពាក្យថា «Kumbhaṇḍā» សេចក្តីថា ផែនដីលោកហៅថា «កុ»។ វិគ្គហៈថា ពួកជនណាមានភាជន៍រតនៈនៅក្នុងផែនដី ពួកជននោះឈ្មោះថា កុម្ភណ្ឌ។ ពាក្យថា «Dānavarakkhasā» សេចក្តីថា ពួកយក្សឈ្មោះថាទានវៈ ដោយអត្ថថាជាកូនចៅរបស់ទេវធីតាឈ្មោះទនុ។ ពួកណាដែលរារាំង ឬធ្វើអន្តរាយ ពួកនោះឈ្មោះថា អវរុទ្ធកៈ។ ពាក្យថា «Vigaccharūpo» សេចក្តីថា មានពណ៌សម្បុរខូចខាតទៅ (ប្រែប្រួល)។ ពាក្យថា «Nihīnakammakatā» សេចក្តីថា ពួកដែលធ្វើបាបកម្មដ៏ថោកទាបហើយមកកើត។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពួកខ្លះកើតជាអ្នកចូលចិត្តក្លិនក្រអូប។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពួកខ្លះដែលចូលចិត្តក្លិនក្រអូប ហៅថា ជោគិនីខ្លះ ហៅថា ជុណ្ហាខ្លះ។ ពាក្យថា «Abhilakkhitarattīsū» សេចក្តីថា ក្នុងរាត្រីដែលគេដឹងច្បាស់។ ពោលគឺ ក្នុងរាត្រីថ្ងៃឧបោសថ។ ពាក្យថា «Gocarappasutakāle» សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលត្រាច់ទៅដើម្បីស្វែងរកអាហារ។ ពាក្យថា «Jutiatthenā» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថា រុងរឿង ឬភ្លឺស្វាង។ វិគ្គហៈថា ធម្មជាតិណាទ្រទ្រង់នូវទ្រព្យទាំងឡាយ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា វសុន្ធរា (ផែនដី)។ មួយទៀត ពួកទេវតា និងយក្សទាំងឡាយណាដែលអាស្រ័យនឹងផែនដី ឈ្មោះថា វសុន្ធរាទេវៈ និងវសុន្ធរាយក្ស។ ពាក្យថា «Nāgātveva vuccantī» មានអធិប្បាយថា ក្នុងបាលី លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងពួកនាគ។ ពាក្យថា «Yā» សេចក្តីថា ពួកកំណើតភុម្មទេវតានិងយក្សទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា «Yāsaṃ» សេចក្តីថា នៃពួកកំណើតភុម្មទេវតានិងយក្សទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា «Kīḷāpasutavasenā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការលេងកម្សាន្ត និងការប្រកាសទូងស្គរក្នុងកាលដែលធម៌ដ៏អស្ចារ្យកើតឡើងដល់ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Yāsañca mantapadānī» សេចក្តីថា បទមន្តទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន ការលើកតម្កើង និងការបូជាជាដើម ចំពោះពួកណា។ ពាក្យថា «Tesū» សេចក្តីថា ក្នុងពួកអវរុទ្ធកៈទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា «Kīḷāsoṇḍavasenā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកលេងល្បែងកម្សាន្ត។ ពាក្យថា «Ghāsasoṇḍavasenā» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកលេងស៊ីផឹក។ ពាក្យថា សោណៈ ហៅថា ឆ្កែ។ ពាក្យថា «Satte» សេចក្តីថា នូវសត្វទាំងឡាយ ជាសត្វនរកក្តី ជាប្រេតក្តី។ ពាក្យថា «Kāmañca hotī» សេចក្តីថា ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Nibandhanokāso» សេចក្តីថា ឱកាសដែលត្រូវចងភ្ជាប់ជានិច្ច។ ពាក្យថា «Samudāgatesū» សេចក្តីថា ដែលមកតាមលំដាប់តៗគ្នា។ ពាក្យថា «Devarājaṭṭhānesū» មានអធិប្បាយថា ក្នុងឋានៈជាស្តេចទេវតាក្នុងភពតាវតឹង្សនៃចក្រវាឡនេះ។ ពាក្យថា «Pāḷiyaṃ evā» សេចក្តីថា ក្នុងបាលីនៃជនវសភសូត្រ ក្នុងទីឃនិកាយនោះឯង។ ពួកទេវតាតែងលះបង់ ឬគ្រប់គ្រងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា យាមៈ។ ពាក្យថា «Niyacchantī» សេចក្តីថា វិនាសទៅ (ប្រាសចាក) អំពីការឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាដើម ដែលមានឥស្សានិងមច្ឆរិយៈជាមូលហេតុទៅវិញទៅមក នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Taṃ sahacaritattā» សេចក្តីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងពួកទេវតាជាធំឈ្មោះថាយាមៈនោះអស់កាលជានិច្ច។ ពាក្យថា «Vasaṃ vattentī» សេចក្តីថា ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យពេញលេញ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។


‘‘Pure’’ti sammukhaṭṭhāne. Taṃ pana ṭhānaṃ uccaṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘ucceṭhāne’’ti. ‘‘Sahasso brahmā’’tiādīsu attano sarīrobhāsena sahassaṃ cakkavāḷa lokaṃ pharanto sahassonāmāti aṭṭhakathāyaṃ adhippetaṃ. Kuladevatāyo nāma kula parampara pūjita devatāyo nāma. ‘‘Upaṭṭhahantī’’ti yuttaṭṭhāne devavatthu devamālakāni katvā samaye samaye tattha gantvā gandhamālādīhi pūjenti, vandanti, thomenti, varaṃ patthentīti attho. ‘‘Upaṭṭhakā evasampajjantī’’ti upaṭṭhakamattāvahontīti adhippāyo. ‘‘Kassacī’’ti kassaci heṭṭhimassa. ‘‘Tatthā’’ti tāsu brahmabhūmīsu. Puna ‘‘tatthā’’ti tasmiṃ dutīyatale. ‘‘Ābhā’’ti sarīrābhā. Niccharanti aṅgapaccaṅgehi niggacchanti. ‘‘Acala saṇṭhitā’’ti dutīya tale [Pg.147] viya calitā na hoti. Atha kho acala saṇṭhitā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃvādīnaṃ pāṭhe. Brahmapārisajjātiādikaṃ nāmaṃ nasiddhaṃti yojanā. ‘‘Iñjanajātikehī’’ti calanajātikehi. ‘‘Heṭṭhimatalānaṃ iñjitaṃ puññapphalaṃ atthīti sambandho. ‘‘Āneñja jātikenā’’ti acalanajātikena upekkhājhānena nibbattānaṃ catutthatalānaṃ. ‘‘Kenaci antarāyenā’’ti tejosaṃvaṭṭādikena antarāyena. ‘‘Etthapī’’ti etasmiṃ catutthatalepi. ‘‘Āyu vemattatāyā’’ti āyuppamāṇanānattassa. ‘‘Oḷārikānaṃ’’ti idaṃ pakatiyā oḷārika sabhāvatāya vuttaṃ. Na sukhumānaṃ atthitāya. Natthi vihaññanaṃ etesanti avihā. Kiṃ vihaññanaṃ nāmāti āha ‘‘samathavipassanā kammesu avipphārikatā pattī’’ti. Cittassa avipphāratā pajjanaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. ‘‘Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī’’ti ‘pasāda cakkhu, dibbacakkhu, dhammacakkhu, paññā cakkhū, hi. Tattha pasādacakkhu eva idha dibbacakkhūtipi vuccati. ‘‘Dhamma cakkhū’’ti heṭṭhimamaggaññāṇaṃ. ‘‘Paññā cakkhū’’ti vipassanā ñāṇapaccavekkhanāñāṇehi saddhiṃ avasesaṃ sabbaññāṇaṃ. ‘‘Rūpīnaṃ sattānaṃ’’ti rūpakāyavantānaṃ sattānaṃ. ‘‘Kaniṭṭhabhāvo’’ti appatarabhāvo. ‘‘Anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo’’ti sakadāgāmibhāveṭhatvā bhāventasseva anāgāmimaggo uppajjati. No aññathāti āha ‘‘sakadāgāmīnaṃ paṭikkhepenā’’tiādiṃ.

ពាក្យថា «Pure» សេចក្តីថា ក្នុងទីចំពោះមុខ។ ចំណែកឯទីនោះ ឈ្មោះថាជាទីដ៏ខ្ពស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ucceṭhāne» (ក្នុងទីដ៏ខ្ពស់)។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Sahasso brahmā» (ព្រះព្រហ្មមួយពាន់) មានអធិប្បាយក្នុងអដ្ឋកថាថា ព្រះព្រហ្មដែលផ្សាយទៅកាន់លោកធាតុមួយពាន់ចក្រវាឡ ដោយពន្លឺនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា សហស្សៈ។ ពួកដែលឈ្មោះថា ត្រកូលទេវតា គឺពួកទេវតាដែលត្រកូលគោរពបូជាតៗគ្នាមក។ ពាក្យថា «Upaṭṭhahantī» សេចក្តីថា ធ្វើនូវទេវស្ថាន និងមណ្ឌលទេវតាក្នុងទីដ៏សមគួរ ហើយទៅកាន់ទីនោះក្នុងសម័យកាលនោះៗ បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម ថ្វាយបង្គំ សរសើរ និងប្រាថ្នានូវពរ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Upaṭṭhakā evasampajjantī» មានអធិប្បាយថា ក្លាយជាត្រឹមតែអ្នកបម្រើប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Kassacī» សេចក្តីថា នៃព្រះព្រហ្មជាន់ទាបណាមួយ។ ពាក្យថា «Tatthā» សេចក្តីថា ក្នុងព្រហ្មភូមិទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «Tatthā» ម្តងទៀត សេចក្តីថា ក្នុងជាន់ទី ២ នោះ។ ពាក្យថា «Ābhā» សេចក្តីថា ពន្លឺនៃរាងកាយ។ តែងផ្សាយចេញទៅ គឺចាកចេញអំពីអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Acala saṇṭhitā» សេចក្តីថា មិនញាប់ញ័រដូចជាក្នុងជាន់ទី ២ ឡើយ តែជាសភាពឋិតនៅនឹងថ្កល់។ ពាក្យថា «Tesaṃ» សេចក្តីថា ក្នុងបាឋៈនៃពួកអ្នកពោលយ៉ាងនោះ។ ការផ្សំម៉ាត់ថា ឈ្មោះមានព្រហ្មបារិសជ្ជាជាដើម មិនសម្រេចឡើយ។ ពាក្យថា «Iñjanajātikehī» សេចក្តីថា ដោយធម៌មានសភាពញាប់ញ័រ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ផលនៃបុណ្យដែលញាប់ញ័រ នៃព្រហ្មជាន់ក្រោមទាំងឡាយ តែងមាន។ ពាក្យថា «Āneñja jātikenā» សេចក្តីថា នៃព្រហ្មជាន់ទី ៤ ទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងដោយឧបេក្ខាឈានមានសភាពមិនញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «Kenaci antarāyenā» សេចក្តីថា ដោយអន្តរាយណាមួយ មានតេជោសំវដ្តៈ (ភ្លើងបំផ្លាញកប្ប) ជាដើម។ ពាក្យថា «Etthapī» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងជាន់ទី ៤ នេះ។ ពាក្យថា «Āyu vemattatāyā» សេចក្តីថា នៃភាពខុសគ្នានៃប្រមាណអាយុ។ ពាក្យថា «Oḷārikānaṃ» នេះ លោកពោលដោយសភាពគ្រោតគ្រាតដោយប្រក្រតី មិនមែនដោយភាពមាននៃសភាពល្អិតឡើយ។ ធម៌ជាគ្រឿងក្ដៅក្រហាយ មិនមានដល់ព្រះព្រហ្មទាំងឡាយនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះព្រហ្មទាំងនោះ ឈ្មោះថា អវិហា។ អ្វីដែលឈ្មោះថា វិហញ្ញនៈ (សេចក្តីក្ដៅក្រហាយ)? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «samathavipassanā kammesu avipphārikatā pattī» (ការដល់នូវភាពមិនផ្សាយទៅក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាកម្ម)។ លោកពោលទុកថា ភាពមិនផ្សាយទៅនៃចិត្ត មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī» សេចក្តីថា ដោយចក្ខុទាំងឡាយ គឺ ប្រសាទចក្ខុ ទិព្វចក្ខុ ធម្មចក្ខុ និងបញ្ញាចក្ខុ។ ក្នុងចក្ខុទាំងនោះ ប្រសាទចក្ខុនោះឯង ក្នុងទីនេះ លោកហៅថា ទិព្វចក្ខុ ក៏បាន។ ពាក្យថា «Dhamma cakkhū» សេចក្តីថា មគ្គញ្ញាណថ្នាក់ទាប (មគ្គញ្ញាណ ៣ ខាងក្រោម)។ ពាក្យថា «Paññā cakkhū» សេចក្តីថា ញាណដែលសេសសល់ទាំងអស់ ព្រមដោយវិបស្សនាញ្ញាណ និងបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Rūpīnaṃ sattānaṃ» សេចក្តីថា នៃសត្វទាំងឡាយដែលមានរូបកាយ។ ពាក្យថា «Kaniṭṭhabhāvo» សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកតូចជាង ឬតិចជាង។ ពាក្យថា «Anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo» សេចក្តីថា សូម្បីការបដិសេធចំពោះបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គ ព្រោះថា អនាគាមិមគ្គ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងសកទាគាមិភាពហើយចម្រើន (ធម៌) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយវិធីផ្សេងឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «sakadāgāmīnaṃ paṭikkhepena» (ដោយការបដិសេធចំពោះព្រះសកទាគាមីទាំងឡាយ)។


Bhūmicatukkaṃ niṭṭhitaṃ.

ភូមិចតុក្កៈ ចប់ហើយ។


144. Bhavantare okkamanti etāyāti okkantīti piyujjati. ‘‘Sotarahito’’ti pasādasotarahito. Evaṃ sesesupi. ‘‘Āsittakādibhāvenā’’ti āsittakapaṇḍakādi bhāvena. ‘‘Dvīhi byañjanehī’’ti dvīhi nimittehi. ‘‘Vibacchavacano’’ti vipannavacano. ‘‘Vatthu vipannassā’’ti ettha ‘‘vatthū’’ti sambhāra cakkhu vuccati. Tassa ādito paṭṭhāya vipannattā tena samannāgato puggalo vatthuvipannoti vuccati. ‘‘Tassa tassā’’ti cakkhuso tādikassa[Pg.148].‘‘Pasūtiyaṃ yevā’’ti vijāyamānakāleyeva. ‘‘Paññāveyyattiyabhāvassā’’ti ettha byattassa bhāvo veyyattiyaṃ. ‘‘Byattassā’’ti pharaṇaññāṇassa puggalassa. Paññā saṅkhātaṃ veyyattiyaṃ assāti viggaho. Dvihetuka tihetukānaṃpi na sakkā niyametunti sambandho. Kathaṃ na sakkāti āha ‘‘mātukucchimhi vipatti nāma natthī’’ti. Katamesaṃ vipattīti. Uppannānampi cakkhu sotānaṃ vipatti. Kenakāraṇena vipattīti. Parūpakkamenavā mātuyā visama payogena vā nānābādhena vā vipattīti yojanā. Dhātupāṭhe yakkha pūjāyaṃti paṭhitattā ‘‘pūjanīyaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Etena yakkhitabbā pūjitabbā yakkhāti dasseti. Ye pana kicchajīvikapattā vicaranti, te bhūmassitā nāma hontīti yojanā. ‘‘Bhūmissitā’’ti pāṭhe bhūmiyaṃ sitā nissitāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘puññanibbattassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Virūpā hutvā’’ti te vaṇṇatopi dubbaṇṇā honti. Saṇṭhānatopi dussaṇṭhānā. Jīvikatopi kicchajīvikātiādinā vipannarūpā hutvā. ‘Vivasā hutvā nipatantī’ti vinipātikātipi vadanti. Vivasāti ca attano vasena icchāya vināti attho. ‘‘Vivittaṭṭhānesū’’ti janavivittesu ṭhānesu. Pariyesitvā vā jīvitaṃ kappenti. Pīḷetvā vā jīvitaṃ kappenti. Tāsetvā pīḷetvā vā jīvitaṃ kappentīti yojanā. ‘‘Vemānikapetāpī’’ti attano puññanibbattaṃ dibbavimānaṃ yesaṃ atthi, te vemānikā. Te pana puññāpuññamissaka kammena nibbattattā keci divā dibbasukhaṃ anubhavanti, rattiṃ petadukkhaṃ. Keci rattiṃ dibbasukhaṃ anubhavanti, divā petadukkhanti. Parehi dattaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ upanissāya jīvantīti paradattūpajīvino. ‘‘Parehi dinnaṃ puññapphalaṃ’’ti ñātakehi puññaṃ katvā idaṃ me puññaṃ petānaṃ kālaṅkatānaṃ ñātīnaṃ dedhīti evaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ. ‘‘Sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā’’ti yathā tāvatiṃsābhūmi nāma sabba cakkavāḷesupi atthi. Sabbāpi dibbena vassasahassena ekaāyu paricchedo hoti. Imasmiṃ cakkavāḷe vattabbaṃ natthi. Na tathā nirayesu vā tiracchāna yoniyaṃ vā pettivisayevā asurakāyevā manussesuvā bhummadevesu vā [Pg.149] ekaparicchedo nāma atthi. Catunnaṃ apāyānaṃ āyuppamāṇa gaṇanāya niyamo natthīti vuttaṃ, na nu brahma saṃyutte kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavatā vutto dasannaṃ nirayānaṃ visuṃ visuṃ atthīti. Saccaṃ atthi. Te pana dasanirayā avīciniraye pariyāpannā hutvā tassa padesamattā honti. Na tehi pade samattehi sakalo avīcinirayo niyatāyu parimāṇoti sakkā vattuṃ. Api ca sopi tesaṃ āyuparicchedo avīcibhūmiyā niyāmena siddho na hoti. Tena tena kammaviseseneva siddho. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘tattha yebhūyyena kammappamāṇattā’’ti, taṃ su vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha nirayesū’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ sante’’ti na itara dīpavāsīnaṃ āyukappassa ārohaṇañca orohaṇañca atthīti vutte satīti attho. Samācāro nāma dasasucaritāni. Visamācāro nāma dasaduccaritāni. Tesaṃ nissandabhūtā sampattivipattiyoti sambandho. ‘‘Tesaṃ pī’’ti itara dīpavāsīnaṃpi. So evaparicchedoti āpajjati. Na ca sakkā tathā bhavituṃ. Ādikappakāle sabbesampi catudīpa vāsīnaṃ asaṅkhyeyyāyukatā sambhavatoti. Atha itaradīpavāsīnampi āyukappassa ārohaṇaṃ orohaṇañca atthi. Evaṃ sati, etarahipi tesaṃ āyukappo jambudīpavāsīnaṃ āyukappena ekagatiko siyāti codanā. Nissandamattattātiādi parihāro. Natthi idaṃ mama idaṃ mamāti pavattā pāṭipuggalikataṇhā etesanti ‘‘amamā’’. ‘‘Apariggahā’’ti puttadārādipariggaharahitā. ‘‘Uparime cātumahārājike’’ti ākāsaṭṭhakacātumahārājike. Dive devaloke siddhāni dibbāni. ‘‘Yāva nimirājakālā’’ti yāva amhākaṃ bodhisattabhūtassa nimirañño uppannakālā. Kassa pabuddho purime antarakappe uppanno. Nimirājā pana imasmiṃ antara kappe uppanno. ‘‘Manussa lokehi paññāsavassāni cātumahārājike ekodibbarattidivo hotī’’tiādi abhidhamme dhamma hadaya vibhaṅge āgatanayena vutto. Catugguṇavacane. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Ekaṃ vassasahassaṃ āyuppamāṇaṃ hotīti [Pg.150] sambandho. ‘‘Dve’’ti dve vassasahassāni. ‘‘Aṭṭhā’’ti aṭṭhavassasahassāni. ‘‘Heṭṭhimānaṃ’’ti heṭṭhimānaṃ devānaṃ. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Yāme eko rattidivotiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Cattārī’’ti manussaloke cattāri vassasatāni. Evaṃ sesesu. ‘‘Ādianta dassanavasenā’’ti cātumahārājike manussavassagaṇanā dassanaṃ ādidassanaṃ nāma. Idāni vasavattiyaṃ manussavassagaṇanā dassanaṃ anta dassanaṃ nāma.

១៤៤. ពាក្យថា okkantī (ការចុះចាប់កំណើត) ប្រើក្នុងន័យថា សត្វទាំងឡាយចុះកាន់ភពដទៃដោយសភាវៈនេះ។ ពាក្យថា “Sotarahito” (អ្នកប្រាសចាកត្រចៀក) សំដៅលើ អ្នកប្រាសចាកសោតប្រាសាទ។ សូម្បីក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Āsittakādibhāvena” សំដៅលើ ដោយភាពជាអាសិត្តកបណ្ឌកៈ (ខ្ទើយដែលស្រោចស្រពដោយទឹកកាម) ជាដើម។ ពាក្យថា “Dvīhi byañjanehi” សំដៅលើ ដោយនិមិត្ត (គ្រឿងសម្គាល់ភេទ) ទាំងពីរ។ ពាក្យថា “Vibacchavacano” សំដៅលើ មានវាចាខូចខាត (និយាយមិនច្បាស់)។ ក្នុងពាក្យថា “Vatthu vipannassa” នេះ ពាក្យថា “vatthu” សំដៅលើ សម្ភារចក្ខុ (ភ្នែកដែលជាគ្រឿងផ្សំ)។ ព្រោះតែសម្ភារចក្ខុនោះខូចខាតតាំងពីដើមមក បុគ្គលដែលប្រកបដោយសម្ភារចក្ខុខូចខាតនោះ ទើបហៅថា “vatthuvipanno” (អ្នកមានវត្ថុខូចខាត)។ ពាក្យថា “Tassa tassa” សំដៅលើ ចក្ខុមានសភាពបែបនោះ។ ពាក្យថា “Pasūtiyaṃ yeva” សំដៅលើ ក្នុងពេលប្រសូត (សម្រាល) ហ្នឹងឯង។ ក្នុងពាក្យថា “Paññāveyyattiyabhāvassa” នេះ ភាពជាបុគ្គលឈ្លាសវៃ ហៅថា veyyattiya (ភាពឈ្លាសវៃ)។ ពាក្យថា “Byattassa” សំដៅលើ បុគ្គលដែលមានញាណផ្សព្វផ្សាយទៅ។ វិគ្គហៈថា ភាពឈ្លាសវៃដែលពោលគឺបញ្ញា មានដល់បុគ្គលនោះ (ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃក្នុងបញ្ញា)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីពួកទ្វិហេតុកបុគ្គល និងតិហេតុកបុគ្គល ក៏មិនអាចកំណត់បានឡើយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចកំណត់បាន? ទើបពោលថា “mātukucchimhi vipatti nāma natthi” (ឈ្មោះថា សេចក្តីវិបត្តិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា មិនទាន់មានឡើយ)។ សេចក្តីវិបត្តិរបស់ពួកណា? គឺសេចក្តីវិបត្តិនៃចក្ខុ និងសោតៈ ដែលកើតឡើងហើយ។ សួរថា តើវិបត្តិដោយសារហេតុអ្វី? ការប្រកបសេចក្តីពន្យល់ថា វិបត្តិដោយសារការបៀតបៀនពីអ្នកដទៃក្តី ដោយសារការប្រព្រឹត្តមិនស្មើ (មិនសមរម្យ) របស់មាតាក្តី ដោយសារអាពាធផ្សេងៗក្តី។ ព្រោះមានការសូត្រក្នុងធាតុបាឋថា “yakkha pūjāyaṃ” (យក្ខ ក្នុងន័យបូជា) ទើបពោលថា “pūjanīyaṭṭhena” (ដោយអត្ថថាជាទីគោរពបូជា)។ ដោយពាក្យនេះ បង្ហាញថា ពួកដែលគេគួរគោរព គួរដឹងគុណ ឈ្មោះថា យក្ស។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកសត្វណាដែលដើរទៅមកដោយការរស់នៅលំបាក ពួកសត្វទាំងនោះឈ្មោះថា ភូមស្សិតៈ (អាស្រ័យផែនដី) នេះជាការប្រកបសេចក្តី។ ក្នុងបាឋថា “Bhūmissitā” ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា អាស្រ័យនៅ គឺតោងស្អិតលើផែនដី ទើបពោលពាក្យថា “puññanibbattassa” ជាដើម។ ពាក្យថា “Virūpā hutvā” (មានរូបអាក្រក់) សំដៅលើ ពួកសត្វទាំងនោះមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ខ្លះ មានសណ្ឋានអាក្រក់ខ្លះ មានការរស់នៅលំបាកខ្លះ ជាអ្នកមានរូបខូចខាតទៅ ដោយហេតុមានការរស់នៅលំបាកជាដើម។ ពួកខ្លះហៅថា វិនិបាតិកៈ ដោយអត្ថថា “ធ្លាក់ចុះដោយមិនមានអំណាចរបស់ខ្លួន”។ ពាក្យថា Vivasā មានន័យថា ប្រាសចាកអំណាច គឺប្រាសចាកសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “Vivittaṭṭhānesu” សំដៅលើ ក្នុងទីកន្លែងស្ងាត់ចាកមនុស្ស។ ការប្រកបសេចក្តីថា ស្វែងរកហើយទើបចិញ្ចឹមជីវិតក្តី បៀតបៀនហើយទើបចិញ្ចឹមជីវិតក្តី ធ្វើឲ្យតក់ស្លុតនិងបៀតបៀនហើយទើបចិញ្ចឹមជីវិតក្តី។ ពាក្យថា “Vemānikapetāpi” សំដៅលើ ពួកសត្វណាដែលមានវិមានទិព្វកើតឡើងដោយបុណ្យរបស់ខ្លួន ពួកសត្វនោះឈ្មោះថា វេមានិកៈ។ ពួកសត្វទាំងនោះ ព្រោះតែកើតឡើងដោយកម្មលាយឡំគ្នារវាងបុណ្យនិងបាប ពួកខ្លះសោយសុខទិព្វក្នុងពេលថ្ងៃ សោយទុក្ខជាប្រេតក្នុងពេលយប់។ ពួកខ្លះសោយសុខទិព្វក្នុងពេលយប់ សោយទុក្ខជាប្រេតក្នុងពេលថ្ងៃ។ ពួកសត្វដែលរស់នៅដោយអាស្រ័យផលបុណ្យដែលអ្នកដទៃឧទ្ទិសឲ្យ ឈ្មោះថា បរទត្តូបជីវី។ ពាក្យថា “Parehi dinnaṃ puññapphalaṃ” សំដៅលើ ផលបុណ្យដែលពួកញាតិធ្វើបុណ្យហើយឧទ្ទិសឲ្យយ៉ាងនេះថា “សូមផលបុណ្យនេះ សម្រេចដល់ពួកញាតិដែលធ្វើមរណកាលទៅជាប្រេតទាំងឡាយចុះ”។ ពាក្យថា “Sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā” សំដៅលើ ដូចជាភូមិតាវតឹង្ស តែងមានក្នុងចក្រវាឡទាំងពួង។ សូម្បីភូមិទាំងអស់នោះ ក៏មានការកំណត់អាយុស្មើគ្នាគឺ ១ ពាន់ឆ្នាំទិព្វ។ ក្នុងចក្រវាឡនេះ មិនបាច់និយាយឡើយ។ តែការកំណត់អាយុស្មើគ្នាតែមួយបែបនោះ មិនមែនមានក្នុងនរកក្តី ក្នុងកំណើតតិរច្ឆានក្តី ក្នុងបេត្តិវិស័យក្តី ក្នុងអសុរកាយក្តី ក្នុងមនុស្សលោកក្តី ឬក្នុងភុម្មទេវតាទាំងឡាយក្តី នោះឡើយ។ ដែលពោលថា ការកំណត់ដោយការគណនាប្រមាណអាយុនៃអបាយភូមិទាំង ៤ មិនមានឡើយនោះ, តើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ទុកក្នុងព្រហ្មសំយុត្ត ផ្ដើមអំពីកោកាលិកភិក្ខុថា នរកទាំង ១០ មានការកំណត់ផ្សេងៗគ្នាទេឬ? ពិតណាស់ មានមែន។ ប៉ុន្តែ នរកទាំង ១០ នោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងអវីចិនរក ហើយជាចំណែកមួយនៃអវីចិនរកនោះប៉ុណ្ណោះ។ គេមិនអាចនិយាយបានថា អវីចិនរកទាំងមូលមានកំណត់អាយុពិតប្រាកដ ដោយសារចំណែកទាំងនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត សូម្បីការកំណត់អាយុរបស់សត្វទាំងនោះ ក៏មិនមែនសម្រេចដោយការកំណត់នៃអវីចិភូមិដែរ។ គឺសម្រេចដោយកម្មពិសេសនោះៗឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យណាដែលពោលថា “tattha yebhūyyena kammappamāṇattā” (ក្នុងនរកនោះ ដោយច្រើនមានប្រមាណនៃកម្មជាប្រមាណអាយុ) ពាក្យនោះឈ្មោះថា ពោលទុកល្អហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា “tattha nirayesu” ជាដើម។ ពាក្យថា “Evaṃ sante” មានន័យថា កាលបើពោលថា ការឡើងនិងការចុះនៃអាយុកប្បរបស់ពួកមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទ្វីបដទៃ មិនមានឡើយ។ ដែលឈ្មោះថា សមាចារៈ គឺសុចរិត ១០។ ដែលឈ្មោះថា វិសមាចារៈ គឺទុច្ចរិត ១០។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សម្បត្តិនិងវិបត្តិទាំងឡាយ ជាផលហូរចេញពីធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា “Tesaṃ pi” សំដៅលើ សូម្បីរបស់ពួកមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទ្វីបដទៃ។ តែងដល់នូវការកំណត់អាយុយ៉ាងនោះឯង។ តែការណ៍នោះមិនអាចទៅរួចឡើយ។ ព្រោះក្នុងសម័យដើមកប្ប សូម្បីពួកមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទ្វីបទាំង ៤ ទាំងអស់ ក៏មានអាយុអសង្ខេយ្យដូចគ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីការឡើងនិងការចុះនៃអាយុកប្បរបស់ពួកមនុស្សដែលរស់នៅក្នុងទ្វីបដទៃ ក៏មានដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការចោទសួរថា សូម្បីក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ អាយុកប្បរបស់ពួកមនុស្សទាំងនោះ គួរតែមានដំណើរស្មើគ្នាជាមួយអាយុកប្បរបស់ពួកមនុស្សក្នុងជម្ពូទ្វីបដែរឬ? ការដោះស្រាយមានពាក្យថា “Nissandamattattā” (ព្រោះជាត្រឹមតែផលហូរចេញ) ជាដើម។ ពួកជនណាគ្មានតណ្ហាផ្ទាល់ខ្លួនដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា “នេះជារបស់យើង នេះជារបស់យើង” ឡើយ ពួកជននោះឈ្មោះថា “amamā” (អ្នកមិនមានសេចក្តីប្រកាន់ថារបស់ខ្លួន)។ ពាក្យថា “Apariggahā” សំដៅលើ ប្រាសចាកការហួងហែងមានកូននិងភរិយាជាដើម។ ពាក្យថា “Uparime cātumahārājike” សំដៅលើ ឋានចាតុម្មហារាជិកាដែលស្ថិតនៅលើអាកាស។ របស់ទិព្វទាំងឡាយ តែងសម្រេចក្នុងទេវលោក។ ពាក្យថា “Yāva nimirājakālā” សំដៅលើ រហូតដល់សម័យដែលព្រះបាទនិមិរាជ ជាព្រះពោធិសត្វរបស់យើង ទ្រង់កើតឡើង។ ព្រះកស្សបពុទ្ធ ទ្រង់កើតឡើងក្នុងអន្តរកប្បមុន។ ចំណែកព្រះបាទនិមិរាជ ទ្រង់កើតឡើងក្នុងអន្តរកប្បនេះ។ ពាក្យថា “អាយុ ៥០ ឆ្នាំក្នុងមនុស្សលោក ស្មើនឹង ១ ថ្ងៃ ១ យប់ទិព្វ ក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកា” ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកតាមន័យដែលមកក្នុងធម្មហទយវិភង្គ ក្នុងព្រះអភិធម្ម។ ក្នុងពាក្យដែលមានគុណ ៤ គុណ (គុណនឹង ៤)។ ពាក្យថា “Uparimānaṃ” សំដៅលើ របស់ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា មានប្រមាណអាយុ ១ ពាន់ឆ្នាំ។ ពាក្យថា “Dve” សំដៅលើ ២ ពាន់ឆ្នាំ។ ពាក្យថា “Aṭṭhā” សំដៅលើ ៨ ពាន់ឆ្នាំ។ ពាក្យថា “Heṭṭhimānaṃ” សំដៅលើ របស់ពួកទេវតាជាន់ក្រោម។ ពាក្យថា “Uparimānaṃ” សំដៅលើ របស់ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់។ គប្បីប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ក្នុងឋានយាមា ១ ថ្ងៃ ១ យប់ ជាដើម។ ពាក្យថា “Cattāri” សំដៅលើ ៤ រយឆ្នាំក្នុងមនុស្សលោក។ សូម្បីក្នុងឋានដែលសេសសល់ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Ādianta dassanavasena” សំដៅលើ ការបង្ហាញការគណនាឆ្នាំមនុស្សក្នុងឋានចាតុម្មហារាជិកា ឈ្មោះថា អាទិទស្សនៈ (ការបង្ហាញខាងដើម)។ ឥឡូវនេះ ការបង្ហាញការគណនាឆ្នាំមនុស្សក្នុងឋានវសវត្តី ឈ្មោះថា អន្តទស្សនៈ (ការបង្ហាញខាងចុង)។


Na atidubbalaṃti nātidubbalaṃ. ‘‘Taṃ’’ti taṃ avitakka avicāramattajhānaṃ. ‘‘Bhūmantare’’ti pathamajjhānabhūmito aññissaṃ dutīyajjhānabhūmiyaṃ. Kappavacane. Kappīyati vassa, utu, māsa, pakkha, ratti, divā, divasena paricchijjīyatīti kappo. Kappīyanti vā nānādhammappavattiyo atītā divasena paricchijjīyanti etenāti kappo. Kālo. Mahanto kappoti mahākappo. Vassānaṃ satabhāgehipi sahassabhāgehipi satasahassabhāgehipi saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti asaṅkhyeyyo. Ekassa asaṅkhyeyyassa antare dissamāno kappo antarakappo. Sattānaṃ nānāāyuparicchedo āyukappo. So pana manussānaṃ dasavassāyukakāle dasavassena paricchinno. Nevasaññā devānaṃ niccakālaṃ caturāsīti kappasahassehi paricchinno. Antarakappo nāma cūḷakappā vuccantīti sambandho. Vīsatippabhedā cūḷakappā vuccantīti keci vadantītiādinā yojanā. ‘‘Ye’’ti ye catusaṭṭhiyādibhedā antarakappā. ‘‘Yathāvinaṭṭhaṃ’’ti vinaṭṭhappakārena vinaṭṭhappakatiyā. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭo. ‘‘Yathāvivaṭṭaṃ’’ti vivaṭṭappakārena vivaṭṭappakatiyā. Accayena atikkamanena. Haraṇena apanayanena. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ kappavacane. Aṭṭhakathāyaṃ vuttattāti sambandho. ‘‘Tejenā’’ti agginā. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati tadā. ‘‘Heṭṭhā’’ti heṭṭhāloko. ‘‘Catusaṭṭhivāresū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ.

ពាក្យថា Na atidubbalaṃ គឺមិនខ្សោយពេក។ ពាក្យថា “Taṃ” សំដៅលើ ឈានត្រឹមតែអវិតក្កៈអវិចារៈនោះ។ ពាក្យថា “Bhūmantare” សំដៅលើ ក្នុងទុតិយជ្ឈានភូមិដទៃ ក្រៅពីបឋមជ្ឈានភូមិ។ ក្នុងពាក្យថា កប្ប (កាលវេលា)។ អធិប្បាយថា ឆ្នាំ រដូវ ខែ កន្លះខែ យប់ ថ្ងៃ តែងត្រូវគេកំណត់ គឺកំណត់ដោយថ្ងៃ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កប្ប។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ផ្សេងៗដែលកន្លងទៅហើយ តែងត្រូវគេកំណត់ គឺកំណត់ដោយថ្ងៃ ដោយសារកាលនោះ ហេតុនោះ កាលនោះ ឈ្មោះថា កប្ប។ គឺកាលវេលា។ កប្បដ៏ធំ ឈ្មោះថា មហាកប្ប។ កប្បដែលមិនអាចរាប់គណនាបាន សូម្បីដោយចំណែករយឆ្នាំ ចំណែកពាន់ឆ្នាំ ឬចំណែកសែនឆ្នាំ ឈ្មោះថា អសង្ខេយ្យកប្ប។ កប្បដែលប្រាកដឡើងក្នុងចន្លោះនៃអសង្ខេយ្យកប្បមួយ ឈ្មោះថា អន្តរកប្ប។ ការកំណត់អាយុផ្សេងៗគ្នារបស់សត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាយុកប្ប។ ក៏អាយុកប្បនោះ ក្នុងសម័យដែលមនុស្សមានអាយុ ១០ ឆ្នាំ តែងកំណត់ដោយអាយុ ១០ ឆ្នាំ។ របស់ពួកទេវតាជាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ តែងកំណត់ដោយ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់កប្ប ជានិច្ចកាល។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ដែលឈ្មោះថា អន្តរកប្ប គឺលោកហៅថា ចូឡកប្ប (កប្បតូច)។ ការប្រកបសេចក្តីថា ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ចូឡកប្បមាន ២០ ប្រភេទផ្សេងគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា “Ye” សំដៅលើ ពួកអន្តរកប្បដែលមានការបែងចែកជា ៦៤ ជាដើម។ ពាក្យថា “Yathāvinaṭṭhaṃ” សំដៅលើ ដោយប្រការដែលវិនាសទៅ គឺដោយសភាពដែលវិនាសទៅ។ កប្បដែលកំពុងចម្រើនឡើង ឈ្មោះថា វិវដ្តៈ។ ពាក្យថា “Yathāvivaṭṭaṃ” សំដៅលើ ដោយប្រការដែលចម្រើនឡើង គឺដោយសភាពដែលចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Accaya សំដៅលើ ដោយការកន្លងទៅ។ ពាក្យថា Haraṇa សំដៅលើ ដោយការនាំចេញទៅ។ ពាក្យថា “Tattha” ក្នុងពាក្យថាកប្បនោះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះមានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Tejena” សំដៅលើ ដោយភ្លើង។ ពាក្យថា “Saṃvaṭṭati” សំដៅលើ តែងវិនាសទៅក្នុងកាលនោះ។ ពាក្យថា “Heṭṭhā” សំដៅលើ លោកខាងក្រោម។ ពាក្យថា “Catusaṭṭhivāresu” ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។


Gāthāsu. ‘‘Sattasattaggināvārā’’ti sattasattavārā agginā vinassanti. Athavā, bhummatthe paccattavacanaṃ. Sattasusattasuvāresu loko [Pg.151] agginā vinassatīti yojanā. Tenāha ‘‘aṭṭhame aṭṭhame’’ti. ‘‘Dakā’’ti udakena. Aṭṭhame aṭṭhamevāre loko dakena vinassatīti yojanā. Yadā catusaṭṭhivārā puṇṇā, tadā eko vāyuvāro siyā. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ catusaṭṭhivāre. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti saṇṭhahamānaṃ. ‘‘Vivaṭṭatī’’ti saṇṭhahati. ‘‘Saṃvaṭṭamānaṃ’’ti vinassamānaṃ. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati. ‘‘Dve asaṅkhyeyyānī’’ti aḍḍhadvayaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyanti katvā upacārena vuttaṃ. Yathātaṃ-ābhassarānaṃ aṭṭhakappānīti. ‘‘Upaḍḍhenā’’ti udakavāre heṭṭhimabhūmīsu udakena vinassamānāsu dutīyajjhānabhūmi na tāva vinassati. Saṃvaṭṭakappepi cirakālaṃ tiṭṭhateyeva. Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbañcetaṃ labbhamānattā vuttaṃ. Asaṅkhyeyyakappaṃ sandhāya vuttanti. Idameva pamāṇanti.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Sattasattaggināvārā” សំដៅលើ វិនាសដោយភ្លើងអស់ ៧ លើក ៧ ដង (៤៩ ដង)។ មួយវិញទៀត បឋមាវិភត្តិប្រើក្នុងន័យសត្តមីវិភត្តិ។ ការប្រកបសេចក្តីថា លោកតែងវិនាសដោយភ្លើងក្នុងវារៈទាំង ៧ លើក ៧ ដង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “aṭṭhame aṭṭhame” (ក្នុងវារៈទី ៨ នីមួយៗ)។ ពាក្យថា “Dakā” សំដៅលើ ដោយទឹក។ ការប្រកបសេចក្តីថា លោកតែងវិនាសដោយទឹកក្នុងវារៈទី ៨ នីមួយៗ។ កាលណាគ្រប់ ៦៤ វារៈហើយ កាលនោះ គប្បីមានវារៈដោយខ្យល់មួយលើក។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “tadā” សំដៅលើ ក្នុងវារៈទី ៦៤ នោះ។ ពាក្យថា “Vivaṭṭamānaṃ” សំដៅលើ ដែលកំពុងតាំងឡើង។ ពាក្យថា “Vivaṭṭati” សំដៅលើ តែងតាំងឡើង។ ពាក្យថា “Saṃvaṭṭamānaṃ” សំដៅលើ ដែលកំពុងវិនាសទៅ។ ពាក្យថា “Saṃvaṭṭati” សំដៅលើ តែងវិនាសទៅ។ ពាក្យថា “Dve asaṅkhyeyyāni” ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយឧបចារៈ ដោយធ្វើចំណែកពាក់កណ្តាលទាំងពីរ ឲ្យទៅជាអសង្ខេយ្យមួយ។ ដូចជាអាយុរបស់ពួកអាភស្សរព្រហ្មមាន ៨ កប្ប ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “Upaḍḍhena” សំដៅលើ ក្នុងវារៈនៃទឹក កាលបើភូមិជាន់ក្រោមទាំងឡាយត្រូវទឹកបំផ្លាញ ទុតិយជ្ឈានភូមិមិនទាន់វិនាសឡើយ។ សូម្បីក្នុងសំវដ្តកប្ប ក៏គង់តែងតាំងនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះ។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះតែអាចរកបាន។ ពោលគឺសំដៅយកអសង្ខេយ្យកប្ប។ នេះឯងជាប្រមាណ។


Paṭisandhicatukkaṃ niṭṭhitaṃ.

បដិសន្ធិចតុក្កៈ ចប់ហើយ។


145. Kammacatukke. ‘‘Janetī’’ti ajanitaṃ janeti. Pātubhāveti. ‘‘Upatthambhatī’’ti janitaṃ upatthambhati. Ciraṭṭhitikaṃ karoti. ‘‘Upapīḷetī’’ti janitaṃ upapīḷeti, parihāpeti. ‘‘Upaghātetī’’ti upacchindati. ‘‘Kaṭattā rūpānaṃ’’ti kaṭattānāmakānaṃ kammajarūpānaṃ. ‘‘Kammapathapattāvā’’ti ettha paṭisandhijanena sati, sabbampi kammaṃ kammapathapattaṃ nāma hotīti daṭṭhabbaṃ. Vipaccitthāti vipakkaṃ. Vipakkaṃ vipākaṃ yesanti vipakka vipākā. Upatthambhamānā pavattati. Sayaṃpi paccayalābhe satīti adhippāyo. ‘‘Aladdhokāsassā’’ti idaṃ nidassana mattaṃ. Laddhokāsassapi upatthambhanaṃ nāma icchitabbameva. Aññaṃ akusalakammaṃ okāsaṃ labhatīti yojanā. ‘‘Cāyaṃ’’ti ce ayaṃ. ‘‘Kālaṅkariyā’’ti kālaṃkareyya. ‘‘Assā’’ti imassa puggalassa. ‘‘Pasāditaṃ’’ti pasannaṃ. ‘‘Padūsitaṃ’’ti paduṭṭhaṃ. Pubbe ‘maraṇāsanna kāle’ti vuttattā idha ‘pavattikālepī’ti vuttaṃ. ‘‘Etaṃ’’ti kammantarassa upatthambhanaṃ. ‘‘Jīvitaparikkhāre’’ti jīvitaparivāre paccaye. ‘‘Samudānetvā’’ti samāha ritvā[Pg.152].‘‘Etthā’’ti upatthambhaka kammaṭṭhāne. Khandhasantānassa upabrūhananti sambandho. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘jīvitantarāye apanetvā’tiādinā vuttanayena. Khandhasantānassa ciratarappavattinti sambandho. ‘‘Vuttappakārā’’ti ‘vipaccituṃ aladdhokāsāvā vipakka vipākā vā sabbāpi kusalā kusala cetanā’ti evaṃ vuttappakārā. ‘‘Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā’’ti upapīḷaka kammakiccaṃ vuttaṃ. ‘‘Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle’’ti samuccayanakāle. ‘‘Vihata sāmatthiyaṃ’’ti vināsitasattikaṃ. ‘‘Mahesakkhesū’’ti mahānubhāvesu. ‘‘Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ’’ti upapīḷaka kammato vipariyāyena veditabbaṃ. ‘Uparibhūmi nibbattakampi samānaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ nibbattetī’tiādīsu ‘heṭṭhābhūmi nibbattakampi samānaṃ uparibhūmiyaṃ nibbattetī’tiādinā vattabbanti adhippāyo. Ajātasatturājavatthumhi tassa rañño pitughātakammaṃ mahāavīciniraye nibbattanakampi samānaṃ pacchā buddhu paṭṭhāna kammena bādhīyamānaṃ vihatasāmatthiyaṃ hutvā taṃ ussadaniraye nibbatteti. Khandhasantānassa vibādhanaṃ nāma sattassa dukkhuppatti karaṇanti sambandho. Kathaṃ gomahiṃsādīnaṃ puttadārañātimittānañca vipattikaraṇaṃ tassa sattassa upapīḷaka kammakiccaṃ bhaveyya. Aññohi so puggalo, aññe gomahiṃsādayo. Na ca aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā kareyyāti codanā. Duvidhantiādinā taṃ vissajjeti. Ānanda seṭṭhivatthumhi. Soseṭṭhi mahāmacchariyo ahosi. Aññepi dānaṃ dente nīvāresi. So tato cavitvā ekasmiṃ gāmake ekissā itthiyākucchimhi jāto. Tassa jātakālato paṭṭhāya tassa pāpakammena mātaraṃ ādiṃ katvā sakalagāmikānaṃ janānaṃ dukkhuppatti hotīti dhammapada aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā nissandaphalavasena aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā karoti yevāti daṭṭhabbaṃ. [‘‘Kammajasantati sīsesū’’ti paṭisandhikālato paṭṭhāya uppannā ekekā kammajarūpasantati nāma atthi. Sā pacchā aparāparaṃ tādisāya kammajarūpasantatiyā pavattatthāya sīsabhūtattā [Pg.153] santati sīsanti vuccati. Yaṃ kiñci ekaṃ vākammajasantati sīsaṃ. Dve vākammajasantati sīsāni ]. Visuddhimaggapāṭhe. ‘‘Tadevā’’ti taṃ upaghātaka kammameva. ‘‘Idha cā’’ti imasmiṃ abhidhammatthasaṅgahe. ‘‘Imassa pī’’ti imassa upaghātaka kammassapi. Duṭṭhagāmaṇi rañño vatthumhi ca soṇatthera pituno vatthumhi ca tesaṃ maraṇāsannakāle pathamaṃ duggati nimittāni upaṭṭhahanti. Pacchā rañño ekaṃ pubbakataṃ kalyāṇa kammaṃ anussarantassa therapitu ca taṅkhaṇe eva ekaṃ kalyāṇa kammaṃ karontassa tāni duggati nimittāni antaradhāyanti. Sagganimittāni pātubbhavanti. Ubhopi cavitvā sagge nibbattantīti. Kusalā kusala kammānaṃ khayaṃ karotīti kusalā kusala kammakkhayakaro. ‘‘Āyu kammesu vijjamānesū’’ti tassa sattassa āyu paricchedo ca pariyanta gato na hoti, kammānubhāvo ca parikkhīṇo na hoti. Evaṃ āyu kammesu vijjamānesu. ‘‘Aparādha kammassā’’ti mātāpitūsuvā dhammikasamaṇa brāhmaṇesu vā aparajjhanavasena katassa aparādhakammassa. ‘‘So panā’’ti majjhimaṭṭhakathāvādo pana. ‘‘Aruccamāno viyā’’ti anicchiyamānoviya. ‘‘So’’ti majjhimaṭṭhakathā vādo. ‘‘Tattha panā’’ti majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana. ‘‘Sabbañcetaṃ’’ti sabbañca etaṃ suttavacanaṃ, vasena vuttanti sambandho. Anicchantehi ṭīkā cariyehi. ‘‘Vipākaṃ paṭiicchitabbo’’ti vipākaṃ paṭicca icchi tabbo. Ettha ‘‘vipākaṃ’’ti kammanibbattakkhandha santānaṃ vuccati. Tassa janakaṃ kammaṃ janaka kammanti vuccati. Tasseva khandhasantānassa upatthambhakaṃ tasseva upapīḷakaṃ tasseva upaghātakaṃ kammaṃ upaghātaka kammanti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Sāketa pañhe’’ti vipākuddhāre āgate sāketa pañhe. Dhammadinnāya nāma uggasena rañño deviyā vatthumhi sādevī pubbe ekaṃ ajaṃ ghātesi, tena kammena apāyesu patitvā pacchā pavatti vipākavasena bahūsu bhavesu ajasarīre lomagaṇanāmattaṃ attano sīsacchedana dukkhaṃ anubhosīti. ‘‘Sā panā’’ti sā ekā pāṇātipāta cetanā pana. Mahāmoggalāna vatthu nāma pañcasata corānaṃ therassa ghāta na vatthu[Pg.154]. Therohi attanā pubbakatena upacchedaka kammena coraghātanaṃ labhitvā parinibbuto. Sāmāvatidevī ca vaggumudānaditīravāsino pañcasata bhikkhū ca attano pubbakatehi upacchedaka kammehi tādisaṃ parūpakkamaṃ labhitvā saggesu nibbattā. Dussimāro nāma kakusandha buddhakāle māradeva putto vuccati. Kalāburājānāma khanti vāditā pasassa ghātako vuccati. Te pana taṅkhaṇe attanā katena upacchedaka kammena taṅkhaṇe eva cavitvā avīcimhi nibbattā. Tattha purima vatthūsu upacchedaka kammaṃ upacchindana mattaṃ karoti. Na attano vipākaṃ deti. Pacchimavatthūsu pana upacchindanañca karoti, vipākañca detīti. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Upacchedana pubbakaṃ’’ti upacchedana pubbakaṃ vipākaṃ janetīti yojanā. Kammantarassa vipākaṃ upacchinditvāva attano vipākaṃ janetīti adhippāyo. Tattha ‘‘attano vipākaṃ janetī’’ti idha kadāci janeti, kadāci na janetīti evaṃ vibhāgassa akatattā ‘‘taṃ na sundaraṃ’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘idha pubbakatenā’’tiādiṃ. ‘‘Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā’’ti tesu vatthūsu tejanā upacchedaka kammena marantīti evaṃ vatvā āgatattā. Vipākaṃ nibbattetīti vipāka nibbattakaṃ. Tassa bhāvo vipāka nibbattakattaṃ. Vipāka nibbattakattassa abhāvoti viggaho.

១៤៥. ក្នុងកម្មចតុក្កៈ (ពួកនៃកម្ម ៤ យ៉ាង)៖ ពាក្យថា “Janetī” សេចក្តីថា ញ៉ាំងធម៌ដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង គឺធ្វើឲ្យប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា “Upatthambhatī” សេចក្តីថា ជួយទ្រទ្រង់ធម៌ដែលកើតឡើងហើយ គឺធ្វើឲ្យតាំងនៅបានយូរអង្វែង។ ពាក្យថា “Upapīḷetī” សេចក្តីថា ញ៉ាំងធម៌ដែលកើតឡើងហើយឲ្យក្តៅក្រហាយ គឺឲ្យសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា “Upaghātetī” សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា “Kaṭattā rūpānaṃ” សេចក្តីថា នៃកម្មជរូបទាំងឡាយ ដែលមានឈ្មោះថា កដត្តារូប។ ពាក្យថា “Kammapathapattāvā” ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា កាលបើមានការញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង សូម្បីតែកម្មទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា ដល់នូវកម្មបថ។ ពាក្យថា Vipaccittha សេចក្តីថា ឲ្យផលហើយ (ទុំហើយ)។ កម្មទាំងឡាយណា មានវិបាកឲ្យផលហើយ កម្មទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា វិបក្កវិបាកា (មានវិបាកឲ្យផលហើយ)។ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយជួយទ្រទ្រង់ មានអធិប្បាយថា សូម្បីតែខ្លួនឯង កាលបើបាននូវបច្ច័យហើយ (ក៏ប្រព្រឹត្តទៅ)។ ពាក្យថា “Aladdhokāsassā” នេះ គ្រាន់តែជាការសម្តែងជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែការជួយទ្រទ្រង់នូវកម្មដែលបានឱកាសហើយ ក៏គប្បីប្រាថ្នាដូចគ្នាដែរ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា អកុសលកម្មដទៃ តែងបាននូវឱកាស។ ពាក្យថា “Cāyaṃ” មកពីពាក្យថា ce ayaṃ (ប្រសិនបើបុគ្គលនេះ)។ ពាក្យថា “Kālaṅkariyā” សេចក្តីថា គប្បីធ្វើមរណកាល។ ពាក្យថា “Assā” សេចក្តីថា នៃបុគ្គលនេះ។ ពាក្យថា “Pasāditaṃ” សេចក្តីថា ជ្រះថ្លាហើយ។ ពាក្យថា “Padūsitaṃ” សេចក្តីថា ប្រទូស្តហើយ (សៅហ្មងហើយ)។ ព្រោះក្នុងកាលមុន បានពោលថា “ក្នុងកាលជិតស្លាប់” ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលថា “សូម្បីក្នុងបវត្តិកាល”។ ពាក្យថា “Etaṃ” សេចក្តីថា ការជួយទ្រទ្រង់នូវកម្មដទៃ។ ពាក្យថា “Jīvitaparikkhāre” សេចក្តីថា នូវបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបរិវារនៃជីវិត។ ពាក្យថា “Samudānetvā” សេចក្តីថា ប្រមូលមកហើយ។ ពាក្យថា “Etthā” សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលជាឧបត្ថម្ភកកម្ម មានការទាក់ទងសេចក្តីថា ការជួយចិញ្ចឹម (ឬការធ្វើឲ្យចម្រើន) នូវខន្ធសន្តាន។ ពាក្យថា “Vuttanayenā” សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយ មានជាអាទិ៍ថា “កំចាត់បង់នូវអន្តរាយនៃជីវិត” មានការទាក់ទងសេចក្តីថា ញ៉ាំងខន្ធសន្តានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានយូរអង្វែង។ ពាក្យថា “Vuttappakārā” សេចក្តីថា កុសលនិងអកុសលចេតនាទាំងអស់ សូម្បីតែមិនទាន់បានឱកាសដើម្បីឲ្យផល ឬមានវិបាកឲ្យផលហើយក្តី ដែលមានប្រការពោលហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā” នេះ លោកពោលសំដៅដល់កិច្ចរបស់ឧបបីឡកកម្ម។ ពាក្យថា “Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle” សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលប្រមូលមក (ឬសន្សំមក) យ៉ាងទន់ខ្សោយនៃជនកកម្ម។ ពាក្យថា “Vihata sāmatthiyaṃ” សេចក្តីថា មានកម្លាំង (ឬសមត្ថភាព) ត្រូវកំចាត់បង់ហើយ។ ពាក្យថា “Mahesakkhesū” សេចក្តីថា ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានអានុភាពច្រើន។ ពាក្យថា “Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ” សេចក្តីថា សូម្បីតែឧបត្ថម្ភកកម្ម ក៏គប្បីជ្រាបដោយចំណែកផ្ទុយគ្នា គឺផ្ទុយអំពីឧបបីឡកកម្មនោះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា “សូម្បីតែធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យកើតក្នុងឧបរិភូមិ ក៏រមែងញ៉ាំងឲ្យកើតក្នុងហេដ្ឋាភូមិបាន” មានអធិប្បាយថា គប្បីពោលដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “សូម្បីតែធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យកើតក្នុងហេដ្ឋាភូមិ ក៏រមែងញ៉ាំងឲ្យកើតក្នុងឧបរិភូមិបាន” ដូច្នេះដែរ។ ក្នុងរឿងព្រះបាទអជាតសត្តុ កម្មគឺការសម្លាប់ព្រះបិតារបស់ព្រះរាជានោះ ទោះបីជាកម្មដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យកើតក្នុងមហាអវីចិនរកក្តី ក៏ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ត្រូវបានរារាំងដោយកម្មគឺការបម្រើព្រះពុទ្ធ ហើយក្លាយជាកម្មមានកម្លាំងត្រូវកំចាត់បង់ហើយ ទើបញ៉ាំងព្រះរាជានោះឲ្យទៅកើតក្នុងឧស្សទនរកវិញ។ ការបៀតបៀននូវខន្ធសន្តាន ឈ្មោះថា ការធ្វើឲ្យកើតទុក្ខដល់សត្វ នេះជាសេចក្តីទាក់ទងគ្នា។ សួរថា ចុះការធ្វើឲ្យវិនាសដល់គោ ក្របីជាដើម និងកូន ប្រពន្ធ ញាតិមិត្ត នឹងទៅជាកិច្ចរបស់ឧបបីឡកកម្មរបស់សត្វនោះដោយរបៀបណា? ព្រោះថា បុគ្គលនោះផ្សេង គោនិងក្របីជាដើមនោះផ្សេង។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មដែលបុគ្គលដទៃធ្វើហើយ មិនគប្បីធ្វើឲ្យកើតទុក្ខ ឬកើតសុខដល់សត្វដទៃឡើយ នេះជាពាក្យចោទសួរ។ លោកដោះស្រាយនូវពាក្យចោទសួរនោះ ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “Duvidhaṃ” (មាន ២ យ៉ាង)។ ក្នុងរឿងអានន្ទសេដ្ឋី សេដ្ឋីនោះ ជាអ្នកមានសេចក្តីកំណាញ់ស្វិតស្វាញណាស់។ សូម្បីតែជនដទៃ កាលបើនឹងឲ្យទាន ក៏ហាមឃាត់ដែរ។ សេដ្ឋីនោះ លុះច្យុតអំពីអត្តភាពនោះហើយ ក៏ទៅកើតក្នុងផ្ទៃនៃស្ត្រីម្នាក់ ក្នុងភូមិមួយ។ ចាប់តាំងពីកាលដែលសេដ្ឋីនោះកើតមក ដោយអំណាចនៃបាបកម្មរបស់គេ ធ្វើឲ្យមនុស្សទាំងអស់ក្នុងភូមិ មានមាតារបស់គេជាដើម ជួបប្រទះនឹងសេចក្តីទុក្ខលំបាក ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងធម្មបទអដ្ឋកថា។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយអំណាចនៃនិស្សន្ទផល កម្មដែលបុគ្គលដទៃធ្វើហើយ តែងធ្វើឲ្យកើតទុក្ខ ឬកើតសុខដល់សត្វដទៃបានពិតមែន។ [ពាក្យថា “Kammajasantati sīsesū” សេចក្តីថា កម្មជរូបសន្តាននីមួយៗ ដែលកើតឡើងចាប់តាំងពីខណៈបដិសន្ធិមក តែងមានប្រាកដ។ កម្មជរូបសន្តាននោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ឈ្មោះថា សន្តតិសីសៈ (ប្រធាននៃសន្តតិ) ព្រោះជាប្រធានដើម្បីឲ្យកម្មជរូបសន្តានបែបនោះប្រព្រឹត្តទៅជាបន្តបន្ទាប់។ កម្មជរូបសន្តានជាប្រធានមួយក្តី ពីរដទៃទៀតក្តី]។ ក្នុងបាឋៈនៃវិសុទ្ធិមគ្គ ពាក្យថា “Tadevā” សេចក្តីថា គឺឧបឃាតកកម្មនោះឯង។ ពាក្យថា “Idha cā” សេចក្តីថា ក្នុងអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះ។ ពាក្យថា “Imassa pī” សេចក្តីថា សូម្បីតែនៃឧបឃាតកកម្មនេះ។ ក្នុងរឿងព្រះបាទទុដ្ឋគាមណី និងរឿងបិតារបស់ព្រះសោណត្ថេរ ក្នុងកាលដែលលោកទាំងនោះជិតស្លាប់ ទុគ្គតិនីមិត្តទាំងឡាយ តែងប្រាកដឡើងមុន។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក កាលបើព្រះរាជានឹកគិតដល់កល្យាណកម្ម (បុណ្យ) មួយដែលខ្លួនបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន និងបិតារបស់ព្រះថេរៈ កំពុងធ្វើកល្យាណកម្មមួយក្នុងខណៈនោះឯង ទុគ្គតិនីមិត្តទាំងនោះក៏រលាយបាត់ទៅ។ សុគតិនីមិត្ត (ឬសគ្គនិមិត្ត) ទាំងឡាយ ក៏ប្រាកដឡើង។ លុះបុគ្គលទាំងពីរនោះច្យុតទៅហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ កម្មណា តែងធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកុសលនិងអកុសលកម្មទាំងឡាយ ហេតុនោះ កម្មនោះ ឈ្មោះថា កុសលាកុសលកម្មក្ខយករៈ (អ្នកធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកុសលនិងអកុសលកម្ម)។ ពាក្យថា “Āyu kammesu vijjamānesū” សេចក្តីថា កាលបើការកំណត់អាយុរបស់សត្វនោះ មិនទាន់ដល់នូវទីបំផុតផង អានុភាពនៃកម្មក៏មិនទាន់អស់ទៅផង យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា កាលបើអាយុនិងកម្មនៅមានប្រាកដ។ ពាក្យថា “Aparādha kammassā” សេចក្តីថា នៃអបរាធកម្ម (កម្មជាទោសខុសឆ្គង) ដែលបានធ្វើហើយ ដោយអំណាចនៃការប្រទូស្តក្នុងមាតាបិតា ឬក្នុងសមណព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “So panā” សេចក្តីថា ចំណែកឯវាទៈរបស់មជ្ឈិមអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Aruccamāno viyā” សេចក្តីថា ហាក់ដូចជាមិនសព្វព្រះហឫទ័យ (ឬមិនចង់បាន)។ ពាក្យថា “So” សេចក្តីថា វាទៈរបស់មជ្ឈិមអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Tattha panā” សេចក្តីថា ចំណែកក្នុងមជ្ឈិមអដ្ឋកថានោះ។ ពាក្យថា “Sabbañcetaṃ” មានការទាក់ទងសេចក្តីថា ព្រះសូត្រទាំងអស់នេះ លោកពោលទុកដោយអំណាច... ដោយព្រះដីកាចារ្យទាំងឡាយ ដែលមិនចង់បាន (មិនយល់ស្រប)។ ពាក្យថា “Vipākaṃ paṭiicchitabbo” សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នាដោយអាស្រ័យនូវវិបាក។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “វិបាក” លោកសំដៅយកខន្ធសន្តានដែលកើតអំពីកម្ម។ កម្មដែលជាអ្នកញ៉ាំងខន្ធសន្តាននោះឲ្យកើត ឈ្មោះថា ជនកកម្ម។ មានអធិប្បាយថា កម្មដែលជួយទ្រទ្រង់នូវខន្ធសន្តាននោះឯង ឈ្មោះថា ឧបត្ថម្ភកកម្ម កម្មដែលបៀតបៀននូវខន្ធសន្តាននោះឯង ឈ្មោះថា ឧបបីឡកកម្ម កម្មដែលកាត់ផ្តាច់នូវខន្ធសន្តាននោះឯង ឈ្មោះថា ឧបឃាតកកម្ម។ ពាក្យថា “Sāketa pañhe” សេចក្តីថា ក្នុងសាកេតបញ្ហា ដែលមកក្នុងកាលដកស្រង់នូវវិបាក។ ក្នុងរឿងព្រះនាងធម្មទិន្នាទេវី របស់ព្រះបាទឧគ្គសេន ព្រះនាងនោះក្នុងកាលមុន បានសម្លាប់ពពែមួយ ក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយភូមិដោយកម្មនោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ដោយអំណាចនៃបវត្តិវិបាក ព្រះនាងក៏បានទទួលទុក្ខគឺការកាត់ក្បាលស្មើនឹងចំនួនរោមក្នុងរាងកាយពពែ ក្នុងភពជាច្រើន។ ពាក្យថា “Sā panā” សេចក្តីថា ចំណែកឯបាណាតិបាតចេតនាតែមួយនោះ។ រឿងព្រះមហាមោគ្គល្លាន គឺរឿងដែលពួកចោរ ៥ រយនាក់ សម្លាប់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបានទទួលការសម្លាប់ពីពួកចោរ ដោយឧបច្ឆេទកកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ទើបបរិនិព្វានទៅ។ ព្រះនាងសាមាវតីក្តី និងភិក្ខុ ៥ រយរូប ដែលរស់នៅក្បែរឆ្នេរស្ទឹងវគ្គុមុទាក្តី បានទទួលនូវឧបក្កមៈ (ការយាយី) អំពីបុគ្គលដទៃយ៉ាងនោះ ដោយឧបច្ឆេទកកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើហើយក្នុងកាលមុន ហើយក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ទាំងឡាយ។ មារឈ្មោះ ទុស្សី លោកហៅថា មារទេវបុត្រ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកកុសន្ធៈ។ ព្រះរាជាព្រះនាម កលាបុ លោកហៅថា អ្នកសម្លាប់ព្រះខន្តិវាទិតាបស។ ជនទាំងឡាយនោះ ដោយឧបច្ឆេទកកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើក្នុងខណៈនោះ ក៏ច្យុតក្នុងខណៈនោះឯង ហើយទៅកើតក្នុងអវីចិនរក។ ក្នុងរឿងទាំងឡាយខាងដើមនោះ ឧបច្ឆេទកកម្ម គ្រាន់តែធ្វើការកាត់ផ្តាច់ប៉ុណ្ណោះ មិនបានឲ្យវិបាករបស់ខ្លួនឡើយ។ ចំណែកក្នុងរឿងខាងក្រោយទាំងឡាយ តែងធ្វើការកាត់ផ្តាច់ផង ឲ្យវិបាកផង។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី ពាក្យថា “Upacchedana pubbakaṃ” មានការប្រកបសេចក្តីថា ញ៉ាំងវិបាកដែលមានការកាត់ផ្តាច់ជាខាងដើមឲ្យកើតឡើង មានអធិប្បាយថា កាត់ផ្តាច់នូវវិបាកនៃកម្មដទៃហើយ ទើបញ៉ាំងវិបាករបស់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះលោកមិនបានធ្វើការបែងចែកយ៉ាងនេះថា “ញ៉ាំងវិបាករបស់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង” ក្នុងទីនេះ ជួនកាលក៏ឲ្យកើត ជួនកាលក៏មិនឲ្យកើត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ពាក្យនោះមិនល្អឡើយ”។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា “idha pubbakatenā” ដូច្នេះ។ ពាក្យថា “Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā” សេចក្តីថា ព្រោះក្នុងរឿងទាំងឡាយនោះ លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា ជនទាំងឡាយនោះ តែងស្លាប់ដោយឧបច្ឆេទកកម្ម។ កម្មណា តែងញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ កម្មនោះ ឈ្មោះថា វិបាកនិព្វត្តកៈ (អ្នកញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង)។ ភាពនៃកម្មនោះ ឈ្មោះថា វិបាកនិព្វត្តកត្តៈ (ភាពជាអ្នកញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង)។ ការវិគ្រោះថា ភាពមិនមែនជាអ្នកញ៉ាំងវិបាកឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា វិបាកនិព្វត្តកត្តស្ស អភាវៈ។


Janakacatukkaṃ niṭṭhitaṃ.

ចប់ ជនកចតុក្កៈ។


136. ‘‘Nikanti balena vā paṭibāhiyamānaṃ vipākaṃ na detī’’ti jhānalābhino hutvāpi maraṇakāle uppajjituṃ nikantiyā sati, taṃ jhānaṃ vipākaṃ na detīti adhippāyo. ‘‘Ekassā’’ti ekassa puggalassa. ‘‘Tesaṃ’’ti mahaggatakamma ānantariya kammānaṃ. Antima javanavīthiyaṃ kataṃ nāma vatthu dubbalattā sayampi dubbalaṃ hoti. Paṭisandhiṃ na janeti. Tenāha ‘‘antima javanavīthito pubbabhāge āsanne kataṃ’’ti. Idañca kammasāmañña vasena vuttaṃ. Kammavisese pana sati, na detīti na vattabbanti dassetuṃ ‘‘micchādiṭṭhikammaṃ panā’’tiādi [Pg.155] vuttaṃ. Kataṃ āsanna kammaṃ nāmāti gahetabbanti yojanā. Pāḷipāṭhe. Assapuggalassa maraṇakālevā sammādiṭṭhi samattā samādinnā, micchādiṭṭhi samattā samādinnāti yojanā. Parato paripuṇṇaṃ āgamissati. Somanassa janakaṃ paracetanā pavattivasena. Santāpa janakaṃ kukkuccavippaṭisārappavattivasena. Idaṃ garuka catukkaṃ nāma anantare bhave vipaccanakānaṃ kammānaṃ vasena vuttanti āha ‘‘upapajjavedanīya kammāni evā’’ti. Kammaṃ nāma kusalaṃ vā hotu, akusalaṃ vā. Punappunaṃ laddhā sevane sati, vipākaṃ deti. Asati na deti. Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etthahi katattāti vatvā puna upacitattāti vacanaṃ punappunaṃ vaḍḍhanasaṅkhāte āsevane sati eva vipākaṃ detīti ñāpeti. Tasmā katamatta kammattā kaṭattā kammaṃ nāmāti vuttepi anantarabhave vipaccanaka kammasseva idha adhippetattā punappunaṃ laddhā sevanameva idha gahetabbanti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘punappunaṃ laddhāsevanaṃ’’ti vuttaṃ.

១៣៦. ពាក្យថា “Nikanti balena vā paṭibāhiyamānaṃ vipākaṃ na detī” (កាលបើត្រូវកម្លាំងនៃនិកន្តិរារាំងហើយ មិនឲ្យផលឡើយ) សេចក្តីអធិប្បាយថា ទោះបីជាបុគ្គលបានឈានហើយក៏ដោយ កាលបើមាននិកន្តិ (តណ្ហាស្រាលៗ) កើតឡើងក្នុងពេលជិតស្លាប់ ឈាននោះក៏មិនឲ្យផលឡើយ។ ពាក្យថា “Ekassā” គឺរបស់បុគ្គលម្នាក់។ ពាក្យថា “Tesaṃ” គឺរបស់មហគ្គតកម្ម និងអានន្តរិយកម្មទាំងឡាយ។ ឯកម្មដែលធ្វើក្នុងអវសានជវនវិថី (វិថីចិត្តចុងក្រោយ) ឈ្មោះថាជាវត្ថុទន់ខ្សោយ ព្រោះហេតុនោះ ខ្លួនវាក៏ទន់ខ្សោយដែរ មិនអាចបង្កើតបដិសន្ធិបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “antima javanavīthito pubbabhāge āsanne kataṃ” (កម្មដែលធ្វើក្នុងកាលជិតស្លាប់ ក្នុងចំណែកខាងដើមអំពីអវសានជវនវិថី)។ នេះលោកពោលដោយអំណាចនៃកម្មទូទៅ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានកម្មពិសេស លោកមិនគួរពោលថា មិនឲ្យផលឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យថា “micchādiṭṭhikammaṃ panā” (ចំណែកឯមិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មវិញ) ជាដើម។ ការប្រកបពាក្យ (យោជនា) ថា គប្បីកាន់យកថា កម្មដែលធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អាសន្នកម្ម។ ក្នុងបាលីបាឋៈ មានយោជនាថា ក្នុងពេលជិតស្លាប់របស់បុគ្គលនោះ សម្មាទិដ្ឋិដែលកាន់យកសព្វគ្រប់ហើយ ឬមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលកាន់យកសព្វគ្រប់ហើយ។ សេចក្តីពិស្តារនឹងមានមកខាងមុខ។ សេចក្តីសោមនស្សកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃចេតនារបស់អ្នកដទៃ។ សេចក្តីក្តៅក្រហាយកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុក្កុច្ចៈនិងវិប្បដិសារៈ។ ព្រោះហេតុតែគរុកចតុក្កៈនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃកម្មទាំងឡាយដែលឲ្យផលក្នុងភពបន្ទាប់ ទើបលោកពោលថា “upapajjavedanīya kammāni evā” (គឺឧបបជ្ជវេទនីយកម្មទាំងឡាយនោះឯង)។ កម្ម ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី កាលបើបានសេពគប់រឿយៗ ទើបឲ្យផល កាលបើមិនបានសេពគប់រឿយៗទេ ក៏មិនឲ្យផលឡើយ។ ក្នុងព្រះបាលីមានពោលទុកថា “ព្រោះកម្មជាកាមាវចរកុសលដែលបុគ្គលធ្វើហើយ សន្សំហើយ វិបាកគឺចក្ខុវិញ្ញាណទើបកើតឡើង” និង “ព្រោះកម្មជាអកុសលដែលបុគ្គលធ្វើហើយ សន្សំហើយ វិបាកគឺចក្ខុវិញ្ញាណទើបកើតឡើង”។ ក្នុងទីនេះ ការដែលលោកពោលថា “katattā” (ព្រោះធ្វើហើយ) ហើយពោលម្តងទៀតថា “upacitattā” (ព្រោះសន្សំហើយ) នោះ ដើម្បីឲ្យដឹងថា កាលបើមានអាសេវនៈ ពោលគឺការចម្រើនរឿយៗ ទើបកម្មនោះឲ្យផល។ ហេតុនោះ ទោះបីជាលោកពោលថា កតត្តាកម្ម គឺកម្មគ្រាន់តែធ្វើហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកតែកម្មដែលឲ្យផលក្នុងភពបន្ទាប់ប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញថា គប្បីកាន់យកការសេពគប់ដែលបានធ្វើរឿយៗក្នុងទីនេះ ទើបក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា “punappunaṃ laddhāsevanaṃ” (ការសេពគប់ដែលបានធ្វើរឿយៗ)។


‘‘Evañca katvā’’tiādīsu. ‘‘Yattha taṃ pubbakataṃ kammanti āgataṃ’’ti yasmiṃ aṭṭhakathā padese taṃ kaṭattā kammaṃ pubbakataṃ kammaṃti āgataṃ. ‘‘Kasmā idhā’’tiādīsu. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ abhidhammattha saṅgahe. Pāḷiyaṃ. Yaṃ garukaṃ, taṃ vipākaṃ deti. Tasmiṃ asati, yaṃ bahulaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ āsannaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ, taṃ vipākaṃ detīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា “Evañca katvā”។ ពាក្យថា “Yatta taṃ pubbakataṃ kammanti āgataṃ” សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងនៃអដ្ឋកថាណា ដែលកតត្តាកម្មនោះ មកថាជាបុព្វេកតកម្ម។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា “Kasmā idhā” ពាក្យថា “idhā” គឺក្នុងគម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះ។ ក្នុងព្រះបាលី សេចក្តីអធិប្បាយថា កម្មណាជាគរុកម្ម កម្មនោះរមែងឲ្យផលមុនគេ កាលបើគ្មានគរុកម្មនោះទេ កម្មណាជាពហុលកម្ម (កម្មដែលធ្វើច្រើន) ក៏ឲ្យផល កាលបើគ្មានពហុលកម្មនោះទេ កម្មណាជាអាសន្នកម្ម ក៏ឲ្យផល កាលបើគ្មានអាសន្នកម្មនោះទេ កម្មណាជាកតត្តាកម្ម ក៏រមែងឲ្យផល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


Suttantapāṭhe. Sukhavedanaṃ janetīti sukhavedanīyaṃ. ‘‘Samattā’’ti suṭṭhugahitā. ‘‘Samādinnā’’ti tadatthavivaraṇaṃ. ‘‘Pariyattaṃ’’ti samatthaṃ. Tambadādhikassa yāvajīvaṃ bahūni pāpakammāni āciṇṇāni. Maraṇa divase pana sāriputtattherassa dhammadesanaṃ sutvā cavitvā tena āsanna kammena sagge nibbatti. Vātakālassa yāvajīvaṃ bahūni kalyāṇa kammāni āciṇṇāni. Maraṇa divasepana buddhasāsane [Pg.156] viparīta saññaṃ katvā tena āsanna kammena apāye nibbatti.

ក្នុងសុត្តន្តបាឋៈ។ កម្មដែលញ៉ាំងសុខវេទនាឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា សុខវេទនីយៈ។ ពាក្យថា “Samattā” គឺការកាន់យកដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា “Samādinnā” គឺជាការបកស្រាយសេចក្តីនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា “Pariyattaṃ” គឺសមត្ថភាព។ នាយតម្ពទាឋិកៈ (អ្នកសម្លាប់ចោរពុកមាត់ក្រហម) បានសន្សំអកុសលកម្មជាច្រើនអស់មួយជីវិត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងថ្ងៃស្លាប់ គាត់បានស្តាប់ធម្មទេសនារបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ហើយក៏ច្យុតិទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ ដោយអំណាចនៃអាសន្នកម្មនោះ។ ចំណែកឯនាយវាតកាលៈ បានសន្សំបុណ្យកុសលជាច្រើនអស់មួយជីវិត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងថ្ងៃស្លាប់ គាត់បានធ្វើសេចក្តីសម្គាល់ខុសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយក៏ច្យុតិទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ ដោយអំណាចនៃអាសន្នកម្មនោះ។


Garukacatukkaṃ niṭṭhitaṃ.

គរុកចតុក្កៈ ចប់ហើយ។


147. Diṭṭhadhammacatukke. Passitabboti diṭṭho. ‘‘Dhammo’’ti khandhāyatana dhamma samūho. Diṭṭho dhammoti diṭṭha dhammo. Vattamāno dhammasamūho. Yo attabhāvoti vuccati. Attasaṅkhātassa diṭṭhiyā parikappitasārassa bhāvo pavatti kāraṇanti katvāti imamatthaṃ dassento ‘‘diṭṭha dhammo vuccatī’’tiādimāha. ‘‘Vipākaṃ paṭisaṃvedetī’’ti etena kathaṃ kammasādhanaṃ dasseti. Paṭisaṃvedana kriyāpade vipākanti kammapadaṃ disvā vipākaṃ nāma veditabbaṃ vedanīyaṃ. Paṭisaṃveditabbaṃ paṭisaṃvedanīyanti viññātattā. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. ‘‘Upapajjitvā’’ti upecca pajjitvā. Pāpuṇitvāti attho. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Diṭṭha dhammato’’ti diṭṭha dhammassa. Sāmiatthe pañcamī. Pāḷiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Etthahī’’tiādi pubbavākye vutta nayameva. Aparasaddo niccaṃ apādānā pekkho. Tañca apādānaṃ nāma anantare vuttapadehi. ‘‘Diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehī’’ti diṭṭhadhammato ca anāgatānantara bhavato cāti attho. ‘‘Parivatto’’ti pabandho. Aparāpariyoti vā, aparo ca aparo ca aparāparo. Aparāpare pavatto aparāpariyoti attho. ‘‘Upapajjabhavaṃ’’ti anāgatānantarabhavaṃ. Ahosi kamme ‘‘ahosī’’ti padaṃ aññāsi koṇḍaññoti padeviya ruḷhīnāmapadanti āha ‘‘ahosi nāmakaṃ’’ti. Taṃ pana ruḷhipadaṃ kutopavattaṃti āha ‘‘ahosi kammaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ vutta pāṭhavasenā’’ti ettha idha vutto pāṭho sā vaseso. Paripuṇṇapāṭho pana ahosi kammaṃ ahosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ nāhosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ atthikamma vipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko, ahosikammaṃ bhavissati kamma vipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kamma vipākotiādinā paṭisambhidā magge āgato. ‘‘Sā’’ti pathama javana cetanā. ‘‘Appatara vipākā cātī’’ti ettha ‘‘itī’’ti hetu [Pg.157] atthe nipāto, tasmā aciraṭṭhiti kattā diṭṭha dhamme eva phalaṃ datvā vigacchati, tasmā appatara vipākattā ahetukamattaṃ phalaṃ datvā vigacchatīti yojanā. ‘‘Paccayoti cā’’ti paccayaṃ laddhāti vutto paccayoti ca. ‘‘So’’ti mahantaṃ vutto paccayo. ‘‘Kākavaliyādīnaṃ viyā’’ti kākavaliyādīnaṃ puggalānaṃ diṭṭhavedanīya kammaṃ viya. ‘‘Pākaṭatarapphaladānaṃ’’ti sattāhabbhantare eva seṭṭhiṭṭhānappaṭi lābhādivasena pākaṭatarapphaladānakaṃ kammavisesaṃ. Kamma pathajavanasantāne pavattā pathamajavana cetanā vā itarāpi pathama javana cetanā vāti yojanā. ‘‘Kācī’’ti ekaccā pathamajavana cetanā. Sesāni diṭṭhadhamma vedanīya kammāni.

១៤៧. ក្នុងទិដ្ឋធម្មចតុក្កៈ។ ធម៌ដែលគប្បីឃើញ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋៈ។ ពាក្យថា “Dhammo” គឺប្រជុំនៃធម៌មានខន្ធ និងអាយតនៈជាដើម។ ធម៌ដែលឃើញហើយ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម៌ គឺប្រជុំនៃធម៌ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅបច្ចុប្បន្ន ដែលហៅថា អត្តភាព។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ភាពជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃទិដ្ឋិដែលកំណត់យកថាជាខ្លឹមសារ ពោលគឺអត្តភាព ទើបលោកពោលពាក្យថា “diṭṭha dhammo vuccatī” (ហៅថា ទិដ្ឋធម៌) ជាដើម។ ពាក្យថា “Vipākaṃ paṭisaṃvedetī” (ទទួលរងនូវវិបាក) នេះ តើលោកបង្ហាញកម្មសាធនៈយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះឃើញពាក្យថា “vipākaṃ” ជាកម្មបទ ក្នុងកិរិយាសព្ទថា “paṭisaṃvedana” វិបាកនោះទើបឈ្មោះថា គប្បីដឹង គប្បីសោយ ព្រោះដឹងថា អ្វីដែលគប្បីសោយ ឈ្មោះថា វេទនីយៈ។ ពាក្យថា “Upeccā” គឺចូលទៅជិតហើយ។ ពាក្យថា “Upapajjitvā” គឺចូលទៅដល់ហើយ សេចក្តីថា ដល់ហើយ។ ក្នុងវិភាវិនីបាឋៈ ពាក្យថា “Diṭṭha dhammato” គឺរបស់ទិដ្ឋធម៌ (បញ្ចមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថសាមី)។ ដែលពោលទុកក្នុងព្រះបាលី។ ពាក្យថា “Etthahī” ជាដើម គឺមានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងប្រយោគមុន។ សព្ទថា “Apara” តែងរំពឹងរកអបាទានជានិច្ច ហើយអបាទាននោះ គឺបទដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ ពាក្យថា “Diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehī” សេចក្តីថា អំពីទិដ្ឋធម៌ផង និងអំពីភពបន្ទាប់ដែលមិនទាន់មកដល់ផង។ ពាក្យថា “Parivatto” គឺការតភ្ជាប់ (ឬការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “Aparāpariyo” គឺភពដទៃផង ភពដទៃទៀតផង ឈ្មោះថា អបរាបរៈ សេចក្តីថា កម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពដទៃៗ ឈ្មោះថា អបរាបរិយៈ។ ពាក្យថា “Upapajjabhavaṃ” គឺភពបន្ទាប់ដែលមិនទាន់មកដល់។ ក្នុងអហោសិកម្ម បទថា “ahosī” ជានាមសព្ទដែលកើតឡើងដោយការសន្មត (រុឡ្ហីនាម) ដូចជាបទថា “aññāsi koṇḍañño” ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ahosi nāmakaṃ” (ឈ្មោះថា អហោសិ)។ ចុះបទដែលជាសន្មតនាមនោះ កើតឡើងអំពីណា? លោកទើបពោលពាក្យថា “ahosi kammaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា “Evaṃ vutta pāṭhavasenā” ក្នុងទីនេះ បាឋៈដែលពោលក្នុងទីនេះ នៅមានសេសសល់។ ចំណែកឯបាឋៈពេញលេញវិញ គឺមានមកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ដូចជា “ahosi kammaṃ ahosi kamma vipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មបានមានហើយ), “ahosi kammaṃ nāhosi kamma vipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមិនបានមានទេ), “ahosi kammaṃ atthikamma vipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមានស្រាប់), “ahosi kammaṃ natthi kammavipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមិនមានទេ), “ahosikammaṃ bhavissati kamma vipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មនឹងមាន), “ahosi kammaṃ na bhavissati kamma vipāko” (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មនឹងមិនមានឡើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Sā” គឺបឋមជវនចេតនា។ ពាក្យថា “Appatara vipākā cātī” ក្នុងទីនេះ សព្ទថា “iti” ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថថាជាហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះវាជាធម៌មិនស្ថិតនៅយូរ ទើបឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិហើយក៏រលត់ទៅ ហេតុនោះ ការប្រកបពាក្យ (យោជនា) ថា ព្រោះមានវិបាកតិចតួច ទើបឲ្យផលត្រឹមតែអហេតុកវិបាកហើយក៏រលត់ទៅ។ ពាក្យថា “Paccayoti cā” គឺលោកពោលថាជាបច្ច័យ ព្រោះបាននូវបច្ច័យ។ ពាក្យថា “So” គឺលោកពោលថាជាបច្ច័យដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា “Kākavaliyādīnaṃ viyā” គឺដូចជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មរបស់បុគ្គលទាំងឡាយមាននាយកាកវលិយៈជាដើម។ ពាក្យថា “Pākaṭatarapphaladānaṃ” គឺកម្មពិសេសដែលឲ្យផលច្បាស់លាស់ក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការបាននូវតំណែងជាសេដ្ឋីជាដើម ក្នុងរវាង៧ថ្ងៃ។ យោជនាថា បឋមជវនចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលនៃកម្មបថជវនសន្តាន ឬក៏បឋមជវនចេតនាដទៃទៀត។ ពាក្យថា “Kācī” គឺបឋមជវនចេតនាមួយចំនួន។ ចំណែកឯកម្មដែលសេសសល់ គឺទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។


Upapajjakamme. ‘‘Attha sādhikā’’ti sanniṭṭhānatthasādhikā. Pāṇaghātādi kiccasādhikāti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu niṭṭhāpetīti sanniṭṭhāpikā. ‘‘Sesāni pī’’ti sesāni upapajja vedanīya kammānipi. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ manussa loke. ‘‘Missakakammānī’’ti kusalā kusalamissakāni kammāni. Vemānikapetavatthūni vimānavatthu pāḷiyaṃ āgatāni. ‘‘Sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūnī’’ti ettha ‘‘vipattiṃ’’ti cakkhu sotādīnaṃ aṅga paccaṅgānaṃ vā vipattiṃ. Nānā dukkhuppattibhūtaṃ vā vipattiṃ. ‘‘Duggatiyaṃ sampattiṃ’’ti mahiddhīnaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ sampattiṃ. ‘‘Yathā vutta vatthūhī’’ti vemānika petavatthādīhi. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Tesaṃ saṅkamanaṃ natthī’’ti tesaṃ kammānaṃ vipaccanakāla saṅkanti nāma natthi. ‘‘Yathāṭhāneyeva patiṭṭhantī’’ti tāni diṭṭha dhammaṭṭhānādivasena bhagavatā yathā vuttaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. ‘‘Evaṃ vuttaṃ’’ti tesaṃ saṅkamanaṃ natthītiādinayena vuttaṃ. ‘‘Yuttiyā vā abhāvato’’ti ettha diṭṭha dhamma vedanīyassa paṭisandhi vipākādi yuttiyā abhāvato.

ក្នុងឧបបជ្ជកម្ម។ ពាក្យថា “Attha sādhikā” គឺការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលបានសម្រេចហើយ សេចក្តីថា សម្រេចនូវកិច្ចមានបាណាតិបាតជាដើម។ កម្មដែលសម្រេចបានយ៉ាងល្អ ឈ្មោះថា សន្និដ្ឋានិកា។ ពាក្យថា “Sesāni pī” គឺសូម្បីតែឧបបជ្ជវេទនីយកម្មដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Idhā” គឺក្នុងមនុស្សលោកនេះ។ ពាក្យថា “Missakakammānī” គឺកម្មទាំងឡាយដែលលាយឡំគ្នារវាងកុសលនិងអកុសល។ រឿងវេមានិកប្រេតទាំងឡាយ មានមកក្នុងវិមានវត្ថុបាលី។ ពាក្យថា “Sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūnī” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “vipattiṃ” គឺសេចក្តីវិនាសនៃអវយវៈតូចធំមានចក្ខុនិងសោតៈជាដើម ឬក៏សេចក្តីវិនាសដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតទុក្ខផ្សេងៗ។ ពាក្យថា “Duggatiyaṃ sampattiṃ” គឺសម្បត្តិរបស់ពួកសត្វមានឫទ្ធិច្រើន មាននាគនិងគ្រុឌជាដើម។ ពាក្យថា “Yathā vutta vatthūhī” គឺដោយរឿងទាំងឡាយមានរឿងវេមានិកប្រេតជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ក្នុងអដ្ឋកថាបាឋៈ ពាក្យថា “Tesaṃ saṅkamanaṃ natthī” សេចក្តីថា ការផ្លាស់ប្តូរកាលនៃការឲ្យផលនៃកម្មទាំងឡាយនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “Yathāṭhāneyeva patiṭṭhantī” សេចក្តីថា កម្មទាំងនោះរមែងតាំងនៅក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋធម្មដ្ឋានជាដើម។ ពាក្យថា “Evaṃ vuttaṃ” គឺលោកពោលដោយវិធីមានជាដើមថា ការផ្លាស់ប្តូរនៃកម្មទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “Yuttiyā vā abhāvato” ក្នុងទីនេះ គឺព្រោះមិនមានហេតុផលសមគួរនៃបដិសន្ធិវិបាកជាដើម របស់ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។


Diṭṭhadhammacatukkaṃ.

ទិដ្ឋធម្មចតុក្កៈ ចប់ហើយ។


148. Pākaṭṭhānacatukke. ‘‘Kāyādīnaṃ’’ti copanakāyādīnaṃ. Kāya viññattādīnanti vuttaṃ hoti. ‘‘Atipātentī’’ti atikkamma [Pg.158] payogena abhibhavitvā pātenti. Tenāha ‘‘atipātanañcetthā’’tiādiṃ. ‘‘Adinnaṃ’’ti sāmikenaadinnaṃ parasantakaṃ. Agamanīyavatthūni nāma avītikkamanatthāya anupagantabbāni māturakkhitādīni itthi purisasarīrāni. ‘‘Tassā’’ti parapāṇassa. ‘‘Tato’’ti parapariggahita bhāvato. ‘‘Acchindaka cetanā’’ti parasantakassa attano santakakaraṇavasena bhusaṃ parasantakā bhāvacchindaka cetanā. Viluppana cetanāti vuttaṃ hoti. ‘‘Maggena maggappaṭipādakassā’’ti attano maggena paramagga sampayojakassa. ‘‘Etthapī’’ti yathā adinnādāne parapariggahita saññinoti dutīyaṃ aṅgapadaṃ vuttaṃ. Evaṃ etthapi. Ettha vadanti agamanīya vatthu vasena cittanti avatvā tasmiṃ sevana cittanti vuttaṃ. Tasmā agamanīya vatthu saññitāti avuttampi vuttasadisaṃ hotīti. Na hoti. Na hi tasminti vacanaṃ saññāvisesa sahitaṃ atthaṃ vadati. Īdisesu ca ṭhānesu sace saññāpadhānaṃ hoti. Pāṇasaññitā, parapariggahita saññitā,ti aṅga padaṃ viya idhapi agamanīya vatthu saññitāti dutīyaṃ aṅgapadaṃ avassaṃ vattabbaṃ hoti. Kasmā, aṅganiyamaṭṭhānattā. Tenāha ‘‘etenā’’tiādiṃ. ‘‘Caturaṅgīkova vutto’’ti tassa cattāro sambhārā. Agamanīya vatthu, tasmiṃ sevana cittaṃ, sevanappayogo, maggena maggappaṭipatti adhivāsananti. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. ‘‘Rakkhitāsu saṅgahitā’’ti māturakkhita pitu rakkhitādīsu saṅgahitā. ‘‘Ṭīkāsu panā’’ti suttantaṭīkāsu pana. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. Pāsaṇḍā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatādīni. Taṃ vādino pāsaṇḍiyā nāma. Tesaṃ dhammo pāsaṇḍiya dhammo nāma. Micchācāropi dussīlāya itthiyā vītikkamo appasāvajjo. Tato gorūpa sīlikāya mahāsāvajjo. Tato saraṇaṅgatāya, pañca sikkhā padikāya, sāmaṇeriyā, puthujjana bhikkhuniyātiādi. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Etthā’’ti imasmiṃ akusalakāyakamme. ‘‘Na gahitaṃ’’ti therena vā aṭṭhakathācariyehi vā na gahitaṃ. Surañca merayañca pivanti etenāti surāmeraya pānaṃ. Tadajjhoharaṇa cetanā kammaṃ. ‘‘Sabba lahuko’’ti sabbesaṃ surāpāna kamma vipākānaṃ majjhe [Pg.159] yo vipāko lahukataro, pavattivipākamattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Ummattakasaṃvattaniko’’ti ummattabhāva saṃvattaniko. ‘‘Pañcapī’’ti surāpāna kammena saha pañcapi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Paṭisambhidā maggaṭīkāyaṃ imassa vākyassa saṃvaṇṇanāyaṃ vuttanti sambandho. Tattha ‘‘tabbi ramaṇādayo cā’’ti tato surāpānato viramaṇādayo ca. ‘‘Madassā’’ti majjanassa. ‘‘Apuññapathassā’’ti akusala kamma pathassa. ‘‘Tabbirati pī’’ti tato surāpānato viratipi. ‘‘Nimmadatāyā’’ti majjanarahita bhāvassa. ‘‘Sā’’ti nimmadatā. ‘‘Puññapathassā’’ti kusalakamma pathassa. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Tānī’’ti surāpāna kammatabbirati kammāni. ‘‘Na itaraṃ’’ti kammapathehi asambandhaṃ. Surāpānaṃ visuṃ paṭisandhiṃ na detīti yojanā. Tabbirati kamme pana sace idaṃ surāpānaṃ nāma pāpakammaṃ duccaritanti ñatvā samādāna virati sampattavirati vasena taṃ sikkhāpadaṃ rakkhati. Taṃ sīlaṃ aññehi puññapathehi asambandhampi visuṃ paṭisandhiṃ na detīti na vattabbaṃ. ‘‘Evamidaṃ pī’’ti evaṃ idampi surāpāna kammaṃ kamma pathapattassa kammassa parivārabhūtaṃ eva paṭisandhiṃ janetīti yojanā. ‘‘Tatthā’’ti kammapathasuttesu. Sarūpato na vuttanti ca sakkā vattunti sambandho. ‘‘Yaṃ’’ti yaṃ surāpāna kammaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu kammapathasuttesu. Kamma jananaṃ nāma duccarita kammānaṃ jananaṃ. Sakkena devāna mindena tassa apāyagāmitā vuttāti sambandho. Tassāsurāya puṇṇaṃ imaṃ surākumbhaṃkiṇātha. Mūlaṃ detha gaṇhāthāti attho. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Apāyaṃ gameti sampāpetīti apāya gāmī. ‘‘Yadidaṃ’’ti yā ayaṃ yathālābha yojanā atthi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Kammasahajātā’’ti akusala kammasahajātā taṇhā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ pañcannaṃ kammānaṃ. ‘‘Koṭṭhāsato’’ti dhammasaṅgaṇiyaṃ phasso hoti, vedanā hotītiādinā vutte dhammuddesavāre jhānādikoṭṭhāsā nāma āgatā. Tesu pañca sikkhāpadā koṭṭhāsato kammapatha koṭṭhāsikā eva. Kammapatha koṭṭhāse antogadhāti attho. ‘‘Purimānaṃ catunnaṃ’’ti pāṇāti pātādīnaṃ [Pg.160] catunnaṃ kammānaṃ. ‘‘Paṭikkhitto’’ti tassa kammapathabhāvo paṭikkhitto. ‘‘Tatīyaṃ’’ti tatīya suttaṃ. Etāsupi ca aṭṭhakathāsu.

១៤៨. ក្នុងបាកដ្ឋានចតុក្កៈ (ពួកបួននៃទីកន្លែងដែលប្រាកដ)។ ពាក្យថា «Kāyādīnaṃ» (នៃកាយជាដើម) គឺនៃកាយដែលមានការញ៉ាំងឲ្យកម្រើកជាដើម។ ពាក្យថានៃកាយវិញ្ញត្តិជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា «Atipātentī» (ញ៉ាំងសត្វឲ្យធ្លាក់ចុះកន្លងទៅ) គឺគ្របសង្កត់ហើយញ៉ាំងសត្វឲ្យធ្លាក់ចុះដោយបយោគៈកន្លងហួស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «atipātanañcetthā» (ការញ៉ាំងសត្វឲ្យធ្លាក់ចុះកន្លងទៅក្នុងអធិប្បាយនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Adinnaṃ» (ទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) គឺទ្រព្យជារបស់អ្នកដទៃ ដែលម្ចាស់មិនបានឲ្យ។ វត្ថុដែលមិនគួរទៅរក ឈ្មោះថា អគមនីយវត្ថុ បានแก่ រូបកាយនៃស្ត្រី និងបុរស មានស្ត្រីដែលម្តាយរក្សាជាដើម ដែលមិនត្រូវចូលទៅជិត ដើម្បីកុំឲ្យមានការកន្លងល្មើស។ ពាក្យថា «Tassā» គឺនៃប្រាណរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា «Tato» គឺចាកភាវៈដែលបុគ្គលដទៃហួងហែងរក្សាទុក។ ពាក្យថា «Acchindaka cetanā» (ចេតនាជាគ្រឿងដណ្តើមយក) គឺចេតនាដែលកាត់ផ្តាច់នូវភាវៈជារបស់អ្នកដទៃយ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការធ្វើទ្រព្យជារបស់អ្នកដទៃឲ្យជារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ចេតនាជាគ្រឿងប្លន់យក ព្រះអដ្ឋកថាពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា «Maggena maggappaṭipādakassā» (នៃបុគ្គលអ្នកញ៉ាំងមគ្គឲ្យដល់តម្រូវដោយមគ្គ) គឺនៃបុគ្គលអ្នកផ្សំផ្គុំមគ្គរបស់អ្នកដទៃដោយមគ្គរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «Etthapī» (សូម្បីក្នុងអធិប្បាយនេះ) គឺសូម្បីក្នុងអធិប្បាយនេះ ក៏ដូចជាអង្គទីពីរដែលពោលទុកក្នុងអទិន្នាទានថា «សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងទ្រព្យដែលបុគ្គលដទៃហួងហែងរក្សាទុក» ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ លោកពោលថា មិនពោលថាចិត្តដោយអំណាចនៃអគមនីយវត្ថុទេ តែពោលថាចិត្តសេពក្នុងវត្ថុនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីមិនបានពោលថា «សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងអគមនីយវត្ថុ» ក៏ដូចជាពោលហើយដែរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុនោះ» មិនបានពោលនូវសេចក្តីដែលប្រកបដោយសេចក្តីសម្គាល់ដ៏វិសេសឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ ប្រសិនបើសេចក្តីសម្គាល់ជាប្រធាន សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវតែពោលនូវអង្គទីពីរថា «សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងអគមនីយវត្ថុ» ជាដាច់ខាត ដូចជាអង្គថា «សេចក្តីសម្គាល់ថាសត្វមានជីវិត» និង «សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងទ្រព្យដែលបុគ្គលដទៃហួងហែងរក្សាទុក» ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាទីកំណត់នូវអង្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «etenā» (ដោយហេតុនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Caturaṅgīkova vutto» (លោកពោលថាមានអង្គ ៤ ប៉ុណ្ណោះ) គឺអង្គផ្សំ ៤ របស់កម្មនោះ គឺ អគមនីយវត្ថុ ១ ចិត្តចង់សេពក្នុងវត្ថុនោះ ១ បយោគៈក្នុងការសេព ១ ការញ៉ាំងមគ្គឲ្យដល់តម្រូវដោយមគ្គ និងការយល់ព្រម ១។ ពាក្យថា «Sā» គឺភិក្ខុនី។ ពាក្យថា «Rakkhitāsu saṅgahitā» (រាប់បញ្ចូលក្នុងស្ត្រីដែលគេរក្សា) គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងស្ត្រីដែលម្តាយរក្សា និងស្ត្រីដែលឪពុករក្សាជាដើម។ ពាក្យថា «Ṭīkāsu panā» គឺក្នុងសុត្តន្តដីកាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Sā» គឺភិក្ខុនី។ ទិដ្ឋិ ៦២ ជាដើម ហៅថា បាសណ្ឌៈ (លទ្ធិក្រៅពុទ្ធសាសនា)។ ជនទាំងឡាយអ្នកពោលនូវលទ្ធិនោះ ឈ្មោះថា បាសណ្ឌិយៈ។ ធម៌របស់ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា បាសណ្ឌិយធម៌។ សូម្បីមិច្ឆាចារៈ ការកន្លងល្មើសនឹងស្ត្រីទ្រុស្តសីល មានទោសតិច។ ធំជាងនោះ គឺការកន្លងល្មើសនឹងស្ត្រីដែលមានសីលដូចគោ (គោរូបសីលិកា) មានទោសច្រើន។ ធំជាងនោះ គឺការកន្លងល្មើសនឹងស្ត្រីដែលដល់នូវសរណគមន៍ ស្ត្រីដែលមានសិក្ខាបទ ៥ សាមណេរី និងភិក្ខុនីជាបុថុជ្ជនជាដើម។ នេះជាបាលីក្នុងអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «Etthā» គឺក្នុងអកុសលកាយកម្មនេះ។ ពាក្យថា «Na gahitaṃ» គឺព្រះថេរៈក្តី ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយក្តី មិនបានកាន់យកហើយ។ ជនទាំងឡាយផឹកនូវសុរានិងមេរ័យដោយទឹកវត្ថុនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទឹកវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សុរាមេរយបានៈ (ការផឹកនូវសុរានិងមេរ័យ)។ ចេតនាកម្មដែលលេបចូលនូវទឹកវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា សុរាមេរយបានកម្ម។ ពាក្យថា «Sabba lahuko» (ស្រាលបំផុត) គឺក្នុងបណ្តាវិបាកនៃសុរាបានកម្មទាំងអស់ វិបាកណាដែលស្រាលជាងគេ សំដៅយកត្រឹមតែបវត្តវិបាកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Ummattakasaṃvattaniko» គឺប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាវៈជាបុគ្គលឆ្កួត។ ពាក្យថា «Pañcapī» គឺសូម្បីទាំង ៥ ជាមួយនិងសុរាបានកម្ម។ នេះជាពាក្យក្នុងមូលដីកា។ ពាក្យថា «Tassā» គឺនៃសុរាបានកម្ម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពោលទុកក្នុងសេចក្តីពន្យល់នៃប្រយោគនេះ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គដីកា។ ក្នុងដីកានោះ ពាក្យថា «tabbi ramaṇādayo cā» គឺការវៀរចាកសុរាបានកម្មនោះជាដើមផង។ ពាក្យថា «Madassā» គឺនៃការស្រវឹង។ ពាក្យថា «Apuññapathassā» គឺនៃអកុសលកម្មបថ។ ពាក្យថា «Tabbirati pī» គឺសូម្បីការវៀរចាកសុរាបានកម្មនោះ។ ពាក្យថា «Nimmadatāyā» គឺនៃភាវៈមិនមានការស្រវឹង។ ពាក្យថា «Sā» គឺភាវៈមិនមានការស្រវឹង។ ពាក្យថា «Puññapathassā» គឺនៃកុសលកម្មបថ។ ពាក្យថា «Itī» គឺព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា «Tānī» គឺសុរាបានកម្ម និងកម្មគឺការវៀរចាកសុរាបានកម្មនោះ។ ពាក្យថា «Na itaraṃ» គឺមិនទាក់ទងនឹងកម្មបថទាំងឡាយ។ ការប្រកបសេចក្តីថា សុរាបានកម្ម មិនឲ្យបដិសន្ធិដោយឡែកឡើយ។ ចំណែកក្នុងកម្មគឺការវៀរចាកសុរាបានកម្មនោះ ប្រសិនបើដឹងថាសុរាបានកម្មនេះជាបាបកម្ម ជាទុច្ចរិត ហើយរក្សានូវសិក្ខាបទនោះ ដោយអំណាចនៃសមាទានវិរតិ ឬសម្បត្តវិរតិ សីលនោះ សូម្បីមិនទាក់ទងនឹងបុណ្យបថដទៃ ក៏មិនគួរពោលថាមិនឲ្យបដិសន្ធិដោយឡែកនោះឡើយ។ ពាក្យថា «Evamidaṃ pī» គឺការប្រកបសេចក្តីថា សូម្បីសុរាបានកម្មនេះ ក៏ញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង ក្នុងនាមជាបរិវារនៃកម្មដែលដល់នូវកម្មបថប៉ុណ្ណោះ ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «Tatthā» គឺក្នុងកម្មបថសូត្រទាំងឡាយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីការនិយាយថា មិនបានពោលទុកដោយរូបរាងពិតប្រាកដ ក៏អាចនិយាយបានដែរ។ ពាក្យថា «Yaṃ» គឺសុរាបានកម្មណា។ ពាក្យថា «Tatthā» គឺក្នុងកម្មបថសូត្រទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា ការបង្កើតកម្ម គឺការបង្កើតនូវទុច្ចរិតកម្មទាំងឡាយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ភាវៈនៃសុរាបានកម្មនោះដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់អបាយ គឺព្រះសក្កទេវរាជទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ សេចក្តីថា ចូរអ្នករាល់គ្នាទិញនូវក្អមសុរានេះ ដែលពេញដោយសុរានោះចុះ ចូរឲ្យថ្លៃហើយយកទៅចុះ។ ពាក្យថា «Tassā» គឺនៃសុរាបានកម្ម។ ធម៌ណាដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅ គឺឲ្យដល់នូវអបាយ ធម៌នោះឈ្មោះថា អបាយគាមី (គ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់អបាយ)។ ពាក្យថា «Yadidaṃ» គឺការប្រកបសេចក្តីតាមដែលបាននេះណា មាននៅ។ នេះជាពាក្យក្នុងមូលដីកា។ ពាក្យថា «Kammasahajātā» គឺតណ្ហាដែលកើតរួមជាមួយអកុសលកម្ម។ ពាក្យថា «Tesaṃ» គឺនៃកម្មទាំង ៥ នោះ។ ពាក្យថា «Koṭṭhāsato» (ដោយចំណែក) គឺក្នុងធម្មុទ្ទេសវារៈដែលពោលទុកក្នុងធម្មសង្គណីថា «ផស្សៈមាន វេទនាមាន» ជាដើម ចំណែកមានឈានជាដើម ឈ្មោះថាមកដល់ហើយ។ ក្នុងចំណែកទាំងនោះ សិក្ខាបទទាំង ៥ ដោយចំណែក គឺត្រូវជាចំណែកនៃកម្មបថពិតប្រាកដ។ សេចក្តីថា រាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកនៃកម្មបថ។ ពាក្យថា «Purimānaṃ catunnaṃ» គឺនៃកម្មទាំង ៤ មានបាណាតិបាតជាដើម ខាងដើម។ ពាក្យថា «Paṭikkhitto» គឺភាវៈជាកម្មបថនៃកម្មនោះ ត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ពាក្យថា «Tatīyaṃ» គឺសូត្រទី ៣។ សូម្បីក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយនេះផងដែរ។


Kāyakammādīsu. Sasambhārakāyo nāma sakalo rūpakāyo. Pasādakāyo nāma kāyapasādo eva. Kāya viññatti copanakāyo nāma. ‘‘Copana’’nti ca calanaṃ vuccati. ‘‘So yevā’’ti copanakāyoyeva. Kāyakamma nāma lābho ca hoti, tasmā so kammānaṃ pavatti mukhanti vuccatīti yojanā. ‘‘Kammāni visesetuṃ’’ti idaṃ kāyakammaṃ nāma, idaṃ vacīkammaṃ nāmāti visesetuṃ niyametuṃ. ‘‘Sakkontī’’ti kammāni visesetuṃ sakkonti. Tasmā kāyadvāre vuttitoti ca vacīdvāre vuttitoti ca vuttanti adhippāyo. Micchācārassa vacīdvāre appavattito ‘‘purimāni dve’’ti vuttaṃ. ‘‘Majjhimāni cattārī’’ti musāvādādīni cattāri vacīkammāni. ‘‘Chabbidhāni tāni vajjānīti’’ti ‘kāyakammaṃ jaheyyu’ntiādīni chabbidhāni tāni vajjāni. Kathaṃ ekamekena bāhulla saddena chabbidhāni tāni vajjetīti. Anvayato ca byatirekato ca vajjeti. Kathaṃ, pāṇātipāta kammaṃ kadāci appakena vacīdvāre uppannampi kāyadvāre eva pavatti bahulattā kāyakammameva hoti. Vacīkamma saṅkhyaṃ na gacchati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Vacīdvāre pana appakavuttittā vacīkammaṃ nāma na hoti. Kāyakammanti nāmaṃ na jahati. Dve vā assa nāmāni na bhavantīti evaṃ ekena kāyadvāre bāhulla vuttivacanena pāṇātipāta kamme chabbidhāni vajjāni vajjetīti. Evaṃ sesesu. Vanacarako nāma vanaluddako. So pana kadāci appakena gāme carantopi vane bāhulla cārittā vanacarako eva hoti. Gāmacarakoti nāmaṃ na labhati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Evaṃ saṅgāmāvacarakāpi. Saṅgāmāvacaro nāma saṅgāme bāhullāvacaro hatthī vuccati. Ettha manodvāraṃ sabba kamma sādhāraṇattā kammāni visesetuṃ na sakkotīti vuttaṃ. Evañcasati, ‘abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi ceti manasmiṃ vuttito manokammaṃ nāmā’ti idaṃ na vattabbanti. No na vattabbaṃ. Kamma siddhiṃ paṭicca aññadvārehi asādhāraṇattā[Pg.161]. Tenāha ‘‘manokammāni panā’’tiādiṃ. ‘‘Siddhaṃ’’ti nibbattaṃ. ‘‘Kāyakammadvāraṃ’’ti ettha tattha copanakāyo kāyakammānaṃ pavatti bahulattā kāyakamma dvāraṃ nāma. Copanavācā tattha vacīkammānaṃ pavatti bahulattā vacīkammadvāraṃ nāma. Kusalā kusala javana cittaṃ pana manokammānaṃ tattheva kamma kicca siddhito manokamma dvāraṃ nāmāti evaṃ kammena dvāra vavatthānaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tassa dvārassa nāmaṃ bhindituṃ vā’’ti kāyoti nāmaṃ bhindituṃ vā. ‘‘Attano nāmaṃ dātunti vā’’ti vacīti nāmaṃ tassa dātuṃ vā. ‘‘Brāhmaṇa gāmādīnaṃ brāhmaṇa gāmādibhāvo viyā’’ti tasmiṃ aññakulesu vasantesupi brāhmaṇa kulabahulattā brāhmaṇa gāmotveva nāmaṃ hoti. Tasmiṃ vane aññarukkhesu santesupi khadīrarukkha bahulattā khadīravanantveva nāmaṃ hotīti vattabbanti. Kāyakammaṃ niṭṭhitaṃ.

ក្នុងកាយកម្មជាដើម។ រូបកាយទាំងអស់ ឈ្មោះថា សសម្ភារកាយ។ កាយបសាទប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា បសាទកាយ។ កាយដែលញ៉ាំងឲ្យកម្រើក ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «Copana» គឺលោកហៅថា ការកម្រើក។ ពាក្យថា «So yevā» គឺកាយដែលញ៉ាំងឲ្យកម្រើកនោះឯង។ ការប្រកបសេចក្តីថា កាយកម្ម ឈ្មោះថាជាការបានមកផង ព្រោះហេតុនោះ កាយនោះ លោកទើបហៅថាជាប្រធាននៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Kammāni visesetuṃ» (ដើម្បីញែកកម្មទាំងឡាយ) គឺដើម្បីញែក ឬកំណត់ថា នេះឈ្មោះថាកាយកម្ម នេះឈ្មោះថាវចីកម្ម។ ពាក្យថា «Sakkontī» គឺអាចញែកកម្មទាំងឡាយបាន។ អធិប្បាយថា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារផង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារផង។ ព្រោះមិច្ឆាចារៈមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ លោកទើបពោលថា «ពីរខាងដើម» (គឺបាណាតិបាត និងអទិន្នាទាន)។ ពាក្យថា «Majjhimāni cattārī» (បួនជាកណ្តាល) គឺវចីកម្ម ៤ មានមុសាវាទជាដើម។ ពាក្យថា «Chabbidhāni tāni vajjānīti» គឺទោសទាំង ៦ យ៉ាង មានពាក្យថា «គប្បីលះបង់កាយកម្ម» ជាដើម។ សួរថា តើលោកលះបង់នូវទោសទាំង ៦ យ៉ាងនោះ ដោយសព្ទថា «ភាគច្រើន» នីមួយៗ ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា លោកលះបង់ដោយអនុវយ (ការស្របគ្នា) ផង ដោយវ្យតិរេក (ការផ្ទុយគ្នា) ផង។ ដូចម្តេច? គឺបាណាតិបាតកម្ម សូម្បីជួនកាលកើតឡើងក្នុងវចីទ្វារបន្តិចបន្តួច ក៏គង់តែជាកាយកម្មដដែល ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅភាគច្រើនក្នុងកាយទ្វារប៉ុណ្ណោះ។ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងវចីកម្មឡើយ។ ឬក៏ឈ្មោះរបស់កម្មនោះ មិនមែនជាពីរឡើយ។ ចំណែកក្នុងវចីទ្វារ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅបន្តិចបន្តួច មិនឈ្មោះថាវចីកម្មឡើយ។ មិនលះបង់នូវឈ្មោះថាកាយកម្មឡើយ។ ឬក៏ឈ្មោះរបស់កម្មនោះ មិនមែនជាពីរឡើយ ដោយការពោលនូវការប្រព្រឹត្តទៅភាគច្រើនក្នុងកាយទ្វារតែមួយយ៉ាងនេះ លោកទើបលះបង់នូវទោសទាំង ៦ យ៉ាងក្នុងបាណាតិបាតកម្ម។ ក្នុងកម្មដែលសេសសល់ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រានព្រៃ ឈ្មោះថា វនចរកៈ (អ្នកដើរក្នុងព្រៃ)។ ព្រានព្រៃនោះ សូម្បីជួនកាលដើរក្នុងភូមិបន្តិចបន្តួច ក៏គង់តែជាវនចរកៈដដែល ព្រោះការដើរភាគច្រើននៅក្នុងព្រៃ។ មិនបាននូវឈ្មោះថា គាមចរកៈ (អ្នកដើរក្នុងភូមិ) ឡើយ។ ឬក៏ឈ្មោះរបស់ព្រានព្រៃនោះ មិនមែនជាពីរឡើយ។ សូម្បីពួកសង្គាមាវចរៈ (អ្នកត្រាច់ទៅក្នុងសង្គ្រាម) ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដំរីដែលត្រាច់ទៅភាគច្រើនក្នុងសង្គ្រាម លោកហៅថា សង្គាមាវចរៈ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ លោកពោលថា មនោទ្វារ ព្រោះជាទ្វារទូទៅដល់កម្មទាំងអស់ ទើបមិនអាចញែកកម្មទាំងឡាយបានឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ ពាក្យថា «អភិជ្ឈា ព្យាបាទ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ ឈ្មោះថាមនោកម្ម ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្ត» នេះ មិនគួរពោលឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគួរពោលឡើយ។ ព្រោះអាស្រ័យការសម្រេចនៃកម្ម ទើបមិនទូទៅដល់ទ្វារដទៃទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «manokammāni panā» (ចំណែកមនោកម្មទាំងឡាយ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Siddhaṃ» គឺកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «Kāyakammadvāraṃ» ក្នុងសេចក្តីនេះ កាយដែលញ៉ាំងឲ្យកម្រើកក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថា កាយកម្មទ្វារ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅភាគច្រើននៃកាយកម្មទាំងឡាយ។ វាចាដែលញ៉ាំងឲ្យកម្រើកក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថា វចីកម្មទ្វារ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅភាគច្រើននៃវចីកម្មទាំងឡាយ។ ចំណែកកុសលនិងអកុសលជវនចិត្ត ឈ្មោះថា មនោកម្មទ្វារ ព្រោះការសម្រេចកិច្ចនៃកម្មក្នុងទីនោះឯង គប្បីដឹងការកំណត់ទ្វារដោយកម្មយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «Tassa dvārassa nāmaṃ bhindituṃ vā» (ដើម្បីបំផ្លាញឈ្មោះនៃទ្វារនោះក្តី) គឺដើម្បីបំផ្លាញឈ្មោះថាកាយក្តី។ ពាក្យថា «Attano nāmaṃ dātunti vā» (ដើម្បីឲ្យឈ្មោះរបស់ខ្លួនក្តី) គឺដើម្បីឲ្យឈ្មោះថាវចីដល់ទ្វារនោះក្តី។ ពាក្យថា «Brāhmaṇa gāmādīnaṃ brāhmaṇa gāmādibhāvo viyā» (ដូចជាភាវៈនៃភូមិព្រាហ្មណ៍ជាដើម) គឺកាលបើត្រកូលដទៃរស់នៅក្នុងភូមិនោះ សូម្បីដូច្នោះ ក៏គង់តែមានឈ្មោះថា ភូមិព្រាហ្មណ៍ដដែល ព្រោះត្រកូលព្រាហ្មណ៍មានច្រើន។ កាលបើដើមឈើដទៃមាននៅក្នុងព្រៃនោះ សូម្បីដូច្នោះ ក៏គង់តែមានឈ្មោះថា ព្រៃសង្កែ (ខទិរវន) ដដែល ព្រោះដើមសង្កែមានច្រើន គប្បីពោលយ៉ាងនេះចុះ។ កាយកម្ម ចប់។


149. Vacīkamme. ‘‘Musā vadantī’’ti abhūtato vadanti. Pisati etāyāti pisuṇā. ‘‘Nirutti nayenā’’ti ettha piyasuñña karaṇāti vattabbe akkhara lopakaraṇaṃ nirutti nayo nāma. ‘‘Yenā’’ti yenajanena. ‘‘Samphaṃ’’ti ettha saṃsaddo sammati dukkhaṃ etenāti atthena sukhe hite vattatīti āha ‘‘saṃ sukhaṃ hitañcā’’ti. Kīdisaṃ sukhaṃ hitañcāti āha ‘‘sādhujanehi adhigantabbaṃ’’ti. Etena pāpajanehi adhigantabbaṃ hitasukhaṃ paṭikkhipati. Hitasukhassa vināsanaṃ nāma tassa āgamana maggabhindananti āha ‘‘hitasukha maggaṃ bhindatī’’ti. ‘‘Taṃ vā’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti hitasukhaṃ. ‘‘Attha dhammā pagatassā’’ti atthato ca dhammato ca apagatassa. ‘‘Paṭibhāṇa cittassā’’ti suṇantānaṃ cittarati cittahāsavaḍḍhanatthāya paṭibhāṇaññāṇena cittīkatassa. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ kathā magge. ‘‘Attha dhamma vinayapadaṃ’’ti attha padañca dhammapadañca vinaya padañca. Tattha attho nāma ārogyasampatti, mittasampatti, paññāsampatti, dhana sampatti, bhogasampattiyo. Tāsu kosallajanakaṃ vākyapadaṃ atthapadaṃ nāma. Idaṃ sucaritaṃ nāma saggasaṃvattanikaṃ, idaṃ duccaritaṃ nāma apāya saṃvattanikanti evaṃ sabhāva dhammesu kosalla janakaṃ vākya padaṃ dhamma padaṃ nāma. Evaṃ cittaṃ damitabbaṃ, evaṃ indriyāni damitabbāni, evaṃ [Pg.162] rāgo vinetabbo, evaṃ doso vinetabbotiādinā vinetabbesu vinaya kosallajanakaṃ vākyapadaṃ vinaya padaṃ nāma. Yattha evarūpaṃ attha padañca dhamma padañca vinaya padañca kiñci natthi. Tassa vācā vatthumattassa etaṃnāmaṃ hotīti yojanā. ‘‘Samphaṃ’’ti vuttappakāraṃ niratthakavacanaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu vacīkammesu. Visaṃvādanaṃ nāma virajjhā panaṃ. Visaṃvādako nāma virajjhāpanako. Atthaṃ bhañjati vināsetīti attha bhañjanako. ‘‘Kammapathabhedo’’ti paṭisandhi janako kammapathaviseso. ‘‘Itaro’’ti attha bhañjanakato añño musāvādo. ‘‘Kamma mevā’’ti pavatti vipāka janakaṃ vacīkammameva. ‘‘Rajānaṃ’’ti dhūlīnaṃ. Tāsu sugati duggatīsu uppajjantīti taduppajjanakāni. ‘‘Pathabhūtattā’’ti uppattimaggabhūtattā. ‘‘Bheda purekkhārenā’’ti mittabhedapurekkhārena. Mittaṃ bhindatīti bhedako. ‘‘Saṃkiliṭṭha cetanā’’ti attha purekkhāra dhamma purekkhāra vinaya purekkhāra anusāsani purekkhāra rahitā kevalaṃ bhedapurekkhāra cetanā saṃkiliṭṭha cetanā nāma. ‘‘Pare bhinne yevā’’ti parajane parajanena mithubhedavasena bhinneyeva. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti yaṃ kiñci akkosavatthu. ‘‘Ayaṃ pī’’ti ayaṃ pharusavācāpi. Evaṃ akkosana kammaṃpi akkositabbassa dūre ṭhitassapi matassapi sampajjatīti yojanā. Anatthaṃ niratthakavācā vatthu mattaṃ viññāpetīti anatthaviññāpanako. ‘‘Saccato gaṇhante yevā’’ti yathā so katheti, tathā taṃ vatthu uppanna pubbanti evaṃ saccato gaṇhanteyeva. Keci saccato gaṇhitvā kiñci vatthuṃ pūjanīya ṭhāne ṭhapetvā thomentā pūjentā vandantā pariharanti. Samparāyi katthāya taṃ saraṇaṃ gacchanti. Sabbametaṃ niratthakaṃ hoti. ‘‘Tadassādavasenā’’ti taṃ rājakathādiṃ tattha cittaratiṃ labhitvā assādavasena kathentasseva kammaṃ hoti. Anicca lakkhaṇa vibhāvanatthāya vā ratanattaya guṇavibhāvanatthāya vā pāpa garaha kalyāṇa sambhāvanāya vā kathentassa pana satthakameva hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘attha dhamma vinaya nissitaṃ’’tiādiṃ. Sesamettha kāyadvāre dīpitameva.

១៤៩. ក្នុងវចីកម្ម។ ពាក្យថា «Musā vadantī» គឺនិយាយមិនពិត។ ធម្មជាតិដែលញែក (បំបែកបំបាក់) ព្រោះពាក្យនោះ ឈ្មោះថា ពិសុណា (ពាក្យញុះញង់)។ ក្នុងពាក្យថា «Nirutti nayenā» នេះ ការលុបអក្សរក្នុងពាក្យដែលគួរនិយាយថា «piyasuññakaraṇa» (ការធ្វើសេចក្តីស្រឡាញ់ឲ្យសូន្យ) ឈ្មោះថា និរុត្តិណ័យ។ ពាក្យថា «Yenā» គឺដោយជនណា។ ក្នុងពាក្យថា «Samphaṃ» នេះ សំសព្ទ (ស) ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីសុខ និងប្រយោជន៍ ដោយអត្ថថា ទុក្ខរម្ងាប់ដោយសារសេចក្តីសុខនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «saṃ sukhaṃ hitañcā» (សំ គឺសេចក្តីសុខ និងប្រយោជន៍)។ សេចក្តីសុខ និងប្រយោជន៍នោះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា «sādhujanehi adhigantabbaṃ» (ដែលសាធុជនគប្បីសម្រេចបាន)។ ដោយពាក្យនេះ លោកបដិសេធនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដែលពួកបាបជនគប្បីសម្រេចបាន។ ការបំផ្លាញប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ គឺការកាត់ផ្តាច់ផ្លូវជាទីមកនៃប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «hitasukha maggaṃ bhindatī» (រមែងកាត់ផ្តាច់ផ្លូវនៃប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ)។ ក្នុងពាក្យថា «Taṃ vā» នេះ ពាក្យថា «taṃ» គឺប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា «Attha dhammā pagatassā» គឺប្រាសចាកអត្ថផង ប្រាសចាកធម៌ផង។ ពាក្យថា «Paṭibhāṇa cittassā» គឺដែលធ្វើឡើងដោយបដិភាណញាណ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរ និងការរីករាយនៃចិត្តរបស់ពួកអ្នកស្តាប់ឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «Yatthā» គឺក្នុងគន្លងនៃសម្តីណា។ ពាក្យថា «Attha dhamma vinayapadaṃ» គឺអត្ថបទផង ធម្មបទផង វិនយបទផង។ ក្នុងបទទាំងនោះ អត្ថ គឺអារោគ្យសម្បត្តិ មិត្តសម្បត្តិ បញ្ញាសម្បត្តិ ធនសម្បត្តិ និងភោគសម្បត្តិ។ ក្នុងសម្បត្តិទាំងនោះ វាក្យបទដែលញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា អត្ថបទ។ វាក្យបទដែលញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយឲ្យកើតឡើង យ៉ាងនេះថា «នេះជាសុចរិត នាំឲ្យទៅកាន់ឋានសួគ៌ នេះជាទុច្ចរិត នាំឲ្យទៅកាន់អបាយ» ឈ្មោះថា ធម្មបទ។ វាក្យបទដែលញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងវិន័យដែលគប្បីទូន្មានឲ្យកើតឡើង ដោយវិធីមានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «ចិត្តគប្បីទូន្មានយ៉ាងនេះ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយគប្បីទូន្មានយ៉ាងនេះ រាគៈគប្បីកំចាត់បង់យ៉ាងនេះ ទោសៈគប្បីកំចាត់បង់យ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា វិនយបទ។ ក្នុងគន្លងសម្តីណាដែលគ្មានអត្ថបទ ធម្មបទ និងវិនយបទ មានសភាពយ៉ាងនេះ សូម្បីបន្តិចបន្តួច។ ការប្រកបសេចក្តីថា ឈ្មោះនោះ (គឺសម្ផប្បលាបៈ) រមែងមានដល់វាចាដែលគ្រាន់តែជាវត្ថុ (គ្មានប្រយោជន៍) នោះ។ ពាក្យថា «Samphaṃ» គឺវាចាដែលមិនមានប្រយោជន៍ តាមប្រភេទដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «Tatthā» គឺក្នុងវចីកម្មទាំងឡាយនោះ。 ការពោលបំភ្លៃ ឈ្មោះថា វិសំវាទនៈ (ការធ្វើឲ្យខុសពិត)។ អ្នកពោលបំភ្លៃ ឈ្មោះថា វិសំវាទកៈ (អ្នកធ្វើឲ្យខុសពិត)។ ជនណាបំផ្លាញ គឺធ្វើប្រយោជន៍ឲ្យវិនាស ជននោះឈ្មោះថា អត្ថភញ្ជនកៈ (អ្នកបំផ្លាញប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា «Kammapathabhedo» គឺកម្មបថដ៏វិសេសដែលញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «Itaro» គឺមុសាវាទក្រៅពីមុសាវាទដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍។ ពាក្យថា «Kamma mevā» គឺគ្រាន់តែជាវចីកម្មដែលញ៉ាំងបវត្តិវិបាកឲ្យកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Rajānaṃ» គឺធូលីទាំងឡាយ។ ធូលីទាំងឡាយនោះ រមែងកើតឡើងក្នុងសុគតិ និងទុគ្គតិទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តទុប្បជ្ជនកៈ (ធូលីដែលកើតឡើងក្នុងសុគតិ និងទុគ្គតិនោះ)។ ពាក្យថា «Pathabhūtattā» គឺព្រោះជាផ្លូវជាទីកើតឡើង។ ពាក្យថា «Bheda purekkhārenā» គឺដោយមានការបំបែកបំបាក់មិត្តជាប្រធាន។ ជនណាបំផ្លាញមិត្ត ជននោះឈ្មោះថា ភេទកៈ (អ្នកបំបែកបំបាក់)។ ពាក្យថា «Saṃkiliṭṭha cetanā» គឺចេតនាដែលប្រាសចាកការធ្វើអត្ថជាប្រធាន ធម៌ជាប្រធាន វិន័យជាប្រធាន និងអនុសាសនីជាប្រធាន មានតែចេតនាដែលមានការបំបែកបំបាក់ជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា សំកិលិដ្ឋចេតនា (ចេតនាដ៏សៅហ្មង)។ ពាក្យថា «Pare bhinne yevā» គឺកាលបើជនដទៃត្រូវបានបំបែកបំបាក់ចេញពីជនដទៃ ដោយអំណាចនៃការបំបែកបំបាក់គ្នាទៅវិញទៅមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «Yaṃ kiñcī» គឺវត្ថុជាទីជេរប្រទេចណាមួយ។ ពាក្យថា «Ayaṃ pī» គឺសូម្បីផរុសវាចានេះ។ ការប្រកបសេចក្តីថា សូម្បីកម្មគឺការជេរប្រទេចយ៉ាងនេះ ក៏រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលដែលត្រូវគេជេរ ទោះបីជាស្ថិតនៅឆ្ងាយ ឬស្លាប់ទៅហើយក៏ដោយ។ ជនណាដែលញ៉ាំងវាចាដែលមិនមានប្រយោជន៍ គ្រាន់តែជាវត្ថុ ឲ្យដឹងច្បាស់ ជននោះឈ្មោះថា អនត្ថវិញ្ញាបនកៈ (អ្នកញ៉ាំងវាចាឥតប្រយោជន៍ឲ្យដឹងច្បាស់)។ ពាក្យថា «Saccato gaṇhante yevā» គឺកាលបើគេកាន់យកដោយពិតយ៉ាងនេះថា «រឿងនោះធ្លាប់កើតឡើងពិតមែន ដូចដែលគាត់និយាយ» នោះឯង។ ជនខ្លះកាន់យកដោយពិត ហើយតម្កល់ទុកនូវវត្ថុណាមួយក្នុងទីជាទីគោរពបូជា រមែងសរសើរ បូជា ថ្វាយបង្គំ និងរក្សាទុក។ រមែងដល់នូវវត្ថុនោះជាទីពឹង ដើម្បីប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក។ សេចក្តីនោះទាំងអស់ រមែងជាធម្មជាតិមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ពាក្យថា «Taddassādavasenā» គឺកម្មរមែងមានដល់បុគ្គលដែលនិយាយដោយអំណាចនៃតម្រេក ព្រោះបាននូវសេចក្តីត្រេកអរនៃចិត្តក្នុងរាជកថាជាដើមនោះ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីអធិប្បាយថា ការនិយាយរបស់បុគ្គលដែលនិយាយ ដើម្បីសម្តែងនូវអនិច្ចលក្ខណៈក្តី ដើម្បីសម្តែងនូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យក្តី ដើម្បីនិន្ទានូវអំពើបាប ឬសរសើរនូវអំពើល្អក្តី រមែងមានប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «attha dhamma vinaya nissitaṃ» (អាស្រ័យនូវអត្ថ ធម៌ និងវិន័យ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ គឺលោកបានសម្តែងច្បាស់ហើយក្នុងកាយទ្វារ។


150. Manokamme[Pg.163]. ‘‘Abhijhāyantī’’ti atirekataraṃ jhāyanti, cintenti, olokenti vāti imamatthaṃ dassento ‘‘assādamatte aṭhatvā’’tiādimāha. ‘‘Byāpādentī’’ti vigatabhāvaṃ āpādenti sampāpenti. Tañca āpādanaṃ na kāyavācāhi. Atha kho cittenevāti vuttaṃ ‘‘cintentī’’ti. ‘‘Tabbi parītato’’ti sappurisa paññattito viparītena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Idaṃ mamassā’’ti idaṃ santakaṃ mamasantakaṃ bhaveyya, aho sādhu vatāti yojanā. ‘‘Attano katvā’’ti attano santakaṃ katvā. ‘‘Lābhāvatime’’ti ettha sulābhaṃ labhantīti lābhā. ‘‘Attano kareyyaṃ’’ti attano santakaṃ kareyyaṃ. Parabhaṇḍaṃ vatthu yassāti parabhaṇḍa vatthuko. ‘‘Vatthū’’ti ārammaṇabhūtaṃ vatthu. Yāva na pariṇāmeti, tāva na kammapathabhedo hotīti yojanā. ‘‘Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū’’ti adhikāro. ‘‘Ayaṃ’’ti ayaṃ satto. ‘‘Tassā’’ti tassa sattassa. Dasavatthukāmicchādiṭṭhi nāma ‘natthidinnaṃ, natthiyiṭṭhaṃ, natthihutaṃ’tiādikā micchādiṭṭhi. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu kācidiṭṭhiyo natthikādi sabhāvā honti. Idha pana tabbahulanayena kammamevāti vuttaṃ. Yathāvuttoti sambandho. Gacchantassa puggalassa. ‘‘Cittuppādo’’ti maggacittuppāde. ‘‘Passanto’’ti tīṇi lakkhaṇāni passanto. Vuttoti sambandho. ‘‘Niyāmaṃ’’ti sammatta niyāmaṃ. Aviparītaniyāmanti attho. Puna ‘‘niyāmaṃ’’ti micchattaniyāmaṃ. Viparīta niyāmanti attho. Tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Ekantena apāyagāmī hotīti attho. ‘‘Apassitvā’’ti diṭṭhiṭṭhānānaṃ apassitvā. ‘‘Micchādhimokkhamattenā’’ti titthā cariyesu saddahana mattenāti adhippāyo. ‘‘Sakaṃ ācariyakaṃ’’ti attano ācariyassa santakabhūtaṃ. Ṭhito puggalo. Aṭṭhakathāyaṃ vutto, yathāha micchattatike micchāsabhāvāti micchattā. Vipākadāne sati, khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā. Micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Sammāsa bhāvāti sammattā. Sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladāna niyamenāti sammattaniyatāti[Pg.164]. ‘‘Tassā’’ti micchādiṭṭhiyā. ‘‘Acopetvā’’ti acāletvā. ‘‘Etenā’’ti etenapi saddena. ‘‘Imesaṃ’’ti manokammānaṃ. ‘‘Etenā’’ti manasmiṃ evāti vacanena. ‘‘Upapannaṃ’’ti paripuṇṇaṃ. ‘‘Upalakkhaṇādivasenā’’ti upalakkhaṇanaya nidassananaya padhānanayādivasena. ‘‘Atthantarappasaṅgo hotī’’ti kathaṃ hoti. Evasaddena vinā pāṇātipāta kammaṃ kāyadvāre bāhulla vuttito kāyakammaṃ nāmāti vutte idaṃ laddhātapatto rājakumāroti viya upalakkhaṇanayamattaṃ. Tena sesadvāresupi bāhulla vuttiṃ upasallakkhetīti atthantarappasaṅgo siyāti. Evaṃ sesanayesupīti. ‘‘Apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti joteti. ‘‘Tesū’’ti pāṇavadhādīsu. ‘‘Ekaṃ aṅgaṃ’’ti upakkamoti catutthaṃ aṅgaṃ. ‘‘Taṃ sahajātā cā’’ti cetanā sahajātā ca. Cetanā pakkhe bhavāti cetanā pakkhikā. Cetanā viya kāyakammabhāvaṃ gacchantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Abbohārikattaṃ gacchantī’’ti manokammanti voharituṃ appahonakattaṃ gacchantīti attho. Attā padhānaṃ yesaṃ te attappadhānā. Abhijjhādayo. Attappadhānā na honti. Cetanā padhānā honti. Idheva te attappadhānā hontīti attho. ‘‘Tathā tathā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādinā tena tena pakārena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Sabbena sabbaṃ’’ti pāṭipadikapadametaṃ. Sabbappakāratoti attho. ‘‘Idhā’’ti manokammaṭṭhāne. ‘‘Manokamma kiccavisesenā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādikena kicca visesena. Manokamma dīpanā niṭṭhitā.

១៥០. ក្នុងមនោកម្ម។ លោកសម្តែងនូវអត្ថនេះថា «Abhijhāyantī» (រមែងសម្លឹងរំពៃចំពោះ) គឺរមែងគិត រំពឹង ឬមើលដោយក្រៃលែង ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «assādamatte aṭhatvā» (មិនឈប់ត្រឹមតែការត្រេកអរឡើយ)។ ពាក្យថា «Byāpādentī» (រមែងព្យាបាទ) គឺញ៉ាំងសេចក្តីវិនាសឲ្យដល់ គឺឲ្យសម្រេច។ ក៏ការញ៉ាំងសេចក្តីវិនាសឲ្យសម្រេចនោះ មិនមែនដោយកាយ និងវាចាឡើយ តែថាដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «cintentī» (រមែងគិត)។ ពាក្យថា «Tabbi parītato» គឺដោយផ្ទុយចាកការបញ្ញត្តិរបស់សប្បុរស。 ពាក្យថា «Tatthā» គឺក្នុងមនោកម្មទាំងឡាយនោះ។ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងពាក្យថា «Idaṃ mamassā» គឺថា «ទ្រព្យរបស់គេនេះ គប្បីជាទ្រព្យរបស់អាត្មាអញ អើហ្ន៎! ល្អណាស់ហ្ន៎»។ ពាក្យថា «Attano katvā» គឺធ្វើឲ្យជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន។ ក្នុងពាក្យថា «Lābhāvatime» នេះ ពួកជនដែលបាននូវលាភដោយងាយ ឈ្មោះថា លាភៈ។ ពាក្យថា «Attano kareyyaṃ» គឺគប្បីធ្វើឲ្យជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន។ ជនណាមានទ្រព្យរបស់បុគ្គលដទៃជាវត្ថុ (ជាអារម្មណ៍) ជននោះឈ្មោះថា បរភណ្ឌវត្ថុកៈ (មានទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃជាវត្ថុ)។ ពាក្យថា «Vatthū» គឺវត្ថុដែលជាអារម្មណ៍។ ការប្រកបសេចក្តីថា ដរាបណាដែលមិនទាន់បង្អោនទៅ (ដើម្បីធ្វើជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន) ដរាបនោះ កម្មបថក៏មិនទាន់ដាច់ឡើយ។ ពាក្យថា «Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū» គឺជាអធិការ (សេចក្តីដែលត្រូវពោលទៅខាងមុខ)។ ពាក្យថា «Ayaṃ» គឺសត្វនេះ។ ពាក្យថា «Tassā» គឺរបស់សត្វនោះ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិមានវត្ថុ ១០ គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិមានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល ការបូជាមិនមានផល ការសែនព្រេនមិនមានផល»។ ក្នុងទិដ្ឋិគតៈ ៦២ នោះ ទិដ្ឋិខ្លះមានសភាវៈជាទិដ្ឋិគ្មាន (នត្ថិកទិដ្ឋិ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកពោលថាជាកម្មប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីច្រើននៃទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា «Yathāvutto» (តាមដែលពោលហើយ) គឺជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ របស់បុគ្គលដែលកំពុងដើរទៅ។ ពាក្យថា «Cittuppādo» គឺក្នុងខណៈដែលមគ្គចិត្តកើតឡើង។ ពាក្យថា «Passanto» គឺឃើញនូវលក្ខណៈទាំង ៣។ ពាក្យថា «Vutto» គឺជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ ពាក្យថា «Niyāmaṃ» គឺសម្មត្តនិយាម សេចក្តីថា និយាមដែលមិនខុសប្រែប្រួល។ ពាក្យថា «Niyāmaṃ» មួយទៀត គឺមិច្ឆត្តនិយាម សេចក្តីថា និយាមដែលខុសប្រែប្រួល។ បុគ្គលដែលមិនអាចព្យាបាលបាន ឈ្មោះថា អតេកិច្ឆៈ (អ្នកដែលព្យាបាលមិនបាន)។ សេចក្តីថា ជាអ្នកទៅកាន់អបាយដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ)។ ពាក្យថា «Apassitvā» គឺមិនឃើញនូវទីតាំងនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Micchādhimokkhamattenā» សេចក្តីអធិប្បាយថា គ្រាន់តែជាការជឿស៊ប់ក្នុងពួកគ្រូដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Sakaṃ ācariyakaṃ» គឺលទ្ធិដែលជាទ្រព្យរបស់គ្រូខ្លួន។ បុគ្គលអ្នកឈរនៅ (គឺតម្កល់នៅក្នុងលទ្ធិនោះ)។ លោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា ដូចដែលលោកពោលក្នុងមិច្ឆត្តតិកៈថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈខុស ឈ្មោះថា មិច្ឆត្តៈ។ កាលបើការឲ្យផលមាន ធម៌ទាំងឡាយដែលឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃសេចក្តីធ្លាយទៅនៃខន្ធនោះឯង ឈ្មោះថា និយតៈ (ទៀងទាត់)។ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ជាមិច្ឆត្តៈផង ជានិយតៈផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិច្ឆត្តនិយតៈ (ធម៌ខុសដែលទៀងទាត់)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈត្រូវ ឈ្មោះថា សម្មត្តៈ។ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ជាសម្មត្តៈផង ជានិយតៈផង ព្រោះទៀងទាត់ក្នុងការឲ្យផលក្នុងលំដាប់នោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សម្មត្តនិយតៈ (ធម៌ត្រូវដែលទៀងទាត់)។ ពាក្យថា «Tassā» គឺរបស់មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា «Acopetvā» គឺមិនញ៉ាំងឲ្យកម្រើក (មិនលះបង់)។ ពាក្យថា «Etenā» គឺសូម្បីដោយសព្ទនេះ។ ពាក្យថា «Imesaṃ» គឺរបស់មនោកម្មទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «Etenā» គឺដោយពាក្យថា «ក្នុងចិត្តនោះឯង»។ ពាក្យថា «Upapannaṃ» គឺពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «Upalakkhaṇādivasenā» គឺដោយអំណាចនៃឧបលក្ខណណ័យ និទស្សនណ័យ និងបធានណ័យជាដើម។ ពាក្យថា «Atthantarappasaṅgo hotī» (រមែងមានការជាប់ទាក់ទងនឹងអត្ថដទៃ) តើមានយ៉ាងដូចម្តេច? កាលបើមិនមាន «ឯវ» សព្ទទេ កាលដែលពោលថា «បាណាតិបាតកម្ម ឈ្មោះថាកាយកម្ម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅច្រើនក្នុងកាយទ្វារ» នេះគ្រាន់តែជាឧបលក្ខណណ័យប៉ុណ្ណោះ ដូចពាក្យថា «ព្រះរាជកុមារបាននូវស្វេតច្ឆត្រហើយ»។ ដោយឧបលក្ខណណ័យនោះ បុគ្គលរមែងកំណត់ដឹងនូវការប្រព្រឹត្តទៅច្រើន សូម្បីក្នុងទ្វារដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ការជាប់ទាក់ទងនឹងអត្ថដទៃ ក៏គប្បីមានដោយហេតុនេះ។ សូម្បីក្នុងណ័យដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «Apicā» គឺលោកញ៉ាំងសេចក្តីដែលគួរនិយាយណាមួយឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ពាក្យថា «Tesū» គឺក្នុងកម្មមានការសម្លាប់សត្វជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «Ekaṃ aṅgaṃ» គឺឧបក្កមៈ (ការព្យាយាម) ដែលជាអង្គទី ៤។ ពាក្យថា «Taṃ sahajātā cā» គឺចេតនាដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានោះផង។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតក្នុងចំណែកនៃចេតនា ឈ្មោះថា ចេតនាបក្ខិកៈ។ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយនោះ រមែងដល់នូវភាពជាកាយកម្ម ដូចជាចេតនាដែរ។ ពាក្យថា «Abbohārikattaṃ gacchantī» សេចក្តីថា រមែងដល់នូវភាពមិនល្មមនឹងហៅថា មនោកម្មបានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានខ្លួនជាប្រធាន ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា អត្តប្បធានៈ។ គឺអភិជ្ឈាជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនមែនជាអត្តប្បធានៈឡើយ គឺមានចេតនាជាប្រធានវិញ។ សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះឯង ធម៌ទាំងឡាយនោះ ទើបជាអត្តប្បធានៈ។ ពាក្យថា «Tathā tathā» គឺដោយប្រការនោះៗ មានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «អើហ្ន៎ ទ្រព្យនេះគប្បីជាទ្រព្យរបស់អាត្មាអញ»។ ពាក្យថា «Tatthā» គឺក្នុងមនោកម្មទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «Sabbena sabbaṃ» នេះជាបាតិបទិកបទ សេចក្តីថា ដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «Idhā» គឺក្នុងទីនៃមនោកម្មនេះ។ ពាក្យថា «Manokamma kiccavisesenā» គឺដោយកិច្ចដ៏វិសេសមានជាអាទិ៍យ៉ាងនេះថា «អើហ្ន៎ ទ្រព្យនេះគប្បីជាទ្រព្យរបស់អាត្មាអញ»។ ការសម្តែងមនោកម្ម ចប់ហើយ។


151. ‘‘Ettha ca dasannaṃ pī’’tiādīsu. ‘‘Tāpī’’ti tā pubbāparacetanāyopi. Ādito paṭṭhāya pavattā tāpīti sambandho. ‘‘Yānipanā’’tiādīsu. Eko ekassa vadati ahaṃ imaṃ sattaṃ māremi, tvaṃ asukaṃsattaṃ mārehīti. Evaṃ vatvā ubhopi upakkamaṃ karonti. Kammaṃ pana ubhinnampi na sijjhati. Tattha āṇāpakassa tvaṃ asukaṃ sattaṃ mārehīti āṇāpana kammaṃ sace sijjhati. Vacīdvāre pavattaṃ kāyakammanti vuccati. Idha pana asiddhattā vacīdvāre dissa mānaṃ [Pg.165] vacīkammanti vuccati. Vacīduccaritamattanti vuttaṃ hoti. Esanayo sesesupi.

១៥១. ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «Ettha ca dasannaṃ pī» (ក៏ក្នុងកម្មទាំង ១០ នេះ សូម្បី...)។ ពាក្យថា «Tāpī» គឺសូម្បីបុព្វាបរចេតនាទាំងឡាយនោះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ចេតនាទាំងឡាយនោះ ប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីដើមមក។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «Yānipanā» (ក៏ចំណែកឯកម្មទាំងឡាយណា...)។ មនុស្សម្នាក់និយាយទៅកាន់មនុស្សម្នាក់ទៀតថា «ខ្ញុំនឹងសម្លាប់សត្វនេះ អ្នកចូរដេញសម្លាប់សត្វឯណោះចុះ»។ កាលបើនិយាយយ៉ាងនេះហើយ ទាំងពីរនាក់ក៏ធ្វើនូវការព្យាយាម។ ប៉ុន្តែ កម្មរបស់ទាំងពីរនាក់នោះ ក៏មិនសម្រេចឡើយ។ ក្នុងរឿងនោះ បើសិនជាអាណាបនកម្ម (កម្មគឺការបង្គាប់) របស់បុគ្គលអ្នកបង្គាប់ថា «អ្នកចូរសម្លាប់សត្វឯណោះចុះ» នោះសម្រេច។ កម្មនោះ លោកហៅថា កាយកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះកម្មមិនសម្រេច កម្មដែលប្រាកដក្នុងវចីទ្វារ លោកទើបហៅថា វចីកម្ម។ សេចក្តីថា លោកពោលថា គ្រាន់តែជាវចីទុច្ចរិតប៉ុណ្ណោះ។ ណ័យនេះ សូម្បីក្នុងកម្មដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។


‘‘Dosamūlenā’’tiādīsu. Doso eva mūlaṃ dosamūlaṃ. Doso mūlaṃ massāti dosamūlaṃ. Taṃ sampayutta cittanti dvidhā attho. Byāpādo nāma doso eva. So kathaṃ dosena mūlena jāyeyyāti vuttaṃ ‘‘purimo byāpādavajjehī’’ti. Parato abhijjhāyampi esanayo. Vibhāvanipāṭhe. Nidhipāṭhakā nāma rājanidhi vidhāyakā. Tattha caṇḍo niggahetabboti āgatattā duṭṭhaniggahatthanti vuttaṃ. Rājūnaṃ adinnādānaṃ mohamūlena jāyatīti yojanā. ‘‘Brāhmaṇānañcā’’ti sakasaññāya eva yaṃ kiñci harantānaṃ brāhmaṇānañca kammaphalasambandhāpavādīnañca. ‘‘Āharaṇaṃ’’ti adinnādānavasena haraṇaṃ. Avaharaṇanti vuttaṃ hoti. Yo pana moho rājūnaṃ uppanno, yo ca brāhmaṇānaṃ uppanno, yo ca kamma phalasambandhā pavādīnaṃ uppannoti sambandho. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti lobho kammānaṃ suṭṭhuvaḍḍhanāya nidānaṃ kāraṇaṃ hotīti yojanā. Sañjātā kaṅkhāyesaṃ te sañjātakaṅkhā. Parito uṭṭhāti etthāti pariyuṭṭhānaṃ. Kaṅkhāya pariyuṭṭhānaṃ kaṅkhāpariyuṭṭhānaṃ. Janānaṃ tānikammānīti sambandho.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «ទោសមូលេន» ជាដើម។ ទោសៈនោះឯងជាឫស ឈ្មោះថា ទោសមូល។ ម្យ៉ាងទៀត ទោសៈជាឫសរបស់ចិត្តនោះ ហេតុនោះ ចិត្តនោះឈ្មោះថា ទោសមូល (ចិត្តមានទោសៈជាឫស)។ សេចក្តីថា ចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយទោសៈនោះ នេះជាអត្ថ ២ យ៉ាង។ ព្យាបាទ ឈ្មោះថា ទោសៈនោះឯង។ ព្យាបាទនោះ កាលបើជាទោសៈហើយ តើនឹងកើតឡើងដោយទោសៈជាឫសដូចម្តេចបាន? ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្យាបាទខាងដើម វៀរចាកព្យាបាទទាំងឡាយ»។ ក្នុងអភិជ្ឈាខាងក្រោយ ក៏មានន័យនេះដែរ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវនី។ ពួកជនអ្នកអានកំណប់ (និធិបាឋកៈ) ឈ្មោះថា ពួកអ្នកចាត់ចែងកំណប់ទ្រព្យរបស់ព្រះរាជា។ ក្នុងរឿងនោះ ព្រោះមានពាក្យមកថា «មនុស្សកាចគួរតែសង្កត់សង្កិន» ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីសង្កត់សង្កិនមនុស្សទុច្ចរិត»។ ការប្រកបពាក្យថា ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យរបស់ព្រះរាជាទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងដោយមោហៈជាឫស។ ពាក្យថា «ព្រាហ្មណានញ្ច» សេចក្តីថា របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលនាំយកទៅនូវទ្រព្យណាមួយដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជារបស់ខ្លួនផង និងរបស់ពួកជនអ្នកពោលបង្កាច់នូវការទាក់ទងគ្នានៃកម្មនិងផលផង។ ពាក្យថា «អាហរណំ» សេចក្តីថា ការនាំទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ។ ពោលគឺ ការលួចប្លន់ (អវហារៈ)។ ការភ្ជាប់ពាក្យថា មោហៈណាដែលកើតឡើងដល់ព្រះរាជាទាំងឡាយ មោហៈណាដែលកើតឡើងដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ និងមោហៈណាដែលកើតឡើងដល់ពួកជនអ្នកពោលបង្កាច់នូវការទាក់ទងគ្នានៃកម្មនិងផល។ ពាក្យថា «លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ» ការប្រកបពាក្យថា លោភៈជាហេតុ ជាការណ៍ ដើម្បីការចម្រើនឡើងដោយប្រពៃនៃកម្មទាំងឡាយ។ សេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងហើយដល់ពួកជនណា ពួកជននោះឈ្មោះថា មានសេចក្តីសង្ស័យកើតឡើងហើយ (សញ្ជាតកង្ខា)។ សេចក្តីសង្ស័យរមែងក្រោកឡើងគ្របដណ្តប់ជុំវិញក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា បរិយុដ្ឋានៈ (ការគ្របដណ្តប់)។ ការគ្របដណ្តប់នៃសេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា កង្ខាបរិយុដ្ឋានៈ។ ការភ្ជាប់ពាក្យថា កម្មទាំងឡាយនោះ របស់ពួកជន។


Akusalakammadīpanāniṭṭhitā.

ការសម្តែងអកុសលកម្ម ចប់ហើយ។


157. Kusalakamme. Ayaṃ pana evamādīsu suttapadesu āgatoti sambandho. ‘‘Mettaṃ kāyakammaṃ’’ti mettāsahagataṃ kāyakammaṃ. Evaṃ vacīkammepi. Cetanā hettha kammanti adhippetā. Manokamme pana cetanāpi yujjati. Abyāpādopi yujjati. Ñāṇaṃ anuparivattīti ñāṇānuparivattaṃ. Ñāṇānuparivattītipi pāṭho, so yevattho. ‘‘Padakkhiṇaṃ’’ti pavaḍḍhitaṃ. Aparaṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yasmiṃ panā’’tiādinā. Dussīlassa bhāvo dussilyaṃ. Pāṇātipātādikammaṃ. ‘‘Pavattamāne’’ti kāyadvāre pavattamāne. ‘‘Yaṃ pana kusalaṃ’’ti pāṇāti pātādito virati kusalaṃ[Pg.166]. ‘‘Pavattamānaṃ’’ti citte pavattamānaṃ. ‘‘Kicca sīsenā’’ti kiccappadhānena. Kiccaṃ padhānaṃ katvāti adhippāyo. Sesamettha kāyakamme suviññeyyaṃ.

១៥៧. ក្នុងកុសលកម្ម។ ការភ្ជាប់ពាក្យថា ក៏កុសលកម្មនេះ មកហើយក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «មេត្តំ កាយកម្មំ» សេចក្តីថា កាយកម្មដែលប្រកបដោយមេត្តា។ ក្នុងវចីកម្ម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងកាយកម្មនិងវចីកម្មនេះ បំណងសំដៅយកចេតនាថាជាកម្ម។ ចំណែកក្នុងមនោកម្ម ចេតនាក៏សមគួរ សូម្បីអព្យាបាទ ក៏សមគួរដែរ។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាជ្ញា ឈ្មោះថា ញាណានុបរិវត្តន៍ (ប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ)។ សូម្បីបាឋៈថា «ញាណានុបរិវត្តី» ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នានោះឯង។ ពាក្យថា «បទក្ខិណំ» សេចក្តីថា ដែលចម្រើនហើយ។ លោកបង្ហាញន័យផ្សេងទៀត ដោយពាក្យថា «យស្មិំ បន» ជាដើម។ ភាវៈនៃបុគ្គលទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថា ទុស្សីល្យៈ គឺកម្មមានបាណាតិបាតជាដើម។ ពាក្យថា «បវត្តមានេ» សេចក្តីថា កាលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា «យំ បន កុសលំ» សេចក្តីថា កុសលគឺការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម។ ពាក្យថា «បវត្តមានំ» សេចក្តីថា កាលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា «កិច្ចសីសេន» សេចក្តីថា ដោយមានកិច្ចជាប្រធាន។ មានអធិប្បាយថា ធ្វើកិច្ចឲ្យជាប្រធាន។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកាយកម្មនេះ ងាយយល់ណាស់។


‘‘Vacīkammepi esevanayo’’ti yasmiṃ dussilye pavattamāne vācā aparisuddhā hoti. Vacī saṃvaro bhijjatītiādinā vattabbaṃ. ‘‘Avasesaṃ panā’’ti tīhi kāyakammehi catūhi vacīkammehi avasesaṃ. Tattha ‘‘tīhi kāyakammehī’’ti tīhi kāyaduccarita virati kammehi. ‘‘Catūhi vacīkammehī’’ti catūhi vacīduccarita virati kammehi. ‘‘Sabbaṃpi kalyāṇa kammaṃ’’ti sabbampi dānakammaṃ, sabbampi bhāvanā kammaṃ, apacāyana kammaṃ, veyyāvaccakammaṃ, pattidānakammaṃ, pattānumodanākammaṃ, dhammasavana kammaṃ, dhamma desanā kammaṃ, sabbampi diṭṭhijukammaṃ tīsudvāresu pavattampi manokammaṃ nāmāti yojanā. Imesu pana dvīsu pariyāyesu pacchimoyeva padhānanti sambandho. ‘‘Yāva devā’’ti antima pariccheda jotako nipāto. Matthakaparicchedenāti attho.

ពាក្យថា «វចីកម្មេបិ អេសេវនយោ» សេចក្តីថា កាលបើភាពទ្រុស្តសីលប្រព្រឹត្តទៅ វាចារមែងមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ គប្បីពោលដោយពាក្យមានជាដើមថា វចីសង្វររមែងធ្លាយ។ ពាក្យថា «អវសេសំ បន» សេចក្តីថា ធម៌ដែលសេសសល់ចាកកាយកម្ម ៣ និងវចីកម្ម ៤។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តីហិ កាយកម្មេហិ» សេចក្តីថា ដោយកម្មគឺការវៀរចាកកាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង។ ពាក្យថា «ចតូហិ វចីកម្មេហិ» សេចក្តីថា ដោយកម្មគឺការវៀរចាកវចីទុច្ចរិត ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា «សព្វម្បិ កល្យាណកម្មំ» ការប្រកបពាក្យថា សូម្បីកល្យាណកម្មទាំងអស់ គឺទានកម្មទាំងអស់ ភាវនាកម្មទាំងអស់ អបចាយនកម្ម វយ្យាវច្ចកម្ម បត្តិទានកម្ម បត្តានុមោទនាកម្ម ធម្មសវនកម្ម ធម្មទេសនាកម្ម និងទិដ្ឋិជុកម្មទាំងអស់ សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៣ ក៏ឈ្មោះថា មនោកម្ម។ ការភ្ជាប់ពាក្យថា ក៏ក្នុងន័យទាំងពីរនេះ ន័យខាងក្រោយប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន។ ពាក្យថា «យាវ ទេវ» គឺជាកិរិយាសព្ទនិបាតសម្រាប់ញ៉ាំងការកំណត់ចុងក្រោយឲ្យភ្លឺច្បាស់។ មានសេចក្តីថា ដោយការកំណត់ជាកំពូល។


Sīlapade. ‘‘Sīlayatī’’ti sammā dahati ca upadhāreti cāti dvidhā attho. ‘‘Susamāhitānī’’ti suppatiṭṭhitāni. ‘‘Uparime kusala dhamme’’ti mahaggata lokuttara kusaladhamme. Sattasu visuddhīsu uparime citta visuddhādi kusaladhamme. ‘‘Adhikusala dhamme’’ti adhike bodhipakkhiya kusala dhamme. Parehi dinnaṃ, tadeva pattiṃ. Sabbāni pana tāni dānādīni kusalāni. Sodhenti sappurisājanā. Tāni evapuññāni. Ekamekaṃ puññakriyavatthu. ‘‘Iminā paccayenā’’ti cīvarādi paccayena, annapānādi paccayena, dhana dhanaññādipaccayena vā. ‘‘Sabbaṃpi cetaṃ’’ti sabbampi etaṃ dasavidhaṃ puññaṃ. ‘‘Hīnena chandenā’’ti yasakāmatādivasena hīnena chandena, hīnena cittena, hīnena vīriyena, hīnāya vīmaṃsāya. ‘‘Majjhimenā’’ti puññapphalakāmatādivasena majjhimena. ‘‘Paṇītenā’’ti kattabbamevidanti ariyavaṃsānu brūhanavasena paṇītena chandādinā pavatti taṃ paṇītanti yojanā. ‘‘Yasakāmatāyā’’ti kitti saddakāmatāya vā, parivārakāmatāya vā. ‘‘Puññapphalakāmatāyā’’ti [Pg.167] bhavasampatti bhogasampattikāmatāya. ‘‘Ariyabhāvaṃ nissāyā’’ti idaṃ dānaṃ nāma ariyānaṃ vaṃso. Ahampi ariyo. Tasmā mayāpi kattabbamevidanti evaṃ ariyabhāvaṃ nissāyāti attho. Ettha ca ‘‘ariyo’’ti ācāra ariyopi yujjati dassana ariyopi. Tattha ācāra ariyo nāma sappuriso puthujjana kalyāṇako vuccati. Dassana ariyo nāma paramattha ariyo. ‘‘Pāramitā dānaṃ’’ti sabbadānehi aggapattaṃ mahābodhi sattānaṃ pāraṅgatadānaṃ. Tañhi sabba sattavimokkhatthāya pavatti tattā aggapattaṃ hoti, pāraṅgataṃ. Tato uttaritarassa kassacidānassa abhāvato. Sesesupi puñña kriyavatthūsu. ‘‘Tikadvayaṃ’’ti purimādi hīnādi tikadvayaṃ. ‘‘Antima vatthunā’’ti antima vatthu ajjhāpajjanena vā. ‘‘Dussīlo nāmā’’ti dussīla bhikkhu nāma. So hi yāvabhikkhuppaṭīññaṃ na vijahi. Tāva bhikkhu eva. Na sāmaṇero, na gihī. Taṃ ce añño bhikkhu amūlakena antima vatthunā anuddhaṃseti. Anuddhaṃsentassa saṅghādi seso. Omasavāde pācittiyaṃ. Sahaseyyaṭṭhāne tena saha atireka rattiṃ sayantassāpi āpatti natthi. Tasmā so dussīla bhikkhutveva vattabboti. ‘‘Puna kammavācāya samādātabbanti natthī’’ti yathā sikkhaṃ paccakkhantassa sabbaṃ samādānaṃ bhijjati. Puna bhikkhubhāvaṃ icchantena puna kammavācāya samādātabbaṃ hoti. Evaṃ puna kammavācāya samādātabbanti natthi. ‘‘Itaresu panā’’ti liṅganāsanaṅgato aññesu daṇḍakammaṅgesu. Niccasīlādīsu. ‘‘Yaṃ niccameva vaṭṭatī’’ti yaṃ pāṇātipāta virati sīlaṃ niccameva rakkhituṃ vaṭṭati. Aniccaṃ na vaṭṭati. Kasmā, pāṇaghātādiṃ karontassa sabbakālampi duccarita sambhavato. Tenāha ‘‘aniccaṃ sāvajjaṃ hotī’’ti. Duccaritaṃ hotīti attho. ‘‘Yaṃ niccampi vaṭṭatī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ yaṃ vikāla bhojanādi virati sīlaṃ niccampi vaṭṭati. ‘‘Aniccampi vaṭṭatī’’ti samādāna divasaṃ atikkamitvā vikāla bhojanādiṃ karontassa vītikkama dosovā duccarita doso vā natthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘sāvajjaṃ na hotī’’ti. Duccaritaṃ na hotīti attho. Tathā dasasīlañca pakati gahaṭṭhānaṃ [Pg.168] aniccasīlaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Aniccasīlameva hotī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ taṃ dasasīlaṃ yāvajīvaṃ niccaṃ katvā samādiyitvā rakkhantānampi apabbajitattā pabbajitesu jāti sabhāveneva siddhaṃ niccasīlaṃ nāma na hoti. Yāvajīvaṃ katvā samādāna vaseneva niccaṃ hotīti adhippāyo. ‘‘Vesadhāraṇena saha siddhattā’’ti ettha kathaṃ vesadhāraṇena siddhaṃ hotīti. Vesadhāraṇaṃ nāma gihivatthaṃ pahāya kāsāya vattha dhāraṇaṃ. Kāsāyavatthañca nāma arahattadhajo hoti. Na ca arahattadhajaṃ dhārentassa sikkhāpadaṃ asamādiyantassapi vikāle bhuñjituṃ vaṭṭati. Tathā naccādīni passituṃ, mālādīni dhāretuṃ, uccāsayanādīsu vasituṃ, jātarūpādīni sādituṃ. Kasmā iti ce, tesañhi taṃ taṃ yathāsakaṃ sīlaṃ niccaṃ suddhaṃ katvā rakkhitumeva vaṭṭatītiādinā kāraṇaṃ heṭṭhā vuttamevāti. ‘‘Appanaṃ apattāva adhippetā’’ti appanāpattānaṃ mahaggatabhāvanānaṃ visuṃ upari vakkhamānattāti adhippāyo. ‘‘Etthevā’’ti imasmiṃ bhāvanā kamme eva. ‘‘Te saññevā’’ti ratanattayādīnaṃ eva ca. Gantuṃ āraddho gamiko. Addhānaṃ dīghamaggaṃ gacchanto addhiko. ‘‘Parisuddhenā’’ti lābhasakkārādi nirapekkhatāya attukkaṃ sana paravambhanādi rahitatāya ca parisuddhena. ‘‘Hitappharaṇa cittenā’’ti mayi karonte imassa ettakaṃ hitasukhaṃ bhavissatīti evaṃ tesaṃ hitasukhesu pharaṇa cittena. Mettacittenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Attano kiccesu viyā’’ti etena tesaṃ sabbaṃ kiccaṃ attanobhāraṃ karotīti dīpeti. ‘‘Sādhāraṇa karaṇaṃ’’ti attano puññaṃ paresaṃ dānaṃ. Atta manatāpavedaniyādhusādhūti vacībhedakaraṇaṃ. Tañhidinnañcānumoditañca diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātanti sambandho. ‘‘Yonisomanasikāre ṭhatvāti ettha silokādipakkhikaṃ ayonisomanasikāraṃ jahitvā suṇantassa imaṃ dhammaṃ sutvā attharasadhammarasappaṭisaṃvedī bhavissāmīti, desentassa imaṃ desento dhammassa ca suṇantānañca anuggahaṃ karissāmīti yonisomanasikāre ṭhatvā. Lābha sakkārādi pakkhiko manasikāro ayoni somanasikāro [Pg.169] nāma. Niyyānattha nissaraṇattha pakkhiko yonisomanasikāro nāma. Niravajja kammāni nāma kasigorakkhādi kammāni. Niravajjasippāni nāma vaḍḍhakisippādīni vejjasippādīni ca. Niravajja vijjāṭhānāni nāma parūparodhara hitāni aṅgavijjā vedavijjā mantavijjādīni. ‘‘Vodāna karaṇaṃ’’ti visesena visuddhakaraṇaṃ. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti dānasabhāvattā. ‘‘Cāritta sīlattā’’ti sappurisānaṃ pakati cāritta sīlattā. Puna ‘‘taṃ sabhāvattā’’ti bhāvanā sabhāvattā. Tathāhi desentassa ca suṇantassa ca desanāsotānusārena cittabhāvanā ñāṇabhāvanāvahattā desanāsavanā sabhāvā honti. Attano diṭṭhiṃ sayameva ujuṃ karontassa ca ñāṇabhāvanā kammameva. Tathā parassa dhammadesanaṃ sutvā ujuṃ karontassāpīti. ‘‘Dhammo nāma natthī’’ti desanā dhammo nāma natthi. Kasmā, dānasīlāni desentenapi ante lakkhaṇattayena sahasaccappakāsanassa kattabbattā. Etena desanāsavanā ante lakkhaṇattayānupassanā bhāvanā kammaṭṭhāne patiṭṭhitattā taṃ sabhāvā hontīti dasseti. ‘‘Manokamma mevā’’ti paduddhāro. ‘‘Manasmiṃ evā’’ti manodvāre eva. ‘‘Kiccasiddhito’’ti appanākiccassa sijjhanato. ‘‘Aṅgabhāvā sambhavato’’ti appanā kiccasiddhiyaṃ aṅgabhāvā sambhavato. ‘‘Tañcabhāvanā maya’’nti paduddhāro. ‘‘Dānādivasenā’’ti dānasīlavasena. Dānavasena appavattanatoti idaṃ tāva yujjati. Sīlavasena appavattanatoti idaṃ pana pāḷiyā na sameti. Pāḷiyañhi mahaggatajjhānesupi pahānaṃ sīlaṃ veramaṇi sīlantiādi vuttanti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Pariyāyena vuttaṃ’’ti kenapariyāyena vuttanti. Pakati cārittaṃ sīlanti vuccati. Uppanne ca pathamajjhāne nīvaraṇānaṃ pahānaṃ nāma pakaticārittameva pakati niyāmena pavattameva. Iti pakaticārittattā sīlanti vuttaṃ. Puna nīvaraṇānaṃ pahānameva tehi vigamanaṭṭhena veramaṇīti ca, pidahanaṭṭhena saṃvaroti ca, pahāna kiccaṃ avijahanaṭṭhena avītikkamoti ca, vuttaṃ. Cetanāsīlanti ettha pana jhānasampayutta cetanā eva vuccati. Sā ca sīlajāti kattā [Pg.170] sīlanti vuttāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Appanāpatta’’nti paduddhāro. ‘‘Jhānabhedenā’’ti pana vattabbaṃ. Rūpāvacarakusalañhi jhānabhedena pañcavidhaṃ, jhānameva pana jhānaṅgabhedena pañcavidhanti.

ក្នុងបទថា "Sīlapade" (ក្នុងសីលបទ)។ ពាក្យថា "Sīlayati" (រមែងតម្កល់ទុក) មានសេចក្តី ២ យ៉ាងគឺ តម្កល់ទុកដោយប្រពៃ ១ ទ្រទ្រង់ទុក ១។ ពាក្យថា "Susamāhitāni" បានដល់ តម្កល់ទុកល្អហើយ។ ពាក្យថា "Uparime kusala dhamme" បានដល់ មហគ្គតកុសលធម៌ និងលោកុត្តរកុសលធម៌។ ក្នុងវិសុទ្ធិ ៧ យ៉ាង បានដល់ កុសលធម៌មានចិត្តវិសុទ្ធិជាដើម ក្នុងថ្នាក់ខ្ពស់។ ពាក្យថា "Adhikusala dhamme" បានដល់ កុសលធម៌ដ៏ក្រៃលែង គឺពោធិបក្ខិយធម៌។ របស់ដែលអ្នកដទៃឲ្យ របស់នោះឯងឈ្មោះថា បត្តិ (ការឲ្យចំណែកបុណ្យ)។ ក៏បុណ្យទាំងឡាយមានទានជាដើមទាំងអស់នោះ ជាកុសល។ សប្បុរសជនទាំងឡាយ រមែងជម្រះឲ្យស្អាត។ បុណ្យទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា បុណ្យ។ ជាបុណ្យកិរិយាវត្ថុមួយៗ។ ពាក្យថា "Iminā paccayena" បានដល់ ដោយបច្ច័យមានចីវរជាដើម ឬដោយបច្ច័យមានបាយទឹកជាដើម ឬដោយបច្ច័យមានទ្រព្យសម្បត្តិ និងធញ្ញជាតិជាដើម។ ពាក្យថា "Sabbaṃpi cetaṃ" បានដល់ បុណ្យទាំង ១០ ប្រការនោះទាំងអស់។ ពាក្យថា "Hīnena chandena" បានដល់ ដោយឆន្ទៈដ៏ថោកទាប ដោយអំណាចនៃការចង់បានយសស័ក្តិជាដើម ដោយចិត្តដ៏ថោកទាប ដោយវីរិយៈដ៏ថោកទាប ដោយវីមំសាដ៏ថោកទាប។ ពាក្យថា "Majjhimena" បានដល់ ដោយកម្រិតមធ្យម ដោយអំណាចនៃការចង់បានផលនៃបុណ្យជាដើម។ ពាក្យថា "Paṇītena" មានការប្រកបសេចក្តីថា ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយឆន្ទៈដ៏ឧត្តមជាដើម ដោយអំណាចនៃការបង្កើនអរិយវង្សថា "កិច្ចនេះជាកិច្ចដែលគួរធ្វើពិតប្រាកដ" ឈ្មោះថា ឧត្តម (បណីត)។ ពាក្យថា "Yasakāmatāya" បានដល់ ដោយការចង់បានកិត្តិសព្ទ ឬដោយការចង់បានបរិវារ។ ពាក្យថា "Puññapphalakāmatāya" បានដល់ ដោយការចង់បានភវសម្បត្តិ និងភោគសម្បត្តិ។ ពាក្យថា "Ariyabhāvaṃ nissāya" មានសេចក្តីថា អាស្រ័យនូវភាពជាអរិយៈយ៉ាងនេះថា "ទាននេះ ឈ្មោះថាជាវង្សរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយ ទោះបីជាអាត្មាអញ ក៏ជាអរិយៈដែរ ព្រោះហេតុនោះ កិច្ចនេះជាកិច្ចដែលអាត្មាអញគួរធ្វើពិតប្រាកដ"។ ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា "Ariyo" សំដៅយកទាំងអាចារអរិយៈ (ព្រះអរិយៈដោយមារយាទ) ទាំងទស្សនអរិយៈ (ព្រះអរិយៈដោយការឃើញ)។ ក្នុងអាចារអរិយៈ និងទស្សនអរិយៈនោះ សប្បុរស ឬកល្យាណបុថុជ្ជន ហៅថា អាចារអរិយៈ។ ព្រះអរិយៈដោយបរមត្ថ ហៅថា ទស្សនអរិយៈ។ ពាក្យថា "Pāramitā dānaṃ" បានដល់ ទានដែលដល់នូវភាពដ៏ប្រសើរជាងទានទាំងពួង ជាទានដែលដល់នូវត្រើយរបស់ព្រះមហាសត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ទាននោះ ព្រោះតែប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរួចផុតនៃសត្វលោកទាំងពួង ទើបដល់នូវភាពដ៏ប្រសើរ ដល់នូវត្រើយ។ ព្រោះគ្មានទានណាមួយដទៃក្រៃលែងជាងទាននោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា "Tikadvayaṃ" បានដល់ ពួកបី ២ គូ មានពួកបីខាងដើម និងពួកបីមានថោកទាបជាដើម។ ពាក្យថា "Antima vatthunā" បានដល់ ដោយការប្រព្រឹត្តកន្លងនូវអវសានវត្ថុ (អន្ទិមវត្ថុ)។ ពាក្យថា "Dussīlo nāma" បានដល់ ភិក្ខុទ្រុស្តសីល។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះ ដរាបណាមិនទាន់លះបង់ការប្តេជ្ញាខ្លួនជាភិក្ខុទេ ដរាបនោះនៅតែជាភិក្ខុដដែល មិនមែនជាសាមណេរ មិនមែនជាគ្រហស្ថឡើយ។ បើភិក្ខុដទៃចោទប្រកាន់ភិក្ខុនោះ ដោយអន្ទិមវត្ថុដែលគ្មានមូល។ កាលបើចោទប្រកាន់ ត្រូវអាបត្តិសង្ឃាទិសេស។ ក្នុងការនិយាយចំអកឡកឡើយ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ក្នុងទីដេកជាមួយគ្នា សូម្បីដេកជាមួយភិក្ខុនោះលើសពីមួយយប់ ក៏គ្មានអាបត្តិឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះ គួរហៅថា ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Puna kammavācāya samādātabbanti natthi" សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលកាលលះបង់សិក្ខា ការសមាទានទាំងអស់រមែងដាច់ធ្លាយ។ កាលបើចង់បានភាពជាភិក្ខុឡើងវិញ ត្រូវសមាទានដោយកម្មវាចាម្តងទៀត។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ការដែលត្រូវសមាទានដោយកម្មវាចាម្តងទៀត គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "Itaresu pana" បានដល់ ក្នុងអង្គនៃទណ្ឌកម្មដទៃទៀត ក្រៅពីអង្គនៃលិង្គនាសនៈ ក្នុងសីលមាននិច្ចសីលជាដើម។ ពាក្យថា "Yaṃ niccameva vaṭṭati" បានដល់ សីលគឺការវៀរចាកបាណាតិបាតណា ដែលគួររក្សាជានិច្ចតែម្តង។ ការមិនរក្សាជានិច្ច មិនគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកាលបើបុគ្គលធ្វើការសម្លាប់សត្វជាដើម ទុច្ចរិតរមែងកើតមានគ្រប់ពេល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "aniccaṃ sāvajjaṃ hoti" មានសេចក្តីថា ជាទុច្ចរិត។ ពាក្យថា "Yaṃ niccampi vaṭṭati" បានដល់ សីលគឺការវៀរចាកការបរិភោគអាហារក្នុងពេលវិកាលជាដើម របស់គ្រហស្ថធម្មតា សូម្បីរក្សាជានិច្ច ក៏គួរ។ ពាក្យថា "Aniccampi vaṭṭati" មានអធិប្បាយថា កាលបើកន្លងថ្ងៃសមាទានទៅហើយ បុគ្គលអ្នកបរិភោគអាហារក្នុងពេលវិកាលជាដើម មិនមានទោសនៃការប្រព្រឹត្តកន្លង ឬទោសនៃទុច្ចរិតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "sāvajjaṃ na hoti" មានសេចក្តីថា មិនមែនជាទុច្ចរិតឡើយ។ មានការប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា សូម្បីទសសីល របស់គ្រហស្ថធម្មតា ក៏ឈ្មោះថា អនិច្ចសីល ដែរ។ ពាក្យថា "Aniccasīlameva hoti" មានអធិប្បាយថា ទសសីលនោះ របស់គ្រហស្ថធម្មតា សូម្បីអ្នកដែលសមាទានរក្សាធ្វើឲ្យជានិច្ចអស់មួយជីវិតក៏ដោយ ព្រោះតែខ្លួនមិនបានបួស ឈ្មោះថា និច្ចសីល ដែលសម្រេចដោយជាតិសភាវៈដូចក្នុងពួកអ្នកបួស គឺមិនមានឡើយ។ សីលនោះ ឈ្មោះថា ជានិច្ច ដោយអំណាចនៃការសមាទានធ្វើអស់មួយជីវិតប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Vesadhāraṇena saha siddhattā" ក្នុងពាក្យនេះ សួរថា តើសម្រេចដោយការទ្រទ្រង់ភេទដូចម្តេច? ការទ្រទ្រង់ភេទ គឺការលះបង់សម្លៀកបំពាក់គ្រហស្ថ ហើយទ្រទ្រង់សំពត់កាសាយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សំពត់កាសាយៈ ឈ្មោះថាជាទង់ជ័យនៃព្រះអរហត្ត។ ក៏បុគ្គលកាលទ្រទ្រង់ទង់ជ័យនៃព្រះអរហត្ត សូម្បីមិនបានសមាទានសិក្ខាបទ ក៏មិនគួរភុញ្ជ (បរិភោគ) ក្នុងពេលវិកាលឡើយ។ មិនគួរមើលការរាំច្រៀងជាដើម មិនគួរទ្រទ្រង់ផ្កាកម្រងជាដើម មិនគួរដេកលើទីដេកដ៏ខ្ពស់ជាដើម មិនគួរត្រេកអរនឹងមាសប្រាក់ជាដើម ដូច្នោះដែរ។ បើសួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះថា សីលនោះៗ តាមចំណែករបស់ខ្លួន ពួកអ្នកបួសទាំងនោះ គួររក្សាឲ្យបរិសុទ្ធជានិច្ចតែម្តង ហេតុនេះ លោកបានពោលទុកខាងក្រោមរួចហើយ។ ពាក្យថា "Appanaṃ apattāva adhippetā" មានអធិប្បាយថា សំដៅយកភាវនាដែលមិនទាន់ដល់អប្បនា ព្រោះមហគ្គតភាវនាទាំងឡាយដែលដល់អប្បនា លោកនឹងពោលដោយឡែកខាងលើ។ ពាក្យថា "Ettheva" បានដល់ ក្នុងភាវនាកម្មនេះឯង។ ពាក្យថា "Te saññeva" បានដល់ របស់ព្រះរតនត្រ័យជាដើមនោះឯង។ បុគ្គលអ្នកផ្តើមដើម្បីទៅ ឈ្មោះថា គមិកៈ (អ្នកដំណើរ)។ បុគ្គលអ្នកដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ ឈ្មោះថា អទ្ធិកៈ (អ្នកដើរផ្លូវឆ្ងាយ)។ ពាក្យថា "Parisuddhena" បានដល់ ដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនអាឡោះអាល័យក្នុងលាភសក្ការៈជាដើម និងព្រោះមិនមានការលើកតម្កើងខ្លួន និងការបង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃជាដើម។ ពាក្យថា "Hitappharaṇa cittena" បានដល់ ដោយចិត្តដែលផ្សាយទៅក្នុងប្រយោជន៍សុខរបស់ជនទាំងនោះយ៉ាងនេះថា "កាលបើអាត្មាអញធ្វើ (កិច្ចនេះ) ប្រយោជន៍សុខប្រមាណប៉ុណ្ណេះ នឹងមានដល់ជននេះ" ពាក្យនេះ លោកចង់និយាយថា ដោយមេត្តាចិត្ត។ ពាក្យថា "Attano kiccesu viya" ក្នុងពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា បុគ្គលនោះ រមែងធ្វើកិច្ចការទាំងអស់របស់ជនទាំងនោះ ឲ្យដូចជាភារៈរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា "Sādhāraṇa karaṇaṃ" បានដល់ ការឲ្យបុណ្យរបស់ខ្លួនដល់អ្នកដទៃ។ ការបញ្ចេញវាចាថា សាធុៗ ដើម្បីឲ្យដឹងនូវភាពជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ។ មានការទាក់ទងគ្នាថា បុណ្យដែលឲ្យហើយនោះផង បុណ្យដែលអនុមោទនាហើយនោះផង រមែងជាបុណ្យដែលឲ្យផលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋធម្មវេទនីយ)។ ពាក្យថា "Yonisomanasikāre ṭhatvā" ក្នុងពាក្យនេះ សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងយោនិសោមនសិការ គឺចំពោះអ្នកស្តាប់ លះបង់អយោនិសោមនសិការដែលលម្អៀងទៅរកសរសើរតម្កើងជាដើម ហើយគិតថា "អាត្មាអញស្តាប់ធម៌នេះហើយ នឹងបានទទួលដឹងនូវអត្ថរស និងធម្មរស" ចំពោះអ្នកសម្តែង គិតថា "អាត្មាអញកាលសម្តែងធម៌នេះ នឹងធ្វើការសង្គ្រោះដល់ធម៌ផង ដល់ពួកអ្នកស្តាប់ផង" យ៉ាងនេះ។ មនសិការដែលលម្អៀងទៅរកលាភសក្ការៈជាដើម ឈ្មោះថា អយោនិសោមនសិការ។ មនសិការដែលលម្អៀងទៅរកប្រយោជន៍ដើម្បីចេញចាកទុក្ខ និងប្រយោជន៍ដើម្បីរំដោះខ្លួន ឈ្មោះថា យោនិសោមនសិការ។ ការងារដែលគ្មានទោស បានដល់ ការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការរក្សាសត្វពាហនៈជាដើម។ សិល្បៈដែលគ្មានទោស បានដល់ សិល្បៈរបស់ជាងឈើជាដើម និងសិល្បៈរបស់គ្រូពេទ្យជាដើម។ វិជ្ជាស្ថានដែលគ្មានទោស បានដល់ វិជ្ជាទាយលក្ខណៈ (អង្គវិជ្ជា) វិជ្ជាវេទ (វេទវិជ្ជា) និងមន្តវិជ្ជាជាដើម ដែលវៀរចាកការបៀតបៀនអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា "Vodāna karaṇaṃ" បានដល់ ការធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធដោយវិសេស។ ពាក្យថា "Taṃ sabhāvattā" បានដល់ ព្រោះមានសភាវៈជាទាននោះឯង។ ពាក្យថា "Cāritta sīlattā" បានដល់ ព្រោះមានសភាវៈជាចារិត្តសីលតាមប្រក្រតីរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Taṃ sabhāvattā" មួយទៀត បានដល់ ព្រោះមានសភាវៈជាភាវនា។ ព្រោះថា ភាវនាទាំងឡាយមានការសម្តែងធម៌ និងការស្តាប់ធម៌ជាដើម រមែងមានសភាវៈនាំមកនូវចិត្តភាវនានិងញាណភាវនា តាមលំដាប់នៃការសម្តែងនិងការស្តាប់។ ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះបុគ្គលអ្នកធ្វើទិដ្ឋិរបស់ខ្លួនឲ្យត្រង់ដោយខ្លួនឯង ក៏ជាញាណភាវនាកម្មពិតប្រាកដ។ សូម្បីចំពោះបុគ្គលអ្នកស្តាប់ធម៌ទេសនារបស់អ្នកដទៃ ហើយធ្វើទិដ្ឋិឲ្យត្រង់ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា "Dhammo nāma natthi" បានដល់ ទេសនាធម៌ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលកាលសម្តែងនូវទាននិងសីល ក៏ត្រូវធ្វើការប្រកាសសច្ចៈជាមួយគ្នានឹងលក្ខណៈ ៣ ក្នុងខាងចុងដែរ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ព្រោះតែការសម្តែងនិងការស្តាប់ធម៌ ឋិតនៅក្នុងភាវនាកម្មដ្ឋានគឺលក្ខណត្តយានុបស្សនាក្នុងខាងចុង ទើបមានសភាវៈជាភាវនានោះឯង។ ពាក្យថា "Manokammaṃ eva" ជាការលើកបទឡើងបំភ្លឺ។ ពាក្យថា "Manasmiṃ eva" បានដល់ ក្នុងមនោទ្វារនោះឯង។ ពាក្យថា "Kiccasiddhito" បានដល់ ព្រោះការសម្រេចនូវកិច្ចនៃអប្បនា។ ពាក្យថា "Aṅgabhāvā sambhavato" បានដល់ ព្រោះមិនមានភាពជាអង្គក្នុងការសម្រេចកិច្ចនៃអប្បនា។ ពាក្យថា "Tañca bhāvanāmayaṃ" ជាការលើកបទឡើងបំភ្លឺ។ ពាក្យថា "Dānādivasena" បានដល់ ដោយអំណាចនៃទាននិងសីល។ សេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទាន ដូច្នេះនេះ គួរយល់ស្របបានសិន។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសីល ដូច្នេះនេះ មិនសមស្របនឹងបាលីឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបាលី លោកពោលទុកសូម្បីក្នុងមហគ្គតជ្ឈានទាំងឡាយថា ការលះបង់ជាសីល ការវៀរចាកជាសីលជាដើម នេះជាការចោទសួរ។ លោកកាលដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា "Yaṃ pana" ជាដើម។ ពាក្យថា "Pariyāyena vuttaṃ" សួរថា តើលោកពោលដោយបរិយាយដូចម្តេច? ចារិត្តសីលតាមប្រក្រតី លោកហៅថា សីល។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបឋមជ្ឈានកើតឡើងហើយ ការលះបង់នីវរណៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាចារិត្តសីលតាមប្រក្រតីពិតប្រាកដ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយនិយាមនៃប្រក្រតីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះមានភាពជាចារិត្តសីលតាមប្រក្រតី ទើបលោកហៅថា សីល។ មួយវិញទៀត ការលះបង់នីវរណៈទាំងឡាយនោះឯង លោកហៅថា វេរមណី (ការវៀរចាក) ដោយអត្ថថាប្រាសចាកនីវរណៈទាំងនោះផង ហៅថា សំវរៈ (ការសង្រួម) ដោយអត្ថថាបិទបាំងផង ហៅថា អវីតិក្កមៈ (ការមិនប្រព្រឹត្តកន្លង) ដោយអត្ថថាមិនលះបង់នូវកិច្ចនៃការលះបង់ផង។ ចំណែកឯពាក្យថា ចេតនាសីល ក្នុងទីនេះ សំដៅយកចេតនាដែលសម្បយុត្តដោយឈានប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា ចេតនានោះ ព្រោះធ្វើនូវសីលជាតិ ទើបលោកហៅថា សីល។ ពាក្យថា "Appanāpattaṃ" ជាការលើកបទឡើងបំភ្លឺ។ ប៉ុន្តែ គួរពោលថា "Jhānabhedena" (ដោយចំណែកនៃឈាន)។ ព្រោះថា រូបាវចរកុសល មាន ៥ យ៉ាង ដោយចំណែកនៃឈាន ប៉ុន្តែ ឈាននោះឯង មាន ៥ យ៉ាង ដោយចំណែកនៃអង្គឈាន ដូច្នេះឯង។


Kusalakammadīpanā niṭṭhitā.

កុសលកម្មទីបនា ចប់ហើយ។


153. ‘‘Etthā’’tiādīsu. ‘‘Dhammasaṅgahe’’ti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ. ‘‘Dassanenā’’ti sotāpatti maggaññāṇena. ‘‘Taṃ’’ti uddhacca cetanaṃ. ‘‘Bhāvanāyā’’ti uparimaggattayasaṅkhātāya bhāvanāya. Pāḷipāṭhe. ‘‘Cittuppādā’’ti cittacetasikā vuccanti. ‘‘Siyā’’ti ekacceti atthe nipāta padaṃ. Imesu chasu cittuppādesu ekacce cha cittuppādā sotāpatti maggena pahātabbā, ekacce cha cittuppādā tīhi upari maggehi pahātabbāti attho. Tattha pathamapade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti kammapathapattakammasahajātā cha cittuppādā. Dutīya pade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti akammapatha pattā dhammikesu ṭhānesu assādanābhi nandādivasena pavattā cha cittuppādā. ‘‘Tatthā’’ti dhammasaṅgahe. ‘‘Itaratthā’’ti itaresu bhāvanāya pahātabbesu. ‘‘Tassā’’ti nānakkhaṇika kammapaccayassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Sahajātā’’ti attano paccayuppannehi sahajātā. ‘‘Nānakkhaṇikā’’ti attano paccayuppannehi asahajātā atītakālabhūte nānakkhaṇe pavattā pāṇātipātādi cetanā. ‘‘Yadi evaṃ’’ti evaṃ yadi siyāti attho. Yadi uddhacca cetanā dassana pade anuddhaṭattā paṭisandhiṃ nākaḍḍhatīti viññāyeyya. Evaṃ satīti pāṭhaseso. ‘‘Ce’’ti ce vadeyya. ‘‘Nā’’ti na sakkā vattuṃ. ‘‘Tassā vipākassā’’ti tassā uddhacca cetanāya vipākassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Imesu dhammesu ñāṇaṃ’’ti ime dhamme ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Tesaṃ vipāke’’ti uddhacca sahagatānaṃ vipāke. ‘‘Ñāṇaṃ’’ti taṃ vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Sabba dubbalanti ca sakkā vattuṃ’’ti sambandho. ‘‘Ativiya kāḷakadhammattā’’ti buddhādīsu mahantesu ṭhānesu saddhāratanassa [Pg.171] antarāyaṃ katvā pavattanato atiyevakaṇha dhammattā. Tassā vicikicchā cetanāya paṭisandhi ākaḍḍhanampi viññātabbanti yojanā. ‘‘Sabhāva viruddhattā yevā’’ti vicikicchā asanniṭṭhāna sabhāvā. Adhimokkho sanniṭṭhāna sabhāvoti evaṃ sabhāva viruddhattāyeva.

១៥៣. ក្នុងពាក្យថា “Etthā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Dhammasaṅgahe” បានដល់ ក្នុងព្រះបាលីធម្មសង្គណី។ ពាក្យថា “Dassanenā” បានដល់ ដោយសោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ។ ពាក្យថា “Taṃ” បានដល់ នូវឧទ្ធច្ចចេតនា។ ពាក្យថា “Bhāvanāyā” បានដល់ ដោយភាវនាដែលរាប់បញ្ចូលមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា “Cittuppādā” សំដៅយក ចិត្ត និងចេតសិកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Siyā” ជាសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថថា ខ្លះ (ekacce)។ សេចក្តីថា ក្នុងចិត្តុប្បាទទាំង ៦ នេះ ចិត្តុប្បាទ ៦ ខ្លះ ត្រូវលះដោយសោតាបត្តិមគ្គ ចិត្តុប្បាទ ៦ ខ្លះ ត្រូវលះដោយមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទទី ១ ថា “ekacce cha cittuppādā” បានដល់ ចិត្តុប្បាទ ៦ ដែលកើតរួមជាមួយកម្មដែលដល់នូវកម្មបថ។ ក្នុងបទទី ២ ថា “ekacce cha cittuppādā” បានដល់ ចិត្តុប្បាទ ៦ ដែលមិនដល់នូវកម្មបថ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកអររីករាយជាដើម ក្នុងទីកន្លែងដែលជាធម៌។ ពាក្យថា “Tatthā” បានដល់ ក្នុងធម្មសង្គហៈ។ ពាក្យថា “Itaratthā” បានដល់ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដទៃដែលត្រូវលះដោយភាវនា។ ពាក្យថា “Tassā” បានដល់ នៃនានាក្ខណិកកម្មបច្ច័យ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា “Sahajātā” បានដល់ កើតរួមគ្នាជាមួយបច្ចយុប្បន្នធម៌របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា “Nānakkhaṇikā” បានដល់ ចេតនាមានបាណាតិបាតជាដើម ដែលមិនកើតរួមជាមួយបច្ចយុប្បន្នធម៌របស់ខ្លួន ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា ដែលជាអតីតកាល។ ពាក្យថា “Yadi evaṃ” សេចក្តីថា ប្រសិនបើជាយ៉ាងនោះ។ ប្រសិនបើគេយល់ថា ឧទ្ធច្ចចេតនា ព្រោះមិនទាន់ត្រូវបានដកចេញដោយទស្សនបទ មិននាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា “Evaṃ satī” (កាលបើជាយ៉ាងនោះ) គឺជាពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាឋៈ។ ពាក្យថា “Ce” បានដល់ ប្រសិនបើពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Nā” បានដល់ មិនអាចពោលបានឡើយ។ ពាក្យថា “Tassā vipākassā” បានដល់ នៃវិបាករបស់ឧទ្ធច្ចចេតនានោះ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា “Imesu dhammesu ñāṇaṃ” បានដល់ ញាណដែលកើតឡើងដោយធ្វើធម៌ទាំងឡាយនេះឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Tesaṃ vipāke” បានដល់ ក្នុងវិបាកនៃធម៌ដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ។ ពាក្យថា “Ñāṇaṃ” បានដល់ ញាណដែលកើតឡើងដោយធ្វើវិបាកនោះឲ្យជាអារម្មណ៍។ ការភ្ជាប់បទថា “Sabba dubbalanti ca sakkā vattuṃ” (និងអាចពោលបានថា ទន់ខ្សោយបំផុត)។ ពាក្យថា “Ativiya kāḷakadhammattā” បានដល់ ព្រោះជាធម៌ខ្មៅក្រៃលែង ដោយការប្រព្រឹត្តទៅធ្វើអន្តរាយដល់សទ្ធារតនៈ ក្នុងទីដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម។ ការប្រកបពាក្យថា គប្បីដឹងសូម្បីការនាំមកនូវបដិសន្ធិនៃវិចិកិច្ឆាចេតនានោះ។ ពាក្យថា “Sabhāva viruddhattā yevā” បានដល់ វិចិកិច្ឆាមានសភាវៈមិនសម្រេចចិត្ត ចំណែកឯអធិមោក្ខមានសភាវៈសម្រេចចិត្ត ព្រោះសភាវៈផ្ទុយគ្នាយ៉ាងនេះឯង។


‘‘Sabbatthā’’tiādīsu. ‘‘Vipaccatīti vipācetī’’ti vadanti. Taṃ pana padarūpena na sametīti aññaṃ atthaṃ vadanto ‘‘sabbampi vā’’tiādimāha. ‘‘Mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā’’ti devaloke devasampatti sadisā dibbavimānādikā mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā. Idaṃ ‘‘okāsaṃ katvā’’ti pade visesanaṃ. Tattha ‘‘sukha vipākaṃ’’ti idaṃ aṭṭha ahetuka vipākāni sandhāya vuttaṃ. Rūpaloke brahmānaṃ rūpakāyo rūpāvacara kammena nibbatto. So ca kāmāvacara dhamma samūho eva. Evaṃ sante tasmiṃ loke pañca ahetuka vipākānipi rūpāvacara kammena nibbattāni siyunti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘rūpāvacara kusalaṃhī’’tiādimāha. ‘‘Tānī’’ti apāyabhūmiyaṃ uppannāni aṭṭha ahetuka vipākāni. ‘‘Sabbasmiṃ kāmaloke’’ti ekādasavidhe kāmaloke. ‘‘Tesu cā’’ti tesu aṭṭha ahetuka vipākesu ca. ‘‘Ārammaṇantare’’ti kasiṇa nimittādito aññasmiṃ ārammaṇe. ‘‘Nimittā rammaṇe’’ti kasiṇa nimittādike nimitta paññattā rammaṇe. ‘‘Tāni pañcavipākānī’’ti cakkhu viññāṇādīni pañca ahetuka vipākāni kāmāvacara kusala kammasseva vipākāni hontīti yojanā. ‘‘Soḷasaka maggo’’ti soḷasakathā maggo kathāpabandho. Evaṃ dvādasa kamaggo. ‘‘Ahetukaṭṭhaka’’nti ahetuka vipākaṭṭhakaṃ. Sammā pakārena jānātīti sampajānaṃ. Ñāṇaṃ. Sampajānena katanti viggaho. Na sampajānakataṃ asampajānakataṃ. ‘‘Saddahitvā’’ti etena diṭṭhuju kammañāṇa sampattiṃ dīpeti. Na hi tena ñāṇena asampanno kammañca kammaphalañca saddahatīti. Jānitvāti vā pāṭho siyā. ‘‘Ekamekaṃ’’ti ekamekaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kusala samaye’’ti kusala kamma karaṇakāle. Kusaluppattikāle vā. Yassame īdisaṃ puññaṃ [Pg.172] pasutaṃ. Tassame bhavalābho bhogalābho mittalābho sabbelābhā ekantena sulābhāti attho. ‘‘Suladdhaṃ’’ti idaṃ puññaṃ suladdhaṃ. Devesu ca manussesu saṃsaritvāti pāṭhaseso. ‘‘Sesenā’’ti tassakammassa vipākāvasesena. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Ekapiṇḍapātasmiṃ’’ti ekavāraṃ piṇḍapātadāne. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘ekā cetanā ekameva paṭisandhiṃ detī’ti, taṃ suvuttanti adhippāyo. ‘‘Paṭipakkhehī’’ti paṭipakkhehi akusalehi. Visesena bhusaṃ muḷho byāmuḷho. Ativiya byāmuḷho atibyāmuḷho. Atibyāmuḷhatthāya paccayabhūtanti viggaho. Atiduppaññāya paccayabhūtanti attho. So hi thero vadatīti sambandho. ‘‘Iti katvā’’ti evaṃ manasikaritvā. ‘‘Sannihitapaccayamattenā’’ti āsanne saṇṭhitapaccaya mattena. ‘‘Pubbapayoga paccayamattenā’’ti vuttaṃ hoti. Balavakammavasena uppannattā tikkhataraṃ vipākaṃ. Yadā payoga rahitena paccayagaṇena uppajjati, tadā asaṅkhārikaṃ nāma. Yadā payogasahitena, tadā sasaṅkhārikaṃ nāma. Tattha asaṅkhārikaṃ tikkhaṃ nāma. Sasaṅkhārikaṃ mandaṃ nāma. Tathā dubbala kammena uppanne mandavipākepi yojetabbaṃ. Evaṃ tikkhamandānaṃ mandatikkhatāpatti nāma siyā. Na ca tathā sakkā bhavitunti adhippāyo. Ettha siyā, yadi pubbakammavasena aṭṭhannaṃ mahāvipākānaṃ saṅkhārabhedo siddho siyā, aṭṭhannaṃ ahetuka vipākānampi sosaṅkhārabhedo siddho bhaveyya. Tānipi hi kānici asaṅkhārikena kammena nibbattāni, kānici sasaṅkhārikenāti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘ahetuka vipākānaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Ubhayakamma nibbattanaṃ’’ti tesaṃ saṅkhāra bhedarahitattā asaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Sasaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Asaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Sasaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Evaṃ ubhayakamma nibbattanaṃ yuttaṃ. ‘‘Iti adhippāyo’’ti tassa therassa adhippāyo. ‘‘Na kammāgamana vasenā’’ti kammasaṅkhātassa cirakālato āgamana paccayassa vasena. ‘‘Āgamanaṃ’’ti ca āgacchati etenāti āgamananti viggaho. ‘‘Kammabhave’’ti atīte [Pg.173] kammakaraṇabhave. ‘‘Kecanā’’ti keci. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āgatāti ca. Paṭisambhidā magge pana dvihetukā vuttāti ca sambandho. Imasmiṃ ṭhāne paṭisambhidā maggaṭṭhakathā vacanampi vattabbanti vadanto ‘‘tattha panā’’tiādimāha. ‘‘Tīsukhaṇesū’’ti kammakkhaṇe nikantikkhaṇe paṭisandhikkhaṇeti tīsukhaṇesu. ‘‘Ṭīkākārāpanā’’ti abhidhammaṭīkākārāpana. ‘‘Sāvasesapāṭho’’ti pāḷiyaṃ tihetukena kammena dvihetuka paṭisandhi, dvihetukena kammena ahetuka paṭisandhi avasesā hoti. Evaṃ avasesa vākya sahito pāṭho. Sarikkhameva sarikkhakaṃ. Kammena sarikkhakaṃ sadisaṃ kammasarikkhakaṃ. Vipākaṃ. ‘‘Mahātherenā’’ti sāriputta mahātherena. Evañca katvātiādinā ṭīkākārānaṃ vacanaṃ upatthambheti.

ក្នុងពាក្យថា “Sabbatthā” ជាដើម។ ពួកលោកពោលថា “Vipaccatīti vipācetī” (រមែងទុំ គឺធ្វើឲ្យទុំ)។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនោះមិនសមស្របតាមរូបបទឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលអត្ថដទៃទៀតថា “sabbampi vā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā” បានដល់ ការញ៉ាំងមហាសម្បត្តិទាំងឡាយ មានទិព្វវិមានជាដើម ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងទេវសម្បត្តិក្នុងទេវលោក ឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យនេះ ជាវិសេសនៈរបស់បទថា “okāsaṃ katvā”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “sukha vipākaṃ” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកអហេតុកវិបាក ៨។ រូបកាយរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយក្នុងរូបលោក កើតឡើងអំពីកុសលកម្មជាប្រភពនៃរូបាវចរៈ។ ហើយរូបកាយនោះ ក៏ជាក្រុមនៃកាមាវចរធម៌ពិតប្រាកដ។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ ការចោទសួរថា ក្នុងលោកនោះ សូម្បីអហេតុកវិបាក ៥ ក៏គប្បីកើតឡើងអំពីកុសលកម្មជាប្រភពនៃរូបាវចរៈដែរឬ។ ដើម្បីដោះស្រាយនូវការចោទសួរនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “rūpāvacara kusalaṃhī” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tānī” បានដល់ អហេតុកវិបាក ៨ ដែលកើតឡើងក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា “Sabbasmiṃ kāmaloke” បានដល់ ក្នុងកាមលោកទាំង ១១ ប្រការ។ ពាក្យថា “Tesu cā” បានដល់ ក្នុងអហេតុកវិបាកទាំង ៨ នោះផង។ ពាក្យថា “Ārammaṇantare” បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍ដទៃក្រៅពីកសិណនិមិត្តជាដើម។ ពាក្យថា “Nimittā rammaṇe” បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍គឺនិមិត្តបញ្ញត្តិ មានកសិណនិមិត្តជាដើម។ ការប្រកបពាក្យថា “Tāni pañcavipākānī” បានដល់ អហេតុកវិបាក ៥ មានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម តែងជាវិបាកនៃកាមាវចរកុសលកម្មតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា “Soḷasaka maggo” បានដល់ គន្លងនៃកថា ១៦ គឺការតភ្ជាប់គ្នានៃកថា។ យ៉ាងនេះ ហៅថា ទ្វាទសកមគ្គ (គន្លងនៃកថា ១២)។ ពាក្យថា “Ahetukaṭṭhaka” និ បានដល់ អហេតុកវិបាកអដ្ឋកៈ (ពួក ៨ នៃអហេតុកវិបាក)។ ធម្មជាតិដែលដឹងដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សម្បជានៈ បានដល់ ញាណ។ វិគ្រោះថា កម្មដែលធ្វើដោយសម្បជានៈ ឈ្មោះថា សម្បជានកតៈ។ កម្មដែលមិនបានធ្វើដោយសម្បជានៈ ឈ្មោះថា អសម្បជានកតៈ។ ពាក្យថា “Saddahitvā” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការដល់ព្រមដោយទិដ្ឋុជុកម្មញាណ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនដល់ព្រមដោយញាណនោះ មិនអាចជឿកម្ម និងផលនៃកម្មឡើយ។ ឬក៏មានបាឋៈថា “Jānitvā” ដូច្នេះខ្លះ។ ពាក្យថា “Ekamekaṃ” បានដល់ កុសលកម្មនីមួយៗ។ ពាក្យថា “Kusala samaye” បានដល់ ក្នុងខណៈដែលធ្វើកុសលកម្ម ឬក្នុងខណៈដែលកុសលធម៌កើតឡើង។ សេចក្តីថា បុណ្យបែបនេះដែលខ្ញុំបានសន្សំទុកហើយ ព្រោះបុណ្យនោះ ការបានភព ការបានភោគៈ ការបានមិត្ត និងលាភទាំងពួង តែងជាលាភដែលខ្ញុំបានដោយងាយដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Suladdhaṃ” បានដល់ បុណ្យនេះ ឈ្មោះថាបានមកដោយងាយ។ ពាក្យថា “អន្ទោលទៅក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក” គឺជាពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាឋៈ។ ពាក្យថា “Sesenā” បានដល់ ដោយចំណែកវិបាកដែលនៅសេសសល់នៃកម្មនោះ។ ក្នុងបាឋៈនៃអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Ekapiṇḍapātasmiṃ” បានដល់ ក្នុងការថ្វាយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតតែមួយលើក។ មានសម្តែងទុកក្នុងសំយុត្តនិកាយអដ្ឋកថា។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យដែលពោលថា ‘ចេតនាតែមួយ តែងឲ្យបដិសន្ធិតែមួយ’ នោះ គឺជាពាក្យដែលពោលទុកល្អហើយ។ ពាក្យថា “Paṭipakkhehī” បានដល់ ដោយអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខ។ បុគ្គលដែលវង្វេងខ្លាំងដោយវិសេស ឈ្មោះថា វ្យាមុឡ្ហៈ (វង្វេងខ្លាំង)។ បុគ្គលដែលវង្វេងក្រៃលែង ឈ្មោះថា អតិវ្យាមុឡ្ហៈ។ វិគ្រោះថា ធម៌ដែលជាបច្ច័យដល់ភាពវង្វេងខ្លាំង ឈ្មោះថា អតិវ្យាមុឡ្ហៈ។ សេចក្តីថា ជាបច្ច័យដល់ភាពគ្មានបញ្ញាយ៉ាងក្រៃលែង។ ការភ្ជាប់បទថា ព្រោះព្រះថេរៈនោះពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Iti katvā” បានដល់ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Sannihitapaccayamattenā” បានដល់ ត្រឹមតែជាបច្ច័យដែលតាំងនៅជិត។ ពាក្យថា “Pubbapayoga paccayamattenā” នេះជាពាក្យដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក។ វិបាកដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកម្មដ៏មានកម្លាំង តែងមានសភាវៈមុតស្រួចជាង។ កាលបើកើតឡើងដោយក្រុមនៃបច្ច័យដែលប្រាសចាកបយោគៈ ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថា អសង្ខារិកៈ។ កាលបើកើតឡើងដោយប្រកបដោយបយោគៈ ក្នុងកាលនោះ ឈ្មោះថា សសង្ខារិកៈ។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ អសង្ខារិកធម៌ ឈ្មោះថា មុតស្រួច (តិក្ខៈ)។ សសង្ខារិកធម៌ ឈ្មោះថា ទន់ខ្សោយ (មន្ទៈ)។ គប្បីប្រកបសូម្បីក្នុងមន្ទវិបាក (វិបាកទន់ខ្សោយ) ដែលកើតឡើងដោយកម្មដ៏ទន់ខ្សោយ យ៉ាងនោះដែរ។ យ៉ាងនេះ ភាពជាធម៌ទន់ខ្សោយ និងមុតស្រួច នៃធម៌មុតស្រួច និងទន់ខ្សោយទាំងឡាយ គប្បីមានឡើង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ប៉ុន្តែ មិនអាចជាយ៉ាងនោះបានឡើយ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានការចោទសួរថា ប្រសិនបើការប្លែកគ្នានៃសង្ខារនៃមហាវិបាក ៨ សម្រេចបានដោយអំណាចនៃបុព្វកម្ម ការប្លែកគ្នានៃសង្ខារនៃអហេតុកវិបាក ៨ ក៏គប្បីសម្រេចបានដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីអហេតុកវិបាកទាំងនោះ ខ្លះកើតឡើងអំពីអសង្ខារិកកម្ម ខ្លះកើតឡើងអំពីសសង្ខារិកកម្ម នេះជាការចោទសួរ។ ដើម្បីដោះស្រាយនូវការចោទសួរនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “ahetuka vipākānaṃ panā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Ubhayakamma nibbattanaṃ” បានដល់ ព្រោះអហេតុកវិបាកទាំងនោះ មិនមានការប្លែកគ្នានៃសង្ខារ ហេតុនោះ ទើបមិនមានការផ្ទុយគ្នាសូម្បីនឹងអសង្ខារិកកម្ម មិនមានការផ្ទុយគ្នាសូម្បីនឹងសសង្ខារិកកម្ម តែងកើតឡើងសូម្បីអំពីអសង្ខារិកកម្ម តែងកើតឡើងសូម្បីអំពីសសង្ខារិកកម្ម យ៉ាងនេះ ការកើតឡើងអំពីកម្មទាំងពីរ ទើបជាការសមគួរ។ ពាក្យថា “Iti adhippāyo” បានដល់ សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា “Na kammāgamana vasenā” បានដល់ មិនមែនដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលមកដល់អស់កាលយូរ ដែលរាប់ថាជាកម្មនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Āgamanaṃ” វិគ្រោះថា ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យមកដល់ ឈ្មោះថា អាគមនៈ។ ពាក្យថា “Kammabhave” បានដល់ ក្នុងកម្មភពដែលជាអតីតកាល គឺភពជាទីធ្វើកម្ម។ ពាក្យថា “Kecanā” បានដល់ ពួកខ្លះ។ ក៏ពាក្យថា មកហើយក្នុងអដ្ឋសាលិនីផង។ ក៏ការភ្ជាប់បទថា ប៉ុន្តែ ក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា ជាទ្វិហេតុកៈ ដូច្នេះផង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងពោលថា សូម្បីពាក្យក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា ក៏គប្បីពោលក្នុងទីនេះដែរ ទើបពោលពាក្យថា “tattha panā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tīsukhaṇesū” បានដល់ ក្នុងខណៈទាំង ៣ គឺក្នុងកម្មខណៈ ក្នុងនិកន្តិខណៈ និងក្នុងបដិសន្ធិខណៈ។ ពាក្យថា “Ṭīkākārāpanā” បានដល់ ព្រះអភិធម្មដីកាចារ្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Sāvasesapāṭho” បានដល់ ក្នុងបាលី បដិសន្ធិជាទ្វិហេតុកៈ ដោយតិហេតុកកម្ម បដិសន្ធិជាអហេតុកៈ ដោយទ្វិហេតុកកម្ម តែងនៅសេសសល់ យ៉ាងនេះ បាឋៈដែលប្រកបដោយប្រយោគដែលនៅសេសសល់។ ធម្មជាតិដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ឈ្មោះថា សរិក្ខកៈ។ វិបាកដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នា គឺដូចគ្នាជាមួយនឹងកម្ម ឈ្មោះថា កម្មសរិក្ខកៈ។ ពាក្យថា “Mahātherenā” បានដល់ ដោយព្រះសារីបុត្តមហាថេរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ តែងទ្រទ្រង់នូវពាក្យរបស់ព្រះដីកាចារ្យទាំងឡាយ ដោយពាក្យជាដើមថា “Evañca katvā” យ៉ាងនេះ។


Kāmāvacarakammaṃ niṭṭhitaṃ.

កាមាវចរកម្ម ចប់ហើយ។


154. Rūpāvacarakamme. ‘‘Appaguṇatāyā’’ti aparicitatāya. Avaḍḍhatāya. ‘‘Hīnehi chandādīhī’’ti lābhasakkāra silokādi sāpekkhatāya hīnehi chandādīhi. ‘‘Te dhammā’’ti chandādayo dhammā. Tāni idha nādhippetāni. Kasmā, upapattippabhedassa asādhakattāti adhippāyo. ‘‘Imānevā’’ti imāni eva jhānāni. ‘‘Tividhāsū’’ti ekasmiṃtale brahmapārisajjādi vasena tividhāsu. ‘‘Aṭṭhārasappabhedena vibhajitvā’’ti tīsu hīna majjhimapaṇītesu ekekasmiṃ hīna hīnaṃ hīna majjhimaṃ hīna paṇītantiādinā vibhattena navavidhāni honti. Puna tesu tīṇi majjhimāni. Majjhimahīnaṃ majjhimamajjhimantiādinā vibhattāni navavidhāni honti. Evaṃ aṭṭhārasabhedena vibhajitvā. ‘‘Kammadvārāni nāmā’’ti kammappavatti mukhāni nāma. ‘‘Imehi pabhāvitattā’’ti imehi pabhāvehi mūlakāraṇehi pabhāvitattā pavattāpitattā. ‘‘Aṭṭhārasakhattiyā’’ti hīnamajjhimādibhedena aṭṭhārasa khattiyā. Tathā aṭṭhārasa brāhmaṇādayo. Aṭṭha cattālīsa gottāni nāma hīnamajjhimā divasena [Pg.174] vibhattāni gotamagottādīni aṭṭhacattālīsa gottāni. Tesaṃ cāritta paṭipattibhūtāni caraṇānipi aṭṭhacattālīsa hontīti. Ettha siyā. Purima vacane hīnādīni brahmaloke, aṭṭhakathā vacanehīnādīni manussaloketi sādhetabbaṃ aññaṃ, sādhakaṃ aññanti codanā. Taṃ pariharati ‘‘etenahī’’tiādinā. ‘‘Upalakkhetī’’ti paccakkhato pākaṭaṃ ekadesaṃ dassetvā apākaṭe tādisepi jānāpetīti attho. ‘‘Samatthā samatthaṃ vā’’ti samatthā samatthabhāvaṃ vā. ‘‘Tathā hānenā’’ti tathāhi anena ācariyena. Anuruddhā cariyenāti vuttaṃ hoti. Nāma rūpa paricchede vuttanti sambandho. Samānāsevane laddhe sati, mahabbale vijjamāne mahaggatakammaṃ vipākaṃ janeti. Tādisaṃ hetuṃ aladdhā alabhitvā abhiññā cetanā vipākaṃ na paccatīti yojanā. Tattha ‘‘samānā sevane’’ti bhūmisamānatā vasena samānāsevane. Kāmajavanaṃ kāmajavanena samānāsevanaṃ. Rūpajavanaṃ rūpajavanena. Arūpajavanaṃ arūpajavanenāti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samānabhūmikato’’tiādi. Tattha ‘‘tadabhāvato’’ti tādisassa balavabhāvassa abhāvato. Ekavāramattabhūtā mahaggata cetanā ca. ‘‘Sabba pathamabhūtā’’ti samāpatti vīthīsu gotrabhussa anantare mahaggata javanaṃ sandhāya vuttaṃ. Lokuttara maggacetanā kadācipi samānā sevanaṃ na labhati. Evaṃ santepi attano anantarato paṭṭhāya yāvajīvampi bhavantarepi ariyaphalaṃ janetiyeva. Evamevāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pavattiphalaṃ nāma hoti, idha pana paṭisandhi phalaṃ vicāritaṃ, tasmā asamānaṃ idaṃ nidassananti ce. Vuccate. Maggacetanā nāma taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmi kammaṃ na hoti. Ataṇhā sahāyakaṃ vivaṭṭagāmi kammaṃ hoti. Tasmā paṭisandhiṃ na deti. Sace pana taṃ taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmikammaṃ bhaveyya. Paṭisandhi kālepi phalaṃ dadeyya. Asamānā sevanatā pamāṇaṃ na bhaveyya. Evaṃ aññakāraṇattā asamānaṃ nidassanaṃ hoti. Na asamānā sevanatāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upacitattā’’ti punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā. ‘‘Sā cetanā’’tiādikammikamahaggata cetanā ca. ‘‘Nā’’ti codanā[Pg.175], na siyāti attho. Na ca sāpi samānabhūmaka dhammato laddhā sevanā hoti. Evaṃ santepi katattā bhāvitattāti vuttaṃ. Bhāvitattāti ca punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā iccevattho. Tasmā viññāyati asamānabhūmikehi pubbabhāgappavattehi kāmajavanehi paramparato punappunaṃ laddhā sevanatāya eva idha upacitattāti vuttanti. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayattha panā’’tiādi. Tattha ‘‘ubhayatthā’’ti ubhayesu katattā upacitattāti ca katattā bhāvitattāti ca vuttesu pāṭhesu. ‘‘Pathama samannāhārato paṭṭāyā’’ti mahaggatajjhāne appanāvīthito pure dvīsu parikamma bhāvanā upacāra bhāvanāsu parikamma bhāvanaṃ bhāventassa pathavī pathavītiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāya. Lokuttara maggepana dasasu vipassanā ñāṇesu sabbapathamaṃ sammasanaññāṇaṃ bhāventassa rūpaṃ aniccaṃ vedanā aniccātiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāyāti attho. Upacinitvāti ca bhāvetvāti ca vaḍḍhetvā icceva attho. ‘‘Abbhuṇhā’’ti abhinavāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ vādo’’ti anuruddhā cariyassa vādo. Yadi evaṃ, aṭṭhakathāsu saṅkhāra paccayā viññāṇa pada niddesesu abhiññā cetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitāti vuttaṃ. Tattha aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ vattabbanti, taṃ vadanto ‘‘catutthajjhāna samādhissa panā’’tiādimāha. ‘‘Ṭīkākārā’’ti abhidhammaṭīkākārā. ‘‘Tassā panā’’tiādi attanovāda dassanaṃ. Sādhentiyā abhiññā cetanāya. Acittakabhava patthanāsahitaṃ saññā virāganti sambandho. ‘‘Idhā’’ti manussa loke.

១៥៤. ក្នុងរូបាវចរកម្ម។ ពាក្យថា “Appaguṇatāya” បានដល់ ព្រោះភាពមិនស៊ាំ (មិនស្ទាត់ជំនាញ)។ ព្រោះភាពមិនចម្រើន។ ពាក្យថា “Hīnehi chandādīhi” បានដល់ ដោយឆន្ទៈជាដើមដ៏ថោកទាប ព្រោះការរំពឹងទុកនូវលាភសក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរជាដើម។ ពាក្យថា “Te dhammā” បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម។ ធម៌ទាំងនោះ មិនមានបំណងយកក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនអាចសម្រេចនូវការបែងចែកឧបបត្តិ (ការកើតឡើង) នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា “Imāneva” បានដល់ ឈានទាំងឡាយនេះឯង។ ពាក្យថា “Tividhāsu” បានដល់ ក្នុងភូមិទាំង ៣ តាមអំណាចនៃព្រហ្មបារិសជ្ជាជាដើម ក្នុងភូមិនីមួយៗ។ ពាក្យថា “Aṭṭhārasappabhedena vibhajitvā” បានដល់ ក្នុងឈានទាំង ៣ មានថោកទាប កណ្តាល និងឧត្តម ក្នុងឈាននីមួយៗ បែងចែកជា ថោកទាប-ថោកទាប, ថោកទាប-កណ្តាល, ថោកទាប-ឧត្តម ជាដើម រួមជា ៩ ប្រការ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឈានទាំងនោះ ឈានកណ្តាល ៣ បែងចែកជា កណ្តាល-ថោកទាប, កណ្តាល-កណ្តាល ជាដើម រួមជា ៩ ប្រការ។ ការបែងចែកជា ១៨ ប្រការ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Kammadvārāni nāma” បានដល់ ផ្លូវជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Imehi pabhāvitattā” បានដល់ ព្រោះភាពដែលត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះភាពដែលត្រូវផ្សព្វផ្សាយដោយអានុភាពទាំងឡាយនេះ ដែលជាមូលហេតុ។ ពាក្យថា “Aṭṭhārasakhattiyā” បានដល់ ក្សត្រ ១៨ ពួក ដោយការបែងចែកមានថោកទាប និងកណ្តាលជាដើម។ ព្រាហ្មណ៍ជាដើម ១៨ ពួក ក៏ដូច្នោះដែរ។ ត្រកូល ៤៨ គឺត្រកូលមានគោតមគោត្រជាដើម ដែលបែងចែកដោយអំណាចថោកទាប និងកណ្តាលជាដើម មាន ៤៨ ត្រកូល។ សូម្បីតែចរណៈទាំងឡាយ ដែលជាការប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិនៃត្រកូលទាំងនោះ ក៏មាន ៤៨ ដែរ។ ក្នុងទីនេះ គួរមានការចោទសួរថា៖ ក្នុងពាក្យមុន ធម៌មានថោកទាបជាដើម នៅក្នុងព្រហ្មលោក តែក្នុងពាក្យអដ្ឋកថា ធម៌មានថោកទាបជាដើម នៅក្នុងមនុស្សលោក ដូច្នេះ ធម៌ដែលត្រូវសម្រេចជាយ៉ាងផ្សេង ធម៌ជាគ្រឿងសម្រេចជាយ៉ាងផ្សេង។ ព្រះថេរៈដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ដោយពាក្យថា “Etenahi” ជាដើម។ ពាក្យថា “Upalakkheti” សេចក្តីថា បង្ហាញចំណែកមួយដែលប្រាកដច្បាស់ដោយចំពោះ ហើយញ៉ាំងឲ្យដឹងសូម្បីក្នុងចំណែកដែលមិនប្រាកដច្បាស់បែបនោះដែរ។ ពាក្យថា “Samatthā samatthaṃ vā” បានដល់ ឬក៏ភាពជាអ្នកសមត្ថភាព និងមិនសមត្ថភាព។ ពាក្យថា “Tathā hānena” មានន័យថា ព្រោះថា ដោយព្រះអាចារ្យនេះ គឺព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យ។ មានការទាក់ទងថា ព្រះអង្គពោលទុកក្នុងនាមរូបបរិច្ឆេទ។ កាលបើបានការសេពគប់ស្មើគ្នា កាលបើកម្លាំងខ្លាំងក្លាមាននៅ មហគ្គតកម្មរមែងបង្កើតវិបាក។ ការប្រកបសេចក្តីថា កាលបើមិនបាន គឺមិនបានសម្រេចនូវហេតុបែបនោះ អភិញ្ញាចេតនារមែងមិនឲ្យផលជាវិបាកឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “Samānā sevane” បានដល់ ការសេពគប់ស្មើគ្នា ដោយអំណាចនៃភាពស្មើគ្នានៃភូមិ។ គប្បីជ្រាបថា កាមជវនៈ សេពគប់ស្មើគ្នានឹងកាមជវនៈ។ រូបជវនៈ នឹងរូបជវនៈ។ អរូបជវនៈ នឹងអរូបជវនៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “Samānabhūmikato” ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា “Tadabhāvato” បានដល់ ព្រោះភាពមិនមាននៃភាពខ្លាំងក្លាបែបនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត មហគ្គតចេតនាដែលកើតឡើងត្រឹមតែម្តង។ ពាក្យថា “Sabba pathamabhūtā” លោកពោលសំដៅយកមហគ្គតជវនៈក្នុងលំដាប់នៃគោត្រភូ ក្នុងសមាបត្តីវិថីទាំងឡាយ។ លោកុត្តរមគ្គចេតនា មិនដែលបានការសេពគប់ស្មើគ្នាឡើយ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក្តី ក៏រមែងបង្កើតអរិយផល ចាប់តាំងពីលំដាប់របស់ខ្លួន រហូតអស់មួយជីវិត សូម្បីក្នុងភពដទៃ។ លោកពោលថា “Evameva” (យ៉ាងនោះឯង) ដូច្នេះ។ ប្រសិនបើមានការចោទថា ផលនេះឈ្មោះថា បវត្តិផល តែក្នុងទីនេះ លោកពិចារណាដោះស្រាយបដិសន្ធិផល ហេតុនោះ ឧទាហរណ៍នេះមិនស្មើគ្នាទេ? គប្បីឆ្លើយតប (Vuccate) ថា៖ មគ្គចេតនា មិនមែនជាកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវដ្តៈ ដែលមានតណ្ហាជាសហាយឡើយ។ តែជាកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិវដ្តៈ ដែលមិនមានតណ្ហាជាសហាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនឲ្យបដិសន្ធិ។ ប្រសិនបើកម្មនោះ ជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវដ្តៈ មានតណ្ហាជាសហាយ វាក៏គប្បីឲ្យផលសូម្បីក្នុងកាលនៃបដិសន្ធិ។ ភាពមិនមានការសេពគប់ស្មើគ្នា ក៏មិនមែនជាប្រមាណឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ឧទាហរណ៍នេះមិនស្មើគ្នា ព្រោះហេតុដទៃយ៉ាងនេះ មិនមែនព្រោះភាពមិនមានការសេពគប់ស្មើគ្នានោះឡើយ។ ពាក្យថា “Upacitattā” បានដល់ ព្រោះភាពចម្រើនឡើងដោយការបាននូវការសេពគប់រឿយៗ។ ពាក្យថា “Sā cetanā” បានដល់ មហគ្គតចេតនារបស់អាទិកម្មិកបុគ្គលជាដើម។ ពាក្យថា “Na” ជាពាក្យចោទ សេចក្តីថា មិនគប្បីមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែចេតនានោះ ក៏មិនមែនជាការសេពគប់ដែលបានមកពីធម៌មានភូមិស្មើគ្នាឡើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក្តី លោកក៏ពោលថា “Katattā bhāvitattā” (ព្រោះធ្វើទុក ព្រោះចម្រើនហើយ)។ ពាក្យថា “Bhāvitattā” មានសេចក្តីថា ព្រោះភាពចម្រើនឡើងដោយការបាននូវការសេពគប់រឿយៗ យ៉ាងនេះឯង។ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា “Upacitattā” ព្រោះតែការសេពគប់ដែលបានរឿយៗ ជាលំដាប់ ដោយកាមជវនៈទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគ ដែលមានភូមិមិនស្មើគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “Ubhayattha pana” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “Ubhayattha” បានដល់ ក្នុងបាឋៈទាំងពីរដែលលោកពោលថា “Katattā upacitattā” ខ្លះ “Katattā bhāvitattā” ខ្លះ។ ពាក្យថា “Pathama samannāhārato paṭṭhāya” សេចក្តីថា ក្នុងមហគ្គតជ្ឈាន ចាប់តាំងពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាដំបូងថា “បឋវី បឋវី” (ដី ដី) ជាដើម នៃបុគ្គលអ្នកចម្រើនបរិកម្មភាវនា ក្នុងភាវនាពីរគឺ បរិកម្មភាវនានិងឧបចារភាវនា មុននឹងដល់អប្បនាវិថី។ ចំណែកក្នុងលោកុត្តរមគ្គ សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាដំបូងថា “រូបមិនទៀង វេទនាមិនទៀង” ជាដើម នៃបុគ្គលអ្នកចម្រើនសម្មសនញាណ ដែលជាញាណដំបូងបង្អស់ ក្នុងវិបស្សនាញាណទាំង ១០។ ពាក្យថា “Upacinitvā” ក្តី “Bhāvetvā” ក្តី មានសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា “Abbhuṇhā” លោកពោលថា ថ្មីៗ។ ពាក្យថា “Ayaṃ vādo” បានដល់ វាទៈរបស់ព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា “Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ” លោកពោលថា អភិញ្ញាចេតនាក្នុងទីនេះ មិនមែនជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណក្នុងកាលបន្ទាប់មកទេ ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យក។ ក្នុងទីនោះ គួរពោលនូវហេតុដ៏សមគួរដទៃទៀត ព្រះថេរៈកាលនឹងពោលនូវហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “Catutthajjhāna samādhissa pana”។ ពាក្យថា “Ṭīkākārā” បានដល់ ព្រះអភិធម្មដីកាចារ្យទាំងឡាយ។ ពាក្យមានជាដើមថា “Tassā pana” ជាការបង្ហាញវាទៈរបស់ខ្លួន។ មានការទាក់ទងថា ការប្រាសចាកសញ្ញា ព្រមដោយការប្រាថ្នានូវអចិត្តកភព នៃអភិញ្ញាចេតនាដែលសម្រេចផល។ ពាក្យថា “Idha” បានដល់ ក្នុងមនុស្សលោក។


‘‘Anāgāmino panā’’tiādīsu. ‘‘Etenā’’ti etena attha vacanena. ‘‘Saddhādhiko’’ti sandhindriyādhiko. Evaṃ vīriyādhikādīsupi. ‘‘Attanā laddha samāpattīnaṃ’’ti ekassapi puggalassa bahūnaṃ attanā laddha samāpattīnaṃ. Tesu puthujjana sotāpanna sakadāgāmīsu. ‘‘Puthujjano’’ti jhānalābhi puthujjano. ‘‘Nikantiyāsatī’’ti kāmabhavanikantiyā sati. ‘‘Itare panā’’ti sotāpanna [Pg.176] sakadāgāmino pana. Parihīnajjhānā eva tattha nibbattanti. Na nikanti balenāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe ‘‘tesaṃ pī’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmīnampi. Icchantena ṭīkācariyena. Tathā nikantiyā sati puthujjanādayo kāmāvacara kamma balena kāmabhavepi nibbattantīti yojanā. Cetopaṇidhi ijjhati. Kasmā, visuddhattā. Sīlavisuddhattāti adhippāyo. ‘‘Te’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmino. Aṅguttara pāṭhe. ‘‘Sahadassanuppādā’’ti sotāpatti maggaññāṇaṃ dassananti vuccati. Dassanassa uppādakkhaṇena saddhiṃ. Natthi tassa taṃ saṃyojanantipi pāṭho. ‘‘Imaṃ lokaṃ’’ti imaṃ kāmalokaṃ. ‘‘Vipassanā nikanti taṇhā’’ti teneva dhammarāgena tāya dhamma nandiyāti evaṃ vuttā vipassanā sukhe nikanti taṇhā. Paccaye sati kuppanti nassantīti kuppā. Kuppā dhammā yesaṃ te kuppa dhammā. ‘‘Dhammā’’ti mahaggata dhammā. Ime dve sotāpanna sakadāgāmino sīlesu paripūrakārino nāma. Sīlappaṭi pakkhānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā. Tasmā te sīlesu akuppa dhammāti vuccanti. Samādhismiṃ pana kuppa dhammā eva. ‘‘Mahābrahmesu na nibbattantī’’ti mahābrahmattaṃ na labhantīti adhippāyo. ‘‘Hīnajjhāsayattā’’ti ettha itthiyo nāma pakatiyāva hīnajjhāsayā honti nīca chandā nīca cittā mandavīriyā mandapaññā. Kasmā, hīnaliṅgattā. Kasmā ca tā hīnaliṅgā honti. Dubbala kammanibbattattā. Dubbala kammanti ca purisatta janakaṃ kammaṃ upādāya vuccati. Brahmapurohitānampi saṅgahaṇaṃ veditabbaṃ. Kasmā, brahmapārisajjānanti aṭṭhakathā vacanassa yebhūyyavacanattā. Tenāha ‘‘na mahābrahmānaṃ’’ti. Itarathā na brahmapurohitānaṃ na ca mahābrahmānanti vuttaṃ siyā. Na ca tathā sakkā vattuṃ ‘brahmattanti mahābrahmatta’nti iminā vacanena virujjhanato. Ayañca attho na kevalaṃ yebhūyyanayamattena siddho. Atha kho byañjana sāmatthiyenāpi siddhoti dassetuṃ ‘‘tehī’’tiādimāha. Tattha ‘‘te’’ti brahmapurohitā. Saṃyuttapāṭhe. ‘‘Paṭibhātutaṃ’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti tuyhaṃ. Dhammīkathā tuyhaṃ paṭibhātu, pātubbhavatu. Kathetu icceva vuttaṃ hoti[Pg.177]. ‘‘Brāhmaṇā’’ti abhibhuṃ bhikkhuṃ ālapati. ‘‘Brahmuno’’ti mahābrahmuno atthāya. Evaṃ sesesu dvīsu. ‘‘Tesaṃ’’ti brahmapurohitānaṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘iti attho daṭṭhabbo’’ti ‘‘brahmapārisajjesu yevā’’ti pulliṅga vacanattā puggalappadhānaṃ hoti. Nabhūmippadhānaṃ. Tasmā ayamattho yuttivasena daṭṭhabboti. ‘‘Tīsubhavaggesū’’ti vehapphalabhūmi puthujjanabhavaggo nāma hoti rūpaloke. Tato upari puthujjanabhūmiyā abhāvato. Akaniṭṭhabhūmi ariyabhavaggo nāma. Tattha ṭhitānaṃ ariyānaṃ tattheva niṭṭhānato. Nevasaññābhūmi lokabhavaggo nāma. Tato upari lokasseva abhāvatoti.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា “Anāgāmino pana”។ ពាក្យថា “Etena” បានដល់ ដោយពាក្យពន្យល់សេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា “Saddhādhiko” បានដល់ អ្នកមានសទ្ធិន្ទ្រិយក្រៃលែង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “Vīriyādhiko” (អ្នកមានវីរិយិន្ទ្រិយក្រៃលែង) ជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “Attanā laddha samāpattīnaṃ” បានដល់ នៃសមាបត្តិទាំងឡាយជាច្រើនដែលខ្លួនបានសម្រេច សូម្បីតែរបស់បុគ្គលម្នាក់។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ មានបុថុជ្ជន សោតាបន្នៈ និងសកទាគាមី។ ពាក្យថា “Puthujjano” បានដល់ បុថុជ្ជនអ្នកបានឈាន។ ពាក្យថា “Nikantiyā sati” បានដល់ កាលបើមានតណ្ហាគ្រឿងតម្រេកក្នុងកាមភព។ ពាក្យថា “Itare pana” បានដល់ ចំណែកព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីក្រៅពីនេះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា លោកទាំងនោះសូម្បីសាបសូន្យចាកឈានហើយ ក៏រមែងទៅកើតក្នុងទីនោះឯង មិនមែនកើតដោយកម្លាំងនៃតណ្ហាគ្រឿងតម្រេកឡើយ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរបរមត្ថវិភាវនីថា “Tesaṃ pi” បានដល់ សូម្បីតែព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីអ្នកបានឈានទាំងឡាយនោះដែរ។ នេះជាបំណងរបស់ព្រះដីកាចារ្យ។ ការប្រកបសេចក្តីថា យ៉ាងនោះ កាលបើមានតណ្ហាគ្រឿងតម្រេក បុថុជ្ជនជាដើម រមែងទៅកើតសូម្បីក្នុងកាមភព ដោយកម្លាំងនៃកាមាវចរកម្ម។ ការតាំងចិត្ត (ចេតោបណិធិ) រមែងសម្រេច។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពស្អាតបរិសុទ្ធ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពស្អាតបរិសុទ្ធនៃសីល។ ពាក្យថា “Te” បានដល់ ព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីអ្នកបានឈាន។ ក្នុងបាឋៈនៃអង្គុត្តរនិកាយ។ ពាក្យថា “Sahadassanuppādā” បានដល់ ការឃើញ លោកហៅថា សោតាបត្តិមគ្គញាណ។ ព្រមដោយខណៈនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីឃើញនោះ។ សូម្បីបាឋៈថា “Natthi tassa taṃ saṃyojanaṃ” ក៏មានដែរ។ ពាក្យថា “Imaṃ lokaṃ” បានដល់ កាមលោកនេះ។ ពាក្យថា “Vipassanā nikanti taṇhā” បានដល់ តណ្ហាគ្រឿងតម្រេកក្នុងវិបស្សនាសុខ ដែលលោកពោលយ៉ាងនេះថា “ដោយធម្មរាគៈនោះ ដោយធម្មនន្ទិនោះ”។ ធម៌ទាំងឡាយណា កាលបើមានបច្ច័យ រមែងកម្រើក គឺវិនាសទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កុប្បៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកម្រើកបាន មានដល់បុគ្គលទាំងឡាយណា បុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថា កុប្បធម៌។ ពាក្យថា “Dhammā” បានដល់ មហគ្គតធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីទាំងពីរពួកនេះ ឈ្មោះថា ជាអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសីលទាំងឡាយ។ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងសីល ត្រូវបានលះបង់ដាច់ស្រឡះហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកមានធម៌មិនកម្រើកក្នុងសីលទាំងឡាយ។ ចំណែកក្នុងសមាធិ លោកទាំងនោះនៅតែជាអ្នកមានធម៌កម្រើកនៅឡើយ។ ពាក្យថា “Mahābrahmesu na nibbattanti” សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនបាននូវភាពជាមហាព្រហ្មឡើយ។ ពាក្យថា “Hīnajjhāsayattā” ក្នុងទីនេះ ធម្មតាស្រ្តីទាំងឡាយ រមែងជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប មានឆន្ទៈទាប មានចិត្តទាប មានវីរិយៈទន់ខ្សោយ មានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ដោយប្រក្រតីឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានភេទថោកទាប។ ចុះហេតុអ្វីបានជាស្រ្តីទាំងនោះមានភេទថោកទាប? ព្រោះកើតឡើងអំពីកម្មដ៏ទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា “កម្មដ៏ទន់ខ្សោយ” លោកពោលប្រៀបធៀបនឹងកម្មដែលញ៉ាំងភាពជាបុរសឲ្យកើតឡើង។ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះសូម្បីតែពួកព្រហ្មបុរោហិតដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពាក្យអដ្ឋកថាដែលថា “Brahmapārisajjānaṃ” នោះ ជាពាក្យពោលដោយចំណែកច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “Na mahābrahmānaṃ” (មិនមែនរបស់ពួកមហាព្រហ្ម)។ បើមិនដូច្នោះទេ លោកគប្បីពោលថា “មិនមែនរបស់ពួកព្រហ្មបុរោហិត និងមិនមែនរបស់ពួកមហាព្រហ្ម”។ តែលោកមិនអាចពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ ព្រោះផ្ទុយនឹងពាក្យនេះថា “ព្រហ្មភាព គឺមហាព្រហ្មភាព”។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនេះ មិនមែនសម្រេចត្រឹមតែដោយន័យនៃពាក្យភាគច្រើនប៉ុណ្ណោះទេ។ តែសម្រេចសូម្បីដោយកម្លាំងនៃព្យញ្ជនៈផងដែរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “Tehi”។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “Te” បានដល់ ពួកព្រហ្មបុរោហិត។ ក្នុងបាឋៈនៃសំយុត្តនិកាយ។ ពាក្យថា “Paṭibhātutaṃ” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “Taṃ” បានដល់ ដល់អ្នក។ លោកពោលយ៉ាងនេះថា សូមធម៌កថា ចូរប្រាកដច្បាស់ គឺចូរកើតឡើង គឺចូរពោលដល់អ្នកចុះ។ ពាក្យថា “Brāhmaṇā” ជាពាក្យហៅព្រះភិក្ខុឈ្មោះអភិភូ។ ពាក្យថា “Brahmuno” បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មហាព្រហ្ម។ ក្នុងចំណែកពីរដែលនៅសល់ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “Tesaṃ” បានដល់ របស់ពួកព្រហ្មបុរោហិតទាំងឡាយ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរបរមត្ថវិភាវនីថា “Iti attho daṭṭhabbo” សេចក្តីថា ព្រោះពាក្យថា “Brahmapārisajjesu yeva” ជាបុល្លិង្គ ហេតុនោះ ទើបយកបុគ្គលជាប្រធាន មិនមែនយកភូមិជាប្រធានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះ ដោយអំណាចនៃហេតុផលចុះ។ ពាក្យថា “Tīsu bhavaggesu” សេចក្តីថា វេហប្ផលភូមិ ឈ្មោះថា ជាភពដ៏កំពូលរបស់បុថុជ្ជន ក្នុងរូបលោក។ ព្រោះខាងលើពីនោះទៅ មិនមានភូមិរបស់បុថុជ្ជនឡើយ។ អកនិដ្ឋភូមិ ឈ្មោះថា ជាភពដ៏កំពូលរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល។ ព្រោះព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិនោះ រមែងបរិនិព្វានក្នុងទីនោះឯង។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូមិ ឈ្មោះថា ជាភពដ៏កំពូលនៃលោក។ ព្រោះខាងលើពីនោះទៅ មិនមានលោកឡើយ ដូច្នេះ។


Kammacatukkānudīpanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីកម្មចតុក្កៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


155. Maraṇuppattiyaṃ. ‘‘Āyuparimāṇassā’’ti āyukappassa. ‘‘Tadubhayassā’’ti āyukappassa ca kammassa ca. ‘‘Upaghātaka kammenā’’ti balavantena pāṇātipātakammena. ‘‘Dussimāra kalāburājādīnaṃ viyā’’ti tesaṃ maraṇaṃ viya. Uparodhitaṃ khandha santāna massāti viggaho. ‘‘Uparodhitaṃ’’ti upagantvā nirodhāpitaṃ. Kammaṃ khiyyatiyeva. Evaṃ sati, sabbaṃpi maraṇaṃ ekena kammakkhayena siddhaṃ. Tasmā ekaṃ kammakkhaya maraṇameva vattabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Itarepi vuttā’’ti itarānipi tīṇi maraṇāni vuttānīti codanā. Vuccate parihāro. ‘‘Sarasavasenevā’’ti attano dhammatāvaseneva. Nānā āyu kappaṃ vidahanti saṅkharontīti nānāāyukappa vidhāyakā. ‘‘Sattanikāye’’ti sattasamūhe. Niccakālaṃ ṭhitiṃ karontīti ṭhitikarā. Kadāci vuddhiṃ karonti, kadāci hāniṃ karontīti vuddhikarā hānikarā ca. ‘‘Tesaṃ vasenā’’ti tesaṃ utu āhārānaṃ vasena. ‘‘Tayopi cete’’ti etetayopi ṭhitikarādayo. Kammaṃ vipaccamānaṃ datvā khiyyatīti sambandho. Etena evarūpeṭhāne kammaṃ appadhānanti dīpeti. ‘‘Tadanurūpaṃ evā’’ti taṃ dasavassakālānu rūpaṃ eva. ‘‘Bho gañcā’’ti [Pg.178] dhanadhaññādiparibhogañca. Tesaṃ utuāhārānaṃ gati etesanti taggatikā. Tesaṃ utuāhārānaṃ gatiṃ anuvattantīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadanuvattikā’’ti. Saṅkhāravidūhi aññatrāti sambandho. Saṅkhāraviduno ṭhapetvāti attho. Iddhiyā pakatāti iddhimayā. ‘‘Iddhiyā’’ti deviddhiyāvā bhāvanāmayiddhiyāvā. Vijjāya pakatāti vijjāmayā. ‘‘Vijjāyā’’ti gandhārivijjāya. Aṭṭhi nhāru maṃsa lohitādikā rasadhātuyo ayanti vaḍḍhanti etehīti rasāyanāni. Tāni vidahanti etehīti rasāyana vidhayo. Nayūpadesā. Ciraṭṭhiti katthāya jīvitaṃ saṅkharonti etehīti jīvita saṅkhārā. Iddhimaya vijjāmaya jīvita saṅkhāresu ca rasāyana vidhisaṅkhātesu jīvita saṅkhāresu ca vidunoti samāso. ‘‘Dvi samuṭṭhānika rūpadhammesū’’ti utusamuṭṭhānika rūpadhammesu ca āhāra samuṭṭhānika rūpadhammesu ca. ‘‘Pariṇamantesū’’ti vipariṇamantesu. Tenāha ‘‘jiyyamānesū’’tiādiṃ. ‘‘Yāvamahantaṃ pīti’’ sabbaññubuddhānaṃ kammaṃ viya koṭipattavasena atimahantampi. ‘‘Assā’’ti kammassa. ‘‘Upacchedaka maraṇepi netabbo’’ti balavante upacchedaka kamme āgate yāvamahantampi janaka kammaṃ attano vipākādhiṭṭhāna vipattiyā khiyyatiyeva. So cassakhayo na sarasena hoti, atha kho upacchedaka kamma balena hotīti idha upacchedaka maraṇaṃ visuṃ gahitanti evaṃ upacchedaka maraṇepi netabbo. ‘‘Akāla maraṇaṃ’’ti āyukkhayamaraṇādīni tīṇi maraṇāni kālamaraṇāni nāma, maraṇā rahakāle maraṇānīti vuttaṃ hoti. Tato aññaṃ yaṃ kiñci maraṇaṃ akāla maraṇanti vuccati. Tenāha ‘‘tañhi pavattamānaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Mūlabhedato’’ti mūlakāraṇappabhedato. Yasmā pana milinda pañhe vuttanti sambandho. Sannipatantīti sannipātā. Sannipātehi uppannā sannipātikāti atthaṃ sandhāya ‘‘sannipatitānaṃ’’ti vuttaṃ. Athavā. Sannipatanaṃ sannipāto. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dosānaṃ missakabhāvo. Sannipātena uppannā sannipātikātipi yujjati. ‘‘Anisammakārīnaṃ’’ti anisāmetvā anupadhāretvā karaṇa sīlānaṃ. Pavattā ābādhā [Pg.179] visamaparihārajānāmāti yojanā. ‘‘Attanā vākatānaṃ payogānaṃ’’ti satthaharaṇa, visakhādana, udakapātanādivasena katānaṃ. ‘‘Vināsentī’’ti satthavassa vālukavassādīni vassāpetvāvā samudda vīciyo uṭṭhāpetvāvā evarūpe mahante bhayupaddave katvā vināsenti. ‘‘Manussa pathe’’ti manussa padese. ‘‘Te’’ti caṇḍā yakkhā. ‘‘Jīvitakkhayaṃ pāpentī’’ti manussānaṃ vā gomahiṃsānaṃ vā medalohitāni pātabyatthāya tesu nānārogantara kappāni uppādetvā jīvitakkhayaṃ pāpentīti attho. ‘‘Vattabbameva natthī’’ti sakalaṃ rajjaṃ vā raṭṭhaṃ vā dīpakaṃ vā vināsentīti vutte sakalaṃ janapadaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā gāmaṃ vā taṃ taṃ puggalaṃ vā vināsentīti visuṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. ‘‘Satthadubbhikkharogantara kappāpī’’ti satthantara kappo dubbhikkhantara kappo rogantara kappoti ime tayo antara kappāpi idha vattabbāti attho. Tesu pana rogantara kappo yakkhā vāḷe amanusse ossajjanti, tena bahū manussā kālaṅkarontīti iminā ekadesena vuttoyeva. ‘‘Upapīḷako paghātakānaṃ kammānaṃ vipaccanavasenā’’ti ettha tesaṃ kammānaṃ okāsappaṭilābhena sattasantāne sukhasantānaṃ vibādhetvā maraṇaṃ vā pāpetvā maraṇa mattaṃ vā dukkhaṃ janetvā pīḷanañca ghātanañca idha vipaccana nāmena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vipākaṃ pana janentuvā, māvā, idha appamāṇanti. Ettha siyā. Aṭṭhasu kāraṇesu opakkamikaṭṭhāne ‘kuppitāhi devatā sakalaṃ rajjādikaṃ asesaṃ katvā vināsentī’ti vuttaṃ. Tattha vināsitā janā kiṃ nu kho attano attano kamma vipākajehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti, udāhu visuṃ opakkamikehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti. Yañcettha vuttaṃ ‘evaṃ akāla maraṇaṃ upacchedaka kammunā vā aññehi vā aneka sahassehi kāraṇehi hotī’ti. Tattha yassa upacchedaka kammaṃ nāma natthi. Kiṃ tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma bhaveyyāti. Ettha vadeyyuṃ, tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma na bhaveyya. Sabbe sattā kammassakā, kammadāyādā, kammayonī, kamma bandhū, kammappaṭissaraṇātihi vuttaṃti[Pg.180]. Tesaṃ taṃ vādaṃ bhindanto ‘‘yehikeci loke dissantī’’tiādimāha. Puna tadatthaṃ daḷhaṃ karonto ‘‘yathāhā’’tiādiṃ vadati. Tattha duvidhaṃ kammaphalaṃ, vipāka phalañca nissanda phalañca. Tattha vipāka phalaṃ nāma vipākakkhandhā ca cakkhu sotādīni kaṭattā rūpāni ca. Taṃ yena pubbe kammaṃ kataṃ, tasseva sādhāraṇaṃ hoti. Tassa santāne eva pavattati. Nissanda phalaṃ nāma tassa sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā attano kammānubhāvena bahiddhā samuṭṭhitāni iṭṭhārammaṇāni vā aniṭṭhā rammaṇāni vā. Taṃ pana aññesampi sādhāraṇaṃ hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakakammasamuṭṭhitā eva. La. Paresaṃ sādhāraṇā evā’’ti. Loke aṭṭhaloka dhammā nāma sabbe kamma vipākajā evāti na vattabbā. Ime ca sattā saṃsāre saṃsarantā aṭṭhasuloka dhammesu nimmujjantā saṃsaranti, tasmā te vināpi upapīḷaka kammena aññehi kāraṇehi nānādukkhaṃ phusantiyeva. Tathā vināpi upacchedaka kammena maraṇa dukkhaṃ pāpuṇantiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘kammena vinā yatokutoci samuṭṭhitā’’tiādi.

១៥៥. ក្នុងមរណុប្បត្តិ (ការកើតឡើងនៃសេចក្តីស្លាប់)។ បទថា “Āyuparimāṇassa” បានដល់ អាយុកប្ប (កំណត់អាយុ)។ បទថា “Tadubhayassa” បានដល់ ទាំងអាយុកប្ប និងកម្ម។ បទថា “Upaghātaka kammena” បានដល់ ដោយឧបឃាតកកម្មដ៏មានកម្លាំង គឺបាណាតិបាតកម្ម។ បទថា “Dussimāra kalāburājādīnaṃ viya” បានដល់ ដូចជាសេចក្តីស្លាប់របស់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ មានទុស្សីមារៈ និងស្តេចកលាបុជាដើម។ វិគ្គហៈថា “Uparodhitaṃ khandhasantānaṃ assa” (សន្តាននៃខន្ធរបស់បុគ្គលនោះ ត្រូវឧបរោធៈគឺការឃាត់ទុក ឬកាត់ផ្តាច់)។ បទថា “Uparodhitaṃ” បានដល់ ចូលទៅជិតហើយធ្វើឱ្យរលត់ទៅ។ កម្មរមែងអស់ទៅពិតប្រាកដ។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីសេចក្តីស្លាប់ទាំងអស់ ក៏សម្រេចដោយការអស់ទៅនៃកម្មតែម្យ៉ាង។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា គួរពោលតែកម្មក្ខយមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់ព្រោះអស់កម្ម) ម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “Itarepi vuttā” គឺជាពាក្យចោទសួរថា សូម្បីមរណៈ ៣ ក្រៅពីនេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយដែរ។ ពាក្យដោះស្រាយ (វិសជ្ជនា) ត្រូវបានពោលតទៅ។ បទថា “Sarasavaseneva” បានដល់ ដោយអំណាចនៃធម្មតារបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ពួកជនណា រមែងចាត់ចែង តាក់តែងនូវអាយុកប្បផ្សេងៗ ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា នានាអាយុកប្បវិធាយកៈ (អ្នកចាត់ចែងអាយុកប្បផ្សេងៗ)។ បទថា “Sattanikāye” បានដល់ ក្នុងប្រជុំនៃសត្វ។ ពួកជនណា ធ្វើនូវការតាំងនៅអស់កាលជានិច្ច ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា ឋិតិករៈ (អ្នកធ្វើការតាំងនៅ)។ ពួកជនណា ជួនកាលធ្វើនូវសេចក្តីចម្រើន ជួនកាលធ្វើនូវសេចក្តីវិនាស ហេតុនោះ ពួកជននោះ ឈ្មោះថា វុឌ្ឍិករៈ និងហានិករៈ (អ្នកធ្វើសេចក្តីចម្រើន និងសេចក្តីវិនាស)។ បទថា “Tesaṃ vasena” បានដល់ ដោយអំណាចនៃឧតុ និងអាហារទាំងឡាយនោះ។ បទថា “Tayopi cete” បានដល់ ពួកឋិតិករៈជាដើម សូម្បីទាំង ៣ នេះ។ កម្មកាលឱ្យផលដែលកំពុងទុំជោរ រមែងអស់ទៅពិតប្រាកដ នេះជាសេចក្តីភ្ជាប់។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងទីមានសភាពបែបនេះ កម្មជាធម៌មិនសំខាន់ (មិនជាប្រធាន) ឡើយ។ បទថា “Tadanurūpameva” បានដល់ ឱ្យសមគួរដល់កាលនៃមនុស្សមានអាយុ ១០ ឆ្នាំនោះឯង។ បទថា “Bhogañca” បានដល់ គ្រឿងបរិភោគមានទ្រព្យ និងធញ្ញជាតិជាដើមផង។ ដំណើរទៅនៃឧតុ និងអាហារទាំងឡាយនោះ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា តគ្គតិកៈ (មានដំណើរទៅតាមឧតុ និងអាហារនោះ)។ សេចក្តីពន្យល់ថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមដំណើរនៃឧតុ និងអាហារទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “Tadanuvattikā”។ បទថា “Saṅkhāravidūhi aññatra” នេះជាសេចក្តីភ្ជាប់។ មានន័យថា លើកលែងតែអ្នកដឹងនូវសង្ខារ (សង្ខារវិទូ) ចេញ។ របស់ដែលធ្វើដោយឫទ្ធិ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិមយៈ។ បទថា “Iddhiyā” បានដល់ ដោយទេវឫទ្ធិ ឬដោយភាវនាមយឫទ្ធិ។ របស់ដែលធ្វើដោយវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិជ្ជាមយៈ។ បទថា “Vijjāya” បានដល់ ដោយគន្ធារីវិជ្ជា។ រសធាតុទាំងឡាយ មានឆ្អឹង សរសៃ សាច់ និងឈាមជាដើម រមែងចម្រើនឡើងដោយឱសថទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ឱសថទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា រសាយនៈ។ ពួកជនណា រមែងចាត់ចែងនូវរសាយនៈទាំងឡាយនោះ ដោយវិធីទាំងឡាយណា ហេតុនោះ វិធីទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា រសាយនវិធិ (វិធីផ្សំថ្នាំពន្យារអាយុ)។ នេះជាការណែនាំតាមន័យ។ ពួកជនណា រមែងតាក់តែងនូវជីវិត ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅអស់កាលយូរ ដោយធម៌ទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ជីវិតសង្ខារ។ នេះជាសមាសបទថា “Iddhimayavijjāmayajīvitasaṅkhāresu ca rasāyanavidhisaṅkhātesu jīvitasaṅkhāresu ca viduno” (អ្នកដឹងក្នុងជីវិតសង្ខារដែលសម្រេចអំពីឫទ្ធិ សម្រេចអំពីវិជ្ជា និងជីវិតសង្ខារដែលពោលគឺរសាយនវិធី)។ បទថា “Dvisamuṭṭhānikarūpadhammesu” បានដល់ ក្នុងរូបធម៌មានសមុដ្ឋាន ២ គឺ រូបធម៌មានឧតុជារូបសមុដ្ឋាន និងរូបធម៌មានអាហារជារូបសមុដ្ឋាន។ បទថា “Pariṇamantesu” បានដល់ កាលប្រែប្រួលទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “Jiyyamānesu” (កាលទ្រុឌទ្រោមទៅ)។ បទថា “Yāvamahantampi” បានដល់ សូម្បីធំធេងណាស់ ដោយអំណាចដល់នូវកំពូល ដូចជាកម្មរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ។ បទថា “Assa” បានដល់ នៃកម្ម។ បទថា “Upacchedakamaraṇepi netabbo” មានសេចក្តីថា កាលបើឧបច្ឆេទកកម្មដ៏មានកម្លាំងចូលមកដល់ សូម្បីជនកកម្មដ៏ធំធេងប៉ុណ្ណាក៏ដោយ ក៏រមែងអស់ទៅពិតប្រាកដ ព្រោះការវិបត្តិនៃទីតាំងនៃវិបាករបស់ខ្លួន។ ក៏ការអស់ទៅនៃកម្មនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយធម្មតារបស់ខ្លួនឡើយ តែថាកើតឡើងដោយកម្លាំងនៃឧបច្ឆេទកកម្ម ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបកាន់យកឧបច្ឆេទកមរណៈដោយឡែក យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងឧបច្ឆេទកមរណៈ ក៏គប្បីនាំមកប្រៀបធៀបយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា “Akālamaraṇaṃ” សេចក្តីថា មរណៈទាំង ៣ មានអាយុក្ខយមរណៈជាដើម ឈ្មោះថា កាលមរណៈ ពោលគឺ សេចក្តីស្លាប់ក្នុងកាលដែលគួរនឹងស្លាប់។ សេចក្តីស្លាប់ណាមួយក្រៅពីនោះ ហៅថា អកាលមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់មិនចំកាល)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “Tañhi pavattamānaṃ”។ បទថា “Mūlabhedato” បានដល់ ដោយការបែកធ្លាយនៃមូលហេតុ។ នេះជាសេចក្តីភ្ជាប់ថា ក៏ព្រោះតែពាក្យដែលពោលទុកក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហា។ ធម៌ទាំងឡាយណា រមែងប្រជុំគ្នា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សន្និបាត។ លោកសំដៅយកសេចក្តីថា ជំងឺដែលកើតឡើងអំពីសន្និបាត (ការប្រជុំនៃទោសៈ) ឈ្មោះថា សន្និបាតិកៈ ទើបពោលថា “Sannipatitānaṃ”។ មួយវិញទៀត ការប្រជុំគ្នា ឈ្មោះថា សន្និបាត គឺភាពលាយឡំគ្នានៃទោសៈ ២ ឬ ៣។ សូម្បីពាក្យថា សន្និបាតិកៈ (កើតអំពីសន្និបាត) គឺកើតឡើងដោយសន្និបាត ក៏សមគួរដែរ។ បទថា “Anisammakārīnaṃ” បានដល់ នៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានសីល (ទម្លាប់) ធ្វើដោយមិនពិចារណា មិនត្រិះរិះ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា អាពាធទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅហើយ ឈ្មោះថា កើតអំពីការរក្សាខ្លួនមិនស្មើគ្នា។ បទថា “Attanā vākatānaṃ payogānaṃ” បានដល់ ដែលធ្វើដោយអំណាចនៃការនាំមកនូវគ្រឿងសស្ត្រា ការស៊ីថ្នាំពិស និងការលោតទឹកជាដើម។ បទថា “Vināsenti” បានដល់ ធ្វើឱ្យវិនាស ដោយបង្អុរនូវភ្លៀងគ្រឿងសស្ត្រា ឬភ្លៀងខ្សាច់ជាដើម ឬក៏ធ្វើឱ្យរលកសមុទ្រកម្រើកឡើង ហើយធ្វើនូវភយុបទ្ទវៈដ៏ធំធេងមានសភាពបែបនេះ រួចធ្វើឱ្យវិនាសទៅ។ បទថា “Manussapathe” បានដល់ ក្នុងប្រទេសនៃមនុស្ស។ បទថា “Te” បានដល់ ពួកយក្សដ៏កាចសាហាវ។ បទថា “Jīvitakkhayaṃ pāpenti” មានន័យថា ញ៉ាំងមនុស្ស ឬគោក្របីទាំងឡាយឱ្យដល់នូវការអស់ជីវិត ដោយបង្កើតនូវរោគន្តរកប្បផ្សេងៗ ក្នុងពួកសត្វទាំងនោះ ដើម្បីផឹកនូវខ្លាញ់ខាប់ និងឈាម។ បទថា “Vattabbameva natthi” មានអធិប្បាយថា កាលបើពោលថា ញ៉ាំងរជ្ជៈ ឬរដ្ឋ ឬទ្វីបទាំងមូលឱ្យវិនាសហើយ សេចក្តីដែលថា ញ៉ាំងជនបទ ឬនគរ ឬនិគម ឬភូមិ ឬបុគ្គលនោះៗ ឱ្យវិនាសទៅ មិនបាច់ពោលដោយឡែកឡើយ។ បទថា “Satthadubbhikkharogantarakappāpi” មានន័យថា សូម្បីអន្តរកប្បទាំង ៣ នេះ គឺ សត្ថន្តរកប្ប ទុព្ភិក្ខន្តរកប្ប និងរោគន្តរកប្ប ក៏គប្បីពោលក្នុងទីនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអន្តរកប្បទាំងនោះ រោគន្តរកប្ប ត្រូវបានពោលដោយចំណែកមួយហើយ តាមរយៈពាក្យថា ពួកយក្សលែងនូវពួកអមនុស្សដ៏កាចសាហាវ ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សជាច្រើនទើបធ្វើមរណកាល។ ត្រង់បទថា “Upapīḷako paghātakānaṃ kammānaṃ vipaccanavasena” នេះ គប្បីជ្រាបថា ការបៀតបៀន និងការសម្លាប់ ដោយការបានឱកាសនៃកម្មទាំងឡាយនោះ ហើយបៀតបៀននូវសន្តាននៃសុខក្នុងសន្តាននៃសត្វ ឬញ៉ាំងសត្វឱ្យដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬបង្កើតនូវទុក្ខត្រឹមតែស្មើនឹងសេចក្តីស្លាប់ ត្រូវបានពោលដោយឈ្មោះថា “វិបច្ចនៈ” (ការទុំជោរ/ការឱ្យផល) ក្នុងទីនេះ។ ចំណែកការឱ្យកើតវិបាកក្តី មិនឱ្យកើតក្តី មិនមែនជាប្រមាណ (មិនសំខាន់) ក្នុងទីនេះឡើយ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានចម្ងល់ថា ក្នុងហេតុ ៨ យ៉ាង ត្រង់កន្លែងឧបក្កមិកៈ (ការខ្វល់ខ្វាយ/ការប្រឹងប្រែង) លោកពោលថា “ពួកទេវតាដែលខឹងសម្បារ ញ៉ាំងរជ្ជៈជាដើមទាំងអស់ឱ្យវិនាសមិនមានសេសសល់ឡើយ”។ ក្នុងរឿងនោះ ពួកជនដែលវិនាសទៅ តើវិនាសដោយសារអាពាធ និងអាជ្ញាដែលកើតអំពីផលកម្មរបស់ខ្លួនៗ ឬមួយក៏វិនាសដោយសារអាពាធ និងអាជ្ញាដែលកើតអំពីឧបក្កមិកៈដោយឡែកផ្សេងពីគ្នា? ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលក្នុងទីនេះថា “អកាលមរណៈ យ៉ាងនេះ រមែងមានដោយឧបច្ឆេទកកម្មក្តី ឬដោយហេតុដទៃទៀតជាច្រើនពាន់ក្តី”។ ក្នុងទីនោះ បុគ្គលណាដែលមិនមានឧបច្ឆេទកកម្ម តើសេចក្តីស្លាប់មិនចំកាល (អកាលមរណៈ) របស់បុគ្គលនោះ នឹងមានដោយសារហេតុដទៃបានដែរឬទេ? ក្នុងទីនេះ ពួកជនខ្លះគប្បីពោលថា អកាលមរណៈរបស់បុគ្គលនោះ ដោយសារហេតុដទៃ មិនគប្បីមានឡើយ។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកជាដើមថា “សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន មានកម្មជាមរតក មានកម្មជាកំណើត មានកម្មជាផៅពង្ស មានកម្មជាទីពឹងទីរលឹក”។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបំផ្លាញវាទៈរបស់ពួកជនទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “Yehikeci loke dissanti”។ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនោះឱ្យមាំមួនថែមទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “Yathāha”។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ផលនៃកម្មមាន ២ យ៉ាង គឺ វិបាកផល និងនិស្សន្ទផល។ ក្នុងផលទាំង ២ នោះ វិបាកផល បានដល់ វិបាកខន្ធទាំងឡាយ និងកដត្តារូបទាំងឡាយមានចក្ខុ និងសោតៈជាដើម។ វិបាកផលនោះ រមែងទូទៅ (ជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួន) តែចំពោះបុគ្គលដែលបានធ្វើកម្មទុកក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ។ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានរបស់បុគ្គលនោះឯង។ ចំណែកឯ និស្សន្ទផល បានដល់ អារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត (ឥដ្ឋារម្មណ៍) ឬអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត (អនិដ្ឋារម្មណ៍) ទាំងឡាយ ដែលតាំងឡើងក្នុងខាងក្រៅ ដោយអានុភាពនៃកម្មរបស់ខ្លួន ដើម្បីឱ្យកើតសេចក្តីសុខ ឬសេចក្តីទុក្ខដល់បុគ្គលនោះ។ ប៉ុន្តែ និស្សន្ទផលនោះ រមែងទូទៅដល់បុគ្គលដទៃទៀតផងដែរ។ លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា “Sakakammasamuṭṭhitā eva... បេ... Paresaṃ sādhāraṇā evā”។ ក្នុងលោក ធម៌ប្រចាំលោក ៨ យ៉ាង (លោកធម៌ ៨) មិនគួរពោលថា សុទ្ធតែកើតអំពីកម្មវិបាកទាំងអស់នោះឡើយ។ ក៏សត្វទាំងឡាយនេះ កាលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត រមែងលិចចុះក្នុងលោកធម៌ ៨ យ៉ាងហើយអន្ទោលទៅ ហេតុនោះ សត្វទាំងនោះ សូម្បីវៀរចាកឧបបីឡកកម្ម ក៏រមែងពាល់ត្រូវនូវទុក្ខផ្សេងៗ ដោយហេតុដទៃទៀតពិតប្រាកដ។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីវៀរចាកឧបច្ឆេទកកម្ម ក៏រមែងដល់នូវមរណទុក្ខពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “Kammena vinā yatokutoci samuṭṭhitā”។


‘‘Te uppajjantī’’ti te nānārogādayo uppajjanti. ‘‘Na upāya kusalā vā’’ti tato attānaṃ mocetuṃ kāraṇa kusalā vā na honti. ‘‘Na ca paṭikāra kusalā vā’’ti uppannaṃ rogādibhayaṃ apanetuṃ vūpasametuṃ paṭikāra kammeti kicchakamme kusalā vā na honti. ‘‘Nāpi parihāra kusalā vā’’ti tato mocanatthaṃ pariharituṃ desantaraṃ gantuṃ kusalā vā na hontīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Rogādayo eva taṃ khepentā pavattantī’’ti kathaṃ te pubbakammaṃ khepentīti. Tassa vipākabhūtaṃ jīvita santānaṃ vināsentā khepenti. Vinaṭṭhehi jīvita santāne taṃ bhavaṃ janentaṃ khiyyati yevāti. Tenāha ‘‘yathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Kammassapi tathevā’’ti tatheva pubbakammassapi tiṇagge ussāva bindusseva paridubbalatā siddhā hoti. Jīvite parikkhīṇe taṃ bhavaṃ janentassa pubbakammassapi parikkhīṇattā. ‘‘Evañcetaṃ’’ti etaṃ kammappaṭi saṃyutta vacanaṃ idha amhehi vuttanayena sampaṭicchitabbaṃ. Sabbaṃ pubbekatahetudiṭṭhi nāma sabbaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā sucaritaṃ vā duccaritaṃ vā pubbabhave attanā [Pg.181] katena pubbakammahetunā eva uppajjatīti evaṃ pavattā diṭṭhi. ‘‘Yaṃ kiñcāyaṃ’’ti yaṃ kiñci ayaṃ. Mahābodhisattānaṃ adhimuttikālaṅkariyā nāma idha me cirakālaṃ ṭhitassa pāramipūraṇa kiccaṃ natthi, idāneva ito cavitvā manussaloke uppajjissāmi, uparujjhatu me idaṃ jīvitanti adhimuñcitvā daḷhaṃ manasikaritvā kālaṅkariyā. ‘‘Sayameva satthaṃ āharitvā’’ti sayameva attano gīvaṃ satthena hanitvāti attho. ‘‘Etthevā’’ti akālamaraṇe eva.

បទថា “Te uppajjanti” បានដល់ រោគផ្សេងៗទាំងនោះជាដើម រមែងកើតឡើង។ បទថា “Na upāyakusalā vā” បានដល់ ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងហេតុ ដើម្បីដោះលែងខ្លួនអំពីទុក្ខនោះឡើយ។ បទថា “Na ca paṭikārakusalā vā” បានដល់ ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើ គឺការធ្វើបដិការៈ ដើម្បីបន្ទោបង់ ឬរម្ងាប់នូវភ័យមានរោគជាដើមដែលកើតឡើងហើយ។ បទថា “Nāpi parihārakusalā vā” មានន័យថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងការរក្សាខ្លួន ដើម្បីគេចចេញពីទុក្ខនោះ ឬក្នុងការធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសដទៃឡើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ បទថា “Rogādayo eva taṃ khepentā pavattanti” មានសេចក្តីសួរថា តើរោគទាំងឡាយនោះ ធ្វើឱ្យអស់ទៅនូវបុព្វកម្មយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ធ្វើឱ្យអស់ទៅ ដោយបំផ្លាញនូវជីវិតសន្តានដែលជាវិបាករបស់កម្មនោះ។ កាលបើជីវិតសន្តានវិនាសទៅហើយ កម្មដែលញ៉ាំងភពនោះឱ្យកើតឡើង ក៏រមែងអស់ទៅពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “Yathāhi”។ បទថា “Kammassapi tatheva” បានដល់ ភាពទន់ខ្សោយបំផុតនៃបុព្វកម្ម ក៏សម្រេចដូចជាតំណក់ទឹកសន្សើមនៅលើចុងស្មៅដូច្នោះដែរ។ ព្រោះកាលបើជីវិតអស់ទៅហើយ បុព្វកម្មដែលញ៉ាំងភពនោះឱ្យកើតឡើង ក៏រមែងអស់ទៅដែរ។ បទថា “Evañcetaṃ” បានដល់ ពាក្យដែលទាក់ទងនឹងកម្មនេះ គប្បីទទួលយកតាមន័យដែលយើងបានពោលហើយក្នុងទីនេះ។ មតិដែលហៅថា សព្វំបុព្វេកតហេតុទិដ្ឋិ (បុព្វេកតហេតុវាទ) គឺទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា សេចក្តីសុខក្តី សេចក្តីទុក្ខក្តី សុចរិតក្តី ទុច្ចរិតក្តី ទាំងអស់ រមែងកើតឡើងដោយសារតែបុព្វកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើទុកក្នុងភពមុនតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “Yaṃ kiñcāyaṃ” បានដល់ នេះឯងណាមួយ។ ការធ្វើមរណកាលដោយអធិមុត្តិ (ការសម្រេចចិត្ត) របស់ព្រះមហាបោធិសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អធិមុត្តិកាលកិរិយា គឺការធ្វើមរណកាលដោយការសម្រេចចិត្តយ៉ាងមាំមួន និងធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងខ្លាំងក្លាថា “ការបំពេញបារមីរបស់អាត្មាអញដែលតាំងនៅក្នុងទីនេះអស់កាលយូរ មិនមានឡើយ អាត្មាអញនឹងច្យុតចាកទីនេះក្នុងកាលឥឡូវនេះ ហើយទៅកើតក្នុងមនុស្សលោក សូមឱ្យជីវិតរបស់អាត្មាអញនេះរលត់ទៅចុះ”។ បទថា “Sayameva satthaṃ āharitvā” មានន័យថា នាំយកគ្រឿងសស្ត្រាមកសម្លាប់ករបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង។ បទថា “Ettheva” បានដល់ ក្នុងអកាលមរណៈ (សេចក្តីស្លាប់មិនចំកាល) នោះឯង។


‘‘Tathā cā’’tiādīsu. ‘‘Samāpatti lābhīnaṃ’’ti niddhāraṇebhumma vacanaṃ. ‘‘Jīvita samasīsīnaṃ’’ti arahatta maggaṃ labhitvā maggapaccavekkhanavīthi eva maraṇāsannavīthiṃ katvā parinibbānattā samaṃ sīsaṃ etesanti samasīsino. ‘‘Samaṃ sīsaṃ’’ti jīvita santāna pariyantena samaṃ vaṭṭadukkha santāna pariyantaṃ vuccati. ‘‘Sabbesaṃ pī’’ti sabbesampi khīṇāsavānaṃ. ‘‘Imaṃ suttapadaṃ’’ti mahāparinibbānasutte āgataṃ suttapadaṃ. ‘‘Te’’ti te vādino. ‘‘Tenā’’ti tena vādavacanena. Kriyamanodhātu nāma pañcadvārāvajjanaṃ. Kriyāhetukamano viññāṇadhātu nāma hasituppādacittaṃ. ‘‘Assā’’ti parinibbāyantassa buddhassa. ‘‘Na sameti yevā’’ti santiṃ anupādisesaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvāti ettha parinibbāna javanehi ārammaṇaṃ katvāti vuttepi na sametiyeva. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī’’ti ettha parinibbāna cuticittameva bhavaṅganti vuttaṃ. Cuticittanti ca bhavantaraṃ gacchantasseva vuccati. Idha pana vohāra mattanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Cutipariyosānānaṃ maraṇāsanna cittānaṃ. Yathā pana buddhānaṃ bhagavantānaṃ yāvajīvaṃ uppannaṃ mahābhavaṅgacittaṃ kammakammanimittādayo ārammaṇaṃ karotiyeva. Tathā parinibbāna cuticittaṃ pīti āha ‘‘na hī’’tiādiṃ. Nanu maraṇakāle kammakammanimittādīnaṃ gahaṇaṃ nāma bhavantara gamanatthāya hoti, buddhā ca bhavantaraṃ na gacchanti. Tasmā ‘‘na hi. La. Na karotī’’ti idaṃ na yuttanti. No na yuttaṃ. Bhavantara gamanatthāyāti idaṃ javanehi gahaṇe daṭṭhabbaṃ. Idha pana cuticittena gahaṇeti dassento ‘‘nacacutiyāgahitānī’’tiādimāha. ‘‘Kammasiddhiyā’’ti kammasijjhanatthāya[Pg.182].‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Tassā’’ti soṇatthera pituno. ‘‘Kammabalenā’’tiādīsu. ‘‘Aññenapi kāraṇa balenā’’ti āciṇṇabhāvādikena kāraṇabalena. Gatinimittaṃ pana kammabalenevāti yuttaṃ siyā. ‘‘Tathopaṭṭhitaṃ’’ti antimavīthito pubbe bahūsuvīthīsu upaṭṭhitappakārantiattho. Pāpapakkhiyesu duggatinimittesu. Kalyāṇapakkhiyāni sagganimittāni. Dhammāsokarañño maraṇakāle pāpapakkhiyānaṃ upaṭṭhānaṃ katthaci sīhaḷaganthe vuttaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “Tathā cā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Samāpatti lābhīnaṃ” នេះ ជាវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ ពាក្យថា “Jīvita samasīsīnaṃ” សេចក្តីថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយណា បានសម្រេចអរហត្តមគ្គហើយ ធ្វើមគ្គបច្ចវេក្ខណវិថីហ្នឹងឯងឲ្យជាមរណាសន្នវិថី ហើយបរិនិព្វានទៅ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអរហន្តទាំងនោះ ឈ្មោះថា សមសីសី (អ្នកមានក្បាលស្មើគ្នា)។ ពាក្យថា “Samaṃ sīsaṃ” សំដៅយកទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខសន្តាន ស្មើគ្នាជាមួយនឹងទីបំផុតនៃជីវិតសន្តាន។ ពាក្យថា “Sabbesaṃ pī” សេចក្តីថា សូម្បីព្រះខីណាស្រពទាំងពួង។ ពាក្យថា “Imaṃ suttapadaṃ” សំដៅយកសូត្របទដែលមកក្នុងមហាបរិនិព្វានសូត្រ។ ពាក្យថា “Te” សំដៅយកវាទិបុគ្គលទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា “Tenā” សេចក្តីថា ដោយពាក្យសំដីរបស់វាទិបុគ្គលនោះ។ កិរិយាមនោធាតិ គឺបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ។ កិរិយាអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ គឺហសិតុប្បាទចិត្ត។ ពាក្យថា “Assā” សំដៅយកព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់កាលបរិនិព្វាន។ ពាក្យថា “Na sameti yevā” សេចក្តីថា សូម្បីពោលថា ធ្វើសន្តិអនុបាទិសេសនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ ក្នុងទីនេះ គឺធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយបរិនិព្វានជវនៈទាំងឡាយ ក៏មិនត្រូវគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យមានពាក្យថា “tathāhī” ជាដើម។ ពាក្យថា “Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī” ក្នុងទីនេះ លោកហៅបរិនិព្វានចុតិចិត្តហ្នឹងឯងថា ភវង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ចុតិចិត្ត តែងពោលចំពោះបុគ្គលដែលនឹងទៅកាន់ភពដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាត្រឹមតែវោហារប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងគម្ពីរបរមត្ថវិភាវិនីដីកា (វិភាវនីបាឋ) នៃមរណាសន្នចិត្តទាំងឡាយដែលមានចុតិជាទីបំផុត។ ម្យ៉ាងទៀត មហាភវង្គចិត្តដែលកើតឡើងអស់មួយជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធមានព្រះភាគទាំងឡាយ តែងធ្វើកម្ម និងកម្មនិមិត្តជាដើមឲ្យជាអារម្មណ៍យ៉ាងណា សូម្បីបរិនិព្វានចុតិចិត្ត ក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា “na hī” ជាដើម។ សួរថា៖ ការកាន់យកនូវកម្ម និងកម្មនិមិត្តជាដើម ក្នុងពេលជិតស្លាប់ គឺដើម្បីទៅកាន់ភពដទៃ មែនពិត ចំណែកព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនទៅកាន់ភពដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា “na hi... na karoti” នេះ មិនសមគួរឡើយឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនសមគួរឡើយ។ ពាក្យថា ដើម្បីទៅកាន់ភពដទៃ នេះ គប្បីជ្រាបក្នុងការកាន់យកដោយជវនចិត្តទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ កាលនឹងបង្ហាញការកាន់យកដោយចុតិចិត្ត លោកទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា “nacacutiyāgahitānī” ជាដើម។ ពាក្យថា “Kammasiddhiyā” សេចក្តីថា ដើម្បីសម្រេចនូវកម្ម។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “Ettha cā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tassā” សំដៅយកបិតារបស់ព្រះសោណត្ថេរ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា “Kammabalenā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Aññenapi kāraṇa balenā” សេចក្តីថា ដោយកម្លាំងនៃហេតុដទៃទៀត មានការសន្សំទុកជាប្រចាំ (អាចិណ្ណភាព) ជាដើម។ ចំណែកឯគតីនិមិត្ត គប្បីជាកើតឡើងដោយកម្លាំងនៃកម្មតែម្យ៉ាង ទើបសមគួរ។ ពាក្យថា “Tathopaṭṭhitaṃ” សេចក្តីថា មានសភាពប្រាកដក្នុងវិថីជាច្រើន មុនអំពីវិថីចុងក្រោយ។ ក្នុងទុគ្គតីនិមិត្តទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃបាប។ សុគតីនិមិត្តទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃកល្យាណ។ ការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍ជាចំណែកនៃបាប ក្នុងពេលជិតសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទធម្មាសោក មានពោលទុកក្នុងគម្ពីរសីហឡៈខ្លះ។


Sakalaṃ pathaviṃ bhutvā,Datvā koṭisataṃ dhanaṃ;

Ante aḍḍhāmalakamattassa;

Asoko issaraṃ gato;

Ti ca;

Asoko soka māgato;

Ti ca;

«ព្រះបាទអសោក ទ្រង់បានសោយរាជ្យលើផែនដីទាំងមូល បានបរិច្ចាគទ្រព្យអស់មួយរយសែនកោដិ ក្នុងកាលជាទីបំផុត បានដល់នូវភាពជាធំត្រឹមតែផ្លែសម៉ាកន្លះផ្លែប៉ុណ្ណោះ» ដូច្នេះផង និង «ព្រះបាទអសោក បានដល់នូវសេចក្តីសោកសៅ» ដូច្នេះផង។


‘‘Taṃ’’ti vipaccamānakaṃ kammaṃ. ‘‘Niyāmaka sahakāri paccayabhūtā’’ti ettha yathā nāvāyaṃ niyāmako nāma nāvaṃ icchitadisābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Tathā ayaṃ taṇhāpi bhavanikanti hutvā cittasantānaṃ gantabbabhavābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Kammassa ca accāyatta sahāyabhāvena sahakārī paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kusalākusala kammanimittāni vā’’ti aññāni kusalā kusalakammanimittāni vā. ‘‘Tadupatthambhikā’’ti tassa kammassa upatthambhikā. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ’’ti mukhanimittādīsu assādentaṃ gijjhantaṃ. ‘‘Tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’ti tiṭṭhamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Amuñcitvā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. Anubyañjanaṃ nāma piyasātarūpo kathitalapitādi kriyāviseso. ‘‘Assa puggalassā’’ti āsanna maraṇassa puggalassa. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Kilesa balavināmitaṃ’’ti avijjā taṇhādīnaṃ kilesānaṃ balena vināmitaṃ. Paṭicchādikā ādīna vā yassāti viggaho. ‘‘Taṃ’’ti cittasantānaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti kammādivisaye. Aṭṭhakathāya na sameti. Tasmiṃ visayetihi tattha vuttaṃ. Na vuttaṃ tasmiṃ bhaveti. ‘‘Tasmiṃ vuttā naṃ’’ti [Pg.183] tasmiṃ ‘yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ’ti ṭhāne ṭīkāsu vuttānaṃ. Taṃ sadisa javanuppatti nāma kammakaraṇakāle pavatta javanehi sadisānaṃ idāni javanānaṃ uppatti. Bhavappaṭicchannañca kammaṃ apākaṭañca kammaṃ na tathā upaṭṭhāti. Kevalaṃ attānaṃ abhinavakaraṇa vasena dvārapattaṃ hutvā upaṭṭhātīti adhippāyo. ‘‘Visīda pattā’’ti visaññībhāvena virūpaṃ hutvā sīdanapattā. ‘‘Tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā’’ti tepivisīdantare āvudha hatthā pāṇaghātaṃ karontā gaṇhathabandhathāti ugghosantā duṭṭhacittā hontītiādinā vattabbā. Aṭṭhakathā pāṭhesu. Ukkhitto asi yassāti ukkhittā siko. Patudanti vijjhanti etenāti patodanaṃ. Pājanadaṇḍo. Tassa agge katā sūci patodana sūci. ‘‘Patodana dukkhaṃ’’ti vijjhana dukkhaṃ. Kathaṃ pana ukkhittāsikādibhāvena upaṭṭhānaṃ kammupaṭṭhānaṃ nāma hoti. Kathañca taṃ paṭisandhiyā ārammaṇabhāvaṃ upetīti āha ‘‘so cā’’tiādiṃ. Uppajjamānānaṃ sattānaṃ. ‘‘Itaresaṃ panā’’ti rūpārūpa bhavesu uppajjamānānaṃ pana. ‘‘Paripuṇṇaṃ katvā’’ti tadārammaṇa pariyosānāyavā suddhāya vā javanavīthiyāti evaṃ paripuṇṇaṃ katvā. Ayaṃ pana bhavaṅgāvasāne cuticittuppatti nāma aṭṭhakathāsu natthi. Yañca bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatītiādi tattha tattha vuttaṃ. Tatthapi ‘‘bhavaṅgaṃ’’ti cuticittameva ṭīkāsu vaṇṇenti. Tasmā ‘‘bhavaṅgakkhayevā’’ti idaṃ kathaṃ yujjeyyāti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Anurūpaṃ setīti anusayo. Anubandho hutvā setīti anusayo. Anu anu vā setīti anusayo. Ettha ca anusayo nāma javanasahajāto na hoti. Idha ca anusaya nāmena vuttaṃ. Nānājavana sahajātā ca avijjā taṇhā paṭisandhiyā visesa paccayā honteva. Kathaṃ tā idha gahitā siyunti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Evaṃ sante avijjā parikkhittena taṇhāmūlakenāti vuttesu suṭṭhu yujjati. Anusayehi saha javanasahajātānampi laddhattā. Tasmā idha anusaya vacanaṃ na yuttanti codanā. Yuttamevāti dassento ‘‘api cā’’tiādimāha. ‘‘Pariyattā’’ti samattā. ‘‘So pī’’ti phassādi dhamma samūhopi[Pg.184].‘‘Tathā rūpā yevā’’ti aggamaggena appahīna rūpāyeva, anusayabhūtāyevāti vuttaṃ hoti. ‘‘Taṃ’’ti citta santānaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tadubhayasmiṃ. Kathaṃ taṃ tattha khipantīti āha ‘‘tasmiṃ’’tiādiṃ. ‘‘Vijānanadhātuyā’’ti viññāṇa dhātuyā. Saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppajjanti. Tattha tattheva bhijjantīti adhippāyo. Kuto maraṇakāle saṅkantā nāma atthi vijjantīti yojanā. Evaṃ sante idaṃ vacanaṃ anamataggiya suttena viruddhaṃ siyāti. Na viruddhaṃ. Idañhi abhidhamma vacanaṃ, mukhyavacanaṃ, anamataggiya suttaṃ pana suttanta vacanaṃ pariyāya vacananti dassento ‘‘yañcā’’tiādimāha. Pariyāyena vuttanti vatvā taṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yesañhī’’tiādinā. ‘‘So’’ti so puggalo. ‘‘Tesaṃ’’ti avijjā taṇhā saṅkhārānañca paṭisandhi nāma rūpa dhammānañca. ‘‘Hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccatī’’ti pubbe kammakaraṇakālepi te avijjā taṇhā saṅkhārā eva so sattoti vuccanti. Pacchā tesaṃ phalabhūtāyaṃ paṭisandhiyā pātubhavanakālepi sāpaṭisandhi eva so sattoti vuccati. Majjhe dhammappabandhopi so sattoti vuccati. Evaṃ hetudhammehi saddhiṃ phaladhamme ekaṃ sattaṃ karontassa hetupphala sambandho hoti. Evaṃ hetupphala sambandhena so eva kammaṃ karoti. Tena kammena so eva bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccati. Ettha ca anamataggo yaṃ bhikkhave. La. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃti evaṃ sattavohārena vuttattā sādhammadesanā pariyāyadesanā hoti. Pariyāyadesanattā ca sandhāvataṃ saṃsaratanti pariyāyopi sijjhati. Yassaṃ pana dhamma desanāyaṃ dhammadesanāti vacanānu rūpaṃ dhammameva deseti, na sattaṃ, na puggalaṃ. Ayaṃ dhammadesanā eva mukhyadesanā nāma hoti. Tattha desita dhammā pana pakatikālepi desantaraṃ kālantaraṃ khaṇantaraṃ saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppannā, tattha tattheva bhijjanti. Khayavayaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ ‘na hi uppannuppannā dhammā. La. Saṅkantā nāma atthī’ti. Paṭighoso ca, padīpo ca, muddā ca. Ādisaddena paṭibimbacchāyā ca, bījasaṅkhāro ca, pāṭibhogo ca, bālakumāra sarīresu upayuttā vijjāsipposadhā cāti evaṃ aṭṭhakathā yaṃ [Pg.185] āgatāni nidassanāni saṅgayhanti. ‘‘Nidassanā’’nīti ca upamāyo vuccanti. Tattha ‘‘paṭighoso’’ti gambhīraleṇa dvāre ṭhatvā saddaṃ karontassa antoleṇe paṭighoso pavattati. Tattha dvāre uppanno mūlasaddo antoleṇaṃ na gacchati, uppannaṭṭhāne eva nirujjhati. Paṭighoso ca tato āgato na hoti. Na ca vinā mūlasadda + paccayena aññato pavattati. Mūlasaddapaccayā eva tattha pavattatīti. Tattha mūlasaddo viya atīta kammaṃ. Paṭighoso viya anantare paṭisandhi. Esanayo padīpa muddā paṭibimbacchāyāsu. Tattha ‘‘padīpo’’ti pathamaṃ ekaṃ padīpaṃ jāletvā tena aññaṃ padīpasatampi padīpa sahassampi jāleti. ‘‘Muddā’’ti lañchanalekhā. Tattha ekena lañchanakkhandhena, tena lañchanalekhāsatampi lañchanalekhā sahassampi karoti. ‘‘Paṭibimbacchāyā’’ti pasannesu ādāsapaṭṭesuvā udakesuvā uppannā sarīracchāyā. Etehi nidassanehi phalaṃ nāma hetuto āgataṃ na hoti. Hetunā ca vinā na sijjhatīti ettakamatthaṃ dīpeti. ‘‘Bījasaṅkhāro’’ti kālantare uppannesu pupphaphalesu icchitavaṇṇa gandharasapātubhāvatthāya ropanakāle ambabījādīsu icchitavaṇṇa gandharasadhātūnaṃ paribhāvanā. Tattha tappaccayā kālantare pupphaphalesu uppannesu tevaṇṇagandharasā pātubbhavanti. ‘‘Pāṭibhogo’’ti kiñci atthaṃ sādhetuṃ parassa santike iṇaṃ gaṇhantassa tavadhanaṃ saṃvaccharena vuḍḍhiyā saha dassāmi, sace nadadeyyaṃ. Asukaṃ nāma mamakhettaṃ vā vatthuvā tuyhaṃ hotūti paṭiññāṭhapanaṃ. Tattha tappaccayā dhanaṃ labhitvā taṃ atthañca sādheti. Kāle sampatte vuḍḍhiyā saha iṇañca sodheti. ‘‘Vijjāsipposadhā’’ti loke puttake yāvajīvaṃ hitatthāya daharakāle kiñci vijjaṃvā sippaṃvā sikkhāpenti. Yāvajīvaṃ khararogānaṃ anuppādatthāya daharakāle ojavantaṃ kiñci osadhaṃ vā ajjhohārenti. Tattha tappaccayā puttānaṃ yāvajīvaṃ hitappaṭilābho vā tādisānaṃ rogānaṃ anuppādo vā hotiyeva. Etehi yathā kālantare asantesuyeva pāṭibhogādīsu mūlakammesu pubbabhāge katapaccayā eva pacchā attha sādhanādīni sijjhanti. Tathā kusalā kusala kammāni [Pg.186] katvā kālantare tesu asantesupi pubbe katattā eva pacchā paṭisandhādīni phalāni pātubbhavantīti dīpeti. Tenavuttaṃ ‘‘paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī’’ti. ‘‘Kammadubbalabhāvenā’’ti tadā jīvitindriyassa dubbalattā kammampi dubbalameva hotīti katvā vuttaṃ. Kāmañcettha aṭṭhakathāyaṃ vatvā dassitaṃ, tathāpi sambhavatīti sambandho. Tattha ‘‘taṃ pī’’ti gatinimittampi. ‘‘Tathā cavantānaṃ’’ti dibbarathādīni gatinimittaṃ katvā cavantānaṃ. ‘‘Dayhamānakāyenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Gāthāyaṃ. Pañcadvāre paṭisandhikammaṃ vinā dvigocare siyāti yojanā. Tattha ‘‘dvigocare’’ti kammanimitta gatinimittabhūte dvigocare. Tattha pañcadvāre paṭisandhi nāma pañcadvārika maraṇāsanna vīthicittānaṃ ante ca vantānaṃ paṭisandhi. Sāpi gatinimittabhūte gocare siyāti vutte pañcadvārika vīthicittāni pañcārammaṇabhūtāni gatinimittāni ārammaṇaṃ karontītipi siddhaṃ hoti. Evañca sati. Tesaṃ vīthicittānaṃ ante acavitvā tadanubandhaka manodvārikavīthicittehipi kadāci kesañci ca vanaṃ nanasambhavatīti sakkā vattuṃ. Tesu pana anubandhaka vīthīsu atītaggahaṇa samudāyaggahaṇehi ca vantānaṃ atītānipi gatinimittāni labbhanti. Vatthuggahaṇanāmaggahaṇehi ca vantānaṃ dhammā rammaṇaṃpi labbhatiyeva. Tasmā yaṃ vuttaṃ ācariyena kāmāvacara paṭisandhiyā cha dvāraggahitaṃ kammanimittaṃ gatinimittañca paccuppannamatītā rammaṇaṃ upalabbhatīti. Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana ‘tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattatī’ti evaṃ antimavīthito pubbabhāge bahūnaṃ vīthivārānaṃ pavattanaṃ ācariyena vuttaṃ. Taṃ tathopaṭṭhitaṃ gatinimittaṃ ārabbhātipi laddhuṃ vaṭṭatiyeva. Evañcasati, gatinimittaṃpi atītaṃ labbhatīti dassetuṃ ‘‘yadāpanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Santati vasenā’’ti santati paccuppanna vasena. ‘‘Tassā’’ti gatinimittassa. Yebhūyyena vutto, na sabbasaṅgāhikena vuttoti adhippāyo. ‘‘Manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā’’ti purejātapaccaya bhāvena icchitabbattāti adhippāyo. ‘‘Tadanubandhāyā’’ti tāni manodvāri kamaraṇāsanna [Pg.187] javanāni anugatāya. ‘‘Paṭisandhiyāpi sambhavato’’ti tassa purejāta paccayassa paṭisandhiyāpi purejāta paccayatā sambhavato. Nanu therena bhinditvā avuttepi bhinditabbe sati, bhindanameva yuttanti ce. Na yuttaṃ. Kasmā, kammanimittena samānagatikattā. Tenāha ‘‘nacataṃ’’tiādiṃ. Vibhāvaniyaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃti vatvā aparepana avisesatova vaṇṇentīti aparevādopi vutto. Tattha ‘‘avisesato vaṇṇentī’’ti abhinditvāva vaṇṇentīti vuttaṃ hoti. Puna taṃ aparevādaṃ asampaṭicchanto ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Idha pana taṃ aparevādaṃ paggaṇhanto puna ‘‘yañca tatthā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tadārammaṇāyā’’ti taṃ gatinimittā rammaṇāya. ‘‘Tesaṃ vacanaṃ’’ti aparesaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññatra avicāraṇāyā’’ti kasmā vuttaṃ. Nanu aṭṭhakathāyaṃ panātiādi sabbaṃ vicāraṇā vacanameva hotīti. Saccaṃ yathā diṭṭhapāṭhavasena, sāvasesa pāṭhabhāvaṃ pana na vicāretiyeva. Tasmā ‘‘aññatra avicāraṇāyā’’ti vuttaṃ. Ettha siyā. Aṭṭhakathāpāṭho sāvaseso hotu, mūlaṭīkāpāṭho pana manodvāre yevāti niyametvā vuttattā kathaṃ sāvaseso siyāti. Niyametvā vuttopi idha adhippetatthe aparipuṇṇe sāvaseso eva hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ kāraṇaṃ natthi aññatra avicāraṇāyā’’ti. ‘‘Paccuppannamatītaṃ’’tiādīsu. Tadārammaṇāvasānāya pañcadvārika javanavīthiyā ca vanaṃ hotīti yojanā. Evaṃ aparatthapi. Balavantepi sati. Tadārammaṇāvasānāya eva vīthiyā. ‘‘Vuttattā panā’’ti aṭṭhakathāyaṃ eva vuttattā pana. ‘‘Purimabhāge evā’’ti pañcadvārika antima vīthito pubbabhāge eva. ‘‘Tāhī’’ti deyyadhammavatthūhi. ‘‘Yathātaṃ’’ti taṃ atthajātaṃ katamaṃ viyāti attho. ‘‘Ito’’ti manussa bhavato. Nimitta sadisaṃ saddaṃ vaṇṇanti sambandho. ‘‘Naṭṭhacakāraṃ’’ti patitacakāraṃ. Aṭṭhakathāpāṭhe ñātakā mātādayo pañcadvāre upasaṃharantīti sambandho. ‘‘Tavatthāyā’’ti tavaatthāya. ‘‘Cīnapaṭasomārapaṭādivasenā’’ti cīnaraṭṭhe pavatto paṭo [Pg.188] cīnapaṭo. Tathā somārapaṭepi. ‘‘Tānī’’ti rasaphoṭṭhabbāni. Phoṭṭhabbaṃ pana aññaṃpi yujjateva. Atthidānīti manasikatattā paccuppannabhūtānīti vuttaṃ. ‘‘Arūpīnaṃ’’ti arūpabrahmānaṃ. ‘‘Te’’ti arūpino. ‘‘Tānī’’ti heṭṭhimajjhānāni. Vissaṭṭhaṃ laddhajhānaṃ yesaṃ te vissaṭṭhajjhānā. ‘‘Tatoyeva cā’’ti vissaṭṭhajjhānattāyeva ca. Ākaḍḍhitaṃ mānasaṃ cittaṃ etesanti viggaho. Idañca hetuvisesana padaṃ. Ākaḍḍhitamānasattā kāmabhave uppajjamānānanti dīpeti. Tesaṃ arūpīnaṃ. ‘‘Aññaṃ dubbala kammaṃ’’ti upacārajjhānakammato aññaṃ tihetukomakaṃ kammaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti rūpalokato ca vantānaṃ. ‘‘Sato’’ti santassa samānassa. ‘‘Upatthambhane kāraṇaṃ natthī’’ti idaṃ upacārajjhāna kammassa garuka kammagatikattā vuttaṃ. Ekanta garukakammabhūtaṃpi pana mahaggatajjhāna kammaṃ nāma nānānikanti balena paṭibāhīyamānaṃ paṭisandhiṃ na detiyeva. Upacārajjhāna kamme vattabbaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tādisānī’’ti tathā rūpāni dvihetukomaka kammāni tesaṃ okāsaṃ na labhanti. Nīvaraṇānaṃ suṭṭhuvikkhambhitattāyeva. ‘‘Yenā’’ti yena chandādīnaṃ pavatti kāraṇena. ‘‘Nānākammāni pī’’ti upacārajjhāna kammato aññāni paccuppanna kammānipi atītabhavesu katāni aparapariyāya kammānipi. ‘‘Yena cā’’ti yena nānākammānampi okāsa lābhakāraṇena ca. ‘‘Te’’ti rūpī brahmāno. ‘‘Vuttanayene vā’’ti suṭṭhuvikkhambhitanīvaraṇānaṃ tesaṃ appanā pattajjhānavisesena [ yasmā panātiādinā ca ] paribhāvita cittasantānattā’ti ca vuttanayeneva. ‘‘Taṃ kāraṇaṃ’’ti ahetuka paṭisandhiyā abhāva kāraṇaṃ. Parampara bhavesuca vīthimuttacittānaṃ pavattākāraṃ dassetunti sambandho. ‘‘Yathā tāniyeva osadhānī’’ti loke ekaṃ osadhaṃ labhitvātaṃ devasikaṃ bhuñjati. Ekopathamadivase bhuñjantaṃ disvā katamaṃ nāma tvaṃ osadhaṃ bhuñjasīti pucchi. Idaṃ nāma osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Punadivasesupi osadhaṃ bhuñjantaṃ disvā tatheva pucchi. Tameva osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Tattha ‘‘tameva osadhaṃ’’ti yaṃ pathamadivase osadhaṃ tayāca pucchitaṃ. Mayā ca kathitaṃ. Tameva ajja bhuñjāmīti attho. Tattha [Pg.189] pana pathamadivase bhuttaṃ osadhaṃ aññaṃ. Ajja bhuttaṃ aññaṃ. Taṃsadisaṃ pana aññaṃpi tamevāti loke voharanti tāniyeva osadhāni bhuñjāmīti. Evaṃ idhapi tassadise tabbohāro daṭṭhabbo. ‘‘Tasmiṃ’’ti bhavaṅgacitte. Avattamāne upapattibhavo occhijjati. Vattamāne na occhijjati. Tasmā tassa upapatti bhavassa anoccheda aṅgatthāya kāraṇattā bhavaṅganti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Upapatti bhavo’’ti ca kammajakkhandhasantānaṃ vuccati. ‘‘Parasamaye’’ti uccheda diṭṭhīnaṃ vāde. ‘‘Vaṭṭamūlānī’’ti avijjātaṇhā vuccanti. Vaṭṭamūlāni suṭṭhuucchijjanti etthāti viggaho. ‘‘Yassa atthāyā’’ti saupādisesādikassa nibbānassa paṭilābhatthāya. ‘‘Paṭṭhapīyantī’’ti pavattāpīyanti. Pajjanti pāpuṇanti ariyā janā etthāti padaṃ. Parato samantipade anupādisesassa gayhamānattā idha saupādisesanti vuttaṃ. Bujjhantīti budhā. Suṭṭhu saddhiṃ ucchinnaṃ sinehabandhanaṃ yehi te susamucchinnasinehabandhanā. Kathañca suṭṭhuucchinnaṃ, kehi ca saddhiṃ ucchinnantiāha ‘‘anusayamattaṃ pī’’tiādiṃ. ‘‘Sesakilesehī’’ti taṇhāsineha bandhanato avasesa kilesehi. ‘‘Adhisayitaṃ’’ti vikkhambhituṃpi asakkuṇeyyaṃ hutvā atirekataraṃ sayitaṃ. ‘‘Adhigamāvahaṃ’’ti adhigamo vuccati navavidho lokuttara dhammo. Taṃ āvahatīti adhigamāvahaṃ. ‘‘Sīlaṃ’’ti catupārisuddhisīlaṃ. ‘‘Dhutaṅgaṃ’’ti terasadhutaṅgaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.

ពាក្យថា «តំ» បានដល់ កម្មដែលកំពុងឲ្យផល។ ក្នុងពាក្យថា «និយាមកសហការិបច្ចយភូតា» នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបថា ដូចជាអ្នកបើកកប៉ាល់ (និយាមកៈ) តែងតែតម្រង់ ឬដឹកនាំកប៉ាល់ទៅកាន់ទិសដៅដែលខ្លួនប្រាថ្នា យ៉ាងណាមិញ។ តណ្ហានេះក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើកើតជាភវនិកន្តិ (ការត្រេកអរក្នុងភព) ហើយ តែងតែតម្រង់ ឬដឹកនាំចិត្តសន្តានឲ្យឆ្ពោះទៅកាន់ភពដែលត្រូវទៅ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា តណ្ហានោះជាសហការីបច្ច័យ ដោយភាពជាសហាយៈដ៏អាស្រ័យគ្នាយ៉ាងក្រៃលែងនៃកម្ម។ ពាក្យថា «កុសលាកុសលកម្មនិមិត្តានិ វា» បានដល់ កុសលកម្មនិមិត្ត ឬអកុសលកម្មនិមិត្តដទៃទៀត។ ពាក្យថា «តទុបត្ថម្ភិកា» បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់កម្មនោះ។ ពាក្យថា «និមិត្តស្សាទគធិតំ» បានដល់ ការត្រេកអរ និងការជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍មានមុខនិមិត្តជាដើម។ ពាក្យថា «តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ» បានដល់ ឋិតនៅដោយអាការៈកំពុងឋិតនៅ។ ពោលគឺ ឋិតនៅដោយមិនព្រមលះបង់ឡើយ។ អនុព្យញ្ជនៈ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកិរិយាមានការនិយាយស្តីជាដើម ដែលមានសភាពជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា «អស្ស បុគ្គលស្ស» ក្នុងបាឋៈអដ្ឋកថា បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីស្លាប់នៅជិត (បុគ្គលជិតស្លាប់)។ ពាក្យថា «កិលេសពលវិនាមិតំ» បានដល់ ការបង្អោនទៅដោយកម្លាំងនៃកិលេសទាំងឡាយមានអវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម។ វិគ្រោះថា ធម៌ណាជាគ្រឿងបិទបាំងទោសជាដើម របស់ចិត្តសន្តាននោះ (ចិត្តសន្តាននោះ ឈ្មោះថាមានធម៌ជាគ្រឿងបិទបាំងទោសជាដើម)។ ពាក្យថា «តំ» បានដល់ ចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា «តស្មឹ» បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍មានកម្មជាដើម។ មិនសមស្របនឹងអដ្ឋកថាឡើយ ព្រោះក្នុងអដ្ឋកថានោះ លោកពោលថា «តស្មឹ វិសយេ» (ក្នុងអារម្មណ៍នោះ) មិនមែនពោលថា «តស្មឹ ភវេ» (ក្នុងភពនោះ) ឡើយ។ ពាក្យថា «តស្មឹ វុត្តានំ» បានដល់ ពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងដីកាទាំងឡាយ ក្នុងទីនោះថា «យេភុយ្យេន ភវន្តរេ ឆ ទ្វារគ្គហិតំ» (ដោយច្រើន ក្នុងភពដទៃ អារម្មណ៍ដែលកាន់យកតាមទ្វារទាំង ៦)។ ដែលហៅថា «តំសទិសជវនុប្បត្តិ» (ការកើតឡើងនៃជវនៈដ៏ស្រដៀងគ្នានោះ) គឺការកើតឡើងនៃជវនៈទាំងឡាយក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដែលស្រដៀងគ្នានឹងជវនៈដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលធ្វើកម្មមុនៗ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កម្មដែលលាក់កំបាំងក្នុងភព និងកម្មដែលមិនប្រាកដច្បាស់ មិនលេចឡើងយ៉ាងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែលេចឡើងដោយការមកដល់ទ្វារ តាមអំណាចនៃការធ្វើខ្លួនឯងឲ្យថ្មីឡើងវិញប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «វិសីទបត្តា» បានដល់ ដល់នូវការលិចចុះ ដោយការប្រែប្រួលទៅជាសភាពមិនដឹងខ្លួន (សន្លប់)។ ពាក្យថា «តព្វិបរីតេន បាបកម្មពហុលាបិ វត្តព្វា» ក្នុងបាឋៈអដ្ឋកថាទាំងឡាយ គប្បីពោលថា សូម្បីតែជនទាំងឡាយដែលមានបាបកម្មច្រើន ក៏រមែងលិចចុះក្នុងចន្លោះនោះដែរ ដោយមានចិត្តអាក្រក់ ដូចជាកាន់អាវុធក្នុងដៃ ធ្វើការសម្លាប់សត្វ ស្រែកប្រកាសថា «ចូរចាប់ ចូរចង» ជាដើម។ វិគ្រោះថា ដាវដែលបុគ្គលណាមួយលើកឡើងហើយ ឈ្មោះថា ឧក្ខិត្តសិការៈ (ដាវដែលលើកឡើងហើយ)។ វិគ្រោះថា ជនទាំងឡាយតែងចាក់ ឬចាក់ទម្លុះដោយឧបករណ៍នេះ ហេតុនោះ ឧបករណ៍នោះ ឈ្មោះថា បតោទនៈ (ជន្លួញ) បានដល់ រំពាត់ដេញគោ។ ម្ជុលដែលគេធ្វើទុកនៅចុងរំពាត់នោះ ឈ្មោះថា ម្ជុលជន្លួញ (បតោទនសូចិ)។ ពាក្យថា «បតោទនទុក្ខំ» បានដល់ ទុក្ខកើតពីការចាក់។ សួរថា ចុះការលេចឡើងដោយភាពជាដាវដែលលើកឡើងជាដើម ហេតុអ្វីទើបហៅថា កម្មុបដ្ឋាន (ការលេចឡើងនៃកម្ម)? ហើយការលេចឡើងនោះ ចូលទៅដល់ភាពជាអារម្មណ៍នៃបដិសន្ធិយ៉ាងដូចម្តេច? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា «សោ ច» ជាដើម នៃសត្វទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង។ ពាក្យថា «ឥតរេសំ បន» បានដល់ ចំណែកសត្វដទៃទៀតដែលកំពុងកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ ពាក្យថា «បរិបុណ្ណំ កត្វា» បានដល់ ធ្វើឲ្យពេញលេញយ៉ាងនេះ គឺដោយជវនវិថីដែលមានតទារម្មណៈជាទីបំផុត ឬដោយជវនវិថីដ៏បរិសុទ្ធ។ ប៉ុន្តែ ការកើតឡើងនៃចុតិចិត្តក្នុងពេលបញ្ចប់ភវង្គនេះ មិនមានក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងទីនោះៗថា «ចុះកាន់ភវង្គហើយបរិនិព្វាន» ជាដើម សូម្បីតែក្នុងទីនោះ លោកក៏អធិប្បាយក្នុងដីកាទាំងឡាយថា «ភវង្គ» គឺចុតិចិត្តហ្នឹងឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ភវង្គក្ខយេវ» (ក្នុងពេលអស់ទៅនៃភវង្គហ្នឹងឯង) នេះ តើនឹងសមស្របយ៉ាងដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា «ឯត្ថ ច» ជាដើម។ វិគ្រោះថា ធម៌ដែលដេកត្រាំទៅតាមសមគួរ ឈ្មោះថា អនុស័យ។ ឬថា ធម៌ដែលដេកត្រាំដោយការតាមចងរឹត ឈ្មោះថា អនុស័យ。 ឬថា ធម៌ដែលដេកត្រាំរឿយៗ ឈ្មោះថា អនុស័យ។ ក្នុងទីនេះ អនុស័យមិនមែនជាធម៌កើតរួមជាមួយជវនៈឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកហៅដោយឈ្មោះថា អនុស័យ។ ម៉្យាងទៀត អវិជ្ជា និងតណ្ហាដែលកើតរួមជាមួយជវនៈផ្សេងៗ រមែងជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃបដិសន្ធិពិតប្រាកដ។ សួរថា ចុះធម៌ទាំងនោះ (អវិជ្ជា និងតណ្ហា) នឹងត្រូវកាន់យកក្នុងទីនេះយ៉ាងដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា «ឯត្ថ ច» ជាដើម។ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងពាក្យដែលលោកពោលថា «ដែលអវិជ្ជាព័ទ្ធជុំវិញ មានតណ្ហាជាឫសគល់» នោះ រមែងសមស្របយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះបានមកនូវធម៌ដែលកើតរួមជាមួយជវនៈ សូម្បីតែរួមជាមួយអនុស័យទាំងឡាយផងដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ការពោលពាក្យថា អនុស័យ ក្នុងទីនេះ មិនសមគួរឡើយ នេះជាពាក្យចោទសួរ (ចោទនា)។ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា «សមគួរពិតមែន» ទើបពោលពាក្យថា «អបិ ច» ជាដើម។ ពាក្យថា «បរិយត្តា» បានដល់ ពេញបរិបូណ៌ (ចប់សព្វគ្រប់)។ ពាក្យថា «សោ បិ» សូម្បីតែក្រុមធម៌មានផស្សៈជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «តថារូបាយេវ» សេចក្តីថា មានសភាពដែលរហត្តមគ្គមិនទាន់លះបង់ពិតប្រាកដ គឺមានសភាពជាអនុស័យហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «តំ» បានដល់ ចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា «តត្ថ» បានដល់ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ។ សួរថា ចុះធម៌ទាំងនោះ បោះបង់ចិត្តសន្តាននោះទៅក្នុងទីនោះយ៉ាងដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា «តស្មឹ» ជាដើម។ ពាក្យថា «វិជាននធាតុយា» បានដល់ វិញ្ញាណធាតុ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា អ្វីដែលហៅថា ការក้าวឆ្លង (ឬការឆ្លងភព) នោះ មិនមានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងទីណាៗ រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗឯង។ សម្រួលសេចក្តីថា ក្នុងពេលស្លាប់ តើការក้าวឆ្លងនៃវិញ្ញាណ នឹងមានមកពីណា? កាលបើដូច្នោះ ពាក្យនេះនឹងមិនផ្ទុយនឹងអនមតគ្គិយសូត្រទេឬ? ឆ្លើយថា មិនផ្ទុយឡើយ។ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា «ព្រោះថានេះជាអភិធម្មវចនៈ ជាពាក្យពិតដោយត្រង់ (មុខ្យវចនៈ) ចំណែកឯអនមតគ្គិយសូត្រ ជាសុត្តន្តវចនៈ ជាពាក្យពោលដោយបរិយាយ (បរិយាយវចនៈ)» ទើបពោលពាក្យថា «យញ្ច» ជាដើម។ លោកកាលពោលថា «ពោលដោយបរិយាយ» ហើយ ទើបបង្ហាញបរិយាយនោះ ដោយពាក្យថា «យេសញ្ហិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ នៃអវិជ្ជា តណ្ហា សង្ខារ និងបដិសន្ធិនាមរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ហេតុប្ផលសំបន្ធេន ភវន្តរំ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ វុច្ចតិ» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងកាលមុនដែលជាពេលធ្វើកម្ម អវិជ្ជា តណ្ហា និងសង្ខារទាំងនោះឯង លោកហៅថា «សត្វនោះ»។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក្នុងពេលដែលបដិសន្ធិដែលជាផលនៃធម៌ទាំងនោះប្រាកដឡើង សូម្បីតែបដិសន្ធិនោះឯង លោកក៏ហៅថា «សត្វនោះ» ដែរ។ សូម្បីតែតំណនៃធម៌ (ធម៌ប្រពន្ធ) ក្នុងចន្លោះកណ្តាល លោកក៏ហៅថា «សត្វនោះ» ដែរ។ កាលបើធ្វើផលធម៌ឲ្យជាសត្វតែមួយ ជាមួយហេតុធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនេះ ទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផល (ហេតុប្ផលសំបន្ធៈ) រមែងមាន។ ដោយទំនាក់ទំនងរវាងហេតុនិងផលយ៉ាងនេះ សត្វនោះឯងជាអ្នកធ្វើកម្ម។ ដោយសារកម្មនោះ សត្វនោះឯងរមែងអន្ទោលទៅ វិលវល់ទៅកាន់ភពដទៃ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកពោលដោយសត្វវោហារយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សង្សារនេះមានទីបំផុតទៅរកមិនឃើញឡើយ... នៃសត្វទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជាគ្រឿងរាំងរះ» ទេសនានោះ ទើបជាសាធម្មទេសនា (ទេសនាប្រកបដោយធម៌) គឺជារបៀបទេសនាដោយបរិយាយ (បរិយាយទេសនា)។ ហើយព្រោះភាពជាបរិយាយទេសនានោះឯង បរិយាយនៃពាក្យថា «អន្ទោលទៅ វិលវល់ទៅ» ទើបសម្រេចបាន។ ចំណែកឯក្នុងធម៌ទេសនាណា លោកសម្តែងតែធម៌ពិតៗ ស្របតាមពាក្យថា «ធម៌ទេសនា» មិនសម្តែងថាជាសត្វ មិនសម្តែងថាជាបុគ្គលឡើយ ធម៌ទេសនានេះឯង ឈ្មោះថា មុខ្យទេសនា (ទេសនាដោយត្រង់)។ ក្នុងមុខ្យទេសនានោះ ធម៌ទាំងឡាយដែលលោកសម្តែងហើយ សូម្បីក្នុងពេលប្រក្រតី ក៏មិនដែលក้าวឆ្លងទៅកាន់ប្រទេសដទៃ កាលដទៃ ឬខណៈដទៃឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងទីណាៗ រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗឯង គឺដល់នូវសេចក្តីអស់ទៅនិងសេចក្តីសូន្យទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយៗ... ឈ្មោះថាក้าวឆ្លងទៅ មិនមានឡើយ»។ សំឡេងឆ្លើយ (បដិឃោសៈ) ប្រទីប (បទីបៈ) និងត្រា (មុទ្ទា)។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» នេះ រមែងសង្គ្រោះយកនូវឧទាហរណ៍ទាំងឡាយដែលមកក្នុងអដ្ឋកថា គឺ ស្រមោលនៃរូប (បដិពិម្ព) ការតាក់តែងពូជ (ពីជសង្ខារ) ការធានា (បាដិភោគៈ) និងវិជ្ជា សិល្បៈ ឱសថ ដែលគេប្រើប្រាស់ក្នុងរាងកាយនៃកុមារតូចៗ។ ពាក្យថា «និទស្សនានិ» លោកហៅថា ឧបមាទាំងឡាយ។ ក្នុងឧបមាទាំងនោះ ពាក្យថា «បដិឃោសោ» (សំឡេងឆ្លើយ) មានសេចក្តីថា កាលបើបុគ្គលឈរនៅមាត់ទ្វារគុហាដ៏ជ្រៅ ហើយធ្វើសំឡេង សំឡេងឆ្លើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងក្នុងគុហា។ ក្នុងគុហានោះ សំឡេងដើមដែលកើតឡើងនៅមាត់ទ្វារ មិនបានទៅកាន់ខាងក្នុងគុហាឡើយ គឺរមែងរលត់ទៅក្នុងទីដែលកើតឡើងនោះឯង។ ហើយសំឡេងឆ្លើយ ក៏មិនមែនមកពីសំឡេងដើមនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត សំឡេងឆ្លើយនោះ ក៏មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅពីទីដទៃ ដោយវៀរចាកបច្ច័យគឺសំឡេងដើមនោះឡើយ គឺរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះ ព្រោះតែមានបច្ច័យគឺសំឡេងដើមប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឧបមានោះ សំឡេងដើម ប្រៀបដូចជាអតីតកម្ម។ សំឡេងឆ្លើយ ប្រៀបដូចជាបដិសន្ធិក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងប្រទីប ត្រា និងស្រមោលនៃរូបដែរ។ ក្នុងឧបមាទាំងនោះ ពាក្យថា «បទីបោ» (ប្រទីប) មានសេចក្តីថា ដំបូងឡើយ បុគ្គលអុជប្រទីបមួយ ហើយយកប្រទីបនោះទៅអុជប្រទីបដទៃទៀត សូម្បីមួយរយ ឬមួយពាន់។ ពាក្យថា «មុទ្ទា» បានដល់ គំនូសត្រា (លញ្ឆនលេខា)។ ក្នុងឧបមានោះ ដោយដុំត្រាមួយ បុគ្គលរមែងធ្វើនូវគំនូសត្រាសូម្បីមួយរយ ឬមួយពាន់ ដោយដុំត្រានោះ។ ពាក្យថា «បដិពិម្ពច្ឆាយា» បានដល់ ស្រមោលនៃរាងកាយដែលកើតឡើងក្នុងផ្ទាំងកញ្ចក់ដ៏ថ្លា ឬក្នុងទឹកទាំងឡាយ។ តាមរយៈឧទាហរណ៍ទាំងនេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះថា អ្វីដែលហៅថា ផល មិនមែនមកពីហេតុឡើយ ប៉ុន្តែ បើវៀរចាកហេតុហើយ ផលនោះក៏មិនអាចសម្រេចបានដែរ។ ពាក្យថា «ពីជសង្ខារោ» បានដល់ ការផ្សំធាតុនៃពណ៌ ក្លិន និងរសដែលចង់បាន ក្នុងគ្រាប់ស្វាយជាដើម ក្នុងពេលដាំ ដើម្បីឲ្យប្រាកដឡើងនូវពណ៌ ក្លិន និងរសដែលចង់បាន ក្នុងផ្កានិងផ្លែដែលនឹងកើតឡើងក្នុងកាលខាងមុខ។ ក្នុងដំណើរនោះ ព្រោះតែបច្ច័យនោះ កាលបើផ្កានិងផ្លែកើតឡើងក្នុងកាលខាងមុខ ពណ៌ ក្លិន និងរសទាំងនោះ ក៏រមែងប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា «បាដិភោគោ» (ការធានា) បានដល់ ការធ្វើសន្យា (ការតាំងបដិញ្ញា) របស់បុគ្គលដែលខ្ចីបុលពីអ្នកដទៃ ដើម្បីសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយថា «ខ្ញុំនឹងសងទ្រព្យរបស់អ្នកព្រមទាំងការប្រាក់ក្នុងរយៈពេលមួយឆ្នាំ បើខ្ញុំមិនសងទេ សូមឲ្យស្រែ ឬចម្ការឈ្មោះឯណោះរបស់ខ្ញុំ ក្លាយជាជារបស់អ្នកចុះ»។ ក្នុងដំណើរនោះ ព្រោះតែបច្ច័យនោះ គាត់ក៏បានទ្រព្យមក ហើយសម្រេចប្រយោជន៍នោះ។ លុះដល់ពេលកំណត់ ក៏សងបំណុលព្រមទាំងការប្រាក់វិញ។ ពាក្យថា «វិជ្ជាសិប្បោសធា» បានដល់ ក្នុងលោក ឪពុកម្តាយតែងតែឲ្យកូនរៀនវិជ្ជា ឬសិល្បៈណាមួយក្នុងវ័យក្មេង ដើម្បីប្រយោជន៍អស់មួយជីវិត ឬឲ្យកូនលេបថ្នាំដែលមានឱជារសណាមួយក្នុងវ័យក្មេង ដើម្បីកុំឲ្យកើតរោគដ៏ខ្លាំងក្លាអស់មួយជីវិត។ ក្នុងដំណើរនោះ ព្រោះតែបច្ច័យនោះ ការបាននូវប្រយោជន៍អស់មួយជីវិត ឬការមិនកើតឡើងនៃរោគបែបនោះ របស់កូនទាំងឡាយ រមែងមានពិតប្រាកដ។ តាមរយៈឧទាហរណ៍ទាំងនេះ ដូចជាកាលបើការធានាជាដើម ដែលជាកម្មដើម មិនមានក្នុងកាលខាងមុខ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែបច្ច័យដែលបានធ្វើទុកក្នុងចំណែកមុន ការសម្រេចប្រយោជន៍ជាដើម រមែងសម្រេចបានក្នុងកាលខាងក្រោយ យ៉ាងណាមិញ កុសលកម្ម និងអកុសលកម្មទាំងឡាយ ក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើបុគ្គលធ្វើហើយ សូម្បីតែកម្មភពទាំងនោះមិនមានក្នុងកាលខាងមុខ ក៏ព្រោះតែខ្លួនបានធ្វើទុកក្នុងកាលមុន ផលទាំងឡាយមានបដិសន្ធិជាដើម ក៏រមែងប្រាកដឡើងក្នុងកាលខាងក្រោយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សំឡេងឆ្លើយ ប្រទីប និងត្រាជាដើម ក្នុងទីនេះ គឺជាឧទាហរណ៍»។ ពាក្យថា «កម្មទុព្វលភាវេនា» លោកពោលដោយធ្វើសេចក្តីថា ក្នុងពេលនោះ ព្រោះតែជីវិតិន្ទ្រិយទន់ខ្សោយ កម្មក៏រមែងទន់ខ្សោយដែរ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសេចក្តីនេះ លោកពោលបង្ហាញទុកក្នុងអដ្ឋកថាហើយក៏ដោយ ក៏ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា «ទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏រមែងកើតមានបាន» នៅតែមាន។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «តំ បិ» សូម្បីតែគតីនិមិត្ត ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «តថា ចវន្តានំ» បានដល់ ពួកសត្វដែលច្យុតទៅ ដោយធ្វើរាជរថទិព្វជាដើមឲ្យជាគតីនិមិត្ត។ ពាក្យថា «ទយ្ហមានកាយេនា» ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈ ក្នុងគាថា។ ការសម្រួលសេចក្តីថា ក្នុងបញ្ចទ្វារ បដិសន្ធិកម្ម រមែងមានក្នុងគោចរពីរ ដោយវៀរចាក (កម្ម)។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «ទ្វិគោចរេ» បានដល់ ក្នុងគោចរពីរ ដែលជាកម្មនិមិត្ត និងគតីនិមិត្ត។ ក្នុងទីនោះ បដិសន្ធិក្នុងបញ្ចទ្វារ គឺបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយដែលច្យុតក្នុងទីបំផុតនៃបញ្ចទ្វារិកមរណាសន្នវិថីចិត្តទាំងឡាយ។ កាលបើលោកពោលថា «សូម្បីតែបដិសន្ធិនោះ ក៏រមែងមានក្នុងគោចរដែលជាគតីនិមិត្ត» ដូច្នេះ សេចក្តីដែលថា «បញ្ចទ្វារិកវិថីចិត្តទាំងឡាយ តែងធ្វើនូវគតីនិមិត្តទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍ប្រាំឲ្យជាអារម្មណ៍» ក៏រមែងសម្រេចបានដែរ។ កាលបើដូច្នោះ ក្នុងទីបំផុតនៃវិថីចិត្តទាំងនោះ បើមិនច្យុតទេ គេអាចពោលបានថា ការច្យុតរបស់សត្វខ្លះ ជួនកាលរមែងកើតមានដោយមនោទ្វារិកវិថីចិត្តទាំងឡាយដែលជាប់ទាក់ទងនឹងវិថីចិត្តនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវិថីចិត្តដែលជាប់ទាក់ទងទាំងនោះ គតីនិមិត្តទាំងឡាយ សូម្បីតែជាអតីត ក៏រមែងបានដល់សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតទៅ ដោយការកាន់យកនូវអតីត និងការកាន់យកនូវសមុទាយៈ។ ហើយធម្មារម្មណ៍ ក៏រមែងបានដល់សត្វទាំងឡាយដែលច្យុតទៅ ដោយការកាន់យកនូវវត្ថុ និងការកាន់យកនូវនាមពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យណាដែលព្រះអាចារ្យពោលទុកថា «ក្នុងកាមាវចរបដិសន្ធិ កម្មនិមិត្ត និងគតីនិមិត្តដែលកាន់យកតាមទ្វារទាំងប្រាំមួយ ដែលជាបច្ចុប្បន្ន ឬជាអតីតារម្មណ៍ រមែងបាន» នោះ គប្បីជ្រាបថា «ពាក្យនោះ ព្រះអាចារ្យពោលទុកល្អហើយពិតប្រាកដ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យណាដែលព្រះអាចារ្យពោលទុកអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវារៈនៃវិថីជាច្រើន ក្នុងចំណែកមុនអំពីវិថីចុងក្រោយយ៉ាងនេះថា «ចិត្តសន្តានរមែងប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ ដោយប្រារព្ធនូវអារម្មណ៍ដែលលេចឡើងយ៉ាងនោះឯង» នោះ សូម្បីតែការប្រារព្ធនូវគតីនិមិត្តដែលលេចឡើងយ៉ាងនោះ ក៏គួរតែបានដែរ។ កាលបើដូច្នោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «សូម្បីតែគតីនិមិត្ត ក៏បានជាអតីតដែរ» លោកទើបពោលពាក្យថា «យទា បន» ជាដើម។ ពាក្យថា «សន្តតិវសេន» បានដល់ តាមអំណាចនៃសន្តតិបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា «តស្សា» បានដល់ នៃគតីនិមិត្តនោះ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា លោកពោលដោយច្រើន មិនមែនពោលដោយការសង្គ្រោះទាំងអស់ឡើយ។ ពាក្យថា «មនោទ្វារិកមរណាសន្នជវនានម្បិ ឥច្ឆិតព្វត្តា» សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះតែលោកប្រាថ្នាដោយភាពជាបុរេជាតបច្ច័យ។ ពាក្យថា «តទនុពន្ធាយ» បានដល់ ដែលតាមទៅកាន់មនោទ្វារិកមរណាសន្នជវនៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា «បដិសន្ធិយាបិ សម្ភវតោ» បានដល់ ព្រោះតែភាពជាបុរេជាតបច្ច័យនៃបុរេជាតបច្ច័យនោះ សូម្បីតែចំពោះបដិសន្ធិ ក៏រមែងមានបាន។ សួរថា ចុះកាលបើព្រះថេរៈមិនបានបំបែកពោលទេ ប៉ុន្តែ កាលបើគួរតែបំបែក ការបំបែកពោលហ្នឹងឯង ទើបសមគួរ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានគតិស្មើគ្នាជាមួយនឹងកម្មនិមិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «ន ច តំ» ជាដើម។ លោកកាលពោលថា «គប្បីផ្សំផ្គុំក្នុងវិភាវនីតាមដែលគួរតែមាន» ហើយ ទើបពោលនូវអបរវាទ (វាទៈរបស់អាចារ្យដទៃ) ទៀតថា «ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត តែងតែអធិប្បាយដោយមិនប្លែកគ្នាឡើយ»។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «អវិសេសតោ វណ្ណេន្តិ» សេចក្តីថា លោកអធិប្បាយដោយមិនបំបែកឡើយ។ លោកកាលមិនទទួលយកនូវអបរវាទនោះម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា «អដ្ឋកថាយំ បន» ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកកាលនឹងលើកតម្កើងនូវអបរវាទនោះ ម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា «យញ្ច តត្ថ» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «តទារម្មណាយ» បានដល់ ដែលមានគតីនិមិត្តនោះជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «តេសំ វចនំ» បានដល់ ពាក្យរបស់អាចារ្យដទៃទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អញ្ញត្រ អវិចារណាយ» ហេតុអ្វីទើបលោកពោល? សួរថា ចុះពាក្យទាំងអស់មានពាក្យថា «អដ្ឋកថាយំ បន» ជាដើម មិនមែនជាពាក្យពិចារណាទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ លោកមិនបានពិចារណានូវភាពជាបាឋៈដែលនៅសេសសល់ តាមអំណាចនៃបាឋៈដែលបានឃើញឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អញ្ញត្រ អវិចារណាយ»។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានសំណួរថា «សូមឲ្យបាឋៈអដ្ឋកថានៅសេសសល់ចុះ ប៉ុន្តែ ចំណែកឯបាឋៈមូលដីកា ព្រោះលោកពោលកំណត់ទុកថា ក្នុងមនោទ្វារតែប៉ុណ្ណោះ តើនឹងនៅសេសសល់យ៉ាងដូចម្តេច?»។ ឆ្លើយថា សូម្បីតែលោកពោលកំណត់ទុកក៏ដោយ កាលបើអត្ថដែលចង់បានក្នុងទីនេះមិនទាន់ពេញលេញទេ វាក៏នៅតែជាបាឋៈដែលនៅសេសសល់ដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ហេតុដទៃមិនមានឡើយ ក្រៅពីការមិនពិចារណា»។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «បច្ចុប្បន្នមតីតំ» ជាដើម។ ការសម្រួលសេចក្តីថា ការច្យុតរមែងមានដោយបញ្ចទ្វារិកជវនវិថីដែលមានតទារម្មណៈជាទីបំផុត។ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏យ៉ាងនេះដែរ។ សូម្បីតែកាលបើមានកម្លាំងខ្លាំង ក៏ដោយសារតែវិថីដែលមានតទារម្មណៈជាទីបំផុតហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «វុត្តត្តា បន» បានដល់ ព្រោះតែលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «បុរិមភាគី ឯវ» បានដល់ ក្នុងចំណែកមុនអំពីបញ្ចទ្វារិកវិថីចុងក្រោយហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «តាហិ» បានដល់ ដោយទេយ្យធម៌វត្ថុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «យថាតំ» មានសេចក្តីថា ក្រុមអត្ថនោះ ប្រៀបដូចជាអ្វី? ពាក្យថា «ឥតោ» បានដល់ ចាកមនុស្សភពនេះ។ ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា លោកអធិប្បាយនូវសំឡេងដែលស្រដៀងនឹងនិមិត្ត។ ពាក្យថា «នដ្ឋចការំ» បានដល់ អក្សរ ច (ចការៈ) ដែលធ្លាក់ចុះ (បាត់បង់)។ ការតភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបាឋៈអដ្ឋកថាថា ពួកញាតិមានមាតាជាដើម តែងតែនាំមកជិតក្នុងបញ្ចទ្វារ។ ពាក្យថា «តវត្ថាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍របស់អ្នក។ ពាក្យថា «ចីនបដសោមារបដាទិវសេន» មានសេចក្តីថា សំពត់ដែលកើតក្នុងប្រទេសចិន ឈ្មោះថា សំពត់ចិន (ចីនបដៈ)。 ក្នុងសំពត់សោមារៈ (សោមារបដៈ) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «តានិ» បានដល់ រស និងផោដ្ឋព្វៈទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ផោដ្ឋព្វៈដទៃទៀត ក៏សមគួរពិតប្រាកដ។ លោកពោលថា «ជាបច្ចុប្បន្នធម៌» ព្រោះតែបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា «ឥឡូវនេះមាន»។ ពាក្យថា «អរូបីនំ» បានដល់ ពួកអរូបព្រហ្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តេ» បានដល់ ពួកអរូបព្រហ្មទាំងនោះ។ ពាក្យថា «តានិ» បានដល់ ឈានថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ។ វិគ្រោះថា ពួកព្រហ្មណាមានឈានដែលបានហើយលះបង់ទៅហើយ ព្រហ្មទាំងនោះ ឈ្មោះថា វិស្សដ្ឋជ្ឈានៈ (អ្នកមានឈានលះបង់ហើយ)។ ពាក្យថា «តតោ យេវ ច» បានដល់ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានឈានលះបង់ហើយហ្នឹងឯង។ វិគ្រោះថា ចិត្តដែលបង្អោនទៅ (ឬទាញទៅ) របស់ពួកព្រហ្មទាំងនេះ (ឈ្មោះថា អាកឌ្ឍិតមានសៈ)។ ពាក្យនេះជាបទវិសេសនៈនៃហេតុ។ លោកបង្ហាញថា «នៃពួកព្រហ្មទាំងឡាយដែលកំពុងកើតក្នុងកាមភព ព្រោះតែមានចិត្តដែលបង្អោនទៅ» គឺរបស់ពួកអរូបព្រហ្មទាំងនោះ។ ពាក្យថា «អញ្ញំ ទុព្វលកម្មំ» បានដល់ កម្មជាត្រិហេតុកៈដ៏ថោកទាប ដទៃទៀតអំពីឧបចារជ្ឈានកម្ម។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ of those who have fallen from the Rupa-loka as well. ពាក្យថា «សតោ» បានដល់ កាលបើមាន (ឬកាលបើឋិតនៅ)។ ពាក្យថា «ឧបត្ថម្ភនេ ការណំ នត្ថិ» នេះ លោកពោលទុក ព្រោះតែឧបចារជ្ឈានកម្មមានគតិដូចជាគរុកម្ម។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែមហគ្គតជ្ឈានកម្មដែលជាគរុកម្មដ៏ដាច់ខាត កាលបើត្រូវកម្លាំងនៃនានានិកន្តិ (ការត្រេកអរផ្សេងៗ) រារាំងហើយ ក៏មិនឲ្យបដិសន្ធិឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងឧបចារជ្ឈានកម្ម មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា «តាទិសានិ» បានដល់ កម្មជាទ្វិហេតុកៈដ៏ថោកទាបមានសភាពយ៉ាងនោះ មិនបានឱកាសឡើយ ព្រោះតែនីវរណៈទាំងឡាយត្រូវបានសង្កត់សង្កិនយ៉ាងល្អហើយហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «យេនា» បានដល់ ដោយសារហេតុជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅនៃឆន្ទៈជាដើមណា។ ពាក្យថា «នានាកម្មានិ បិ» បានដល់ កម្មទាំងឡាយផ្សេងទៀតអំពីឧបចារជ្ឈានកម្ម សូម្បីតែកម្មជាបច្ចុប្បន្ន ឬកម្មជាអបរបរិយាយដែលបានធ្វើទុកក្នុងភពទាំងឡាយជាអតីត។ ពាក្យថា «យេន ច» បានដល់ ដោយសារហេតុជាគ្រឿងបានឱកាសនៃកម្មផ្សេងៗទាំងឡាយផងណា។ ពាក្យថា «តេ» បានដល់ ពួកកាយរូបព្រហ្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «វុត្តនយេន វា» បានដល់ តាមន័យដែលលោកពោលទុកហើយយ៉ាងនេះថា «ព្រោះតែពួកព្រហ្មទាំងនោះមាននីវរណៈដែលសង្កត់សង្កិនយ៉ាងល្អហើយ មានចិត្តសន្តានដែលអប់រំហើយដោយឈានដ៏វិសេសដែលដល់នូវអប្បនា [និងដោយពាក្យថា យស្មា បនា ជាដើម]» ផង។ ពាក្យថា «តំ ការណំ» បានដល់ ហេតុដែលមិនមានអហេតុកបដិសន្ធិ។ ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃវិថីមុត្តចិត្តទាំងឡាយ ក្នុងភពតៗទៅ។ ពាក្យថា «យថា តានិយេវ ឱសធានិ» មានសេចក្តីប្រៀបធៀបថា ក្នុងលោក កាលបើបុគ្គលបានថ្នាំមួយមុខ ហើយលេបថ្នាំនោះរាល់ថ្ងៃ។ ម្នាក់ទៀតឃើញគាត់លេបថ្នាំក្នុងថ្ងៃដំបូង ក៏សួរថា «តើអ្នកលេបថ្នាំឈ្មោះអ្វី?» គាត់ក៏ប្រាប់ថា «ខ្ញុំលេបថ្នាំឈ្មោះនេះ»។ លុះថ្ងៃបន្ទាប់ៗមកទៀត ឃើញគាត់លេបថ្នាំនោះដដែល ក៏សួរយ៉ាងនោះទៀត គាត់ក៏ប្រាប់ថា «ខ្ញុំលេបថ្នាំនោះឯង»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ថ្នាំនោះឯង» មានសេចក្តីថា «ថ្នាំណាដែលខ្ញុំបានលេបក្នុងថ្ងៃដំបូង ដែលអ្នកបានសួរ និងដែលខ្ញុំបានប្រាប់ ខ្ញុំក៏លេបថ្នាំនោះឯងក្នុងថ្ងៃនេះ»។ ប៉ុន្តែ តាមពិតទៅ ថ្នាំដែលលេបក្នុងថ្ងៃដំបូងផ្សេង ថ្នាំដែលលេបក្នុងថ្ងៃនេះផ្សេង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែថ្នាំដទៃដែលស្រដៀងគ្នានឹងថ្នាំនោះ ជនទាំងឡាយក្នុងលោកតែងតែហៅថា «ថ្នាំនោះឯង» យ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំលេបថ្នាំទាំងនោះឯង»។ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការហៅក្នុងធម៌ដែលស្រដៀងគ្នានោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «តស្មឹ» បានដល់ ក្នុងភវង្គចិត្ត។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កាលបើភវង្គចិត្តមិនប្រព្រឹត្តទៅ ឧបបត្តិភពរមែងដាច់សូន្យ។ កាលបើភវង្គចិត្តប្រព្រឹត្តទៅ ឧបបត្តិភពមិនដាច់សូន្យឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែភវង្គចិត្តនោះជាហេតុនាំមកនូវភាពមិនដាច់សូន្យនៃឧបបត្តិភពនោះ ទើបលោកហៅថា «ភវង្គ» (អង្គនៃភព)។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិភវោ» លោកហៅថា តំណនៃកម្មជខន្ធ (កម្មជខន្ធសន្តាន)។ ពាក្យថា «បរសមយេ» បានដល់ ក្នុងវាទៈរបស់ពួកឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «វដ្តមូលានិ» លោកហៅថា អវិជ្ជា និងតណ្ហា។ វិគ្រោះថា ឫសគល់នៃវដ្តៈទាំងឡាយ រមែងដាច់សូន្យយ៉ាងល្អក្នុងព្រះនិព្វាននេះ (ព្រះនិព្វាននោះ ឈ្មោះថា វដ្តមូលសមុច្ឆេទៈ)។ ពាក្យថា «យស្ស អត្ថាយ» បានដល់ ដើម្បីបាននូវព្រះនិព្វានមានសឧបាទិសេសនិព្វានជាដើម។ ពាក្យថា «បដ្ឋបិយន្តិ» បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ វិគ្រោះថា ពួកអរិយជនតែងតែដល់នូវព្រះនិព្វាននេះ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ឈ្មោះថា បទៈ (ទីរលត់)។ ព្រោះតែក្នុងបទបន្ទាប់ លោកកាន់យកនូវអនុបាទិសេសនិព្វាន ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលថា សឧបាទិសេសនិព្វាន។ វិគ្រោះថា ជនទាំងឡាយណាដឹងច្បាស់ ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា ពុធៈ (អ្នកដឹង, បណ្ឌិត)។ វិគ្រោះថា ពួកបុគ្គលណាមានចំណងគឺសិនេហៈ (តណ្ហា) ដាច់សូន្យយ៉ាងល្អជាមួយគ្នាហើយ បុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថា សុសមុច្ឆិន្នសិនេហពន្ធនៈ (អ្នកមានចំណងគឺសិនេហៈដាច់សូន្យយ៉ាងល្អហើយ)។ សួរថា ចុះចំណងនោះដាច់សូន្យយ៉ាងល្អយ៉ាងដូចម្តេច? ហើយដាច់សូន្យជាមួយគ្នានឹងធម៌ណាខ្លះ? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនេះ លោកទើបពោលពាក្យថា «អនុសយមត្តម្បិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «សេសកិលេសេហិ» បានដល់ ដោយកិលេសដែលនៅសេសសល់ក្រៅពីចំណងគឺតណ្ហាសិនេហៈ។ ពាក្យថា «អធិសយិតំ» បានដល់ ការដេកត្រាំយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយមិនអាចសូម្បីតែសង្កត់សង្កិនបានឡើយ។ ពាក្យថា «អធិគមាវហំ» បានដល់ ធម៌ដែលនាំមកនូវអធិគមៈ។ ពាក្យថា អធិគមៈ លោកហៅថា លោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ។ ធម៌ណាដែលនាំមកនូវលោកុត្តរធម៌នោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា អធិគមាវហៈ (ធម៌នាំមកនូវអធិគមៈ)។ ពាក្យថា «សីលំ» បានដល់ ចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា «ធុតង្គំ» បានដល់ ធុតង្គ ១៣ ប្រការ។ សេចក្តីដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


Vīthimuttasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

អនុទីបនា នៃវិថីមុត្តសង្គហទីបនី ចប់ហើយ។


6. Rūpasaṅgahaanudīpanā

៦. រូបសង្គហអនុទីបនា


156. Rūpasaṅgahe[Pg.190]. ‘‘Cittacetasike’’ti cittacetasika dhamme. ‘‘Dvīhi pabhedappavattīhī’’ti dvīhi pabhedasaṅgahapavatti saṅgahehi. ‘‘Ye vattantī’’ti ye dhammā vattanti pavattanti. ‘‘Ettāvatā’’ti ettakena ‘tattha vuttābhidhammatthā’tiādikena vacanakkamena. Nipātaṃ icchantā ettakehi pañcahi paricchedehīti vaṇṇenti. Vacanavipallāsaṃ icchantātipi yujjati. ‘‘Samuṭṭhātī’’ti suṭṭhu uṭṭhāti, pātubbhavati, vijjamānataṃ gacchati. ‘‘Kammādī’’ti kammādipaccayo. ‘‘Piṇḍī’’ti ekagghanatā vuccati. Upādāya mahantāni eva hutvāti sambandho. Indriyabaddhasantānaṃ sattasantānaṃ. Ajjhatta santānaṃtipi vuccati. ‘‘Visaṃvādakaṭṭhenā’’ti virādhakaṭṭhena. Bhūtañca abhūtaṃ katvā abhūtañca bhūtaṃ katvā sandassakaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Bhūtavajjappaṭicchādanakammaṃ mahāmāyā nāma. Māyaṃ karontīti māyākārā. Āvisanaṃ nāma sattānaṃ sarīresu āvisanaṃ. Gahaṇaṃ nāma sattānaṃ attanovasaṃ vattāpanaṃ. Tadubhayaṃ karontā kattha ṭhatvā karonti. Antovāṭhatvā karonti, bahivā ṭhatvā karontīti pākatikehi manussehi jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyattā acinteyyaṭṭhānaṃ nāma. ‘‘Vañcakaṭṭhenā’’ti etā pakatiyā atidubbaṇṇaṃ attānaṃ devaccharāvaṇṇaṃ katvā vañcenti. Vasanarukkhagumbaṃpi dibbavimānaṃ katvā vañcenti. Evarūpena vañcakaṭṭhena. ‘‘Tenevaṭṭhenā’’ti visaṃvādakaṭṭhādinā tividheneva atthena. Tānipihi asattabhūtaṃyeva attānaṃ sattoti visaṃvādenti. Arukkhaṃyeva attānaṃ rukkhoti visaṃvādenti. Aniṭṭhaṃ, akantaṃ, amanāpaṃyeva attānaṃ iṭṭho, kanto, manāpoti vañcenti, tathā sahajātānañca tesaṃ aññamaññassa anto vā tiṭṭhanti. Udāhubahivātiṭṭhantīti jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyaṃ ṭhānaṃ hotīti. ‘‘Ubhayatthapī’’ti māyākārādi mahābhūtesu ca pathaviyādimahābhūtesu ca. ‘‘Abhūtānī’’ti asantāni, asaccāni[Pg.191].‘‘Abbhutānī’’ti acchariyakammāni. ‘‘Imasmiṃ pāṭhe’’ti catunnaṃ mahābhūtānanti evaṃ sambandha padasahite pāṭhe. Aññattha pana upādārūpaṃ anupādārūpantiādīsu yakāra viraho diṭṭhoti adhippāyo. Dhātūnaṃ anekatthattā ‘‘pathayati pakkhāyatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Puthū’’ti pāṭipadikapadaṃ. Tameva jātatthe niruttinayena pathavīti siddhanti dassetuṃ ‘‘puthumahantī’’tiādi vuttaṃ. Pakārena thavīyatīti atthe pathavīti idaṃ ujukameva. ‘‘Āpetī’’ti byāpeti. ‘‘Appāyatī’’ti bhusaṃ pāyati, vaḍḍheti. Tenāha ‘‘suṭṭhu brūhetī’’tiādiṃ. Nisānatthavaseneva paripācanatthopi labbhatīti āha ‘‘paripācetivā’’ti. ‘‘Samīretī’’ti suṭṭhu īreti kampeti. Vāyati vahatīti vāyo atthātissaya nayena. ‘‘Vitthambhanaṃ’’ti vividhena ākārena bhūtasaṅghāṭānaṃ thambhanaṃ vahanaṃ abhinīharaṇaṃ. Kakkhaḷatā nāma kharatā pharusatā. Sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānatthāya thaddhatā thūlatā. Sā sesabhūtesu natthīti āha ‘‘sesabhūtattayaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Anavaṭṭhānatā’’ti ettha avaṭṭhānaṃ nāma acalaṭṭhānaṃ. Na avaṭṭhānanti anavaṭṭhānaṃ. Calananti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘mudubhūtāpī’’tiādiṃ. Ābandhakaṃ nāma ābandhitabbe vatthumhi mudumhi sati, daḷhaṃ na bandhati. Thaddhesati, daḷhaṃ bandhatīti idaṃ lokatova siddhanti āha ‘‘ābandhitabbāyā’’tiādiṃ. ‘‘Tabbhāvaṃ’’ti pariṇatabhāvaṃ. ‘‘Paripācakatā dassanato’’ti hemante ajjhohaṭāhārānaṃ suṭṭhuparipācakatā dassanatoti vadanti. Usati dahatīti uṇhaṃ. ‘‘Dahatī’’ti ca uṇhatejopi uṇhabhāvena dahati, sītatejopi sītabhāvena dahati. Uṇhena phuṭṭhaṃ vatthu uṇhattaṃ gacchati, sītena phuṭṭhaṃ vatthu sītattaṃ gacchati. Yañca uṇhattaṃ gacchati, taṃ uṇhatejo uṇhabhāvena dahatināma. Yañca sītattaṃ gacchati, taṃ sītatejo sītabhāvena dahatināma. Evaṃ sītatejopi usatidahatīti atthena uṇhatta lakkhaṇonāma hotīti. Evaṃsante nīlenavaṇṇena phuṭṭhaṃ vatthu nīlaṃ hoti. Pītena phuṭṭhaṃ pītaṃ hoti. Nīlaṃpi pītaṃpi taṃ vatthuṃ dahatināmāti ce. Nīlena vaṇṇena phuṭṭhaṃnāma natthi. Tathā pītena[Pg.192]. Kasmā, nīlādīnaṃ upādārūpānaṃ phusana kiccā bhāvato. Sammissitaṃ nāma hoti. Na ca sammissanamattena dahati. Phusanto eva dahati. Phusantānaṃpi pathavivātānaṃ dahanakiccaṃ natthi. Paripācanakiccaṃ natthīti adhippāyo. Sace ghanathaddhe silāthambhe vitthambhanaṃ atthi, sakalo silāthambho kappāsapicuguḷhoviya sithilo ca lahuko ca bhaveyya. Naca bhavati. Tasmā tattha vitthambhanaṃ natthīti adhippāyena ‘‘so pana ghanathaddhesu silāthambhādīsu na labbhatī’’ti codeti. Tattha pana vitthambhanaṃ labbhamānaṃ adhimattena na labbhati, sahajātabhūtānaṃ upatthambhanamattena labbhatīti dassento ‘‘nā’’ti vatvā ‘‘tatthahī’’tiādimāha. Tattha ‘‘vahatī’’ti thaddhakakkhaḷa kiccaṃ vahati.

១៥៦. ក្នុងរូបសង្គហៈ។ បទថា “Cittacetasike” បានដល់ធម៌គឺចិត្ត និងចេតសិក។ បទថា “Dvīhi pabhedappavattīhi” គឺដោយសង្គហៈគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃចំណែកពីរយ៉ាង។ បទថា “Ye vattanti” បានដល់ធម៌ទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា “Ettāvatā” គឺដោយលំដាប់នៃពាក្យមានជាដើមថា ‘tattha vuttābhidhammatthā’ ប៉ុណ្ណេះ។ ពួកលោកដែលប្រាថ្នានូវនិបាត រមែងអធិប្បាយថា ដោយបរិច្ឆេទទាំង ៥ ប៉ុណ្ណេះ។ ទោះបីប្រាថ្នានូវការត្រឡប់នៃពាក្យ ក៏សមគួរដែរ។ បទថា “Samuṭṭhāti” គឺកើតឡើងដោយប្រពៃ គឺប្រាកដឡើង ដល់នូវភាពជាសភាវៈដែលមាននៅ។ បទថា “Kammādī” បានដល់បច្ច័យមានកម្មជាដើម។ បទថា “Piṇḍī” លោកហៅថា ភាពជាដុំតែមួយ (ឯកគ្ឃនតា)។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ក្លាយជាធំដោយអាស្រ័យ (នូវមហាភូត) ហ្នឹងឯង។ នៃសន្តានដែលជាប់ដោយឥន្ទ្រី គឺសន្តាននៃសត្វ។ លោកហៅថា អជ្ឈត្តសន្តាន (សន្តានខាងក្នុង) ក៏បាន។ បទថា “Visaṃvādakaṭṭhena” គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឃ្លាតចាកការពិត។ ពាក្យថា ធ្វើរបស់ដែលមានពិតឲ្យទៅជាមិនពិត និងធ្វើរបស់ដែលមិនពិតឲ្យទៅជាមានពិត ហើយបង្ហាញឲ្យឃើញ ដូច្នេះជាដើម។ អំពើដែលបិទបាំងនូវទោសដែលមានពិត ឈ្មោះថា មហាមាយា។ ពួកអ្នកដែលធ្វើនូវមាយា ឈ្មោះថា មាយាការ (អ្នកលេងមាយា)។ ការចូលសណ្ឋិត គឺការចូលទៅក្នុងសរីរៈនៃសត្វទាំងឡាយ។ ការកាន់យក គឺការធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន។ កាលដែលធ្វើនូវកិច្ចទាំងពីរនោះ តើឈរនៅកន្លែងណាទើបធ្វើ? ឈរនៅខាងក្នុង ឬឈរនៅខាងក្រៅ គឺជាឋានៈដែលមនុស្សធម្មតាមិនអាចដឹង មិនអាចឃើញបាន ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អចិន្តេយ្យដ្ឋាន (ឋានៈដែលមិនគួរគិត)។ បទថា “Vañcakaṭṭhena” គឺពួកមាយាការទាំងនោះ តែងបញ្ឆោតដោយធ្វើខ្លួនឯងដែលមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់បំផុតដោយប្រក្រតី ឲ្យមានពណ៌សម្បុរដូចជាទេពអប្សរ។ សូម្បីតែដើមឈើ និងគុម្ពោតព្រៃដែលជាទីអាស្រ័យនៅ ក៏ធ្វើឲ្យទៅជាវិមានទិព្វហើយបញ្ឆោត។ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបញ្ឆោតមានសភាពយ៉ាងនេះ។ បទថា “Tenevaṭṭhena” គឺដោយអត្ថ ៣ យ៉ាង មានអត្ថថាជាគ្រឿងឃ្លាតចាកការពិតជាដើមហ្នឹងឯង។ ព្រោះថា សូម្បីមហាភូតទាំងនោះ ក៏បញ្ឆោតខ្លួនឯងដែលមិនមែនជាសត្វ ថាជាសត្វ។ បញ្ឆោតខ្លួនឯងដែលមិនមែនជាដើមឈើ ថាជាដើមឈើ។ បញ្ឆោតរបស់ដែលមិនជាទីប្រាថ្នា មិនជាទីត្រេកអរ មិនជាទីពេញចិត្ត ថាជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ជាទីពេញចិត្ត ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមមហាភូតដែលកើតរួមគ្នាទាំងនោះ តើវានៅខាងក្នុង ឬនៅខាងក្រៅនៃគ្នា និងគ្នា គឺជាឋានៈដែលមិនអាចដឹង មិនអាចឃើញបាន។ បទថា “Ubhayatthapī” គឺទាំងក្នុងមហាភូតមានមាយាការជាដើមផង ទាំងក្នុងមហាភូតមានបឋវីជាដើមផង។ បទថា “Abhūtānī” គឺរបស់ដែលមិនមានពិត មិនមែនជាការពិត។ បទថា “Abbhutānī” គឺអំពើដ៏អស្ចារ្យ។ បទថា “Imasmiṃ pāṭhe” គឺក្នុងបាឋៈដែលមានបទតភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា Catunnaṃ mahābhūtānaṃ (នៃមហាភូតទាំង ៤)។ ចំណែកក្នុងទីដទៃ មានពាក្យថា Upādārūpaṃ anupādārūpaṃ ជាដើម ឃើញថាមានការលុបអក្សរ យ (យការវិរហៈ) នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ទើបលោកពោលថា “Pathayati pakkhāyati”។ បទថា “Puthū” ជាបាតិបទិកបទ (បទដើម)។ ដើម្បីបង្ហាញថា បទនោះសម្រេចជា បឋវី ក្នុងអត្ថថា កើតឡើង តាមន័យនិរុត្តិ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា “Puthumahantī”។ បទថា បឋវី ក្នុងអត្ថថា ឋិតនៅដោយប្រការប្លែកៗ នេះជាបទត្រង់ៗតែម្តង។ បទថា “Āpetī” គឺផ្សព្វផ្សាយទៅ។ បទថា “Appāyatī” គឺញ៉ាំងឲ្យចម្រើន ឲ្យដុះដាលខ្លាំង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Suṭṭhu brūheti” ជាដើម។ ដោយអំណាចនៃអត្ថថា សំលៀង ក៏រមែងបាននូវអត្ថថា ធ្វើឲ្យទុំ (ចម្អិន) ដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “Paripāceti vā”។ បទថា “Samīretī” គឺញ៉ាំងឲ្យញ័រ ឲ្យកម្រើកដោយប្រពៃ។ ឈ្មោះថា វាយោ ព្រោះអត្ថថា បក់ទៅ ឬនាំទៅ ដោយន័យនៃអត្ថាតិស័យ។ បទថា “Vitthambhanaṃ” គឺការទ្រទ្រង់ ការនាំទៅ និងការញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនៃពួកភូតរូបដោយអាការផ្សេងៗ។ ភាពជាកក្ខឡៈ គឺភាពគ្រើម ភាពរដុប។ ភាពរឹង ភាពធំ ដើម្បីជាទីតាំងនៃរូបដែលកើតជាមួយគ្នា។ ភាពរឹងនោះមិនមានក្នុងភូតរូបដែលសេសសល់ឡើយ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “Sesabhūtattayaṃ upādāya”។ បទថា “Anavaṭṭhānatā” ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា អវដ្ឋានៈ គឺទីតាំងដែលមិនកម្រើក។ ការមិនតាំងនៅនឹង ឈ្មោះថា អនវដ្ឋានៈ។ លោកចង់ពោលថា ការកម្រើក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “Mudubhūtāpi” ជាដើម។ ដែលឈ្មោះថា អាពន្ធកៈ (គ្រឿងចង) នោះ កាលបើវត្ថុដែលត្រូវចងជាវត្ថុទន់ វារមែងមិនចងឲ្យមាំឡើយ។ កាលបើជារបស់រឹង វារមែងចងឲ្យមាំ នេះជាសេចក្តីសម្រេចដោយលោកិយ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “Ābandhitabbāya” ជាដើម។ បទថា “Tabbhāvaṃ” គឺសភាវៈដែលប្រែប្រួលទៅ។ ព្រោះឃើញនូវភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យទុំ។ លោកពោលថា ព្រោះឃើញនូវភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យអាហារដែលបរិភោគហើយក្នុងរដូវរងា ឲ្យរលួយ (រំលាយ) ទៅដោយប្រពៃ។ ឈ្មោះថា ឧណ្ហៈ ព្រោះអត្ថថា ក្តៅ រមែងដុត។ បទថា “Dahatī” គឺសូម្បីតែឧណ្ហតេជោ ក៏រមែងដុតដោយសភាវៈក្តៅ សូម្បីសីតតេជោ ក៏រមែងដុតដោយសភាវៈត្រជាក់។ វត្ថុដែលប៉ះនឹងកម្តៅ រមែងដល់នូវភាពក្តៅ វត្ថុដែលប៉ះនឹងភាពត្រជាក់ រមែងដល់នូវភាពត្រជាក់។ វត្ថុណាដែលដល់នូវភាពក្តៅ វត្ថុនោះឈ្មោះថា ត្រូវឧណ្ហតេជោដុតដោយសភាវៈក្តៅ។ វត្ថុណាដែលដល់នូវភាពត្រជាក់ វត្ថុនោះឈ្មោះថា ត្រូវសីតតេជោដុតដោយសភាវៈត្រជាក់។ យ៉ាងនេះ សូម្បីសីតតេជោ ក៏ឈ្មោះថាមានលក្ខណៈក្តៅ ដោយអត្ថថាដុត។ កាលបើដូច្នោះ វត្ថុដែលប៉ះនឹងពណ៌ខៀវ រមែងទៅជាខៀវ។ ប៉ះនឹងពណ៌លឿង រមែងទៅជាលឿង។ បើដូច្នោះ តើពណ៌ខៀវក្តី ពណ៌លឿងក្តី ឈ្មោះថាដុតនូវវត្ថុនោះឬ? ការដែលឈ្មោះថា ប៉ះដោយពណ៌ខៀវនោះ មិនមានឡើយ។ ពណ៌លឿងក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពណ៌មានពណ៌ខៀវជាដើម ដែលជាឧបាទាយរូប មិនមានកិច្ចក្នុងការប៉ះពាល់ឡើយ។ គ្រាន់តែហៅថា ច្របូកច្របល់គ្នា។ ហើយក៏មិនមែនដុតដោយគ្រាន់តែការច្របូកច្របល់គ្នានោះដែរ។ លុះត្រាតែប៉ះ ទើបដុត។ សូម្បីបឋវីធាតុ និងវាយោធាតុដែលប៉ះពាល់ ក៏មិនមានកិច្ចក្នុងការដុតដែរ។ គឺមិនមានកិច្ចក្នុងការធ្វើឲ្យទុំ (រំលាយ) ឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ប្រសិនបើមានការទ្រទ្រង់ (វិត្ថម្ភនៈ) ក្នុងសិលាសសរដែលណែនរឹងមែននោះ សិលាសសរទាំងមូលគប្បីទៅជាធូរ និងស្រាល ដូចជាដុំសំឡី។ តែវាមិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយបំណងថា វិត្ថម្ភនៈមិនមានក្នុងទីនោះ ទើបលោកចោទថា “So pana ghanathaddhesu silāthambhādīsu na labbhati”។ ដើម្បីបង្ហាញថា វិត្ថម្ភនៈដែលមានក្នុងទីនោះ មិនមែនមានដោយលើសលប់ទេ គឺមានត្រឹមតែជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់ភូតរូបដែលកើតជាមួយគ្នា ទើបលោកបដិសេធថា “Nā” ហើយពោលពាក្យមានជាដើមថា “Tatthahi”។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “Vahatī” គឺទ្រទ្រង់នូវកិច្ចដែលរឹង និងកក្ខឡៈ។


Pasādarūpesu. ‘‘Samavisamaṃ’’ti samaṭṭhānañca visamaṭṭhānañca, samadesañca visamadesañca, samapathañca visamapathañcāti evamādiṃ samavisamaṃ. ‘‘Ācikkhatī’’ti ācikkhantaṃ viya taṃ jānana kiccaṃ sampādeti. Tenāha ‘‘samavisamajānanassa taṃ mūlakattā’’ti. ‘‘Anirākaraṇato’’ti appaṭikkhipanato. ‘‘Taṃ vā’’ti rūpaṃ vā. Suṇanti janā. Suyyanti janehi. Evaṃ ghāyantītiādīsu. ‘‘Jīvita nimittaṃ’’ti jīvitappavattikāraṇabhūto. ‘‘Ninnatāyā’’ti visayavisayībhāvūpagamanena ninnatāya. ‘‘Jīvitavutti sampādakattā’’ti nānāvacībhedavacīkammappavattanenāti adhippāyo. Ime pana pañca cakkhu pasādādayoti sambandho. ‘‘Daṭṭhukāmatā’’ti rūpataṇhā vuccati. Ādisaddena sotukāmatā ghāyitukāmatā sāyitukāmatā phusitukāmatāyo saṅgayhanti. Atthato saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā eva. ‘‘Nidānaṃ’’ti kāraṇaṃ. Daṭṭhukāmatādayo nidāna massāti viggaho. Kusalā kusalakammaṃ. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ. Kammameva. Daṭṭhukāmatādinidānakammaṃ samuṭṭhānaṃ yesanti samāso. Pathaviādīni bhūtāni. Tesaṃ pasādo lakkhaṇaṃ etesanti viggaho. Dutīya vikappe. Rūpādīnaṃ pañcārammaṇānaṃ abhighātaṃ arahatīti rūpādiabhighātāraho. Bhūtānaṃ pasādo bhūtappasādo. So lakkhaṇaṃ etesanti viggaho. Cakkhu ūkāsirappamāṇe diṭṭha maṇḍale [Pg.193] tiṭṭhatīti sambandho. ‘‘Diṭṭhamaṇḍale’’ti mahājanehi pakati cakkhunā diṭṭhe pasannamaṇḍale. Telaṃ sattapicupaṭalāni byāpetvā tiṭṭhativiyāti yojanā. ‘‘Sotabilaṃ’’ nāma sotakūpo. ‘‘Aṅguliveṭhanā’’ nāma aṅgulimuddikā. ‘‘Upacitatanutambalomaṃ’’ti rāsīkatañca viraḷañca tambalohavaṇṇañca sukhumalomaṃ. Upacitaṃ rāsīkataṃ tanutambalomaṃ etthāti viggaho. ‘‘Ajapadasaṇṭhānaṃ’’ti ajassa pādena akkantapadasaṇṭhānavantaṃ. ‘‘Uppaladalaṃ’’ nāma uppalapaṇṇaṃ. Uppaladalassa aggasaṇṭhānavantaṃ. ‘‘Vaṭṭi’’ nāma idha manussānaṃ sarīrākārasaṇṭhitā āyatapiṇḍi. ‘‘Sukkhacammāni ca ṭhapetvā’’ti sambandho. Te pana pañcappasādā. Samudīraṇaṃ cañcalanaṃ. ‘‘Yathātaṃ’’ti katamaṃ viya taṃ. Ime pasādā vicittā, kathaṃvicittāti āha ‘‘aññamaññaṃ asadisā’’ti. Kathaṃ asadisāti āha ‘‘tehī’’tiādiṃ.

ក្នុងបសាទរូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «សមវិសមំ» បានដល់ ទីកន្លែងស្មើនិងទីកន្លែងមិនស្មើផង ប្រទេសស្មើនិងប្រទេសមិនស្មើផង ផ្លូវស្មើនិងផ្លូវមិនស្មើផង សេចក្តីស្មើនិងមិនស្មើ មានអាទិដូច្នេះ។ ពាក្យថា «អាចិក្ខតិ» គឺរមែងញ៉ាំងកិច្ចគឺការដឹងនោះឲ្យសម្រេច ហាក់ដូចជាប្រាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះរូបនោះជាហេតុដើមនៃការដឹងនូវសេចក្តីស្មើនិងមិនស្មើ»។ ពាក្យថា «អនិរាករណតោ» គឺព្រោះមិនបដិសេធ។ ពាក្យថា «តំ វា» គឺឬមួយនូវរូប។ ជនទាំងឡាយរមែងឮ។ (សព្ទទាំងឡាយ) ជនទាំងឡាយរមែងឮ។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិថា «រមែងធុំក្លិន» យ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «ជីវិតនិមិត្តំ» គឺរូបដែលជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិត។ ពាក្យថា «និន្នតាយ» គឺព្រោះការឱនទៅដោយការចូលទៅដល់ភាពជាវិស័យនិងវិសយី។ ពាក្យថា «ជីវិតវុត្តិសម្បាទកត្តា» មានអធិប្បាយថា ព្រោះការញ៉ាំងវចីកម្មដែលប្លែកគ្នាផ្សេងៗឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ក៏បសាទទាំង ៥ នេះ មានចក្ខុបសាទជាដើម»។ ពាក្យថា «ទដ្ឋុកាមតា» ហៅថា រូបតណ្ហា។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» រមែងសង្គ្រោះយកការចង់ស្តាប់ ការចង់ធុំក្លិន ការចង់ដឹងរស និងការចង់ពាល់ត្រូវ។ ដោយសេចក្តី គឺសទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា និងផោដ្ឋព្វតណ្ហានោះឯង។ ពាក្យថា «និទានំ» គឺហេតុ។ វិគ្រោះថា «ការចង់ឃើញជាដើម ជាហេតុនៃកម្មនោះ» (ទដ្ឋុកាមតាទិនិទានំ)។ បានដល់ កុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម។ វិគ្រោះថា «កម្មរមែងតាំងឡើងដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សមុដ្ឋានៈ»។ បានដល់ កម្មនោះឯង។ សមាសថា «កម្មមានការចង់ឃើញជាដើមជាហេតុ ជាសមុដ្ឋាននៃបសាទរូបទាំងឡាយណា បសាទរូបទាំងឡាយនោះ (ឈ្មោះថា ទដ្ឋុកាមតាទិនិទានកម្មសមុដ្ឋានៈ)»។ មហាភូតរូបទាំងឡាយ មានបឋវីធាតុជាដើម។ វិគ្រោះថា «ភាពថ្លានៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះ ជាលក្ខណៈនៃរូបទាំងឡាយនេះ» (ភូតប្បសាទលក្ខណា)។ ក្នុងវិកប្បៈទី ២។ វិគ្រោះថា «រូបដែលគួរដល់ការប៉ះទង្គិចនៃអារម្មណ៍ទាំង ៥ មានរូបារម្មណ៍ជាដើម ឈ្មោះថា រូបាទិអភិឃាតារហៈ»។ ភាពថ្លានៃមហាភូតរូប ឈ្មោះថា ភូតប្បសាទ។ វិគ្រោះថា «ភូតប្បសាទនោះ ជាលក្ខណៈនៃរូបទាំងឡាយនេះ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ចក្ខុបសាទ រមែងតាំងនៅក្នុងមណ្ឌលដែលឃើញ ដ៏មានប្រមាណប៉ុនក្បាលចៃ»។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋមណ្ឌលេ» គឺក្នុងមណ្ឌលដ៏ថ្លាដែលមហាជនឃើញដោយចក្ខុធម្មតា។ ការប្រកបសេចក្តីថា «ហាក់ដូចជាប្រេងដែលជ្រាបសព្វសន្លឹកសំឡី ៧ ជាន់ ហើយតាំងនៅ»។ ដែលឈ្មោះថា «សោតពិលៈ» គឺ រន្ធត្រចៀក។ ដែលឈ្មោះថា «អង្គុលិវេឋនៈ» គឺ ក្រវិលចិញ្ចៀន។ ពាក្យថា «ឧបចិតតនុតម្ពលោមំ» គឺរោមដ៏ល្អិត ដែលដុះក្រាស់ផង ស្តើងផង មានពណ៌ដូចទង់ដែងផង។ វិគ្រោះថា «រោមស្តើងមានពណ៌ដូចទង់ដែងដែលប្រជុំគ្នាក្នុងរន្ធត្រចៀកនេះ»។ ពាក្យថា «អជបទសណ្ឋានំ» គឺមានសណ្ឋានដូចជាស្នាមជើងដែលពពែជាន់។ ដែលឈ្មោះថា «ឧប្បលទលៈ» គឺ ស្រទាប់ផ្កាឧប្បល។ មានសណ្ឋានដូចជាចុងនៃស្រទាប់ផ្កាឧប្បល។ ដែលឈ្មោះថា «វដ្តិ» ក្នុងទីនេះ គឺដុំសាច់វែងដែលមានសណ្ឋានដូចជាទ្រង់ទ្រាយរូបរាងកាយរបស់មនុស្ស។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «លើកលែងតែស្បែកស្ងួតទាំងឡាយចេញ»។ ក៏បសាទទាំង ៥ នោះ។ ពាក្យថា «សមុទីរណៈ» គឺ ការកម្រើកញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «យថាតំ» គឺដូចជាអ្វីនោះ។ បសាទទាំងឡាយនេះ វិចិត្រ, វិចិត្រយ៉ាងណា? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនដូចគ្នាទៅវិញទៅមក»។ មិនដូចគ្នាយ៉ាងណា? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «តេហិ»។


Gocararūpesu. ‘‘Vaṇṇavisesaṃ’’ti vaṇṇavisesatthaṃ. Vaṇṇavikāranti vuttaṃ hoti. Hadaye gato pavatto bhāvo hadayaṅgatabhāvo. ‘‘Bhāvo’’ti ca adhippāyo vuccati. Taṃ pakāseti, mukhe vaṇṇavikāraṃ disvā ayaṃ me tussati, ayaṃ me ruccati, ayaṃ me kuppati, ayaṃ somanassito, ayaṃ domanassitoti evaṃ jānanapaccayattā. ‘‘Pakatiyā pī’’ti vaṇṇavisesaṃ anāpajjitvāpīti adhippāyo. ‘‘Yaṃ kiñcidabbaṃ’’ti saviññāṇakavatthuṃ. Samavisamaṃ pubbe pakāsitaṃ. Taṃ taṃ atthaṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa tassa atthassa jānanato. Attano vatthuṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa vatthussapi jānanato. ‘‘Attano vatthuṃ sūcetī’’ti idha idaṃ nāma atthīti pakāseti. ‘‘Phusīyatī’’ti phusitvā vijānīyati. ‘‘Taṃ’’ti phusanaṃ. ‘‘Tassā’’ti āpodhātuyā. ‘‘Dravatāvā’’ti addatintarasatāvā. Phusitvā gayhati, sā ca āpodhātu siyāti codeti. Vuccate parihāro. Evaṃ pana na labbhati, tasmā sā tejoyeva. Na āpoti. Ettha evaṃ alabbhamānāpi sāsītatā āpoyeva, na tejo. Kasmā, āpassapi sītuṇhavasena duvidhatā sambhavato[Pg.194]. Tasmiñhi loharase uṇhatā uṇhaāpo, sītavatthūsu sītatā sītaāpoti ce. Evaṃ pana sati tejo nāma natthīti āpajjatīti parihāro. ‘‘Saha appavattanato’’ti ekato appavattanato. ‘‘Orapārānaṃ viyā’’ti nadiyaṃ tīraṃ nāma idaṃ orimatīraṃ, idaṃ pārimanti niyamato natthi. Yattha sayaṃ tiṭṭhati, taṃ orimanti, itaraṃ pārimanti voharati. Evaṃ orapārānaṃ anavaṭṭhānaṃ hotīti. Ettha ca ‘‘sītuṇhānaṃ saha appavattanato’’ti etena yadi te saha pavatteyyuṃ. Tattha sītatā āponāma, uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te saha pavattanti, tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti. Na na vattabbā. Kasmā, uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati. Yathātaṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantīti. Tasmā te saha na pavattanti. Saha appavattesupi tesu aññattha sītavatthūsu sītatā āponāmāti vattabbameva hotīti codanā. Evaṃsante tasmiṃ loharase sabbepi rūpadhammā uṇhattaṃ gacchantīti sabbepi tejobhāvaṃ pāpuṇanti. ‘Uṇhatta lakkhaṇo tejo’tihi vuttaṃ. Yadi ca sītavatthūsu sītabhāvo nāma siyā. Tatthapi tena yuttā sabbepi rūpadhammā sītataṃ gacchantiyeva. Tatthapi tavamatiyā sabbepi āpobhāvaṃ pāpuṇanti. Na pana sakkā tathā bhavituṃ. Na hi evarūpaṃ lakkhaṇaññathattaṃ nāma tesaṃ atthi. Bhāvaññathattameva atthi. Tattha ‘‘lakkhaṇaññathattaṃ’’ nāma pathavī āpobhāvaṃ gacchati. Āpo pathavibhāvaṃ gacchatītiādi. ‘‘Bhāvaññathattaṃ’’ nāma pathavī kadāci kakkhaḷā hoti. Kadāci mudukā. Āpo kadāci ābandhanamatto hoti. Kadāci paggharaṇako. Tejo kadāci uṇho, kadāci sīto. Vāyo kadāci vitthambhanamatto, kadāci samudīraṇoti. Evaṃ ekamekassā dhātuyā tikkha manda omattādhimattavasena kriyāsaṅkanti nāma atthīti. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati, yathā taṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantī’ti. Taṃ lakkhaṇaññathattavacanaṃ hoti. Na yujjati. Na hi uṇhatejena yuttā sabbetedhammā [Pg.195] uṇhattaṃ gacchanti. Attano attano sabhāvaṃ na vijahanti. Tathāhi tasmiṃ pakkuthite santatte loharase bhāvo uṇhattaṃ na gacchati. Ābandhana sabhāvaṃ vā paggharaṇa sabhāvaṃ vā na vijahati. Yadi uṇhattaṃ gaccheyya, taṃ sabhāvaṃ vijaheyya. Evaṃsati, tasmiṃ loharase ābandhanākāro vā paggharaṇākāro vā na paññāyeyya. Sabberūpa dhammā vikkireyyuṃ. Vikkiritvā antaradhāreyyuṃ. Na ca na paññāyati. Nāpi vikkiranti. Noca tattha ābandhanākāro uṇhattaṃ gacchati. Aññohi ābandhanākāro, aññaṃ uṇhattaṃ. Ābandhanākāro āpo, uṇhattaṃ tejo. Tattha pathavivāyesupi esevanayo. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘yadi te saha pavatteyyuṃ. Tattha sītatā āponāma, uṇhatā tejo nāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te saha pavattanti. Tasmā tathā na vattabbā hontīti dassetī’’ti. Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesaṃ anavaṭṭhānato’’ti etena sace te sītuṇhā avaṭṭhitā siyuṃ. Atha sabbakālepi sītatā āponāma, uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te avaṭṭhitā honti. Anavaṭṭhitā eva honti. Tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti. Ettha ca anavaṭṭhitesu santesu yadi sītatā āpo nāma, uṇhatā tejonāmāti vadeyyuṃ. Evañcasati, āpatejāpi anavaṭṭhitā siyuṃ. Yo idāni āpo, soyeva khaṇantare tejo nāma. Yo vā idāni tejo, soyeva khaṇantare āpo nāmāti āpajjeyyuṃ. Na ca sakkā tathā bhavituṃ. Lakkhaṇaññathatte asante vohāraññathattassapi asambhavato. Tena vuttaṃ ‘‘orapārānaṃ viya tesaṃ anavaṭṭhānato ca viññāyatī’’ti. Tattha ‘‘viññāyatī’’ti sāsītatā tejoyeva, na āpoti viññāyatīti.

ក្នុងគោចររូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «វណ្ណវិសេសំ» គឺដើម្បីសេចក្តីប្លែកនៃពណ៌។ ពោលគឺសេចក្តីប្រែប្រួលនៃពណ៌ (វណ្ណវិការៈ)។ ភាវៈដែលទៅហើយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងហឫទ័យ ឈ្មោះថា ហទយង្គតភាវៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «ភាវោ» គឺលោកសំដៅយកអធិប្បាយ (បំណង)។ ភាវៈនោះរមែងញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យប្រាកដ ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការដឹងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះត្រេកអរនឹងយើង បុគ្គលនេះពេញចិត្តនឹងយើង បុគ្គលនេះខឹងនឹងយើង បុគ្គលនេះមានសោមនស្ស បុគ្គលនេះមានទោមនស្ស» ព្រោះបានឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលនៃពណ៌ក្នុងមុខ។ ពាក្យថា «បកតិយា បិ» មានអធិប្បាយថា សូម្បីមិនដល់នូវសេចក្តីប្លែកនៃពណ៌ក៏ដោយ។ ពាក្យថា «យំ កិញ្ចិ ទព្វំ» គឺវត្ថុដែលមានវិញ្ញាណ។ ចំណែកឯសេចក្តីស្មើនិងមិនស្មើ (សមវិសមៈ) ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយក្នុងកាលមុន។ រមែងប្រាប់នូវសេចក្តីនោះៗ ព្រោះការដឹងនូវសេចក្តីនោះៗ ព្រោះបានស្តាប់នូវពាក្យនោះ។ ឬមួយរមែងប្រាប់នូវវត្ថុរបស់ខ្លួន ព្រោះការដឹងសូម្បីនូវវត្ថុនោះ ព្រោះបានស្តាប់នូវពាក្យនោះ។ ពាក្យថា «អត្តនោ វត្ថុំ សូចេតិ» គឺញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យប្រាកដថា «ក្នុងទីនេះ មានវត្ថុឈ្មោះនេះ»។ ពាក្យថា «ផុសីយតិ» គឺដឹងបានដោយការប៉ះពាល់។ ពាក្យថា «តំ» គឺការប៉ះពាល់។ ពាក្យថា «តស្សា» គឺរបស់អាបោធាតុ។ ពាក្យថា «ទ្រវតា វា» គឺភាពជាទឹក ឬភាពសើមជោកជាំ។ គេចោទសួរថា «អាបោធាតុនោះ គេកាន់យកបានដោយការប៉ះពាល់ ហើយអាបោធាតុនោះ គួរតែមាន (ដោយការប៉ះពាល់នោះ)»។ វិសជ្ជនា (ការដោះស្រាយ) ត្រូវបានពោលថា «ប៉ុន្តែ ការណ៍នេះមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ធាតុនោះគឺតេជោធាតុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនអាបោធាតុទេ»។ ក្នុងសេចក្តីនេះ សូម្បីមិនបានយ៉ាងនោះក៏ដោយ ភាពត្រជាក់នោះ គឺអាបោធាតុពិតប្រាកដ មិនមែនតេជោធាតុទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះអាបោធាតុ សូម្បីមានសេចក្តីត្រជាក់និងក្តៅជាប្រធាន ក៏រមែងសម្រេចបានជាពីរចំណែក។ ប្រសិនបើមានការយល់ឃើញថា «ព្រោះថាក្នុងទឹកលោហៈដែលរលាយនោះ ភាពក្តៅ គឺអាបោធាតុក្តៅ ក្នុងវត្ថុត្រជាក់ទាំងឡាយ ភាពត្រជាក់ គឺអាបោធាតុត្រជាក់» ដូច្នេះ។ ការដោះស្រាយក្នុងបញ្ហានេះថា «កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ វារមែងធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីថា តេជោធាតុមិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា «សហ អប្បវត្តនតោ» គឺព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «ឱរបារានំ វិយ» គឺឆ្នេរក្នុងស្ទឹង ឈ្មោះថា ឆ្នេរខាងអាយនេះ ឬឆ្នេរខាងនាយនោះ មិនមានកំណត់ពិតប្រាកដឡើយ។ ខ្លួនឈរនៅទីណា រមែងវោហារហៅទីនោះថា ឆ្នេរខាងអាយ ហៅទីដទៃថា ឆ្នេរខាងនាយ។ យ៉ាងនេះ ភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃឆ្នេរខាងអាយនិងឆ្នេរខាងនាយ រមែងមាន។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យថា «ព្រោះភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានៃសេចក្តីត្រជាក់និងសេចក្តីក្តៅ» នេះ ប្រសិនបើធាតុក្តៅនិងត្រជាក់ទាំងនោះ ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ក្នុងទីនោះ ភាពត្រជាក់ គួរហៅថា អាបោធាតុ ភាពក្តៅ គួរហៅថា តេជោធាតុ។ ប៉ុន្តែ ធាតុទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាឡើយ ហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគួរពោលយ៉ាងនោះឡើយ។ មិនមែនជាមិនគួរពោលនោះទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា អាបោធាតុដែលប្រកបដោយតេជោធាតុក្តៅ រមែងដល់នូវភាពក្តៅពិតប្រាកដ។ ដូចជាបថវីធាតុនិងវាយោធាតុ ដែលប្រកបដោយតេជោធាតុក្តៅ ក៏រមែងដល់នូវភាពក្តៅពិតប្រាកដដែរ។ ហេតុនោះ ធាតុទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាឡើយ។ គេចោទសួរថា «សូម្បីកាលបើធាតុទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា ក៏ក្នុងវត្ថុត្រជាក់ដទៃទៀត ភាពត្រជាក់ គួរតែហៅថា អាបោធាតុពិតប្រាកដ»។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ រូបធម៌ទាំងអស់ក្នុងទឹកលោហៈដែលរលាយនោះ រមែងដល់នូវភាពក្តៅ នាំឲ្យរូបធម៌ទាំងអស់ដល់នូវភាពជាតេជោធាតុ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា «តេជោធាតុ មានលក្ខណៈក្តៅ»។ ប្រសិនបើភាពត្រជាក់មានក្នុងវត្ថុត្រជាក់ទាំងឡាយ។ សូម្បីក្នុងវត្ថុត្រជាក់នោះ រូបធម៌ទាំងអស់ដែលប្រកបដោយភាពត្រជាក់នោះ រមែងដល់នូវភាពត្រជាក់ពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងទីនោះ ដោយមតិរបស់អ្នក រូបធម៌ទាំងអស់ក៏រមែងដល់នូវភាពជាអាបោធាតុដែរ។ ប៉ុន្តែ មិនអាចនឹងទៅជាយ៉ាងនោះបានឡើយ។ ព្រោះថា ភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈ (លក្ខណញ្ញថត្តៈ) បែបនេះ មិនមានដល់ធាតុទាំងនោះឡើយ។ មានតែភាពប្រែប្រួលនៃអាការៈ (ភាវញ្ញថត្តៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា «លក្ខណញ្ញថត្តៈ» គឺបថវីធាតុដល់នូវភាពជាអាបោធាតុ អាបោធាតុដល់នូវភាពជាបថវីធាតុជាដើម។ ពាក្យថា «ភាវញ្ញថត្តៈ» គឺបថវីធាតុ ជួនកាលរឹង ជួនកាលទន់។ អាបោធាតុ ជួនកាលគ្រាន់តែជាគ្រឿងចងក្រង (អាពន្ធនៈ) ជួនកាលហូរទៅ (បគ្ឃរណៈ)។ តេជោធាតុ ជួនកាលក្តៅ ជួនកាលត្រជាក់។ វាយោធាតុ ជួនកាលគ្រាន់តែទ្រទ្រង់ (វិត្ថម្ភនៈ) ជួនកាលញ៉ាំងឲ្យកម្រើក (សមុទីរណៈ)។ យ៉ាងនេះ ការកម្រើកប្រែប្រួលនៃកិរិយា ដោយអំណាចនៃភាពក្លៀវក្លា ភាពទន់ខ្សោយ ភាពថយចុះ ឬភាពលើសលុប នៃធាតុនីមួយៗ រមែងមានដោយពិត។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យដែលពោលថា «អាបោធាតុដែលប្រកបដោយតេជោធាតុក្តៅ រមែងដល់នូវភាពក្តៅពិតប្រាកដ ដូចជាបថវីធាតុនិងវាយោធាតុដែលប្រកបដោយតេជោធាតុក្តៅ ក៏រមែងដល់នូវភាពក្តៅពិតប្រាកដដែរ» នោះ ជាពាក្យពោលអំពីលក្ខណញ្ញថត្តៈ (ការប្រែប្រួលលក្ខណៈ)។ ពាក្យនោះមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់នេះ ដែលប្រកបដោយតេជោធាតុក្តៅ មិនមែនដល់នូវភាពក្តៅ (ដោយលះបង់សភាវៈខ្លួន) ឡើយ។ ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនលះបង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួនៗឡើយ។ យ៉ាងនោះពិតមែន ក្នុងទឹកលោហៈដែលពុះកញ្ជ្រោលក្តៅខ្លាំងនោះ ភាវៈ (នៃអាបោធាតុ) មិនដល់នូវភាពក្តៅឡើយ។ ទាំងមិនលះបង់នូវសភាវៈចងក្រង ឬសភាវៈហូរទៅឡើយ។ ប្រសិនបើដល់នូវភាពក្តៅមែន វាក៏គb្បីលះបង់នូវសភាវៈនោះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ អាការៈចងក្រង ឬអាការៈហូរទៅ ក្នុងទឹកលោហៈនោះ មិនគប្បីប្រាកដឡើយ។ រូបធម៌ទាំងអស់ក៏គប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ។ លុះខ្ចាត់ខ្ចាយទៅហើយ ក៏គប្បីវិនាសសាបសូន្យទៅ។ ប៉ុន្តែ មិនមែនជាមិនប្រាកដនោះឡើយ។ ទាំងមិនខ្ចាត់ខ្ចាយទៅដែរ។ មួយវិញទៀត អាការៈចងក្រងក្នុងទឹកលោហៈនោះ ក៏មិនមែនដល់នូវភាពក្តៅដែរ។ ព្រោះថា អាការៈចងក្រងផ្សេង ភាពក្តៅផ្សេង។ អាការៈចងក្រង គឺអាបោធាតុ ភាពក្តៅ គឺតេជោធាតុ។ ក្នុងបថវីធាតុនិងវាយោធាតុក្នុងទីនោះ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យដែលពោលថា «ប្រសិនបើធាតុទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា។ ក្នុងទីនោះ ភាពត្រជាក់ គួរហៅថា អាបោធាតុ ភាពក្តៅ គួរហៅថា តេជោធាតុ។ ប៉ុន្តែ ធាតុទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាឡើយ ហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគួរពោលយ៉ាងនោះឡើយ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាពាក្យដែលពោលទុកល្អហើយ។ ដោយពាក្យថា «ព្រោះភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃធាតុទាំងនោះ» នេះ បង្ហាញថា ប្រសិនបើសេចក្តីត្រជាក់និងសេចក្តីក្តៅទាំងនោះជាធម្មជាតិស្ថិតស្ថេរ។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីក្នុងកាលទាំងពួង ភាពត្រជាក់ គួរហៅថា អាបោធាតុ ភាពក្តៅ គួរហៅថា តេជោធាតុ។ ប៉ុន្តែ ធាតុទាំងនោះមិនមែនជាធម្មជាតិស្ថិតស្ថេរឡើយ។ គឺជារបស់មិនស្ថិតស្ថេរពិតប្រាកដ។ ហេតុនោះ លោកបង្ហាញថា មិនគួរពោលយ៉ាងនោះឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ កាលបើធាតុទាំងនោះមិនស្ថិតស្ថេរ ប្រសិនបើគេពោលថា ភាពត្រជាក់ គឺអាបោធាតុ ភាពក្តៅ គឺតេជោធាតុ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ អាបោធាតុនិងតេជោធាតុក៏គប្បីជាធម្មជាតិមិនស្ថិតស្ថេរដែរ។ ធាតុណាដែលជាអាបោធាតុក្នុងខណៈនេះ ធាតុនោះឯងគប្បីឈ្មោះថា តេជោធាតុក្នុងខណៈបន្ទាប់។ ឬធាតុណាដែលជាតេជោធាតុក្នុងខណៈនេះ ធាតុនោះឯងគប្បីឈ្មោះថា អាបោធាតុក្នុងខណៈបន្ទាប់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ មិនអាចនឹងទៅជាយ៉ាងនោះបានឡើយ។ កាលបើភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈមិនមានហើយ សូម្បីភាពប្រែប្រួលនៃវោហារ ក៏មិនអាចមានបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មួយវិញទៀត គប្បីដឹងព្រោះភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃធាតុទាំងនោះ ដូចជាឆ្នេរខាងអាយនិងឆ្នេរខាងនាយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «គប្បីដឹង» គឺគប្បីដឹងថា ភាពត្រជាក់នោះ គឺតេជោធាតុពិតប្រាកដ មិនមែនអាបោធាតុឡើយ។


‘‘Atha panā’’tiādīsu. Yaṃ pubbe parena vuttaṃ ‘nanu dravatā vā phusitvā gayhatī’ti. Taṃ vicāretuṃ ‘‘atha panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘atha panā’’ti yadi pana gayhati, evaṃsatīti ca. Evañcasati ārammaṇa bhūto eva siyāti sambandho. Ayaṃ panetthā dhippāyo. Sace dravabhāvabhūto āpo phusitvā gayheyya. Evaṃ sati[Pg.196], ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpopi phusitvā gahetabbo siyā. Kasmā, āpabhāvena ekattā. Evañcasati, tesu ayopiṇḍādīsu so āpo tāni hatthena vā pādena vā phusantassa paharantassa vinā itara mahābhūtehi visuṃ kāyika sukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo siyā. Yathātaṃ, tesveva ayopiṇḍādīsu pathavimahābhūtaṃ vinā itaramahābhūtehi visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti. Evaṃ tejovāyesupīti. Na pana so visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti. Tasmā so phoṭṭhabba sabhāvo na hoti. Yathā ca so phoṭṭhabbasabhāvo na hoti. Tathā pakati udakādīsu dravabhāvabhūtopi āpo tāni phusantassa paharantassa kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo na hoti. Na ca phoṭṭhabba sabhāvoti. Evañcasati, kathaṃ ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpo kāyikasukhadukkhānaṃ paccayo na hoti. Kathañca tesu itaramahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ paccayā hontīti. Taṃ dassetuṃ ‘‘yañhī’’tiādimāha. Tattha ‘‘saṇhathaddhatāvasenavā’’ti tesu ṭhitāya pathavidhātuyā saṇhathaddhatāvasena vā. Saṇhapathavīsukhavedanāya thaddhapathavīdukkhavedanāya ārammaṇa paccayoti vuttaṃ hoti. Evaṃ sesesu. ‘‘Abbhantaratthambhanassā’’ti tesaṃ ayopiṇḍādīnaṃ abbhantare ṭhitassa vitthambhana sabhāvassa. ‘‘No aññathā’’ti tānitīṇi kāraṇāni ṭhapetvā ābandhana kriyaṃ paṭicca kāyikasukhadukkhuppatti nāma natthīti adhippāyo. Idāni pakati udakādīsu dravabhāvabhūtaṃ āpodhātumpi phusitvā jānantīti mahājanā maññanti. Tabbisodhanena saha laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādimāha. Tattha ‘‘pathamaṃ dravatā sahitāni. La. Jānantī’’ti idaṃ padhāna vacanaṃ. Loke hatthena parāmasitvā vā cakkhunā disvā vā idaṃ rassaṃ, idaṃ dīghaṃ, idaṃ vaṭṭaṃ, idaṃ maṇḍalantiādinā saṇṭhānaṃ jānantā hattha phusanena vā cakkhu dassanena vā saheva taṃ jānantīti maññanti. Tattha pana purimabhāge kāyadvāravīthi cittena paccuppannāni tīṇibhūtāni phusitvā vā cakkhudvāra vīthicittena paccuppannaṃ [Pg.197] rūpaṃ disvā vā pacchā vatthuggahaṇavīthiyā uppannāya eva saṇṭhānaṃ jānanti. Esevanayo rattiyaṃ alātacakkasaṇṭhānaṃ jānantassapi. Tattha pana bahūnipi pubbāparavīthicittasantānāni icchitabbāni. Tathā loke cakkhunā disvā dvāravātapānādīnaṃ chiddavivarāni jānantā cakkhunā dassanena saheva tāni jānantīti maññanti. Tattha pana purimabhāge cakkhudvārikavīthi cittena paccuppannāni kavāṭarūpabhitti rūpāni punappunaṃ disvā pacchā alātacakkassa majjhe vivaraṃpi jānantā viya visuṃ uppannāya manodvārika viññāṇavīthiyā eva taṃ chiddavivarabhūtaṃ ākāsaṃ jānanti. Tathā hatthena udakaṃ phusantassa pathamaṃ dravasahitāni vilīnāni mudūni tīṇiphoṭṭhabba mahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyadvārika vīthi cittehi phusanakiccena ārammaṇaṃ karitvā pacchā visuṃ suddhāya manodvārika vīthiyā eva dravabhāvasaṅkhātaṃ paggharaṇaka āpodhātuṃ jānanti. Evaṃ santepi taṃ dravabhāvaṃpi hatthena phusanena saheva jānantīti maññantīti adhippāyo.

ក្នុងពាក្យថា “atha panā” (តែថាកាលបើ...) ជាដើម។ សេចក្តីណាដែលអ្នកដទៃបានពោលទុកមុនថា “មិនមែនឬថា ភាពជាទឹក (ទ្រវភាព) បុគ្គលប៉ះពាល់ហើយទើបកាន់យកបាន?” ដើម្បីវិនិច្ឆ័យសេចក្តីនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា “atha panā” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “atha panā” មានន័យថា “តែថាកាលបើកាន់យកបាន យ៉ាងនេះ”។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា “កាលបើដូច្នោះ វាក៏ត្រូវតែជាអារម្មណ៍ពិតប្រាកដ”។ ឯសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ប្រសិនបើអាបោធាតុដែលជាទ្រវភាព (ភាពរាវ) បុគ្គលប៉ះពាល់ហើយកាន់យកបានមែន កាលបើដូច្នោះ សូម្បីតែអាបោធាតុដែលគ្រាន់តែជាគ្រឿងចងក្រងនៅក្នុងដុំដែកជាដើម ក៏គប្បីត្រូវប៉ះពាល់ហើយកាន់យកបានដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានសភាពជាអាបោធាតុដូចគ្នា។ កាលបើដូច្នោះ អាបោធាតុនៅក្នុងដុំដែកជាដើមនោះ កាលដែលបុគ្គលយកដៃក្តី ជើងក្តី ទៅប៉ះពាល់ ឬទៅទង្គិច វាក៏គប្បីជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខដោយឡែកពីមហាភូតដទៃទៀត ដូចជាបឋវីមហាភូតនៅក្នុងដុំដែកជាដើមនោះឯង តែងជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខដោយឡែកពីមហាភូតដទៃទៀត សូម្បីតែក្នុងតេជោធាតុ និងវាយោធាតុក៏ដូច្នោះដែរ។ តែអាបោធាតុនោះ មិនមែនជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខដោយឡែកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ អាបោធាតុនោះទើបមិនមែនជាផោដ្ឋព្វសភាវៈ។ ហើយអាបោធាតុនោះមិនមែនជាផោដ្ឋព្វសភាវៈយ៉ាងណា អាបោធាតុដែលជាទ្រវភាពនៅក្នុងទឹកធម្មតាជាដើម ក៏មិនមែនជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ដល់បុគ្គលអ្នកប៉ះពាល់ ឬទង្គិចនូវទឹកទាំងនោះយ៉ាងនោះដែរ និងមិនមែនជាផោដ្ឋព្វសភាវៈឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ តើអាបោធាតុដែលគ្រាន់តែជាគ្រឿងចងក្រងនៅក្នុងដុំដែកជាដើម មិនមែនជាបច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខដោយរបៀបណា? ហើយមហាភូតដទៃទៀតនៅក្នុងដុំដែកទាំងនោះ តែងជាបច្ច័យនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខដោយឡែកៗពីគ្នាដោយរបៀបណា? ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា “yañhi” (ព្រោះថា...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “saṇhathaddhatāvasena vā” សំដៅយក ដោយអំណាចនៃភាពទន់ ឬភាពរឹងនៃបឋវីធាតុដែលស្ថិតនៅក្នុងវត្ថុទាំងនោះ មានន័យថា បឋវីធាតុដ៏ទន់ជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃសុខវេទនា បឋវីធាតុដ៏រឹងជាអារម្មណប្បច្ច័យនៃទុក្ខវេទនា ក្នុងធាតុដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា “abbhantaratthambhanassa” សំដៅយក វិត្ថម្ភនសភាវៈ (សភាវៈទ្រទ្រង់) ដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងនៃដុំដែកទាំងនោះ។ ពាក្យថា “no aññathā” មានអធិប្បាយថា លើកលែងតែហេតុទាំង ៣ នោះចេញ ការកើតឡើងនៃកាយិកសុខ និងកាយិកទុក្ខ ដោយអាស្រ័យលើអាបោធាតុដែលធ្វើកិច្ចចងក្រងនោះ មិនមានឡើយ។ ក្នុងពេលនេះ មហាជនទាំងឡាយតែងយល់ថា ខ្លួនប៉ះពាល់ហើយដឹងនូវអាបោធាតុដែលជាទ្រវភាពនៅក្នុងទឹកធម្មតាជាដើម ដើម្បីជម្រះសេចក្តីយល់ច្រឡំនោះផង និងដើម្បីបង្ហាញគុណសម្បត្តិដែលទទួលបានផង ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា “tasmā” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “pathamaṃ dravatā sahitāni... pe... jānanti” នេះជាពាក្យសំខាន់។ ក្នុងលោក កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយយកដៃទៅស្ទាបអង្អែលក្តី យកភ្នែកមើលក្តី ហើយដឹងនូវសណ្ឋានថា “នេះខ្លី នេះវែង នេះមូល នេះជាវង់” ជាដើម តែងយល់ថា ខ្លួនដឹងនូវសណ្ឋាននោះព្រមគ្នាជាមួយនឹងការប៉ះពាល់ដោយដៃ ឬការមើលឃើញដោយភ្នែក។ ប៉ុន្តែ ក្នុងដំណើរនោះ ក្នុងកាលដំបូង បុគ្គលប៉ះពាល់នូវមហាភូតរូប ៣ ដែលជាបច្ចុប្បន្ន ដោយកាយទ្វារវិថិចិត្តក្តី ឬឃើញនូវរូបដែលជាបច្ចុប្បន្ន ដោយចក្ខុទ្វារវិថិចិត្តក្តី ហើយទើបដឹងនូវសណ្ឋានតាមក្រោយ ដោយវត្ថុគ្គហណវិថីដែលកើតឡើងជាលំដាប់។ វិធីនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងបុគ្គលដែលដឹងនូវសណ្ឋាននៃរង្វង់កងភ្លើងក្នុងពេលយប់ដែរ ក្នុងរឿងនោះ គប្បីជ្រាបថា មានខ្សែនៃវិថិចិត្តមុននិងក្រោយជាច្រើនកើតឡើង។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងលោក កាលដែលមនុស្សទាំងឡាយមើលឃើញដោយភ្នែក ហើយដឹងនូវចន្លោះប្រហោងនៃទ្វារ និងបង្អួចជាដើម តែងយល់ថា ខ្លួនដឹងនូវចន្លោះប្រហោងទាំងនោះព្រមគ្នាជាមួយនឹងការមើលឃើញដោយភ្នែក។ ប៉ុន្តែ ក្នុងដំណើរនោះ ក្នុងកាលដំបូង បុគ្គលឃើញរឿយៗនូវទ្វាររូប និងជញ្ជាំងរូបដែលជាបច្ចុប្បន្ន ដោយចក្ខុទ្វារវិថិចិត្ត ហើយទើបដឹងនូវអាកាសដែលជាចន្លោះប្រហោងនោះ ដោយមនោទ្វារវិញ្ញាណវិថីដែលកើតឡើងដោយឡែក ដូចជាបុគ្គលដែលដឹងនូវចន្លោះប្រហោងនៅកណ្តាលរង្វង់កងភ្លើងដូច្នោះដែរ។ ដូចគ្នានោះដែរ កាលដែលបុគ្គលយកដៃទៅប៉ះពាល់ទឹក ក្នុងកាលដំបូង គេធ្វើនូវផោដ្ឋព្វមហាភូតទាំង ៣ ដែលទន់ រលាយ និងប្រកបដោយទ្រវភាព ឲ្យជាអារម្មណ៍ដោយកិច្ចនៃការប៉ះពាល់ តាមរយៈកាយទ្វារវិថិចិត្តផ្សេងៗគ្នា ហើយទើបដឹងនូវអាបោធាតុដែលមានសភាពហូរទៅ ដែលហៅថា ទ្រវភាព តាមក្រោយ ដោយមនោទ្វារវិថីដ៏បរិសុទ្ធដោយឡែក។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មនុស្សទាំងឡាយនៅតែយល់ថា ខ្លួនដឹងនូវទ្រវភាពនោះព្រមគ្នាជាមួយនឹងការប៉ះពាល់ដោយដៃដដែល នេះជាអធិប្បាយ។


Gāvo caranti etthāti āha ‘‘gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ’’ti. Akkhara vidū pana gosaddaṃ indriyatthepi icchantīti āha ‘‘goti vā’’tiādiṃ. Tāni cakkhādīni etesu rūpādīsu caranti, etāni vā rūpādīni tesu cakkhādīsu caranti. Tattha purimena gāvo indriyāni caranti etesūti gocarānīti dasseti. Pacchimena gosuindriyesu carantīti gocarānīti. Imāni pana pañca rūpādīni.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ” (ទីជាទីត្រាច់ទៅនៃហ្វូងគោ) ព្រោះវិគ្រោះថា ហ្វូងគោទាំងឡាយតែងត្រាច់ទៅក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រ តែងប្រាថ្នាចង់បានសព្ទថា “go” ក្នុងន័យថា ឥន្ទ្រិយផងដែរ ទើបពោលពាក្យថា “goti vā” (ឬមួយថា ពាក្យថា go...) ជាដើម។ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចក្ខុជាដើមនោះ តែងត្រាច់ទៅក្នុងរូបទាំងឡាយមានរូបារម្មណ៍ជាដើមនេះ ឬមួយក៏រូបទាំងឡាយមានរូបារម្មណ៍ជាដើមនេះ តែងត្រាច់ទៅក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចក្ខុជាដើមនោះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដោយវិគ្រោះខាងដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា “gocarāni” (គោចរ) ព្រោះវិគ្រោះថា ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលដូចជាគោ តែងត្រាច់ទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនេះ។ ដោយវិគ្រោះខាងចុង បង្ហាញថា “gocarāni” ព្រោះវិគ្រោះថា អារម្មណ៍ទាំងឡាយតែងត្រាច់ទៅក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលដូចជាគោ។ ឯគោចរទាំងនេះ គឺរូបារម្មណ៍ជាដើមទាំង ៥ យ៉ាង។


Bhāvadvaye. Icchanaṭṭhena ṭhānaṭṭhena ṭhapanaṭṭhena ca itthī. Sāhikāmarati atthāya sayaṃpi aññaṃkāmikaṃ icchati. Sayañca kāmikena icchīyati. Añño ca kāmiko gharāvāsa sukhatthāya tattha ṭhānaṃ upeti, patiṭṭhāti. Āyatiñca kulavaṃsappatiṭṭhānatthāya tattha kulavaṃsa bījaṃ ṭhapetīti. Pūraṇaṭṭhena icchanaṭṭhena ca puriso. Sohi attahitañca pūreti, parahitañca icchati. Idhalokahitañca pūreti, paralokahitañca icchati. Ubhayalokahitañca pūreti, lokuttarahitañca icchati, esati, gavesatīti. Pumassasakaṃ puṃsakaṃ. Purisaliṅgādi. Natthi puṃsakaṃ etassāti napuṃsakaṃ. ‘‘Yassa pana dhammassā’’ti bhāvarūpadhammassa. ‘‘Taṃ’’ti khandhapañcakaṃ. Mahāsaṇṭhānaṃ [Pg.198] sattānaṃ jātibhedaṃ liṅgeti ñāpetīti liṅgaṃ. Lakkhaṇapāṭhakā niminanti sañjānanti kalyāṇa pāpakaṃ kammavipākaṃ etenāti nimittaṃ. Kiriyā kuttaṃ. Āyukantaṃ kappīyati saṅkharīyatīti ākappo. Sabbepeteliṅgādayo. Soca avisadādibhāvo. ‘‘Vacanesucā’’ti itthisaddapurisasaddādīsu ca. ‘‘Vacanatthesu cā’’ti itthi saṇṭhāna purisasaṇṭhānādi atthesu ca. ‘‘Nimittasaddo viyā’’ti nimitta saddo aṅgajāte pākaṭo viyāti. Na pākaṭo diṭṭho. Apākaṭo pana katthaci diṭṭhoti adhippāyo. ‘‘Bhavanti saddabuddhiyo’’ti saddasatthanayo. ‘‘Bhavanti liṅgādīnī’’ti aṭṭhakathānayo. Tattha hi itthiliṅgādīnaṃ hetubhāva lakkhaṇanti vuttaṃ. ‘‘Etasmiṃ satī’’ti ca jātiyā sati, jarāmaraṇaṃ hoti. Asati na hotīti etthaviya hetu phalabhāvapākaṭatthaṃ vuttaṃ.

ក្នុងភាវរូបទាំងពីរ។ ឈ្មោះថា ឥត្ថី (ស្ត្រី) ព្រោះអត្ថថា ប្រាថ្នាផង ព្រោះអត្ថថា ឋិតនៅផង និងព្រោះអត្ថថា តម្កល់ទុកផង។ ពិតណាស់ នាងតែងប្រាថ្នានូវបុរសដទៃដែលជាទីស្រឡាញ់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កាមរតីរបស់ខ្លួនផង ហើយខ្លួននាងផ្ទាល់ ក៏ត្រូវបុរសជាទីស្រឡាញ់ប្រាថ្នាចង់បានផង។ ម្យ៉ាងទៀត បុរសដទៃដែលជាទីស្រឡាញ់ តែងចូលទៅឋិតនៅ គឺតាំងនៅនឹងនាងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សុខក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្ទះ និងតែងតម្កល់ទុកនូវពូជពង្សត្រកូលក្នុងនាងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅមាំមួននៃវង្សត្រកូលទៅក្នុងអនាគត។ ឈ្មោះថា បុរិសៈ (បុរស) ព្រោះអត្ថថា បំពេញផង និងព្រោះអត្ថថា ប្រាថ្នាផង។ ពិតណាស់ បុរសនោះតែងបំពេញប្រយោជន៍ខ្លួនផង ប្រាថ្នាប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង តែងបំពេញប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះផង ប្រាថ្នាប្រយោជន៍ក្នុងលោកខាងមុខផង តែងបំពេញប្រយោជន៍ទាំងពីរលោកផង ប្រាថ្នា ស្វែងរក ស្វែងរកយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រយោជន៍ជាលោកុត្តរៈផង។ អ្វីដែលជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួននៃបុរស ឈ្មោះថា បុំសកៈ (ភាពជាបុរស) បានแก่ បុរិសលិង្គជាដើម។ អ្វីដែលមិនមានបុំសកៈនោះ ឈ្មោះថា នបុំសកៈ (ខ្ទើយ)។ ពាក្យថា “yassa pana dhammassa” សំដៅយក ភាវរូបធម៌。 ពាក្យថា “taṃ” សំដៅយក ខន្ធទាំងប្រាំ។ អ្វីដែលញ៉ាំងសណ្ឋានធំ និងការបែងចែកជាតិកំណើតនៃសត្វទាំងឡាយឲ្យដឹងបាន ឈ្មោះថា លិង្គ (គ្រឿងសម្គាល់ភេទ)។ គ្រូទាយលក្ខណៈទាំងឡាយ តែងកំណត់ដឹង គឺស្គាល់នូវផលនៃកម្មដ៏ល្អ និងអាក្រក់ដោយសារគ្រឿងសម្គាល់នេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា និមិត្ត។ កិរិយា (ការសម្តែងចេញ) ឈ្មោះថា កុត្តៈ (មាយាទ)。 អាកប្បកិរិយាដែលបុគ្គលតែងតាក់តែងរហូតអស់អាយុ ឈ្មោះថា អាកប្បៈ (កិរិយាមារយាទ)។ សូម្បីតែលិង្គជាដើមទាំងអស់នោះ និងសភាពមិនច្បាស់លាស់ជាដើមនោះ។ ពាក្យថា “vacanesu ca” សំដៅយក ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានឥត្ថីសព្ទ និងបុរិសសព្ទជាដើមផង។ ពាក្យថា “vacanatthesu ca” សំដៅយក ក្នុងអត្ថទាំងឡាយមានឥត្ថីសណ្ឋាន និងបុរិសសណ្ឋានជាដើមផង។ ពាក្យថា “nimittasaddo viya” មានន័យថា ដូចជាពាក្យថានិមិត្តដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងអង្គជាតិ មិនមែនឃើញច្បាស់លាស់ឡើយ តែមានអធិប្បាយថា សភាពមិនច្បាស់លាស់នោះ តែងឃើញមានក្នុងទីខ្លះ។ ពាក្យថា “bhavanti saddabuddhiyo” នេះជាលំដាប់នៃក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)។ ពាក្យថា “bhavanti liṅgādīni” នេះជាលំដាប់នៃអដ្ឋកថា ព្រោះថាក្នុងអដ្ឋកថានោះ លោកពោលថា ភាពជាហេតុនៃឥត្ថីលិង្គជាដើម ជាលក្ខណៈ។ ពាក្យថា “etasmiṃ satī” (កាលបើមានសភាវៈនេះ) លោកពោលដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដនូវភាពជាហេតុនិងផល ដូចជាពាក្យថា “កាលបើជាតិមាន ជរានិងមរណៈរមែងមាន កាលបើជាតិមិនមាន ជរានិងមរណៈក៏មិនមាន” ដូច្នោះដែរ។


Vatthurūpe. Niruttinayena vacanatthā bhavanti. Dhātu dvayaṃ nāma manodhātu manoviññāṇadhātu dvayaṃ. ‘‘Avatvā’’ti hadaya vatthuṃ avatvā. ‘‘Taṃ’’ti hadaya vatthu rūpaṃ. ‘‘Pañcā’’ti pañcavatthūni. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ kusalādīnaṃ. ‘‘Tattha vuttaṃ’’ti paṭṭhāne vuttaṃ. ‘‘Yaṃ rūpaṃ nissāyā’’ti yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantīti imaṃ pāṭhaṃ niddisati. ‘‘Anañña sādhāraṇesu ṭhānesū’’ti cakkhu vatthādīhi aññavatthūhi asādhāraṇesu kusalākusalaṭṭhānesu.

ក្នុងវត្ថុរូប។ វិគ្រោះទាំងឡាយរមែងមានតាមន័យនៃនិរុត្តិសាស្ត្រ។ ធាតុទាំងពីរ គឺមនោធាតុក្តី មនោវិញ្ញាណធាតុក្តី ទាំងពីរនេះ។ ពាក្យថា “avatvā” សំដៅយក ដោយមិនបានពោលថា ហទយវត្ថុ។ ពាក្យថា “taṃ” សំដៅយក ហទយវត្ថុរូប។ ពាក្យថា “pañca” សំដៅយក វត្ថុទាំងប្រាំ។ ពាក្យថា “tesaṃ” សំដៅយក ធម៌ទាំងឡាយមានកុសលធម៌ជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា “tattha vuttaṃ” សំដៅយក សេចក្តីដែលពោលទុកក្នុងបដ្ឋានបករណ៍។ ពាក្យថា “yaṃ rūpaṃ nissāya” ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង្អុលបង្ហាញនូវព្រះបាលីនេះថា “មនោធាតុក្តី មនោវិញ្ញាណធាតុក្តី តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវរូបណា”។ ពាក្យថា “anañña sādhāraṇesu ṭhānesu” សំដៅយក ក្នុងទីនៃកុសលនិងអកុសលដែលមិនទូទៅទៅដោយវត្ថុដទៃទៀត មានចក្ខុវត្ថុជាដើម។


Jīvitarūpe. ‘‘Ādhippaccayogenā’’ti adhipatibhāvayogena. ‘‘Adhipatibhāvo’’ti ca indriyapaccaya kiccaṃ vuccati. Na adhipati paccayakiccaṃ. ‘‘Jīvantī’’ti haritabhāvaṃ na vijahantīti vuttaṃ hoti. Na hi tāni ekantena jīvantāni nāma honti. Jīvita rūpassa ekanta kammajassa bahiddhā anupaladdhattā. Kammajarūpāni jīvanti yevāti sambandho. ‘‘Kamme asantepī’’ti kammacetanāya pubbe niruddhattā vuttaṃ. Tadatthaṃ byatirekato pākaṭaṃ karonto ‘‘tathāhī’’tiādimāha. ‘‘Itara rūpānī’’ti cittajarūpādīni. Ekavīthivāro nāma pañcadvāravīthivāro. Manodvāravīthivāro ekajavana vāroti [Pg.199] vutto. Paricchinnaṃ hoti. Kasmā, ekekasmiṃ vīthivāre niruddhe bhavaṅga samaye asadisassa rūpasantānassa pātubbhāvatoti adhippāyo. Tañca kho rūpavisesaṃ jānantasseva pākaṭaṃ hoti. Ajānantassa pana taṅkhaṇamatte apākaṭaṃ. Kasmā, tādisassapi utujarūpasantānassa thokaṃ pavattanato. Yassahi dosa samuṭṭhitena rūpasantānena mukharūpaṃ dubbaṇṇaṃ hoti. Tassa dose niruddhepi taṃ rūpaṃ thokaṃ dubbaṇṇameva khāyatīti. ‘‘Utujāhārajānañca santati paccuppannaṃ’’ti adhikāro. Ekaṃ addhāpaccuppannameva hotīti vuttaṃ. Na nu cakkhusotādīni kammajarūpasantānānipi pavattikāle kadāci suppasannāni, kadāci pasannāni, kadāci appasannāni dissantīti. Saccaṃ, tathā pavatti pana santāna vicchedena na hoti, nānāvicchinne ca ekekasmiṃ santāne tesaṃ punaghaṭanaṃ nāma natthi. Sakiṃ andho andhoyeva hoti. Badhiroca badhiroyevāti adhippāyo. ‘‘Yadi evaṃ’’ti evaṃ yadi siyāti attho. ‘‘Arūpa dhammānaṃ santati paccuppannaṃ’’ti adhikāro. ‘‘Vipākānī’’ti bhavaṅgabhūtāni vipākāni. Ekasantativasena pavattissantiyeva, tasmā tesaṃ nānāsantati paccuppannaṃ nāma na vattabbaṃ. Kasmā, yāvajīvampi eka kammanibbattattāti adhippāyo. ‘‘Itarāni panā’’ti kusalā kusala kriyacittāni pana. ‘‘Tadārammaṇā’’ti niruddhārammaṇā. Addhānappharaṇānubhāvena pavattantiyeva. Na pana cittajarūpādīni viya attano janakapaccaye niruddhe nirujjhanti. Ayaṃ arūpadhammānaṃ jīvantatte visesoti adhippāyo. ‘‘Ayamattho vattabbo’’ti arūpa dhammānaṃ jīvantatāviseso vattabbo. Yathā rūpasantatiyaṃ anantara paccayo nāma natthi. Cutikāle bhavantararūpasantānassa kiñci paccayattaṃ anupagantvā nirujjhati. Tena bhavantara pātubbhāvo nāma tesaṃ natthi. Na tathā arūpasantatiyaṃ. Tattha pana cuticittampi paṭisandhiyā anantara paccayo hutvā nirujjhati. Tena bhavantarapātubbhāvo nāma tesaṃ atthi. Ayampi arūpadhammānaṃ jīvantatte viseso. Tasmā arūpadhammānaṃpi kammajarūpānaṃ viya niccaṃ jīvitayogena jīvantattā santati paccuppannaṃ nāma na bhaveyyāti na codetabbanti. Kusalā kusala kriyacittāni nāma [Pg.200] akammajāni honti. Cittajarūpādīni viya atītaṃ kammaṃ anapekkhitvā taṅkhaṇikehi nānāpaccayehi uppajjanti. Tasmā tesaṃ jīvantānaṃpi sataṃ ajīvantānaṃ cittajarūpādīnaṃ viya nānāsantati paccuppannaṃ nāma atthi. Jīvantatā visesopi atthīti adhippāyo. Ettha keci vadanti. Rukkhādīsupi jīvitaṃ nāma atthi. Yato tesaṃ haritatā ca aharitatā ca rūhanañca-arūhanañca dissatīti. Vuccate, yadi tesaṃ jīvitaṃ nāma atthi, arūpajīvitaṃ vā siyā, rūpajīvitaṃ vā. Tattha sace arūpajīvitaṃ hoti. Yathā tena samannāgato satto punappunaṃ maritvā punappunaṃ bhavantare pātubbhavanti. Tathā rukkhāpi maritvā bhavantare pātubbhaveyyuṃ. Atha rūpajīvitaṃ siyā. Yathā sattānaṃ cakkhādi aṅgesu jīvita santāne bhinne tāni aṅgāni puna jīvantāni kātuṃ na sakkonti. Tathā rukkhāpi khandhesu vā sākhāsuvā chinnesu jīvitasantāne bhinne tekhandhāvā sākhāyo vā puna aññattha ropetuṃ na sakkā bhaveyyuṃ. Sakkā eva bhavanti. Tasmā tadubhayaṃpi jīvitaṃ nāma tesaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hotīti ettha kammaṃ ṭhitikāraṇaṃ eva na hotīti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘āhārajādīnaṃ’’tiādiṃ. Ekakalāpe gatā pavattā sahajāta paccayā, tehi āyattā paṭibaddhāti viggaho. Kammādīnaṃ rūpajanakapaccayānaṃ janakānubhāvo nāma rūpakalāpānaṃ uppādakkhaṇe eva pharati, na ṭhitikkhaṇe. Upacayasantatiyo ca uppādakkhaṇe labbhanti, na ṭhitikkhaṇe. Tasmā tā janakapaccayānubhāvakkhaṇe laddhattā kutocijātanāmaṃ labhanti. Jaratāpana ṭhitikkhaṇe eva labbhati, na uppādakkhaṇe. Tasmā sā kutocijāta nāmaṃ na labhati. Yadi pana āhārajādīnaṃ rūpadhammānaṃ ṭhiti nāma āhārādi janakapaccayāyattā bhaveyya. Jaratāpi janakapaccayānubhāvakkhaṇeva labbhamānā siyā. Evañcasati, sāpi kutocijāta nāmaṃ labheyya. Na pana labhati. Tasmā tesaṃ ṭhiti nāma janakapaccayāyattā na hotīti imamatthaṃ dassento ‘‘itarathā’’tiādimāha. ‘‘Upatthambhamānā’’ti kalāpantare ṭhatvā upatthambhamānā. ‘‘Na khaṇaṭhitippavattiyā’’ti khaṇaṭhi tibhāvena [Pg.201] pavattiatthāya upatthambhanti, anupāletīti yojanā. Sabbesaṃpi rūpārūpadhammānaṃ. ‘‘Taṃ’’ti vibhāvanivacanaṃ. ‘‘Idaṃ panā’’ti jīvitarūpaṃ pana.

ក្នុងជីវិតរូប។ បទថា “Ādhippaccayogenā” បានដល់ ដោយការប្រកបដោយភាពជាអធិបតី។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “Adhipatibhāvo” នេះ លោកសំដៅយកកិច្ចនៃឥន្ទ្រិយប្បច្ច័យ មិនមែនកិច្ចនៃអធិបតីប្បច្ច័យឡើយ។ បទថា “Jīvantī” មានន័យថា មិនលះបង់នូវភាពស្រស់ខៀវ។ ព្រោះថា វត្ថុទាំងនោះ (មានដើមឈើជាដើម) មិនមែនឈ្មោះថាមានជីវិតដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដនោះឡើយ ព្រោះជីវិតរូបដែលកើតអំពីកម្មដោយចំណែកមួយ មិនអាចរកបានក្នុងខាងក្រៅ (ក្រៅពីសត្វលោក) ឡើយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពួកកម្មជរូបតែងរស់នៅពិតប្រាកដ។ បទថា “Kamme asantepī” លោកពោលសំដៅយកការរលត់ទៅមុននៃកម្មចេតនា។ កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនោះឱ្យប្រាកដដោយវិធីបដិសេធ (ព្យតិរេក) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tathāhī”។ បទថា “Itara rūpānī” បានដល់ ចិត្តជរូបជាដើម។ ដែលឈ្មោះថា ឯកវិថីវារៈ គឺបញ្ចទ្វារវិថីវារៈ។ ចំណែកមនោទ្វារវិថីវារៈ លោកហៅថា ឯកជវនវារៈ។ វិថីវារៈនោះត្រូវបានកំណត់ទុកហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះក្នុងកាលដែលវិថីវារៈនីមួយៗរលត់ទៅ ក្នុងខណៈនៃភវង្គ តែងមានការប្រាកដឡើងនៃរូបសន្តានដែលមិនដូចគ្នា។ ក៏រូបវិសេសនោះ តែងប្រាកដចំពោះតែបុគ្គលដែលដឹងប៉ុណ្ណោះ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនដឹង មិនប្រាកដក្នុងខណៈនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសូម្បីឧតុជរូបសន្តានបែបនោះ ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តទៅបន្តិចបន្តួចដែរ។ ព្រោះថា មុខរូបរបស់បុគ្គលណា តែងមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ ដោយសាររូបសន្តានដែលមានទោសៈជាសមុដ្ឋាន សូម្បីកាលដែលទោសៈនោះរលត់ទៅហើយ រូបនោះក៏នៅតែប្រាកដជាមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់បន្តិចបន្តួចដដែល។ បទអធិការថា “Utujāhārajānañca santati paccuppannaṃ”។ លោកពោលថា រូបទាំងនោះជាអទ្ធាបច្ចុប្បន្នតែម្យ៉ាង។ សួរថា ចុះពួកកម្មជរូបសន្តាន មានចក្ខុ និងសោតៈជាដើម ក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ជួនកាលរមែងឃើញថាថ្លាខ្លាំង ជួនកាលថ្លាល្មម ជួនកាលមិនថ្លា មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ តែការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ មិនមែនដោយសារការដាច់ចេញនៃសន្តានឡើយ ហើយកាលបើមានការដាច់ចេញពីគ្នានៃសន្តាននីមួយៗហើយ ការតភ្ជាប់គ្នាម្តងទៀតនៃសន្តានទាំងនោះ មិនដែលមានឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា កាលបើខ្វាក់ម្តងហើយ ក៏ជាមនុស្សខ្វាក់ដដែល កាលបើថ្លង់ហើយ ក៏ជាមនុស្សថ្លង់ដដែល។ បទថា “Yadi evaṃ” សេចក្តីថា ប្រសិនបើជាយ៉ាងនោះ។ បទអធិការថា “Arūpa dhammānaṃ santati paccuppannaṃ”។ បទថា “Vipākānī” បានដល់ វិបាកធម៌ទាំងឡាយដែលជាភវង្គ។ វិបាកធម៌ទាំងនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឯកសន្តានតែម្យ៉ាង ហេតុនោះ មិនគួរហៅធម៌ទាំងនោះថាជានានាសន្តតិបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះធម៌ទាំងនោះកើតឡើងអំពីកម្មតែមួយអស់មួយជីវិត។ បទថា “Itarāni panā” បានដល់ កុសលចិត្ត អកុសលចិត្ត និងកិរិយាចិត្តទាំងឡាយ។ បទថា “Tadārammaṇā” បានដល់ ធម៌ដែលមានអារម្មណ៍រលត់ទៅហើយ។ ធម៌ទាំងនោះតែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអានុភាពនៃការផ្សាយទៅនៃអទ្ធា (កាល) តែមិនមែនរលត់ទៅក្នុងកាលដែលជនកប្បច្ច័យរបស់ខ្លួនរលត់ទៅ ដូចជាពួកចិត្តជរូបជាដើមនោះឡើយ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រង់ភាពមានជីវិតនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា “Ayamattho vattabbo” សេចក្តីថា គប្បីពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រង់ភាពមានជីវិតនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ដូចជាក្នុងរូបសន្តាន មិនមានអនន្តរប្បច្ច័យឡើយ ក្នុងកាលនៃចុតិ រូបសន្តានរមែងរលត់ទៅដោយមិនបានដល់នូវភាពជាបច្ច័យណាមួយដល់រូបសន្តានក្នុងភពដទៃឡើយ ហេតុនោះ ការប្រាកដឡើងក្នុងភពដទៃនៃរូបសន្តានទាំងនោះ មិនមានឡើយ។ ក្នុងអរូបសន្តាន មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះថាក្នុងអរូបសន្តាននោះ សូម្បីចុតិចិត្តក៏ជាអនន្តរប្បច្ច័យដល់បដិសន្ធិចិត្ត ហើយរលត់ទៅ ហេតុនោះ ការប្រាកដឡើងក្នុងភពដទៃនៃអរូបធម៌ទាំងនោះ រមែងមាន។ នេះក៏ជាសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រង់ភាពមានជីវិតនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយដែរ។ ហេតុនោះ មិនគួរចោទសួរថា សូម្បីអរូបធម៌ទាំងឡាយ ក៏រមែងរស់នៅដោយការប្រកបដោយជីវិតជានិច្ច ដូចជាកម្មជរូបដែរ ហេតុអ្វីក៏មិនឈ្មោះថាសន្តតិបច្ចុប្បន្ន ដូច្នេះឡើយ។ ព្រោះថាកុសលចិត្ត អកុសលចិត្ត និងកិរិយាចិត្តទាំងឡាយ ឈ្មោះថាមិនមែនកើតអំពីកម្មឡើយ តែងកើតឡើងអំពីបច្ច័យផ្សេងៗក្នុងខណៈនោះ ដោយមិនអាស្រ័យនឹងអតីតកម្មឡើយ ដូចជាពួកចិត្តជរូបជាដើម។ ហេតុនោះ សូម្បីកាលដែលចិត្តទាំងនោះរស់នៅ ក៏នៅតែមាននានាសន្តតិបច្ចុប្បន្ន ដូចជាពួកចិត្តជរូបជាដើមដែលមិនរស់នៅដែរ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រង់ភាពមានជីវិត ក៏មានដែរ។ ក្នុងអធិការនេះ មានអាចារ្យខ្លះពោលថា សូម្បីក្នុងដើមឈើជាដើម ក៏មានជីវិតដែរ ព្រោះគេតែងឃើញភាពស្រស់ខៀវ និងភាពមិនស្រស់ខៀវ ការលូតលាស់ និងការមិនលូតលាស់នៃដើមឈើទាំងនោះ។ ឆ្លើយតបថា ប្រសិនបើដើមឈើទាំងនោះមានជីវិតមែន ជីវិតនោះគប្បីជាអរូបជីវិត (នាមជីវិត) ឬក៏ជារូបជីវិត (រូបជីវិតិន្ទ្រិយ)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ប្រសិនបើជាអរូបជីវិត សត្វដែលប្រកបដោយអរូបជីវិតនោះ កាលបើស្លាប់ទៅៗ រមែងកើតឡើងក្នុងភពដទៃជាថ្មីម្តងទៀតយ៉ាងណា សូម្បីដើមឈើទាំងឡាយ កាលបើងាប់ទៅ ក៏គប្បីកើតឡើងក្នុងភពដទៃយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើជារូបជីវិត កាលបើជីវិតសន្តានក្នុងអវយវៈមានចក្ខុជាដើមរបស់សត្វទាំងឡាយដាច់ទៅហើយ គេមិនអាចធ្វើអវយវៈទាំងនោះឱ្យរស់ឡើងវិញបានយ៉ាងណា សូម្បីដើមឈើទាំងឡាយ កាលបើដើម ឬមែកត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ ហើយជីវិតសន្តានដាច់ទៅហើយ ក៏មិនគប្បីអាចយកដើម ឬមែកទាំងនោះទៅដាំនៅកន្លែងផ្សេងឱ្យរស់ឡើងវិញបានយ៉ាងនោះដែរ។ តែតាមពិត គេអាចដាំឱ្យរស់ឡើងវិញបាន។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ជីវិតទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនមានដល់ដើមឈើទាំងនោះឡើយ។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរសារត្ថវិភាវនីថា “Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti” ត្រង់នេះ គប្បីផ្សំសេចក្តីថា កម្មមិនមែនជាហេតុនៃការតាំងនៅតែម្យ៉ាងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “āhārajādīnaṃ”។ វិគ្គហៈថា ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅហើយក្នុងកលាបៈតែមួយ ជាសហជាតប្បច្ច័យ ឈ្មោះថា អាស្រ័យ គឺជាប់ទាក់ទងនឹងបច្ច័យទាំងនោះ។ អានុភាពនៃជនកៈរបស់រូបជនកប្បច្ច័យ មានកម្មជាដើម តែងផ្សាយទៅក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃរូបកលាបៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងខណៈនៃឋិតិឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ឧបចយៈ និងសន្តតិ តែងបានក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈ មិនមែនក្នុងខណៈនៃឋិតិឡើយ។ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ កាលបើបានក្នុងខណៈនៃអានុភាពនៃជនកប្បច្ច័យ ទើបបានឈ្មោះថា កុតោចិជាតៈ (កើតអំពីបច្ច័យណាមួយ)។ ចំណែកជរតា តែងបានក្នុងខណៈនៃឋិតិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈឡើយ ហេតុនោះ ជរតានោះ មិនបានឈ្មោះថា កុតោចិជាតៈ ឡើយ។ ប្រសិនបើការតាំងនៅ (ឋិតិ) នៃរូបធម៌ទាំងឡាយ មានអាហារជរូបជាដើម អាស្រ័យនឹងជនកប្បច្ច័យ មានអាហារជាដើមមែន ជរតាក៏គប្បីបានក្នុងខណៈនៃអានុភាពនៃជនកប្បច្ច័យដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ជរតានោះ ក៏គប្បីបានឈ្មោះថា កុតោចិជាតៈ ដែរ តែតាមពិត មិនបានឡើយ។ ហេតុនោះ ការតាំងនៅនៃរូបធម៌ទាំងនោះ មិនមែនអាស្រ័យនឹងជនកប្បច្ច័យឡើយ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “itarathā”។ បទថា “Upatthambhamānā” បានដល់ ការតាំងនៅក្នុងកលាបៈដទៃហើយជួយឧបត្ថម្ភ។ បទថា “Na khaṇaṭhitippavattiyā” ផ្សំសេចក្តីថា ជួយឧបត្ថម្ភ គឺថែរក្សាទុក ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាខណឋិតិ នៃរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងពួង។ បទថា “Taṃ” ជាពាក្យពន្យល់ (វិភាវនៈ)។ បទថា “Idaṃ panā” បានដល់ ចំណែកជីវិតរូបនេះ។


Āhārarūpe. ‘‘Savatthukavacanaṃ’’ti bhojanādi vatthunā saha pavattatīti savatthukaṃ. Vacanaṃ. Na hi nibbattitaṃ āhāra rūpaṃ nāma kabaḷaṃ kātuṃ sakkā hotīti. ‘‘Vivecitānī’’ti pācana kiccena vibhajitāni. Visuṃ visuṃ katāni. ‘‘Pañcadhā vibhāgaṃ gacchantī’’ti ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti. Ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti. Eko bhāgo muttaṃ hoti. Ekobhāgo karīsaṃ. Ekobhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti evaṃ vuttanayena pañcadhā vibhāgaṃ gacchanti. ‘‘Loke’’ti lokiya ganthe. ‘‘Tato’’ti āmāsayato. Anupharanto hutvā. ‘‘Tassā’’ti rasabhāgassa. ‘‘Bhūtesū’’ti mahābhūtesu. Saha indriyena vattatīti sendriyo. Kāyo. Udayatīti ojā. Dakārassa jakāro. Avati janetīti ojā. Avasaddassa okāro. ‘‘Attanovatthuṃ’’ti attanonissayabhūtaṃ rūpakāyaṃ.

ក្នុងអាហាររូប។ បទថា “Savatthukavacanaṃ” សេចក្តីថា ពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងវត្ថុ មានភោជនជាដើម ឈ្មោះថា សវត្ថុកៈ។ គឺពាក្យ (វចនៈ)។ ព្រោះថា អាហាររូបដែលកើតឡើងហើយ មិនអាចធ្វើឱ្យទៅជាពំនូតបាយបានឡើយ។ បទថា “Vivecitānī” បានដល់ ដែលចែកចេញហើយដោយកិច្ចនៃការរំលាយអាហារ គឺធ្វើឱ្យដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ បទថា “Pañcadhā vibhāgaṃ gacchantī” សេចក្តីថា ផ្នែកមួយ ពួកសត្វល្អិតស៊ី ផ្នែកមួយ ភ្លើងធាតុ (ឧទរគ្គិ) ដុតរំលាយ ផ្នែកមួយ ក្លាយជាទឹកនោម ផ្នែកមួយ ក្លាយជាលាមក ផ្នែកមួយ ដល់នូវភាពជាទឹករស ហើយជួយបំប៉នឈាម និងសាច់ជាដើម រមែងដល់នូវការបែងចែកជា ៥ ផ្នែក តាមវិធីដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។ បទថា “Loke” បានដល់ ក្នុងគម្ពីរលោកិយ។ បទថា “Tato” បានដល់ អំពីអាមាស័យ (ក្រពះ) គឺផ្សាយទៅតាមលំដាប់។ បទថា “Tassā” បានដល់ នៃចំណែកទឹករស។ បទថា “Bhūtesū” បានដល់ ក្នុងមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ កាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា សេន្ទ្រិយៈ គឺកាយ។ ធម្មជាតិដែលរមែងកើតឡើង ឈ្មោះថា ឱជា (ផ្លាស់ ដ ជា ជ)។ ធម្មជាតិដែលរមែងរក្សា ឬបង្កើត ឈ្មោះថា ឱជា (ផ្លាស់ អវ សព្ទ ជា ឱ)។ បទថា “Attanovatthuṃ” បានដល់ រូបកាយដែលជាទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួន។


‘‘Aññāpadeso’’ nāma rūpassa lahutātiādīsu aññassa rūpassa kriyāmattabhāvena apadisanaṃ vuccati. ‘‘Ujukatova nipphāditaṃ’’ti mukhyatova janitaṃ. Yathāhi sabbaṃ anipphannarūpaṃ ajāti dhammattā ujukato kammādīhi jātaṃ nāma na hoti. Kammādīhi jātaṃ pana nipphannarūpaṃ nissāya dissamānattā ṭhānūpacārena viññatti dvayaṃ cittajaṃtiādinā vuccati. Na tathā idaṃ nipphannarūpaṃ. Idaṃ pana jātidhammattā ujukatova kammādīhi paccayehi nipphāditaṃ janitanti vuttaṃ hoti. ‘‘Rūpaṃ’’ti vutte anipphannarūpaṃpi labbhatīti tato visesanatthaṃ rūparūpanti vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇa sampannaṃ’’tiādiṃ. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ’’ nāma sītuṇhādīhi vikārapattilakkhaṇaṃ. Tampana anipphanna rūpe mukhyato na labbhati. Nipphannarūpe eva labbhati. Kasmā, nipphannarūpassahi nānāvikāro vikārarūpanti vuccati. Lakkhaṇaṃ lakkhaṇa rūpanti vuccati. Vikārassa pana vikāro nāma natthi. Lakkhaṇassa ca lakkhaṇaṃ [Pg.202] nāma natthi. Yadi atthīti vadeyya. Vikārassa vikāro, tassa ca vikāro, tassa ca vikāroti apariyantameva siyā. Tathā lakkhaṇepīti.

ដែលឈ្មោះថា “Aññāpadeso” (ការសំដៅយកដោយវិធីផ្សេង) គឺការសំដៅយកដោយភាពគ្រាន់តែជាកិរិយានៃរូបដទៃ ក្នុងរូបមានលហុតាជាដើម។ បទថា “Ujukatova nipphāditaṃ” សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងដោយផ្ទាល់ (ដោយចម្បង)។ ព្រោះថា ពួកអនិប្ផន្នរូបទាំងអស់ មិនមែនឈ្មោះថាកើតឡើងដោយផ្ទាល់អំពីកម្មជាដើមឡើយ ព្រោះមានសភាវៈមិនកើត តែព្រោះអាស្រ័យនឹងនិប្ផន្នរូបដែលកើតអំពីកម្មជាដើម ហើយប្រាកដឡើង ទើបលោកហៅវិញ្ញត្តិទាំងពីរថា កើតអំពីចិត្តជាដើម ដោយឋានូបចារវិធី។ តែចំណែកឯនិប្ផន្នរូបនេះ មិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ សេចក្តីថា និប្ផន្នរូបនេះ ព្រោះមានសភាវៈកើតឡើង ទើបឈ្មោះថាសម្រេច គឺកើតឡើងដោយផ្ទាល់អំពីបច្ច័យទាំងឡាយ មានកម្មជាដើម។ កាលបើពោលថា “Rūpaṃ” សូម្បីអនិប្ផន្នរូបក៏រមែងបានដែរ ហេតុនោះ ដើម្បីញែកឱ្យប្លែក ទើបលោកហៅថា រូបរូប (រូបពិតប្រាកដ) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ruppanalakkhaṇa sampannaṃ”។ ក្នុងពាក្យនោះ ដែលឈ្មោះថា “Ruppanalakkhaṇaṃ” គឺលក្ខណៈនៃការដល់នូវសេចក្តីប្រែប្រួលដោយត្រជាក់ និងក្តៅជាដើម។ លក្ខណៈនោះ មិនបានដោយផ្ទាល់ក្នុងអនិប្ផន្នរូបឡើយ តែងបានតែក្នុងនិប្ផន្នរូបប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សេចក្តីប្រែប្រួលផ្សេងៗនៃនិប្ផន្នរូប លោកហៅថា វិការរូប លក្ខណៈ លោកហៅថា លក្ខណរូប។ តែចំណែកឯវិការៈ មិនមានវិការៈដទៃទៀតឡើយ ហើយលក្ខណៈ ក៏មិនមានលក្ខណៈដទៃទៀតដែរ។ ប្រសិនបើពោលថាមាន វិការៈនៃវិការៈ វិការៈនៃវិការៈនោះ និងវិការៈនៃវិការៈនោះទៀត ក៏គប្បីមិនមានទីបំផុតឡើយ។ សូម្បីក្នុងលក្ខណៈ ក៏មានន័យយ៉ាងនោះដែរ។


Ākāsadhātuyaṃ. ‘‘Pakāsantī’’ti idaṃ ekaṃ idaṃ ekanti paññāyanti. ‘‘Paricchindatī’’ti āha ‘‘parito’’tiādiṃ. ‘‘Asammissaṃ’’ti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘ekattaṃ anupagamanaṃ’’ti. Paricchindīyatīti paricchedoti āha ‘‘tehi vā’’tiādiṃ. ‘‘Tehi vā’’ti kalāpantarabhūtehi vā. ‘‘Attano vā paresaṃ vā akatvā’’ti attanopakkhikaṃ vā paresaṃ pakkhikaṃ vā akatvā. Pariccheda kriyāmattaṃ paricchedoti āha ‘‘tesaṃ vā’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ vā’’ti kalāpantarabhūtānaṃ vā. ‘‘Ayaṃ panā’’ti ayaṃ paricchedo pana. ‘‘Tassā’’ti paricchedassa. So pāḷiyaṃ vuttoti sambandho. ‘‘Iti katvā’’ti evaṃ manasikatvā. ‘‘Etehī’’ti etehi mahābhūtehi. ‘‘Aññamañña abyāpitatā’’ti dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā rūpakalāpānaṃ ekakalāpattūpagamanaṃ aññamañña byāpitā nāma, tathā anupagamanaṃ aññamañña abyāpitatā nāma. Tenāha ‘‘ekattaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Tatthā’’ti tissaṃ pāḷiyaṃ. ‘‘Nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ’’ti etena kalāpapariyantatā eva vuttā hoti.

ក្នុងអាកាសធាតុ។ ពាក្យថា “Pakāsantī” (រមែងប្រាកដ) គឺរមែងប្រាកដថា នេះជាចំណែកមួយ នេះជាចំណែកមួយ។ ពាក្យថា “Paricchindatī” (រមែងកំណត់) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “parito” (ដោយជុំវិញ) ជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “Asammissaṃ” (មិនច្រឡូកច្រឡំ) ហើយពន្យល់សេចក្តីនោះថា “ekattaṃ anupagamanaṃ” (ការមិនដល់នូវភាពជាតែមួយ)។ អ្វីដែលត្រូវបានកំណត់ ឈ្មោះថា បរិច្ឆេទ (ភាគកំណត់) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tehi vā” (ឬដោយរូបទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tehi vā” គឺ ឬដោយមហាភូតរូបដែលនៅក្នុងកលាបៈដទៃ។ ពាក្យថា “Attano vā paresaṃ vā akatvā” គឺមិនធ្វើឲ្យជាចំណែករបស់ខ្លួន ឬជាចំណែករបស់អ្នកដទៃ។ សកម្មភាពនៃការកំណត់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា បរិច្ឆេទ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tesaṃ vā” (ឬនៃរូបទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tesaṃ vā” គឺ ឬនៃមហាភូតរូបដែលនៅក្នុងកលាបៈដទៃ។ ពាក្យថា “Ayaṃ panā” គឺ ឯចំណែកកំណត់នេះឯង។ ពាក្យថា “Tassā” គឺ នៃចំណែកកំណត់នោះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ចំណែកកំណត់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងបាលី។ ពាក្យថា “Iti katvā” គឺ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Etehī” គឺ ដោយមហាភូតរូបទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា “Aññamañña abyāpitatā” (ការមិនជ្រាបចូលគ្នាទៅវិញទៅមក) សេចក្តីថា ការដល់នូវភាពជាកលាបៈតែមួយនៃរូបកលាបៈ ២ ឬ ៣ ឈ្មោះថា ការជ្រាបចូលគ្នាទៅវិញទៅមក ការមិនដល់នូវភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា ការមិនជ្រាបចូលគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ekattaṃ” (ភាពជាតែមួយ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tatthā” គឺ ក្នុងព្រះបាលីនោះ។ ពាក្យថា “Nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ” (នៃភូតរូបដែលនៅក្នុងកលាបៈផ្សេងៗគ្នា) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅពោលដល់ភាពជាទីបំផុតនៃកលាបៈប៉ុណ្ណោះ។


Viññatti dvaye. ‘‘Sayañcā’’ti viññatti saṅkhātaṃ sayañca. ‘‘Tenā’’ti calamānena kāyaṅgena. ‘‘Tehī’’ti paccakkhe ṭhitehi janehi. Tatthātiādīsu. ‘‘Kāyaṅgavikāraṃ karontassā’’ti abhikkamanādi atthāya hatthapādādīnaṃ kāyaṅgānaṃ calana saṅkhātaṃ vikāraṃ karontassa. Uppajjantā ca sabbete cittajavātakalāpā yathādhippeta disābhimukhā eva uppajjantīti yojanā. ‘‘Yathā vā tathā vā anuppajjitvā’’ti aniyamato anuppajjitvāti vuttaṃ hoti. Yassa copana kāyassa. ‘‘Tehī’’ti cittajavātakalāpehi. Niyāmako nāvāniyojako. ‘‘Te cā’’ti tecittajavātakalāpasaṅghāṭā. Etena sakalaṃ kāyaṅgaṃ nidasseti. Sakalakāyaṅgaṃ nāvāsadisanti vuttaṃ hoti. ‘‘Cāretvā’’ti viyūhitvā. Kathaṃ pana sā niyāmakasadisī hotīti āha [Pg.203] ‘‘yathāhī’’tiādi. Yadetaṃ sakkotīti vacanaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Katīpayajavana vārehī’’ti dvatti javanavārehi. ‘‘Tato’’ti yasmiṃ vāre calana saṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ jāyati. Tato calanavārato. Santhambhana sandhāraṇāni eva sampajjanti, na calanasaṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ. ‘‘Etthā’’ti etissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Nānājavanavīthīsu. La. Upatthambhane ca yujjatiyeva. Na ekissāya javanavīthiyaṃ eva yujjatīti adhippāyo. Yadi nānājavanavīthīsu tathā upatthambhanañca gayheyya. Evaṃsati, antarantarā bahū bhavaṅgavārāpi santi. Tattha kathaṃ tadupatthambhanaṃ sampajjeyyāti āha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘utujarūpasaṅghāṭāni pī’’ti bhavaṅgasamaye pavattāni utujarūpakalāpasandhānakāni. ‘‘Tadākāra vantānī’’ti tassā cittajarūpasantatiyā ākāra vantāni. Pacchima pacchimānaṃ rūpakalā pasaṅghāṭānaṃ aparāparaṃ uppajjananti sambandho. Purimapurimānaṃ rūpakalāpasaṅghāṭānaṃ khaṇikadhammatā ca tesaṃ na siyā. Na ca te khaṇikadhammā na honti. Aññathā desantara saṅkamanasaṅkhātaṃ calanaṃ eva na siyā. Calanaṃ tihi nānākriyānaṃ pātubbhāvo vuccati. Nānākriyā ca nāma nānādhammā eva. Yasmā ca aṅgapaccaṅgānaṃ khaṇekhaṇe calanaṃ nāma loke paccakkhato diṭṭhaṃ. Tasmā tesaṃ khaṇikadhammatāpi daṭṭhabbā hotīti. Etena tesaṃ khaṇikamaraṇaṃ dasseti, yaṃ rūpārūpadhammānaṃ aniccalakkhaṇanti vuccati. Abyāpāra dhammatā ca avasavattitā ca tesaṃ na siyā. Na ca te abyāpāra dhammā, na avasavatti dhammā ca na honti. Aññathā paccayāyatta vuttitā eva tesaṃ na siyā. Paccayāyatta vuttitāti ca paccaye sati, te vattanti, asati na vattantīti evaṃ pavattā paccayāyatta vuttitā yasmā ca paccayasāmaggiyaṃ sati, te vattantiyeva. Tesaṃ vattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi. Te māvattantūti ca attano vasena vattanti. Paccaye asati, na vattantiyeva. Tesaṃ avattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi. Temāvattantūti ca attano vasenavattanti. Yasmā ca tesaṃ paccayāyatta vuttitā nāma loke viññūnaṃ paccakkhatodiṭṭhā. Tasmā tesaṃ abyāpāratā ca [Pg.204] avasavattitā ca daṭṭhabbā hoti. Etena tesaṃ sabbehi sattapuggala attākārehi sabbaso suññaṃ dasseti, yaṃ rūpārūpadhammānaṃ anattalakkhaṇanti vuccatīti.

ក្នុងវិញ្ញត្តិទាំងពីរ។ ពាក្យថា “Sayañca” គឺ ខ្លួនឯងដែលហៅថាវិញ្ញត្តិផង។ ពាក្យថា “Tenā” គឺ ដោយកាយអវយវៈដែលកំពុងញាប់ញ័រ (កម្រើក)។ ពាក្យថា “Tehī” គឺ ដោយជនទាំងឡាយដែលឈរនៅចំពោះមុខ។ ក្នុងពាក្យថា Tattha ជាដើម។ ពាក្យថា “Kāyaṅgavikāraṃ karontassa” គឺ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវសេចក្តីប្រែប្រួល ពោលគឺការកម្រើកនៃកាយអវយវៈទាំងឡាយ មានដៃនិងជើងជាដើម ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការឈានទៅមុខជាដើម។ ការប្រកបសេចក្តីថា ក៏ឯចិត្តជវាតកលាបៈ (កលាបៈនៃខ្យល់កើតអំពីចិត្ត) ទាំងអស់នេះ កាលកើតឡើង រមែងកើតឡើងឆ្ពោះទៅរកទិសដៅដែលបម្រុងទុកនោះឯង។ ពាក្យថា “Yathā vā tathā vā anuppajjitvā” គឺ សំដៅពោលថា មិនកើតឡើងដោយមិនមានការកំណត់។ ក៏ឯកាយរបស់បុគ្គលណា។ ពាក្យថា “Tehī” គឺ ដោយចិត្តជវាតកលាបៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Niyāmako គឺ អ្នកបរនាវា (តៃកុងក្បូន)។ ពាក្យថា “Te ca” គឺ គំនរនៃចិត្តជវាតកលាបៈទាំងឡាយនោះ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកាយអវយវៈទាំងអស់។ សេចក្តីថា កាយអវយវៈទាំងអស់ ប្រៀបដូចជាទូក (នាវា)។ ពាក្យថា “Cāretvā” គឺ ញែកចេញ ឬចាត់ចែង។ សួរថា ចុះវិញ្ញត្តិនោះប្រៀបដូចជាអ្នកបរនាវាយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yathāhi” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពាក្យណាដែលពោលថា “រមែងអាច” នេះ។ ពាក្យថា “Katīpayajavana vārehī” គឺ ដោយជវនវារៈ ២ ឬ ៣។ ពាក្យថា “Tato” គឺ ក្នុងវារៈណា ការដល់នូវទីដទៃ ពោលគឺការកម្រើក រមែងកើតឡើង។ អំពីវារៈនៃការកម្រើកនោះ។ ការទ្រទ្រង់និងការតម្កល់មាំប៉ុណ្ណោះរមែងសម្រេច មិនមែនការដល់នូវទីដទៃ ពោលគឺការកម្រើកនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Etthā” គឺ ក្នុងអដ្ឋកថានេះ។ ក្នុងជវនវិថីផ្សេងៗគ្នា ។ល។ និងក្នុងការជួយទ្រទ្រង់ ក៏សមគួរពិតមែន។ អធិប្បាយថា មិនមែនសមគួរតែក្នុងជវនវិថីតែមួយនោះឡើយ។ ប្រសិនបើក្នុងជវនវិថីផ្សេងៗគ្នា គេគប្បីកាន់យកការជួយទ្រទ្រង់យ៉ាងនោះ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងចន្លោះៗ ក៏មានភវង្គវារៈជាច្រើនដែរ។ ក្នុងទីនោះ ការជួយទ្រទ្រង់នោះនឹងសម្រេចបានយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tathāhi” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “utujarūpasaṅghāṭāni pi” គឺ គ្រឿងតភ្ជាប់នៃឧតុជរូបកលាបៈទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈភវង្គ។ ពាក្យថា “Tadākāra vantānī” គឺ មានអាការៈដូចជាចិត្តជរូបសន្តតិនោះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៃគំនររូបកលាបៈខាងក្រោយៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាខណិកធម៌នៃគំនររូបកលាបៈមុនៗ ក៏មិនគប្បីមានដល់រូបទាំងឡាយនោះឡើយ។ ក៏រូបទាំងឡាយនោះ មិនមែនជាមិនមែនខណិកធម៌នោះឡើយ (គឺពិតជាខណិកធម៌មែន)។ បើមិនដូច្នោះទេ ការកម្រើក ពោលគឺការឆ្លងទៅកាន់ទីដទៃ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ការកម្រើក ព្រះអង្គហៅថា ការប្រាកដឡើងនៃកិរិយាផ្សេងៗគ្នាទាំង ៣។ ក៏ឯកិរិយាផ្សេងៗគ្នា ឈ្មោះថា ធម៌ផ្សេងៗគ្នាពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការកម្រើកក្នុងខណៈនីមួយៗនៃអវយវៈតូចធំ គឺជាអ្វីដែលគេឃើញច្បាស់នឹងភ្នែកក្នុងលោក។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាខណិកធម៌នៃរូបទាំងឡាយនោះ ក៏គប្បីដឹងបានដែរ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវខណិកមរណៈរបស់រូបទាំងឡាយនោះ ដែលហៅថា អនិច្ចលក្ខណៈនៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាអព្យាបារធម៌ (ធម៌មិនមានការខ្វល់ខ្វាយ) និងភាពជាអវសវត្តិតា (ការមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច) នៃរូបទាំងឡាយនោះ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ក៏រូបទាំងឡាយនោះ មិនមែនជាមិនមែនអព្យាបារធម៌ និងមិនមែនជាមិនមែនអវសវត្តិធម៌នោះឡើយ (គឺពិតជាអព្យាបារធម៌ និងអវសវត្តិធម៌មែន)។ បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជាការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃរូបទាំងឡាយនោះ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Paccayāyatta vuttitā (ការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ) គឺ កាលបើបច្ច័យមាន រូបទាំងឡាយនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើបច្ច័យមិនមាន រូបទាំងឡាយនោះរមែងមិនប្រព្រឹត្តទៅ ការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុតែ កាលបើមានបច្ច័យសាមគ្គី រូបទាំងឡាយនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅពិតប្រាកដ។ ការខ្វល់ខ្វាយដោយកិច្ចណាមួយ ដើម្បីឲ្យរូបទាំងឡាយនោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត រូបទាំងឡាយនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួនថា “រូបទាំងឡាយកុំប្រព្រឹត្តទៅឡើយ” (គឺមិនអាចហាមឃាត់បាន)។ កាលបើបច្ច័យមិនមាន រូបទាំងឡាយនោះរមែងមិនប្រព្រឹត្តទៅពិតប្រាកដ។ ការខ្វល់ខ្វាយដោយកិច្ចណាមួយ ដើម្បីកុំឲ្យរូបទាំងឡាយនោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត រូបទាំងឡាយនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួនថា “រូបទាំងឡាយចូរប្រព្រឹត្តទៅចុះ” (គឺមិនអាចបង្គាប់បាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យនៃរូបទាំងឡាយនោះ គឺជាអ្វីដែលពួកវិញ្ញូជនឃើញច្បាស់នឹងភ្នែកក្នុងលោក។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអព្យាបារធម៌ និងភាពជាអវសវត្តិតានៃរូបទាំងឡាយនោះ ក៏គប្បីដឹងបានដែរ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសេចក្តីសូន្យទទេដោយប្រការទាំងពួង អំពីអាការៈនៃសត្វ បុគ្គល និងតួខ្លួន នៃរូបទាំងឡាយនោះ ដែលហៅថា អនត្តលក្ខណៈនៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ។


‘‘Vacībhedaṃ’’ti akkhara padabhāvapattaṃ vacīmayasaddappakāraṃ. Upādinnakapathavīdhātuyo nāma kammaja pathavīdhātuyo. Tāsu saṅghaṭṭananti sambandho. Attanā sahajātenayena ākāravikārena upagacchati, yena ca upalabbhatīti sambandho. Ajjhatta santānagatā sabbe catujarūpadhammāpi katthaci upādinnakāti vuccantīti āha ‘‘catujabhūtāya eva vā’’ti. Dvīsuṭhāna karaṇesu karaṇapakkhe calanākārappavattā cittajapathavīdhātu ṭhānapakkhe pathavidhātuyaṃ saṅghaṭṭayamānā kammajapathaviyaṃ eva ghaṭṭeti. Itara pathaviyaṃ na ghaṭṭetīti na sakkā vattuṃti katvā idha evaggahaṇaṃ kataṃ. ‘‘Vikāra dvayañcā’’ti kāyavikāra vacīvikāra dvayañca. Kathaṃ pana asammissaṃ katvā veditabbanti āha ‘‘etthacā’’tiādiṃ. Yaṃ pana tāsaṃ ghaṭṭanappakāravidhānaṃ atthīti sambandho. ‘‘Tāsaṃ’’ cittajapathavīnaṃ. ‘‘Taṃ taṃ vaṇṇattapattiyā’’ti ka, khā, divaṇṇattapattatthāya. Yaṃ pana kāyaviññattiṭṭhāne ‘ayañca attho upari akkharuppatti vicāraṇāyaṃ pākaṭo bhavissatī’ti vuttaṃ. Taṃ idha pākaṭaṃ karonto ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Teneva hi mūlaṭīkāyaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Ettha cā’’ti mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Pubbabhāge’’ti paribyatta akkharappavattavīthito pubbabhāge. ‘‘Nānājavanavīthīhī’’ti nānappakārehi javanavīthivārehi. ‘‘Pathamajavanacittassapī’’ti paribyatta akkharappavattivīthiyaṃ uppannapathamajavana cittassapi. Tassa āsevanañca nāma tato purimehi vīthivārehi eva laddhaṃ siyāti adhippāyo. ‘‘Āsevanaṃ’’ti ca upacāra vacanaṃ daṭṭhabbanti heṭṭhā vuttameva. ‘‘Tassā’’ti paribyattakkharassa. Vuttañca saddasatthesu. ‘‘Dīghamuccare’’ti pañcadīghā vuccanti. Mithinda pañhāpāṭhe. ‘‘Sādhike vīhivāhasate’’ti vīhidhaññapūro sakaṭo vīhivāho nāma. Vīhivāhānaṃ sādhike satasmiṃ. Abhimaññanaṃ abhimāno. ‘‘Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttanaye nā’’ti [Pg.205] tathāhi calanacittajarūpasantatiyaṃ pavattānītiādinā vutta nayenāti attho. Idha pana vacībhedakara cittajasaddasantatiyaṃ pavattāni utujarūpasaṅghāṭānītiādinā vattabbaṃ. Tenāha ‘‘yathāsambhavaṃ’’ti. ‘‘Pavattanattho’’ti abhikkamanādi sajjhāyanādīnaṃ pavattāpanattho. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Bodhetu kāmatā rahitesū’’ti abhikkamanapaṭikkamanādīsu kāyaviññatti ca, suttanta sajjhāyanādīsu vacīviññatti ca paraṃ bodhetukāmatā rahitāti daṭṭhabbā. ‘‘Dvīsu bodhakaviññattīsū’’ti bodhakakāyaviññatti bodhakavacī viññattīsu. Purimā kāyaviññatti, pacchimā ca vacīviññatti. Pacchā suddhena manodvārika javanena eva viññāyati, na pañcadvārika javanenāti yojanā. Cakkhuviññāṇa vīthiyā gahetvāti sambandho. ‘‘Kāyaviññāṇa vīthiyā’’ti vacībhedaṃ akatvā hatthaggahaṇādi vasena adhippāya viññāpane ayaṃ kāyaviññāṇavīthi daṭṭhabbā. Kasmā pana sayañcaviññāyatīti viññattīti ayaṃ vikappo vuttoti āha ‘‘sāhi attānaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Majjhe’’ti viññattiggahaṇavīthi adhippāyaggahaṇavīthinaṃ majjhe. Kathaṃ pavattakaviññattīsu adhippāyaṃ viññāpeti, sayañcaviññāyatīti dve atthā labbhantīti āha ‘‘dvīsu panā’’tiādiṃ. Ayaṃ abhikkamati, ayaṃ paṭikkamatīti jānantā abhikkamanapayogañca tappayoga janakacittañca jānanti. ‘‘Parassakathaṃ’’ti bodhetukāmatārahitampi parassavacanasaddaṃ. Rāgacittañca jānanti. Tena vuttaṃ mūlaṭīkāyaṃ paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena socittasahabhuvikāro adhippāyaṃ. La. Dvidhāpi viññatti yevāti.

ពាក្យថា “Vacībhedaṃ” (ការបំបែកវាចា) គឺ ប្រភេទនៃសម្លេងដែលសម្រេចអំពីវាចា ដែលដល់នូវភាពជាអក្សរនិងបទ។ ធាតុដីដែលជាឧបាទិន្នកៈ គឺ ធាតុដីដែលកើតអំពីកម្ម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ការប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងធាតុដីទាំងឡាយនោះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា រមែងដល់នូវសេចក្តីប្រែប្រួលនៃអាការៈ ដោយន័យដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងខ្លួន ដែលជាហេតុនាំឲ្យគេដឹងបាន។ រូបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ ៤ ទាំងអស់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានខាងក្នុង ជួនកាលហៅថា ឧបាទិន្នកៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “catujabhūtāya eva vā” (ឬនៃភូតរូបដែលកើតអំពីបច្ច័យ ៤ ប៉ុណ្ណោះ)។ ក្នុងករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) និងឋានៈ (ទីតាំង) ទាំងពីរ ឯចិត្តជបថវីធាតុដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈកម្រើកខាងផ្នែកករណៈ កាលប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងបថវីធាតុខាងផ្នែកឋានៈ រមែងប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងកម្មជបថវីធាតុប៉ុណ្ណោះ។ មិនអាចនិយាយបានថា មិនប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងបថវីធាតុដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះទើបកាន់យកពាក្យថា “ប៉ុណ្ណោះ” (eva)។ ពាក្យថា “Vikāra dvayañca” គឺ វិការៈទាំងពីរ គឺកាយវិការៈនិងវចីវិការៈផង។ សួរថា ចុះវិញ្ញត្តិនោះ គប្បីដឹងដោយមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាដោយរបៀបណា? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “etthaca” ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ម្យ៉ាងទៀត វិធីនៃការប៉ះទង្គិចគ្នានៃរូបទាំងឡាយនោះ មានយ៉ាងណា។ ពាក្យថា “Tāsaṃ” គឺ នៃចិត្តជបថវីធាតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Taṃ taṃ vaṇṇattapattiyā” គឺ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាតួអក្សរផ្សេងៗ មាន ក ខ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីណាដែលពោលទុកក្នុងកាយវិញ្ញត្តិកថាថា “ក៏ឯសេចក្តីនេះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងការពិចារណាអំពីការកើតឡើងនៃអក្សរខាងលើ”។ កាលធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យប្រាកដច្បាស់ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា “ettha ca” ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមានពោលទុកក្នុងមូលដីកា។ ពាក្យថា “Ettha ca” គឺ ក្នុងបាឋៈនៃមូលដីកា។ ពាក្យថា “Pubbabhāge” គឺ ក្នុងចំណែកខាងដើម អំពីវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃអក្សរដ៏ច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា “Nānājavanavīthīhi” គឺ ដោយជវនវិថីវារៈផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា “Pathamajavanacittassapi” គឺ សូម្បីតែរបស់បឋមជវនចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃអក្សរដ៏ច្បាស់លាស់។ អធិប្បាយថា ឯអាសេវនៈរបស់ចិត្តនោះ គប្បីបានអំពីវិថីវារៈមុនៗអំពីវិថីនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា “Āsevanaṃ” នេះ គប្បីដឹងថាជាពាក្យឧបចារៈ (ពាក្យប្រៀបធៀប) ដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា “Tassā” គឺ នៃអក្សរដ៏ច្បាស់លាស់នោះ។ ម្យ៉ាងទៀត មានពោលទុកក្នុងសទ្ទសាស្ត្រទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Dīghamuccare” គឺ ព្រះអង្គហៅថា ទីឃៈទាំង ៥។ ក្នុងបាឋៈនៃមិលិន្ទប្បញ្ហា។ ពាក្យថា “Sādhike vīhivāhasate” គឺ រទេះដែលពេញដោយស្រូវ ឈ្មោះថា វីហិវាហៈ។ ក្នុងវីហិវាហៈទាំងឡាយ លើសជាងមួយរយ។ ការសំគាល់ខុស ឈ្មោះថា អភិមាន។ ពាក្យថា “Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttanayena” សេចក្តីថា សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងកាយវិញ្ញត្តិ គឺដូចជាន័យដែលពោលថា “ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តជរូបសន្តតិដែលកម្រើក” ជាដើម។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីពោលថា “គំនរនៃឧតុជរូបទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តជសទ្ទសន្តតិដែលធ្វើការបំបែកវាចា” ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yathāsambhavaṃ” (តាមដែលគួរជាទៅបាន)។ ពាក្យថា “Pavattanattho” គឺ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃការឈានទៅមុខជាដើម និងការស្វាធ្យាយជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា “Ettha ca” ជាដើម។ ពាក្យថា “Bodhetu kāmatā rahitesu” គឺ គប្បីដឹងថា កាយវិញ្ញត្តិក្នុងការឈានទៅមុខនិងការថយក្រោយជាដើម និងវចីវិញ្ញត្តិក្នុងការស្វាធ្យាយព្រះសូត្រជាដើម គឺជាវិញ្ញត្តិដែលមិនមានបំណងចង់ឲ្យអ្នកដទៃដឹងឡើយ។ ពាក្យថា “Dvīsu bodhakaviññattīsu” គឺ ក្នុងកាយវិញ្ញត្តិជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹង និងវចីវិញ្ញត្តិជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងទាំងពីរ។ វិញ្ញត្តិខាងដើម គឺកាយវិញ្ញត្តិ វិញ្ញត្តិខាងចុង គឺវចីវិញ្ញត្តិ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ខាងក្រោយមក រមែងដឹងបានដោយមនោទ្វារិកជវនៈដ៏សុទ្ធប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយបញ្ចទ្វារិកជវនៈឡើយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា កាលកាន់យកដោយចក្ខុវិញ្ញាណវិថី។ ពាក្យថា “Kāyāviññāṇavīthiyā” គឺ គប្បីដឹងថា វិថីនៃកាយវិញ្ញាណនេះ ក្នុងការញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដឹង ដោយអំណាចនៃការចាប់ដៃជាដើម ដោយមិនធ្វើការបំបែកវាចា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលនូវការវែកញែកនេះថា “វិញ្ញត្តិ ព្រោះខ្លួនឯងក៏ដឹងបានផង”? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sāhi attānaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា “Majjhe” គឺ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញត្តិគ្គហណវិថី (វិថីដែលកាន់យកវិញ្ញត្តិ) និងអធិប្បាយគ្គហណវិថី (វិថីដែលកាន់យកសេចក្តីប្រាថ្នា)។ សួរថា ចុះក្នុងវិញ្ញត្តិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅ គេរមែងបាននូវសេចក្តីទាំងពីរគឺ ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដឹងផង ខ្លួនឯងក៏ដឹងបានផង យ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “dvīsu pana” ជាដើម។ ពួកជនកាលដឹងថា “បុគ្គលនេះឈានទៅមុខ បុគ្គលនេះថយក្រោយ” រមែងដឹងនូវការប្រកបការឈានទៅមុខផង និងចិត្តដែលញ៉ាំងការប្រកបនោះឲ្យកើតឡើងផង។ ពាក្យថា “Parassakathaṃ” គឺ សូម្បីតែសម្លេងវាចារបស់អ្នកដទៃ ដែលមិនមានបំណងចង់ឲ្យគេដឹង។ និងដឹងនូវរាគចិត្តផង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពោលទុកក្នុងមូលដីកាថា “ទោះបីជាមិនមានបំណងចង់ឲ្យអ្នកដទៃដឹងក៏ដោយ តែដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃការឈានទៅមុខជាដើម វិការៈដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងចិត្តរបស់ខ្លួន គឺសេចក្តីប្រាថ្នា ។ល។ សូម្បីតែទាំងពីរយ៉ាង ក៏ជាវិញ្ញត្តិពិតប្រាកដ”។


Vikārarūpesu. ‘‘Kammayogyaṃ’’ti abhikkamanādikammesu yojetuṃ yuttaṃ. Adandhatā vuccati sīghappavatti. Sā lakkhaṇaṃ assāti viggaho. Sarīra kriyānukulo kammaññabhāvo lakkhaṇaṃ yassāti samāso. ‘‘Dhātuyo’’ti mahābhūtadhātuyo vā, pittasemhādidhātuyo vā. Pūtimukhasappasaṅkhātassa āpassa pariyuṭṭhānanti vākyaṃ. Asayhabhāro nāma vahituṃ [Pg.206] asakkuṇeyyabhāro. ‘‘Sā pavattatī’’ti kāyalahutā pavattati. Thaddhaṃ karonti sarīragatā dhātuyoti adhikāro. Bhusaṃ māretīti āmariko. Dakāro āgamo. Gāmanigamaviluppako coragaṇo. Tassa bhayena pariyuṭṭhitaṃ. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti virūpaṃ hutvā vaṭṭantaṃ. ‘‘Mūlabhūtā hotī’’ti asappāya sevane sati, sā pathamaṃ pariyuṭṭhāti. Sītādhikāvā hoti, uṇhādhikāvā. Tāya pariyuṭṭhitāya eva sabbapariyuṭṭhānāni pavattantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Imāpanatisso rūpajātiyo rūpakāyassa visesākārā honti. Iti tasmā vikārarūpaṃ nāmāti yojanā.

ក្នុងវិការរូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “កម្បយោគ្យំ” គឺគួរដើម្បីប្រកបក្នុងកិច្ចការទាំងឡាយមានការឈានទៅមុខជាដើម។ ភាពមិនយឺតយ៉ាវ លោកហៅថា ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងរហ័ស។ វិគ្គហៈថា “សីឃប្បវត្តិតា លក្ខណំ អស្សា” (ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងរហ័ស ជាលក្ខណៈរបស់ធម៌នោះ)។ សមាសថា “សរីរកិរិយានុកូលោ កម្មញ្ញភាវោ លក្ខណំ យស្ស” (ភាពគួរដល់ការងារដ៏សមគួរដល់កិរិយានៃសរីរៈ ជាលក្ខណៈរបស់ធម៌ណា)។ ពាក្យថា “ធាតុយោ” គឺមហាភូតធាតុទាំងឡាយក្តី ធាតុទាំងឡាយមានប្រមាត់ និងស្លេស្មជាដើមក្តី។ ឃ្លាថា “ការកម្រើកឡើងនៃទឹកដែលលោកហៅថាពស់មាត់ស្អុយ”។ ដែលឈ្មោះថា “អសយ្ហភារៈ” គឺភាពជាភារៈដែលមិនអាចនាំទៅបាន។ ពាក្យថា “សា បវត្តតិ” គឺកាយលហុតារមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ អធិការៈថា “ធាតុទាំងឡាយដែលនៅក្នុងសរីរៈ រមែងធ្វើឲ្យរឹងត្អឹង”។ ពាក្យថា “អាមរិកោ” គឺធ្វើឲ្យស្លាប់យ៉ាងខ្លាំង។ អក្សរ ទ (ដ) ជាអាគម។ ពួកចោរដែលប្លន់ស្រុក និងនិគម។ ការកម្រើកឡើងដោយភ័យខ្លាចចំពោះចោរនោះ។ ពាក្យថា “វិវដ្ដមានំ” គឺការវិលវល់ទៅដោយប្រែប្រួលខុសប្រក្រតី។ ពាក្យថា “មូលភូតា ហោតិ” គឺកាលបើការសេពនូវរបស់មិនជាទីសប្បាយមាននៅ ធម៌នោះរមែងកម្រើកឡើងមុនគេ។ ជាធម៌មានភាពត្រជាក់ក្រៃលែងក្តី មានភាពក្តៅក្រៃលែងក្តី។ សេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើធម៌នោះកម្រើកឡើងហើយ ការកម្រើកឡើងទាំងអស់រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ ការប្រកបសេចក្តីថា “ក៏រូបជាតិទាំង ៣ នេះ រមែងជាអាការៈពិសេសនៃរូបកាយ។ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិការរូប”។


Lakkhaṇarūpesu. ‘‘Cayanaṃ’’ti sañcitabhāvagamanaṃ. ‘‘Ādito’’tiādimhi. ‘‘Uparito’’ti uparibhāge. ‘‘Ācayo’’tiādimhi cayo. ‘‘Upacayo’’ti uparūparicayo. ‘‘Addhānapūraṇavasenā’’ti vassasatampi vassasahassampi dīghakālaṃ attabhāvaṃ pūraṇavasena. ‘‘Tena pariyāyenā’’ti upasaddassa atthanānattaṃ acintetvā nibbattiṃ vaḍḍhiyaṃ antogadhaṃ katvā vuttena tenapariyāyena. Tassa ca ekekassa santati paccuppannassa. Tattha cittajarūpesu assāsa passāsānaṃ vā padavārahatthavārādīnaṃ vā akkharānaṃ vā nibbatti vaḍḍhi pavattiyo dissantiyeva. Tathā nānācittasamuṭṭhitānaṃ nānārūpasantatīnaṃ pīti. Utujarūpesu iriyā pathanānattaṃ paṭicca sukhadukkhajanakānaṃ nānārūpasantatīnaṃ nibbattivaḍḍhipavattiyo dissantiyeva. Tathā bahiddhā khāṇukaṇṭakādisamphassena sītuṇhādisamphassena vātātapādisamphassena vā sarīre uppannānaṃ nānārūpasantatīnampi cakkhurogādirūpānampīti. Āhārajarūpesu āhāranānattaṃ paṭicca sarīre uppannānaṃ samavisamarūpasantatīnaṃti. ‘‘Ayaṃ nayo’’ti bahiddhāsantāne nidassana nayo. Tena ajjhattasantānepi sattasantānānaṃ hatthapādādisantānānaṃ kesalomādi santānānañca nibbatti vaḍḍhipavattiyo nidasseti. ‘‘Jīraṇaṃ’’ti abhinavāvatthato hāyanaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Ṭhitassa aññathattaṃ’’ti añño pakāro aññathā. Aññathā bhāvo aññathattaṃ[Pg.207]. Etena jarāvasenavā nānārogābādhādivasena vā vipariṇāmo vutto. ‘‘Tathā avatthābhedayogato’’ti jātirūpameva ādimhi nibbatti hoti. Tatoparaṃ tameva vaḍḍhi hoti. Tato paraṃ tameva pavatti hotīti evaṃ tathā avatthābhedayogato. Tenāha ‘‘sāhī’’tiādiṃ. ‘‘Pabandhayatī’’ti pabandhaṃ karoti. Saṅgahagāthādīsu pana suviññeyyā. ‘‘Ettha ca pacchimānī’’tiādīsu. Vohārasiddhamattabhāvaṃ’’ti puggalo satto attā jīvotiādikā paññatti nāma vohāra siddhamattā hoti. Sabhāvasiddhā na hoti. Sāhi mahājanehi khandha pañcakaṃ upādāya puggalo nāma atthīti sammatattā voharitattā vohārasiddhā nāma. Sabhāvasiddhā pana na hoti. Tasmā ariyānaṃ vohāre puggalo nāma natthīti sijjhati. Imāni pana rūpāni sabhāvasiddhattā ariyānaṃ vohārepi atthīti sijjhanti. Tenāha ‘‘tādisenā’’tiādiṃ. ‘‘Suddhadhammagatiyā siddhenā’’ti pathavīdhātu nāma suddhadhammo hoti. Sā uppādampi gacchati, jarampi gacchati, bhedampi gacchati. Tasmā tassā uppādopi jarāpi bhedopi suddhadhammagatiyā siddho nāma. Evaṃ lakkhaṇarūpānaṃ suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Tathā viññatti dvayassapi vikārarūpattayassapi pariccheda rūpassapīti. Yathā ca imesaṃ rūpānaṃ. Tathā nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ atthiyeva. Kilesadhammāhi ariyamagge abhāvite bhavaparamparāya uppādaṃ gacchantiyeva. Bhāvitepana anuppādaṃ nirodhaṃ gacchantiyeva. Tasmā kilesadhammānaṃ anuppādanirodhopi suddhadhammagatiyā siddho nāma. Evaṃ nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Atthi bhikkhave ajātaṃ abhūtanti idaṃ suttaṃpi ettha vattabbaṃ. Etena ariyavohāre nibbānassa ekantena atthitā bhagavatā vuttā hoti. Tenāha ‘‘itarathā’’tiādiṃ. ‘‘Nasabhāvato anupaladdhattā anipphannāni nāma hontī’’ti etena etāni asabhāvarūpānīti ca alakkhaṇa rūpānīti ca asammasanarūpānīti ca na sakkā vattuṃtipi dīpeti. Kasmā, yathāsakaṃ sabhāvehi sabhāvavantattā yathāsakaṃ lakkhaṇe hi salakkhaṇattā [Pg.208] paṭisambhidāmagge sammasanaññāṇa vibhaṅge jātijarāmaraṇānampi sammasitabbadhammesu āgatattāti. Aṭṭhasāliniyampi ayamattho vuttoyeva. Yathāha parinipphannanti pannarasarūpāni parinipphannāni nāma. Dasarūpāni aparinipphannāni nāma. Yadi aparinipphannāni nāma. Evaṃsati, asaṅkhatāni nāma siyuṃ. Tesaṃyeva panarūpānaṃ kāyavikāro kāyaviññatti nāma. Vacīvikāro vacīviññatti nāma. Chiddaṃ vivaraṃ ākāsadhātu nāma. Lahubhāvo lahutā nāma. Mudubhāvo mudutā nāma. Kammaññabhāvo kammaññatā nāma. Nibbatti upacayo nāma. Pavatti santati nāma. Jīraṇākāro jaratā nāma. Hutvā abhāvākāro aniccatā nāmāti sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevāti. Tattha ‘‘tesaṃyeva rūpānaṃ’’ti niddhāraṇe bhummaṃ. Tesaṃyeva dasannaṃ rūpānaṃ majjheti vuttaṃ hoti. ‘‘Itisabbaṃ’’ti idaṃ sabbaṃ dasavidhaṃ rūpaṃ parinipphannameva saṅkhatamevāti attho. Khandhavibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttova. Yathāha pañcavipanakhandhā parinipphannāva honti, no aparinipphannā. Saṅkhatāva, no asaṅkhatā. Apica nipphannāpi hontiyeva. Sabhāvadhammesuhi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañcāti ca. Nirodhasamāpatti ca nāma paññatti ca kathanti. Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā. Nipphannā pana hoti. Samāpajjantena samāpajjitabbato. Tathā nāmapaññatti, sāpihi lokiyādibhedaṃ nalabhati. Nipphannā pana hoti. No anipphannā. Nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti ca. Etena lakkhaṇarūpānampi nipphannatā siddhā hoti. Visuddhi maggepana nipphannaṃ anipphannaṃtidukassa niddese. Aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāra lakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannanti ca. Nipphannarūpaṃ pana rūparūpaṃ nāmāti ca. Yaṃ catūhi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma. Taṃ lakkhaṇa rūpavajjaṃ avasesarūpaṃ. Lakkhaṇarūpaṃ pana na kutocijātanti ca vuttaṃ. Sabbañcetaṃ ācariyehi gahitanāmamattattā vatticchānugataṃ hoti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetvā kathetabbanti.

ក្នុងលក្ខណរូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ចយនំ” គឺការដល់នូវភាពសន្សំឡើង។ ពាក្យថា “អាទិតោ” គឺក្នុងខាងដើម។ ពាក្យថា “ឧបរិតោ” គឺក្នុងផ្នែកខាងលើ។ ពាក្យថា “អាចយោ” គឺការសន្សំក្នុងខាងដើម។ ពាក្យថា “ឧបចយោ” គឺការសន្សំតៗលើគ្នាទៅ។ ពាក្យថា “អទ្ធានបូរណវសេន” គឺដោយអំណាចនៃការបំពេញអត្តភាពក្នុងកាលដ៏វែង សូម្បីមួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ។ ពាក្យថា “តេន បរិយាយេន” គឺដោយបរិយាយដែលលោកពោលទុក ដោយមិនគិតពីសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃឧបសគ្គសព្ទ តែបញ្ចូលការកើតឡើងទៅក្នុងសេចក្តីចម្រើន។ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃសន្តតិដែលជាបច្ចុប្បន្ននីមួយៗនោះ។ ក្នុងរូបទាំងនោះ ក្នុងចិត្តជរូបទាំងឡាយ ការកើតឡើង ការចម្រើន និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក្តី នៃការឈានជើង និងការគ្រវីដៃជាដើមក្តី នៃអក្សរទាំងឡាយក្តី រមែងប្រាកដច្បាស់ជាមិនខាន។ ព្រមទាំងការកើតឡើងនៃសន្តតិនៃរូបផ្សេងៗ ដែលមានចិត្តផ្សេងៗគ្នាជាសមុដ្ឋានផងដែរ។ ក្នុងឧតុជរូបទាំងឡាយ ការកើតឡើង ការចម្រើន និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃសន្តតិនៃរូបផ្សេងៗ ដែលញ៉ាំងសុខនិងទុក្ខឲ្យកើតឡើង ដោយអាស្រ័យភាពផ្សេងគ្នានៃឥរិយាបថ រមែងប្រាកដច្បាស់ជាមិនខាន។ ព្រមទាំងសន្តតិនៃរូបផ្សេងៗ ដែលកើតឡើងក្នុងសរីរៈ ដោយការប៉ះពាល់នឹងបង្គោល និងបន្លាជាដើមខាងក្រៅក្តី ដោយការប៉ះពាល់នឹងត្រជាក់និងក្តៅក្តី ដោយការប៉ះពាល់នឹងខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃជាដើមក្តី និងរូបទាំងឡាយមានរោគភ្នែកជាដើមក្តី។ ក្នុងអាហារជរូបទាំងឡាយ គឺសន្តតិនៃរូបដែលស្មើនិងមិនស្មើ ដែលកើតឡើងក្នុងសរីរៈ ដោយអាស្រ័យភាពផ្សេងគ្នានៃអាហារ។ ពាក្យថា “អយំ នយោ” គឺន័យដែលបង្ហាញក្នុងសន្តតិខាងក្រៅ។ ដោយន័យនោះ លោកក៏បង្ហាញការកើតឡើង ការចម្រើន និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃសន្តតិនៃសត្វទាំងឡាយ សន្តតិនៃដៃនិងជើងជាដើម និងសន្តតិនៃសក់និងរោមជាដើម សូម្បីក្នុងសន្តតិខាងក្នុងដែរ។ ពាក្យថា “ជីរណំ” គឺការសឹកហិនហោចទៅអំពីសភាពថ្មីៗ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ ពាក្យថា “ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ” សេចក្តីថា អាការៈផ្សេង ឈ្មោះថា អញ្ញថា។ ភាពជាយ៉ាងដទៃ ឈ្មោះថា អញ្ញថត្តៈ។ ដោយពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រែប្រួលទៅដោយអំណាចនៃជរាក្តី ដោយអំណាចនៃរោគនិងអាពាធផ្សេងៗក្តី។ ពាក្យថា “តថា អវត្ថាភេទយោគតោ” គឺជាតិរូបនោះឯង ក្នុងខាងដើមជាការកើតឡើង បន្ទាប់ពីនោះមក រូបនោះឯងជាការចម្រើន បន្ទាប់ពីនោះមក រូបនោះឯងជាការប្រព្រឹត្តទៅ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ដោយការប្រកបដោយការបែកធ្លាយនៃអវត្ថា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “សា ហិ”។ ពាក្យថា “បពន្ធយតិ” គឺធ្វើឲ្យតភ្ជាប់គ្នា។ ចំណែកក្នុងសង្គហគាថាជាដើម គឺងាយយល់ណាស់ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា “ឯត្ថ ច បច្ិឆមានិ”។ ពាក្យថា “វោហារសិទ្ធមត្តភាវំ” គឺបញ្ញត្តិមានពាក្យថា បុគ្គល សត្វ អត្តា ជីវៈ ជាដើម ឈ្មោះថាជាធម៌សម្រេចត្រឹមតែវោហារប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រេចដោយសភាវៈឡើយ។ ព្រោះថា បញ្ញត្តិនោះ ឈ្មោះថាសម្រេចដោយវោហារ ព្រោះមហាជនសន្មត និងហៅរកដោយអាស្រ័យខន្ធទាំង ៥ ថា “បុគ្គលមានពិត” តែមិនមែនសម្រេចដោយសភាវៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងវោហាររបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយ រមែងសម្រេចថា “បុគ្គលមិនមានឡើយ”។ ចំណែករូបទាំងឡាយនេះ ព្រោះសម្រេចដោយសភាវៈ ទើបសម្រេចថា “មានពិត” សូម្បីក្នុងវោហាររបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “តាទិសេន”។ ពាក្យថា “សុទ្ធធម្មគតិយា សិទ្ធេន” គឺបឋវីធាតុ ឈ្មោះថាជាធម៌សុទ្ធ។ ធាតុនោះរមែងដល់នូវការកើតឡើងក្តី ដល់នូវជរាក្តី ដល់នូវការបែកធ្លាយក្តី។ ហេតុនោះ សូម្បីការកើតឡើង ជរា និងការបែកធ្លាយនៃធាតុនោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចដោយគតិនៃធម៌សុទ្ធដែរ។ យ៉ាងនេះ លក្ខណៈជាបរមត្ថដែលសម្រេចដោយគតិនៃធម៌សុទ្ធ នៃលក្ខណរូបទាំងឡាយ គួរដឹងចុះ។ ព្រមទាំងវិញ្ញត្តិទាំងពីរ វិការរូបទាំងបី និងបរិច្ឆេទរូបផងដែរ។ រូបទាំងឡាយនេះយ៉ាងណា សូម្បីព្រះនិព្វាន ក៏មានលក្ខណៈជាបរមត្ថដែលសម្រេចដោយគតិនៃធម៌សុទ្ធយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថាកាលបើអរិយមគ្គមិនទាន់បានចម្រើន កិលេសធម៌ទាំងឡាយរមែងដល់នូវការកើតឡើងក្នុងភពតៗគ្នាជាមិនខាន។ តែថាកាលបើបានចម្រើនហើយ រមែងដល់នូវការមិនកើតឡើង និងការរលត់ទៅជាមិនខាន។ ហេតុនោះ សូម្បីការមិនកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃកិលេសធម៌ទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចដោយគតិនៃធម៌សុទ្ធដែរ។ យ៉ាងនេះ លក្ខណៈជាបរមត្ថដែលសម្រេចដោយគតិនៃធម៌សុទ្ធ នៃព្រះនិព្វាន គួរដឹងចុះ។ សូម្បីព្រះសូត្រនេះថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម្មជាតិមិនកើតហើយ មិនមានហើយ... មាននៅឡើយ” ក៏គួរនាំមកពោលក្នុងទីនេះដែរ។ ដោយព្រះសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវភាពមានពិតដោយចំណែកមួយនៃព្រះនិព្វាន ក្នុងវោហាររបស់ព្រះអរិយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “ឥតរថា”។ ពាក្យថា “នសភាវតោ អនុបលទ្ធត្តា អនិប្ផន្នានិ នាម ហោន្តិ” ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា មិនអាចពោលបានឡើយថា រូបទាំងនេះជាអសភាវរូបក្តី ជាអលក្ខណរូបក្តី ជាអសម្មសនរូបក្តី។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះរូបទាំងនោះមានសភាវៈដោយសភាវៈរៀងៗខ្លួន មានលក្ខណៈដោយលក្ខណៈរៀងៗខ្លួន និងព្រោះជាតិ ជរា មរណៈទាំងឡាយ ក៏មកក្នុងធម៌ដែលត្រូវពិចារណាក្នុងសម្មសនញាណវិភង្គ នៃគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គដែរ។ សូម្បីក្នុងគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី ក៏សេចក្តីនេះលោកពោលទុកហើយដែរ។ ដូចដែលលោកពោលថា “បរិនិប្ផន្នំ” រូប ១៥ ឈ្មោះថា បរិនិប្ផន្នរូប។ រូប ១០ ឈ្មោះថា អបរិនិប្ផន្នរូប។ បើរូបទាំងនោះឈ្មោះថា អបរិនិប្ផន្នរូបមែន កាលបើដូច្នោះ រូបទាំងនោះក៏គប្បីជាអសង្ខតធម៌។ តែថា វិការនៃរូបទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញត្តិ។ វិការនៃវាចា ឈ្មោះថា វចីវិញ្ញត្តិ។ ប្រហោង ឬចន្លោះ ឈ្មោះថា អាកាសធាតុ។ ភាពស្រាល ឈ្មោះថា លហុតា។ ភាពទន់ ឈ្មោះថា មុទុតា។ ភាពគួរដល់ការងារ ឈ្មោះថា កម្មញ្ញតា។ ការកើតឡើង ឈ្មោះថា ឧបចយៈ។ ការប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា សន្តតិ។ អាការៈគ្រាំគ្រា ឈ្មោះថា ជរតា។ អាការៈដែលកើតឡើងហើយមិនមាន ឈ្មោះថា អនិច្ចតា ដូច្នេះ រូបទាំងអស់សុទ្ធតែជាបរិនិប្ផន្នៈ និងជាសង្ខតៈពិតប្រាកដ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “តេសំយេវ រូបានំ” ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យនិទ្ធារណៈ សេចក្តីថា លោកពោលក្នុងកណ្តាលនៃរូបទាំង ១០ នោះឯង។ ពាក្យថា “ឥតិសព្វំ” សេចក្តីថា រូបទាំង ១០ ប្រការទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាបរិនិប្ផន្នៈ និងជាសង្ខតៈពិតប្រាកដ។ សូម្បីក្នុងអដ្ឋកថាខន្ធវិភង្គ ក៏លោកពោលទុកហើយដែរ។ ដូចដែលលោកពោលថា “ខន្ធទាំង ៥ សុទ្ធតែជាបរិនិប្ផន្នៈ មិនមែនជាអបរិនិប្ផន្នៈឡើយ សុទ្ធតែជាសង្ខតៈ មិនមែនជាអសង្ខតៈឡើយ។” មួយវិញទៀត រូបទាំងនោះក៏ជាសភាវៈសម្រេចពិតប្រាកដ។ ព្រោះថាក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយ មានតែព្រះនិព្វានមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអបរិនិប្ផន្នៈ និងជាអនិប្ផន្នៈ។ ចុះនិរោធសមាបត្តិ និងបញ្ញត្តិ តើដូចម្តេច? និរោធសមាបត្តិ មិនគប្បីពោលថាជាលោកិយ ឬលោកុត្តរៈក្តី ថាជាសង្ខតៈ ឬអសង្ខតៈក្តី ថាជាបរិនិប្ផន្នៈ ឬអបរិនិប្ផន្នៈក្តី ឡើយ។ តែថាជាធម៌សម្រេច ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកចូលសមាបត្តិគប្បីចូលបាន។ ដូចគ្នាដែរ នាមបញ្ញត្តិ សូម្បីបញ្ញត្តិនោះ ក៏មិនបាននូវការបែងចែកជាលោកិយជាដើមឡើយ តែថាជាធម៌សម្រេច មិនមែនជាអនិប្ផន្នៈឡើយ ព្រោះថាកាលបុគ្គលកាន់យកនូវការហៅឈ្មោះ រមែងកាន់យកបានពិតប្រាកដ។ ដោយពាក្យនេះ ភាពជាធម៌សម្រេច សូម្បីនៃលក្ខណរូបទាំងឡាយ ក៏សម្រេចហើយដែរ។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ក្នុងនិទ្ទេសនៃទុកៈថា “និប្ផន្នៈ និងអនិប្ផន្នៈ”។ លោកពោលថា “រូប ១៨ ប្រការ ឈ្មោះថា និប្ផន្នរូប ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីកំណត់យកដោយសភាវៈពិតប្រាកដ ដោយកន្លងហួសនូវភាពជាបរិច្ឆេទរូប វិការរូប និងលក្ខណរូប រូបដែលសេសសល់ពីនោះ ឈ្មោះថា អនិប្ផន្នរូប ព្រោះផ្ទុយពីនោះ។” និងពោលថា “ចំណែកនិប្ផន្នរូប ឈ្មោះថា រូបរូប។” រូបណាដែលកើតអំពីបច្ច័យ ៤ មានកម្មជាដើម រូបនោះឈ្មោះថា ចតុជរូប។ រូបនោះគឺរូបដែលសេសសល់ វៀរលែងតែលក្ខណរូបចេញ។ ចំណែកលក្ខណរូប លោកពោលថាមិនបានកើតអំពីបច្ច័យណាមួយឡើយ។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ ព្រោះជាត្រឹមតែឈ្មោះដែលព្រះអាចារ្យទាំងឡាយបានកំណត់ទុក ទើបប្រព្រឹត្តទៅតាមបំណងរបស់អ្នកពោល គឺបើពេញចិត្តនឹងពាក្យណា ក៏គប្បីកាន់យកពាក្យនោះមកពោលចុះ។


Rūpasamuddesānudīpanā niṭṭhitā.

រូបសមុទ្ទេសានុទីបនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


197. Rūpavibhāge[Pg.209].‘‘Ekavidhanayaṃ tāva dassetuṃ’’ti rūpavibhāgato pathamaṃ dassetuṃ. Etena ekavidhanayo rūpavibhāgo nāma na tāva hotīti dasseti. Taṃ na sameti. Kena na sametīti āha ‘‘vakkhatihī’’tiādiṃ. ‘‘Ajjhattikādibhedena vibhajanti vicakkhaṇā’’ti etena sabbaṃrūpaṃ ajjhattikabāhiravasena duvidhantiādiko duvidhanayo eva rūpavibhāganayo nāmāti viññāyati. Tasmā tena na sametīti vuttaṃ hoti. Apica pāḷiyaṃ. Sahetukā dhammā, ahetukā dhammātiādi dukesu sabbaṃrūpaṃ ahetukameva, na sahetukantiādi niyamakaraṇampi rūpavibhāgo evāti katvā tathā vuttanti gahetabbaṃ. ‘‘Itarāni panā’’ti kāmāvacarantiādīni pana. ‘‘Janakena paccayenā’’ti padhānavacanametaṃ. Upatthambhakādi paccayāpi gahetabbā eva. ‘‘Saṅgammā’’ti samāgantvā. ‘‘Karīyatī’’ti nipphādīyati. Yodhammotiādīsu. ‘‘Pahīno pī’’ti chindanabhindanādivasena pahīnopi. ‘‘Tasmiṃ satī’’ti samudayappahāne sati. Kiccapaccayānaṃ arahatthassa ca sakkatthassa ca dīpanato duvidhaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānattā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tabbisayassā’’ti rūpavisayassa. ‘‘Evaṃ’’ti evaṃsante. ‘‘Pahīnaṃ bhavissatī’’ti anāgatabhave puna anuppādatthāya idheva pahīnaṃ bhavissatīti attho. Tenāha ‘‘ucchinnamūlaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Tālāvatthukataṃ’’ti chinnatālakkhāṇukaṃ viya kataṃ bhavissati. ‘‘Anabhāvaṃ kataṃ’’ti puna abhāvaṃ kataṃ. ‘‘Pākaṭo’’ti dassanādikiccavisesehi paññāto. ‘‘Tadupādāyā’’ti taṃ upanidhāya. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Ajjhattikarūpaṃ’’ti paduddhāraṇaṃ. Attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Ajjhattameva ajjhattikanti dasseti ‘‘attabhāvasaṅkhātaṃ’’tiādinā. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā, ajjhattadhamma ajjhattika dhammānañca aviseso āpajjatīti vakkhamānakāraṇattā. ‘‘Dvārarūpaṃ nāmā’’ti paduddhārapadaṃ. Kasmā dvārarūpaṃ nāmāti āha ‘‘yathākkamaṃ’’tiādiṃ. Paratopi esanayo. ‘‘Desanābheda rakkhaṇatthaṃ’’ti dukadesanābhedato rakkhaṇatthaṃ. Tattha desanābhedo nāma rūpakaṇḍe pañcaviññāṇānaṃ vatthu rūpañca, na vatthu rūpañca[Pg.210], ārammaṇa rūpañca, na ārammaṇa rūpañca vatvā manoviññāṇassa na vuttaṃ. Yadi vucceyya, ārammaṇaduke manoviññāṇassa ārammaṇa rūpaṃ, na ārammaṇa rūpanti dukapadaṃ na labbheyya. Ayaṃ desanābhedo nāma. Vatthudukesu hadayavatthuvasena labbhamānaṃ manoviññāṇadukaṃ na vuttanti. ‘‘Thūlasabhāvattā’’ti sukhumarūpaṃ upādāya vuttaṃ. ‘‘Dūre pavattassapī’’ti yathā sukhumarūpaṃ attano sarīre pavattampi ñāṇena sīghaṃ pariggahetuṃ na sakkā hoti, tathā idaṃ. Imassa pana dūre pavattassapi. ‘‘Gahaṇayogyattā’’ti ñāṇena pariggahaṇapattattāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Sayaṃnissayavasena cā’’ti sayañca nissaya mahābhūtavasena ca. Tattha sayaṃ sampattā nāma phoṭṭhabbadhātuyo. Nissayavasena sampattā nāma gandharasā. Ubhayathāpi asampattā nāma cakkhu rūpa, sota saddā. Yo paṭimukhabhāvo atthi, yaṃ aññamaññapatanaṃ atthīti yojanā. Na ca tāni aññappakārāni eva sakkā bhavitunti sambandho. ‘‘Anuggaha upaghātavasenā’’ti vaḍḍhanatthāya anuggahavasena, hāyanādi atthāya upaghātavasena. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti catusamuṭṭhānikarūpaṃ gaṇhāti. ‘‘Ādinnaparāmaṭṭhattā’’ti taṇhāmānehi etaṃ mama esohamasmītiādinnattā, diṭṭhiyā eso me attāti parāmaṭṭhattā ca. ‘‘Niccakālaṃ pavattivasenā’’ti ekena janakakammena paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya niccakālaṃ pavattivasena. ‘‘Upacarīyatī’’ti voharīyati. ‘‘Atthavisesabodho’’ti rūpārammaṇassa kiccavisesabodho. ‘‘Asampattavasenā’’ti visayaṭṭhānaṃ sayaṃ asampajjanavasena. Attanoṭhānaṃ vā visayassa asampajjanavasena. Tattha visayassa asampattaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tathā sotasaddesu ca aññamaññaṃ laggitvā uppajjamānesu. ‘‘Sampattiyā evā’’ti sampajjanatthāya eva. Tathā āpo ca sampattiyā eva paccayoti yojanā. Dubbalapathavī eva sannissayo yassāti viggaho. ‘‘Assā’’ti cakkhussa. ‘‘Sotassapanakathaṃ’’ti sotassa asampattaggahaṇaṃ kathaṃ pākaṭaṃ. Sampattaggahaṇaṃ eva pākaṭanti dīpeti. Tenāha ‘‘tatthahī’’tiādiṃ[Pg.211]. Dakkhiṇapassato vā suyyati, cetiyādikassa puratthimadisābhāge ṭhitānanti adhippāyo. ‘‘Paṭighaṭṭanānighaṃso’’ti sotesu paṭighaṭṭanavego. ‘‘Tesaṃ’’ti āsannevā dūre vā ṭhitānaṃ. Hotu dūre ṭhitānaṃ cirena sutoti abhimāno. Kasmā pana ujukaṃ asutvā dakkhiṇapassatovā uttarapassato vā suṇeyya, asuyyamāno bhaveyyāti pucchā. Taṃ kathento ‘‘apicā’’tiādimāha. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce’’ti taṃ cakkhusota dvayaṃ dūrevisayānaṃ uppannadesaṃ pharitvā gaṇhatīti cevadeyyāti attho. Dūreṭhatvā passanto suṇanto ca mahantampipabbataṃ ekakkhaṇe passati, mahantaṃpi meghasaddaṃ ekakkhaṇe suṇāti. Tasmā ubhayaṃ asampattagocaranti viññāyati. Imasmiṃ vacane ṭhatvā idaṃ parikappavacanaṃ dasseti taṃ dvayaṃ visayappadesaṃ gantvā mahantaṃpi pabbataṃ vā meghasaddaṃ vā pharitvā gaṇhāti. Tasmā mahantaṃpi passati, suṇāti. Na asampattagocarattā mahantaṃ passati suṇātīti koci vadeyyāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhānavidhānepi tassa so gocaro siyāti. Evaṃsati, dibbacakkhu dibbasotābhiññānaṃ adhiṭṭhānavidhānepi so rūpasaddavisayo tassa pasādacakkhusotassa gocaro siyāti abhiññādhiṭṭhāna kiccaṃ nāma natthi. Cakkhusotaṃ devalokampi gantvā dibbarūpampi dibbasaddampi gaṇheyya. Na pana gaṇhāti. Tasmā tassa visayadesagamanañca mahantadesapharaṇañca na cintetabbanti vuttaṃ hoti.

១៩៧. ក្នុងរូបវិភាគ។ ពាក្យថា “Ekavidhanayaṃ tāva dassetuṃ” (ដើម្បីបង្ហាញឯកវិធន័យជាមុនសិន) គឺដើម្បីបង្ហាញជាដំបូងអំពីការបែងចែករូប។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ការបែងចែករូបដែលហៅថា ឯកវិធន័យ មិនទាន់មាននៅឡើយទេ។ សេចក្តីនោះ មិនសមស្របគ្នាឡើយ។ សួរថា មិនសមស្របគ្នាដោយហេតុអ្វី? ទើបពោលពាក្យថា “vakkhatihī” (ដោយពាក្យដែលនឹងពោលខាងមុខ) ជាដើម។ ដោយពាក្យថា “Ajjhattikādibhedena vibhajanti vicakkhaṇā” (អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ តែងបែងចែកដោយចំណែកមានអជ្ឈត្តិកៈជាដើម) នេះ នាំឲ្យដឹងថា វិធីបែងចែករូប គឺបានដល់ ទុវិធន័យ (វិធីពីរយ៉ាង) ជាដើម ដូចជា រូបទាំងអស់មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអជ្ឈត្តិកៈ និងពាហិរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា មិនសមស្របគ្នានឹងពាក្យនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ក្នុងបាលី ក្នុងទុកៈទាំងឡាយមាន “សហេតុកា ធម្មា អហេតុកា ធម្មា” ជាដើម ការកំណត់ថា រូបទាំងអស់ជាអហេតុកៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសហេតុកៈឡើយ ជាដើមនោះ ក៏ជាការបែងចែករូបដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលទុកយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា “Itarāni panā” (ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ) បានដល់ ធម៌ជាកាមាវចរជាដើម។ ពាក្យថា “Janakena paccayenā” (ដោយបច្ច័យជាអ្នកបង្កើត) នេះ ជាពាក្យសំដៅយកបច្ច័យដ៏ចម្បង។ សូម្បីបច្ច័យទាំងឡាយមានឧបត្ថម្ភកបច្ច័យជាដើម ក៏គប្បីកាន់យកដែរ។ ពាក្យថា “Saṅgammā” ប្រែថា មកជួបជុំគ្នា។ ពាក្យថា “Karīyatī” ប្រែថា ញ៉ាំងឲ្យសម្រេច។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន “Yodhammo” (ធម៌ណា) ជាដើម។ ពាក្យថា “Pahīno pī” (សូម្បីលះបង់ហើយ) គឺសូម្បីលះបង់ហើយដោយអំណាចនៃការកាត់ និងការបំផ្លាញជាដើម។ ពាក្យថា “Tasmiṃ satī” (កាលបើហេតុនោះមាន) គឺកាលបើការលះបង់សមុទ័យមាន។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីពីរយ៉ាង ដោយការសម្តែងនូវកិច្ចបច្ច័យ និងអរហត្តផល និងសក្កត្ថៈ (ប្រយោជន៍របស់ខ្លួន) ទើបពោលពាក្យថា “aṭṭhānattā” (ព្រោះមិនមែនជាឋានៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tabbisayassā” គឺរូបវិស័យ។ ពាក្យថា “Evaṃ” គឺកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា “Pahīnaṃ bhavissatī” (នឹងជាធម៌លះបង់ហើយ) សេចក្តីថា នឹងជាធម៌ដែលលះបង់ហើយក្នុងលោកនេះឯង ដើម្បីកុំឲ្យកើតឡើងវិញក្នុងភពអនាគត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ucchinnamūlaṃ” (មានឫសដាច់អស់ហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tālāvatthukataṃ” (ធ្វើឲ្យមានទីតាំងដូចជាដើមត្នោត) គឺនឹងត្រូវបានធ្វើឲ្យដូចជាគល់ត្នោតដែលគេកាត់ក្បាលចោលហើយ។ ពាក្យថា “Anabhāvaṃ kataṃ” (ធ្វើមិនឲ្យមានតទៅទៀត) គឺធ្វើមិនឲ្យមានជាថ្មីទៀត។ ពាក្យថា “Pākaṭo” (ប្រាកដ) គឺដឹងបានដោយកិច្ចពិសេសទាំងឡាយមានការឃើញជាដើម។ ពាក្យថា “Tadupādāyā” គឺអាស្រ័យនឹងរូបនោះ។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី។ ពាក្យថា “Ajjhattikarūpaṃ” ជាការលើកបទឡើងសំដែង។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅប្រារព្ធចំពោះខ្លួន ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តៈ។ លោកបង្ហាញថា អជ្ឈត្តៈនោះឯង ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តិកៈ ដោយពាក្យថា “attabhāvasaṅkhātaṃ” (ដែលរាប់ថាជាអត្តភាព) ជាដើម។ សេចក្តីនោះ មិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះហេតុដែលនឹងពោលខាងមុខថា នាំឲ្យមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងអជ្ឈត្តធម៌ និងអជ្ឈត្តិកធម៌។ ពាក្យថា “Dvārarūpaṃ nāmā” ជាបទដែលលើកឡើងសំដែង។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាហៅថា ទ្វាររូប? ទើបពោលពាក្យថា “yathākkamaṃ” (តាមលំដាប់) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងពាក្យខាងមុខ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Desanābheda rakkhaṇatthaṃ” (ដើម្បីរក្សានូវការបែកធ្លាយនៃទេសនា) គឺដើម្បីរក្សាការពារកុំឲ្យបែកធ្លាយអំពីទុកទេសនា។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ការបែកធ្លាយនៃទេសនា គឺការដែលក្នុងរូបកណ្ឌ លោកពោលអំពី វត្ថុរូប និងនវត្ថុរូប អារម្មណរូប និងនអារម្មណរូប នៃវិញ្ញាណទាំង ៥ ហើយ តែមិនបានពោលចំពោះមនោវិញ្ញាណ។ ប្រសិនបើពោល ក្នុងអារម្មណទុកៈ គប្បីមិនបាននូវទុកបទថា អារម្មណរូប និងនអារម្មណរូប នៃមនោវិញ្ញាណឡើយ។ នេះឈ្មោះថា ការបែកធ្លាយនៃទេសនា។ ក្នុងវត្ថុទុកៈទាំងឡាយ មនោវិញ្ញាណទុកៈដែលបានដោយអំណាចហទយវត្ថុ លោកមិនបានពោលឡើយ។ ពាក្យថា “Thūlasabhāvattā” (ព្រោះមានសភាវៈគ្រោតគ្រាត) លោកពោលដោយប្រៀបធៀបនឹងសុខុមរូប។ ពាក្យថា “Dūre pavattassapī” (សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីឆ្ងាយ) សេចក្តីថា ដូចជាសុខុមរូប សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏មិនអាចកំណត់កាន់យកដោយញាណបានឆាប់រហ័សយ៉ាងណា ធម៌នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯធម៌នេះ សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីឆ្ងាយ។ ពាក្យថា “Gahaṇayogyattā” (ព្រោះជាធម្មជាតិគួរដល់ការកាន់យក) សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះដល់នូវភាពដែលគប្បីកំណត់កាន់យកបានដោយញាណ។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី។ ពាក្យថា “Sayaṃnissayavasena cā” គឺដោយខ្លួនឯងផង និងដោយអំណាចនៃមហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យផង។ ក្នុងរូបទាំងនោះ រូបដែលដល់ដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា ផោដ្ឋព្វធាតុ។ រូបដែលដល់ដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ ឈ្មោះថា គន្ធៈ និងរសៈ។ រូបដែលមិនដល់ដោយប្រការទាំងពីរ ឈ្មោះថា ចក្ខុ និងរូប, សោតៈ និងសទ្ទៈ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ភាពជាប្រឈមមុខគ្នាណាមាន ការធ្លាក់ចុះរកគ្នាទៅវិញទៅមកណាមាន។ ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា រូបទាំងនោះមិនអាចជាប្រការដទៃបានឡើយ។ ពាក្យថា “Anuggaha upaghātavasenā” (ដោយអំណាចនៃការអនុគ្រោះ និងការបៀតបៀន) គឺដោយអំណាចនៃការអនុគ្រោះដើម្បីចម្រើនឡើង និងដោយអំណាចនៃការបៀតបៀនដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យជាដើម។ ពាក្យថា “Yaṃ kiñcī” (រូបណាមួយ) សំដៅយករូបដែលមានសមុដ្ឋាន ៤។ ពាក្យថា “Ādinnaparāmaṭṭhattā” (ព្រោះជាធម៌ដែលតណ្ហានិងមានៈកាន់យកហើយ និងដែលទិដ្ឋិស្ទាបអង្អែលហើយ) គឺព្រោះតណ្ហានិងមានៈកាន់យកថា “នេះជារបស់យើង នេះជាយើង” ជាដើម និងព្រោះទិដ្ឋិស្ទាបអង្អែលថា “នេះជាខ្លួនរបស់យើង”។ ពាក្យថា “Niccakālaṃ pavattivasenā” (ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជានិច្ច) គឺដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជានិច្ច ចាប់តាំងពីខណៈបដិសន្ធិ ដោយសារជនកកម្មតែមួយ។ ពាក្យថា “Upacarīyatī” ប្រែថា ហៅថា។ ពាក្យថា “Atthavisesabodho” គឺការដឹងនូវកិច្ចពិសេសនៃរូបារម្មណ៍។ ពាក្យថា “Asampattavasenā” (ដោយអំណាចមិនដល់) គឺដោយអំណាចដែលខ្លួនឯងមិនទៅដល់ទីកន្លែងនៃវិស័យ ឬដោយអំណាចដែលវិស័យមិនមកដល់ទីកន្លែងរបស់ខ្លួន។ ក្នុងសេចក្តីនោះ លោកពោលពាក្យថា “tatthā” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនដល់គ្នានៃវិស័យ។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងសោតៈ និងសទ្ទៈទាំងឡាយ កាលបើកើតឡើងទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា “Sampattiyā evā” គឺដើម្បីការប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ដូចគ្នានោះដែរ អាបោធាតុ ក៏ជាបច្ច័យដោយការដល់គ្នា (ការប៉ះពាល់) ប៉ុណ្ណោះ។ វិគ្គហៈថា ធម៌ណាមានបឋវីធាតុដ៏ទន់ខ្សោយជាទីអាស្រ័យ។ ពាក្យថា “Assā” គឺចក្ខុ។ ពាក្យថា “Sotassapanakathaṃ” (ចុះការកាន់យកវិស័យមិនដល់គ្នានៃត្រចៀក តើដូចម្តេច?) គឺការកាន់យកវិស័យមិនដល់គ្នានៃសោតៈ តើប្រាកដដូចម្តេច? លោកបង្ហាញថា ការកាន់យកវិស័យដែលដល់គ្នា (ប៉ះគ្នា) ប៉ុណ្ណោះ ទើបប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “tatthahī” (ព្រោះថាក្នុងរឿងនោះ) ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់ថា សំឡេងឮពីខាងស្តាំក្តី ឮពីទិសខាងកើតនៃចេតិយជាដើម ចំពោះបុគ្គលដែលឈរក្តី។ ពាក្យថា “Paṭighaṭṭanānighaṃso” គឺកម្លាំងនៃការប៉ះទង្គិចក្នុងសោតៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Tesaṃ” គឺចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលឈរក្នុងទីជិតក្តី ក្នុងទីឆ្ងាយក្តី។ ការយល់ឃើញថា “ចំពោះបុគ្គលដែលឈរក្នុងទីឆ្ងាយ ការឮគប្បីយឺតយ៉ាវ” ដូច្នេះ ចូរមានចុះ។ សំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនឮដោយត្រង់ តែបែរជាឮពីខាងស្តាំក្តី ពីខាងឆ្វេងក្តី ឬមិនឮទាល់តែសោះ? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “apicā” (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី។ ពាក្យថា “Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce” (ប្រសិនបើពោលថា ចក្ខុនិងសោតៈនោះ ទៅកាន់ទីកន្លែងនៃវិស័យនោះ ហើយផ្សាយទៅកាន់យក) សេចក្តីថា ប្រសិនបើមានគេពោលថា ចក្ខុនិងសោតៈទាំងពីរនោះ ផ្សាយទៅកាន់យកទីកន្លែងដែលកើតឡើងនៃវិស័យក្នុងទីឆ្ងាយ។ បុគ្គលកាលឈរក្នុងទីឆ្ងាយ មើលទៅឃើញភ្នំដ៏ធំក្នុងខណៈតែមួយ ឮសំឡេងផ្គរលាន់ដ៏ខ្លាំងក្នុងខណៈតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងថា វិញ្ញាណទាំងពីរមានវិស័យមិនដល់គ្នាជាអារម្មណ៍។ លោកអាស្រ័យពាក្យនេះ ទើបបង្ហាញពាក្យសន្មតនេះថា ចក្ខុនិងសោតៈទាំងពីរនោះ ទៅកាន់ទីកន្លែងនៃវិស័យ ហើយផ្សាយទៅកាន់យកភ្នំដ៏ធំក្តី សំឡេងផ្គរលាន់ដ៏ធំក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមើលឃើញរបស់ធំ ឮសំឡេងធំ។ សេចក្តីថា គប្បីមានអ្នកខ្លះពោលថា មើលឃើញរបស់ធំ ឮសំឡេងធំ មិនមែនព្រោះមានវិស័យមិនដល់គ្នាជាអារម្មណ៍ឡើយ។ សូម្បីក្នុងការចាត់ចែងអធិដ្ឋាន វិស័យនោះក៏គប្បីជាអារម្មណ៍របស់វាដែរ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងការចាត់ចែងអធិដ្ឋាននៃទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតអភិញ្ញា រូបវិស័យនិងសទ្ទវិស័យនោះ ក៏គប្បីជាអារម្មណ៍នៃបសាទចក្ខុនិងបសាទសោតៈនោះដែរ នាំឲ្យមិនមានកិច្ចនៃការអធិដ្ឋានអភិញ្ញាឡើយ។ ចក្ខុនិងសោតៈ គប្បីទៅកាន់ទេវលោក ហើយកាន់យកនូវទិព្វរូប និងទិព្វសទ្ទៈបាន។ តែវាមិនបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីថា ការទៅកាន់ទីកន្លែងនៃវិស័យ និងការផ្សាយទៅកាន់ទីកន្លែងដ៏ធំទូលាយនៃចក្ខុនិងសោតៈនោះ មិនគប្បីគិតឡើយ។


Rūpavibhāgānudīpanā niṭṭhitā.

រូបវិភាគានុទីបនា ចប់ហើយ។


158. Rūpasamuṭṭhāne. Suttantesu cetanāsampayuttā abhijjhādayopi kammanti vuttā. Te pana paṭṭhāne kammapaccayaṃ patvā tappaccayakiccaṃ na sādhenti, cetanā eva sādhetīti āha ‘‘sā yevā’’tiādiṃ. ‘‘Taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ’’ti hetūhi ca hetusampayuttakadhammehi ca samuṭṭhānānañca rūpānanti atthavasena cetasikadhammānampi [Pg.212] rūpasamuṭṭhāpakatā siddhā hoti. So hi udayati pasavatīti sambandho. ‘‘Kappasaṇṭhāpanavasenā’’ti kappappatiṭṭhāpanavasena. Ajjhattikasaddo chasu cakkhādīsu ajjhattikāyatane sveva pavattati. Idha pana sakalaṃ ajjhattasantānaṃ adhippetanti āha ‘‘ajjhatta santāneti pana vattabbaṃ’’ti. ‘‘Khaṇe khaṇe’’ti vicchāvacanaṃ. ‘‘Vicchā’’ti ca bahūsukhaṇesu byāpananti āha ‘‘tīsutīsukhaṇesū’’ti.

១៥៨. ក្នុងរូបសមុដ្ឋាន។ ក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយមានអភិជ្ឈាជាដើម ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនា លោកក៏ហៅថា កម្ម ដែរ។ ប៉ុន្តែ ធម៌ទាំងនោះ កាលដល់នូវកម្មបច្ច័យក្នុងបដ្ឋាន មិនបានសម្រេចកិច្ចនៃបច្ច័យនោះឡើយ មានតែចេតនាប៉ុណ្ណោះដែលសម្រេចបាន ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា “sā yevā” (ចេតនានោះឯង) ជាដើម។ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីក្នុងពាក្យថា “Taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ” (និងរូបទាំងឡាយដែលមានធម៌នោះជាសមុដ្ឋាន) គឺរូបទាំងឡាយដែលមានហេតុ និងធម៌សម្បយុត្តដោយហេតុជាសមុដ្ឋាន នាំឲ្យសម្រេចនូវភាពជាអ្នកញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើង សូម្បីនៃចេតសិកធម៌ទាំងឡាយ។ ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះធម៌នោះ តែងកើតឡើង តែងបង្កើតឡើង។ ពាក្យថា “Kappasaṇṭhāpanavasenā” គឺដោយអំណាចនៃការតាំងឡើងនៃកប្ប។ ពាក្យថា អជ្ឈត្តិកៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអជ្ឈត្តិកាយតនៈ ៦ មានចក្ខុជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសន្តានខាងក្នុងទាំងអស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ajjhatta santāneti pana vattabbaṃ” (ប៉ុន្តែ គប្បីពោលថា ក្នុងសន្តានខាងក្នុង)។ ពាក្យថា “Khaṇe khaṇe” (ក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ) ជាពាក្យពោលផ្ទួនៗ (វិច្ឆា)។ ពាក្យថា “Vicchā” គឺការផ្សាយទៅក្នុងខណៈជាច្រើន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tīsutīsukhaṇesū” (ក្នុងខណៈទាំងបីៗ)។


Yamakapāṭhesu. Yassa vā pana puggalassa. ‘‘Nirujjhatī’’ti bhaṅgakkhaṇa samaṅgitamāha. ‘‘Uppajjatī’’ti uppādakkhaṇa samaṅgitaṃ. ‘‘Itī’’ti ayaṃ pucchā. ‘‘No’’ti paṭikkhepo. Samudayasaccassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccabhūtassa rūpassavā nāmassavā uppādo nāma natthīti vuttaṃ hoti. Yassa kusalā dhammā uppajjanti, yassa akusalā dhammā uppajjantīti dve pāṭhāgahetabbā. ‘‘No’’ti kusalākusala dhammānaṃ uppādakkhaṇe abyākatabhūtānaṃ rūpānaṃ vā nāmānaṃ vā nirodho nāma natthīti vuttaṃ hoti. Tesupāṭhesu kesañcivādīnaṃ vacanokāsaṃ dassetuṃ ‘‘arūpabhavaṃ’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ce’’ti kocivādī cevadeyya. ‘‘Nā’’ti na vattabbaṃ. ‘‘Uppajjatī’’ti ca uddhaṭā siyunti sambandho. ‘‘Itarattha cā’’ti tato itarasmiṃ yassa kusalā dhammātiādipāṭhe ca. ‘‘Tampi nā’’ti tampi vacanaṃ na vattabbanti attho. ‘‘Purimakoṭṭhāse’’ti asaññasattānaṃ tesaṃ tatthāti imasmiṃ purimapakkheti adhippāyo. ‘‘Pacchimakoṭṭhāse’’ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassabhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchima pakkhe. Cavantānaṃ icceva vuttaṃ siyā, na pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti, no ca na vuttaṃ, tasmā viññāyati pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpajīvitindriyampi na uppajjatīti. Rūpajīvitindriye ca anuppajjamāne sati, sabbāni kammajarūpāni utujarūpāni āhārajarūpāni ca cittassa bhaṅgakkhaṇe nuppajjantīti viññātabbaṃ hotīti adhippāyo. ‘‘Pacchimakoṭṭhāse’’ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchimapakkhe. Tattha ca pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti idaṃ adhippetaṃ. Evaṃ pāḷisādhakaṃ dassetvā idāni yuttisādhakaṃ dassento [Pg.213] ‘‘yasmā cā’’tiādimāha. ‘‘Tassā’’ti ānandā cariyassa mūlaṭīkākārassa. Vibhāvaniyaṃ. Bhaṅge rūpassa nuppādo, cittajānaṃ vasena vā. Āruppaṃ vāpi sandhāya, bhāsito yamakassa hi. Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca, na rūpassa asambhavo. Ti vuttaṃ. Tattha ‘‘na hi na cittaṭṭhitī’’ti cittassaṭhiti nāma na hi natthi. ‘‘Bhaṅgecā’’ti cittassabhaṅgakkhaṇe ca. Taṃ asambhāvento ‘‘yamakapāḷiyo panā’’tiādimāha. ‘‘Nānatthā nānābyañjanā’’ti etena pāḷisaṃsandanā nāma garukattabbāti dīpeti. ‘‘Gambhīro ca satthu adhippāyo’’ti etena attānaṃ satthumataññuṃ katvā idaṃ sandhāya etaṃ sandhāyāti vattuṃ dukkaranti dīpeti. ‘‘Suddhaṃ arūpamevā’’ti suddhaṃ arūpappaṭisandhiṃ eva. Cha cattālīsacittāni rūpaṃ janetuṃ na sakkonti. Evaṃ sati arūpavipākavajjitanti kasmā vuttanti āha ‘‘arūpavipākāpanā’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Hetuno’’ti rūpavirāgabhāvanā kammasaṅkhātassa hetussa. ‘‘Tabbīdhuratāyā’’ti rūpaviruddhatāya. Rūpārūpavirāgabhāvanābhūto maggo. Tena nibbattassa. Rūpokāso nāma kāmarūpabhavo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Ekūna na vutibhavaṅgasse vā’’ti pavattikāle rūpajanakassa ekūna na vutibhavaṅga cittassāti attho. Tattha pana arūpavipākaṃ pavattikālepi rūpajanakaṃ na hotīti āha ‘‘tatthā’’tiādiṃ. Keci pana paṭisandhi cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ pacchājāta paccayaṃ na labhati. Ṭhitikkhaṇe rūpaṃ parato bhavaṅgacittato pacchājātapaccayaṃ labhatīti vadanti. Taṃ na gahetabbanti dassetuṃ ‘‘na hi attanā’’tiādi vuttaṃ. Sayaṃ vijjamāno hutvā upakārako paccayo atthipaccayo. Pacchājāto ca tassa ekadeso. ‘‘Āyusaṅkhārānaṃ’’ti usmādīnaṃ. ‘‘Taṃ’’ti khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ. ‘‘Yathāhā’’ti so thero kiṃ āha. ‘‘Vuttaṃ’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Iti pana vacanato aññesaṃpi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyatīti padhānavacanaṃ. Pana saddo aruci jotako. ‘‘Tathā vuttepī’’ti joteti. Vacīsaṅkhāro nāma vitakkavicāro. Kāyasaṅkhāro nāma assāsapassāsavāto. So sabbesaṃpi kāmasattānaṃ cuti cittassa [Pg.214] uppādakkhaṇe ca tato purimacittassa uppādakkhaṇe ca nanirujjhatīti vacanena cuticittato pubbabhāgeyeva assāsapassāsānaṃ abhāvaṃ ñāpeti. Nanu imissaṃ pāḷiyaṃ cutikāle assāsapassāsassa abhāvaṃ vadati. Aññesaṃ cittajarūpānaṃ abhāvaṃ na vadati. Tasmā imāya pāḷiyā sabbesampi cuticittaṃ assāsapassāsaṃ na janetīti viññāyati. Na aññāni cittajarūpānīti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘na hī’’tiādimāha. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa kāyasaṅkhāra samuṭṭhāpanaṃ atthīti sambandho. ‘‘Gabbhagamanādivinibaddhābhāve’’ti mātukucchimhi gatassa assāsapassāso na uppajjati, tathā udake nimuggassa. Bāḷhaṃ visaññībhūtassa. Catutthajjhānaṃ samāpajjantassa. Nirodhasamāpattiṃ samāpajjantassa. Rūpārūpabhave ṭhitassāti. Tasmā etegabbhagamanādayo assāsapassāsaṃ vinibaddhanti nīvārentīti gabbhagamanādivinibaddhā. Tesaṃ abhāvoti viggaho. Vinā imehi kāraṇehi assāsapassāsassa ca aññacittajarūpānañca viseso natthīti vuttaṃ hoti. Aññaṃpi yuttiṃ dasseti ‘‘cuto cā’’tiādinā. Cuto ca hoti, assa cittasamuṭṭhāna rūpañca pavattatīti na ca yuttanti yojanā. So ca suṭṭhu oḷāriko rūpadhammo. Iti tasmā na sakkā vattuṃti sambandho. ‘‘Imassa atthassā’’ti vatvā taṃ atthaṃ vadati ‘‘oḷārikassā’’tiādinā. ‘‘Katīpaya khaṇamattaṃ’’ti pannarasakhaṇasoḷasakhaṇamattaṃ. ‘‘Cittajarūpappavattiyā’’ti cittajarūpappavattanato. Dubbalā honti, tadā pañcārammaṇānipi pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti. ‘‘Paccayaparittatāya vā’’ti tadā pacchājātapaccayassa alābhato vuttaṃ. Dubbalā honti. Tadā dubbalattā eva pañcārammaṇāni pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti. Pariyosānepi ekacittakkhaṇamatte. Vatthussa ādiantanissitāni paṭisandhikkhaṇe ādimhi nissitāni. Maraṇāsannakāle ante nissitāni. Samadubbalāni eva honti. Tasmā yathā sabbapaṭisandhicittampi rūpaṃ na janeti, tathā sabbacuticittampi rūpaṃ na janetīti sakkā viññātunti. ‘‘Pāḷivirodhaṃ’’ti pubbe dassitāya saṅkhāra yamakapāḷiyā virodhaṃ[Pg.215].‘‘Kāraṇaṃ vuttamevā’’ti cittañhi uppādakkhaṇe eva paripuṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā balavaṃ hotīti vuttameva. ‘‘Taṃ’’ti appanājavanaṃ. Acalamānaṃ hutvā. ‘‘Abbokiṇṇe’’ti vīthicitta vārena avokiṇṇe. Na tathā pavattamānesu aṅgāni osīdanti, yathā ṭhapitāneva hutvā pavattanti. ‘‘Na tatoparaṃ’’ti tato atirekaṃ rūpavisesaṃ na janeti. ‘‘Kiñcī’’ti kiñcicittaṃ. ‘‘Uttarakiccaṃ’’ti uparūparikiccaṃ. ‘‘Aṭṭha puthujjanānaṃ’’ti aṭṭha somanassa javanāni hasanaṃpi janenti. Cha javanāni pañcajavanānīti adhikāro. Tesaṃ buddhānaṃ. Sitakammassāti sambandho. Sitakammaṃ nāma mihitakammaṃ. ‘‘Kāraṇaṃ vuttamevā’’ti ‘rūpassa pana upatthambhakabhūtā utuāhārā pacchājātapaccaya dhammā ca ṭhitikkhaṇe eva pharantī’ti evaṃ kāraṇaṃ vuttameva. ‘‘Utuno balavabhāvo’’ti rūpuppādanatthāya balavabhāvo. Santatiṭhitiyā balavabhāvo pana pacchājātapaccayāyatto hoti. Rūpaṃ na samuṭṭhāpeyya. No na samuṭṭhāpetīti āha ‘‘vakkhati cā’’tiādiṃ. Ajjhatta santānagato ca bahiddhāsantānagato ca duvidhāhāroti sambandho.

ក្នុងយមកបាឋៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yassa vā pana puggalassa (មួយយ៉ាងទៀត បុគ្គលណា...)។ ពាក្យថា “Nirujjhatī” (រលត់) ទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលដែលប្រកបដោយភង្គខណៈ (ខណៈនៃការរលត់)។ ពាក្យថា “Uppajjatī” (កើតឡើង) សំដៅយកបុគ្គលដែលប្រកបដោយឧប្បាទខណៈ (ខណៈនៃការកើតឡើង)។ ពាក្យថា “Iti” នេះ ជាពាក្យសួរ (បុច្ឆា)។ ពាក្យថា “No” (មិនមែនទេ) ជាពាក្យបដិសេធ។ សេចក្តីថា ក្នុងភង្គខណៈនៃសមុទយសច្ចៈ ឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) នៃរូប ឬនាម ដែលជាទុក្ខសច្ចៈ មិនមានឡើយ។ គប្បីកាន់យកបាឋៈទាំងពីរគឺ “Yassa kusalā dhammā uppajjanti” (ធម៌ជាកុសលកើតឡើងដល់បុគ្គលណា) និង “yassa akusalā dhammā uppajjanti” (ធម៌ជាអកុសលកើតឡើងដល់បុគ្គលណា)។ ពាក្យថា “No” សេចក្តីថា ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃកុសលធម៌ និងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ និរោធៈ (ការរលត់) នៃរូប ឬនាម ដែលជាអព្យាក្រឹត មិនមានឡើយ។ ក្នុងបាឋៈទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញឱកាសនៃពាក្យរបស់វាទិបុគ្គលខ្លះ ទើបពោលពាក្យថា “arūpabhavaṃ” (អរូបភព) ជាដើម។ ពាក្យថា “Ce” (ប្រសិនបើ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើវាទិបុគ្គលណាមួយពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Nā” (មិនគប្បី) សេចក្តីថា មិនគប្បីពោល។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពាក្យថា “Uppajjatī” (កើតឡើង) គប្បីលើកឡើង។ ពាក្យថា “Itarattha ca” (និងក្នុងទីដទៃទៀត) សេចក្តីថា ក្នុងបាឋៈដទៃពីនោះ គឺក្នុងបាឋៈថា “yassa kusalā dhammā” ជាដើម។ ពាក្យថា “Tampi nā” មានន័យថា សូម្បីតែពាក្យនោះ ក៏មិនគប្បីពោលដែរ។ ពាក្យថា “Purimakoṭṭhāse” (ក្នុងចំណែកខាងដើម) មានអធិប្បាយថា ក្នុងចំណែកខាងដើមនេះ គឺសម្រាប់អសញ្ញសត្វទាំងឡាយក្នុងភពនោះ។ ពាក្យថា “Pacchimakoṭṭhāse” (ក្នុងចំណែកខាងចុង) សំដៅយកចំណែកខាងចុងនេះ គឺក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាលរបស់សត្វទាំងពួងដែលកំពុងច្យុតិ។ គប្បីពោលថា “របស់សត្វទាំងឡាយដែលកំពុងច្យុតិ” តែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលថា “ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាល” នោះទេ ប៉ុន្តែមិនមែនជាមិនបានពោលឡើយ ហេតុនោះ ទើបដឹងថា សូម្បីរូបជីវិតិន្រ្ទិយក៏មិនកើតឡើងក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាលដែរ។ មានអធិប្បាយថា កាលបើរូបជីវិតិន្រ្ទិយមិនកើតឡើងហើយ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីកម្មជរូប ឧតុជរូប និងអាហារជរូបទាំងពួង ក៏មិនកើតឡើងក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តដែរ។ ពាក្យថា “Pacchimakoṭṭhāse” សំដៅយកចំណែកខាងចុងនេះ គឺក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាលរបស់សត្វទាំងពួងដែលកំពុងច្យុតិ។ ហើយក្នុងទីនោះ ពាក្យថា “ក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្តក្នុងបវត្តិកាល” នេះ ជាសេចក្តីដែលបំណងយក។ កាលបានបង្ហាញបាលីសាធកៈយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញយុត្តិសាធកៈ (ការអាងហេតុផល) ទើបពោលពាក្យថា “yasmā ca” (ក៏ព្រោះតែ...) ជាដើម។ ពាក្យថា “Tassa” សំដៅយកព្រះអានន្ទាចារ្យ ជាអ្នកតែងមូលដីកា។ ក្នុងគម្ពីរវិភាវនី មានពោលទុកថា៖ «ការមិនកើតឡើងនៃរូបក្នុងភង្គខណៈ គឺដោយអំណាចនៃចិត្តជរូប ឬសំដៅយកអរូបភព ព្រោះព្រះយមកៈទ្រង់សម្តែងទុកហើយ។ មិនមែនមិនមានការឋិតនៅនៃចិត្តក្នុងភង្គខណៈឡើយ ហើយក៏មិនមែនមិនមានការកើតឡើងនៃរូបដែរ។» ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា “na hi na cittaṭṭhiti” សេចក្តីថា ធម្មតាការឋិតនៅនៃចិត្ត មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “Bhaṅge ca” សេចក្តីថា និងក្នុងភង្គខណៈនៃចិត្ត។ កាលមិនយល់ស្របនឹងសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យថា “yamakapāḷiyo pana” (ក៏ប៉ុន្តែព្រះបាលីយមកៈ...) ជាដើម។ ពាក្យថា “Nānatthā nānābyañjanā” (មានអត្ថផ្សេងគ្នា មានព្យញ្ជនៈផ្សេងគ្នា) នេះ បង្ហាញថា ការផ្ទៀងផ្ទាត់ព្រះបាលី គឺជាកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយយកចិត្តទុកដាក់បំផុត។ ពាក្យថា “Gambhīro ca satthu adhippāyo” (ព្រះអធិប្បាយរបស់ព្រះសាស្តាជាសេចក្តីជ្រាលជ្រៅ) នេះ បង្ហាញថា ការដែលបុគ្គលធ្វើខ្លួនជាអ្នកដឹងព្រះពុទ្ធអធិប្បាយ ហើយពោលថា “ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ សំដៅយកសេចក្តីនោះ” គឺជាការធ្វើបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា “Suddhaṃ arūpamevā” សំដៅយកតែអរូបបដិសន្ធិសុទ្ធៗប៉ុណ្ណោះ។ ចិត្ត ៤៦ ដួង មិនអាចញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើងបានឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា “វៀរចាកអរូបវិបាក” ទើបពោលពាក្យថា “arūpavipākā pana” (ក៏ប៉ុន្តែអរូបវិបាកទាំងឡាយ...) ជាដើម។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវនី ពាក្យថា “Hetuno” សំដៅយកហេតុដែលពោលគឺកម្មដែលជាការចម្រើនរូបវិរាគភាវនា។ ពាក្យថា “Tabbīdhuratāya” សេចក្តីថា ព្រោះភាពផ្ទុយគ្នានឹងរូប។ គឺមគ្គដែលជាការចម្រើនរូបវិរាគភាវនា និងអរូបវិរាគភាវនា។ សម្រាប់រូបដែលកើតអំពីមគ្គនោះ។ ពាក្យថា រូបោកាស (ឱកាសនៃរូប) សំដៅយកកាមភព និងរូបភព។ ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវនី ពាក្យថា “Ekūna na vutibhavaṅgasse vā” (ឬនៃភវង្គចិត្ត ៨៩) មានន័យថា នៃភវង្គចិត្ត ៨៩ ដែលជាតួញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាល។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនោះ អរូបវិបាក ទោះបីក្នុងបវត្តិកាល ក៏មិនមែនជាតួញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើងដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា “tattha” (ក្នុងទីនោះ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្ត រូបមិនបានទទួលបច្ឆាជាតបច្ច័យឡើយ។ តែក្នុងឋិតិខណៈ រូបរមែងបានទទួលបច្ឆាជាតបច្ច័យអំពីភវង្គចិត្តខាងក្រោយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនគប្បីកាន់យកពាក្យនោះឡើយ ទើបពោលពាក្យថា “na hi attanā” (មិនមែនដោយខ្លួនឯង...) ជាដើម。 បច្ច័យដែលជួយឧបការៈដោយខ្លួនឯងមានវត្តមាននៅ ឈ្មោះថា អត្ថិបច្ច័យ។ ហើយបច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជាចំណែកមួយនៃអត្ថិបច្ច័យនោះដែរ។ ពាក្យថា “Āyusaṅkhārānaṃ” សំដៅយកតេជោធាតុ (កម្តៅ) ជាដើម។ ពាក្យថា “Taṃ” សំដៅយកចុតិចិត្តរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Yathāha” សេចក្តីថា ព្រះថេរៈនោះពោលយ៉ាងណា។ ពាក្យថា “Vuttaṃ” សេចក្តីថា មានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ នេះជាពាក្យចម្បងដែលបង្ហាញថា ព្រោះតែពាក្យយ៉ាងនេះ ទើបដឹងថា សូម្បីចុតិចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃទៀត ក៏មិនញ៉ាំងរូបឱ្យតាំងឡើងដែរ។ បនសព្ទ (ពាក្យថា pana) សម្រាប់សម្តែងនូវការមិនពេញចិត្ត (អរុចិ)។ ពាក្យថា “Tathā vuttepi” (ទោះបីពោលយ៉ាងនោះក៏ដោយ) ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តី។ វចីសង្ខារ គឺវិតក្កៈ និងវិចារៈ។ កាយសង្ខារ គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ កាយសង្ខារនោះ មិនរលត់ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចុតិចិត្ត និងក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្តមុនអំពីចុតិចិត្តនោះ របស់កាមសត្វទាំងពួងឡើយ ដោយពាក្យនេះ ទើបញ៉ាំងឱ្យដឹងនូវការមិនមាននៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក្នុងកាលមុនអំពីចុតិចិត្តតែម្តង។ ការចោទសួរ (ចោទនា) ថា៖ ក្នុងព្រះបាលីនេះ ទ្រង់សម្តែងតែការមិនមាននៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក្នុងកាលច្យុតិប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្តែងការមិនមាននៃចិត្តជរូបដទៃទៀតឡើយ ហេតុនោះ តាមរយៈព្រះបាលីនេះ គប្បីដឹងថា ចុតិចិត្តរបស់សត្វទាំងពួងមិនញ៉ាំងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលឱ្យកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមិនញ៉ាំងចិត្តជរូបដទៃទៀតឱ្យកើតឡើងនោះទេ។ កាលនឹងដោះស្រាយការចោទសួរនោះ ទើបពោលពាក្យថា “na hi” (មិនមែនដូច្នោះទេ...) ជាដើម។ មិនមែនថាចិត្តដែលញ៉ាំងរូបឱ្យតាំងឡើង នឹងមានការញ៉ាំងកាយសង្ខារឱ្យតាំងឡើងនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Gabbhagamanādivinibaddhābhāve” សេចក្តីថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលចូលទៅកាន់ផ្ទៃមាតាឡើយ ព្រមទាំងបុគ្គលដែលមុជក្នុងទឹក បុគ្គលដែលសន្លប់បាត់ស្មារតីយ៉ាងខ្លាំង បុគ្គលដែលចូលចតុត្ថជ្ឈាន បុគ្គលដែលចូលនិរោធសមាបត្តិ និងបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ ហេតុនោះ ហេតុទាំងឡាយមានការចូលទៅកាន់ផ្ទៃមាតាជាដើមនេះ រមែងរារាំង គឺហាមឃាត់នូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា គព្ភគមនាទិវិនិពទ្ធៈ។ ការវិភាគសព្ទ (វិគ្គហៈ) ថា ការមិនមាននៃហេតុទាំងនោះ (តេសំ អភាវោ)។ សេចក្តីថា ក្រៅពីហេតុទាំងឡាយនេះទៅ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នារវាងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល និងចិត្តជរូបដទៃទៀតឡើយ។ ទ្រង់បង្ហាញហេតុផលដទៃទៀត ដោយពាក្យថា “cuto ca” (លុះច្យុតិហើយ...) ជាដើម។ ការប្រកបសេចក្តី (យោជនា) ថា បុគ្គលច្យុតិទៅហើយ តែចិត្តជរូបរបស់បុគ្គលនោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ មិនសមហេតុផលឡើយ។ ហើយរូបធម៌នោះ ជាធម៌គ្រោតគ្រាត (ឱឡារិកៈ) ក្រៃលែង។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ហេតុនោះ មិនអាចនឹងពោលបានឡើយ។ កាលពោលថា “Imassa atthassa” (នៃសេចក្តីនេះ) ហើយ ទើបពោលសេចក្តីនោះដោយពាក្យថា “oḷārikassa” (នៃធម៌ដ៏គ្រោតគ្រាត) ជាដើម។ ពាក្យថា “Katīpaya khaṇamattaṃ” សំដៅយកត្រឹមតែ ១៥ ខណៈ ឬ ១៦ ខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Cittajarūpappavattiyā” សេចក្តីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តជរូប។ រមែងជាធម៌ទន់ខ្សោយ ក្នុងកាលនោះ សូម្បីអារម្មណ៍ទាំងប្រាំ ក៏មិនមកកាន់គន្លងក្នុងទ្វារទាំងប្រាំដែរ។ ពាក្យថា “Paccayaparittatāya vā” (ឬព្រោះភាពតិចតួចនៃបច្ច័យ) សំដៅយកការមិនបានទទួលបច្ឆាជាតបច្ច័យក្នុងកាលនោះ。 រមែងជាធម៌ទន់ខ្សោយ។ ក្នុងកាលនោះ ព្រោះតែភាពទន់ខ្សោយនោះឯង ទើបអារម្មណ៍ទាំងប្រាំមិនមកកាន់គន្លងក្នុងទ្វារទាំងប្រាំ។ សូម្បីក្នុងទីបំផុត ក៏មានត្រឹមតែមួយចិត្តខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវចំណែកខាងដើម និងខាងចុងនៃវត្ថុ គឺអាស្រ័យក្នុងចំណែកខាងដើមក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិ។ អាស្រ័យក្នុងចំណែកខាងចុងក្នុងកាលជិតស្លាប់ (មរណាសន្នកាល)។ រមែងជាធម៌មានកម្លាំងទន់ខ្សោយស្មើគ្នាឯង។ ហេតុនោះ គប្បីដឹងបានថា ដូចជាបដិសន្ធិចិត្តទាំងពួងមិនញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើងយ៉ាងណា សូម្បីចុតិចិត្តទាំងពួងក៏មិនញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា “Pāḷivirodhaṃ” សំដៅយកការផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលីសង្ខារយមកៈដែលបានបង្ហាញទុកក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា “Kāraṇaṃ vuttameva” សេចក្តីថា ព្រោះចិត្តរមែងបានទទួលបច្ច័យដ៏បរិបូណ៌ ហើយមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាតែក្នុងឧប្បាទខណៈប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា “Taṃ” សំដៅយកអប្បនាជវនៈ។ ដោយមិនញាប់ញ័រឡើយ។ ពាក្យថា “Abbokiṇṇe” សំដៅយកការមិនច្រឡូកច្រឡំដោយវារៈនៃវិថិចិត្ត។ កាលបើធម៌ទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ អវយវៈទាំងឡាយមិនរមែងស្រុតចុះឡើយ គឺរមែងប្រព្រឹត្តទៅដូចជាបានតាំងទុកយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា “Na tatoparaṃ” សេចក្តីថា មិនញ៉ាំងរូបវិសេសឱ្យកើតឡើងក្រៅពីនោះឡើយ។ ពាក្យថា “Kiñci” សំដៅយកចិត្តណាមួយ។ ពាក្យថា “Uttarakiccaṃ” សំដៅយកកិច្ចខាងលើៗទៅទៀត។ ពាក្យថា “Aṭṭha puthujjanānaṃ” សេចក្តីថា សោមនស្សជវនៈ ៨ ដួង រមែងញ៉ាំងការសើច (ហសនៈ) ឱ្យកើតឡើងផងដែរ។ អធិការៈ (ការកំណត់យក) គឺជវនៈ ៦ ដួង និងជវនៈ ៥ ដួង។ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា នៃការធ្វើញញឹម (សិតកម្មៈ)។ សិតកម្មៈ គឺការធ្វើការញញឹម។ ពាក្យថា “Kāraṇaṃ vuttameva” សេចក្តីថា ហេតុដែលថា ‘ក៏ប៉ុន្តែឧតុ និងអាហារ ដែលជាធម៌ឧបត្ថម្ភកៈដល់រូប និងបច្ឆាជាតបច្ច័យធម៌ទាំងឡាយ រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅតែក្នុងឋិតិខណៈប៉ុណ្ណោះ’ នេះ ជាហេតុដែលបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា “Utuno balavabhāvo” សំដៅយកភាពមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាដើម្បីញ៉ាំងរូបឱ្យកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមានកម្លាំងខ្លាំងក្លានៃការឋិតនៅនៃសន្តតិ រមែងអាស្រ័យនឹងបច្ឆាជាតបច្ច័យ។ មិនគប្បីញ៉ាំងរូបឱ្យតាំងឡើងឡើយ។ មិនមែនមិនញ៉ាំងឱ្យតាំងឡើងនោះទេ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា “vakkhati ca” (និងនឹងពោលខាងមុខ...) ជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា អាហារមានពីរយ៉ាង គឺអាហារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានខាងក្នុង និងអាហារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានខាងក្រៅ។


Etthacātiādīsu. Utu pañcavidho. Ajjhattasantāne catujavasena catubbidho, bahiddhā santāne utujavasena eko. Tathā āhāropi pañcavidho. Tesu ṭhapetvā bahiddhāhāraṃ avasesānaṃ ajjhatta santāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo natthi. Bahiddhāhārassa pana ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Utuojānaṃ viyā’’ti utuojānaṃ ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpanaṃ viya. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Dantavicuṇṇitaṃ panā’’ti dantehi saṅkhāditvā vicuṇṇaṃ kataṃ pana. ‘‘Sitthaṃ’’ti bhattacuṇṇasitthaṃ. Ṭīkāpāṭhe. ‘‘Sā’’ti bahiddhā ojā. ‘‘Nasaṅkhādito’’ti na suṭṭhukhādito. ‘‘Tattakenapī’’ti mukheṭhapitamattenapi. ‘‘Abbhantarassā’’ti ajjhattāhārassa. ‘‘Aṭṭhaaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetī’’ti upatthambhanavasena samuṭṭhāpeti, janana vasena pana ajjhattikāhāro eva samuṭṭhāpetīti adhippāyo. ‘‘Upādinnakā’’ti ajjhatta sambhūtā vuccanti. Bahiddhā ojāpi rūpaṃ samuṭṭhāpeti [Pg.216] yevāti sambandho. ‘‘Tenautunā’’ti ajjhatta utunā. ‘‘Sediyamānā’’ti usmāpiyamānā. ‘‘Tāya ca ojāyā’’ti ajjhatta ojāya. ‘‘Medasinehupacaya vasenā’’ti medakoṭṭhāsarasasineha koṭṭhāsānaṃ vaḍḍhanavasena. Itarāni pana tīṇirūpasamuṭṭhānāni. Pāḷipāṭhe. ‘‘Indriyānī’’ti cakkhādīni indriya rūpāni. ‘‘Vihāro’’ti samāpatti eva vuccati. Samāpatti cittena jātattā tāni indriyāni vippasanna nīti katvā kasmā vuttanti pucchati. ‘‘Upacaritattā’’ti ṭhānūpacārena voharitattā. ‘‘Tesaṃ na vannaṃ’’ti indriyarūpānaṃ. Nidhikaṇḍapāṭhe. Sundaro vaṇṇo yassāti suvaṇṇo. Suvaṇṇassa bhāvo suvaṇṇatā. Tathāsussaratā. ‘‘Saro’’ti ca saddo vuccati. ‘‘Susaṇṭhānaṃ’’ti aṅgapaccaṅgānaṃ suṭṭhusaṇṭhānaṃ. ‘‘Surūpatā’’ti sundararūpakāyatā. ‘‘Yathā’’ti yenaākārena saṇṭhite sati. Tathā tena ākārena saṇṭhitā hotīti yojanā.

ក្នុងពាក្យថា "Etthacā" (ក្នុងទីនេះផង) ជាដើម។ ឧតុ មាន ៥ ប្រការ។ ក្នុងសន្តានខាងក្នុង មាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៤ (កម្ម ចិត្ត ឧតុ អាហារ) ក្នុងសន្តានខាងក្រៅ មាន ១ ប្រការ ដោយអំណាចនៃឧតុ។ អាហារ ក៏មាន ៥ ប្រការ ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងអាហារទាំងនោះ លើកលែងតែពាហិទ្ធាហារ (អាហារខាងក្រៅ) ចេញ អាហារដែលសេសសល់ មិនមានវិវាទ (ការទាស់ទែងគ្នា) ក្នុងការញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានខាងក្នុងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ចំពោះពាហិទ្ធាហារ តែងមានវិវាទក្នុងការញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានខាងក្នុង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ettha cā" ជាដើម។ ពាក្យថា "Utuojānaṃ viyā" សេចក្តីថា ដូចជាការញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានខាងក្នុងនៃឧតុ និងឱជា។ ក្នុងបាឋនៃអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា "Dantavicuṇṇitaṃ panā" សេចក្តីថា វត្ថុដែលគេទំពារបំបែកដោយធ្មេញហើយ។ ពាក្យថា "Sitthaṃ" សេចក្តីថា គ្រាប់បាយ ឬកំទេចបាយ។ ក្នុងបាឋនៃដីកា។ ពាក្យថា "Sā" សេចក្តីថា ឱជាខាងក្រៅ។ ពាក្យថា "Nasaṅkhādito" សេចក្តីថា មិនបានទំពារឲ្យល្អិតល្អឡើយ។ ពាក្យថា "Tattakenapī" សេចក្តីថា សូម្បីត្រឹមតែដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Abbhantarassā" សេចក្តីថា នៃអាហារខាងក្នុង (អជ្ឈត្តាហារ)។ ពាក្យថា "Aṭṭhaaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetī" សេចក្តីថា ញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឧបត្ថម្ភ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការបង្កើត (ជននៈ) គឺមានតែអជ្ឈត្តិកាហារប៉ុណ្ណោះដែលញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Upādinnakā" សេចក្តីថា រូបដែលកើតឡើងក្នុងសន្តានខាងក្នុង។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីឱជាខាងក្រៅ ក៏ញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងពិតមែន។ ពាក្យថា "Tenautunā" សេចក្តីថា ដោយឧតុខាងក្នុង។ ពាក្យថា "Sediyamānā" សេចក្តីថា ដែលត្រូវកំដៅឲ្យក្តៅ។ ពាក្យថា "Tāya ca ojāyā" សេចក្តីថា ដោយឱជាខាងក្នុងនោះ។ ពាក្យថា "Medasinehupacaya vasenā" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើងនៃចំណែកខ្លាញ់ និងចំណែកទឹកប្រេង។ ចំណែកឯរូបសមុដ្ឋាន ៣ ផ្សេងទៀត។ ក្នុងបាឋនៃព្រះបាលី។ ពាក្យថា "Indriyānī" សេចក្តីថា ឥន្ទ្រិយរូបទាំងឡាយ មានចក្ខុជាដើម។ ពាក្យថា "Vihāro" សេចក្តីថា សំដៅយកសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វីបានជាពោលថា ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនោះមានសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះកើតអំពីសមាបត្តិចិត្ត? ពាក្យថា "Upacaritattā" សេចក្តីថា ព្រោះហៅដោយឧបចារៈនៃទីកន្លែង (ឋានូបចារៈ)។ ពាក្យថា "Tesaṃ na vannaṃ" សេចក្តីថា នៃឥន្ទ្រិយរូបទាំងឡាយនោះ (មិនមែនពណ៌សម្បុរឡើយ)។ ក្នុងបាឋនៃនិធិកណ្ឌសូត្រ។ បុគ្គលណាមានពណ៌សម្បុរល្អ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុវណ្ណៈ (មានសម្បុរល្អ)។ ភាវៈនៃបុគ្គលមានសម្បុរល្អ ឈ្មោះថា សុវណ្ណតា (ភាពមានសម្បុរល្អ)។ ភាពមានសំឡេងពីរោះ (សុស្សរតា) ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា "Saro" សំដៅយកសំឡេង។ ពាក្យថា "Susaṇṭhānaṃ" សេចក្តីថា ទ្រង់ទ្រាយដ៏ល្អនៃអវយវៈតូចធំ។ ពាក្យថា "Surūpatā" សេចក្តីថា ភាពមានរូបរាងកាយដ៏ល្អ។ ពាក្យថា "Yathā" សេចក្តីថា កាលបើស្ថិតនៅដោយអាការៈណា។ ការប្រកបសេចក្តីថា រមែងស្ថិតនៅដោយអាការៈនោះ ដូច្នោះឯង។


Lahutādittaye. Dandhattādikarānaṃ dhātukkhobhānaṃ paṭipakkhehi paccayehi samuṭṭhātīti viggaho. ‘‘Etassā’’ti lahutādittayassa vuttā. Tasmā etaṃ lahutādittayaṃ kammasamuṭṭhānanti vattabbanti adhippāyo. ‘‘Yamakesupi addhāpaccuppanneneva gahito’’ti yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjatīti. Sacakkhukānaṃ asotakānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ uppajjatītiādīsu uppādavāre paṭisandhivasena, nirodhavāre cutivasena addhāpaccuppannaṃva vuttanti adhippāyo. Akammajānaṃ pavattikāle kālabhedo vuttoti. ‘‘Kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ’’ti vīthimuttasaṅgahe upacchedakakammadīpaniyaṃ ‘atthi vāta samuṭṭhitā ābādhā. La. Atthi kammavipākajā ābādhā’ti vuttaṃ. Tāni upapīḷakupaghātaka kammānipi vipattiyo labhamānāni eva khobhetvā nānābādhe uppādentīti sambandho. Sarīre ṭhanti tiṭṭhantīti sarīraṭṭhakā. ‘‘Tadanugatikāni eva hontī’’ti kammajādīnipi khubbhitāni eva hontīti adhippāyo. Etena aṭṭhasu kāraṇesu yenakenacikāraṇena cakkhurogādike ābādhe [Pg.217] jāte tasmiṃ aṅge pavattāni sabbāni rogasamuṭṭhānāni ābādhabhāvaṃ gacchantiyeva. Evaṃ santepi tappariyāpannāni kammajarūpāni tadanugatikabhāvena ābādhabhāvaṃ gacchanti, na ujukato kammavasenāti dīpeti. Kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthi. Tathāpi aṭṭhasu ābādhesupi atthi vātasamuṭṭhānā ābādhātiādīsu viya atthi kammasamuṭṭhānā ābādhāti avatvā atthi kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ. Tattha upapīḷako paghātakakammānaṃvasena uppanno yokocidhātukkhobho suttantapariyāye na kammavipākoti vuccatiyeva. Tato jāto yokoci ābādho kammavipākajoti vuttoti. Sugambhīramidaṃṭhānaṃ. Suṭṭhuvicāretvā kathetabbaṃ. ‘‘Yato’’ti yasmā kammasamuṭṭhānā bādhapaccayā. La. Labbhamāno siyā. Kevalaṃ so kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthīti yojanā. ‘‘Avihiṃsā kammanibbattā’’ti mettākaruṇākammanibbattā. Suvidūratāyaceva nirābādhā hontīti sambandho. ‘‘Saṇṭhitiyā’’ti dukkhobhanīye visesanapadaṃ. Hetupadaṃ vā daṭṭhabbaṃ. Khobhetuṃ dukkarā dukkhobhanīyā. ‘‘Kāmaṃ’’ti kiñcāpīti atthe nipātapadaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.

ក្នុងពួកបីមានលហុតា (ភាពស្រាល) ជាដើម។ វិគ្គហៈថា រូបណា តាំងឡើងដោយបច្ច័យទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងការកម្រើកនៃធាតុ មានភាពយឺតយ៉ាវជាដើម ហេតុនោះ រូបនោះ (ឈ្មោះថាលហុតាជាដើម)។ ពាក្យថា "Etassā" សំដៅយកពួកបីមានលហុតាជាដើម ដែលបានពោលហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកបីមានលហុតាជាដើមនេះ គួរហៅថាមានកម្មជាសមុដ្ឋាន នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Yamakesupi addhāpaccuppanneneva gahito" សេចក្តីថា ក្នុងគូទាំងឡាយ (យមកៈ) ចក្ខាយតនៈកើតឡើងដល់បុគ្គលណា សោតាយតនៈក៏កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ។ ក្នុងឧប្បាទវារៈ មានពាក្យថា "ចក្ខាយតនៈកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ដែលមានចក្ខុ តែគ្មានសោតៈ កំពុងចាប់បដិសន្ធិ" ជាដើម គឺលោកពោលសំដៅយកបច្ចុប្បន្នកាល (អទ្ធាបច្ចុប្បន្ន) ដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ និងក្នុងនិរោធវារៈ ដោយអំណាចនៃចុតិ នេះជាអធិប្បាយ។ លោកពោលចំណែកនៃកាលក្នុងកាលជាប្រវត្តិ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) នៃរូបដែលមិនមែនកើតអំពីកម្ម។ ពាក្យថា "Kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ" សេចក្តីថា ក្នុងវិថីមុត្តសង្គហៈ ត្រង់សេចក្តីពន្យល់អំពីឧបច្ឆេទកកម្ម លោកពោលថា "មានអាពាធកើតអំពីខ្យល់ជាសមុដ្ឋាន... មានអាពាធកើតអំពីផលនៃកម្ម" ដូច្នេះជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីឧបបីឡកកម្ម និងឧបឃាតកកម្មទាំងនោះ កាលបើបានឱកាសក្នុងវិបត្តិ រមែងធ្វើឲ្យកម្រើក ហើយញ៉ាំងអាពាធផ្សេងៗ ឲ្យកើតឡើង។ ធម៌ទាំងឡាយណា ស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សរីរដ្ឋកៈ (ធម៌ស្ថិតនៅក្នុងកាយ)។ ពាក្យថា "Tadanugatikāni eva hontī" សេចក្តីថា សូម្បីរូបដែលកើតអំពីកម្មជាដើម ក៏រមែងកម្រើកទៅតាមនោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ ដោយហេតុនេះ ក្នុងហេតុទាំង ៨ យ៉ាង កាលបើអាពាធមានរោគភ្នែកជាដើម កើតឡើងដោយហេតុណាមួយ រោគសមុដ្ឋានទាំងអស់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអវយវៈនោះ រមែងដល់នូវភាពជាអាពាធពិតប្រាកដ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ រូបដែលកើតអំពីកម្មដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងនោះ រមែងដល់នូវភាពជាអាពាធ ដោយភាពជាអនុវត្តទៅតាមនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយអំណាចនៃកម្មដោយត្រង់ឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី។ អាពាធដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋានដោយត្រង់ មិនមានឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងអាពាធទាំង ៨ យ៉ាងនោះ លោកមិនបានពោលថា "មានអាពាធមានកម្មជាសមុដ្ឋាន" ដូចជាពាក្យថា "មានអាពាធមានខ្យល់ជាសមុដ្ឋាន" ជាដើមឡើយ តែលោកពោលថា "មានអាពាធកើតអំពីផលនៃកម្ម" វិញ។ ក្នុងអាពាធនោះ ការកម្រើកនៃធាតុណាមួយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧបបីឡកកម្ម និងឧបឃាតកកម្ម ក្នុងសុត្តន្តបរិយាយ មិនហៅថា កម្មវិបាក (ផលនៃកម្ម) ឡើយ។ អាពាធណាមួយដែលកើតអំពីការកម្រើកនៃធាតុនោះ ទើបលោកហៅថា កើតអំពីផលនៃកម្ម (កម្មវិបាកជៈ)។ ទីកន្លែងនេះជ្រាលជ្រៅណាស់ គួរពិចារណាឲ្យបានល្អិតល្អន់ទើបពោល។ ពាក្យថា "Yato" សេចក្តីថា ព្រោះបច្ច័យនៃអាពាធមានកម្មជាសមុដ្ឋាន... គប្បីបាន។ ការប្រកបសេចក្តីថា អាពាធដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋានសុទ្ធសាធនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "Avihiṃsā kammanibbattā" សេចក្តីថា កើតអំពីកម្មគឺមេត្តានិងករុណា។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះភាពនៅឆ្ងាយឆ្ងាយ ទើបមិនមានអាពាធ។ ពាក្យថា "Saṇṭhitiyā" ជាវិសេសនបទ ឬជាហេតុបទនៃពាក្យថា "dukkhobhanīye" (ដែលកម្រើកបានដោយក្រ)។ ធម្មជាតិដែលកម្រើកបានដោយក្រ ឈ្មោះថា ទុក្ខោភនីយៈ។ ពាក្យថា "Kāmaṃ" ជាសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថថា "សូម្បីតែ" (kiñcāpi)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយនឹងយល់បាន។


‘‘Vuccate’’tiādīsu. Rūpapaccayadhammānaṃ paccayakiccaṃ tividhaṃ. Jananañca upatthambhanañca anupālanañca. Tattha jananakiccaṃ janetabbānaṃ jātikkhaṇe eva labbhati. Sesadvayaṃ pana ṭhitikkhaṇepi labbhati. Bhaṅgakkhaṇe pana sabbaṃ paccayakiccaṃ natthi. Tattha jananakiccavasena vicārento ‘‘rūpajanakānaṃ’’tiādimāha. ‘‘Apicā’’tiādīsu. ‘‘Tāsaṃ’’ti upacayasantatīnaṃ, jaratā aniccatānañca. ‘‘Tesū’’ti kutoci samuṭṭhānesu. Idha pana abhidhammattha saṅgahepana. ‘‘Evaṃ santepī’’ti paccayavisesena adissamānavisesatthepi. ‘‘Sāratara’’nti atisārabhūtaṃ. ‘‘Seyyo’’ti seṭṭho.

ក្នុងពាក្យថា "Vuccate" (លោកពោលថា) ជាដើម។ បច្ចយកិច្ច (កិច្ចនៃបច្ច័យ) នៃធម៌ជាបច្ច័យនៃរូប មាន ៣ ប្រការ គឺ ជននកិច្ច (កិច្ចញ៉ាំងឲ្យកើត) ឧបត្ថម្ភនកិច្ច (កិច្ចជួយឧបត្ថម្ភ) និងអនុបាលនកិច្ច (កិច្ចជួយរក្សា)។ ក្នុងកិច្ចទាំងនោះ ជននកិច្ច រមែងបានតែក្នុងខណៈដែលកើតឡើង (ជាតិខណៈ) នៃរូបដែលត្រូវបង្កើតប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯកិច្ច ២ ដ៏សេស (ឧបត្ថម្ភនកិច្ច និងអនុបាលនកិច្ច) រមែងបានសូម្បីក្នុងខណៈដែលតាំងនៅ (ឋិតិខណៈ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខណៈដែលរលត់ទៅ (ភង្គខណៈ) បច្ចយកិច្ចទាំងអស់មិនមានឡើយ។ ក្នុងទីនោះ កាលបើពិចារណាដោយអំណាចនៃជននកិច្ច លោកទើបពោលពាក្យថា "rūpajanakānaṃ" (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលញ៉ាំងរូបឲ្យកើត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា "Apicā" (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ពាក្យថា "Tāsaṃ" សំដៅយកឧបចយសន្តតិ ជរតា និងអនិច្ចតា។ ពាក្យថា "Tesū" សំដៅយកសមុដ្ឋានណាមួយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងអភិធម្មត្ថសង្គហៈនេះឯង។ ពាក្យថា "Evaṃ santepī" សូម្បីក្នុងអត្ថដែលមិនប្រាកដសេចក្តីប្លែកគ្នា ដោយបច្ច័យដ៏វិសេសក៏ដោយ។ ពាក្យថា "Sāratara" សេចក្តីថា ដែលមានខ្លឹមសារក្រៃលែង។ ពាក្យថា "Seyyo" សេចក្តីថា ប្រសើរ (សេដ្ឋៈ)។


Rūpasamuṭṭhānānudīpanā niṭṭhitā.

រូបសមុដ្ឋានានុទីបនា ចប់ហើយ។


169. Kalāpayojanāyaṃ[Pg.218]. ‘‘Saṅkhāne’’ti gaṇane. ‘‘Tenā’’ti saṅkhānaṭṭhena ekasaddena dassetīti sambandho. ‘‘Piṇḍī’’ti ekagghano. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Uppādādippavattito’’ti uppādādivasena pavattanato. ‘‘Itī’’ti tasmā. Upādārūpāni tveva vuccanti. ‘‘Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī’’ti pañcavikārarūpāni kalāpasseva copanādisabhāvā honti, na ekamekassa rūpassa. Tasmā tāni ekekasmiṃ kalāpe ekekāni eva honti. Paricchedarūpaṃ pana kalāpapariyāpannaṃ rūpaṃ na hoti. Tasmā dvinnaṃ dvinnaṃ kalāpānaṃ antarā taṃpi ekekameva hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato’’ti ettha catunnaṃ mahābhūtānaṃpi lakkhaṇamattena nānattaṃ hoti, pavattivasena pana ekagghanattā saṅkhānaṭṭhenapi eko nissayoti vattabbameva. Evañhisati ekasaddassa attha calanaṃ natthīti. ‘‘Tena saddenā’’ti cittajasaddena. Attānaṃ mocento ‘‘adhippāyenā’’ti āha. Therassa adhippāyenāti vuttaṃ hoti. Attano adhippāyaṃ dassento ‘‘ettha panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘saddenā’’ti cittajasaddena. ‘‘Tāyavācāyā’’ti vacīmayasaddenāti attho. ‘‘Viññattī’’ti viññāpanaṃ iccevattho. Viññāpetīti viññāpito. Tassa bhāvo viññāvitattaṃ. Vitakkavipphārasaddo nāma kassaci mahantaṃ atthaṃ cintentassa sokavasena vā tuṭṭhivasena vā balavavitakko pavattati. So sokaṃ vā tuṭṭhiṃ vā sandhāre tuṃ asakkonto dutīyena saddhiṃ mantento viya attano mukheyeva abyattaṃ saddaṃ katvā samudīrati. Pakatijano taṃ saddamattaṃ suṇāti vā na vāsuṇāti. Suṇantopi akkharaṃ vā atthaṃ vā adhippāyaṃ vā na jānāti. Dibbasotena vā vijjāsotena vāsuṇanto akkharaṃpi atthaṃpi adhippāyaṃpi jānāti. Jānitvā evaṃpi te mano, itthaṃpi te manotiādisati. Ayaṃ vitakkavipphārasaddo nāma. So viññattirahito sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto. Saṅgahakāropana vacīmayasaddonāma viññattirahitoti vā asotaviññeyyoti vā natthīti paṭikkhipati. ‘‘Āgate’’ti aṭṭhakathāsu [Pg.219] āgate. ‘‘Paccetabbā’’ti saddhātabbā. ‘‘Ṭīkāsupanassā’’ti assasaccasaṅkhepassa dvīsuṭīkāsu. Akkharañca padañca byañjanañca attho cāti dvando. Appaññāyamānā akkharapadabyañjanatthā yassāti viggaho. ‘‘Andhadamiḷādīnaṃ’’ti andhajātikadamiḷajātikādīnaṃ milakkhūnaṃ. ‘‘Ukkāsitasaddo ca khipitasaddo ca vamitasaddo ca chaḍḍitasaddo cāti dvando. Ādisaddena tādisā uggāra hikkāra hasita roditādayo saṅgaṇhāti. Sesametthasuviññeyyaṃ.

១៦៩. ក្នុងកលាបយោជនា (ការប្រកបកលាបនៃរូប)។ ពាក្យថា "Saṅkhāne" សេចក្តីថា ក្នុងការរាប់ (គណនា)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា លោកបង្ហាញដោយឯកសព្ទដែលមានអត្ថថារាប់ ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា "Piṇḍī" សេចក្តីថា ដុំតែមួយ (ឯកគ្ឃនៈ)។ ក្នុងបាឋនៃមូលដីកា។ ពាក្យថា "Uppādādippavattito" សេចក្តីថា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាដើម។ ពាក្យថា "Itī" សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ។ លោកហៅថា ឧបាទាយរូបទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī" សេចក្តីថា វិការរូបទាំង ៥ រមែងជាសភាវៈមានការញ៉ាំងកាយឲ្យកម្រើកជាដើមនៃកលាបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់រូបនីមួយៗឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ វិការរូបទាំងនោះ រមែងមានតែមួយៗក្នុងកលាបនីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបរិច្ឆេទរូប មិនមែនជារូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកលាបឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីបរិច្ឆេទរូបនោះ ក៏មានតែមួយៗក្នុងចន្លោះនៃកលាបពីរៗដែរ។ ពាក្យថា "Catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato" សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ សូម្បីមហាភូតរូបទាំង ៤ ក៏មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះភាពជាដុំតែមួយ គប្បីពោលថា ជាទីអាស្រ័យតែមួយ សូម្បីដោយអត្ថថារាប់។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សេចក្តីឃ្លាតចាកអត្ថនៃឯកសព្ទ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "Tena saddenā" សេចក្តីថា ដោយសព្ទដែលកើតអំពីចិត្ត (ចិត្តជសព្ទ)។ លោកកាលដោះខ្លួន ទើបពោលថា "adhippāyenā" (ដោយអធិប្បាយ)។ ពាក្យនោះ លោកពោលដោយអធិប្បាយរបស់ព្រះថេរៈ។ លោកកាលបង្ហាញអធិប្បាយរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យថា "ettha panā" ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា "saddenā" សេចក្តីថា ដោយសព្ទដែលកើតអំពីចិត្ត។ ពាក្យថា "Tāyavācāyā" មានន័យថា ដោយសំឡេងដែលសម្រេចដោយវាចា (វចីមយសព្ទ)។ ពាក្យថា "Viññattī" មានន័យថា ការញ៉ាំងឲ្យដឹង (វិញ្ញាបនៈ)។ ធម្មជាតិណា រមែងញ៉ាំងឲ្យដឹង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វិញ្ញាបិតៈ។ ភាវៈនៃវិញ្ញាបិតៈនោះ ឈ្មោះថា វិញ្ញាបិតត្តៈ។ សំឡេងដែលផ្សាយទៅនៃវិតក្កៈ (វិតក្កវិប្ផារសព្ទ) គឺកាលបើបុគ្គលណាមួយគិតនូវប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង វិតក្កៈដ៏ខ្លាំងក្លារមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសោក ឬសេចក្តីត្រេកអរ។ បុគ្គលនោះ កាលមិនអាចទប់ទល់នូវសេចក្តីសោក ឬសេចក្តីត្រេកអរនោះបាន ក៏បន្លឺសំឡេងមិនច្បាស់លាស់ក្នុងមាត់របស់ខ្លួន ដូចជាកំពុងនិយាយពិភាក្សាជាមួយបុគ្គលទីពីរដូច្នោះ។ បុគ្គលធម្មតា រមែងឮ ឬមិនឮត្រឹមតែសំឡេងនោះ។ សូម្បីឮ ក៏មិនដឹងនូវអក្សរ ឬអត្ថ ឬអធិប្បាយឡើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលឮដោយទិព្វសោត ឬវិជ្ជាសោត រមែងដឹងទាំងអក្សរ ទាំងអត្ថ ទាំងអធិប្បាយ។ កាលបើដឹងហើយ រមែងទាយថា ចិត្តរបស់អ្នកជាយ៉ាងនេះ ចិត្តរបស់អ្នកជាយ៉ាងនោះជាដើម។ នេះឈ្មោះថា វិតក្កវិប្ផារសព្ទ។ វិតក្កវិប្ផារសព្ទនោះ មិនមានវិញ្ញត្តិឡើយ ជាសោតវិញ្ញេយ្យរូប (រូបដែលដឹងបានដោយត្រចៀក) នេះលោកពោលទុកក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ ព្រះសង្គហការាចារ្យ បដិសេធថា វចីមយសព្ទដែលមិនមានវិញ្ញត្តិ ឬមិនមែនជាសោតវិញ្ញេយ្យរូបនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "Āgate" សេចក្តីថា ដែលមកហើយក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Paccetabbā" សេចក្តីថា គួរជឿ (គួរជ្រះថ្លា)។ ពាក្យថា "Ṭīkāsupanassā" សេចក្តីថា ចំណែកក្នុងដីកាទាំងពីរនៃសច្ចសង្ខេបនោះ។ សមាសទ្វន្ទៈថា អក្សរផង បទផង ព្យញ្ជនៈផង អត្ថផង។ វិគ្គហៈថា អក្សរ បទ ព្យញ្ជនៈ និងអត្ថ មិនប្រាកដដល់បុគ្គលណា (បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មានអក្សរបទព្យញ្ជនៈនិងអត្ថមិនប្រាកដ)។ ពាក្យថា "Andhadamiḷādīnaṃ" សេចក្តីថា នៃពួកមិលក្ខៈ មានពួកអន្ធៈ និងពួកទមិឡៈជាដើម។ សមាសទ្វន្ទៈថា សំឡេងក្អកផង សំឡេងកណ្តាស់ផង សំឡេងក្អួតផង សំឡេងខ្ជាក់ចោលផង។ ដោយសព្ទថា "ជាដើម" លោកសង្គ្រោះយកសំឡេងភើ សំឡេងភើក្អឹក សំឡេងសើច សំឡេងយំជាដើម ដែលមានសភាពដូច្នោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយនឹងយល់បាន។


Kalāpayojanānudīpanā niṭṭhitā.

កលាបយោជនាអនុទីបនា ចប់ហើយ។


161. Rūpappavattikkame. Napuggalavasena visesanaṃ hoti. Bhūmivasena visesanaṃ hoti. Tañca kho pavattikālavasenāti adhippāyo.

១៦១. ក្នុងលំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូប (រូបប្បវត្តិក្កមៈ)។ ការធ្វើឲ្យប្លែក (វិសេសនៈ) មិនមែនដោយអំណាចនៃបុគ្គលឡើយ។ ការធ្វើឲ្យប្លែក រមែងមានដោយអំណាចនៃភូមិ។ ហើយការធ្វើឲ្យប្លែកនោះឯង គឺដោយអំណាចនៃកាលជាប្រវត្តិ (ប្រវត្តិកាល) នេះជាអធិប្បាយ។


Etthacātiādīsu. Purimesu dvīsu yonīsu pāḷinayena veditabbāti sambandho. Nikkhantā, iti tasmā aṇḍajāti ca jalābujāti ca vuccanti. Kathaṃ ayaṃ nayo pāḷinayo nāma hotīti. Pāḷiyaṃ aṇḍakosaṃ vatthikosaṃ abhinibbhijja abhinibbhijja jāyantīti vacanena aṇḍato jalābuto jātā vijātā nikkhantāti attho viññāyati. Aṭṭhakathāyaṃ pana aṇḍejātā jalābumhijātāti vuttaṃ. Gabbhapaliveṭhanāsayo nāma yena paliveṭhito gabbho tiṭṭhati. Vibhāvanipāṭhe ‘‘ukkaṃsagati paricchedavasenā’’ti ukkaṭṭhappavattiniyamanavasena. Ukkaṭṭhanayavasenāti vuttaṃ hoti. Abhirūpassa kaññā dātabbāti ettha kaññā dātabbāti sāmaññato vuttepi abhirūpassa purisassāti vuttattā kaññāpi abhirūpakaññā eva viññāyati. Ayaṃ ukkaṭṭhanayo nāma. ‘‘Tattha tāni sabbānī’’tiādīsu. Tānisabbānipi cakkhu sota ghāna bhāva dvayāni na omakena kammena labbhati. Ukkaṭṭhena kammena eva labbhatīti adhippāyo. Vibhaṅgapāṭhe. Saddāyatanaṃ nāma paṭisandhikāle na labbhatīti vuttaṃ ‘‘ekādasāyatanānī’’ti. Cakkhuvekallassa dasa, sotavekallassa aparānidasa, cakkhu sotavekallassanava[Pg.220], gabbhaseyyassavasena sattāyatanāni. Pāḷiyaṃ opapāti kagabbhaseyyakānaṃ eva vuttattā ‘‘pāḷiyaṃ avuttaṃpipanā’’ti vuttaṃ. Avuttampi cakkhādivekallaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ avinābhāvavuttitā vuttā’’ti kathaṃ vuttā yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti, āmantā. Yassa vā pana jivhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatīti, āmantātiādinā vuttā peyyālamukhena. Ācariyānandatthere na pana icchitanti sambandho. ‘‘Jivhāvekallatāviyā’’ti jivhāvekallatānāma natthi viya. ‘‘Ghānavekallatāpi atthīti yuttaṃ’’ti ettha pāḷiyaṃ aghānakānaṃ itthīnaṃ purisānaṃti idaṃ mātugabbhe ghānāyatane anuppanneyeva puretarañca vantānaṃ itthipurisānaṃ vasena vuttaṃ. Na ghānavekallānaṃ atthitāyātipi vadanti. Gabbhe sentīti gabbhasayā. Gabbhasayā eva gabbhaseyyā.

ក្នុងពាក្យថា Etthacā ជាដើម មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ក្នុងយោនិទាំងពីរខាងដើម គប្បីដឹងដោយន័យនៃព្រះបាលី។ សត្វទាំងឡាយចេញទៅហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា អណ្ឌជៈខ្លះ ជលាបុជៈខ្លះ។ សួរថា ន័យនេះ ឈ្មោះថា ន័យនៃព្រះបាលី តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ក្នុងព្រះបាលី មានពាក្យថា «ទម្លាយសំបកស៊ុត ទម្លាយស្រោមស្បូន ហើយកើតឡើង» ដូច្នេះ សេចក្តីក៏ដឹងបានថា កើតហើយ ប្រសូតហើយ ចេញទៅហើយ ចាកស៊ុត និងចាកស្រោមស្បូន។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា កើតក្នុងស៊ុត កើតក្នុងស្រោមស្បូន។ ទីដេកដែលស្រោបគភ៌ ឈ្មោះថា គភ៌បលិវេឋនាសយៈ គឺស្រោមដែលស្រោបគភ៌ឲ្យតាំងនៅ។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវនីថា «ukkaṃsagati paricchedavasenā» គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់ការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ពោលគឺ ដោយអំណាចនៃឧក្កដ្ឋន័យ។ ក្នុងពាក្យថា «គប្បីប្រគល់កញ្ញាឲ្យដល់បុរសដែលមានរូបល្អ» នេះ ទោះបីលោកពោលជាទូទៅថា «គប្បីប្រគល់កញ្ញាឲ្យ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះលោកពោលថា «ដល់បុរសដែលមានរូបល្អ» កញ្ញានោះ ក៏ដឹងបានថា ជាកញ្ញាដែលមានរូបល្អដូចគ្នា។ នេះឈ្មោះថា ឧក្កដ្ឋន័យ។ ក្នុងពាក្យថា «Tattha tāni sabbāni» ជាដើម មានអធិប្បាយថា សូម្បីតែអាយតនៈទាំងអស់នោះ មានចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ និងភាវៈទាំងពីរ ក៏មិនមែនបានដោយកម្មថោកទាបឡើយ គឺបានដោយកម្មដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់តែម្យ៉ាង។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភង្គ លោកពោលថា សទ្ទាយតនៈ មិនបានក្នុងខណៈបដិសន្ធិឡើយ ដោយពាក្យថា «អាយតនៈ ១១»។ សម្រាប់បុគ្គលខ្វាក់ភ្នែក មានអាយតនៈ ១០, សម្រាប់បុគ្គលថ្លង់ត្រចៀក មានអាយតនៈ ១០ ផ្សេងទៀត, សម្រាប់បុគ្គលទាំងខ្វាក់ទាំងថ្លង់ មានអាយតនៈ ៩, ដោយអំណាចនៃគភ៌សេយ្យកៈ មានអាយតនៈ ៧។ ព្រោះក្នុងព្រះបាលី លោកពោលចំពោះតែឱបបាតិកៈ និងគភ៌សេយ្យកៈប៉ុណ្ណោះ ទើបលោកពោលថា «pāḷiyaṃ avuttaṃpipanā» (សូម្បីតែសេចក្តីដែលមិនបានពោលក្នុងព្រះបាលី)។ សេចក្តីដែលមិនបានពោលនោះ គឺការខ្វះខាតចក្ខុជាដើម។ ពាក្យថា «ការប្រព្រឹត្តទៅមិនប្រាសចាកគ្នាទៅវិញទៅមក លោកពោលទុកហើយ» តើលោកពោលទុកដូចម្តេច? គឺ «ឃានាយតនៈកើតឡើងដល់បុគ្គលណា ជិវហាយតនៈក៏កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដែរឬ? អើ ពិតមែនហើយ»។ «មួយយ៉ាងទៀត ជិវហាយតនៈកើតឡើងដល់បុគ្គលណា ឃានាយតនៈក៏កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដែរឬ? អើ ពិតមែនហើយ» ដូច្នេះជាដើម ដែលលោកពោលទុកដោយវគ្គបេយ្យាល។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ប៉ុន្តែព្រះអាចារ្យអានន្ទត្ថេរ មិនប្រាថ្នាឡើយ។ ពាក្យថា «ដូចជាការខ្វះខាតជិវហា» គឺដូចជាការខ្វះខាតជិវហាមិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «សូម្បីតែការខ្វះខាតឃានៈ ក៏គួរតែមានដែរ» នេះ ព្រះបាលីថា «aghānakānaṃ itthīnaṃ purisānaṃ» (ស្ត្រីនិងបុរសដែលគ្មានឃានៈ) នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃស្ត្រីនិងបុរសដែលស្លាប់ទៅមុន ក្នុងខណៈដែលឃានាយតនៈមិនទាន់កើតឡើងក្នុងមាតុគភ៌នៅឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា មិនមែនព្រោះតែការមានសភាពខ្វះខាតឃានៈនោះឡើយ។ ពួកសត្វដែលដេកក្នុងគភ៌ ឈ្មោះថា គព្ភសយៈ។ គព្ភសយៈ នោះឯង ហៅថា គភ៌សេយ្យកៈ។


Pavattikāletiādīsu. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Orato’’ti paṭisandhiṃ upādāya vuttaṃ. Ekādasamasattāhe anāgateti vuttaṃ hoti. Rūpāyatanaṃ nuppajjissati. No ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti idaṃ addhāpaccuppannavasena vuttaṃ. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya uppannaṃ rūpāyatanaṃ yāvajīvaṃpi uppannantveva vuccati. Na uppajjissamānanti. Cakkhāyatanaṃ pana ekādasamasattāhā orato ṭhitassa na uppannaṃ. Tadā anuppannattā ekādasame sattāhe sampatte uppajjissatīti vattabbaṃ hoti. Pacchima bhavikattā pana tadubhayampi bhavantare nuppajjissatiyevāti. Ghānāyatanaṃ nibbattetīti ghānāyatanānibbattataṃ, kammaṃ. Tena kammena gahitappaṭisandhikānaṃ. Idañca yadi tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇheyyuṃ. Ghānāyatane anuppanne antarā na kālaṅkareyyunti katvā vuttaṃ. Tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇhantāpi tato balavante upacchedakakamme āgate sati. Ghānāyatanuppattikālaṃ apatvā antarā nakālaṅkarontīti natthi. ‘‘Cakkhughānesu vuttesū’’ti ṭīkāyaṃ vuttesu. ‘‘Atthato siddhā evā’’ti ekādasamasattāhe uppannāti siddhā eva. ‘‘Īdisesuṭhānesū’’ti sabhāvaṃ vicāre tuṃ dukkaresu [Pg.221] ṭhānesu. Aṭṭhakathāyeva pamāṇaṃ kātuṃ yuttāti adhippāyo. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Purimaṃ bhavacakkaṃ’’ti avijjāmūlakaṃ vedanāvasānaṃ bhavacakkaṃ. ‘‘Anupubbappavattidīpanato’’ti yathā pacchime taṇhāmūlake bhavacakke upapattibhavappavattiṃ vadantena bhavapaccayājātīti evaṃ ekato katvā vuttā, na tathā purime bhavacakke. Tattha pana saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇa paccayā nāma rūpantiādinā anupubbappavattidīpanato. ‘‘So paṭikkhittoyevā’’ti āyatanānaṃ kamato vinicchayaṭṭhāne desanākkamova yuttoti vatvā so uppattikkamo paṭikkhitto.

ក្នុងពាក្យថា Pavattikāle ជាដើម ក្នុងបាឋៈនៃមូលដីកា ពាក្យថា «Orato» លោកពោលដោយអាស្រ័យយកបដិសន្ធិ។ ពោលគឺ លោកពោលក្នុងខណៈដែលសប្តាហ៍ទី ១១ មិនទាន់មកដល់។ ពាក្យថា «រូបាយតនៈ នឹងមិនកើតឡើង ក៏ប៉ុន្តែចក្ខាយតនៈ មិនមែនជានឹងមិនកើតឡើងនោះទេ» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន។ ព្រោះហេតុនោះ រូបាយតនៈដែលកើតឡើងតាំងពីបដិសន្ធិមក ទោះបីអស់មួយជីវិត ក៏ហៅថា កើតឡើងហើយតែម្យ៉ាង មិនមែនហៅថា នឹងកើតឡើងនោះឡើយ។ ចំណែកចក្ខាយតនៈ របស់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅខាងអាយនៃសប្តាហ៍ទី ១១ មិនទាន់កើតឡើងឡើយ។ ក្នុងកាលនោះ ព្រោះមិនទាន់កើតឡើង កាលបើដល់សប្តាហ៍ទី ១១ ហើយ ទើបគួរពោលថា នឹងកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះភាពជាបច្ឆិមភវិកបុគ្គល អាយតនៈទាំងពីរនោះ សូម្បីក្នុងភពដទៃ ក៏នឹងមិនកើតឡើងពិតប្រាកដឡើយ។ កម្មដែលញ៉ាំងឃានាយតនៈឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា ឃានាយតននិព្វត្តកកម្ម។ របស់ពួកសត្វដែលកាន់យកបដិសន្ធិដោយកម្មនោះ។ សេចក្តីនេះ លោកពោលដោយធ្វើការសន្មតថា ប្រសិនបើពួកសត្វកាន់យកបដិសន្ធិដោយកម្មដែលញ៉ាំងឃានាយតនៈនោះឲ្យកើតឡើង ហើយមិនធ្វើកាលកិរិយាក្នុងចន្លោះ ក្នុងខណៈដែលឃានាយតនៈមិនទាន់កើតឡើង។ ទោះបីពួកសត្វកាន់យកបដិសន្ធិដោយកម្មដែលញ៉ាំងឃានាយតនៈនោះឲ្យកើតឡើងក៏ដោយ កាលបើឧបច្ឆេទកកម្មដែលមានកម្លាំងជាងកម្មនោះមកដល់ហើយ ការដែលមិនធ្វើកាលកិរិយាក្នុងចន្លោះ ដោយមិនទាន់ដល់កាលកើតឡើងនៃឃានាយតនៈនោះ មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «Cakkhughānesu vuttesu» គឺដែលលោកពោលទុកក្នុងដីកា។ ពាក្យថា «សម្រេចដោយសេចក្តីពិតប្រាកដ» គឺសម្រេចថា កើតឡើងក្នុងសប្តាហ៍ទី ១១ នោះឯង។ ពាក្យថា «ក្នុងឋានៈទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ» គឺក្នុងឋានៈទាំងឡាយដែលពិបាកនឹងពិចារណាស្វែងរកសភាវៈ។ មានអធិប្បាយថា គួរធ្វើអដ្ឋកថាហ្នឹងឯងឲ្យជាប្រមាណ។ ក្នុងបាឋៈនៃអដ្ឋកថា ពាក្យថា «ភវចក្រខាងដើម» គឺភវចក្រដែលមានអវិជ្ជាជាឫសគល់ មានវេទនាជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «ព្រោះសម្តែងការប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់» គឺដូចជាក្នុងភវចក្រខាងចុងដែលមានតណ្ហាជាឫសគល់ កាលលោកពោលអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបបត្តិភព ក៏ពោលរួមគ្នាថា «ភវប្បច្ចយា ជាតិ» ដូច្នេះ តែមិនមែនពោលយ៉ាងនោះក្នុងភវចក្រខាងដើមឡើយ។ ព្រោះក្នុងភវចក្រខាងដើមនោះ លោកសម្តែងការប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ថា «សង្ខារប្បច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណប្បច្ចយា នាមរូបំ» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «លំដាប់នោះ លោកបដិសេធហើយ» គឺលោកពោលថា ក្នុងទីវិនិច្ឆ័យតាមលំដាប់នៃអាយតនៈទាំងឡាយ ទេសនាវិធីហ្នឹងឯងជាការសមគួរ ហើយលោកក៏បដិសេធលំដាប់នៃការកើតឡើងនោះ។


Saṃyuttake yakkhasaṃyuttapāḷiyaṃ. Gāthāsu. ‘‘Kalalā’’ti kalalato. ‘‘Abbudā’’ti abbudato. ‘‘Pesiyā’’ti pesito. ‘‘Ghanā’’ti ghanato. ‘‘Jātiuṇṇaṃsūhī’’ti suddhajātikassa elakassa lomaṃsūhi. ‘‘Paripakkasamūhakaṃ’’ti kalalato paraṃ thokaṃ paripakkañca samūhākārañca hutvā. ‘‘Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ’’ti kalalabhāvaṃ vijahitvā vattamānaṃ. ‘‘Vilīnati pusadisā’’ti aggimhi vilīnatipurasasadisā. ‘‘Muccatī’’ti kapāle nalaggati. Etānijāyantīti evaṃ aṭṭhakathāyañca vuttaṃ. ‘‘Dvā cattālīsame sattāhe’’ti navamāse atikkamma vīsatimedivase. Yadi evaṃ, pañcamesattāhe pañcappasākhā jāyanti, ekādasamesattāhe cattāri āyatanāni jāyanti, majjhepana pañcasattāhā atthi. Tattha kathanti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. ‘‘Chasattāhā’’ti ekādasamena saddhiṃ chasattāhā. Ekādasamepi hi pacchimadivase jātattā chadivasāni avasiṭṭhāni honti. ‘‘Pariṇatakālā’’ti paripakkakālā. Paripākagatā eva hi kammajamahābhūtā suppasannā honti. Tesañca pasādaguṇā pasādarūpā hontīti. ‘‘Tassā’’ti kalalassa. Vaṇṇajātaṃ vā saṇṭhānaṃ vāti sambandho. ‘‘Ākāsakoṭṭhāsiko’’ti manussehi ākāsakoṭṭhāse ṭhapito. Hutvāti pāṭhaseso. Kathaṃ paramāṇuto parittakaṃ siyāti āha ‘‘sohī’’tiādiṃ. ‘‘So’’ti paramāṇu. Paṭisandhikkhaṇe kalalarūpaṃ kalāpattayaparimāṇaṃ. Paramāṇu pana [Pg.222] ekūnapaññāsakalāpaparimāṇo. Tasmā taṃ tato parittakanti vuttaṃ hoti. Paṭisandhikkhaṇato paraṃ pana taṃpi khaṇekhaṇe upacitameva hoti. ‘‘Dhātūnaṃ’’ti catudhātuvavatthāne āgatānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ. Kalalassavā upacitappamāṇaṃ gahetvā vuttantipi yujjati. ‘‘Vatthusmiṃ’’ti abbudādivatthumhi. ‘‘Jalābumūlānusārenā’’ti jalābujātakāle tassa mūlānu sārenāti adhippāyo. Gāthāyaṃ. ‘‘Mātutiro kucchigato’’ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘mātukucchigato tiro’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘mātuyā tirokucchi gato’’ti. ‘‘Chiddo’’ti sukhumehi chiddehi samannāgato. Laddhaṃvā pānabhojanaṃ. ‘‘Tato paṭṭhāyā’’ti sattarasamabhavaṅgacittato paṭṭhāya. ‘‘Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā’’ti rūpasamuṭṭhāne mūlaṭīkāvāda vicāraṇāyaṃ ‘yaṃ pitattha na ca yutta’ntiādinā vuttameva. ‘‘Ajjhohaṭāhārābhāvato’’ti bahiddhāhārābhāvatoti adhippāyo. ‘‘Tatthā’’ti rūpabrahmaloke. Abhāvaṃ vaṇṇeti. Kasmāpana vaṇṇeti, nanu vaṇṇentassa aṭṭhakathā virodho siyāti. Virodho vā hotu, avirodho vā. Pāḷiyeva pamāṇanti dassento ‘‘rūpadhātuyā’’tiādinā vibhaṅge pāḷiṃ āhari. Tattha ‘‘rūpadhātuyā’’ti rūpalokadhātuyā. Rūpa brahmaloketi vuttaṃ hoti. ‘‘Upapattikkhaṇe’’ti paṭisandhikkhaṇe. Ācariyassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘etthacā’’tiādimāha. ‘‘Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī’’ti pañcāyatanānīti vā pañcadhātuyoti vā paricchedakaraṇameva paṭikkhi panaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kiccantara sabbhāvā’’ti phoṭṭhabbakiccato kiccantarassa vijjamānattā. Kimpana kiccantaranti. Rūpakāyassa pavattiyā hetupaccayakiccaṃ. Mahābhūtā hetū mahābhūtā paccayā rūpakkhandhassa paññāpanāyāti hi bhagavatā vuttaṃ. Tattha hetukiccaṃ nāma rūpajananakiccaṃ. Paccaya kiccaṃ nāma rūpūpatthambhana kiccaṃ. Kiccantaramevanatthīti ghānādīnaṃ visaya gocarabhāvakiccaṃ tesaṃ kiccaṃ nāma, tato aññaṃ kiccaṃ nāma natthi. ‘‘Yenā’’ti kiccantarena. ‘‘Te’’ti gandhādayo. Idāni aṭṭhaka tānugataṃ [Pg.223] vādaṃ dassento ‘‘yathāpanā’’tiādimāha. ‘‘Yena kiccavisesenā’’ti visayagocarabhāvakiccavisesena. Rūpajananarūpūpatthambhana kiccavisesena ca. ‘‘Sabbatthā’’ti sabbasmiṃ pāḷippadese. ‘‘Tesaṃ’’ti gandhādīnaṃ. ‘‘Tatthā’’ti rūpaloke. ‘‘Nissanda dhammamattabhāvenā’’ti ettha yathā aggimhi jāte tassa nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi jāyantiyeva. Vaṇṇopi jāyati, obhāsopi, gandhopi, rasopi, dhūmopi, pupphullānipi kadāci jāyantiyeva. Tehi vaṇṇādīhi karaṇīye kiccavisese satipi asatipi. Tathā mahābhūtesu jātesu tesaṃ nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi kiccavisese satipi asatipi jāyantiyeva. Evaṃ nissandadhammamattabhāvena. Anuppaveso yutto siyā ajjhatta santāneti adhippāyo. Bahiddhā santāne pana vatthā bharaṇa vimānādīsu tesaṃ bhāvo icchi tabbo siyā. Ajjhattepi vā kāyaṃ oḷārikaṃ katvā māpitakāleti. Ettha ca ‘‘dhammāyatana dhammadhātūsu anuppaveso’’ti ettha aṭṭhasāliniyaṃ tāva. Ye pana anāpātāgatā rūpādayopi dhammārammaṇamicceva vadantīti vuttaṃ. Taṃ tattha paṭikkhittaṃ. Anāpātāgamanaṃ nāma visayagocara kiccarahitatā vuccati. Tañca manussānampi devānampi brahmānampi pasādarūpesu anāpātā gamanameva adhippetaṃ. Taṃ pana atthinatthīti vicāretvā kathetabbaṃ. Api ca nissandadhammā nāma oḷārikānaṃ mahābhūtānaṃ vividhākārāpi bhaveyyuṃ. Brahmānaṃ pana ajjhatta rūpaṃ appanā pattakammavisesena pavattaṃ atisukhumaṃ hoti. Tasmā kāmasatta santāne viya tattha paripuṇṇaṃ nissandarūpaṃ nāma vicāretabbameva. Dhammā rammaṇañca mukhyadhammārammaṇaṃ anuloma dhammāyatananti pāḷiyaṃ vuttaṃ natthi yevāti. ‘‘Jīvita chakkañcā’’ti vattabbaṃ rūpaloke. ‘‘Tatthā’’ti asaññasatte. Kāmaloke jīvitanavakaṃ kasmā visuṃ na vuttanti. Paṭisandhikkhaṇe kasmā na vuttaṃ. Pavattikālepi visuṃ na vuttameva. ‘‘Āhārūpatthambhakassā’’ti āhārasaṅkhātassa rūpūpatthambhakassa. ‘‘Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā’’ti kāyadasakabhāvadasakesu pariyāpannassa jīvitassa. ‘‘Eta devā’’ti [Pg.224] jīvitanavakameva. ‘‘Tatthā’’ti rūpaloke. Udayabhūtassā’’ti vaḍḍhibhūtassa. ‘‘Dvīsu aggīsū’’ti pācakaggismiñca kāyaggismiñca. Ātaṅko vuccati rogo. Bahuko ātaṅko yassāti viggaho. ‘‘Visamavepākiniyā’’ti visamaṃ pācentiyā. ‘‘Gahaṇiyā’’ti udaragginā. ‘‘Padhānakkhamāyā’’ti padhāna saṅkhātaṃ bhāvanārabbhakiccaṃ khamantiyā. ‘‘Etaṃ’’ti jīvitanavakaṃ. ‘‘Therena cā’’ti anuruddhattherena ca. ‘‘Etaṃ’’ti jīvita navakaṃ. ‘‘Nirodhakkamo’’ti maraṇāsannakāle nirodhakkamo. ‘‘Etthā’’ti rūpaloke. Kaḷevaraṃ vuccati matasarīraṃ. Tassa nikkhepo kaḷevaranikkhepo. Aññesañca opapātikānaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthi. Kasmā pana tesaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthīti āha ‘‘tesañhī’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. Sabbesaṃpi rūpabrahmānaṃ. Āhārasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato tisamuṭṭhānānīti vuttaṃ. Asaññasatte cittasamuṭṭhānānampi abhāvato dvisamuṭṭhānānīti vuttaṃ. ‘‘Tānī’’ti maraṇāsanna cittasamuṭṭhānāni. Taṃ parimāṇaṃ assāti tāvattakaṃ. ‘‘Lahukagarukatādivikāro’’ti sakalarūpakāyassa lahukagarukādivikāro. Api ca tattha dandhattādikara dhātukkhobhapaccayānaṃ sabbaso abhāvato niccakālampi sakalasarīrassa lahutādiguṇo vattatiyeva. Kiṃ tattha paṭipakkha dhammappavatti cintāya. Tathā asaññasattepi ruppanavikāra cintāyāti.

ក្នុងសំយុត្តកនិកាយ យក្ខសំយុត្តបាឡី ក្នុងគាថាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Kalalā” សេចក្តីថា អំពីកលលៈ។ ពាក្យថា “Abbudā” សេចក្តីថា អំពីអព្វុទៈ។ ពាក្យថា “Pesiyā” សេចក្តីថា អំពីបេសិ។ ពាក្យថា “Ghanā” សេចក្តីថា អំពីឃនៈ។ ពាក្យថា “Jātiuṇṇaṃsūhi” សេចក្តីថា ដោយសរសៃរោមនៃចៀមដែលមានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា “Paripakkasamūhakaṃ” សេចក្តីថា បន្ទាប់ពីកលលៈទៅ ក៏ចាស់ក្លាបន្តិចបន្តួចផង មានសណ្ឋានជាដុំមូលផង។ ពាក្យថា “Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ” សេចក្តីថា លះបង់នូវភាពជាកលលៈហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា “Vilīnati pusadisā” សេចក្តីថា ដូចជាទឹកសំណប៉ាហាំងដែលរលាយក្នុងភ្លើង។ ពាក្យថា “Muccatī” សេចក្តីថា មិនជាប់ក្នុងអំបែងក្បាល។ សេចក្តីថា របស់ទាំងនេះរមែងកើតឡើង ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “Dvā cattālīsame sattāhe” សេចក្តីថា កន្លងទៅ ៩ ខែ ក្នុងថ្ងៃទី ២០ (សប្តាហ៍ទី ៤២)។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៥ បញ្ចសាខា (មែកទាំង ៥) រមែងកើតឡើង ក្នុងសប្តាហ៍ទី ១១ អាយតនៈទាំង ៤ រមែងកើតឡើង ប៉ុន្តែក្នុងចន្លោះកណ្តាលនោះ មានសប្តាហ៍ទាំង ៥។ ក្នុងសេចក្តីនោះ តើដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា “ettha ca” ជាដើម។ ពាក្យថា “Chasattāhā” សេចក្តីថា សប្តាហ៍ទាំង ៦ ជាមួយគ្នានឹងសប្តាហ៍ទី ១១។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសប្តាហ៍ទី ១១ ដោយសារកើតឡើងក្នុងថ្ងៃចុងក្រោយ ថ្ងៃទាំង ៦ ក៏នៅសេសសល់។ ពាក្យថា “Pariṇatakālā” សេចក្តីថា កាលដែលចាស់ក្លា។ ព្រោះថាកម្មជមហាភូតដែលដល់នូវការចាស់ក្លាហើយ រមែងថ្លាស្អាតល្អ។ ហើយគុណនៃសេចក្តីថ្លាស្អាតរបស់មហាភូតទាំងនោះ ក៏ជាប្រាសាទរូប។ ពាក្យថា “Tassā” សេចក្តីថា នៃកលលៈ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពណ៌ក្តី សណ្ឋានក្តី។ ពាក្យថា “Ākāsakoṭṭhāsiko” សេចក្តីថា ដែលមនុស្សទាំងឡាយតម្កល់ទុកក្នុងចំណែកនៃអាកាស។ ពាក្យថា “Hutvā” ជាពាក្យសេសសល់នៃបទបាឡី។ តើរបស់នោះតូចជាងបរមាណូដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា “so hi” ជាដើម។ ពាក្យថា “So” សេចក្តីថា បរមាណូ។ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ កលលរូបមានបរិមាណត្រឹមតែ ៣ កលាប។ ចំណែកឯបរមាណូ មានបរិមាណដល់ទៅ ៤៩ កលាប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា របស់នោះតូចជាងបរមាណូនោះ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីខណៈបដិសន្ធិទៅ សូម្បីរូបនោះក៏រមែងកើនឡើងគ្រប់ៗខណៈ។ ពាក្យថា “Dhātūnaṃ” សេចក្តីថា នៃមហាភូតទាំង ៤ ដែលមកក្នុងចតុធាតុវវត្ថាន។ ឬមួយថា ការពោលដោយកាន់យកបរិមាណដែលកើនឡើងនៃកលលៈ ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា “Vatthusmiṃ” សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុមានអព្វុទៈជាដើម។ ពាក្យថា “Jalābumūlānusārenā” មានអធិប្បាយថា ក្នុងកាលដែលកើតជាជលពុជៈ គឺទៅតាមលំដាប់នៃឫសរបស់វា។ ក្នុងគាថា កាលដែលគួរពោលថា “Mātutiro kucchigato” តែដោយអំណាចនៃគាថាពន្ធ ទើបពោលថា “mātukucchigato tiro”។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “mātuyā tirokucchi gato”។ ពាក្យថា “Chiddo” សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រហោងដ៏ល្អិតៗ។ ឬថា ទឹកនិងភោជនដែលបានហើយ។ ពាក្យថា “Tato paṭṭhāyā” សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីភវង្គចិត្តទី ១៧ ទៅ។ ពាក្យថា “Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā” សេចក្តីថា បានពោលទុកហើយក្នុងរូបសមុដ្ឋាន ក្នុងការពិចារណាវចនៈនៃមូលដីកា ដោយពាក្យជាដើមថា ‘yaṃ pitattha na ca yutta’។ ពាក្យថា “Ajjhohaṭāhārābhāvato” មានអធិប្បាយថា ព្រោះមិនមានអាហារខាងក្រៅ។ ពាក្យថា “Tatthā” សេចក្តីថា ក្នុងរូបព្រហ្មលោក។ សម្តែងនូវភាពមិនមាន។ ចុះហេតុអ្វីបានជាពណ៌នា? ការពណ៌នានោះ មិនជាការផ្ទុយនឹងអដ្ឋកថាទេឬ? ទោះបីជាផ្ទុយក្តី មិនផ្ទុយក្តី ព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបនាំយកបាលីក្នុងវិភង្គមកសម្តែង ដោយពាក្យជាដើមថា “rūpadhātuyā”។ ក្នុងបាលីនោះ ពាក្យថា “rūpadhātuyā” សេចក្តីថា ក្នុងរូបលោកធាតុ គឺលោកដែលពោលថា រូបព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា “Upapattikkhaṇe” សេចក្តីថា ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ។ កាលនឹងសម្តែងនូវអធិប្បាយរបស់ព្រះអាចារ្យ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ettha ca”។ ពាក្យថា “Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī” សេចក្តីថា គប្បីជ្រាបថា ការបដិសេធនោះ គឺគ្រាន់តែជាការកំណត់ថា អាយតនៈ ៥ ឬធាតុ ៥ ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Kiccantara sabbhāvā” សេចក្តីថា ព្រោះមានកិច្ចដទៃក្រៅពីផោដ្ឋព្វកិច្ច។ ចុះកិច្ចដទៃនោះ តើដូចម្តេច? គឺហេតុបច្ចយកិច្ចសម្រាប់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបកាយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា មហាភូតទាំងឡាយជាហេតុ មហាភូតទាំងឡាយជាបច្ច័យ ដើម្បីបញ្ញត្តិនូវរូបក្ខន្ធ។ ក្នុងហេតុបច្ចយកិច្ចនោះ ហេតុកិច្ច គឺកិច្ចបង្កើតរូប។ បច្ចយកិច្ច គឺកិច្ចឧបត្ថម្ភរូប។ ពាក្យថា “Kiccantaramevanatthi” សេចក្តីថា កិច្ចជាវិសយគោចរៈនៃឃានៈជាដើម ឈ្មោះថាកិច្ចរបស់ឃានៈទាំងនោះ កិច្ចដទៃក្រៅពីនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “Yenā” សេចក្តីថា ដោយកិច្ចដទៃនោះ។ ពាក្យថា “Te” សេចក្តីថា គន្ធៈជាដើម។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញវាទៈដែលស្របតាមអដ្ឋកថា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “yathā pana”។ ពាក្យថា “Yena kiccavisesenā” សេចក្តីថា ដោយកិច្ចពិសេសគឺវិសយគោចរភាពផង និងដោយកិច្ចពិសេសគឺការបង្កើតរូបនិងការឧបត្ថម្ភរូបផង។ ពាក្យថា “Sabbatthā” សេចក្តីថា ក្នុងទីទាំងពួងនៃព្រះបាលី។ ពាក្យថា “Tesaṃ” សេចក្តីថា នៃគន្ធៈជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា “Tatthā” សេចក្តីថា ក្នុងរូបលោក។ ពាក្យថា “Nissanda dhammamattabhāvenā” ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីប្រៀបដូចជា កាលបើភ្លើងកើតឡើងហើយ ផលហូរចេញ (និស្សន្ទៈ) នៃភ្លើងនោះ ទោះបីជាចង់បានក្តី មិនចង់បានក្តី ក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ។ សូម្បីពណ៌ក៏កើតឡើង ពន្លឺក៏កើតឡើង ក្លិនក៏កើតឡើង រសក៏កើតឡើង ផ្សែងក៏កើតឡើង សូម្បីផ្កាភ្លើងក៏ជួនកាលកើតឡើងដែរ។ ទោះបីជាមាន ឬមិនមានកិច្ចពិសេសដែលត្រូវធ្វើដោយពណ៌ជាដើមទាំងនោះក្តី។ យ៉ាងណាមិញ កាលបើមហាភូតទាំងឡាយកើតឡើងហើយ ផលហូរចេញនៃមហាភូតទាំងនោះ ទោះបីជាចង់បានក្តី មិនចង់បានក្តី ទោះបីជាមាន ឬមិនមានកិច្ចពិសេសក្តី ក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ។ យ៉ាងនេះ គឺដោយភាពជាត្រឹមតែនិស្សន្ទធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ មានអធិប្បាយថា ការចូលទៅផ្សំក្នុងអជ្ឈត្តសន្តាន (សន្តានខាងក្នុង) គប្បីជាការសមគួរ។ ចំណែកឯក្នុងពហិទ្ធាសន្តាន (សន្តានខាងក្រៅ) ក្នុងសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ និងវិមានជាដើម ភាពមាននៃរូបទាំងនោះ គប្បីជាទីប្រាថ្នា។ ឬមួយថា សូម្បីក្នុងអជ្ឈត្តសន្តាន ក្នុងកាលដែលនិម្មិតកាយឲ្យគ្រោតគ្រាត។ និងក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “dhammāyatana dhammadhātūsu anuppaveso” ក្នុងអដ្ឋសាលិនីជាដំបូង។ ពោលទុកថា ពួកជនណាដែលពោលនូវរូបជាដើម ទោះបីជាមិនបានមកកាន់ប្រចក្ស ថាជាធម្មារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីនោះ ត្រូវបានបដិសេធក្នុងទីនោះហើយ។ ការមិនមកកាន់ប្រចក្ស ហៅថា ភាពមិនមានកិច្ចជាវិសយគោចរៈ។ ហើយការមិនមកកាន់ប្រចក្សនោះ សូម្បីក្នុងប្រាសាទរូបរបស់មនុស្ស ទេវតា និងព្រហ្មទាំងឡាយ ក៏ជាទីបំណងដែរ។ ប៉ុន្តែរឿងនោះ គប្បីពិចារណាហើយពោលថា មាន ឬមិនមាន។ មួយវិញទៀត និស្សន្ទធម៌ទាំងឡាយ គប្បីមានអាការផ្សេងៗ សូម្បីនៃមហាភូតដ៏គ្រោតគ្រាតទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែអជ្ឈត្តរូបរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មពិសេសដែលដល់នូវអប្បនា រមែងល្អិតល្អន់ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ និស្សន្ទរូបដ៏ពេញបរិបូរណ៍ក្នុងទីនោះ ដូចជាក្នុងសន្តាននៃកាមសត្វ គប្បីជាសេចក្តីដែលត្រូវពិចារណាជាប្រាកដ។ ហើយធម្មារម្មណ៍ក្តី មុខ្យធម្មារម្មណ៍ក្តី អនុលោមធម្មាយតនៈក្តី ដែលពោលទុកក្នុងព្រះបាលី គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា “Jīvita chakkañcā” គប្បីពោលក្នុងរូបលោក។ ពាក្យថា “Tatthā” សេចក្តីថា ក្នុងអសញ្ញសត្វ។ ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលនូវជីវិតនវកកលាបដោយឡែកក្នុងកាមលោក? ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលក្នុងខណៈបដិសន្ធិ? សូម្បីក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏មិនបានពោលដោយឡែកឡើយ។ ពាក្យថា “Āhārūpatthambhakassā” សេចក្តីថា នៃរូបដែលជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភពោលគឺអាហារ។ ពាក្យថា “Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā” សេចក្តីថា នៃជីវិតដែលរក្សា និងផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វរាងកាយ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកាយទសកៈនិងភាវទសកៈ។ ពាក្យថា “Eta devā” សេចក្តីថា គឺជីវិតនវកកលាបនោះឯង។ ពាក្យថា “Tatthā” សេចក្តីថា ក្នុងរូបលោក។ ពាក្យថា “Udayabhūtassā” សេចក្តីថា ដែលជាគ្រឿងចម្រើន។ ពាក្យថា “Dvīsu aggīsū” សេចក្តីថា ក្នុងភ្លើងទាំងពីរ គឺបាចកគ្គិនិងកាយគ្គិ។ រោគ ហៅថា អាតង្កៈ។ វិគ្រោះថា សត្វណាមានជំងឺច្រើន សត្វនោះឈ្មោះថា មានអាតង្កៈច្រើន។ ពាក្យថា “Visamavepākiniyā” សេចក្តីថា ដែលធ្វើឲ្យរលាយមិនស្មើគ្នា។ ពាក្យថា “Gahaṇiyā” សេចក្តីថា ដោយភ្លើងក្នុងពោះ។ ពាក្យថា “Padhānakkhamāyā” សេចក្តីថា ដែលអត់ធន់ចំពោះកិច្ចគឺការប្រារព្ធភាវនាដែលពោលគឺបធានៈ។ ពាក្យថា “Etaṃ” សេចក្តីថា នូវជីវិតនវកកលាបនោះ។ ពាក្យថា “Therena cā” សេចក្តីថា ដោយព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរផង។ ពាក្យថា “Etaṃ” សេចក្តីថា នូវជីវិតនវកកលាបនោះ។ ពាក្យថា “Nirodhakkamo” សេចក្តីថា លំដាប់នៃការរលត់ក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ពាក្យថា “Etthā” សេចក្តីថា ក្នុងរូបលោក។ រាងកាយដែលស្លាប់ហើយ ហៅថា កឡេវរៈ។ ការដាក់ចុះនូវសាកសពនោះ ឈ្មោះថា កឡេវរនិក្ខេបៈ។ ចំណែកឯការដាក់ចុះនូវសាកសពនៃពួកឧបបាតិកសត្វដទៃទៀត មិនមានឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាការដាក់ចុះនូវសាកសពនៃសត្វទាំងនោះមិនមាន? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tesañ hi”។ ក្នុងអត្ថបទវិភាវនី។ សូម្បីនៃរូបព្រហ្មទាំងពួង។ ព្រោះមិនមានរូបដែលមានអាហារជាសមុដ្ឋាន ទើបពោលថា មានសមុដ្ឋាន ៣។ ក្នុងអសញ្ញសត្វ ព្រោះមិនមានរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានផង ទើបពោលថា មានសមុដ្ឋាន ២។ ពាក្យថា “Tānī” សេចក្តីថា រូបដែលមានចិត្តជិតស្លាប់ជាសមុដ្ឋាន។ បរិមាណប៉ុណ្ណោះ មានដល់រូបនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា មានបរិមាណប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Lahukagarukatādivikāro” សេចក្តីថា វិការៈមានភាពស្រាលនិងភាពធ្ងន់ជាដើមនៃរូបកាយទាំងមូល។ មួយវិញទៀត ក្នុងរូបលោកនោះ ព្រោះមិនមានបច្ច័យគឺការកម្រើកនៃធាតុដែលធ្វើឲ្យមានភាពយឺតយ៉ាវជាដើមដោយប្រការទាំងពួង គុណមានភាពស្រាលជាដើមនៃរាងកាយទាំងមូល រមែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជានិច្ចជាប្រាកដ។ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការគិតអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ជាបដិបក្ខក្នុងទីនោះ? យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងអសញ្ញសត្វ ក៏មិនបាច់គិតអំពីវិការៈនៃការប្រែប្រួលនៃរូបដែរ។


Rūpappavattikkamānudīpanā niṭṭhitā.

ការសម្តែងលំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូប ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


161. Nibbānasaṅgahe. Dvīsu nibbānapadesu pathamapadaṃ aviññātatthaṃ sāmañña padaṃ. Dutīyaṃ viññā tatthaṃ visesapadaṃ. Kilese sametīti samaṇo. Ariyapuggalo. Samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Ariyamaggo. Sāmaññassa phalāni sāmaññaphalāni. Lokato uttarati atikkamatīti lokuttaraṃ. Loke na paññāvīyatīti paññattīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘nahī’’tiādimāha[Pg.225]. Cattārimaggaññāṇāni catumaggaññāṇanti evaṃ samāsavasena ekavacanantaṃ padaṃ vākyaṃ patvā bahuvacanantaṃ hotītiāha ‘‘catūhi ariyamaggaññāṇehī’’ti. ‘‘Tādisamhā’’ti ariyamaggasadisamhā. ‘‘Vimukhānaṃ’’ti parammukhānaṃ. ‘‘Jaccandhānaṃ viyā’’ti jaccandhānaṃ candamaṇḍalassa avisayabhāvo viya. ‘‘Tassā’’ti nibbānassa. Tattha ‘‘jaccandhānaṃ’’ti avisayapade sāmipadaṃ. ‘‘Tassā’’ti bhāvapadaṃ. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti kiñciyaṃ atthajātaṃ. Assanibbānassa siddhatanti sambandho. Apākaṭassa dhammassa. Vāyāmopi nāma na atthi. Kuto tassa sacchikaraṇaṃ bhavissatīti adhippāyo. ‘‘Yenā’’ti vāyāmena. ‘‘Nibbānena vinā’’ti nibbānārammaṇaṃ alabhitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Akiccasiddhiṃ’’ti kilesappahāna kiccassa asiddhiṃ. ‘‘Tato’’ti tasmā. ‘‘Vadhāyā’’ti vadhituṃ. ‘‘Parisakkantā’’ti vāyamantā. Gāthāyaṃ. ‘‘Antojaṭā’’ti ajjhattasantāne taṇhājaṭā, taṇhāvinaddhā. ‘‘Bahijaṭā’’ti bahiddhāsantāne taṇhājaṭā, taṇhāvinaddhā. ‘‘Tassā’’ti taṇhāya. ‘‘Vatthuto’’ti visuṃvisuṃ jātasarūpato. Parinibbāyiṃsu, parinibbāyanti, parinibbāyissantīti parinibbutā. Takārapaccayassa kālattayepi pavattanato. Yathā diṭṭhā, sutā, mutā, viññātā,ti. Visiṭṭhaṃ katvā jānitabbanti viññāṇaṃ. Na nidassitabbanti anidassanaṃ. Natthi anto etassāti anantaṃ. Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti sabbatopabhaṃ. ‘‘Bhagavatā vuttaṃ’’ti dīghanikāye kevaṭṭasutte vuttaṃ. ‘‘Savantiyo’’ti mahānadiyo vā kunnadiyo vā. ‘‘Appentī’’ti pavisanti. ‘‘Dhārāti’’ meghavuṭṭhidhārā. Buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkotīti idaṃ buddhuppādakappe eva pacceka sambuddhāpi uppajjantīti katvā vuttaṃ. Apadāna pāḷiyaṃ pana buddhasuññakappepi paccekasambuddhānaṃ uppatti āgatā eva. ‘‘Ekasattopī’’ti vā sāvakasatto gahetabbo. Evañhi sati apadānapāḷiyā avirodho hoti. ‘‘Ārādhentī’’ti sādhenti paṭilabhanti. Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti atthaṃ sandhāya ‘‘sabbatopabhā sampannaṃ’’ti [Pg.226] vuttaṃ. ‘‘Joti vanta tarovā’’ti obhāsavantataro vā. Sabbattha pabhavati saṃvijjatīti sabbatopabhanti imamatthaṃ sandhāya sabbato vā pabhutameva hotīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘na katthaci natthī’’ti. ‘‘Evaṃsante pī’’ti evaṃ vuttanayena ekavidhe santepi. ‘‘Upacarituṃ’’ti upacāravasena voharituṃ. ‘‘Yathāhā’’ti tasmiṃ yevasutte puna kiṃ āha. Bhavaṃ netīti bhavanetti. Bhavataṇhā eva. ‘‘Samparāyikā’’ti cutianantare pattabbā. Dvinnaṃ khīṇāsavānaṃ anupādisesatā vuttāti sambandho. Ettha ‘‘anupādisesatā’’ti anupādisesanibbānaṃ vuccati. Sekkhesu arahattamaggaṭṭhassa sekkhassa kilesupādisesa vasena anupādisesatā vuttā. ‘‘Kilesupādiseso’’ti ca kilesa saṅkhāto upādiseso. Tathā khandhupādisesopi. Antarāparinibbāyītiādīsu parinibbānaṃ nāma kilesaparinibbānaṃ vuttaṃ. Ubhato bhāga vimuttādīnaṃ padattho navamaparicchede āgamissati. ‘‘Kilesakkhayena saheva khiyyantī’’ti paccuppannabhave arahattamaggakkhaṇe kilesakkhayena saddhiṃ eva khiyyanti. Anuppāda dhammataṃ gacchanti. Tathā anāgāmi puggalassa kāmapaṭisandhikkhandhāpi anāgāmimaggakkhaṇe, sotāpannassa sattabhaveṭhapetvā avasesa kāmapaṭisandhikkhandhā sotāpatti maggakkhaṇe taṃ taṃ kilesakkhaye na saheva khiyyantīti. Paccuppannakkhandhā pana kilesakkhayena sahakhiyyanti. Khandhupādisesā nāma hutvā yāvamaraṇakālā khīṇāsavānampi pavattanti. Kasmā pavattantīti āha ‘‘yāvacutiyā pavattamānaṃ’’tiādiṃ. Paccuppannakkhandhasantānaṃ pana dhammatāsiddhanti sambandho. ‘‘Phalanissandabhūtaṃ’’ti vipākaphalabhūtañca nissandaphalabhūtañca hutvā. ‘‘Tenasahevā’’ti kilesakkhayena saheva. ‘‘Yasmāpanā’’tiādīsu. Parisamantato bundhanti nīvārenti, santisukhassa antarāyaṃ karontīti palibodhā. Kilesābhisaṅkharaṇa kiccāni, kammābhisaṅkharaṇakiccāni, khandhābhisaṅkharaṇa kiccāni ca. Palibodhehi saha vattantīti sapalibodhā. Saṅkhāra nimittehi saha vattantīti sanimittā. Taṇhāpaṇidhīhi saha vattantīti sapaṇihitā[Pg.227].‘‘Tato’’ti pāpakammato, apāyadukkhato ca. ‘‘Kocī’’ti kocidhammo. ‘‘Nirodhetuṃ sakkotī’’ti sakkāyadiṭṭhiyā niruddhāya te nirujjhanti. Aniruddhāya nanirujjhanti. Tasmā sakkāyadiṭṭhi nirodho nibyāpāradhammopi samāno te palibodhe nirodheti nāma. ‘‘Nirodhetuṃ sakkotī’’ti ca abyāpāre byāpāraparikappanāti daṭṭhabbaṃ. Sakkāyadiṭṭhinirodhoyeva te palibodhe nirodhetuṃ sakkotīti ettha dvinnampi nirodho ekoyeva. Evaṃ santepi avijjā nirodhā saṅkhāra nirodhotiādīsu viya abhede bhedaparikappanā hotīti. Uppādo ca pavatto ca uppādappavattā. Te mūlaṃ yassāti viggaho. Yena oḷārikākārena. Mārentīti mārā. Vadhakapaccatthikāti vuttaṃ hoti. Kilesamārādayo. Mārā dahanti tiṭṭhanti etesūti māradheyyā. Māreti cāveti cāti maccu. Maraṇameva. Maccudahati tiṭṭhati etesūti maccudheyyā. ‘‘Natthi tasmiṃ nimittaṃ’’ti vutte paññattidhammesupi uppādappavattamūlaṃ nimittaṃ nāma natthi. Evaṃsati, tehi nibbānassa aviseso āpajjatīti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘tañhī’’tiādimāha. Viddhaṃsetvāti ca sādhentanti ca atthavisesa pākaṭatthāya abyāpāre byāpāra parikappanā eva. Paṇītādibhede. Idaṃ buddhānaṃ nibbānaṃ paṇītaṃ. Idaṃ paccekabuddhānaṃ nibbānaṃ majjhimaṃ. Idaṃ buddhasāvakānaṃ nibbānaṃ hīnanti bhinnaṃ na hotīti yojetabbaṃ. Nānappakārena cittaṃ nidheti etenāti paṇihitaṃ. ‘‘Nidhetī’’ti ārammaṇesu ninnaṃ poṇaṃ pabbhāraṃ katvā ṭhapetīti attho. Tathā paṇidhānapaṇidhīsu. Atthato ekaṃ āsātaṇhāya nāmaṃ. ‘‘Labbhamānāpī’’ti bhavasampatti bhogasampattiyo labbhamānāpi. ‘‘Pipāsavinaya dhammattā’’ti pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā. Pipāsaṃ vineti vigametīti pipāsavinayo. ‘‘Vedayitasukhaṃ’’ti vedanāsukhaṃ. ‘‘Katamaṃ taṃ āvuso’’ti pāḷipāṭhe ‘‘taṃ’’ti tasmā. ‘‘Yadettha vedayitaṃ natthī’’ti yasmā ettha vedayitaṃ natthi. Tasmā nibbāne sukhaṃ nāma katamanti yojanā. ‘‘Etthā’’ti etasmiṃ nibbāne. ‘‘Etadevetthā’’tiādimhi. ‘‘Eta devā’’ti [Pg.228] esoeva. Yasmā ettha vedayitaṃ natthi. Tasmā eso vedayitassa natthibhāvo eva etthanibbāne sukhanti yojanā.

១៦១. ក្នុងនិព្វានសង្គហៈ។ ក្នុងបទទាំងពីរនៃនិព្វាន បទទីមួយមានសេចក្តីមិនទាន់ដឹងច្បាស់ ជាសាមញ្ញបទ។ បទទីពីរមានសេចក្តីដឹងច្បាស់ ជាវិសេសបទ។ បុគ្គលណាធ្វើកិលេសឲ្យស្ងប់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សមណៈ បានដល់ អរិយបុគ្គល។ ភាវៈនៃសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ បានដល់ អរិយមគ្គ។ ផលទាំងឡាយនៃសាមញ្ញៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញផល។ ធម៌ណាឆ្លងឡើង គឺកន្លងផុតចាកលោក ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះថា “បញ្ញត្តិ ព្រោះមិនប្រាកដក្នុងលោក” ទើបត្រាស់ពាក្យថា “នហិ” (មិនមែនដូច្នោះទេ) ជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “ដោយអំណាចនៃមគ្គញ្ញាណទាំង ៤ គឺចតុម្មគ្គញ្ញាណ” យ៉ាងនេះ បទដែលមានឯកវចនៈជាទីបំផុត ដោយអំណាចសមាស កាលដល់នូវប្រយោគ (វាក្យៈ) រមែងជាពាក្យមានពហុវចនៈជាទីបំផុត ទើបពោលថា “ដោយអរិយមគ្គញ្ញាណទាំង ៤”។ បទថា “តាទិសំហា” សេចក្តីថា ចាកធម៌ដែលស្រដៀងនឹងអរិយមគ្គ។ បទថា “វិមុខានំ” សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានមុខបែរទៅទិសផ្សេង (មិនចំពោះមុខ)។ បទថា “ជច្ចន្ធានំ វិយ” សេចក្តីថា ដូចជាភាវៈមិនមែនជាវិស័យនៃមណ្ឌលព្រះចន្ទ ចំពោះមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើតទាំងឡាយ។ បទថា “តស្សា” សេចក្តីថា នៃព្រះនិព្វាននោះ។ ក្នុងទីនោះ បទថា “ជច្ចន្ធានំ” ជាសាមីបទ (បទម្ចាស់) ក្នុងបទជាអវិស័យ។ បទថា “តស្សា” ជាភាវបទ។ បទថា “យំ កិញ្ចិ” សេចក្តីថា សេចក្តីពិត (អត្ថជាត) ណាមួយ។ មានសេចក្តីទាក់ទង (សម្ព័ន្ធ) ថា ព្រោះព្រះនិព្វាននោះសម្រេចហើយ នៃធម៌ដែលមិនប្រាកដ។ សូម្បីតែព្យាយាម ក៏ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ អធិប្បាយថា ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះ នឹងមានមកពីណា? បទថា “យេន” សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីព្យាយាមណា។ បទថា “និព្វានេន វិនា” ពាក្យដែលពោលគឺ មិនបាននូវនិព្វានជាអារម្មណ៍។ បទថា “អកិច្ចសិទ្ធិំ” សេចក្តីថា ភាពមិនសម្រេចនៃកិច្ចគឺការលះកិលេស។ បទថា “តតោ” សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ។ បទថា “វធាយ” សេចក្តីថា ដើម្បីសម្លាប់។ បទថា “បរិសក្កន្តា” សេចក្តីថា ព្យាយាមនៅឡើយ។ ក្នុងគាថា។ បទថា “អន្តោជដា” សេចក្តីថា ជដាគឺតណ្ហា (សំបុកតណ្ហា) ក្នុងសន្តានខាងក្នុង គឺតណ្ហារុំព័ទ្ធហើយ។ បទថា “ពហិជដា” សេចក្តីថា ជដាគឺតណ្ហាក្នុងសន្តានខាងក្រៅ គឺតណ្ហារុំព័ទ្ធហើយ។ បទថា “តស្សា” សេចក្តីថា នៃតណ្ហានោះ។ បទថា “វត្ថុតោ” សេចក្តីថា ដោយសភាវៈដែលកើតឡើងផ្សេងៗគ្នា។ បុគ្គលទាំងឡាយណា រលត់ខន្ធបរិនិព្វានហើយក្តី កំពុងរលត់ខន្ធបរិនិព្វានក្តី នឹងរលត់ខន្ធបរិនិព្វានក្តី ហេតុនោះ បុគ្គលទាំងនោះឈ្មោះថា បរិនិព្វុតៈ (អ្នកបរិនិព្វានហើយ) ព្រោះបច្ច័យគឺ ត-អក្សរ (ត-បច្ច័យ) រមែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងកាលទាំងបី ដូចជាពាក្យថា ទិដ្ឋៈ (ឃើញហើយ), សុតៈ (ឮហើយ), មុតៈ (ដឹងហើយ), វិញ្ញាតៈ (ដឹងច្បាស់ហើយ) ដូច្នេះ។ ធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីដឹងដោយធ្វើឲ្យវិសេស ឈ្មោះថា វិញ្ញាណ។ ធម្មជាតិដែលបុគ្គលមិនគប្បីបង្ហាញ ឈ្មោះថា អនិទស្សនៈ។ ទីបំផុតនៃធម៌នេះមិនមាន ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា អនន្តៈ។ ពន្លឺនៃគុណប្រព្រឹត្តទៅដោយជុំវិញចំពោះធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សព្វតោបភៈ (មានពន្លឺសព្វទិស)។ បទថា “ភគវតា វុត្តំ” សេចក្តីថា ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងកេវដ្ដសូត្រ ទីឃនិកាយ។ បទថា “សវន្តិយោ” សេចក្តីថា ស្ទឹងធំទាំងឡាយ ឬស្ទឹងតូចទាំងឡាយ។ បទថា “អប្បេន្តិ” សេចក្តីថា ហូរចូលទៅ។ បទថា “ធារា” សេចក្តីថា ធារទឹកភ្លៀងពីមេឃ។ ពាក្យថា “កាលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនទាន់កើតឡើង សូម្បីសត្វម្នាក់ក៏មិនអាចបរិនិព្វានបានឡើយ” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយធ្វើការកំណត់ថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយរមែងកើតឡើងតែក្នុងកប្បដែលមានព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងគម្ពីរអបទានបាលី ការកើតឡើងនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងកប្បដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ ក៏មានមកហើយដែរ។ មួយវិញទៀត បទថា “ឯកសត្តោបិ” គប្បីកាន់យកនូវសាវកសត្វ (សត្វជាសាវក)។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ទើបមិនផ្ទុយគ្នានឹងអបទានបាលី។ បទថា “អារាធេន្តិ” សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យសម្រេច គឺបានសម្រេច។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីថា “ពន្លឺនៃគុណប្រព្រឹត្តទៅដោយជុំវិញចំពោះធម៌នេះ” ទើបពោលថា “បរិបូណ៌ដោយពន្លឺសព្វទិស” (សព្វតោបភាសម្បន្នំ)។ បទថា “ជោតិវន្តតរោ វា” សេចក្តីថា ឬថាមានពន្លឺរុងរឿងក្រៃលែងជាង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីថា “រមែងកើតមាន គឺមានព្រមក្នុងទីទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វតោបភៈ” ទើបពោលថា “ឬថាជាធម៌ធំទូលាយដោយជុំវិញ” ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “មិនមែនជាគ្មានក្នុងទីណាមួយឡើយ”។ បទថា “ឯវំសន្តេ បិ” សេចក្តីថា សូម្បីកាលមានតែមួយយ៉ាង ដោយន័យដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។ បទថា “ឧបចរិតុំ” សេចក្តីថា ដើម្បីហៅ (វោហារ) ដោយអំណាចឧបចារៈ។ បទថា “យថាហ” សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រនោះឯង ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យអ្វីទៀត។ ធម្មជាតិដែលនាំទៅកាន់ភព ឈ្មោះថា ភវនេត្តិ បានដល់ ភវតណ្ហានោះឯង។ បទថា “សម្បរាយិកា” សេចក្តីថា ធម៌ដែលគប្បីបានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ចាកការច្យុតិ។ មានសេចក្តីទាក់ទង (សម្ព័ន្ធ) ថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់នូវភាពមិនមានឧបាទិសេសៈ នៃព្រះខីណាស្រពទាំងពីររូប។ ក្នុងទីនេះ បទថា “អនុបាទិសេសតា” ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា អនុបាទិសេសនិព្វាន។ ក្នុងពួកសេក្ខបុគ្គល ភាពមិនមានឧបាទិសេសៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃកិលេសុបាទិសេសៈ របស់សេក្ខបុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងអរហត្តមគ្គ។ មួយវិញទៀត បទថា “កិលេសុបាទិសេសោ” គឺឧបាទិសេសៈដែលរាប់ថាជាកិលេស សូម្បីខន្ធុបាទិសេសៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន “អន្តរាបរិនិព្វាយី” ជាដើម ពាក្យថា បរិនិព្វាន ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយក កិលេសបរិនិព្វាន។ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមាន ឧភតោភាគវិមុត្ត ជាដើម នឹងមកដល់ក្នុងបរិច្ឆេទទី ៩។ បទថា “រមែងអស់ទៅជាមួយគ្នានឹងការអស់ទៅនៃកិលេស” សេចក្តីថា ក្នុងបច្ចុប្បន្នភព ក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គ រមែងអស់ទៅជាមួយគ្នានឹងការអស់ទៅនៃកិលេសនោះឯង រមែងដល់នូវសភាវៈមិនកើតឡើងទៀត។ យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីកាមបដិសន្ធិខន្ធទាំងឡាយរបស់អនាគាមិបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃអនាគាមិមគ្គ, កាមបដិសន្ធិខន្ធដែលនៅសល់ វៀរលែងតែភពទាំង ៧ របស់សោតាបន្នបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ រមែងមិនអស់ទៅជាមួយគ្នានឹងការអស់ទៅនៃកិលេសនោះៗឡើយ។ ចំណែកឯបច្ចុប្បន្នខន្ធទាំងឡាយ រមែងអស់ទៅជាមួយគ្នានឹងការអស់ទៅនៃកិលេស។ ខន្ធទាំងឡាយដែលឈ្មោះថា ខន្ធុបាទិសេសៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីចំពោះព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ រហូតដល់កាលនៃមរណៈ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបប្រព្រឹត្តទៅ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ច្យុតិ”។ មានសេចក្តីទាក់ទង (សម្ព័ន្ធ) ថា ចំណែកឯការតភ្ជាប់នៃបច្ចុប្បន្នខន្ធ រមែងសម្រេចដោយធម្មតា។ បទថា “ផលនិស្សន្ទភូតំ” សេចក្តីថា ជាវិបាកផលផង ជាកុសលនិស្សន្ទផលផង។ បទថា “តេនសហេវ” សេចក្តីថា ជាមួយគ្នានឹងការអស់ទៅនៃកិលេសនោះឯង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន “យស្មាបន” ជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយណា រមែងរារាំង គឺហាមឃាត់ដោយជុំវិញ ធ្វើនូវអន្តរាយដល់សន្តិសុខ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា បលិពោធ (គ្រឿងកង្វល់) បានដល់ កិច្ចនៃការតាក់តែងកិលេស, កិច្ចនៃការតាក់តែងកម្ម និងកិច្ចនៃការតាក់តែងខន្ធ។ ធម៌ទាំងឡាយណា ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយបលិពោធទាំងឡាយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សបលិពោធ។ ធម៌ទាំងឡាយណា ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយសង្ខារនិមិត្តទាំងឡាយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សនិមិត្ត។ ធម៌ទាំងឡាយណា ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយតណ្ហាបណិធិទាំងឡាយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សបណិហិតៈ។ បទថា “តតោ” សេចក្តីថា ចាកបាបកម្ម និងចាកអបាយទុក្ខ។ បទថា “កោចិ” សេចក្តីថា ធម៌ណាមួយ។ បទថា “និរោធេតុំ សក្កោតិ” សេចក្តីថា កាលបើសក្កាយទិដ្ឋិរលត់ហើយ ធម៌ទាំងនោះរមែងរលត់ទៅ កាលបើមិនទាន់រលត់ទេ ធម៌ទាំងនោះក៏មិនរលត់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការរលត់សក្កាយទិដ្ឋិ សូម្បីជាធម៌មិនមានខ្វល់ខ្វាយ (និព្យាបារធម៌) ក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថា រមែងរំលត់នូវបលិពោធទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត បទថា “និរោធេតុំ សក្កោតិ” គប្បីជ្រាបថា ជាការសន្មតកិច្ចខ្វល់ខ្វាយក្នុងធម៌ដែលមិនមានកិច្ចខ្វល់ខ្វាយ (អព្យាបារៈ)។ ក្នុងពាក្យថា “ការរលត់សក្កាយទិដ្ឋិនោះឯង អាចរំលត់នូវបលិពោធទាំងនោះបាន” នេះ ការរលត់នៃធម៌ទាំងពីរ ក៏ជាការរលត់តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សូម្បីការសន្មតសេចក្តីប្លែកគ្នា ក្នុងធម៌ដែលមិនប្លែកគ្នា រមែងមាន ដូចជាពាក្យថា “ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់ទៅនៃសង្ខារ” ជាដើម។ ការកើតឡើងផង ការប្រព្រឹត្តទៅផង ឈ្មោះថា ឧប្បាទប្បវត្តៈ។ វិគ្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនោះ ជាឫសគល់នៃធម៌នេះ។ ដោយអាការៈដ៏គ្រោតគ្រាតណា។ ធម្មជាតិទាំងឡាយណា រមែងសម្លាប់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិទាំងនោះឈ្មោះថា មារ ពាក្យដែលពោលគឺ ជាអ្នកសម្លាប់ និងជាសត្រូវ បានដល់ កិលេសមារជាដើម។ មារទាំងឡាយ រមែងដុតរោល ឬស្ថិតនៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា មារធេយ្យៈ (ដែននៃមារ)។ ធម្មជាតិណា រមែងសម្លាប់ និងញ៉ាំងសត្វឲ្យច្យុតិ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា មច្ចុ បានដល់ សេចក្តីស្លាប់នោះឯង។ មច្ចុ រមែងដុតរោល ឬស្ថិតនៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា មច្ចុធេយ្យៈ (ដែននៃមច្ចុ)។ កាលបើពោលថា “និមិត្តមិនមានក្នុងធម៌នោះ” សូម្បីក្នុងបញ្ញត្តិធម៌ទាំងឡាយ និមិត្តដែលជាឫសគល់នៃឧប្បាទប្បវត្តៈ ក៏ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ការចោទប្រកាន់ (ចោទនា) រមែងមានថា ព្រះនិព្វានមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាអំពីបញ្ញត្តិធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងដោះស្រាយនូវការចោទប្រកាន់នោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “តញ្ហិ” (ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា “កម្ចាត់បង់ហើយ” ក្តី “ញ៉ាំងឲ្យសម្រេច” ក្តី គ្រាន់តែជាការសន្មតកិច្ចខ្វល់ខ្វាយក្នុងធម៌ដែលមិនមានកិច្ចខ្វល់ខ្វាយ ដើម្បីឲ្យសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអត្ថប្រាកដឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងចំណែកមានធម៌ដ៏ប្រណីតជាដើម។ ព្រះនិព្វានរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនេះ ជាធម៌ប្រណីត ព្រះនិព្វានរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយនេះ ជាធម៌កណ្តាល ព្រះនិព្វានរបស់ព្រះពុទ្ធសាវកទាំងឡាយនេះ ជាធម៌ថោកទាប យ៉ាងនេះ មិនមែនជាការបែកធ្លាយផ្សេងគ្នាឡើយ គប្បីប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ធម្មជាតិណា រមែងតម្កល់ទុកនូវចិត្តដោយប្រការផ្សេងៗ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា បណិហិតៈ។ បទថា “និធេតិ” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យទោរទន់ ផ្អៀង ឈោត ទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ហើយតម្កល់ទុក។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា បណិធាន និងបណិធិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ដោយអត្ថ គឺជាឈ្មោះតែមួយនៃអាសាតណ្ហា (តណ្ហាដែលជាគ្រឿងប្រាថ្នា)។ បទថា “លព្ភមានាបិ” សេចក្តីថា សូម្បីភវសម្បត្តិ និងភោគសម្បត្តិទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលបានសម្រេចហើយក្តី។ បទថា “ពិបាសាវិនិយធម្មត្តា” សេចក្តីថា សេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីផឹក ឬដើម្បីបរិភោគ ឈ្មោះថា ពិបាសា (ការស្រេកឃ្លាន)។ ធម្មជាតិណា រមែងកំចាត់បង់ គឺញ៉ាំងការស្រេកឃ្លានឲ្យវិនាសទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ពិបាសាវិនិយៈ (ការកំចាត់បង់នូវការស្រេកឃ្លាន)។ បទថា “វេទយិតសុខំ” សេចក្តីថា វេទនាសុខ។ ក្នុងបាលីបាឋថា “កតមំ តំ អាវុសោ” បទថា “តំ” សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ។ បទថា “យទេត្ថ វេទយិតំ នត្ថិ” សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការសោយអារម្មណ៍ (វេទយិតៈ) មិនមានក្នុងព្រះនិព្វាននេះ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបសេចក្តីថា សុខក្នុងព្រះនិព្វាននោះ តើដូចម្តេច? បទថា “ឯត្ថ” សេចក្តីថា ក្នុងព្រះនិព្វាននេះ។ ក្នុងបទមាន “ឯតទេវេត្ថ” ជាដើម។ បទថា “ឯតទេវ” សេចក្តីថា នុះឯង។ ព្រោះហេតុតែការសោយអារម្មណ៍មិនមានក្នុងព្រះនិព្វាននេះ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបសេចក្តីថា ភាពមិនមាននៃវេទយិតៈ (ការសោយអារម្មណ៍) នោះឯង ជាសុខក្នុងព្រះនិព្វាននេះ។


‘‘Ettha cā’’tiādīsu. Yadetaṃ khiyyanaṃ nirujjhanaṃ atthīti sambandho. Keci pana taṃkhiyyana nirujjhana kriyāmattaṃ nibbānaṃ na hoti. Abhāva paññattimattaṃ hotīti vadanti. Taṃ paṭisedhento ‘‘na hitaṃ’’tiādimāha. ‘‘Paññattirūpaṃ’’ti paññattisabhāvo. Pāḷipāṭhe. ‘‘Padahatī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ karoti. Pahito attā anenāti pahitatto. ‘‘Pahito’’ti padahito. Anivattabhāve ṭhapito. Pesitotipi vaṇṇenti. ‘‘Kāyenā’’ti nāmakāyena. Taṇhāvase vattantīti taṇhāvasikā. ‘‘Tesaṃ pī’’ti tesaṃ vādepi. Tasmiṃ khaya nirodhamatte anantaguṇā nāma natthīti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘nibbānassa cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭipakkhavasena sijjhantī’’ti etena vaṭṭadhammesu mahantaṃ ādīnavaṃ passantā eva tesaṃ nirodhe mahantaṃ guṇānisaṃsaṃ passantīti dīpeti. Ye pana yathāvuttaṃ khayanirodhaṃ paramatthanibbānanti na jānanti, tesaṃ vattabbameva natthi. Evaṃ guṇapadānaṃ gambhīrattā taṃkhayanirodhamattaṃ anantaguṇānaṃ vatthu na hotīti maññanti. Idāni nibbānaṃ paramaṃ sukhanti vuttaṃ. Kathaṃ taṃ khayanirodhamattaṃ paramasukhaṃ nāma bhaveyyāti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘santisukhañcanāmā’’tiādi vuttaṃ. Atthibhikkhaveti sutte. ‘‘Nocetaṃ abhavissā’’ti etaṃ ajātaṃ noce santaṃ vijjamānaṃ na bhaveyya. ‘‘Nayimassā’’ti na imassa. Paccakkhabhūtaṃ khandhapañcakaṃ dassento ‘‘imassā’’ti vadati. Nissakkatthe ca sāmivacanaṃ. Imasmā jātā bhūtā katā saṅkhatā sattānaṃ nissaraṇaṃ nāma na paññāyeyyāti yojanā. Paratthapi esanayo. Esanayo sabbesūtiādīsu. Duccarita dhammā nāma paccaye sati, jāyanti. Asati, na jāyantīti evaṃ jātaṃ viya ajātampi tesaṃ atthi. Yadi ca ajātaṃ nāma natthi. Jātameva atthi. Evaṃsati, attani duccaritānaṃ ajātatthāya sammāpaṭipajjantānaṃpi sabbe duccarita dhammā attani jātāyeva siyuṃ, no ajātā. Kasmā, ajātassa nāma natthitāyātiādinā yojetabbaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «Ettha ca» នោះ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា សេចក្តីអស់ទៅ សេចក្តីរលត់ទៅណា នេះមាន (ក្នុងព្រះនិព្វាននោះ)។ ប៉ុន្តែ ជនខ្លះពោលថា ព្រះនិព្វានមិនមែនជាសភាវៈគ្រាន់តែជាកិរិយាអស់ទៅ និងរលត់ទៅនោះទេ គឺគ្រាន់តែជាបញ្ញត្តិគឺសេចក្តីមិនមាន (អភាវបញ្ញត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងបដិសេធនូវពាក្យនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «na hitaṃ» (មិនមែនដូច្នោះទេ)។ ពាក្យថា «Paññattirūpaṃ» បានដល់ សភាវៈជាបញ្ញត្តិ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា «Padahatī» សេចក្តីថា ធ្វើព្យាយាមឲ្យមាំមួន។ ចិត្តដែលបុគ្គលនោះបញ្ជូនទៅហើយ ឈ្មោះថា បហិតត្តៈ (មានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ)។ ពាក្យថា «Pahito» បានដល់ ព្យាយាមហើយ គឺតម្កល់ទុកក្នុងសភាវៈមិនត្រឡប់ក្រោយវិញ។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលពណ៌នាថា បញ្ជូនទៅហើយ ក៏មាន។ ពាក្យថា «Kāyenā» បានដល់ ដោយនាមកាយ។ ពួកជនដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនៃតណ្ហា ឈ្មោះថា តណ្ហាវសិកៈ (អ្នកលុះក្នុងអំណាចតណ្ហា)។ ពាក្យថា «Tesaṃ pī» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងវាទៈ (លទ្ធិ) របស់ជនទាំងឡាយនោះ។ ដើម្បីជម្រះវាទៈនេះថា គុណទាំងឡាយដែលរកទីបំផុតគ្មាន មិនមានក្នុងសភាវៈគ្រាន់តែជាការអស់ទៅ និងការរលត់ទៅនោះឡើយ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «nibbānassa cā» (ក៏ព្រះនិព្វាន...)។ ពាក្យថា «Paṭipakkhavasena sijjhantī» នេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញថា ពួកជនកាលឃើញទោសដ៏ធំក្នុងវដ្តធម៌ទាំងឡាយ ទើបឃើញអានិសង្សដ៏ធំក្នុងសេចក្តីរលត់នៃវដ្តធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខ។ ចំណែកពួកជនណា មិនដឹងនូវសេចក្តីរលត់គឺការអស់ទៅ តាមដែលពោលហើយនោះថា ជាបរមត្ថនិព្វានទេ ពួកជននោះ មិនមានពាក្យត្រូវនិយាយឡើយ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជ្រាលជ្រៅនៃបទគឺគុណទាំងឡាយ ពួកជននោះទើបសម្គាល់ថា សភាវៈគ្រាន់តែជាការរលត់គឺការអស់ទៅនោះ មិនមែនជាទីតាំងនៃគុណទាំងឡាយដែលរកទីបំផុតគ្មានឡើយ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះនិព្វានដែលព្រះអង្គសម្តែងថា ជាបរមសុខ។ ដើម្បីជម្រះវាទៈនេះថា សភាវៈគ្រាន់តែជាការរលត់គឺការអស់ទៅនោះ នឹងឈ្មោះថាជាបរមសុខដូចម្តេចបាន ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «santisukhañcanāmā» (ក៏សុខគឺសេចក្តីស្ងប់នោះឯង...)។ ក្នុងសូត្រថា «Atthi bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អជាតធម៌... មានពិតមែន)។ ពាក្យថា «Nocetaṃ abhavissā» សេចក្តីថា ប្រសិនបើអជាតធម៌នេះ ជាធម៌មានពិត មិនមានទេ (មិនមានប្រាកដទេ)។ ពាក្យថា «Nayimassā» បានដល់ មិនមែនរបស់ធម៌នេះ។ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញបញ្ចក្ខន្ធដែលជាប្រចក្ស ទើបត្រាស់ថា «imassā» (របស់ធម៌នេះ)។ ចំណែកសាមីវចនៈ ចុះក្នុងអត្ថនៃនិស្សក្កៈ (អបាទាន)។ មានសេចក្តីសម្របសម្រួលថា គ្រឿងរំដោះចេញរបស់សត្វទាំងឡាយ ចាកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ កើតប្រាកដហើយ ធ្វើហើយ ត្រូវបច្ច័យតាក់តែងហើយនេះ មិនគប្បីប្រាកដឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដទៃ ក៏មានន័យនេះដែរ។ ន័យនេះ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «sabbesū»។ ធម្មតាថា ទុច្ចរិតធម៌ទាំងឡាយ កាលបើបច្ច័យមាន តែងកើតឡើង កាលបើបច្ច័យមិនមាន តែងមិនកើតឡើង យ៉ាងនេះ សូម្បីសភាវៈមិនកើត (អជាតៈ) របស់ទុច្ចរិតធម៌ទាំងនោះ ក៏មាន ដូចជាសភាវៈកើតឡើង (ជាតៈ) ដែរ។ ប្រសិនបើ សភាវៈមិនកើត មិនមានទេ មានតែសភាវៈកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សូម្បីពួកបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិត្រូវ ដើម្បីភាពមិនកើតឡើងនៃទុច្ចរិតទាំងឡាយក្នុងខ្លួន ទុច្ចរិតធម៌ទាំងអស់ ក៏គប្បីកើតឡើងក្នុងខ្លួនពិតប្រាកដ មិនមែនជាមិនកើតឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពមិនមាននៃសភាវៈមិនកើត គប្បីសម្របសម្រួលដោយពាក្យជាអាទិ៍យ៉ាងនេះ។


‘‘Ettāvatā’’ti[Pg.229], atthi bhikkhave ajātaṃtiādinā pāḷivacanena. Sabbesaṅkhārā samanti vūpasamanti etthāti sabbasaṅkhāra samatho. Sabbe upadhayo ettha nissajjanti ariyājanāti sabbupadhinissaggo. ‘‘Upalabbhamāno’’ti santilakkhaṇena ñāṇena upalabbhamāno. ‘‘Esiṃsū’’ti katvā esanakiccassa sikhāpattaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘adhigacchiṃsū’’ti vuttaṃ.

ពាក្យថា «Ettāvatā» សេចក្តីថា ដោយព្រះបាលីមានជាអាទិ៍ថា «Atthi bhikkhave ajātaṃ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អជាតធម៌មានពិត) ប៉ុណ្ណេះ។ សង្ខារទាំងពួង តែងស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សព្វសង្ខារសមថៈ (ធម៌ជាទីស្ងប់រម្ងាប់សង្ខារទាំងពួង)។ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងលះបង់នូវឧបធិទាំងពួងក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សព្វុបធិនិស្សគ្គៈ (ធម៌ជាទីលះបង់ឧបធិទាំងពួង)។ ពាក្យថា «Upalabbhamāno» សេចក្តីថា ដែលបុគ្គលគប្បីបាន (ដឹងច្បាស់) ដោយញាណមានសន្តិលក្ខណៈជាអារម្មណ៍។ ព្រះអាចារ្យធ្វើពាក្យថា «Esiṃsū» (ស្វែងរកហើយ) ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដល់កំពូលនៃកិច្ចគឺការស្វែងរក ទើបពោលថា «adhigacchiṃsū» (បានសម្រេចហើយ)។


Nibbānasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

និព្វានសង្គហានុទីបនា ចប់ហើយ។


Rūpasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

រូបសង្គហទីបនីអនុទីបនា ចប់ហើយ។


7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā

៧. សមុច្ចយសង្គហានុទីបនា


162. Samuccayasaṅgahe[Pg.230]. Attano āveṇikabhūtena sāmañña lakkhaṇenati ca sambandho. Aññāpadesena eva tadubhayalakkhaṇena salakkhaṇāni nāma vuccantīti adhippāyo. ‘‘Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā’’ti aññanissaya rahitena labbhamānasabhāvatā. Nanu nibbānampi rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayotiādinā aññanissayadassanaṃ atthi yevāti. Dassanamattaṃ atthi. Nibbānaṃ pana rāgādīhi paṭibaddhaṃ na hoti. Atha kho tehi dūrataraṃ hoti. Paṭipakkhataraṃ, paṭiviruddhataraṃ. Yañhi rūpassa khayo vayo bhedo aniccāti vuttaṃ. Tattha rūpassa uppajjitvā khayo vuttoti so rūpassa nissito eva hoti. Idha pana rāgādīnaṃ puna uppādassapi abhāvo vuttoti so rāgādīsu anissito eva. Na kevalaṃ anissito. Atha kho tehi dūrataro ca paṭipakkhataro ca tesaṃ paṭipakkhaguṇehi imassasiddhattāti. Anipphannarūpānipi adhippetāni eva tesampi khandhāyatanadhātu saccesu saṅgahitattā.

១៦២. ក្នុងសមុច្ចយសង្គហៈ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ដោយសាមញ្ញលក្ខណៈដែលជាលក្ខណៈដាច់ដោយឡែករបស់ខ្លួន។ បំណងរបស់ព្រះអាចារ្យថា ធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សលក្ខណៈ (មានលក្ខណៈរបស់ខ្លួន) ដោយលក្ខណៈទាំងពីរនោះ ដោយការសំដៅយកធម៌ដទៃនោះឯង។ ពាក្យថា «Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā» សេចក្តីថា សភាវៈដែលបានដោយរូបរាងរបស់ខ្លួន សូម្បីនៃព្រះនិព្វាន គឺសភាវៈដែលបានដោយមិនអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ។ សួរថា មិនមែនឬ សូម្បីព្រះនិព្វាន ក៏មានការបង្ហាញការអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ ដោយពាក្យជាអាទិ៍ថា រាគក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) ទោសក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃទោសៈ) មោហក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃមោហៈ) ដូច្នោះឯង? ឆ្លើយថា គ្រាន់តែជាការបង្ហាញប៉ុណ្ណោះមានពិត។ ប៉ុន្តែ ព្រះនិព្វានមិនមែនទាក់ទងនឹងរាគៈជាដើមឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះនិព្វាននោះនៅឆ្ងាយជាង ជាបដិបក្ខជាង និងផ្ទុយគ្នាខ្លាំងជាងធម៌ទាំងនោះ។ ព្រោះថា សេចក្តីអស់ទៅ សេចក្តីសាបសូន្យទៅ សេចក្តីបែកធ្លាយទៅនៃរូប ព្រះអង្គត្រាស់ថា ជាអនិច្ចៈ។ ក្នុងរូបនោះ សេចក្តីអស់ទៅ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការកើតឡើងហើយអស់ទៅនៃរូប ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីអស់ទៅនោះ តែងអាស្រ័យនឹងរូបនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីមិនមានសូម្បីការកើតឡើងជាថ្មីនៃរាគៈជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីមិនមាននោះ មិនអាស្រ័យក្នុងរាគៈជាដើមឡើយ។ មិនត្រឹមតែមិនអាស្រ័យប៉ុណ្ណោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ នៅឆ្ងាយជាង និងជាបដិបក្ខជាងធម៌ទាំងនោះទៀតផង ព្រោះសភាវៈនេះសម្រេចបានដោយគុណជាបដិបក្ខនឹងធម៌ទាំងនោះ។ សូម្បីអនិប្ផន្នរូបទាំងឡាយ ក៏ព្រះអាចារ្យប្រាថ្នាយកដែរ ព្រោះរូបទាំងនោះ ក៏សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ និងសច្ចៈទាំងឡាយដែរ។


Āsavādīsu. ‘‘Pārivāsiyaṭṭhenā’’ti parivāsakaraṇaṭṭhena. ‘‘Madanīyaṭṭhenā’’ti madanajanakaṭṭhena. ‘‘Parivāsaṃ gaṇhantī’’ti dosavepullaṃ āpajjantīti vuttaṃ hoti. Puna ‘‘parivāsaṃ’’ti duggandhatādiparivāsaṃ. ‘‘Āsavabharitamevā’’ti āsavehi pūritameva. ‘‘Chaḷārammaṇāni dūsentī’’ti tāni sāsavādibhāvaṃ pāpentīti adhippāyo. ‘‘Bhavato’’ti bhūmito iccevattho. Avadhīyati paricchindīyati etasmāti avadhi. Apādānaṃ vuccati. Mariyādo nāma pariyantaparicchedo. Mariyādamattabhūto kriyāvisayo mariyādavisayo. Avadhi nāma byāpana vidhānaṃ, kriyā byāpanassa visayo abhividhivisayo. ‘‘Yassā’’ti avadhi vatthussa. ‘‘Attānaṃ’’ti avadhivatthuṃ. ‘‘Bahikatvā’’ti sampattamattaṃ katvāti adhippāyo. Avadhivicāraṇāyaṃ. ‘‘Saddassā’’ti [Pg.231] bhagavato kittisaddassa. ‘‘Taṃ’’ti avadhibhūtaṃ atthaṃ. ‘‘Yaso’’ti kittisaddo. ‘‘Itaraṃ’’ti anabhividhivisayaṃ bahi katvā pavattati.

ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានអាសវៈជាដើម។ ពាក្យថា «Pārivāsiyaṭṭhenā» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងផ្អាប់ទុក។ ពាក្យថា «Madanīyaṭṭhenā» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីស្រវឹងឲ្យកើត។ ពាក្យថា «Parivāsaṃ gaṇhantī» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពធំទូលាយនៃទោស នេះជាពាក្យដែលព្រះអាចារ្យពោលហើយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «parivāsaṃ» បានដល់ ការផ្អាប់ទុកមានក្លិនស្អុយជាដើម។ ពាក្យថា «Āsavabharitamevā» សេចក្តីថា ពេញប្រៀបដោយអាសវៈទាំងឡាយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «Chaḷārammaṇāni dūsentī» សេចក្តីថា ញ៉ាំងអារម្មណ៍ទាំង ៦ នោះឲ្យដល់នូវភាពជាសាសវធម៌ជាដើម នេះជាបំណងរបស់ព្រះអាចារ្យ។ ពាក្យថា «Bhavato» សេចក្តីថា ចាកភូមិ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ធម៌ដែលបុគ្គលកំណត់ទុក គឺខណ្ឌចែកទុកចាកវត្ថុនេះ ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អវធិ (ព្រំដែន)។ ព្រះអាចារ្យហៅថា អបាទាន។ ធម្មតាថា មរិយាទៈ គឺការកំណត់ទីបំផុត។ វិស័យនៃកិរិយាដែលគ្រាន់តែជាមរិយាទៈ ឈ្មោះថា មរិយាទវិស័យ។ ធម្មតាថា អវធិ គឺការចាត់ចែងផ្សព្វផ្សាយទៅ វិស័យនៃការផ្សព្វផ្សាយទៅនៃកិរិយា ឈ្មោះថា អភិវិធិវិស័យ។ ពាក្យថា «Yassā» បានដល់ នៃអវធិវត្ថុ។ ពាក្យថា «Attānaṃ» បានដល់ នូវអវធិវត្ថុ។ ពាក្យថា «Bahikatvā» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យគ្រាន់តែដល់ហើយ នេះជាបំណងរបស់ព្រះអាចារ្យ។ ក្នុងការពិចារណាអំពីអវធិ។ ពាក្យថា «Saddassā» បានដល់ នៃកិត្តិសព្ទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «Taṃ» បានដល់ នូវសេចក្តីដែលជាអវធិ។ ពាក្យថា «Yaso» បានដល់ កិត្តិសព្ទ។ ពាក្យថា «Itaraṃ» សេចក្តីថា ធ្វើអនភិវិធិវិស័យដទៃឲ្យនៅខាងក្រៅ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។


Kāmāsavādīsu. ‘‘Tannāmenā’’ti kāmanāmena. ‘‘Tadārammaṇā’’ti kāmadhammārammaṇā. ‘‘Ayamattho vā’’ti kāmīyatītiādinā vutto pacchimatthova. ‘‘Mahaggatakusaladhammā’’ti idhādhippetaṃ kammabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Taṃ nibbattā’’ti tena nibbattā. ‘‘Tadārammaṇā’’ti duvidhabhavārammaṇā. ‘‘Taṇhā evā’’ti bhavataṇhā eva. ‘‘Bhavo evā’’ti bhavārammaṇatāya bhavanāmikā taṇhā eva. ‘‘Ime evā’’ti taṇhādiṭṭhi avijjā eva. ‘‘Parivutthe satī’’ti parivasite sati. ‘‘Kāmavisayā’’ti kāmadhammavisayā. ‘‘Tasmiṃ’’ti kāmāsave. Bhavavisayā mānādayo parivutthā evātiādinā yojetabbaṃ. Tathā diṭṭhivisayāti padepi.

ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម។ ពាក្យថា «Tannāmenā» បានដល់ ដោយឈ្មោះនៃកាមនោះ។ ពាក្យថា «Tadārammaṇā» បានដល់ មានកាមធម៌ជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «Ayamattho vā» សេចក្តីថា គឺអត្ថខាងក្រោយដែលពោលហើយដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «kāmīyati» (តែងប្រាថ្នា) នោះឯង។ ពាក្យថា «Mahaggatakusaladhammā» នេះ ព្រះអាចារ្យពោលសំដៅយកកម្មភពដែលប្រាថ្នាទុកក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «Taṃ nibbattā» សេចក្តីថា កើតឡើងដោយកម្មភពនោះ។ ពាក្យថា «Tadārammaṇā» សេចក្តីថា មានភពទាំងពីរជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «Taṇhā evā» បានដល់ ភវតណ្ហានោះឯង។ ពាក្យថា «Bhavo evā» បានដល់ តណ្ហាដែលមានឈ្មោះថាភព ព្រោះភាពមានភពជាអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា «Ime evā» បានដល់ តណ្ហា ទិដ្ឋិ និងអវិជ្ជា ទាំងឡាយនេះឯង។ ពាក្យថា «Parivutthe satī» សេចក្តីថា កាលបើផ្អាប់ទុកហើយ។ ពាក្យថា «Kāmavisayā» បានដល់ មានកាមធម៌ជាវិស័យ។ ពាក្យថា «Tasmiṃ» បានដល់ ក្នុងកាមាសវៈនោះ។ គប្បីសម្របសម្រួលដោយពាក្យជាអាទិ៍ថា ធម៌ទាំងឡាយមានមានៈជាដើម ដែលមានភពជាវិស័យ គឺផ្អាប់ទុកហើយពិតប្រាកដ យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងបទថា «diṭṭhivisayā» ក៏មានន័យដូច្នោះដែរ។


‘‘Anassāsikaṃ katvā’’ti assāsapassāsarahitaṃ katvā. ‘‘Avahananaṭṭhenā’’ti ajjhottharitvā māraṇaṭṭhena. Adhokatvā māraṇaṭṭhenātipi yujjati. ‘‘Duttaraṭṭhenā’’ti tattha patantassa tarituṃ dukkaraṭṭhena. ‘‘Vuttanayenā’’ti āsavesu vuttanayena.

ពាក្យថា «Anassāsikaṃ katvā» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមិនមានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ពាក្យថា «Avahananaṭṭhenā» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាគ្របសង្កត់ហើយសម្លាប់។ សូម្បីសេចក្តីថា ធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះទៅខាងក្រោមហើយសម្លាប់ ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា «Duttaraṭṭhenā» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលបុគ្គលកាលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីនោះហើយ ឆ្លងកាត់បានដោយលំបាក។ ពាក្យថា «Vuttanayenā» សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងអាសវៈទាំងឡាយ។


‘‘Vaṭṭasmiṃ’’ti tividhavaṭṭasmiṃ. ‘‘Bhavayantake’’ti avijjāsaṅkhārādike bhavacakke. ‘‘Āmasanaṃ’’ti padassa atthaṃ dasseti ‘‘tathā tathā kappetvā gahaṇa’’nti. ‘‘Sāsane’’ti pariyattisāsane tasmiṃ tasmiṃ suttante. ‘‘Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ’’ti diṭṭhivatthūsu daḷhaggāhaṭṭhena diṭṭhiyo eva diṭṭhupādānaṃ. Attavādupādāne. Parikappa buddhi nāma micchāñāṇaṃ vuccati. ‘‘Issara nimmitaṃ’’ti sakalalokissarena mahābrahmunā ādikappakāle nimmitaṃ. ‘‘Adhicca samuppannaṃ’’ti ahetu apaccayā samuppannaṃ. ‘‘Accantasassataṃ’’ti bhavaparamparāsu sassataṃ. ‘‘Ekaccasassataṃ’’ti bhavavisesaṃ patvā ekaccānaṃ sattānaṃ sassataṃ. ‘‘Ucchinnaṃ’’ti yatthakatthaci parammaraṇā ucchinnaṃ. Purāṇañcakammaṃ parikkhīṇaṃ, navañcakammaṃ akataṃ. Evaṃ saṃsāra suddhītiādinā [Pg.232] gahaṇanti attho. Santo kāyo sakkāyo. ‘‘Santo’’ti paramatthato vijjamāno. ‘‘Kāyo’’ti rūpakāyo, nāmakāyo. Attano attano kāyo vā sakkāyo. Paccattakāyo, pāṭipuggalika kāyoti vuttaṃ hoti. Yathāvuttakāya dvayameva. Sakkāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Tattha ‘‘sakkāye diṭṭhī’’ti pubbantāparanta kappikānaṃ viya pubbantā paranteacintetvā sabbasattānaṃpi attano khandhesu eva ‘rūpaṃ me attāti vā’ attā me rūpavāti vā, attani me rūpanti vā, rūpasmiṃ me attāti vā, evamādinā dhammatā siddhā diṭṭhīti vuttaṃ hoti. ‘‘Assutavā’’ti khandhadesanādike suññatadhammappaṭisaṃ yutte desanā dhamme assuta pubbattā natthi sutaṃ etassāti assutavā. ‘‘Puthujjano’’ti lokiyamahājano. Tattha pariyāpanno pana ekapuggalopi puthujjanotveva vuccati. So sutavāpi atthi, assutavāpi atthi. Idha assutavā adhippeto. Ariya puggalo pana tattha pariyāpanno na hoti. Ahantivā, mamāti vā, mayīti vā, meti vā, parāmasana padāni nāma. ‘‘Sesadhammevā gahetvā’’ti rūpato avasese nāmakkhandha dhamme attā meti gahetvā vā. ‘‘Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā’’ti pañcakkhandhadhammavimuttaṃ parikappasiddhaṃ attānaṃ vā gahetvā. Catasso avatthā yassāti caturāvatthikā. Vedanāya sambhogarasattā ‘‘saṃbhuñjiṃ’’ti vuttaṃ. ‘‘Sukhito’’ti sukhavedanāya samaṅgīpuggalo. Dhammato khandha pañcakameva. Tattha pana sukhavedanāpadhānattā tathā samanupassanto vedanaṃ attāti samanupassati nāma. ‘‘Samūhato gahetvā’’ti ahamasmi, ahaṃ eko sattotiādinā samūhato. ‘‘Vatthū’’ti pañcakkhandhā vuccanti. Ñātapariññādivasena apariññātāni vatthūni etehīti apariññātavatthukā. Ekamuhuttamattepi kāle. Rūpaṃ attato samanupassatītiādikaṃ caturāvatthaṃ sandhāya ‘‘kadāci attato’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Attanimittaṃ’’ti abhikkamanādīsu kāyavacīmano kriyāsu ahaṃ abhikkamāmi, ahaṃ paṭikkamāmītiādinā citte dissamānā attacchāyā vuccati.

«Vaṭṭasmiṃ» គឺក្នុងវដ្តៈទាំង ៣។ «Bhavayantake» គឺក្នុងភវចក្រ មានអវិជ្ជា និងសង្ខារជាដើម។ «Āmasanaṃ» បង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «ការត្រិះរិះហើយប្រកាន់យកយ៉ាងនោះៗ»។ «Sāsane» គឺក្នុងបរិយត្តិសាសនា ក្នុងសូត្រនោះៗ។ «Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ» គឺទិដ្ឋិហ្នឹងឯងជាទិដ្ឋុបាទាន ដោយអត្ថថាជាការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងវត្ថុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ក្នុងអត្តវាទុបាទាន។ បញ្ញាដែលត្រិះរិះរៀបចំ ហៅថា មិច្ឆាញាណ។ «Issara nimmitaṃ» គឺដែលមហាព្រហ្មជាម្ចាស់នៃលោកទាំងពួង បង្កើតឡើងក្នុងកាលខាងដើមនៃកប្ប។ «Adhicca samuppannaṃ» គឺកើតឡើងដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ។ «Accantasassataṃ» គឺទៀងទាត់ជានិច្ចក្នុងលំដាប់នៃភពទាំងឡាយ។ «Ekaccasassataṃ» គឺទៀងទាត់ចំពោះសត្វខ្លះ កាលបើបានដល់នូវភពដ៏វិសេស។ «Ucchinnaṃ» គឺដាច់សូន្យក្នុងទីណាមួយ ខាងក្រោយអំពីសេចក្តីស្លាប់។ កម្មចាស់អស់ទៅ កម្មថ្មីមិនបានធ្វើ។ សេចក្តីថា ការប្រកាន់យកដោយពាក្យជាដើមថា ភាពបរិសុទ្ធនៃសង្សារ យ៉ាងនេះ។ កាយដែលមានពិត ឈ្មោះថា សក្កាយៈ។ ពាក្យថា «Santo» គឺមានប្រាកដដោយបរមត្ថ។ ពាក្យថា «Kāyo» គឺរូបកាយ និងនាមកាយ។ មួយវិញទៀត កាយរបស់ខ្លួនៗ ឈ្មោះថា សក្កាយៈ។ ពោលគឺ បច្ចត្តកាយ ឬបាដិបុគ្គលិកកាយ។ គឺកាយទាំងពីរយ៉ាងដែលពោលហើយនោះឯង។ ទិដ្ឋិក្នុងសក្កាយៈ ឈ្មោះថា សក្កាយទិដ្ឋិ។ ក្នុងសក្កាយទិដ្ឋិនោះ ពាក្យថា «sakkāye diṭṭhī» គឺទិដ្ឋិដែលសម្រេចដោយសភាវៈ ដូចជាការមិនគិតដល់អតីត និងអនាគត របស់ពួកជនអ្នកត្រិះរិះនូវអតីត និងអនាគត ហើយប្រកាន់យកក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួននៃសត្វទាំងពួងថា «រូបជាខ្លួនរបស់យើង» ឬ «ខ្លួនរបស់យើងមានរូប» ឬ «រូបមានក្នុងខ្លួនរបស់យើង» ឬ «ខ្លួនរបស់យើងមានក្នុងរូប» ជាដើម យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Assutavā» គឺបុគ្គលដែលមិនធ្លាប់បានឮធម៌ទេសនាដែលប្រកបដោយសុញ្ញតធម៌ មានខន្ធទេសនាជាដើម ហេតុនោះ ការឮរបស់បុគ្គលនោះមិនមាន ឈ្មោះថា អស្សុតវា។ ពាក្យថា «Puthujjano» គឺមហាជនជាលោកិយ។ ក្នុងលោកិយមហាជននោះ សូម្បីតែបុគ្គលម្នាក់ដែលរាប់បញ្ចូល ក៏ហៅថា បុថុជ្ជន ដូចគ្នា。 បុថុជ្ជននោះ មានទាំងអ្នកបានឮ និងអ្នកមិនបានឮ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអ្នកមិនបានឮ។ ចំណែកអរិយបុគ្គល មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនោះឡើយ។ បទទាំងឡាយថា «អញ» ឬ «របស់អញ» ឬ «ក្នុងអញ» ឬ «ដល់អញ» ឈ្មោះថា បទជាគ្រឿងស្ទាបអង្អែល។ ពាក្យថា «Sesadhammevā gahetvā» គឺការប្រកាន់យកធម៌គឺនាមខន្ធដែលសេសសល់ពីរូបថា «ខ្លួនរបស់យើង» យ៉ាងនេះក្តី។ ពាក្យថា «Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā» គឺការប្រកាន់យកនូវខ្លួនដែលរួចផុតចាកធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធ ដែលសម្រេចដោយការត្រិះរិះ យ៉ាងនេះក្តី។ របស់ណាមានអវត្ថា ៤ របស់នោះឈ្មោះថា ចតុរាវត្ថិកៈ។ ព្រោះវេទនាមានរសគឺការសោយអារម្មណ៍ ទើបពោលថា «saṃbhuñjiṃ»។ ពាក្យថា «Sukhito» គឺបុគ្គលដែលប្រកបដោយសុខវេទនា។ ដោយធម៌ពិត គឺខន្ធទាំង ៥ ហ្នឹងឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ នោះ ព្រោះសុខវេទនាជាប្រធាន បុគ្គលកាលបើពិចារណាឃើញយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា ពិចារណាឃើញវេទនាថាជាខ្លួន។ ពាក្យថា «Samūhato gahetvā» គឺការប្រកាន់យកដោយរួមថា «យើងមាន» «យើងជាសត្វតែម្នាក់» ជាដើម។ ពាក្យថា «Vatthū» សំដៅដល់ បញ្ចក្ខន្ធ។ វត្ថុទាំងឡាយដែលបុគ្គលមិនបានកំណត់ដឹងដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញាជាដើម ដោយធម៌ទាំងឡាយណា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា អបរិញ្ញាតវត្ថុកៈ។ សូម្បីក្នុងកាលត្រឹមតែមួយមុហុត្ត។ សំដៅយកអវត្ថា ៤ មានការពិចារណាឃើញរូបថាជាខ្លួនជាដើម ទើបពោលពាក្យថា «kadāci attato» ជាដើម។ ពាក្យថា «Attanimittaṃ» គឺស្រមោលនៃខ្លួនដែលប្រាកដក្នុងចិត្ត ដោយពាក្យជាដើមថា «អញឈានទៅមុខ អញថយក្រោយ» ក្នុងកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្ម មានការឈានទៅមុខជាដើម។


‘‘Kāmanaṭṭhenā’’ti [Pg.233] icchanaṭṭhena. ‘‘Chandanaṭṭhenā’’ti patthanaṭṭhena. Līnabhāvo nāma cittacetasikānaṃ paṭikuṭanaṃ. Āpādīyate āpādanaṃ. Līnabhāvassa āpādananti viggaho. ‘‘Tandī’’ti ālasyaṃ vuccati. ‘‘Vijambhitatā’’ nāma kilesavasena kāyaṅgānaṃ vijambhanaṃ samiñjanappasāraṇādikaraṇaṃ. Sā eva paccayo etassāti viggaho.

ពាក្យថា «Kāmanaṭṭhenā» គឺដោយអត្ថថាជាការប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «Chandanaṭṭhenā» គឺដោយអត្ថថាជាការចង់បាន។ ភាពរួញរា (លីនភាព) គឺការរួញថយនៃចិត្ត និងចេតសិកទាំងឡាយ។ ការធ្វើឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា អាបាទនៈ។ វិគ្គហៈថា ការធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវភាពរួញរា (លីនភាវស្ស អាបាទនំ)។ ពាក្យថា «Tandī» គឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ ភាពស្ងាប (វិជម្ភិតតា) គឺការលាតសន្ធឹងនៃអវយវៈកាយ មានការបត់ចូល និងការលាតចេញជាដើម ដោយអំណាចនៃកិលេស។ វិគ្គហៈថា ភាពស្ងាបនោះឯងជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ។


Anusayapadatthe. ‘‘Uppajjantī’’ti uppajjituṃ sakkonti. Na pana ekantato uppajjanti. Santesuhi ekantato uppajjantesu anusayā nāma na honti sayanakiccasseva abhāvato. ‘‘Uppajjantī’’ti vā uppajjituṃ pahonti. Patthodano bahūnaṃ janānaṃ pahotītiādīsu viya. Paññattiyohi asabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhepi uppajjituṃ nappahonti. Ime pana sabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhe sati uppajjituṃ pahontīti. Evañhisati, uppādaṃ apattānaṃpi tesaṃ paramatthajātikatā siddhā hotīti. ‘‘Saha anusentī’’ti ekato anusentīti vuttā kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca. Imesaṃ sattānaṃ sattasantāne anusayakiccamattaṃ ṭhapetvā ekato uppatti nāma natthi. Yadi ekato uppajjeyyuṃ. Dvādasā kusalacittāni sattasantāne niccakālampi ekato uppajjeyyuṃ. Na ca uppajjanti. Tasmā viññāyati uppajjanaṃ nāma appahīnaṭṭhena uppajjanārahabhāvo vuttoti. Sentīti vatvā tadatthaṃ dasseti ‘‘visuṃ’’tiādinā. ‘‘Avuṭṭhitā’’ti uppādaṃ apattā. ‘‘Tathāpavattā’’ti cālanākārena pavattā. Puna ‘‘tathāpavattā’’ti javanasahajātākārena pavattā. ‘‘Yesaṃ’’ti kāmarāgānusayādīnaṃ. ‘‘Āvajjanaṃ’’ti āvajjanacittaṃ. ‘‘Damathaṃ’’ti sudantabhāvaṃ. ‘‘Tathā pavattā’’ti cittasantānānusayanākārena pavattā. Tāavatthā yesaṃ te tadavatthikā. Yadi te uppādaṃ apattā. Evaṃsati, te paramatthāpi nāma na bhaveyyunti codanaṃ pariharati ‘‘te panā’’tiādinā. Sace te kusalābyākata cittasantānampi anugatā. Evaṃsati, te kusalābyākatāni nāma [Pg.234] siyunti codanaṃ pariharati ‘‘na cā’’tiādinā. Atha te ekanta akusalā siyuṃ. Evaṃsati, kusalābyākatehi viruddhā bhaveyyuṃti codanaṃ pariharati ‘‘nāpī’’tiādinā. Yadi uppādaṃ apattā. Evaṃsati, kālavimuttā siyunti āha ‘‘nāpikālattaya vinimuttā’’tiādiṃ. ‘‘Sānusaye cittasantāne’’ti sekkhaputhujjanānaṃ cittasantāne. ‘‘Saha magguppādā’’ti magguppādena saheva. ‘‘Tattha tattha vutto’’ti aṭṭhakathāṭīkāsu vutto. ‘‘Anāgatasāmaññaṃ’’ti anāgatasadisaṃ. Na ekanta anāgatantipi vadanti. Kathaṃ te saṅkhatajātikā hontīti āha ‘‘tehi magge’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Appahīnā’’ti maggena appahīnā. ‘‘Tadavatthā’’ti uppajjanārahāvatthā. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti kāmarāgādi sabhāvattā. ‘‘Tathā vuccantī’’ti anusayāti vuccanti. Anāgatā nāma na honti. Cittasantāne vattamānabhāvena siddhattā. ‘‘Hañci pajahatī’’ti yadipajahati. ‘‘Tenahī’’ti tato eva. ‘‘Ratto’’ti rāgasamaṅgī hutvā. ‘‘Duṭṭho’’ti dosasamaṅgī hutvā. ‘‘Muḷho’’ti mohasamaṅgī hutvā pajahatīti doso āpajjatīti vuttaṃ hoti. Pariyuṭṭhāna pattānaṃ rāgādīnaṃ. ‘‘Maggavajjhaṃ’’ti maggena vadhitabbaṃ. ‘‘Uppannaṃ’’ti paccuppannaṃ. Vattamānañca taṃ uppannañcāti vattamānuppannaṃ. ‘‘Bhutvā’’ti ārammaṇaṃ paribhuñjitvā. Vigacchatīti vigataṃ. Bhutvā vigatañca taṃ uppannañcāti bhutvā vigatuppannaṃ. Vipaccanatthāya okāsaṃ karontīti okāsakataṃ. Okāsakatañca taṃ uppannañcāti okāsakatuppannaṃ. Samudācāro vuccati bhiyyo pavattanaṃ. Samudācāro ca so uppannañcāti samudācāruppannaṃ. Khandhapañcaka saṅkhātaṃ bhūmiṃ labhatīti bhūmiladdhaṃ. Bhūmiladdhañca taṃ uppannañcāti bhūmiladdhuppannaṃ. Ārammaṇaṃ adhikataraṃ gaṇhātīti ārammaṇādhiggahitaṃ. Ārammaṇādhiggahitañca taṃ uppannañcāti ārammaṇādhiggahituppannaṃ. Mahaggatajjhānena avikkhambhitañca taṃ uppannañcāti avikkhambhituppannaṃ. Maggena asamugghāṭitañca taṃ uppannañcāti asamugghāṭituppannaṃ. Evaṃ maggavajjhānaṃ anusayānaṃ uppannabhāvena vuttattā paccuppannatā [Pg.235] pariyāyova tesaṃ vattabboti. ‘‘Sekkhā’’ti sattasekkhapuggalā.

ក្នុងសេចក្តីនៃបទថា អនុសយៈ។ ពាក្យថា «Uppajjantī» គឺអាចកើតឡើងបាន។ ប៉ុន្តែ មិនមែនកើតឡើងដោយចំណែកមួយនោះទេ។ កាលបើធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ធម៌ទាំងនោះមិនឈ្មោះថា អនុសយៈ ឡើយ ព្រោះគ្មានកិច្ចនៃការដេកត្រាំនោះឯង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «Uppajjantī» គឺល្មមនឹងកើតឡើងបាន ដូចជាពាក្យថា បាយមួយបាត្រ ល្មមសម្រាប់មនុស្សច្រើននាក់ ជាដើម។ ព្រោះថា បញ្ញត្តិទាំងឡាយ ជាអសភាវធម៌ ទោះបីបាននូវហេតុ ក៏មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ។ ចំណែកធម៌ទាំងនេះ ជាសភាវធម៌ កាលបើមានហេតុ ក៏អាចកើតឡើងបាន។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សូម្បីធម៌ទាំងនោះមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង ក៏សម្រេចនូវភាពជាបរមត្ថធម៌ដែរ។ ពាក្យថា «Saha anusentī» គឺដេកត្រាំជាមួយគ្នា ពោលគឺ កាមរាគានុសយៈ បដិឃានុសយៈ មានានុសយៈ ទិដ្ឋានុសយៈ និងវិចិកិច្ឆានុសយៈ។ ការកើតឡើងជាមួយគ្នានៃធម៌ទាំងនេះ ក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយ វៀរលែងតែត្រឹមតែកិច្ចនៃអនុសយៈ គឺមិនមានឡើយ។ ប្រសិនបើកើតឡើងជាមួយគ្នា អកុសលចិត្ត ១២ ក៏គប្បីកើតឡើងជាមួយគ្នាក្នុងសន្តាននៃសត្វគ្រប់កាលជានិច្ច។ ប៉ុន្តែ មិនបានកើតឡើងយ៉ាងនោះឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបដឹងថា ការកើតឡើង គឺសំដៅដល់ ភាពគួរដល់ការកើតឡើង ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់។ កាលបើពោលថា «ដេកត្រាំ» ហើយ ក៏បង្ហាញសេចក្តីនោះ ដោយពាក្យថា «visuṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា «Avuṭṭhitā» គឺមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង។ ពាក្យថា «Tathāpavattā» គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈញាប់ញ័រ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «Tathāpavattā» គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈកើតរួមជាមួយជវនៈ។ ពាក្យថា «Yesaṃ» គឺនៃកាមរាគានុសយៈជាដើម។ ពាក្យថា «Āvajjanaṃ» គឺអាវជ្ជនចិត្ត។ ពាក្យថា «Damathaṃ» គឺភាពជាអ្នកទូន្មានបានល្អ។ ពាក្យថា «Tathā pavattā» គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈដេកត្រាំក្នុងចិត្តសន្តាន។ ធម៌ទាំងឡាយណាមានស្ថានភាពនោះ ឈ្មោះថា តទវត្ថិកៈ។ ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះក៏មិនគប្បីជាបរមត្ថធម៌ឡើយ ការដោះស្រាយនូវការចោទប្រកាន់នេះ ដោយពាក្យថា «te panā» ជាដើម។ ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមសូម្បីក្នុងកុសលចិត្តសន្តាន និងអព្យាកតចិត្តសន្តាន។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះក៏គប្បីឈ្មោះថា កុសល និងអព្យាកត ការដោះស្រាយនូវការចោទប្រកាន់នេះ ដោយពាក្យថា «na cā» ជាដើម។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះជាអកុសលដោយចំណែកមួយ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះក៏គប្បីផ្ទុយគ្នានឹងកុសល និងអព្យាកតធម៌ទាំងឡាយ ការដោះស្រាយនូវការចោទប្រកាន់នេះ ដោយពាក្យថា «nāpī» ជាដើម។ ប្រសិនបើមិនទាន់ដល់នូវការកើតឡើង。 កាលបើមានយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះក៏គប្បីជារួចផុតចាកកាល ទើបពោលពាក្យថា «nāpikālattaya vinimuttā» ជាដើម។ ពាក្យថា «Sānusaye cittasantāne» គឺក្នុងចិត្តសន្តានដែលប្រកបដោយអនុសយៈ របស់ពួកសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា «Saha magguppādā» គឺជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃមគ្គហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា «Tattha tattha vutto» គឺដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថា និងដីកាទាំងឡាយនោះៗ។ ពាក្យថា «Anāgatasāmaññaṃ» គឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអនាគត។ ពួកលោកពោលថា មិនមែនជាអនាគតដោយចំណែកមួយឡើយ។ សួរថា ចុះធម៌ទាំងនោះជាសង្ខតធម៌ដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យថា «tehi magge» ជាដើម។ ក្នុងវិភាវនីបាឋៈ។ ពាក្យថា «Appahīnā» គឺដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា «Tadavatthā» គឺស្ថានភាពដែលគួរដល់ការកើតឡើង។ ពាក្យថា «Taṃ sabhāvattā» គឺព្រោះមានសភាវៈជាកាមរាគជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «Tathā vuccantī» គឺហៅថា អនុសយៈ យ៉ាងនេះ។ មិនឈ្មោះថាជាអនាគតឡើយ ព្រោះសម្រេចដោយភាពជាបច្ចុប្បន្ននៅក្នុងចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា «Hañci pajahatī» គឺប្រសិនបើលះបង់។ ពាក្យថា «Tenahī» គឺព្រោះហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «Ratto» គឺប្រកបដោយរាគៈ, «Duṭṭho» គឺប្រកបដោយទោសៈ, «Muḷho» គឺប្រកបដោយមោហៈ ហើយលះបង់ គប្បីមានទោសយ៉ាងនេះ នេះជាពាក្យដែលពោលហើយ។ នៃរាគៈជាដើមដែលដល់នូវបរិយុដ្ឋាណៈ។ ពាក្យថា «Maggavajjhaṃ» គឺដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់។ ពាក្យថា «Uppannaṃ» គឺបច្ចុប្បន្ន។ ធម៌ដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា វត្តមានុប្បន្នៈ។ ពាក្យថា «Bhutvā» គឺសោយអារម្មណ៍ហើយ។ រលត់ទៅ ឈ្មោះថា វិគតៈ។ ធម៌ដែលសោយអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឱកាសដើម្បីឲ្យផល ឈ្មោះថា ឱកាសកតៈ។ ធម៌ដែលធ្វើឱកាសផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា ឱកាសកតុប្បន្នៈ។ ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងខ្លាំង ហៅថា សមុទាចារៈ។ ធម៌ដែលជាសមុទាចារៈផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា សមុទាចារុប្បន្នៈ។ ធម៌ដែលបាននូវភូមិគឺបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ភូមិលទ្ធៈ។ ធម៌ដែលបាននូវភូមិផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ។ ធម៌ដែលកាន់យកអារម្មណ៍ក្រៃលែង ឈ្មោះថា អារម្មណាធិគ្គហិតៈ。 ធម៌ដែលកាន់យកអារម្មណ៍ក្រៃលែងផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នៈ។ ធម៌ដែលមហគ្គតជ្ឈានមិនបានសង្កត់សង្កិនទុកផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ។ ធម៌ដែលមគ្គមិនទាន់កំចាត់បង់ផង កើតឡើងហើយផង ឈ្មោះថា អសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះអនុសយៈទាំងឡាយដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់ ត្រូវបានពោលដោយភាពជាធម៌កើតឡើងហើយ ហេតុនោះ ភាពជាបច្ចុប្បន្នដោយបរិយាយ គប្បីពោលចំពោះអនុសយៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Sekkhā» គឺសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក។


Orambhāgo vuccati kāmalokoceva puthujjanabhāvo ca. Orambhāge sandissantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃbhāgo vuccati mahaggatabhāvoceva ariyabhāvo ca. Uddhaṃbhāge sandissantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tattha. Kāmacchando, byāpādo,ti imāni dvesaṃ yojanāni kāmalokasaṅkhāte orambhāge eva sandissanti. Diṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso,ti imāni tīṇi puthujjanabhāva saṅkhāte. Sesāni pana pañca mahaggatabhāvasaṅkhāte ca ariyabhāvasaṅkhāteca uddhaṃbhāgepi sandissanti. Athavā. Purimāni pañcayassa tāni maggena appahīnāni, taṃ uparibhavagge ṭhitaṃpi kāmalokasaṅkhātaṃ orambhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni. Pacchimāni pañca yassa tāni appahīnāni, taṃ kāmaloke ṭhitaṃpi uddhaṃbhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā uddhaṃbhāgāya saṃvattantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tatthahi dverūpārūparāgā ekantena mahaggatabhāvaṃ ākaḍḍhantiyeva. Māno ca uddhaccañca avijjācāti imāni ca rūpārūparāgasahagatāni hutvā ākaḍḍhanti. Oraṃ heṭṭhimaṃ kāmalokaṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ rūpārūpalokaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgiyānītipi vaṇṇenti. ‘‘Itarāni panā’’ti dve issā saṃyojana macchariyasaṃyojanāni. ‘‘Kamopana dvinnaṃ pī’’ti idha saṅgahe dvinnaṃpi anukkamopana.

ឱរម្ភាគៈ លោកពោលថា បានដល់កាមលោកផង និងបុថុជ្ជនភាពផង។ ធម៌ទាំងឡាយដែលរមែងឃើញច្បាស់ក្នុងឱរម្ភាគៈ ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ។ ឧទ្ធម្ភាគៈ លោកពោលថា បានដល់មហគ្គតភាពផង និងអរិយភាពផង។ ធម៌ទាំងឡាយដែលរមែងឃើញច្បាស់ក្នុងឧទ្ធម្ភាគៈ ឈ្មោះថា ឧទ្ធម្ភាគិយៈ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ សំយោជនៈ ២ គឺ កាមច្ឆន្ទៈ និងព្យាបាទៈ រមែងឃើញច្បាស់តែក្នុងឱរម្ភាគៈ ពោលគឺកាមលោកប៉ុណ្ណោះ។ សំយោជនៈ ៣ គឺ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា និងសីលព្វតបរាមាសៈ រមែងឃើញច្បាស់ក្នុងឱរម្ភាគៈ ពោលគឺបុថុជ្ជនភាព។ ចំណែកឯសំយោជនៈ ៥ ដែលសេសសល់ រមែងឃើញច្បាស់សូម្បីក្នុងឧទ្ធម្ភាគៈ ពោលគឺមហគ្គតភាព និងអរិយភាព។ មួយម៉្យាងទៀត សំយោជនៈ ៥ ខាងដើមទាំងឡាយណា ដែលបុគ្គលណាមួយមិនទាន់លះបង់ដោយមគ្គ សំយោជនៈទាំងនោះ រមែងទាញបុគ្គលនោះ សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងភពដ៏ខ្ពស់បំផុត (ភវគ្គ) ឲ្យធ្លាក់មកកាន់ឱរម្ភាគៈ ពោលគឺកាមលោក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឱរម្ភាគៈ (ចំណែកខាងក្រោម)។ សំយោជនៈ ៥ ខាងចុងទាំងឡាយណា ដែលបុគ្គលណាមួយមិនទាន់លះបង់ សំយោជនៈទាំងនោះ រមែងទាញបុគ្គលនោះ សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងកាមលោក ឲ្យឡើងទៅកាន់ឧទ្ធម្ភាគៈ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឧទ្ធម្ភាគិយៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឧទ្ធម្ភាគៈ (ចំណែកខាងលើ)។ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងនោះ រូបរាគៈ និងអរូបរាគៈ ទាំងពីរនេះ រមែងទាញទៅកាន់មហគ្គតភាពដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯមានៈ ឧទ្ធច្ចៈ និងអវិជ្ជា ទាំងនេះ រមែងជាធម៌កើតរួមជាមួយរូបរាគៈ និងអរូបរាគៈ ហើយទាញទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងអធិប្បាយថា ធម៌ទាំងឡាយដែលរមែងសេពនូវកាមលោកខាងក្រោម ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលរមែងសេពនូវរូបលោក និងអរូបលោកខាងលើ ឈ្មោះថា ឧទ្ធម្ភាគិយៈ។ ពាក្យថា «ឥតរានិ បនា» បានដល់សំយោជនៈ ២ គឺ ឥស្សាសំយោជនៈ និងមច្ឆរិយសំយោជនៈ។ ពាក្យថា «កមោបន ទ្វិន្នំ បិ» គឺក្នុងសង្គហៈនេះ សូម្បីលំដាប់នៃធម៌ទាំងពីរនោះ។


‘‘Vibādhentī’’ti vihiṃsanti. ‘‘Upatāpenticā’’ti upagantvā santāpenti. Sesamettha suviññeyyaṃ.

ពាក្យថា «វិពាធេន្តិ» ប្រែថា ញាំញី (បៀតបៀន)។ ពាក្យថា «ឧបតាបេន្តិ ច» ប្រែថា ចូលទៅធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។


Akusalasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

ការពិពណ៌នាអំពីអកុសលសង្គហៈ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។


163. Missakasaṅgahe. ‘‘Cittappaṭipādanaṃ cittaniyojanaṃ. ‘‘Sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu cā’’ti sugatibhava duggati bhavanibbānasaṅkhātāsu ca. Nibbānañhi vaṭṭato gigatattā vivaṭṭanti vuccati. ‘‘Dassanādīhi evā’’ti dassanasaṅkappanādīhi eva. Ujugati nāma [Pg.236] hitasukhasaṃvattanikā pavatti vuccati. Vaṅkagatināma ahita dukkhasaṃvattanikā pavatti. ‘‘Pathaṅgānī’’ti pathassamaggassa aṅgāni. Maggoti ca upāyo vuccatīti āha ‘‘upāyaṅgānī’’ti. ‘‘Itarānī’’ti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappādīni aṅgāni. Ujugatiyā gamanassa upāyaṅgāni. Imepi cattāro maggaṅga dhammā dhammā nāma āgatā. ‘‘Tathā tathā pavattānaṃ’’ti musāvādādivasena pavattānaṃ. ‘‘Nā nāmaggovā’’ti micchāmaggo ca sammāmaggo ca.

១៦៣. ក្នុងមិស្សកសង្គហៈ៖ ពាក្យថា «ចិត្តប្បដិបាទនំ» ប្រែថា ការដឹកនាំចិត្ត (ការប្រកបចិត្ត)។ ពាក្យថា «សុគតិ ទុគ្គតិ វិវដ្ដសង្ខាតាសុ ច» បានដល់ ក្នុងលោកដែលពោលគឺសុគតិភព ទុគ្គតិភព និងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន លោកហៅថា វិវដ្តៈ (ការមិនវិលវល់) ព្រោះកន្លងផុតចាកវដ្តៈ។ ពាក្យថា «ទស្សនាទីហិ ឯវ» បានដល់ ដោយការឃើញ និងការត្រិះរិះជាដើមនោះឯង។ ដំណើរត្រង់ (ឧជុគតិ) លោកសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ។ ដំណើរវៀច (វង្កគតិ) លោកសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅដែលនាំមកនូវវិនាស និងសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា «បថង្គានិ» បានដល់ អង្គនៃផ្លូវ ពោលគឺមគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា មគ្គ លោកពោលថាជាឧបាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឧបាយង្គានិ» (អង្គនៃឧបាយ)។ ពាក្យថា «ឥតរានិ» បានដល់ អង្គទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្បៈជាដើម ដែលជាអង្គនៃឧបាយដើម្បីទៅកាន់ដំណើរត្រង់។ សូម្បីតែមគ្គង្គធម៌ទាំង ៤ នេះ ក៏មកហើយក្នុងនាមជាធម៌។ ពាក្យថា «តថា តថា បវត្តានំ» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមុសាវាទជាដើម។ ពាក្យថា «នានាមគ្គោ វា» បានដល់ មិច្ឆាមគ្គ និងសម្មាមគ្គ។


‘‘Attādhīnavuttike’’ti attāyattappavattike. Attano gati nāma cakkhundriyādīnaṃ dassanādi kiccameva vuccati. ‘‘Issarā adhipatino’’ti idaṃ ādhippaccatthapākaṭatthaṃ vuttaṃ. Attho pana bhāvappadhānavasena gahetabbo. Indriyaṃ issariyaṃ ādhippaccantihi ime ekatthāti. ‘‘Itthākārāni’’ nāma itthiliṅgapurisaliṅgādi. ‘‘Aññathā appavattiyaṃ’’ti itthisaṇṭhāne purisaliṅgādīnaṃ, purisasaṇṭhāne itthiliṅgādīnaṃ appavattiyaṃ. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Mano vijānanakicce sampayuttadhammānaṃ issaro hoti anaññābhibhavanīyabhāvena pavattanatoti sambandho. Evaṃ parattha. ‘‘Ārammaṇādhimuccane’’ti ārammaṇe nirāsaṅkappavattiyaṃ. ‘‘Ārammaṇupaṭṭhāne’’ti citte buddhaguṇādhikassa ārammaṇassa upaṭṭhāne. ‘‘Catusaccadhammo’’ti tena puggalena anaññāta pubbo catusacca dhammo. Anaññāta pubbaṃ amataṃ vā padaṃ. Anaññātaṃ ñassāmi iti pavattaṃ indriyanti samāso. Paṭipannassāti pana atthato siddhattā vuttaṃ. ‘‘Vippakatabhāvenā’’ti aniṭṭhaṅgatabhāvena. Punappunaṃ jānanakiccayuttānaṃ majjhe channaṃsekkhānaṃ. Etena avasaddassayāva sabbakilesappahānā jānananti atthaṃ dīpeti. Pathama maggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamma jānanantipi vaṇṇenti. Ājānitatthāti aññātāvī. Arahā khīṇāsavo katakicco vusita brahmacariyo. Aññātāvino indriyanti aññātāvindriyanti atthaṃ dassetuṃ ‘‘pariniṭṭhita ājānanakiccassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tabbimuttī’’ti attaggāha vimutti. ‘‘Tasmiṃ vā’’ti tasmiṃ attanivā. ‘‘Saṃkiliṭṭho’’ti nānākilesehi saṃkilesito. ‘‘Vipphandito’’ti nānāsukhadukkhehi [Pg.237] saṃkampito. ‘‘Vodānapattiyā’’ti visuddhipattatthāya. ‘‘Tāyapaṭi pattiyā’’ti karaṇatthe, hetu atthe vā karaṇavacanaṃ. ‘‘Vodānapattiyā’’ti sāmiatthe sāmivacanaṃ.

ពាក្យថា «អត្តាធីនវុត្តិកេ» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យលើខ្លួនឯង (ជាអធិបតីលើខ្លួនឯង)។ ដំណើររបស់ខ្លួន (អត្តនោ គតិ) លោកសំដៅយកកិច្ចមានការឃើញជាដើមនៃចក្ខុន្ទ្រិយជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា «ឥស្សរា អធិបតិនោ» នេះ លោកពោលដើម្បីធ្វើសេចក្តីនៃភាពជាធំ (អាធិបតេយ្យ) ឲ្យច្បាស់លាស់។ ចំណែកឯសេចក្តី គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃភាវប្រធាន (សេចក្តីសំខាន់លើសភាវៈ) ព្រោះថាពាក្យទាំងនេះគឺ ឥន្ទ្រិយៈ ឥស្សរិយៈ និងអាធិបតេយ្យ មានន័យដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ឥត្ថាករានិ» បានដល់ ឥត្ថីលិង្គ និងបុរិសលិង្គជាដើម។ ពាក្យថា «អញ្ញថា អប្បវត្តិតំ» បានដល់ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃបុរិសលិង្គជាដើមក្នុងសណ្ឋាននៃស្ត្រី ឬការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃឥត្ថីលិង្គជាដើមក្នុងសណ្ឋាននៃបុរស។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តថាហិ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា មនោ (ចិត្ត) តែងជាធំលើសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយក្នុងកិច្ចនៃការដឹងច្បាស់ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយសភាវៈដែលអ្នកដទៃមិនអាចគ្របសង្កត់បាន។ ក្នុងកន្លែងដទៃទៀត ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «អារម្មណាធិមុច្ចនេ» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនសង្ស័យក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «អារម្មណុបដ្ឋានេ» បានដល់ ការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍មានពុទ្ធគុណជាដើមដ៏ក្រៃលែងក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា «ចតុសច្ចធម្មោ» បានដល់ ធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ដែលបុគ្គលនោះមិនធ្លាប់ដឹងពីមុនមក។ ឬបានដល់ អមតបទ (ព្រះនិព្វាន) ដែលមិនធ្លាប់ដឹងពីមុនមក។ វិគ្រោះសង្ខេបថា ឥន្ទ្រិយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយតាំងចិត្តថា 'អាត្មាអញនឹងដឹងនូវធម៌ដែលមិនទាន់ដឹង' ឈ្មោះថា អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយ។ ចំណែកពាក្យថា 'របស់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិ' លោកពោលទុក ព្រោះសម្រេចដោយអត្ថ។ ពាក្យថា «វិប្បកតភាវេន» បានដល់ ដោយសភាវៈដែលមិនទាន់ដល់ទីបំផុត (មិនទាន់សម្រេចកិច្ច)។ ក្នុងចំណោមសេក្ខបុគ្គលទាំង ៦ រូប ដែលប្រកបដោយកិច្ចនៃការដឹងរឿយៗ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីថា ការដឹងដោយការលះបង់កិលេសទាំងពួងដោយមិនមានសេសសល់។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងអធិប្បាយថា ការដឹងដោយមិនកន្លងហួសនូវព្រំដែនដែលដឹងហើយដោយបឋមមគ្គ។ ពាក្យថា 'ដឹងនូវសច្ចៈទាំងឡាយហើយ' ឈ្មោះថា អញ្ញាតាវី បានដល់ ព្រះអរហន្តខីណាស្រព អ្នកធ្វើកិច្ចរួចហើយ អ្នកនៅរួចហើយនូវព្រហ្មចរិយៈ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃពាក្យថា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ (ឥន្ទ្រិយរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកដឹងធម៌ច្បាស់ហើយ) លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បរិនិដ្ឋិត អាជាននកិច្ចស្ស» (របស់បុគ្គលអ្នកមានកិច្ចនៃការដឹងសម្រេចហើយ)។ ពាក្យថា «តព្វិមុត្តិ» បានដល់ ការរួចផុតចាកការប្រកាន់មាំថាជាខ្លួន។ ពាក្យថា «តស្មិំ វា» បានដល់ ក្នុងខ្លួននោះឯង។ ពាក្យថា «សង្កិលិដ្ឋោ» បានដល់ សៅហ្មងដោយកិលេសផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «វិប្ផន្ទិតោ» បានដល់ ញាប់ញ័រដោយសុខនិងទុក្ខផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «វោទានាបត្តិយា» បានដល់ ដើម្បីសម្រេចនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «តាយ បដិបត្តិយា» នេះ ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ឬក្នុងអត្ថជាហេតុ។ ពាក្យថា «វោទានាបត្តិយា» នេះ ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាសាមី (ម្ចាស់)។


‘‘Balīyantī’’ti nāmadhātuniddeso. Tenāha ‘‘balasā karontī’’ti. ‘‘Balasā’’ti balena. Parito samantato senti parivārentīti parissayā. Assaddhassa bhāvo assaddhiyaṃ. Kosajjasaṅkhātena paṭipakkhadhammena. Muṭṭhā naṭṭhā sati yassāti muṭṭhassati. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ. ‘‘Sesaduka dvayaṃ’’ti ahirikadukaṃ hiridukañca.

ពាក្យថា «ពលីយន្តិ» ជានាមធាតុនិទ្ទេស។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពលសា ករោន្តិ» (ធ្វើដោយកម្លាំង)។ ពាក្យថា «ពលសា» ប្រែថា ដោយកម្លាំង។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលដេកព័ទ្ធជុំវិញ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា បរិស្សយៈ (អន្តរាយ)។ ភាពនៃបុគ្គលអ្នកមិនមានសទ្ធា ឈ្មោះថា អស្សទ្ធិយៈ (ភាពមិនមានសទ្ធា)។ ដោយបដិបក្ខធម៌ ពោលគឺកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ បុគ្គលណាមានសតិភ្លេចភ្លាំង (វិនាសទៅ) បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មុដ្ឋស្សតិ (អ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង)។ ភាពនៃបុគ្គលអ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង ឈ្មោះថា មុដ្ឋសច្ចៈ (ការភ្លេចសតិ)។ ពាក្យថា «សេសទុកទ្វយំ» បានដល់ គូនៃទុកៈដែលសេសសល់ទាំងពីរ គឺ អហិរិកទុកៈ និងហិរិទុកៈ។


Gahapati, jāyampatī, tiādīsu viya patisaddo sāmiissara pariyāyoti āha ‘‘patīti sāmiissaro’’ti. ‘‘Paresaṃ’’ti sahajātesu paresaṃ indriyānaṃ. ‘‘Parehī’’ti kammatthe karaṇavacanaṃ. Pare sahajāte indriya dhammeti attho. ‘‘Adhiko’’ti adhikataro. ‘‘Attādhīna vuttīnaṃ’’ti attāyattavuttīnaṃ. ‘‘Chandāgamanavasena vā’’ti ettha āgacchati phalaṃ etenāti āgamanaṃ. Ādikāraṇaṃ, mūlakāraṇaṃ, pabhavakāraṇaṃ. Chando eva āgamanaṃ chandāgamanaṃ. Tenāha ‘‘pubbe atītabhavesū’’tiādiṃ. Sampayutta dhamme attaparādhīne katvāti sambandho. Mahogho tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne karonto viyāti yojanā. Tattha ‘‘attaparādhīne’’ti attasaṅkhātoparo attaparo. Attaparena adhīnā attaparādhīnāti attho. ‘‘Sesesupī’’ti sesesu vīriya citta vīmaṃsādhipatīsupi. Etena ‘vīriyameva adhipati vīriyādhipati. Vīriyavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatīti evaṃ pubbābhisaṅkhāravasena vā pubbe atītabhavesu suṭṭhu āsevitavīriyāgamanavasena vā tesu tesu kalyāṇa pāpakammesu sampayutta dhamme mahogho viya tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne niccaṃ paggahitadhurekatvā pavattaṃ vīriya’ntiādinayaṃ atidisati. ‘‘Pacchimā tayo dhammā’’ti vīriya citta vīmaṃsā dhammā. Paravasepi vattanti, tadā tesaṃ adhipatibhāvo natthīti codanā. Adhipati kiccaṃ nāma dhuravāhitāti sambandho. ‘‘Taṃ taṃ kicca visesaṃ [Pg.238] anapekkhitvā’’ti cakkhundriyaṃ dassana kicce issaro, sotindriyaṃ savana kiccetiādīsu taṃ taṃ kiccavisesaṃ apekkhati, tathā anapekkhitvā. ‘‘Vijānanādi kiccaṃ’’ti ‘mano ārammaṇa vijānane’tiādinā vuttaṃ sabbaṃ indriya kiccaṃ.

សព្ទថា 'បតិ' ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន 'គហបតិ' និង 'ជាយម្បតិ' ជាដើម ជានាមវចនៈជំនួសឲ្យពាក្យថា សាមី (ម្ចាស់) និងឥស្សរៈ (អ្នកជាធំ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បតីតិ សាមីឥស្សរោ» (ពាក្យថា បតិ បានដល់ ម្ចាស់ ឬអ្នកជាធំ)។ ពាក្យថា «បរេសំ» បានដល់ នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដទៃទៀតដែលកើតរួមគ្នា។ ពាក្យថា «បរេហិ» នេះ ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាកម្ម។ មានសេចក្តីថា នូវឥន្ទ្រិយធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀតដែលកើតរួមគ្នា។ ពាក្យថា «អធិកោ» ប្រែថា ក្រៃលែងជាង។ ពាក្យថា «អត្តាធីនវុត្តីនំ» បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យលើខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «ឆន្ទាគមនវសេន វា» ក្នុងទីនេះ ផលរមែងកើតឡើងដោយសារហេតុនេះ ហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា អាគមនៈ បានដល់ ហេតុខាងដើម ហេតុដើមចម ឬហេតុជាទីកើតឡើង។ ឆន្ទៈនោះឯងជាអាគមនៈ ឈ្មោះថា ឆន្ទាគមនៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បុព្វេ អតីតភវេសុ» (ក្នុងភពទាំងឡាយកន្លងទៅហើយក្នុងកាលមុន)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ធ្វើសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ការប្រៀបធៀបថា ដូចជាទឹកជំនន់ដ៏ធំ ធ្វើស្មៅ ស្លឹកឈើ និងសម្រាម ឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួនដូច្នោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អត្តបរាធីនេ» គឺពាក្យថា អត្តបរៈ សំដៅយកអ្នកដទៃដែលពោលគឺខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យដោយអត្តបរៈ ឈ្មោះថា អត្តបរាធីនៈ (ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន) នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា «សេសេសុបិ» បានដល់ សូម្បីក្នុងអធិបតីដែលសេសសល់ គឺ វីរិយាធិបតី ចិត្តាធិបតី និងវីមំសាធិបតី។ ដោយពាក្យនេះ លោកតែងសម្តែងពង្រីកសេចក្តីតាមវិធីមានជាដើមថា 'វីរិយៈនោះឯងជាអធិបតី ឈ្មោះថា វីរិយាធិបតី។ កិច្ចការអ្វីដែលបុគ្គលអ្នកមានវីរិយៈ មិនអាចសម្រេចបាននោះ មិនមានឡើយ ដោយអំណាចនៃបុព្វាភិសង្ខារយ៉ាងនេះក្តី ឬដោយអំណាចនៃវីរិយាគមនៈដែលបានសេពគប់ល្អហើយក្នុងភពទាំងឡាយកន្លងទៅហើយក្នុងកាលមុនក្តី វីរិយៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការលើកយកធុរៈជានិច្ច ធ្វើសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយក្នុងកល្យាណកម្ម និងបាបកម្មនោះៗ ឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន ដូចជាទឹកជំនន់ដ៏ធំ ធ្វើស្មៅ ស្លឹកឈើ និងសម្រាម ឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួនដូច្នោះ'។ ពាក្យថា «បច្ឆិមា តយោ ធម្មា» បានដល់ ធម៌ ៣ ខាងចុង គឺ វីរិយៈ ចិត្ត និងវីមំសា។ សេចក្តីចោទសួរថា សូម្បីធម៌ទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅក្រោមអំណាចរបស់អ្នកដទៃ ក្នុងកាលនោះ ភាពជាអធិបតីនៃធម៌ទាំងនោះ រមែងមិនមានឡើយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា កិច្ចរបស់អធិបតី គឺការនាំទៅនូវធុរៈ។ ពាក្យថា «តំ តំ កិច្ចវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា» គឺចក្ខុន្ទ្រិយជាធំក្នុងកិច្ចនៃការឃើញ សោតិន្ទ្រិយជាធំក្នុងកិច្ចនៃការឮជាដើម រមែងរំពឹងដល់កិច្ចពិសេសនោះៗ ប៉ុន្តែ (អធិបតីនេះ) មិនរំពឹងដល់កិច្ចពិសេសនោះៗ យ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «វិជាននាទិកិច្ចំ» បានដល់ កិច្ចរបស់ឥន្ទ្រិយទាំងអស់ដែលលោកពោលទុកជាដើមថា 'មនោ (ចិត្ត) ដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍'។


Bhuso haranti vahantīti āhārā. ‘‘Bhuso’’ti atirekataranti attho. Kathaṃ pana bhuso harantīti āha ‘‘sahajātādī’’tiādiṃ. Tete paccaya dhammā tete paccayuppanna dhammā cāti yojanā. ‘‘Etthā’’ti imissaṃ pāḷiyaṃ. ‘‘Paccayāhāro vā’’ti ettha hetu ārammaṇādiko sabbopaccayo paccayāhāro nāma. Āhāra paccayopana visuṃ eko paccayaviseso. ‘‘Paccayaṭṭhenā’’ti hetu ārammaṇādi paccayaṭṭhena. ‘‘Āhārabhūtā’’ti upatthambhanakiccavisesabhūtāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kaḷīraṅkurānaṃ’’ti kammatthe sāmivacanaṃ. ‘‘Vaḍḍhiyā’’ti vaḍḍhanatthāya. ‘‘Ṭhitiyā’’ti ṭhitatthāya. Imesattā vaṭṭe pavattantīti sambandho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Pakkhe viyūhitvā’’ti pakkhe sañcāletvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pakkhe’’ti vā pakkhehi vātaṃ byūhitvā. ‘‘Tadanusayitassā’’ti tasmiṃ vipāka santāne anusayi tassa. ‘‘Vibhāvetvā’’ti paccakkhato vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā. ‘‘Alabhitvā’’ti cakkhumhi alabhitvā. Apassitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Tatthevā’’ti nivāsaṭṭhāne eva. ‘‘Sampayuttā’’ti viññāṇena sampayuttā. Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā. Sambhavaṃ vuḍḍhikāraṇaṃ esanti gavesantīti sambhavesino. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘yathā yavabījānaṃ vā sālibījānaṃ vā’tiādinā vuttanayena. ‘‘Āhāretī’’ti pavatteti. ‘‘Manosañcetanāhāro’’ti kusalākusala kammabhūto manosañcetanāhāro. ‘‘Tayo bhave’’ti tayo kāmabhavādike upapattibhave. Ṭhitiyāti ca anuggahāyāti ca vuttaṃ. Itarathā uppattiyāti ca vuttaṃ siyāti adhippāyo.

ធម៌ទាំងឡាយណាដែលនាំទៅ ឬទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងខ្លាំង ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា អាហារ។ ពាក្យថា «ភុសោ» មានន័យថា យ៉ាងក្រៃលែង។ ចោទថា ចុះធម៌ទាំងឡាយនាំទៅយ៉ាងខ្លាំងដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សហជាតាទិ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា បច្ចយធម៌នោះៗ និងបច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា «ឯត្ថ» គឺក្នុងព្រះបាលីនេះ។ ពាក្យថា «បច្ចយាហារោ វា» ក្នុងទីនេះ បច្ច័យទាំងអស់មានហេតុ និងអារម្មណ៍ជាដើម ឈ្មោះថា បច្ចយាហារ។ ចំណែកឯអាហារបច្ច័យ គឺជាបច្ច័យពិសេសមួយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា «បច្ចយដ្ឋេន» បានដល់ ដោយអត្ថជាបច្ច័យមានហេតុ និងអារម្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា «អាហារភូតា» លោកចង់សំដៅយក ជាកិច្ចពិសេសនៃការឧបត្ថម្ភគាំទ្រ។ ពាក្យថា «កឡីរង្កុរានំ» នេះ ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាកម្ម (នៃពន្លកឫស្សី)។ ពាក្យថា «វឌ្ឍិយា» ប្រែថា ដើម្បីការចម្រើនលូតលាស់។ ពាក្យថា «ឋិតិយា» ប្រែថា ដើម្បីការតាំងនៅ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សត្វទាំងឡាយនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវដ្តសង្សារ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ពាក្យថា «បក្ខេ វិយូហិត្វា» លោកចង់សំដៅយក ការបក់ស្លាបទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «បក្ខេ» គឺការបក់ខ្យល់ដោយស្លាបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តទនុសយិតស្ស» បានដល់ នៃធម៌ដែលដេកសម្ងំនៅក្នុងវិបាកសន្តាននោះ។ ពាក្យថា «វិភាវេត្វា» ប្រែថា ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ដោយប្រចក្ស។ ពាក្យថា «អលភិត្វា» គឺការមិនបានក្នុងចក្ខុ។ លោកចង់សំដៅយក ការមិនបានឃើញ។ ពាក្យថា «តត្ថេវ» បានដល់ ក្នុងទីលំនៅនោះឯង។ ពាក្យថា «សម្បយុត្តា» បានដល់ ប្រកបដោយវិញ្ញាណ។ ពួកសត្វដែលកើតឡើងហើយ (បានដល់ការចម្រើនហើយ) ឈ្មោះថា ភូតៈ។ ពួកសត្វដែលស្វែងរកនូវការកើតឡើង (ស្វែងរកនូវហេតុនៃការចម្រើន) ឈ្មោះថា សម្ភវេសី។ ពាក្យថា «វុត្តនយេន» បានដល់ ដោយវិធីដែលលោកពោលទុកជាដើមថា 'ដូចជាពូជស្រូវសាលី ឬពូជស្រូវខ្សាយ'។ ពាក្យថា «អាហារេតិ» ប្រែថា ញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «មនោសញ្ចេតនាហារោ» បានដល់ មនោសញ្ចេតនាហារដែលជាកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម។ ពាក្យថា «តយោ ភវេ» បានដល់ ភពទាំង ៣ មានកាមភពជាដើម ដែលជាឧបបត្តិភព។ ពាក្យថា 'ដើម្បីការតាំងនៅ' និង 'ដើម្បីការអនុគ្រោះ' លោកពោលទុកហើយ។ អធិប្បាយថា បើមិនដូច្នោះទេ លោកគប្បីពោលថា 'ដើម្បីការកើតឡើង' វិញ។


‘‘Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā’’ti dubbalakiccattā dubbalaṭṭhānattā dubbalavatthukattā. ‘‘Abhinipāta mattāni hontī’’ti dassana savanādi mattāni [Pg.239] hontīti adhippāyo. ‘‘Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ’’ti jhānāni nāma vitakkassa pacchānugataṃ hotīti attho. ‘‘Tatthā’’ti tesupañcaviññāṇesu. ‘‘Tā’’ti vedanā ekaggatā. ‘‘Taṃ’’ti jhānakiccaṃ. Ekaggatā balavatī na hotīti sambandho. ‘‘Maggindriya balabhāvāyā’’ti maggindriya balabhāvatthāya. Lokuttaravipākāni javanakiccāni ca sādhipatikāni ca hontīti vuttaṃ ‘‘tibhūmakānī’’tiādi. Sesamettha subodhaṃ.

«Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā» គឺព្រោះភាពមានកិច្ចខ្សោយ ព្រោះភាពមានទីតាំងខ្សោយ ព្រោះភាពមានវត្ថុខ្សោយ។ «Abhinipāta mattāni hontī» សេចក្តីអធិប្បាយថា គ្រាន់តែជាការឃើញ ការឮជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ «Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ» សេចក្តីថា ឈានទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមក្រោយវិតក្កៈ។ «Tatthā» គឺក្នុងបញ្ចវិញ្ញាណទាំងនោះ។ «Tā» គឺវេទនា និងឯកគ្គតា។ «Taṃ» គឺឈានកិច្ច។ សេចក្តីភ្ជាប់ថា ឯកគ្គតាមិនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាឡើយ។ «Maggindriya balabhāvāyā» គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភាពជាឥន្ទ្រិយ និងកម្លាំងនៃមគ្គ។ ពាក្យថា «tibhūmakānī» ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅថា លោកុត្តរវិបាក និងជវនកិច្ចទាំងឡាយ តែងប្រកបដោយអធិបតី។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។


Missakasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

មិស្សកសង្គហានុទីបនា ចប់ហើយ។


164. Bodhipakkhiyasaṅgahe. ‘‘Satipaṭṭhānā’’ti ettha pasaddo pamukhattho padhānatthoti āha ‘‘pamukhā padhānā hutvā’’ti. Ṭhāsaddo gatinivatti atthoti āha ‘‘cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī’’ti. ‘‘Kāye anupassanā’’ti kāye pavattā anupassanā. Punappunaṃ passanti yogino etāyāti anupassanā. Katamaṃ passantīti āha ‘‘assāsapassāsādikassā’’tiādiṃ. Kathañcataṃ passantīti vuttaṃ ‘‘taṃ taṃ kāyabhāvenā’’tiādi. Idāni punappuna saddassa atthaṃ dassento ‘‘yāvā’’tiādimāha. Vedanānu passanādīsupi esevanayo. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā, sakalassa rūpakāyassa adhippetattā. Sesamettha suviññeyyaṃ. Yadi evantiādīsu. ‘‘Itarāpi siddhā’’ti kāyānupassanādayopi siddhā. Kasmā, dhammānupassanāya antogadhattā. ‘‘Tathā anupassantassā’’ti rūppanalakkhaṇato anupassantassa. ‘‘Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā’’ti assāsapassāsādi samūhabhūtassa rūpa dhammassa vasena. ‘‘Subhādivipallāsassā’’ti subha sukha niccavipallāsassa. ‘‘Oḷārikassā’’ti supākaṭavasena oḷārikassa. ‘‘Attūpanibandhā’’ti attena upanibandhā, paṭibaddhā.

១៦៤. ក្នុងពោធិបក្ខិយសង្គហៈ។ ពាក្យថា «Satipaṭṭhānā» ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា ប (បសទ្ទ) មានអត្ថថាជាប្រធាន ឬជាចម្បង ហេតុនោះទើបពោលថា «pamukhā padhānā hutvā» (ជាប្រធាន ជាចម្បងហើយ)។ សព្ទថា ឋា (ឋាសទ្ទ) មានអត្ថថាការបញ្ឈប់ដំណើរ ហេតុនោះទើបពោលថា «cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī» (បញ្ឈប់ដំណើររបស់ចិត្តហើយប្រព្រឹត្តទៅ)។ ពាក្យថា «Kāye anupassanā» គឺការពិចារណាឃើញដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះយោគាវចរទាំងឡាយ តែងរឿយៗឃើញនូវកាយដោយសតិនោះ ហេតុនោះ សតិនោះឈ្មោះថា អនុបស្សនា។ ព្រះយោគាវចរឃើញនូវអ្វី? ទើបពោលថា «assāsapassāsādikassā» (នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាដើម) ជាដើម។ ឃើញនូវកាយនោះដោយរបៀបណា? ទើបពោលថា «taṃ taṃ kāyabhāvenā» (ដោយភាពជាកាយនោះៗ) ជាដើម។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា រឿយៗ (បុនប្បុនា) ទើបពោលពាក្យថា «yāvā» ជាដើម។ ក្នុងវេទនានុបស្សនាជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ការពោលនោះមិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសំដៅយកសកលរូបកាយទាំងមូល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងពាក្យថា Yadi evaṃ (បើដូច្នោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Itarāpi siddhā» គឺកាយានុបស្សនាជាដើម ក៏សម្រេចដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងធម្មានុបស្សនា។ ពាក្យថា «Tathā anupassantassā» គឺរបស់អ្នកពិចារណាឃើញដោយលក្ខណៈនៃការប្រែប្រួល (រូបនលក្ខណៈ)។ ពាក្យថា «Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā» គឺដោយអំណាចនៃរូបធម៌ដែលប្រជុំគ្នា មានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលជាដើម។ ពាក្យថា «Subhādivipallāsassā» គឺនៃវិបល្លាសថាស្អាត ថាសុខ ថាទៀងជាដើម។ ពាក្យថា «Oḷārikassā» គឺគ្រោតគ្រាតដោយអំណាចនៃការប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា «Attūpanibandhā» គឺការចងភ្ជាប់ ឬការទាក់ទងដោយខ្លួនឯង។


‘‘Kāmaṃ’’ti ekantena. Upasussatūti sambandho. ‘‘Yantaṃ’’ti jhānābhiññā maggaphalanibbānaṃ. ‘‘Vīriyassa saṇṭhānaṃ’’ti vīriyagamanassa vīriyappavattanassa nivattivasena saṇṭhānaṃ. Uppannasaddena atīta kilesāpi [Pg.240] paccuppanna kilesāpi gahetabbā hontīti āha ‘‘asukasmiṃ kāle’’tiādiṃ. ‘‘Mayhaṃ uppannaṃ’’ti idāni uppannaṃ. ‘‘Pahānāyā’’ti ettha samucchedappahānaṃ adhippetanti āha ‘‘anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ’’ti. Tattha anuppādo dhammo yesaṃ te anuppāda dhammā. Maggena pahīnā akusala dhammā. Anuppāda dhammānaṃ bhāvoti viggaho. Anuppāda dhammatāya āpādanaṃ. Tassa karaṇanti samāso. ‘‘Disvā’’ti tesaṃ uppatti vatthuṃ disvā. ‘‘Paccayasamucchindanatthaṃ’’ti paccayabhūtassa anusayassa samucchindanatthaṃ. ‘‘Apattā’’ti idāni apattā. ‘‘Samaye’’ti buddhuppādanavamakkhaṇe. ‘‘Niyāmaṃ na okkamantī’’ti ariyamaggasaṅkhātaṃ sammattaniyāmaṃ na okkamanti. Nappavisanti. Kilesehi akopetabbatāya akuppo dhammo yassāti akuppa dhammo. Khīṇāsavo. Akuppa dhammassa bhāvo akuppa dhammatā. Arahatta phalaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti kusalānaṃ dhammānaṃ. Uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāyāti katvā visuddhidhammesu yogaṃ karontassa anukkamena bhāvanā kamme matthakaṃ patteādito paṭṭhāya uppannāpi pāpakā pahiyyanti. Anuppannāpi nuppajjanti. Anuppannāpi kusalā uppajjanti. Uppannāpi bhāvanā pāripūriṃ gacchanti. Esanayo anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāyātiādīsu. Evaṃ catūsu mukhesu ekekamukhenapi sammā padahantassa sammappadhānaṃ catukiccasādhakaṃ hoti. Tenāha ‘‘etesu panā’’tiādiṃ.

ពាក្យថា «Kāmaṃ» គឺដោយពិត。មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ចូរស្ងួតស្ងួតទៅចុះ (upasussatu)។ ពាក្យថា «Yantaṃ» គឺឈាន អភិញ្ញា មគ្គ ផល និងនិព្វាន។ ពាក្យថា «Vīriyassa saṇṭhānaṃ» គឺការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅនៃការព្យាយាម ដោយអំណាចនៃការបញ្ឈប់ដំណើរនៃការព្យាយាម។ ដោយពាក្យថា «Uppanna» (កើតឡើងហើយ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់ឲ្យកាន់យកទាំងអតីតកិលេស និងបច្ចុប្បន្នកិលេស ហេតុនោះទើបពោលថា «asukasmiṃ kāle» (ក្នុងកាលឯណោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Mayhaṃ uppannaṃ» គឺកើតឡើងដល់ខ្ញុំក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា «Pahānāyā» (ដើម្បីលះបង់) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសមុច្ឆេទប្បហាន (ការលះបង់ដោយដាច់ខាត) ហេតុនោះទើបពោលថា «anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ» (ដើម្បីធ្វើឲ្យដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនកើតឡើងទៀត ឈ្មោះថា អនុប្បាទធម៌ (ធម៌មិនកើតឡើងទៀត) គឺអកុសលធម៌ដែលលះបង់បានដោយមគ្គ។ វិគ្រោះថា ភាពជាអនុប្បាទធម៌ ឈ្មោះថា អនុប្បាទធម្មតា។ ការធ្វើឲ្យដល់នូវភាពជាអនុប្បាទធម៌ ឈ្មោះថា អនុប្បាទធម្មតាបាទនៈ។ ការធ្វើនូវការដល់នោះ ឈ្មោះថា អនុប្បាទធម្មតាបាទនករណៈ (ជាសមុច្ច័យសាសន៍)។ ពាក្យថា «Disvā» គឺឃើញនូវវត្ថុជាទីកើតឡើងនៃកិលេសទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Paccayasamucchindanatthaṃ» គឺដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវអនុស័យដែលជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Apattā» គឺមិនទាន់ដល់ក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា «Samaye» គឺក្នុងខណៈទី៩ នៃការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ (ពុទ្ធុប្បាទនវមខណៈ)។ ពាក្យថា «Niyāmaṃ na okkamantī» គឺមិនចុះកាន់សម្មត្តនិយាម ពោលគឺអរិយមគ្គ គឺថាមិនចូលទៅកាន់។ ធម៌ដែលមិនកម្រើកដោយកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អកុប្បធម៌ របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អកុប្បធម៌ (ព្រះខីណាស្រព)។ ភាពនៃអកុប្បធម៌ ឈ្មោះថា អកុប្បធម្មតា គឺអរហត្តផល។ ពាក្យថា «Tesaṃ» គឺនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ សម្រាប់បុគ្គលដែលធ្វើការប្រឹងប្រែងក្នុងវិសុទ្ធិធម៌ ដោយគិតថា «ដើម្បីលះបង់នូវបាបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ» កាលបើការចម្រើនភាវនាដល់នូវកំពូលតាមលំដាប់ ចាប់តាំងពីដំបូងទៅ បាបធម៌ទាំងឡាយសូម្បីកើតឡើងហើយ ក៏រមែងសាបសូន្យទៅ បាបធម៌ទាំងឡាយសូម្បីមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយសូម្បីមិនទាន់កើតឡើង ក៏កើតឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយសូម្បីកើតឡើងហើយ ក៏ដល់នូវភាពពេញបរិបូណ៌។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីមិនឲ្យកើតឡើងនៃបាបធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង» ជាដើម។ យ៉ាងនេះ ក្នុងចំណោមផ្លូវទាំង៤ ទោះបីជាប្រឹងប្រែងដោយផ្លូវណាមួយក៏ដោយ សម្មប្បធាន រមែងជាធម៌សម្រេចកិច្ចទាំង៤។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «etesu panā» ជាដើម។


Abhivisiṭṭhena dhammavavatthānaññāṇena ñātabbā sabbe paramattha dhammā abhiññeyyā nāma. ‘‘Abhiññā siddhī’’ti abhijānana kiccasiddhi. Visuṃ visuṃ paricchinditvā ñātabbā catusacca dhammā pariññeyyā nāma. Tehi dukkhasacca dhammā pariññātabbabhāvena, samudaya sacca dhammā pahātabba bhāvena, nirodhasacca dhammā sacchikātabba bhāvena, maggasacca dhammā bhāvetabbabhāvena ñātabbā hontīti. ‘‘Bhāvanāsiddhī’’ti bhāvanākicca siddhi. Taṃ saṃyuttake imāyapāḷiyā sametīti sambandho. ‘‘Vibhaṅge panā’’ti iddhipādavibhaṅge pana. ‘‘Citta cetasikarāsī’’ti saha pubbabhāgabhāvanāya uttari manussa dhammapariyā pannā [Pg.241] cittacetasikarāsi. ‘‘Tattha panā’’ti vibhaṅge tasmiṃ uttaracūḷabhājanīye pana. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ saṅgahe.

បរមត្ថធម៌ទាំងអស់ដែលគប្បីដឹងដោយប្រាជ្ញាកំណត់ធម៌ដ៏វិសេស ឈ្មោះថា អភិញ្ញេយ្យធម៌ (ធម៌គប្បីដឹងច្បាស់)។ ពាក្យថា «Abhiññā siddhī» គឺការសម្រេចកិច្ចនៃការដឹងច្បាស់។ ចតុសច្ចធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយការកំណត់ដោយឡែកៗពីគ្នា ឈ្មោះថា បរិញ្ញេយ្យធម៌ (ធម៌គប្បីកំណត់ដឹង)។ ក្នុងសច្ចធម៌ទាំងនោះ ទុក្ខសច្ចធម៌ គប្បីដឹងដោយភាពជាធម៌ត្រូវកំណត់ដឹង, សមុទយសច្ចធម៌ គប្បីដឹងដោយភាពជាធម៌ត្រូវលះបង់, និរោធសច្ចធម៌ គប្បីដឹងដោយភាពជាធម៌ត្រូវធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់, មគ្គសច្ចធម៌ គប្បីដឹងដោយភាពជាធម៌ត្រូវចម្រើន។ ពាក្យថា «Bhāvanāsiddhī» គឺការសម្រេចកិច្ចនៃការចម្រើន។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា សេចក្តីនោះ ស្របគ្នានឹងព្រះបាលីនេះក្នុងសំយុត្តកនិកាយ។ ពាក្យថា «Vibhaṅge panā» គឺក្នុងឥទ្ធិបាទវិភង្គ។ ពាក្យថា «Citta cetasikarāsī» គឺគំនរនៃចិត្តនិងចេតសិកដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឧត្តរិមនុស្សធម៌ ព្រមទាំងបុព្វភាគភាវនា។ ពាក្យថា «Tattha panā» គឺក្នុងឧត្តរចូឡភាជនីយ៍នៃវិភង្គនោះ។ ពាក្យថា «Idhā» គឺក្នុងសង្គហៈនេះ。


Cattāri sotāpattiyaṅgāni nāma buddhe aveccappasādena samannāgato. Dhamme, saṅghe, ariyakantehi sīlehi samannāgatoti evaṃ vuttāni sotāpattiyā aṅgāni. Tattha ‘‘ariyakantehī’’ti ariyajanehi kāmitehi icchitehi. ‘‘Sīlehī’’ti pañcaniccasīlehi, ājīvaṭṭhamakasīlehi vā. ‘‘Sammappadhānesū’’ti sammappadhānakiccesu.

អង្គនៃសោតាបត្តិមគ្គ៤យ៉ាង គឺការប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធ ក្នុងព្រះធម៌ ក្នុងព្រះសង្ឃ និងការប្រកបដោយសីលដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃព្រះអរិយបុគ្គល ទាំងនេះឈ្មោះថា អង្គនៃសោតាបត្តិ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ariyakantehī» គឺដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប្រាថ្នា ចង់បាន។ ពាក្យថា «sīlehī» គឺបញ្ចសីលដែលជាសីលជានិច្ច ឬអាជីវដ្ឋមកសីល។ ពាក្យថា «Sammappadhānesū» គឺក្នុងកិច្ចនៃសម្មប្បធានទាំងឡាយ។


‘‘Soḷasahikiccehī’’ti ekekasmiṃ sacce cattāri cattāri katvā soḷasahi kiccehi. Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, tiādīhi soḷasahi atthehīti vuttaṃ hoti. Te ca atthā parato āgamissanti. Sati eva sambojjhaṅgoti vuttaṃ, kathaṃ pana sāsati sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti āha ‘‘sāhī’’tiādiṃ. Esanayo sesabojjhaṅgesupi. ‘‘Tesu dhammesū’’ti ajjhattabahiddhā dhammesu. ‘‘Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ’’ti līnapakkha saṅkoca pakkhakosajja pakkhaṃ. Dhuraṃ suṭṭhu paggaṇhāti ukkhipatīti dhurasampaggaho. ‘‘Dhuraṃ’’ti samathadhuraṃ vipassanā dhurañca. ‘‘Arati ukkaṇṭha pakkhaṃ’’ti aratipakkha nibbidāpakkhaṃ. Dhamme rati dhammarati. Dhamme nandī dhammanandī. Dhamme ārāmo dhammārāmo. ‘‘Sārambho’’ nāma cittavihesā. ‘‘Daratho’’ nāma cittasantāpo. Samāhito bhikkhave yathābhūtaṃ pajānāti passatīti vacanato paññāya samādhi pādakatā pākaṭāti vuttaṃ ‘‘tassā’’tiādiṃ. Samaṃ avisamaṃ attano kiccaṃ vahati sīlenāti samavāhī. Samavāhissa bhāvo samavāhitā.

ពាក្យថា «Soḷasahikiccehī» គឺដោយកិច្ច១៦ ដោយធ្វើជាបួនៗក្នុងសច្ចៈនីមួយៗ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅថា ដោយអត្ថ១៦យ៉ាង មានអត្ថថាបៀតបៀន (បីឡនដ្ឋ) អត្ថថាសង្ខតៈ (សង្ខតដ្ឋ) ជាដើម។ អត្ថទាំងនោះ នឹងមានមកខាងមុខ។ សតិហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សម្ពោជ្ឈង្គ។ ចុះសតិនោះ ញ៉ាំងសម្ពោធិឲ្យតាំងឡើងដោយរបៀបណា? ទើបពោលថា «sāhī» (សតិនោះឯង) ជាដើម។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពោជ្ឈង្គដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា «Tesu dhammesū» គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា «Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ» គឺពួកធម៌រួញរា ពួកធម៌ថយក្រោយ និងពួកធម៌ខ្ជិលច្រអូស។ ការលើកឡើង ឬការទ្រទ្រង់នូវធុរៈយ៉ាងមាំមួន ឈ្មោះថា ធុរសម្បគ្គហៈ។ ពាក្យថា «Dhuraṃ» គឺសមថធុរៈ និងវិបស្សនាធុរៈ។ ពាក្យថា «Arati ukkaṇṭha pakkhaṃ» គឺពួកធម៌មិនត្រេកអរ និងពួកធម៌នឿយណាយ។ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរតិ។ សេចក្តីរីករាយក្នុងធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មនន្ទិ។ ការត្រេកត្រអាលក្នុងធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មារាម។ ពាក្យថា «Sārambho» គឺការបៀតបៀនចិត្ត។ ពាក្យថា «Daratho» គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ រមែងដឹង រមែងឃើញតាមពិត» ហេតុនោះ ភាពជាបាទដ្ឋាននៃសមាធិរបស់បញ្ញា ទើបប្រាកដច្បាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «tassā» ជាដើម។ ធម៌ដែលនាំទៅនូវកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយស្មើៗគ្នា មិនលម្អៀង ដោយសីល ឈ្មោះថា សមវាហី។ ភាពនៃសមវាហី ឈ្មោះថា សមវាហិតា។


Sā pana catubbidhā hotīti sambandho. ‘‘Tassā’’ti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Visākhā’’ti ālapana padaṃ. ‘Sabbe lokuttare hontī’ti vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘te pana sattatiṃsappabhedā’’tiādimāha. Na vaṭṭhānāni assa atthīti navaṭṭhānikaṃ. ‘‘Lokuttare’’ti lokuttara citte. ‘‘Attappaṭipakkhānaṃ’’ti attanā ujuppaṭipakkhānaṃ. ‘‘Te’’ti bodhipakkhiya dhammā. Etena dassetīti [Pg.242] sambandho. ‘‘Kuṇḍaliyā’’ti evaṃ nāmakaṃ brāhmaṇaṃ ālapati. ‘‘Vijjā’’ti maggavijjā. ‘‘Vimuttī’’ti phalavimutti.

មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ឧបេក្ខានោះឯង មាន៤យ៉ាង។ ពាក្យថា «Tassā» គឺរបស់សម្មាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Visākhā» ជាពាក្យហៅ (អាលបនៈ)។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីភ្ជាប់នៃពាក្យថា «ធម៌ទាំងអស់ រមែងមានក្នុងលោកុត្តរៈ» ទើបពោលពាក្យថា «te pana sattatiṃsappabhedā» (ធម៌ទាំងនោះ មាន៣៧ប្រការ) ជាដើម។ ធម៌ដែលមិនមានទីតាំង (វដ្តៈ) ឈ្មោះថា នវដ្ឋានិកៈ (មិនមានទីតាំង)។ ពាក្យថា «Lokuttare» គឺក្នុងលោកុត្តរចិត្ត។ ពាក្យថា «Attappaṭipakkhānaṃ» គឺof states that are directly opposed to themselves (នៃធម៌ជាបដិបក្ខផ្ទាល់ខ្លួន)។ ពាក្យថា «Te» គឺពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ។ មានសេចក្តីភ្ជាប់ថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «Kuṇḍaliyā» គឺហៅព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះគុណ្ឌលិយៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Vijjā» គឺមគ្គវិជ្ជា។ ពាក្យថា «Vimuttī» គឺផលវិមុត្តិ។


Bodhipakkhiyānudīpanā niṭṭhitā.

ពោធិបក្ខិយានុទីបនា ចប់ហើយ។


165. Sabbasaṅgahe. ‘‘Pañcarāsayo’’ti pañcasaṅgahā. ‘‘Atītādibhedabhinnānaṃ’’ti atītānāgatapaccuppannabhedena, ajjhatta bahiddhābhedena, oḷārikasukhumabhedena, hīnapaṇītabhedena, dūrasantikabhedena ca bhinnānaṃ. ‘‘Upapatti dvāresū’’ti cakkhādi dvāresu. ‘‘Kammadvāresū’’ti kāyakammadvārādīsu. ‘‘Saṅgammā’’ti saṅgantvā. ‘‘Samāgammā’’ti samāgantvā. ‘‘Sādhāraṇa kiccāni vā’’ti sabbiriyāpathehi sādhāraṇa kiccānivā. Pāḷipāṭhe. ‘‘Kiñcā’’ti kasmā ca. ‘‘Saṅkhārevadethā’’ti saṅkhārā saṅkhārā iti tumhe vadetha. ‘‘Kiñcasaṅkhataṃ’’ti katamañcasaṅkhataṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpatthāyā’’ti rūpavikatiyā jātatthāya rūpasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Upabhogo nāma vatthābharaṇādiko antobhogo. Paribhogo nāma mañcapīṭhādiko bāhira paribhogo. Samparāyikañca vedananti adhikāro. Sesesupi saññāsaṅkhāra viññāṇesupi. ‘‘Dānaṃ dānatthāyā’’ti dānapuññassa jātatthāya. Dānasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Athavā dānassa attho dānattho. ‘‘Attho’’ti ca vipākattho phalattho. Dānavipākatthāya dānaphalatthāya dānapuññasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Evaṃ sesesupi. ‘‘Anuyuñjantā’’ti vipassanā kammaṃ anuyuñjantā. ‘‘Tīsu dhammesu kilamissantī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ kilamissantīti āha ‘‘tathāhi yathā’’tiādiṃ. ‘‘Sukhasaññitesu paṭisaraṇesū’’ti cittasātacittarati paṭilābhatthāya paṭisaraṇesu ārammaṇesu. ‘‘Tāhī’’ti sampattīhi. ‘‘Tā’’ti sampattiyo. Paramukkaṃsagataṃ sukhasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā tattha dukkhānupassanāñāṇaṃ atirekataraṃ pavattetabbanti tadatthāya bhagavā taṃ vedanaṃ visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandha [Pg.243] desanaṃ desetīti adhippāyo. Esanayo paratthapi. ‘‘Ñāṇasammataṃ’’ti puthujjanehi ñāṇasammataṃ. ‘‘Paramaṃ attānaṃ katvā’’ti loke viññuttaṃ paramaṃ hoti, tasmā vijānanaṃ paramaṃ attānaṃ katvā. Sesamettha supākaṭaṃ. ‘‘Yatthabhuñjatī’’tiādīsu. ‘‘Yattha bhuñjatī’’ti yasmiṃ bhājane bhuñjati. ‘‘Yañca bhuñjatī’’ti yañca bhojanaṃ bhuñjati. ‘‘Yena ca bhuñjatī’’ti yenabyañjanena bhuñjati. ‘‘Yo ca bhojako’’ti samīpe ṭhatvā parivesako. ‘‘Yo ca bhuñjitā’’ti yo ca bhuñjako.

១៦៥. ក្នុងសព្វសង្គហៈ។ ពាក្យថា «បញ្ចរាសយោ» បានដល់ ការសង្គ្រោះប្រាំយ៉ាង។ ពាក្យថា «អតីតាទិភេទភិន្នានំ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលបែកចែកទៅដោយចំណែកមានអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នជាដើម ដោយចំណែកខាងក្នុង និងខាងក្រៅ ដោយចំណែកគ្រោតគ្រាត និងល្អិត ដោយចំណែកថោកទាប និងឧត្តម និងដោយចំណែកឆ្ងាយ និងជិត។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិទ្វារេសុ» បានដល់ ក្នុងទ្វារទាំងឡាយមានចក្ខុទ្វារជាដើម។ ពាក្យថា «កម្មទ្វារេសុ» បានដល់ ក្នុងទ្វារនៃកាយកម្មជាដើម។ ពាក្យថា «សង្គម្ម» បានដល់ ជួបជុំគ្នាហើយ។ ពាក្យថា «សមាគម្ម» បានដល់ មកជួបជុំគ្នាព្រមហើយ។ ពាក្យថា «សាធារណកិច្ចានិ វា» បានដល់ កិច្ចទូទៅដោយឥរិយាបថទាំងពួង។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា «កិញ្ចា» បានដល់ ព្រោះហេតុអ្វីផង។ ពាក្យថា «សង្ខារេវទេថ» បានដល់ អ្នកទាំងឡាយពោលថា សង្ខារៗ ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «កិញ្ចសង្ខតំ» បានដល់ សង្ខតធម៌តើដូចម្តេច? ពាក្យថា «រូបំ រូបត្ថាយ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា តែងតាក់តែងនូវសង្ខតធម៌ ពោលគឺរូប ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកើតឡើងនៃរូបវិកល (រូបប្លែកៗ)។ គ្រឿងឧបភោគ ឈ្មោះថា ការប្រើប្រាស់ខាងក្នុង មានសម្លៀកបំពាក់ និងគ្រឿងអលង្ការជាដើម។ គ្រឿងបរិភោគ ឈ្មោះថា ការប្រើប្រាស់ខាងក្រៅ មានគ្រែ និងតាំងជាដើម។ ពាក្យថា «សម្បរាយិកញ្ច វេទនំ» គឺជាអធិការ (សេចក្តីដែលត្រូវនាំមកនិយាយ)។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ មានសញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «ទានំ ទានត្ថាយ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា តែងតាក់តែងនូវសង្ខតធម៌ ពោលគឺទាន ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកើតឡើងនៃទានបុណ្យ។ មួយម៉្យាងទៀត ប្រយោជន៍នៃទាន ឈ្មោះថា ទានត្ថៈ។ ពាក្យថា «អត្ថោ» បានដល់ ប្រយោជន៍គឺវិបាក ប្រយោជន៍គឺផល។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា តែងតាក់តែងនូវសង្ខតធម៌ ពោលគឺទានបុណ្យ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វិបាកនៃទាន ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផលនៃទាន។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «អនុយុញ្ជន្តា» បានដល់ ព្យាយាមប្រកបក្នុងវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ ដែលពោលថា «តីសុ ធម្មេសុ កិលមិស្សន្តិ» (នឹងលំបាកក្នុងធម៌ទាំងបី)។ សួរថា នឹងលំបាកដូចម្តេច? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តថាហិ យថា»។ ពាក្យថា «សុខសញ្ញិតេសុ បដិសរណេសុ» បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍ជាទីរំពឹង ដើម្បីបាននូវសេចក្តីត្រេកអរនៃចិត្ត និងសេចក្តីរីករាយនៃចិត្ត។ ពាក្យថា «តាហិ» បានដល់ ដោយសម្បត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តា» បានដល់ សម្បត្តិទាំងឡាយ។ ទីនោះជាទីដែលសន្មតថាជាសុខ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ ទុក្ខានុបស្សនាញាណ គួរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្រៃលែងក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបធ្វើនូវវេទនានោះឲ្យជាខន្ធមួយផ្សេងគ្នា ហើយទ្រង់សម្តែងនូវខន្ធទេសនា ដើម្បីប្រយោជន៍នោះ នេះជាអធិប្បាយ។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងកន្លែងដទៃ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «ញាណសម្មតំ» បានដល់ អ្វីដែលបុថុជ្ជនទាំងឡាយសន្មតថាជាប្រាជ្ញា។ ពាក្យថា «បរមំ អត្តានំ កត្វា» បានដល់ វិញ្ញាណភាពក្នុងលោកជាធម្មជាតិដ៏ឧត្តម ព្រោះហេតុនោះ ទើបធ្វើការដឹងច្បាស់ (វិញ្ញាណ) ឲ្យជាខ្លួនដ៏ឧត្តម។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ច្បាស់ហើយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «យត្ថ ភុញ្ជតិ»។ ពាក្យថា «យត្ថ ភុញ្ជតិ» បានដល់ បរិភោគក្នុងភាជន៍ណា។ ពាក្យថា «យញ្ច ភុញ្ជតិ» បានដល់ បរិភោគនូវភោជនណា។ ពាក្យថា «យេន ច ភុញ្ជតិ» បានដល់ បរិភោគដោយគ្រឿងផ្សំ (ម្ហូប) ណា។ ពាក្យថា «យោ ច ភោជកោ» បានដល់ អ្នកដែលឈរក្បែរហើយបម្រើ។ ពាក្យថា «យោ ច ភុញ្ជិតា» បានដល់ អ្នកបរិភោគ។


‘‘Sāsavā evā’’ti sāsavā nāma lokiya dhammā. ‘‘Ussāhantā viya hontī’’ti abyāpāra dhammattā vuttaṃ. Na hi abyāpāra dhammānaṃ ekantena ussāho nāma atthi. Phalassa nibbattanato phalatthāya ussāhantā viya hontīti. ‘‘Ākiritvā’’ti pattharitvā. Sesamettha subodhaṃ.

ពាក្យថា «សាសវា ឯវ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយអាសវៈ ឈ្មោះថា លោកិយធម៌។ ពាក្យថា «ឧស្សាហន្តា វិយ ហោន្តិ» (ហាក់ដូចជាខ្វល់ខ្វាយ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាធម៌មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ (អព្យាបារធម៌)។ ព្រោះថា សេចក្តីខ្វល់ខ្វាយដោយចំណែកតែមួយ មិនមានដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃផល ធម៌ទាំងនោះទើបហាក់ដូចជាខ្វល់ខ្វាយដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផល។ ពាក្យថា «អាកិរិត្វា» បានដល់ រាយប៉ាយទៅ (ឬ ផ្សព្វផ្សាយទៅ)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។


Dhātusaṅgahe. ‘‘Attano eva sabhāvaṃ’’ti attano sabhāvaṃ evātipi yujjati. ‘‘Īhā ca byāpāro cā’’ti abhikkamāmi paṭikkamāmītiādinā ussāho ca, abhikkamanādi byāpāro ca. ‘‘Na ca jīvayogā’’ti na ca lokiyamahājana sammatena jīvena yuttā. Aṭṭhakathāpāṭhe. Yāyati etthāti yantaṃ. Udukkhalaṃ. Yanta cakkayaṭṭhināma yanta cakkasambandhā musalayaṭṭhi. Araṇī vuccati agginibbattakatthāya katā dve sāraghaṭikā. Adharāraṇī nāma heṭṭhāraṇī. Uttarāraṇī nāma uddhāraṇī. ‘‘Sallamivā’’ti kaṇḍoviya. ‘‘Sūlamivā’’ti vijjhanakadaṇḍo viya. ‘‘Āturāviyā’’ti tehisallasūlehi viddhagilānā viya. Ayathābhucca nimittaṃ nāma ayathābhūtaṃ sattapuggalādinimittaṃ. ‘‘Vanamigo viyā’’ti tiṇa rūpe purisa saññālābho vanamigo viya. ‘‘Aṅgārakāsuyaṃ’’ti aṅgārakūpe. ‘‘Nānāvidhupaddava nimittato’’ti nānāvidhānaṃ upaddavānaṃ uppatti paccayato. ‘‘Vanamakkaṭo viyā’’ti vanavānaro viya. Dukkhena damanaṃ assāti duddamano. ‘‘Assakhaḷuṅko’’ti duṭṭha asso. ‘‘Yattha kāmanipātito’’ti yasmiṃ yasmiṃ ārammaṇe patituṃ kāmeti icchati, tattha tattha nipātito. Puggalavase [Pg.244] avattitvā ārammaṇesu yadicchakaṃ nipatanatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Raṅganaṭo viyā’’ti samajjanaṭako viya. Sabhāvato atthi saṃvijjatīti santo. Tathoti ca avitathoti ca atthato ekaṃ. Añño pakāro aññathā. Natthi aññathā assāti anaññathaṃ. Dukkhadukkhaṃ nāma kāyikadukkha cetasikadukkhaṃ. ‘‘Kammajānaṃ’’ti vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ. ‘‘Uppattiyā’’ti uppādatthāya. ‘‘Pagevā’’ti puretarameva. ‘‘Uppannaṃ pī’’ti uppannampi cakkhu. ‘‘Pavattiyā’’ti santānaṭṭhitiyā ṭhitatthāya. ‘‘Paṭijaggana dukkhaṃ’’ti sodhana dukkhaṃ. Paccayavekallaṃ nāma āhāracchedādikaṃ. Nanu bhijjanabhayena pageva paccayasampādanaṃ nāma saṅkhāra dukkhameva siyāti. Saccaṃ. Idha pana āsanne bhijjananimittaṃ disvā kataṃ paccaya sampādanaṃ adhippetaṃ. ‘‘Rakkhāvaraṇagutti saṃvidhāna dukkhaṃ’’ti nānābhayato rakkhaṇassa ca āvaraṇassa ca gopanassa ca saṃvidhāna dukkhaṃ. ‘‘Tadubhayena saheva sijjhatī’’ti kasigorakkhādīni saṅkhāra kammāni vā rakkhāvaraṇa guttisaṃ vidhānādīnivā karontānaṃ taṃ dukkha dukkhaṃ tadubhayena dukkhena saheva sijjhati. ‘‘Tesaṃ’’ti cakkhādīni assādentānaṃ na muccatīti sambandho. ‘‘Pavatti nirodha bhūtassā’’ti pavattiyā nirodha bhūtassa. ‘‘Taṃ pajahati yevā’’ti taṃ lobhaṃ pajahatiyeva. ‘‘Yāvadevā’’ti uparimapariyantena. Ahaṃ asmīti pavatto māno asmimāno. Tassa samugghātanaṃ samucchindanaṃ. ‘‘Pariññātesū’’ti tesu anusayitāya taṇhāya pahānavasena pariññātesu. ‘‘Tabbiparītena panā’’ti tato viparītena pana. Asmimānassa anadhiṭṭhānabhūtātiādi atthena. Anindriyabaddha dhammā nāma pathavīpabbatādīsu pavattā rūpa dhammā.

ក្នុងធាតុសង្គហៈ។ ពាក្យថា «អត្តនោ ឯវ សភាវំ» គួរប្រកបថា «អត្តនោ សភាវំ ឯវ» (នូវសភាវៈរបស់ខ្លួនពិតៗ) ផងដែរ។ ពាក្យថា «អ៊ីហា ច ព្យាបារោ ច» បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមដោយពាក្យជាដើមថា អាត្មាអញនឹងឈានទៅមុខ នឹងថយក្រោយ និងកិច្ចការមានការឈានទៅមុខជាដើម។ ពាក្យថា «ន ច ជីវយោគា» បានដល់ មិនប្រកបដោយជីវៈ (ជីវិត) ដែលមហាជនក្នុងលោកសន្មតឡើយ។ ក្នុងអដ្ឋកថាបាឋៈ។ វត្ថុដែលគេតែងតែបុកកិនក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថា យន្ត បានដល់ ត្បាល់។ ដែលឈ្មោះថា យន្តចក្កយដ្ឋិ បានដល់ អង្រែដែលភ្ជាប់នឹងកង់យន្ត។ ឈើពីរដុំដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីបង្កើតភ្លើង ហៅថា អរណិ (ឈើកកិតភ្លើង)។ ឈើកកិតខាងក្រោម ឈ្មោះថា អធរារណិ។ ឈើកកិតខាងលើ ឈ្មោះថា ឧត្តរារណិ។ ពាក្យថា «សល្លមិវ» បានដល់ ដូចជាព្រួញ។ ពាក្យថា «សូលមិវ» បានដល់ ដូចជាឈើស្រួចសម្រាប់ចាក់។ ពាក្យថា «អាតុរាវិយ» បានដល់ ដូចជាអ្នកជំងឺដែលត្រូវមុតដោយព្រួញ និងឈើស្រួចទាំងនោះ។ និមិត្តមិនពិតប្រាកដ ឈ្មោះថា អយថាភុច្ចនិមិត្ត បានដល់ និមិត្តថាជាសត្វបុគ្គលជាដើម ដែលមិនមែនជាការពិត។ ពាក្យថា «វនមិគោ វិយ» បានដល់ ដូចជាម្រឹគព្រៃដែលសំគាល់រូបស្មៅថាជាមនុស្ស។ ពាក្យថា «អង្គារកាសុយំ» បានដល់ ក្នុងរណ្តៅរងើកភ្លើង។ ពាក្យថា «នានាវិធុបទ្ទវ និមិត្តតោ» បានដល់ ព្រោះជាបច្ច័យនៃការកើតឡើងនៃឧបទ្រពផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «វនមក្កដោ វិយ» បានដល់ ដូចជាស្វាព្រៃ។ សត្វដែលគេទូន្មានបានដោយលំបាក ឈ្មោះថា ទុទ្ទមនៈ។ ពាក្យថា «អស្សខឡុង្កោ» បានដល់ សេះកាច។ ពាក្យថា «យត្ថ កាមនិបាតិតោ» បានដល់ ការធ្លាក់ចុះក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ដែលខ្លួនចង់ធ្លាក់ចុះ។ មានន័យថា មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃបុគ្គលឡើយ តែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយតាមចិត្តចង់។ ពាក្យថា «រង្គនដោ វិយ» បានដល់ ដូចជាអ្នករាំក្នុងរោងមហោស្រព。 ធម៌ដែលមានពិត ប្រាកដដោយសភាវៈ ឈ្មោះថា សន្តៈ។ ពាក្យថា «តថៈ» និង «អវិតថៈ» មានអត្ថន័យតែមួយ។ អាការៈផ្សេង ឈ្មោះថា អញ្ញថា។ ភាពមិនប្លែកទៅជាយ៉ាងដទៃ ឈ្មោះថា អនញ្ញថៈ។ ទុក្ខទុក្ខៈ បានដល់ ទុក្ខផ្លូវកាយ និងទុក្ខផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា «កម្មជានំ» បានដល់ វិបាកខន្ធ និងកដត្តារូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ឧប្បត្តិយា» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកើតឡើង។ ពាក្យថា «បគេវ» បានដល់ ជាមុនបង្អស់។ ពាក្យថា «ឧប្បន្នំ បិ» បានដល់ សូម្បីតែចក្ខុដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «បវត្តយា» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅនៃសន្តាន។ ពាក្យថា «បដិជគ្គន ទុក្ខំ» បានដល់ ទុក្ខក្នុងការថែទាំ។ ភាពខ្វះខាតបច្ច័យ ឈ្មោះថា បច្ចយវេកល្លៈ មានការដាច់អាហារជាដើម។ សួរថា ការរៀបចំបច្ច័យទុកជាមុន ព្រោះខ្លាចការបែកធ្លាយ មិនមែនជាសង្ខារទុក្ខទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការរៀបចំបច្ច័យដែលធ្វើឡើងព្រោះបានឃើញនិមិត្តនៃការបែកធ្លាយនៅជិតបង្កើយ។ ពាក្យថា «រក្ខាវរណគុត្តិ សំវិធាន ទុក្ខំ» បានដល់ ទុក្ខក្នុងការចាត់ចែងការការពារ ការបិទបាំង និងការថែរក្សាអំពីភ័យផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «តទុភយេន សហែវ សិជ្ឈតិ» បានដល់ ទុក្ខទុក្ខៈនោះ តែងសម្រេចជាមួយគ្នានឹងទុក្ខទាំងពីរនោះ ដល់អ្នកដែលធ្វើនូវសង្ខារកម្មមានការធ្វើស្រែ និងការចិញ្ចឹមសត្វជាដើម ឬការចាត់ចែងការការពារ ការបិទបាំង និងការថែរក្សាជាដើម។ ពាក្យថា «តេសំ» មានការទាក់ទងថា មិនរួចផុតចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រេកអរនឹងចក្ខុជាដើម។ ពាក្យថា «បវត្តិ និរោធ ភូតស្ស» បានដល់ នៃធម៌ដែលជាការរលត់ទៅនៃបវត្តៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ)។ ពាក្យថា «តំ បជហតិ យេវ» បានដល់ តែងលះបង់នូវលោភៈនោះឯង។ ពាក្យថា «យավទេវ» បានដល់ ដោយកំណត់ត្រឹមថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត។ មានះដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «អាត្មាអញមាន» ឈ្មោះថា អស្មិមានះ។ ការដកឡើងនូវអស្មិមានះនោះ ឈ្មោះថា ការកាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា «បរិញ្ញាតេសុ» បានដល់ កាលបើធម៌ទាំងនោះត្រូវបានកំណត់ដឹងហើយ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវតណ្ហាដែលដេកត្រាំក្នុងធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «តព្វិបរីតេន បន» បានដល់ ផ្ទុយទៅវិញអំពីធម៌នោះ។ ដោយអត្ថជាដើមថា មិនមែនជាទីតាំងនៃអស្មិមានះ។ ធម៌ដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា អនិន្ទ្រិយពទ្ធធម៌ បានដល់ រូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផែនដី និងភ្នំជាដើម។


Satte anukkaṇṭhamāne karotīti sambandho. ‘‘Itī’’ti tasmā. Tesaṃ sattānaṃ. Dujjaho nāma natthi. Tasmā lobhoyeva dukkhasamudayāriya saccaṃ nāmāti yojanā. Sāsavā kusalā kusala dhammā samudayasaccaṃ nāma, dukkha saccabhūtānaṃ vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ samudayattā saṃvaḍḍhanattā. Mūlabhāvena vuttā [Pg.245] ‘avijjā paccayā saṅkhārā’tiādīsu. ‘‘Nandanasadisaṃ’’ti devaloke nandanavanuyyānasadisaṃ. ‘‘Ādipabhavapadhānabhūtā’’ti dukkha dhammānaṃ ādibhūtā, pabhavabhūtā, padhānabhūtā. ‘‘Pabhavabhūtā’’ti ca pathamuppattihetubhūtā. ‘‘Tesaṃ’’ti dukkha dhammānaṃ.

មានការទាក់ទងថា ធ្វើសត្វទាំងឡាយមិនឲ្យនឿយណាយ។ ពាក្យថា «ឥតិ» បានដល់ ព្រោះហេតុនោះ។ នៃសត្វទាំងឡាយនោះ។ ដែលឈ្មោះថា លះបង់បានដោយកម្រ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបពាក្យថា លោភៈនោះឯង ឈ្មោះថា ទុក្ខសមុទយអរិយសច្ចៈ។ ធម៌ជាកុសល និងអកុសលដែលប្រកបដោយអាសវៈ ឈ្មោះថា សមុទយសច្ចៈ ព្រោះជាហេូតឲ្យកើតឡើង និងចម្រើនឡើងនៃវិបាកខន្ធ និងកដត្តារូបទាំងឡាយ ដែលជាទុក្ខសច្ចៈ។ ដែលទ្រង់សម្តែងដោយភាពជាឫសគល់ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា» (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ)។ ពាក្យថា «នន្ទនសទិសំ» បានដល់ ដូចជាសួននន្ទនវ័នក្នុងទេវលោក។ ពាក្យថា «អាទិបភវបធានភូតា» បានដល់ ជាធម៌ដំបូង ជាប្រភព និងជាប្រធាននៃទុក្ខធម៌ទាំងឡាយ។ និងពាក្យថា «បភវភូតា» បានដល់ ជាហេតុនៃការកើតឡើងមុនដំបូង។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ នៃទុក្ខធម៌ទាំងឡាយនោះ។


‘‘Katthacī’’ti kāmabhavādīsu kismiñcibhave. ‘‘Kadācī’’ti atītādikālesu kismiñcikāle. ‘‘Kesañcī’’ti devamanussādīsu sattesu kesañcisattānaṃ. ‘‘Kutocī’’ti bahūsukāraṇesu kutocikāraṇā. ‘‘Kathañcī’’ti kenacipakārena.

ពាក្យថា «កត្ថចិ» បានដល់ ក្នុងភពណាមួយ មានកាមភពជាដើម។ ពាក្យថា «កទាចិ» បានដល់ ក្នុងកាលណាមួយ មានអតីតកាលជាដើម。 ពាក្យថា «កេសញ្ចិ» បានដល់ នៃសត្វទាំងឡាយណាមួយ មានទេវតា និងមនុស្សជាដើម។ ពាក្យថា «កុតោចិ» បានដល់ អំពីហេតុណាមួយ ក្នុងហេតុទាំងឡាយជាច្រើន។ ពាក្យថា «កថញ្ចិ» បានដល់ ដោយប្រការណាមួយ។


‘‘Pariṇāmo’’ti pariṇamanaṃ aññathābhāvo. ‘‘Taṃ samaṅgīnaṃ’’ti tehi cakkhādīhi samaṅgīnaṃ puggalaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Ādittaṃ’’tiādīpitaṃ samujjalantaṃ. ‘‘Kenā’’ti karaṇabhūtena kena agginā. Tathā ariyamaggo vipariṇāma dhammo ca hoti. Sovipariṇāma dukkhenapi puggalaṃ bhusaṃ pīḷetiyevāti yojanā. ‘‘Nā’’ti na siyā. Samanaṃ vūpasamanaṃ santi. Sabbadukkhānaṃ santīti viggaho. Sabbaṃ vaṭṭadukkhanti sambandho. ‘‘Tassā’’ti ariyamaggassa. ‘‘Pavattamānā cā’’ti santatiṭhitivasena vattamānā ca. ‘‘Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ’’ti soka parideva dukkha domanassupāyāsānaṃ pavattivasena mahantaṃ pariḷāha dukkhaṃ. Nibbānassa anuppāda dhammattā uppādatthāya paccayo nāma natthi. Tathā appavatti dhammattā pavattatthāya. Sampāpuṇitabbattā pana sampāpanatthāya paccayo atthīti āha ‘‘sampāpaka paccayābhisaṅkharaṇalesaṃ’’ti. Sampāpaka paccayā nāma ariya maggo ca tassa paccayā ca.

ពាក្យថា «បរិណាមោ» បានដល់ ការប្រែប្រួល ភាពប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ។ ពាក្យថា «តំ សមង្គីនំ» បានដល់ បុគ្គលដែលប្រកបព្រមដោយចក្ខុជាដើមទាំងនោះ។ ក្នុងបាលីបាឋៈ។ ពាក្យថា «អាដិត្តំ» បានដល់ ដែលភ្លឺរន្ទាល ភ្លឺស្វាងឡើង។ ពាក្យថា «កេនា» បានដល់ ដោយភ្លើងណាដែលជាគ្រឿងធ្វើ។ យ៉ាងនោះដែរ អរិយមគ្គ ក៏ជាធម៌មានការប្រែប្រួលជាធម្មតា។ ការប្រកបពាក្យថា អរិយមគ្គនោះ តែងបៀតបៀនបុគ្គលយ៉ាងខ្លាំង សូម្បីដោយវិបរិណាមទុក្ខ ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «នា» បានដល់ មិនគួរមានឡើយ។ សមនៈ គឺការស្ងប់រំងាប់ សន្តិ។ ការវិភាគពាក្យថា ការស្ងប់រំងាប់នៃទុក្ខទាំងពួង ឈ្មោះថា សន្តិ។ មានការទាក់ទងថា វដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា «តស្សា» បានដល់ នៃអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា «បវត្តមានា ចា» បានដល់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតាំងនៅនៃសន្តតិ។ ពាក្យថា «មហន្តំ បរិឡាហទុក្ខំ» បានដល់ ទុក្ខគឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃសោកៈ បរិទេវៈ ទុក្ខៈ ទោមនស្សៈ និងឧបាយាសៈ។ ព្រោះព្រះនិព្វានជាធម៌មិនមានការកើតឡើង ហេតុនោះ បច្ច័យដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកើតឡើង មិនមានឡើយ។ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះព្រះនិព្វានជាធម៌មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ បច្ច័យដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រព្រឹត្តទៅ ក៏មិនមានដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែព្រះនិព្វានជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីដល់ ហេតុនោះ បច្ច័យដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការឲ្យដល់ ទើបមាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សម្បាបក បច្ចយាភិសង្ខរណលេសំ»។ បច្ច័យជាគ្រឿងឲ្យដល់ ឈ្មោះថា សម្បាបកបច្ច័យ បានដល់ អរិយមគ្គ និងបច្ច័យនៃអរិយមគ្គនោះ។


Bhavābhavasaṅkhātassa dukkhakkhandhassāti sambandho. ‘‘Tadevā’’ti taṃ dukkhakkhandhaṃ eva. Anupunappunaṃ padīyate anuppadānaṃ. ‘‘Niyyātanaṭṭho’’ti handa gaṇhāti sampaṭicchāpanaṭṭho. ‘‘Tato’’ti vaṭṭadukkhato. ‘‘Muccanūpāyassā’’ti dānasīlanikkhamādikassa muccanūpāyassa. ‘‘Nissaraṇavimuttiyā’’ti nissaraṇa saṅkhātāya vimuttiyā. Saṅkhāra dukkhassa abhāvaṭṭho. ‘‘Sammohassa pahānavasenā’’ti etena idha dassanaṃ nāma ito paṭṭhāya catūsu saccesu asammoha bhāvapatti eva ālokapatti eva vuccatīti dasseti[Pg.246]. Tenāha ‘‘paṭivijjhanaṭṭho’’ti. Taṇhāya dāso taṇhādāso. Taṇhādāsassa bhāvo taṇhādāsabyaṃ. Paravasato vimuttivasena aparādhīnatā bhujissabhāvo nāma. Lokiyamaggāhi taṇhādāsabyaṃ nātivattanti. Taṇhāvasaṃ pūrayamānā taṇhāvisayaṃ vipākaṃ janenti. Ayaṃ ariyamaggo eva taṇhāya anārammaṇabhāve ṭhito taṇhādāsabyaṃ ativattati. Taṇhāvasaṃ bhindamāno taṇhāya avisayaṃ vipākaṃ janetīti adhippāyo. ‘‘Dukkhamuttiyā’’ti dukkhato muccanatthaṃ. ‘‘Dukkhavaḍḍhiyā’’ti dukkhavaḍḍhanatthāya. Sesamettha subodhaṃ. ‘‘Khayavirāga nirodha bhūto’’ti ettha kilesa dhammānaṃ virajjanaṃ vigamanaṃ antaradhānaṃ virāgo. ‘‘Anattha padānī’’ti ahitapadāni. Bhayādīnavapadāni. ‘‘Dvārachakkaārammaṇa chakkabhedenā’’ti dvārachakkaṃ dhammārammaṇaṃ hoti. Evaṃsati, ārammaṇa chakkanti na vattabbaṃ dhammārammaṇassa visuṃ gahitattāti. No navattabbaṃ. Kasmā, dvārachakkato sesānaṃ dhammārammaṇānaṃ atthitāyāti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Parato ‘‘etthapī’’tiādīsu esevanayoti.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា នៃគំនរទុក្ខដែលរាប់ថាជាភពតូចនិងភពធំ។ បទថា «Tadevā» សេចក្តីថា នូវគំនរទុក្ខនោះឯង។ ការឲ្យរឿយៗ ឈ្មោះថា អនុប្បទាន។ បទថា «Niyyātanaṭṭho» សេចក្តីថា មានន័យថាប្រគល់ឲ្យ គឺមានន័យថាឲ្យទទួលយក។ បទថា «Tato» សេចក្តីថា ចាកវដ្តទុក្ខ។ បទថា «Muccanūpāyassa» សេចក្តីថា នៃឧបាយជាគ្រឿងរួចផុត មានទាន សីល និងនេក្ខម្មៈជាដើម។ បទថា «Nissaraṇavimuttiyā» សេចក្តីថា នៃវិមុត្តិដែលរាប់ថាជានិស្សរណៈ មានន័យថាជាសភាវៈមិនមានសង្ខារទុក្ខ។ បទថា «Sammohassa pahānavasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការលះបង់សេចក្តីវង្វេង ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ទស្សនៈ សំដៅយកការដល់នូវសភាវៈមិនវង្វេង គឺការដល់នូវពន្លឺក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ចាប់តាំងពីពេលនេះទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paṭivijjhanaṭṭho» (មានន័យថាការចាក់ធ្លុះ)។ ជនអ្នកជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហា ឈ្មោះថា តណ្ហាទាសៈ។ ភាពជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហា ឈ្មោះថា តណ្ហាទាសភាព។ ភាពមិនចំណុះនឹងអ្នកដទៃ ព្រោះរួចផុតពីអំណាចរបស់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា ភុជិស្សភាព។ ព្រោះថាលោកិយមគ្គទាំងឡាយ មិនអាចកន្លងផុតភាពជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហាបានឡើយ។ កាលបំពេញតាមអំណាចនៃតណ្ហា តែងបង្កើតផលដែលជាវិស័យនៃតណ្ហា។ ចំណែកឯអរិយមគ្គនេះឯង ឋិតនៅក្នុងសភាវៈមិនមានតណ្ហាជាអារម្មណ៍ ទើបកន្លងផុតភាពជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហាបាន។ កាលបំផ្លាញអំណាចនៃតណ្ហា តែងបង្កើតផលដែលមិនមែនជាវិស័យនៃតណ្ហា នេះជាអធិប្បាយ។ បទថា «Dukkhamuttiyā» សេចក្តីថា ដើម្បីរួចផុតចាកទុក្ខ។ បទថា «Dukkhavaḍḍhiyā» សេចក្តីថា ដើម្បីចម្រើនទុក្ខ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ បទថា «Khayavirāganirodhabhūto» ក្នុងបទនោះ ការប្រាសចាក ការវិនាសទៅ និងការបាត់បង់ទៅនៃកិលេសធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិរាគៈ។ បទថា «Anatthapadāni» សេចក្តីថា ធម៌ដែលមិនជាប្រយោជន៍ គឺធម៌ដែលនាំមកនូវភ័យនិងទោស។ បទថា «Dvārachakkaārammaṇachakkabhedena» សេចក្តីថា ទ្វារទាំង ៦ តែងមានធម្មារម្មណ៍។ កាលបើដូច្នោះ មិនគួរពោលថា អារម្មណឆក្កៈ (អារម្មណ៍ ៦) ឡើយ ព្រោះធម្មារម្មណ៍ត្រូវបានកាន់យកដោយឡែកហើយ។ មិនមែនជាមិនគួរពោលនោះទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមាននៃធម្មារម្មណ៍ដែលសេសសល់ពីទ្វារទាំង ៦ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «Ettha ca»។ ក្នុងបទជាដើមថា «Etthapi» ខាងមុខ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។


Sabbasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

សព្វសង្គហានុទីបនា ចប់ហើយ។


Samuccayasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā.

សមុច្ចយសង្គហទីបនីអនុទីបនា ចប់ហើយ។


8. Paccayasaṅgahaanudīpanā

៨. បច្ចយសង្គហអនុទីបនា


166. Yehipakārehi [Pg.247] yathā. Tesaṃ vibhāgo taṃ vibhāgo. Ayañcaniddeso ekasesaniddeso, vicchālopaniddesovāti dassetuṃ ‘‘tesaṃ’’tiādimāha. Na sameti. Gāthāyaṃ ‘yesaṃ’tiādinā tīhi-ya-saddehi dassitānaṃ tiṇṇaṃ atthānaṃ-ta-saddattha sambhavato. Ta-saddatthānañca anusandhiyaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattabbato. ‘‘Samuppajjatī’’ti suṭṭhu paripuṇṇaṃ katvā uppajjati, pātubhavati. ‘‘Avinā’’ti avinā hutvā. ‘‘Sahajāta dhammehī’’ti avijjā paccayā saṅkhārātiādīsu saṅkhārādīnaṃ sahajāta dhammehi saheva uppajjanaṃ. ‘‘Kalāpavasenā’’ti suddha dhamma kalāpavasena. ‘‘Sāmañña lakkhaṇaṃ’’ti sādhāraṇa lakkhaṇaṃ. ‘‘Attho’’ti idappaccayatā saddassa attho. ‘‘Ayamattho paṭikkhitto’’ti ‘samuppajjanaṃ samuppādo’ti ayaṃbhāvasādhanattho paṭikkhitto. ‘‘Ayamevā’’ti ayaṃ bhāvasādhanattho eva. Jarāmaraṇaṃ sambhavatīti yojanā. ‘‘Uppādāvā tathāgatānaṃ’’ti sammāsambuddhānaṃ uppādevā sati. ‘‘Anuppādāvā’’ti anuppādevā sati. ‘‘Ṭhitāva sādhātū’’ti jātiyā sati jarāmaraṇassa pavattisabhāvo loke ṭhitoyeva. Katamā pana sādhātūti āha ‘‘dhammaṭṭhitatā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti kenaci akatā sabhāvaṭṭhitatā. ‘‘Dhammaniyāmatā’’ti sabhāvaniyāmatā. ‘‘Tatra tathatā’’ti tasmiṃ sāmaññalakkhaṇe saṅkhata dhammānaṃ tathatā. Sāmañña lakkhaṇameva paṭiccasamuppādo nāmāti dasseti, na avijjādiko paccaya dhammo. Kasmā, tehi vacanehi dhammaniyāmatā mattassa dassitattā. Avijjādīnaṃ dhamma sarūpānaṃ adassitattā. ‘‘Dhammaniyāmatāmattaṃ’’ti ca yathā vuttasāmañña lakkhaṇameva vuccati. Yadi bhāvasādhanaṃ iccheyya, bhāvasādhanaṃ nāma katturahitaṃ bhaveyya. Katturahite ca sati, kathaṃ paṭicca kriyāya samānakattukatā labbhati. Aladdhe ca samānakattukatte kathañca pubbakāletvā [Pg.248] paccayasambhavoti. Ayaṃ bhāvasādhanaṃ icchantassa byañjanayuttivirodho. Taṃ pariharanto na cetthātiādimāha. Gambhīrocānanda paṭiccasamuppādo gambhīrāva bhāsocāti bhagavatā vuttaṃ. Bhāvasādhane ca kate uppajjana kriyāmattaṃ nāma visuṃ eko dhammo na hotīti kathaṃ taṃ gambhīraṃ siyāti. Ayaṃ bhāvasādhanaṃ icchantassa gambhīravacana virodho. Taṃ pariharanto ‘‘saṅkhata dhammesu cā’’tiādimāha. Api ca saṅkhata lakkhaṇaṃ nāma saṅkhata dhammatopi gambhīraṃ hoti. Tathāhi cittaṃ nāma saṅkhata dhammo. Tañca atthi mecittaṃ nāmāti sattānaṃ pākaṭaṃ hoti. Tassa pana aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ apākaṭaṃ hoti suṭṭhu santatiyā paṭicchannaṃ. Tathā vedanā nāma sukhāvā dukkhāvā saṅkhata dhammo. Sā ca atthi mevedanāti sattānaṃ pākaṭā hoti. Tassā pana aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ apākaṭaṃ hoti suṭṭhu santatiyā paṭicchannaṃ. Evaṃ sesesu nāmadhammesu ca rūpadhammesu ca. Yato sattasu visuddhīsu saṅkhata dhamma vavatthāna saṅkhātaṃ diṭṭhivisuddhiñāṇañca avijjādipaccaya pariggaha saṅkhātaṃ kaṅkhāvitaraṇa visuddhiñāṇañca pathamaṃ sampādetvā pacchā dasavidhāni saṅkhata lakkhaṇānupassanā ñāṇāni sampādetabbāni hontīti. Yathā ca aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ saṅkhata dhammato gambhīraṃ hoti. Tathā idampi paṭiccasamuppāda saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ saṅkhata dhammato gambhīraṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

១៦៦. បទថា «Yehi pakārehi» សេចក្តីថា ដោយប្រការទាំងឡាយណា គឺ យ៉ាងណា។ ការចែកនូវធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា តំវិភាគៈ (ការចែកនូវធម៌ទាំងនោះ)។ ដើម្បីបង្ហាញថា និទ្ទេសនេះជាឯកសេសនិទ្ទេស ឬជាវិច្ឆាលោបនិទ្ទេស លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «Tesaṃ»។ មិនសមស្របគ្នាឡើយ ព្រោះថា សេចក្តីនៃ ត-សព្ទ អាចមានបានក្នុងអត្ថទាំង ៣ ដែលសម្តែងដោយ យ-សព្ទ ទាំង ៣ មានបទថា «Yesaṃ» ជាដើមក្នុងគាថា និងព្រោះសេចក្តីនៃ ត-សព្ទ ទាំងឡាយនោះ ត្រូវពោលដោយធ្វើការតភ្ជាប់ឲ្យពេញលេញ។ បទថា «Samuppajjati» សេចក្តីថា កើតឡើងដោយពេញលេញល្អ គឺប្រាកដឡើង។ បទថា «Avinā» សេចក្តីថា ដោយមិនប្រាសចាក។ បទថា «Sahajātadhammehi» សេចក្តីថា ការកើតឡើងជាមួយគ្នានៃសង្ខារជាដើម ជាមួយនឹងសហជាតធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងបទជាដើមថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ។ បទថា «Kalāpavasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃគំនរធម៌សុទ្ធសាធ។ បទថា «Sāmaññalakkhaṇaṃ» សេចក្តីថា លក្ខណៈទូទៅ។ បទថា «Attho» សេចក្តីថា ជាអត្ថនៃសព្ទថា ឥទប្បច្ចយតា។ បទថា «Ayam attho paṭikkhitto» សេចក្តីថា អត្ថជាភាវសាធនៈថា «ការកើតឡើងព្រម ឈ្មោះថា សមុប្បាទ» នេះ ត្រូវបានបដិសេធហើយ។ បទថា «Ayameva» សេចក្តីថា គឺអត្ថជាភាវសាធនៈនេះឯង។ មានការប្រកបសេចក្តីថា ជរានិងមរណៈរមែងកើតឡើង។ បទថា «Uppādā vā tathāgatānaṃ» សេចក្តីថា ទោះបីព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយកើតឡើងក្តី បទថា «Anuppādā vā» សេចក្តីថា ឬមិនកើតឡើងក្តី។ បទថា «Ṭhitā va sā dhātu» សេចក្តីថា កាលបើជាតិមានហើយ សភាវៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃជរានិងមរណៈ តែងឋិតនៅជាធម្មតាក្នុងលោក។ ចុះធាតុនោះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «Dhammaṭṭhitatā»។ ក្នុងបទនោះ បទថា «Dhammaṭṭhitatā» សេចក្តីថា ភាពជាសភាវៈឋិតនៅដែលគ្មាននរណាធ្វើឡើង។ បទថា «Dhammaniyāmatā» សេចក្តីថា ភាពជានិយាមនៃសភាវៈ។ បទថា «Tatra tathatā» សេចក្តីថា ភាពជាយ៉ាងនោះនៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងសាមញ្ញលក្ខណៈនោះ។ បង្ហាញថា សាមញ្ញលក្ខណៈនោះឯង ឈ្មោះថា បដិច្ចសមុប្បាទ មិនមែនបច្ចយធម៌មានអវិជ្ជាជាដើមនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះពាក្យទាំងនោះ បង្ហាញត្រឹមតែធម្មនិយាមភាពប៉ុណ្ណោះ មិនបានបង្ហាញនូវតួសភាវធម៌មានអវិជ្ជាជាដើមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Dhammaniyāmatāmattaṃ» នេះ សំដៅយកតែសាមញ្ញលក្ខណៈដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើចង់បានភាវសាធនៈ ភាវសាធនៈនោះ ត្រូវតែមិនមានកត្តា (អ្នកធ្វើ)។ កាលបើមិនមានកត្តាហើយ តើធ្វើដូចម្តេចនឹងបាននូវភាពជាសមានកត្តា (មានកត្តាតែមួយ) នៃកិរិយាដែលអាស្រ័យគ្នា? កាលបើមិនបាននូវភាពជាសមានកត្តាហើយ តើធ្វើដូចម្តេចនឹងមានបច្ច័យកើតឡើងដោយ ត្វា-បច្ច័យ ក្នុងកាលមុនបាន? នេះជាការផ្ទុយគ្នានឹងយុត្តិផ្នែកព្យញ្ជនៈ សម្រាប់អ្នកដែលចង់បានភាវសាធនៈ។ ដើម្បីដោះស្រាយសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «Na cettha»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទនេះជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅប្រាកដឡើងផង»។ កាលបើធ្វើជាភាវសាធនៈហើយ ត្រឹមតែកិរិយានៃការកើតឡើង មិនមែនជាធម៌មួយដោយឡែកទេ តើធម៌នោះនឹងជ្រាលជ្រៅដូចម្តេចបាន? នេះជាការផ្ទុយគ្នានឹងព្រះតម្រាស់ដែលសម្តែងពីភាពជ្រាលជ្រៅ សម្រាប់អ្នកដែលចង់បានភាវសាធនៈ។ ដើម្បីដោះស្រាយសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «Saṅkhata dhammesu ca»។ ម៉្យាងទៀត សង្ខតលក្ខណៈ តែងជ្រាលជ្រៅជាងសង្ខតធម៌ទៅទៀត។ ពិតណាស់ ចិត្ត ឈ្មោះថា សង្ខតធម៌។ ចិត្តនោះ តែងប្រាកដដល់សត្វទាំងឡាយថា «ចិត្តរបស់យើងមាន»។ ប៉ុន្តែ សង្ខតលក្ខណៈដែលរាប់ថាជាអនិច្ចភាពនៃចិត្តនោះ មិនប្រាកដឡើយ ព្រោះត្រូវបានបិទបាំងយ៉ាងជិតដោយសន្តតិ (ការតភ្ជាប់គ្នា)។ ដូចគ្នាដែរ វេទនា ទោះជាសុខឬទុក្ខក្តី ឈ្មោះថា សង្ខតធម៌។ វេទនានោះ តែងប្រាកដដល់សត្វទាំងឡាយថា «វេទនារបស់យើងមាន»។ ប៉ុន្តែ សង្ខតលក្ខណៈដែលរាប់ថាជាអនិច្ចភាពនៃវេទនានោះ មិនប្រាកដឡើយ ព្រោះត្រូវបានបិទបាំងយ៉ាងជិតដោយសន្តតិ។ ក្នុងនាមធម៌និងរូបធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវិសុទ្ធិទាំង ៧ បុគ្គលត្រូវញ៉ាំងទិដ្ឋិវិសុទ្ធិញាណដែលរាប់ថាជាការកំណត់ដឹងសង្ខតធម៌ និងកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិញាណដែលរាប់ថាជាការកំណត់កាន់យកបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើម ឲ្យសម្រេចជាមុនសិន ទើបត្រូវញ៉ាំងសង្ខតលក្ខណានុបស្សនាញាណ ១០ ប្រការ ឲ្យសម្រេចជាខាងក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត សង្ខតលក្ខណៈដែលរាប់ថាជាអនិច្ចភាព ជ្រាលជ្រៅជាងសង្ខតធម៌យ៉ាងណា សង្ខតលក្ខណៈដែលរាប់ថាជាបដិច្ចសមុប្បាទនេះ ក៏ជ្រាលជ្រៅជាងសង្ខតធម៌យ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបចុះ។


‘‘Tabbhāvabhāvībhāvo’’ti ettha bhavati saṃvijjatīti bhāvo. So so avijjādiko bhāvo tabbhāvo. Tabbhāve bhavanti sambhavanti sīlenāti tabbhāvabhāvino. Saṅkhārādayo. ‘‘Bhāvo’’ti uppattikāraṇaṃ. Tabbhāvabhāvīnaṃ bhāvoti tabbhāvabhāvi bhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘tasmiṃ tasmiṃ’’tiādimāha. Api ca ‘‘bhāvo’’ti vijjamānatā vuccati. Tassa tassa paccaya dhammassa bhāvoti tabbhāvo. Tabbhāve sati bhavanti sambhavanti dhammatāyāti tabbhāvabhāvino. Tesaṃ bhāvotipi yujjatiyeva. ‘‘Hetvādi paccaya sattiniyāmaṃ’’ti hetupaccayo, ārammaṇa paccayo, tiādīsu hetusadda ārammaṇa saddādayo lobhādīnaṃ rūpārammaṇādīnañca [Pg.249] dhammānaṃ taṃ taṃ paccaya sattivisesaṃ dīpenti. Tesañca so so paccaya sattiviseso visuṃ dhammaniyāmo hoti, evaṃ hetvādi paccayasattiniyāmaṃ nivatteti. ‘‘Tathā tathā’’ti mūlaṭṭhagocaravisayaṭṭhādikena tena tena paccayākārena. So hi vuccatīti sambandho. ‘‘Paccaya dhammuddhāra matte aṭhatvā’’ti paccaya dhammānaṃ nāma saññāvasena uddharaṇamattaṃ akatvāti adhippāyo. ‘‘Āhaccā’’ti āhanitvā taṃ taṃ paccayasatti visesaṃ pāpetvāti attho. Tenāha ‘‘matthakaṃ pāpetvā’’ti. Paccayasatti viseso hi hetuphaladīpane tato uttari vattabba kiccābhāvato matthakaṃ nāma hotīti. ‘‘Anosakkamānā’’ti anivattamānā. ‘‘Etāyā’’ti paccaya sattiyā. Papañcente ācariye.

បទថា «Tabbhāvabhāvībhāvo» ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «Bhāvo» សេចក្តីថា រមែងមាន គឺមានប្រាកដ។ សភាវៈមានអវិជ្ជាជាដើមនោះៗ ឈ្មោះថា តព្ភាវៈ (សភាវៈនោះ)។ ធម៌ទាំងឡាយណា តែងមាន គឺកើតឡើងដោយជាប្រក្រតី ក្នុងកាលដែលតព្ភាវៈនោះមាន ធម៌ទាំងឡាយនោះ (មានសង្ខារជាដើម) ឈ្មោះថា តព្ភាវភាវី។ បទថា «Bhāvo» សេចក្តីថា ហេតុជាគ្រឿងកើតឡើង។ ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនេះថា ហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយដែលជាតព្ភាវភាវី ឈ្មោះថា តព្ភាវភាវីភាវៈ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «Tasmiṃ tasmiṃ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Bhāvo» សំដៅយកភាពមានប្រាកដ។ ភាពមាននៃបច្ចយធម៌នោះៗ ឈ្មោះថា តព្ភាវៈ។ កាលបើភាពមាននៃបច្ចយធម៌នោះមានហើយ ធម៌ទាំងឡាយរមែងមាន គឺកើតឡើងតាមធម្មតា ឈ្មោះថា តព្ភាវភាវី។ សូម្បីតែពោលថា ភាពមាននៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ក៏សមគួរដូចគ្នា។ បទថា «Hetvādipaccayasattiniyāmaṃ» សេចក្តីថា ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយមាន ហេតុបច្ច័យ អារម្មណបច្ច័យ ជាដើម ហេតុសព្ទ អារម្មណសព្ទ ជាដើម តែងសម្តែងនូវកម្លាំងបច្ច័យពិសេសនោះៗ នៃធម៌ទាំងឡាយមានលោភៈនិងរូបារម្មណ៍ជាដើម។ និងកម្លាំងបច្ច័យពិសេសនោះៗ នៃធម៌ទាំងឡាយនោះ តែងជាធម្មនិយាមដោយឡែកពីគ្នា យ៉ាងនេះ ទើបញ៉ាំងធម្មនិយាមនៃកម្លាំងបច្ច័យមានហេតុជាដើមឲ្យសម្រេច។ បទថា «Tathā tathā» សេចក្តីថា ដោយអាការៈនៃបច្ច័យនោះៗ មានភាពជាឫសគល់ និងភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះថា អាការៈនោះ លោកហៅថា...។ បទថា «Paccayadammuddhāramatte aṭhatvā» សេចក្តីថា មិនត្រឹមតែលើកឡើងនូវបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដោយអំណាចនៃឈ្មោះប៉ុណ្ណោះទេ នេះជាអធិប្បាយ។ បទថា «Āhacca» សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ គឺញ៉ាំងកម្លាំងបច្ច័យពិសេសនោះៗ ឲ្យដល់នូវ... នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Matthakaṃ pāpetvā» (ញ៉ាំងឲ្យដល់កំពូល)។ ព្រោះថាកម្លាំងបច្ច័យពិសេស ក្នុងការសម្តែងហេតុនិងផល ឈ្មោះថាដល់កំពូល ព្រោះមិនមានកិច្ចដែលត្រូវពោលក្រៅពីនោះឡើយ។ បទថា «Anosakkamānā» សេចក្តីថា មិនថយក្រោយ គឺមិនវិលត្រឡប់។ បទថា «Etāya» សេចក្តីថា ដោយកម្លាំងបច្ច័យនេះ។ កាលព្រះអាចារ្យសម្តែងសេចក្តីពិស្តារ។


Etasmā kāraṇā phalaṃ etadeva paṭicca anāgatapakkhato paccuppannapakkhaṃ āgacchati pātubbhavatīti paccayo. Uppattikāraṇaṃ pavattikāraṇañca. Tattha uppattikāraṇaṃ janakapaccayo. Pavattikāraṇaṃ upatthambhaka paccayo. ‘‘Etenā’’ti hetunā. ‘‘Kāyavacī manokammaṃ’’ti ettha ‘‘kammaṃ’’ti kriyāvuccati, gamana ṭhāna nisajjasayanādikaṃ kāyika kriyañca. Ālāpa sallāpa kathana sajjhāyana gāyanādikaṃ vācasika kriyañca. Vijānana cintana vīmaṃsanādikaṃ mānasika kriyañca. ‘‘Abhisaṅkharontī’’ti abhinipphādenti. ‘‘Etehī’’ti etehi lokiyakusalā kusala cetanā dhammehi. Api ca saṅkharonti sattā etehīti saṅkhārā. ‘‘Saṅkharontī’’ti kiṃ saṅkharonti. Attabhāvaṃ saṅkharonti. Bhavābhavaṃ saṅkharonti. Diṭṭhadhammikampi atthaṃ vā anatthaṃ vā saṅkharonti. Samparāyikampi atthaṃ vā anatthaṃ vā saṅkharontītiādinā. Cakkhumpi saṅkharonti, sotaṃpi saṅkharontītiādinā. Dassanampi saṅkharonti, savanampi saṅkharontītiādinā ca vattuṃ vaṭṭatiyeva. ‘‘Vijānātī’’ti vividhena jānāti. Bhūtenapi jānāti, abhūtenapi jānāti. ‘‘Namatī’’ti gocara visayatthāya namati. ‘‘Ruppatī’’ti kuppati, khobhati. ‘‘Phusatī’’ti saṃhanati. ‘‘Vedayatī’’ti viditaṃ karoti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ lagganavasena bhusaṃ nahati bandhati, muñcituṃ na detīti taṇhātipi yujjati. ‘‘Upādiyatī’’ti [Pg.250] daḷhaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘amuñcaggāhaṃ gaṇhātī’’ti. Bhavatīti bhavo. Upapattibhavo. Bhavanti etenāti bhavo. Kammabhavo. ‘‘Jananaṃ’’ti abhinavassa pātubbhavanaṃ. ‘‘Jīraṇaṃ’’ti abhinavabhāvato hāyanaṃ. ‘‘Socanaṃ’’ti cittasantāpanaṃ. ‘‘Paridevanaṃ’’ti rodanaṃ. ‘‘Dukkhaṃ’’ti kāyarujjanaṃ. ‘‘Domanassaṃ’’ti cittarujjanaṃ. ‘‘Visīdanaṃ’’ti bāḷhaṃ cittakilamathabhāvena virūpaṃ hutvā cittassasīdanaṃ. Thāmabalakhiyyanaṃ. Yato assāsapassāsānaṃ virūpappavattivā taṅkhaṇe sabbaso uparujjhanaṃ vā hotīti. ‘‘Kenaci sukhenā’’ti dukkhasaccato vimuttena kenaci santisukhena.

ព្រោះហេតុនោះ ផលនេះឯង អាស្រ័យ (នូវហេតុនោះ) ហើយ តែងមក តែងប្រាកដ ពីចំណែកអនាគត មកកាន់ចំណែកបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បច្ច័យ។ គឺហេតុជាទីកើតឡើងផង ហេតុជាទីប្រព្រឹត្តទៅផង។ ក្នុងហេតុទាំងពីរនោះ ហេតុជាទីកើតឡើង ឈ្មោះថា ជនកបច្ច័យ។ ហេតុជាទីប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា ឧបត្ថម្ភកបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Etenā» គឺដោយហេតុ។ ក្នុងពាក្យថា «Kāyavacī manokammaṃ» នេះ ពាក្យថា «kammaṃ» សំដៅយកកិរិយា គឺកាយកិរិយា មានការដើរ ការឈរ ការអង្គុយ និងការដេកជាដើមផង។ វចីកិរិយា មានការនិយាយ ការសន្ទនា ការពោល ការសូត្រធម៌ និងការច្រៀងជាដើមផង។ មនោកិរិយា មានការដឹងច្បាស់ ការគិត និងការពិចារណាជាដើមផង។ ពាក្យថា «Abhisaṅkharontī» គឺតែងបង្កើតឡើង។ ពាក្យថា «Etehī» គឺដោយធម៌ទាំងឡាយ គឺលោកិយកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាទាំងនេះ។ មួយវិញទៀត សត្វទាំងឡាយ តែងតាក់តែងដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា សង្ខារ។ ពាក្យថា «Saṅkharontī» តើតាក់តែងនូវអ្វី? គឺតាក់តែងនូវអត្តភាព។ តាក់តែងនូវភពតូចនិងភពធំ។ តាក់តែងនូវប្រយោជន៍ ឬមិនមែនជាប្រយោជន៍ សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ តាក់តែងនូវប្រយោជន៍ ឬមិនមែនជាប្រយោជន៍ សូម្បីក្នុងបរលោកជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត គួរពោលថា តែងតាក់តែងសូម្បីចក្ខុ តែងតាក់តែងសូម្បីសោតៈជាដើម។ និងតែងតាក់តែងសូម្បីការឃើញ តែងតាក់តែងសូម្បីការឮជាដើម។ ពាក្យថា «Vijānātī» គឺដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ដឹងតាមសេចក្តីពិតខ្លះ មិនពិតខ្លះ។ ពាក្យថា «Namatī» គឺបង្អោនទៅដើម្បីអារម្មណ៍ជាគោចរ។ ពាក្យថា «Ruppatī» គឺរំភើប ញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «Phusatī» គឺប៉ះទង្គិច។ ពាក្យថា «Vedayatī» គឺធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់។ ធម្មជាតិណា តែងចង តែងព័ន្ធទុកយ៉ាងមាំ ដោយអំណាចនៃការជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ មិនបណ្តោយឲ្យរួចទៅបាន ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា តណ្ហា ដូច្នេះក៏សមគួរ។ ពាក្យថា «Upādiyatī» គឺកាន់យកយ៉ាងមាំ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «amuñcaggāhaṃ gaṇhāti» (កាន់យកដោយការមិនលែង)។ ធម្មជាតិណា តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ភព គឺឧបបត្តិភព។ សត្វទាំងឡាយ តែងកើតឡើង ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះ ឈ្មោះថា ភព គឺកម្មភព។ ពាក្យថា «Jananaṃ» គឺការប្រាកដឡើងនៃធម៌ថ្មី។ ពាក្យថា «Jīraṇaṃ» គឺការសឹកហិនហោចចាកភាពជាធម៌ថ្មី។ ពាក្យថា «Socanaṃ» គឺការក្តៅក្រហាយចិត្ត។ ពាក្យថា «Paridevanaṃ» គឺការយំយែក។ ពាក្យថា «Dukkhaṃ» គឺការឈឺចាប់កាយ។ ពាក្យថា «Domanassaṃ» គឺការឈឺចាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា «Visīdanaṃ» គឺការស្រុតចុះនៃចិត្ត ដោយការប្រែប្រួលទៅជាសភាពអាក្រក់ ព្រោះសេចក្តីនឿយហត់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ គឺការអស់ទៅនៃកម្លាំងនិងកម្លាំងចិត្ត។ ព្រោះថា ក្នុងខណៈនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅមិនប្រក្រតីនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឬការរលត់ទៅនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដោយប្រការទាំងពួង តែងមាន។ ពាក្យថា «Kenaci sukhenā» គឺដោយសន្តិសុខណាមួយ ដែលរួចផុតចាកទុក្ខសច្ចៈ។


‘‘Dukkhappaṭicchādikā’’ti bhayaṭṭhena dukkhabhūtānaṃ tebhūmika dhammānaṃ dukkhabhāvappaṭicchādikā. ‘‘Samudayappaṭicchādikā’’ti taṇhāya dukkha samudaya bhāvappaṭicchādikā. ‘‘Nirodhappaṭicchādikā’’ti taṇhānirodhasseva dukkhanirodha bhāvappaṭicchādikā. ‘‘Maggappaṭicchādikā’’ti aṭṭhaṅgīka maggasseva dukkhanirodha maggabhāvappaṭicchādikā. Pubbanto vuccati atītekāle bhavaparamparā. Aparanto vuccati anāgate bhavaparamparā. Pubbantā paranto vuccati tadubhayaṃ. ‘‘Paṭiccasamuppādappaṭicchādikā’’ti paccuppannabhave khandhānaṃ paṭiccasamuppādappaṭicchādikā. ‘‘Suttantikanayenā’’ti abhidhammepi vibhaṅge suttanta bhājanīyaṃ nāma āgataṃ. Tena suttanta bhājanīyanayena. Sāsavā kusalā kusala cetanā saṅkhārā nāmāti yojanā. ‘‘Abhidhammanayenā’’ti vibhaṅge abhidhammabhājanīyanayena. Aṭṭhakathāpāṭhe. Avijjā kiriya dhammānaṃ neva upanissaya paccayattaṃ labhati. Kusalā kusalamūlāni kiriya dhammānaṃ na upanissaya paccayattaṃ labhantīti yojanā. Kiriya dhammā avijjāto ca kusalā kusala mūlehi ca upanissaya paccayaṃ na labhantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Paccayākāro’’ti paṭicca samuppādo. ‘‘Avijjāvirāgā’’ti avijjā vigamanato. Tesaṃpikiriya dhammānaṃ. Viññāṇādīsupi kiriya viññāṇaṃ, kiriya nāmaṃ, kiriya manāyatanaṃ, kiriyaphasso, kiriya vedanāti atthitāya ‘‘esanayo viññāṇādīsupī’’ti vuttaṃ. ‘‘Kusalā kusala vipākasampayuttaṃ’’ti kusala viññāṇa sampayuttaṃ, akusalaviññāṇasampayuttaṃ[Pg.251], vipāka viññāṇa sampayuttaṃ. ‘‘Taṃ anupapannaṃ’’ti pavattivipākaviññāṇa sahagatassa khandhattayassa taṃ sahajātassa cittajarūpassa ca avasiṭṭhattā taṃ na sampannaṃti attho. Tattha hi viññāṇapade pavattivasena dvattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ viññāṇaṃ nāmāti vuttaṃ. Evañcasati, nāma rūpapadepi pavattivasena tadubhayaṃ pavattiviññāṇasahagataṃpi gahetabbamevāti. ‘‘Taṃ taṃ viññāṇa sampayuttā’’ti paṭisandhiviññāṇa pavatti viññāṇasampayuttā. ‘‘Taṇhupādānānipākaṭānī’’ti cha taṇhā rūpataṇhā saddataṇhādivasena. Cattāri upādānāni kāmupādānādivasenāti evaṃ pākaṭāniyeva. ‘‘Lakkhaṇamattānī’’ti saṅkhata dhammānaṃ saṅkhatabhāvasallakkhaṇa nimittamattāni. ‘‘Ñātibyasanādīhī’’ti ñātivināsanādīhi. ‘‘Ñātibyasanādinimittaṃ’’ti ñātivināsanādikāraṇā.

ពាក្យថា «Dukkhappaṭicchādikā» គឺធម្មជាតិបិទបាំងនូវភាពជាទុក្ខនៃធម៌ក្នុងភូមិបី ដែលជាទុក្ខដោយអត្ថថាជាភ័យ។ ពាក្យថា «Samudayappaṭicchādikā» គឺធម្មជាតិបិទបាំងនូវភាពជាហេតុឲ្យកើតទុក្ខនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «Nirodhappaṭicchādikā» គឺធម្មជាតិបិទបាំងនូវភាពជានិរោធនៃទុក្ខ គឺការរលត់ទៅនៃតណ្ហានោះឯង។ ពាក្យថា «Maggappaṭicchādikā» គឺធម្មជាតិបិទបាំងនូវភាពជាផ្លូវទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ នៃមគ្គមានអង្គប្រាំបីនោះឯង។ ដែនកំណត់ខាងដើម (បុព្វន្តៈ) លោកហៅថា លំដាប់នៃភពក្នុងអតីតកាល។ ដែនកំណត់ខាងចុង (អបរន្តៈ) លោកហៅថា លំដាប់នៃភពក្នុងអនាគតកាល។ ដែនកំណត់ខាងដើមនិងខាងចុង (បុព្វន្តាបរន្តៈ) លោកហៅថា ដែនកំណត់ទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា «Paṭiccasamuppādappaṭicchādikā» គឺធម្មជាតិបិទបាំងនូវបដិច្ចសមុប្បាទនៃខន្ធទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្នភព។ ពាក្យថា «Suttantikanayenā» គឺក្នុងព្រះអភិធម្ម សូម្បីក្នុងវិភង្គ ក៏មានមកហើយ ឈ្មោះថា សុត្តន្តភាជនីយៈ។ ដោយន័យនៃសុត្តន្តភាជនីយៈនោះ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា សង្ខារទាំងឡាយ គឺកុសលចេតនានិងអកុសលចេតនា ដែលប្រកបដោយអាសវៈ។ ពាក្យថា «Abhidhammanayenā» គឺដោយន័យនៃអភិធម្មភាជនីយៈក្នុងវិភង្គ។ ក្នុងបាឋៈនៃអដ្ឋកថា។ អវិជ្ជា មិនបាននូវភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ដល់កិរិយាធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា កុសលមូលនិងអកុសលមូលទាំងឡាយ មិនបាននូវភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ដល់កិរិយាធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា កិរិយាធម៌ទាំងឡាយ មិនបាននូវឧបនិស្សយបច្ច័យ ពីអវិជ្ជាផង ពីកុសលមូលនិងអកុសលមូលទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា «Paccayākāro» គឺបដិច្ចសមុប្បាទ។ ពាក្យថា «Avijjāvirāgā» គឺព្រោះការទៅប្រាសនៃអវិជ្ជា។ សូម្បីនៃកិរិយាធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះហេតុតែមាន កិរិយាវិញ្ញាណ កិរិយានាម កិរិយាមនាយតនៈ កិរិយាផស្សៈ កិរិយាវេទនា សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «esanayo viññāṇādīsupi» (ន័យនេះ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណជាដើម ក៏មានដែរ)។ ពាក្យថា «Kusalā kusala vipākasampayuttaṃ» គឺដែលប្រកបដោយកុសលវិញ្ញាណ ប្រកបដោយអកុសលវិញ្ញាណ ប្រកបដោយវិបាកវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Taṃ anupapannaṃ» មានសេចក្តីថា ព្រោះតែខន្ធទាំងបីដែលកើតរួមជាមួយបវត្តវិបាកវិញ្ញាណ និងចិត្តជរូបដែលកើតរួមជាមួយគ្នានោះ នៅសេសសល់ ហេតុនោះ សេចក្តីនោះ ទើបមិនសមគួរ។ ព្រោះថា ក្នុងវិញ្ញាណបទនោះ លោកពោលថា វិបាកចិត្ត ៣២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃបវត្តិ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងនាមរូបបទ ក៏គប្បីកាន់យកនូវធម៌ទាំងពីរ សូម្បីដែលកើតរួមជាមួយបវត្តិវិញ្ញាណ ដោយអំណាចនៃបវត្តិដែរ។ ពាក្យថា «Taṃ taṃ viññāṇa sampayuttā» គឺដែលប្រកបដោយបដិសន្ធិវិញ្ញាណ និងបវត្តិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Taṇhupādānānipākaṭānī» គឺតណ្ហា ៦ មានរូបតណ្ហា និងសទ្ទតណ្ហាជាដើម។ ឧបាទាន ៤ មានកាមុបាទានជាដើម យ៉ាងនេះ ជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ណាស់។ ពាក្យថា «Lakkhaṇamattānī» គឺត្រឹមតែជាគ្រឿងសម្គាល់សម្រាប់កំណត់ដឹងនូវសភាពជាសង្ខតៈ នៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Ñātibyasanādīhī» គឺដោយការវិនាសទៅនៃញាតិជាដើម។ ពាក្យថា «Ñātibyasanādinimittaṃ» គឺមានការវិនាសទៅនៃញាតិជាដើមជាហេតុ។


‘‘Khandhadukkhe’’ti paccakkhandhasaṅkhāte dukkhasacce. Khandhappavatti maggo nāma taṇhāsamudayo eva. Khandhanirodha maggo nāma ariyamaggo. ‘‘Khandha samudayabhūtā’’ti khandhappavattiyā kāraṇabhūtā. ‘‘Avijjāni vuṭānaṃ’’ti avijjāyanīvāritānaṃ pihitānaṃ. ‘‘Appahīna bhavābhilāsānaṃ’’ti maggena appahīna bhavapatthanānaṃ. Appahīnabhavataṇhānanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vibandho’’ti antarāyo. ‘‘Udayabhūtānaṃ’’ti vaḍḍhibhūtānaṃ. ‘‘Avassayo’’ti nissayo. Sukhavedanā visesato taṇhāya paccayo hotīti vuttaṃ ‘‘sukhavedanāsadiso’’tiādi. Domanassānaṃ pana tassā paccayabhāvo parato pariyeṭṭhitaṇhāyaṃ pākaṭo bhavissati. Upekkhā vedanāpi dukkhena pīḷitassa sukhaṭhāne tiṭṭhati. Sukhaṃ viya taṃ patthetīti. Samudā caritvā paricayitvā. ‘‘Taṇhā evā’’ti kāmataṇhā eva. ‘‘Attani cā’’ti diṭṭhiyañcāti adhippāyo. ‘‘Attano ārammaṇesū’’ti atta jīva lokādīsu diṭṭhiyāgahitā rammaṇesu. ‘‘Assādana khamanarocanabhūtāyā’’ti sādhuvatāyaṃ mamadassananti evaṃ rajjana tussana kantibhūtāya. ‘‘Upādānīyassā’’ti daḷhaṃ gahetabbassa. ‘‘Atthassā’’ti attano attādikassa atthassa. Gāthāyaṃ[Pg.252].‘‘Bhavaṃ hotī’’ti bhavanto vaḍḍhanto hoti. ‘‘Parābhavo’’ti vināsanto.

ពាក្យថា «Khandhadukkhe» គឺក្នុងទុក្ខសច្ចៈដែលពោលគឺខន្ធបច្ចុប្បន្ន។ ផ្លូវជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធ ឈ្មោះថា តណ្ហាសមុទ័យនោះឯង។ ផ្លូវជាគ្រឿងរលត់ខន្ធ ឈ្មោះថា អរិយមគ្គ។ ពាក្យថា «Khandha samudayabhūtā» គឺដែលជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធ។ ពាក្យថា «Avijjāni vuṭānaṃ» គឺដែលអវិជ្ជាឃាត់ខាំង បិទបាំងទុក។ ពាក្យថា «Appahīna bhavābhilāsānaṃ» គឺមានការប្រាថ្នាក្នុងភពដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់។ សេចក្តីពន្យល់ថា នៃសត្វទាំងឡាយដែលមានភវតណ្ហាមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា «Vibandho» គឺអន្តរាយ។ ពាក្យថា «Udayabhūtānaṃ» គឺដែលជាសេចក្តីចម្រើន។ ពាក្យថា «Avassayo» គឺទីអាស្រ័យ។ សុខវេទនា តែងជាបច្ច័យដល់តណ្ហាដោយឡែក ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sukhavedanāsadiso» ជាដើម។ ចំណែកឯភាពជាបច្ច័យនៃទោមនស្សទាំងឡាយ ដល់តណ្ហានោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងបរិយេសនាតណ្ហាក្នុងខាងមុខ។ សូម្បីឧបេក្ខាវេទនា ក៏តាំងនៅក្នុងឋានៈជាសុខ នៃសត្វដែលទុក្ខបៀតបៀនហើយ។ សត្វតែងប្រាថ្នានូវឧបេក្ខាវេទនានោះ ដូចជាសុខដែរ។ ពាក្យថា សមុទាចរិត្វា គឺសន្សំហើយ (ឬស៊ាំហើយ)។ ពាក្យថា «Taṇhā evā» គឺកាមតណ្ហានោះឯង។ ពាក្យថា «Attani cā» សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងទិដ្ឋិផង។ ពាក្យថា «Attano ārammaṇesū» គឺក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានខ្លួន ជីវៈ និងលោកជាដើម ដែលទិដ្ឋិកាន់យកហើយ។ ពាក្យថា «Assādana khamanarocanabhūtāyā» គឺដែលជាគ្រឿងតម្រេក ពេញចិត្ត និងគាប់ចិត្ត យ៉ាងនេះថា «ការយល់ឃើញរបស់អញនេះ ល្អណាស់តើ»។ ពាក្យថា «Upādānīyassā» គឺដែលគប្បីកាន់យកយ៉ាងមាំ។ ពាក្យថា «Atthassā» គឺនៃប្រយោជន៍មានខ្លួនរបស់ខ្លួនជាដើម។ ក្នុងគាថា ពាក្យថា «Bhavaṃ hotī» គឺចម្រើនឡើង លូតលាស់ឡើង។ ពាក្យថា «Parābhavo» គឺវិនាសទៅ។


‘‘Addhānavante dhamme’’ti tekālikasaṅkhata dhamme. Apatamāne katvāti pāṭhaseso. Yathā upādānaṃti disvā upādārūpaṃti pade ādāsaddo viññāyati. Na upubba padasaddo. Itarathā upādānanti nasijjhati. Evaṃ addhā, addhāna, padesupi. Tenāha ‘‘addhānaṃ’’ti nasijjhatīti. Saṃkhipanti vīsatākārā etesūti saṅkhepā. Saṅgahā. ‘‘Vaṭṭadhammā’’ti saṅkhārādayo dhammā. ‘‘Etthā’’ti etāsu avijjātaṇhāsu. Kathaṃ tiṭṭhantīti āha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. ‘‘Patiṭṭhā’’ti suppatiṭṭhitaṭṭhānāni. ‘‘Pabhavā’’ti vaṭṭadhammaparamparappavattiyā mūla padhāna kāraṇāni. Tattha hetu ca desetabbo hoti. Itarathā issaranimmānadiṭṭhi ahetuka diṭṭhīnaṃ okāso siyāti. Phalañca desetabbaṃ hoti. Itarathā ucchedadiṭṭhiyā okāso siyāti. ‘‘Addhuno’’ti dīghakālassa. ‘‘Nivattetī’’ti samucchindati. ‘‘Ahetū apaccayā sattā pavattantī’’ti pubbaheturahitā pubbapaccayarahitā hutvā imesattā pavattanti. ‘‘Avijjādīhi sādhetabbo na hotī’’ti bhavaparamparāsu nicco hutvā sandhāvantassa avijjādīhi kattabba kiccaṃ na hotīti adhippāyo. ‘‘Kesañci na sambhavantiyevā’’ti anāgāmīnaṃ arahantānañca na sambhavantiyeva. Mahāādīnavarāsidassanatthaṃ sokādivacanaṃ hotīti yojanā. ‘‘Tesaṃ’’ti aññesaṃ paccayānaṃ. ‘‘Laddhā’’ti atthato laddhā. ‘‘Tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā’’ti ettha tena tena paccayena avinābhāvīnaṃ bhāvo, so eva lakkhaṇanti viggaho. ‘‘Parattha pī’’ti ito paresu taṇhupādāna bhavaggahaṇenātiādīsupi. ‘‘Ādito’’tiādimhi. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Kilesabhāvasāmaññato’’ti kilesabhāvena samānattā sadisattā. ‘‘Lakkhitabba dhammehī’’ti viññāṇādīhi. ‘‘Pathamena dutīyassā’’ti pathamasaṅkhepena saddhiṃ dutīyassa saṅkhepassa ekā sandhītiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Lokassa pākaṭa vohārenā’’ti [Pg.253] kilesadhammā kammadhammā ca loke hetūti pākaṭā honti. Vipākadhammā pana phalanti pākaṭā. Evaṃ loke pākaṭa vohārena. Idha pana kilesadhammakammadhammā vā hontu, vipākadhammā vā, yo yo paccayapakkhe ṭhito, so so hetūtipi vattabboyeva. Yo yo paccayuppanna pakkhe ṭhito, so so phalantidassento ‘‘hetuphalasaddāpanā’’tiādimāha. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Sajjantassā’’ti saṃvidahantassa. ‘‘Āyūhana saṅkhārā nāmā’’tiādito paṭṭhāya samuccayanasaṅkhārā nāma. ‘‘Dakkhiṇaṃ’’ti dānavatthuṃ. Dakkhiṇodakaṃ vā. ‘‘Ettha cā’’ti imasmiṃ tatīyapañcake ca. ‘‘Vuttanayene vā’’ti pathamapañcake vuttanayeneva. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāmā’’ti idaṃ uddesapāḷiyaṃ yathādiṭṭhapāṭhavaseneva vuttaṃ. Tathā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārā nāmāti idañca. Idha pana pubbeyeva dvīsuhetupañcakesu dvinnaṃ saṅkhāra kammabhavānaṃ saṅgahitattā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva dvinnaṃ saṅkhāra kammabhavānaṃ viseso yutto. Tenāha ‘‘taṃ idha na yujjatī’’ti. ‘‘Saṅgahitattā’’ti pubbeyeva saṅgahitattā. ‘‘Etaṃ’’ti vibhāvani vacanaṃ. ‘‘Dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ’’ti vibhaṅge bhavapade upapattibhavassapi vibhattattā evaṃ vibhattassa dhammavibhāgassa rakkhaṇatthaṃ. Phalapañcakato anaññaṃpi upapattibhavaṃ aññaṃviya katvā ‘upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso’ti vuttaṃ. So ca upapattibhavo nāma paccuppannahetūhi nibbattattā catutthe phalapañcake eva saṅgahito. Tasmā tena upapattibhavasaddena catuttha pañcakameva gahitanti yuttaṃ. Itarathā dve phalapañcakāni vipākavaṭṭanti vutte siddhameva hoti. Evañcasati avasesā cāti ettha dutīyaphalapañcakameva avasiṭṭhaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Avijjā nāma moho, so ca akusala mūla’’ntiādi abhidhamme mūlayamake mūlanāmena āgatattā vuttaṃ. Dvīsupanabhava cakkesu purimacakke avijjā ādi hoti. Pacchimacakke taṇhā. Ādi ca nāma mūlanti ca sīsanti ca vattuṃ vaṭṭatīti pariyāyaṃ dassetuṃ ‘‘athavā’’tiādi vuttaṃ[Pg.254].‘‘Āgamanasambhāresū’’ti atītabhavato imaṃbhavaṃ āgamanasambhāresu. Taṇhā eva sīsaṃ katvā vuttāti yojanā. ‘‘Tesaṃ antare’’ti avijjāsaṅkhārānaṃ antare. Taṇhāya okāso natthīti kasmā vuttaṃ. Nanu avijjāya sati, taṇhā nāma ekantena sambhavatiyeva. Sā ca saṅkhārānaṃ balavapaccayo hoti. Tasmā sā avijjā paccayā taṇhā, taṇhā paccayā saṅkhārāti vattabbā siyāti. Taṃ pariharituṃ ‘‘ayañhī’’tiādivuttaṃ. Paṭilomapaṭiccasamuppādo nāma avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti evaṃ pavatto paṭiccasamuppādo. ‘‘Jarāmaraṇamucchayātiādi navattabbaṃ siyā’’ti jarāmaraṇamucchāyātiādivacanaṃ anulomapaṭiccasamuppāda sambandha vacananti katvā vuttaṃ. ‘‘Uparivaṭṭamūla dhammappaṭipādakānaṃ’’ti upari dutiyānāgatabhāvādīsu avijjātaṇhā saṅkhātānaṃ vaṭṭamūladhammānaṃ niyojakānaṃ. ‘‘Te pī’’ti sokādayo dukkhadhammāpi. ‘‘Āsavasambhūtā’’ti āsavehi sambhūtā sañjātā. ‘‘Tesaṃ’’ti sokādīnaṃ dukkhadhammānaṃ. ‘‘Jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ’’ti dvādasasu aṅgesu jarāmaraṇaṅge saṅgahaṇaṃ. ‘‘Pavaḍḍhatī’’ti bhusaṃ vaḍḍhati. ‘‘Āsavasamudayā’’ti āsavasamuppādā. ‘‘Avijjāsamudayo’’ti avijjāsamuppādo. ‘‘Avijjāpaccayāsaṅkhārātī’’ti ettha itisaddo ādiattho. ‘‘Nānābyasana phuṭṭhassā’’ti ñātibyasanādīhi nānābyasanehi phuṭṭhassa, vihiṃsitassa. ‘‘Yato’’ti yaṃ kāraṇā, avijjātaṇhānaṃ vaḍḍhanakāraṇā. ‘‘Vaṭṭaṃ’’ti saṅkhārādikaṃ bhavacakkaṃ. Saṃmuyhanaṃ sammoho. Pariyesanaṃ pariyeṭṭhi. Vipaccatīti vipāko. Vipāko eva vepakkaṃ. Sammoho vepakkaṃ assāti sammohavepakkaṃ. Tathā pariyeṭṭhive pakkañcāti imamatthaṃ dasseti ‘‘tadubhayaṃ’’tiādinā. Tadubhayaṃ vipākaṃ etassāti katvā dukkhaṃ sammohavepakkanti ca pariyeṭṭhivepakkanti ca vuccatīti yojanā. Api ca, sammohaṃ vipāceti sañjanetīti sammoha vepakkaṃ. Evaṃ pariyeṭṭhivepakkantipi yujjati. ‘‘Kicchaṃ’’ti kasiraṃ dukkhaṃ āpanno. ‘‘Miyyatī’’ti marati. ‘‘Ca vatī’’ti saṅkamati. ‘‘Upapajjatī’’ti bhavantaraṃ upeti. ‘‘Atha ca panā’’ti evaṃbhūtassa [Pg.255] sato. ‘‘Jarāmaraṇassā’’ti jarāmaraṇa saṅkhātassa imassa dukkhassāti sambandho. ‘‘Nissaraṇaṃ’’ti niggamanaṃ. ‘‘Nappajānātī’’ti ayaṃ loko nappajānāti. ‘‘Āgatiyā’’ti imasmiṃ bhave paṭisandhiviññāṇuppattivasena āgamanena. ‘‘Gatiyā cā’’ti anāgatabhave jātipātubbhāvavasena gamanena ca. Ādisaṅkhāto pubbapariyanto yassa atthītiādimantaṃ. Na ādimantaṃ anādimantaṃ. ‘‘Vaṭṭappavattassā’’ti tividhavaṭṭasaṅkhātassa pabandhappavattassa. Jātiyā vuttāya sabbāni tassā nidānāni vuttāni eva hontīti katvā ‘‘jātiyā eva vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Iccevaṃ’’ti iti evaṃ. Tattha avijjāpaccayā saṅkhārātiādinā nayena paṭṭhapesi mahāmunīti sambandho. Ācariya vādepana ‘‘iccevaṃ’’ti jarāmaraṇa mucchāyātiādinānayena. Ābandhaṃ anādikanti sambandho. Idhapi tameva sambandhaṃ gahetvā yojeti ‘‘iccevaṃ ābandhanti. La. Punappunaṃ ābandhaṃ’’ti. Avijjā ādimhi vuttā. Tasmā sā sayaṃ ahetu apaccayā hutvā vaṭṭassa ādipaccayabhūtā hotīti codanā. Taṃ pariharati ‘‘vaṭṭassā’’tiādinā. ‘‘Vaṭṭakathāya sīsabhūtattā’’ti vaṭṭassa ādināma natthi. Tassa pana pavatti nivattiyo atthi. Jānantehi tāsaṃ pakāsanatthāya paṭiccasamuppādakathānāma vaṭṭakathā ekantena kathetabbā hoti. Kathentehi ca vaṭṭadhammānaṃ majjhe katamassa dhammassa kiccaṃ vaṭṭappavattatthāya padhānataraṃ hotīti jānitabbaṃ hoti. Tadā kiccavasena padhānataraṃ ekaṃ dhammaṃ mūlaṃ sīsaṃ katvā vaṭṭakathā kathetabbāti. Idaṃ vaṭṭakathāya sīsaṃ nāma. Tattha avijjā nāma moho. So ca muyhanakiriyā. Andhabhāvakaraṇañcassa kiccaṃ. Na ca paññā cakkhussa andhabhāvakaraṇa sadisaṃ aññaṃ vaṭṭassa pavattatthāya padhānakiccaṃ nāma atthi. Tasmā avijjā evettha sabbappadhāna kiccattā vaṭṭakathāya sīsabhūtā hoti. Evaṃ vaṭṭakathāya sīsabhūtattā sā ādimhi vuttāti. ‘‘Anādikabhāvo eva dassito’’ti anādikabhāvo dassito eva. No na dassitoti attho. Iti etaṃ atthajātaṃ paccakkhato siddhaṃ. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃbhave. ‘‘Tassā’’ti atīta bhavapariyāpannāya [Pg.256] avijjāya. ‘‘Aññāya avijjāya evā’’ti atītabhavatopi purimabhave siddhāya aññāya avijjāya eva. ‘‘Tassāpī’’ti purimatarabhave avijjāyapi. ‘‘Attabhāvo’’ti purimataro attabhāvo. ‘‘Padhāna paccayabhūtattā’’ti pubbe vuttanayena andhabhāvakaraṇa kiccattā vaṭṭappavattiyā padhāna paccayabhūtā hoti. Evaṃ padhānapaccayabhūtattā. ‘‘Tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā’’ti tassa paccayassa paccayo vattabbo. Tassapi paccayassa paccayo vattabboti evaṃ vassasatampi vassasahassaṃpi niṭṭhānameva na paññāyeyya. ‘‘Vuttoyevā’’ti avijjāya paccayo vuttoyeva. ‘‘Pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ’’ti pañcanīvaraṇa dhammā avijjāya āhāroti vacanīyaṃ bhaveyya. Tattha ‘‘āhāro’’ti balavapaccayo vuccatīti.

«Addhānavante dhamme» បានដល់ ធម៌ដែលជាសង្ខតៈប្រកបដោយកាលទាំងបី។ ពាក្យថា «Apatamāne katvā» នេះជាពាក្យសេសសល់ក្នុងបាឋៈ។ ដូចជាកាលបើឃើញពាក្យថា «upādānaṃ» (ឧបាទាន) ហើយ ក្នុងបទថា «upādārūpaṃ» (ឧបាទារូប) គេរមែងដឹងនូវអក្សរ «អា» (ក្នុងពាក្យ ឧបាទា) មិនមែនជាសព្ទដែលមានបទ «ឧប» នៅខាងដើមឡើយ បើមិនដូច្នោះទេ ពាក្យថា «upādānaṃ» ក៏មិនសម្រេចឡើយ យ៉ាងណាមិញ ទោះបីក្នុងបទទាំងឡាយថា «addhā» (អទ្ធា) និង «addhāna» (អទ្ធានៈ) ក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «addhānaṃ» ដូច្នេះ មិនសម្រេចឡើយ។ អាការៈ ២០ ទាំងឡាយ តែងរួមចុះក្នុងធម៌ទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា សង្ខេប (សេចក្តីសង្ខេប) ឬ សង្គ្រោះ (ការប្រមូលរួម)។ ពាក្យថា «Vaṭṭadhammā» (វដ្តធម៌) បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយមានសង្ខារជាដើម។ ពាក្យថា «Etthā» (ក្នុងធម៌នេះ) បានដល់ ក្នុងអវិជ្ជា និងតណ្ហាទាំងឡាយនេះ។ លោកសួរថា ធម៌ទាំងនោះតាំងនៅដូចម្តេច? ទើបពោលថា «tadāyattavuttitāyā» (ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងអវិជ្ជា និងតណ្ហានោះ)។ ពាក្យថា «Patiṭṭhā» (ទីតាំង) បានដល់ ទីកន្លែងដែលតាំងនៅមាំមួនល្អ។ ពាក្យថា «Pabhavā» (ប្រភព/ហេតុជាទីកើត) បានដល់ ហេតុជាប្រធាន និងជាឫសគល់នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខ្សែវដ្តធម៌។ ក្នុងទីនោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រូវសម្តែងទាំងហេតុ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ឱកាសនៃឥស្សរនិម្មានទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាព្រះជាម្ចាស់បង្កើត) និងអហេតុកទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាគ្មានហេតុ) គប្បីមានឡើង និងត្រូវសម្តែងទាំងផលផង ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ឱកាសនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាដាច់សូន្យ) គប្បីមានឡើង។ ពាក្យថា «Addhuno» បានដល់ នៃកាលដ៏វែងឆ្ងាយ។ ពាក្យថា «Nivattetī» (រមែងត្រឡប់/រមែងរារាំង) បានដល់ កាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា «Ahetū apaccayā sattā pavattantī» (សត្វទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ) សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកហេតុមុន និងវៀរចាកបច្ច័យមុន។ ពាក្យថា «Avijjādīhi sādhetabbo na hotī» (មិនត្រូវសម្រេចដោយអវិជ្ជាជាដើមឡើយ) មានអធិប្បាយថា កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយអវិជ្ជាជាដើម មិនមានដល់សត្វដែលអន្ទោលទៅក្នុងខ្សែភពទាំងឡាយ ដោយភាពជាសត្វទៀងទាត់ឡើយ។ ពាក្យថា «Kesañci na sambhavantiyevā» (ធម៌ខ្លះមិនកើតឡើងពិតប្រាកដឡើយ) សេចក្តីថា មិនកើតឡើងពិតប្រាកដដល់ព្រះអនាគាមី និងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ពាក្យមានសោកៈជាដើម គឺដើម្បីបង្ហាញនូវគំនរនៃទោសដ៏ធំធេង។ ពាក្យថា «Tesaṃ» (នៃធម៌ទាំងនោះ) បានដល់ នៃបច្ច័យដទៃទៀត។ ពាក្យថា «Laddhā» (បានហើយ) សេចក្តីថា បានដោយអត្ថ។ ពាក្យថា «Tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā» ក្នុងបទនេះ មានវិគ្គហៈថា ភាពនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនប្រាសចាកបច្ច័យនោះៗ ឈ្មោះថា អវិនាភាវៈ, ភាពនោះឯងជាលក្ខណៈ។ ពាក្យថា «Parattha pī» (ទោះបីក្នុងកន្លែងដទៃ) បានដល់ ទោះបីក្នុងពាក្យជាដើមថា «ដោយការកាន់យកនូវតណ្ហា ឧបាទាន និងភព» ក្នុងទីដទៃអំពីនេះ។ ពាក្យថា «Ādito» បានដល់ ក្នុងខាងដើម ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «Kilesabhāvasāmaññato» (ដោយភាពទូទៅនៃកិលេស) សេចក្តីថា ដោយភាពស្មើគ្នា ឬដូចគ្នាដោយភាពជាកិលេស។ ពាក្យថា «Lakkhitabba dhammehī» (ដោយធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹង) បានដល់ ដោយវិញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា «Pathamena dutīyassā» (នៃសង្ខេបទីពីរ ជាមួយនឹងសង្ខេបទីមួយ) គប្បីប្រកបសេចក្តីជាដើមថា ការតភ្ជាប់គ្នាតែមួយនៃសង្ខេបទីពីរ ជាមួយនឹងសង្ខេបទីមួយ។ ពាក្យថា «Lokassa pākaṭa vohārenā» (ដោយវោហារដែលប្រាកដដល់សត្វលោក) សេចក្តីថា កិលេសធម៌ និងកម្មធម៌ តែងប្រាកដក្នុងលោកថាជាហេតុ ចំណែកឯវិបាកធម៌ តែងប្រាកដថាជាផល នេះឈ្មោះថា ដោយវោហារដែលប្រាកដក្នុងលោកយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ទោះបីជាកិលេសធម៌ក្តី កម្មធម៌ក្តី ឬវិបាកធម៌ក្តី ធម៌ណាៗដែលតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃបច្ច័យ ធម៌នោះៗក៏គប្បីហៅថាជាហេតុពិតប្រាកដ ធម៌ណាៗដែលតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃបច្ចយុប្បន្ន ធម៌នោះៗក៏ឈ្មោះថាជាផល ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «hetuphalasaddāpanā» (ការហៅថាហេតុនិងផល) ក្នុងបាឋៈនៃអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «Sajjantassā» បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នករៀបចំចាត់ចែង។ ចាប់ផ្តើមតាំងពីពាក្យជាដើមថា «Āyūhana saṅkhārā nāmā» (ដែលឈ្មោះថា អាយូហនសង្ខារ) គឺសង្ខារដែលប្រមូលរួមគ្នា។ ពាក្យថា «Dakkhiṇaṃ» (ទក្ខិណា) បានដល់ ទានវត្ថុ ឬទឹកទក្ខិណោទក។ ពាក្យថា «Ettha cā» (និងក្នុងទីនេះ) បានដល់ និងក្នុងពួកប្រាំទីបីនេះ។ ពាក្យថា «Vuttanayene vā» (ឬដោយន័យដែលបានពោលហើយ) សេចក្តីថា ដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងពួកប្រាំទីមួយនោះឯង ក្នុងបាឋៈនៃគម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacedanā bhavo nāmā» (ចេតនាដែលជាបច្ច័យនៃបដិសន្ធិក្នុងអនាគត ឈ្មោះថាភព) នេះ លោកពោលទៅតាមអំណាចនៃបាឋៈដែលឃើញក្នុងឧទ្ទេសបាលីនោះឯង។ ទោះបីពាក្យថា «ក្នុងបុរិមកម្មភព ចេតនាដែលជាបច្ច័យនៃបដិសន្ធិក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថាសង្ខារ» នេះក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះសង្ខារ និងកម្មភពទាំងពីរ ត្រូវបានសង្គ្រោះរួចហើយក្នុងហេតុបញ្ចកៈទាំងពីរខាងដើម ហេតុនោះ ភាពខុសគ្នានៃសង្ខារ និងកម្មភពទាំងពីរ តាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថា ទើបសមគួរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «taṃ idha na yujjatī» (ពាក្យនោះមិនសមគួរក្នុងទីនេះឡើយ)។ ពាក្យថា «Saṅgahitattā» (ព្រោះការសង្គ្រោះចូលហើយ) សេចក្តីថា ព្រោះការសង្គ្រោះចូលរួចហើយតាំងពីខាងដើម។ ពាក្យថា «Etaṃ» (នេះ) បានដល់ ពាក្យរបស់គម្ពីរវិភាវិនី។ ពាក្យថា «Dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ» (ដើម្បីរក្សានូវការបែងចែកធម៌) សេចក្តីថា ក្នុងវិភង្គ ត្រង់បទថា ភព ព្រោះឧបបត្តិភពក៏ត្រូវបានបែងចែកដែរ ដើម្បីរក្សានូវការបែងចែកធម៌ដែលបានបែងចែកយ៉ាងនេះ។ ទោះបីឧបបត្តិភពមិនផ្សេងពីផលបញ្ចកៈក៏ដោយ ក៏លោកធ្វើឲ្យហាក់ដូចជាផ្សេងគ្នា ហើយពោលថា «ចំណែកមួយនៃភពដែលរាប់ថាជាឧបបត្តិភព» ហើយឧបបត្តិភពនោះ ព្រោះកើតឡើងអំពីបច្ចុប្បន្នហេតុ ហេតុនោះ ទើបត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងផលបញ្ចកៈទីបួននោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ការដែលលោកកាន់យកនូវផលបញ្ចកៈទីបួនដោយឧបបត្តិភពសព្ទនោះ ទើបសមគួរ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើពោលថា ផលបញ្ចកៈទាំងពីរជាវិបាកវដ្ត នោះក៏ជាការសម្រេចស្រាប់ហើយ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងពាក្យថា «avasesā ca» (និងធម៌ដែលសេសសល់) នេះ គឺសំដៅយកតែផលបញ្ចកៈទីពីរប៉ុណ្ណោះដែលនៅសេសសល់។ ពាក្យជាដើមថា «Avijjā nāma moho, so ca akusala mūlaṃ» (អវិជ្ជា ឈ្មោះថា មោហៈ មោហៈនោះជាអកុសលមូល) នេះ លោកពោលទុកព្រោះមកដោយឈ្មោះថា មូល ក្នុងមូលយមកៈ នៃព្រះអភិធម្ម។ ប៉ុន្តែក្នុងភវចក្រទាំងពីរ ក្នុងចក្រខាងដើម អវិជ្ជាជាខាងដើម ក្នុងចក្រខាងចុង តណ្ហាជាខាងដើម ដើម្បីបង្ហាញវីធីពោលដោយបរិយាយថា ពាក្យថា ខាងដើម គប្បីហៅថាជាឫសគល់ខ្លះ ជាប្រធានខ្លះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «athavā» (មួយម៉្យាងទៀត)។ ពាក្យថា «Āgamanasambhāresū» (ក្នុងសម្ភារៈនៃការមកដល់) បានដល់ ក្នុងសម្ភារៈនៃការមកអំពីភពមុនមកកាន់ភពនេះ ការប្រកបសេចក្តីថា លោកពោលដោយធ្វើតណ្ហានោះឯងឲ្យជាប្រធាន។ ពាក្យថា «Tesaṃ antare» (ក្នុងចន្លោះនៃធម៌ទាំងនោះ) បានដល់ ក្នុងចន្លោះនៃអវិជ្ជា និងសង្ខារ។ ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា ឱកាសនៃតណ្ហាមិនមាន? តើមិនមែនទេឬ កាលបើអវិជ្ជាមាន តណ្ហាក៏រមែងកើតឡើងជាប្រាកដ ហើយតណ្ហានោះក៏ជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំងនៃសង្ខារទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីពោលថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតតណ្ហា ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យ ទើបកើតសង្ខារ ដូច្នេះឬ? ដើម្បីដោះស្រាយនូវចម្ងល់នោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ayañhī» (ព្រោះថានេះ)។ ដែលឈ្មោះថា បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទ គឺបដិច្ចសមុប្បាទដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា ព្រោះអវិជ្ជាំរលត់ សង្ខារទើបរលត់។ ពាក្យថា «Jarāmaraṇamucchayātiādi navattabbaṃ siyā» (មិនគប្បីពោលពាក្យជាដើមថា ជរានិងមរណៈជាទីបំផុតឡើយ) នេះ លោកពោលដោយធ្វើពាក្យជាដើមថា ជរានិងមរណៈជាទីបំផុត ឲ្យជាពាក្យទាក់ទងនឹងអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទ។ ពាក្យថា «Uparivaṭṭamūla dhammappaṭipādakānaṃ» បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលចាត់ចែងនូវវដ្តមូលធម៌ ពោលគឺអវិជ្ជា និងតណ្ហា ក្នុងភពអនាគតទីពីរខាងលើជាដើម។ ពាក្យថា «Te pī» (ទោះបីធម៌ទាំងនោះ) បានដល់ ទោះបីទុក្ខធម៌ទាំងឡាយមានសោកៈជាដើម។ ពាក្យថា «Āsavasambhūtā» (កើតឡើងអំពីអាសវៈ) បានដល់ កើតឡើង ឬកើតព្រមអំពីអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Tesaṃ» (of those) បានដល់ នៃទុក្ខធម៌ទាំងឡាយមានសោកៈជាដើម។ ពាក្យថា «Jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ» (ការរាប់បញ្ចូលក្នុងអង្គនៃជរានិងមរណៈ) បានដល់ ការសង្គ្រោះចូលក្នុងអង្គនៃជរានិងមរណៈ ក្នុងអង្គទាំង ១២។ ពាក្យថា «Pavaḍḍhatī» (រមែងចម្រើនឡើង) បានដល់ ចម្រើនឡើងក្រៃលែង។ ពាក្យថា «Āsavasamudayā» (ព្រោះការកើតឡើងនៃអាសវៈ) បានដល់ ព្រោះការកើតព្រមនៃអាសវៈ។ ពាក្យថា «Avijjāsamudayo» (ការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា) បានដល់ ការកើតព្រមនៃអវិជ្ជា។ ពាក្យថា «Avijjāpaccayāsaṅkhārātī» ក្នុងបទនេះ សព្ទថា «ឥតិ» មានអត្ថថាជាដើម។ ពាក្យថា «Nānābyasana phuṭṭhassā» បានដល់ នៃបុគ្គលដែលត្រូវសេចក្តីវិនាសផ្សេងៗ មានញាតិវិនាសជាដើម ពាល់ត្រូវ ឬបៀតបៀនហើយ។ ពាក្យថា «Yato» (ព្រោះហេតុណា) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុណា គឺព្រោះហេតុជាទីចម្រើនឡើងនៃអវិជ្ជា និងតណ្ហា។ ពាក្យថា «Vaṭṭaṃ» (វដ្តៈ) បានដល់ ភវចក្រមានសង្ខារជាដើម។ សេចក្តីវង្វេង ឈ្មោះថា សម្មោហៈ។ ការស្វែងរក ឈ្មោះថា បរិយេដ្ឋិ។ ធម៌ដែលរមែងទុំ ឈ្មោះថា វិបាក វិបាកនោះឯង ឈ្មោះថា វេបក្កៈ ធម៌ដែលមានសេចក្តីវង្វេងជាវិបាក ឈ្មោះថា សម្មោហវេបក្កៈ ធម៌ដែលមានការស្វែងរកជាវិបាក ឈ្មោះថា បរិយេដ្ឋិវេបក្កៈ ដូចគ្នា លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យជាដើមថា «tadubhayaṃ» (ធម៌ទាំងពីរនោះ) ការប្រកបសេចក្តីថា លោកធ្វើធម៌ទាំងពីរនោះឲ្យជាវិបាកនៃទុក្ខនេះ ទើបហៅទុក្ខនោះថា សម្មោហវេបក្កៈខ្លះ បរិយេដ្ឋិវេបក្កៈខ្លះ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលញ៉ាំងសេចក្តីវង្វេងឲ្យទុំ ឬឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា សម្មោហវេបក្កៈ ទោះបីក្នុងពាក្យថា បរិយេដ្ឋិវេបក្កៈ ក៏សមគួរយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «Kicchaṃ» (សេចក្តីលំបាក) បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីលំបាក ឬសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា «Miyyatī» (រមែងស្លាប់) បានដល់ ស្លាប់។ ពាក្យថា «Ca vatī» (និងរមែងច្យុត) បានដល់ ប្តូរភព (ច្យុត)។ ពាក្យថា «Upapajjatī» (រមែងកើតឡើង) បានដល់ ចូលទៅកាន់ភពដទៃ។ ពាក្យថា «Atha ca panā» (ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ) សេចក្តីថា កាលបើមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Jarāmaraṇassā» (of decay and death) មានការទាក់ទងសេចក្តីថា នៃទុក្ខនេះដែលរាប់ថាជាជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា «Nissaraṇaṃ» (ការរំដោះចេញ) បានដល់ ការចេញផុតទៅ។ ពាក្យថា «Nappajānātī» (រមែងមិនដឹងច្បាស់) សេចក្តីថា សត្វលោកនេះរមែងមិនដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា «Āgatiyā» (ដោយការមក) បានដល់ ដោយការមកតាមអំណាចនៃការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណក្នុងភពនេះ។ ពាក្យថា «Gatiyā cā» (និងដោយការទៅ) បានដល់ និងដោយការទៅតាមអំណាចនៃការប្រាកដឡើងនៃជាតិក្នុងភពអនាគត។ ធម៌ដែលមានទីបំផុតខាងដើមដែលរាប់ថាជាខាងដើម ឈ្មោះថា អាទិមន្តៈ (មានខាងដើម) ធម៌ដែលមិនមានខាងដើម ឈ្មោះថា អនាទិមន្តៈ (មិនមានខាងដើម)។ ពាក្យថា «Vaṭṭappavattassā» (នៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈ) បានដល់ នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខ្សែវដ្តៈដែលរាប់ថាជាវដ្តៈទាំងបី។ កាលបើជាតិត្រូវបានពោលហើយ ហេតុទាំងឡាយនៃជាតិនោះទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «jātiyā eva vā» (ឬព្រោះតែជាតិប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា «Iccevaṃ» បានដល់ យ៉ាងនេះឯង ក្នុងទីនោះ មានការទាក់ទងសេចក្តីថា ព្រះមហាមុនីបានតាំងទុកហើយ ដោយន័យមានពាក្យថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតសង្ខារជាដើម។ ចំណែកក្នុងអាចរិយវាទ ពាក្យថា «iccevaṃ» គឺដោយន័យមានពាក្យថា ជរានិងមរណៈជាទីបំផុតជាដើម មានការទាក់ទងសេចក្តីថា ជាចំណងដែលមិនមានខាងដើម។ ទោះបីក្នុងទីនេះ លោកក៏កាន់យកនូវការទាក់ទងសេចក្តីនោះឯងមកប្រកបថា «iccevaṃ ābandhanti. La. Punappunaṃ ābandhaṃ» (ចងទុកយ៉ាងនេះ។ល។ ចងទុកម្តងហើយម្តងទៀត)។ អវិជ្ជាត្រូវបានពោលទុកក្នុងខាងដើម ព្រោះហេតុនោះ ខ្លួនអវិជ្ជានោះឯង មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ ហើយក្លាយជាបច្ច័យខាងដើមនៃវដ្តៈឬយ៉ាងណា នេះជាពាក្យចោទសួរ (ចោទនា) លោកដោះស្រាយនូវពាក្យចោទសួរនោះដោយពាក្យជាដើមថា «vaṭṭassā» (of the round)។ ពាក្យថា «Vaṭṭakathāya sīsabhūtattā» (ព្រោះជាប្រធាននៃវដ្តកថា) សេចក្តីថា ខាងដើមនៃវដ្តៈរមែងមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែការប្រព្រឹត្តទៅ និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈនោះ រមែងមាន កាលបើដឹងច្បាស់ ដើម្បីសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅ និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅទាំងនោះ វដ្តកថា ពោលគឺបដិច្ចសមុប្បាទកថា គឺលោកត្រូវតែសម្តែងជាប្រាកដ កាលដែសម្តែង ក្នុងចំណោមវដ្តធម៌ទាំងឡាយ គប្បីដឹងថា កិច្ចនៃធម៌ណាមួយជាប្រធានជាងគេ ដើម្បីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈ ក្នុងកាលនោះ លោកត្រូវធ្វើធម៌មួយដែលជាប្រធានជាងគេដោយអំណាចនៃកិច្ច ឲ្យជាឫសគល់ ជាប្រធាន ហើយសម្តែងវដ្តកថា នេះឈ្មោះថា ជាប្រធាននៃវដ្តកថា។ ក្នុងទីនោះ អវិជ្ជា ឈ្មោះថា មោហៈ មោហៈនោះ គឺការធ្វើឲ្យវង្វេង ហើយការធ្វើឲ្យងងឹតងងល់ ជាកិច្ចរបស់មោហៈនោះ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កិច្ចដទៃទៀតដែលជាប្រធានដើម្បីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈ ដូចជាការធ្វើឲ្យចក្ខុគឺបញ្ញាងងឹតងងល់ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ អវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ ទើបជាប្រធាននៃវដ្តកថា ក្នុងទីនេះ ព្រោះមានកិច្ចជាប្រធានជាងធម៌ទាំងអស់ លោកពោលទុកអវិជ្ជានោះក្នុងខាងដើម ព្រោះជាប្រធាននៃវដ្តកថាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Anādikabhāvo eva dassito» (ភាពមិនមានខាងដើមប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ) សេចក្តីថា ភាពមិនមានខាងដើម ត្រូវបានបង្ហាញហើយពិតប្រាកដ មិនមែនជាមិនបានបង្ហាញឡើយ នេះជាអត្ថ សេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះ តែងសម្រេចដោយប្រចក្ស។ ពាក្យថា «Idhā» (ក្នុងទីនេះ) បានដល់ ក្នុងភពនេះ។ ពាក្យថា «Tassā» (of that) បានដល់ នៃអវិជ្ជាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពមុន។ ពាក្យថា «Aññāya avijjāya evā» (ព្រោះតែអវិជ្ជាដទៃប៉ុណ្ណោះ) បានដល់ ព្រោះតែអវិជ្ជាដទៃដែលសម្រេចហើយក្នុងភពមុន ជាងភពមុនទៅទៀត។ ពាក្យថា «Tassāpī» (ទោះបីនៃអវិជ្ជានោះ) បានដល់ ទោះបីនៃអវិជ្ជាក្នុងភពមុនៗឡើងទៅទៀត។ ពាក្យថា «Attabhāvo» (អត្តភាព) បានដល់ អត្តភាពមុនៗឡើងទៅទៀត។ ពាក្យថា «Padhāna paccayabhūtattā» (ព្រោះជាបច្ច័យជាប្រធាន) សេចក្តីថា ព្រោះជាបច្ច័យជាប្រធាននៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈ ដោយអំណាចនៃកិច្ចធ្វើឲ្យងងឹតងងល់ តាមន័យដែលបានពោលហើយខាងដើម ព្រោះជាបច្ច័យជាប្រធានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā» (កាលបើពោលថា of that and that, the end would not be known) សេចក្តីថា គប្បីពោលនូវបច្ច័យនៃបច្ច័យនោះ គប្បីពោលនូវបច្ច័យនៃបច្ច័យនោះទៀត យ៉ាងនេះ ទោះបីអស់មួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ ក៏ទីបំផុតមិនប្រាកដឡើយ។ ពាក្យថា «Vuttoyevā» (ត្រូវបានពោលហើយពិតប្រាកដ) សេចក្តីថា បច្ច័យនៃអវិជ្ជា ត្រូវបានពោលហើយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «Pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ» (គប្បីពោលថា នីវរណៈទាំងប្រាំជាដើម) សេចក្តីថា គប្បីពោលថា នីវរណធម៌ទាំងប្រាំជាអាហារនៃអវិជ្ជា ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អាហារ» លោកសំដៅយក បច្ច័យដ៏មានកម្លាំង។


Paṭiccasamuppādanayānudīpanā niṭṭhitā.

ការសម្តែងពន្យល់នូវន័យនៃបដិច្ចសមុប្បាទ ចប់ហើយ។


167. Paṭṭhānanaye. ‘‘Hetu ca so paccayo cā’’ti ettha lobho hetujātikattā hetu ca hoti. Ārammaṇānantarādi paccayena aññadhammassa paccayo ca hotīti atthassa sambhavato ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti vaṇṇeti. Evaṃ vaṇṇitepi ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti hetu honto paccayoti atthe sati, so yevattho sambhavatīti ‘‘puna hetubhāvena paccayo’’ti vaṇṇeti. Ettha siyā, hetu ca so paccayo cāti ettha pada dvayaṃ ekadhammādhikaraṇattā tulyādhikaraṇaṃ hoti. Hetubhāvena paccayoti ettha pana padadvayaṃ tulyādhikaraṇaṃ na hoti. Purima padañhi dhamma bhāvappadhānaṃ, pacchimaṃ dhammappadhānanti. Evaṃ sante tulyādhikaraṇaṃ vākyaṃ bhinnādhikaraṇaṃ katvā vaṇṇetīti na yuttametanti. No na yuttaṃ. Mukhyopacāramattena nānatthattā. Pacchimavākyaṃhi mukhyavacanaṃ. Purimavākyaṃ upacāra vacanaṃ. Upacāravacane ca upacārattho yujjati. Mukhyavacane mukhyatthoti. ‘‘Heṭṭhāvuttamevā’’ti pakiṇṇakasaṅgahe vuttameva. Hinonti etthāti hetu. Hinonti etenāti hetu. [Pg.257] Tattha ‘‘hinontī’’ti suṭṭhupatiṭṭhahanti. Ke patiṭṭhahantīti āha ‘‘sahajāta dhammā’’ti. Kathañca suṭṭhupatiṭṭhahantīti āha ‘‘vuddhi viruḷhi vepullapattavasenā’’ti. Kasmā te suṭṭhu patiṭṭhahantīti. Patiṭṭhitaṭṭhānassa patiṭṭhitakāraṇassa vā thāmabalasampannattāti dassetuṃ ‘‘ārammaṇe daḷhanipātinā thāmabalasampannenā’’ti vuttaṃ. Hetuvisesanañcetaṃ. Ārammaṇe daḷhanipātimhi thāmabalasampanne ettha dhammetipi yojetabbaṃ. Upakārakoti ca upaladdhiyevāti sambandho. ‘‘Yādisenasabhāvenā’’ti hetubhāvādisabhāvena. ‘‘Upaladdhiyevā’’ti kasmā vuttaṃ. Nanu upakāraka saddo kattāraṃ vā kāretāraṃ vā vadatīti. Vohāramattena vadati. Dhammato pana kattā vā kāretā vā natthīti dassetuṃ ‘‘na hi sabhāva dhammesū’’tiādimāha. Yadi dhammato kattāvā kāretāvā natthi. Kasmā upakārakoti vuccatīti āha ‘‘tathā upaladdhiyaṃ panā’’tiādiṃ.

១៦៧. ក្នុងបដ្ឋានន័យ។ ក្នុងពាក្យថា «ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ច» នោះ លោភៈ ព្រោះជាសភាវៈកើតអំពីហេតុ ឈ្មោះថាជាហេតុផង។ ព្រោះមានសេចក្តីថា ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដទៃ ដោយអំណាចនៃអារម្មណបច្ច័យ និងអនន្តរបច្ច័យជាដើមផង ទើបលោកអធិប្បាយថា «ជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង»។ កាលបើលោកអធិប្បាយយ៉ាងនេះហើយ សេចក្តីថា «ជាហេតុផង ជាបច្ច័យផង» គឺកាលបើជាហេតុ ក៏ជាបច្ច័យ សេចក្តីនោះឯងរមែងសម្រេចបាន ទើបលោកអធិប្បាយម្តងទៀតថា «ជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុ»។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានពាក្យចោទថា ក្នុងពាក្យថា «ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ច» នេះ បទទាំងពីរមានអធិករណ៍ស្មើគ្នា (តុល្យាធិករណ៍) ព្រោះមានធម៌តែមួយជាទីតាំង។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា «ជាបច្ច័យដោយភាពជាហេតុ» នេះ បទទាំងពីរមិនមែនជាតុល្យាធិករណ៍ឡើយ។ ព្រោះថា បទមុនមានសភាវៈនៃធម៌ជាប្រធាន បទក្រោយមានធម៌ជាប្រធាន។ កាលបើដូច្នោះ ការដែលលោកធ្វើប្រយោគដែលមានតុល្យាធិករណ៍ ឲ្យទៅជាភិន្នាធិករណ៍ ហើយអធិប្បាយនោះ មិនសមគួរឡើយ។ ឆ្លើយថា មិនមែនមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា ដោយគ្រាន់តែជាមុខ្យៈ (ន័យផ្ទាល់) និងឧបចារៈ (ន័យប្រៀបធៀប) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ប្រយោគក្រោយជាមុខ្យវចនៈ (ពាក្យពិតប្រាកដ)។ ប្រយោគមុនជាឧបចារវចនៈ (ពាក្យឧបចារៈ)។ ហើយក្នុងឧបចារវចនៈ សេចក្តីជាឧបចារៈរមែងសមគួរ។ ក្នុងមុខ្យវចនៈ សេចក្តីជាមុខ្យៈរមែងសមគួរ។ ពាក្យថា «ដូចដែលពោលខាងក្រោមហើយនោះឯង» គឺលោកពោលទុកហើយក្នុងបកិណ្ណកសង្គហៈ។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងតាំងនៅមាំក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ហេតុ។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងតាំងនៅមាំដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ហេតុ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ហិនោន្តិ» បានដល់ តាំងនៅមាំល្អ។ ធម៌ទាំងឡាយណា តាំងនៅមាំ? លោកទើបពោលថា «សហជាតធម៌ទាំងឡាយ»។ ហើយតាំងនៅមាំល្អដោយរបៀបណា? លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការដល់នូវសេចក្តីចម្រើន លូតលាស់ និងធំទូលាយ»។ ហេតុអ្វីបានជាធម៌ទាំងនោះតាំងនៅមាំល្អ? ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រោះទីកន្លែងដែលតាំងនៅ ឬព្រោះហេតុដែលតាំងនៅនោះ ជាសភាវៈប្រកបដោយកម្លាំងមាំមួន លោកទើបពោលថា «ដោយធម៌ដែលធ្លាក់ចុះទៅយ៉ាងមាំក្នុងអារម្មណ៍ និងប្រកបដោយកម្លាំងមាំមួន»។ ហើយពាក្យនេះជាវិសេសនៈរបស់ហេតុ។ ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងធម៌ដែលធ្លាក់ចុះទៅយ៉ាងមាំក្នុងអារម្មណ៍ និងប្រកបដោយកម្លាំងមាំមួន» នេះ គប្បីភ្ជាប់ជាមួយពាក្យថា «ធម៌» ផង។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពាក្យថា «ជាអ្នកឧបការៈ» គឺគ្រាន់តែជាការដឹងច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ដោយសភាវៈមានសភាពយ៉ាងណា» គឺដោយសភាវៈមានភាពជាហេតុជាដើម។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «គ្រាន់តែជាការដឹងច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ»? សួរថា ចុះពាក្យថា ឧបការៈ មិនមែននិយាយសំដៅដល់អ្នកធ្វើ ឬអ្នកប្រើឲ្យធ្វើទេឬ? ឆ្លើយថា និយាយសំដៅដោយគ្រាន់តែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែដោយបរមត្ថធម៌ អ្នកធ្វើ ឬអ្នកប្រើឲ្យធ្វើ មិនមានឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ក្នុងសភាវធម៌ទាំងឡាយ មិនមាន...»។ ប្រសិនបើដោយបរមត្ថធម៌ អ្នកធ្វើ ឬអ្នកប្រើឲ្យធ្វើ មិនមានទេ ហេតុអ្វីបានជាហៅថា ឧបការៈ? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ កាលបើដឹងច្បាស់យ៉ាងនោះ...»។


Ārammaṇapaccaye. ‘‘Ajjholambamānā’’ti ārammaṇa karaṇavasena adhiolambamānā. ‘‘Ārammaṇabhāvenā’’ti gocaravisayabhāvena.

ក្នុងអារម្មណបច្ច័យ។ ពាក្យថា «អជ្ឈោលម្ពមានា» បានដល់ ព្យួរនៅ (តោងជាប់) ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «អារម្មណភាវេន» បានដល់ ដោយភាពជាគោចរវិស័យ។


Adhipatipaccaye. ‘‘Garukatā’’ti assādanābhinandanādivasena vā saddhāpasādādivasena vā garukatā. ‘‘Sāmino viya dāse’’ti sāmino attanodāse attanovase vattayamānā viya. Sahajātādhipati pana heṭṭhā samuccaya saṅgahe vuttoti idha na vutto.

ក្នុងអធិបតិបច្ច័យ។ ពាក្យថា «គរុកតា» បានដល់ ការធ្វើឲ្យធ្ងន់ (ការធ្វើឲ្យជាទីគោរព) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអររីករាយជាដើម ឬដោយអំណាចនៃសទ្ធានិងសេចក្តីជ្រះថ្លាជាដើម។ ពាក្យថា «សាមិនោ វិយ ទាសេ» បានដល់ ដូចជាម្ចាស់ទាំងឡាយ ញ៉ាំងពួកទាសៈរបស់ខ្លួន ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯសហជាតអធិបតី លោកបានពោលទុកខាងក្រោមក្នុងសមុច្ចយសង្គហៈហើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកមិនបានពោលឡើយ។


Anantarapaccayadvaye. ‘‘Antaraṃ’’ti chiddaṃ vivaraṃ. ‘‘Santānaṃ’’ti cittasantānaṃ. ‘‘Santānānubandhavasenā’’ti cittasantānaṃ punappunaṃ bandhanavasena. Uppādananti sambandho. ‘‘Dhammantarassā’’ti nāmakkhandha dhammantarassa. ‘‘Anantara paccayatā’’ti anantarapaccaya kiccanti vuttaṃ hoti. Yaṃ kiñci dhammantaraṃ. ‘‘Purimapacchimabhāgappavattānaṃ’’ti nirodhassa asaññībhavassa ca purimabhāge ca pacchimabhāge ca pavattānaṃ. ‘‘Cittuppādānaṃ pī’’ti nirodhassa pubbabhāge nevasaññānāsaññāyatana kusala kriya cittuppādānaṃ. Pacchābhāge anāgāmiphala arahattaphalacittuppādānaṃ[Pg.258]. Asaññībhavassa pubbabhāge kāmabhave cuti cittuppādānaṃ. Pacchābhāge kāmabhave eva paṭisandhi cittuppādānaṃ. Tesu pana kathaṃ anantaraṃ nāma siyā. Dvinnaṃ dvinnaṃ purimabhāga pacchima bhāgānaṃ majjhe acittakassa kālassa acittakassa rūpasantānassa ca antarikattāti codanā. Taṃ pariharituṃ ‘‘na hi abhāvabhūto’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti dvinnaṃ dvinnaṃ cittuppādānaṃ. Rūpadhammo antaraṃ na ca karoti nāma. Arūpadhammānaṃ anantaratā nāmātiādinā yojanā hoti. ‘‘Tathāpavattana samatthatā’’ti ekībhūtānaṃ viya attano anantare dhammantaraṃ uppādane samatthatā.

ក្នុងអនន្តរបច្ច័យគូ (អនន្តរបច្ច័យ និងសមនន្តរបច្ច័យ)។ ពាក្យថា «អន្តរំ» បានដល់ ចន្លោះ ឬប្រហោង។ ពាក្យថា «សន្តានំ» បានដល់ ចិត្តសន្តាន។ ពាក្យថា «សន្តានានុពន្ធវសេន» បានដល់ ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់នូវចិត្តសន្តានរឿយៗ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គឺការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «ធម្មន្តរស្ស» បានដល់ នៃធម៌ដទៃគឺនាមក្ខន្ធ។ ពាក្យថា «អនន្តរបច្ចយតា» គឺលោកពោលសំដៅដល់ កិច្ចនៃអនន្តរបច្ច័យ។ ធម៌ដទៃណាមួយ។ ពាក្យថា «បុរិមបច្ឆិមភាគប្បវត្តានំ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកខាងដើម និងចំណែកខាងចុង នៃនិរោធសមាបត្តិ និងអសញ្ញីភព។ ពាក្យថា «ចិត្តុប្បាទានំ បិ» បានដល់ ក្នុងចំណែកខាងដើមនៃនិរោធសមាបត្តិ គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលចិត្តុប្បាទ និងកិរិយាចិត្តុប្បាទ។ ក្នុងចំណែកខាងចុង គឺអនាគាមិផលចិត្តុប្បាទ និងអរហត្តផលចិត្តុប្បាទ។ ក្នុងចំណែកខាងដើមនៃអសញ្ញីភព គឺចុតិចិត្តុប្បាទក្នុងកាមភព។ ក្នុងចំណែកខាងចុង គឺបដិសន្ធិចិត្តុប្បាទក្នុងកាមភពនោះឯង។ ចុះក្នុងធម៌ទាំងនោះ ភាពជាអនន្តរៈ (ការមិនមានចន្លោះ) គប្បីមានដូចម្តេច? ព្រោះមានការចោទសួរថា ក្នុងចន្លោះនៃចំណែកខាងដើម និងចំណែកខាងចុងនីមួយៗ មានកាលដែលមិនមានចិត្ត និងមានរូបសន្តានដែលមិនមានចិត្តមកជ្រែកក្នុងចន្លោះ។ ដើម្បីដោះស្រាយការចោទសួរនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា សភាវៈដែលមិនមាន មិនមែន...»។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ នៃចិត្តុប្បាទនីមួយៗទាំងពីរនោះ។ រូបធម៌មិនឈ្មោះថាធ្វើឲ្យមានចន្លោះឡើយ។ សេចក្តីប្រកបមានជាដើមថា ភាពមិនមានចន្លោះនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តថាបវត្តនសមត្ថតា» បានដល់ សមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងធម៌ដទៃឲ្យកើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីខ្លួន ហាក់បីដូចជាធម៌ដែលរួមជាធ្លុងមួយជាមួយគ្នា។


Sahajātapaccaye. ‘‘Ye pana dhammā’’ti paccayuppanna dhammā. ‘‘Attanī’’ti paccaya dhammo vuccati.

ក្នុងសហជាតបច្ច័យ។ ពាក្យថា «យេ បន ធម្មា» បានដល់ បច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អត្តនិ» លោកសំដៅហៅ បច្ចយធម៌។


‘‘Aññamaññaṃ upatthambhantaṃ tidaṇḍaṃ viyā’’ti bhūmiyaṃ aññamaññaṃ nissāya ussitā tayodaṇḍā aññamaññaṃ upatthambhantā viya. ‘‘Purimenā’’ti purimena sahajāta paccayena. ‘‘Itarītaro patthambhanaṃ’’ti aññamañño patthambhanaṃ.

ពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភន្តំ តិទណ្ឌំ វិយ» បានដល់ ដូចជាឈើច្រត់បីដែលគេបញ្ឈរផ្អែកគ្នាទៅវិញទៅមកលើផែនដី តែងជួយទប់ទល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា «បុរិមេន» បានដល់ ដោយសហជាតបច្ច័យមុន។ ពាក្យថា «ឥតរីតរោ បត្ថម្ភនំ» បានដល់ ការជួយទប់ទល់គ្នាទៅវិញទៅមក។


‘‘Sūdo’’ti bhattakārako. ‘‘Ukkhalī’’ti bhattapacanakumbhī. ‘‘Vuṭṭhidhārā’’ti meghavuṭṭhidhārā. ‘‘Upanissayo’’ti bhattuppattiyā upanissayo. ‘‘Tāsu asatī’’ti sālikkhetta vuṭṭhidhārāsu asati. ‘‘Balavataraṭṭhenā’’ti balavataranissayaṭṭhena. ‘‘Pakatūpanissayo’’ti ettha ‘‘pakato’’ti bhusaṃ kato. Tenāha ‘‘suṭṭhukato’’ti. Karaṇañca attano santāne suṭṭhuuppādanañca suṭṭhuupasevanañca daṭṭhabbanti sambandho. ‘‘Vuttappakārenā’’ti ‘yathā kate satī’tiādinā vuttappakārena.

ពាក្យថា «សូទោ» បានដល់ អ្នកធ្វើភត្ត (ចុងភៅ)។ ពាក្យថា «ឧក្ខលី» បានដល់ ឆ្នាំងដាំបាយ។ ពាក្យថា «វុដ្ឋិធារា» បានដល់ ធារទឹកភ្លៀង។ ពាក្យថា «ឧបនិស្សយោ» បានដល់ ឧបនិស្ស័យនៃការកើតឡើងនៃភត្ត។ ពាក្យថា «តាសុ អសតិ» បានដល់ កាលបើធារទឹកភ្លៀងក្នុងស្រែស្រូវសាលីមិនមាន។ ពាក្យថា «ពលវតរដ្ឋេន» បានដល់ ដោយអត្ថថាជាទីពឹងដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លាជាង។ ក្នុងពាក្យថា «បកតូបនិស្សយោ» នេះ ពាក្យថា «បកតោ» បានដល់ ធ្វើដោយខ្លាំងក្លា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធ្វើបានល្អហើយ»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីជ្រាបថា ការធ្វើក្តី ការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងបានល្អក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនក្តី ការសេពគប់បានល្អក្តី។ ពាក្យថា «វុត្តប្បការេន» បានដល់ ដោយប្រការដែលពោលហើយ មានពាក្យជាដើមថា «កាលបើធ្វើរួចហើយយ៉ាងនោះ»។


‘‘Nissayārammaṇa dhammā evā’’ti nissaya paccaya dhamma ārammaṇa paccaya dhammā eva. ‘‘Purejātatāmattavisiṭṭhā’’ti ettha mattasaddena nissayārammaṇasattito visuṃ purejātasatti nāma natthīti dasseti. Visuṃ purejātasatti nāma atthītipi vadanti. Taṃ vādaṃ dassetuṃ ‘‘ācariyānandattherenā’’tiādimāha. Ettha pañcavatthūni ca pañcārammaṇāni ca purejātattā eva suṭṭhubalavatāya pañcaviññāṇānaṃ vatthu kicca ārammaṇa kiccāni sādhenti. Tathā hadayavatthu ca manodhātu [Pg.259] manoviññāṇadhātū nanti. Ayaṃ visuṃ purejātasatti visesoti vadeyya. Saccaṃ. Suddhamano dvārepana idha ṭhatvā nirayesu evarūpāni nirayaggirūpāni atthi. Idāni devesu ca evarūpāni dibbarūpāni atthīti cintayantānampi, tesu pure evarūpāni uppajjiṃsūti vā, tesu anāgate evarūpāni uppajjissantīti vā cintayantānaṃpitāni rūpāni nibbisesāni hutvā manoviññāṇānaṃ ārammaṇa paccayattaṃ gacchanti. Tattha pure jātāni hutvā tadā vijjamānāni paccuppannarūpāni ārammaṇa purejātapaccayo. Itarāni ārammaṇa paccayo eva. Na cettha purejātānaṃ paccuppannarūpānaṃ purejātattena viseso atthi. Na ca tāni purejātapaccayo na honti. Yadi visuṃ purejātasattiviseso purejātapaccayoti vadeyya. Tāni purejātapaccayo nāma na bhaveyyuṃ. Kasmā, tādisassa visesassa natthitāya. Na ca nabhavanti. Kasmā, purejātamattavisesassa atthitāya. Ettha vadeyyuṃ, pañcadvāresu pana pubbe vuttanayena visuṃ purejātasattiviseso dissatīti. Kiñcāpidissati. So pana bahuvidhānaṃ nissaya paccaya ārammaṇapaccayānaṃ majjhe nissaya sattiviseso eva, ārammaṇa sattiviseso eva cāti. Api ca visuṃ purejāta sattiviseso nāma natthīti idaṃ yathāvutte suddhamanodvāre tabbisesābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Visuṃ purejāta sattiviseso nāma atthīti idaṃ pañcadvāresu tabbisesassa atthibhāvaṃ sandhāya vuttanti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ.

ពាក្យថា «និស្សយារម្មណ ធម្មា េវ» បានដល់ ធម៌ជាឧបការៈដោយនិស្សយបច្ច័យ និងធម៌ជាឧបការៈដោយអារម្មណបច្ច័យនោះឯង។ ពាក្យថា «បុរេជាតតាមត្តវិសិដ្ឋា» ក្នុងពាក្យនោះ ដោយម៉ាត់សព្ទ (ពាក្យថា ត្រឹមតែ) លោកបង្ហាញថា មិនមានសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងពីសក្តិនៃនិស្សយៈ និងអារម្មណៈឡើយ។ ប៉ុន្តែ លោកខ្លះពោលថា សក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងពីនោះ ក៏មានដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវវាទៈនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយព្រះអាចារ្យអានន្ទត្ថេរ...»។ ក្នុងទីនេះ វត្ថុទាំងប្រាំ និងអារម្មណ៍ទាំងប្រាំ ព្រោះតែកើតមុន (បុរេជាតៈ) ដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបសម្រេចនូវវត្ថុកិច្ច និងអារម្មណកិច្ច ដល់បញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយ។ ព្រមទាំងហទយវត្ថុ ដល់មនោធាតិ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ ក៏ដូច្នោះដែរ។ គប្បីពោលថា នេះជាសេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងគ្នា។ ពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសុទ្ធមនោទ្វារ កាលបើបុគ្គលឋិតនៅក្នុងលោកនេះ ហើយគិតថា ក្នុងនរកទាំងឡាយ មានរូបនៃភ្លើងនរកមានសភាពយ៉ាងនេះ ឬគិតថា ក្នុងពេលនេះ ក្នុងទេវលោកទាំងឡាយ មានទិព្វរូបមានសភាពយ៉ាងនេះ ឬគិតថា ក្នុងអតីតកាល រូបមានសភាពយ៉ាងនេះធ្លាប់កើតឡើងក្នុងទេវលោកទាំងនោះ ឬគិតថា ក្នុងអនាគតកាល រូបមានសភាពយ៉ាងនេះនឹងកើតឡើងក្នុងទេវលោកទាំងនោះ រូបទាំងនោះរមែងមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ហើយដល់នូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យ ដល់មនោវិញ្ញាណទាំងឡាយ។ ក្នុងរូបទាំងនោះ រូបទាំងឡាយណាដែលកើតមុន ហើយមានប្រាកដនៅក្នុងខណៈនោះ គឺរូបបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថាជាអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ។ ចំណែករូបក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថាជាអារម្មណបច្ច័យម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ ហើយក្នុងទីនេះ មិនមែនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយភាពជាបុរេជាតៈ នៃរូបបច្ចុប្បន្នទាំងឡាយដែលកើតមុននោះឡើយ។ ហើយរូបទាំងនោះ ក៏មិនមែនមិនមែនជាបុរេជាតបច្ច័យនោះដែរ។ ប្រសិនបើពោលថា សេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងគ្នា ជាបុរេជាតបច្ច័យ រូបទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីឈ្មោះថាជាបុរេជាតបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបែបនោះ។ ហើយរូបទាំងនោះ ក៏មិនមែនមិនមែនជាបុរេជាតបច្ច័យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែភាពជាបុរេជាតៈប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានពាក្យចោទថា ចុះក្នុងបញ្ចទ្វារ តែងប្រាកដនូវសេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងគ្នា ដោយន័យដែលពោលហើយខាងដើមឬ? ឆ្លើយថា ទោះបីជាប្រាកដយ៉ាងនោះក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកនោះ ក្នុងកណ្តាលនៃនិស្សយបច្ច័យ និងអារម្មណបច្ច័យដ៏ច្រើនប្រភេទ គឺគ្រាន់តែជាសេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាគរុនិស្សយៈ ឬសក្តិជាអារម្មណៈប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា មិនមានសេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងគ្នាឡើយ នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ ក្នុងសុទ្ធមនោទ្វារ ដូចដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា មានសេចក្តីប្លែកនៃសក្តិជាបុរេជាតៈផ្សេងគ្នា នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការមានសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ ក្នុងបញ្ចទ្វារទាំងឡាយ។ សេចក្តីណាដែលពេញចិត្ត គប្បីកាន់យកនូវសេចក្តីនោះចុះ។


Pacchājātapaccaye. ‘‘Rukkhapotakānaṃ viyā’’ti pacchā āsiñciyamānaṃ udakaṃ rukkhapotakānaṃ vuddhaviruḷhabhāvaṃ pāpetvā upatthambhanavasena upakārako viyāti yojanā. Āhāraṃ āsiṃ satīti āhārāsā. Jighacchā, pipāsā, taṇhā. Tāya sampayuttā cetanāti viggaho. Sā pana āhārāsā cetanā upatthambhati yevāti sambandho. ‘‘Ayamattho’’ti ‘supākaṭenā’tiādinā vutto ayamattho. Sabbācesāvicāraṇā gijjhopamāya upamāmattabhāvaṃ nīvāretā hotīti.

ក្នុងបច្ឆាជាតបច្ច័យ។ ពាក្យថា «រុក្ខបោតកានំ វិយ» សេចក្តីប្រកបថា ដូចជាទឹកដែលគេស្រោចស្រពខាងក្រោយ តែងជួយឧបការៈដោយអំណាចនៃការទ្រទ្រង់ ញ៉ាំងកូនឈើទាំងឡាយឲ្យដល់នូវសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់។ សេចក្តីប្រាថ្នានូវអាហារ ឈ្មោះថា អាហារាសា (សេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងអាហារ)។ បានដល់ សេចក្តីឃ្លាន សេចក្តីស្រេក និងតណ្ហា។ វិគ្រោះថា ចេតនាដែលប្រកបដោយតណ្ហានោះ (ឈ្មោះថា អាហារាសាចេតនា)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ចំណែកឯអាហារាសាចេតនានោះ តែងជួយទ្រទ្រង់ពិតមែន។ ពាក្យថា «អយមត្ថោ» បានដល់ សេចក្តីនេះដែលលោកពោលទុកហើយ មានពាក្យជាដើមថា «ដោយសេចក្តីច្បាស់លាស់ល្អ»។ ការពិចារណាទាំងអស់នេះ តែងជាគ្រឿងរារាំងនូវភាពគ្រាន់តែជាសេចក្តីប្រៀបធៀប ដោយសេចក្តីប្រៀបប្រដូចនឹងសត្វត្មាត។


Āsevanti [Pg.260] taṃ paccaya dhammaṃ paccayuppannā dhammāti āsevanaṃ. Etena bhuso paccayuppanna dhammehi āsevitabbattā āsevananti vuccatīti dassetīti. ‘‘Taṃ’’ti taṃ purimaṃ purimaṃ paccaya dhammaṃ. ‘‘Bhajantī’’ti upenti. Ke bhajantīti āha ‘‘aparāparaṃ uppajjamānā dhammā’’ti. ‘‘Dhammā’’ti ca anantaruppannā cittacetasikā dhammā. Kathañca taṃ tebhajantīti āha ‘‘suṭṭhusevamānā viya bhajamānā viya pavattantī’’ti. Viya saddena loke kiñcijanaṃ kecijanā kenaci atthena suṭṭhusevantā viyāti dasseti. Kathaṃ suṭṭhuseviyamānā viya hontīti āha ‘‘tassa purimassā’’tiādiṃ. Purimassa anantarassa cittuppādassāti attho. ‘‘Sabbaparipūraṃ ākāraṃ’’ti javavegasahitehi vijānana phusanādīhi sāvajjāna vajjādīhi ca sabbehi javanaguṇehi paripūraṃ ākāraṃ. ‘‘Āsevetī’’ti maṃ suṭṭhu sevathāti niyojentaṃ viya hoti. Tenāha ‘‘attano vāsaṃ’’tiādiṃ. Tattha ‘‘vāsaṃ’’ti vāsanaṃ. ‘‘Suṭṭhu gāhāpetī’’ti paripuṇṇaṃ detīti vuttaṃ hoti. Etena yathā loke eko paresaṃ yathicchitaṃ deti. Evaṃ dentaṃ pana pare bhajantiyeva. Maṃ bhajathāti niyojanakiccaṃ natthi. Evameva idhapi suṭṭhuvāsadānameva bhajāpanaṃ nāmāti dasseti. ‘‘Vaḍḍheti vā’’ti etena āsevanā bhāvanā vaḍḍhanāti imaṃpariyāyatthaṃ vadati. Purimābhiyogo nāma ādito paṭṭhāya sajjhāyanādikammesu yathāsatti yathābalaṃ vā yāmakaraṇaṃ. Tathā karontassa taṃ uggahaṇa kammaṃ uparūpari paguṇabhāvaṃ gacchatīti. ‘‘Āsevanaṭṭhenā’’ti vaḍḍhāpanaṭṭhena, upakārakoti sambandho. ‘‘Sajātiyānaṃ’’ti kusalādibhāvena samānajātikānaṃ.

ធម៌ទាំងឡាយជាបច្ចយុប្បន្ន តែងសេពរឿយៗ នូវធម៌ជាបច្ច័យនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាសេវនៈ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ព្រោះធម៌ជាបច្ចយុប្បន្នទាំងឡាយ គប្បីសេពឲ្យរឿយៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសេវនៈ។ បទថា “Taṃ” (នោះ) បានដល់ ធម៌ជាបច្ច័យមុនៗនោះ។ បទថា “Bhajantī” (តែងសេព) បានដល់ ចូលទៅជិត។ សួរថា ធម៌ពួកណា តែងសេព? ទើបពោលថា “aparāparaṃ uppajjamānā dhammā” (ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់)។ និងបទថា “Dhammā” បានដល់ ធម៌គឺចិត្តនិងចេតសិកដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ។ សួរថា ធម៌ទាំងនោះ តែងសេពនូវធម៌នោះដោយរបៀបណា? ទើបពោលថា “suṭṭhusevamānā viya bhajamānā viya pavattantī” (តែងប្រព្រឹត្តទៅ ហាក់ដូចជាសេពដោយប្រពៃ ហាក់ដូចជាចូលទៅជិត)។ ដោយសព្ទថា “viya” (ហាក់ដូចជា) លោកបង្ហាញថា ដូចជាជនពួកខ្លះក្នុងលោក តែងសេពដោយប្រពៃនូវជនណាម្នាក់ ដោយប្រយោជន៍ណាមួយ។ សួរថា ធម៌ទាំងនោះ ហាក់ដូចជាត្រូវគេសេពដោយប្រពៃដោយរបៀបណា? ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tassa purimassa” (នៃធម៌មុននោះ)។ សេចក្តីថា នៃចិត្តុប្បាទមុនដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ។ បទថា “Sabbaparipūraṃ ākāraṃ” (អាការៈដ៏ពេញបរិបូរណ៍ទាំងអស់) បានដល់ អាការៈដែលពេញបរិបូរណ៍ដោយគុណនៃជវនៈទាំងអស់ មានការដឹងច្បាស់ និងការប៉ះពាល់ជាដើម ដែលប្រកបដោយកម្លាំងនៃជវនៈ និងធម៌ដែលមានទោស និងគ្មានទោសជាដើម។ បទថា “Āsevetī” (តែងសេពរឿយៗ) បានដល់ ហាក់ដូចជាបង្គាប់ថា “ចូរអ្នកសេពខ្ញុំឲ្យប្រពៃចុះ”។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “attano vāsaṃ” (នូវក្លិនអប់របស់ខ្លួន)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា “vāsaṃ” បានដល់ វសនា (ការអប់រំ/វាសនា)។ បទថា “Suṭṭhu gāhāpetī” (ញ៉ាំងឲ្យកាន់យកដោយប្រពៃ) គឺលោកពោលថា តែងឲ្យដោយបរិបូរណ៍។ ដោយពាក្យនេះ ដូចជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងលោក តែងឲ្យនូវវត្ថុតាមដែលប្រាថ្នាដល់អ្នកដទៃ កាលបើឲ្យយ៉ាងនេះ អ្នកដទៃតែងសេពគប់ពិតមែន តែមិនមានកិច្ចដែលត្រូវបង្គាប់ថា “ចូរអ្នកសេពគប់ខ្ញុំចុះ” ឡើយ។ យ៉ាងនោះមិញ ក្នុងទីនេះ លោកក៏បង្ហាញថា ការឲ្យនូវការអប់រំដោយប្រពៃនោះឯង ឈ្មោះថា ការញ៉ាំងឲ្យសេពគប់។ បទថា “Vaḍḍheti vā” (ឬញ៉ាំងឲ្យចម្រើន) ដោយពាក្យនេះ លោកពោលនូវអត្ថនៃវេវចនៈនេះថា អាសេវនៈ គឺភាវនា គឺការធ្វើឲ្យចម្រើន។ ដែលឈ្មោះថា បុរិមាភិយោគ (ការប្រកបព្យាយាមមុនៗ) គឺការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមតាមកម្លាំង តាមសមត្ថភាព ក្នុងកិច្ចការមានការសូត្រធម៌ជាដើម តាំងពីដើមរៀងមក។ កាលបើធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងនោះ កិច្ចនៃការរៀនសូត្រនោះ តែងដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្រៃលែងឡើងទៅ។ បទថា “Āsevanaṭṭhena” (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសេពរឿយៗ) គឺដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យចម្រើន មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ជាគ្រឿងឧបការៈ។ បទថា “Sajātiyānaṃ” (នៃធម៌ដែលមានជាតិស្មើគ្នា) បានដល់ ធម៌ដែលមានជាតិស្មើគ្នា ដោយភាពជាកុសលជាដើម។


Kāyaṅgābhisaṅkharaṇaṃ nāma kāyasañcetanākiccaṃ. Vācaṅgābhisaṅkharaṇaṃ vacīsañcetanākiccaṃ. Cittaṅgābhisaṅkharaṇaṃ manosañcetanākiccaṃ. ‘‘Kiriyābhāvenā’’ti dassanasavanādikiccesu gamanaṭhāna nisajjādikiccesu saṃvidhānakiriyābhāvena. ‘‘Vatthumhī’’ti gabbhavatthumhi. Yathāvuttābhisaṅkharaṇakiccaṃ nāma kāyaṅgavācaṅga cittaṅgābhisaṅkharaṇa kiccaṃ. ‘‘Tadabhisaṅkharaṇavegajanitaṃ’’ti tassa kāyaṅgādikassa [Pg.261] abhisaṅkharaṇavegena janitaṃ kiriyāvisesa nidhānakiccanti sambandho. ‘‘Santāne’’ti cittasantāne.

ដែលឈ្មោះថា កាយង្គាភិសង្ខារ (ការតាក់តែងកាយ) គឺកិច្ចនៃកាយសញ្ចេតនា។ ដែលឈ្មោះថា វាចង្គាភិសង្ខារ (ការតាក់តែងវាចា) គឺកិច្ចនៃវចីសញ្ចេតនា។ ដែលឈ្មោះថា ចិត្តង្គាភិសង្ខារ (ការតាក់តែងចិត្ត) គឺកិច្ចនៃមនោសញ្ចេតនា។ បទថា “Kiriyābhāvena” (ដោយភាពនៃកិរិយា) បានដល់ ដោយភាពនៃកិរិយាចាត់ចែង ក្នុងកិច្ចមានការឃើញ និងការឮជាដើម និងក្នុងកិច្ចមានការដើរ ការឈរ និងការអង្គុយជាដើម។ បទថា “Vatthumhi” (ក្នុងវត្ថុ) បានដល់ ក្នុងគភ៌វត្ថុ (ទីតាំងនៃគភ៌)។ ដែលឈ្មោះថា យថាវុត្តាភិសង្ខារកិច្ច (កិច្ចនៃការតាក់តែងតាមដែលពោលហើយ) គឺកិច្ចនៃការតាក់តែងកាយ វាចា និងចិត្ត។ បទថា “Tadabhisaṅkharaṇavegajanitaṃ” (ដែលកើតឡើងអំពីកម្លាំងនៃការតាក់តែងនោះ) មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា កិច្ចនៃការតម្កល់ទុកនូវកិរិយាដ៏វិសេស ដែលកើតឡើងដោយកម្លាំងនៃការតាក់តែងកាយជាដើមនោះ។ បទថា “Santāne” (ក្នុងសន្តាន) បានដល់ ក្នុងចិត្តសន្តាន។


Vipaccanabhāvo ca nāma pātubhāvoti sambandho. Nirussāha santabhāvo nāma kusalā kusalānaṃ viya kāyaṅgavācaṅgābhisaṅkharaṇa kiccesu ca āyatiṃ vipaccana kiccesu ca nirussāhabhāvena santabhāvo. Na kilesu pasantabhāvena. Cittābhisaṅkharaṇa kiccesupana sampayuttacetanāvasena yathopaṭṭhitesu ārammaṇesu sampayuttadhammānaṃ ekato sannipātagamanussāhamattaṃ atthi. Tatoparaṃ pana supina dassana kiccaṃpi natthīti. ‘‘Mandamandākārenā’’ti mandato atimandākārena. Kiñcijānana cittaṃ nāma kammādi ārammaṇaṃ appamattakaṃpi jānanaṃ vīthicittaṃ. Tassa pavattiyā.

ដែលឈ្មោះថា វិបច្ចនភាវៈ (ភាពនៃការទុំជោរ) មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា គឺការប្រាកដឡើង។ ដែលឈ្មោះថា និរុស្សាហសន្តភាវៈ (ភាពស្ងប់រម្ងាប់ដោយមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ) បានដល់ ភាពស្ងប់រម្ងាប់ដោយភាពមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ ក្នុងកិច្ចនៃការតាក់តែងកាយនិងវាចាផង ក្នុងកិច្ចនៃការទុំជោរទៅក្នុងអនាគតផង ដូចជាកុសលនិងអកុសលទាំងឡាយ។ មិនមែនដោយភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃកិលេសទាំងឡាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកិច្ចនៃការតាក់តែងចិត្ត តែងមានត្រឹមតែសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការប្រជុំចូលគ្នាទៅតែមួយនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងអារម្មណ៍ដែលប្រាកដឡើងតាមការគួរ ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តចេតនា។ តែថា បន្ទាប់ពីនោះទៅ សូម្បីតែកិច្ចនៃការយល់សប្តិ ក៏មិនមានឡើយ។ បទថា “Mandamandākārena” (ដោយអាការៈដ៏ទន់ខ្សោយក្រៃលែង) បានដល់ ដោយអាការៈដ៏ទន់ខ្សោយជាងទន់ខ្សោយទៅទៀត។ ដែលឈ្មោះថា កិញ្ចិជាននចិត្ត (ចិត្តដែលដឹងបន្តិចបន្តួច) បានដល់ វិថីចិត្តដែលដឹងនូវអារម្មណ៍មានកម្មជាដើម សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច។ សម្រាប់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តនោះ។


‘‘Arūpino’’ti arūpalakkhaṇa samaṅgino. Nāmalakkhaṇa samaṅgīnoti vuttaṃ hoti. ‘‘Janayantāpī’’ti sahajāta dhamme janentāpi. ‘‘Santānaṭṭhitiyā’’ti pabandhappatiṭṭhānassa.

បទថា “Arūpino” (ធម៌ដែលមិនមានរូប) បានដល់ ធម៌ដែលប្រកបដោយអរូបលក្ខណៈ។ លោកពោលថា គឺធម៌ដែលប្រកបដោយនាមលក្ខណៈ។ បទថា “Janayantāpi” (សូម្បីញ៉ាំងធម៌ឲ្យកើតឡើង) បានដល់ សូម្បីញ៉ាំងសហជាតធម៌ទាំងឡាយឲ្យកើតឡើង។ បទថា “Santānaṭṭhitiyā” (ដើម្បីការតាំងនៅនៃសន្តាន) បានដល់ ដើម្បីការតាំងនៅនៃតំណសន្តាន។


‘‘Kasmāpanetthā’’tiādīsu. ‘‘Bhāvindriya dvayaṃ’’ti itthindriya purisindriya dvayaṃ. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ indriyapaccaye. Kasmā na gahitaṃ. Nanu itthiliṅgādīnaṃ pavattikāraṇattā idha gahetabbamevāti adhippāyo. Janakattaṃ nāma janaka kiccaṃ. Evaṃ sesesupi. ‘‘Etaṃtayaṃpi natthī’’ti janakattādikiccattayaṃpi natthi. Evaṃsantekathaṃ liṅgādīnaṃ pavattikāraṇaṃ hotītiāha ‘‘kevalaṃ panā’’tiādiṃ. ‘‘Dvayaṃ’’ti itthibhāvapumbhāva dvayaṃ. Na indriya paccayattena indriyaṃ nāma hoti. Yathāhi eko rājā attano vijite gehāni karonti. Evaṃ karontūti gehasaṇṭhānaṃ paṭṭhapeti. Sabbejanā tatheva karonti, no aññathā. Tattha rājā gehuppattiyā ca gehaṭṭhitiyā ca kiñci kiccaṃ na karoti. Gehasāmikāvā gehavaḍḍhakino vā karonti. Karontā pana raññā paṭṭhapitaṃ saṇṭhānaṃ anatikkamitvāva karonti. Evameva midaṃ daṭṭhabbaṃ. Upagantvā jhāyanaṭṭhenāti sambandho. Upasaddo upanissaya padeviya upari attho. ‘‘Uparī’’ti ca thāmabalavuddhivasenāti āha ‘‘tasmiṃ vā’’tiādiṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti ārammaṇe.

ក្នុងពាក្យមានដើមថា “Kasmāpanettha” (ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ) នោះ។ បទថា “Bhāvindriya dvayaṃ” (ភាវិន្ទ្រិយទាំងពីរ) បានដល់ ឥត្ថិន្ទ្រិយ និងបុរិសិន្ទ្រិយទាំងពីរ។ បទថា “Idha” (ក្នុងទីនេះ) បានដល់ ក្នុងឥន្ទ្រិយបច្ច័យនេះ។ សួរថា ហេតុអ្វីមិនកាន់យក? អធិប្បាយថា មិនមែនឬថា ព្រោះវាជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥត្ថីលិង្គជាដើម គប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះពិតមែន។ ដែលឈ្មោះថា ជនកត្តៈ (ភាពជាអ្នកបង្កើត) គឺកិច្ចនៃការបង្កើត។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា “Etaṃtayaṃpi natthī” (សូម្បីតែកិច្ចទាំងបីនេះ ក៏មិនមាន) បានដល់ សូម្បីតែកិច្ចទាំងបីមានការបង្កើតជាដើម ក៏មិនមានឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ តើវាទៅជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃលិង្គទាំងឡាយដោយរបៀបណា? ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “kevalaṃ pana” (ប៉ុន្តែ គ្រាន់តែ)។ បទថា “Dvayaṃ” (គូ) បានដល់ ឥត្ថីភាវៈ និងបុម្ភាវៈទាំងពីរ។ មិនមែនឈ្មោះថា ឥន្ទ្រិយ ដោយភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យឡើយ។ ដូចជា ព្រះរាជាអង្គមួយ ទ្រង់កំណត់ទ្រង់ទ្រាយផ្ទះថា “ចូរធ្វើផ្ទះទាំងឡាយក្នុងដែនដីរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះចុះ”។ ជនទាំងឡាយគ្រប់រូប តែងធ្វើផ្ទះយ៉ាងនោះឯង មិនធ្វើជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ក្នុងរឿងនោះ ព្រះរាជាមិនបានធ្វើកិច្ចការណាមួយក្នុងការកើតឡើងនៃផ្ទះ ឬការតាំងនៅនៃផ្ទះឡើយ។ គឺម្ចាស់ផ្ទះក្តី ជាងឈើក្តី តែងធ្វើ។ ប៉ុន្តែ កាលដែលធ្វើ តែងមិនកន្លងហួសនូវទ្រង់ទ្រាយដែលព្រះរាជាទ្រង់កំណត់ទុកឡើយ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ដោយអត្ថថា ចូលទៅជិតហើយសញ្ជឹងគិត។ ឧបសគ្គសព្ទថា “Upa” មានអត្ថថា “ខាងលើ” ដូចជាក្នុងបទថា “Upanissaya” (ឧបនិស្ស័យ)។ និងបទថា “Upari” (ខាងលើ) គឺដោយអំណាចនៃភាពខ្លាំងក្លានិងការចម្រើនឡើង ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “tasmiṃ vā” (ឬក្នុងអារម្មណ៍នោះ)។ បទថា “Tasmiṃ” បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍។


‘‘Sugati [Pg.262] duggati nibbāna sampāpakaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. So attho abyākatamaggaṅgesu natthi. Evañcasati tāni kathaṃ maggapaccayattaṃ gacchantīti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. ‘‘Sammādassanādinā’’ti sammādassana saṅkappanādinā. ‘‘Tesaṃ’’ti sammādiṭṭhīnaṃ. ‘‘Tesaṃ pī’’ti abyākata bhūtānaṃ sammādiṭṭhīnampi. ‘‘Tenevaṭṭhenā’’ti sammādassanādinā lakkhaṇaṭṭhena. Athavā. ‘‘Tenevaṭṭhenā’’ti sugati nibbāna sampāpakaṭṭhene vāti attho. Evañcasati sahetukā vipāka kriyā byākatadhammāpi tenevaṭṭhena sabbaso kusalasadisā siyunti. Na siyuṃ, paccaya vekallattā. Vipākābyākatāhi kammavegena santāne patitamattattā nirussāhasantasabhāvato taṃ sampayuttā cetanā nānakkhaṇika kammapaccayattaṃ na gacchati. Kiriyābyākatā ca niranusayasantāne uppannattā taṃ sampayuttacetanāpi tappaccayattaṃ na gacchatiyeva. Tasmā tesu vipāka kriyābyākatesu sammādiṭṭhādīnipi sugati sampāpakaṭṭhaṃ na sādhenti. Kilesappahāna kiccassa abhāvato nibbāna sampāpakaṭṭhampi nasādhenti. Sabhāva lakkhaṇavekallatāpana tesaṃ sammādiṭṭhādīnaṃ natthiyeva. Tasmā tāni maggapaccaye saṅgahitānīti. Indriya dhammesu arūpindriyānaṃ ādhippacca kiccaṃ arūpadhamme sveva pharati. Rūpadhammā pana taṃ samuṭṭhitattā eva tappaccayuppannesu vuttā. Tathā hetu kamma magga jhānesu. Tena vuttaṃ ‘‘esanayo kammindriyajhānapaccayesupī’’ti. Tattha kammasaddena nānakkhaṇika paccayo gahetabbo.

លោកពោលថា “ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវសុគតិ ទុគ្គតិ និងព្រះនិព្វាន”។ អត្ថនោះ មិនមានក្នុងមគ្គង្គទាំងឡាយដែលជាអព្យាក្រឹតឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ តើមគ្គង្គទាំងនោះ ដល់នូវភាពជាមគ្គបច្ច័យដោយរបៀបណា? ទើបពោលពាក្យមានដើមថា “ettha ca” (និងក្នុងទីនេះ)។ បទថា “Sammādassanādinā” បានដល់ ដោយការឃើញត្រូវ និងការត្រិះរិះត្រូវជាដើម។ បទថា “Tesaṃ” (នៃធម៌ទាំងនោះ) បានដល់ នៃសម្មាទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ បទថា “Tesaṃ pi” បានដល់ សូម្បីនៃសម្មាទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលជាអព្យាក្រឹត។ បទថា “Tenevaṭṭhena” (ដោយអត្ថនោះឯង) បានដល់ ដោយអត្ថគឺលក្ខណៈមានការឃើញត្រូវជាដើម។ មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា បទថា “Tenevaṭṭhena” គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវសុគតិ និងព្រះនិព្វាននោះឯង។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីធម៌ជាអព្យាក្រឹតដែលជាសហេតុកវិបាក និងកិរិយា ក៏គប្បីដូចគ្នាជាមួយកុសលដោយគ្រប់ប្រការ ដោយអត្ថនោះឯងឬ? មិនគប្បីដូចគ្នាឡើយ ព្រោះខ្វះខាតបច្ច័យ។ ព្រោះថា វិបាកអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងឡាយ គ្រាន់តែធ្លាក់ចុះក្នុងសន្តានដោយកម្លាំងនៃកម្ម ព្រោះមានសភាវៈស្ងប់រម្ងាប់ដោយមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ ចេតនាដែលសម្បយុត្តនឹងវិបាកអព្យាក្រឹតនោះ ទើបមិនដល់នូវភាពជានានាខណិកកម្មបច្ច័យឡើយ។ ចំណែកឯ កិរិយាអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងឡាយ កើតឡើងក្នុងសន្តានដែលមិនមានអនុស័យ ចេតនាដែលសម្បយុត្តនឹងកិរិយាអព្យាក្រឹតនោះ ក៏មិនដល់នូវភាពជាបច្ច័យនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវិបាកនិងកិរិយាអព្យាក្រឹតទាំងនោះ សូម្បីសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ក៏មិនសម្រេចនូវអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវសុគតិឡើយ។ ព្រោះមិនមានកិច្ចនៃការលះបង់កិលេស ទើបមិនសម្រេចនូវអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវព្រះនិព្វានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភាពខ្វះខាតនៃសភាវលក្ខណៈ មិនមានដល់សម្មាទិដ្ឋិជាដើមទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបលោកសង្គ្រោះចូលក្នុងមគ្គបច្ច័យ។ ក្នុងឥន្ទ្រិយធម៌ទាំងឡាយ កិច្ចជាធិបតីនៃអរូបិន្ទ្រិយទាំងឡាយ តែងផ្សាយទៅតែក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯ រូបធម៌ទាំងឡាយ លោកពោលថាជាបច្ចយុប្បន្ននៃអរូបិន្ទ្រិយនោះ ព្រោះមានអរូបិន្ទ្រិយនោះជាសមុដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងហេតុបច្ច័យ កម្មបច្ច័យ មគ្គបច្ច័យ និងឈានបច្ច័យ ក៏មានន័យយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ន័យនេះ ក៏មានក្នុងកម្មបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ និងឈានបច្ច័យទាំងឡាយដែរ”។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយសព្ទថា “Kamma” គប្បីកាន់យកនូវនានាខណិកកម្មបច្ច័យ។


‘‘Sampayuttāsaṅkā sambhavatī’’ti sahajātā nāmadhammā taṃ samuṭṭhāna rūpehi, pacchājātā ca attano attano paccayuppannarūpehi, vatthu dhammā ca tannissitanāmadhammehi kālato ca ṭhānato ca eka sambandhattā tesu sampayuttāsaṅkā sambhavati. ‘‘Vippayuttapaccayappasaṅgo natthī’’ti ārammaṇānantarādipaccayāpi attano paccayuppannehi sampayuttā na honti. Tasmā tepi vippayuttapaccaya bhāvena vattabbāti evarūpo vippayuttapaccayappasaṅgo tesu ārammaṇa paccayādīsu natthīti adhippāyo.

បទថា “Sampayuttāsaṅkā sambhavati” (ការសង្ស័យថាជាសម្បយុត្តធម៌ តែងមានឡើង) សេចក្តីថា ព្រោះនាមធម៌ទាំងឡាយដែលកើតជាមួយគ្នា (សហជាតធម៌) ជាមួយរូបដែលមាននាមធម៌នោះជាសមុដ្ឋានក្តី នាមធម៌ដែលកើតជាក្រោយ (បច្ឆាជាតធម៌) ជាមួយរូបដែលជាបច្ចយុប្បន្នរបស់ខ្លួនៗក្តី វត្ថុធម៌ទាំងឡាយជាមួយនាមធម៌ដែលអាស្រ័យនូវវត្ថុធម៌នោះក្តី មានការទាក់ទងគ្នាតែមួយ ដោយកាលនិងទីកន្លែង ហេតុនោះ ការសង្ស័យថាជាសម្បយុត្តធម៌ តែងមានឡើងក្នុងធម៌ទាំងនោះ។ បទថា “Vippayuttapaccayappasaṅgo natthi” (ការចោទឡើងនូវវិប្បយុត្តបច្ច័យ មិនមានឡើយ) សេចក្តីថា សូម្បីអារម្មណបច្ច័យ និងអនន្តរបច្ច័យជាដើម ក៏មិនសម្បយុត្តជាមួយបច្ចយុប្បន្នរបស់ខ្លួនឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អធិប្បាយថា ការចោទឡើងនូវវិប្បយុត្តបច្ច័យយ៉ាងនេះថា “សូម្បីបច្ច័យទាំងនោះ ក៏គប្បីពោលដោយភាពជាវិប្បយុត្តបច្ច័យដែរ” មិនមានក្នុងអារម្មណបច្ច័យជាដើមទាំងនោះឡើយ។


‘‘Heṭṭhāvuttappakāresu evā’’ti ettha evasaddena paccayantaraṃ na hotīti [Pg.263] dasseti. Yadi paccayantaraṃ na hoti, na vattabboyeva. Kasmā, desakassa punaruttiniratthakavāditā pattitoti. No na vattabbo. Kasmā, loke yo sayaṃ natthi, vigato hoti. So kassa paccayo bhavituṃ arahatīti evarūpassa micchābhinivesassa pahānato. Tena imamatthaṃ ñāpeti, loke kecidhammā sayaṃ atthikāle eva aññesaṃ paccayā honti, no natthikāle. Keci dhammā sayaṃ natthikāle eva aññesaṃ paccayā honti, no atthikāleti ayañcavibhāgo avassaṃ icchitabbo yevāti. ‘‘Okāsadānasaṅkhātenā’’ti tassa aññassa cittuppādassa uppattiyā okāsadānasaṅkhātena.

បទថា “Heṭṭhāvuttappakāresu eva” (ក្នុងប្រការដែលពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង) ក្នុងទីនេះ ដោយសព្ទថា “eva” (នោះឯង) លោកបង្ហាញថា មិនមែនជាបច្ច័យដទៃឡើយ។ សួរថា ប្រសិនបើមិនមែនជាបច្ច័យដទៃទេ មិនគប្បីពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះនឹងដល់នូវភាពជាអ្នកពោលពាក្យដដែលៗ និងពាក្យមិនមានប្រយោជន៍ របស់ព្រះសាស្តាអ្នកសម្តែងធម៌។ ឆ្លើយថា មិនមែនមិនគប្បីពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះដើម្បីលះបង់នូវសេចក្តីប្រកាន់ខុសយ៉ាងនេះថា “ក្នុងលោក ធម៌ណាដែលខ្លួនឯងមិនមាន គឺប្រាសទៅហើយ តើធម៌នោះនឹងអាចជាបច្ច័យដល់ធម៌ណាបាន?”។ ដោយពាក្យនោះ លោកញ៉ាំងអត្ថនេះឲ្យដឹងថា ក្នុងលោក ធម៌ខ្លះ កាលដែលខ្លួនឯងមាន ទើបជាបច្ច័យដល់ធម៌ដទៃបាន មិនមែនក្នុងកាលដែលខ្លួនឯងមិនមានឡើយ។ ធម៌ខ្លះ កាលដែលខ្លួនឯងមិនមាន ទើបជាបច្ច័យដល់ធម៌ដទៃបាន មិនមែនក្នុងកាលដែលខ្លួនឯងមានឡើយ ការចែករំលែកយ៉ាងនេះ គឺបុគ្គលគប្បីប្រាថ្នាដោយពិតប្រាកដ។ បទថា “Okāsadānasaṅkhātena” (ដោយការឲ្យឱកាស) បានដល់ ដោយការឲ្យឱកាសសម្រាប់ការកើតឡើងនៃចិត្តុប្បាទដទៃនោះ។


Suttante, atthīti aya meko antoti sattānaṃ seṭṭhasārabhūto attānāma anamatagge saṃsāre niccakālaṃ atthi. Ucchedo vā vimokkho vā sabbaso natthi. Ayaṃ sassatavādo nāma ekovisamanto ekāvisamākoṭi. Natthīti sattonāma ekabhavaparamo hoti, maraṇato paraṃ natthi. Ekantena ucchijjati. Ayaṃ ucchedavādo nāma dutīyo visamanto dutīyāvisamakoṭi. Ime paṭicca samuppādaṃ ajānantānaṃ ubhovisamantā nāma. Jānantānaṃ pana tādiso attānāma natthi, yo atthīti vā natthīti vā vattabbo bhaveyya. Suddhadhammappabandho eva atthi. Tassa ca yāva avijjā appahīnā hoti, tāva ucchedo nāma natthi. Avijjāya pana pahīnāya tatoparaṃ na pavattati. Atthi nāma na hoti. Ayaṃ antadvayamutto majjhimañāyo nāma. Bahuṃ nānattha sambhavaṃ vaṇṇentiyeva. Vaṇṇentānaṃpi tesaṃ bahu payojanaṃ natthi yevāti adhippāyo.

ក្នុងព្រះសូត្រ ពាក្យថា “Atthi” (មាន) នេះជាចំណែកម្ខាង (អន្តៈទីមួយ) គឺថា អត្តាដែលជាសារៈដ៏ប្រសើររបស់សត្វទាំងឡាយ តែងមានជានិច្ចកាលក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត។ ការដាច់សូន្យក្តី ការរួចផុតក្តី មិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ នេះឈ្មោះថា សស្សតវាទៈ ជាចំណែកមិនស្មើគ្នាម្ខាង ជាទីបំផុតមិនស្មើគ្នាម្ខាង។ ពាក្យថា “Natthi” (មិនមាន) គឺថា សត្វមានត្រឹមតែមួយជាតិជាយ៉ាងក្រៃលែង បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ គឺមិនមានឡើយ។ តែងដាច់សូន្យទៅដោយចំណែកមួយ។ នេះឈ្មោះថា ឧច្ឆេទវាទៈ ជាចំណែកមិនស្មើគ្នាទីពីរ ជាទីបំផុតមិនស្មើគ្នាទីពីរ។ ចំណែកមិនស្មើគ្នាទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថាជាចំណែករបស់ជនទាំងឡាយដែលមិនដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ។ ប៉ុន្តែ សម្រាប់ជនទាំងឡាយដែលដឹង ឈ្មោះថាអត្តាបែបនោះមិនមានឡើយ ដែលគប្បីពោលថា “មាន” ឬ “មិនមាន” នោះ។ មានតែការតភ្ជាប់គ្នានៃធម៌ដ៏បរិសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ។ និងការតភ្ជាប់គ្នានៃធម៌នោះ ដរាបណាអវិជ្ជាមិនទាន់លះបង់បានទេ ដរាបនោះ ឈ្មោះថាការដាច់សូន្យមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើអវិជ្ជាលះបង់បានហើយ បន្ទាប់ពីនោះទៅ ក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ។ ដែលឈ្មោះថា “មាន” នោះ មិនមានឡើយ។ នេះឈ្មោះថា មជ្ឈិមញាយ (ផ្លូវកណ្តាល) ដែលរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ។ ជនទាំងឡាយតែងពណ៌នានូវសេចក្តីផ្សេងៗជាច្រើនពិតមែន។ អធិប្បាយថា សូម្បីជនទាំងនោះកាលពណ៌នា ក៏មិនមានប្រយោជន៍ច្រើនឡើយ។


Paccayuddesānudīpanā niṭṭhitā.

ការសម្តែងពន្យល់នូវបច្ចយុទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


168. Paccayaniddese. ‘‘Pañcadhā’’ti pañcavidhehi paccayehi. ‘‘Ekadhā’’ti ekavidhena paccayena. Evaṃ sesesupi. ‘‘Avicchedāyā’’ti avicchedatthāya. ‘‘Paṭipādanāyā’’ti yojanatthāya. Yo koci cittuppādo aviruddhassa yassa kassaci cittuppādassa [Pg.264] paccayo na na hotīti yojanā. ‘‘Punuppannānaṃ’’ti nirujjhitvā puna uppannānaṃ. ‘‘Purimāni javanānī’’ti ettha maggo gotrabhuto āsevana paccayaṃ labhati. Phalassa pana so bhinnajātikattā āsevana paccayo na hoti. Phalaṃ pana sabbaso āsevana muttaṃ hoti. Tasmā tadubhayaṃ idha purimajavanasaṅkhyaṃ na gacchatīti vuttaṃ ‘‘magga phalajavanavajjānī’’ti. Phalajavanavajjānaṃ pacchimānaṃ javanānaṃ. ‘‘Sabbākārapāripūraṃ’’ti ettha kusalādijātipi saṅgahitāti vuttaṃ ‘‘jātimattenapī’’ti. Abhinnā eva siyuṃ. Na pana bhinnā honti. Kadāci kecibhinnā eva honti. Tasmā bhinnajātikā dhammā. La. Na sakkontīti yojanā. ‘‘Kāmāvacarabhāvato mahaggatānuttarabhāvapatti nāmā’’ti cittasantānassāti adhippāyo. Gotra bhucittaṃ kāmabhūmi. Jhānacittaṃ mahaggatabhūmi. Maggacittaṃ lokuttara bhūmi. Kammacetanāya niruddhāyapi tassā pavattākāro nanirujjhati. Cittasantānaṃ anugacchati. So eva āyatiṃ vipākadhammarāsi hutvā pātubbhavati. Tasmā so vipākassa bījasaṅkhyaṃ gacchati. So ca yāva na vipaccati. Tāva saṃsārappavattiyā sati, antarā vinaṭṭho nāma na hoti. Tasmā kammacetanā uppajjamānā cittasantāne tassa bījassa nidhānatthāya uppajjati, nirujjhamānā ca nidahitvā eva nirujjhatīti vuttaṃ ‘‘attano pavattākārasaṅkhāta bījanidhānañcā’’ti. ‘‘Cetanāya hotī’’ti cetanāya sādhāraṇaṃ hoti. Purejātā sālarukkhapotakā paccayā hontīti sambandho. Purimacittakkhaṇesu uppannā catusamuṭṭhānikarūpadhammāti sambandhitabbaṃ. ‘‘Āhārajakāyo’’ti evaṃ vuttāti pāṭhaseso. ‘‘Pacchā jātenā’’ti pacchājātapaccayena payojanaṃ natthi. Jiṇṇapatarukkhassa udakāsiñcanaṃ viya hotīti adhippāyo. ‘‘Yadaggenā’’ti yenakāraṇa koṭṭhāsena. ‘‘Vatthu rūpaṃ’’ti nirodhāsannaṃ hadayavatthu rūpaṃ. ‘‘Evamayaṃ pī’’ti evaṃ ayaṃ pacchājātapaccayopi. Vividhena ākārena pharaṇaṃ kālantara desantara gamanaṃ vipphāro. Mahanto vipphāro yassāti samāso. ‘‘Vatthumhī’’ti hadayavatthumhi. Pañcahi khandhehi vokiṇṇo sammissoti pañcavokāro. Kāma rūpabhavo[Pg.265]. Vinā uppajjituṃ na sakkoti. Rūpavirāgabhāvanābalena rūpassa avikkhambhitattāti adhippāyo. ‘‘Purejātaṃ vā’’ti ekacittakkhaṇātīte purejātaṃ vā. ‘‘Vaḍḍhanapakkhe ṭhitaṃ vā’’ti tato pacchā yāva aṭṭhama cittakkhaṇā vaḍḍhanapakkhe ṭhitaṃ vā. ‘‘Uppannaṃ vatthū’’ti uppannaṃ vatthurūpaṃ. ‘‘Etthā’’ti imasmiṃ purejāta paccaye. Kiñcāpi dissatīti sambandho. ‘‘Paccanīye’’ti paccanīya vāre. ‘‘Taṃ’’ti ārammaṇapurejātaṃ. Tassa ārammaṇassa aparibyattattāvāti sambandho. Kāraṇaṃ vadanti paṭṭhānaṭīkācariyā. Arūpabhave maraṇāsannakāle kassaci gatinimittu paṭṭhānaṃ aṭṭhakathāsu vuttameva. Evañcasati, tattha ārammaṇa purejātaṃ laddhabbameva. Paṭṭhānepana tasmiṃbhave sabbaṃ purejātapaccayaṃ paṭikkhipati. Kasmā iti ce, vatthu purejātapaccayassa tattha aladdhabbattāti iminā adhippāyena ‘‘āruppeviyā’’ti vuttaṃ. Ettha ca paṭṭhāne arūpabhave dvepi purejātapaccayā paṭikkhittā, tasmā sabbepi arūpa puggalā sabbaṃpi rūpadhammaṃ ārammaṇaṃ na karontītipi vadanti. Evañca katvā ārammaṇa saṅgahadīpaniyaṃ ‘asaññībhavato cutānaṃ viya arūpabhavato cutānaṃpi gatinimittabhūtaṃ kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ bhavantare kenacidvārena aggahitaṃ, kevalaṃ kammabaleneva upaṭṭhāpita’nti vuttaṃ. ‘‘Gūthakuṇapādīnī’’ti gūthañca matapūtisarīrāni ca. ‘‘Evaṃ vuttehī’’ti paṭṭhāne vuttehi. Te pana akusalā dhammā kathaṃ catubhūmika kusalānaṃ upanissaya paccayā hontīti āha ‘‘tattha ānantariya vajjānī’’tiādiṃ. Tattha ānantariya kammakatānaṃ kilesāvaraṇa kammāvaraṇehi samannāgatattā jhānamaggappaṭilābho nāma natthīti vuttaṃ ‘‘ānantariya vajjānī’’ti. ‘‘Tānī’’ti rāgādīni akusalāni catubhūmika kusalānaṃ uppattiyā balavanissayā hontīti yojanā. ‘‘Samatikkamamukhenā’’ti paṭṭhāne akusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissaya paccayena paccayoti etassa pañhassa vibhaṅge pāṇaṃ hantvā tassa paṭighā tatthāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādetīti vuttaṃ. Tattha ‘‘tassa [Pg.266] paṭighātatthāyā’’ti tassa pāṇātipātakammassa paṭihananatthāya pahānatthāya samatikkamanatthāyāti vuttaṃ hoti. So ce pāṇātipātī puggalo puna saṃvegaṃ āpajjitvā tassa kammassa samatikkamanatthāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposatha kammaṃ karoti. Tadā taṃ pāṇāti pātakammaṃ taṃ puggalaṃ dānakammeniyojeti nāma. Tathā sīlakamme uposatha kammeti. Yathāhi rājā evaṃ vadeyya imasmiṃ divase yo uposathaṃ nupavasati, taṃ ghātessāmīti. Tadā sabbepi nāgarā uposathaṃ upavaseyyuṃ. Evamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Rājāviya hi tassa pāṇātipātakammaṃ. Nāgarā viya so pāṇaghātako. Uposatha kamma kusalāni viya tassa dānasīla uposatha kamma kusalānīti. ‘‘Jhānaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādetī’’ti padesupi esevanayo. Evaṃ samatikkamamukhena ekaṃpi akusalaṃ sabbāni catubhūmika kusalāni upanissaya sattiyā janeti pavattetīti veditabbaṃ. ‘‘Tāniyeva sabbānī’’ti ānantariya kammasahitānisabbāni akusalāniyeva sabbesaṃ akusalānaṃ abyākata dhammānaṃ uppattiyā balavanissayā hontīti yojanā. Dānasīlādayo kusalā dhammā. Suṭṭhu balavaṃ kammaṃ adhippetaṃ, na dubbalaṃ. Upanissayaṭṭhānattā. Tesaṃpi rūpadhammānaṃ balavanissayā nanuhontīti sambandho. Kathaṃ hontīti āha ‘‘bahiddhārukkhatiṇādīnaṃ’’tiādiṃ. Tattha pathavīrasa āporasavassodaka bījāni rukkhatiṇādīnaṃ balavanissayā honti. Mūlabhesajjādīni ajjhattaṃ santānaṃ balavanissayā hontīti yojanā. ‘‘Pakatassevā’’ti pathamataraṃ katassa uppādanādikammasseva. ‘‘Na evaṃ rūpasantānenā’’ti evaṃ rūpasantānena uppāditā upasevitā dhammā natthi. ‘‘Taṃ’’ti utubījādikaṃ. Kammādikañca. ‘‘Pakataṃ’’ti puretaraṃ uppāditañca upasevitañca. Sacetanasseva cetanaṃ pakappanaṃ pakaraṇanti sambandho. Cetanaṃ pakappanaṃ pakaraṇaṃ nāmāti attho. ‘‘Pakappanaṃ’’ti ca saṃvidhānaṃ. ‘‘Kiñcī’’ti kiñcikammādikaṃ utubhojanādikañca. Attano ca uppannā rāgādayo parassa ca santāne parassa ca uppannā rāgādayo attano ca santāneti yojanā[Pg.267]. ‘‘Nidassanaṃ’’ti udāharaṇaṃ hoti. Manopadosikadevā aññamaññaṃ disvā attano manaṃ padūsenti. Bāḷhaṃ issādhammaṃ uppādenti. Tasmiṃyeva khaṇe cavanti. Tesaṃ dve issādhammā aññamaññassa balavanissayā hontīti. Kāmāvacara kusalassa balavanissayā hontītiādinā yojetabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Jhāna magga phala vipassanādibhedaṃ ālambaṇaṃ paccavekkhana assādanādi dhamme attādhīne karotīti yojanā. ‘‘Attādhīne’’ti attāyatte attābaddhe. Paṭṭhāne pañhavāre dānaṃ datvā sīlaṃsamādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati. Pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhantītiādinā āgatattādāna sīla. La. Nibbānāni cevāti vuttaṃ. Rāgaṃ garuṃkatvā assādenti, abhinandatītiādinā, cakkhuṃ garuṃ katvā assādentītiādinā ca āgatattā ‘‘rāga diṭṭhi cakkhu sotādīnicā’’ti vuttaṃ. ‘‘Parattha pī’’ti parato nissaya paccayādīsupi. ‘‘So evā’’ti paccupatthambhako eva. ‘‘Kiñcī’’ti kiñcimattaṃpi. Mahābhūte kiñci upatthambhetuṃ na sakkontīti yojanā. Nanu āhāra rūpaṃ mahābhūte upatthambhetuṃ sakkoti. Jīvitarūpañca kammajamahābhūte anupāletunti. Saccaṃ. Idha pana sahajātapaccaya kiccaṃ adhippetaṃ. Tesañca dvinnaṃ sahajātapaccaya kiccaṃ natthi. Taṃ parato āvī bhavissatīti. ‘‘Vatthu vipākānaṃ’’ti vatthurūpaṃ vipākānaṃ. Paṭṭhānapāṭhe. Ārammaṇañca, nissayo ca, purejātañca, vippayutto ca, atthi ca, avigato cā,ti chasupaccayesu ghaṭitesu tīṇi visajjanāni labbhantīti yojanā. Tīṇi visajjanāni nāma vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ cha hi paccayehi paccayo. Vatthu akusalānaṃ, vatthu abyākatānanti. Ettha ca attano ajjhattaṃ vatthuṃ ārabbha vatthu me aniccantiādinā sammasantassa vatthurūpaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ chahi paccayehi paccayo. Etaṃ mama, eso hamasmi, eso me attā,ti upādiyantassa vatthu rūpaṃ akusalānaṃ. Ubhayatthapi āvajjanakkhaṇe abyākatānaṃ. Arahato pana taṃ aniccantiādinā sammasantassa kriyābyākatānaṃ khandhānanti. Tenāha ‘‘paccuppannaṃ vatthuṃ’’tiādiṃ. Tattha ‘‘paccuppannaṃ vatthuṃ’’ti [Pg.268] attano paccuppannaṃ vatthuṃ. Adhiṭṭhānavidhāne pana ākāsa gamane rūpakāyaṃ ārabbhacittaṃ viya kāyaṃ lahukaṃ adhiṭṭhahantassa tappariyāpannaṃ vatthu abhiññācitta dvayassāti yojetabbaṃ. ‘‘Aniṭṭheṭhāne’’ti javanacittassa āvajjanena vinā uppajjanaṃ nāma katthaci icchitabbaṃ hoti. Katthaci anicchitabbaṃ. Tattha nirodhasamāpattito vuṭṭhāne, maggavīthīsu gotrabhuvodānaṭṭhāne, āgantuka bhavaṅgaṭṭhāneti idaṃ icchitabbaṭṭhānaṃ nāma. Ito aññaṃ anicchitaṭṭhānaṃ nāma. Evaṃ anicchitabbe ṭhāneti attho. ‘‘Pakatikāle’’ti maraṇāsannakālato aññasmiṃkāle. ‘‘Tānivā’’ti attano attano nissayavatthūnivā. ‘‘Aññaṃ vā’’ti vatthuto aññaṃ rūpādikaṃ vā. ‘‘Bhinnārammaṇāni nāmā’’ti aññaṃ āvajjanassa ārammaṇaṃ, aññaṃ javanānanti evaṃ javanāni āvajjanena bhinnārammaṇāni vā. Tena vuttaṃ ‘‘pacchāuppannānī’’tiādi. ‘‘Tesaṃ’’ti vīthicittānaṃ. ‘‘Tadevā’’ti taṃ evavatthu rūpaṃ. ‘‘Vatthu cā’’ti nissayo ca. ‘‘Tesaṃ’’ti aṭṭhakathācariyānaṃ. Na hi gahetuṃ sakkontīti sambandho. Sesamettha subodhaṃ. ‘‘Kasmā vuttaṃ’’tiādīsu. ‘‘Tassa yakkhassā’’ti indakanāmassa tassayakkhassa. ‘‘Itaresaṃpī’’ti saṃsedajopapātikānaṃpi. ‘‘Duvidhenā’’ti rūpajanana kiccaṃ rūpūpatthambhana kiccanti evaṃ duvidhena. Athavā ‘‘duvidhenā’’ti ajjhattāhārassa upatthambhanaṃ bahiddhāhārassa upatthambhananti evaṃ duvidhena. ‘‘Tathārūpānañcā’’ti appanāpattakammavisesena siddhānañca. ‘‘Ajjhattāhāropī’’ti pisaddena yathāvuttajīvitindriyañca arūpāhāre ca sampiṇḍeti. ‘‘Vatthuvipākānaṃ’’ti vatthurūpaṃ vipākānaṃ. ‘‘Sabbathā’’ti abyāyapadaṃ. Tañca sabbavibhattiyuttaṃ. Idha pana paccattavacananti āha ‘‘sabbathā’’ti sabbappakāranti. Pakāro ca veditabboti sambandho. Kathaṃ veditabboti āha ‘‘tividho’’tiādiṃ. ‘‘Sahajāte saṅgahetabbaṃ’’ti paccayabhāvena saṅgahetabbaṃ. Sahajananaṃ nāma attanā saha janentassa sahajananaṃ. Tañca kammacittādīnaṃ viya visuṃ jananakiccaṃ na hoti. Attani uppajjante eva itarāni rūpāni uppajjanti. Anuppajjante na uppajjantīti evarūpaṃ jananakiccaṃ veditabbaṃ[Pg.269].‘‘Vināva sahuppādanakiccenā’’ti attanā sahuppādanakicce āhārassa byāpāro natthīti adhippāyo. Teneva sahajātāni upatthambhantopi sahajātapaccayattaṃ na gacchatīti. Esanayo rūpajīvitindriyepi. Tena vuttaṃ ‘‘jīvitaṃpī’’tiādi. ‘‘Tīsū’’ti ārammaṇañca upanissayo ca atthicāti imesu tīsu. Ārammaṇādhipatimhi purejātā rammaṇādhipatipi atthi. So purejātatthi paccayo evāti atthipaccaye saṅgahito. ‘‘Tasmiṃ kate pavattamānānaṃ’’ti tasmiṃ kamme kate tassa katattā eva pavattamānānaṃ. Ārammaṇākāro gocaravisayākāro. ‘‘Santānavisesaṃ katvā’’ti bījanidhānaṃ katvāti adhippāyo. ‘‘Te’’ti ārammaṇapaccaya kamma paccayā. ‘‘Akāliko’’ti maggacetanāvasena akāliko. Sohi attano anantarephalaṃ janeti. Tasmā āgametabbassa āyatikālassa abhāvā akālikoti vuccati. Avaseso nānakkhaṇikapaccayo kāliko. ‘‘Paccayaṭṭhenā’’ti paccayakiccena. Lokappavattiyā kammahetukattāti sambandho. ‘‘Phalahetū pacārenā’’ti phalabhūtāya sabbalokappavattiyā hetubhūtassa kammassa nāmaṃ phalamhi āropetvā vohārena sabbepi tevīsatipaccayā kammasabhāvaṃ nātivattantīti yojanā. Kammapaccaya saṅkhyaṃ gacchantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Vijjamānā yevā’’ti atthipaccayā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sāsanayuttiyā viruddhamevā’’ti ettha sāsanayutti nāma tīṇipiṭakāni. ‘‘Viruddhamevā’’ti ārammaṇa paccayabhūtā sabbe pathavī pabbata nadīsamudda ajaṭākāsādayo ca sabbāpaññattiyo ca nibbānañca kammasaṅkhyaṃ gacchantīti vadanto ca, sabbe atītānāgata dhammā atthipaccayā evāti vadanto ca, tīhi piṭakehipi virujjhatiyeva. Paṭṭhānapāḷiyā pana vattabbameva natthi. Atthi saddohi paṭṭhāne paccuppannabhāvena vijjamānattho. Na paramattha dhamma bhāvena. Nāpiloka sammutivasena. Na hi paramattha dhamma bhūtāpi atītānāgatadhammā idha atthi saṅkhyaṃ gacchanti. Nāpipaññatti hoti. ‘‘Aññamaññappaṭibaddhaokāse’’ti aññamaññaṃ nissayanissitabhāve na paṭibaddhe [Pg.270] kāmarūpabhavokāse. ‘‘Yato’’ti yamhāpaṭisandhi viññāṇato. ‘‘Yato’’ti vā yamhāsīsato, yamhābījato nibbattīti yojanā. ‘‘Bījato viya mahārukkhassā’’ti bījapaccayā kaḷīraṅkurādikassa mahārukkhasantānassa nibbattiviya. Pāḷipāṭhe. ‘‘Na okkamissathā’’ti sace na okkameyya. ‘‘Samuccissathā’’ti apinukho samucceyya, vaḍḍheyya. ‘‘Vokkamissathā’’ti sace vigameyya, vināseyya. ‘‘Abhinibbattissathā’’ti apinukho abhinibbatteyya, pātubhaveyya. ‘‘Vocchijjissathā’’ti saceucchijjeyya. ‘‘Āpajjissathā’’ti apinukho āpajjeyya. ‘‘Yadidaṃ’’ti yaṃ idaṃ. ‘‘Idaṃ’’ti nipātamattaṃ. ‘‘Viññāṇaṃ’’ti paṭisandhiviññāṇaṃ. Yaṃ viññāṇaṃ atthi. Eseva viññāṇa dhammoti yojanā. ‘‘Rūpuppattiyā’’ti rūpuppādassa. Viññāṇaṃ paccayo etassāti viññāṇa paccayā. Rūpuppatti. ‘‘Rūpappaveṇiyā’’ti kammajarūpasantatiyā. ‘‘Utuāhārāpī’’ti ajjhatta utuajjhatta āhārāpi. Idañca sambhavayutti vasena vuttaṃ. Atthato pana purimuppannāya rūpappaveṇiyā asati, ajjhattaṃ te utuāhārāpi natthiyeva. Bahiddhā utupana asatipi purimuppannāya rūpappaveṇiyā rūpaṃ na janetīti na vattabbaṃ. Ṭīkāpāṭhe. ‘‘Arūpaṃ panā’’ti arūpabhūmipana. ‘‘Yasmiṃrūpe’’ti kammajarūpe. ‘‘Paccayabhāvo atthī’’ti pacchimarūpuppattiyā paccayasatti atthi. Kasmā viññāyatīti ce. ‘‘Puttassā’’tiādimāha. ‘‘Bījabhāvasaṅkhātaṃ’’ti ambabījādīnaṃ bījabhāvasaṅkhātaṃ. ‘‘Niyāmarūpaṃ nāmā’’ti utuvisesamāha. ‘‘Yathā vā tathā vā’’ti aniyamatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Yonibhāvasaṅkhātaṃ’’ti taṃ taṃ gottakulajātīnaṃ jātibhāvasaṅkhātaṃ. ‘‘Niyāmarūpaṃ’’ti utuvisesa saṅkhātaṃ niyāmarūpaṃ. Sadisāni rūpasaṇṭhānāni yesanti viggaho. ‘‘Paṭisandhirūpasseva ānubhāvo’’ti kalalakālādīsu uppannassa paṭisandhirūpasseva ānubhāvo. Puna tamevatthaṃ visesetvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. ‘‘Samudāgataṃ’’ti suṭṭhu uparūpariāgataṃ. Itthibhāvādirūpaṃ bījarūpañca niyāmetīti sambandho. ‘‘Niyāmakaṃ’’ti nānāvaṇṇasaṇṭhānādīnaṃ niyāmakaṃ. ‘‘Tattha [Pg.271] imasmiṃ bhave’’tiādīsu. Dhanañca dhaññañca tato avasesā sabbeupabhogaparibhogācāti viggaho. Vijjā ca sippañca nānābahussutañca pariyatti cāti dvando. ‘‘Anāgatānaṃ tāsaṃ’’ti tāsaṃ abhinavadhanadhaññādisampattīnaṃ. ‘‘Upanissaya paccayatā’’ti pubbayogakammassa upanissaya paccayatā. Tattha dhanadhaññabhogānaṃ paṭilābhatthāya pubbayogakaraṇaṃ nāma kasikamma vāṇijjakammādīnaṃ karaṇaṃ. Tattha kasikamme tāva dhanadhaññabhogānaṃ paṭilābhatthāya kasikammakaraṇe dhanadhaññabhogā anāgatūpanissaya paccayo. Idāni kasikammakaraṇaṃ tassa paccayuppannaṃ. Dhanadhañña bhogānaṃ paṭilābhaparibhogakālesu kasikammakaraṇaṃ atītūpanissaya paccayo. Tesaṃ paṭilābho ca paribhogo ca tassa paccayuppanno. Kasikammakaraṇakkhaṇe pana khetta, vatthu, bīja, meghavuṭṭhiyo ca naṅgalādīni kasibhaṇḍāni ca gomahiṃsā ca kammakāraka purisā ca paccuppannūpanissayo. Kasikammakaraṇaṃ tassa paccayuppannaṃ. Kammasādhikassa mātāpitādayo pubbapurisā tassa kammassa atītūpanissaya paccayo. Taṃ kammaṃ tassa paccayuppannanti. Evaṃ sesesupi. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

១៦៨. ក្នុងបច្ចយនិទ្ទេស ពាក្យថា «បញ្ចធា» បានដល់ ដោយបច្ច័យ ៥ ប្រការ។ ពាក្យថា «ឯកធា» បានដល់ ដោយបច្ច័យ ១ ប្រការ។ ក្នុងបច្ច័យដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា «អវិច្ឆេទាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការមិនដាច់សូន្យ។ ពាក្យថា «បដិបាទនាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការប្រកប (តភ្ជាប់)។ សេចក្តីប្រកបថា ចិត្តុប្បាទណាមួយ មិនមែនជាមិនមែនជាបច្ច័យ ដល់ចិត្តុប្បាទណាមួយ ដែលមិនផ្ទុយគ្នានោះឡើយ (គឺតែងតែជាបច្ច័យ)។ ពាក្យថា «បុនុប្បន្នានំ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលរលត់ទៅហើយ កើតឡើងជាថ្មីទៀត។ ក្នុងពាក្យថា «បុរិមានិ ជវនានិ» នេះ មគ្គរមែងបាននូវអាសេវនបច្ច័យអំពីគោត្រភូ។ ប៉ុន្តែ មគ្គនោះមិនមែនជាអាសេវនបច្ច័យដល់ផលឡើយ ព្រោះមានជាតិខុសគ្នា។ ចំណែកឯផល រមែងរួចផុតចាកអាសេវនបច្ច័យដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងពីរនោះ (មគ្គនិងផល) ក្នុងទីនេះ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកបុរិមជវនៈឡើយ ទើបពោលថា «មគ្គផលជវនវជ្ជានិ» (វៀរចាកមគ្គជវនៈ និងផលជវនៈ)។ នៃជវនៈខាងក្រោយៗ ដែលវៀរចាកផលជវនៈ។ ក្នុងពាក្យថា «សព្វាការបារិបូរំ» នេះ សូម្បីតែជាតិមានកុសលជាដើម ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដែរ ទើបពោលថា «ជាតិមត្តេនបិ» (សូម្បីត្រឹមតែជាតិ)។ ធម៌ទាំងឡាយ គប្បីជាធម៌មិនប្លែកគ្នា (មានជាតិដូចគ្នា) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម៌ប្លែកគ្នាឡើយ។ ជួនកាល ធម៌ខ្លះជាធម៌ប្លែកគ្នាពិតមែន។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានជាតិប្លែកគ្នា...។ល។ សេចក្តីប្រកបថា មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ ពាក្យថា «កាមាវចរភាវតោ មហគ្គតានុត្តរភាវបត្តិ នាម» សេចក្តីអធិប្បាយថា នៃចិត្តសន្តាន។ គោត្រភូចិត្ត ជាកាមភូមិ។ ឈានចិត្ត ជាមហគ្គតភូមិ។ មគ្គចិត្ត ជាលោកុត្តរភូមិ។ សូម្បីតែកម្មចេតនារលត់ទៅហើយក៏ដោយ ក៏អាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មចេតនានោះ មិនរលត់ឡើយ។ រមែងអន្ទោលតាមចិត្តសន្តាន។ អាការៈនោះឯង រមែងប្រាកដឡើងជាគំនរនៃវិបាកធម៌ក្នុងអនាគត។ ព្រោះហេតុនោះ អាការៈនោះ ទើបដល់នូវការរាប់ថាជាពូជនៃវិបាក។ ហើយដរាបណាដែលវាមិនទាន់ហុចផល ដរាបនោះ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្សារនៅមាន ឈ្មោះថាការវិនាសទៅក្នុងចន្លោះ មិនដែលមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កម្មចេតនា កាលកើតឡើង រមែងកើតឡើងដើម្បីដំកល់ទុកនូវពូជនោះក្នុងចិត្តសន្តាន កាលរលត់ទៅ ក៏រមែងកប់ទុក (នូវពូជនោះ) ហើយទើបរលត់ទៅ ទើបពោលថា «អត្តនោ បវត្តាការសង្ខាត ពីជនិធានញ្ច» (និងការកប់ទុកនូវពូជ ពោលគឺអាការៈប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្លួន)។ ពាក្យថា «ចេតនាយ ហោតិ» បានដល់ ជាធម៌ទូទៅដល់ចេតនា។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា កូនដើមរាំងដែលកើតមុន រមែងជាបច្ច័យ។ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា រូបធម៌មានសមុដ្ឋាន ៤ ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តក្ខណៈមុនៗ។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាឋថា «អាហារជកាយោ» គឺពោលយ៉ាងនេះ。 ពាក្យថា «បច្ឆា ជាតេន» សេចក្តីអធិប្បាយថា គ្មានប្រយោជន៍ដោយបច្ឆាជាតបច្ច័យឡើយ ប្រៀបដូចជាការស្រោចទឹកដល់ដើមឈើដែលមានស្លឹកចាស់ជិតងាប់ហើយដូច្នោះ។ ពាក្យថា «យទគ្គេន» បានដល់ ដោយចំណែកនៃហេតុណា។ ពាក្យថា «វត្ថុ រូបំ» បានដល់ ហទយវត្ថុរូបដែលជិតនឹងរលត់។ ពាក្យថា «ឯវមយំ បិ» បានដល់ សូម្បីតែបច្ឆាជាតបច្ច័យនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ការផ្សាយទៅដោយអាការៈផ្សេងៗ ការទៅកាន់កាលដទៃ និងទេសដទៃ ឈ្មោះថា វិប្ផារៈ (ការផ្សាយទៅ)។ សមាសថា ធម៌ណាមានវិប្ផារៈធំទូលាយ។ ពាក្យថា «វត្ថុម្ហិ» បានដល់ ក្នុងហទយវត្ថុ។ បញ្ចវោការៈ បានដល់ លាយឡំ ច្របូកច្របល់ដោយខន្ធ ៥ គឺកាមភព និងរូបភព។ មិនអាចកើតឡើងបានដោយវៀរចាក (ហទយវត្ថុ) ឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះរូបមិនទាន់ត្រូវបានសង្កត់សង្កិនទុកដោយកម្លាំងនៃរូបវិរាគភាវនា។ ពាក្យថា «បុរេជាតំ វា» បានដល់ ឬមួយក៏កើតមុនកន្លងទៅមួយចិត្តក្ខណៈ។ ពាក្យថា «វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ វា» បានដល់ ឬមួយក៏ឋិតនៅក្នុងចំណែកដែលចម្រើនឡើង បន្ទាប់ពីនោះរហូតដល់ចិត្តក្ខណៈទី ៨។ ពាក្យថា «ឧប្បន្នំ វត្ថុ» បានដល់ វត្ថុរូបដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «ឯត្ថ» បានដល់ ក្នុងបុរេជាតបច្ច័យនេះ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា សូម្បីតែប្រាកដឡើងក៏ដោយ។ ពាក្យថា «បច្ចនីយេ» បានដល់ ក្នុងបច្ចនីយវារៈ។ ពាក្យថា «តំ» បានដល់ អារម្មណបុរេជាតៈ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះអារម្មណ៍នោះមិនច្បាស់លាស់។ ព្រះដីកាចារ្យទាំងឡាយនៃបដ្ឋាន ពោលនូវហេតុ (ក្នុងរឿងនេះ)។ ក្នុងអរូបភព នាពេលជិតស្លាប់ ការប្រាកដឡើងនៃគតិនីមិត្តរបស់បុគ្គលណាមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកហើយពិតមែន។ កាលបើដូច្នោះ អារម្មណបុរេជាតបច្ច័យ គប្បីបានក្នុងអរូបភពនោះជាប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបដ្ឋានលោកបដិសេធនូវបុរេជាតបច្ច័យទាំងអស់ក្នុងភពនោះ។ បើសួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះវត្ថុបុរេជាតបច្ច័យ មិនអាចបានក្នុងភពនោះឡើយ ដោយសេចក្តីអធិប្បាយនេះ ទើបពោលថា «អារុប្បេវិយ» (ដូចជាក្នុងអរូបភពដែរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបដ្ឋាននេះ លោកបដិសេធបុរេជាតបច្ច័យទាំងពីរ ក្នុងអរូបភព ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា សូម្បីតែអរូបបុគ្គលទាំងអស់ ក៏មិនធ្វើរូបធម៌ទាំងអស់ឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ។ កាលបើធ្វើន័យយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងគម្ពីរអារម្មណសង្គហទីបនី ទើបពោលថា «អារម្មណ៍ដែលជាគតិនីមិត្តនៃកាមបដិសន្ធិ របស់ពួកសត្វដែលច្យុតចាកអរូបភព សូម្បីតែរបស់ពួកសត្វដែលច្យុតចាកអសញ្ញីភព ក៏មិនត្រូវបានកាន់យកដោយទ្វារណាមួយក្នុងភពដទៃឡើយ គឺប្រាកដឡើងដោយកម្លាំងនៃកម្មតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា «គូថកុណបាទីនិ» បានដល់ លាមក និងសាកសពស្អុយរលួយជាដើម។ ពាក្យថា «ឯវំ វុត្តេហិ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលពោលទុកក្នុងបដ្ឋាន។ ចុះអកុសលធម៌ទាំងនោះ ធ្វើដូចម្តេចនឹងជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ដល់កុសលធម៌ជាភូមិ ៤ បាន? ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «តត្ថ អានន្តរិយ វជ្ជានិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះបុគ្គលដែលធ្វើអានន្តរិយកម្ម ប្រកបដោយកិលេសាវរណៈ និងកម្មាវរណៈ ឈ្មោះថាការបាននូវឈាន និងមគ្គ រមែងមិនមានឡើយ ទើបពោលថា «អានន្តរិយ វជ្ជានិ» (វៀរចាកអានន្តរិយកម្ម)។ សេចក្តីប្រកបថា ពាក្យថា «តានិ» បានដល់ អកុសលធម៌មានរាគៈជាដើមទាំងនោះ រមែងជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង (ពលវូបនិស្ស័យ) ដល់ការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ជាភូមិ ៤។ ពាក្យថា «សមតិក្កមមុខេន» ក្នុងវិភង្គនៃបញ្ហានេះថា «អកុសលធម៌ ជាបច្ច័យដល់កុសលធម៌ ដោយឧបនិស្សយបច្ច័យ» ក្នុងបដ្ឋាន លោកពោលថា បុគ្គលសម្លាប់សត្វហើយ តែងឲ្យទាន សមាទានសីល ធ្វើឧបោសថកម្ម បង្កើតឈាន បង្កើតមគ្គ បង្កើតអភិញ្ញា ដើម្បីកំចាត់បង់នូវកម្មនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តស្ស បដិឃាតត្ថាយ» មានន័យថា ដើម្បីកំចាត់បង់ ដើម្បីលះបង់ ដើម្បីកន្លងផុតនូវកម្មគឺបាណាតិបាតនោះ។ ប្រសិនបើបុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វនោះ កើតសេចក្តីសង្វេគជាថ្មីទៀត ហើយឲ្យទាន សមាទានសីល ធ្វើឧបោសថកម្ម ដើម្បីកន្លងផុតនូវកម្មនោះ។ ក្នុងកាលនោះ បាណាតិបាតកម្មនោះ ឈ្មោះថាដឹកនាំបុគ្គលនោះក្នុងទានកម្ម។ ក្នុងសីលកម្ម និងឧបោសថកម្ម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការយ៉ាងនេះថា «ក្នុងថ្ងៃនេះ បុគ្គលណាដែលមិនរក្សាឧបោសថ យើងនឹងសម្លាប់បុគ្គលនោះ»។ ក្នុងកាលនោះ ពួកអ្នកនគរទាំងអស់ គប្បីរក្សាឧបោសថ។ ឧបមេយ្យនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ ព្រោះថា បាណាតិបាតកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជា។ បុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វនោះ ប្រៀបដូចជាអ្នកនគរ។ កុសលគឺការឲ្យទាន សីល និងឧបោសថកម្មរបស់បុគ្គលនោះ ប្រៀបដូចជាឧបោសថកម្មកុសល (របស់ពួកអ្នកនគរ)។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយថា «បង្កើតឈាន បង្កើតមគ្គ បង្កើតអភិញ្ញា» ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអកុសលមួយ ក៏រមែងបង្កើត និងញ៉ាំងកុសលជាភូមិ ៤ ទាំងអស់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយសក្តិ ដោយការកន្លងផុតយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីប្រកបថា ពាក្យថា «តានិយេវ សព្វានិ» បានដល់ អកុសលធម៌ទាំងអស់ រួមទាំងអានន្តរិយកម្មផងនោះឯង រមែងជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់ការកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ និងអព្យាកតធម៌ទាំងពួង។ កុសលធម៌ទាំងឡាយមានទាន និងសីលជាដើម។ លោកសំដៅយកកម្មដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា មិនមែនកម្មទន់ខ្សោយឡើយ។ ព្រោះជាទីតាំងនៃឧបនិស្ស័យ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា តើធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់រូបធម៌ទាំងឡាយនោះទេឬ? លោកពោលពន្យល់ថា តើធម៌ទាំងនោះជាបច្ច័យយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា «ពាហិទ្ធារុក្ខតិណាទីនំ» (នៃដើមឈើ និងស្មៅខាងក្រៅជាដើម) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ សេចក្តីប្រកបថា រសនៃផែនដី រសនៃទឹក ទឹកភ្លៀង និងពូជទាំងឡាយ រមែងជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់ដើមឈើ និងស្មៅជាដើម។ ថ្នាំមានមើមជាដើម រមែងជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់សន្តានខាងក្នុង។ ពាក្យថា «បកតស្សេវ» បានដល់ នៃកម្មមានការបង្កើតជាដើម ដែលបានធ្វើមុនបង្អស់នោះឯង។ ពាក្យថា «ន ឯវំ រូបសន្តានេន» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលបង្កើតឡើង ឬសេពគប់ដោយរូបសន្តានយ៉ាងនេះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «តំ» បានដល់ ឧតុ និងពូជជាដើម និងកម្មជាដើម។ ពាក្យថា «បកតំ» បានដល់ ធម៌ដែលបង្កើតឡើង និងសេពគប់មុនដំបូង。 សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ការតាក់តែង ការធ្វើនូវចេតនា របស់បុគ្គលដែលមានចេតនាប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ឈ្មោះថា ការតាក់តែង ការធ្វើនូវចេតនា。 ពាក្យថា «បកប្បនំ» បានដល់ ការចាត់ចែង។ ពាក្យថា «កិញ្ចិ» បានដល់ កម្មជាដើម ឬឧតុ និងភោជនជាដើម ណាមួយ។ សេចក្តីប្រកបថា រាគៈជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួន ក្នុងសន្តានរបស់បុគ្គលដទៃផង និងរាគៈជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃ ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនផង។ ពាក្យថា «និទស្សនំ» បានដល់ ជាឧទាហរណ៍។ ពួកទេវតាដែលមានចិត្តប្រទូស្ត (មនោបទោសិកទេវតា) ក្រឡេកមើលគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យប្រទូស្ត។ បង្កើតធម៌គឺឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) យ៉ាងខ្លាំងក្លា។ រមែងច្យុតក្នុងខណៈនោះឯង។ ធម៌គឺឥស្សាទាំងពីររបស់ទេវតាទាំងនោះ រមែងជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ជាឧបនិស្សយបច្ច័យមានកម្លាំង ដល់កាមាវចរកុសលជាដើម។ ក្នុងបាឋនៃវិភាវនី។ សេចក្តីប្រកបថា ធ្វើធម៌ទាំងឡាយមានការពិចារណា និងការត្រេកអរជាដើម នូវអារម្មណ៍មានឈាន មគ្គ ផល និងវិបស្សនាជាដើម ឲ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «អត្តាធីនេ» បានដល់ ស្ថិតនៅក្រោមបង្គាប់របស់ខ្លួន ជាប់ទាក់ទងនឹងខ្លួន។ ក្នុងបញ្ហាវារៈនៃបដ្ឋាន លោកពោលថា បុគ្គលឲ្យទាន សមាទានសីល ធ្វើឧបោសថកម្ម ហើយធ្វើកុសលនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ (គរុអារម្មណ៍) ហើយពិចារណា។ ព្រោះមកហើយដោយពាក្យជាដើមថា ធ្វើកុសលទាំងឡាយដែលខ្លួនធ្លាប់សន្សំល្អហើយក្នុងកាលមុន ឲ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ហើយពិចារណា ទើបពោលថា ទាន សីល...។ល។ និងព្រះនិព្វានផងដែរ។ ព្រោះមកហើយដោយពាក្យជាដើមថា ធ្វើរាគៈឲ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ហើយត្រេកអរ រីករាយ និងធ្វើចក្ខុឲ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ហើយត្រេកអរជាដើម ទើបពោលថា «រាគ ទិដ្ឋិ ចក្ខុ សោតាទីនិ ច» (និងរាគៈ ទិដ្ឋិ ចក្ខុ សោតៈជាដើម)។ ពាក្យថា «បរត្ថ បិ» បានដល់ សូម្បីក្នុងនិស្សយបច្ច័យជាដើមខាងមុខ។ ពាក្យថា «សោ ឯវ» បានដល់ ធម៌អ្នកឧបត្ថម្ភនោះឯង។ ពាក្យថា «កិញ្ចិ» បានដល់ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច។ សេចក្តីប្រកបថា មិនអាចឧបត្ថម្ភមហាភូតរូបបន្តិចបន្តួចឡើយ។ សួរថា ចុះអាហាររូប មិនអាចឧបត្ថម្ភមហាភូតរូបបានទេឬ? និងជីវិតរូប មិនអាចរក្សាកម្មជមហាភូតរូបបានទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកសហជាតបច្ច័យកិច្ច។ ហើយសហជាតបច្ច័យកិច្ចរបស់ធម៌ទាំងពីរនោះ មិនមានឡើយ។ សេចក្តីនោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។ ពាក្យថា «វត្ថុ វិបាកានំ» បានដល់ វត្ថុរូប នៃវិបាកទាំងឡាយ។ ក្នុងបាឋនៃបដ្ឋាន សេចក្តីប្រកបថា កាលបើបច្ច័យទាំង ៦ គឺ អារម្មណៈផង និស្សយៈផង បុរេជាតៈផង វិប្បយុត្តៈផង អត្ថិផង អវិគតៈផង ត្រូវបានផ្គុំចូលគ្នា រមែងបាននូវការដោះស្រាយ ៣ ប្រការ។ ការដោះស្រាយ ៣ ប្រការ គឺ វត្ថុជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធ ដោយបច្ច័យ ៦, វត្ថុជាបច្ច័យដល់អកុសលខន្ធ, វត្ថុជាបច្ច័យដល់អព្យាកតខន្ធ។ ក្នុងទីនេះ វត្ថុរូបរមែងជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធទាំងឡាយ ដោយបច្ច័យទាំង ៦ ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណាដោយអំណាចមានជាដើមថា វត្ថុរបស់អញមិនទៀង ដោយប្រារព្ធនូវវត្ថុផ្ទាល់ខ្លួនខាងក្នុង។ វត្ថុរូបរមែងជាបច្ច័យដល់អកុសលខន្ធទាំងឡាយ ដល់បុគ្គលអ្នកប្រកាន់មាំថា នុះជារបស់អញ នុះជាអញ នុះជាខ្លួនរបស់អញ។ ក្នុងខណៈនៃអាវជ្ជនៈក្នុងទីទាំងពីរ រមែងជាបច្ច័យដល់អព្យាកតខន្ធទាំងឡាយ។ ចំណែកឯព្រះអរហន្ត កាលពិចារណាដោយអំណាចមានជាដើមថា វត្ថុនោះមិនទៀង រមែងជាបច្ច័យដល់កិរិយាអព្យាកតខន្ធទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ» បានដល់ វត្ថុបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯក្នុងអធិដ្ឋានវិធាន (វិធីតាក់តែងដោយអធិដ្ឋាន) គប្បីប្រកបសេចក្តីថា វត្ថុដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកាយនោះ រមែងជាបច្ច័យដល់អភិញ្ញាចិត្តទាំងពីរ របស់បុគ្គលអ្នកអធិដ្ឋានកាយឲ្យស្រាល ប្រៀបដូចជាចិត្តដែលប្រារព្ធនូវរូបកាយក្នុងការទៅកាន់អាកាសដូច្នោះ។ ពាក្យថា «អនិដ្ឋេឋានេ» បានដល់ ការកើតឡើងនៃជវនចិត្តដោយវៀរចាកអាវជ្ជនៈ ឈ្មោះថាជាទីគួរប្រាថ្នាក្នុងទីខ្លះ មិនគួរប្រាថ្នាក្នុងទីខ្លះ។ ក្នុងទីទាំងនោះ ការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិ, ក្នុងទីនៃគោត្រភូ និងវោទានក្នុងមគ្គវិថី, ក្នុងទីនៃអាគន្តុកភវង្គ នេះឈ្មោះថាជាទីគួរប្រាថ្នា។ ទីដទៃក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថាជាទីមិនគួរប្រាថ្នា។ សេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងទីមិនគួរប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «បកតិកាលេ» បានដល់ ក្នុងកាលដទៃក្រៅពីកាលជិតស្លាប់។ ពាក្យថា «តានិ វា» បានដល់ ឬមួយក៏និស្សយវត្ថុរបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា «អញ្ញំ វា» បានដល់ ឬមួយក៏រូបជាដើមដទៃក្រៅពីវត្ថុ។ ពាក្យថា «ភិន្នារម្មណានិ នាម» បានដល់ អារម្មណ៍របស់អាវជ្ជនៈផ្សេង អារម្មណ៍របស់ជវនៈទាំងឡាយផ្សេង យ៉ាងនេះ ឬមួយក៏ជវនៈទាំងឡាយមានអារម្មណ៍ប្លែកគ្នាអំពីអាវជ្ជនៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បច្ឆាឧប្បន្នានិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ នៃវិថីចិត្តទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «តទេវ» បានដល់ វត្ថុរូបនោះឯង。 ពាក្យថា «វត្ថុ ច» បានដល់ និស្សយៈផង។ ពាក្យថា «តេសំ» បានដល់ នៃព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះមិនអាចកាន់យកបានឡើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ណាស់។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «កស្មា វុត្តំ»។ ពាក្យថា «តស្ស យក្ខស្ស» បានដល់ នៃយក្សនោះឈ្មោះថា ឥន្ទកៈ។ ពាក្យថា «ឥតរេសំបិ» បានដល់ សូម្បីតែពួកសត្វសំសេទជៈ និងឧបបាតិកៈទាំងឡាយដទៃទៀត។ ពាក្យថា «ទុវិធេន» បានដល់ ដោយប្រការ ២ យ៉ាង គឺ រូបជននកិច្ច (កិច្ចបង្កើតរូប) និងរូបូបត្ថម្ភនកិច្ច (កិច្ចឧបត្ថម្ភរូប)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ទុវិធេន» បានដល់ ដោយប្រការ ២ យ៉ាង គឺ ការឧបត្ថម្ភនៃអជ្ឈត្តាហារ (អាហារខាងក្នុង) និងការឧបត្ថម្ភនៃពាហិទ្ធាហារ (អាហារខាងក្រៅ)។ ពាក្យថា «តថារូបានញ្ច» បានដល់ និងរបស់ពួកសត្វដែលសម្រេចដោយកម្មវិសេសដែលដល់នូវអប្បនា។ ពាក្យថា «អជ្ឈត្តាហារោបិ» ដោយសព្ទថា «បិ» (សូម្បី) លោកប្រមូលយកនូវជីវិតិន្ទ្រិយដែលពោលហើយ និងអរូបាហារទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា «វត្ថុវិបាកានំ» បានដល់ វត្ថុរូប នៃវិបាកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «សព្វថា» ជាអព្យយបទ។ អព្យយបទនោះ ប្រកបដោយវិភត្តិទាំងអស់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) លោកទើបពោលថា «សព្វថា» បានដល់ ដោយប្រការទាំងពួង។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា គប្បីជ្រាបនូវប្រការ។ លោកពន្យល់ថា តើគប្បីជ្រាបយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា «តិវិធោ» (៣ ប្រការ) ជាដើម។ ពាក្យថា «សហជាតេ សង្គហេតព្វំ» បានដល់ គប្បីសង្គ្រោះដោយភាពជាបច្ច័យ។ ឈ្មោះថា សហជននៈ (ការបង្កើតឡើងជាមួយគ្នា) គឺការបង្កើតឡើងជាមួយគ្នារបស់ធម៌ដែលបង្កើតឡើងជាមួយខ្លួន។ ហើយសហជននៈនោះ មិនមែនជាកិច្ចបង្កើតផ្សេងគ្នា ដូចជាកម្ម និងចិត្តជាដើមឡើយ។ គប្បីជ្រាបនូវកិច្ចបង្កើតមានសភាពយ៉ាងនេះថា កាលបើខ្លួនកើតឡើង រូបដទៃទាំងឡាយទើបកើតឡើង កាលបើខ្លួនមិនកើតឡើង រូបដទៃទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា «វិនាវ សហុប្បាទនកិច្ចេន» សេចក្តីអធិប្បាយថា អាហារគ្មានតួនាទី (ព្យាបារៈ) ក្នុងកិច្ចបង្កើតឡើងជាមួយខ្លួនឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីតែអាហារឧបត្ថម្ភធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា ក៏មិនដល់នូវភាពជាសហជាតបច្ច័យឡើយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងរូបជីវិតិន្ទ្រិយដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ជីវិតម្បិ» (សូម្បីតែជីវិត) ជាដើម។ ពាក្យថា «តីសុ» បានដល់ ក្នុងធម៌ទាំង ៣ នេះ គឺ អារម្មណៈផង ឧបនិស្សយៈផង អត្ថិផង។ ក្នុងអារម្មណាធិបតី សូម្បីតែបុរេជាតារម្មណាធិបតី ក៏មានដែរ។ បុរេជាតារម្មណាធិបតីនោះ ជាបុរេជាតត្ថិបច្ច័យពិតប្រាកដ ទើបសង្គ្រោះចូលក្នុងអត្ថិបច្ច័យ។ ពាក្យថា «តស្មិំ កតេ បវត្តមានានំ» បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះតែកម្មនោះដែលខ្លួនបានធ្វើហើយនោះឯង។ អាការៈនៃអារម្មណ៍ គឺអាការៈនៃគោចរវិស័យ។ ពាក្យថា «សន្តានវិសេសំ កត្វា» សេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើនូវការកប់ទុកនូវពូជ។ ពាក្យថា «តេ» បានដល់ អារម្មណបច្ច័យ និងកម្មបច្ច័យ។ ពាក្យថា «អកាលិកោ» បានដល់ មិនមានកាលកំណត់ ដោយអំណាចនៃមគ្គចេតនា។ ព្រោះថាមគ្គចេតនានោះ រមែងបង្កើតផលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះមិនមានកាលខាងមុខដែលត្រូវរង់ចាំ ទើបហៅថា អកាលិកៈ។ ចំណែកឯនានាខណិកកម្មបច្ច័យដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា កាលិកៈ (មានកាលកំណត់)។ ពាក្យថា «បច្ចយដ្ឋេន» បានដល់ ដោយបច្ចយកិច្ច។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃលោក មានកម្មជាហេតុ។ សេចក្តីប្រកបថា ពាក្យថា «ផលហេតូ បចារេនា» បានដល់ ការបង្អោនយកឈ្មោះនៃកម្មដែលជាហេតុនៃសកលលោកប្រព្រឹត្តទៅដែលជាផល មកដាក់ក្នុងផល ហើយដោយវោហារ សូម្បីតែបច្ច័យទាំង ២៣ ទាំងអស់ ក៏មិនកន្លងនូវកម្មសភាវៈឡើយ។ មានន័យថា ដល់នូវការរាប់ថាជាកម្មបច្ច័យ។ ពាក្យថា «វិជ្ជមានា យេវ» មានន័យថា ជាអត្ថិបច្ច័យនោះឯង។ ពាក្យថា «សាសនយុត្តិយា វិរុទ្ធមេវ» ក្នុងពាក្យនោះ ឈ្មោះថា សាសនយុត្តិ បានដល់ ព្រះត្រៃបិដកទាំង ៣។ ពាក្យថា «វិរុទ្ធមេវ» បានដល់ បុគ្គលណាពោលថា ផែនដី ភ្នំ ទន្លេ មហាសមុទ្រ និងអាកាសជាដើមទាំងអស់ ដែលជាអារម្មណបច្ច័យ និងបញ្ញត្តិទាំងអស់ផង ព្រះនិព្វានផង រមែងដល់នូវការរាប់ថាជាកម្ម និងបុគ្គលណាពោលថា ធម៌ជាអតីត និងអនាគតទាំងអស់ ជាអត្ថិបច្ច័យពិតប្រាកដ បុគ្គលនោះរមែងផ្ទុយនឹងព្រះត្រៃបិដកទាំង ៣ ជាប្រាកដ។ ចំណែកឯក្នុងព្រះបាលីបដ្ឋាន មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ (គឺផ្ទុយគ្នាស្រឡះតែម្តង)។ ព្រោះថា សព្ទថា «អត្ថិ» ក្នុងបដ្ឋាន មានន័យថា ធម៌ដែលមានប្រាកដដោយភាពជាបច្ចុប្បន្ន។ មិនមែនដោយភាពជាបរមត្ថធម៌ឡើយ។ ហើយក៏មិនមែនដោយអំណាចនៃលោកសម្មតិដែរ។ ព្រោះថា ធម៌ជាអតីត និងអនាគត សូម្បីតែជាបរមត្ថធម៌ពិតប្រាកដ ក៏មិនដល់នូវការរាប់ថាជាអត្ថិបច្ច័យក្នុងទីនេះឡើយ។ សូម្បីតែបញ្ញត្តិក៏មិនមែនដែរ។ ពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញប្បដិពទ្ធឱកាសេ» បានដល់ ក្នុងឱកាសនៃកាមភព និងរូបភព ដែលមិនទាក់ទងគ្នានឹងភាពជាទីអាស្រ័យ និងធម៌អាស្រ័យទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា «យតោ» បានដល់ អំពីបដិសន្ធិវិញ្ញាណណា។ សេចក្តីប្រកបថា ឬមួយក៏ពាក្យថា «យតោ» បានដល់ កើតឡើងអំពីក្បាលណា ឬអំពីពូជណា។ ពាក្យថា «ពីជតោ វិយ មហារុក្ខស្ស» បានដល់ ដូចជាការកើតឡើងនៃមហារុក្ខសន្តាន មានត្រពាំង និងពន្លកជាដើម ព្រោះមានពូជជាបច្ច័យដូច្នោះ។ ក្នុងព្រះបាលីបាឋ។ ពាក្យថា «ន ឱក្កមិស្សថ» បានដល់ ប្រសិនបើមិនចុះកាន់ (មិនចាប់បដិសន្ធិ)។ ពាក្យថា «សមុច្ចិស្សថ» បានដល់ គប្បីកកកុញ គប្បីចម្រើនឡើងឬអ្វី? ពាក្យថា «វោក្កមិស្សថ» បានដល់ ប្រសិនបើប្រាសចេញទៅ (វិនាសទៅ)។ ពាក្យថា «អភិនិព្វត្តិស្សថ» បានដល់ គប្បីកើតឡើងប្រាកដឡើងឬអ្វី? ពាក្យថា «វោច្ឆិជ្ជិស្សថ» បានដល់ ប្រសិនបើដាច់សូន្យទៅ។ ពាក្យថា «អាបជ្ជិស្សថ» បានដល់ គប្បីដល់នូវ (សេចក្តីវិនាស) ឬអ្វី? ពាក្យថា «យទិទំ» បានដល់ របស់ណា នេះ។ ពាក្យថា «ឥទំ» ជាគ្រាន់តែនិបាតសព្ទ។ ពាក្យថា «វិញ្ញាណំ» បានដល់ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ វិញ្ញាណណាដែលមានប្រាកដ។ សេចក្តីប្រកបថា នេះឯងជាវិញ្ញាណធម៌។ ពាក្យថា «រូបុប្បត្តិយា» បានដល់ នៃការកើតឡើងនៃរូប។ វិញ្ញាណជាបច្ច័យដល់រូបនេះ ឈ្មោះថា វិញ្ញាណបច្ច័យ។ ការកើតឡើងនៃរូប។ ពាក្យថា «រូបប្បវេណិយា» បានដល់ នៃកម្មជរូបសន្តតិ។ ពាក្យថា «ឧតុអាហារាបិ» បានដល់ សូម្បីតែឧតុខាងក្នុង និងអាហារខាងក្នុងផងដែរ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសម្ភវយុត្តិ (ការសមហេតុផលនៃការកើតឡើង)។ ប៉ុន្តែ ដោយសេចក្តីពិត កាលបើគ្មានរូបសន្តតិដែលកើតមុនទេ សូម្បីតែឧតុ និងអាហារខាងក្នុងទាំងនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ចំណែកឯឧតុខាងក្រៅ សូម្បីតែគ្មានរូបសន្តតិដែលកើតមុន ក៏មិនគប្បីពោលថា មិនបង្កើតរូបនោះឡើយ។ ក្នុងដីកាបាឋ។ ពាក្យថា «អរូបំ បន» បានដល់ ចំណែកឯអរូបភូមិវិញ។ ពាក្យថា «យស្មិំ រូបេ» បានដល់ ក្នុងកម្មជរូបណា។ ពាក្យថា «បច្ចយភាវោ អត្ថិ» បានដល់ មានបច្ចយសក្តិដល់ការកើតឡើងនៃរូបខាងក្រោយ។ បើសួរថា ហេតុអ្វីទើបដឹងបាន? លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បុត្តស្ស» (របស់កូន)។ ពាក្យថា «ពីជភាវសង្ខាតំ» បានដល់ ដែលរាប់ថាជាភាពនៃពូជ នៃពូជស្វាយជាដើម។ ពាក្យថា «និយាមរូបំ នាម» លោកសំដៅយកឧតុវិសេស。 ពាក្យថា «យថា វា តថា វា» មានន័យថា ដោយមិនកំណត់។ ពាក្យថា «យោនិភាវសង្ខាតំ» បានដល់ ដែលរាប់ថាជាភាពនៃជាតិ នៃគោត្រ ត្រកូល និងជាតិទាំងឡាយនោះៗ។ ពាក្យថា «និយាមរូបំ» បានដល់ និយាមរូបដែលរាប់ថាជាឧតុវិសេស។ វិគ្គហៈថា រូបសណ្ឋានទាំងឡាយរបស់ពួកសត្វណា ដូចគ្នា។ ពាក្យថា «បដិសន្ធិរូបស្សេវ អានុភាវោ» បានដល់ ជាអានុភាពនៃបដិសន្ធិរូបដែលកើតឡើងក្នុងកាលមានកលលៈជាដើមនោះឯង។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យប្លែកឡើងវិញ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «អបិច» (ម៉្យាងទៀត)។ ពាក្យថា «សមុទាគតំ» បានដល់ កើតឡើងល្អហើយខាងលើៗ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា រមែងកំណត់នូវរូបមានឥត្ថីភាវៈជាដើម និងពូជរូប។ ពាក្យថា «និយាមកំ» បានដល់ ធម៌អ្នកកំណត់នូវពណ៌ និងសណ្ឋានផ្សេងៗជាដើម។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «តត្ថ ឥមស្មិំ ភវេ»។ វិគ្គហៈថា ទ្រព្យផង ស្រូវផង និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះទាំងអស់ផង។ ទ្វន្ទសមាសថា វិជ្ជាផង សិល្បៈផង ភាពជាពហុស្សូតផ្សេងៗផង និងបរិយត្តិផង។ ពាក្យថា «អនាគតានំ តាសំ» បានដល់ នៃសម្បត្តិមានទ្រព្យ និងស្រូវថ្មីៗទាំងនោះ ក្នុងអនាគត។ ពាក្យថា «ឧបនិស្សយ បច្ចយតា» បានដល់ ភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃបុព្វយោគកម្ម។ ក្នុងរឿងនោះ ការធ្វើបុព្វយោគដើម្បីបាននូវទ្រព្យ ស្រូវ និងភោគៈទាំងឡាយ គឺការធ្វើកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មជាដើម។ ក្នុងកសិកម្មនោះ ជាដំបូង ក្នុងការធ្វើកសិកម្មដើម្បីបាននូវទ្រព្យ ស្រូវ និងភោគៈទាំងឡាយ ទ្រព្យ ស្រូវ និងភោគៈទាំងឡាយ ជាអនាគតូបនិស្សយបច្ច័យ។ ការធ្វើកសិកម្មក្នុងពេលឥឡូវនេះ ជាបច្ចយុប្បន្នរបស់អនាគតូបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ក្នុងកាលដែលបាន និងបរិភោគនូវទ្រព្យ និងស្រូវទាំងឡាយ ការធ្វើកសិកម្ម ជាអតីតូបនិស្សយបច្ច័យ។ ការបាន និងការបរិភោគនូវទ្រព្យ និងស្រូវទាំងនោះ ជាបច្ចយុប្បន្នរបស់អតីតូបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ចំណែកឯក្នុងខណៈនៃការធ្វើកសិកម្ម ស្រែ ចំការ ពូជ ទឹកភ្លៀង និងគ្រឿងកសិកម្មមាននង្គ័លជាដើមផង គោ និងក្របីផង ពួកបុរសអ្នកធ្វើការងារផង ជាបច្ចុប្បន្នូបនិស្ស័យ។ ការធ្វើកសិកម្ម ជាបច្ចយុប្បន្នរបស់បច្ចុប្បន្នូបនិស្ស័យនោះ។ ពួកបុព្វបុរសមានមាតាបិតាជាដើម របស់អ្នកធ្វើការងារនោះ ជាអតីតូបនិស្សយបច្ច័យដល់ការងារនោះ។ ការងារនោះ ជាបច្ចយុប្បន្នរបស់អតីតូបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ក្នុងកិច្ចការដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។


‘‘Pañcavidha’’ntiādīsu. ‘‘Saṇṭhānattaṃ’’ti aṇu, tajjārī, rathareṇu, likkhādīni upādāya sabbesaṃ rūpasaṇṭhānānaṃ bhāvo saṇṭhānattaṃ. ‘‘Bhāvo’’ti ca tesaṃ pavatti vuccati. ‘‘Pavatti hetū’’ti ca paramattha rūpa dhammā eva. ‘‘Anupagamanato’’ti ettha sabhāvato atisukhumattā anupagamanaṃ veditabbaṃ. Adhivacanasaṅkhātaṃ nāmābhidhānanti viggaho. ‘‘Adhivacanaṃ’’ti ca atthappakāsakattā adhikaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Nāmābhidhāna’’nti ca nāmapaññatti vuccati. ‘‘Gahetabba bhāvo’’ti idaṃ cittaṃ nāma, ayaṃ phassonāmātiādinā kathentānaṃ santikā nāmābhidhānaṃ sutvā tadanurūpassa sabhāvatthassa jānanavasena ñāṇena gahetabbabhāvo. Nāma paññattānusārena jānitabbattā nāmanti vuccatīti vuttaṃ hoti. Ārammaṇe namatīti nāmaṃ. Ārammaṇika dhammā vā ettha namantīti nāmantipi yujjati.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា “Pañcavidhaṃ” (មានប្រាំយ៉ាង)។ ពាក្យថា “Saṇṭhānattaṃ” (ភាពជាសណ្ឋាន) គឺសភាវៈនៃសណ្ឋានរូបទាំងពួង ដោយអាស្រ័យនូវអណូ, តជ្ជារី, រថរេណូ, លិក្ខា ជាដើម ឈ្មោះថា ភាពជាសណ្ឋាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “Bhāvo” (សភាវៈ) គឺពោលសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបទាំងនោះ។ ពាក្យថា “Pavatti hetū” (ហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ) គឺបានដល់រូបធម៌ជាបរមត្ថពិតៗ។ ពាក្យថា “Anupagamanato” (ព្រោះមិនដល់) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការមិនដល់ ព្រោះសភាវៈមានសភាពល្អិតក្រៃលែង។ វិគ្គហៈថា “Adhivacanasaṅkhātaṃ nāmābhidhānaṃ” (ការហៅឈ្មោះដែលពោលគឺអធិវចនៈ)។ ពាក្យថា “Adhivacanaṃ” (អធិវចនៈ) គឺវាចាដ៏ក្រៃលែង ព្រោះធ្វើសេចក្តីឲ្យប្រាកដច្បាស់ ឈ្មោះថា អធិវចនៈ។ ពាក្យថា “Nāmābhidhāna”nti (ការហៅឈ្មោះ) គឺពោលសំដៅដល់ នាមបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា “Gahetabba bhāvo” (សភាវៈដែលគប្បីកាន់យក) គឺសភាវៈដែលគប្បីកាន់យកដោយញាណ តាមរយៈការដឹងនូវសភាវត្ថុដ៏សមគួរដល់ឈ្មោះនោះ ក្រោយពីបានឮការហៅឈ្មោះពីសំណាក់បុគ្គលដែលនិយាយថា “នេះឈ្មោះថាចិត្ត, នេះឈ្មោះថាផស្សៈ” ជាដើម។ មានពាក្យពោលទុកថា ព្រោះហេតុតែគប្បីដឹងតាមលំដាប់នៃនាមបញ្ញត្តិ ទើបហៅថា “នាម”។ ធម្មជាតិណាបង្អោនទៅរកអារម្មណ៍ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា “នាម”។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលមានអារម្មណ៍ (នាមធម៌) ទាំងឡាយ តែងបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍នេះ ព្រោះហេតុនោះ នឹងហៅថា “នាម” ក៏សមគួរដែរ។


Imasmiṃ [Pg.272] paccayasaṅgahe paccayadhammesu paññattīnaṃpi saṅgahitattā paññatti saṅgahopi therena idha nikkhitto. Tattha ‘‘paññāvīyatī’’ti ettha paññāpanaṃ nāma vohāraṭṭhapanaṃ. Tañcaṭhapanaṃ dvīhikāraṇehi sijjhati vadantānaṃ vohārena ca, suṇantānaṃ sampaṭicchanena cāti dassetuṃ ‘‘ayaṃ pī’’tiādimāha. ‘‘Sampaṭicchīyatī’’ti yathā pubbapurisehi voharīyati, tathā pacchima janaparamparāhi voharīyatīti vuttaṃ hoti. Pakārena ñāpīyatīti paññattītipi yujjati. ‘‘Byañjanattho’’ti manussa, deva, pathavī, pabbatādiko saddattho. ‘‘Paññā pīyantī’’ti pakārena ṭhapīyanti. Saddapaññattiṃ āhāti adhikāro. Adhimattabhāvappakāro nāma pathavīpabbatādīsu pathavīdhātuyā adhimatta bhāvaviseso. Nadī samuddodakādīsu āpodhātuyā. Aggikkhandhesu tejodhātuyā. Vātakkhandhesu vāyodhātuyāti evaṃ adhimatta bhāvaviseso. Vividhena pakārena pariṇamanaṃ vipariṇāmoti āha tathā tathā vipariṇāmākāranti. Pathavīpabbatādivohāro saṇṭhitākāraṃ nissāya pavatto na hoti. Pathavī nāma evaṃ saṇṭhānā, pabbato nāma evaṃ saṇṭhānoti saṇṭhānaniyamo natthi. Paṃsusilānaṃ rāsipuñjappavattimattena vohāro siddhoti vuttaṃ ‘‘na hi idha saṇṭhānaṃ padhānaṃ’’ti. ‘‘Kaṭṭhādayo eva vuccantī’’ti te evasaṇṭhānanānattaṃ paṭicca nānāvohārena vuccanti. Pathavī pabbata nadī samuddādīsu viya bhūtānaṃ pavattivisesākārenāti vuttaṃ ‘‘na hi idha samūho padhānaṃ’’ti. ‘‘Upādāpaññattī’’ti pañcakkhandha dhamme upādāya tehi anaññaṃ ekībhūtaṃ katvā paññatti. Na ākāsa paññatti disādesapaññattiyo viya tehi khandhehi muñcitvā paññatti. ‘‘Yato’’ti yamhādisato. ‘‘Laddhappakāsattā’’ti laddhappabhāsattā. ‘‘Ahassā’’ti divasassa. Uddhumātakādīni ‘uddhumātakaṃ paṭikūlaṃ’tiādinā paṭikūlavasena manasikarontassapi nimittaṃ upaṭṭhahantaṃ bhūtavikārappakārena upaṭṭhahatīti katvā bhūtanimitte saṅgaṇhāti. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti puggalapaññatti aṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Tāsaṃ’’ti bhūmipabbatādikānaṃ attha paññattīnaṃ. ‘‘Tathā tathā’’ti [Pg.273] ayaṃ bhūmi, ayaṃ pabbato, tiādinā tena tena vohārena. Atthānaṃ paramatthānaṃ chāyāti atthacchāyā. ‘‘Chāyā’’ti ca nimittacchāyāyo vuccanti. Atthacchāyānaṃ ākāro atthacchāyākāro. ‘‘Ākāro’’ti ca nānāsamūha nānāsaṇṭhānādiko ākāro. Atthoti vā saddābhidheyyo vacanattho. Soyeva samūhākārādi nimitta mattattā atthacchāyākāroti vuccatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘saddābhidheyya saṅkhātenā’’tiādinā. ‘‘Dabbappaṭibimbākārenā’’ti dabbasaṅkhātena paṭibimbākārena. ‘‘Olambiyā’’ti avalambitvā. ‘‘Gaṇanūpagaṃ katvā’’ti aya meko attho, idamekaṃ vatthūti evaṃ gaṇanūpagaṃ katvā. ‘‘Imechā’’ti ime chasaddapaññatti vohārā nāma nāmakammādi nāma. ‘‘Attanī’’ti nāmapada saṅkhāte attani. Attha visayaṃ eva hutvā pavattati bhāsaññūnanti adhippāyo. ‘‘Nāme satī’’ti akkharasamūho padaṃ, padasamūho vākyanti evaṃ vutte nāmapade vijjamāne sati. ‘‘Taduggaṇhantānaṃ’’ti taṃ taṃ nāmapadaṃ vācuggatakaraṇa vasena uggaṇhantānaṃ janānaṃ. ‘‘Tadatthā’’ti tassa tassa nāma padassa atthā. ‘‘Āgacchanti yevā’’ti bhāsaññūnaṃ ñāṇābhimukhaṃ āgacchantiyeva. Etena attani atthassa nāmanaṃ nāma atthajotana kiccamevāti dīpeti. ‘‘Suṇantānaṃ ñāṇaṃ’’ti ettha ‘‘ñāṇaṃ’’ti upalakkhaṇa vacanaṃ, akusala viññāṇassapi adhippetattā. ‘‘Taṃ taṃ atthābhimukhaṃ nāmetī’’ti ārammaṇa karaṇavasena nāmeti. ‘‘Nāmaggahaṇa vasenā’’ti ayaṃ asukonāma hotūti evaṃ nāmaggahaṇavasena. ‘‘Dhārīyatī’’ti yāvajīvaṃpi appamussamānaṃ katvā dhārīyati. Nīharitvā vuccati attho etāyāti nirutti. ‘‘Etāyā’’ti karaṇabhūtāya etāyanāmajātiyā. ‘‘Aviditapakkhe’’ti nāmapadaṃ assutakāle aviññātapakkhe. ‘‘Tato nīharitvā’’ti aviditapakkhato ñāṇena nīharitvā. ‘‘Kathīyatī’’ti taṃ sutakāle vadantena suṇantassa ācikkhīyati jānāpīyati. ‘‘Atthassā’’ti aviditapakkhe ṭhitassa atthassa. ‘‘Etasse vā’’ti nāmapadasseva. Nāmapadanti ca kriya padaṃpi[Pg.274], upasaggapadampi, nipātapadampi, pāṭipadikapadaṃpi, idha nāmapadantveva vuccati. ‘‘Visesanabhūtānaṃ’’ti aññapadatthasamāse samāsapadānaṃ atthā visesanā nāma. Evaṃ visesanabhūtānaṃ. ‘‘Puggalassā’’ti aññapadatthabhūtassa abhiññālābhī puggalassa. ‘‘Vadantī’’ti ānandācariyaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi dhammasaṅgaṇiyaṃ paññattidukaniddese mūlaṭīkāyaṃ tathā vadati. ‘‘Tabbhāvaṃ’’ti akkhara padabyañjanabhāvaṃ. ‘‘Assā’’ti nāmapaññattiyā. Akkharapadabyañjanaṃ gocaro ārammaṇaṃ assāti viggaho. ‘‘Anusārenā’’ti anugamanena. ‘‘Lokasaṅketa nimmitā’’ti lokasaṅketaññāṇena pavattitā. ‘‘Lokasaṅketaññāṇaṃ’’ti ca idaṃ nāmaṃ imassatthassa nāmaṃ, ayamattho imassa nāmassa atthoti evaṃ puretaraṃ lokasaññāṇa jānanakaññāṇaṃ. ‘‘Atīta saddamattārammaṇā’’ti sotaviññāṇa vīthiyā ārammaṇaṃ hutvā niruddhaṃ atīta saddamattaṃ kurumānā. ‘‘Tena vuttavacane’’ti tena sikkhaṃ paccakkhantena bhikkhunā sikkhaṃ paccakkhāmīti vuttavacane. Paccuppannaṃ saddaṃ sotaviññāṇa vīthiyā, atītañca saddaṃ manoviññāṇa vīthiyāti yojanā. ‘‘Tāni akkharānī’’ti sikkhaṃ paccakkhāmīti vākye avayavakkharāni. ‘‘Ayaṃ akkhara samūho’’ti idaṃ nāmapadanti vuttaṃ hoti. Etassa atthassa. ‘‘Vinicchayavīthiṃ’’ti akkhara padasallakkhaṇavīthiñca. ‘‘Ekakkhare sadde’’ti ‘go’ iccādike ekakkhare paññatti sadde. ‘‘Yā’’ti nāma paññatti. ‘‘Vadantassa manasā’’ti sambandho. ‘‘Pubbabhāge’’ti yaṃ kiñci atthaṃ paresaṃ vattukāmo vadanto tassa tassa atthassa nāmaṃ pathamaṃ manodvāravīthiyā niyametvā eva vadati, taṃ nāmaṃ pubbabhāge vadantena manasā vavatthāpitā nāmapaññattīti vuccati. Paṭipāṭikathanaṃ pavattikkamakathanaṃ. ‘‘Vuttaṃ’’ti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Tathā addhamattikanti ca vuttanti sambandho. ‘‘Vuttaṃ’’ti ca saddasatthesu vuttaṃ.

ក្នុងបច្ចយសង្គហៈនេះ ព្រោះតែបញ្ញត្តិទាំងឡាយត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដែរ ហេតុនោះ ទើបព្រះថេរៈបានសម្តែងបញ្ញត្តិសង្គហៈទុកក្នុងទីនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “paññāvīyati” (រមែងដឹងច្បាស់) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា បញ្ញាបនៈ (ការបញ្ញត្តិ) គឺការតម្កល់ទុកនូវវោហារ។ ការតម្កល់ទុកនោះ រមែងសម្រេចដោយហេតុពីរយ៉ាង គឺដោយវោហាររបស់អ្នកនិយាយ និងដោយការទទួលយករបស់អ្នកស្តាប់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា “ayaṃ pi” (សូម្បីនេះ)។ ពាក្យថា “sampaṭicchīyati” (រមែងទទួលយក) មានន័យថា ពួកមនុស្សជាន់ក្រោយៗ តែងប្រើប្រាស់វោហារ ដូចដែលពួកមនុស្សជាន់មុនៗបានប្រើប្រាស់មកយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីបញ្ញត្តិ ព្រោះធ្វើឲ្យដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា “Byañjanattho” (អត្ថនៃព្យញ្ជនៈ) គឺសទ្ទត្ថៈ (អត្ថនៃសព្ទ) មាន មនុស្ស, ទេវតា, ផែនដី, ភ្នំ ជាដើម។ ពាក្យថា “paññāpīyanti” (រមែងបញ្ញត្តិ) គឺរមែងតម្កល់ទុកដោយប្រការផ្សេងៗ។ អធិការៈ សំដៅដល់សទ្ទបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា “សភាវៈដ៏ក្រៃលែង” គឺសភាវៈដ៏វិសេសក្រៃលែងនៃបឋវីធាតុ ក្នុងផែនដី និងភ្នំជាដើម។ នៃអាបោធាតុ ក្នុងទឹកទន្លេ និងទឹកសមុទ្រជាដើម។ នៃតេជោធាតុ ក្នុងគំនរភ្លើងទាំងឡាយ។ នៃវាយោធាតុ ក្នុងគំនរខ្យល់ទាំងឡាយ នេះឈ្មោះថា សភាវៈដ៏វិសេសក្រៃលែង។ ការប្រែប្រួលទៅដោយប្រការប្លែកៗ ឈ្មោះថា វិបរិណាមៈ (ការប្រែប្រួល) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tathā tathā vipariṇāmākāraṃ” (អាការៈប្រែប្រួលទៅយ៉ាងនោះៗ)។ វោហារមានផែនដី និងភ្នំជាដើម មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវអាការៈសណ្ឋានឡើយ។ ផែនដីមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ភ្នំមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ ដូច្នេះ និយមនៃសណ្ឋានមិនមានឡើយ។ វោហារសម្រេចបានត្រឹមតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃគំនរដី និងគំនរថ្មប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na hi idha saṇṭhānaṃ padhānaṃ” (ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សណ្ឋានមិនមែនជាប្រធានឡើយ)។ ពាក្យថា “kaṭṭhādayo eva vuccanti” (ឈើជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបលោកហៅថា) គឺវត្ថុទាំងនោះឯង អាស្រ័យនូវភាពប្លែកគ្នានៃសណ្ឋាន ទើបលោកហៅដោយវោហារផ្សេងៗ។ ដូចជាក្នុងផែនដី ភ្នំ ទន្លេ និងសមុទ្រជាដើម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈដ៏វិសេសនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “na hi idha samūho padhānaṃ” (ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សមូហៈមិនមែនជាប្រធានឡើយ)។ ពាក្យថា “Upādāpaññattī” (ឧបាទាបញ្ញត្តិ) គឺការបញ្ញត្តិដោយអាស្រ័យនូវខន្ធធម៌ទាំង ៥ ធ្វើឲ្យជាធម៌តែមួយ មិនប្លែកពីខន្ធទាំងនោះ។ មិនមែនជាការបញ្ញត្តិដោយរួចផុតចាកខន្ធទាំងនោះ ដូចជាអាកាសបញ្ញត្តិ និងទិសទេសបញ្ញត្តិឡើយ។ ពាក្យថា “yato” គឺចាករបស់ដែលមានពិតណា។ ពាក្យថា “laddhappakāsattā” គឺព្រោះបាននូវពន្លឺ។ ពាក្យថា “ahassā” គឺនៃថ្ងៃ។ អសុភមានឧទ្ធុOptionកៈជាដើម ទោះបីបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាបដិកូលថា “ឧទ្ធុOptionកៈជាបដិកូល” ជាដើមក៏ដោយ តែនិមិត្តដែលប្រាកដឡើង រមែងប្រាកដឡើងដោយអាការៈនៃសេចក្តីប្រែប្រួលនៃភូតរូប ហេតុនោះ លោកទើបសង្គ្រោះចូលក្នុងភូតនិមិត្ត។ ពាក្យថា “Aṭṭhakathāyaṃ” គឺបុគ្គលបញ្ញត្តិក្នុងអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា “tāsaṃ” គឺនៃអត្ថបញ្ញត្តិទាំងឡាយ មានផែនដី និងភ្នំជាដើម។ ពាក្យថា “tathā tathā” គឺដោយវោហារនោះៗ ដូចជា “នេះជាផែនដី, នេះជាភ្នំ” ជាដើម។ ស្រមោលនៃអត្ថទាំងឡាយដែលជាបរមត្ថ ឈ្មោះថា អត្ថច្ឆាយា (ស្រមោលនៃអត្ថ)។ ពាក្យថា “chāyā” (ស្រមោល) គឺលោកសំដៅដល់ស្រមោលនៃនិមិត្តទាំងឡាយ។ អាការៈនៃស្រមោលនៃអត្ថ ឈ្មោះថា អត្ថច្ឆាយាការៈ។ ពាក្យថា “ākāro” (អាការៈ) គឺអាការៈមានសមូហៈផ្សេងៗ និងសណ្ឋានផ្សេងៗជាដើម។ ម៉្យាងទៀត អត្ថ គឺសេចក្តីនៃពាក្យដែលសព្ទគប្បីពោល។ អត្ថនោះឯង ព្រោះជាត្រឹមតែនិមិត្តមានអាការៈនៃសមូហៈជាដើម ទើបហៅថា អត្ថច្ឆាយាការៈ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយពាក្យជាដើមថា “saddābhidheyya saṅkhātenā”tiādinā។ ពាក្យថា “dabbappaṭibimbākārenā” គឺដោយអាការៈនៃរូបតំណាងដែលពោលគឺទព្វៈ។ ពាក្យថា “olambiyā” គឺដោយតោងទាញយក។ ពាក្យថា “gaṇanūpagaṃ katvā” គឺធ្វើឲ្យដល់នូវការរាប់ថា “នេះជាអត្ថមួយ, នេះជាវត្ថុមួយ” យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “ime chā” គឺវោហារនៃសទ្ទបញ្ញត្តិទាំង ៦ នេះ គឺនាមកម្មជាដើម។ ពាក្យថា “attanī” គឺក្នុងខ្លួនដែលពោលគឺនាមបទ។ មានអធិប្បាយថា សម្រាប់អ្នកដឹងភាសា រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាអត្ថវិស័យតែម្តង។ ពាក្យថា “nāme satī” គឺកាលបើនាមបទមានប្រាកដយ៉ាងនេះថា “ប្រជុំនៃអក្សរជាបទ, ប្រជុំនៃបទជាប្រយោគ”។ ពាក្យថា “taduggaṇhantānaṃ” គឺនៃពួកជនដែលរៀនសូត្រនូវនាមបទនោះៗ ដោយការស្វាធ្យាយ។ ពាក្យថា “tadatthā” គឺអត្ថនៃនាមបទនោះៗ។ ពាក្យថា “āgacchanti yevā” គឺរមែងមកកាន់ចំពោះមុខញាណរបស់អ្នកដឹងភាសាពិតប្រាកដ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ការបង្អោនអត្ថទៅក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា នាម គឺមានកិច្ចញ៉ាំងអត្ថឲ្យភ្លឺច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “suṇantānaṃ ñāṇaṃ” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា “ñāṇaṃ” (ញាណ) ជាពាក្យឧបលក្ខណៈ ព្រោះលោកចង់សំដៅយកសូម្បីអកុសលវិញ្ញាណដែរ។ ពាក្យថា “taṃ taṃ atthābhimukhaṃ nāmetī” គឺរមែងបង្អោនទៅកាន់ចំពោះមុខអត្ថនោះៗ ដោយការធ្វើជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា “nāmaggahaṇa vasenā” គឺដោយការកំណត់យកឈ្មោះថា “សូមឲ្យបុគ្គលនេះមានឈ្មោះចុះ” យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “dhārīyatī” គឺរមែងទ្រទ្រង់ទុកមិនឲ្យភ្លេចឡើយ សូម្បីអស់មួយជីវិត។ អត្ថដែលលោកដកស្រង់ចេញមកពោលដោយពាក្យនេះ ឈ្មោះថា និរុត្តិ។ ពាក្យថា “etāyā” គឺដោយនាមជាតិដែលជាឧបករណ៍នេះ។ ពាក្យថា “aviditapakkhe” គឺក្នុងកាលដែលមិនទាន់បានឮនាមបទ គឺក្នុងចំណែកដែលមិនទាន់ដឹង។ ពាក្យថា “tato nīharitvā” គឺដកស្រង់ចេញចាកចំណែកដែលមិនទាន់ដឹងនោះ ដោយញាណ។ ពាក្យថា “kathīyatī” គឺក្នុងកាលដែលបានឮនាមបទនោះ បុគ្គលអ្នកនិយាយ រមែងប្រាប់ ញ៉ាំងអ្នកស្តាប់ឲ្យដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា “atthassā” គឺនៃអត្ថដែលស្ថិតនៅក្នុងចំណែកដែលមិនទាន់ដឹង។ ពាក្យថា “etasse vā” គឺនៃនាមបទនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ សូម្បីកិរិយាបទ, ឧបសគ្គបទ, និបាតបទ, បាដិបទិកបទ ក៏លោកហៅថា នាមបទ ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា “visesanabhūtānaṃ” គឺក្នុងអញ្ញបទត្ថសម៉ាស អត្ថនៃសមាសបទទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិសេសនៈ។ គឺនៃធម៌ដែលជាវិសេសនៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “puggalassā” គឺនៃបុគ្គលអ្នកបានអភិញ្ញា ដែលជាអញ្ញបទត្ថៈ។ ពាក្យថា “vadantī” គឺលោកពោលសំដៅដល់ព្រះអានន្ទាចារ្យ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទាចារ្យនោះ បានពោលយ៉ាងនោះក្នុងមូលដីកានៃបញ្ញត្តិទុកនិទ្ទេស ក្នុងធម្មសង្គណី។ ពាក្យថា “tabbhāvaṃ” គឺភាពជាអក្សរ បទ និងព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា “assā” គឺនៃនាមបញ្ញត្តិ។ វិគ្គហៈថា អក្សរ បទ និងព្យញ្ជនៈ ជាគោចរអារម្មណ៍នៃនាមបញ្ញត្តិនោះ។ ពាក្យថា “anusārenā” គឺដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាម។ ពាក្យថា “lokasaṅketa nimmitā” គឺដែលកើតឡើងដោយលោកសង្កេតញាណ។ ពាក្យថា “lokasaṅketaññāṇaṃ” គឺសញ្ញាដឹងរបស់លោកដែលមានពីមុនមកយ៉ាងនេះថា “ឈ្មោះនេះជាឈ្មោះនៃអត្ថនេះ, អត្ថនេះជាអត្ថនៃឈ្មោះនេះ”។ ពាក្យថា “atīta saddamattārammaṇā” គឺធ្វើនូវអតីតសព្ទសុទ្ធៗដែលរលត់ទៅហើយ ដោយជាអារម្មណ៍នៃសោតវិញ្ញាណវិថី។ ពាក្យថា “tena vuttavacane” គឺក្នុងពាក្យដែលភិក្ខុអ្នកលះបង់សិក្ខាពោលថា “ខ្ញុំលះបង់សិក្ខា”។ ការប្រកបសេចក្តីថា ឮបច្ចុប្បន្នសព្ទដោយសោតវិញ្ញាណវិថី និងឮអតីតសព្ទដោយមនោវិញ្ញាណវិថី។ ពាក្យថា “tāni akkharānī” គឺអក្សរជាចំណែកៗក្នុងប្រយោគថា “ខ្ញុំលះបង់សិក្ខា”។ ពាក្យថា “ayaṃ akkhara samūho” គឺពោលសំដៅដល់ នាមបទនេះ។ នៃអត្ថនេះ។ ពាក្យថា “vinicchayavīthiṃ” គឺវិថីដែលកំណត់ដឹងនូវអក្សរ និងបទ។ ពាក្យថា “ekakkhare sadde” គឺក្នុងបញ្ញត្តិសព្ទដែលមានអក្សរតែមួយ មានពាក្យថា “go” (គោ) ជាដើម។ ពាក្យថា “yā” គឺនាមបញ្ញត្តិណា។ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងពាក្យថា “vadantassa manasā”។ ពាក្យថា “pubbabhāge” គឺកាលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងនិយាយអត្ថណាមួយប្រាប់អ្នកដទៃ រមែងកំណត់ឈ្មោះនៃអត្ថនោះៗ ដោយមនោទ្វារវិថីជាមុនសិន ទើបនិយាយ ឈ្មោះនោះ លោកហៅថា នាមបញ្ញត្តិដែលកំណត់ទុកដោយចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកនិយាយក្នុងកាលជាចំណែកខាងដើម។ ពាក្យថា បដិបាដិកថនៈ គឺការនិយាយតាមលំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា “vuttaṃ” គឺពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ។ មានសេចក្តីទាក់ទងនឹងពាក្យដែលពោលថា “tathā addhamattikaṃ”។ ពាក្យថា “vuttaṃ” គឺពោលទុកក្នុងក្បួនវេយ្យាករណ៍ទាំងឡាយ។


Gāthāyaṃ. ‘‘Mattā’’ti ekavijjuppādakkhaṇaṃ vuccati. Ekā mattāyassāti ekamatto. ‘‘Dīghamuccate’’ti dīgho nāma vuccate. ‘‘Pluto’’ti nānappakārena ruto gāyitoti paruto[Pg.275]. So eva rakārassa lakāraṃ katvā pakāre ca saralopaṃ katvā plutoti vuccati. Gītanti vuttaṃ hoti. ‘‘Paramattha saddasaṅghāṭānaṃ’’ti paramparā pavattānaṃ paramattha saddarāsīnaṃ. ‘‘Anekakoṭisatasahassāni cittānī’’ti javanavīthīnaṃ antarantarā bhavaṅgacittehi saddhiṃ anekakoṭisatasahassāni cittāni.

ក្នុងគាថា។ ពាក្យថា “Mattā” (មាត្រា) គឺលោកពោលសំដៅដល់ខណៈនៃផ្លេកបន្ទោរមួយដង។ អក្សរណាមានមាត្រាតែមួយ អក្សរនោះឈ្មោះថា ឯកមាត្រៈ (មានមាត្រាតែមួយ)។ ពាក្យថា “Dīghamuccate” គឺលោកហៅថា ទីឃៈ (សំឡេងវែង)។ ពាក្យថា “Pluto” (ប្លុតៈ) គឺសព្ទដែលគេច្រៀង ឬបន្លឺឡើងដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា បរុតៈ។ បរុតៈនោះឯង លោកធ្វើ រ-អក្សរ ឲ្យជា ល-អក្សរ និងលុបស្រៈក្នុង ប-អក្សរ ចេញ ទើបហៅថា ប្លុតៈ។ មានពាក្យពោលទុកថា គឺបទចម្រៀង។ ពាក្យថា “Paramattha saddasaṅghāṭānaṃ” គឺនៃគំនរសព្ទជាបរមត្ថដែលប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់។ ពាក្យថា “Anekakoṭisatasahassāni cittānī” គឺចិត្តជាច្រើនសែនកោដិ ព្រមដោយភវង្គចិត្តក្នុងចន្លោះៗនៃជវនវិថីទាំងឡាយ។


Paṭṭhānanayānudīpanā niṭṭhitā.

ការបំភ្លឺនូវន័យនៃបដ្ឋាន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Paccayasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

ការបំភ្លឺនូវបច្ចយសង្គហៈ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


9. Kammaṭṭhānasaṅgahaanudīpanā

៩. ការបំភ្លឺនូវកម្មដ្ឋានសង្គហៈ


170. Kammaṭṭhānasaṅgahe[Pg.276]. Vidito viññāto nāmarūpa vibhāgo yenāti viggaho. Yogī puggalo. ‘‘Kilese sametī’’ti kāmacchandādike nīvaraṇakilese upasameti. ‘‘Tathā pavatto’’ti bhāvanāvasena pavatto. Vūpasamanavasena vā pavatto. ‘‘Tāyā’’ti tāyabhāvanā paññāya, passantīti sambandho. ‘‘Passitaṃ’’ti samanupassitaṃ. Kathaṃ kasiṇabhāvanādikaṃ yogakammaṃ attāva attano ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ādimajjhapariyosānānaṃhī’’tiādi. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Padaṭṭhānatāyā’’ti etena tiṭṭhati anivattamānaṃ pavattati etenāti ṭhānanti atthena padaṭṭhānameva ṭhānanti vuccatīti dīpeti. ‘‘Sukhavisesānaṃ’’ti jhānasukha maggasukha phalasukhānaṃ. ‘‘Dasakasiṇānī’’tiādīsu mukhyato vā upacārato vā dvidhāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dasakasiṇānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sesānipī’’ti appamaññādīni sesakammaṭṭhānānipi. Yaṃ yaṃ anurūpaṃ yathānurūpaṃ. ‘‘Samudācaraṇaṃ’’ti punappunaṃ bhusaṃ pavattanaṃ. ‘‘Saṃsagga bhedo’’ti ekamekassa puggalassa kassaci dvecariyā, kassaci tissotiādinā sammissa vibhāgo. Aṭṭhakathāyaṃ’’ti visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Sabbāyapi appanāyā’’ti jhānappanāya ca maggappanāya ca phalappanāya ca. ‘‘Yā āsanne pavattā dūre pavattāti adhikāro. ‘‘Itarā panā’’ti dūre pavattāpana. ‘‘Tāsaṃ panā’’ti tissannaṃ bhāvanānaṃ pana. ‘‘Tesaṃ pī’’ti dvinnaṃ nimittānaṃpi. ‘‘Vidatthicaturaṅgulaṃ’’ nāma vitthārato caturaṅgulādhikaṃ vidatthippamāṇaṃ. Vidatthippamāṇaṃ vā caturaṅgulappamāṇaṃ vātipi yujjati. Tathāhi visuddhimagge vāyokasiṇa vidhāne caturaṅgulappamāṇaṃ sīsaṃ vātena pahariyamānaṃ disvāti vuttaṃ. Khalamaṇḍalaṃ nāma kassakānaṃ kassamaddanabhūmibhāgamaṇḍalaṃ. ‘‘Kataṃ vā’’ti nīlādivaṇṇavisesarahitaṃ aruṇavaṇṇaṃ mattikakkhaṇḍaṃ udakena madditvā cakkamaṇḍalaṃ viya parimaṇḍalaṃ sumaṭṭhatalaṃ [Pg.277] pathavimaṇḍalaṃ karonti. Evaṃ kataṃ vā. ‘‘Akataṃ vā’’ti katthaci bhūmibhāge kenaci akataṃ sayaṃ jātaṃ vā. ‘‘Kasiṇena jambudīpassā’’ti ettha.

១៧០. ក្នុងកម្មដ្ឋានសង្គហៈ។ វិគ្គហៈថា នាមរូបវិភាគ (ការបែងចែកនាមនិងរូប) ដែលបុគ្គលដឹងហើយ យល់ច្បាស់ហើយ ដោយបញ្ញាណា ហេតុនោះ បញ្ញានោះ (ឈ្មោះថា កម្មដ្ឋាន)។ សំដៅលើ យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា “Kilese sametī” គឺធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់នូវនីវរណកិលេស មានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ពាក្យថា “Tathā pavatto” គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភាវនា ឬប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា “Tāyā” គឺដោយបញ្ញាជាគ្រឿងចម្រើននោះ, ពាក្យថា passantī មានសេចក្តីទាក់ទងគ្នា។ ពាក្យថា “Passitaṃ” គឺការឃើញរឿយៗ (ការពិចារណាឃើញ)។ សួរថា ធ្វើដូចម្តេចទើបយោគកម្ម មានកសិណភាវនាជាដើម ឈ្មោះថាជាទីតាំងរបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង? ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលទុកក្នុងបាឋៈនៃវិភាវនីថា “ādimajjhapariyosānānaṃhī” ជាដើម។ ពាក្យថា “Padaṭṭhānatāyā” លោកបង្ហាញថា ធម៌ដែលតាំងនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅមិនត្រឡប់ក្រោយដោយសារហេតុនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឋានៈ ដោយអត្ថថា បទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នោះឯង លោកហៅថា ឋានៈ។ ពាក្យថា “Sukhavisesānaṃ” គឺសុខៈដ៏វិសេស មានឈានសុខ មគ្គសុខ និងផលសុខ។ ក្នុងពាក្យថា “Dasakasiṇānī” ជាដើមនោះ លោកពោលពាក្យថា “dasakasiṇānī” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាំងពីរយ៉ាង គឺដោយផ្ទាល់ក្តី ដោយឧបចារៈក្តី។ ពាក្យថា “Sesānipī” គឺសេសកម្មដ្ឋានទាំងឡាយ មានអប្បមញ្ញាជាដើមផងដែរ។ អនុរូបតាមសមគួរ គឺតាមដែលសមគួរ។ ពាក្យថា “Samudācaraṇaṃ” គឺការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ យ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា “Saṃsagga bhedo” គឺការបែងចែកដោយច្របូកច្របល់ ដូចជាបុគ្គលម្នាក់ៗ ខ្លះមានចរិតពីរ ខ្លះមានចរិតបីជាដើម។ ពាក្យថា “Aṭṭhakathāyaṃ” គឺក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គ។ ពាក្យថា “Sabbāyapi appanāyā” គឺទាំងឈានអប្បនា មគ្គអប្បនា និងផលអប្បនា។ ពាក្យថា “Yā āsanne pavattā dūre pavattā” គឺជាអធិការ (សេចក្តីអធិប្បាយ)។ ពាក្យថា “Itarā panā” គឺការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីឆ្ងាយវិញ។ ពាក្យថា “Tāsaṃ panā” គឺចំណែកនៃភាវនាទាំងបីនោះឯង។ ពាក្យថា “Tesaṃ pī” គឺសូម្បីតែនិមិត្តទាំងពីរនោះដែរ។ ដែលឈ្មោះថា “Vidatthicaturaṅgulaṃ” គឺទំហំមួយចំអាម លើសបួនធ្នាប់ដោយទទឹង។ មួយចំអាមក្តី បួនធ្នាប់ក្តី ក៏សមគួរដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់វាយោកសិណវិធាន លោកពោលថា “ឃើញក្បាលទំហំបួនធ្នាប់ ដែលត្រូវខ្យល់បក់ត្រូវ”។ ដែលឈ្មោះថា “Khalamaṇḍalaṃ” (លានបោកស្រូវ) គឺមណ្ឌលនៃទីធ្លាសម្រាប់បញ្ជាន់ស្រូវរបស់ពួកកសិករ។ ពាក្យថា “Kataṃ vā” (ដែលធ្វើឡើង) គឺការយកដីឥដ្ឋពណ៌អរុណ (ពណ៌ក្រហមព្រាលៗ) ដែលគ្មានពណ៌ប្លែកៗ មានពណ៌ខៀវជាដើម មកច្របាច់ជាមួយទឹក រួចធ្វើឲ្យមានរាងមូលដូចជាវង់កង់ មានផ្ទៃរាបស្មើស្អាត ជាបឋវីមណ្ឌល។ នេះឈ្មោះថា ធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “Akataṃ vā” (ដែលមិនបានធ្វើឡើង) គឺទីកន្លែងណាមួយនៅលើផែនដី ដែលគ្មាននរណាធ្វើឡើយ គឺកើតឡើងឯងៗ។ ក្នុងពាក្យថា “Kasiṇena jambudīpassā” នេះ។


Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sāpīti, kasiṇenapi jambudīpassāti.

សេចក្តីរីករាយ (បីតិ) ណាដែលកើតឡើងក្នុងកាយរបស់បុគ្គលកាលពោលសរសើរថា 'ព្រះពុទ្ធ' បីតិនោះឯង ប្រសើរជាង (ការបានជាធំ) សូម្បីតែដោយកសិណនៃជម្ពូទ្វីបទៅទៀត។


Gāthāseso. Tattha jambudīpassa kasiṇato sāpītivarā evāti yojanā. ‘‘Kasiṇato’’ti ca sakalamaṇḍalato. Sakalassa jambudīpamaṇḍalassa issariyādhipatito pīti vuttaṃ hoti. ‘‘Sanniviṭṭhā’’ti samaṃ saṇṭhitā. ‘‘Saṇṭhāna paññattī’’ti maṇḍalasaṇṭhānena upaṭṭhitā nimittapaññatti eva vuccati. ‘‘Phuṭṭhaṭṭhāne’’ti kāyevā rukkhaggādīsuvā vātena pahataṭṭhāne. ‘‘Vāyu vaṭṭī’’ti vātaparimaṇḍalaṃ. Candasūriyānaṃ aggissa ca obhāsena visiṭṭhāti samāso. ‘‘Visiṭṭhā’’ti visesitā.

... នេះជាសេចក្តីសេសសល់នៃគាថា។ ក្នុងគាថានោះ មានការយោជនា (ភ្ជាប់សេចក្តី) ថា បីតិនោះឯង ប្រសើរជាង (ការបានជាធំ) ពីកសិណនៃជម្ពូទ្វីប។ ពាក្យថា “Kasiṇato” គឺពីមណ្ឌលទាំងមូល។ មានន័យថា ពីភាពជាធំដ៏លើសលប់លើមណ្ឌលនៃជម្ពូទ្វីបទាំងមូល។ ពាក្យថា “Sanniviṭṭhā” គឺតាំងនៅស្មើគ្នា។ ពាក្យថា “Saṇṭhāna paññattī” គឺលោកហៅតែនិមិត្តបញ្ញត្តិ ដែលប្រាកដឡើងដោយសណ្ឋានជាវង់មូលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា “Phuṭṭhaṭṭhāne” គឺក្នុងកាយក្តី លើចុងឈើជាដើមក្តី ដែលជាកន្លែងត្រូវខ្យល់បក់ប៉ះ។ ពាក្យថា “Vāyu vaṭṭī” គឺវង់ខ្យល់ (ខ្យល់គួច)។ ពាក្យថា “visiṭṭhā” ក្នុងសមាសៈ គឺរុងរឿង (វិសេស) ដោយពន្លឺនៃព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ និងភ្លើង។ ពាក្យថា “Visiṭṭhā” គឺធ្វើឲ្យប្លែក (វិសេសវិសាល)។


‘‘Dhūmātaṃ’’ti dhūmāyitaṃ. Dhūmapūritapaṭaṃ viyāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘sūnabhāvaṃ gataṃ’’ti. Ante kakāro nindatthajotakoti vuttaṃ ‘‘kucchitattā’’ti. Jegucchi tabbattāti attho. ‘‘Chavasarīrassā’’ti lāmakasarīrassa. ‘‘Tadevā’’ti chavasarīrameva. Vipubbakaṃ vicchinnakaṃ nāmāti sambandho. Tattha visesena nīlantivinīlaṃ. Tameva kucchitattā vinīlakaṃ. ‘‘Tadeva puna paccitvā’’ti vinīlakasarīrameva puna kālātikkame paccitvā. Pūtilohitānaṃ paripakkabhāvaṃ patvāti attho. Tato tato dvāracchiddato. Yuttaṃ tadeva sarīranti sambandho. Vicchinnakaṃ nāma, vicchiddakantipi paṭhanti. ‘‘Apakaḍḍhitvā’’ti khaṇḍāni sarīrato mocetvā taṃ taṃ padesaṃ kaḍḍhitvā. ‘‘Paggharitalohita sarīraṃ’’ti chinnaviddhaṭṭhānesu vaṇamukhehi paggharitalohitasarīraṃ.

ពាក្យថា “Dhūmātaṃ” គឺហុយផ្សែងឡើង។ មានន័យថា ដូចជាស្បង់ដែលពេញដោយផ្សែង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sūnabhāvaṃ gataṃ” (ដល់នូវភាពហើមប៉ោង)។ អក្សរ ក (កការៈ) នៅខាងចុង ជាគ្រឿងញ៉ាំងអត្ថនៃការតិះដៀលឲ្យភ្លឺច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “kucchitattā” (ព្រោះភាពគួរខ្ពើម)។ មានសេចក្តីថា ព្រោះភាពជាសរីរៈគួរខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា “Chavasarīrassā” គឺនៃសរីរៈដ៏លាមក (សាកសព)។ ពាក្យថា “Tadevā” គឺសរីរៈសាកសពនោះឯង។ ពាក្យថា វិបុព្វកៈ (សាកសពមានខ្ទុះហូរ) និង វិច្ឆិន្នកៈ (សាកសពដាច់ជាកំណាត់) នេះជាសេចក្តីទាក់ទងគ្នា។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សរីរៈដែលមានពណ៌ខៀវជាពិសេស ឈ្មោះថា វិនិលៈ។ សរីរៈនោះឯង ព្រោះភាពគួរខ្ពើម ទើបហៅថា វិនិលកៈ។ ពាក្យថា “Tadeva puna paccitvā” គឺសរីរៈដ៏ខៀវស្ទក់នោះឯង កាលកន្លងទៅ ក៏រលួយ (ឆ្អិន) ឡើងវិញ។ មានន័យថា ដល់នូវភាពរលួយនៃខ្ទុះនិងឈាមស្អុយ។ ហូរចេញពីទ្វារនិងចន្លោះប្រហោងនោះៗ។ សេចក្តីទាក់ទងគ្នាថា សរីរៈនោះឯងដែលសមគួរ។ ដែលឈ្មោះថា វិច្ឆិន្នកៈ ខ្លះក៏អានថា វិច្ឆិទ្ទកៈ (សាកសពមានចន្លោះប្រហោងដាច់ៗ)។ ពាក្យថា “Apakaḍḍhitvā” គឺការញែកចំណែកផ្សេងៗ ចេញពីសរីរៈ ហើយអូសទាញទៅកាន់ទីនោះៗ។ ពាក្យថា “Paggharitalohita sarīraṃ” គឺសរីរៈដែលមានឈាមហូរចេញតាមមាត់ដំបៅ ក្នុងកន្លែងដែលដាច់និងធ្លាយ។


‘‘Buddhānussatī’’ti ettha buddhasaddo guṇyūpacāra vacanaṃ hoti. Guṇino dabbassa nāmena guṇānaṃ gahetabbattāti vuttaṃ ‘‘buddhaguṇassa anussati buddhānussatī’’ti. Esanayo dhammānussatādīsu. ‘‘Arahatādī’’ti arahatādiguṇo. Vigatāni dussilyādi malāni [Pg.278] ca maccherañca yassa taṃ vigatamalamaccheraṃ. Tassa bhāvoti viggaho. ‘‘Attanā adhigatanibbānañcā’’ti etena ariyapuggalānaṃ kilesānaṃ accantavūpasamo vutto. ‘‘Yaṃ ārabbhā’’ti yaṃ puggalaṃ ārabbha. Hitūpasaṃhāro nāma ayaṃ puggalo avero hotu, abyāpajjo hotūtiādinā averatādīni hitasukhāni tasmiṃ puggale cittena upasaṃharaṇaṃ. Karuṇā, muditā, heṭṭhā cetasikasaṅgahe vuttatthā eva. Hitūpasaṃhāro ca hitamodanā ca ahitāpanayanañcāti dvando. Tattha hitūpasaṃhāro mettāya kiccaṃ. Hitamodanā muditāya. Ahitāpanayanaṃ karuṇāya kiccaṃ. Tattha paraṃ hitasukhasampannaṃ disvā tena parahitena attani pītipāmojjavaḍḍhanaṃ hitamodanā nāma. Paraṃ dukkhitaṃ disvā ayaṃ imamhādukkhā muccatu, mākilamatūti evaṃ cittena parasmiṃ ahitassa dukkhassa apanayanaṃ ahitāpanayanaṃ nāma. ‘‘Tesaṃ’’ti parasattānaṃ. Sassa attano idanti sakaṃ. ‘‘Idaṃ’’ sukhadukkhakāraṇaṃ. Attanā katakammaṃ eva sakaṃ yesaṃ te kammassakā. Parasattā eva. Tesaṃ bhāvo. Tassa anubrūhananti viggaho. ‘‘Sīmasambhedo’’ti attā ca piyapuggalo ca majjhattapuggalo ca veripuggalo cāti catasso sīmā. Sambhindanaṃ sambhedo. Sammissanaṃ anānattakaraṇanti attho. Sīmānaṃ sambhedo sīmasambhedo. Sabbā itthiyo, sabbepurisātiādinā odhiso paricchedato pharaṇaṃ odhisopharaṇaṃ nāma. Sabbesattā, sabbepāṇā, sabbebhūtātiādinā anodhiso aparicchedato pharaṇaṃ anodhisopharaṇaṃ nāma. Puratthimāyadisāya sabbesattā averāhontūtiādinā disāvibhāgavasena pharaṇaṃ disāpharaṇaṃ nāma. ‘‘Taṃ samaṅgīno cā’’ti tāhi appamaññāhi samaṅgīno puggalā. ‘‘Niccaṃ sommahadayabhāvenā’’ti sabbakālaṃ santasītala hadayabhāvena. Brahmasaddo vā seṭṭhapariyāyo ‘brahmaṃ puññaṃ pasavatī’tiādīsu viya. Asitabbaṃ bhuñjitabbanti asitaṃ. Pañcabhojanaṃ. Pātabbanti pītaṃ. Aṭṭhavidhaṃ pānaṃ. Dantena khāyitabbaṃ khāditabbanti khāyitaṃ. Pūvakkhajjaphalakkhajjādikaṃ nānākhādanīyaṃ[Pg.279]. Aṅgulīhipi gahetvā sāyitabbaṃ lehitabbanti sāyitaṃ. Madhupphāṇitādikaṃ sāyanīyaṃ. Sarasappaṭikūlatā nāma attano sabhāvato paṭikūlatā. Catubbidhopi hi āhāro bhājanesu vā hatthamukhādīsu vā yattha yattha sammakkheti, laggati, limpati. Taṃ udakena dhovitabbaṃ hoti. Adhotaṃ pana tampi jegucchanīyaṃ hoti. Āsayato paṭikūlatā nāma tassa ajjhoharīyamānassa kaṇṭhādīsu ṭhitehi pittasemhādīhi āsayehi sammissanavasena paṭikūlatā. Nidhānato paṭikūlatā nāma nidhānato paṭikūlatā. ‘‘Nidhānaṃ’’ti ca āmāsayo vuccati. Pakkato paṭikūlatā nāma tassa nidhānagatassa paripakkakāle gūthamuttādibhāvapattito paṭikūlatā. Apakkato paṭikūlatā nāma tasmiṃ aparipakke ajiṇṇe sati sarīre nānāroguppattivasena paṭikūlatā. Phalato paṭikūlatā nāma tassa paripakkakālato paṭṭhāya sarīre kesalomādīnaṃ paṭikūlarāsīnaṃ vaḍḍhanavasena paṭikūlatā. Nissandato paṭikūlatā nāma tassa na vahidvārehi vā lomakūpehivā aññehi nānāvaṇamukhehi vā uggharaṇa paggharaṇādivasena paṭikūlatā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ catubbidhe āhāre. ‘‘Nikantippahānasaññā’’ti kantāramagge mātāpitūnaṃ kantāranittaraṇatthāya putta maṃsakhādane viya ati manuññepi āhāre rasataṇhā pahānavasena pavattā saññā. ‘‘Salakkhaṇādivasenā’’ti salakkhaṇasasambhārādivasena. ‘‘Rāgena caratī’’ti ettha ‘‘rāgenā’’ti karaṇatthe, itthambhūtalakkhaṇevā karaṇa vacanaṃ. Tattha karaṇatthetāva ‘‘rāgena caratī’’ti catūsu iriyāpathesu yebhūyyena rāgacittena carati. Rāgacittena niyyamāno vicaratīti vuttaṃ hoti. Itthambhūta lakkhaṇe pana ‘‘rāgena caratī’’ti tesu rāgaketu rāgadhajo hutvā vicaratīti vuttaṃ hoti. ‘‘Assā’’ti tassapuggalassa. ‘‘Ussanno’’ti uggato pākaṭataro. Bahutarotipi vadanti. ‘‘Pahānāyā’’ti ettha itisaddo ādi attho. Tena karuṇā bhāvetabbā vihiṃsāya pahānāya. Muditā [Pg.280] bhāvetabbā aratiyā pahānāyāti imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nissaraṇatāvacanato’’ti nissaraṇañhetaṃ byāpādassa yadidaṃ mettāceto vimutti. Nissaraṇañhetaṃ vihesāyayadidaṃ karuṇā cetovimutti. Nissaraṇañhetaṃ aratiyā yadidaṃ muditā ceto vimuttīti evaṃ nissaraṇa bhāvavacanato ca. Catasso appamaññāyo. La. Dosa caritassāti vuttaṃ. ‘‘Dosa vatthuttābhāvato cā’’ti dosuppattiyā vatthu bhāvassakaraṇa bhāvassa abhāvato ca. Nīlādīni cattāri kasiṇāni dosa caritassāti vuttaṃ. Kasmāpanettha dosa caritassa upekkhā sappāyakāraṇaṃ visuṃ na vuttanti. Aññakāraṇattā na vuttanti dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Tisso’’ti tisso appamaññāyo. ‘‘Manāpiyarūpānī’’ti manāpiyavaṇṇāni. Vikkhittacitto ca hotīti adhikāro. ‘‘Tassā’’ti pamāda bahulassa vikkhittacittassa ca puggalassa. Vuttaṃ siyā. Visuddhi magge pana evaṃ vuttaṃ natthīti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Buddhivisaya bhāvenā’’ti vuttaṃ. Yadi buddhivisayattā mohacaritassa sappāyaṃ. Buddhivisayabhūtāni maraṇa upasamasaññā vavatthānānipi mohacaritassa sappāyāni siyunti vuttaṃ ‘‘evañhisatī’’tiādiṃ. ‘‘Bhūtakasiṇānī’’ti pathavīkasiṇādīni mahābhūtakasiṇāni. ‘‘Tatthāpī’’ti vā tesu cattālīsa kammaṭṭhānesupi. Evaṃsati vaṇṇakasiṇānaṃ puthulakhuddakatāpi ettha saṅgahitā hotīti. ‘‘Mahantaṃ’’ti vidatthi caturaṅgulato mahantaṃ. Yadi evasaddo yathārutameva yujjeyya. Evaṃsati khuddakaṃ vitakkacaritasseva sappāyaṃ, na buddhicaritādīnanti evamatthopi gaṇheyya. Atha buddhicaritassa pana asappāyaṃ nāma natthīti aṭṭhakathāvacanena virujjheyyāti iminā adhippāyena ‘‘khuddakanti padeyujjatī’’ti vuttaṃ. Athavā, puthulaṃ mohacaritassa, khuddakaṃ vitakkacaritasseva, namohacaritassāti atthe sati, buddhicaritādīnaṃ pana puthulaṃpi khuddakaṃpi anuññātaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sabbañcetaṃ’’ti sabbañca etaṃcaritavibhāgavacanaṃ. Ujuvipaccanīkavasena tīsu akusala caritesu puggalesu. Vitakka carite [Pg.281] ca atisappāyatāya saddhābuddhi caritesūti adhippāyo. Tenāha ‘‘rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā’’tiādiṃ.

ពាក្យថា «ពុទ្ធានុស្សតិ» នេះ ពាក្យថា «ពុទ្ធ» ជាគុណូបចារវចនៈ (ពាក្យឧបចារៈដោយគុណ)។ ព្រោះគុណទាំងឡាយ ត្រូវកាន់យកដោយឈ្មោះនៃធម៌ជាម្ចាស់គុណ (គុណីទព្វៈ) ទើបលោកពោលថា «ការរលឹកចំពោះព្រះពុទ្ធគុណ ឈ្មោះថា ពុទ្ធានុស្សតិ»។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងធម្មានុស្សតិជាដើមដែរ។ ពាក្យថា «អរហតាទិ» គឺគុណមានសេចក្តីជាព្រះអរហន្តជាដើម។ មន្ទិលទាំងឡាយមានទ្រុស្តសីលជាដើមផង កំណាញ់ផង ប្រាសចេញហើយចាកបុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វិគតមលមច្ឆេរៈ (បុគ្គលមានមន្ទិលនិងសេចក្តីកំណាញ់ប្រាសចេញហើយ)។ វិគ្រោះថា ភាពនៃបុគ្គលនោះ (ឈ្មោះថា វិគតមលមច្ឆេរភាព)។ ពាក្យថា «និងព្រះនិព្វានដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការរំងាប់កិលេសទាំងស្រុងរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ព្រោះប្រារព្ធនូវបុគ្គលណា» គឺប្រារព្ធនូវបុគ្គលណា។ ដែលឈ្មោះថា ហិតូបសំហារៈ (ការនាំចូលទៅនូវប្រយោជន៍) គឺការបង្អោនចូលទៅនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ មានការមិនមានពៀរជាដើម ក្នុងបុគ្គលនោះដោយចិត្ត យ៉ាងនេះថា «សូមឲ្យបុគ្គលនេះជាអ្នកមិនមានពៀរ សូមឲ្យជាអ្នកមិនមានការចងពៀរ» ជាដើម។ សេចក្តីនៃពាក្យថា ករុណា និងមុទិតា លោកបានពោលរួចហើយក្នុងចេតសិកសង្គហៈខាងក្រោម។ ពាក្យថា ហិតូបសំហារៈ (ការនាំចូលទៅនូវប្រយោជន៍) ផង ហិតមោទនា (ការរីករាយក្នុងប្រយោជន៍) ផង អហិតាបនយនៈ (ការនាំចេញនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍) ផង ជាទ្វន្ទសមាស។ ក្នុងសមាសនោះ ហិតូបសំហារៈ ជាកិច្ចរបស់មេត្តា។ ហិតមោទនា ជាកិច្ចរបស់មុទិតា។ អហិតាបនយនៈ ជាកិច្ចរបស់ករុណា។ ក្នុងកិច្ចទាំងនោះ ការឃើញបុគ្គលដទៃដល់ព្រមដោយប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ ហើយធ្វើសេចក្តីឆ្អែតចិត្តនិងសេចក្តីរីករាយឲ្យចម្រើនឡើងក្នុងខ្លួន ព្រោះប្រយោជន៍របស់បុគ្គលដទៃនោះ ឈ្មោះថា ហិតមោទនា។ ការឃើញបុគ្គលដទៃរងទុក្ខ ហើយបង្អោនចិត្តនាំចេញនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍គឺសេចក្តីទុក្ខក្នុងបុគ្គលដទៃនោះ យ៉ាងនេះថា «សូមឲ្យបុគ្គលនេះរួចចាកទុក្ខនេះចុះ កុំបីលំបាកឡើយ» ឈ្មោះថា អហិតាបនយនៈ។ ពាក្យថា «របស់សត្វទាំងឡាយនោះ» គឺរបស់សត្វដទៃ។ របស់ខ្លួន គឺជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា សកៈ។ ពាក្យថា «នេះ» គឺហេតុនៃសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខ។ កម្មដែលខ្លួនធ្វើហើយហ្នឹងឯង ជារបស់ខ្លួនរបស់សត្វទាំងឡាយណា សត្វទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា កម្មស្សកៈ (សត្វមានកម្មជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន)។ សត្វដទៃនោះឯង។ ភាពនៃសត្វទាំងឡាយនោះ (គឺកម្មស្សកតា)។ វិគ្រោះថា ការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនូវកម្មស្សកតានោះ (ឈ្មោះថា កម្មស្សកតានុព្រូហនៈ)។ ពាក្យថា «សីមាសម្ភេទោ» (ការទម្លាយដែនសីមា) គឺដែនសីមាទាំង ៤ គឺ ខ្លួនឯង បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ បុគ្គលជាកណ្តាល និងបុគ្គលជាសត្រូវ។ ការច្របល់ចូលគ្នា ឈ្មោះថា សម្ភេទៈ។ សេចក្តីថា ការច្របល់ចូលគ្នា ការធ្វើមិនឲ្យមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ការទម្លាយនូវដែនសីមាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សីមាសម្ភេទៈ។ ការផ្សាយទៅដោយកំណត់ ដោយចំណែក យ៉ាងនេះថា «ស្ត្រីទាំងពួង បុរសទាំងពួង» ជាដើម ឈ្មោះថា ឱធិសោផរណៈ (ការផ្សាយទៅដោយមានដែនកំណត់)។ ការផ្សាយទៅដោយមិនមានដែនកំណត់ ដោយមិនមានភាគចំណែក យ៉ាងនេះថា «សត្វទាំងពួង ប្រាណទាំងពួង ភូតទាំងពួង» ជាដើម ឈ្មោះថា អនោធិសោផរណៈ (ការផ្សាយទៅដោយមិនមានដែនកំណត់)។ ការផ្សាយទៅដោយអំណាចនៃការបែងចែកទិស យ៉ាងនេះថា «ក្នុងទិសបូព៌ សូមឲ្យសត្វទាំងពួងជាអ្នកមិនមានពៀរ» ជាដើម ឈ្មោះថា ទិសាផរណៈ (ការផ្សាយទៅកាន់ទិស)។ ពាក្យថា «និងបុគ្គលអ្នកព្រមព្រៀងដោយធម៌នោះ» គឺបុគ្គលអ្នកព្រមព្រៀងដោយអប្បមញ្ញាទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ដោយភាពនៃចិត្តដ៏ទន់ភ្លន់ជានិច្ច» គឺដោយភាពនៃចិត្តដ៏ស្ងប់ត្រជាក់គ្រប់កាលទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ព្រហ្ម ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ប្រសើរ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «រមែងបង្កើតនូវបុណ្យដ៏ប្រសើរ (ព្រហ្មបុណ្យ)»។ របស់ដែលគប្បីស៊ី គប្បីបរិភោគ ឈ្មោះថា អសិតៈ គឺភោជន ៥ យ៉ាង។ របស់ដែលគប្បីផឹក ឈ្មោះថា បីតៈ គឺទឹកផឹក ៨ យ៉ាង។ របស់ដែលគប្បីខាំទំពារដោយធ្មេញ ឈ្មោះថា ខាយិតៈ គឺខាទនីយវត្ថុផ្សេងៗ មាននំចំណីនិងផ្លែឈើជាដើម។ របស់ដែលគប្បីលិទ្ធ គប្បីភ្លក់ដោយយកម្រាមដៃកាន់យក ឈ្មោះថា សាយិតៈ គឺរបស់សម្រាប់ភ្លក់ មានទឹកឃ្មុំនិងទឹកអំពៅជាដើម។ ដែលឈ្មោះថា សរសប្បដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយរស) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង។ ព្រោះថា អាហារសូម្បីទាំង ៤ យ៉ាង កាលបើប្រឡាក់ ជាប់ ឬលាប ក្នុងភាជន៍ទាំងឡាយក្តី ក្នុងដៃនិងមាត់ជាដើមក្តី ក្នុងទីណាៗ ទីនោះៗ ត្រូវលាងសម្អាតដោយទឹក។ ចំណែកឯរបស់ដែលមិនទាន់លាងសម្អាត សូម្បីរបស់នោះក៏គួរឲ្យខ្ពើមរអើមដែរ។ ដែលឈ្មោះថា អាសយតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយទីអាស្រ័យ) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយអំណាចនៃការច្របល់ចូលគ្នាជាមួយនឹងទីអាស្រ័យមានប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម ដែលស្ថិតនៅក្នុងកជាដើម នៃអាហារដែលបុគ្គលកំពុងលេបចូលទៅ។ ដែលឈ្មោះថា និធានតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយទីទុកដាក់) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយទីទុកដាក់។ ពាក្យថា «និធានៈ» (ទីទុកដាក់) នេះ លោកហៅថា អាមាសយៈ (ក្រពះអាហារថ្មី)។ ដែលឈ្មោះថា បក្កតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយការឆ្អិន) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមព្រោះអាហារដែលទៅដក់នៅក្នុងទីទុកដាក់នោះ ដល់នូវភាពជាលាមកនិងទឹកនោមជាដើម ក្នុងកាលដែលរំលាយឆ្អិនហើយ។ ដែលឈ្មោះថា អបក្កតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយការមិនទាន់ឆ្អិន) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃរោគផ្សេងៗក្នុងរាងកាយ កាលបើអាហារនោះមិនទាន់រំលាយឆ្អិន គឺមិនទាន់រលួយ។ ដែលឈ្មោះថា ផលតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយផល) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើងនៃគំនររបស់គួរខ្ពើមមានសក់និងរោមជាដើមក្នុងរាងកាយ ចាប់តាំងពីកាលដែលអាហារនោះរំលាយឆ្អិនហើយ។ ដែលឈ្មោះថា និស្សន្ទតោបដិកូលតា (សេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយការហូរចេញ) គឺសេចក្តីខ្ពើមរអើមដោយអំណាចនៃការជ្រាបចេញនិងហូរចេញជាដើម តាមទ្វារខាងក្រៅទាំងឡាយក្តី តាមរន្ធរោមទាំងឡាយក្តី តាមមាត់ដំបៅផ្សេងៗដទៃទៀតក្តី នៃអាហារនោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងអាហារនោះ» គឺក្នុងអាហារទាំង ៤ យ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការលះបង់នូវតណ្ហាគ្រឿងប្រាថ្នា» គឺសេចក្តីសម្គាល់ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវរសតណ្ហាក្នុងអាហារ សូម្បីតែអាហារដែលគួរត្រេកអរក្រៃលែង ដូចជាការស៊ីសាច់កូនរបស់មាតាបិតាទាំងឡាយ ដើម្បីឆ្លងកាត់ផ្លូវកន្តារ ក្នុងផ្លូវកន្តារ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសលក្ខណៈជាដើម» គឺដោយអំណាចនៃសលក្ខណៈនិងសសម្ភារៈជាដើម។ ពាក្យថា «ប្រព្រឹត្តទៅដោយរាគៈ» ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ដោយរាគៈ» នេះ ជាតតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) ឬក្នុងអត្ថជាឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈ (គ្រឿងសម្គាល់)។ ក្នុងអត្ថទាំងពីរនោះ ក្នុងអត្ថជាករណៈជាមុន សេចក្តីថា «ប្រព្រឹត្តទៅដោយរាគៈ» គឺរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥរិយាបថទាំង ៤ ដោយច្រើនដោយរាគចិត្ត។ លោកពោលថា ជាអ្នកដែលរាគចិត្តដឹកនាំទៅហើយ ទើបត្រេចទៅ។ ចំណែកឯក្នុងអត្ថជាឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈវិញ សេចក្តីថា «ប្រព្រឹត្តទៅដោយរាគៈ» លោកពោលថា ជាអ្នកមានរាគៈជាទង់ មានរាគៈជាទង់ជ័យ ត្រេចទៅក្នុងឥរិយាបថទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «របស់បុគ្គលនោះ» គឺរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «ក្រាស់ក្រែល» គឺខ្ពង់ខ្ពស់ ជាក់ច្បាស់ជាង។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលថា ច្រើនជាង ក៏មាន។ ពាក្យថា «ដើម្បីលះបង់» ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា «ឥតិ» មានអត្ថថាជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះរមែងសង្គ្រោះយកនូវបាលីដែលសេសសល់នេះថា «បុគ្គលគប្បីចម្រើនករុណា ដើម្បីលះបង់នូវវិហិង្សា (ការបៀតបៀន) គប្បីចម្រើនមុទិតា ដើម្បីលះបង់នូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ)»។ ពាក្យថា «ព្រោះពោលថាជាធម៌រំលោះចេញ» គឺព្រោះពោលនូវភាពជាធម៌រំលោះចេញ យ៉ាងនេះថា «មេត្តាចេតោវិមុត្តិ នេះជាធម៌រំលោះចេញចាកព្យាបាទ។ ករុណាចេតោវិមុត្តិ នេះជាធម៌រំលោះចេញចាកវិហេសា (ការបៀតបៀន)។ មុទិតាចេតោវិមុត្តិ នេះជាធម៌រំលោះចេញចាកអរតិ» ដូច្នេះផង។ អប្បមញ្ញាទាំង ៤ ។ល។ លោកពោលថា សម្រាប់បុគ្គលមានទោសចរិត។ ពាក្យថា «និងព្រោះមិនមានភាពជាទីតាំងនៃទោសៈ» គឺព្រោះមិនមានភាពជាទីតាំង គឺភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃទោសៈផង។ កសិណទាំង ៤ មានពណ៌ខៀវជាដើម លោកពោលថា សម្រាប់បុគ្គលមានទោសចរិត។ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លោកមិនពោលដាច់ដោយឡែកនូវឧបេក្ខាថាជាសប្បាយការណៈ (ហេតុជាទីសប្បាយ) របស់បុគ្គលមានទោសចរិត? ដើម្បីបង្ហាញថា លោកមិនពោលព្រោះមានហេតុដទៃ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ក៏ក្នុងទីនេះ»។ ពាក្យថា «៣» គឺអប្បមញ្ញាទាំង ៣។ ពាក្យថា «រូបជាទីគាប់ចិត្ត» គឺពណ៌ជាទីគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា «និងជាអ្នកមានចិត្តរាយមាយ» ជាអធិការ (សេចក្តីដែលត្រូវនាំទៅចាត់ចែង)។ ពាក្យថា «របស់បុគ្គលនោះ» គឺរបស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីប្រមាទច្រើន និងមានចិត្តរាយមាយ។ គប្បីពោលបាន។ ប៉ុន្តែក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ មិនមានពោលយ៉ាងនេះទេ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងបាឋៈនៃវិភាវិនី លោកពោលថា «ដោយភាពជាវិស័យនៃពុទ្ធិ (ប្រាជ្ញា)»។ ប្រសិនបើព្រោះភាពជាវិស័យនៃពុទ្ធិ ជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានមោហចរិត។ ធម៌ទាំងឡាយមានមរណសញ្ញា ឧបសមកសញ្ញា និងវវត្ថានៈ ដែលជាវិស័យនៃពុទ្ធិ ក៏គប្បីជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានមោហចរិតដែរ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «កាលបើមានយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «ភូតកសិណទាំងឡាយ» គឺមហាភូតកសិណទាំងឡាយ មានបឋវីកសិណជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សូម្បីក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ» គឺសូម្បីក្នុងកម្មដ្ឋានទាំង ៤០ នោះ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ ភាពជាកសិណធំនិងតូចនៃវណ្ណកសិណទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាលោកសង្គ្រោះយកក្នុងទីនេះដែរ។ ពាក្យថា «ធំ» គឺធំជាងមួយចំអាមនិងបួនធ្នាប់។ ប្រសិនបើពាក្យថា «ឯវៈ» (ហ្នឹងឯង) គប្បីប្រកបតាមសេចក្តីដែលឮយ៉ាងនោះមែន។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សេចក្តីសូម្បីយ៉ាងនេះថា «កសិណតូច ជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានវិតក្កចរិតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិតជាដើមឡើយ» ក៏គប្បីកាន់យកបាន។ មួយវិញទៀត ព្រោះគប្បីផ្ទុយនឹងពាក្យអដ្ឋកថាថា «ចំណែកឯរបស់ដែលមិនជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិត មិនមានឡើយ» ព្រោះអធិប្បាយនេះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា តូច គប្បីប្រកប (ក្នុងបទនោះ)»។ ម៉្យាងទៀត កាលបើមានសេចក្តីថា «កសិណធំ ជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានមោហចរិត កសិណតូច ជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានវិតក្កចរិតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលមានមោហចរិតឡើយ» គប្បីជ្រាបថា ចំណែកឯកសិណធំក្តី តូចក្តី លោកអនុញ្ញាតហើយដល់បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិតជាដើម។ ពាក្យថា «និងពាក្យទាំងពួងនេះ» គឺពាក្យបែងចែកចរិតទាំងពួងនេះ។ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខផ្ទាល់ ក្នុងបុគ្គលមានអកុសលចរិតទាំង ៣។ និងដោយអំណាចនៃធម៌ជាទីសប្បាយក្រៃលែងក្នុងបុគ្គលមានវិតក្កចរិត និងបុគ្គលមានសទ្ធាចរិតនិងពុទ្ធិចរិត នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ មិនមែនជាធម៌កំចាត់បង់នូវរាគៈជាដើមឡើយ»។


‘‘Buddhadhamma. La. Guṇānaṃ’’ti ettha guṇasaddo pubbapadesu yojetabbo buddhaguṇānañca dhammaguṇānañcātiādinā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ guṇapade. Na tappetīti atappanīyo. Tappanaṃ santuṭṭhiṃ na janetīti attho. Saṃvejanaṃ saṃvegaṃ janetīti saṃvejaniyo. ‘‘Dhammo’’ti sabhāvo. Saṃvejaniyo dhammo yassāti saṃvejaniya dhammaṃ. Maraṇaṃ. ‘‘Pañcamajjhānasamādhissā’’ti rūpāvacara pañcamajjhāna samādhissa. ‘‘Udayamattānī’’ti vaḍḍhitamattāni. ‘‘Tatthā’’ti paṭikūlārammaṇesu. ‘‘Pubbacchaṭṭakassā’’ti purāṇacchaṭṭakassa. Gūthamuttavissajjana kassāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘gūtharāsi dassane viyā’’ti. Na te kadāci somanassena vinā appanaṃ pāpuṇanti. Byāpādavihiṃsā aratīnaṃ dūribhāvena somanassuppattiyā atisukarattā pañcamajjhāne viya sukhasomanassānañca avikkhambhanato. ‘‘Udāsinapakkhe’’ti ajjhupekkhanapakkhe. ‘‘Daḷhaṃ’’ti bhusaṃ. ‘‘Vibhūtaṃ’’ti pākaṭaṃ. Nimittaṃ daḷhavibhūtaṃ katvā gahaṇaṃ daḷha vibhūtaggahaṇaṃ. ‘‘Kassaci ārammaṇassā’’ti buddhaguṇādi ārammaṇassa. ‘‘Paṭibhāganimittaṃ’’ti ettha paṭibhāgasaddo tassa dise pavattoti āha ‘‘tādise’’tiādiṃ. ‘‘Taṃsaṇṭhāne’’ti etena pathavimaṇḍalādīsu viya saṇṭhānākārena ṭhitesu sabhāva dhamma puñjesu eva tassadisaṃ paṭibhāganimittaṃ nāma sijjhatīti dasseti. ‘‘Eva’’nti samathasaṅgahe tāva dasakasiṇāni, dasaasubhātiādinā vuttena vacanakkamena. ‘‘Uggahakosallaṃ’’ti bhāvanākammaṃ ārabhitukāmena bhikkhunā ācariyassa santike sabbassa kammaṭṭhāna vidhānassa uggahaṇaṃ uggaho. Tasmiṃ kosallaṃ uggahakosallaṃ. Apicettha. Sabbaṃ uggahituṃ asakkontena yaṃ attanā ārabhissati. Tassa ekassa vidhānaṃ paripuṇṇaṃ uggahetabbaṃ. ‘‘Uggaṇhantassā’’ti ettha ukāro upari attho. ‘‘Gahaṇaṃ’’ti ca yathā citte avinassamānaṃ hutvā labbhati, tathā katvā cittena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘uparūparī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Samanupassantassā’’ti [Pg.282] sammā punappunaṃ cakkhunā dassanasadisaṃ karontassa. Parito samantato karaṇaṃ parikammaṃ. Tasmiṃ nimittaggahaṇakamme yaṃ yaṃ kattabbavidhānaṃ atthi, taṃ taṃ paripuṇṇaṃ katvā gahaṇanti vuttaṃ hoti. Bhāvanāti vaḍḍhanāti imamatthaṃ dassento ‘‘punappuna’’ntiādimāha. ‘‘Nirantaraṃ padahantassā’’ti rattidivaṃ nirantaraṃ ārabhantassa. Uggaha nimitte saṇṭhānaṃ gaṇhantopi vaṇṇarūpādinā sabhāva dhammena saheva gaṇhāti. Paṭibhāganimitte pana sabhāvadhammaṃ muñcitvā tassa disaṃ nimitta paññatti saṅkhātaṃ suddhasaṇṭhānameva gaṇhāti. Ettha siyā, paṭibhāganimittepi vaṇṇo nāma sandissati yevāti. Saccaṃ. So pana paṭibhāgamattaṃ hoti. Na ekantavaṇṇo. Tenāha ‘‘tappaṭibhāgaṃ vatthu dhammavimuccitaṃ’’ti. ‘‘Sannisinnaṃ’’ti acalaṃ. ‘‘Pavesitaṃ’’ti bhāvanācittassa abbhantare pakkhittaṃ viya hotīti adhippāyo. Obhāsatīti obhāso. Obhāso hutvā jātanti obhāsajātaṃ. Obhāsanaṃ vā obhāso. Jāto obhāso assāti obhāsajātaṃ. ‘‘Pātentī’’ti paṭipātenti. Puna uppajjanavasena uṭṭhātuṃ na denti. ‘‘Etāyā’’ti kattu atthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Nimittarakkhaṇavidhānaṃ’’ti samuppannassa nimittassa anassanatthāya sattavidhehi palibodha dhammehi rakkhaṇatthaṃ. Katame pana tesattavidhā palibodhadhammā nāmāti. Idha amhehi vattabbaṃ natthi. Visuddhi magge eva te vuttāti dassetuṃ gāthamāha. ‘‘Āvāso’’ti asappāyāvāso. ‘‘Gocaro’’ti asappāyagocaragāmo. ‘‘Bhassaṃ’’ti asappāyavacanaṃ. Evaṃ puggalādīsu. ‘‘Sevethā’’ti seveyya. ‘‘Evañhipaṭipajjato’’ti evaṃhivajjitabbe vajjanavasena sevitabbe sevanavasena paṭipajjantassa. ‘‘Kāmataṇhāya visayabhāvaṃ atikkamitvā’’ti etena kāmabhūmi kāmabhavasamatikkamo, rūpabhūmirūpabhava okkamo ca vutto. Vasanaṃ vasī. Satti. Sāmatthiyanti attho. Vasiṃ bhūtaṃ pattanti vasibhūtaṃ. Vasī eva vasitā. Yathā pāramitāti. ‘‘Tato vicāranti’’ ettha itisaddo ādiattho. Tena tato pītiṃtiādiṃ saṅgaṇhāti. Icchantānaṃ tesaṃ sabbaññubuddhānaṃ. ‘‘Yatthā’’ti [Pg.283] yesudvīsubhavaṅgesu. ‘‘Bhavaṅgacāre’’ti bhavaṅgappavattiyaṃ. ‘‘Dandhāyitattaṃ’’ti dandhaṃ hutvā ayati pavattatīti dandhāyitaṃ. Tassa bhāvo dandhāyitattaṃ. ‘‘Ṭhapetuṃ’’ti adhiṭṭhānaṃ katvā ṭhapetuṃ. Tato anatikkamituṃ. ‘‘Yatthicchakaṃ’’tiādīni kriyāvisesanapadāni. ‘‘Yatthicchakaṃ’’ti yattha yattha ṭhāne icchānu rūpaṃ. Yadicchakantiyasmiṃ yasmiṃ khaṇe icchānu rūpaṃ. ‘‘Yāvaticchakaṃ’’ti yattakena pamāṇena icchānu rūpaṃ. ‘‘Vitakkādikaṃ oḷārikaṅgaṃ pahānāyā’’ti ettha kassa balena pahānaṃ hoti. Taṃ taṃ virāga bhāvanā balena pahānaṃ hoti. Kāca taṃ taṃ virāgabhāvanā nāma hoti. Ajjhāsaya visesa pariggahitā upacārabhāvanā evāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pathamajjhānaṃ tāvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ātāpavīriyaṃ’’ti yenavīriyena yogino attānaṃ vā kilesa dhamme vā ātāpenti paritāpenti. Taṃ ātāpavīriyaṃ nāma. Ugghāṭīyamānampi ākāsameva hoti. Taṃ ārabbha uparijhānantaruppattiyā bhāvanaṃ karontassapi punappunaṃ tameva pañcamajjhānaṃ uppajjati. Ārammaṇe ca anatikkante jhānaṃpi anatikkantameva hotīti. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ ākāsakasiṇe. ‘‘Tadatikkamanasambhavo’’ti kasiṇa nimittātikkamanasambhavo. ‘‘Yathādiṭṭhe’’ti jhānacakkhunā diṭṭhappakāre. ‘‘Sambhāvetvā’’ti thometvā. Sammā anussaraṇaṃ samanussaraṇaṃ. ‘‘Itaresaṃpi vā’’ti puthujjana paṇḍitānaṃpi vā. Maraṇa saññā vavatthānesu parikammañca samādhiyati, upacāro ca sampajjatīti yojanā tikkhapaññānaṃ pana puthujjanānaṃpi sataṃ buddhaguṇādīsupi upacāra sambhavo aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. ‘‘Samathajjhānesū’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Vipassanā kammaṃpi gahetabbamevāti daṭṭhabbaṃ. Pubbedānaṃ datvā iminā puññena āyatiṃ jhānābhiññāyo vā maggaphalāni vā paṭilabhissāmīti patthanaṃ katvā āgatopi katādhikāro evātipi vadanti. Katamo pana katādhikāro nāmāti āha ‘‘āsannabhave’’tiādiṃ. Aṭṭhavidhesu catukkanayavasena, navavidhesu pañcakanayavasena vuttoti tesaṃ vādīnaṃ sādhakavacanaṃ. Vicāretvā pana gahetabbaṃ. Ākāsa kasiṇena [Pg.284] vinā arūpajjhānāni labhitvā puna abhiññatthāya parikammekate ākāsakasiṇepi kattabbattā tassa abhiññāpādakatā sambhavo vuttoti atthassa sambhavato. Pubbe abhāvita bhāvanoti ca akatādhikāroti ca atthato ekaṃ. ‘‘Ādikammiko’’ti abhiññākamme ādikammiko. ‘‘Tādisānaṃ’’ti pubbe akatādhikārānaṃ abhāvitabhāvanānaṃ idāni iddhivikubbanaṃ karissāmīti ārabhantānaṃ abhiññākamme ādikammikakulaputtānanti sambandho. ‘‘Iddhivikubbanaṃ’’ti ca upalakkhaṇavacanaṃ. Dibbāya sotadhātuyā saddaṃ savanaṃ karissāmītiādikaṃpi gahetabbaṃ. Idañca ādikammikavidhānādhikārattā vuttaṃ. Abhiññāsu vasipattānampi taṃ pañcamajjhānaṃ chasuārammaṇesu yathārahaṃ appetiyeva. ‘‘Adhiṭṭhātabbaṃ’’ti yathicchita nipphattatthāya sataṃ hotu sahassaṃ hotūtiādinā cittena abhividhātabbaṃ. Abhinīharitabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Sataṃ homi, sahassaṃ homīti vā’’ti attānaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā nimminanavasena vuttaṃ. Sesaṃ pana aññathānimminanavasena. Sotuṃ vā saddaṃ, passituṃ vā rūpaṃ, jānituṃ vā paracittaṃ. Anussarituṃ vā pubbenivutthaṃ. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Adhiṭṭhātī’’ti abhiññāya adhiṭṭhāti. Abhividhāti nibbattetīti vuttaṃ hoti. Duvidhaṃhi adhiṭṭhānaṃ parikammena adhiṭṭhānaṃ abhiññāya adhiṭṭhānanti. Idha pana abhiññāya adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Adhiṭṭhāna cittenā’’ti abhiññācittenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Parikammacittassā’’ti pubbabhāge āvajjana parikamma adhiṭṭhānaparikammacittassa. Pacchimaṃ pana pādakajjhāna samāpajjanaṃ. Parikammacittassa samādhānatthāyāti vuttaṃ. Parikammacitte samāhite kiṃ payojananti āha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Sesābhiññāsupi yathārahaṃ vattabbo’’ti dibbasotaparikamme tenevaparikamma samādhiññāṇasotena āsanne dibbavisayaṃpi saddaṃ suṇātītiādinā vattabbo. ‘‘Iti katvā’’ti iti manasikatvā. ‘‘Taṃ’’ti pacchimaṃ pādakajjhāna samāpajjanaṃ. ‘‘Idha nagahitanti daṭṭhabbaṃ’’ti therassa matena daṭṭhabbanti adhippāyo. Idha pana ādikammikavidhānappadhānattā pacchimaṃpi pādakajjhāna samāpajjanaṃ [Pg.285] vattabbamevāti. ‘‘Kāyagatikaṃ adhiṭṭhahitvā’’ti ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃpi dandhagamanaṃ hotūti evaṃ cittaṃ kāyagatikaṃ karaṇena adhiṭṭhahitvā. ‘‘Dissamānena kāyenā’’ti dandhagamanena gacchantattā bahujanānampi dissamānena rūpakāyena. Tabbi parītena sīghagamanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Ārammaṇamattaṃ hotī’’ti anipphannarūpaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Ārammaṇa purejātaṃ’’ti nipphannarūpaṃ. Itaraṃ pana hadaya vatthurūpaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paracitta vijānanaṭṭhāne aṭṭhakathāṭīkācariyānaṃ vicāraṇā atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ettha ca aṭṭhakathāyaṃ tāvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti dhammasaṅgaṇi aṭṭhakathāyaṃpi visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃpi. ‘‘Khaṇikavasenā’’ti khaṇikapaccuppannavasena. Āvajjane niruddheti sambandho. ‘‘Ekaṃ cittaṃ’’ti parassa cittaṃ. Tadeva atītaṃ cittaṃ gaṇhanti. ‘‘Tānī’’ti javanāni. ‘‘Tesaṃ’’ti javanānaṃ. ‘‘Tenā’’ti āvajjanena. ‘‘Itarathā’’ti aññathā santati addhāvasena vuttanti gahite sati. Vutto siyā. Kasmā, santati addhāvasena paccuppanne gahite sati, sabbāya ekajavanavīthiyā ekapaccuppannattā. ‘‘Sabbāni cittānī’’ti javanacittāni. ‘‘Sahuppannānī’’ti idaṃ sahuppannānaṃpi atthitāya vuttaṃ. Āvajjanādīni pana khaṇabhedaṃ nagaṇhanti. Sabbaṃ parassa cittaṃ ekacittamiva gaṇhanti. Tasmā kālabhedopi natthīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nibbānañcā’’ti vuttaṃ, kathaṃ nibbānaṃ pubbenivutthaṃ nāma siyāti. Atīte parinibbutānaṃ maggaphalāni anussaraṇakāle tesaṃ ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃpi anussaratiyeva. Tattha tesaṃ maggaphalānaṃ atītattā nibbānaṃpi pubbenivutthaṃ nāma hotīti.

«Buddhadhamma. La. Guṇānaṃ» ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា គុណ គប្បីផ្សំជាមួយបទខាងដើម ដូចជា គុណនៃព្រះពុទ្ធ និងគុណនៃព្រះធម៌ជាដើម។ បទថា «Tattha» គឺក្នុងបទថា គុណ នោះ។ អ្វីដែលមិនធ្វើឲ្យឆ្អែត ឈ្មោះថា «atappanīyo»។ សេចក្តីថា មិនបង្កើតនូវការឆ្អែតចិត្ត ឬការសក្ការៈ។ អ្វីដែលញ៉ាំងសង្វេគឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា «saṃvejaniyo»។ បទថា «Dhammo» គឺសភាវៈ។ ធម៌ដែលគួរឲ្យសង្វេគ ឈ្មោះថា សំវេជនីយធម៌ គឺសេចក្តីស្លាប់ (មរណៈ)។ បទថា «Pañcamajjhānasamādhissa» គឺនៃរូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានសមាធិ។ បទថា «Udayamattāni» គឺគ្រាន់តែចម្រើនឡើង។ បទថា «Tattha» គឺក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខ្ពើម (បដិកូលារម្មណ៍) ទាំងឡាយ។ បទថា «Pubbacchaṭṭakassa» គឺរបស់ចាស់ដែលបោះបង់ចោល គឺលោកពោលសំដៅលើបុគ្គលអ្នកបន្ទោរបង់នូវលាមកនិងទឹកនោម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដូចជាការឃើញនូវគំនរលាមក»។ ពួកជនទាំងនោះ មិនដែលដល់នូវអប្បនាដោយវៀរចាកសោមនស្សឡើយ ព្រោះការកើតឡើងនៃសោមនស្ស ដោយសារការនៅឆ្ងាយពីព្យាបាទ វិហឹសា និងអរតី គឺងាយស្រួលបំផុត ដូចជាក្នុងបញ្ចមជ្ឈាន និងព្រោះមិនបានសង្កត់សង្កិននូវសុខនិងសោមនស្ស។ បទថា «Udāsinapakkhe» គឺក្នុងចំណែកនៃអជ្ឈុបេក្ខនា (ការព្រងើយកន្តើយ)។ បទថា «Daḷhaṃ» គឺខ្លាំងក្លា។ បទថា «Vibhūtaṃ» គឺច្បាស់លាស់។ ការកាន់យកដោយធ្វើនូវនិមិត្តឲ្យមាំមួននិងច្បាស់លាស់ ឈ្មោះថា ទឡ្ហវិភូតគ្គហណៈ។ បទថា «Kassaci ārammaṇassa» គឺនៃអារម្មណ៍ណាមួយ មានគុណនៃព្រះពុទ្ធជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «Paṭibhāganimittaṃ» នេះ សព្ទថា បដិភាគ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងន័យថា ដូចគ្នានឹងរបស់នោះ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «ក្នុងរបស់ដែលមានសភាពបែបនោះ» ជាដើម។ ពាក្យថា «Taṃsaṇṭhāne» នេះ លោកបង្ហាញថា បដិភាគនិមិត្តដែលដូចគ្នានឹងរបស់នោះ រមែងសម្រេចបានតែក្នុងគំនរនៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ ដែលស្ថិតនៅដោយអាការៈនៃសណ្ឋាន ដូចជាមណ្ឌលដីជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Evaṃ» គឺតាមលំដាប់នៃពាក្យដែលពោលទុកក្នុងសមថសង្គហៈ ជាដំបូងគឺ កសិណ ១០, អសុភ ១០ ជាដើម។ ពាក្យថា «Uggahakosallaṃ» សេចក្តីថា ការរៀនសូត្រនូវវិធីនៃកម្មដ្ឋានទាំងអស់ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះអាចារ្យ ដោយភិក្ខុអ្នកប្រាថ្នានឹងចាប់ផ្តើមធ្វើការចម្រើនភាវនា ឈ្មោះថា ឧគ្គហៈ។ ភាពឈ្លាសវៃក្នុងឧគ្គហៈនោះ ឈ្មោះថា ឧគ្គហកោសល្យ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បុគ្គលកាលមិនអាចរៀនយកបានទាំងអស់ គប្បីរៀនយកនូវវិធីនៃកម្មដ្ឋានតែមួយដែលខ្លួននឹងចាប់ផ្តើមធ្វើនោះ ឲ្យបរិបូណ៌ចុះ។ បទថា «Uggaṇhantassa» ក្នុងបទនេះ អក្សរ «ឧ» (u) មានអត្ថថា ខាងលើ។ និងពាក្យថា «gahaṇaṃ» លោកពោលពាក្យថា «ខាងលើៗ» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា ការកាន់យកដោយចិត្ត គឺធ្វើដោយប្រការណាដែលមិនវិនាសទៅក្នុងចិត្ត។ បទថា «Samanupassantassa» គឺដល់បុគ្គលអ្នកមើលឃើញរឿយៗដោយប្រពៃ គឺធ្វើឲ្យដូចជាការមើលឃើញដោយភ្នែកម្តងហើយម្តងទៀត។ ការធ្វើជុំវិញ ឈ្មោះថា បរិកម្ម។ មានន័យថា ក្នុងកិច្ចនៃការកាន់យកនូវនិមិត្តនោះ មានវិធីដែលត្រូវធ្វើណាខ្លះ គឺការកាន់យកដោយធ្វើនូវវិធីនោះៗឲ្យបរិបូណ៌។ លោកពោលពាក្យថា «រឿយៗ» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា ភាវនា គឺការចម្រើន។ បទថា «Nirantaraṃ padahantassa» គឺដល់បុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាមមិនដាច់ទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ បុគ្គលទោះបីកាន់យកនូវសណ្ឋានក្នុងឧគ្គហនិមិត្ត ក៏រមែងកាន់យកជាមួយគ្នានឹងសភាវធម៌ មានពណ៌និងរូបជាដើមដែរ។ ចំណែកឯក្នុងបដិភាគនិមិត្តវិញ បុគ្គលរមែងលះបង់នូវសភាវធម៌ ហើយកាន់យកតែសណ្ឋានដ៏បរិសុទ្ធ ដែលរាប់ថាជាបញ្ញត្តិនៃនិមិត្តដែលដូចគ្នានឹងរបស់នោះប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានសំណួរថា ចុះក្នុងបដិភាគនិមិត្ត ពណ៌មិនប្រាកដឡើងទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ពណ៌នោះគ្រាន់តែជាភាគប្រហាក់ប្រហែលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាពណ៌ពិតប្រាកដឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វត្ថុដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ រមែងរួចផុតចាកធម៌ (គឺសភាវៈពិត)»។ បទថា «Sannisinnaṃ» គឺមិនកម្រើក។ បទថា «Pavesitaṃ» មានអធិប្បាយថា ហាក់ដូចជាត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងខាងក្នុងនៃភាវនាចិត្ត។ ពន្លឺរមែងភ្លឺស្វាង ឈ្មោះថា ឱភាស។ អ្វីដែលកើតឡើងជាពន្លឺ ឈ្មោះថា ឱភាសជាត។ ម្យ៉ាងទៀត ការភ្លឺស្វាង ឈ្មោះថា ឱភាស។ ពន្លឺកើតឡើងដល់របស់នោះ ឈ្មោះថា ឱភាសជាត។ បទថា «Pātentī» គឺញ៉ាំងឲ្យធ្លាក់ចុះ គឺមិនបណ្តោយឲ្យក្រោកឡើងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងម្តងទៀតឡើយ។ បទថា «Etāya» នេះ ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាកត្តា។ បទថា «Nimittarakkhaṇavidhānaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីការពារកុំឲ្យនិមិត្តដែលកើតឡើងហើយវិនាសទៅ ដោយការរក្សាការពារចាកបលិពោធធម៌ទាំង ៧ ប្រការ។ ចុះបលិពោធធម៌ទាំង ៧ ប្រការនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ? ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាអ្វីដែលយើងត្រូវពោលឡើយ។ លោកពោលគាថាដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ទាំងនោះត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គហើយ។ បទថា «Āvāso» គឺអាវាសដែលមិនជាទីសប្បាយ។ បទថា «Gocaro» គឺភូមិជាទីគោចរដែលមិនជាទីសប្បាយ។ បទថា «Bhassaṃ» គឺពាក្យសម្តីដែលមិនជាទីសប្បាយ។ ក្នុងបុគ្គលជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ បទថា «Sevetha» គឺគប្បីសេពគប់។ បទថា «Evañhipaṭipajjato» សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ គឺដោយការវៀរចាករបស់ដែលគួរវៀរ និងសេពគប់នូវរបស់ដែលគួរសេពគប់។ បទថា «Kāmataṇhāya visayabhāvaṃ atikkamitvā» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការកន្លងផុតនូវកាមភូមិនិងកាមភព និងការឈានចូលទៅកាន់រូបភូមិនិងរូបភព។ ការត្រួតត្រា ឈ្មោះថា វសី។ មានន័យថា សក្តិ ឬសមត្ថភាព។ អ្វីដែលដល់នូវភាពជាអ្នកមានអំណាច ឈ្មោះថា វសីភូត។ វសី នោះឯង ឈ្មោះថា វសិតា ដូចជាពាក្យថា បារមី ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបទថា «Tato vicāraṃ» នេះ សព្ទថា ឥតិ មានអត្ថថា ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសង្គ្រោះយកពាក្យថា «បន្ទាប់ពីនោះ គឺបីតិ» ជាដើម។ របស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយនោះ កាលទ្រង់ប្រាថ្នា។ បទថា «Yattha» សំដៅយក ក្នុងភវង្គទាំងពីរណា។ បទថា «Bhavaṅgacāre» គឺក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃភវង្គ។ ពាក្យថា «Dandhāyita» គឺការប្រព្រឹត្តទៅយឺតយ៉ាវ។ ភាពនៃរបស់នោះ ឈ្មោះថា ទន្ធាយិតត្តៈ។ បទថា «Ṭhapetuṃ» គឺការតាំងទុកដោយការអធិដ្ឋាន គឺមិនឲ្យកន្លងផុតពីនោះឡើយ។ បទថា «Yatthicchakaṃ» ជាដើម គឺជាកិរិយាវិសេសនបទ។ បទថា «Yatthicchakaṃ» គឺក្នុងទីកន្លែងណាៗ តាមបំណងប្រាថ្នា។ បទថា «Yadicchakaṃ» គឺក្នុងខណៈណាៗ តាមបំណងប្រាថ្នា។ បទថា «Yāvaticchakaṃ» គឺដោយប្រមាណប៉ុណ្ណា តាមបំណងប្រាថ្នា។ បទថា «Vitakkādikaṃ oḷārikaṅgaṃ pahānāya» ក្នុងទីនេះ ការលះបង់រមែងមានដោយកម្លាំងនៃអ្វី? ការលះបង់នោះ រមែងមានដោយកម្លាំងនៃវិរាគភាវនានោះៗ។ ចុះវិរាគភាវនានោះៗ តើដូចម្តេច? លោកពោលពាក្យថា «ជាដំបូង គឺបឋមជ្ឈាន» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនេះថា គឺឧបចារភាវនាដែលត្រូវបានកំណត់កាន់យកដោយអធ្យាស្រ័យដ៏វិសេសនោះឯង។ ពាក្យថា «Ātāpavīriya» សេចក្តីថា ព្យាយាមណាដែលពួកយោគីញ៉ាំងខ្លួន ឬកិលេសធម៌ទាំងឡាយឲ្យក្តៅក្រហាយ ព្យាយាមនោះ ឈ្មោះថា អាតាបវីរិយៈ។ ទោះបីជាការដកចេញ ក៏នៅតែជាអាកាសដដែល។ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើភាវនាដើម្បីការកើតឡើងនៃឈានជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅ ដោយប្រារព្ធនូវអាកាសនោះ បញ្ចមជ្ឈាននោះឯង រមែងកើតឡើងរឿយៗ។ កាលបើអារម្មណ៍មិនទាន់កន្លងផុតទៅ ឈានក៏មិនទាន់កន្លងផុតទៅដែរ។ បទថា «Tattha» សំដៅយក ក្នុងអាកាសកសិណនោះ។ បទថា «Tadatikkamanasambhavo» គឺការអាចកន្លងផុតនូវកសិណនិមិត្តបាន។ បទថា «Yathādiṭṭhe» គឺតាមប្រការដែលបានឃើញដោយឈានចក្ខុ។ បទថា «Sambhāvetvā» គឺសរសើរ។ ការរលឹកនឹកឃើញដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សមនុស្សរណៈ។ បទថា «Itaresaṃpi vā» គឺឬរបស់ពួកបុថុជ្ជនអ្នកជាបណ្ឌិតទាំងឡាយដទៃទៀត។ ការផ្សំម៉ាត់ថា ក្នុងមរណសញ្ញាវវត្ថានៈ បរិកម្មក៏រមែងតាំងមាំ ហើយឧបចារៈក៏រមែងសម្រេច។ ប៉ុន្តែ ចំពោះពួកបុថុជ្ជនដែលមានបញ្ញាមុតស្រួច សូម្បីក្នុងគុណនៃព្រះពុទ្ធជាដើម ក៏មានការសម្រេចនូវឧបចារៈដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាហើយ។ បទថា «Samathajjhānesu» នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃអធិការៈ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែវិបស្សនាកម្ម ក៏គប្បីកាន់យកដែរ។ លោកពោលថា បុគ្គលដែលបានឲ្យទានក្នុងកាលមុន ហើយធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាថា «ដោយបុណ្យនេះ សូមឲ្យខ្ញុំបានសម្រេចនូវឈានអភិញ្ញា ឬមគ្គផលទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាលចុះ» ហើយមកកើត ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមានអធិការៈដែលបានធ្វើហើយដែរ។ ចុះបុគ្គលដែលឈ្មោះថា មានអធិការៈដែលបានធ្វើហើយនោះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា «ក្នុងភពដ៏កៀក» ជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងកសិណ ៨ ប្រការ ដោយអំណាចនៃចតុក្កន័យ និងក្នុងកសិណ ៩ ប្រការ ដោយអំណាចនៃបញ្ចកន័យ នេះជាពាក្យសម្រេចរបស់ពួកវាទីបុគ្គលទាំងនោះ។ ប៉ុន្តែ គប្បីពិចារណាហើយសឹមយកចុះ។ ព្រោះការសម្រេចបាននូវអរូបជ្ឈានទាំងឡាយដោយវៀរចាកអាកាសកសិណ ហើយកាលបើធ្វើបរិកម្មដើម្បីអភិញ្ញាម្តងទៀត សូម្បីក្នុងអាកាសកសិណក៏ត្រូវធ្វើដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ការសម្រេចបាននូវភាពជាគ្រឿងគាំទ្រដល់អភិញ្ញានៃអាកាសកសិណនោះ ព្រោះមានសេចក្តីសម្រេចនៃអត្ថនោះ។ ពាក្យថា «អ្នកមិនបានចម្រើនភាវនាក្នុងកាលមុន» និងពាក្យថា «អ្នកមិនបានធ្វើអធិការៈទុក» មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ បទថា «Ādikammiko» គឺអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូងក្នុងកិច្ចនៃអភិញ្ញា។ ការផ្សំម៉ាត់ថា «Tādisānaṃ» គឺរបស់ពួកកុលបុត្រអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូងក្នុងកិច្ចនៃអភិញ្ញា ដែលមិនបានធ្វើអធិការៈទុកក្នុងកាលមុន មិនបានចម្រើនភាវនាទុក ដែលចាប់ផ្តើមដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវឥទ្ធិវិកុព្វនៈ»។ និងពាក្យថា «Iddhivikubbanaṃ» នេះ ជាពាក្យឧបលក្ខណៈ។ គប្បីកាន់យកសូម្បីតែពាក្យថា «អាត្មាអញនឹងស្តាប់សំឡេងដោយទិព្វសោតធាតុ» ជាដើមផងដែរ។ និងពាក្យនេះ លោកពោលព្រោះជាអធិការៈនៃវិធីសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើមដំបូង។ សូម្បីចំពោះលោកអ្នកដល់នូវវសីភាពក្នុងអភិញ្ញាទាំងឡាយ បញ្ចមជ្ឈាននោះ ក៏រមែងដល់នូវអប្បនាក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦ តាមសមគួរដែរ។ បទថា «Adhiṭṭhātabbaṃ» គឺគប្បីតាំងចិត្តទុកដើម្បីសម្រេចបានតាមបំណងប្រាថ្នា ដូចជា «សូមឲ្យមានមួយរយ សូមឲ្យមានមួយពាន់» ជាដើម។ មានន័យថា គប្បីបង្អោនទៅ។ បទថា «Sataṃ homi, sahassaṃ homi vā» លោកពោលដោយអំណាចនៃការនិម្មិតខ្លួនឲ្យទៅជាដប់ ជាកោដិ ឬជាដប់ជាកោដិ (មួយរយ មួយពាន់)។ ចំណែកឯសេចក្តីដែលសេសសល់ គឺដោយអំណាចនៃការនិម្មិតជាប្រការដទៃ។ ដើម្បីស្តាប់នូវសំឡេង ឬដើម្បីឃើញនូវរូប ឬដើម្បីដឹងនូវចិត្តអ្នកដទៃ ឬដើម្បីរលឹកឃើញនូវបុព្វេនិវាស ក្នុងបាឋៈនៃអដ្ឋកថា។ បទថា «Adhiṭṭhātī» គឺអធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញា។ មានន័យថា បង្កើតឡើង ឬញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ការអធិដ្ឋានមាន ២ ប្រការ គឺ ការអធិដ្ឋានដោយបរិកម្ម និងការអធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកពោលសំដៅយកការអធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញា។ បទថា «Adhiṭṭhānacittena» មានន័យថា ដោយអភិញ្ញាចិត្ត។ បទថា «Parikammacittassa» គឺនៃអាវជ្ជនបរិកម្ម និងអធិដ្ឋានបរិកម្មចិត្តក្នុងចំណែកខាងដើម។ ចំណែកឯការចូលកាន់បាទកជ្ឈានខាងក្រោយ លោកពោលថា ដើម្បីការតាំងមាំនៃបរិកម្មចិត្ត។ កាលបើបរិកម្មចិត្តតាំងមាំហើយ តើមានប្រយោជន៍ដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា «ពិតមែនយ៉ាងនោះ» ជាដើម។ បទថា «Sesābhiññāsupi yathārahaṃ vattabbo» សេចក្តីថា ក្នុងបរិកម្មនៃទិព្វសោត គប្បីពោលដោយអំណាចនៃញាណសោតក្នុងបរិកម្មសមាធិនោះឯង ដូចជា «រមែងស្តាប់ឮសំឡេងសូម្បីក្នុងវិស័យទិព្វដ៏កៀក» ជាដើម។ បទថា «Iti katvā» គឺធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ។ បទថា «Taṃ» សំដៅយក ការចូលកាន់បាទកជ្ឈានខាងក្រោយនោះ។ បទថា «Idha nagahitaṃ daṭṭhabbaṃ» មានអធិប្បាយថា គប្បីជ្រាបតាមមតិរបស់ព្រះថេរៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការយកវិធីសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើមដំបូងជាប្រធាន សូម្បីការចូលកាន់បាទកជ្ឈានខាងក្រោយ ក៏គប្បីពោលដែរ។ បទថា «Kāyagatikaṃ adhiṭṭhahitvā» គឺការអធិដ្ឋានដោយធ្វើចិត្តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយថា «សូមឲ្យចិត្តនេះមានដំណើរយឺតយ៉ាវ ដូចជាកាយនេះដែរ»។ បទថា «Dissamānena kāyena» គឺដោយរូបកាយដែលប្រាកដដល់មហាជនទាំងឡាយ ព្រោះការទៅដោយដំណើរយឺតយ៉ាវ។ គប្បីជ្រាបថា ដំណើរលឿន គឺផ្ទុយពីនោះ។ បទថា «Ārammaṇamattaṃ hoti» លោកពោលសំដៅយកអនិប្ផន្នរូប។ បទថា «Ārammaṇa purejātaṃ» គឺនិប្ផន្នរូប។ គប្បីជ្រាបថា មួយទៀត លោកពោលសំដៅយកហទយវត្ថុរូប។ ក្នុងរឿងនៃការដឹងចិត្តអ្នកដទៃ មានការពិចារណារបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនិងព្រះដីកាចារ្យទាំងឡាយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ និងក្នុងអដ្ឋកថា ជាដំបូង» ជាដើម។ បទថា «Aṭṭhakathāyaṃ» គឺទាំងក្នុងធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា និងក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា។ បទថា «Khaṇikavasena» គឺដោយអំណាចនៃខណិកបច្ចុប្បន្ន។ ការផ្សំម៉ាត់គឺ «កាលបើអាវជ្ជនៈរលត់ទៅ»។ បទថា «Ekaṃ cittaṃ» គឺចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពួកលោកតែងកាន់យកនូវចិត្តដែលជាអតីតនោះឯង។ បទថា «Tāni» សំដៅយក ជវនចិត្តទាំងឡាយ។ បទថា «Tesaṃ» សំដៅយក នៃជវនចិត្តទាំងឡាយ។ បទថា «Tena» សំដៅយក ដោយអាវជ្ជនៈ។ បទថា «Itarathā» សេចក្តីថា កាលបើកាន់យកថា លោកពោលដោយអំណាចនៃសន្តតិអទ្ធា (កាលជាសន្តតិ) យ៉ាងដទៃ។ គប្បីពោលថា ព្រោះហេតុអ្វី? កាលបើកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នដោយអំណាចនៃសន្តតិអទ្ធា ព្រោះភាពជាបច្ចុប្បន្នតែមួយនៃជវនវិថីទាំងអស់។ បទថា «Sabbāni cittāni» គឺជវនចិត្តទាំងឡាយ។ បទថា «Sahuppannāni» នេះ លោកពោលព្រោះភាពមាននៃសហុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយផងដែរ។ ចំណែកឯអាវជ្ជនៈជាដើម មិនកាន់យកនូវខណភេទឡើយ។ តែងកាន់យកនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃទាំងអស់ ដូចជាចិត្តតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីកាលភេទក៏មិនមានដែរ។ ពាក្យថា «Nibbānañca» លោកពោលថា ចុះព្រះនិព្វាន ហេតុអ្វីទើបឈ្មោះថា បុព្វេនិវាស? ក្នុងកាលរលឹកនឹកដល់មគ្គនិងផលទាំងឡាយរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលបរិនិព្វានទៅហើយក្នុងអតីតកាល ព្រះយោគីរមែងរលឹកនឹកសូម្បីតែព្រះនិព្វានដែលជាអារម្មណ៍នៃមគ្គផលទាំងនោះដែរ។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះមគ្គនិងផលទាំងឡាយនោះជាអតីត ព្រះនិព្វានក៏ឈ្មោះថាជា បុព្វេនិវាស ដែរ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។


‘‘Yaṃ yaṃ adhiṭṭhātī’’ti yaṃ yaṃ satādikaṃ saṃvidhāti. ‘‘Yathā yathā adhiṭṭhātī’’ti yena yena āvibhāvādikena pakārena saṃvidhāti. ‘‘Pakativaṇṇaṃ’’ti pakatisaṇṭhānaṃ. ‘‘Tassevā’’ti pakativaṇṇasseva. Devānaṃ pasādasotanti sambandho. ‘‘Ārammaṇa sampaṭicchana samatthaṃ’’ti ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ sampaṭicchana samatthaṃ. Tadeva cetopariyañāṇantipi vuccatīti sambandho. ‘‘Ceto’’ti cittaṃ. ‘‘Paricchijjā’’ti idaṃ sarāgacittaṃ, idaṃ virāgacittantiādinā [Pg.286] paricchinditvā. ‘‘Gocara nivāsavasenā’’ti gocaraṃ katvā nivasanavasena. Sabbaññutaññāṇagatikaṃ sabbaññubuddhānaṃ anāgataṃ saññāṇanti adhippāyo. Anāgate sattadivasato orimā cittacetasika dhammā cetopariyaññāṇassa visayoti katvā anāgate sattadivasatoti vuttaṃ. Paṭṭhāya pavattamānāti pāṭhaseso. Imasmiṃ divase ca anāgatapakkhe sabbaṃpi ārammaṇaṃ pakatiñāṇassa visayoti katvā ‘‘dutīyadivasato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Etaṃ’’ti etaṃ anāgataṃ saññāṇaṃ. ‘‘Yathā cetaṃ’’ti yathā ca etaṃ imasmiṃ bhave anāgata dhamme jānāti. ‘‘Asādhāraṇakālavasenā’’ti aññenañāṇena asādhāraṇa kālavasena. Paccuppannabhavohi aññaññāṇasādhāraṇoti.

ពាក្យថា «Yaṃ yaṃ adhiṭṭhāti» សេចក្តីថា ចាត់ចែងនូវការតាំងសតិជាដើមណាៗ។ ពាក្យថា «Yathā yathā adhiṭṭhāti» សេចក្តីថា ចាត់ចែងដោយអាការៈមានការធ្វើឲ្យប្រាកដជាដើមណាៗ។ ពាក្យថា «Pakativaṇṇaṃ» សេចក្តីថា សណ្ឋានប្រក្រតី។ ពាក្យថា «Tasseva» សេចក្តីថា នៃពណ៌ប្រក្រតីនោះឯង។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា សោតប្បសាទរបស់ពួកទេវតា។ ពាក្យថា «Ārammaṇa sampaṭicchana samatthaṃ» សេចក្តីថា សមត្ថភាពក្នុងការទទួលយកការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ញាណនោះឯង ហៅថា ចេតោបរិយញ្ញាណ ខ្លះ។ ពាក្យថា «Ceto» គឺ ចិត្ត។ ពាក្យថា «Paricchijja» សេចក្តីថា កំណត់ដឹងថា នេះជាចិត្តមានរាគៈ នេះជាចិត្តប្រាសចាករាគៈ ជាដើម។ ពាក្យថា «Gocara nivāsavasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយនៅ។ អធិប្បាយថា ញាណជាអនាគតរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះធ្វើធម៌គឺចិត្តនិងចេតសិកដែលជាចំណែកខាងក្រោមអំពីថ្ងៃទាំង ៧ ក្នុងអនាគត ឲ្យជាវិស័យនៃចេតោបរិយញ្ញាណ ទើបពោលថា «ក្នុងអនាគត ៧ ថ្ងៃ»។ ពាក្យដែលសេសសល់គឺ «ប្រព្រឹត្តទៅតាំងពី...»។ ព្រោះធ្វើអារម្មណ៍ទាំងអស់ក្នុងថ្ងៃនេះ និងក្នុងចំណែកអនាគត ឲ្យជាវិស័យនៃប្រក្រតីញាណ ទើបពោលថា «តាំងពីថ្ងៃទីពីរទៅ»។ ពាក្យថា «Etaṃ» សេចក្តីថា ញាណជាអនាគតនោះ។ ពាក្យថា «Yathā cetaṃ» សេចក្តីថា និងដោយប្រការណា ញាណនេះដឹងនូវធម៌ជាអនាគតក្នុងភពនេះ។ ពាក្យថា «Asādhāraṇakālavasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃកាលមិនទូទៅជាមួយញាណដទៃ។ ព្រោះថា ភពបច្ចុប្បន្ន ជាធម៌ទូទៅដល់ញាណដទៃ។


Samathakammaṭṭhānānudīpanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់នូវសមថកម្មដ្ឋាន ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


171. Vipassanākammaṭṭhāne. ‘‘Yathādiṭṭhaṃ’’ti sakkāyadiṭṭhiyā yathādiṭṭhaṃ. Niccanimittaṃ nāma sattapuggalādinimittameva. Sattanimittañhi paññatti dhammattā khaṇekhaṇe khayavayabhedābhāvato so evagacchati so eva tiṭṭhatītiādinā niccākārasaṇṭhitaṃ hotīti. ‘‘Dhuvanimittaṃ’’ti thiranimittaṃ. Idampi so gacchantopi nanassati, tiṭṭhantopi nanassatītiādinā thirākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Sukhanimittaṃ’’ti khaṇekhaṇe khayavayabheda dukkhānaṃ abhāvato sukhito niddukkho nibbhayotiādinā sukhākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Attanimittaṃ’’ti gantuṃ icchanto gacchati, ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatītiādinā vasavattanākāra saṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Kiriyā’’ti bhāvanākiriyā.

១៧១. ក្នុងវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា «Yathādiṭṭhaṃ» សេចក្តីថា តាមដែលឃើញដោយសក្កាយទិដ្ឋិ។ ដែលហៅថា និច្ចនិមិត្ត គឺបានដល់សត្វបុគ្គលនិមិត្តនោះឯង។ ព្រោះថា សត្វនិមិត្ត ដោយភាពជាបញ្ញត្តិធម៌ ព្រោះមិនមានការវិនាសសាបសូន្យនិងការបែកធ្លាយក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ ទើបជាធម្មជាតិស្ថិតនៅដោយអាការៈទៀងទាត់ មានពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះឯងដើរទៅ បុគ្គលនោះឯងឈរនៅ»។ ពាក្យថា «Dhuvanimittaṃ» សេចក្តីថា និមិត្តដ៏មាំមួន។ សូម្បីតែនិមិត្តនេះ ក៏ជាសត្វនិមិត្តដែលស្ថិតនៅដោយអាការៈមាំមួន មានពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះសូម្បីដើរទៅក៏មិនវិនាស សូម្បីឈរនៅក៏មិនវិនាស» នោះឯង។ ពាក្យថា «Sukhanimittaṃ» សេចក្តីថា សត្វនិមិត្តដែលស្ថិតនៅដោយអាការៈជាសុខ មានពាក្យជាដើមថា «ជាអ្នកមានសុខ មិនមានទុក្ខ មិនមានភ័យ» ព្រោះមិនមានទុក្ខគឺការវិនាសសាបសូន្យនិងការបែកធ្លាយក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ។ ពាក្យថា «Attanimittaṃ» សេចក្តីថា សត្វនិមិត្តដែលស្ថិតនៅដោយអាការៈប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច មានពាក្យជាដើមថា «កាលប្រាថ្នានឹងដើរទៅ ក៏ដើរទៅ កាលប្រាថ្នានឹងឈរ ក៏ឈរ» នោះឯង។ ពាក្យថា «Kiriyā» គឺ កិរិយាគឺការចម្រើន (ភាវនា)។


Visujjhatīti visuddhi. Visodhetīti vā visuddhi. Sīlameva visuddhi sīlavisuddhīti imamatthaṃ dassento ‘‘niccasīlamevā’’tiādimāha. Tattha niccasīlameva uparijhānādivisesānaṃ adhiṭṭhāna kiccasādhakattā idha adhippetanti vuttaṃ ‘‘niccasīlamevā’’ti. Samādhi adhippeto[Pg.287]. Vakkhatihi ‘‘duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāmā’’ti. Etena visujjhati etāyāti visuddhi. Cittassa visuddhi cittavisuddhi. Samādhi evātipi dīpeti. Visujjhanaṃ vā visuddhi. Cittassa visuddhi cittavisuddhi. Atthatopana visuddhacittameva vuccatītipi yujjati. Visuddhisadda sampanne hi sati, cittavisuddhi icceva vuccati. Na samādhivisuddhīti. ‘‘Soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ’’ti ahosiṃ nu kho aha matītamaddhānantiādinā suttanteāgataṃ soḷasavidhaṃ vicikicchaṃ. ‘‘Aṭṭhavidhaṃ vā kaṅkhaṃ’’ti sattharikaṅkhatītiādinā abhidhamme āgataṃ aṭṭhavidhaṃ vicikicchaṃ. Visamahetudiṭṭhi nāma sattānaṃ uppattiyā akāraṇameva kāraṇaṃ katvā gahaṇadiṭṭhi. ‘‘Manasikāravidhī’’ti aniccalakkhaṇādīsu manasikāravidhi. Anupāyabhūto manasikāro nāma niccādivasena manasikāro. Adhimānavatthu nāma obhāsādīni. ‘‘Maggato’’ti maggabhāvena. ‘‘Amaggato’’ti amaggabhāvena. ‘‘Dassanañcā’’ti tesaṃadhimānavatthūnaṃ aniccatādidassanañca. Tameva visuddhināmāti sambandho. ‘‘Sammohamalato’’ti catusaccappaṭicchādaka sammohamalato. Nanu dassananti ñāṇameva. Evaṃsati, ñāṇanti vutte siddhe katvā dassanasaddena saha ñāṇadassananti vuttanti āha ‘‘etthacā’’tiādiṃ. ‘‘Sutamayādivasenā’’ti sutamaya cintāmayavasena. Tattha yathāsutassa pāḷidhammassa atthamattajānanaṃ sutamayaññāṇaṃ nāma. Atthaṃ ñatvā atthānurūpassa sabhāvalakkhaṇassa cintanāvasena uppannaṃ ñāṇaṃ cintāmayaññāṇaṃ nāma. ‘‘Anumānādiñāṇaṃpī’’ti nāmarūpa dhammesu sabhāvānumānaññāṇa sabhāvajānanaññāṇaṃpi. ‘‘Attapaccakkhaññāṇamevā’’ti attanā paccakkhakaraṇaññāṇameva. ‘‘Sabbatthā’’ti maggāmaggaññāṇadassanādīsu sabbesu ṭhānesu. Ettha ca dasasu vipassanāñāṇesupi vipassanā vacanena paccakkhadassanameva adhippetanti katvā sabbatthaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Sammasanaññāṇato paṭṭhāya hi dassanameva adhippetaṃ. Na sabhāvajānanamattaṃ. Yato cakkhunā passantasseva suṭṭhu paccakkhato dassanatthāya punappunaṃ bhāvanā kammaṃ nāma tattha icchitabbaṃ hoti.

ធម្មជាតិដែលស្អាតស្អំ ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។ ឬមួយ ធម្មជាតិដែលធ្វើឲ្យស្អាតស្អំ ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។ ព្រះបរមត្ថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះថា សីលនោះឯងជាវិសុទ្ធិ ឈ្មោះថា សីលវិសុទ្ធិ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «niccasīlamevā» (សីលជាប្រក្រតីនោះឯង)។ ក្នុងពាក្យនោះ សីលជាប្រក្រតីនោះឯង ព្រោះជាធម្មជាតិសម្រេចនូវកិច្ចគឺការតាំងមាំនៃគុណវិសេសមានឈានជាន់ខ្ពស់ជាដើម ទើបលោកមានបំណងយកក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «niccasīlamevā»។ សមាធិ លោកមានបំណងយកហើយ។ ព្រោះថាលោកនឹងពោលខាងមុខថា «សមាធិសូម្បីទាំងពីរប្រការ ឈ្មោះថា ចិត្តវិសុទ្ធិ»។ ចិត្តស្អាតស្អំដោយធម៌នេះ ឬដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។ សេចក្តីស្អាតស្អំនៃចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្តវិសុទ្ធិ។ លោកបង្ហាញថា សមាធិនោះឯង ក៏បាន។ ឬមួយ ការស្អាតស្អំ ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។ សេចក្តីស្អាតស្អំនៃចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្តវិសុទ្ធិ។ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ ហៅថា ចិត្តដែលស្អាតស្អំហើយនោះឯង ក៏សមគួរ។ ព្រោះថាកាលបើមានពាក្យថា វិសុទ្ធិ សម្រេចហើយ តែងហៅថា ចិត្តវិសុទ្ធិ យ៉ាងនេះឯង។ មិនមែនហៅថា សមាធិវិសុទ្ធិ ឡើយ។ ពាក្យថា «Soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ» សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យ ១៦ ប្រការ ដែលមកក្នុងព្រះសូត្រ មានពាក្យជាដើមថា «ក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ អាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎»។ ពាក្យថា «Aṭṭhavidhaṃ vā kaṅkhaṃ» សេចក្តីថា សេចក្តីសង្ស័យ ៨ ប្រការ ដែលមកក្នុងព្រះអភិធម្ម មានពាក្យជាដើមថា «សង្ស័យក្នុងព្រះសាស្តា»។ ដែលហៅថា វិសមហេតុទិដ្ឋិ គឺការប្រកាន់យកដោយទិដ្ឋិ ធ្វើនូវធម៌មិនមែនជាហេតុ ឲ្យជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃសត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Manasikāravidhī» សេចក្តីថា វិធីធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្នុងអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ ដែលហៅថា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនមែនជាឧបាយ គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃភាពទៀងទាត់ជាដើម។ ដែលហៅថា អធិមានវត្ថុ គឺពន្លឺ (ឱភាស) ជាដើម។ ពាក្យថា «Maggato» សេចក្តីថា ដោយភាពជាផ្លូវ។ ពាក្យថា «Amaggato» សេចក្តីថា ដោយភាពមិនមែនជាផ្លូវ។ ពាក្យថា «Dassanañca» សេចក្តីថា និងការឃើញនូវភាពមិនទៀងជាដើម នៃអធិមានវត្ថុទាំងឡាយនោះ។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ធម៌នោះឯង ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។ ពាក្យថា «Sammohamalato» សេចក្តីថា ចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីវង្វេងដែលបិទបាំងនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤។ ការឃើញ គឺញាណនោះឯង មិនមែនឬ? កាលបើជាយ៉ាងនោះ កាលបើសម្រេចដោយពាក្យថា ញាណ ហើយ ទើបពោលរួមជាមួយពាក្យថា ទស្សនៈ ជា ញាណទស្សនៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានដើមថា «etthacā» (និងក្នុងទីនេះ)។ ពាក្យថា «Sutamayādivasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសុតាមយញ្ញាណ និងចិន្តាមយញ្ញាណ។ ក្នុងញាណទាំងនោះ ញាណដែលដឹងត្រឹមតែអត្ថនៃព្រះបាលីធម៌តាមដែលបានស្តាប់មក ឈ្មោះថា សុតាមយញ្ញាណ។ ញាណដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការគិតពិចារណានូវសភាវលក្ខណៈដ៏សមគួរដល់អត្ថ ក្រោយពីបានដឹងអត្ថហើយ ឈ្មោះថា ចិន្តាមយញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Anumānādiñāṇampi» សេចក្តីថា សូម្បីតែញាណដែលអនុមាននូវសភាវៈ និងញាណដែលដឹងនូវសភាវៈ ក្នុងនាមរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Attapaccakkhaññāṇameva» សេចក្តីថា គឺញាណដែលធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯងនោះឯង។ ពាក្យថា «Sabbatthā» សេចក្តីថា ក្នុងទីទាំងពួង មានមគ្គាមគ្គញាណទស្សនៈជាដើម។ និងក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងវិបស្សនាញាណទាំង ១០ លោកធ្វើការឃើញជាក់ច្បាស់នោះឯង ឲ្យជាទីប្រាថ្នា ដោយពាក្យថា វិបស្សនា ទើបធ្វើការកាន់យកនូវពាក្យថា ក្នុងទីទាំងពួង។ ព្រោះថា តាំងពីសម្មសនញាណទៅ លោកមានបំណងយកការឃើញនោះឯង។ មិនមែនត្រឹមតែការដឹងនូវសភាវៈឡើយ។ ព្រោះថា ភាវនាកម្ម គឺការចម្រើនរឿយៗ ដើម្បីការឃើញជាក់ច្បាស់ដ៏ល្អ ដូចជាបុគ្គលមើលឃើញដោយភ្នែក តែងជាធម្មជាតិដែលគេប្រាថ្នាក្នុងទីនោះ។


‘‘Dhammā’’ti [Pg.288] saṅkhata dhammā. Aniccatā eva lakkhaṇanti aniccalakkhaṇaṃ. Aniccānaṃ vā saṅkhata dhammānaṃ lakkhaṇanti aniccalakkhaṇantipi yujjati. ‘‘Abhiṇhasampaṭippīḷanākāro’’ti yathā sīghasotāyaṃ nadiyaṃ nāvāya uddhaṃ gacchantaṃ sānāvā abhisaṅkharaṇadukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti. Kasmā, asati abhisaṅkhāre taṅkhaṇe eva adhovuyhanato. Adhovuyhanañhi nāvāya pakati kiccaṃ. Uddhaṃ ārūhanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ. Evamevaṃ sīghasote saṃsāre attabhāvena uddhaṃ khaṇato khaṇaṃ divasato divasaṃ gacchantaṃ puggalaṃ ayaṃ attabhāvo abhisaṅkharaṇa dukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti. Kasmā, asati abhisaṅkhāre, paccayavekalle ca sati, taṅkhaṇe eva vipariṇamanato. Vipariṇamanañhi attabhāvassa pakati kiccaṃ. Uddhaṃgamanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ. Evaṃ abhiṇha sampaṭippīḷanaṃ veditabbaṃ. Ettha ca saṃsārassa sīghasotatā nāma attabhāvapariyāpannānaṃ nāma rūpadhammānaṃ pavattinivatti sīghatā vuccati. Ettha ca maraṇaṃ duvidhaṃ sammuti maraṇañca paramattha maraṇañca. Tattha sammuti maraṇaṃ nāma sammuti saccabhūtassa sattassa maraṇaṃ. Taṃ ekabhavapariyante sandissati. Paramattha maraṇaṃ nāma paramattha saccabhūtānaṃ nāmarūpa dhammānaṃ maraṇaṃ. Idameva ekantamaraṇaṃ, saccamaraṇaṃ, sabhāvamaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ vipassanā kamme idaṃ paramattha maraṇaṃ eva aniccatāti ca vuccati. Dhammānaṃ susānakkhettanti ca susānabhūmīti ca vuccatīti. Sā ca susānabhūmināma sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya santānaṃ anubandhatiyeva. Anubandhattā ca sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya so nāma samayo natthi, yattha sattā na marantīti. Idañca anubandhanaṃ sattānaṃ abhiṇhasampaṭippīḷanameva hoti. Tesaṃ sabbiriyāpathesu jīvitassa ca aṅgapaccaṅgānañca kāyavacīmano kammānañca sambādhapattito. Avasavattanākāro pana abhisaṅkhāra dukkhaṃ abhiṇhaṃ paccanubhavantānaṃ pākaṭoyeva. Vasavattanehi sati, abhisaṅkharaṇa kiccassa okāso natthi. Vasavattaneneva yathicchi tassa kiccassa sampajjanato. Lokasmiñhi sabbaṃpi abhisaṅkhāra kiccaṃ nāma antamaso assāsanapassāsana kiccaṃ upādāya dhammānaṃ vasavattanābhāvato karontīti.

ពាក្យថា «Dhammā» គឺ សង្ខតធម៌ទាំងឡាយ។ ភាពមិនទៀងនោះឯង ជាលក្ខណៈ ឈ្មោះថា អនិច្ចលក្ខណៈ។ ឬមួយ លក្ខណៈនៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទៀង ឈ្មោះថា អនិច្ចលក្ខណៈ ដូច្នេះក៏សមគួរ។ ពាក្យថា «Abhiṇhasampaṭippīḷanākāro» សេចក្តីថា ដូចជាទូកដែលអណ្តែតច្រាសទឹកឡើងទៅលើក្នុងស្ទឹងដែលមានខ្សែទឹកហូរខ្លាំង ទូកនោះតែងត្រូវទុក្ខគឺការតាក់តែងបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំងរឿយៗ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើមិនមានការតាក់តែងទេ ក្នុងខណៈនោះឯង ទូកនោះរមែងហូរចុះទៅក្រោម។ ព្រោះការហូរចុះទៅក្រោម ជាកិច្ចប្រក្រតីរបស់ទូក។ ការឡើងទៅលើ សម្រេចបានដោយការតាក់តែង។ យ៉ាងនោះឯង បុគ្គលដែលទៅលើដោយអត្តភាពក្នុងសង្សារវដ្តដែលមានខ្សែទឹកហូរខ្លាំង ពីខណៈមួយទៅខណៈមួយ ពីថ្ងៃមួយទៅថ្ងៃមួយ អត្តភាពនេះតែងបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំងរឿយៗដោយទុក្ខគឺការតាក់តែង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើមិនមានការតាក់តែង និងកាលបើមានការខ្វះខាតបច្ច័យ ក្នុងខណៈនោះឯង អត្តភាពនោះរមែងប្រែប្រួលទៅ។ ព្រោះការប្រែប្រួល ជាកិច្ចប្រក្រតីរបស់អត្តភាព។ ការឡើងទៅលើ សម្រេចបានដោយការតាក់តែង។ គប្បីជ្រាបការបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំងរឿយៗ យ៉ាងនេះ។ និងក្នុងទីនេះ ដែលហៅថា ភាពមានខ្សែទឹកហូរខ្លាំងនៃសង្សារវដ្ត គឺលោកពោលសំដៅលើភាពរហ័សនៃការប្រព្រឹត្តទៅនិងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅនៃនាមរូបធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអត្តភាព។ និងក្នុងទីនេះ ការស្លាប់ (មរណៈ) មាន ២ ប្រការ គឺ សម្មតិមរណៈ និងបរមត្ថមរណៈ។ ក្នុងមរណៈទាំងពីរនោះ ដែលហៅថា សម្មតិមរណៈ គឺការស្លាប់របស់សត្វដែលជាសម្មតិសច្ចៈ។ មរណៈនោះ តែងប្រាកដក្នុងទីបំផុតនៃភពមួយ។ ដែលហៅថា បរមត្ថមរណៈ គឺការរលត់ទៅនៃនាមរូបធម៌ទាំងឡាយដែលជាបរមត្ថសច្ចៈ។ មរណៈនេះឯង ជាមរណៈពិតប្រាកដ ជាមរណៈដ៏ពិត ជាសភាវមរណៈ។ ក្នុងវិបស្សនាកម្មនេះ បរមត្ថមរណៈនេះឯង លោកហៅថា អនិច្ចតា (ភាពមិនទៀង) ខ្លះ។ ហៅថា ជាទីលានព្រៃខ្មោចនៃធម៌ទាំងឡាយខ្លះ ហៅថា ជាដីព្រៃខ្មោចខ្លះ។ និងដីព្រៃខ្មោចនោះ តែងតាមដិតដាមនូវសន្តានរបស់សត្វទាំងឡាយ តាំងពីបដិសន្ធិទៅឯង។ និងព្រោះតែការតាមដិតដាមនោះ តាំងពីបដិសន្ធិរបស់សត្វទាំងឡាយទៅ ឈ្មោះថាសម័យនោះមិនមានឡើយ ដែលថាសត្វទាំងឡាយមិនស្លាប់នោះ។ និងការតាមដិតដាមនេះ គឺជាការបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំងរឿយៗដល់សត្វទាំងឡាយនោះឯង។ ព្រោះការដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់នៃជីវិត នៃអវយវៈតូចធំ និងនៃកាយកម្ម វចីកម្ម មនោកម្ម ក្នុងឥរិយាបថទាំងពួងរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ ចំណែកឯអាការៈមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច តែងប្រាកដដល់សត្វទាំងឡាយដែលកំពុងសោយនូវសង្ខារទុក្ខរឿយៗនោះឯង។ ព្រោះថាកាលបើមានការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច ឱកាសនៃកិច្ចគឺការតាក់តែងរមែងមិនមាន។ ព្រោះកិច្ចដែលប្រាថ្នាទុកនោះ តែងសម្រេចបានដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងលោក សូម្បីកិច្ចគឺការតាក់តែងទាំងអស់ ដោយហោចទៅសូម្បីតែកិច្ចគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល សត្វទាំងឡាយតែងធ្វើបាន ព្រោះតែភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយ។


Aniccassa [Pg.289] dhammassa anuanupassanāti sambandho. ‘‘Anuanupassanā’’ti ca ñāṇacakkhunā punappunaṃ nijjhāyanā olokanā. ‘‘Dhammānaṃ’’ti pañcakkhandha dhammānaṃ. ‘‘Yattha yatthā’’ti yasmiṃ yasmiṃ sarīraṅge. ‘‘Purāṇa dhammānaṃ’’ti purāṇānaṃ pātubbhūtānaṃ, vaḍḍhitānañca dhammakoṭṭhāsānaṃ antaradhānaṃ vayo vuccati. Vipassanā kammaṃ patvā khaṇikavasena ekekadhammavibhāgavasena ca anupassanā kiccaṃ natthīti āha ‘‘samūha santativasena panā’’ti. Ekekadhammavibhāgavasena anupassanāpi pana pakatiyā supākaṭesu cittavedanādīsu icchitabbāyeva. ‘‘Aniccatāya paramākoṭī’’ti tato uttari aniccatā nāma natthīti adhippāyo. Dhammānaṃ tathā tathā bhāyitabbappakāro nāma pañcakkhandhe ‘aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, tiādinā vutto bhāyitabbappakāro. Tassa samanupassanāñāṇaṃ bhayañāṇaṃ. Etena apāyadukkha saṃsāra dukkhabhīrukehi janehi bhāyitabbanti bhayaṃ. Te vā bhāyanti etasmāti bhayaṃ. Bhayassa samanu passanāñāṇaṃ bhayañāṇanti imamatthaṃ dasseti. ‘‘Kiñcibhayavatthuṃ’’ti sīhabyagghādikaṃ bhayavatthuṃ. ‘‘Paṭissaraṇe’’ti guhāleṇādike paṭissaraṇe. ‘‘Tesaṃ’’ti bhijjanasabhāvānaṃ dhammānaṃ. ‘‘Tehī’’ti bhijjanasabhāvehi. Ukkaṇṭhatā nāma cittassa viruddhatā nikkhamābhimukhatā. ‘‘Cattālīsāya ākārehī’’ti pañcakkhandhe ‘aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, parato, palokato, ītito,. Upaddavato, bhayato, upasaggato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, atāṇato, aleṇato, assaraṇato, rittato,. Tucchato, suññato, anattato, ādīnavato, vipariṇāma dhammato, asārakato, aghamūlato, vadhakato, vibhavato, sāsavato,. Saṅkhatato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, maraṇadhammato, sokaparidevadhammato, dukkhadomanassa dhammato, upāyāsa dhammato, saṃkilesika dhammato, passanto suññato lokaṃ avekkhatīti evaṃ mahāniddese [Pg.290] moghapañhaniddese āgatehi cattālīsāya ākārehi. Tattha pañcakkhandhe aniccato passantotiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Aniccato’’ti ca aniccabhāvenāti attho. Sabbepi pañcakkhandhā aniccā evāti passantoti vuttaṃ hoti. Kathaṃ pana aniccato passanto suññato lokaṃ avekkhatīti. Niccaguṇa suññatāya suññato pañcakkhandhabhūtaṃ lokaṃ avekkhati. Sesapadesupi esevanayo. Tattha ‘‘aniccā evā’’ti paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya yadākadāci maraṇa dhammattā aniccā eva. ‘‘Dukkhā evā’’ti anicca dhammattāyeva dukkhā eva. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃtihi vuttaṃ. Dukkha saccadhammattā vā. ‘‘Rogā evā’’ti rogajātikattā rogā eva. Yehi keci loke cakkhu rogādikā anekasahassā rogā nāma sandissanti. Sabbete imepañcakkhandhā eva. Ito aññokoci rogo nāma natthi. Tasmā te ekantena rogajātikā evāti. Api ca, dukkhasacca dhammattātīhi dukkhatāhi catūhi dukkhaṭṭhehi ca abhiṇhasampaṭippīḷanato rujjanaṭṭhena rogā eva. Tattha ‘‘tīhi dukkhatāhī’’ti dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāma dukkhatāti imāhi tīhidukkhatāhi. ‘‘Catūhi dukkhaṭṭhehī’’ti dukkhassa pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭho,ti imehi catūhi dukkhaṭṭhehi. Dukkha kiccehīti attho. Esanayo gaṇḍādīsu. Tattha gaṇḍonāma pīḷakābādho. Sallaṃ nāma vijjhanaṭṭhena kilesa sallañca dukkhasallañca. Aghanti niratthakaṃ. Ime ca khandhā vipattipariyosānattā niratthakā eva honti. Sabbāsampattiyo vipattipariyosānāti hi vuttaṃ. Avissāsikaṭṭhena pare eva. Na hi te etaṃ mama, eso hamasmi, eso me attāti evaṃ vissāsaṃ arahanti. Tathā vissāsaṃ karontassa nānādukkhehi niccaṃ vihiṃsanato. Paṭisandhito paṭṭhāya yadākadāci palujjanadhammattā palokadhammā eva. ‘‘Ītī’’ti antarāyo vuccati. Khandhā antarāya jātikā evāti vuttaṃ hoti. Ajjhattabhāvaṃ upagantvā dutattā vibādhakattā upaddavā eva. Bhāyitabbattā bhayā eva. Anattā eva samānā ajjhattabhāvaṃ upagantvā sajjanato lagganato dummo cayato [Pg.291] upasaggā eva. Niccakālaṃ lokadhammehi calanattā vipphandanattā calāeva. Nānappakārena bhañjanadhammattā pabhaṅguno eva. Khaṇamattampi athirattā addhuvā eva. Jarāmaraṇādito apāyavinipatanādito bhayato tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Te ca khandhā kassacitāṇā na honti. Tesañca kiñcitāṇaṃ nāma natthi. Tasmā atāṇā eva. Bhayato bhīrukā janā līyanti nilīyanti etthāti leṇaṃ. Te ca kassacileṇā na honti. Tesañca kiñcileṇaṃ nāma natthi. Tasmā aleṇā eva. Bhayaṃ saratihiṃsatīti saraṇaṃ. Te ca kassacisaraṇaṃ na honti. Tesañca kiñcisaraṇaṃ nāma natthi. Tasmā assaraṇā eva. Niccatādīhi sabbehi sobhaṇaguṇehi sabbaso rahitattā tucchattā suññattārittā eva. Tucchā eva. Suññā eva. Attā vuccati yassakassaci koci sārabhūto paṭissaraṇo. Te sayañca kassaci attāna honti. Attano ca koci attānāma natthi. Tasmā anattā eva. Aniccatādīhi ādīnavehi dosehi sampuṇṇattā ādīnavā eva. Vipariṇāma sabhāvattā vipariṇāmā eva. Sārabhūtassa kassaci adhiṭṭhānassa abhāvā asārāeva. Aghassa sabbaniratthakassa patiṭṭhānattā aghamūlā eva. Te sayaṃ maraṇa dhammasamaṅgīno hutvā tena maraṇasatthena maraṇāvudhena saṃsāre sattānaṃ niccaṃ mārakattā jīvitindriyupacchedakattā vadhakā eva. Niccasukhahita vuḍḍhivigatattā vibhavā eva. Āsavehi pariggahitattā sāsavā eva. Niccakālaṃ paccayāyattavuttikattā saṅkhatā eva. Kilesamāramaccumārānaṃ āmisāhārattā mārāmisā eva. Anicchantasseva sato cakkhurogādibhāvena apāyabhavādibhāvena jātasabhāvattā jātidhammā eva. Anicchantasseva sato hāyanamaraṇasabhāvattā jarāmaraṇa dhammā eva. Sokādīnaṃ vatthubhāvena dhāraṇattā sokādi dhammā eva. Taṇhā saṃkilesa diṭṭhisaṃkilesa duccarita saṃkilesehi niyuttattā saṃkilesika dhammā evāti. Tena vuttaṃ ‘‘cattālīsāya ākārehī’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhānavasenā’’ti parivīmaṃsanavasena[Pg.292].‘‘Nikantiyā’’ti nikantitaṇhāya. ‘‘Pariyādinnāyā’’ti sukkhabhāvapattāya. ‘‘Bhayañcā’’ti bhayañāṇavasena uppannaṃ ottappabhayañca.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា "ការពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវធម៌មិនទៀង"។ ពាក្យថា "អនុអនុបស្សនា" គឺការសម្លឹងមើល ការពិនិត្យមើលរឿយៗ ដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា "ធម្មានំ" គឺនូវធម៌ទាំងឡាយជាបញ្ចក្ខន្ធ។ ពាក្យថា "យត្ថ យត្ថ" គឺក្នុងអវយវៈនៃរាងកាយនោះៗ។ ពាក្យថា "បុរាណធម្មានំ" គឺការសាបសូន្យទៅ ការវិនាសទៅ នៃចំណែកធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងមុន និងដែលចម្រើនឡើងហើយ ហៅថា វ័យ។ ព្រោះថា កាលដល់នូវវិបស្សនាកម្មហើយ កិច្ចនៃការពិចារណាដោយអំណាចខណៈ និងដោយអំណាចនៃការបែងចែកធម៌មួយៗ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃសន្តតិជាក្រុម"។ ប៉ុន្តែ សូម្បីការពិចារណាដោយអំណាចនៃការបែងចែកធម៌មួយៗ ក៏គួរប្រាថ្នាដែរ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានចិត្ត និងវេទនាជាដើម ដែលប្រាកដច្បាស់ដោយប្រក្រតី។ ពាក្យថា "ទីបំផុតយ៉ាងក្រៃលែងនៃភាពមិនទៀង" សេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពមិនទៀងដែលក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត មិនមានឡើយ។ ឯអាការៈដែលគួរខ្លាចយ៉ាងនោះៗ នៃធម៌ទាំងឡាយ គឺអាការៈដែលគួរខ្លាចដែលលោកពោលទុកក្នុងបញ្ចក្ខន្ធ ដោយពាក្យជាដើមថា "ដោយភាពមិនទៀង ដោយភាពជាទុក្ខ ដោយភាពជាជំងឺ ដោយភាពជាបូស ដោយភាពជាសរ ដោយភាពជាទោស ដោយភាពជាអាពាធ"។ ញាណដែលពិចារណាឃើញនូវអាការៈនោះ ឈ្មោះថា ភយញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ភ័យ គឺធម៌ដែលជនទាំងឡាយអ្នកខ្លាចចំពោះទុក្ខក្នុងអបាយ និងទុក្ខក្នុងសង្សារ គួរខ្លាច។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយតែងខ្លាចចំពោះធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភ័យ។ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ញាណដែលពិចារណាឃើញនូវភ័យ ឈ្មោះថា ភយញាណ។ ពាក្យថា "វត្ថុគួរខ្លាចណាមួយ" គឺវត្ថុគួរខ្លាចមានសីហៈ និងខ្លាធំជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងទីពឹង" គឺក្នុងទីពឹងមានគុហា និងល្អាងភ្នំជាដើម។ ពាក្យថា "នៃធម៌ទាំងនោះ" គឺនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា "ដោយធម៌ទាំងនោះ" គឺដោយធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈបែកធ្លាយ។ ឯសេចក្តីធុញទ្រាន់ គឺភាពផ្ទុយគ្នានៃចិត្ត ភាពមានមុខឆ្ពោះទៅរកការចេញទៅ។ ពាក្យថា "ដោយអាការៈ ៤០" គឺដោយអាការៈ ៤០ ដែលមកហើយក្នុងមហានិទ្ទេស និងមោឃរាជបញ្ហានិទ្ទេស យ៉ាងនេះថា "កាលពិចារណាឃើញបញ្ចក្ខន្ធ ដោយភាពមិនទៀង ដោយភាពជាទុក្ខ ដោយភាពជាជំងឺ ដោយភាពជាបូស ដោយភាពជាសរ ដោយភាពជាទោស ដោយភាពជាអាពាធ ដោយភាពជារបស់ដទៃ ដោយភាពជាការបែកធ្លាយ ដោយភាពជាឧបទ្រព ដោយភាពជាឧបទ្ទវៈ ដោយភាពជាភ័យ ដោយភាពជាឧបសគ្គ ដោយភាពជាការញាប់ញ័រ ដោយភាពជាការទ្រុឌទ្រោម ដោយភាពមិនរឹងមាំ ដោយភាពមិនមានទីពឹង ដោយភាពមិនមានទីជ្រកកោន ដោយភាពមិនមានទីរលឹក ដោយភាពជាសូន្យទទេ ដោយភាពជាសោះកក្រោះ ដោយភាពជាសូន្យ ដោយភាពជាអនត្តា ដោយភាពជាទោស ដោយភាពជាធម៌មានការប្រែប្រួលជាធម្មតា ដោយភាពមិនមានខ្លឹមសារ ដោយភាពជាឫសគល់នៃទោស ដោយភាពជាអ្នកសម្លាប់ ដោយភាពជាការវិនាស ដោយភាពជាធម៌ប្រកបដោយអាសវៈ ដោយភាពជាធម៌ដែលបច្ច័យតាក់តែង ដោយភាពជាអាមិសនៃមារ ដោយភាពជាធម៌មានការកើតជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានការគ្រាំគ្រាជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានជំងឺជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានការស្លាប់ជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីសោក និងការខ្សឹកខ្សួលជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីទុក្ខ និងសេចក្តីតូចចិត្តជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាធម្មតា ដោយភាពជាធម៌នាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងជាធម្មតា តែងសម្លឹងមើលលោកដោយភាពជាសូន្យ"។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ គួរប្រកបសេចក្តីថា "កាលពិចារណាឃើញបញ្ចក្ខន្ធ ដោយភាពមិនទៀង" ជាដើម។ ពាក្យថា "ដោយភាពមិនទៀង" សេចក្តីថា ដោយសភាវៈមិនទៀង។ ពាក្យថា "កាលពិចារណាឃើញ" លោកពោលសំដៅថា ពិចារណាឃើញថា សូម្បីបញ្ចក្ខន្ធទាំងអស់ ក៏មិនទៀងពិតប្រាកដ។ ចុះបុគ្គលកាលពិចារណាឃើញដោយភាពមិនទៀង ឈ្មោះថាសម្លឹងមើលលោកដោយភាពជាសូន្យ ដូចម្តេច? គឺតែងសម្លឹងមើលលោកដែលកើតជាបញ្ចក្ខន្ធ ដោយភាពជាសូន្យ ព្រោះសូន្យចាកគុណគឺភាពទៀង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា "មិនទៀងពិតប្រាកដ" គឺព្រោះមានការស្លាប់ជាធម្មតាក្នុងកាលណាមួយ ចាប់តាំងពីខណៈបដិសន្ធិមក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនទៀងពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា "ជាទុក្ខពិតប្រាកដ" គឺព្រោះមានសភាវៈមិនទៀងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា "របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានសភាវៈជាទុក្ខសច្ចៈ។ ពាក្យថា "ជាជំងឺពិតប្រាកដ" គឺព្រោះមានជាតិជាជំងឺ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាជំងឺពិតប្រាកដ។ ជំងឺទាំងឡាយណា មានជំងឺភ្នែកជាដើម ច្រើនពាន់យ៉ាង ដែលប្រាកដក្នុងលោក។ ជំងឺទាំងអស់នោះ គឺបញ្ចក្ខន្ធទាំងឡាយនេះឯង។ ជំងឺដទៃក្រៅពីនេះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បញ្ចក្ខន្ធទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា មានជាតិជាជំងឺដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានសភាវៈជាទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះការបៀតបៀនរឿយៗ ដោយទុក្ខតា ៣ និងដោយទុក្ខលក្ខណៈ ៤ និងដោយអត្ថថាជាទីចាក់ដោត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាជំងឺពិតប្រាកដ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "ដោយទុក្ខតា ៣" គឺដោយទុក្ខតាទាំង ៣ នេះ គឺ ទុក្ខទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា។ ពាក្យថា "ដោយទុក្ខលក្ខណៈ ៤" គឺដោយទុក្ខលក្ខណៈទាំង ៤ នេះ គឺ អត្ថថាបៀតបៀន អត្ថថាបច្ច័យតាក់តែង អត្ថថាដុតកំដៅ អត្ថថាប្រែប្រួល នៃទុក្ខ។ សេចក្តីថា ដោយកិច្ចនៃទុក្ខ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានបូសជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ពាក្យថា បូស គឺអាពាធដែលបៀតបៀន។ ពាក្យថា សរ គឺកិលេសសរ និងទុក្ខសរ ដោយអត្ថថាចាក់ដោត។ ពាក្យថា ទោស គឺមិនមានប្រយោជន៍។ ក៏ខន្ធទាំងឡាយនេះ ព្រោះមានវិបត្តិជាទីបំផុត ហេតុនោះ ទើបមិនមានប្រយោជន៍ពិតប្រាកដ។ ព្រោះលោកពោលទុកថា "សម្បត្តិទាំងពួង មានវិបត្តិជាទីបំផុត"។ ឈ្មោះថា ជារបស់ដទៃ ព្រោះអត្ថថាមិនគួរទុកចិត្ត។ ព្រោះថា ខន្ធទាំងនោះ មិនគួរដល់ការទុកចិត្តយ៉ាងនេះថា "នុះជារបស់យើង នុះជាយើង នុះជាខ្លួនរបស់យើង" ឡើយ។ ព្រោះតែងបៀតបៀនជានិច្ចដោយទុក្ខផ្សេងៗ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើការទុកចិត្តយ៉ាងនោះ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌បែកធ្លាយពិតប្រាកដ ព្រោះមានសភាវៈបែកធ្លាយក្នុងកាលណាមួយ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិមក។ ពាក្យថា "ឧបទ្រព" លោកហៅថា អន្តរាយ។ ពាក្យថា "ខន្ធទាំងឡាយ" លោកពោលសំដៅថា មានជាតិជាអន្តរាយពិតប្រាកដ។ ឈ្មោះថា ជាឧបទ្ទវៈពិតប្រាកដ ព្រោះចូលមកកាន់អត្តភាពហើយ ជាសត្រូវ និងជាអ្នកបៀតបៀន។ ឈ្មោះថា ជាភ័យពិតប្រាកដ ព្រោះជាធម្មជាតិគួរខ្លាច។ ឈ្មោះថា ជាឧបសគ្គពិតប្រាកដ ព្រោះជាអនត្តាពិតៗ តែចូលមកកាន់អត្តភាពហើយ តែងជាប់ជំពាក់ តែងតោងទាម និងរើខ្លួនរួចបានដោយក្រ។ ឈ្មោះថា ជារបស់ញាប់ញ័រពិតប្រាកដ ព្រោះញាប់ញ័រ ព្រោះកម្រើក ដោយលោកធម៌ទាំងឡាយអស់កាលជានិច្ច។ ឈ្មោះថា ជាធម្មជាតិទ្រុឌទ្រោមពិតប្រាកដ ព្រោះមានសភាវៈបែកធ្លាយទៅដោយប្រការផ្សេងៗ។ ឈ្មោះថា មិនរឹងមាំពិតប្រាកដ ព្រោះមិនស្ថិតស្ថេរ សូម្បីតែមួយខណៈ។ ធម្មជាតិណា តែងការពារ តែងរក្សា ចាកភ័យមានជរានិងមរណៈជាដើម និងចាកការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ទីពឹង។ ក៏ខន្ធទាំងនោះ មិនមែនជាទីពឹងរបស់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ហើយទីពឹងណាមួយ របស់ខន្ធទាំងនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទីពឹងពិតប្រាកដ។ ជនទាំងឡាយអ្នកខ្លាចចាកភ័យ តែងពឹងផ្អែក តែងលាក់ខ្លួនក្នុងទីណា ទីនោះឈ្មោះថា ទីជ្រកកោន។ ក៏ខន្ធទាំងនោះ មិនមែនជាទីជ្រកកោនរបស់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ហើយទីជ្រកកោនណាមួយ របស់ខន្ធទាំងនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទីជ្រកកោនពិតប្រាកដ។ ធម្មជាតិណា តែងកម្ចាត់ តែងបៀតបៀននូវភ័យ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា ទីរលឹក។ ក៏ខន្ធទាំងនោះ មិនមែនជាទីរលឹករបស់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ហើយទីរលឹកណាមួយ របស់ខន្ធទាំងនោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទីរលឹកពិតប្រាកដ។ ឈ្មោះថា ជាសូន្យទទេពិតប្រាកដ ព្រោះប្រាសចាកគុណដ៏ល្អទាំងពួងមានភាពទៀងជាដើម ដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះភាពជាសោះកក្រោះ និងភាពជាសូន្យ។ ឈ្មោះថា ជាសោះកក្រោះពិតប្រាកដ។ ឈ្មោះថា ជាសូន្យពិតប្រាកដ។ ទីពឹងដ៏មានខ្លឹមសារណាមួយ របស់នរណាម្នាក់ លោកហៅថា ខ្លួន។ ក៏ខន្ធទាំងនោះ ខ្លួនឯងមិនមែនជាខ្លួនរបស់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ហើយខ្លួនណាមួយ របស់ខ្លួន ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអនត្តាពិតប្រាកដ។ ឈ្មោះថា ជាទោសពិតប្រាកដ ព្រោះពេញទៅដោយទោសទាំងឡាយមានភាពមិនទៀងជាដើម។ ឈ្មោះថា ជាធម៌មានការប្រែប្រួលពិតប្រាកដ ព្រោះមានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា។ ឈ្មោះថា មិនមានខ្លឹមសារពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានទីតាំងដ៏មានខ្លឹមសារណាមួយឡើយ។ ឈ្មោះថា ជាឫសគល់នៃទោសពិតប្រាកដ ព្រោះជាទីតាំងនៃទោសដែលមិនមានប្រយោជន៍ទាំងពួង។ ខន្ធទាំងនោះ ខ្លួនឯងជាអ្នកប្រកបដោយធម៌គឺសេចក្តីស្លាប់ ហើយតែងសម្លាប់សត្វទាំងឡាយក្នុងសង្សារវដ្តជានិច្ច ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាគឺសេចក្តីស្លាប់នោះ ដោយអាវុធគឺសេចក្តីស្លាប់នោះ ព្រោះជាអ្នកផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្ទ្រិយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកសម្លាប់ពិតប្រាកដ។ ឈ្មោះថា ជាការវិនាសពិតប្រាកដ ព្រោះប្រាសចាកសេចក្តីសុខ ផលប្រយោជន៍ និងសេចក្តីចម្រើនដែលទៀងទាត់។ ឈ្មោះថា ជាធម៌ប្រកបដោយអាសវៈពិតប្រាកដ ព្រោះត្រូវអាសវៈទាំងឡាយគ្របដណ្តប់។ ឈ្មោះថា ជាធម៌ដែលបច្ច័យតាក់តែងពិតប្រាកដ ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យអស់កាលជានិច្ច។ ឈ្មោះថា ជាអាមិសនៃមារពិតប្រាកដ ព្រោះជាអាហារគឺអាមិសនៃកិលេសមារ និងមច្ចុមារ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌មានការកើតជាធម្មតាពិតប្រាកដ ព្រោះមានសភាវៈកើតឡើងដោយភាពជាជំងឺភ្នែកជាដើម ដោយភាពជាអបាយភពជាដើម ដល់បុគ្គលដែលមិនប្រាថ្នាទាល់តែសោះ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌មានការគ្រាំគ្រានិងការស្លាប់ជាធម្មតាពិតប្រាកដ ព្រោះមានសភាវៈសាបសូន្យនិងសេចក្តីស្លាប់ ដល់បុគ្គលដែលមិនប្រាថ្នាទាល់តែសោះ។ ឈ្មោះថា ជាធម៌មានសេចក្តីសោកជាដើមពិតប្រាកដ ព្រោះទ្រទ្រង់ទុកដោយភាពជាវត្ថុនៃសេចក្តីសោកជាដើម។ ឈ្មោះថា ជាធម៌នាំមកនូវសេចក្តីសៅហ្មងជាធម្មតាពិតប្រាកដ ព្រោះប្រកបដោយតណ្ហាសំកិលេស ទិដ្ឋិសំកិលេស និងទុច្ចរិតសំកិលេស។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយអាការៈ ៤០"។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃការពិចារណា" គឺដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះពិចារណា។ ពាក្យថា "នៃសេចក្តីពេញចិត្ត" គឺនៃតណ្ហាដែលពេញចិត្ត។ ពាក្យថា "ដែលអស់ទៅហើយ" គឺដែលដល់នូវភាពស្ងួតស្ងប់ហើយ។ ពាក្យថា "និងភ័យ" គឺនិងសេចក្តីខ្លាចគឺឱត្តប្បៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃភយញាណ។


Loke attajīvā nāma sattānaṃ ajjhatta dhammesu sāradhammā honti. Tesu vigatesu sesadhammā nissatta nijjīvabhāvaṃ patvā pheggubhūtā kacavarabhūtāti lokassa abhimāno. Te ca attajīvā nāma sabbaso natthīti diṭṭhe khandhesu kacavarabhāvadassanaṃ attajīva suññatā dassanaṃ nāma. ‘‘Vimuccamāno’’ti etena vimuccatīti vimokkhoti atthaṃ dasseti. Vimuccanti etenāti vimokkhotipi yujjati. ‘‘Nimittānī’’ti vipallāsadhammehi nimmitāni niccanimitta sukhanimitta attanimitta jīvanimittāni. Satta puggala itthi purisa hattha pāda sīsa gīvādīni nimittāni ca. Tattha saṅkhārānaṃ khaṇika dhammattā aniccānaṃyeva sataṃ santati ghanena paṭicchannattā hiyyopi so eva, ajjapi so evātiādinā niccākārena upaṭṭhānaṃ niccanimittaṃ nāma. Kilesamalehi pariggahitattā asubhānaṃyeva sataṃ avijjāya paṭicchannattā idaṃ iṭṭhaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, piyarūpa, ntiādinā subhākārena upaṭṭhānaṃ subhanimittaṃ nāma. Bhayaṭṭhena akhemaṭṭhena dukkhānaṃpi sataṃ tāyeva paṭicchannattā idaṃ sukhaṃ, nibbhayaṃ, khemaṃ, sātarūpa, ntiādinā sukhākārena upaṭṭhānaṃ sukhanimittaṃ nāma. Paccayā yattavuttikattā paccayena vinā kevalaṃ attano vasāyattavuttitā bhāvato anattānaṃyeva sataṃ attano icchāvasena karoti, katheti, cinteti, gantuṃ icchanto gacchati, ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatī, tiādinā vasavattanākārena upaṭṭhānaṃ attanimittaṃ nāma. Tathā sattonāma sattāhaṃpi jīvati, māsaṃpi jīvati, saṃvaccharaṃpi jīvatītiādinā jīvākārena upaṭṭhānaṃ jīvanimittaṃ nāma. Nanu cettha attano icchāvasena karotītiādīsu icchānāma taṇhāvāchando vā. Tadubhayampi cittasampayuttaṃ. Karaṇañca nāma kāyikakriyābhūtānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pavattiviseso. Evañcasati tesaṃ cittavasena pavattattā attano icchāvasena karotīti idaṃ abhidhammaviruddhaṃ na hotīti. Na na hoti. Attanoti ca karotīti ca [Pg.293] vuttattā. Na hi attānāma atthi, yo attanoti vucceyya. Na ca kattānāma atthi, yo karotīti vucceyya. Idha pana tasmiṃ samaye pavattaṃ khandhapañcakameva attāti ca kattāti ca gahetvā attanoti ca karotīti ca vuttaṃ. ‘‘Avassayo hotī’’ti patiṭṭhā hoti. ‘‘Vidhamitvā’’ti ñāṇena antaradhāpetvā. Sabhāvato vijjamānāni na hontīti dassanañāṇena vinicchayaṃ pāpetvāti vuttaṃ hoti. Bhāvadassanaṃ nāma sokadukkhādīnaṃ abhāvadassanaṃ.

ក្នុងលោក អ្វីដែលហៅថា អត្តៈ និងជីវៈ តែងជាធម៌ដ៏មានសារៈសំខាន់ក្នុងធម៌ទាំងឡាយខាងក្នុងរបស់សត្វ។ កាលបើអត្តៈនិងជីវៈទាំងនោះប្រាសទៅហើយ ធម៌ដែលនៅសល់ក៏ដល់នូវភាពមិនមែនសត្វ មិនមែនជីវៈ ក្លាយជាធម៌ឥតខ្លឹមសារ ក្លាយជាសម្រាម នេះជាអភិមានរបស់លោក។ កាលបើឃើញថា អត្តៈនិងជីវៈទាំងនោះ មិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ការឃើញសេចក្តីជាសម្រាមក្នុងខន្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ការឃើញសេចក្តីសូន្យចាកអត្តៈនិងជីវៈ។ ពាក្យថា «Vimuccamāno» (កាលរួចចាក) នេះ បង្ហាញសេចក្តីថា រួចផុត ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជាគ្រឿងរួចផុត ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា «Nimittāni» (និមិត្តទាំងឡាយ) បានដល់ និច្ចនិមិត្ត សុខនិមិត្ត អត្តនិមិត្ត និងជីវនិមិត្ត ដែលត្រូវសាងឡើងដោយវិបល្លាសធម៌ទាំងឡាយ។ និងនិមិត្តទាំងឡាយ មានសត្វ បុគ្គល ស្ត្រី បុរស ដៃ ជើង ក្បាល ក ជាដើម។ ក្នុងនិមិត្តទាំងនោះ ការប្រាកដឡើងដោយអាការៈថេរ មានពាក្យថា «កាលពីម្សិលមិញក៏ជាបុគ្គលនោះឯង ថ្ងៃនេះក៏ជាបុគ្គលនោះឯង» ជាដើម ព្រោះតែសង្ខារទាំងឡាយ សូម្បីតែជាធម៌មានខណៈក៏ដោយ តែត្រូវសន្តតិឃនៈបិទបាំងទុក ឈ្មោះថា និច្ចនិមិត្ត។ ការប្រាកដឡើងដោយអាការៈល្អស្អាត មានពាក្យថា «នេះជាទីប្រាថ្នា ទីគាប់ចិត្ត ទីពេញចិត្ត មានសភាពជាទីស្រឡាញ់» ជាដើម ព្រោះតែអសុភធម៌ទាំងឡាយ ត្រូវកិលេសមលៈគ្របសង្កត់ និងត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងទុក ឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត។ ការប្រាកដឡើងដោយអាការៈជាសុខ មានពាក្យថា «...នេះជាសុខ មិនមានភ័យ ជាទីក្សេមក្សាន្ត មានសភាពជាទីត្រេកអរ» ជាដើម ព្រោះតែទុក្ខធម៌ទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាគួរខ្លាច ដោយអត្ថថាមិនក្សេម តែត្រូវអវិជ្ជានោះឯងបិទបាំងទុក ឈ្មោះថា សុខនិមិត្ត។ ការប្រាកដឡើងដោយអាការៈលុះក្នុងអំណាច មានពាក្យថា «...ធ្វើតាមបំណងរបស់ខ្លួន និយាយតាមបំណងរបស់ខ្លួន គិតតាមបំណងរបស់ខ្លួន កាលចង់ទៅក៏ទៅ កាលចង់ឈរក្នុងឈរ» ជាដើម ព្រោះតែអនត្តាធម៌ទាំងឡាយ ដោយហេតុថា ត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមបច្ច័យ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាងដោយគ្មានបច្ច័យនោះឡើយ ឈ្មោះថា អត្តនិមិត្ត។ ដូចគ្នាដែរ ការប្រាកដឡើងដោយអាការៈនៃជីវិត មានពាក្យថា «...សត្វតែងរស់នៅសូម្បី ៧ ថ្ងៃ រស់នៅសូម្បីមួយខែ រស់នៅសូម្បីមួយឆ្នាំ» ជាដើម ឈ្មោះថា ជីវនិមិត្ត។ សួរថា៖ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា «...ធ្វើតាមបំណងរបស់ខ្លួន» នេះ បំណងនោះ គឺតណ្ហា ឬឆន្ទៈ មិនមែនឬ? ធម៌ទាំងពីរនោះ សុទ្ធតែជាធម៌សម្បយុត្តដោយចិត្ត។ ហើយការធ្វើ គឺសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសនៃចិត្តជរូបកលាបទាំងឡាយ ដែលជាកាយវិការ។ កាលបើដូច្នោះ ការដែលពោលថា «...ធ្វើតាមបំណងរបស់ខ្លួន» ព្រោះធម៌ទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត មិនផ្ទុយនឹងព្រះអភិធម៌ទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនផ្ទុយនោះទេ ព្រោះពោលថា «...របស់ខ្លួន» និង «...ធ្វើ»។ ព្រោះថា អត្តៈ មិនមានពិតប្រាកដឡើយ ដែលនឹងត្រូវហៅថា «...របស់ខ្លួន» នោះ។ ហើយអ្នកធ្វើ (កត្តា) ក៏មិនមានពិតប្រាកដឡើយ ដែលនឹងត្រូវហៅថា «...អ្នកធ្វើ» នោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកខន្ធទាំងប្រាំដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសម័យនោះឯងថាជា «...អត្តៈ» និងជា «...អ្នកធ្វើ» ទើបពោលថា «...របស់ខ្លួន» និង «...ធ្វើ»។ ពាក្យថា «Avassayo hoti» (ជាទីពឹង) គឺ ជាទីតាំងបង្អែក។ ពាក្យថា «Vidhamitvā» (កម្ចាត់ចោលហើយ) គឺ ធ្វើឱ្យបាត់ទៅដោយញាណ។ សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដល់នូវការសម្រេចដោយទស្សនញាណថា «...ធម៌ទាំងឡាយមិនមានប្រាកដដោយសភាវៈឡើយ»។ ការឃើញសភាវៈ គឺការឃើញភាពមិនមាននៃសេចក្តីសោក និងសេចក្តីទុក្ខជាដើម។


‘‘Taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasenā’’ti samūhasantati ghanādīnaṃ bhindana chindanavasena. Tattha samūhaghanabhindanaṃ ādito dhammavavatthānañāṇakiccaṃ. Tadā attadiṭṭhi vikkhambhitā hoti. Jīvadiṭṭhi ca nāma sukhumatarā attadiṭṭhi eva vuccati. Maggakkhaṇaṃ patvā eva tadubhayaṃpi sabbaso samucchindatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Paṇihitaguṇassā’’ti patthitaguṇassa.

ពាក្យថា «Taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasena» (ដោយអំណាចនៃការទម្លាយនូវឃនៈនោះៗ) គឺ ដោយអំណាចនៃការបំបែក និងការកាត់ផ្តាច់នូវសមូហឃនៈ និងសន្តតិឃនៈជាដើម។ ក្នុងឃនៈទាំងនោះ ការបំបែកសមូហឃនៈ ជាកិច្ចរបស់ធម្មវវត្ថានញាណតាំងពីដំបូង។ ក្នុងកាលនោះ អត្តទិដ្ឋិ តែងត្រូវសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត អ្វីដែលហៅថា ជីវទិដ្ឋិ នោះ លោកហៅថា អត្តទិដ្ឋិដ៏ល្អិតសុខុមជាង។ គប្បីជ្រាបថា លុះដល់មគ្គខណៈហើយ ទើបកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ) ទិដ្ឋិទាំងពីរនោះបានដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «Paṇihitaguṇassa» (នៃគុណដែលតម្កល់ទុក) គឺ នៃគុណដែលប្រាថ្នាទុក។


‘‘Pātimokkha’’nti ettha ‘‘patī’’ti jeṭṭhako vuccati. ‘‘Mukhaṃ’’ti mūlakāraṇaṃ. Pati ca so mukhañcāti patimukhaṃ. Patimukhameva pātimokkhanti imamatthaṃ dassento ‘‘taṃ hī’’tiādimāha. Sabbalokiyasīlāni nāma catupārisuddhisīlāni. Tesaṃ majjhe. ‘‘Jeṭṭhakattā’’ti jeṭṭhakasīlattā. ‘‘Tamevā’’ti vinayapaññattisīlameva +. ‘‘Yesaṃ dhammānaṃ’’ti uddhacca muṭṭhassaccādi dhammānaṃ. ‘‘Vipphanditāni nāmā’’ti vippakiṇṇāni nāmāti adhippāyo. Tenāha ‘‘lolāni nāmā’’ti. ‘‘Tadanubandhā’’ti tānivipphanditāni indriyāni anugatā. ‘‘Buddhappaṭikuṭṭhehī’’ti buddhenabhagavatā paṭikkositehi nīvāritehi. ‘‘Micchāpayogehī’’ti aṭṭhakuladūsanakammehi ceva ekavīsatianesanakammehi ca. ‘‘Tividhakuhanavatthūhī’’ti paccayappaṭisevanañca, sāmantajappanañca, iriyā patha sannissitañcāti imehi tividhehi kuhanavatthūhi. Tividhehi acchariya kammavidhānehīti vuttaṃ hoti. Parisujjhatīti parisuddhi. Parisuddhi eva pārisuddhi. ‘‘Sammohassā’’ti dhātumanasikārādīsu sammuyhanassa. ‘‘Gedhassā’’ti sammohattāyeva paccayesu bhattanikkhittakā kassaviya gedhassa, abhikaṅkhassa. ‘‘Madassā’’ti lābhasakkārā dimūlakassa [Pg.294] mānamadassa. ‘‘Pamādassā’’ti kusalesu dhammesu pamādassa muṭṭhassaccassa. Taṃ taṃ payojana mariyādo nāma cīvarapaccaye tāva sītappaṭighātādiko payojanamariyādo. ‘‘Mariyādo’’ti ca yāvadevāti padena dassito sītappaṭighātādiko cīvarappayojana paricchedo. So ca cīvarapaccaye sammohādike sāvajjapakkhe apatanatthāya ṭhapito. Tena vuttaṃ ‘‘sammohassa gedhassa madassa pamādassa pahānatthaṃ’’ti. Esanayo piṇḍapātapaccayādīsupi. Etena paccavekkhanāpāṭhesu ayamattho dassito. Idha bhikkhu cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyātiādīsu yāvadeva sītassa paṭighātāya paṭisevati. Na tato uttari sammohatthāya gedhatthāya madatthāya pamādatthāya paṭisevatītiādi. Evañcasati, yaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa sammohagedhamadappamādā uppajjanti. Taṃ na sevitabbaṃ. Itaraṃ sevitabbanti dassitaṃ hotīti.

ក្នុងពាក្យថា «Pātimokkhaṃ» នេះ ពាក្យថា «Pati» លោកហៅថា ធំ ឬប្រធាន។ ពាក្យថា «Mukhaṃ» គឺ ហេតុជាឫសគល់។ ធម៌នោះជាប្រធានផង ជាឫសគល់ផង ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាតិមុខៈ។ លោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «Taṃ hi» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា បាតិមុខៈ នោះឯង គឺ បាតិមោក្ខ។ សីលជាលោកិយទាំងអស់ គឺចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ក្នុងកណ្តាលនៃសីលទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Jeṭṭhakattā» (ព្រោះភាពជាធំ) គឺ ព្រោះភាពជាសីលដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «Tameva» គឺ វិន័យបញ្ញត្តិសីលនោះឯង។ ពាក្យថា «Yesaṃ dhammānaṃ» (នៃធម៌ទាំងឡាយណា) គឺ នៃធម៌ទាំងឡាយមានឧទ្ធច្ចៈ និងមុដ្ឋសច្ចៈជាដើម។ ពាក្យថា «Vipphanditāni nāma» (ដែលឈ្មោះថា ញាប់ញ័រ) សេចក្តីថា ដែលឈ្មោះថា រាយមាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Lolāni nāma» (ដែលឈ្មោះថា ឃ្លាន ឬរវើរវាយ)។ ពាក្យថា «Tadanubandhā» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមនោះ) គឺ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមការញាប់ញ័រទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Buddhappaṭikuṭṭhehi» (ដោយធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់តិះដៀល) គឺ ដែលព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ទ្រង់ហាមឃាត់ ទ្រង់រារាំង។ ពាក្យថា «Micchāpayogehi» (ដោយការប្រកបខុស) គឺ ដោយកុលទូសនកម្ម ៨ ប្រការផង និងអនេសនកម្ម ២១ ប្រការផង។ ពាក្យថា «Tividhakuhanavatthūhi» (ដោយវត្ថុជាគ្រឿងកុហក ៣ ប្រការ) គឺ ដោយវត្ថុជាគ្រឿងកុហក ៣ ប្រការនេះ គឺ ការប្រើប្រាស់បច្ច័យ ១ ការនិយាយបញ្ជោរ ១ និងការតម្កល់ឥរិយាបថ ១។ សេចក្តីថា ដោយវិធីធ្វើការអស្ចារ្យ ៣ ប្រការ។ ស្អាតវិសេស ឈ្មោះថា បរិសុទ្ធិ។ បរិសុទ្ធិ នោះឯង គឺ បារិសុទ្ធិ។ ពាក្យថា «Sammohassa» (នៃសេចក្តីវង្វេង) គឺ នៃការវង្វេងក្នុងធាតុមនសិការជាដើម។ ពាក្យថា «Gedhassa» (នៃសេចក្តីលោភលន់) គឺ នៃសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំង នៃសេចក្តីជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ ព្រោះតែសេចក្តីវង្វេងនោះឯង ដូចជាក្អែកដែលក្រឡេកមើលបាយដែលគេដាក់ចុះ។ ពាក្យថា «Madassa» (នៃសេចក្តីស្រវឹង) គឺ នៃមានៈនិងសេចក្តីស្រវឹងដែលមានលាភសក្ការៈជាដើមជាឫសគល់។ ពាក្យថា «Pamādassa» (នៃសេចក្តីប្រមាទ) គឺ នៃសេចក្តីប្រមាទ គឺការភ្លេចស្មារតីក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ អ្វីដែលហៅថា ព្រំដែននៃប្រយោជន៍នោះៗ ដូចជាក្នុងចីវរបច្ច័យ មានព្រំដែននៃប្រយោជន៍គឺការកម្ចាត់ត្រជាក់ជាដើម។ ពាក្យថា «Mariyādo» (ព្រំដែន) គឺ ភាគកំណត់នៃប្រយោជន៍របស់ចីវរ មានការកម្ចាត់ត្រជាក់ជាដើម ដែលសម្តែងដោយបទថា «Yāvadeva» (គ្រាន់តែដើម្បី)។ ហើយព្រំដែននោះ ត្រូវបានតម្កល់ទុកដើម្បីកុំឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកដែលមានទោស មានសេចក្តីវង្វេងជាដើម ក្នុងចីវរបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីលះបង់សេចក្តីវង្វេង សេចក្តីជាប់ជំពាក់ សេចក្តីស្រវឹង និងសេចក្តីប្រមាទ»។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបិណ្ឌបាតបច្ច័យជាដើមដែរ។ ដោយពាក្យនេះ សេចក្តីនេះត្រូវបានបង្ហាញក្នុងបាលីបច្ចវេក្ខណៈទាំងឡាយ។ ក្នុងបាលីទាំងនោះ ភិក្ខុប្រើប្រាស់ចីវរ គ្រាន់តែដើម្បីកម្ចាត់ត្រជាក់ កម្ចាត់ក្តៅជាដើម គឺប្រើប្រាស់គ្រាន់តែដើម្បីកម្ចាត់ត្រជាក់ប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនប្រើប្រាស់ដើម្បីសេចក្តីវង្វេង ដើម្បីសេចក្តីជាប់ជំពាក់ ដើម្បីសេចក្តីស្រវឹង ដើម្បីសេចក្តីប្រមាទ ក្រៅពីនោះឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ ចីវរណាដែលកាលភិក្ខុប្រើប្រាស់ហើយ តែងធ្វើឱ្យសេចក្តីវង្វេង សេចក្តីជាប់ជំពាក់ សេចក្តីស្រវឹង និងសេចក្តីប្រមាទកើតឡើង ចីវរនោះមិនគួរប្រើប្រាស់ឡើយ ចីវរក្រៅពីនោះ ទើបគួរប្រើប្រាស់ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញទុក។


‘‘Paccattasabhāvo’’ti paccekasabhāvo. ‘‘Kāriyasaṅkhātaṃ’’ti kātabbaṃ abhinipphādetabbanti kāriyaṃ. Āsannapphalaṃ. Tenāha ‘‘aggissadhūmoviyā’’ti. Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma aggikārako viya. Pajjati gacchati pavattati phalaṃ etenāti padaṃ. Tiṭṭhati phalaṃ etthāti ṭhānaṃ. Ubhayaṃpi kāraṇa pariyāyo eva. Tena atissayatthopi sijjhatīti āha ‘‘āsannakāraṇaṃ’’ti. ‘‘Saddhiṃ saññā citta vipallāsehī’’ti diṭṭhisampayuttehīti adhippāyo. Diṭṭhivippayuttā pana saññā citta vipallāsā vikkhambhituṃ sakkotīti na vattabbā. ‘‘Sāsana dhamme’’ti anattalakkhaṇa suttantādike suññata dhammappaṭisaṃyutte desanādhamme. ‘‘Diṭṭhivipallāso vikkhambhito’’ti tādisaṃ dhammadesanaṃ sutvā desake satthari ca desite dhamme ca saddhaṃ paṭilabhitvā saccameva bhagavā āha, ahaṃ pana etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā,ti gaṇhāmi, micchāvatāyaṃ mamagāhoti evaṃ vikkhambhito hoti. Tato paṭṭhāya eso me attāti vadantopi diṭṭhisampayuttacittena na vadati. Diṭṭhivippayuttacittena eva vadatīti adhippāyo. Idampana daḷhaggāha vikkhambhanamattaṃ eva[Pg.295]. Na attadassana vikkhambhanaṃ. Taṃ pana dhammavavatthānaññāṇe siddhe eva sijjhatītipi vadanti. Catunnaṃ āhārānaṃ vasena catudhā nāmarūpaṃ pariggahetabbameva. Kasmā, cattāro āhāre pariggahetvā tesveva lakkhaṇattayaṃ samanupassantassa ante lokuttaraññāṇadassanappaṭilābhakiccassa siddhattāti adhippāyo. Pañcadhātiādīsu esanayo. Ādikammikānaṃ avisayo, visuṃ visuṃ lakkhaṇa rasādīhi pariggahetuṃ asakkuṇeyyattā. Pariggahaṇe sakkontassapi vipassanā kamme visuṃ visuṃ passituṃ asakkuṇeyyattā ca. Tathāhi vakkhati ‘‘kalāpavasena saṃkhipitvā’’ti. ‘‘Aññassa kassacī’’ti attajīvādikassa. So karoti kusalākusalaṃ kammaṃ. So paṭisaṃvedeti bhavantaraṃ patvā tabbipākaṃ. Saṃsarati bhavato bhavaṃ. Sandhāvati kammavegena khitto. Suddhe nāme eva vā rūpe eva vā īhābyāpārānaṃ abhāvadassanatoti yojanā. Puggalasattānaṃ kriyāyoti saññitāti viggaho. ‘‘Attāti pavattā diṭṭhī’’ti kāraka diṭṭhi. ‘‘Tadatthā bhinivesavasenā’’ti satto, puggalo, tiādi vohārassa sabbhāvato tassa atthabhūto sattapuggalādikopi sabhāvato atthiyeva. No natthīti evaṃ daḷhaṃ hadaye sannidhānakaraṇa vasena. ‘‘Atidhāvanañcā’’ti vohāra paññattimatte aṭṭhatvā taṃ atikkamitvā pañcakkhandhe sattādibhāvena gahaṇañcāti adhippāyo.

ពាក្យថា «Paccattasabhāvo» (សភាវៈដោយឡែកៗខ្លួន) គឺ សភាវៈផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា «Kāriyasaṅkhātaṃ» (ដែលពោលគឺការិយៈ) គឺ អ្វីដែលត្រូវធ្វើ អ្វីដែលត្រូវបង្កើតឡើង ឈ្មោះថា ការិយៈ។ ផលដ៏ជិតដិត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដូចជាផ្សែងនៃភ្លើង»។ ហេតុជិតដិត ឈ្មោះថា បទដ្ឋាន ដូចជាអ្នកធ្វើភ្លើងដូច្នោះ។ ផលតែងដល់ តែងទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា បទ។ ផលតែងតាំងនៅក្នុហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឋានៈ។ ពាក្យទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃហេតុដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែអត្ថដ៏ក្រៃលែងក៏សម្រេចបានដែរ លោកទើបពោលថា «ហេតុជិតដិត»។ ពាក្យថា «Saddhiṃ saññā citta vipallāsehi» (រួមជាមួយសញ្ញាវិបល្លាស និងចិត្តវិបល្លាស) សេចក្តីថា ដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិ។ ប៉ុន្តែ មិនគួរពោលថា សញ្ញាវិបល្លាស និងចិត្តវិបល្លាសដែលវិប្បយុត្តចាកទិដ្ឋិ មិនអាចសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) បាននោះឡើយ។ ពាក្យថា «Sāsana dhamme» (ក្នុងសាសនធម៌) គឺ ក្នុងទេសនាធម៌ដែលប្រកបដោយសុញ្ញតធម៌ មានអនត្តលក្ខណសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា «Diṭṭhivipallāso vikkhambhito» (ទិដ្ឋិវិបល្លាសត្រូវបានសង្កត់សង្កិន) គឺ កាលបើបានស្តាប់ធម៌ទេសនាបែបនោះហើយ ក៏បានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសាស្តាជាអ្នកសម្តែង និងក្នុងធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ក៏យល់ឃើញថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងពិតមែនហើយ ចំណែកឯខ្ញុំបែរជាកាន់យកថា នេះជារបស់ខ្ញុំ នេះជាខ្ញុំ នេះជាអត្តារបស់ខ្ញុំទៅវិញ ការកាន់យករបស់ខ្ញុំនេះ ពិតជាខុសឆ្គងណាស់ហ្ន៎» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ត្រូវបានសង្កត់សង្កិនហើយ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក សូម្បីតែពោលថា «នេះជាអត្តារបស់ខ្ញុំ» ក៏មិនពោលដោយចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិឡើយ។ សេចក្តីថា តែងពោលដោយចិត្តដែលវិប្បយុត្តចាកទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ នេះគ្រាន់តែជាការសង្កត់សង្កិនការប្រកាន់មាំប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនជាការសង្កត់សង្កិនអត្តទស្សនៈឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា ការសង្កត់សង្កិនអត្តទស្សនៈនោះ តែងសម្រេចបាន លុះត្រាតែធម្មវវត្ថានញាណសម្រេចហើយប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីកំណត់កាន់យកនាមរូបដោយចំណែក ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃអាហារទាំង ៤ យ៉ាងពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើកំណត់កាន់យកអាហារទាំង ៤ ហើយ ពិចារណាឃើញនូវលក្ខណៈទាំង ៣ ក្នុងអាហារទាំងនោះឯង កិច្ចនៃការបាននូវលោកុត្តរញាណទស្សនៈក្នុងទីបំផុត តែងសម្រេចបាន នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងចំណែក ៥ យ៉ាងជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ នេះមិនមែនជាវិស័យរបស់អាទិកម្មិកបុគ្គលឡើយ ព្រោះមិនអាចកំណត់កាន់យកដោយលក្ខណៈ និងរសជាដើមផ្សេងៗគ្នាបាន។ និងព្រោះសូម្បីតែអាចកំណត់កាន់យកបាន ក៏មិនអាចមើលឃើញផ្សេងៗគ្នាបានក្នុងវិបស្សនាកម្មដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកនឹងពោលខាងមុខថា «សង្ខេបទុកដោយអំណាចនៃកលាបៈ»។ ពាក្យថា «Aññassa kassaci» (របស់នរណាម្នាក់ផ្សេងទៀត) គឺ របស់អត្តៈ និងជីវៈជាដើម។ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម។ បុគ្គលនោះ លុះទៅកាន់ភពផ្សេងហើយ តែងសោយផលនៃកម្មនោះ។ តែងអន្ទោលទៅពីភពមួយទៅភពមួយ។ តែងអន្ទោលទៅព្រោះត្រូវកម្លាំងកម្មបញ្ជូនទៅ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ព្រោះតែឃើញភាពមិនមាននៃសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងនាមសុទ្ធ ឬក្នុងរូបសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ។ វិគ្រោះថា សេចក្តីសំគាល់ថាជាកិរិយារបស់បុគ្គលនិងសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បុគ្គលសត្តកិរិយា។ ពាក្យថា «Attāti pavattā diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថាជាអត្តៈ) គឺ ការកទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Tadatthābhinivesavasena» (ដោយអំណាចនៃការចូលទៅប្រកាន់មាំនូវអត្ថនោះ) គឺ ដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុកយ៉ាងមាំក្នុងចិត្តថា កាលបើមានវោហារថា សត្វ បុគ្គល ជាដើមហើយ សត្វនិងបុគ្គលជាដើមដែលជាអត្ថនៃវោហារនោះ ក៏មានពិតប្រាកដដោយសភាវៈដែរ មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ គឺដោយអំណាចនៃការធ្វើការតម្កល់ទុកយ៉ាងមាំក្នុងចិត្តថា មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «Atidhāvanañca» (និងការរត់ហួសទៅ) សេចក្តីថា ការមិនឈប់ត្រឹមវោហារបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះទេ គឺរត់ហួសវោហារនោះទៅ ហើយកាន់យកខន្ធទាំងប្រាំដោយភាពជាសត្វជាដើម។


‘‘Kammacittotukāhāravasenā’’ti ettha kakāro sandhi vasena āgamo. Kammavasena cittavasena utuvasena āhāravasenāti attho. Anurūpānaṃ paccayānaṃ sāmaggīti viggaho. ‘‘Aññathā pavattiyā’’ti aññena pakārena pavattanassa. ‘‘Hetusambhārapaccayehī’’ti hetupaccaya sambhārapaccayehi. Janaka paccayā hetupaccayā nāma. Parivārapaccayā sambhārapaccayā nāma. ‘‘Kammappavattiyā’’ti kammappavattito. ‘‘Vipākappavattiyā’’ti vipākappavattito. Ekassa sattassa anamatagge saṃsāre saṃsarantassa rūpakāyopi atthi nāmakāyopi atthi. Tato añño kocisabhāvo [Pg.296] nāma natthi. Dve ca kāyā pañcavokāre saṃsarantassa ekato pavattanti. Asaññasatte saṃsarantassa rūpakāyo eva pavattati. So eva tattha ekosattoti saṅkhyaṃ gacchati. Arūpe saṃsarantassa nāma kāyo eva pavattati. So eva tattha eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati. ‘‘Saṅkhyaṃ gacchatī’’ti ca paññattimattaṃ gacchatīti adhippāyo. Tesu ca kāyesu rūpakāye cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantara paccayatā nāma natthi. Ekamekasmiṃ bhave ekameko hutvā cutikāle bhijjati. Rūpasantati chijjati. Paṭisandhirūpena saha paccaya paccayuppannatā pabandho nappavattati. Nāma kāye pana cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantarapaccayatā atthi. Cutikālepi nāmasantati na chijjati. Paṭisandhi nāmena saha paccaya paccayuppannatā pabandho pavattatiyeva. Tattha paṭiccasamuppāda kusalo bhikkhu paṭiccasamuppādaññāṇe ṭhatvā ekasmiṃbhave ekassa sattassa pavattiṃ passanto sattaṃ nāma na passati. Puggalaṃ nāma na passati. Ahantipi na passati. Parotipi na passati. Ahaṃ atītesu bhavesu ahosintipi na passati. Imasmiṃbhave asmītipi na passati. Anāgatesu bhavissāmītipi na passati. Atha kho avijjā paccayā saṅkhārā pavattanti. Saṅkhāra paccayā bhavantare viññāṇaṃ pavattatītiādinā nayena nāmarūpa dhammānaṃ hetuphala paramparāvasena avicchedappavattimeva passati. Ekasmiṃbhave pavattiṃ passante sati, anamataggesaṃsāre anantesu bhavesu tassa sattassa pavatti diṭṭhā eva hoti tatthapi evameva, tatthapi evamevāti. Tadā tassa soḷasavidhā kaṅkhā pahīyatīti imamatthaṃ ‘‘dassento anamatagge saṃsāre’’tiādimāha. Tattha katamā soḷasavidhā kaṅkhāti. Ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ. Na nu kho ahosiṃ. Kiṃ nu kho ahosiṃ. Kathaṃ nu kho ahosiṃ. Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānanti evaṃ pubbante pañcavidhā kaṅkhāvuttā. Bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ. Na nu kho bhavissāmi. Kiṃ nu kho bhavissāmi. Kathaṃ nu kho bhavissāmi. Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānanti evaṃ aparante pañcavidhā kaṅkhā vuttā[Pg.297]. Ahaṃ nu kho smi. No nu kho smi. Kinnu kho smi. Kathaṃ nu kho smi. Ahaṃ nu kho satto kuto āgato. So kuhiṃ gāmī bhavissāmīti evaṃ paccuppanne chabbidhā kaṅkhā vuttā. Imā soḷasavidhā kaṅkhāti. Tattha ahosiṃ nu kho, na nu kho ahosinti iminā padadvayena atītakāle attano atthi natthibhāve kaṅkhati. Sace atthi, kiṃ nu kho ahosinti kaṅkhati. Kenaci hetunā paccayena vā ahosiṃ. Kenaci iddhimantena vā nimmito ahosiṃ. Ahetu apaccayā vā animmito vā sayaṃjāto ahosinti attho. Yadi tesupakāresu aññatarena ahosiṃ. Kathaṃ nu kho ahosiṃ. Apādakovā ahosiṃ. Dvipādako vā. Catuppādakovā. Bahuppādakovā. Rūpīvā. Arūpīvā. Saññīvā. Asaññīvā iccādi. Atha tesu apādakādīsu aññataro ahaṃ ahosiṃ. Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ. Pathamabhave kiṃ hutvā dutīya bhavādīsu kiṃ ahosinti idaṃ bhavaparamparāvasena vuttaṃ. Esanayo aparantepi. Paccuppanne ‘‘ahaṃ nu kho smi, no nu kho smī’’ti yathā khuddakavatthu vibhaṅge aṭṭhasatataṇhāvicaritesu. Satasmīti hoti. Sītasmīti hotīti vuttaṃ. Tattha ‘‘satasmī’’ti ahaṃ sassato vā bhavāmi. ‘‘Sītasmī’’ti ahaṃ ucchinnovā bhavāmīti attho. Yathā ca. Atthīti kho eko anto. Natthīti kho dutīyo antoti vuttaṃ. Tattha ‘‘atthī’’ti attānāma bhavābhavesu niccakālaṃ atthi. ‘‘Natthī’’ti tathā natthi, ucchijjati. Na hoti parammaraṇāti attho. Tathā idhāpi ahaṃ nu kho smi. No nu kho smīti kaṅkhati. Tattha ‘‘ahaṃ nu khosmī’’ti ayaṃ ahaṃ nāma bhavābhavesu niccakālaṃ asmi nu kho, mama attānāma sassato hutvā sabbakālaṃ atthi nu khoti vuttaṃ hoti. ‘‘No nu kho smī’’ti tathā no asmi nu kho. Mama attā tathā natthi nu khoti attho. Ettha ca ‘‘bhavābhavesū’’ti pavattepi paccuppanne vattamānaṃ attānaṃ gahetvā pavattā paccuppanne saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kiṃ nu kho smī’’ti ahaṃ nāma santo jāto kiṃ nu kho asmi. Kenaci hetunā paccayena vā asmi nu kho. Kenaci iddhimantena vā nimmito bhavāmi nu kho. Udāhu ahetu apaccayā vā [Pg.298] kenaci animmito vā sayaṃ nu kho bhavāmi nu khoti attho. ‘‘Kathaṃ nu kho smī’’ti ettha pana apadādīhi ayojetvā ahaṃ nu kho kiṃ gotto bhavāmi. Gotamagotto vā vāseṭṭha gotto vā tiādinā yojetabbaṃ. Ādi kappakāle tāni gottāni etarahi sambhedaṃ gacchanti. Tasmā tesu kaṅkhanto kaṅkhatiyeva. ‘‘Ahaṃ kuto āgato’’ti ahaṃ atīte kutobhavato āgato asmi. ‘‘Sokuhiṃgāmī bhavissāmī’’ti so ahaṃ āyatiṃ bhave kuhiṃ gāmiko bhavissāmīti kaṅkhati. ‘‘Kaṅkhāya atikkamo’’ti so bhikkhu paṭiccasamuppāde avijjādikaṃ atītahetu pañcakaṃ passanto tasmiṃbhave sabbaṃpi paṭiccasamuppādaṃ passatiyeva. Evaṃ passanto na tattha ahaṃ nāma koci atthi, yaṃ paṭicca atīta visayā pañcavidhā kaṅkhā uppajjati. Dhamma mattameva tattha atthīti evaṃ atīte kaṅkhā vatthussa abhāvadassanena pañcavidhāya kaṅkhāya atikkamo hoti. Nanu tathā passantassapi kathaṃ nu kho smi, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu khoti ayaṃ kaṅkhā atthiyeva. Tathā passantopi hi vinā pubbenivāsaññāṇena atīte bhave ahaṃ dvipādako ahosintivā catuppādako ahosinti vā tato cuto asukabhave uppannoti vā na jānāti na passatīti. Vuccate. Sā pana kaṅkhā dhamma mattappavatti dassanato paṭṭhāya antarāyika kaṅkhā na hoti. Vicikicchā paṭirūpikā eva. Sā hi ariyānaṃpi labbhati yevāti. Tathā anāgate phalapañcakaṃ passanto aparante pañcavidhaṃ kaṅkhaṃ atikkamati. Paccuppanne phalapañcakañca hetupañcakañca passanto paccuppanne kaṅkhā chakkaṃ atikkamati. Sesaṃ sabbaṃ pubbante vuttanayamevāti. Aṭṭhavidhāya kaṅkhāya atikkamane pana paṭiccasamuppādaṃ anulomappaṭilomaṃ passanto desanā dhamme ca lokuttara dhammesu ca kaṅkhaṃ atikkamati. Dhamme kaṅkhātikkamanena saheva desente satthari ca, yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne saṅghe ca, tīsu sikkhāsu ca, yathāvutte pubbante ca, aparante ca, pubbantā parantesu ca, paṭiccasamuppādena saha paṭiccasamuppannesu dhammesu ca sabbaṃ kaṅkhaṃ atikkamatiyeva. Tenāha ‘‘sabhāva [Pg.299] dhammappavattiyā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘sabhāvadhammappavattiyā cā’’ti paccayaparamparāvasena sabhāvadhammānaṃ paramparappavattiyā ca. Dhammasu dhammatā nāma desanā dhammassa svākkhātatādibhāvena sundara dhammatā. Anavajjadhammatā. Buddhasubuddhatā nāma taṃ dhammaṃ desentassa buddhassa sabbaññubuddhatā.

ពាក្យថា «Kammacittotukāhāravasenā» ក្នុងពាក្យនោះ អក្សរ ក (កការៈ) ជាតួអាគមដោយអំណាចនៃសន្ធិ។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដោយអំណាចនៃកម្ម ដោយអំណាចនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃឧតុ ដោយអំណាចនៃអាហារ។ ការប្រជុំព្រមគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយដ៏សមគួរ ឈ្មោះថា សាមគ្គី នេះជាវិគ្គហៈ។ ពាក្យថា «Aññathā pavattiyā» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការដទៃ។ ពាក្យថា «Hetusambhārapaccayehī» បានដល់ ដោយហេតុបច្ច័យ និងសម្ភារបច្ច័យ។ បច្ច័យដែលជាអ្នកបង្កើត (ជនកបច្ច័យ) ឈ្មោះថា ហេតុបច្ច័យ។ បច្ច័យដែលជាបរិវារ (បរិវារបច្ច័យ) ឈ្មោះថា សម្ភារបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Kammappavattiyā» គឺអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្ម។ ពាក្យថា «Vipākappavattiyā» គឺអំពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាក។ កាលបើបុគ្គលម្នាក់អន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត (អនមតគ្គសង្សារ) រូបកាយក៏មាន នាមកាយក៏មាន។ ក្រៅពីកាយទាំងពីរនោះ សភាវៈដទៃណាមួយ ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ កាយទាំងពីរនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា សម្រាប់សត្វដែលអន្ទោលទៅក្នុងបញ្ចវោការភព។ សម្រាប់សត្វដែលអន្ទោលទៅក្នុងអសញ្ញសត្វភព មានតែរូបកាយប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ រូបកាយនោះឯង ក្នុងភពនោះ រាប់ថាជាសត្វមួយ។ សម្រាប់សត្វដែលអន្ទោលទៅក្នុងអរូបភព មានតែនាមកាយប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ នាមកាយនោះឯង ក្នុងភពនោះ រាប់ថាជាសត្វមួយ។ ពាក្យថា «Saṅkhyaṃ gacchati» មានអធិប្បាយថា ដល់នូវការបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកាយទាំងពីរនោះ ក្នុងរូបកាយ មិនមានសភាវៈដែលហៅថា អនន្តរបច្ច័យ ដល់គ្នានិងគ្នា នៃចុតិ និងបដិសន្ធិឡើយ។ ក្នុងភពនីមួយៗ រូបកាយកើតឡើងតែមួយៗ ហើយរមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈចុតិ។ រូបសន្តតិរមែងដាច់ទៅ។ ខ្សែតំណនៃភាពជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន ជាមួយរូបបដិសន្ធិ មិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងនាមកាយវិញ អនន្តរបច្ច័យដល់គ្នានិងគ្នា នៃចុតិ និងបដិសន្ធិ តែងមាន។ សូម្បីក្នុងខណៈចុតិ នាមសន្តតិក៏មិនដាច់ដែរ។ ខ្សែតំណនៃភាពជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន ជាមួយនាមបដិសន្ធិ តែងតែប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ច។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ ស្ថិតនៅក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទញាណ កាលបើឃើញការប្រព្រឹត្តទៅនៃសត្វម្នាក់ក្នុងភពមួយ តែងមិនឃើញសត្វឡើយ មិនឃើញបុគ្គលឡើយ មិនឃើញថា «ខ្លួនយើង» ឡើយ មិនឃើញថា «អ្នកដទៃ» ឡើយ មិនឃើញថា «យើងបានកើតមានហើយក្នុងភពទាំងឡាយជាអតីត» ឡើយ មិនឃើញថា «យើងមាននៅក្នុងភពនេះ» ឡើយ មិនឃើញថា «យើងនឹងមានក្នុងភពទាំងឡាយជាអនាគត» ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុនោះតែងឃើញការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ ដោយអំណាចនៃលំដាប់ហេតុនិងផល នៃធម៌គឺនាមនិងរូប ដោយន័យជាដើមថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតឡើង ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ វិញ្ញាណក្នុងភពដទៃទើបកើតឡើង»។ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភពមួយ ត្រូវបានឃើញច្បាស់ហើយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសត្វនោះ ក្នុងភពទាំងឡាយដែលមិនមានទីបំផុត ក្នុងអនមតគ្គសង្សារ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានឃើញច្បាស់ហើយដែរថា «ក្នុងភពនោះក៏យ៉ាងនេះដែរ ក្នុងភពនោះក៏យ៉ាងនេះដែរ»។ ក្នុងកាលនោះ កង្ខា (សេចក្តីសង្ស័យ) ១៦ ប្រការ របស់ភិក្ខុនោះ តែងត្រូវបានលះបង់។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dassento anamatagge saṃsāre» (កាលបង្ហាញនូវសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត)។ ក្នុងកង្ខាទាំងនោះ តើកង្ខា ១៦ ប្រការនោះ ដូចម្តេចខ្លះ? គឺ «ក្នុងកាលជាអតីត យើងបានកើតមានហើយឬហ្ន៎? យើងមិនបានកើតមានទេឬហ្ន៎? តើយើងបានកើតជាអ្វីហ្ន៎? តើយើងបានកើតយ៉ាងណាទៅហ្ន៎? យើងបានកើតជាអ្វី ហើយបានកើតជាអ្វីទៀតក្នុងកាលជាអតីតហ្ន៎?» នេះជាកង្ខា ៥ ប្រការ ក្នុងចំណែកអតីត (បុព្វន្តៈ) ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ «ក្នុងកាលជាអនាគត យើងនឹងកើតមានឬហ្ន៎? យើងនឹងមិនកើតមានទេឬហ្ន៎? តើយើងនឹងកើតជាអ្វីហ្ន៎? តើយើងនឹងកើតយ៉ាងណាទៅហ្ន៎? យើងនឹងកើតជាអ្វី ហើយនឹងកើតជាអ្វីតទៅទៀតក្នុងកាលជាអនាគតហ្ន៎?» នេះជាកង្ខា ៥ ប្រការ ក្នុងចំណែកអនាគត (អបរន្តៈ) ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ «យើងមានស្រាប់ឬហ្ន៎? យើងមិនមានទេឬហ្ន៎? តើយើងជាអ្វីហ្ន៎? តើយើងជាយ៉ាងណាទៅហ្ន៎? សត្វនេះ (គឺខ្លួនយើងនេះ) មកពីណា? សត្វនោះនឹងទៅកាន់ទីណា?» នេះជាកង្ខា ៦ ប្រការ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ ទាំងនេះជាកង្ខា ១៦ ប្រការ។ ក្នុងកង្ខាទាំងនោះ ដោយបទទាំងពីរថា «Ahosiṃ nu kho» (យើងបានកើតមានហើយឬហ្ន៎) និង «na nu kho ahosiṃ» (យើងមិនបានកើតមានទេឬហ្ន៎) គឺសង្ស័យលើភាពមាន ឬមិនមាននៃខ្លួន ក្នុងកាលជាអតីត។ បើមាន តើសង្ស័យថា «តើយើងបានកើតជាអ្វីហ្ន៎?»។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា តើយើងកើតឡើងដោយហេតុ ឬបច្ច័យណាមួយ? ឬមួយក៏យើងត្រូវបានអ្នកមានឫទ្ធិណាមួយនិម្មិតឡើង? ឬក៏យើងកើតឡើងឯងៗ ដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ និងគ្មានអ្នកណានិម្មិតឡើយ? ប្រសិនបើកើតឡើងដោយប្រការណាមួយក្នុងប្រការទាំងនោះ តើយើងកើតឡើងយ៉ាងណាទៅហ្ន៎? តើយើងជាសត្វគ្មានជើងឬ? ឬជាសត្វមានជើងពីរ? ឬជាសត្វមានជើងបួន? ឬជាសត្វមានជើងច្រើន? ឬជាសត្វមានរូប? ឬជាសត្វគ្មានរូប? ឬជាសត្វមានសញ្ញា? ឬជាសត្វគ្មានសញ្ញា? ជាដើម។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើយើងជាសត្វណាមួយក្នុងចំណោមសត្វគ្មានជើងជាដើមទាំងនោះ តើយើងបានកើតជាអ្វី ហើយបានកើតជាអ្វីទៀត? ពោលគឺ ក្នុងភពទីមួយបានកើតជាអ្វី ហើយក្នុងភពទីពីរជាដើមបានកើតជាអ្វីទៀត? នេះព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃលំដាប់ភព។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងចំណែកអនាគត (អបរន្តៈ) ដូចគ្នាដែរ។ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ពាក្យថា «Ahaṃ nu kho smi, no nu kho smī» (យើងមានស្រាប់ឬហ្ន៎ យើងមិនមានទេឬហ្ន៎) ដូចដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ ក្នុងតណ្ហាវិចរិត ១០៨ ថា «Satasmīti hoti» (យើងជាសត្វទៀង) «Sītasmīti hotī» (យើងជាសត្វដាច់សូន្យ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «satasmī» មានន័យថា យើងជាសត្វទៀងទាត់ (សស្សតៈ)។ ពាក្យថា «sītasmī» មានន័យថា យើងជាសត្វដាច់សូន្យ (ឧច្ឆេទៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចដែលព្រះអង្គសម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពាក្យថា មាន នេះជាចំណែកខាងចុងទីមួយ។ ពាក្យថា មិនមាន នេះជាចំណែកខាងចុងទីពីរ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «មាន» មានន័យថា អត្តា (ខ្លួន) តែងមានជានិច្ចក្នុងភពតូចភពធំ។ ពាក្យថា «មិនមាន» មានន័យថា អត្តានោះមិនមានយ៉ាងនោះទេ គឺរមែងដាច់សូន្យ មិនមានទៀតឡើយបន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ។ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ បុគ្គលតែងសង្ស័យថា «យើងមានស្រាប់ឬហ្ន៎? យើងមិនមានទេឬហ្ន៎?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ahaṃ nu khosmī» គឺពោលថា «ខ្លួនយើងនេះ តែងមានជានិច្ចក្នុងភពតូចភពធំឬហ្ន៎? អត្តារបស់យើងជាសភាវៈទៀងទាត់ មានគ្រប់ពេលវេលាឬហ្ន៎?»។ ពាក្យថា «No nu kho smī» មានន័យថា «យើងមិនមានយ៉ាងនោះទេឬហ្ន៎? អត្តារបស់យើងមិនមានយ៉ាងនោះទេឬហ្ន៎?»។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «bhavābhavesū» (ក្នុងភពតូចភពធំ) គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងបច្ចុប្បន្នដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ដោយការប្រកាន់យកនូវអត្តាដែលកំពុងមានពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «Kiṃ nu kho smī» មានន័យថា «ខ្លួនយើងដែលកំពុងមាន កំពុងកើតឡើងនេះ តើជាអ្វីហ្ន៎? យើងមានឡើងដោយហេតុ ឬបច្ច័យណាមួយឬហ្ន៎? ឬមួយក៏យើងត្រូវបានអ្នកមានឫទ្ធិណាមួយនិម្មិតឡើង? ឬក៏យើងកើតឡើងឯងៗ ដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ និងគ្មានអ្នកណានិម្មិតឡើយ?»។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា «Kathaṃ nu kho smī» នេះ មិនត្រូវផ្សំជាមួយពាក្យថា គ្មានជើង ជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវផ្សំយ៉ាងនេះថា «តើយើងមានគោត្រអ្វីហ្ន៎? ជាគោតមគោត្រ ឬវាសេដ្ឋគោត្រជាដើម?»។ គោត្រទាំងឡាយនោះ តាំងពីកាលដើមកប្ប រមែងច្រឡូកច្រឡំគ្នារហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ហេតុនោះ កាលបើបុគ្គលសង្ស័យក្នុងគោត្រទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាសង្ស័យពិតមែន។ ពាក្យថា «Ahaṃ kuto āgato» គឺ «តើយើងមកពីភពណា ក្នុងកាលជាអតីត?»។ ពាក្យថា «Sokuhiṃgāmī bhavissāmī» គឺបុគ្គលសង្ស័យថា «តើយើងនោះ នឹងទៅកើតក្នុងភពណា ក្នុងកាលខាងមុខ?»។ ពាក្យថា «Kaṅkhāya atikkamo» (ការកន្លងផុតនូវសេចក្តីសង្ស័យ) គឺភិក្ខុនោះ កាលបើឃើញធម៌ ៥ ប្រការ មានអវិជ្ជាជាដើម ដែលជាហេតុក្នុងអតីត ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ ឈ្មោះថា តែងឃើញនូវបដិច្ចសមុប្បាទទាំងអស់ក្នុងភពនោះឯង។ កាលបើឃើញយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនោះ មិនមានអ្វីដែលហៅថា «យើង» ឡើយ ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតកង្ខា ៥ ប្រការ មានអតីតជាអារម្មណ៍។ ក្នុងទីនោះ មានតែធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើឃើញនូវភាពមិនមាននៃវត្ថុជាទីតាំងនៃកង្ខាក្នុងអតីតយ៉ាងនេះ ការកន្លងផុតនូវកង្ខា ៥ ប្រការ ក៏រមែងមាន។ សួរថា៖ ចុះចំពោះបុគ្គលដែលឃើញយ៉ាងនោះ តើមិនមានសេចក្តីសង្ស័យថា «តើយើងជាយ៉ាងណាទៅហ្ន៎? យើងបានកើតជាអ្វី ហើយបានកើតជាអ្វីទៀតហ្ន៎?» ទេឬ? ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលដែលឃើញយ៉ាងនោះ កាលបើគ្មានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ក៏រមែងមិនដឹង មិនឃើញថា «ក្នុងភពជាអតីត យើងជាសត្វមានជើងពីរ ឬជាសត្វមានជើងបួន ឬច្យុតពីភពនោះហើយ ទៅកើតក្នុងភពឯណោះ» ឡើយ? ឆ្លើយថា៖ ពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ កង្ខានោះ ចាប់តាំងពីការឃើញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌សុទ្ធសាធទៅ មិនមែនជាកង្ខាដែលធ្វើនូវអន្តរាយ (អន្តរាយិកកង្ខា) ឡើយ។ វាគ្រាន់តែជាសភាវៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងវិចិកិច្ឆាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏នៅតែមានកង្ខាបែបនោះដែរ។ ដូច្នោះដែរ កាលបើឃើញផល ៥ ប្រការ ក្នុងអនាគត ភិក្ខុនោះរមែងកន្លងផុតនូវកង្ខា ៥ ប្រការ ក្នុងចំណែកអនាគត (អបរន្តៈ)។ កាលបើឃើញផល ៥ ប្រការ និងហេតុ ៥ ប្រការ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ភិក្ខុនោះរមែងកន្លងផុតនូវកង្ខា ៦ ប្រការ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងចំណែកអតីត (បុព្វន្តៈ) នោះឯង។ ចំណែកឯក្នុងការកន្លងផុតនូវកង្ខា ៨ ប្រការ ភិក្ខុនោះកាលបើឃើញបដិច្ចសមុប្បាទដោយអនុលោម និងបដិលោម រមែងកន្លងផុតនូវកង្ខាក្នុងទេសនាធម៌ និងក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកន្លងផុតនូវកង្ខាក្នុងធម៌ ភិក្ខុនោះរមែងកន្លងផុតនូវកង្ខាទាំងអស់ ក្នុងព្រះសាស្តាអ្នកសម្តែងធម៌ផង ក្នុងព្រះសង្ឃអ្នកប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវតាមពុទ្ធឱវាទផង ក្នុងសិក្ខាទាំងបីផង ក្នុងចំណែកអតីតដែលពោលហើយផង ក្នុងចំណែកអនាគតផង ក្នុងចំណែកទាំងអតីតនិងអនាគតផង ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យ ព្រមទាំងបដិច្ចសមុប្បាទផង ដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «sabhāva dhammappavattiyā» (ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវធម៌)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «sabhāvadhammappavattiyā ca» បានដល់ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃលំដាប់បច្ច័យ។ ពាក្យថា «Dhammasu dhammatā» (ធម្មតាក្នុងធម៌ទាំងឡាយ) បានដល់ ភាពជាធម៌ដ៏ល្អ ភាពជាធម៌មិនមានទោស ដោយភាពជាធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយជាដើម នៃទេសនាធម៌។ ពាក្យថា «Buddhasubuddhatā» (ភាពជាព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងល្អ) បានដល់ ភាពជាព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ របស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គអ្នកសម្តែងនូវធម៌នោះ។


Pariyuṭṭhitānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ vikkhambhanaṃ nāma heṭṭhā dhammavavatthāna vasena paccayapariggahavasena ca sijjhati. Vipassanā kammaṃ pana anusayabhūtānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ sallikhanatthāya karīyatīti vuttaṃ ‘‘anusaya samūhananatthañcā’’tiādi. ‘‘Tattha panā’’ti tasmiṃ paṭisambhidā magge pana. Vibhattesūti pāṭhaseso. ‘‘Yassā’’ti yogī puggalassa. ‘‘Yaṃ dūre santikevā’’ti yaṃ dūre pavattaṃ rūpaṃ vā, santike pavattaṃ rūpaṃvāti pāṭhaseso. ‘‘Tadatthassa panā’’ti sammasitadhammuddhāratthassa. ‘‘Ñāṇena daḷhaṃ gahetvā’’ti dhammavavatthānaññāṇena suṭṭhuvibhūtaṃ katvāti adhippāyo. Idāni yaṃ yaṃ daḷhaṃ gahetabbaṃ. Taṃ taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Puna daḷhaṃ gahitassa rūpassa aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sā ca kriyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Nassantī’’ti bhijjanti. Aniccataṃ gacchanti. ‘‘Vitthambhana kriyā’’ti ettha vividhena thambhanaṃ vitthambhanaṃ. Nānādisābhimukhavasena thambhanaṃ vahananti attho. ‘‘Imāsañcā’’ti catunnaṃ mahābhūtānañca. Visuṃ visunti vuttattā tāsaṃ aññamaññañca sahajātesu gahaṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ ‘‘āpādīnaṃ’’ti. Āpādīnaṃ sesamahābhūtānañcāti attho. Santatiyā sarīrāni santati sarīrāni. ‘‘Tathā tathā kappetvā’’ti rūpadhammānaṃ santati parivatti nāma abhikkamantassa evaṃ bhaveyya, paṭikkamantassa evaṃ bhaveyya, tathā samiñjantassa pasārentassātiādinā parikappetvā. ‘‘Sesakhandhesupi taṃ taṃ santati nānattaṃ’’ti vedanākkhandhe tāva kāye kāyikasukhasantati dukkhasantatīnaṃ nānattaṃ. Citte somanassa domanassa santatīnaṃ. Upekkhā santati pana avibhūtā hoti. Kappetvā gahetabbā. Yadā citte somanassa domanassāni na sandissanti, tadā idāni upekkhā me vedanā pavattatīti vā, yadā tāni sandissanti[Pg.300], tadā sā nirujjhatīti vā evaṃ takketvā sammasitabbāti vuttaṃ hoti. Saññākkhandhe rūpasaññāsaddasaññādīnaṃ vasena. Saṅkhārakkhandhe rūpasañcetanā saddasañcetanādīnaṃ vasena, nānāvitakka vicārādīnaṃ vasena, lobhālobha dosādosa mohāmohādīnaṃ vasena ca. Viññāṇakkhandhe cakkhuviññāṇādīnaṃ, kusalā kusalaviññāṇādīnañca vasena santati nānattaṃ veditabbaṃ. Vissāsaṃ karotīti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘etaṃ me’’tiādinā. Tattha tayovissāsā taṇhāvissāso, mānavissāso, diṭṭhivissāso. Tattha etaṃ mamāti taṇhāvissāso. Esohamasmīti mānavissāso. Eso me attāti diṭṭhivissāso. ‘‘Pariharatī’’ti bhavābhavesu pariggahetvā harati vahati. ‘‘Paramajjhattabhāvenā’’ti padhānaajjhattabhāvena. Ajjhattasārabhāvenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pariggahito’’ti eso me attāti diṭṭhipariggahena pariggahito. Tayo hi pariggahā taṇhā pariggaho, mānapariggaho, diṭṭhipariggahoti. Vase sabbaso vattanto nāma kevalaṃ vasāyattavuttiko eva siyā, na paccayāyattavuttikoti dassento ‘‘yathāvuttehī’’tiādimāha. Tattha ‘‘yathāvuttehī’’ti sabbasaṅgahe vuttappakārehi kammābhisaṅkharaṇādīhi. ‘‘Tathāpariggahetabbo’’ti eso me attāti evaṃ paramajjhattabhāvena pariggahetabbo. Tathā hi yo attano vasena vattati, tasmiṃ attano sāmibhāvo natthi. Yasmiñca sāmibhāvo natthi, tasmiṃ rūpādike dhamme attānaṃ sāmikaṃ katvā eso mama attāti pariggaho nāma micchā eva. Tathā yo ca khaṇika dhammo hoti, khaṇe khaṇe bhijjati, taṃ rūpādikaṃ khandhapañcakaṃ attano sāraṃ katvā tathā pariggahopi micchā eva. Ettha ca ‘‘micchā evā’’ti paramattha saccaṃ patvā micchā eva. Vipallāso evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sukhaṃ viddhaṃsetī’’ti kāyikasukhañca cetasika sukhañca viddhaṃseti. Vināseti. ‘‘Nānādukkhaṃ janetī’’ti kāyikadukkhañca cetasika dukkhañca janeti uppādeti. ‘‘Idañca rūpaṃ edisameva hotī’’ti kathaṃ hoti. Manussattabhāve ṭhitānaṃ sattānaṃ yathāpavattaṃ [Pg.301] manussa sukhaṃ viddhaṃseti, jiṇṇabhinnabhāvaṃ pāpeti, nānādukkhaṃ janeti. Sayaṃ apāyattabhāvaṃ gahetvā tesaṃ nānāapāya dukkhaṃ janeti. Tathā devattabhāve sakkattabhāve brahmattabhāve ṭhitānantiādinā vattabbaṃ. Tathā manussattabhāve ṭhitānaṃ nānāvipariṇāma kiccehi yathāpavattaṃ sukhaṃ viddhaṃseti, nānāpaccayābhisaṅkharaṇakiccehi nānādukkhaṃ janeti. Tena vuttaṃ ‘‘idañca rūpaṃ edisamevā’’ti. ‘‘Sāronāma thāmabalaviseso vuccatī’’ti etena thāmabalavisesena sampannaṃ vatthuṃpi saṅgaṇhāti. ‘‘Asārakaṭṭhenā’’ti ettha sāro eva sārakaṃ, na sārakaṃ asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘rūpaṃ pana sayaṃpi evarūpo sāro na hotī’’ti vuttaṃ. Sattānaṃ attasāro jīvasāro na hotīti attho. Natthi sāro etassāti asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘na ca evarūpena sārena yuttaṃ’’ti vuttaṃ. Attasārena jīvasārena saṃyuttaṃ hotīti attho. Tattha purimo attho rūpaṃ attato samanupassatīti idaṃ sandhāya vutto. Pacchimo rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃti imāni sandhāya vutto. Etena asārakaṭṭhenāti asārabhāvena, asārayuttabhāvena vāti ca. Anattāti etthapi na attā anattā, natthi attā etassāti vā anattāti ca dvidhā attho sijjhati. ‘‘Yañcā’’ti yañca rūpaṃ. ‘‘Pīḷetī’’ti taṃ samaṅgī puggalaṃ pīḷeti. Etena anattabhāve siddhe dukkhabhāvopi siddhoti dasseti. ‘‘Tiṇṇaṃ vayānaṃ vasena addhābhedo yojetabbo’’ti pathamavaye pavattaṃ rūpaṃ dutīyavayaṃ na pāpuṇāti, pathamavaye eva nirujjhatītiādinā addhāpaccuppanne antogadhabhedo yojetabbo. ‘‘Sabhāgekasantānavasenā’’ti sabhāgānaṃ dhammānaṃ sabhāgaṭṭhena ekībhūtā santati sabhāgekasantati. ‘‘Sabhāgānaṃ dhammānaṃ’’ti ca cittajesutāva nirantarappavattena lobhasampayuttacittena sahajātā rūpadhammā sabhāgarūpadhammā nāma. Tathā nāma dhammā ca. Evaṃ dosasampayuttādīsupi. Utujesu nirantarappavattena sītautunā samuṭṭhitā rūpadhammā sabhāgarūpa dhammā nāma. Tathā uṇhautunā samuṭṭhitā. Esanayo āhārajesupīti [Pg.302] evaṃ sabhāgekasantativasena. ‘‘Sampāpuṇituṃ’’ti ñāṇena sampāpuṇituṃ. ‘‘Addhāsantativasenā’’ti ettha santativasena sammasanaṃ visesato adhippetaṃ. Evañca katvā heṭṭhā aniccaṃ khayaṭṭhenāti pade catunnaṃ mahābhūtānaṃ santati vibhāganayo suṭṭhu dassitoti. ‘‘Aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ’’ti imasmiṃ ñāṇepi udayabbayaññāṇepi bhaṅgaññāṇepi aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ. Bhayaññāṇe ca ādīnavaññāṇe ca nibbidāñāṇe ca dukkhalakkhaṇa dassanaṃ padhānaṃ. Upari catūsu ñāṇesu anattalakkhaṇa dassanaṃ padhānanti. ‘‘Samuditesū’’ti aññamaññaṃ avinābhāvasahāyabhāvena samuppannesu. Idañca avijjāsamudayā rūpasamudayo. Taṇhāsamudayā upādāna samudayo. Āhāra samudayā rūpasamudayoti pāḷivasena vuttaṃ. Appahīna vasenāti pāḷipade pana avijjā taṇhā diṭṭhānusayānaṃ appahīnaṭṭhena santāne vijjamānatā eva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Samudentī’’ti paṭisandhito paṭṭhāya ekato udenti. Uparūpari enti. Āgacchantīti attho. Ekabhavabhāvena pātubbhavantīti adhippāyo. Tenāha ‘‘yāvamaraṇakālā’’tiādiṃ. ‘‘Pasavantī’’ti pavaḍḍhamānā savanti, pavattanti, sandanti. ‘‘Tesu panā’’ti avijjā taṇhupādāna kammesu. ‘‘Nirujjhantī’’ti tasmiṃbhave eva nirujjhanti. Tasmiṃ bhave nirodho nāma bhavantare puna anuppādo yevāti vuttaṃ ‘‘bhavantare’’tiādi. ‘‘Taṃ santatiyaṃ’’ti tasmiṃ paccuppanna bhaveti vuttaṃ hoti. ‘‘Puna anuppādasaṅkhātaṃ nirodhaṃ’’ti santati nirodho nāma vutto. Na nibbāna nirodho. Etāhi paccaye sati, bhavantare uppajjīssanti yevāti. Idāni yathāpavatta santatīsu pariyāpannānaṃ sabbapacchimānaṃ nāmarūpānaṃ khaṇikanirodhavasena atthaṃ vadanto ‘‘yathāpavatta santatiyo vā chijjanti bhijjantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Udayabbayaṃ samanupassantassa cā’’ti ettha katamo udayo nāma, katamo vayo nāma, kathañca tadubhayaṃ samanupassatīti āha ‘‘udayabbayaṃ passantassāti ettha yathā nāmā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tamo khandho’’ti tamorāsi. ‘‘Vetī’’ti vigacchati. Antara dhāyati[Pg.303].‘‘Udayo’’ti uppādo ceva vaḍḍhi ca. ‘‘Vayo’’ti vigamanaṃ, antaradhānaṃ. ‘‘Nānāpayogavasenavā’’ti samiñjanappasāraṇādi nānāpayogavasena vā. Udayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ udayañca udayato. Vayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ vayañca vayatoti yojanā.

ការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) នូវទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា ដែលកំពុងគ្របសង្កត់ (បរិយុដ្ឋិតៈ) នោះ រមែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការកំណត់ធម៌ (ធម្មវវត្ថានៈ) និងដោយអំណាចនៃការកំណត់កាន់យកនូវបច្ច័យ (បច្ចយបរិគ្គហៈ) ក្នុងចំណែកខាងក្រោម។ ចំណែកឯវិបស្សនាកម្ម រមែងធ្វើឡើងដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា ដែលជាអនុស័យ ដូចដែលលោកពោលទុកថា "ដើម្បីដកចេញនូវអនុស័យផង" ជាដើម។ បទថា "Tattha panā" (ក្នុងបដិសម្ភិទានោះ) គឺនៅក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនោះឯង។ បទថា "Vibhattesū" (កាលបើចែកហើយ) គឺជាបទដែលសេសសល់ក្នុងបាឋ។ បទថា "Yassā" (របស់បុគ្គលណា) គឺរបស់យោគីបុគ្គល។ បទថា "Yaṃ dūre santike vā" (រូបឯណា ដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ឬក្នុងទីជិត) គឺរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីឆ្ងាយក្តី រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីជិតក្តី នេះជាបទដែលសេសសល់ក្នុងបាឋ។ បទថា "Tadatthassa panā" (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីនោះ) គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការលើកឡើងនូវធម៌ដែលត្រូវពិចារណា (សម្មសនធម៌)។ បទថា "Ñāṇena daḷhaṃ gahetvā" (កាន់យកឱ្យមាំដោយញាណ) សេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់លាស់ដោយធម្មវវត្ថានញាណ (ញាណដែលកំណត់ធម៌)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវរូបលក្ខណៈនៃធម៌ទាំងឡាយណាដែលត្រូវកាន់យកឱ្យមាំនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "tatthā" (ក្នុងរូបនោះ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវអនិច្ចលក្ខណៈនៃរូបដែលបានកាន់យកយ៉ាងមាំនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា "sā ca kriyā" (ក៏កិរិយានោះ) ជាដើម។ បទថា "Nassantī" (រមែងវិនាសទៅ) គឺរមែងបែកធ្លាយទៅ គឺដល់នូវភាពមិនទៀង។ បទថា "Vitthambhana kriyā" (កិរិយាទ្រទ្រង់) ក្នុងបទនោះ ការទ្រទ្រង់ដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិត្ថម្ភនៈ។ សេចក្តីថា ការទ្រទ្រង់ ការនាំទៅដោយអំណាចនៃការឆ្ពោះទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ។ បទថា "Imāsañcā" (របស់មហាភូតរូបទាំងឡាយនេះផង) គឺរបស់មហាភូតរូបទាំង ៤ ផង។ ព្រោះតែលោកពោលថា ដោយឡែកៗពីគ្នា ការកាន់យកនូវមហាភូតរូបទាំងនោះទៅវិញទៅមកក្នុងពួកធម៌ដែលកើតរួមគ្នា (សហជាតធម៌) ទើបអាចមានបាន ហេតុនោះលោកទើបពោលថា "āpādīnaṃ" (របស់អាបោធាតុជាដើម)។ សេចក្តីថា របស់អាបោធាតុជាដើម និងរបស់មហាភូតរូបដែលសេសសល់។ រាងកាយទាំងឡាយដោយអំណាចនៃសន្តតិ (ការតភ្ជាប់គ្នា) ឈ្មោះថា សន្តតិសរីរៈ (រាងកាយដែលកើតអំពីសន្តតិ)។ បទថា "Tathā tathā kappetvā" (ត្រិះរិះយ៉ាងនោះៗ) គឺការត្រិះរិះថា ការវិលត្រឡប់នៃសន្តតិនៃរូបធម៌ទាំងឡាយ របស់បុគ្គលអ្នកឈានទៅមុខ គប្បីមានយ៉ាងនេះ របស់បុគ្គលអ្នកថយក្រោយ គប្បីមានយ៉ាងនេះ របស់បុគ្គលអ្នកបត់ចូល ឬលាតចេញ គប្បីមានយ៉ាងនេះជាដើម។ បទថា "Sesakhandhesupi taṃ taṃ santati nānattaṃ" (សូម្បីក្នុងខន្ធដែលសេសសល់ ក៏មានសន្តតិផ្សេងៗគ្នានោះៗដែរ) គឺក្នុងវេទនាខន្ធជាដំបូង ក្នុងកាយ មានភាពផ្សេងគ្នានៃកាយិកសុខសន្តតិ និងកាយិកទុក្ខសន្តតិ។ ក្នុងចិត្ត មានភាពផ្សេងគ្នានៃសោមនស្សសន្តតិ និងទោមនស្សសន្តតិ។ ចំណែកឯឧបេក្ខាសន្តតិ រមែងមិនប្រាកដច្បាស់ គប្បីត្រិះរិះហើយកាន់យកចុះ។ ពាក្យថា គប្បីពិចារណាដោយការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា កាលណាដែលសោមនស្ស និងទោមនស្សមិនប្រាកដក្នុងចិត្ត កាលនោះ ឧបេក្ខាវេទនារបស់យើងរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលឥឡូវនេះ ឬថា កាលណាធម៌ទាំងនោះប្រាកដឡើង កាលនោះ ឧបេក្ខាវេទនានោះរមែងរលត់ទៅ ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងសញ្ញាខន្ធ ដោយអំណាចនៃរូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញាជាដើម។ ក្នុងសង្ខារខន្ធ ដោយអំណាចនៃរូបសញ្ចេតនា សទ្ទសញ្ចេតនាជាដើម ដោយអំណាចនៃវិតក្កៈ និងវិចារៈផ្សេងៗ និងដោយអំណាចនៃលោភៈ អលោភៈ ទោសៈ អទោសៈ មោហៈ និងអមោហៈជាដើម។ ក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ គប្បីដឹងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃសន្តតិ ដោយអំណាចនៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម និងដោយអំណាចនៃកុសលវិញ្ញាណ និងអកុសលវិញ្ញាណជាដើម។ លោកពោលថា ធ្វើនូវសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល (វិស្សាសៈ) ហើយទើបបើកបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ដោយពាក្យថា "etaṃ me" (នេះជារបស់យើង) ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលនោះ មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល ៣ ប្រការ គឺ តណ្ហាវិស្សាសៈ (ការស្និទ្ធស្នាលដោយតណ្ហា) មានវិស្សាសៈ (ការស្និទ្ធស្នាលដោយមានះ) និងទិដ្ឋិវិស្សាសៈ (ការស្និទ្ធស្នាលដោយទិដ្ឋិ)។ ក្នុងវិស្សាសៈទាំងនោះ ពាក្យថា "នេះជារបស់យើង" គឺតណ្ហាវិស្សាសៈ។ ពាក្យថា "យើងជាបុគ្គលនេះ" គឺមានវិស្សាសៈ។ ពាក្យថា "នេះជាខ្លួនរបស់យើង" គឺទិដ្ឋិវិស្សាសៈ។ បទថា "Pariharatī" (រមែងរក្សាទុក) គឺកាន់យកហើយនាំទៅ ទ្រទ្រង់ទុកក្នុងភពតូចនិងភពធំទាំងឡាយ។ បទថា "Paramajjhattabhāvenā" (ដោយភាពជាអជ្ឈត្តៈដ៏ក្រៃលែង) គឺដោយភាពជាអជ្ឈត្តៈដ៏សំខាន់។ លោកពោលថា ដោយភាពជាខ្លឹមសារខាងក្នុង។ បទថា "Pariggahito" (ដែលកាន់យកហើយ) គឺដែលកាន់យកហើយដោយទិដ្ឋិបរិគ្គហៈថា "នេះជាខ្លួនរបស់យើង"។ ព្រោះថា ការកាន់យក (បរិគ្គហៈ) មាន ៣ ប្រការ គឺ តណ្ហាបរិគ្គហៈ មានបរិគ្គហៈ និងទិដ្ឋិបរិគ្គហៈ។ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចដោយប្រការទាំងពួង គប្បីជាធម្មជាតិដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅស្រេចនៅលើអំណាចតែម្យ៉ាង មិនមែនមានការប្រព្រឹត្តទៅស្រេចនៅលើបច្ច័យឡើយ ទើបពោលពាក្យថា "yathāvuttehī" (ដោយធម៌ទាំងឡាយដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា "yathāvuttehī" គឺដោយកម្មាភិសង្ខារជាដើម តាមប្រការដែលបានពោលហើយក្នុងសព្វសង្គហៈ។ បទថា "Tathāpariggahetabbo" (គប្បីកាន់យកយ៉ាងនោះ) គឺគប្បីកាន់យកដោយភាពជាអជ្ឈត្តៈដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនេះថា "... នេះជាខ្លួនរបស់យើង"។ ព្រោះថា ធម៌ឯណាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ភាពជាម្ចាស់របស់ខ្លួនក្នុងធម៌នោះ រមែងមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាម្ចាស់មិនមានក្នុងធម៌ឯណា ការធ្វើខ្លួនឱ្យជាម្ចាស់ក្នុងធម៌មានរូបជាដើមនោះ ហើយកាន់យកថា "នេះជាខ្លួនរបស់យើង" ឈ្មោះថាជាការយល់ខុស (មិច្ឆា) តែម្យ៉ាង។ ដូចគ្នាដែរ ធម៌ឯណាដែលជាខណិកធម៌ រមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈរាល់ៗខណៈ ការធ្វើនូវខន្ធទាំង ៥ មានរូបជាដើមនោះ ឱ្យជាខ្លឹមសាររបស់ខ្លួន ហើយកាន់យកយ៉ាងនោះ សូម្បីការកាន់យកនោះ ក៏ជាការយល់ខុសតែម្យ៉ាងដែរ។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា "micchā evā" (ជាការខុសពិតៗ) គឺកាលបើដល់នូវបរមត្ថសច្ចៈហើយ ក៏ជាការខុសពិតៗ។ លោកពោលថា ជាវិបល្លាសតែម្យ៉ាង។ បទថា "Sukhaṃ viddhaṃsetī" (រមែងបំផ្លាញនូវសុខ) គឺរមែងបំផ្លាញ គឺធ្វើឱ្យវិនាសនូវកាយិកសុខ និងចេតសិកសុខ។ បទថា "Nānādukkhaṃ janetī" (រមែងបង្កើតនូវទុក្ខផ្សេងៗ) គឺរមែងបង្កើត គឺធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវកាយិកទុក្ខ និងចេតសិកទុក្ខ។ បទថា "Idañca rūpaṃ edisameva hotī" (ក៏រូបនេះ រមែងជាបែបនេះឯង) សួរថា តើប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេច? គឺរមែងបំផ្លាញនូវមនុស្សសុខដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមធម្មតារបស់សត្វទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សអត្តភាព ធ្វើឱ្យដល់នូវភាពចាស់ជរានិងបែកធ្លាយ និងបង្កើតនូវទុក្ខផ្សេងៗ។ ខ្លួនឯងកាន់យកនូវអបាយអត្តភាព ហើយបង្កើតនូវទុក្ខក្នុងអបាយផ្សេងៗដល់សត្វទាំងនោះ។ គប្បីពោលយ៉ាងនេះ សូម្បីចំពោះសត្វដែលស្ថិតនៅក្នុងទេវអត្តភាព សក្កអត្តភាព និងព្រហ្មអត្តភាពជាដើម។ ដូចគ្នាដែរ រូបរមែងបំផ្លាញនូវសុខដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមធម្មតារបស់សត្វដែលស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សអត្តភាព ដោយកិច្ចនៃការប្រែប្រួលផ្សេងៗ និងបង្កើតនូវទុក្ខផ្សេងៗដោយកិច្ចនៃការតាក់តែងនៃបច្ច័យផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "Idañca rūpaṃ edisamevā" (ក៏រូបនេះ រមែងជាបែបនេះឯង)។ បទថា "Sāronāma thāmabalaviseso vuccatī" (ដែលឈ្មោះថា ខ្លឹមសារ គឺលោកសំដៅយកកម្លាំងនិងកម្លាំងពិសេស) ដោយបទនេះ លោកក៏សង្គ្រោះយកវត្ថុដែលបរិបូណ៌ដោយកម្លាំងនិងកម្លាំងពិសេសនោះដែរ។ បទថា "Asārakaṭṭhenā" (ដោយអត្ថថាជាធម៌គ្មានខ្លឹមសារ) ក្នុងបទនោះ ខ្លឹមសារនោះឯង ឈ្មោះថា សារកៈ, ធម៌ដែលមិនមែនជាខ្លឹមសារ ឈ្មោះថា អសារកៈ លោកសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា "ចំណែកឯរូប សូម្បីខ្លួនឯង ក៏មិនមែនជាខ្លឹមសារមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ"។ សេចក្តីថា មិនមែនជាអត្តសារៈ (ខ្លឹមសារនៃខ្លួន) ឬជីវសារៈ (ខ្លឹមសារនៃជីវិត) របស់សត្វទាំងឡាយឡើយ។ លោកសំដៅយកសេចក្តីនេះថា ខ្លឹមសាររបស់រូបនេះមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អសារកៈ ទើបពោលថា "និងមិនប្រកបដោយខ្លឹមសារមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ"។ សេចក្តីថា មិនបានប្រកបដោយអត្តសារៈ ឬជីវសារៈឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីទាំងនោះ សេចក្តីខាងដើម លោកពោលសំដៅយកពាក្យថា "រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន"។ សេចក្តីខាងក្រោយ លោកពោលសំដៅយកពាក្យទាំងឡាយថា "ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប ឬយល់ឃើញនូវរូបនៅក្នុងខ្លួន ឬយល់ឃើញនូវខ្លួននៅក្នុងរូប"។ ដោយបទនេះ បទថា "asārakaṭṭhena" គឺដោយភាពគ្មានខ្លឹមសារក្តី ដោយភាពមិនប្រកបដោយខ្លឹមសារក្តី។ សូម្បីក្នុងបទថា "Anattā" នេះ សេចក្តីក៏សម្រេចបាន ២ យ៉ាងគឺ មិនមែនជាខ្លួន ឈ្មោះថា អនត្តា ឬខ្លួនរបស់ធម៌នេះមិនមាន ឈ្មោះថា អនត្តា។ បទថា "Yañcā" (ក៏រូបឯណា) គឺរូបឯណាផង។ បទថា "Pīḷetī" (រមែងបៀតបៀន) គឺរមែងបៀតបៀននូវបុគ្គលដែលប្រកបដោយរូបនោះ។ ដោយបទនេះ លោកបង្ហាញថា កាលបើភាពជាអនត្តាសម្រេចហើយ ភាពជាទុក្ខក៏សម្រេចដូចគ្នាដែរ។ បទថា "Tiṇṇaṃ vayānaṃ vasena addhābhedo yojetabbo" (គប្បីប្រកបការបែងចែកកាល (អទ្ធា) ដោយអំណាចនៃវ័យទាំង ៣) គឺរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមវ័យ រមែងមិនដល់នូវទុតិយវ័យឡើយ រមែងរលត់ទៅក្នុងបឋមវ័យនោះឯងជាដើម នេះជាការបែងចែកដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល (អទ្ធាបច្ចុប្បន្ន) ដែលគប្បីប្រកប។ បទថា "Sabhāgekasantānavasenā" (ដោយអំណាចនៃសន្តតិតែមួយនៃធម៌ដែលមានភាគស្មើគ្នា) គឺសន្តតិដែលរួមជាតែមួយដោយអត្ថថាមានភាគស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានភាគស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សភាគេកសន្តតិ។ ពាក្យថា "Sabhāgānaṃ dhammānaṃ" (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានភាគស្មើគ្នា) គឺក្នុងពួកធម៌ដែលកើតអំពីចិត្តជាដំបូង រូបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នាជាមួយចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ ឈ្មោះថា សភាគរូបធម៌។ នាមធម៌ទាំងឡាយក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីក្នុងចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងពួកធម៌ដែលកើតអំពីឧតុ រូបធម៌ទាំងឡាយដែលតាំងឡើងអំពីសីតឧតុ (ឧតុត្រជាក់) ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ ឈ្មោះថា សភាគរូបធម៌។ រូបធម៌ដែលតាំងឡើងអំពីឧណ្ហឧតុ (ឧតុក្តៅ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងពួកធម៌ដែលកើតអំពីអាហារ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ នេះជាការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសភាគេកសន្តតិ។ បទថា "Sampāpuṇituṃ" (ដើម្បីដល់នូវ) គឺដើម្បីដល់ដោយញាណ។ បទថា "Addhāsantativasenā" (ដោយអំណាចនៃអទ្ធាសន្តតិ) ក្នុងបទនោះ លោកសំដៅយកការពិចារណាដោយអំណាចនៃសន្តតិជាពិសេស។ កាលបើធ្វើការពិចារណាយ៉ាងនេះហើយ វិធីនៃការបែងចែកសន្តតិនៃមហាភូតរូបទាំង ៤ ក្នុងបទខាងក្រោមថា "អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន" (មិនទៀងដោយអត្ថថាអស់ទៅ) លោកទើបបង្ហាញទុកយ៉ាងល្អ។ បទថា "Aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ" (ការឃើញអនិច្ចលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន) គឺសូម្បីក្នុងញាណនេះក្តី ក្នុងឧទយព្វយញាណក្តី ក្នុងភង្គញាណក្តី ការឃើញអនិច្ចលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន។ ក្នុងភយញាណក្តី ក្នុងអាទីនវញាណក្តី ក្នុងនិព្វិទាញាណក្តី ការឃើញទុក្ខលក្ខណៈជាប្រធាន។ ក្នុងញាណទាំង ៤ ខាងលើ ការឃើញអនត្តលក្ខណៈជាប្រធាន។ បទថា "Samuditesū" (កាលបើកើតឡើងព្រមគ្នាហើយ) គឺកាលបើកើតឡើងព្រមគ្នាដោយភាពជាសហាយធម៌ដែលមិនអាចប្រាសចាកគ្នាទៅវិញទៅមកបាន។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីនេះ លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃព្រះបាលីថា "ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប ព្រោះការកើតឡើងនៃតណ្ហា ទើបមានការកើតឡើងនៃឧបាទាន ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប" ដូច្នេះជាដើម។ ចំណែកឯក្នុងបទបាលីថា "ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលមិនទាន់លះបង់" គប្បីជ្រាបថា ភាពមានពិតនៃអវិជ្ជាអនុស័យ តណ្ហាអនុស័យ និងទិដ្ឋិអនុស័យ ក្នុងសន្តតិ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់នោះឯង ជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់វែង)។ បទថា "Samudentī" (រមែងកើតឡើងព្រមគ្នា) គឺរមែងកើតឡើងជាមួយគ្នាចាប់តាំងពីបដិសន្ធិទៅ។ សេចក្តីថា រមែងកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នា គឺរមែងមកដល់។ សេចក្តីអធិប្បាយថា រមែងប្រាកដឡើងដោយភាពជាភពតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ដរាបដល់កាលគួរជិតស្លាប់" ជាដើម។ បទថា "Pasavantī" (រមែងហូរទៅ) គឺកាលដែលចម្រើនឡើង រមែងហូរទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅ គឺហូរស្រោចទៅ។ បទថា "Tesu panā" (ចំណែកឯក្នុងធម៌ទាំងនោះ) គឺក្នុងអវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទាន និងកម្មទាំងឡាយនោះឯង។ បទថា "Nirujjhantī" (រមែងរលត់ទៅ) គឺរមែងរលត់ទៅក្នុងភពនោះឯង។ ការរលត់ក្នុងភពនោះ ឈ្មោះថា ការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀតក្នុងភពដទៃ ហេតុនោះលោកទើបពោលពាក្យថា "ក្នុងភពដទៃ" ជាដើម។ បទថា "Taṃ santatiyaṃ" (ក្នុងសន្តតិនោះ) លោកពោលសំដៅយក ក្នុងភពបច្ចុប្បន្ននោះ។ បទថា "Puna anuppādasaṅkhātaṃ nirodhaṃ" (នូវការរលត់ដែលរាប់ថាជាការមិនកើតឡើងជាថ្មី) គឺលោកសំដៅយកការរលត់នៃសន្តតិ មិនមែនសំដៅយកការរលត់នៃព្រះនិព្វានឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើបច្ច័យទាំងនេះមាន រមែងកើតឡើងក្នុងភពដទៃជាប្រាកដ។ ឥឡូវនេះ លោកកាលនឹងពោលនូវសេចក្តីដោយអំណាចនៃការរលត់ទៅក្នុងខណៈនៃនាមនិងរូបដ៏មានក្នុងទីបំផុតបំផុត ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តតិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមធម្មតា ទើបពោលថា "ឬថាសន្តតិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមធម្មតា រមែងដាច់ទៅ រមែងបែកធ្លាយទៅ"។ បទថា "Udayabbayaṃ samanupassantassa ca" (របស់បុគ្គលអ្នកយល់ឃើញនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅផង) ក្នុងបទនោះ សួរថា អ្វីឈ្មោះថា ឧទយៈ (ការកើតឡើង)? អ្វីឈ្មោះថា វយៈ (ការវិនាស)? ចុះបុគ្គលនោះរមែងយល់ឃើញនូវធម៌ទាំងពីរនោះដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា "udayabbayaṃ passantassa... yathā nāma" (របស់បុគ្គលអ្នកឃើញនូវការកើតឡើងនិងការវិនាស... ដូចជា) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា "tamo khandho" គឺគំនរនៃងងឹត។ បទថា "Vetī" គឺប្រាសទៅ គឺបាត់ទៅ។ បទថា "Udayo" គឺការកើតឡើងផង ការចម្រើនឡើងផង។ បទថា "Vayo" គឺការប្រាសទៅ ការបាត់ទៅ។ បទថា "Nānāpayogavasenavā" គឺឬដោយអំណាចនៃប្រយោគផ្សេងៗ មានការបត់ចូលនិងការលាតចេញជាដើម។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ឃើញនូវការកើតឡើងនៃសន្តតិផ្សេងៗនៃពួកធម៌ខាងចំណែកកើតឡើង ដោយភាពជាការកើតឡើងផង ឃើញនូវការវិនាសនៃសន្តតិផ្សេងៗនៃពួកធម៌ខាងចំណែកវិនាស ដោយភាពជាការវិនាសផង។


Bojjhaṅga dhammehi sampannattā ārādheti attano cittaṃti āraddho. Tuṭṭhacittoti attho. Vipassatīti vipassako. Āraddho hutvā vipassako āraddhavipassako. Duvidhohi vipassako taruṇa vipassako ca āraddha vipassako ca. Tattha khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu apassanto dubbalavipassako taruṇa vipassako nāma. Khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu passanto vipassanā kamme ārādhita citto balavavipassako āraddhavipassako nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ.

ពាក្យថា āraddho (អ្នកប្រារព្ធហើយ) គឺព្រោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយពោជ្ឈង្គធម៌ ធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យត្រេកអរ។ មានសេចក្តីថា មានចិត្តត្រេកអរហើយ។ ពាក្យថា vipassako (អ្នកវិបស្សនា) គឺអ្នករមែងឃើញច្បាស់ (វិបស្សនា)។ អ្នកវិបស្សនាដែលជាអ្នកប្រារព្ធហើយ ឈ្មោះថា āraddhavipassako (អ្នកមានវិបស្សនាដ៏ប្រារព្ធហើយ)។ ពិតណាស់ វិបស្សកបុគ្គល (អ្នកវិបស្សនា) មាន ២ យ៉ាង គឺ តរុណវិបស្សកៈ (អ្នកមានវិបស្សនាខ្ចី) និងអារទ្ធវិបស្សកៈ (អ្នកមានវិបស្សនាដ៏ប្រារព្ធហើយ)។ ក្នុងវិបស្សកបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលដែលមិនឃើញច្បាស់នូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ទុព្វលវិបស្សកៈ (អ្នកមានវិបស្សនាខ្សោយ) ឬ តរុណវិបស្សកៈ។ ចំណែកបុគ្គលដែលឃើញច្បាស់នូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ មានចិត្តត្រេកអរក្នុងវិបស្សនាកម្ម ឈ្មោះថា ពលវវិបស្សកៈ (អ្នកមានវិបស្សនាមានកម្លាំង) ឬ អារទ្ធវិបស្សកៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ទុកថា៖


[Ka]

[ក]


‘Suññāgāre paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, samma dhammaṃ vipassato,ti ca.

«សេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សធម្មតា រមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកចូលទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ មានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ ឃើញច្បាស់នូវធម៌ដោយប្រពៃ» ដូច្នេះខ្លះ។


[Kha]

[ខ]


‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbayaṃ,ti ca.

«បុគ្គលណា មិនឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ (នៃខន្ធ) ហើយរស់នៅអស់មួយរយឆ្នាំ ការរស់នៅត្រឹមតែមួយថ្ងៃ របស់បុគ្គលអ្នកឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ ប្រសើរជាង» ដូច្នេះខ្លះ។


Ayamidha adhippeto. Vipassanaṃ upecca kilesenti, malīnabhāvaṃ gamentīti vipassanupakkilesā. Paribandhanti nīvārentīti paribandhakāti heṭṭhā vuttameva antarāyika dhammānaṃ nāmaṃ. ‘‘Sarīrobhāso’’ti sakalasarīrato nikkhanto obhāso. ‘‘Pañcavidhā pītī’’ti khuddikā pīti, khaṇikā pīti, okkantikā pīti, ubbegā pīti, pharaṇā pītīti. ‘‘Duvidhā passaddhī’’ti atibalavantī kāyapassaddhiceva cittapassaddhi ca. Vipassanā kamme okappanākārappavattā saddhāeva adhimuccanaṭṭhena adhimokkho saddhādhimokkho. ‘‘Vīriyaṃ’’ti tasmiṃ kamme anikkhittadhuraṃ paggahitasīsaṃ vīriyaṃ. ‘‘Sukhaṃ’’ti cittasukhaṃ. Tenāha ‘‘somanassaṃ’’ti. ‘‘Vipassanāñāṇaṃ’’ti indavissaṭṭhavajirasadisaṃ balavavipassanāñāṇaṃ. ‘‘Satī’’ti tasmiṃ kamme appamuṭṭhā sati. ‘‘Tatramajjhattupekkhā’’ti cittassa [Pg.304] līnuddhaccādīhi visamantehi vimuttā tatramajjhattatāsaṅkhātā upekkhā. ‘‘Āvajjanupekkhā’’ti vasibhāvapattā āvajjanasaṅkhātā upekkhā. ‘‘Ālayaṃ’’ti taṇhālayaṃ. ‘‘Kurumānā’’ti karontī. ‘‘Sukhumā taṇhā’’ti kusalehi missakattā idaṃ akusalantipi jānituṃ asakkuṇeyyā sukhumataṇhā. ‘‘Na vatame’’ti mama na uppannapubbovatāti yojanā. ‘‘Assādasahitā’’ti obhāsādīsu assādataṇhā sahitā. ‘‘Adhimāna vasenā’’ti adhikataraṃ maññanāvasena. ‘‘Tāvadevā’’ti nikantiyā uppattikkhaṇeyeva. ‘‘Nikāmanākāro’’ti icchanākāro. Assādanākāro. ‘‘Nikāmanassavatthū’’ti nikantiyā vatthu. ‘‘Addhā’’ti ekantena. ‘‘Handā’’ti cittavissaṭṭhakaraṇe nipātapadaṃ. Idāneva naṃ visodhemi, na ciraṃ pavattituṃ dassāmīti imamatthaṃ dīpeti. ‘‘Tesvevā’’ti tesuobhāsādīsu eva. Aṭṭhakathāya na sameti. Aṭṭhakathāyaṃ nikanti vikkhambhanassa visuṃ vuttattāti adhippāyo. Vipassanāparipāko nāma visesantarappavattena pākaṭoti dassetuṃ ‘‘saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā’’tiādimāha. Vuṭṭhānagāmini vipassanābhāvapattenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Dve vipassanā cittānī’’ti upacārānulomacittāni. So hi vuṭṭhānanti vuccatīti sambandho. Saṅkhāra nimittato vā vuṭṭhāti. Nibbānaṃ ārabbha pavattito. Yadi evaṃ gotrabhupi vuṭṭhānaṃ nāma siyāti. Na siyā. Maggassa āvajjanamatte ṭhitattā. Paṭivedhakiccassaca sammoha samucchedakiccassa abhāvato. ‘‘Sayaṃ’’ti maggasaṅkhāto sayaṃ. ‘‘Taṃ samaṅgīpuggalaṃ vā’’ti tena maggena samaṅgīpuggalaṃ vā. ‘‘Vaṭṭappavattato cā’’ti āyatiṃ bhavesu apāyavaṭṭappavattato vā, aṭṭhama bhavato paṭṭhāya kāmasugati vaṭṭappavattato vā. Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gameti sampāpetīti vuṭṭhānagāminīti vacanattho. ‘‘Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gacchantī’’ti idha ṭhitānaṃ vuṭṭhānato nivatti nāma natthīti adhippāyo. Idañca paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vasena daṭṭhabbaṃ. Sabbaññu bodhisattā pana pubbabuddhānaṃ sāsane pabbajitvā vipassanā kammaṃ ārabhantā anulomaññāṇaṃ āhacca ṭhapentīti aṭṭhaka thāsu [Pg.305] vuttaṃ. Tattha ‘‘āhaccā’’ti idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇassa matthakapattidassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āvajjanaṭṭhāniyaṃ’’ti tato pubbabhāge kenaci cittena aggahite nibbānā rammaṇe āvajjanaṭṭhāniyaṃ. ‘‘Taṃ’’ti gotrabhuññāṇaṃ. Gottaṃ bhavati abhibhavati chindatīti gotrabhu. Gottaṃ vā abhisambhuṇāti pāpuṇātīti gotrabhūti vacanattho. Kathaṃ pana gotrabhu cittaṃ gotrabhuññāṇaṃ puthujjanagottaṃ chindati, ariyagottaṃ pāpuṇātīti yujjeyya, sohi puggalo tasmiṃkhaṇe puthujjanagottapariyāpannoevāti. Saccaṃ. Attani pana chinnattā sayaṃ chindati nāma. Nibbānassa ca ariyagocarattā taṃ ārammaṇa karaṇavasena ariyagottaṃ pāpuṇāti nāmāti daṭṭhabbaṃ. Paccayasattivisesena attano anantare ariyagottaṃ bhāveti, pātubhāvetīti gotrabhūtipi yujjati. ‘‘Paricchijjā’’ti paricchinditvā. Diṭṭhivicikicchādīhi sabbavipphandanehi muñcitvāti vuttaṃ hoti. Sammohassa pahānameva daṭṭhabbaṃ. Na te dhamme ārammaṇa karaṇa vasena jānanaṃ. Kathaṃ te dhamme ārammaṇaṃ akaronto maggo te dhamme parijānāti nāmāti. Kiccasiddhi vasena. So hi sammohaṃ pajahanto ārammaṇaṃ karontānipi hi pubbabhāgaññāṇāni tappahānakiccassa asādhakattā dukkha saccaṃ parijānantānīti na vuccanti. Maggo pana ārammaṇaṃ akarontopi tappahānakiccassa sādhakattātaṃ saccaṃ parijānātīti vuccati. Kasmā. Tato paṭṭhāya tassapuggalassa sabbakālaṃ tasmiṃsacce parijānana kiccassa siddhattā. Yathāhi eko puriso cakkhumhi pittasemhādidosehi palibuddhattā andho hoti. Na kiñci passati. Yadā pana so ekaṃ tejavantaṃ añjanaṃ labhitvā cakkhuṃ añjayanto sabbarattiṃ niddāyati. Tassa niddāyantasseva cakkhumhi sabbadosā nassanti. Cakkhu vippasannaṃ hoti. Taṅkhaṇato paṭṭhāya so niddāyantopi rūpāni passatīti vuccati. Kasmā, andhabhāvavigamena dassanakiccassa siddhattā. Evamevamidaṃ daṭṭhabbanti. Ekadesena vā heṭṭhimamaggesu, anavasesena vā arahattamagge. ‘‘Apacchāvattikaṃ’’ti ettha pacchato āvattanaṃ pacchāvattaṃ. Natthi pacchāvattaṃ assāti apacchāvattikanti [Pg.306] viggaho. ‘‘Puna anuppādadhammatāpattivasena nirodhasaṅkhātaṃ’’ti maggakkhaṇe eva tānivaṭṭāni puna anuppādasabhāvaṃ āpajjanti, nirujjhanti. Tathā nirodhasaṅkhātaṃ. ‘‘Uppādanasaṅkhātāya bhāvanāyā’’ti etena maggassa ekacittakkhaṇikattā vaḍḍhanasaṅkhātāya bhāvanāya okāso natthīti katvā vuttaṃ. Ariyamaggaṃ paṭilābhatthāya pana pavattitā pubbabhāgabhāvanāpi maggabhāvanā eva. Sā ca ariyamaggaṃ patvā matthakapattā hoti. Tasmā ariyamaggo eva matthakapatto bhāvanānuttaro hotīti imināpariyāyena vaḍḍhana saṅkhātāya bhāvanāyātipi yujjatiyeva. Attano anantare pavattaṃ ānantarikaṃ. Ānantarikaṃ phalaṃ etassāti viggaho. Tassa ca tatoparaṃ dve vā tīṇi vā phalacittāni pavattantīti iminā sambandho. Apanīto aggi etasmāti apanītaggiko. ‘‘Nibbāpento viyā’’ti etena paṭippassambhanappahānakiccena maggānukulappavattiṃ dasseti. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ cakkhūnaṃ. Taṃ rūpaṃ tassa pākaṭaṃ na tāva hotīti sambandho. ‘‘Tassā’’ti tassa puggalassa. ‘‘Paccavekkhanavāresū’’ti ettha pasādacakkhunā diṭṭhe pavattā anubandhaka vīthiyopi saṅgayhanti.

នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលចូលទៅជិតវិបស្សនាហើយធ្វើឲ្យសៅហ្មង គឺធ្វើឲ្យមានសភាពសៅហ្មង ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា វិបស្សនុបក្កិលេស (គ្រឿងសៅហ្មងនៃវិបស្សនា)។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលរារាំង គឺហាមឃាត់ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា បរិពន្ធកៈ (ធម៌រារាំង) នេះជាឈ្មោះនៃអន្តរាយិកធម៌ដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា «Sarīrobhāso» (ពន្លឺសរីរៈ) គឺពន្លឺដែលចេញអំពីសរីរៈទាំងមូល។ ពាក្យថា «Pañcavidhā pītī» (បីតិ ៥ យ៉ាង) គឺ ខុទ្ទកាបីតិ, ខណិកាបីតិ, ឱក្កន្តិកាបីតិ, ឧព្វេគាបីតិ និងផរណាបីតិ។ ពាក្យថា «Duvidhā passaddhī» (បស្សទ្ធិ ២ យ៉ាង) គឺ កាយបស្សទ្ធិ និងចិត្តបស្សទ្ធិ ដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ សទ្ធាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈជឿស៊ប់ក្នុងវិបស្សនាកម្ម ឈ្មោះថា សទ្ធាធិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថាចុះចិត្តស៊ប់ (អធិមោក្ខ)។ ពាក្យថា «Vīriyaṃ» (វីរិយៈ) គឺសេចក្តីព្យាយាមដែលមិនដាក់ធុរៈ មានការលើកតម្កើងជាប្រធានក្នុងកម្មនោះ។ ពាក្យថា «Sukhaṃ» (សុខៈ) គឺសេចក្តីសុខចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សោមនស្ស»។ ពាក្យថា «Vipassanāñāṇaṃ» (វិបស្សនាញ្ញាណ) គឺវិបស្សនាញ្ញាណដ៏មានកម្លាំង ប្រៀបដូចជាវជិរាវុធដែលព្រះឥន្ទ្រគ្រវែងទៅ។ ពាក្យថា «Satī» (សតិ) គឺសតិដែលមិនភ្លេចភ្លាំងក្នុងកម្មនោះ។ ពាក្យថា «Tatramajjhattupekkhā» (តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា) គឺឧបេក្ខាដែលពោលគឺភាពជាកណ្តាលក្នុងធម៌នោះៗ ដែលរួចផុតចាកធម៌មិនស្មើគ្នា មានលីនៈ (សេចក្តីរួញរា) និងឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ) ជាដើមនៃចិត្ត។ ពាក្យថា «Āvajjanupekkhā» (អាវជ្ជនុបេក្ខា) គឺឧបេក្ខាដែលពោលគឺការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) ដែលដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ (វសីភាព)។ ពាក្យថា «Ālayaṃ» (អាល័យ) គឺតណ្ហាជាគ្រឿងអាល័យ។ ពាក្យថា «Kurumānā» គឺធ្វើសេចក្តីអាល័យ។ ពាក្យថា «Sukhumā taṇhā» (តណ្ហាដ៏ល្អិត) គឺតណ្ហាដ៏ល្អិតដែលបុគ្គលមិនអាចដឹងបានថា «នេះជាអកុសល» ព្រោះលាយឡំដោយកុសលធម៌។ ពាក្យថា «Na vatame» មានសេចក្តីពន្យល់ថា «មិនធ្លាប់កើតឡើងដល់ខ្ញុំពីមុនមកឡើយ»។ ពាក្យថា «Assādasahitā» (ប្រកបដោយអស្សាទៈ) គឺប្រកបដោយតណ្ហាជាគ្រឿងត្រេកអរក្នុងឱភាស (ពន្លឺ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Adhimāna vasenā» (ដោយអំណាចអធិមាន) គឺដោយអំណាចនៃការសំគាល់ខុសដ៏ក្រៃលែង។ ពាក្យថា «Tāvadevā» (ក្នុងខណៈនោះឯង) គឺក្នុងខណៈដែលនិកន្តិ (សេចក្តីពេញចិត្ត) កើតឡើងនោះឯង។ ពាក្យថា «Nikāmanākāro» (អាការៈនៃសេចក្តីប្រាថ្នា) គឺអាការៈនៃសេចក្តីចង់បាន ឬអាការៈនៃសេចក្តីត្រេកអរ។ ពាក្យថា «Nikāmanassavatthū» (វត្ថុនៃសេចក្តីប្រាថ្នា) គឺវត្ថុជាទីតាំងនៃនិកន្តិ។ ពាក្យថា «Addhā» គឺដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ)។ ពាក្យថា «Handā» ជាសព្ទនិបាតក្នុងសេចក្តីធ្វើចិត្តឲ្យរួចស្រឡះ បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងជម្រះវា មិនបណ្តោយឲ្យវាប្រព្រឹត្តទៅយូរឡើយ»។ ពាក្យថា «Tesvevā» គឺក្នុងឱភាសជាដើមទាំងនោះឯង។ មិនសមស្របនឹងអដ្ឋកថាឡើយ។ មានអធិប្បាយថា ព្រោះក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលការសង្កត់សង្កិននិកន្តិទុកដោយឡែក។ ដើម្បីបង្ហាញថា វិបស្សនាបរិបាក (ការចាស់ក្លានៃវិបស្សនា) តែងប្រាកដឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃគុណវិសេសដទៃ ទើបលោកពោលពាក្យថា «saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā» (ដល់នូវភាពជាសង្ខារុបេក្ខា) ជាដើម។ មានន័យថា ដល់នូវភាពជាវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា។ ពាក្យថា «Dve vipassanā cittānī» (វិបស្សនាចិត្ត ២) គឺឧបចារចិត្ត និងអនុលោមចិត្ត។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា ព្រោះចិត្តនោះ លោកហៅថា វុដ្ឋានៈ (ការចេញចាក)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះចេញចាកសង្ខារនិមិត្ត ដោយការប្រព្រឹត្តទៅប្រារព្ធនូវព្រះនិព្វាន។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គោត្រភូញាណ ក៏គួរឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ ដែរឬ? មិនគួរឡើយ។ ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងត្រឹមតែការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) នៃមគ្គ និងព្រោះមិនមានកិច្ចក្នុងការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធកិច្ច) និងកិច្ចក្នុងការកាត់ផ្តាច់សេចក្តីវង្វេង (សម្មោហសមុច្ឆេទកិច្ច)។ ពាក្យថា «Sayaṃ» (ខ្លួនឯង) គឺខ្លួនឯងដែលពោលគឺមគ្គ។ ពាក្យថា «Taṃ samaṅgīpuggalaṃ vā» គឺ ឬក៏បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា «Vaṭṭappavattato cā» (និងចាកការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈ) គឺចាកការប្រព្រឹត្តទៅនៃអបាយវដ្តៈក្នុងភពខាងមុខ ឬចាកការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមសុគតិវដ្តៈ តាំងពីភពទីប្រាំបីទៅ។ វិភាគបទថា ធម៌ដែលញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់ គឺឲ្យសម្រេចនូវវុដ្ឋានៈ (ការចេញចាក) ដោយពិតប្រាកដ ឈ្មោះថា វុដ្ឋានគាមិនី។ ពាក្យថា «Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gacchantī» (រមែងដល់នូវវុដ្ឋានៈដោយពិត) មានអធិប្បាយថា ការត្រឡប់ថយក្រោយចាកវុដ្ឋានៈ មិនមានឡើយ សម្រាប់បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងញាណនេះ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងពុទ្ធសាវកទាំងឡាយ។ ចំណែកឯព្រះសព្វញ្ញូពោធិសត្វទាំងឡាយ បួសក្នុងសាសនានៃព្រះពុទ្ធមុនៗ ហើយប្រារព្ធវិបស្សនាកម្ម រមែងបញ្ឈប់ត្រឹមអនុលោមញាណប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «āhaccā» (បញ្ឈប់ត្រឹម) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដើម្បីបង្ហាញការដល់នូវកំពូលនៃសង្ខារុបេក្ខាញាណ។ ពាក្យថា «Āvajjanaṭṭhāniyaṃ» (មានឋានៈដូចជាអាវជ្ជនៈ) គឺមានឋានៈដូចជាអាវជ្ជនៈក្នុងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដែលចិត្តណាមួយមិនទាន់កាន់យកក្នុងចំណែកខាងដើមអំពីនោះ។ ពាក្យថា «Taṃ» គឺគោត្រភូញាណ។ វិភាគបទថា ញាណដែលគ្របសង្កត់ គឺកាត់ផ្តាច់នូវគោត្រ (ផុសឡើង ឬកាត់ផ្តាច់) ឈ្មោះថា គោត្រភូ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណដែលសម្រេច គឺដល់នូវគោត្រ ឈ្មោះថា គោត្រភូ។ សួរថា ចុះគោត្រភូចិត្ត ឬគោត្រភូញាណ នឹងសមគួរថាកាត់ផ្តាច់ពុថុជ្ជនគោត្រ និងដល់នូវអរិយគោត្រដូចម្តេចបាន ព្រោះបុគ្គលនោះក្នុងខណៈនោះ នៅតែរាប់បញ្ចូលក្នុងពុថុជ្ជនគោត្រនៅឡើយ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែព្រោះពុថុជ្ជនគោត្រនោះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ក្នុងខ្លួន ទើបឈ្មោះថា ខ្លួនឯងកាត់ផ្តាច់។ និងព្រោះព្រះនិព្វានជាគោចររបស់ព្រះអរិយៈ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថាដល់នូវអរិយគោត្រ ដោយអំណាចនៃការធ្វើព្រះនិព្វាននោះឲ្យជាអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា គោត្រភូ ព្រោះញ៉ាំងអរិយគោត្រឲ្យចម្រើន គឺឲ្យប្រាកដឡើងក្នុងលំដាប់នៃខ្លួន ដោយអំណាចនៃបច្ច័យសក្តិពិសេស ក៏សមគួរដែរ។ ពាក្យថា «Paricchijjā» គឺកំណត់កាត់ផ្តាច់។ មានន័យថា រួចផុតចាកការញាប់ញ័រទាំងពួង មានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា គឺការលះបង់សេចក្តីវង្វេង (សម្មោហៈ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការដឹងដោយអំណាចនៃការធ្វើធម៌ទាំងនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ។ សួរថា ចុះមគ្គកាលមិនធ្វើធម៌ទាំងនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ តើឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងនោះដូចម្តេចបាន? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច។ ព្រោះថាមគ្គនោះកាលលះបង់សេចក្តីវង្វេង ពិតណាស់ ញាណក្នុងចំណែកខាងដើមទាំងឡាយ ទោះបីធ្វើទុកក្នុងចិត្តជាអារម្មណ៍ ក៏មិនឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវទុក្ខសច្ចៈឡើយ ព្រោះមិនអាចសម្រេចកិច្ចក្នុងការលះបង់ធម៌នោះបាន។ ចំណែកឯមគ្គ ទោះបីមិនធ្វើជាអារម្មណ៍ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈនោះដែរ ព្រោះជាអ្នកសម្រេចកិច្ចក្នុងការលះបង់ធម៌នោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតាំងពីពេលនោះមក កិច្ចក្នុងការដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈនោះ រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលនោះគ្រប់កាលទាំងពួង។ ប្រៀបដូចជា បុរសម្នាក់ជាមនុស្សខ្វាក់ ព្រោះភ្នែកត្រូវទោសមានប្រមាត់ និងស្លេស្មជាដើមរារាំង មិនឃើញអ្វីឡើយ។ លុះដល់ពេលគាត់បានថ្នាំបន្តក់ភ្នែកដ៏មានឫទ្ធិខ្លាំងក្លាមក បន្តក់ភ្នែកហើយដេកលក់អស់មួយយប់។ កាលដែលគាត់កំពុងដេកលក់នោះឯង ទោសទាំងពួងក្នុងភ្នែកក៏វិនាសទៅ ភ្នែកក៏ថ្លាស្អាត។ តាំងពីខណៈនោះមក ទោះបីគាត់កំពុងដេកលក់ ក៏លោកហៅថា ឃើញរូបទាំងឡាយដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកិច្ចក្នុងការឃើញសម្រេចបាន ដោយការប្រាសចាកភាពជាមនុស្សខ្វាក់។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះ យ៉ាងនេះឯង។ ដោយចំណែកមួយក្នុងមគ្គថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ ឬដោយមិនមានសេសសល់ក្នុងអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា «Apacchāvattikaṃ» ក្នុងពាក្យនេះ វិភាគបទថា ការត្រឡប់ថយក្រោយ ឈ្មោះថា បច្ឆាវត្តៈ។ ការត្រឡប់ថយក្រោយនៃធម៌នោះមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា អបច្ឆាវត្តិកៈ (មិនមានការត្រឡប់ថយក្រោយ)។ ពាក្យថា «Puna anuppādadhammatāpattivasena nirodhasaṅkhātaṃ» (រលត់ដោយអំណាចនៃការដល់នូវសភាពមិនកើតឡើងទៀត) គឺក្នុងខណៈនៃមគ្គនោះឯង វដ្តៈទាំងឡាយនោះរមែងដល់នូវសភាពមិនកើតឡើងទៀត គឺរលត់ទៅ។ សេចក្តីរលត់នោះ លោកហៅថា និរោធ។ ពាក្យថា «Uppādanasaṅkhātāya bhāvanāyā» (ដោយការចម្រើនពោលគឺការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង) នេះ លោកពោលដោយធ្វើសេចក្តីថា ព្រោះមគ្គមានខណៈចិត្តតែមួយ ឱកាសសម្រាប់ការចម្រើនពោលគឺការបង្កើនឲ្យចម្រើនឡើង មិនមានឡើយ។ ចំណែកឯបុព្វភាគភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវអរិយមគ្គ ក៏ជាមគ្គភាវនាដែរ ហើយភាវនានោះ កាលដល់នូវអរិយមគ្គហើយ ឈ្មោះថាដល់នូវកំពូល។ ព្រោះហេតុនោះ អរិយមគ្គនោះឯងដែលដល់នូវកំពូល ជាភាវនាដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយបរិយាយនេះ ទោះបីពោលថា ដោយការចម្រើនពោលគឺការបង្កើនឲ្យចម្រើនឡើង ក៏សមគួរដែរ។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នៃខ្លួន ឈ្មោះថា អានន្តរិកៈ។ ផលរបស់មគ្គនេះ ជាអានន្តរិកៈ ព្រោះហេតុនោះ មគ្គនេះឈ្មោះថា មានផលជាអានន្តរិកៈ (មានផលក្នុងលំដាប់) នេះជាវិភាគបទ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា និងបន្ទាប់ពីនោះមក ផលចិត្ត ២ ឬ ៣ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដល់បុគ្គលនោះ។ វិភាគបទថា ភ្លើងត្រូវបាននាំចេញទៅហើយអំពីវត្ថុនោះ ព្រោះហេតុនោះ វត្ថុនោះឈ្មោះថា អបនីតគ្គិកៈ (មានភ្លើងនាំចេញហើយ)។ ពាក្យថា «Nibbāpento viyā» (ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងភ្លើងឲ្យរលត់) នេះ បង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅដ៏សមគួរដល់មគ្គ ដោយកិច្ចលះបង់ដោយការរម្ងាប់ (បដិប្បស្សម្ភនប្បហានកិច្ច)។ ពាក្យថា «Tesaṃ» គឺនៃភ្នែកទាំងឡាយនោះ។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា រូបនោះមិនទាន់ប្រាកដដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា «Tassā» គឺរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «Paccavekkhanavāresū» (ក្នុងវារៈនៃការពិចារណាទាំងឡាយ) ក្នុងពាក្យនេះ វិថីចិត្តទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាប់ៗគ្នា ក្នុងរូបដែលឃើញដោយបសាទចក្ខុ ក៏លោកសង្គ្រោះយកដែរ។


Uparimaggehi vadhitabbā māretabbāti uparimaggavajjhā. ‘‘Kilesavibhāgesū’’ti asukamaggena asukākilesā pahīyantīti evaṃ kilesavibhāgesu. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti paṭisambhidā maggapāḷiyaṃ. Vuccamāne pana vattabbanti sambandho. Maggaṅgabojjhaṅgādīnaṃ paccavekkhanaṃ nāma maggapaccavekkhanameva. Tathā pacchā vā pavattatīti siddhaṃ. ‘‘Aviruddhā hotī’’ti visuddhimaggena asamentāpi paccavekkhantānaṃ icchānurūpasambhavatoti adhippāyo. ‘‘Adhimānaniddesa aṭṭhakathāsū’’ti vinaye catutthapārājike adhimānapadaniddesa aṭṭhakathāsu. ‘‘So’’ti ariyabhūto bhikkhu. ‘‘No laddhuṃ na vaṭṭatī’’ti aladdhuṃ na vaṭṭatīti attho. Laddhuṃ no na vaṭṭatīti vā yojanā. Catubbidhaṃ maggaññāṇaṃ gahitaṃ. Ñāṇadassanavisuddhi nāmāti vuttattā.

វិភាគបទថា កិលេសទាំងឡាយណាដែលគប្បីសម្លាប់ គឺគប្បីបំផ្លាញដោយមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ កិលេសទាំងនោះឈ្មោះថា ឧបរិមគ្គវជ្ឈៈ (កិលេសដែលត្រូវសម្លាប់ដោយមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់)។ ពាក្យថា «Kilesavibhāgesū» (ក្នុងចំណែកនៃកិលេសទាំងឡាយ) គឺក្នុងចំណែកនៃកិលេសទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា កិលេសឈ្មោះឯណោះ ត្រូវលះបង់ដោយមគ្គឈ្មោះឯណោះ។ ពាក្យថា «Pāḷiyaṃ» (ក្នុងបាលី) គឺក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គបាលី។ មានសេចក្តីទាក់ទងថា កាលបើលោកពោលយ៉ាងនេះ គប្បីពោលតទៅទៀត។ ការពិចារណានូវមគ្គង្គ និងពោជ្ឈង្គជាដើម ឈ្មោះថា មគ្គបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាមគ្គ) នោះឯង។ យ៉ាងនោះឯង ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏សម្រេចបាន។ ពាក្យថា «Aviruddhā hotī» (មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ) មានអធិប្បាយថា ទោះបីមិនសមស្របនឹងវិសុទ្ធិមគ្គ ក៏រមែងសម្រេចបានតាមបំណងរបស់អ្នកពិចារណាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Adhimānaniddesa aṭṭhakathāsū» (ក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយនៃអធិមាននិទ្ទេស) គឺក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយនៃអធិមានបទនិទ្ទេស ក្នុងបារាជិកកណ្ឌទី ៤ នៃព្រះវិន័យ។ ពាក្យថា «So» (ភិក្ខុនោះ) គឺភិក្ខុដែលជាព្រះអរិយៈ។ ពាក្យថា «No laddhuṃ na vaṭṭatī» មានសេចក្តីថា មិនគួរដើម្បីមិនបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត មានសេចក្តីពន្យល់ថា មិនមែនជាមិនគួរដើម្បីបានឡើយ។ មគ្គញាណទាំង ៤ យ៉ាង លោកកាន់យកហើយ ព្រោះលោកពោលថា ឈ្មោះថា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ។


‘‘Abhinivisanaṃ’’ti ajjhattaṃ daḷhataraṃ patiṭṭhānaṃ. ‘‘Nikhātasinerupā dassaviyā’’ti [Pg.307] tassa pavattanaṃ viya. ‘‘Kevalaṃ paccayāyatta vuttitāya adiṭṭhattā’’ti etena eso me attā, na parassa attāti evaṃ attānaṃ attassa sāmikaṃ katvā gahaṇakāraṇaṃ vadati. Tattha kevalasaddena paramattha saccaṃ patvā attasseva abhāvato khandhapañcakassa attanovasāyatta vuttitaṃ nivatteti. Sammuti saccaṃ pana patvā attassa vijjamānattā mahājano attano khandhapañcakaṃ attano vasāyatta vuttiṃ maññamāno eso me attāti gaṇhāti. ‘‘Khaṇabhaṅgassa ca adiṭṭhattā’’ti etena eso me sāraṭṭhena attā. Eso mama sāro. Etaṃ mama sarīraṃ. Yāva vassasataṃpi vassasahassampi etaṃ khandhapañcakaṃ na bhijjati, na vinassati. Tāva ahaṃ na marāmi. Yadā etaṃ bhijjati, vinassati. Tadā ahaṃ marāmi. Ahañca mama khandhapañcakañca advayaṃ anānattanti evaṃ gahaṇakāraṇaṃ vadati. Tattha ‘‘khaṇabhaṅgassā’’ti nāmarūpadhammānaṃ khaṇe khaṇe bhañjanassa bhijjanassa maraṇassa. Idampanamaraṇaṃ sammuti sacce natthi. Paramattha sacce eva atthi. Tasmā taṃ apassanto mahājano attano khandhapañcakaṃ attanosāraṃ maññamāno eso me attāti gaṇhātīti. ‘‘Taṃ dvayaṃ sudiṭṭhaṃ katvā’’ti khandhapañcakassa kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca khaṇabhaṅgañca ñāṇa cakkhunā suṭṭhudiṭṭhaṃ katvā. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ paṭiccasamuppādaṃ suṭṭhupassanto kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca avasāyatta vuttitañca suṭṭhu passati. Yo ca attano vasāyattavutti na hoti. So paramatthasaccaṃ patvā eso mama santakantipi vattuṃ nārahati. Kuto mama attāti. Api ca, satto nāma sabhāvato natthi. Paññattimattaṃ hoti. Yo ‘ahanti vā, meti vā, mamāti vā, gayheyya. Asante ca attasmiṃ ko mama attā nāma bhaveyyāti. Khaṇabhaṅgo hoti. Khaṇe khaṇe bhijjati. Satto ca nāma ekasmiṃbhave ādimhi sakiṃ eva jāyati. Ante sakiṃ eva marati. Antarā vassasataṃpi vassasahassaṃpi maraṇaṃ nāma natthi. Aññāhi khaṇikadhammānaṃ gati. Aññā sattassa. Evaṃsante kathaṃ khaṇikadhammā sattassa sāraṭṭhena attānāma bhaveyyunti. Tasmā te avasavattanaṭṭhena asārakaṭṭhena ca anattā eva. Apica [Pg.308] ‘‘avasavattanaṭṭhenā’’ti ettha vaso nāma sattasantāne eko padhānadhammo. Sace attānāma atthi. So eva padhānabhūtassa vasassapi attā bhaveyya. Evaṃsati, yo vaso, so attā. Yo attā, so vasoti bhaveyya. Tathā ca sati, rūpaṃ attāti gaṇhanto rūpañca vasañca attānañca ekattaṃ katvā gaṇhāti nāma. Tathā vedanaṃ attāti. Saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attāti gaṇhantepi. Evañcasati, satto ca khandhapañcakañca vaso ca attā ca sabbametaṃ ekattaṃ gacchati, eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati. Na hi imasmiṃ vasavattanaṭṭhe ekassasattassa dve attā tayo attā bahūattāti sakkā bhavituṃ. Atha yathā yathā sattassa vaso vattati, icchā pavattati. Tathā tathā khandhapañcakampi niccakālaṃ sattassavasaṃ anugaccheyya. Kasmā, sattassa ca khandhapañcakassa ca vasassa ca nānattābhāvato. Evaṃ anugacchante sati. Rūpaṃ me attā, vedanā me attātiādiggahaṇaṃ vaṭṭeyya. Sabhāvato aviruddhaṃ bhaveyya. Na pana tathā anugacchati. Na hi dubbaṇṇo durūpo puriso attano rūpakāyaṃ attano vaseneva suvaṇṇaṃ surūpaṃ kātuṃ sakkoti. Tathā dussaddovā susaddaṃ, duggandhovā sugandhaṃ. Na ca andhovā anandhaṃ. Badhirovā abadhiraṃ. Rogīvā arogaṃ. Kuṭṭhīvā akuṭṭhaṃ. Gaṇḍīvā agaṇḍaṃ. Jiṇṇovā taruṇaṃ. Ajaraṃ vā amaraṇaṃ vā kātuṃ sakkoti. Nāpi apāyesu ca apatantaṃ. Patitvā vā tato vimuttaṃ kātuṃ sakkoti. Tathā devo vā devattā acāvetuṃ. Sakkovā sakkattā, māro vā mārattā, brahmā vā brahmattāti. Esanayo sesakhandhesupi. Tathā pana avasānugamanato paramattha saccaṃ patvā khandhapañcake attano sāmikiccaṃ issarakiccaṃ nāma natthi. Asāmikameva taṃ hoti, anissaraṃ. Tathā ca sati, attānaṃ tassa sāmiṃ issaraṃ katvā rūpaṃ me attāti gahaṇaṃ micchāgahaṇaṃ nāma hotīti. Loke pana mahājano dhammānaṃ paṭiccasamuppādaṃ na jānanti, na passanti, na paṭivijjhanti. Tesaṃ parampara paccayavasena pavattamāne khandhasantāne sammuti saccavasena nānāvasavattanākārā nāma santi. Nānāsāmi issarādhipativohārā ca loke sandissanti. Te [Pg.309] sammuti saccavasena uppannesu tesu sāmiissarādhipati vohāresu vohāramatte aṭhatvā sabhāvasaccaṃ maññantā micchāgahaṇaṃ gaṇhanti. Ettha siyā. Na nu vasonāma icchā. Satto ca gantuṃ icchanto gacchati. Ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhati. Evaṃsati. Tassa khandhapañcakaṃ tassa vasāyatta vutti eva hotīti. Na hoti. Kasmā, paccayāyatta vuttittā eva. Tathāhi gantuṃ icchānāma bahiddhā dhanahetuvā uppajjeyya. Nānābhogahetu vā. Aññena vā nānākāraṇena. Tattha yesaṃ dhane asati, yaṃ yaṃ dukkhaṃ āgaccheyya kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā. Tesaṃ taṃ taṃ dukkhapaccayā dhanicchā nāma uppajjati. Dhanicchā paccayā ganticchādayo uppajjanti. Tathā nānābhogicchā nānākammicchāsu cāti. Nānādukkhabhayupaddavamūlikāsu icchāsu vattabba meva natthi. Tathā nānārammaṇānaṃ palobhana dukkhamūlikāsu ca nānāvitakkānaṃ vipphandanamūlikāsu ca icchāsu. Evaṃ vasopi paccayāyatta vuttiko eva hoti. ‘‘Gamanaṃ’’ti gamanākārena pavattaṃ khandhapañcakaṃ. Yenayenadhanādihetunā so so vaso uppajjati. Gamanampi tena teneva uppajjati āhārupatthambhanādipaccayena ca. Vaso pana gamanassa paccayeka desamattaṃ hoti. So hi tadaññapaccayehi vinā sayaṃ uppajjituṃ na sakkoti. Kuto gamanaṃ uppādetuṃ. Evaṃ ṭhānādīsu. Evañca sati, idaṃ khandhapañcakaṃ paccayāyatta vuttikanticceva vattuṃ arahati. No vasāyatta vuttikanti. Api ca gantuṃ icchanto gacchatīti paññatti mattabhūto satto gacchati. Khandhapañcakaṃ pana khaṇika dhammattā na gacchati. Uppannuppannaṃ tattha tattheva bhijjati. Santati vasena gamanākāra nimittaṃ paññāyati. Evaṃ avasavattanaṃ hotīti. Hotu tattha tattheva bhijjanaṃ. Avicchedappavattiyā sati, gamanaṃ sampajjatiyeva. Gamane ca sampajjamāne khaṇikabhijjanena doso natthīti ce. Atthi. Khaṇikamaraṇañhi sattassa susānabhūmi nāma hoti. Antarāyevā āgate pakkhalante vā sati, gacchanto satto yadā kadāci maraṇaṃ vā nigacchati maraṇa mattaṃ vā dukkhanti. Kilese nimināti pavattetīti nimittanti vacanattho. ‘‘Vipallāsanimittaṃ’’ti ca vipallāsa dhammānaṃ vasena upaṭṭhitaṃ kicca nimittaṃ. Taṇhā eva paṇidhīti [Pg.310] sambandho. Mahantānaṃ ādīnavānaṃ rāsi mahāādīnavarāsi. Khandhesu suññatalakkhaṇaṃ nāma ati gambhīraṃ hoti. Ñāṇasseva visayabhūtaṃ. Suññata dassanañca diṭṭhiyā ujuppaṭipakkhanti āha ‘‘saṅkhāresu suññatadassanavasenā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘attha siddhi nāmā’’ti maggaphalappaṭilābhasaṅkhātassa atthassa siddhi nāma. Attāti abhiniveso attābhiniveso. Gaṇhātīti gāho. Upādīyatīti attho. Diṭṭhisaṅkhāto gāho diṭṭhiggāho. Atthābhiniveso ca so diṭṭhiggāho cāti viggaho. Tassa paṭipakkhaṃ anattānupassanāñāṇaṃ. Anu anu bhavanaṃ ānubhāvo. Paramparato vaḍḍhananti attho. ‘‘Tathā samanupassitvā’’ti suññatā kārena samanupassitvā. Vimuñcantassa ariyapuggalassa. ‘‘Aniccalakkhaṇaṃ nāma nāti gambhīraṃ hoti. Saddhāyapi visayabhūtaṃ. Unnatilakkhaṇo ca ahaṃ māno khandhesu niccadhuvavipallāsamūlako saddhāya ca paṭipakkhoti āha ‘‘aniccadassanavasenā’’tiādiṃ. ‘‘Nimittābhinivesabhūtassā’’ti niccadhuvanimittābhinivesabhūtassa. ‘‘Mānaggāhassā’’ti mānasaṅkhātassa gāhassa. ‘‘Saddhāya pī’’tipisaddena ñāṇaṃ sampiṇḍeti. Dukkhalakkhaṇaṃ nāma bhayasaṃvega janakaṃ hoti. Ārammaṇesu taṇhālolassa taṇhāvipphandanassa paṭipakkhaṃ. Visesato samādhissa anurūpanti āha ‘‘dukkhadassana vasenā’’tiādiṃ. ‘‘Tiṇṇaṃ dhammānaṃ’’ti paññindriya saddhindriya samādhindriya saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ indriya dhammānaṃ. ‘‘Vipassanā gamanavasene vā’’ti vuṭṭhānagāmini vipassanā saṅkhātassa āgamana kāraṇassa vaseneva.

ពាក្យថា «អភិនិវិសនំ» បានដល់ ការតម្កល់មាំយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងសន្តាន។ ពាក្យថា «និខាតសិនេរុបាទស្សវិយា» គឺដូចជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃភ្នំសិនេរុដែលគេដោតចុះយ៉ាងមាំ។ ពាក្យថា «កេវលំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិភាយ អទិដ្ឋត្តា» (ព្រោះមិនឃើញការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យតែនឹងបច្ច័យម្យ៉ាង) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ហេតុនៃការប្រកាន់យក ដោយធ្វើខ្លួនឲ្យជាម្ចាស់នៃខ្លួន យ៉ាងនេះថា «នេះជាខ្លួនរបស់យើង មិនមែនជាខ្លួនរបស់អ្នកដទៃឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយ «កេវលសព្ទ» (សព្ទថា តែម្យ៉ាង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់បរមត្ថសច្ចៈ ហើយបដិសេធនូវការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចខ្លួននៃខន្ធទាំងប្រាំ ព្រោះតែខ្លួន (អត្តា) នោះមិនមានពិតប្រាកដឡើយ។ ចំណែកឯដោយសម្មុតិសច្ចៈវិញ ព្រោះតែខ្លួនមានប្រាកដ (តាមសម្មតិ) មហាជនតែងសំគាល់ខន្ធទាំងប្រាំរបស់ខ្លួនថា ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ហើយប្រកាន់យកថា «...នេះជាខ្លួនរបស់យើង»។ ពាក្យថា «ខណភង្គស្ស ច អទិដ្ឋត្តា» (និងព្រោះមិនឃើញការធ្លាយទៅក្នុងខណៈ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ហេតុនៃការប្រកាន់យកយ៉ាងនេះថា «នេះជាខ្លួនរបស់យើងដោយអត្ថថាជាខ្លឹមសារ។ នេះជាខ្លឹមសាររបស់យើង។ នេះជារាងកាយរបស់យើង។ ដរាបណាខន្ធទាំងប្រាំនេះមិនទាន់ធ្លាយ មិនទាន់វិនាសអស់មួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ ដរាបនោះយើងមិនទាន់ស្លាប់ឡើយ។ កាលណាខន្ធនេះធ្លាយទៅ វិនាសទៅ កាលនោះយើងទើបស្លាប់។ ខ្លួនយើងផង ខន្ធទាំងប្រាំរបស់យើងផង មិនមែនជាពីរ មិនមែនផ្សេងគ្នាឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ខណភង្គស្ស» បានដល់ ការបែកធ្លាយ ការទ្រុឌទ្រោម និងការស្លាប់ទៅក្នុងខណៈៗ នៃនាមធម៌ និងរូបធម៌ទាំងឡាយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការស្លាប់ (ក្នុងខណៈ) នេះ មិនមានក្នុងសម្មុតិសច្ចៈឡើយ មានតែក្នុងបរមត្ថសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ កាលបើមិនឃើញនូវការស្លាប់ក្នុងខណៈនោះ មហាជនតែងសំគាល់ខន្ធទាំងប្រាំរបស់ខ្លួនថាជាខ្លឹមសាររបស់ខ្លួន ហើយប្រកាន់យកថា «នេះជាខ្លួនរបស់យើង»។ ពាក្យថា «តំ ទ្វយំ សុទិដ្ឋំ កត្វា» (ធ្វើធម៌ទាំងពីរនោះឲ្យឃើញច្បាស់ហើយ) គឺធ្វើការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យតែនឹងបច្ច័យម្យ៉ាង និងការធ្លាយទៅក្នុងខណៈនៃខន្ធទាំងប្រាំ ឲ្យឃើញច្បាស់ល្អដោយញាណចក្ខុ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវបដិច្ចសមុប្បាទនៃខន្ធទាំងប្រាំ ឈ្មោះថា ឃើញច្បាស់នូវការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យតែនឹងបច្ច័យម្យ៉ាង និងការប្រព្រឹត្តទៅដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមអំណាច (របស់ខ្លួន) ផង។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ធម៌នោះ កាលបើដល់នូវបរមត្ថសច្ចៈហើយ សូម្បីតែពោលថា «នេះជារបស់យើង» ក៏មិនគួរឡើយ នឹងពោលថា «ខ្លួនរបស់យើង» ពីណាបាន? មួយវិញទៀត អ្វីដែលហៅថា «សត្វ» នោះ ដោយសភាវៈពិតគឺមិនមានឡើយ មានត្រឹមតែបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ ដែលបុគ្គលគប្បីប្រកាន់យកថា «យើង» ក្តី «របស់យើង» ក្តី «ខ្លួនយើង» ក្តី។ កាលបើខ្លួន (អត្តា) មិនមានពិតប្រាកដហើយ តើអ្វីទៅដែលឈ្មោះថា «ខ្លួនរបស់យើង» នោះ? ការធ្លាយទៅក្នុងខណៈតែងមាន គឺធម៌ទាំងឡាយតែងបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈៗ។ ចំណែកឯសត្វវិញ ក្នុងភពមួយ តែងកើតឡើងតែម្តងគត់ក្នុងខាងដើម ហើយស្លាប់ទៅតែម្តងគត់ក្នុងខាងចុង។ ក្នុងចន្លោះនោះ សូម្បីអស់មួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ ក៏មិនមានការស្លាប់ឡើយ។ ផ្លូវប្រព្រឹត្តទៅនៃខណិកធម៌ទាំងឡាយផ្សេងគ្នា ផ្លូវប្រព្រឹត្តទៅនៃសត្វក៏ផ្សេងគ្នា។ កាលបើដូច្នោះ តើខណិកធម៌ទាំងឡាយ នឹងទៅជាខ្លួនរបស់សត្វដោយអត្ថថាជាខ្លឹមសារដូចម្តេចបាន? ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថាជា «អនត្តា» ពិតប្រាកដ ព្រោះអត្ថថាមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច និងព្រោះអត្ថថាគ្មានខ្លឹមសារ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «អវសវត្តនដ្ឋេន» (ដោយអត្ថថាមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច) នេះ អ្វីដែលហៅថា «អំណាច» (វសៈ) នោះ គឺជាធម៌ដ៏ចម្បងមួយក្នុងសន្តានរបស់សត្វ។ ប្រសិនបើខ្លួន (អត្តា) មានពិតប្រាកដមែន ខ្លួននោះឯងគប្បីជាខ្លួននៃអំណាចដ៏ជាប្រធាននោះដែរ។ កាលបើដូច្នោះ អ្វីដែលជាអំណាច អ្វីនោះក៏ជាខ្លួន អ្វីដែលជាខ្លួន អ្វីនោះក៏ជាអំណាច។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ កាលដែលបុគ្គលប្រកាន់យកថារូបជាខ្លួន ឈ្មោះថាប្រកាន់យកដោយធ្វើរូបផង អំណាចផង ខ្លួនផង ឲ្យជាតែមួយជាមួយគ្នា។ ក្នុងការប្រកាន់យកវេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ថាជាខ្លួន ក៏ដូច្នោះដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សត្វផង ខន្ធទាំងប្រាំផង អំណាចផង ខ្លួនផង ទាំងអស់នេះក៏ដល់នូវភាពជាតែមួយ គឺរាប់ថាជាសត្វតែមួយ។ ព្រោះថាក្នុងអត្ថនៃការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនេះ ខ្លួនពីរ ខ្លួនបី ឬខ្លួនច្រើនរបស់សត្វតែមួយ មិនអាចមានបានឡើយ។ មួយវិញទៀត កាលបើអំណាចរបស់សត្វប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា សេចក្តីប្រាថ្នាប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា ខន្ធទាំងប្រាំក៏គប្បីប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់សត្វគ្រប់ពេលវេលាយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែសត្វផង ខន្ធទាំងប្រាំផង អំណាចផង មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅតាមយ៉ាងនេះ ការប្រកាន់យកថា «រូបជាខ្លួនរបស់យើង វេទនាជាខ្លួនរបស់យើង» ជាដើម គប្បីសមគួរ និងមិនផ្ទុយនឹងសភាវៈពិតឡើយ។ ប៉ុន្តែ ខន្ធទាំងប្រាំនោះ មិនបានប្រព្រឹត្តទៅតាមយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថាមនុស្សដែលមានសម្បុរអាក្រក់ មានរូបរាងអាក្រក់ មិនអាចធ្វើរូបកាយរបស់ខ្លួនឲ្យមានសម្បុរល្អ មានរូបរាងល្អ ដោយអំណាចរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ បុគ្គលដែលមានសំឡេងអាក្រក់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យមានសំឡេងល្អ បុគ្គលដែលមានក្លិនអាក្រក់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យមានក្លិនក្រអូប មនុស្សខ្វាក់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សមិនខ្វាក់ មនុស្សថ្លង់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សមិនថ្លង់ មនុស្សមានរោគ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សមិនមានរោគ មនុស្សឃ្លង់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សមិនឃ្លង់ មនុស្សមានបូស ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សមិនមានបូស មនុស្សចាស់ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យជាមនុស្សក្មេង ឬធ្វើមិនឲ្យចាស់ មិនឲ្យស្លាប់បានឡើយ។ ទាំងមិនអាចធ្វើខ្លួនមិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ ឬកាលបើធ្លាក់ទៅហើយ មិនអាចធ្វើខ្លួនឲ្យរួចផុតពីអបាយនោះបានឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ ទេវតា ក៏មិនអាចធ្វើខ្លួនមិនឲ្យច្យុតពីភាពជាទេវតា ព្រះឥន្ទ្រ ក៏មិនអាចធ្វើខ្លួនមិនឲ្យច្យុតពីភាពជាព្រះឥន្ទ្រ ម៉ារ ក៏មិនអាចធ្វើខ្លួនមិនឲ្យច្យុតពីភាពជាម៉ារ ព្រះព្រហ្ម ក៏មិនអាចធ្វើខ្លួនមិនឲ្យច្យុតពីភាពជាព្រះព្រហ្មបានឡើយ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តចំពោះខន្ធដែលនៅសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ កាលបើមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចយ៉ាងនោះហើយ កាលបើដល់នូវបរមត្ថសច្ចៈ ឈ្មោះថាមិនមានកិច្ចជាម្ចាស់ ឬកិច្ចជាធំរបស់ខ្លួនក្នុងខន្ធទាំងប្រាំឡើយ។ ខន្ធទាំងប្រាំនោះ តែងជាធម៌មិនមានម្ចាស់ មិនមានអ្នកត្រួតត្រាឡើយ។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ ការធ្វើខ្លួនឲ្យជាម្ចាស់ ជាអ្នកត្រួតត្រានៃខន្ធនោះ ហើយប្រកាន់យកថារូបជាខ្លួនរបស់យើង ឈ្មោះថាជាការប្រកាន់ខុស (មិច្ឆាគ្គាហៈ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលោក មហាជនមិនដឹង មិនឃើញ មិនចាក់ធ្លាយនូវបដិច្ចសមុប្បាទនៃធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ កាលបើខន្ធសន្តានប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបច្ច័យតៗគ្នា អាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃសម្មុតិសច្ចៈ តែងមានដល់ពួកគេ។ ទាំងវោហារថាជាម្ចាស់ ជាធំ ជាអធិបតីផ្សេងៗ ក៏តែងប្រាកដក្នុងលោក។ ជនទាំងឡាយនោះ មិនបានឈប់ត្រឹមតែវោហារមត្តៈ ក្នុងវោហារថាជាម្ចាស់ ជាធំ ជាអធិបតី ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសម្មុតិសច្ចៈនោះឡើយ តែត្រឡប់ជាសំគាល់ថាជាសភាវសច្ចៈ (សេចក្តីពិតដោយសភាវៈ) ហើយប្រកាន់យកនូវការប្រកាន់ខុសទៅវិញ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីមានពាក្យចោទសួរថា «សេចក្តីប្រាថ្នា មិនមែនឈ្មោះថាអំណាចទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត សត្វកាលបើប្រាថ្នានឹងទៅ ក៏ទៅ កាលបើប្រាថ្នានឹងឈរ ក៏ឈរ។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ ខន្ធទាំងប្រាំរបស់សត្វនោះ ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់សត្វនោះពិតមែនហើយ?»។ ឆ្លើយថា «មិនមែនឡើយ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? «ព្រោះតែខន្ធទាំងប្រាំនោះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ»។ ពិតណាស់ សេចក្តីប្រាថ្នានឹងទៅ តែងកើតឡើងព្រោះហេតុអំពីខាងក្រៅ មានទ្រព្យជាដើមណា ឬព្រោះហេតុគឺភោគៈផ្សេងៗ ឬព្រោះហេតុផ្សេងៗដទៃទៀត។ ក្នុងហេតុទាំងនោះ កាលបើទ្រព្យមិនមាន សេចក្តីទុក្ខណាមួយ មិនថាកាយិកទុក្ខ ឬចេតសិកទុក្ខ តែងកើតឡើងដល់ជនទាំងឡាយណា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងទ្រព្យ តែងកើតឡើងដល់ជនទាំងឡាយនោះ ព្រោះមានសេចក្តីទុក្ខនោះៗជាបច្ច័យ។ ព្រោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងទ្រព្យជាបច្ច័យ សេចក្តីប្រាថ្នានឹងទៅជាដើម ក៏កើតឡើង។ ក្នុងការប្រាថ្នាភោគៈផ្សេងៗ និងការប្រាថ្នាការងារផ្សេងៗ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ចំពោះសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីទុក្ខ ភ័យ និងឧបទ្រពផ្សេងៗជាឫសគល់ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ ចំពោះសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងឡាយដែលមានការលួងលោមនៃអារម្មណ៍ផ្សេងៗ និងសេចក្តីទុក្ខជាឫសគល់ និងដែលមានការញាប់ញ័រនៃវិតក្កៈផ្សេងៗជាឫសគល់។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែអំណាច ក៏ជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបច្ច័យដែរ។ ពាក្យថា «គមនំ» (ការទៅ) បានដល់ ខន្ធទាំងប្រាំដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃការទៅ។ អំណាចនោះៗ កើតឡើងព្រោះហេតុមានទ្រព្យជាដើមណា ការទៅក៏កើតឡើងព្រោះហេតុនោះៗ និងព្រោះបច្ច័យមានការឧបត្ថម្ភនៃអាហារជាដើមដែរ។ ចំណែកឯអំណាចវិញ គ្រាន់តែជាចំណែកមួយនៃបច្ច័យនៃការទៅប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា អំណាចនោះ បើគ្មានបច្ច័យដទៃក្រៅពីនោះទេ សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏មិនអាចកើតឡើងបានផង នឹងបង្កើតការទៅពីណាបាន? ក្នុងការឈរជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ខន្ធទាំងប្រាំនេះ គប្បីពោលថា «ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ» មិនគប្បីពោលថា «ប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចឡើយ»។ មួយវិញទៀត ដែលពោលថា «កាលបើប្រាថ្នានឹងទៅ ក៏ទៅ» នោះ គឺសត្វដែលជាត្រឹមតែបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះជាអ្នកទៅ។ ចំណែកឯខន្ធទាំងប្រាំ ព្រោះជាខណិកធម៌ (ធម៌មានខណៈខ្លី) មិនបានទៅឡើយ។ ខន្ធដែលកើតឡើងហើយៗ តែងបែកធ្លាយទៅក្នុងទីនោះៗឯង។ និមិត្តនៃអាការៈនៃការទៅ តែងប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃសន្តតិ (ការតភ្ជាប់គ្នា)។ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច តែងមានយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើមានពាក្យចោទថា «ការបែកធ្លាយក្នុងទីនោះៗ ចូរមានចុះ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សូន្យមានប្រាកដ ការទៅក៏រមែងសម្រេចបាន។ កាលបើការទៅសម្រេចបានហើយ ការបែកធ្លាយក្នុងខណៈ នឹងមានទោសអ្វី?»។ ឆ្លើយថា «មានទោសដទៃទៀត។ ព្រោះថា ការស្លាប់ក្នុងខណៈ តែងជាទីស្មសានរបស់សត្វ។ កាលបើមានអន្តរាយមកដល់ ឬមានការជំពប់ដួល សត្វដែលកំពុងទៅ ជួនកាលតែងដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬដល់នូវសេចក្តីទុក្ខស្មើនឹងសេចក្តីស្លាប់»។ សេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា «និមិត្ត» គឺធម៌ដែលវាស់វែង ឬញ៉ាំងកិលេសទាំងឡាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «វិបល្លាសនិមិត្ត» បានដល់ និមិត្តនៃកិច្ចដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃវិបល្លាសធម៌ទាំងឡាយ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា តណ្ហានោះឯង ឈ្មោះថា «បណិធិ» (ការតម្កល់ទុក/ការប្រាថ្នា)។ គំនរនៃទោសដ៏ធំធេង ឈ្មោះថា «មហាអាទីនវរាសិ» (គំនរនៃទោសដ៏ធំ)។ លក្ខណៈនៃសូន្យភាព (ស៊ុញ្ញតលក្ខណៈ) ក្នុងខន្ធទាំងឡាយ តែងជាធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង ជាវិស័យនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ការឃើញសូន្យភាព គឺជាបដិបក្ខចំចំពោះទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សង្ខារេសុ សុញ្ញតទស្សនវសេនា» (ដោយអំណាចនៃការឃើញសូន្យភាពក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អត្ថសិទ្ធិ» បានដល់ ការសម្រេចនូវប្រយោជន៍ ពោលគឺការបានសម្រេចមគ្គនិងផល។ ការចូលទៅប្រកាន់មាំថា «ខ្លួន» ឈ្មោះថា «អត្តាភិនិវេសៈ»។ ការប្រកាន់យក ឈ្មោះថា «គាហៈ» សេចក្តីថា ការប្រកាន់ខ្ជាប់។ ការប្រកាន់យកដែលពោលគឺទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិគ្គាហៈ»។ ការវិភាគពាក្យ (វិគ្គហៈ) ថា ការចូលទៅប្រកាន់មាំថាខ្លួនផង ការប្រកាន់យកគឺទិដ្ឋិផង ឈ្មោះថា «អត្តាភិនិវេសទិដ្ឋិគ្គាហៈ»។ ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងការប្រកាន់នោះ គឺអនត្តានុបស្សនាញាណ។ ការសោយរឿយៗ ឈ្មោះថា «អានុភាវៈ» សេចក្តីថា ការចម្រើនឡើងជាលំដាប់។ ពាក្យថា «តថា សមនុបស្សិត្វា» គឺការពិចារណាឃើញរឿយៗដោយអាការៈនៃសូន្យភាព។ នៃអរិយបុគ្គលកាលបើផុតស្រឡះ។ លក្ខណៈនៃអនិច្ចភាព (អនិច្ចលក្ខណៈ) មិនជ្រាលជ្រៅពេកឡើយ សូម្បីតែសទ្ធាក៏អាចជាវិស័យបានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មា្ននៈថា «យើង» ដែលមានលក្ខណៈឆ្មើងឆ្មៃ ក្នុងខន្ធទាំងឡាយ មានវិបល្លាសថាទៀងទាត់មាំមួនជាឫសគល់ និងជាបដិបក្ខនឹងសទ្ធា ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អនិច្ចទស្សនវសេនា» (ដោយអំណាចនៃការឃើញអនិច្ចភាព) ជាដើម។ ពាក្យថា «និមិត្តាភិនិវេសភូតស្ស» បានដល់ ការចូលទៅប្រកាន់មាំក្នុងនិមិត្តថាទៀងទាត់មាំមួន។ ពាក្យថា «មានគ្គាហស្ស» បានដល់ ការប្រកាន់យកពោលគឺមានៈ។ ក្នុងពាក្យថា «សទ្ធាយ បិ» នេះ សព្ទថា «បិ» (សូម្បី) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរួមបញ្ចូលទាំងញាណផងដែរ។ លក្ខណៈនៃទុក្ខ (ទុក្ខលក្ខណៈ) តែងញ៉ាំងភ័យនិងសង្វេគឲ្យកើតឡើង ជាធម៌បដិបក្ខនឹងការរវើរវាយនៃតណ្ហា និងការញាប់ញ័រនៃតណ្ហាក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ជាពិសេស ទុក្ខលក្ខណៈនោះ តែងសមគួរដល់សមាធិ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទុក្ខទស្សន វសេនា» (ដោយអំណាចនៃការឃើញទុក្ខ) ជាដើម។ ពាក្យថា «តិណ្ណំ ធម្មានំ» បានដល់ ឥន្ទ្រិយធម៌ទាំងបី ពោលគឺ បញ្ញិន្ទ្រិយ សទ្ធិន្ទ្រិយ និងសមាធិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា «វិបស្សនា គមនវសេនេ វា» បានដល់ ដោយអំណាចនៃហេតុជាទីមកដល់ ពោលគឺវិបស្សនាដែលឈានទៅរកការចេញចាក (វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា) នោះឯង។


Idāni pubbe yaṃ vuttaṃ ‘sattaariya puggalavibhāgassa paccayabhāvapattiyā cā’ti. Tattha satta ariyapuggalavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Dhammānusārī nāmāti ettha ‘‘dhammo’’ti paññā vuccati ‘saccaṃ, dhammo, dhīti, cāgo,ti ettha viya. Tikkhataraṃ dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Paññābalānusārena ādimhi maggaṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Athavā. ‘‘Dhammo’’ti nissattanijjīvaṭṭhena saṅkhāra dhammo vuccati. Suññatadassanañca nāma visesato suddhadhamma dassanaṃ nāma. Iti suddhadhammaṃ [Pg.311] anussarati, ñāṇagatiyā anugacchatīti dhammānusārī. Diṭṭhipattoti ettha diṭṭhināma dassanaññāṇaṃ vuccati. Ādito paṭṭhāya parisuddha dassanasampannattā diṭṭhibaleneva sukhena taṃ taṃ maggaphalaṃ pattoti diṭṭhipatto. Teneva dassana paññābalena kilesabandhanato vimuttoti paññāvimutto. Saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāma. Tattha ‘‘aveccappasādo’’ti ñāṇasampayuttappasādo. ‘‘Ñāṇaṃ’’ti ca saṅkhāra dhammānaṃ khaṇikabhāvanimittānaṃ dassanaññāṇaṃ. Tādise hi ñāṇe sati, tattha aveccappasādo nāma jāyati, no aññathāti. Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī. Saddhābaleneva ādimhi ariyamaggaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Saddhābalena vimuttoti saddhāvimutto. ‘‘Kāyasakkhi nāmā’’ti ettha sakkhaṃti sandiṭṭhaṃ. Yaṃ sādhakantipi vuccati. Attano kāye eva laddhaṃ sakkhaṃ yassāti kāyasakkhī. Dukkhānu passī puggalo hi saṃvega bahulo hoti. Saṃvego ca padhāna vīriyassa padaṭṭhānaṃ. Saṃviggo yoniso padahatīti hi vuttaṃ. Tasmā so saṃvegavasena bhāvanaṃ anuyuñjanto yaṃ yaṃ purisathāmena pattabbaṃ hoti. Taṃ taṃ pāpuṇāti. Pāpuṇanto ca attano kāye eva sakkhaṃ labhati. Sandiṭṭhaṃ jhānasukhaṃ vā maggaphalasukhaṃ vā labhatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Ubhatobhāga vimutto’’ti arūpajjhānehi rūpakāyato arahattamaggaphalehi nāmakāyatoti evaṃ ubhohi kāyabhāgehi vimutto. Ettha ca tayo ariyapuggalā paññādhiko ca saddhādhiko ca vīriyādhiko ca. Tattha dhammānusārī ca diṭṭhipatto ca paññāvimutto ca paññādhiko nāma. Saddhānusārī ca saddhāvimutto ca saddhādhiko nāma. Kāyasakkhī ca ubhatobhāgavimutto ca vīriyādhiko nāmāti daṭṭhabbaṃ. Ayañca puggalavibhāganayo paṭisambhidāmagganayena vutto. Abhidhamme pana puggala paññattiyaṃ saddhāvimutto ca kāyasakkhī ca dvepuggalā sekkhesu eva vuttā. Arahattaṃ pattā pana ete dvepi paññāvimuttā evāti daṭṭhabbā. Ettha siyā, saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāmāti vuttaṃ. Kiṃ pana tādisena saddhāmattena sotāpatti maggaṃ [Pg.312] pāpuṇātīti. Ettha amhehi vattabbaṃ natthi. Bhagavatā eva vuttaṃ. Yathāha mahāvagge okkanta saṃyutte cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī, yo evaṃ saddahati, evaṃ adhimuccati. Ayaṃ vuccati saddhānusārī. Okkanto ariyabhūmiṃ. Atikkanto puthujjanabhūmiṃ. So yenakammena apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ uppajjeyya. Na taṃ kammaṃ karotīti. Sotaṃ bhikkhave aniccaṃ. Vipariṇāmī aññathābhāvītiādinā dvādasāyatanāni vitthāre tabbāni. Tattha ‘‘vipariṇāmī’’ti vipariṇāmo yassa atthīti vipariṇāmī. Vipariṇāmoti ca khaṇe khaṇe jīraṇatā bhijjanatā vuccati. ‘‘Aññathābhāvī’’ti tasseva vevacanaṃ. ‘‘Evaṃ adhimuccatī’’ti etena ñāṇasampayuttasaddhaṃ dīpeti. Sā eva sotāpattiyaṅgesu buddhe aveccappasādena samannāgato, dhamme, saṅghe aveccappasādena samannāgatoti vuttā. Tattha ñāṇasampayuttasaddhā nāma cakkhādīnaṃ aniccanimitta dassanaññāṇena sampayuttā okappanasaddhā. Aniccanimittañca nāma rūpaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenātipade vuttanayena cakkhādinissayānaṃ mahābhūtānaṃ santati parivattanādikaṃ vuccati. Tañhi passanto cakkhādīnaṃ aniccabhāve saddahati, adhimuccati. Tānipi khaṇe khaṇe ekantena bhijjati yevāti saddhādhimokkhaṃ saddhāvinicchayaṃ paṭilabhatīti attho. ‘‘Buddhe aveccappasādenā’’ti ettha pana arahatā sammāsambuddhatādīnaṃ buddhaguṇādīnaṃ dassanaññāṇena sampayutto pasādo aveccappasādo nāma. Ariyabhūmi nāma diṭṭhānusaya vicikicchānusayehi parisuddhā avatthābhūmi vuccati. Tehi sahitā avatthābhūmi puthujjanabhūmi nāma. Kathaṃ pana tassa puggalassa puthujjanabhūmiṃ atikkantatā ariyabhūmiṃ okkantatā ca viññāyatīti āha ‘‘so yenā’’tiādiṃ. Yo attano jīvitahetupi kiñci kammapathapattaṃ apāyagāmi kammaṃ na karoti. So ekantena puthujjanabhūmiṃ atikkanto, ariyabhūmiṃ okkantoti viññāyatīti vuttaṃ hoti. Idaṃ saddhānusārisuttaṃ. Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave vipariṇāmī aññathābhāvī. Yassa evaṃ mattaso nijjhānaṃ khamati. Ayaṃ vuccati dhammānusārī tiādi. Tattha ‘‘mattaso [Pg.313] nijjhānaṃ khamatī’’ti saddhānusārīviya saddahanamatte aṭṭhatvā cakkhādīnaṃ tādisaṃ aniccataṃ samanupassanto thokaṃ thokaṃ dassanaṃ labhatiyeva. Evaṃsati, cakkhādīni tassa puggalassa nijjhānaṃ olokanaṃ mattaso khamanti nāma. Idaṃ dhammānusārisuttaṃ. Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo evaṃ pajānāti passati. Ayaṃ vuccati sotāpanno tiādi. Tattha ‘‘pajānāti passatī’’ti dhammānusārīviya mattaso nijjhānakkhamamatte aṭṭhatvā paññāya pajānāti, ñāṇacakkhuno paccakkhato passatīti attho. Idaṃ diṭṭhipattādīnaṃ suttaṃ.

ឥឡូវនេះ សេចក្តីណាដែលបានពោលទុកមុនថា «ព្រោះដល់នូវភាពជាបច្ច័យនៃការចែកអរិយបុគ្គល ៧ ជំពូកផង»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដើម្បីបង្ហាញការចែកអរិយបុគ្គល ៧ ជំពូក ទើបលោកពោលពាក្យថា «តត្ថ» (ក្នុងសេចក្តីនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «ធម្មានុសារី» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ធម៌» បានដល់ បញ្ញា ដូចក្នុងពាក្យថា «សច្ចំ ធម្មោ ធីតិ ចាគោ» (សច្ចៈ ធម៌ ធិតិ ចាគៈ) ដូច្នោះដែរ។ បុគ្គលណា រមណីយរលឹក (ពិចារណា) រឿយៗ នូវធម៌ដ៏មុតស្រួចក្រៃលែង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី។ ពាក្យថានេះ មានន័យថា សម្រេចមគ្គក្នុងកាលដំបូង ដោយអនុភាពនៃកម្លាំងបញ្ញា។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ធម៌» សំដៅយកសង្ខារធម៌ ដោយអត្ថថា មិនមែនសត្វ មិនមែនជីវិត។ ម្យ៉ាងទៀត ការឃើញសេចក្តីសូន្យ (សុញ្ញតទស្សនៈ) ឈ្មោះថា ការឃើញធម៌ដ៏បរិសុទ្ធដោយវិសេស។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលណា រលឹកនូវធម៌ដ៏បរិសុទ្ធ ដើរតាមដោយគតិគឺញាណ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិប្បត្តៈ» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិ» បានដល់ ទស្សនញាណ (ញាណគឺការឃើញ)។ បុគ្គលណា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយការឃើញដ៏បរិសុទ្ធ តាំងពីដើមមក ទើបដល់នូវមគ្គនិងផលនោះៗ ដោយងាយ ដោយកម្លាំងនៃទិដ្ឋិ (បញ្ញា) តែម្តង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ (អ្នកដល់នូវទិដ្ឋិ)។ បុគ្គលណា រួចផុតចាកចំណងគឺកិលេស ដោយកម្លាំងនៃបញ្ញាជាគ្រឿងឃើញនោះឯង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្ត (អ្នករួចផុតដោយបញ្ញា)។ ការជឿស៊ប់ក្នុងភាពជាខណិកធម៌ (ធម៌មានខណៈ) នៃសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អវេច្ចប្បសាទសទ្ធា។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អវេច្ចប្បសាទ» បានដល់ សេចក្តីជ្រះថ្លាដែលប្រកបដោយញាណ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «ញាណ» បានដល់ ទស្សនញាណដែលឃើញនូវនិមិត្តនៃភាពជាខណិកៈនៃសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះថា កាលបើញាណមានសភាពដូច្នោះមានរួចហើយ សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើប (អវេច្ចប្បសាទ) ក្នុងធម៌នោះ រមែងកើតឡើង មិនមែនកើតឡើងដោយប្រការដទៃឡើយ។ បុគ្គលណា រលឹកនូវសទ្ធា រឿយៗ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធានុសារី។ ពាក្យថានេះ មានន័យថា សម្រេចនូវអរិយមគ្គក្នុងកាលដំបូង ដោយកម្លាំងនៃសទ្ធាពិតប្រាកដ។ បុគ្គលណា រួចផុតដោយកម្លាំងនៃសទ្ធា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្ត។ ពាក្យថា «កាយសក្ខី» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សក្ខំ» បានដល់ ការឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង (សន្ទិដ្ឋិ) ដែលលោកហៅថា សាធកៈ (ការធ្វើឲ្យសម្រេច) ផងក៏បាន។ បុគ្គលណា មានការឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដែលបានសម្រេចក្នុងកាយរបស់ខ្លួនឯង ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា កាយសក្ខី (អ្នកមានកាយជាបន្ទាល់)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញនូវទុក្ខ (ទុក្ខានុបស្សី) រមែងមានសេចក្តីសង្វេគច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសង្វេគ ជាហេតុជិត (បទដ្ឋាន) នៃវីរិយៈជាប្រធាន។ ព្រោះលោកពោលទុកថា «បុគ្គលអ្នកមានសង្វេគ រមែងតាំងព្យាយាមដោយឧបាយខុសត្រូវ»។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះ កាលប្រកបការចម្រើន (ភាវនា) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្វេគ រមែងដល់នូវគុណវិសេសនោះៗ ដែលបុគ្គលគប្បីដល់បានដោយកម្លាំងរបស់បុរស។ កាលដែលដល់នូវគុណវិសេសនោះ ក៏រមែងបាននូវការឃើញច្បាស់ក្នុងកាយរបស់ខ្លួនឯង។ ពាក្យថានេះ មានន័យថា រមែងបាននូវឈានសុខ ឬមគ្គផលសុខ ដែលឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «ឧភតោភាគវិមុត្ត» បានដល់ អ្នករួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ គឺរួចផុតចាករូបកាយដោយអរូបជ្ឈានទាំងឡាយផង រួចផុតចាកនាមកាយដោយអរហត្តមគ្គនិងអរហត្តផលទាំងឡាយផង យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងអរិយបុគ្គលទាំងនេះ មានអរិយបុគ្គល ៣ ពួក គឺ បញ្ញាធិកៈ (អ្នកមានបញ្ញាច្រើន) សទ្ធាធិកៈ (អ្នកមានសទ្ធាច្រើន) និងវីរិយាធិកៈ (អ្នកមានវីរិយៈច្រើន)។ ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ ធម្មានុសារី ទិដ្ឋិប្បត្តៈ និងបញ្ញាវិមុត្ត គប្បីជ្រាបថា ជាបញ្ញាធិកៈ។ សទ្ធានុសារី និងសទ្ធាវិមុត្ត គប្បីជ្រាបថា ជាសទ្ធាធិកៈ។ កាយសក្ខី និងឧភតោភាគវិមុត្ត គប្បីជ្រាបថា ជាវីរិយាធិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ន័យនៃការចែកបុគ្គលនេះ លោកពោលទុកដោយន័យនៃគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងគម្ពីរបុគ្គលបញ្ញត្តិ នៃព្រះអភិធម្ម លោកពោលថា បុគ្គល ២ ពួក គឺសទ្ធាវិមុត្ត និងកាយសក្ខី សុទ្ធតែជាសេក្ខបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបុគ្គលទាំងពីរពួកនេះ កាលបើបានដល់នូវព្រះអរហត្តហើយ គប្បីជ្រាបថា ជាបញ្ញាវិមុត្តដូចគ្នា។ ក្នុងទីនេះ គប្បីមានចម្ងល់ថា «ពាក្យដែលពោលថា ការជឿស៊ប់ក្នុងភាពជាខណិកធម៌នៃសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អវេច្ចប្បសាទសទ្ធា នោះ ចុះបុគ្គលរមែងដល់នូវសោតាបត្តិមគ្គ ដោយត្រឹមតែសទ្ធាមានសភាពដូច្នោះឬ?»។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មិនមានពាក្យដែលយើងគប្បីពោលឡើយ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងមហាវារវគ្គ ឱក្កន្តសំយុត្ត ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្ខុមិនទៀង មានការប្រែប្រួលជាធម្មតា មានសភាពប្រែប្រួលទៅជាដទៃ បុគ្គលណាជឿស៊ប់ សម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះ បុគ្គលនេះ លោកហៅថា សទ្ធានុសារី ជាអ្នកចុះកាន់អរិយភូមិ កន្លងផុតបុថុជ្ជនភូមិ។ បុគ្គលនោះ មិនធ្វើនូវកម្មណា ដែលជាហេតុឲ្យទៅកើតក្នុងអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាតឡើយ»។ គប្បីពង្រីកសេចក្តីនៃអាយតនៈទាំង ១២ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ត្រចៀកមិនទៀង មានការប្រែប្រួលជាធម្មតា មានសភាពប្រែប្រួលទៅជាដទៃ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «វិបរិណាមី» បានដល់ ធម៌ណាមានការប្រែប្រួល ធម៌នោះឈ្មោះថា វិបរិណាមី។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «វិបរិណាមៈ» (ការប្រែប្រួល) សំដៅយកភាពគ្រាំគ្រា និងការបែកធ្លាយក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈ។ ពាក្យថា «អញ្ញថាភាវី» ជាវេវចនៈនៃពាក្យ «វិបរិណាមី» នោះឯង។ ពាក្យថា «ជឿស៊ប់យ៉ាងនេះ» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសទ្ធាដែលប្រកបដោយញាណ។ សទ្ធានោះឯង ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសោតាបត្តិយង្គទាំងឡាយថា «ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះពុទ្ធ ក្នុងព្រះធម៌ ក្នុងព្រះសង្ឃ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ សទ្ធាដែលប្រកបដោយញាណ ឈ្មោះថា ឱកប្បនសទ្ធា (សទ្ធាគួរជឿស៊ប់) ដែលប្រកបដោយទស្សនញាណដែលឃើញនូវអនិច្ចនិមិត្តនៃចក្ខុជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត អនិច្ចនិមិត្ត គឺលោកសំដៅយកការវិលត្រឡប់នៃសន្តតិជាដើម នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុជាដើម ដោយន័យដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «រូបមិនទៀង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងអស់ទៅ»។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលឃើញនូវអនិច្ចនិមិត្តនោះ រមែងជឿ រមែងសម្រេចចិត្ត ក្នុងភាពមិនទៀងនៃចក្ខុជាដើម។ ពាក្យថានេះ មានន័យថា រមែងបាននូវសទ្ធាធិមោក្ខ (ការសម្រេចចិត្តដោយសទ្ធា) និងសទ្ធាវិនិច្ឆ័យ (ការសម្រេចដោយសទ្ធា) ថា «ចក្ខុជាដើមទាំងនោះ រមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈរាល់ៗ ខណៈដោយពិតប្រាកដ»។ ចំណែកឯពាក្យថា «ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះពុទ្ធ» ក្នុងទីនេះ សេចក្តីជ្រះថ្លាដែលប្រកបដោយទស្សនញាណដែលឃើញនូវព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយ មានភាពជាព្រះអរហន្ត និងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើម ឈ្មោះថា អវេច្ចប្បសាទ។ ទីកន្លង ឬស្ថានភាពដែលបរិសុទ្ធចាកទិដ្ឋនុស្ស័យ និងវិចិកិច្ឆានុស្ស័យ លោកហៅថា អរិយភូមិ។ ស្ថានភាពដែលប្រកបដោយអនុស័យទាំងនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជនភូមិ។ ចុះគប្បីដឹងនូវភាពជាអ្នកកន្លងផុតបុថុជ្ជនភូមិ និងការចុះកាន់អរិយភូមិនៃបុគ្គលនោះដោយរបៀបណា? ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «សោ យេន» (បុគ្គលនោះ មិនធ្វើនូវកម្មណា...)។ ពាក្យថានេះ មានន័យថា បុគ្គលណា សូម្បីព្រោះហេតុតែជីវិតរបស់ខ្លួន ក៏មិនធ្វើនូវកម្មដែលទៅកាន់អបាយ ដែលដល់នូវកម្មបថណាមួយឡើយ បុគ្គលនោះ គប្បីដឹងថា ជាអ្នកកន្លងផុតបុថុជ្ជនភូមិ ចុះកាន់អរិយភូមិដោយពិតប្រាកដ។ នេះជា សទ្ធានុសារីសូត្រ។ ព្រះសូត្រដទៃទៀត ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ទុកដែរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្ខុមានការប្រែប្រួល មានសភាពប្រែប្រួលទៅជាដទៃ។ ការពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះ គួរដល់បុគ្គលណា ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ បុគ្គលនេះ លោកហៅថា ធម្មានុសារី» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ការពិចារណាឃើញគួរ ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ» សេចក្តីថា បុគ្គលមិនឋិតនៅត្រឹមតែការជឿ ដូចជាសទ្ធានុសារីឡើយ តែរមែងឃើញច្បាស់នូវភាពមិនទៀងមានសភាពដូច្នោះនៃចក្ខុជាដើម ហើយបាននូវការឃើញបន្តិចម្តងៗ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ចក្ខុជាដើមទាំងឡាយ រមែងគួរដល់ការពិចារណា គឺការសម្លឹងមើល ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ នៃបុគ្គលនោះ។ នេះជា ធម្មានុសារីសូត្រ។ ព្រះសូត្រដទៃទៀត ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ទុកដែរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្ខុមិនទៀង មានការប្រែប្រួល មានសភាពប្រែប្រួលទៅជាដទៃ។ បុគ្គលណាដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់យ៉ាងនេះ បុគ្គលនេះ លោកហៅថា ព្រះសោតាបន្ន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់» មានន័យថា មិនឋិតនៅត្រឹមតែការគួរដល់ការពិចារណា ដូចជាធម្មានុសារីឡើយ តែដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញា ឃើញច្បាស់ជាក់ស្តែងដោយញាណចក្ខុ។ នេះជា ព្រះសូត្ររបស់ទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គលជាដើម។


‘‘Yathā sakaṃ phalaṃ’’ti ettha sassa attano idaṃ sakaṃ. Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakanti atthaṃ dasseti sotāpannassātiādinā. Phalasamāpatti vīthiyaṃ pana anulomajavanāni eva phalānaṃ āsannakāraṇāni, na maggajavanānīti āha ‘‘na maggāgamanavasenā’’ti. ‘‘So’’ti maggo. Santo saṃvijjamāno sabbhāvo. ‘‘Assā’’ti maggassa.

ពាក្យថា «យថាសកំ ផលំ» (តាមផលរបស់ខ្លួនៗ) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សកំ» បានដល់ របស់ខ្លួន នៃស្រូវ (សស្សៈ)។ លោកបង្ហាញសេចក្តីថា របស់ខ្លួនៗ ឈ្មោះថា យថាសកៈ ដោយពាក្យជាដើមថា «សោតាបន្នស្ស» (របស់ព្រះសោតាបន្ន)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងផលសមាបត្តិចិត្តវីថិ អនុលោមជវនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាហេតុជិតនៃផលទាំងឡាយ មិនមែនមគ្គជវនៈទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនមែនដោយអំណាចនៃការមកដល់នៃមគ្គឡើយ»។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ មគ្គ។ ពាក្យថា «សន្តោ» បានដល់ ភាពមានប្រាកដ ភាពជាសភាវៈ។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃមគ្គ។


Aniccānupassanā kiccato animittā hoti. Sabhāvato sanimittāeva. Niccanimittasahitāeva. Yato sā esohamasmītiggahaṇaṃ labhati. Idaṃpi vipassanāñāṇaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenāti samanupassitabbā ca hotīti. Tattha ca abhidhammaṃ patvā sabhāvappadhānaṃ hoti, na kiccappadhānaṃ. Tasmā abhidhamma nayena vipassanā attano nimitta nāmaṃ maggassa dātuṃ na sakkoti. Ayaṃ aṭṭhakathāya adhippāyo. Kilesa dhammā nāma yassa uppajjanti, taṃ puggalaṃ palibundhanti. Sambādhaṃ karonti. Tasmā palibodhakarānāma. Taṃ puggalaṃ niccanimitta subhanimitta sukhanimitta attanimittāni gāhenti. Tasmā nimittakarānāma. Taṃ puggalaṃ ārammaṇesu bhusaṃ nihitaṃ niviṭṭhaṃ karonti. Tasmā paṇidhikarānāma. Te ca maggaphalāni ārammaṇaṃ na karonti. Maggaphalehi ca sampayogaṃ na gacchanti. Evaṃ ārammaṇakaraṇā divasena maggaphalesu tesaṃ abhāvo. Abhāvattāeva ca tāni maggaphalāni attano dhammatāya tīṇināmāni labhantīti dassetuṃ ‘‘ārammaṇa karaṇavasenavā’’tiādi [Pg.314] vuttaṃ. ‘‘Attano sabhāvenā’’ti attano dhammatāya.

អនិច្ចានុបស្សនា ដោយកិច្ច ឈ្មោះថា ឥតមាននិមិត្ត (អនិមិត្ត)។ ដោយសភាវៈ ឈ្មោះថា មាននិមិត្ត (សនិមិត្ត) គឺប្រកបដោយនិច្ចនិមិត្ត (និមិត្តថាទៀង) នោះឯង។ ព្រោះថា អនិច្ចានុបស្សនានោះ រមែងបាននូវការប្រកាន់មាំថា «នោះជាយើង នោះជាខ្លួនរបស់យើង»។ សូម្បីតែវិបស្សនាញាណនេះ ក៏ជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីពិចារណាឃើញថា «មិនទៀង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងអស់ទៅ» ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនោះ កាលបើដល់នូវព្រះអភិធម្មហើយ សភាវៈជាប្រធាន មិនមែនកិច្ចជាប្រធានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយន័យនៃព្រះអភិធម្ម វិបស្សនា មិនអាចនឹងឲ្យនូវឈ្មោះជាអនិមិត្តរបស់ខ្លួន ដល់មគ្គបានឡើយ។ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថា។ ពួកកិលេសធម៌ ឈ្មោះថា កាលបើកើតឡើងដល់បុគ្គលណា រមែងចងរឹត (រារាំង) នូវបុគ្គលនោះ ធ្វើឲ្យចង្អៀតចង្អល់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាធម៌ធ្វើនូវការរារាំង (បលិពោធករៈ)។ កិលេសធម៌ទាំងនោះ ធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះកាន់យកនូវនិច្ចនិមិត្ត សុភនិមិត្ត សុខនិមិត្ត និងអត្តនិមិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាធម៌ធ្វើនូវនិមិត្ត (និមិត្តករៈ)។ កិលេសធម៌ទាំងនោះ ធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះកប់ចុះ ជ្រកចុះ យ៉ាងខ្លាំងក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាធម៌ធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នា (បណិធិករៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត កិលេសធម៌ទាំងនោះ មិនធ្វើនូវមគ្គនិងផលឲ្យជាអារម្មណ៍ឡើយ ហើយក៏មិនដល់នូវការប្រកបជាមួយមគ្គនិងផលឡើយ។ ភាពមិនមាននៃកិលេសធម៌ទាំងនោះ ក្នុងមគ្គនិងផលទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲជាអារម្មណ៍ជាដើម យ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះតែភាពមិនមាននោះឯង មគ្គនិងផលទាំងនោះ រមែងបាននូវឈ្មោះទាំង ៣ តាមធម្មតារបស់ខ្លួន ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «ឬដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍» ជាដើម។ ពាក្យថា «attano sabhāvena» បានដល់ ដោយធម្មតារបស់ខ្លួន។


‘‘Attadiṭṭhiyā uppannāya uppajjantī’’ti idaṃ tāsaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ attadiṭṭhiyā avinābhāvaṃ dīpeti. Na pana attadiṭṭhiyā tāhi avinābhāvanti daṭṭhabbaṃ. Vipaccantīti apāyesu vipaccanti. Apāyapaṭisandhiṃ janenti. Diṭṭhasaccānañca ariyapuggalānaṃ. Diṭṭhivicikicchāsampayuttā akusaladhammā diṭṭhivicikicchāggahaṇena gahitāti āha ‘‘diṭṭhivicikicchā vippayuttā’’ti. ‘‘Akusaladhammāce vā’’ti paccuppannabhūtā dasākusalakammapatha dhammā ceva. ‘‘Sattahi bhavehī’’ti kriyāpavagge karaṇavacanaṃ. Yathā sattahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpetīti. Kriyāpavaggotica kriyāyasīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ vuccati. ‘‘Sattakkhattuṃ’’ti sattavārā. Tīṇi saṃyojanānināma ‘sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāsasaṃyojanāni,. ‘‘Avinipāta dhammo’’ti virūpaṃ hutvā patanaṃ vinipāto. Apāyanipātoti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhammo’’ti sabhāvo. Natthi vinipāto dhammo yassāti viggaho. ‘‘Niyato’’ti sugatibhavesu niyata gatiko. Sammā bujjhatīti sambodhi. Maggaññāṇaṃ. ‘‘Parāyanaṃ’’ti parabhāge gantabbaṭṭhānaṃ vuccati. Sambodhisaṅkhātaṃ parāyanaṃ assāti sambodhiparāyano. ‘‘Aniyamattho’’ti vāsaddatthoti vuttaṃ hoti. Vā saddatthesu ca aniyamattho. Na vikappattho. Vikappatthehi sati dve eva sattakkhattuparamā labbhanti. Missakabhavona labbhati. Aniyamatthe tayopi labbhanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthassa gahitattā eko missakabhavo eva labbhati. Nanu ca saddo nāma samuccayatthe pākaṭo, na aniyamatthe. Tasmā samuccayatthova idha yuttoti ce. Na yutto. Kasmā. Dvinnaṃ asaṅgahitattā. Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthaṃ gahetvā te dve puggalā imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitāti vuttaṃ. Yadi te imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitā. Katthate saṅgahitā bhaveyyuṃ. Na hi koci sattakkhattu paramo nāma idha asaṅgahitoti yuttoti. ‘‘Assā’’ti tassapāḷipāṭhassa. ‘‘Ettha ca yasmā. La. Paramo nāma vutto’’ti idaṃ upari ‘ye kāmabhave yevā’tiādinā [Pg.315] ‘yediṭṭha dhamme vā’tiādinā ca yojetabbaṃ. So ca sukkhavipassako vā parihīnajjhāno vā daṭṭhabboti sambandho. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti puggalapaññatti pāḷiyaṃ. ‘‘Idha niṭṭhā’’ti imasmiṃ kāmaloke āsavakkhayaṃ patvā khandhaparinibbānapatti vasena niṭṭhā. Niṭṭhānaṃ pariyosānanti attho. Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Bhavato bhavaṃ gacchatīti attho. Ekameva paṭisandhisaṅkhātaṃ bhavabījaṃ assa atthīti ekabījī. Yo ca diṭṭheva dhamme arahā. Tassa ca idha niṭṭhāti yojanā. Kena pana tiṇṇaṃ sotāpannānaṃ viseso katoti. Sattakkhattu paramo tāva kevalaṃ pathamamagga sampayuttehi indriyehi kato. Itare dve uparimaggatthāya pavattitehi vipassanindriyehi katoti. Tattha sattakkhattu paramo sabbamuduko hoti. Tato kolaṃkolo tikkho. So pana cha bhaviko, pañcabhaviko, catubhaviko, tibhaviko, dvibhavikoti pañcavidho. Tattha pañcabhaviko tikkho. Sesā anukkamena tikkhatarāti daṭṭhabbā. Ekabījī pana ekabhaviko sabbatikkho. Tattha sattakkhattu paramo kevalena pathamamaggānubhāvena siddhattā sabbamuduko hoti. Itare dvepakatiyā sattakkhattu paramabhāve ṭhatvā uparimaggatthāya vipassanā kammaṃ paṭṭhapenti. Tadā tesaṃ indriyāni puna visesa pattāni honti, tikkhāni. Tasmā te sattakkhattu paramato tikkhānāma hontīti. ‘‘Sattavārato oraṃ vā’’ti idaṃ kolaṃkola ekabījino sandhāya vuttaṃ. ‘‘Upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyāmetī’’ti idaṃ uparime dvesotāpanne sandhāya vuttaṃ. Sattakkhattu paramopana pathamamaggeneva niyamitoti daṭṭhabbaṃ. Tathāhi soyeva saṅgahapāṭhe sarūpato āgato sotāpatti maggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattu paramo sotāpanno nāma hotīti. Itare pana dve pāḷiyaṃ sotāpanna puggalavibhāgaṭṭhānesveva āgatāti. ‘‘Ye panā’’ti ye sotāpanna puggalāpana. Gāthāyaṃ ‘‘itosattā’’ti imasmiṃ manussaloke satta saṃsarāni. ‘‘Tatosattā’’ti tasmiṃ devaloke [Pg.316] sattāti attho. Aṅguttarapāṭhe ‘‘tenacittappasādenā’’ti mahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpetuṃ samatthassa satthuguṇe cittappasādo jāyati. Tena cittappasādena. ‘‘Tena pariyāyenā’’ti sace so devesu eva saṃsarati. Sattakkhattuṃ opapātika paṭisandhiyo gaṇhitvā tattheva parinibbāyissati. Yadi manussesu eva saṃsarati. Sattagabbhaseyyaka paṭisandhiyo gaṇhitvā ettheva parinibbāyissati. Evaṃ desanā vārena cuddasa katvā desitena pariyāyenāti attho. ‘‘Taṃ vīmaṃsitabbaṃ’’ti vadantena ṭīkācariyena sayaṃ cuddasapaṭisandhiyova icchatīti dīpeti. Idāni taṃ cuddasapaṭisandhivādaṃ paṭikkhipanto ‘‘vibhaṅge panā’’tiādimāha. ‘‘Vibhaṅge’’ti abhidhamme ñāṇavibhaṅge. Natthi ṭhānamassāti aṭṭhānaṃ. ‘‘Ṭhānaṃ’’ti mūlakāraṇaṃ. Natthi avakāso assāti anavakāso. ‘‘Avakāso’’ti paccayakāraṇaṃ. ‘‘Yaṃ’’ti kriyāparāmasanaṃ. Yaṃ nibbatteyya, taṃ nibbattanaṃ aṭṭhānaṃ. So nibbattana dhammo anavakāsoti yojanā. ‘‘Abhisaṅkhāra viññāṇassā’’ti sattabhavato uddhaṃ kāmabhave paṭisandhijanakassa kusalā kusalakamma viññāṇassa. ‘‘Nirodhenā’’ti sotāpatti maggakkhaṇe eva nirodhanena. Nirujjhantīti sambandho. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti ye nāma rūpadhammā uppajjeyyuṃ. Ete nāma rūpadhammā ettha etasmiṃ abhisaṅkhāra viññāṇa nirodhakkhaṇe nirujjhantīti yojanā. ‘‘Yathāvuttanayenevā’’ti tena pariyāyenāti vuttappakāranayeneva. ‘‘Tadekaṭṭhamohassā’’ti tena rāgena tena dosena ekasmiṃ citte ekato ṭhitassa mohassa. Na diṭṭhivicikicchā sampayuttassa mohassa. Tassa pathamamagge eva pahīnattā. Nāpi uddhaccacittasampayuttassa mohassa. Tassa catutthamagge eva pahātabbattā. Uppajjantā rāgadosamohā. ‘‘Dhammikesū’’ti dhammena samena uppannesu. ‘‘Yato’’ti yaṃkāraṇā. Balavantakāraṇāti attho. ‘‘Tesaṃ’’ti sotāpannānaṃ. ‘‘Sallikhana vasenā’’ti bahalapakkhaṃ thūlabhāgaṃ suṭṭhulikhanavasena. Adhiccuppatti nāma pubbe yathāpavattaṃ kālaṃ adhicca atikkamma uppatti[Pg.317]. Uppajjantānampi rāgadosamohānaṃ. ‘‘Tesaṃ pī’’ti sakadāgāmīnampi. ‘‘Methunavatthu samāyogo icchito’’ti jāyampatīnaṃ methunakammasamāyogo nāma sakadāgāmīnaṃ atthīti icchito. Therohi adhiccuppattimattaṃ icchati. Pariyuṭṭhānamandataṃ na icchati. Sakadāgāmīnaṃ puttadhītaropi sandissantīti vadati. ‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhitto’’ti therassa manorathamattaṃti vatvā paṭikkhitto. Idaṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ. ‘‘Chakkanipāte’’ti aṅguttare chakkanipāte. ‘‘Migāsāḷavatthumhī’’ti migāsāḷanāmikāya upāsikāya vatthumhi. Keci imaṃ vatthuṃ disvā mahāaṭṭhakathāvādaṃ na rocenti. Mahāsivattheravādaṃ rocenti. ‘‘Abrahmacārino’’ti methuna dhammā appaṭiviratassa. ‘‘Sakadāgāmittaṃ byākataṃ’’ti tasmiṃ kālaṅkate so brāhmaṇo idha sakadāgāmibhāvaṃ patvā tusitākāyaṃ upapannoti evaṃ tassa yaṃ sakadāgāmittaṃ bhagavatā byākataṃ. ‘‘Adhigamavasenā’’ti sakadāgāmibhāvaṃ paṭilābhavasena. Na pana abrahmacārino sato adhigamavasenāti adhippāyo. Maraṇāsannakālepi hi sikkhāpadādhiṭṭhānena saha uparimaggaphalādhigamanaṃ nāma tikkhapaññassa ariyasāvakassa na dukkaranti. Etena kesañci theravādarocanaṃ paṭikkhittaṃ hoti. ‘‘Sakiṃdeva imaṃlokaṃ āgantvā’’ti etena ito paralokaṃ gamanassa ca tato puna idhāgamanassa ca siddhattā ayaṃ puggalo suddhena magganiyāmena kāmabhave dvikkhattu paramonāma hotīti siddho. Kathaṃ. Idha patvā tattha nibbattitvā idha parinibbāyī, tattha patvā idha nibbattitvā tattha parinibbāyīti. Sesāpana cattāro vipassanāniyāmena siddhā hontīti viññāyati. Katame cattāro. Idha patvā idha parinibbāyī. Tattha patvā tattha parinibbāyī. Idha patvā tattha parinibbāyī. Tattha patvā idha parinibbāyīti. Ettha ca tīsu sotāpannesu ekosattakkhattu paramo eva magganiyāmena siddho. Sesā pana dve sotāpannā vipassanāniyāmena siddhā. Cha sakadāgāmīsu dve eva magganiyāmena siddhā. Sesā pana cattāro vipassanāniyāmena siddhā. Tattha maggasiddhesu sotāpanna sakadāgāmīsu [Pg.318] saṅkaro natthi. Vipassanāsiddhesu pana saṅkaro atthi. Atthato aviruddhe sati, vohāramattena saṅkare doso natthīti daṭṭhabbaṃ. Āgantvāti pāṭhavasena āgamanatoti vuttaṃ. Āgantāti pana pāṭho yutto. Āgamanasīlo āgamana dhammo hutvā sakadāgāmī nāmāti attho. Anāgantvā itthattanti etthapi esevanayo. Arahato bhāvo arahattaṃ. Arahatta maggaṃ. Dakkhiṇāya vipattikarānāma appapphala appānisaṃsakarā. Sampattikarā nāma mahapphala mahānisaṃsakarā. Sīlakkhandhādiguṇā nāma sīlakkhandha samādhikkhandha paññākkhandha vimuttikkhandha vimuttiññāṇa dassanakkhandhaguṇā. ‘‘Dakkhiṇeyyesū’’ti dakkhiṇāraha puggalesu. ‘‘Dhuraṃ’’ti padhānasīsaṭṭhāniyaṃ vuccati. Saddhā eva dhuraṃ assāti saddhādhuro. Evaṃ paññādhuro. Kasmā panettha vīriyadhuro na gahitoti. Pāḷiyaṃ saddhāvāhī maggaṃ bhāveti, paññāvāhī maggaṃ bhāvetīti vuttaṃ. Na pana vuttaṃ vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti. Tasmā na gahitoti. Kasmā pana vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti na vuttanti. Vuccate. Maggaṃ bhāventassa nāma ādimhi diṭṭhivicikicchānaṃ pahānāya kammaṃ mahantaṃ hoti. Kasmā, apāyamūlakattā. Tattha saddhā ca vicikicchā ca dve ujuppaṭipakkhā honti. Yasmiṃ ārammaṇe saddhā nivisati, tasmiṃ vicikicchā natthi. Yasmiṃ vicikicchā nivisati, tasmiṃ saddhā natthi. Tathā paññādiṭṭhiyo ca ujuppaṭipakkhā. Yattha paññā, na tattha diṭṭhi. Yattha diṭṭhi, na tattha paññāti. Api ca saddhā attano visaye diṭṭhiṃ vidhamatiyeva. Paññāya vicikicchāvidhamane vattabbameva natthi. Tasmā āraddha vipassako aniccādīsu aveccappasādamattenapi diṭṭhivicikicchāyo pajahitvā saddhānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ pasīditvā saddhāvimuttabhāvañca pāpuṇāti. Paññāya aniccādīni nijjhānakkhamaṃ katvā dhammānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ passitvā diṭṭhipattapaññā vimuttabhāvañca pāpuṇāti. Vīriyaṃ pana diṭṭhivicikicchānaṃ paṭipakkhamattampi na hoti. Atha kho tāsaṃ sahāyopi hoti, dhurabhūtañca. Paggahalakkhaṇañhi vīriyaṃ. Taṃ saddhaṃpi paggaṇhāti, paññaṃpi paggaṇhāti, diṭṭhiṃpi paggaṇhāti, vicikicchampi paggaṇhātiyeva. Kutopana attano sabhāvena diṭṭhivicikicchāyo [Pg.319] pajahituṃ sakkhissati. Tasmā imasmiṃ ṭhāne vīriyavāhīti ca vīriyadhuroti ca na vuttoti. Kāyasakkhimhi pana saddhā ca paññā ca samabalā honti. Vīriyañca sayaṃ sammappadhānaṭṭhāne ṭhatvā tadubhayaṃ upabrūheti. So ca puggalo tadubhayabalena diṭṭhivicikicchādayo pajahitvā kāyasakkhibhāvaṃ pāpuṇāti. Aṭṭhavimokkhe vā uppādetvā ubhatobhāga vimuttabhāvaṃ pāpuṇāti. Imesu pana dvīsu puggalesu vīriyassa thāmo suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ime dve vīriyādhikātveva vattabbā. Na vīriyadhuroti. Catuppaṭipadā nāma dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā. Dukkhāpaṭipadā khippābhiññā. Sukhāpaṭipadā dandhābhiññā. Sukhāpaṭipadā khippābhiññā. Tividhavimokkho nāma suññato vimokkho. Animitto vimokkho. Appaṇihito vimokkho. ‘‘Tayo antarā parinibbāyino’’ti ettha āyukappassa pariyantaṃ apatvā antarā eva kilesaparinibbānapattā antarāparinibbāyī nāma. So tividho. Āyukappassa pathamabhāge parinibbāyī, dutīyabhāge, tatīyabhāgeti. Ime tayo antarā parinibbāyino nāma. Upahaccaparinibbāyī nāma āyukappa pariyante parinibbāyī. Uddhaṃ mukho vaṭṭasoto etassāti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ avassaṃ gamissatīti akaniṭṭhagāmī. Vipassanā kammaṃ sasaṅkhāraṃ sappayogaṃ katvā parinibbāyī sasaṅkhāra parinibbāyī. Saṅkhārarahitena sukhena vipassanā kammena parinibbāyī asaṅkhāra parinibbāyī. ‘‘Dvādasa sotāpannā’’ti ekabījikā tayo. Te eva catūhi paṭipadāhi guṇitā dvādasa. Dvādasa sakadāgāmino pubbe vuttanayā eva.

«អត្តទិដ្ឋិយា ឧប្បន្នាយ ឧប្បជ្ជន្តិ» (កាលបើអត្តទិដ្ឋិកើតឡើង ទើបកើតឡើង) នេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីមិនប្រាសចាកអត្តទិដ្ឋិ (ការមិនដាច់ស្រឡះពីគ្នា) នៃទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាទាំងឡាយនោះ។ ប៉ុន្តែ មិនគួរយល់ថា អត្តទិដ្ឋិមិនប្រាសចាកធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «វិបច្ចន្តិ» គឺរមែងហុចផលក្នុងអបាយទាំងឡាយ ពោលគឺ បង្កើតបដិសន្ធិក្នុងអបាយ។ និងរបស់អរិយបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកមានសច្ចៈដែលឃើញហើយ (ទិដ្ឋសច្ចៈ)។ អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកនូវទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា វិប្បយុត្តា» (ប្រាសចាកទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា)។ ពាក្យថា «អកុសលធម្មាចេ វា» គឺអកុសលកម្មបថធម៌ទាំង ១០ ដែលជាបច្ចុប្បន្នភូត។ ពាក្យថា «សត្តហិ ភវេហិ» (ដោយភពទាំងឡាយ ៧) នេះ ជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថកិរិយាបវគ្គ (ការសម្រេចកិច្ច) ដូចជាពាក្យថា «រមែងញ៉ាំងវិហារឲ្យសម្រេចដោយខែទាំងឡាយ ៧» ដូច្នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «កិរិយាបវគ្គ» នោះ សំដៅដល់ការសម្រេចកិច្ចយ៉ាងរហ័សបំផុតនៃកិរិយា។ ពាក្យថា «សត្តក្ខត្តុំ» គឺ ៧ ដង (៧ វារៈ)។ សំយោជនៈ ៣ គឺ សក្កាយទិដ្ឋិសំយោជនៈ វិចិកិច្ឆាសំយោជនៈ និងសីលព្វតបរាមាសសំយោជនៈ។ ពាក្យថា «អវិនិបាតធម្មោ» សេចក្តីថា ការធ្លាក់ចុះទៅដោយសភាពខូចខាត ឈ្មោះថា វិនិបាត ពោលគឺ ការធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «ធម្មោ» គឺសភាវៈ។ វិគ្គហៈថា «នត្ថិ វិនិបាតោ ធម្មោ យស្ស» (បុគ្គលណាគ្មានសភាវៈនៃការធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អវិនិបាតធម៌)។ ពាក្យថា «និយតោ» គឺមានគតិទៀងទាត់ក្នុងសុគតិភពទាំងឡាយ។ ការត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សម្ពោធិ បានដល់ មគ្គញាណ។ ពាក្យថា «បរាយនំ» សំដៅដល់ទីកន្លែងដែលត្រូវទៅដល់ក្នុងផ្នែកខាងមុខ។ បុគ្គលណាមានសម្ពោធិដែលលោកពោលថាជាទីទៅក្នុងខាងមុខ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សម្ពោធិបរាយនៈ។ ពាក្យថា «អនិយមត្ថោ» គឺលោកសំដៅយកសេចក្តីនៃសព្ទថា «វា»។ ក្នុងបណ្តាអត្ថទាំងឡាយនៃ «វា» សព្ទនោះ គឺមានអត្ថមិនទៀងទាត់ (អនិយមត្ថ) មិនមែនមានអត្ថជ្រើសរើស (វិកប្បត្ថ) ឡើយ។ កាលបើមានអត្ថជ្រើសរើស (វិកប្បត្ថ) រមែងបានតែសត្តក្ខត្តុបរមៈ ២ ពួកប៉ុណ្ណោះ មិនបានភពចម្រុះ (មិស្សកភព) ឡើយ។ តែបើក្នុងអត្ថមិនទៀងទាត់ (អនិយមត្ថ) រមែងបានទាំង ៣ ពួក។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះតែកាន់យកអត្ថប្រមូលរួមគ្នា (សមុច្ចយត្ថ) ទើបបានតែមិស្សកភពតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើពោលថា «ចុះ ច សព្ទ តែងប្រាកដក្នុងអត្ថប្រមូលរួមគ្នា មិនមែនក្នុងអត្ថមិនទៀងទាត់ទេឬ? ព្រោះហេតុនោះ អត្ថប្រមូលរួមគ្នានោះឯង ទើបសមគួរក្នុងទីនេះ» ឆ្លើយថា មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនបានសង្គ្រោះយកបុគ្គល ២ ពួកនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកកាន់យកអត្ថប្រមូលរួមគ្នា ហើយពោលថា បុគ្គលទាំង ២ ពួកនោះ មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបាឋៈនេះឡើយ។ ប្រសិនបើបុគ្គលទាំងនោះ មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបាឋៈនេះទេ តើពួកគេនឹងត្រូវសង្គ្រោះចូលក្នុងទីណា? ព្រោះថាមិនសមគួរឡើយដែលបុគ្គលឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ ណាមួយ មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «អស្សា» គឺ នៃព្រះបាលីបាឋៈនោះ។ ពាក្យថា «ឯត្ថ ច យស្មា...ល... បរមោ នាម វុត្តោ» នេះ គួរផ្សារភ្ជាប់ទៅខាងលើ ជាមួយនឹងពាក្យថា «យេ កាមភវេ យេវា» ជាដើម និងពាក្យថា «យេ ទិដ្ឋធម្មេ វា» ជាដើម។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «បុគ្គលនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាសុក្ខវិបស្សកៈ (អ្នកចម្រើនវិបស្សនាសុទ្ធ) ឬជាអ្នកស៊ុតធ្លាក់ចុះចាកឈាន (បរិហីនជ្ឈាន)»។ ពាក្យថា «បាឡិយំ» គឺ ក្នុងព្រះបាលីបុគ្គលបញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា «ឥធ និដ្ឋា» គឺការសម្រេចចប់ក្នុងកាមលោកនេះ ដោយអំណាចនៃការដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ និងការដល់នូវខន្ធបរិនិព្វាន។ ពាក្យថា និដ្ឋានៈ មានន័យថា ទីបំផុត (បរិយោសាន)។ បុគ្គលដែលទៅពីត្រកូលមួយទៅកាន់ត្រកូលមួយ ឈ្មោះថា គោលំគោលៈ មានន័យថា ទៅពីភពមួយទៅកាន់ភពមួយ។ បុគ្គលណាមានពូជនៃភព ពោលគឺបដិសន្ធិតែមួយគត់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឯកពីជី។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលណាជាព្រះអរហន្តក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋេវ ធម្មេ) ការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា «ការសម្រេចចប់របស់បុគ្គលនោះ គឺក្នុងលោកនេះ»។ ចុះការប្លែកគ្នានៃព្រះសោតាបន្នៈទាំង ៣ ពួកនោះ លោកធ្វើឡើងដោយសារអ្វី? មុនដំបូង បុគ្គលជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ លោកធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយបឋមមគ្គតែម្យ៉ាង។ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកក្រៅពីនេះ លោកធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃវិបស្សនិន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ សត្តក្ខត្តុបរមៈ ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយទន់ជាងគេបំផុត។ បន្ទាប់មក គោលំគោលៈ ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយមុតស្រួច (ខ្លាំងក្លា)។ គោលំគោលៈនោះ មាន ៥ យ៉ាង គឺ បុគ្គលមានភព ៦, មានភព ៥, មានភព ៤, មានភព ៣, និងមានភព ២។ ក្នុងបណ្តាគោលំគោលៈទាំងនោះ បុគ្គលមានភព ៥ ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយមុតស្រួច។ ពួកក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយមុតស្រួចជាងតាមលំដាប់។ ចំណែកឯកពីជី ជាអ្នកមានភពតែមួយ និងមានឥន្ទ្រិយមុតស្រួចបំផុតជាងគេទាំងអស់។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ សត្តក្ខត្តុបរមៈ ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយទន់ជាងគេបំផុត ព្រោះសម្រេចដោយអានុភាពនៃបឋមមគ្គតែម្យ៉ាង។ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកក្រៅពីនេះ ដោយប្រក្រតីស្ថិតនៅក្នុងភាពជាសត្តក្ខត្តុបរមៈ ហើយចាប់ផ្តើមធ្វើវិបស្សនាកម្មដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គថ្នាក់ខ្ពស់។ ក្នុងកាលនោះ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយរបស់ពួកគេ រមែងដល់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នាជាថ្មីទៀត គឺមានសភាពមុតស្រួច។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកគេទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយមុតស្រួចជាងសត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ពាក្យថា «សត្តវារតោ ឱរំ វា» (ឬក្នុងខាងអាយអំពី ៧ វារៈ) នេះ លោកពោលសំដៅយកគោលំគោលៈ និងឯកពីជី។ ពាក្យថា «ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា និយាមេតិ» (វិបស្សនានៃមគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ រមែងកំណត់) នេះ លោកពោលសំដៅយកព្រះសោតាបន្នៈថ្នាក់ខ្ពស់ទាំង ២ ពួកនោះ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ ត្រូវបានកំណត់ដោយបឋមមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះឯង តែងមកដោយរូបសណ្ឋានផ្ទាល់ក្នុងសង្គហបាឋៈថា «បុគ្គលអ្នកចម្រើនសោតាបត្តិមគ្គ លះបង់ទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា មានការទៅកាន់អបាយលះបង់ហើយ ឈ្មោះថាជាព្រះសោតាបន្នៈ សត្តក្ខត្តុបរមៈ» ដូច្នោះ។ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកក្រៅពីនេះ តែងមកក្នុងទីទាំងឡាយដែលចែកបុគ្គលជាព្រះសោតាបន្នៈក្នុងព្រះបាលីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «យេ បនា» គឺ ពួកព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយណា។ ក្នុងគាថា ពាក្យថា «ឥតោ សត្តា» គឺ ការអន្ទោលទៅ ៧ ជាតិក្នុងមនុស្សលោកនេះ។ ពាក្យថា «តតោ សត្តា» មានន័យថា ៧ ជាតិក្នុងទេវលោកនោះ។ ក្នុងព្រះបាលីអង្គុត្តរនិកាយ ពាក្យថា «តេន ចិត្តប្បសាទេន» (ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្តនោះ) សេចក្តីថា សេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្តរមែងកើតឡើងក្នុងព្រះគុណរបស់ព្រះសាស្តា ព្រះអង្គមានសមត្ថភាពញ៉ាំងមហាវិសហស្សីលោកធាតុឲ្យដឹងច្បាស់ដោយព្រះសូរសៀង។ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានៃចិត្តនោះ។ ពាក្យថា «តេន បរិយាយេន» (ដោយបរិយាយនោះ) សេចក្តីថា ប្រសិនបើបុគ្គលនោះអន្ទោលទៅក្នុងពួកទេវតាប៉ុណ្ណោះ គាត់នឹងកាន់យកឱបបាតិកបដិសន្ធិ ៧ ដង ហើយបរិនិព្វានក្នុងទីនោះឯង។ ប្រសិនបើអន្ទោលទៅក្នុងពួកមនុស្សប៉ុណ្ណោះ គាត់នឹងកាន់យកគព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិ ៧ ដង ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនេះឯង។ យ៉ាងនេះ ដោយវារៈនៃការសម្តែង ធ្វើឲ្យមាន ១៤ ដង ទើបឈ្មោះថាជាបរិយាយដែលទ្រង់សម្តែងហើយ។ ព្រះដីកាចារ្យកាលពោលថា «តំ វីមំសិតព្វំ» (សេចក្តីនោះ គប្បីពិចារណា) ឈ្មោះថាបង្ហាញថា ខ្លួនលោកផ្ទាល់ប្រាថ្នាបដិសន្ធិ ១៤ នោះឯង។ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបដិសេធវាទៈស្តីពីបដិសន្ធិ ១៤ នោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «វិភង្គេ បនា» (ប៉ុន្តែ ក្នុងវិភង្គ)។ ពាក្យថា «វិភង្គេ» គឺ ក្នុងញាណវិភង្គ នៃព្រះអភិធម្ម។ ទីកន្លែងដែលមិនមានសម្រាប់ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អដ្ឋានៈ។ ពាក្យថា «ឋានំ» គឺ មូលហេតុ។ ឱកាសដែលមិនមានសម្រាប់ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អនវកាសៈ。 ពាក្យថា «អវកាសោ» គឺ បច្ចយហេតុ (ហេតុជាបច្ច័យ)។ ពាក្យថា «យំ» គឺការយោងទៅលើកិរិយា។ ការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា «ការកើតឡើងណាដែលគប្បីកើតឡើង ការកើតឡើងនោះជាអដ្ឋានៈ (មិនមែនជាហេតុ) សភាវៈនៃការកើតឡើងនោះជាអនវកាសៈ (មិនមែនជាឱកាស)»។ ពាក្យថា «អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស» គឺ នៃកុសល និងអកុសលកម្មវិញ្ញាណដែលបង្កើតបដិសន្ធិក្នុងកាមភព ក្រៅពីភពទី ៧ ទៅ។ ពាក្យថា «និរោធេន» គឺ ដោយការរលត់ទៅក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះឯង។ ការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា «រមែងរលត់ទៅ»។ ពាក្យថា «នាមញ្ច រូបញ្ច» គឺ នាមធម៌ និងរូបធម៌ទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើង។ ការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា «នាមធម៌ និងរូបធម៌ទាំងនេះ រមែងរលត់ទៅក្នុងទីនេះ គឺក្នុងខណៈនៃការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណនេះ»។ ពាក្យថា «យថាវុត្តនយេនេវ» គឺ ដោយន័យមានប្រការដែលពោលហើយ ដូចជាពាក្យថា «ដោយបរិយាយនោះ» ដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «តទេកដ្ឋមោហស្ស» គឺ នៃមោហៈដែលស្ថិតនៅជាមួយគ្នាក្នុងចិត្តតែមួយ ជាមួយនឹងរាគៈនោះ ឬទោសៈនោះ។ មិនមែនសំដៅលើមោហៈដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាឡើយ ព្រោះមោហៈនោះត្រូវបានលះបង់តាំងពីក្នុងបឋមមគ្គរួចទៅហើយ។ ហើយក៏មិនមែនសំដៅលើមោហៈដែលសម្បយុត្តដោយឧទ្ធច្ចចិត្តដែរ ព្រោះមោហៈនោះត្រូវលះបង់ក្នុងចតុត្ថមគ្គ (អរហត្តមគ្គ) ឯណោះ។ រាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដែលកើតឡើង។ ពាក្យថា «ធម្មិកេសុ» គឺ ដែលកើតឡើងដោយធម៌ ដោយសេចក្តីស្មើគ្នា។ ពាក្យថា «យតោ» គឺ ព្រោះហេតុណា មានន័យថា ព្រោះហេតុដ៏មានកម្លាំង។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺ របស់ព្រះសោតាបន្នៈទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «សល្លិខនវសេន» គឺ ដោយអំណាចនៃការកោសរូសយ៉ាងខ្លាំងនូវចំណែកដ៏ក្រាស់ និងផ្នែកដ៏គ្រោតគ្រាត។ ការកើតឡើងហួសប្រមាណ (អធិច្ចុប្បត្តិ) គឺ ការកើតឡើងដោយកន្លងហួសនូវកាលដែលធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលមុន សូម្បីតែរបស់រាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដែលកំពុងកើតឡើង។ ពាក្យថា «តេសំ បិ» គឺ សូម្បីតែរបស់ព្រះសកទាគាមីទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «មេថុនវត្ថុ សមាយោគោ ឥច្ឆិតោ» (ការសេពមេថុនធម្មត្រូវបានប្រាថ្នា) សេចក្តីថា ការសេពមេថុនកម្មរបស់ប្តីប្រពន្ធ ឈ្មោះថាមានដល់ព្រះសកទាគាមីទាំងឡាយ គឺជាសេចក្តីដែលលោកប្រាថ្នា (ទទួលស្គាល់)។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈប្រាថ្នាតែត្រឹមការកើតឡើងហួសប្រមាណប៉ុណ្ណោះ មិនប្រាថ្នានូវភាពទន់ខ្សោយនៃកិលេសគ្របសង្កត់ (បរិយុដ្ឋានមន្ទភាព) ឡើយ។ លោកពោលថា សូម្បីតែកូនប្រុសស្រីរបស់ព្រះសកទាគាមីទាំងឡាយ ក៏តែងប្រាកដឃើញមានដែរ។ ពាក្យថា «មហាអដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តោ» (ត្រូវបានបដិសេធក្នុងមហាអដ្ឋកថា) សេចក្តីថា លោកពោលថា គ្រាន់តែជាមនោរថ (ការគិតស្រមៃ) របស់ព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះ ហើយក៏បដិសេធចោល។ សេចក្តីទាំងពួងនេះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋសាលិនី។ ពាក្យថា «ឆក្កនិបាតេ» គឺ ក្នុងឆក្កនិបាត នៃព្រះអង្គុត្តរនិកាយ។ ពាក្យថា «មិគាសាលវត្ថុម្ហិ» គឺ ក្នុងរឿងរបស់ឧបាសិកាឈ្មោះ មិគាសាលា។ អាចារ្យខ្លះ កាលបើឃើញរឿងនេះហើយ មិនពេញចិត្តនឹងវាទៈរបស់មហាអដ្ឋកថាឡើយ តែពេញចិត្តនឹងវាទៈរបស់ព្រះមហាសីវត្ថេរវិញ។ ពាក្យថា «អព្រហ្មចារិនោ» គឺ របស់បុគ្គលអ្នកមិនវៀរចាកមេថុនធម៌។ ពាក្យថា «សកទាគាមិត្តំ ព្យាកតំ» (ភាពជាព្រះសកទាគាមីត្រូវបានព្យាករហើយ) សេចក្តីថា កាលបើព្រាហ្មណ៍នោះធ្វើមរណកាលទៅ គាត់បានដល់នូវភាពជាព្រះសកទាគាមីក្នុងលោកនេះ ហើយទៅកើតក្នុងពួកតុសិតសួគ៌ យ៉ាងនេះ ភាពជាព្រះសកទាគាមីរបស់គាត់នោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្យាករហើយ។ ពាក្យថា «អធិគមវសេនា» គឺ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចបាននូវភាពជាព្រះសកទាគាមី។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមែនដោយអំណាចនៃការសម្រេចបានក្នុងខណៈដែលនៅជាអព្រហ្មចារីនោះឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកាលជិតស្លាប់ ការសម្រេចមគ្គផលថ្នាក់ខ្ពស់ ព្រមដោយការអធិដ្ឋានសិក្ខាបទ ឈ្មោះថាមិនមែនជាការលំបាកឡើយ សម្រាប់អរិយសាវ័កអ្នកមានបញ្ញាមុតស្រួច។ ដោយពាក្យនេះ ការពេញចិត្តនឹងថេរវាទៈ (វាទៈរបស់ព្រះថេរៈ) របស់អាចារ្យខ្លះ ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ពាក្យថា «សកឹទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា» (មកកាន់លោកនេះតែម្តងប៉ុណ្ណោះ) នេះ ដោយសារការទៅកាន់បរលោកអំពីលោកនេះ និងការត្រឡប់មកកាន់លោកនេះវិញអំពីបរលោកនោះ ត្រូវបានសម្រេចហើយ បុគ្គលនេះទើបសម្រេចថា ជាអ្នកមានភព ២ យ៉ាងច្រើនបំផុតក្នុងកាមភព ដោយអំណាចនៃមគ្គនិយាមដ៏បរិសុទ្ធ។ តើដូចម្តេច? គឺ បុគ្គលសម្រេច (មគ្គ) ក្នុងលោកនេះ ហើយទៅកើតក្នុងលោកនោះ រួចត្រឡប់មកបរិនិព្វានក្នុងលោកនេះ ១, ឬសម្រេចក្នុងលោកនោះ ហើយមកកើតក្នុងលោកនេះ រួចត្រឡប់ទៅបរិនិព្វានក្នុងលោកនោះ ១។ ចំណែកឯបុគ្គល ៤ ពួកក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបថា សម្រេចដោយអំណាចនៃវិបស្សនានិយាម។ បុគ្គល ៤ ពួក តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺ បុគ្គលសម្រេចក្នុងលោកនេះ ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនេះ ១, សម្រេចក្នុងលោកនោះ ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនោះ ១, សម្រេចក្នុងលោកនេះ ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនោះ ១, សម្រេចក្នុងលោកនោះ ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនេះ ១។ ក្នុងទីនេះ ក្នុងបណ្តាព្រះសោតាបន្នៈ ៣ ពួកនោះ មានតែសត្តក្ខត្តុបរមៈ ១ ពួកប៉ុណ្ណោះ ដែលសម្រេចដោយមគ្គនិយាម។ ចំណែកឯព្រះសោតាបន្នៈ ២ ពួកក្រៅពីនេះ សម្រេចដោយវិបស្សនានិយាម។ ក្នុងបណ្តាព្រះសកទាគាមី ៦ ពួក មានតែ ២ ពួកប៉ុណ្ណោះ ដែលសម្រេចដោយមគ្គនិយាម។ ចំណែកឯ ៤ ពួកក្រៅពីនេះ សម្រេចដោយវិបស្សនានិយាម។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងពួកព្រះសោតាបន្នៈ និងព្រះសកទាគាមីដែលសម្រេចដោយមគ្គ មិនមានការច្របូកច្របល់គ្នាឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពួកបុគ្គលដែលសម្រេចដោយវិបស្សនា តែងមានការច្របូកច្របល់គ្នា។ កាលបើមិនមានសេចក្តីផ្ទុយគ្នាក្នុងអត្ថទេ គប្បីជ្រាបថា មិនមានទោសឡើយ ក្នុងការច្របូកច្របល់គ្នាដោយត្រឹមតែវោហារ។ ពាក្យថា «អាគន្ត្វា» តាមអំណាចនៃបាឋៈ លោកពោលថា ដោយការមក។ ប៉ុន្តែ បាឋៈថា «អាគន្តា» ទើបសមគួរ។ បុគ្គលអ្នកមានសភាពមកជាប្រក្រតី មានធម៌គឺការមក ឈ្មោះថា ព្រះសកទាគាមី នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ទោះបីក្នុងពាក្យថា «អនាគន្ត្វា ឥត្ថត្តំ» (មិនត្រឡប់មកកាន់ភាពយ៉ាងនេះ) នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ភាវៈនៃព្រះអរហន្ត ឈ្មោះថា អរហត្តៈ បានដល់ អរហត្តមគ្គ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យខូចខាតដល់ទក្ខិណាទាន ឈ្មោះថា ទក្ខិណាវិបត្តិករៈ គឺ ធម៌ដែលមានផលតិច មានអានិសង្សតិច។ ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យសម្រេចផល ឈ្មោះថា សម្បត្តិករៈ គឺ ធម៌ដែលមានផលច្រើន មានអានិសង្សច្រើន។ គុណទាំងឡាយមានសីលក្ខន្ធជាដើម គឺ គុណនៃសីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធ បញ្ញាក្ខន្ធ វិមុត្តិក្ខន្ធ និងវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធ។ ពាក្យថា «ទក្ខិណេយ្យេសុ» គឺ ក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកគួរទទួលនូវទក្ខិណាទាន។ ពាក្យថា «ធុរំ» សំដៅដល់ទីតាំងដ៏សំខាន់ជាប្រធាន។ បុគ្គលណាមានសទ្ធាជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សទ្ធាធុរៈ។ ក្នុងបញ្ញាធុរៈ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ លោកមិនកាន់យក វីរិយធុរៈ? ព្រោះក្នុងព្រះបាលី លោកពោលថា «បុគ្គលអ្នកនាំទៅដោយសទ្ធា រមែងចម្រើនមគ្គ បុគ្គលអ្នកនាំទៅដោយបញ្ញា រមែងចម្រើនមគ្គ» ប៉ុន្តែ មិនបានពោលថា «បុគ្គលអ្នកនាំទៅដោយវីរិយៈ រមែងចម្រើនមគ្គ» ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យក។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនពោលថា «បុគ្គលអ្នកនាំទៅដោយវីរិយៈ រមែងចម្រើនមគ្គ»? ឆ្លើយថា៖ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកចម្រើនមគ្គ ក្នុងកាលដំបូង កិច្ចការដើម្បីលះបង់ទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆា តែងជាកិច្ចការដ៏ធំធេង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះធម៌ទាំងនោះជាឫសគល់នៃអបាយ។ ក្នុងទីនោះ សទ្ធា និងវិចិកិច្ឆា ជាធម៌ប្រឈមមុខគ្នាដោយត្រង់ ២ យ៉ាង។ ក្នុងអារម្មណ៍ណាដែលសទ្ធាចូលទៅតាំងនៅ វិចិកិច្ឆាមិនមានក្នុងអារម្មណ៍នោះឡើយ។ ក្នុងអារម្មណ៍ណាដែលវិចិកិច្ឆាចូលទៅតាំងនៅ សទ្ធាក៏មិនមានក្នុងអារម្មណ៍នោះឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ បញ្ញា និងទិដ្ឋិ ក៏ជាធម៌ប្រឈមមុខគ្នាដោយត្រង់។ ក្នុងទីណាមានបញ្ញា ក្នុងទីនោះមិនមានទិដ្ឋិឡើយ។ ក្នុងទីណាមានទិដ្ឋិ ក្នុងទីនោះមិនមានបញ្ញាឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សទ្ធាតែងកម្ចាត់បង់នូវទិដ្ឋិក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនដោយពិត។ ចំណែកឯការកម្ចាត់បង់វិចិកិច្ឆាដោយបញ្ញា មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា លះបង់ទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាបាន សូម្បីដោយត្រឹមតែសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម រមែងដល់នូវភាពជាសទ្ធានុសារី ហើយកាលបើជ្រះថ្លាយ៉ាងក្រៃលែង រមែងដល់នូវភាពជាសទ្ធាវិមុត្ត។ កាលបើធ្វើអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមឲ្យគួរដល់ការពិចារណាដោយបញ្ញា ហើយឃើញច្បាស់យ៉ាងប្រពៃ រមែងដល់នូវភាពជាធម្មានុសារី និងភាពជាទិដ្ឋិបត្តៈ និងបញ្ញាវិមុត្ត។ ចំណែកឯវីរិយៈ មិនមែនជាធម៌ប្រឈមមុខនឹងទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាសូម្បីតែបន្តិចឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វីរិយៈនោះតែងជាសម្លាញ់ និងជាធុរៈ (អ្នកជួយគាំទ្រ) របស់ធម៌ទាំងនោះទៅទៀត។ ព្រោះថា វីរិយៈមានការផ្គរផ្គង់ជាលក្ខណៈ។ វីរិយៈនោះ តែងផ្គរផ្គង់សទ្ធាផង ផ្គរផ្គង់បញ្ញាផង ផ្គរផ្គង់ទិដ្ឋិផង និងផ្គរផ្គង់វិចិកិច្ឆាផងដែរ។ ចុះវីរិយៈនោះនឹងអាចលះបង់ទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងដូចម្តេចបាន? ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបមិនពោលថា «វីរិយវាហី» (អ្នកនាំទៅដោយវីរិយៈ) និង «វីរិយធុរោ» (មានវីរិយៈជាប្រធាន) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាយសក្ខីបុគ្គល សទ្ធា និងបញ្ញា តែងមានកម្លាំងស្មើគ្នា។ ហើយវីរិយៈខ្លួនឯង ស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាសម្មប្បធាន រមែងជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រធម៌ទាំងពីរនោះ។ ហើយបុគ្គលនោះ ដោយអំណាចនៃកម្លាំងទាំងពីរនោះ លះបង់ទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ហើយដល់នូវភាពជាកាយសក្ខី។ ឬមួយ ញ៉ាំងវិមោក្ខ ៨ ឲ្យកើតឡើង ហើយដល់នូវភាពជាឧភតោភាគវិមុត្ត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងពីរពួកនេះ កម្លាំងនៃវីរិយៈតែងប្រាកដច្បាស់យ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលទាំងពីរពួកនេះ គួរហៅថា វីរិយាធិកៈ (អ្នកមានវីរិយៈក្រៃលែង) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហៅថា វីរិយធុរៈ ឡើយ។ បដិបទា ៤ គឺ ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា (ប្រតិបត្តិលំបាក ទាំងដឹងបានយឺតយូរ), ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា (ប្រតិបត្តិលំបាក តែដឹងបានឆាប់រហ័ស), សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា (ប្រតិបត្តិស្រួល តែដឹងបានយឺតយូរ), និងសុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា (ប្រតិបត្តិស្រួល ទាំងដឹងបានឆាប់រហ័ស)។ វិមោក្ខ ៣ គឺ សុញ្ញតវិមោក្ខ (ការរួចផុតដោយសូន្យទទេ), អនិមិត្តវិមោក្ខ (ការរួចផុតដោយគ្មាននិមិត្ត), និងអប្បណិហិតវិមោក្ខ (ការរួចផុតដោយគ្មានការតាំងទុក)។ ពាក្យថា «តយោ អន្តរា បរិនិព្វាយិនោ» (ព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយី ៣ ពួក) ក្នុងទីនេះ បុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់ទីបំផុតនៃអាយុកប្ប ហើយបានដល់នូវកិលេសបរិនិព្វានក្នុងចន្លោះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយី។ ព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយីនោះ មាន ៣ ពួក គឺ បុគ្គលអ្នកបរិនិព្វានក្នុងចំណែកដំបូងនៃអាយុកប្ប ១, ក្នុងចំណែកទីពីរ ១, និងក្នុងចំណែកទីបី ១។ ទាំង ៣ ពួកនេះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលអ្នកបរិនិព្វានជិតដល់ទីបំផុតនៃអាយុកប្ប ឈ្មោះថា ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលណាមានខ្សែទឹកនៃវដ្តៈបែរទៅលើ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ។ បុគ្គលណាមានការទៅកាន់ភពអកនិដ្ឋាជាប្រាកដ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី។ បុគ្គលអ្នកធ្វើវិបស្សនាកម្មឲ្យប្រកបដោយសសង្ខារ (ការខិតខំប្រឹងប្រែង) និងសប្បយោគៈ (ការប្រកបព្យាយាម) ហើយបរិនិព្វាន ឈ្មោះថា សសង្ខារបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលអ្នកបរិនិព្វានដោយវិបស្សនាកម្មដ៏មានសុខៈ ប្រាសចាកសង្ខារ (ការខិតខំប្រឹងប្រែង) ឈ្មោះថា អសង្ខារបរិនិព្វាយី។ ពាក្យថា «ទ្វាទស សោតាបន្នា» (ព្រះសោតាបន្នៈ ១២ ពួក) គឺ ព្រះឯកពីជី ៣ ពួក។ ព្រះឯកពីជីទាំងនោះឯង គុណនឹងបដិបទា ៤ ទើបទៅជា ១២ ពួក។ ព្រះសកទាគាមី ១២ ពួក ក៏មានន័យដូចដែលពោលហើយក្នុងខាងដើមដូច្នោះឯង។


Ekaccānaṃ eva anāgāmi arahantānaṃ eva. ‘‘Ajjhositassā’’ti adhiositassa. Mamevidanti niṭṭhānaṃ katvā ṭhapitassa. Gilitvā ṭhapitassāti vuttaṃ hoti. Bahalena thūlena kāmarāgena vimuttā bahalarāgavimuttā. Āruppesu ca tasso arūpasamāpattiyo eva atthi. Na catasso rūpasamāpattiyo. Tasmā tattha anupubbanirodho na labbhati. ‘‘Ādito paṭṭhāyā’’ti aṭṭhasu samāpattīsu pathamajjhāna samāpattiādi. Tato paṭṭhāya. Anupubbanirodho nāma [Pg.320] pathamajjhāne paṭighasaññānānattasaññānaṃ nirodho. Paṭighasaññā nāma pañcaviññāṇasaññā. Nānattasaññā nāma kasiṇa nimittato aññesu nānārammaṇesu pavattamanoviññāṇa saññā. Dutīyajjhāne vitakka vicārānaṃ nirodhotiādinā anupubba nirodho. ‘‘Tato pañcamajjhānaṃ’’ti pañcakanayena vuttaṃ. Aṭṭhasamāpatti vacanaṃ pana catukkanayena vuttaṃ. Tadubhayaṃpi puggalānurūpaṃ labbhatiyeva. Yuganandhaṃ nāma dvandabandhanaṃ, samathavipassanānaṃ yuganandhanti viggaho. ‘‘Samāpajjana vuṭṭhāna vipassanāvasenā’’ti ettha vasibhāvapattaṃ samāpajjanañca vuṭṭhānañca gahetabbaṃ. Attano sarīrā baddhesu parikkhāresu samāpattibaleneva antarāyābhāvato visuṃ adhiṭṭhātabba kiccaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘attano sarīrābaddhe parikkhāre ṭhapetvā’’ti. ‘‘Nānābaddhānī’’ti nānāṭhānehi ābaddhāni. Nānāṭhānesu ṭhapitānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Parissayenā’’ti antarāyena. Māvinassantūti vā nānābaddha avikopanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tadā vuṭṭhahāmītivā saṅghappatimānanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Evaṃ satthupakkosanaṃpi. ‘‘Addhānaparicchedo’’ti attano jīvitakālassa upaparikkhaṇaṃ. Maraṇañhi nāma samāpattibalenapi paṭibāhituṃ na sakkāhoti. Anto samāpattiyañca maraṇe sati sabrahmacārīsu kattabbavattaṃ na kareyya. Etañhi vattaṃ yaṃ ariyasāvakānaṃ maraṇāsanne sabrahmacārīnaṃ vā upaṭṭhākānaṃ vā appamādakathānu sāsanikammaṃ. Samāpattiyaṃ vā aññatitthiyānaṃ garahā vivajjanatthaṃ. Evañhi te garaheyyuṃ. Gotamasāvakānaṃ nirodhasamāpatti nāma ekaṃ maraṇamukhaṃ. Yaṃ samāpajjanto asuko bhikkhu maraṇaṃ gacchati. Anariya kammaṃ hetanti.

(ការចូលនិរោធសមាបត្តិ) សម្រេចបានតែចំពោះព្រះអនាគាមី និងព្រះអរហន្តមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ។ បទថា “Ajjhositassa” សេចក្តីថា ដែលជ្រុលជ្រប់ហើយ។ សេចក្តីថា ដែលបានកំណត់ទុកជាដាច់ខាតថា “នេះជារបស់យើង”។ ពាក្យថា ដូចជាលេបទុកហើយ ដូច្នេះក៏មាន។ ពួកបុគ្គលដែលរួចផុតចាកកាមរាគៈដ៏ក្រាស់ ដ៏គ្រោតគ្រាត ឈ្មោះថា “bahalarāgavimuttā” (រួចផុតចាករាគៈដ៏ក្រាស់)។ ក្នុងអរូបភពទាំងឡាយ មានតែអរូបសមាបត្តិ ៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនមានរូបសមាបត្តិ ៤ ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអរូបភពនោះ មិនបាននូវអនុបុព្វនិរោធ (ការរលត់ទៅតាមលំដាប់) ឡើយ។ បទថា “Ādito paṭṭhāya” សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីបឋមជ្ឈានសមាបត្តិជាដើម ក្នុងសមាបត្តិទាំង ៨ នោះ។ ចាប់ផ្តើមតាំងពីសមាបត្តិនោះទៅ។ អនុបុព្វនិរោធ គឺការរលត់ទៅនៃបដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញាក្នុងបឋមជ្ឈាន។ បដិឃសញ្ញា គឺសញ្ញាក្នុងបញ្ចវិញ្ញាណ។ នានត្តសញ្ញា គឺមនោវិញ្ញាណសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ក្រៅពីកសិណនិមិត្ត។ អនុបុព្វនិរោធ គឺការរលត់ទៅនៃវិតក្កៈ និងវិចារៈក្នុងទុតិយជ្ឈានជាដើម។ បទថា “Tato pañcamajjhānaṃ” នេះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយបញ្ចកន័យ។ ចំណែកឯពាក្យថា សមាបត្តិ ៨ នោះ ព្រះអង្គសម្តែងដោយចតុក្កន័យ។ វិធីទាំងពីរនោះ តែងបានសម្រេចទៅតាមសមគួរដល់បុគ្គលពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា យុគនន្ធៈ គឺការចងជាគូ, រូបវិភាគថា ការទឹមគ្នា (ជាគូ) នៃសមថៈនិងវិបស្សនា ឈ្មោះថា យុគនន្ធៈ។ បទថា “Samāpajjana vuṭṭhāna vipassanāvasena” ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកការចូលសមាបត្តិ និងការចេញពីសមាបត្តិ ដែលដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ (វសីភាព)។ ពាក្យថា “លើកលែងតែបរិក្ខារដែលជាប់នឹងសរីរៈរបស់ខ្លួន” ព្រោះថា បរិក្ខារទាំងឡាយដែលជាប់នឹងសរីរៈរបស់ខ្លួន មិនមានអន្តរាយឡើយ ដោយអានុភាពនៃសមាបត្តិ ហេតុនោះ ទើបមិនមានកិច្ចដែលត្រូវអធិដ្ឋានដោយឡែកឡើយ។ បទថា “Nānābaddhāni” សេចក្តីថា ដែលចងភ្ជាប់ដោយកន្លែងផ្សេងៗ។ ពាក្យថា ដែលតម្កល់ទុកក្នុងទីផ្សេងៗ ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា “Parissayena” សេចក្តីថា ដោយអន្តរាយ។ គប្បីអធិដ្ឋានមិនឲ្យវិនាស ឬមិនឲ្យកម្រើកនូវវត្ថុដែលចងភ្ជាប់ផ្សេងៗនោះថា “សូមកុំឲ្យវិនាសឡើយ”។ ឬគប្បីអធិដ្ឋានរង់ចាំព្រះសង្ឃថា “អាត្មាអញនឹងចេញ (ចាកសមាបត្តិ) ក្នុងពេលនោះ”។ សូម្បីការដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ហៅរក ក៏គប្បីអធិដ្ឋានយ៉ាងនោះដែរ។ បទថា “Addhānaparicchedo” សេចក្តីថា ការពិចារណាកំណត់អាយុកាលនៃជីវិតរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា ធម្មតាមរណៈ សូម្បីតែដោយកម្លាំងនៃសមាបត្តិ ក៏មិនអាចរារាំងបានឡើយ។ កាលបើមានមរណៈក្នុងកាលកំពុងចូលសមាបត្តិ ភិក្ខុនោះក៏មិនអាចធ្វើវត្តដែលគប្បីធ្វើចំពោះសព្រហ្មចារីទាំងឡាយបានឡើយ។ ព្រោះថា វត្តនេះ គឺការសម្តែងអប្បមាទកថា និងការប្រដៅចំពោះសព្រហ្មចារី ឬឧបដ្ឋាកទាំងឡាយ ក្នុងពេលជិតស្លាប់របស់ព្រះអរិយសាវកទាំងឡាយ។ ឬមួយ ដើម្បីជៀសវាងការតិះដៀលរបស់ពួកអន្យតិរ្ថិយ ក្នុងខណៈដែលចូលសមាបត្តិ។ ព្រោះថា ពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងនោះ គប្បីតិះដៀលយ៉ាងនេះថា៖ “ការចូលនិរោធសមាបត្តិរបស់ពួកសាវកព្រះគោតម គឺជាផ្លូវនៃសេចក្តីស្លាប់ម្យ៉ាង។ ភិក្ខុឯណោះ កាលចូលសមាបត្តិនោះ ក៏ដល់នូវសេចក្តីស្លាប់។ ព្រោះការចូលសមាបត្តិនោះ ជាអនរិយកម្ម (អំពើមិនប្រសើរ)”។


‘‘Yadatthaṃ’’ti paṭipatti rasassādatthaṃ. ‘‘Tadatthe’’ti tasmiṃ atthe. Nirāmisa sukhaṃ nāma āmisarahita sukhaṃ. Duvidhañhi sukhaṃ sāmisasukhañca nirāmisasukhañca. Tattha ye loke iṭṭha kanta manāpiyā pañcakāmaguṇā nāma atthi. Te kilesehi āmasitabbattā āmisā nāma. Yañcasukhaṃ te āmise paṭicca uppajjati, taṃ sāmisasukhaṃ nāma. Yaṃ loke dibbaṃ sukhaṃ mānusakaṃ sukhanti mamāyanti. Yañca anubhavantaṃ [Pg.321] mahājanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivārenti. Jhānasukha maggasukha phalasukha nibbānasukhaṃ pana nirāmisasukhaṃ nāma. Yaṃ nekkhammasukhanti ca pavivekasukhanti ca upasamasukhanti ca sambodhisukhanti ca vimuttisukhanti ca ariyasukhanti ca anavajjasukhanti ca vuccati. Yañca anubhavantaṃ ariyajanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivajjanti. ‘‘Assāditabbaṭṭhenā’’ti kilesapalibodhehi vimuttattā vipula gambhīra santa paṇītarasattā ca ahosukhaṃ ahosukhanti udāharantenapi assāditabbaṭṭhenāti.

បទថា “Yadatthaṃ” សេចក្តីថា ដើម្បីរសជាតិ និងការសោយរសនៃការប្រតិបត្តិ។ បទថា “Tadatthe” សេចក្តីថា ក្នុងប្រយោជន៍នោះ។ សុខដែលមិនមានអាមិសៈ ឈ្មោះថា និរាមិសសុខ (សុខឥតអាមិស)។ ព្រោះថា សុខមាន ២ យ៉ាង គឺ សាមិសសុខ (សុខមានអាមិស) និងនិរាមិសសុខ (សុខឥតអាមិស)។ ក្នុងសុខទាំងពីរនោះ កាមគុណ ៥ ដែលជាទីប្រាថ្នា ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តក្នុងលោក មានឈ្មោះយ៉ាងណា។ កាមគុណទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាមិសៈ ព្រោះជាធម្មជាតិដែលកិលេសទាំងឡាយគប្បីស្ទាបអង្អែល។ សុខណាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនូវអាមិសៈទាំងនោះ សុខនោះឈ្មោះថា សាមិសសុខ។ សុខណាដែលសត្វលោកតែងប្រកាន់ថា “នេះជាទិព្វសុខ នេះជាមនុស្សសុខ”។ និងកាលដែលមហាជនកំពុងសោយនូវសុខណា ភ័យក្នុងអបាយ និងភ័យក្នុងវដ្តសង្សារទាំងពួង តែងចោមរោមព័ទ្ធជុំវិញ។ ចំណែកឯឈានសុខ មគ្គសុខ ផលសុខ និងនិព្វានសុខ ឈ្មោះថា និរាមិសសុខ។ សុខនោះ ព្រះអង្គហៅថា នេក្ខម្មសុខខ្លះ បវិវេកសុខខ្លះ ឧបសមសុខខ្លះ សម្ពោធិសុខខ្លះ វិមុត្តិសុខខ្លះ អរិយសុខខ្លះ អនវជ្ជសុខ (សុខមិនមានទោស) ខ្លះ។ និងកាលដែលព្រះអរិយបុគ្គលកំពុងសោយនូវសុខណា ភ័យក្នុងអបាយ និងភ័យក្នុងវដ្តសង្សារទាំងពួង តែងចៀសវាងចេញឆ្ងាយ។ បទថា “Assāditabbaṭṭhena” សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីសោយរស ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសគ្រឿងកង្វល់ និងព្រោះមានរសដ៏ធំទូលាយ ជ្រាលជ្រៅ ស្ងប់រម្ងាប់ និងឧត្តុង្គឧត្តម សូម្បីតែបុគ្គលដែលបន្លឺឧទានថា “ឱហ្ន៎ សុខមែនៗ!” ក៏ឈ្មោះថា ដោយអត្ថថាជាទីសោយរសដែរ។


Kammaṭṭhānasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā.

សេចក្តីពន្យល់សង្ខេបនៃកម្មដ្ឋាន (កម្មដ្ឋានសង្គហានុទីបនា) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។


Nigamagāthāsu.

ក្នុងគាថាបញ្ចប់ (និគមគាថា)។


262. Caritabbanti cārittaṃ. Dasakusalakammapathadhammajātaṃ. ‘‘Kulācārenā’’ti kulaparamparato āgatena ācārena. ‘‘Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā’’ti hetuatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Visāle’’ti vipule. ‘‘Tenā’’ti tassapadassa vibhatyanta dassanaṃ. ‘‘Saddhāyā’’ti ratanattaye aveccappasādasaddhāvasena. ‘‘Abhivuḍḍhānaṃ’’ti hānabhāgiya ṭhitibhāgiyabhāvaṃ atikkammavisesabhāgiya nibbedhabhāgiya bhāvapattivasena atissaya vuḍḍhānaṃ. ‘‘Parisuddhānañcā’’ti attukkaṃsana paravambhanādi dosehi parisuddhānañca. Naṃ naṃ janaṃ pātirakkhatīti nampo. Diṭṭhadiṭṭhesu mettāvihārīti vuttaṃ hoti. Āvhātabboti avhayo. Nāmaṃ. Nampo iti avhayo assāti nampavhayoti vacanattho. ‘‘Paṇidhāyā’’ti patthetvāti atthaṃ nivatteti ‘‘bhusaṃ nidhāyā’’tiādinā. ‘‘Upādāya paṭiccā’’ti tassa padassa pariyāyadassanametaṃ. ‘‘Attano mandabuddhīnaṃ’’ti paccakkhe dharamānānanti adhippāyo. Tenāha ‘‘pacchima janānaṃ vā’’ti. Anukampanaṃ anukampo. Kathaṃ nu kho ime janā abhidhammatthesu sukhena ājāneyyunti evaṃ pavatto cittabyāpāro. Atthato anudayasaṅkhātā karuṇāyeva. Tenāha ‘‘anudayaṃ [Pg.322] kāruññaṃ’’ti. ‘‘Patthitaṃ’’ti vā sādhuvatassa yaṃ thero evarūpaṃ pakaraṇaṃ kareyyāti evaṃ cirakālaṃ patthitaṃ āsiṃsitanti attho. ‘‘Khuddasikkhāṭīkāyaṃ’’ti porāṇaṭīkaṃ sandhāya vuttaṃ. Somavihārotveva paññāyittha tasmiṃ dīpeti adhippāyo. Gāthāyaṃ ‘‘athā’’ti tasmiṃkāle. ‘‘Etthā’’ti etasmiṃ nagare. ‘‘Saddo’’ti kasmā rājā evarūpaṃ maṅgalahatthiṃ brāhmaṇānaṃ adāsi. Netaṃ patirūpaṃ yaṃ raññā katanti evaṃ pavatto amanāpasaddo. ‘‘Bheravo’’ti bhīrutājanako bhayānako. ‘‘Sivīnaṃ’’ti siviraṭṭhavāsīnaṃ. ‘‘Raṭṭhavaḍḍhane’’ti raṭṭhaṃ vaḍḍhetīti raṭṭhavaḍḍhano. Hatthināgo. So hi lakkhaṇasampanno ājāniyo hoti. Yasmiṃ raṭṭhe taṃ abhimaṅgalaṃ karonti, tasmiṃ raṭṭhe devo sammā vassati, nānābhayupaddavā tasmiṃ nuppajjantīti lokasammato maṅgalahatthī hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti. ‘‘Vitthiṇṇo’’ti vitthārito. Ativitthāroti vuttaṃ hoti. Dhanīyanti mahājanehi daṭṭhuṃ patthīyantīti dhaññā. Mahiddhikā. Adhivasanti etthāti adhivāso. Dhaññānaṃ adhivāsoti samāso. Ajjhāvasiṃsu etthāti ajjhāvutthaṃ. Kittiguṇavasena udenti uggacchantīti uditā. Uditānaṃpi uditoti viggaho. Tenāha ‘‘nabhamajjhe’’tiādiṃ. Sārajjanaṃ sārado. Vigato sārado yassāti visārado. Visāradassa bhāvo vesārajjaṃ. Pariyattiyaṃ vesārajjaṃ pariyattivesārajjaṃ. Tepiṭakapariyattiyaṃ veyyattiyaññāṇaṃ. Taṃ ādi etissā paññāyāti pariyattivesārajjādi paññā. Pāpato lajjanasīlāti lajjinoti āha ‘‘pāpagarahino’’ti. Pāpaṃ dhammaṃ garahantiādīnavaṃ kathayanti sīlenāti pāpagarahino. ‘‘Anussarantū’’ti punappunaṃ sarantu. Visesena bhavanti vepullaṃ gacchantīti vibhavā. Puññāni ca tāni vibhavācāti puññavibhavā. Vipulapuññānīti dassetuṃ ‘‘vipulānaṃ’’tiādimāha. Anuttariya dhammā nāma dassanānuttariya savanānuttariyādayo. Loke bahūsu dassanesu ito uttaraṃ aññaṃ dassanaṃ nāma natthīti dassanānuttariyaṃ. Ratanattayadassanaṃ. Catusaccadassanañca. Ratanattayaguṇakathāsavanaṃ[Pg.323], khandhāyatana dhātu saccapaṭiccasamuppādakathāsavanañca savanānuttariyaṃ nāma. Tesu ratanattayādīsu saddhā paṭilābho lābhānuttariyaṃ nāma. Tesameva punappunaṃ saraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma. Ratanattaye catūhi paccayehi vā vattappaṭivattakaraṇena vā paricaraṇaṃ pāricariyānuttariyaṃ nāma. Buddhapaññattāsu tīsu sikkhāsu samādāya sikkhanaṃ sikkhānuttariyaṃ nāma. Tādise paññāvadātaguṇasobhādike guṇe avassaṃ bhajanti pāpuṇantīti tādisaguṇabhāgino. ‘‘Bhavissāmā’’ti bhavituṃ ussāhaṃ karissāmāti vuttaṃ hoti.

២៦២. ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីប្រព្រឹត្ត ឈ្មោះថា ចារិត្តៈ បានแก่ ពួកធម៌គឺកុសលកម្មបថ ១០។ បទថា “Kulācārena” សេចក្តីថា ដោយអាចារៈដែលមកអំពីលំដាប់ត្រកូល។ បទថា “Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā” នេះ ជាករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ。 បទថា “Visāle” សេចក្តីថា ដ៏ធំទូលាយ។ បទថា “Tena” នេះ ជាការបង្ហាញនូវវិភត្តិខាងចុងនៃបទនោះ។ បទថា “Saddhāya” សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសទ្ធាដែលជ្រះថ្លាមិនរំភើបក្នុងព្រះរតនត្រ័យ។ បទថា “Abhivuḍḍhānaṃ” សេចក្តីថា សេចក្តីចម្រើនយ៉ាងក្រៃលែង ដោយការកន្លងនូវហានភាគិយធម៌ និងឋិតិភាគិយធម៌ ហើយដល់នូវវិសេសភាគិយធម៌ និងនិព្វេធភាគិយធម៌។ បទថា “Parisuddhānañca” សេចក្តីថា និងរបស់ពួកបុគ្គលដែលបរិសុទ្ធចាកទោសទាំងឡាយ មានការលើកតម្កើងខ្លួន និងការបង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃជាដើម។ ជនណាដែលរក្សាការពារនូវជននោះៗ ជននោះឈ្មោះថា ណម្បៈ (Nampo)។ ពាក្យថា ជាអ្នកមានមេត្តាវិហារីចំពោះជនទាំងឡាយដែលបានជួបឃើញ ដូច្នេះក៏មាន។ អ្វីដែលគេគប្បីហៅ ឈ្មោះថា អវ្ហយៈ បានแก่ ឈ្មោះ។ សេចក្តីពន្យល់ពាក្យថា ជនណាមានឈ្មោះថា ណម្បៈ ជននោះឈ្មោះថា ណម្បវ្ហយៈ (ណម្បវ្ហយោ)។ បទថា “Paṇidhāya” សេចក្តីថា ប្រាថ្នាហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ដោយពាក្យថា “bhusaṃ nidhāya” (តម្កល់ទុកមាំ) ជាដើម។ បទថា “Upādāya paṭicca” នេះ ជាការបង្ហាញពាក្យវេវចនៈនៃបទនោះ។ បទថា “Attano mandabuddhīnaṃ” សេចក្តីថា របស់ពួកជនដែលមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយចំពោះមុខដែលកំពុងរស់នៅ នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “ឬរបស់ពួកជនក្នុងខាងក្រោយ”។ ការអនុគ្រោះ ឈ្មោះថា អនុកម្បៈ។ សេចក្តីខ្វល់ខ្វាយនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា “ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ពួកជនទាំងនេះនឹងយល់ដឹងនូវអភិធម្មត្ថៈទាំងឡាយដោយងាយ”។ ដោយអត្ថ គឺសេចក្តីករុណាដែលរាប់ថាជាសេចក្តីអាណិតអាសូរពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “សេចក្តីអាណិតអាសូរ គឺសេចក្តីករុណា”។ បទថា “Patthitaṃ” សេចក្តីថា ឬមួយ សេចក្តីប្រាថ្នាដែលចង់បានអស់កាលជាយូរអង្វែងយ៉ាងនេះថា “ឱហ្ន៎! សូមព្រះថេរៈធ្វើនូវបករណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះចុះ”។ បទថា “Khuddasikkhāṭīkāyaṃ” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកគម្ពីរដីកាចាស់ (បុរាណដីកា)។ អធិប្បាយថា វត្តនោះប្រាកដតែឈ្មោះថា សោមវិហារ ក្នុងកោះនោះ។ ក្នុងគាថា បទថា “Atha” សេចក្តីថា ក្នុងកាលនោះ។ បទថា “Ettha” សេចក្តីថា ក្នុងនគរនេះ។ បទថា “Saddo” សេចក្តីថា សំឡេងមិនជាទីគាប់ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា “ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាប្រទានដំរីមង្គលមានសភាពយ៉ាងនេះដល់ពួកព្រាហ្មណ៍? អំពើដែលព្រះរាជាធ្វើនេះ មិនសមគួរឡើយ”។ បទថា “Bheravo” សេចក្តីថា ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្តីតក់ស្លុត គួរឲ្យខ្លាច។ បទថា “Sivīnaṃ” សេចក្តីថា របស់ពួកអ្នករដ្ឋសិវិ។ បទថា “Raṭṭhavaḍḍhane” វិភាគថា ដំរីណាធ្វើរដ្ឋឲ្យចម្រើន ដំរីនោះឈ្មោះថា រដ្ឋវឌ្ឍនៈ បានแก่ ដំរីដ៏ប្រសើរ (ហត្ថិនាគ)។ ព្រោះថា ដំរីនោះជាសត្វអាជានេយ្យប្រកបដោយលក្ខណៈសម្បត្តិ។ ដំរីនោះជាដំរីមង្គលដែលលោកសន្មតថា “ក្នុងរដ្ឋណាដែលគេធ្វើមង្គលចំពោះដំរីនោះ ក្នុងរដ្ឋនោះ ភ្លៀងតែងបង្អុរចុះមកដោយស្រួល ឧបទ្រពនិងភ័យផ្សេងៗ មិនកើតមានក្នុងរដ្ឋនោះឡើយ”។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane”។ បទថា “Vitthiṇṇo” សេចក្តីថា ដែលផ្សាយទៅហើយ។ ពាក្យថា ផ្សាយទៅយ៉ាងទូលំទូលាយក្រៃលែង ដូច្នេះក៏មាន។ វិភាគថា របស់ណាដែលមហាជនប្រាថ្នចង់ឃើញ របស់នោះឈ្មោះថា ធញ្ញៈ បានแก่ របស់ដែលមានឫទ្ធិច្រើន។ វិភាគថា ពួកជនតែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនេះឈ្មោះថា អធិវាសៈ។ រូបសមាសថា ធញ្ញានំ អធិវាសោ (ទីជាទីលំនៅនៃពួកជនអ្នកមានទ្រព្យ)។ វិភាគថា ពួកជនបានរស់នៅគ្រប់គ្រងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនេះឈ្មោះថា អជ្ឈាវុត្ថៈ។ វិភាគថា ពួកជនដែលរុងរឿងឡើងដោយអំណាចនៃកិត្តិគុណ ឈ្មោះថា ឧទិតៈ។ រូបវិភាគថា សូម្បីក្នុងពួកជនដែលរុងរឿងហើយ ក៏ឈ្មោះថា ឧទិតៈ ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា “nabhamajjhe” (ក្នុងកណ្តាលអាកាស)។ ការក្លាហាន ឈ្មោះថា សារទៈ។ សារទៈ (សេចក្តីញញើតញញើម) របស់បុគ្គលណាប្រាសចេញហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា វិសារទៈ (អ្នកក្លាហាន)។ ភាពនៃបុគ្គលអ្នកក្លាហាន ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ (សេចក្តីក្លាហាន)។ សេចក្តីក្លាហានក្នុងបរិយត្តិ ឈ្មោះថា បរិយត្តិវេសារជ្ជៈ។ បានแก่ ញាណគឺភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្រះត្រៃបិដកបរិយត្តិ។ បញ្ញាណាមានបរិយត្តិវេសារជ្ជៈនោះជាដើម បញ្ញានោះឈ្មោះថា បរិយត្តិវេសារជ្ជាទិបញ្ញា។ ពួកបុគ្គលដែលមានសីលខ្ពើមអៀនខ្មាសចំពោះបាប ឈ្មោះថា លជ្ជី ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “pāpagarahino”។ ពួកបុគ្គលដែលតែងតិះដៀលបាបធម៌ ពោលគឺសម្តែងនូវទោសដោយសីល ឈ្មោះថា បាបគរហី (អ្នកតិះដៀលបាប)។ បទថា “Anussarantu” សេចក្តីថា សូមរលឹកនឹកឃើញរឿយៗ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលចម្រើនឡើងដោយវិសេស គឺដល់នូវភាពទូលំទូលាយ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា វិភវៈ។ បុណ្យទាំងឡាយផង វិភវៈទាំងឡាយផង ឈ្មោះថា បុញ្ញវិភវៈ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុណ្យដ៏ធំទូលាយ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា “vipulānaṃ”។ ធម៌ដ៏ប្រសើរក្រៃលែង (អនុត្តរិយធម៌) គឺ ទស្សនានុត្តរិយៈ សវនានុត្តរិយៈ ជាដើម។ ក្នុងលោកនេះ ក្នុងបណ្តាការឃើញទាំងឡាយជាច្រើន ការឃើញដទៃដែលក្រៃលែងជាងការឃើញនេះ មិនមានឡើយ ឈ្មោះថា ទស្សនានុត្តរិយៈ។ បានแก่ ការឃើញព្រះរតនត្រ័យ និងការឃើញចតុររិយសច្ច។ ការស្តាប់នូវគុណកថាព្រះរតនត្រ័យ និងការស្តាប់នូវកថាដែលប្រកបដោយខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ សច្ចៈ និងបដិច្ចសមុប្បាទ ឈ្មោះថា សវនានុត្តរិយៈ។ ការបាននូវសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យជាដើមនោះ ឈ្មោះថា លាភានុត្តរិយៈ។ ការរលឹកនឹកដល់ព្រះរតនត្រ័យនោះឯងរឿយៗ ឈ្មោះថា អនុស្សតានុត្តរិយៈ។ ការបម្រើក្នុងព្រះរតនត្រ័យ ដោយបច្ច័យ ៤ ឬដោយការធ្វើវត្តប្រតិបត្តិ ឈ្មោះថា បារិចរិយានុត្តរិយៈ។ ការសមាទានសិក្សាក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បញ្ញត្តទុក ឈ្មោះថា សិក្ខានុត្តរិយៈ។ ពួកបុគ្គលដែលតែងសេពគប់ គឺដល់នូវគុណមានសភាពយ៉ាងនោះ មានសេចក្តីស្អាតស្អំដោយបញ្ញា និងការស្អិតស្អាងដោយគុណជាដើម ឈ្មោះថា តាទិសគុណភាគី (អ្នកមានចំណែកនៃគុណមានសភាពយ៉ាងនោះ)។ បទថា “Bhavissāma” សេចក្តីថា ពួកយើងនឹងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីបានជាយ៉ាងនោះ។


Dīpaniyā nigamagāthāsu.

ក្នុងគាថាបញ្ចប់នៃគម្ពីរទីបនី (ទីបនិយា និគមគាថាសុ)។


‘‘Bashyusuññacammekamhī’’ti ettha ‘‘bashyū’’ti aṭṭhasaṅkhyāya saṅketa vacanaṃ. ‘‘Cammaṃ’’ti dvisaṅkhyāya. Ekañca dukañca suññañca aṭṭhacāti gaṇanakkamo. Sahassa dvisata aṭṭhasaṅkhāte sāketi attho. Esanayo parato ‘‘navapañca cammekamhī’’ti padepi. Gāthāvaṇṇanāsu. Nagarati na cavatīti nagaraṃ. Thāvariyanti vuttaṃ hoti. ‘‘Rañjetī’’ti rameti. Khemasubhikkhatādiguṇehi anāgate jane gamāpeti, āgate aññattha gantuṃ na detīti vuttaṃ hoti. Rohitamigā nāma suvaṇṇavaṇṇamigā. ‘‘Sāke’’ti sākanāmena raññā puna saṅkhatattā imaṃ kaliyugaṃ sākanti vuccati. Yaṃ etarahi sākrarājantipi voharanti. Sākarājā ca nāma uttarāpathesu eko gandhārarājā. Yaṃ jeṭṭhakaṃ katvā bhinnaladdhikā vajjībhikkhū imaṃ dhamma vinayaṃ mahāsaṅghīkaṃ nāma saṅgahaṃ āropenti. So ca dhammavinayasaṅgaho uttarāpathesu vattati. Vesāliyaṃ yasatthera saṅgaho pana dakkhiṇāpathesūti. Cattāriyugāni nāma loke paññapenti satyayugaṃ, dvāparayugaṃ, tetrayugaṃ, kaliyuga,nti. Yuganti ca āyuparimāṇaṃ vuccati. Idānipana kaliyugaṃ vattati. Tena vuttaṃ ‘‘sāketi kaliyuge’’ti. Pāpayugeti attho. ‘‘La tī’’ti sālikkhettānaṃ sodhanaṭṭhānattā evaṃ mrammadesavohārena laddhanāmaṃ [Pg.324] araññaṃ. Taṃ pana muṃrvānagarassa esanne pañcadhanusatike padese jātaṃ. ‘‘Vissute’’ti visesena kittite. Sārañca asārañca vivecenti vicāretvā jānantisīlenāti sārāsāra vivekinoti vacanatthoti.

ក្នុងពាក្យថា «Bashyusuññacammekamhī» នោះ ពាក្យថា «bashyū» គឺជាពាក្យសញ្ញាតំណាងឲ្យលេខ ៨។ ពាក្យថា «cammaṃ» តំណាងឲ្យលេខ ២។ លំដាប់នៃការរាប់គឺ ១ ផង ២ ផង ០ ផង ៨ ផង។ សេចក្តីថា ក្នុងមហាសករាជ ដែលរាប់បាន ១២០៨។ វិធីនេះ ក៏មាននៅក្នុងបទជាបន្ទាប់ថា «navapañca cammekamhī» នោះដែរ។ ក្នុងអដ្ឋកថាគាថាទាំងឡាយ (មានពន្យល់ថា)៖ ពាក្យថា «nagara» (នគរ) គឺមានវិគ្រោះថា មិនឃ្លាតចាក (na cavati) គឺមានសេចក្តីថា ភាពជាទីតាំងមាំមួន (ស្ថេរភាព)។ ពាក្យថា «rañjeti» គឺធ្វើឲ្យរីករាយ (rameti)។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ញ៉ាំងជនទាំងឡាយដែលមិនទាន់មក ឲ្យមកដល់ ដោយគុណទាំងឡាយមានភាពក្សេមក្សាន្ត និងការមានភិក្ខាហារបរិបូណ៌ជាដើម ហើយមិនបណ្តោយឲ្យជនដែលមកដល់ហើយ ទៅកាន់ទីដទៃឡើយ។ ពួកសត្វដែលឈ្មោះថា រោហិតមិគៈ គឺពួកម្រឹគដែលមានពណ៌ដូចមាស។ ពាក្យថា «sāke» គឺយុគៈនេះ ហៅថា សកៈ (សករាជ) ព្រោះព្រះរាជាព្រះនាម សាកៈ ទ្រង់បានរៀបចំឡើងវិញនូវកលិយុគនេះ ដែលក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ គេតែងហៅថា ព្រះរាជាសាក្រៈ ផងដែរ។ ព្រះរាជាសាក្រៈនោះ គឺជាព្រះរាជាដែនគន្ធារៈមួយព្រះអង្គ ក្នុងឧត្តរាបថ (ភាគខាងជើង)។ ពួកភិក្ខុវជ្ជី ដែលមានលទ្ធិបែកចេញទៅ បានធ្វើព្រះរាជានោះឲ្យជាប្រធាន ហើយបានធ្វើសង្គាយនាព្រះធម្មវិន័យនេះ ដែលមានឈ្មោះថា មហាសង្ឃិកៈ។ ហើយការសង្គាយនាព្រះធម្មវិន័យនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧត្តរាបថទាំងឡាយ ចំណែកឯការសង្គាយនារបស់ព្រះយសត្ថេរ ក្នុងក្រុងវេសាលី គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទក្ខិណាបថ (ភាគខាងត្បូង)។ យុគៈទាំង ៤ ដែលលោកតែងបញ្ញត្តទុកក្នុងលោក គឺ សត្យយុគៈ, ទ្វាបរយុគៈ, ត្រេតាយុគៈ និងកលិយុគៈ។ ហើយពាក្យថា យុគៈ នេះ គឺសំដៅដល់កំណត់អាយុ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ កលិយុគកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sāke» គឺក្នុងកលិយុគ មានសេចក្តីថា ក្នុងយុគៈដ៏លាមក (បាបយុគ)។ ពាក្យថា «la tī» គឺព្រៃដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ តាមវោហារនៃប្រទេសភូមា (មរម្មទេស) ព្រោះជាទីកន្លែងសម្រាប់ជម្រះស្រែស្រូវសាលី។ ព្រៃនោះ កើតមាននៅក្នុងទីកន្លែងដែលមានចម្ងាយ ៥០០ ធ្នូ ខាងទិសឦសាននៃក្រុងមុន្វា។ ពាក្យថា «vissute» គឺដែលល្បីល្បាញជាពិសេស។ វិគ្រោះថា ជនទាំងឡាយណា តែងញែកចេញ គឺពិចារណាហើយដឹងនូវធម៌ដែលមានខ្លឹមសារ និងធម៌ដែលគ្មានខ្លឹមសារ ដោយប្រក្រតី ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សារាសារវិវេគី (អ្នកញែកខ្លឹមសារ និងមិនមែនខ្លឹមសារ) នេះជាសេចក្តីនៃពាក្យ។


Iti paramatthadīpaniyā anudīpanā niṭṭhitā.

សេចក្តីពន្យល់បន្ថែម (អនុទីបនី) នៃគម្ពីរបរមត្ថទីបនី ចប់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។


1. Paramatthadīpanī nāma, yena therena sā katā.

១. គម្ពីរឈ្មោះថា បរមត្ថទីបនី ត្រូវបានតែងឡើងដោយព្រះថេរៈអង្គណា។


Teneve sā katā hoti, ayaṃ tassānu dīpanī.

គម្ពីរអនុទីបនី (សេចក្តីពន្យល់បន្ថែម) នេះ ក៏ត្រូវបានតែងឡើងដោយព្រះថេរៈអង្គនោះឯង។


2. Aṭṭhasattadvayekamhi, sāke sā jeṭṭhamāsake.

២. គម្ពីរនោះ (បានដល់នូវការសម្រេច) ក្នុងមហាសករាជ ១២៧៨ ក្នុងខែជេស្ឋ។


Kāḷe navamiyaṃ divā, majjhanhike niṭṭhaṃ gatā.

ក្នុងថ្ងៃ ៩ រោច នៃកាឡបក្ខ វេលាថ្ងៃត្រង់ បានដល់នូវការសម្រេចហើយ។


Anudīpanī niṭṭhitā.

គម្ពីរអនុទីបនី ចប់សព្វគ្រប់ហើយ。


한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi