Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මා සම්බුද්ධස්ස

Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha

පට්ඨානුද්දේස දීපනී පාඨය

1. Hetupaccayo

1. හේතු ප්‍රත්‍යය

Katamo [Pg.465] hetupaccayo. Lobho hetupaccayo. Doso, moho, alobho, adoso, amoho hetu paccayo.

හේතු ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? ලෝභය හේතු ප්‍රත්‍යයකි. දෝෂය, මෝහය, අලෝභය, අදෝෂය සහ අමෝහය යන මේවා හේතු ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Katame dhammā hetupaccayassa paccayuppannā. Lobha sahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpādhammā ca dosasaha jātā mohasahajātā alobhasahajātā adosasaha jātā amohasahajātā cittacetasikā dhammā ca rūpakalāpā dhammā ca hetupaccayato uppannā hetupaccayuppannā dhammā.

හේතු ප්‍රත්‍යය මගින් හටගත් (ප්‍රත්‍යොත්පන්න) ධර්මයන් කවරේද? ලෝභය සමඟ සහජාත වූ (එක්ව උපන්) චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, රූප කලාපයන් ද, දෝෂය, මෝහය, අලෝභය, අදෝෂය සහ අමෝහය සමඟ සහජාත වූ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, රූප කලාපයන් ද හේතු ප්‍රත්‍යය මගින් හටගත් හෙයින් හේතු-ප්‍රත්‍යොත්පන්න ධර්මයෝ නම් වෙති.

Sahajātarūpakalāpā nāma sahetukapaṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikāle sahetukacittajarūpāni ca. Tattha paṭisandhikkhaṇo nāma paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo. Pavattikālo nāma paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya yāva cutikālaṃ vuccati.

සහජාත රූප කලාප යනු සහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී හටගන්නා කර්මජ රූප සහ ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී සහේතුක චිත්තජ රූපයන් ය. එහිදී ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින ක්ෂණයයි. ප්‍රවෘත්ති කාලය යනු ප්‍රතිසන්ධි සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයේ සිට චුති සිත දක්වා කාලයයි.

Kenaṭṭhena hetu, kenaṭṭhena paccayoti. Mūlaṭṭhena hetu, upakārakaṭṭhena paccayoti. Tattha mūlayamake vuttānaṃ lobhādīnaṃ mūladhammānaṃ mūlabhāvo mūlaṭṭho nāma. So mūlaṭṭho mūlayamakadīpaniyaṃ amhehi rukkhopamāya dīpitoyeva.

කිනම් අර්ථයකින් 'හේතු' නම් වේද? කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේද? මූල (මුල්) යන අර්ථයෙන් 'හේතු' නම් වේ, උපකාරක යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහිදී 'මූල යමකයේ' සඳහන් වන ලෝභාදී මූල ධර්මයන්ගේ මුල් බව 'මූලට්ඨ' නම් වේ. ඒ මූල අර්ථය අප විසින් මූල යමක දීපනියෙහි වෘක්ෂයක උපමාවෙන් පැහැදිලි කර ඇත.

Api ca eko puriso ekissaṃ itthiyaṃ paṭibaddha citto hoti. So yāva taṃ cittaṃ na jahati, tāva taṃ itthiṃ ārabbha tassa purisassa lobhasahajātāni kāyavacīmanokammāni ca lobhasamuṭṭhitāni cittajarūpāni ca cirakālaṃpi pavattanti. Sabbāni ca tāni cittacetasikarūpāni tassaṃ itthiyaṃ rajjanalobhamūlakāni honti. So lobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca, upakārakaṭṭhena paccayo ca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesāni rajjanīyavatthūni ārabbharajjanavasena uppannesu lobhesu, dussanīyavatthūni ārabbha dussanavasena uppannesu dosesu, muyhanīyavatthūni ārabbha muyhanavasena uppannesu mohesu ca.

තවද, එක්තරා පුරුෂයෙක් එක් ස්ත්‍රියක් කෙරෙහි බැඳුණු සිතැතිව සිටී යැයි සිතමු. ඔහු ඒ සිත අත්නොහරින තාක් කල්, ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන ඒ පුරුෂයාගේ ලෝභය හා සහජාත වූ කාය, වචී, මනෝ කර්මයන් ද, ලෝභය නිසා හටගත් චිත්තජ රූපයන් ද දීර්ඝ කාලයක් පවතී. ඒ සියලු චිත්ත, චෛතසික සහ රූප ධර්මයන් එම ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඇති බැඳුණු ලෝභය මුල් කරගෙන හටගනී. එම ලෝභය ඒ ධර්මයන්ට මුලක් වන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, උපකාර වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' ද වේ. එබැවින් එය හේතු ප්‍රත්‍යයයි. ඇලුම් කටයුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින ලෝභයන්හි ද, ද්වේෂ කටයුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින දෝෂයන්හි ද, මුළා විය යුතු වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදින මෝහයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Tattha [Pg.466] yathā rukkhassa mūlāni sayaṃ antopathaviyaṃ suṭṭhu patiṭṭhahitvā pathavirasañca āporasañca gahetvā taṃ rukkhaṃ yāva aggā abhiharanti, tena rukkho cirakālaṃ vaḍḍhamāno tiṭṭhati. Tathā lobho ca tasmiṃ tasmiṃ vatthumhi rajjanavasena suṭṭhu patiṭṭhahitvā tassa tassa vatthussa piyarūparasañca sātarūparasañca gahetvā sampayuttadhamme yāva kāyavacīvītikkamā abhiharati, kāya vītikkamaṃ vā vacīvītikkamaṃ vā pāpeti. Tathā doso ca dussana vasena appiyarūparasañca asātarūparasañca gahetvā, moho ca muyhanavasena nānārammaṇesu niratthakacittācārarasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ abhiharantā tayo dhammā rajjanīyādīsu vatthūsu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃ pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva. Tattha sampayuttadhamme abhiharatīti dve piyarūpa sātarūparase sampayuttadhammānaṃ santikaṃ pāpetīti attho.

මෙහිදී, ගසක මුල් පොළොව තුළ මැනවින් පිහිටා පස් රසය සහ දිය රසය ගෙන ගසේ අග දක්වා පෝෂණය ලබා දෙයිද, ඒ නිසා ගස දීර්ඝ කාලයක් වැඩෙමින් පවතීද; එලෙසම ලෝභය ද ඒ ඒ වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් පිහිටා, එම වස්තූන්ගේ ප්‍රියජනක රසය හා මිහිරි රසය ගෙන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට කාය වචී සීමා ඉක්මවා යාම දක්වා පෝෂණය කරයි, එනම් කාය හෝ වාග් අකුසලයන්ට යොමු කරයි. දෝෂය ද්වේෂ කිරීමෙන් අප්‍රිය හා අමිහිරි රසය ගන්නා බව ද, මෝහය මුළා වීමෙන් නන්වැදෑරුම් අරමුණු කෙරෙහි නිශ්ඵල සිතිවිලි පෝෂණය කරන බව ද කිව යුතුය. මෙලෙස පෝෂණය කරන්නා වූ ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන ධර්ම තුන, ඇලුම් කටයුතු වස්තූන් කෙරෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් දීර්ඝ කාලයක් පවත්වයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එලෙස පවතින විට සහජාත රූප කලාපයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. මෙහි 'සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පෝෂණය කරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ප්‍රියජනක හා මිහිරි රසය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් වෙත පමුණුවන බවයි.

Sukkapakkhe so puriso yadākāmesu ādīnavaṃ passati, tadā so taṃ cittaṃjahati, taṃ itthiṃ ārabbha alobho sañjā yati. Pubbe yasmiṃ kāle taṃ itthiṃ ārabbha lobhamūlakāni asuddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Idāni tasmiṃ kālepi alobhamūlakāni suddhāni kāyavacīmanokammāni vattanti. Pabbajita sīlasaṃvarāni vā jhānaparikammāni vā appanājhānāni vā vattanti. So alobho tesaṃ mūlaṭṭhena hetu ca hoti, upakārakaṭṭhena paccayoca. Tasmā hetupaccayo. Esa nayo sesesu lobha paṭipakkhesu alobhesu, dosapaṭipakkhesu adosesu, moha paṭipakkhesu amohesu ca.

කුසල පක්ෂය ගත් කල, යම් විටක ඒ පුරුෂයා කාමයන්ගේ ආදීනව දකියි ද, එවිට ඔහු ඒ ඇලුණු සිත අත්හරියි; එවිට ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන අලෝභය උපදියි. පෙර යම් කාලයක ඒ ස්ත්‍රිය අරමුණු කරගෙන ලෝභය මුල් වූ අශුද්ධ කාය, වචී, මනෝ කර්ම පැවතියේ ද, දැන් ඒ කාලයෙහි ම අලෝභය මුල් වූ ශුද්ධ වූ කාය, වචී, මනෝ කර්ම පවතියි. පැවිදි බව, සීල සංවරය, ධ්‍යාන පරිකර්ම හෝ අර්පණා ධ්‍යානයන් හෝ පවතියි. එම අලෝභය ඒ ධර්මයන්ට මුල් වන අර්ථයෙන් 'හේතු' ද, උපකාර වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' ද වේ. එබැවින් එය හේතු ප්‍රත්‍යයයි. ලෝභයට පටහැනි අලෝභයන්හි ද, දෝෂයට පටහැනි අදෝෂයන්හි ද, මෝහයට පටහැනි අමෝහයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Tattha rukkhamūlāni viya alobho lobhaneyyavatthūsu lobhaṃ pahāya lobhavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā tena sukhena sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya yāva jhānasamāpattisukhā vā yāva maggaphalasukhā vā vaḍḍhāpeti. Tathā adoso ca dosaneyyavatthūsu dosavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvā, amoho ca mohaneyyavatthūsu mohavivekasukharasaṃ vaḍḍhetvāti vattabbaṃ. Evaṃ vaḍḍhāpentā tayo dhammā kusalesu dhammesu sampayuttadhamme modamāne pamodamāne karonto viya cira kālaṃpi pavattenti. Sampayuttadhammā ca tathā pavattanti. Sampayutta dhammesu ca tathā pavattamānesu sahajātarūpakalāpāpi tathā pavattantiyeva.

මෙහිදී ගසක මුල් මෙන් අලෝභය ලෝභයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි ලෝභය දුරු කර, ලෝභයෙන් තොර වූ විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරයි. එම සැපය මගින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් ධ්‍යාන සමාපත්ති සැපය හෝ මඟඵල සැපය දක්වා වර්ධනය කරවයි. එලෙසම අදෝෂය ද්වේෂයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි ද්වේෂයෙන් තොර විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරන බව ද, අමෝහය මෝහයට කරුණු වන වස්තූන් කෙරෙහි මෝහයෙන් තොර විවේකී සැප රසය වර්ධනය කරන බව ද කිව යුතුය. මෙසේ වර්ධනය කරන්නා වූ අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන ධර්ම තුන, කුසල ධර්මයන්හි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සතුටු කරවන්නාක් මෙන් දීර්ඝ කාලයක් පවත්වයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ අනුවම පවතියි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එලෙස පවතින විට සහජාත රූප කලාපයන් ද ඒ අනුවම පවතියි.

Tattha [Pg.467] lobhavivekasukharasanti viviccanaṃ vigamanaṃ viveko. Lobhassa viveko lobhaviveko. Lobhaviveke sukhaṃ lobhavivekasukhaṃ. Lobhavivekaṃ paṭicca uppannasukhanti vuttaṃ hoti. Tadeva raso lobhavivekasukharasoti samāso. Ayaṃ abhidhamme paṭṭhānanayo.

මෙහි 'ලෝභ විවේක සුඛ රස' යනු: වෙන් වීම හෝ ඉවත් වීම 'විවේක' නම් වේ. ලෝභයෙන් වෙන් වීම 'ලෝභ විවේක' නම් වේ. ලෝභ විවේකයෙහි ඇති සැපය 'ලෝභ විවේක සුඛ' නම් වේ. ලෝභය නැති වීම නිසා උපන් සැපය යන්න මෙහි අදහසයි. එයම රසයක් වන බැවින් 'ලෝභ විවේක සුඛ රස' ලෙස සමාස වේ. මෙය අභිධර්මයේ පට්ඨාන ක්‍රමයයි.

Hattantanayo pana avijjāsaṅkhāto moho ca taṇhāsaṅkhāto lobho cāti dve dhammā sabbesaṃpi vaṭṭadukkhadhammānaṃ mūlāni honti. Doso pana lobhassa nissandabhūtaṃ pāpamūlaṃ hoti. Vijjāsaṅkhāto amoho ca nikkhamadhātusaṅkhāto alobho cāti dve dhammā vivaṭṭadhammānaṃ mūlāni honti. Adoso pana alobhassa nissandabhūtaṃ kalyāṇamūlaṃ hoti. Evaṃ chabbidhāni mūlāni sahajātānaṃpi asahajātānaṃpi nāmarūpadhammānaṃ paccayā hontīti. Ayaṃ suttantesu nayo. Hetupaccayadīpanā niṭṭhitā.

සූත්‍රාන්ත ක්‍රමය අනුව බලන කල, අවිද්‍යාව නම් වූ මෝහය සහ තණ්හාව නම් වූ ලෝභය යන ධර්ම දෙක සියලු සංසාර දුක් ධර්මයන්ට මුල් වේ. දෝෂය වූ කලී ලෝභයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපදින පාප මූලයකි. විද්‍යාව නම් වූ අමෝහය සහ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ධාතුව නම් වූ අලෝභය යන ධර්ම දෙක නිවනට මඟ කියන ධර්මයන්ගේ මුල් වේ. අදෝෂය වූ කලී අලෝභයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස උපදින කල්‍යාණ මූලයකි. මෙලෙස සය වැදෑරුම් මුල්, සහජාත වූත් අසහජාත වූත් නාම රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය වෙති. මෙය සූත්‍රාන්තයන්හි එන ක්‍රමයයි. හේතු ප්‍රත්‍යය දීපනාව නිමවා ඇත.

2. Ārammaṇapaccayo

2. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය

Katamo ārammaṇapaccayo. Sabbepi cittacetasikā dhammā sabbepi rūpadhammā sabbaṃpi nibbānaṃ sabbāpi paññattiyo ārammaṇa paccayo. Na hi so nāma ekopi dhammo atthi, yo citta cetasikānaṃ ārammaṇaṃ na hoti. Saṅkhepato pana ārammaṇaṃ chabbidhaṃ hoti rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇanti.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? සියලුම චිත්ත සහ චෛතසික ධර්මයන් ද, සියලුම රූප ධර්මයන් ද, නිවන ද, සියලු ප්‍රඥප්තීන් ද ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. චිත්ත චෛතසිකයන්ට ආරම්මණයක් (අරමුණක්) නොවන කිසිදු ධර්මයක් ඇත්තේම නැත. සැකෙවින් අරමුණු සය වැදෑරුම් වේ: රූපාරම්මණය, සද්දාරම්මණය, ගන්ධාරම්මණය, රසාර්ම්මණය, ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය සහ ධම්මාරම්මණය යනුයි.

Katame dhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Sabbepi citta cetasikādhammā ārammaṇapaccayassa paccayuppannā. Na hi kiñci cittaṃ nāma atthi, yaṃ cittaṃ bhūtena vā abhūtena vā ārammaṇena vinā pavattati.

ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය මගින් හටගන්නා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම කවරේද? සියලුම චිත්ත සහ චෛතසික ධර්මයන් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ වෙති. පවතින හෝ නොපවතින (යථාර්ථ හෝ ප්‍රඥප්ති) ආරම්මණයක් නොමැතිව උපදින්නා වූ කිසිදු සිතක් නැත්තේමය.

Tattha paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ duvidhassa cakkhuviññāṇacittassa ārammaṇapaccayo. Paccuppannaṃ saddārammaṇaṃ duvidhassa sotaviññāṇa cittassa. Paccuppannaṃ gandhārammaṇaṃ duvidhassa ghānaviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ rasārammaṇaṃ duvidhassa jivhāviññāṇacittassa. Paccuppannaṃ tividhaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ duvidhassa kāyaviññāṇacittassa. Paccuppannāni tāni pañcārammaṇāni tividhassa manodhātucittassa ārammaṇapaccayo. Sabbāni tāni atītānāgatapaccuppannāni pañcārammaṇāni vā sabbāni tekālikāni kālavimuttāni dhammārammaṇāni vā cha sattatividhānaṃ manoviññāṇacittānaṃ yathārahaṃ ārammaṇapaccayo.

මෙහිදී, වර්තමාන රූපාරම්මණය ද්විවිධ චක්ඛුවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. වර්තමාන සද්දාරම්මණය ද්විවිධ සෝතවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන ගන්ධාරම්මණය ද්විවිධ ඝාණවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන රසාර්ම්මණය ද්විවිධ ජිව්හාවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද, වර්තමාන ත්‍රිවිධ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණය ද්විවිධ කායවිඤ්ඤාණ සිත්වලට ද ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. එම පංච අරමුණු වර්තමාන කාලයේදී තිවිධ මනෝධාතු සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය වේ. අතීත, අනාගත, වර්තමාන යන කාලත්‍රයට අයත් වූ සියලුම පංච අරමුණු ද, කාලයෙන් මිදුණු සියලුම ධම්මාරම්මණයෝ ද හැත්තෑ හයක් (76) වූ මනෝවිඤ්ඤාණ සිත්වලට යථාපරිදි ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වෙති.

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena paccayoti. Citta cetasikehi ālambitabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, upakārakaṭṭhena paccayoti.

කවර අර්ථයකින් ආරම්මණය නම් වේද, කවර අර්ථයකින් ප්‍රත්‍යය නම් වේද? චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් එල්බගත යුතු (අල්ලාගත යුතු) බැවින් 'ආරම්මණ' නම් වන අතර, උපකාරක වන බැවින් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

Ālambitabbaṭṭhenāti [Pg.468] cettha ālambaṇakiriyā nāma citta cetasikānaṃ ārammaṇaggahaṇakiriyā, ārammaṇupādāna kiriyā.

මෙහි 'ආලම්බිතබ්බ' (එල්බගත යුතු) යන අර්ථය නම්, චිත්ත චෛතසිකයන් විසින් අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රියාව හෙවත් අරමුණෙහි තදින් ඇලී සිටීමේ ක්‍රියාවයි.

Yathā hi loke ayodhātuṃ kāmeti icchatīti atthena ayokantako nāma lohadhātuviseso atthi. So ayokhandhasamīpaṃ sampatto taṃ ayokhandhaṃ kāmento viya icchanto viya ayokhandhābhimukho cañcalati. Sayaṃ vā taṃ ayokhandhaṃ upagacchati. Ayokhandhaṃ vā attābhimukhaṃ ākaḍḍhati, ayokhandho tadabhimukho cañcalati, taṃ vā upagacchati. Ayaṃ ayokantakassa ālambaṇakiriyā nāma. Evameva cittacetasikānaṃ ārammaṇesu ālambaṇakiriyā daṭṭhabbā. Na kevalaṃ ārammaṇesu ālambaṇa mattaṃ hoti. Atha kho cittacetasikā dhammā sattasantāne uppajjamānā chasu dvāresu ārammaṇānaṃ āpātāgamane eva khaṇe khaṇe uppajjanti. Uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti.

නිදසුනක් ලෙස, ලෝකයෙහි යකඩවලට කැමති වන්නා වූ, යකඩ ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ 'අයෝකාන්තක' නම් වූ විශේෂ ලෝහයක් (කාන්දම් ගලක්) ඇත. එය යකඩ කුට්ටියක් සමීපයට පැමිණි විට, එම යකඩ කුට්ටියට කැමති වන්නාක් මෙන්, එය ප්‍රාර්ථනා කරන්නාක් මෙන් ඒ දෙසට චලනය වෙයි. නැතහොත් ස්වයංවම ඒ යකඩය වෙත ඇදී යයි. එසේත් නැතහොත් යකඩය තමා දෙසට ඇදගන්නා අතර, එවිට යකඩය ඒ දෙසට චලනය වෙමින් එය වෙත පැමිණෙයි. මෙය අයෝකාන්තකයේ ආලම්බන ක්‍රියාවයි. සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම ද මෙසේම දත යුතුය. සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණෙහි එල්බ සිටිනවා පමණක් නොව, සත්ත්ව සන්තානයෙහි උපදින කල්හි ද්වාර හයට අරමුණු පැමිණි සැණින් ක්ෂණයක් පාසා උපදිති, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වෙති.

Yathā taṃ bheritale bherisaddā uppajjamānā tattha tattha hatthena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhanti. Vīṇāsaddā uppajjamānā vīṇātantīsu tattha tattha vīṇādantakena paharaṇakāle eva khaṇe khaṇe uppajjanti, uppajjitvā ca khaṇe khaṇe nirujjhantīti. Niddāyantassa bhavaṅgacittappavatti kālepi pubbabhave maraṇāsannakāle chasu dvāresu āpāta māgatāni kamma kammanimitta gatinimittāni eva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇapaccayoti. Ārammaṇapaccayadīpanā niṭṭhitā.

එය බෙරයක් මත බෙර හඬ උපදින්නාක් මෙනි; බෙරය මතුපිට අතින් පහර දෙන විට පමණක් ක්ෂණයක් පාසා හඬ උපදී, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වේ. වීණා හඬ ද එසේමය; වීණා තත් මත වීණා දණ්ඩෙන් පහර දෙන විට පමණක් ක්ෂණයක් පාසා හඬ උපදී, ක්ෂණයක් පාසාම නිරුද්ධ වේ. නිදා සිටින පුද්ගලයකුගේ භවාංග සිත පවතින අවස්ථාවෙහි පවා, පෙර භවයෙහි මරණාසන්න කාලයේදී ද්වාර හයට පැමිණි කර්ම, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන අරමුණු භවාංග සිත්වලට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය විස්තර කිරීම මෙතෙකින් නිමාවේ.

3. Adhipatipaccayo

3. අධිපති ප්‍රත්‍යය

Duvidho adhipatipaccayo ārammaṇādhipatipaccayo saha jātādhipatipaccayo ca. Tattha katamo ārammaṇādhipatipaccayo. Ārammaṇapaccaye vuttesu ārammaṇesu yāni ārammaṇāni atiiṭṭhāni honti atikantāni atimanāpāni garukatāni. Tāni ārammaṇāni ārammaṇādhipatipaccayo. Tattha atiiṭṭhānīti sabhāvato iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā, tena tena puggalena atiicchitāni ārammaṇāni idha atiiṭṭhāni nāma.

අධිපති ප්‍රත්‍යය ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය සහ සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයේදී සඳහන් කරන ලද අරමුණු අතරින් යම් අරමුණක් අතිශයින්ම ඉෂ්ට වූයේ ද, ඉතා ප්‍රියමනාප වූයේ ද, ගරු කටයුතු වූයේ ද, එම අරමුණ ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. මෙහි 'අතිශයින් ඉෂ්ට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට වුව ද, ඒ ඒ පුද්ගලයා විසින් අතිශයින් කැමති වන්නා වූ අරමුණුයි.

Tāni pana dhammato dve dosamūlacittuppāde ca dve momūha cittuppāde ca dukkhasahagatakāyaviññāṇacittuppāde ca ṭhapetvā avasesāni sabbāni kāmāvacaracittacetasikāni ca rūpārūpa lokuttaracittacetasikāni ca sabbāni atiiṭṭharūpāni ca honti.

ධර්මතාවයට අනුව, දෝසමූල සිත් දෙක, මෝහමූල සිත් දෙක සහ දුක්ඛ සහගත කායවිඤ්ඤාණ සිත හැර, ඉතිරි සියලුම කාමාවචර චිත්ත-චෛතසිකයන් ද, රූපාවචර, අරූපාවචර සහ ලෝකෝත්තර චිත්ත-චෛතසිකයන් ද, සියලු අති-ඉෂ්ට රූපයන් ද ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයට අයත් වේ.

Tesupi [Pg.469] kāmārammaṇāni garuṃ karontasseva ārammaṇā dhipatipaccayo. Garuṃ akarontassa ārammaṇādhipatipaccayo na hoti. Jhānalābhino pana attanā paṭiladdhāni mahaggatajhānāni ariyasāvakā ca attanā paṭiladdhe lokuttaradhamme garuṃ akarontā nāma natthi.

එසේ වුවද, කාම අරමුණු ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය බවට පත්වන්නේ ඒවා ඉතා උසස් කොට ගරු කරමින් සලකන විට පමණි. එසේ ගරු නොකරන විට ඒවා ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය නොවේ. ධ්‍යාන ලාභීන් තමන් ලැබූ මහග්ගත ධ්‍යානයන්ටත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් තමන් ලැබූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ටත් උසස් ලෙස ගරු නොකරන අවස්ථාවක් නැත.

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Aṭṭha lobha mūlacittāni aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni cattāri kāmāvacara ñāṇasampayuttakiriyacittāni aṭṭha lokuttaracittāni tassa paccayassa paccayuppannā.

එම ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම කවරේද? ලෝභ මූල සිත් අට ද, කාමාවචර කුසල් සිත් අට ද, ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ක්‍රියා සිත් සතර ද, ලෝකෝත්තර සිත් අට ද යන මොහු අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

Tattha lokiyāni chaḷārammaṇāni lobhamūlacittānaṃ paccayo. Sattarasa lokiyakusalāni catunnaṃ ñāṇavippayutta kusalānaṃ. Tāni kusalāniceva heṭṭhimamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakusalānaṃ. Arahattamaggaphalāni ca nibbānañca catunnaṃ ñāṇasampayuttakiriyānaṃ. Nibbānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttara cittānanti.

එහිදී ලෞකික සවැදෑරුම් අරමුණු ලෝභ මූල සිත්වලට ප්‍රත්‍යය වේ. ලෞකික කුසල් දහහතක් (17) ඥාණවිප්පයුක්ත වූ කාමාවචර කුසල් සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. එම කුසල් ද, යටිබාවී මාර්ග-ඵල සහ නිවන ද ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත වූ කාමාවචර කුසල් සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. අරිහත් මාර්ග-ඵල සහ නිවන ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර ක්‍රියා සිත් සතරට ප්‍රත්‍යය වේ. නිවන අටක් වූ ලෝකෝත්තර සිත්වලට ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ.

Kenaṭṭhena ārammaṇaṃ, kenaṭṭhena adhipati. Ālambi tabbaṭṭhena ārammaṇaṃ, ādhipaccaṭṭhena adhipati. Ko ādhipaccaṭṭho. Attānaṃ garuṃ katvā pavattesu cittacetasikesu issarabhāvo ādhipaccaṭṭho. Loke sāmikā viya ārammaṇādhipatipaccaya dhammā daṭṭhabbā, dāsā viya paccayuppannadhammā daṭṭhabbā.

කවර අර්ථයකින් ආරම්මණ ද, කවර අර්ථයකින් අධිපති ද? එල්බගත යුතු අර්ථයෙන් ආරම්මණ වන අතර, ආධිපත්‍යය දරන (පාලනය කරන) අර්ථයෙන් අධිපති නම් වේ. ආධිපත්‍යය යනු කුමක්ද? තමා උසස් කොට ගරු කරමින් පවතින චිත්ත චෛතසිකයන් කෙරෙහි පවතින ඉස්සරභාවය හෙවත් පාලනය කිරීමේ හැකියාවයි. ලෝකයෙහි ස්වාමිවරුන් මෙන් ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් දත යුතු අතර, දාසයන් මෙන් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් දත යුතුය.

Sutasomajātake rājā porisādo manussamaṃsaṃ garuṃ karonto manussamaṃsahetu rajjaṃ pahāya araññe vicarati. Tattha manussamaṃse gandharasa dhammā ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño porisādassa lobhamūlacittaṃ paccayuppannadhammo. Rājā suta somo saccadhammaṃ garuṃ katvā saccadhammahetu rajjasampattiñca ñāti saṅghañca attano jīvitañca chaṭṭetvā puna rañño porisādassa hatthaṃ upagato. Tattha saccadhammo ārammaṇādhipatipaccayo. Rañño sutasomassa kusalacittaṃ paccayuppannadhammo. Esanayo sabbesu garukatesu ārammaṇesu.

සුතසෝම ජාතකයේ මනුෂ්‍ය මාංසය කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් දැක්වූ පෝරිසාද රජු, එම මනුෂ්‍ය මාංස රසය නිසාම රාජ්‍යය පවා හැරපියා වනයේ සැරිසැරුවේය. මෙහිදී මනුෂ්‍ය මාංසයෙහි පවතින ගන්ධ රසය 'ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය' වන අතර පෝරිසාද රජුගේ ලෝභමූල සිත 'ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය' වේ. සුතසෝම රජු තමන් දුන් සත්‍ය පොරොන්දුව මහත් කොට සලකා, එම සත්‍ය ධර්මය නිසාම රාජ්‍ය සම්පත්තිය ද, නෑ පිරිස ද, තම ජීවිතය ද අතහැර නැවත පෝරිසාද රජු වෙත පැමිණියේය. මෙහිදී සත්‍ය ධර්මය 'ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය' වන අතර සුතසෝම රජුගේ කුසල් සිත 'ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය' වේ. මහත් කොට සලකනු ලබන සියලු අරමුණු සම්බන්ධයෙන් මේ ආකාරයටම දත යුතුය.

Katamo sahajātādhipatipaccayo. Adhipatibhāvaṃ pattā cattāro dhammā adhipatipaccayo, chando cittaṃ vīriyaṃ vīmaṃsā.

සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? අධිපති භාවයට පැමිණි ධර්ම සතරක් වන ඡන්දය, චිත්තය, වීර්යය සහ වීමංසාව සහජාතාධිපති ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Katame dhammā tassa paccayassa paccayuppannā. Adhipati sampayuttā cittacetasikā ca adhipatisamuṭṭhitā cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

එම ප්‍රත්‍යයට අයත් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් කවරේද? අධිපති ධර්මයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ද, අධිපති ධර්මයන් හේතුවෙන් හටගන්නා වූ චිත්තජ රූප ධර්මයන් ද එම ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් වේ.

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena adhipati.

'සහජාත' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ කිනම් අර්ථයක්ද? 'අධිපති' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ කිනම් අර්ථයක්ද?

Sahuppādanaṭṭhena sahajāto, sahajātānaṃ dhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipati. Tattha sahuppādanaṭṭhenāti [Pg.470] yo dhammo sayaṃ uppajjamāno attanā sahajātadhamme ca attanā saheva uppādeti, tassa attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanaṭṭhena.

එකට උපදවන (සහුප්පාදන) අර්ථයෙන් 'සහජාත' නම් වේ. තමන් සමඟ උපන් සෙසු ධර්මයන් මැඩපවත්වා (අභිභවනය කොට) සිටීමේ අර්ථයෙන් 'අධිපති' නම් වේ. මෙහි සහුප්පාදන යනු, යම් ධර්මයක් තමන් උපදින අවස්ථාවේදීම තමන් හා එක්ව පවතින සෙසු සහජාත ධර්මයන් ද තමන් සමඟම උපදවන බවයි. එම සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින මෙවැනි හේතුකාරක ක්‍රියාව සහුප්පාදන අර්ථයයි.

Abhibhavanaṭṭhenāti ajjhottharaṇaṭṭhena. Yathā rājā cakkavatti attano puññiddhiyā sakaladīpavāsino abhibhavanto ajjhottharanto attano vase vattāpeti, sakaladīpavāsino ca tassa vase vattanti. Tathā adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano attano visaye sahajātadhamme abhibhavantā ajjhottharantā attano vase vattāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ vase vattanti. Yathā vā silāthambhe pathavidhātu udakakkhandhe āpodhātu aggikkhandhe tejodhātu vātakkhandhe vāyodhātu attanā sahajātā tisso dhātuyo abhibhavantā ajjhottharantā attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhātuyo ca tāsaṃ gatiṃ gacchanti, evameva adhipatiṭṭhānapattā ime cattāro dhammā attano balena sahajātadhamme attano gatiṃ gamāpenti, sahajātadhammā ca tesaṃ gatiṃ gacchanti, evaṃ sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena.

අභිභවන අර්ථය යනු යටපත් කිරීමයි (අජ්ඣොත්ථරණ). නිදසුනක් ලෙස, සක්විති රජු තම පුණ්‍ය මහිමයෙන් මුළු සක්වල වැසියන්ම මැඩපවත්වා තම වසඟයට ගෙන තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි ඔවුන් මෙහෙයවයි. මුළු සක්වල වැසියෝ ද ඔහුගේ වසඟයෙහි පවතිති. එලෙසම අධිපති බවට පත් මෙම ධර්ම සතර තමන්ගේ විෂය පථයෙහි පවතින සහජාත ධර්මයන් යටපත් කරමින් තම වසඟයට ගනියි. එම සහජාත ධර්මයෝ ද ඔවුන්ගේ වසඟයෙහි පවතිති. තවද, පාෂාණ ස්ථම්භයක පඨවි ධාතුව ද, ජල කඳක ආපෝ ධාතුව ද, ගිනි කඳක තේජෝ ධාතුව ද, සුළං කඳක වායෝ ධාතුව ද තමන් සමඟ පවතින සෙසු සහජාත ධාතූන් මැඩපවත්වා තමන්ගේ ගතියට පමුණුවන්නා සේම, අධිපති බවට පත් මෙම ධර්ම සතර ද තම බලයෙන් සහජාත ධර්මයන් තමන්ගේ මඟට යොමු කරවයි. සහජාත ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් මේවා අධිපති නම් වේ.

Ettha vadeyyuṃ, yadi sahajātadhammānaṃ abhibhavanaṭṭhena adhipatināma siyā. Evaṃ sati tiṭṭhatu chando, lobho eva adhipatināma siyā, so hi chandatopi balavataro hutvā saha jātadhamme abhibhavanto pavattatīti. Vuccate, bālaputhujjanesu eva lobho chandato balavataro hoti, paṇḍitesu pana chando eva lobhato balavataro hutvā sahajātadhamme abhi bhavanto pavattati. Sace hi lobho eva chandato balavataro siyā, kathaṃ ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasammattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissareyyuṃ. Yasmā pana chando eva lobhato balavataro hoti, tasmā ime sattā lobhassa hatthagatā bhavasampatti bhogasampattiyo chaṭṭetvā nekkhammadhamme pūretvā vaṭṭadukkhato nissaranti. Tasmā chando eva lobhato balavataro hoti, chando eva adhipati, na lobhoti. Esa nayo dosādīsupīti.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: "සහජාත ධර්මයන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් අධිපති නම් වේ නම්, ඡන්දය නොව ලෝභය අධිපති විය යුතුය. මන්ද ලෝභය ඡන්දයට වඩා බලවත්ව සහජාත ධර්මයන් මැඩපවත්වන බැවිනි." එයට පිළිතුර මෙසේය: ලෝභය ඡන්දයට වඩා බලවත් වන්නේ බාල පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි පමණි. ප්‍රඥාවන්තයන් කෙරෙහි නම් ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වී සහජාත ධර්මයන් මැඩපවත්වයි. සැබවින්ම ලෝභයම ඡන්දයට වඩා බලවත් වූයේ නම්, ලෝභයට හසු වූ මිනිසුන් සැප සම්පත් හා ධන ධාන්‍ය අතහැර නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවන් පුරා සංසාර දුකින් එතෙර වන්නේ කෙසේද? ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වන බැවින්, මිනිසුන් ලෝභයට හසු වී සිටියදී පවා එම සියලු සම්පත් අතහැර නෙක්ඛම්ම ධර්මයන් පුරා වට්ට දුකින් නිදහස් වෙති. එබැවින් ඡන්දයම ලෝභයට වඩා බලවත් වන අතර, ඡන්දයම සැබෑ අධිපතියා වේ, ලෝභය නොවේ. ද්වේෂය ආදී සෙසු අකුසල ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය මෙලෙසම දත යුතුය.

Tattha loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Kathaṃ.

මෙම කරුණ වඩාත් පැහැදිලි කරමු. ලෝකයෙහි ඉතා දුෂ්කර වූ මහා පුරුෂ කෘත්‍යයන් පැමිණි කල්හි, එම කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා මෙම අධිපති ධර්ම සතර අත්‍යවශ්‍ය වේ. ඒ කෙසේද?

Hīnacchandā bahujjanā mahantāni sudukkarāni purisakammāni disvā nivattacchandā honti. Kātuṃ na icchanti, amhākaṃ avisayoti nirapekkhā ṭhapenti. Chandādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatacchando hoti, ativiya [Pg.471] kātuṃ icchati, mama visayo esoti adhiṭṭhānaṃ gacchati. So chandena abhikaḍḍhito yāva taṃ kammaṃ na sijjhati, tāva antarā taṃ kammaṃ chaṭṭetuṃ na sakkoti. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

හීන ඡන්දයක් ඇති (උනන්දුව අඩු) බොහෝ පිරිස මෙවැනි මහා දුෂ්කර කටයුතු දැක පසුබට වෙති. ඒවා කිරීමට අකමැති වෙති. "මෙය අපට කළ නොහැකි දෙයක්" යැයි සිතා උපේක්ෂාවෙන් අතහරිති. එහෙත් අධික ඡන්දයක් ඇත්තා එවැනි කටයුතු දැක මහත් උද්යෝගයක් ඇති කර ගනියි. එය කිරීමට අතිශයින් කැමැති වෙයි. "මෙය මාගේ විෂය පථයට අයත් දෙයක්" යැයි දැඩිව අධිෂ්ඨාන කර ගනියි. ඔහු ඡන්දය විසින් මෙහෙයවනු ලබන බැවින් එම කටයුත්ත නිමවන තුරු අතරමඟ නතර කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. එවැනි උත්සාහයකදී කොතරම් විශාල කටයුත්තක් වුවද කිසියම් දිනක සාර්ථකව නිම කිරීමට හැකි වන්නේමය.

Hīnavīriyā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivatta vīriyā honti, idaṃ me kammaṃ karontassa bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā bhavissatīti nivattanti. Vīriyādhiko pana tādisāni purisakammāni disvā uggatavīriyo hoti, idāneva uṭṭhahitvā kātuṃ icchati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃ vā cetodukkhaṃ vā anubhavantopi tasmiṃ vīriya kamme nanibbindati, mahantena kammavīriyena vinā bhavituṃ na sakkoti, tādisena vīriyena rattidivaṃ khepento cittasukhaṃ vindati. Evañca sati atimahantaṃpi taṃ kammaṃ ekasmiṃ kāle siddhaṃ bhavissati.

අලස හීන වීර්යය ඇති බොහෝ දෙනා මෙවැනි කටයුතු දැක වීර්යය අත්හරිති. "මෙය කරන විට මට මහත් කායික හා මානසික පීඩා විඳීමට සිදු වේ යැයි" සිතා ඉවත් වෙති. එහෙත් වීර්යයෙන් අධික තැනැත්තා එවැනි කටයුතු දැක වීර්යයෙන් ප්‍රබෝධමත් වෙයි. වහාම එය ආරම්භ කිරීමට කැමැති වෙයි. ඔහු දීර්ඝ කාලයක් එම කාර්යයෙහි නිරත වෙමින් බොහෝ කායික මානසික දුක් වින්දද, එම වීර්යවන්ත කටයුත්ත කෙරෙහි කලකිරීමට පත් නොවේ. මහා වීර්යයකින් තොරව සිටීමට ඔහුට නොහැකිය. එවැනි වීර්යයකින් දිවා රාත්‍රී වෙහෙසෙමින් ඔහු මානසික සුවයක් ලබයි. මෙලෙස ක්‍රියා කිරීමේදී, කෙතරම් විශාල කාර්යයක් වුවද යම් දිනක සාර්ථකත්වය කරා පැමිණෙයි.

Hīnacittā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattacittā honti. Puna ārammaṇaṃpi na karonti. Cittādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatacitto hoti, cittaṃ vinodetuṃpi na sakkoti, niccakālaṃ tattha nibandhacitto hoti. So cittavasiko hutvā cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karonto bahuṃ kāyadukkhaṃvāpītiādinā chandādhipatinayena vattabbaṃ.

දුර්වල සිතක් ඇති බහුජනයා ද එවැනි කටයුතු දැක සිත පසුපසට ගනිති. නැවත ඒ ගැන අරමුණු පවා නොකරති. එහෙත් ප්‍රබල සිතක් ඇති තැනැත්තා එවැනි කටයුතු දැක මහත් උනන්දුවක් දක්වයි. එම සිතුවිල්ල ඉවතට ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය. නිරන්තරයෙන්ම සිත එහිම බැඳී පවතියි. ඔහු සිතට වසඟ වූවෙක් වී දීර්ඝ කාලයක් එම කටයුත්ත කරමින් බොහෝ කායික දුක් වින්දද... යනාදී වශයෙන් ඡන්ද අධිපති සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි කළ ආකාරයටම මෙහි ඉතිරි කොටස ද දත යුතුය.

Mandapaññā ca bahujjanā tādisāni kammāni disvā nivattapaññā honti, kammānaṃ ādimpi na passanti, antapi na passanti, andhakāre pavisantā viya honti, tāni kammāni kātuṃ cittaṃpi na namati. Paññādhiko pana tādisāni kammāni disvā uggatapañño hoti, kammānaṃ ādiṃpi passati, antaṃpi passati, phalaṃpi passati, ānisaṃsaṃpi passati. Sukhena kammasiddhiyā nānāupāyaṃpi passati. So cirakālaṃpi taṃ kammaṃ karontotiādinā vīriyādhipatinayena vattabbaṃ. Idha pana mahatiyā kammavīmaṃsāyāti ca tādisiyā kamma vīmaṃsāyāti ca vattabbaṃ.

තවද මදප්‍රඥා ඇති බොහෝ දෙනා මෙවැනි (මහත් වූ) කර්තව්‍යයන් දැක බුද්ධිය මොට වූවන් බවට පත්වෙති; ඔවුහු කර්තව්‍යයේ ආරම්භය ද නොදකිති, අවසානය ද නොදකිති. ඔවුහු අඳුරට පිවිසෙන්නන් මෙන් වෙති; එම කටයුතු කිරීමට ඔවුන්ගේ සිත පවා නොනැමෙයි. එහෙත් ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා මෙවැනි කර්තව්‍යයන් දැක උසස් වූ බුද්ධියෙන් යුක්ත වෙයි; ඔහු කටයුත්තේ ආරම්භය ද දකියි, අවසානය ද දකියි, එහි ප්‍රතිඵලය ද දකියි, ආනිසංස ද දකියි. පහසුවෙන් කාර්යය සිද්ධ කරගැනීම සඳහා වූ විවිධ උපක්‍රම ද දකියි. ඔහු බොහෝ කල් එම කටයුත්ත කරගෙන යන ආකාරය 'වීර්යාධිපති' ප්‍රත්‍යයේදී මෙන් විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී (වීර්යය වෙනුවට) 'මහත් වූ විමංසාවෙන් යුක්තව' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

Evaṃ loke mahantesu sudukkaresu purisakammesu paccupaṭṭhitesu ime cattāro dhammā kammasiddhiyā saṃvattanti. Imesañca catunnaṃ adhipatīnaṃ vijjamānattā loke purisavisesā nāma dissanti, sabbaññubuddhā nāma dissanti, sabbaññubodhisattā nāma dissanti, paccekabuddhā nāma dissanti, paccekabodhisattānāma dissanti, aggasāvakānāma mahāsāvakā nāma sāvakabodhisattā nāma dissanti. Lokepi evarūpānaṃ purisavisesānaṃ vasena satta lokassa atthāya hitāya sukhāya paññāsippavisesā ca paribhogavatthuvisesā ca dissantīti. Adhipatipaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙසේ ලෝකයෙහි ඉතා දුෂ්කර වූ මහත් පුරුෂ වීරියයෙන් කළ යුතු කටයුතු එළඹි කල, මේ අධිපති ධර්ම සතර එම කර්තව්‍යයන් සිද්ධ වීම පිණිස පවතියි. ලෝකයෙහි මේ අධිපති ධර්මයන් පවත්නා බැවින් සර්වඥ බුදුවරු, සර්වඥ බෝධිසත්වවරු, පසේබුදුවරු, පසේබෝධිසත්වවරු, අග්‍රශ්‍රාවකයන්, මහාශ්‍රාවකයන් සහ ශ්‍රාවක බෝධිසත්වයන් වැනි විශේෂ වූ උත්තම පුරුෂයන් දකින්නට ලැබේ. ලෝකයෙහි මෙවැනි විශේෂ පුරුෂයන්ගේ බලයෙන් සත්ත්ව ලෝකයාගේ අභිවෘද්ධිය, හිතසුව සහ සතුට පිණිස විවිධ වූ ශිල්ප ශාස්ත්‍ර විශේෂයන් ද, ශිෂ්ටාචාරයේ අවශ්‍යතා සපුරන විවිධ පරිභෝජන භාණ්ඩ ද දකින්නට ලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමාවිය.

4. Anantarapaccayo

4. අනන්තර ප්‍රත්‍යය

Katamo [Pg.472] anantarapaccayo. Anantare khaṇe niruddho citta cetasikadhammasamūho anantarapaccayo.

අනන්තර ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? අනන්තරව (අතරක් නැතිව) නිරුද්ධ වී ගිය සිත් සහ චෛතසික ධර්ම සමූහය අනන්තර ප්‍රත්‍යයයි.

Katamo dhammo anantarapaccayassa paccayuppanno. Pacchime anantare eva khaṇe uppanno cittacetasikadhammasamūho tassa paccayassa paccayuppanno.

අනන්තර ප්‍රත්‍යය නිසා හටගන්නා ඵලය (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය) කුමක්ද? ඉන් පසුව එසැණින්ම (අනන්තරවම) හටගත් සිත් සහ චෛතසික ධර්ම සමූහය එම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයයි.

Ekasmiṃ bhave paṭisandhicittaṃ paṭhamabhavaṅgacittassa anantara paccayo, paṭhama bhavaṅgacittaṃ dutiyabhavaṅgacittassa anantarapaccayotiādinā vattabbo.

එක් භවයක ප්‍රතිසන්ධි සිත පළමු භවාංග සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි; පළමු භවාංග සිත දෙවන භවාංග සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි; මේ ආකාරයෙන් සෙසු සිත් ගැන ද දත යුතුය.

Yadā pana dhammayamake suddhāvāsānaṃ dutiye akusale citte vattamāneti vuttanayena tassa sattassa attano abhinavaṃ attabhāvaṃ ārabbha etaṃ mama esohamasmi eso me attāti pavattaṃ bhavanikantika taṇhāsahagatacittaṃ uppajjati. Tadā paṭhamaṃ dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Tato manodvārāvajjanacittaṃ uppajjati. Tato satta bhavanikantikajavanāni uppajjanti. Tato paraṃ bhavaṅgavāro.

අභිධර්මයේ හයවන ග්‍රන්ථය වන ධම්ම යමකයේ නවවන පරිච්ඡේදයේ, සුද්ධාවාසීන්ගේ දෙවන අකුසල සිත පිළිබඳව විස්තර වන ආකාරයට, සත්ත්වයෙකුට තම අභිනව ආත්මභාවය පිළිබඳව වැටහෙන විට, ඔහුට එම නව ජීවිතය කෙරෙහි දැඩි ආශාවෙන් යුතුව "මෙය මගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි" යනුවෙන් භවනිකන්තික තණ්හාව සහිත ප්‍රථම අකුසල සිත උපදියි. එම සිත උපදින විට මුලින්ම දෙවරක් භවාංග සිත සෙලවෙයි (චලනය වෙයි). ඉන්පසු මනෝද්වාරාවජ්ජන සිත උපදියි; ඉන්පසු නව භවය කෙරෙහි ආශා කරන ජවන සිත් හතක් උපදියි. ඉන්පසු නැවතත් භවාංග සිත් ගලා යයි.

Api ca so satto tadā paccuppannabhave kiñci na jānāti, pubbabhave attanā anubhūtaṃ ārammaṇaṃ anussaramāno acchati. Vatthussa pana atidubbalattā tañca ārammaṇaṃ aparibyattameva hoti. Taṃ ārabbha uddhaccasahagatacittameva bahulaṃ pavattati.

එසේ වුවත්, ඒ සත්ත්වයා එකල වර්තමාන භවය පිළිබඳ කිසිවක් නොදනියි; පෙර භවයෙහි තමා අත්විඳි අරමුණු සිහිපත් කරමින් සිටියි. හෘදය වස්තුව (හදයවත්ථු) අතිශයින් දුර්වල බැවින් එම අරමුණ ද පැහැදිලි නැත. එම අරමුණ මුල් කොටගෙන බොහෝ විට විචිකිච්ඡාව හෝ උද්ධච්චය සහිත සිත් පවතියි.

Yadā gabbho thokaṃ vaḍḍhamāno hoti atirekadvemāsaṃ gato, tadā cakkhādīni indriyāni paripuṇṇāni honti. Evaṃ santepi mātugabbhe ālokādīnaṃ paccayānaṃ abhāvato cakkhuviññāṇādīni cattāri viññāṇāni nuppajjanti, kāyaviññāṇamanoviññāṇāni eva uppajjanti. So satto mātuyā iriyāpathaparivattanādīsu bahūni dukkhadomanassāni paccanubhoti. Vijāyanakāle pana bhusaṃ dukkhaṃ nigacchatiyeva. Vijāyitvāpi yāva vatthurūpāni mudūni honti, paripākaṃ na gacchanti, tāva so atimandarūpo uttānaseyyako hutvā acchati. Na kiñci paccuppannaṃ ārammaṇaṃ sallakkheti. Yebhuyyena purima bhavānusārī eva tassa viññāṇaṃ hoti. Sace so niraya bhavato āgato hoti, so virūpamukhabahulo hoti. Purimāni nirayārammaṇāni ārabbha khaṇe khaṇe virūpamukhamassa paññāyati. Atha devalokato āgato hoti, dibbāni ārammaṇāni ārabbha vippasannamukhabahulo hoti, khaṇe khaṇe mihitamukhamassa paññāyati.

මව්කුසෙහි පිළිසිඳගෙන මාස දෙකක් පමණ ඉක්ම ගොස් කලලය වැඩෙන විට, ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් පරිපූර්ණ වෙයි. එසේ වුවද මව්කුස තුළ ආලෝකය වැනි ප්‍රත්‍යයන් නොමැති බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදී විඤ්ඤාණ සතර උපදින්නේ නැත. කාය විඤ්ඤාණය සහ මනෝ විඤ්ඤාණය පමණක් උපදියි. ඒ සත්ත්වයා මවගේ ඉරියව් වෙනස් වීමේදී බොහෝ දුක් දොම්නස් විඳියි; උපදින අවස්ථාවේදී නම් අතිශය දුක් විඳියි. උපතින් පසුව ද ශරීරයේ රූප ධර්මයන් මෝරන තෙක් ඔහු ඉතා අසරණව උඩුබැලි අතට වැතිරී සිටියි. කිසිදු වර්තමාන අරමුණක් වටහා ගැනීමට ඔහුට නොහැකිය. බොහෝ විට ඔහුගේ විඤ්ඤාණය පෙර භවය අනුව යන්නක්ම වෙයි. ඉදින් ඔහු නිරයෙන් පැමිණියෙකු නම්, පෙර නිරයෙහි අත්විඳි දේ සිහිවීමෙන් වරින් වර ඔහුගේ මුහුණේ විරූපී පෙනුමක් ඇතිවේ. ඉදින් දේව ලෝකයෙන් පැමිණියෙකු නම්, දිව්‍යමය අරමුණු සිහිපත් වීමෙන් ඔහුගේ මුහුණ ප්‍රසන්න සිනහවකින් හා ප්‍රීතියකින් බබළයි.

Yadā pana vatthurūpāni tikkhāni honti, paripākaṃ gacchanti. Viññāṇāni cassa suvisadāni pavattanti. Tadā amandarūpo hutvā kīḷanto līḷanto modanto [Pg.473] pamodanto acchati. Paccuppanne ārammaṇāni sallakkheti. Mātubhāsaṃ sallakkheti. Idha lokānusārī viññāṇamassa bahulaṃ pavattati. Purimajātiṃ pamussati.

වස්තු රූපයන් මෝරා තියුණු වන විට, ඔහුගේ විඤ්ඤාණය ද ඉතා පැහැදිලිව ක්‍රියා කරයි. එවිට ඔහු ප්‍රීතියෙන් ක්‍රීඩා කරමින් කාලය ගත කරයි. වර්තමාන අරමුණු හඳුනා ගනියි. මවගේ භාෂාව තේරුම් ගනියි. මෙසේ ඔහුගේ විඤ්ඤාණය මුළුමනින්ම වර්තමාන ලෝකයට නැඹුරු වන අතර පෙර ජාතිය අමතක වී යයි.

Kiṃ pana sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva purimaṃ jātiṃ pamussatīti ce. Na sabbopi satto imasmiṃ ṭhāne eva pamussati. Koci atirekataraṃ gambhavāsadukkhena paripīḷito gabbhe eva pamussati. Koci vijāyanakāle, koci imasmiṃ ṭhāne pamussati. Koci itoparampi daharakāle na pamussati. Vuḍḍhakāle eva pamussati. Koci yāvajīvaṃpi na pamussati. Dve tayo bhave anussarantopi atthiyeva. Ime jātissarasattā nāma honti.

සියලුම සත්ත්වයන්ට මේ අවස්ථාවේ දීම පෙර ජාතිය අමතක වේද? නැත, සියලු දෙනාම එසේ නොවේ. මව්කුසෙහි වසන මහත් දුක නිසා ඇතැමෙක් කුස තුළදීම අමතක කරති; ඇතැමෙක් උපදින අවස්ථාවේදී ද, ඇතැමෙක් ළමා වියේදී ද අමතක කරති. ඇතැමෙක් මහලු වියේදී අමතක කරන අතර තවත් සමහරු ජීවිත කාලය පුරාම අමතක නොකරති. භවයන් දෙක තුනක් සිහිපත් කළ හැකි අය ද සිටිති. ඔවුහු 'ජාතිස්සර' සත්ත්වයෝ නම් වෙති.

Tattha vijāyanakālato paṭṭhāya chadvārikavīthicittāni pavattanti. Paccuppannārammaṇaṃ sallakkhaṇato paṭṭhāya chadvārikavīthi cittāni paripuṇṇāni pavattanti. Sabbatthapi purimaṃ purimaṃ anantare niruddhaṃ cittaṃ pacchimassa pacchimassa anantare uppannassa cittassa anantara paccayo hoti. Ayañca anantarapaccayo nāma anamatagge saṃsāre ekassa sattassa ekappabandho eva hoti. Yadā satto arahatta maggaṃ labhitvā khandhaparinibbānaṃ pāpuṇāti, tadā eva so pabandho chijjati.

එහිදී උපතේ සිට සය ද්වාරික වීථි සිත් ක්‍රියාත්මක වේ. වර්තමාන අරමුණු වටහා ගන්නා තැන සිට සය ද්වාරික වීථි සිත් පරිපූර්ණව පවතියි. සෑම තැනකදීම පෙර පෙර නිරුද්ධ වූ සිත, ඊළඟට උපදින සිතට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර කරයි. මේ අනන්තර ප්‍රත්‍යය නම් අනමතග්ග සංසාරය පුරා එක් සත්ත්වයෙකුගේ අඛණ්ඩ සිත් වැලක් සේ පවතියි. යම් දිනක ඒ සත්ත්වයා අර්හත් මාර්ගය ලබා ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයට පැමිණෙයි ද, එවිටම එම සිත් වැල (ප්‍රවාහය) සදහටම නැවතී යයි.

Kenaṭṭhena anantaro, kenaṭṭhena paccayoti. Attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena anantaro, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha attasadisassāti sārammaṇa bhāvena attanā sadisassa. Sārammaṇabhāvenāti ca yo dhammo ārammaṇena vinā na pavattati, so sārammaṇo nāma, evaṃ sārammaṇabhāvena. Dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti purimasmiṃ citte niruddhepi tassa cintanakiriyāvego na vūpasammati, pacchimaṃ cittaṃ uppādetvā eva vūpasammati, evaṃ pacchimassa dhammantarassa uppādanaṭṭhena.

කිනම් අර්ථයකින් 'අනන්තර' ද, කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' ද? තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන වූ අන්‍ය ධර්මයක් උපදවන අර්ථයෙන් 'අනන්තර' නම් වේ. උපකාරක වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහි 'තමා හා සමාන වූ' යන්නෙන් අදහස් කළේ අරමුණක් සහිත වීමේ ස්වභාවයෙන් (සාරම්මණ භාවයෙන්) තමා හා සමාන වූ යන්නයි. 'අරමුණක් සහිත වීම' යනු යම් ධර්මයක් අරමුණක් නොමැතිව පවතින්නේ නැති ද, එය සාරම්මණ නම් වේ. මෙසේ සාරම්මණ භාවයෙන් යුක්ත වූ පශ්චිම ධර්මාන්තරය උපදවන අර්ථයෙන් 'අනන්තර' නම් වේ. 'ධර්මාන්තරයක් උපදවන අර්ථයෙන්' යනු පූර්ව සිත නිරුද්ධ වුවද එහි සිතීමේ ක්‍රියාවේ වේගය සංසිඳෙන්නේ නැත; එය පශ්චිම සිත උපදවාම සංසිඳෙයි. මෙසේ පශ්චිම ධර්මාන්තරය උපදවන අර්ථයෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍යය නම් වේ.

Tattha purimā purimā mātuparamparā viya anantarapaccayaparamparā daṭṭhabbā. Pacchimā pacchimā dhītuparamparā viya tassa paccayuppannaparamparā daṭṭhabbā. Evaṃ sante arahantānaṃ sabbapacchimaṃ parinibbānacittampi puna paṭisandhicittasaṅkhātaṃ dhammantaraṃ uppādeyyāti. Na uppādeyya. Kasmā, tadā kammakilesavegānaṃ sabbaso paṭippassaddhibhāvena accantasantatarattā tassa cittassāti. Anantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

එහිදී, පූර්ව පූර්ව වූ මවු පරම්පරාව මෙන් අනන්තර ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව දත යුතුය. පශ්චිම පශ්චිම වූ දූ පරම්පරාව මෙන් එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න පරම්පරාව දත යුතුය. එසේ වී නම් අර්හත් උතුමන්ගේ අවසාන පරිනිර්වාණ සිත ද නැවත ප්‍රතිසන්ධි සිත නම් වූ ධර්මාන්තරයක් උපදවිය යුතු නොවේද? නැත, උපදවන්නේ නැත. මන්දයත්, එවිට කර්ම ක්ලේශ වේගයන් සහමුලින්ම සංසිඳී ඇති බැවින් එම සිත අතිශයින්ම ශාන්ත වූවක් වන බැවිනි. අනන්තර ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ඇත.

5. Samanantarapaccayo

5. සමනන්තර ප්‍රත්‍යය

Paccayadhammavibhāgo [Pg.474] ca paccayuppannadhammavibhāgo ca anantapaccaya sadiso.

ප්‍රත්‍ය ධර්ම විභාගය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම විභාගය යන දෙකම අනන්තර ප්‍රත්‍යයට සමාන වේ.

Kenaṭṭhena samanantaroti. Suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Yathā silāthambhādīsu rūpakalāpā ekābaddhā samānāpi rūpa dhammabhāvena saṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedarūpasahitā eva honti. Dvinnaṃ rūpakalāpānaṃ majjhe antaraṃ nāma vivaraṃ nāma atthiyeva. Na tathā purimapacchimānaṃ dvinnaṃ cittacetasika kalāpānaṃ majjhe. Te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjhe paricchedadhammassa nāma kassaci ākāsavivarassa abhāvato sabbaso antara rahitā eva honti. Lokassapi dvinnaṃ kalāpānaṃ antaraṃ nāma na dissati. Tato ime sattā cittaṃ nāma niccaṃ dhuvaṃ thāvaraṃ avipariṇāmadhammanti evaṃ citte niccasaññino honti. Evaṃ suṭṭhu anantaraṭṭhena samanantaro. Anantaraṭṭhenāti ca attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanaṭṭhenāti pubbe vuttameva.

කිනම් අර්ථයකින් 'සමනන්තර' ද? මැනවින් අනන්තර වූ අර්ථයෙන් 'සමනන්තර' නම් වේ. කෙසේද යත්? ගල් ටැඹක් වැනි දේවල රූප කලාපයන් එකිනෙකට බැඳී පවතින බව පෙනුණ ද, රූප ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව සීමාවන් පවතින බැවින් ඒවා අතර පරිච්ඡේද රූප (අවකාශය) සහිතම පවතී. රූප කලාප දෙකක් අතර අන්තරය හෙවත් සිදුරක් පවතී. පූර්ව පශ්චිම වූ චිත්ත චෛතසික කලාප දෙකක් අතර එසේ නොවේ. ඒවා අරූපී ධර්ම බැවින් සහ සීමා සහිත හැඩයක් නොමැති බැවින්, අතරෙහි කිසිදු පරිච්ඡේද ධර්මයක් හෙවත් ආකාශ විවරයක් නොමැති බැවින් සහමුලින්ම අන්තර රහිතය. ලෝකයාට ද (සිතෙහි) කලාප දෙකක් අතර අන්තරයක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙම සත්ත්වයන් සිත යනු නිත්‍ය වූ, ස්ථාවර වූ, නොවෙනස් වන ධර්මයක් යැයි සිතෙහි නිත්‍ය සංඥාවෙන් යුක්ත වෙති. මෙසේ මැනවින් අනන්තර වූ අර්ථයෙන් 'සමනන්තර' නම් වේ. 'අනන්තර අර්ථය' යන්නෙන් තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන වූ ධර්මාන්තරයක් උපදවන අර්ථය බව කලින්ම සඳහන් කරන ලදී.

Evaṃ sante nirodhasamāpattikāle purimacittaṃ nāma neva saññānāsaññāyatanacittaṃ, pacchimacittaṃ nāma ariyaphalacittaṃ, dvinnaṃ cittānaṃ antare ekarattidivampi dverattidivānipi.La. Sattarattidivānipi acittako hoti. Asaññasattabhūmiyaṃpi purime kāmabhave cuticittaṃ purimacittaṃ nāma. Pacchime kāmabhave paṭisandhicittaṃ pacchimacittaṃ nāma, dvinnaṃ cittānaṃ antare asaññasattabhave pañcakappasatāni puggalo acittako tiṭṭhati. Tattha dve purimacittāni attano anantare attasadisassa dhammantarassa uppādanapaccayasattirahitāni hontīti. Na honti. Mahantehi pana bhāvanāpaṇidhibalehi paṭibāhitattā purimacittāni ca nirujjhamānāni anantare dhammantarassa uppādana sattisahitāni eva nirujjhanti. Pacchimacittāni ca uppajjamānāni tasmiṃ khaṇe ekābaddhabhāvena anuppajjitvā cirakāle eva uppajjanti. Na ca ettakamattena purimacittānaṃ anantare dhammantarassa uppādana sattināma natthīti ca, te anantarapaccayadhammā nāma na hontīti ca sakkā vattuṃ. Yathā taṃ rañño yodhā nāma atthi, kadāci rājā kālaṃ ñatvā tumhe idāni māyujjhatha, yuddhakālo na hoti, asukasmiṃ kāle eva yujjhathāti vadeyya. Te ca tadā ayujjhamānā vicareyyuṃ. Evaṃ santepi tesaṃ yujjhanasatti nāma natthīti ca, te yodhā nāma na hontīti ca na sakkā vattunti.

එසේ වී නම්, නිරෝධ සමාපත්ති කාලයෙහි පූර්ව සිත නම් නේවසංඥානාසංඥායතන සිතයි. පශ්චිම සිත නම් ආර්ය ඵල සිතයි. සිත නැති මේ සිත් දෙක අතර කාලය එක් රැයක් දහවලක් හෝ... සත් රැයක් දහවලක් දක්වා විය හැකිය. අසංඥසත්ත භූමියෙහි ද පූර්ව කාම භවයේ චුති සිත පූර්ව සිත වේ. පශ්චිම කාම භවයේ ප්‍රතිසන්ධි සිත පශ්චිම සිත වේ. මේ සිත් දෙක අතර අසංඥසත්ත භවයෙහි සත්ත්වයා මහා කල්ප පන්සියයක් සිතක් නොමැතිව සිටියි. එහිදී එම පූර්ව සිත දෙක තමාට අනතුරුව තමා හා සමාන ධර්මාන්තරයක් උපදවන ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙන් තොර වන්නේද? නැත, ඒවා තොර නොවේ. මහා භාවනා ප්‍රණිධි බලයෙන් (එම ශක්තියේ ක්‍රියාකාරිත්වය) වළක්වන ලද බැවින්, නිරුද්ධ වන්නා වූ ඒ පූර්ව සිත් අනතුරුව ධර්මාන්තරයක් උපදවන ශක්තිය සහිතවම නිරුද්ධ වේ. පශ්චිම සිත් උපදින අවස්ථාවේදී එම මොහොතේම සන්තතියක් ලෙස උපදිනු වෙනුවට නියමිත කාලය ඉක්ම ගිය පසු උපදී. එපමණකින් පූර්ව සිත්වල අනතුරුව ධර්මාන්තරයක් උපදවන ශක්තියක් නැතැයි කිව නොහැක, ඒවා අනන්තර ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් නොවේ යැයි ද කිව නොහැක. එය රජෙකුගේ සෙබළුන් හා සමානය. කිසියම් මොහොතක රජු කාලය දැන 'නුඹලා දැන් යුද්ධ නොකරන්න, මෙය යුද්ධයට කාලය නොවේ, අසවල් කාලයේදී යුද්ධ කරන්න' යැයි පැවසිය හැකිය. එවිට ඔවුන් යුද්ධ නොකර සිටිය හැකිය. එසේ වුවද ඔවුන්ට යුද්ධ කිරීමේ ශක්තිය නැතැයි හෝ ඔවුන් සෙබළුන් නොවේ යැයි හෝ කිව නොහැක්කාක් මෙනි. මෙම පූර්ව සිත් දෙක අතර සම්බන්ධය ද එසේමය.

Ettha vadeyyuṃ, imasmiṃ paccaye te pana arūpadhammabhāvena asaṇṭhāna jātikattā majjheparicchedadhammassa nāma kassaci abhāvato sabbaso antararahitā [Pg.475] eva hontīti vuttaṃ. Evaṃ sante pubbe ārammaṇa paccaye bherisaddavīṇāsaddopamāhi yo cittānaṃ khaṇe khaṇe uppādo ca nirodho ca vutto, so amhehi kathaṃ paccetabboti. Aññamaññaviruddhānaṃ nānācittānaṃ khaṇamattepi pubbāpara parivattanassa loke paññāyanato. Ayamattho pubbe citta yamakadīpaniyaṃ vitthārato vuttoyevāti. Samanantarapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

මෙහිදී ඇතැමුන් මෙසේ කිව හැකිය: 'මෙම ප්‍රත්‍යයේදී ඒවා අරූපී ධර්ම වන බැවින් සහ කිසිදු පරිච්ඡේද ධර්මයක් නොමැති බැවින් සහමුලින්ම අන්තර රහිත යැයි පවසන ලදී. එසේ නම් කලින් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයේදී බෙර හඬ සහ වීණා හඬ උපමා කොට ගෙන පෙන්වා දුන් සිතේ මොහොතින් මොහොත සිදුවන ඉපදීම සහ නිරුද්ධ වීම අප පිළිගත යුත්තේ කෙසේද?' මෙයට පිළිතුර නම්, එකිනෙකට වෙනස් වූ විවිධ සිත් මොහොතක් පාසා පෙර පසු වෙමින් වෙනස් වන බව ලෝකයෙහි ප්‍රකටව පෙනෙන බැවිනි. මෙම අර්ථය මීට පෙර 'චිත්ත යමක දීපනියෙහි' විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. සමනන්තර ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ඇත.

6. Sahajātapaccayo

6. සහජාත ප්‍රත්‍යය

Paccayadhammavibhāgo ca paccayuppannadhammavibhāgoca vuccati. Ekato uppannā sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sahajāta paccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhisahajātaṃ hadayavatthu ca aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti sahajātapaccayuppannā ca. Sabbāni mahābhūtānipi aññamaññaṃ sahajātapaccayā ca honti paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe sabbāni kammajarūpāni ca pavattikāle tassa tassa cittassa uppādakkhaṇe tena tena cittena jātāni sabbāni cittajarūpāni ca sahajātacittassa paccayuppannāni nāma. Sabbāni upādārūpāni sahajātamahābhūtānaṃ paccayuppannāni nāma.

ප්‍රත්‍ය ධර්ම විභාගය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම විභාගය මෙසේ කියනු ලැබේ. එක්ව උපන් සියලුම චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ ද වෙති, සහජාත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ ද වෙති. ප්‍රතිසන්ධි නාමස්කන්ධයෝ සහ ප්‍රතිසන්ධි කාලයේ සහජාත හෘදය වස්තුව ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ වෙති. සියලු මහා භූත රූපයන් ද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෝ ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ ද වෙති. ප්‍රතිසන්ධි සිතේ උප්පාද ක්ෂණයේදී සියලු කර්මජ රූප ද, ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ඒ ඒ සිතේ උප්පාද ක්ෂණයේදී එම සිතින් උපදින සියලු චිත්තජ රූප ද සහජාත සිතේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ නම් වෙති. සියලු උපාදා රූප සහජාත මහා භූතයන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයෝ නම් වෙති.

Kenaṭṭhena sahajāto, kenaṭṭhena paccayo. Saha jānanaṭṭhena sahajāto, upakārakaṭṭhena paccayo. Tattha sahajānanaṭṭhenāti yo dhammo jāyamāno attano paccayuppannehi dhammehi saheva sayañca jāyati uppajjati, attano paccayuppanne ca dhamme attanā saheva janeti uppādeti, tassa so attho sahajānanaṭṭho nāma.

කිනම් අර්ථයකින් 'සහජාත' ද, කිනම් අර්ථයකින් 'ප්‍රත්‍යය' ද? එක්ව උපදින අර්ථයෙන් 'සහජාත' නම් වේ. උපකාරක වන අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහි 'එක්ව උපදින අර්ථය' යනු යම් ධර්මයක් උපදින විට තමාගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ද සමඟම තමා ද උපදී ද, තමාගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ද තමා සමඟම උපදවයි ද එය මෙහි අදහස් කරන සහජාත යන අර්ථයයි.

Yathā sūriyo nāma udayanto sūriyātape ca sūriyā loke ca attanā saheva janayanto udeti. Yathā ca padīpo nāma jalanto padīpātape ca padīpāloke ca attanā saheva janayanto jalati. Evamevaṃ ayaṃ paccayadhammo uppajjamāno attano paccayuppannadhamme attanā saheva uppādeti. Tattha sūriyo viya ekameko nāma dhammo, sūriyātapā viya taṃsampayuttadhammā, sūriyālokā viya sahajātarūpadhammā. Tathā sūriyo viya ekameko mahābhūtarūpadhammo, sūriyātapā viya sahajātamahābhūtadhammā, sūriyālokā viya sahajātaupādārūpadhammā, esa nayo padīpupamāyapīti. Sahajātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

නිදසුනක් වශයෙන්, සූර්යයා උදාවන විට, එය සිය තාපය හා ආලෝකය ද සමඟින්ම උදාවෙයි. ඉටිපන්දමක් දැල්වෙන විට, එයද සිය තාපය හා ආලෝකය සමඟින්ම දැල්වෙයි. එලෙසම, මෙම ප්‍රත්‍ය ධර්මයද උපදින කල්හි ඒ හා සම්බන්ධ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ද සමඟම උපදියි. ඉහත නිදසුනෙහි සූර්යයා එක් එක් නාම ධර්මයන් (චිත්ත-චෛතසික) වැනිය; සූර්ය තාපය සහජාත නාම ධර්මයන් වැනිය; සූර්යාලෝකය සහජාත රූප ධර්මයන් වැනිය. එමෙන්ම සූර්යයා මහාභූත රූප වැනිය; තාපය සහජාත මහාභූතයන් වැනිය; ආලෝකය ඒවායින් හටගත් (උපාදා) රූප වැනිය. ඉටිපන්දම පිළිබඳ නිදසුනද මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. සහජාත ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

7. Aññamaññapaccayo

7. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යය

Sahajātapaccaye [Pg.476] vibhattesu dhammesu yo yo paccaya dhammoti vutto, so so eva idha paccayadhammo ceva paccayuppanna dhammo ca hoti. Sabbepi cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā. Sahajātā cattāro mahābhūtā aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Paṭisandhināmakkhandhā ca paṭisandhi sahajātaṃ hadayavatthurūpañca aññamaññassa paccayadhammā ca honti aññamaññassa paccayuppannadhammā ca. Attho suviññeyyoyeva.

සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි බෙදා දක්වන ලද ධර්මයන් අතරින් යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් ප්‍රත්‍ය ධර්ම යැයි කියන ලද්දාහුද, ඔවුහුම මෙහිදී (අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙහිදී) ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝද වෙති. සියලු චිත්ත හා චෛතසික ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝද වෙති. එසේම සහජාත මහාභූත රූප සතරද, ප්‍රතිසන්ධි නාමස්කන්ධයන් හා ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවෙහි සහජාත වූ හෘදයවස්තු රූපයද අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය ධර්මයෝ හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති. මෙහි අර්ථය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Yathā aññamaññaṃ nissāya ussāpitā tayo daṇḍā aññamaññassa nissayā ca honti, aññamaññaṃ nissitā ca. Tesu ekamekasmiṃ ussite sabbe ussitā honti, ekamekasmiṃ patante sabbe patanti. Evaṃ aññamaññadhammā ca daṭṭhabbā.

එකිනෙකට ආධාර වන සේ කෙළින් නන්වා තබන ලද දඬු තුනක්, එකිනෙක මත රඳා පවතින්නාක් මෙන්ද, එකිනෙකට ආධාර වන්නාක් මෙන්ද වෙයි. ඒවා අතරින් එක් දණ්ඩක් කෙළින් පවතින තාක් කල් අනෙක් දඬුද එලෙසම පවතියි. එක් දණ්ඩක් වැටුණහොත්, සියලුම දඬු එකවර ඇද වැටෙයි. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ද මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය.

Ettha vadeyyuṃ, sabbe cetasikā dhammā cittapaccayaṃ alabha mānā uppajjituṃ na sakkontīti yuttaṃ. Kasmā. Phusanādīnaṃ cetasika kiccānaṃ vijānanakiccapubbaṅgamattā, manopubbaṅgamāti hi vuttaṃ. Cittaṃ pana cetasikapaccayaṃ alabhamānaṃ uppajjituṃ na sakkotīti na yujjeyyāti. Vuccate, cetasikadhammā nāma cittassa sahāyaṅgāni honti. Tasmā tehi vinā cittampi uppajjituṃ na sakkotiyeva. Eseva nayo catūsu mahābhūtesupīti. Upādārūpāni pana mahābhūtānaṃ nissandamattattā sahāyaṅgāni na hontīti. Nanu āhārarūpañca jīvitarūpañca paccayavisesattā sahāyaṅgaṃ hotīti. Vuccate, ṭhitiyā eva sahāyaṅgaṃ hoti. Na uppāde. Idha pana uppāde sahāyaṅgaṃ adhippetanti. Aññamaññapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙහිදී යමෙකු පවසන්නේ නම්, සිත නමැති ප්‍රත්‍යය නොලැබ චෛතසික ධර්මයන්ට ඉපදිය නොහැකි බව, එය නිවැරදිය. ඒ මන්ද? ස්පර්ශය ආදී චෛතසිකයන්ගේ කෘත්‍යයන්ට වඩා ‘දැනගැනීම’ නම් වූ සිතේ කෘත්‍යය ප්‍රමුඛ වන බැවිනි. සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධම්මපදයේද "මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා" (ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. නැවතත්, චෛතසික ධර්මයන් නැතිව සිතටද ඉපදිය නොහැකි යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, අපි එයද අනුමත කරමු. මන්දයත්, චෛතසික ධර්මයන් යනු සිතෙහි සහචර (සහජාත) අංගයන් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවා නොමැතිව සිතටද ඉපදිය නොහැකිය. මහාභූත රූප සතර සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. එහෙත් උපාදා රූප මහාභූතයන්ගෙන් හටගත් ඵලයන් පමණක් වන බැවින්, ඒවා සහචර අංග ලෙස නොසැලකේ. ආහාර රූපය හා ජීවිත රූපය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය හා ආහාර ප්‍රත්‍ය ලෙස ක්‍රියා කරන බැවින් ඒවා සහචර අංග නොවේද? නැත, ඒවා එසේ නොවේ. ඒවා සහචර අංග ලෙස ගත හැක්කේ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම (තිථි) පවතින අවස්ථාවේදී පමණි, උත්පාද අවස්ථාවේදී නොවේ. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙහිදී උත්පාද අවස්ථාවෙහි සහචර බව අත්‍යවශ්‍ය සාධකයකි. අන්‍යමන්‍ය ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

8. Nissayapaccayo

8. නිස්සය ප්‍රත්‍යය

Tividho nissayapaccayo, sahajātanissayo vatthu purejātanissayo vatthārammaṇapurejātanissayo.

නිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ: සහජාත නිස්සය, වස්තු පුරේජාත නිස්සය සහ වස්තාරම්මණ පුරේජාත නිස්සය යනුවෙනි.

Tattha katamo sahajātanissayo. Sabbo sahajāta paccayo sahajātanissayo. Tasmā tattha paccayavibhāgo ca paccayuppannavibhāgo ca sahajātapaccaye vuttanayena veditabbo.

එයින් සහජාත නිස්සය යනු කුමක්ද? සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි ඇතුළත් සියලු ධර්මයන් සහජාත නිස්සයටද අයත් වේ. එබැවින් මෙහි ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් බෙදා දැක්වීම, සහජාත ප්‍රත්‍යයෙහි දක්වන ලද පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

Katamo pana vatthupurejātanissayo. Cha vatthūni cakkhu vatthu sotavatthu ghānavatthu jivhāvatthu kāyavatthu hadayavatthu. Imāni chavatthūni pavattikāle sattānaṃ viññāṇadhātūnaṃ vatthupure jātanissayo.

වස්තු පුරේජාත නිස්සය යනු කුමක්ද? චක්ඛු වස්තුව, සෝත වස්තුව, ඝාණ වස්තුව, ජිව්හා වස්තුව, කාය වස්තුව සහ හෘදය වස්තුව යනුවෙන් වස්තූන් සයකි. මෙම වස්තු සය, සත්වයන්ගේ පැවැත්ම පවතින කාලය තුළ, සප්ත විඥාන ධාතූන්ට වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

Vatthurūpameva [Pg.477] purejātaṃ hutvā nissayo vatthupurejāta nissayo. Tattha cittacetasikānaṃ nissayaṭṭhānaṭṭhena vatthu nāma. Purejātanti attano attano paccayuppannassa dhammassa uppattikkhaṇato purime khaṇe jātaṃ.

වස්තු රූපයම පළමුව උපදී (පුරේජාත), ආධාරකයක් වෙමින් උපකාරී වීම 'වස්තු පුරේජාත නිස්සය' නම් වේ. මෙහි 'වස්තු' යනු චිත්ත චෛතසිකයන්ට රඳා පැවතීමට ස්ථානයක් හෝ ආධාරකයක් වන නිසා කියනු ලැබේ. 'පුරේජාත' යනු තමාට අදාළ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයා ඉපදීමට එක් චිත්තක්ෂණයකට පෙර ඉපදී පැවතීමයි.

Tattha paṭisandhicittaṃ tadā purejātassa vatthurūpassa abhāvato attanā sahuppannameva hadayavatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Paṭhama bhavaṅgacittaṃ pana paṭisandhicittena sahuppannahadaya vatthurūpaṃ nissāya uppajjati. Dutiyabhavaṅgacittaṃ paṭhamabhavaṅgacittena sahuppannaṃ nissāya uppajjati. Evaṃ tatiyabhavaṅgacittaṃ dutiya bhavaṅgacittena sahuppannantiādinā yāvamaraṇāsannakālā dvinnaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātanissayo veditabbo.

එහිදී ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදින විට පෙර උපන් වස්තු රූපයක් නොමැති බැවින්, ඒ සමඟම උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන ප්‍රතිසන්ධි සිත උපදියි. පළමු භවාංග සිත, ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන උපදියි. දෙවන භවාංග සිත, පළමු භවාංග සිත සමඟ උපන් හෘදයවස්තු රූපය ඇසුරු කරගෙන උපදියි. මෙලෙස තෙවන භවාංග සිත දෙවැන්න ඇසුරු කරගෙන ආදී වශයෙන් මරණාසන්න කාලය දක්වාම, මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඥාන ධාතුව යන දෙකට වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යය සිදුවන ආකාරය තේරුම් ගත යුතුය.

Yathā vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakehi paharaṇavegena eva jāyanti, no aññathā. Tathā pañcaviññāṇāni nāma pañcavatthusaṅkhātesu pañcadvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātā gamanavegena eva jāyanti, no aññathā.

වීණාවක තත් මත වීණා දණ්ඩ වේගයෙන් ගැටීම නිසාම වීණා නාදය උපදින්නාක් මෙන් මිස අන් ක්‍රමයකින් නොවන්නාක් සේම, පංච වස්තු සංඛ්‍යාත පංච ද්වාරයන්හි පංච ආරම්මණයන් (අරමුණු) ගැටීමේ වේගය නිසාම පංච විඥානයෝ උපදිති, අන් ක්‍රමයකින් නොවෙයි.

Āpātāgamanañca tesaṃ dvārārammaṇānaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Āpātāgamanapaccayā ca dvikkhattuṃ bhavaṅgaṃ calati. Bhavaṅgacalana paccayā ca āvajjanaṃ uppajjati. Āvajjanapaccayā ca tāni pañcaviññāṇāni uppajjanti. Tasmā cakkhādīni pañcavatthūni pure atītabhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe uppannāni eva pañcaviññāṇadhātūnaṃ vatthupurejātapaccayā honti.

අරමුණු ද්වාරයන්හි ගැටීම සිදුවන්නේ එම ද්වාර හා අරමුණු වල ස්ථිති කාලයෙහිමය. අරමුණ ගැටීම නිසා භවාංග සිත දෙවරක් කම්පනය වේ. භවාංග කම්පනය නිසා ආවර්ජනය උපදියි. ආවර්ජනය නිසා පංච විඥානයෝ උපදිති. එබැවින් අතීත භවාංග සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහි උපන් චක්ඛු ආදී පංච වස්තූන්, පංච විඥාන ධාතූන්ට වස්තු පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වෙයි.

Maraṇāsannakāle pana sabbāni cha vatthūni cuticittato pure sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇe eva uppajjanti, tato paraṃ na uppajjanti. Tasmā maraṇāsannakāle bhavaṅgacittāni ca sabbāni chadvārikavīthicittāni ca cuticittañca puretaraṃ uppannāni tāniyeva attano attano vatthūni nissāya uppajjanti. Ayaṃ vatthupurejāta nissayo.

මරණාසන්න කාලයේදී සියලු වස්තු සයම උපදින්නේ චුති සිතට පෙර දාහත්වන (17) භවාංග සිතේ උත්පාද ක්ෂණයෙහිදීය. ඉන්පසු අලුතින් වස්තූන් උපදින්නේ නැත. එබැවින් මරණාසන්න කාලයෙහි භවාංග සිත්ද, සියලුම ද්වාර විථි චිත්තයන්ද, චුති සිතද උපදින්නේ ඊට පෙර උපන් ඒ ඒ වස්තූන් ඇසුරු කරගෙනය. මෙය වස්තු පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයයි.

Katamo pana vatthārammaṇapurejātanissayo. Yadā attano ajjhattaṃ vatthurūpaṃ ārabbha yaṃ rūpaṃ nissāya mama manoviññāṇaṃ vattati, etaṃ mama eso hamasmi eso me attāti evaṃ taṇhāmāna diṭṭhīhi gahaṇavasena vā etaṃ aniccaṃ etaṃ dukkhaṃ etaṃ anattāti evaṃ sammasanavasena vā āvajjanādīni manodvārikavīthi cittāni pavattanti. Tadā taṃ taṃ vatthurūpaṃ paccekaṃ tesaṃ nissayavatthu ca hoti tesaṃ ārammaṇañca. Tasmā taṃ taṃ hadayarūpaṃ tassa tassa cittuppādassa vatthārammaṇapurejātapaccayo hoti. Ayaṃ vatthārammaṇa purejātanissayo. Evaṃ nissayapaccayo tividho hoti.

වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යය යනු කුමක්ද? යමෙක් තමාගේ ආධ්‍යාත්මික හෘදය වස්තු රූපය අරමුණු කොටගෙන, ‘මගේ සිත පවතින්නේ මාගේ වූ, මම වූ, හෝ මගේ ආත්මය වූ මෙම රූපය නිස්සය (ආධාරය) කරගෙනය’ යනුවෙන් තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටිය මගින් දැඩිව ග්‍රහණය කරගනිමින් හෝ, ‘මෙම රූපය අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’ යනුවෙන් විදර්ශනා කරන විට ආවර්ජනාදී වූ මනෝද්වාරික වීථි චිත්තයෝ උපදිති. එකල එම හෘදය වස්තු රූපය එම සිතුවිලිවලට නිස්සය (ඇසුර) මෙන්ම ආරම්මණය (අරමුණ) ද වෙයි. එබැවින් ඒ ඒ හෘදය රූපය ඒ ඒ චිත්තෝත්පාදයන්ට වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙය වස්තූරම්මණ පුරේජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයයි. මෙලෙස නිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ.

Idha [Pg.478] suttantanissayopi vattabbo. Ime manussā vā tiracchānagatā vā rukkhādayo vā mahāpathaviyaṃ patiṭṭhitā, mahā pathavī ca heṭṭhā mahāudakakkhandhe, mahāudakakkhandho ca heṭṭhā mahāvātakkhandhe, mahāvātakkhandho ca heṭṭhā ajaṭākāse, manussā gehesu, bhikkhū vihāresu, devā dibbavimānesūtiādinā sabbaṃ lokappavattiṃ ñatvā nissayapaccayo veditabbo. Nissayapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙහිදී සුත්තන්ත දේශනා ක්‍රමයට අනුව ද නිස්සය ප්‍රත්‍යය කිව යුතුය. මනුෂ්‍යයෝ, තිරිසන් සත්වයෝ, ගස්කොළන් ආදිය මහා පොළොව මත පිහිටා සිටින බවත්; මහා පොළොව යටින් මහා ජලස්කන්ධය මත ද, මහා ජලස්කන්ධය මහා වාතස්කන්ධය මත ද, මහා වාතස්කන්ධය අජටාකාශය (හිස් අවකාශය) මත ද පිහිටා ඇති බව අපි දනිමු. මනුෂ්‍යයන් නිවෙස්වල ද, භික්ෂූන් වහන්සේලා විහාරස්ථානවල ද, දෙවිවරු දිව්‍ය විමානවල ද වාසය කරති. මෙලෙස මුළු මහත් ලෝක පැවැත්මම කිසියම් දෙයක් මත රඳා පවතින බව නිස්සය ප්‍රත්‍යය මගින් තේරුම් ගත යුතුය. නිස්සය ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමාවිය.

9. Upanissayapaccayo

9. උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය

Tividho upanissayapaccayo, ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo. Tattha ārammaṇūpa nissayo ārammaṇādhipatipaccayasadiso, anantarūpanissayo anantarapaccayasadiso.

උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ: ආරම්මණූපනිස්සය, අනන්තරූපනිස්සය සහ ප්‍රකතූපනිස්සය යනු ඒ තෙවගයයි. මෙයින් ආරම්මණූපනිස්සය ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යයට සමාන වන අතර, අනන්තරූපනිස්සය අනන්තර ප්‍රත්‍යයට සමාන වේ.

Katamo pakatūpanissayo. Sabbepi atītānāgata paccuppannā ajjhattabahiddhābhūtā cittacetasikarūpadhammā ca nibbānañca paññatti ca sabbesaṃ paccuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ pakatūpanissayo.

ප්‍රකතූපනිස්සය යනු කුමක්ද? අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන වූද, ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වූද සියලුම චිත්ත, චෛතසික, රූප ධර්මයන් ද, නිවන සහ පඤ්ඤප්ති ද යන සියල්ල, වර්තමානයෙහි පහළ වන සියලුම සිතුවිලි සහ චෛතසිකයන්ට සුදුසු පරිදි ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

Tattha atīto parinibbuto amhākaṃ buddho ca dhammo ca ariyasāvakasaṅgho ca sammutisaṅghaparamparā ca amhākaṃ pacchima janānaṃ kusaluppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā loke atītā kālaṅkatā mātāpitaro ca ācariyā ca paṇḍitasamaṇabrāhmaṇā ca pākaṭā nānātitthācariyā ca mahiddhikā mahānubhāvā porāṇakarājāno ca pacchimakānaṃ janānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhadukkhuppattiyā vā pakatūpanissayo. Tathā hi te pacchimakānaṃ janānaṃ atthāya nānāsaddhammapaññattiyo vā nānāasaddhammapaññattiyo vā nānālokūpakaraṇāni vā pure paṭṭhapesuṃ. Pacchimajanā ca tehi paṭṭhapitesu dānasīlādidhammesu vā lokacāritta kulagottacāritta dhammesu vā nānādiṭṭhivādesu vā nānākammāyatanasippāyatana vijjāṭhānesu vā yathāpaṭṭhapitesu gāmanigamanagarakhettavatthu taḷākapokkharaṇiāvāṭādīsu vā geharathasakaṭanāvā sampotasambandhādīsu vā jātarūparajatamaṇimuttādīsu vā dāyajjaṃ paṭipajjantā loke vaḍḍhanti.

එහිදී, අතීතයේ පරිනිර්වාණය පෑ අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ, උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය, ආර්ය මහා සංඝරත්නය සහ සම්මුති සංඝ පරම්පරාව, පසුකාලීන ජනතාව වන අපගේ කුසල් දහම් උපදවා ගැනීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එසේම ලෝකයෙහි අතීතයේ ජීවත්වී මියගිය දෙමාපියන්, ගුරුවරුන්, පණ්ඩිත ශ්‍රමණයන් සහ බ්‍රාහ්මණයන්, ප්‍රසිද්ධ ආගමික ශාස්තෘවරුන් සහ මහානුභාව සම්පන්න පැරණි රජවරුන් ද පසුකාලීන ජනතාවගේ කුසල් හෝ අකුසල් වැඩීමටත්, සැප හෝ දුක් අත්විඳීමටත් ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වෙයි. එම නිසාම ඔවුහු පසුකාලීන ජනයාගේ යහපත හෝ අයහපත පිණිස විවිධ සද්ධර්ම පද්ධතීන්, නීතිරීති, ලෝක සම්මතයන් සහ විවිධ ආයතන ස්ථාපිත කළහ. අනාගත පරම්පරාවෝ ද ඔවුන් ගිය මඟ යමින් දාන ශීලාදී පින්කම් කිරීමෙන් ද, ලෝක චාරිත්‍ර, කුල චාරිත්‍ර, විවිධ දෘෂ්ටීන්, විවිධ කර්මාන්ත, ශිල්ප ශාස්ත්‍ර හැදෑරීමෙන් ද, ගම් නියම්ගම් හා නගර නිර්මාණය කිරීමෙන් ද, වැව් පොකුණු හා ළිං කැණීමෙන් ද, ගෙවල් දොරවල්, රථ වාහන හා නැව් තැනීමෙන් ද, රන් රිදී මුතු මැණික් ආදී ධනය රැස් කිරීමෙන් ද ලෝකය අඛණ්ඩව දියුණු කරති.

Anāgatopi metteyyo nāma buddho ca tassa dhammo ca tassa saṅgho ca etarahi bahujjanānaṃ pāramipuññappavattiyā pakatūpanissayapaccayo. Tathā imasmiṃ bhave ca pacchime kāle paṭilabhissamānā issariyaṭṭhānadhanadhaññasampattiyo purime kāle ṭhitānaṃ mahājanānaṃ nānābhisaṅkhāruppattiyā pakatūpanissaya paccayo. Anāgatabhave ca anubhavissamānā bhavasampatti bhoga sampattiyo [Pg.479] maggaphalanibbānasampattiyo ca etarahi paccuppannabhave ṭhitānaṃ dānasīlādipuññakiriyuppattiyā pakatūpanissayapaccayo. Yathā hi loke hemante kāle dhaññapphalāni labhissāmāti vassike kāle kassanavappanakammāni ārabhanti, kamme siddhe taṃ taṃ dhanaṃ labhissāmāti pubbabhāge taṃ taṃ vīriyakammaṃ vā taṃ taṃ paññākammaṃ vā ārabhanti. Tattha dhaññapphalappaṭilābho ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhoca taṃ taṃ kammārambhassa anāgatapakatūpanissayapaccayo taṃ taṃ kammārambho ca dhaññapphalappaṭilābhassa ca taṃ taṃ dhanappaṭi lābhassa ca atītapakatūpanissayapaccayo. Evameva pacchime anāgate kāle nānākammapphalāni sampassantā patthayantā mahājanā purime paccuppanne kāle nānāpuññakammāni ārabhanti. Tattha puññapphalāni puññakammānaṃ anāgatapakatūpanissayapaccayo. Puññakammāni puññapphalānaṃ atītapakatūpanissayapaccayo. Tasmā anāgatapakatūpanissayopi atītapakatūpanissayo viya atimahanto paccayo hoti.

අනාගතයේ පහළ වන මෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, උන්වහන්සේගේ ධර්මය හා සංඝයා ද වර්තමාන මහා ජනයාට පාරමී දම් පිරීමට හා පින් රැස් කිරීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එසේම අනාගතයේ ලබා ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන ඓශ්වර්යය, ධනය හා සම්පත්, වර්තමාන ජනයාගේ විවිධ වීර්යයන් හා උත්සාහයන් උපදවා ගැනීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයක් වේ. අනාගත භවයන්හි ලැබීමට බලාපොරොත්තු වන භව සම්පත්, භෝග සම්පත් මෙන්ම මාර්ග ඵල නිවන් සම්පත් ද වර්තමානයෙහි දාන ශීලාදී පින්කම් කිරීමට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. ලෝකයෙහි මිනිසුන් ශීත සෘතුවේදී අස්වනු ලබාගැනීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් වර්ෂා කාලයේදී කුඹුරු සී සෑම හා වැපිරීම සිදු කරති. යම් කාර්යයක් නිම වූ පසු ධනය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් වීර්යය හා බුද්ධිය යොදවා වැඩ කරති. මෙහිදී ලැබීමට නියමිත අස්වැන්න හා ධනය, එම ක්‍රියාවන් ආරම්භ කිරීමට අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වන අතර, එම ක්‍රියාවන් සිදු කිරීම අස්වැන්න හා ධනය ලැබීමට අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වේ. එමෙන්ම අනාගතයෙහි විවිධ කර්ම ඵලයන් බලාපොරොත්තු වන මහා ජනයා වර්තමානයෙහි පින්කම් කරති. එහිදී පින්වල ඵලය පින්කම් කිරීමට අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය වන අතර, පින්කම් කිරීම ඵලය ලැබීමට අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය වේ. එබැවින් අනාගත ප්‍රකතූපනිස්සය ද අතීත ප්‍රකතූපනිස්සය මෙන්ම අතිශය විශාල වූ ප්‍රත්‍යයකි.

Paccuppannā buddhāyo paccayā paccuppannānaṃ manussadevabrahmānaṃ paccuppannā mātāpitaro paccuppannānaṃ puttadhītādīnaṃ paccuppannapakatūpa nissayo nāma. So supākaṭoyeva.

වර්තමාන බුදුරජාණන් වහන්සේලා වර්තමාන මිනිස්, දෙව්, බඹුන්ට ද, වර්තමාන දෙමාපියන් වර්තමාන දූ දරුවන්ට ද උපකාරී වීම වර්තමාන ප්‍රකතූපනිස්සය නම් වේ. එය ඉතා පැහැදිලිය.

Ajjhattabhūtā pakatūpanissayadhammā nāma buddhādīsu saviññāṇakasantānesu uppannā paccayadhammā. Bahiddhābhūtā pakatūpanissayadhammā nāma sattānaṃ patiṭṭhānabhūtā pathavipabbatanadī samuddādayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ bahūpakārā araññavanarukkha tiṇapubbaṇṇāparaṇṇādayo candasūriyagahanakkhattādayo vassodakaaggivātasītauṇhādayo ca sabbepi te sattānaṃ kusaluppattiyā vā akusaluppattiyā vā sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā balavapaccayā honti.

ආධ්‍යාත්මික ප්‍රකතූපනිස්සය ධර්ම යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැනි සවිඥානික සත්වයන් තුළ උපදින ප්‍රත්‍යය ධර්මයන්ය. බාහිර ප්‍රකතූපනිස්සය ධර්ම යනු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට ආධාර වන පොළොව, පර්වත, ගංගා, සාගර ආදිය ද; සත්වයන්ට බෙහෙවින් උපකාරී වන වනාන්තර, ගස්වැල්, තණකොළ, ධාන්‍ය වර්ග ආදිය ද; චන්ද්‍රයා, සූර්යයා, ග්‍රහ තාරකා ආදිය ද; වර්ෂාව, ගින්න, සුළඟ, ශීතල සහ උෂ්ණත්වය ආදිය ද වේ. මේ සියල්ල සත්වයන්ගේ කුසල් හෝ අකුසල් උපදවා ගැනීමට ද, සැප හෝ දුක් විඳීමට ද බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Ime janā diṭṭheva dhamme parinibbāyissāmāti bodhipakkhiya dhamme vā bhāventi, anāgate buddhakāle parinibbāyissāmāti pāramīdhamme vā paripūrenti. Tattha nibbānaṃ tesaṃ dhammānaṃ uppattiyā balavapaccayo hoti.

මෙම ආත්මයේදීම නිවන් දකින්නෙමි යන අදහසින් ඇතැම්හු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් වඩති. අනාගතයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ කාලයකදී නිවන් දකින්නෙමි යන ප්‍රාර්ථනයෙන් ඇතැම්හු පාරමිතා ධර්මයන් පුරති. මෙහිදී නිවන යනු එම ධර්මයන් උපදවා ගැනීමට ඇති බලවත් උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයයි.

Loke nānāvohārabhūtā nāmapaññattiyo ca buddha sāsane tipiṭakapariyattidhammabhūtā nāmapaññattiyo ca tesaṃ tesaṃ atthānaṃ jānanatthāya balavapaccayo.

ලෝකයෙහි භාවිතා වන විවිධ ව්‍යවහාරයන් හෙවත් නාම පඤ්ඤප්තීන් ද, බුදුසමයෙහි ත්‍රිපිටක පර්යාප්ති ධර්මයන්හි එන නාම පඤ්ඤප්තීන් ද ඒ ඒ අර්ථයන් වටහා ගැනීමට බලවත් ප්‍රත්‍යයකි.

Tattha saṅkhatadhammā nāma paccaye sati uppajjanti, asati nuppajjanti. Uppajjitvāpi paccaye sati tiṭṭhanti, asati na tiṭṭhanti. Tasmā tesaṃ uppattiyā vā ṭhitiyā vā paccayo nāma icchitabbo. Nibbānaṃ pana paññatti ca asaṅkhatadhammā honti [Pg.480] ajātidhammā anuppādadhammā nicca dhammā dhuvadhammā. Tasmā tesaṃ uppādāya vā ṭhitiyā vā paccayo nāma natthīti.

එහි සංඛත ධර්මයෝ නම් ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි උපදිති, ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි නූපදිති. උපන්නා වූ ද, ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි පවතිති, ප්‍රත්‍යයන් නැති කල්හි නොපවතිති. එබැවින් ඒවායේ උප්පත්තියට හෝ පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් අවශ්‍ය වේ. එහෙත් නිවන සහ ප්‍රඥප්ති අසංඛත ධර්මයෝ වෙති; ජාතියක් නැත්තාහ, උප්පත්තියක් නැත්තාහ, නිත්‍ය වූ ස්ථිර වූ ධර්මයෝ වෙති. එබැවින් ඒවායේ උප්පත්තියට හෝ පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් නැත.

Kusalo kusalassa upanissayo. Saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyatītiādinā supākaṭo. Tathā rāgaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyatītiādinā sappāyaṃ utuṃ sappāyaṃ bhojanaṃ upanissāya kāyikaṃ sukhaṃ paccanubhotītiādinā ca akusalo akusalassa, abyākato abyākatassa upanissayopi supākaṭo.

කුසලය කුසලයට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. "ශ්‍රද්ධාව ඇසුරු කොට දන් දෙයි, සිල් රකියි" යනාදී වශයෙන් මෙය පැහැදිලි වේ. එමෙන්ම "රාගය ඇසුරු කොට සතුන් මරයි, නුදුන් දේ ගනියි" යනාදී වශයෙන් අකුසලය අකුසලයට ද, "සුදුසු සෘතුව, සුදුසු ආහාරය ඇසුරු කොට කායික සැප විඳියි" යනාදී වශයෙන් අබ්‍යාකතය අබ්‍යාකතයට උපනිශ්‍රය වීම ද පැහැදිලිය.

Kusalo pana akusalassapi balavūpanissayo. Dānaṃ datvā tena dānena attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti. Tathā sīla sampanno hutvā samādhisampanno hutvā paññāsampanno hutvā attānaṃ ukkaṃseti, paraṃ vambheti.

කුසලය අකුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. දන් දී ඒ දානය නිසා තමා උසස් කොට සලකයි, අනෙක් අය පහත් කොට සලකයි. එමෙන්ම සිල් සම්පන්නව, සමාධි සම්පන්නව, ප්‍රඥා සම්පන්නව තමා උසස් කොට සලකයි, අනෙක් අය පහත් කරයි.

Kusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Sabbāni catubhūmikakusalakammāni vā kammaparivārāni kusalāni vā kālantare catubhūmikānaṃ vipākābyākatānaṃ balavūpanissayo. Dānapāramiṃ pūrentā pūraṇakāle bahuṃ kāyikadukkhaṃ paccanubhavanti. Tathā sīlapāramiṃ nikkhamapāramiṃ paññāpāramiṃ vīriyapāramiṃ khantipāramiṃ saccapāramiṃ adhiṭṭhānapāramiṃ mettāpāramiṃ upekkhā pāramiṃ. Eseva nayo jhānabhāvanā maggabhāvanāsupi.

කුසලය අබ්‍යාකතයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. සිව් භූමියෙහිම වූ සියලු කුසල කර්මයන් හෝ කුසලයට සම්බන්ධ වූ ක්‍රියාවන්, පසු කාලයක විපාක දෙන සිව් භූමික විපාක-අබ්‍යාකතයන්ට බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. දාන පාරමිතාව පුරන්නෝ එය පුරන කාලයෙහි බොහෝ කායික දුක් විඳිති. සීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපෙක්ඛා පාරමිතාවන් පුරන්නන්ට ද එසේමය. ධ්‍යාන භාවනා සහ මාර්ග භාවනාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Akusalo kusalassapi balavūpanissayo. Idhekacco pāpaṃ katvā pacchā vippaṭisārī hutvā tassa pāpassa pahānāya dānasīlajhānamaggakusalāni sampādeti. Taṃ pāpaṃ tesaṃ kusalānaṃ balavūpanissayo.

අකුසලය කුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් පව් කොට පසුව ඒ ගැන පසුතැවී, එම පාපය ප්‍රහාණය කරනු පිණිස දාන, සීල, ධ්‍යාන, මාර්ග යන කුසලයන් සම්පූර්ණ කරති. එවිට ඒ කළා වූ පාපය එම කුසලයන්ට බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ.

Akusalo abyākatassapi balavūpanissayo. Idha bahū janā duccaritāni katvā catūsu apāyesu patitvā apāyadukkhaṃ paccanubhavanti. Diṭṭhadhammepi keci attano vā parassa vā duccaritakamma paccayā bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti. Keci duccaritakammena dhanaṃ labhitvā sukhaṃ paccanubhavanti. Bahujjanā rāgamūlakaṃ bahuṃ dukkhaṃ paccanubhavanti, dosamūlakaṃ diṭṭhimūlakaṃ mānamūlakanti.

අකුසලය අබ්‍යාකතයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. මෙලොව බොහෝ ජනයා දුශ්චරිතයන් කොට සතර අපායෙහි වැටී අපා දුක් විඳිති. දිට්ඨධම්මවේදිනීය වශයෙන් ද ඇතැමෙක් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ දුශ්චරිත කර්ම ප්‍රත්‍යය කොටගෙන බොහෝ දුක් විඳිති. ඇතැමෙක් දුශ්චරිත කර්මයෙන් ධනය ලබා සැප විඳිති. බොහෝ ජනයා රාගය, දෝසය, දිට්ඨිය, මානය මුල් කරගෙන බොහෝ දුක් විඳිති.

Abyākato kusalassapi balavūpanissayo. Dhana sampattiyā dānaṃ deti, sīlaṃ pūreti, paññaṃ pūreti, bhāvanāsappāyaṃ āvāsaṃ vā leṇaṃ vā guhaṃvā rukkhaṃ vā araññaṃ vā pabbataṃ vā gocaragāmaṃ vā utusappāyaṃ vā āhārasappāyaṃ vā labhitvā taṃ taṃ bhāvanaṃ bhāveti.

අබ්‍යාකතය කුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. ධන සම්පත්තිය නිසා දන් දෙයි, සිල් පුරයි, ප්‍රඥාව පුරයි. භාවනාවට සුදුසු ආවාසයක්, ලෙනක්, ගුහාවක්, ගසක්, අරණ්‍යයක්, පර්වතයක්, ගොදුරු ගමක් හෝ සුදුසු සෘතුවක්, සුදුසු ආහාරයක් ලැබ ඒ ඒ භාවනාවන් වඩයි.

Abyākato akusalassapi balavūpanissayo. Loke cakkhusampadaṃ nissāya bahūni dassanamūlāni akusalāni uppajjanti. Esa nayo sotasampadādīsu[Pg.481]. Tathā hatthasampadaṃ pādasampadaṃ satthasampadaṃ āvudhasampadantiādināpi vattabbo. Evaṃ upanissayo tividho hoti.

අබ්‍යාකතය අකුසලයට ද බලවත් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. ලෝකයෙහි ඇස් ඇති බැවින් එය ඇසුරු කොට රූප දැකීම මුල් වූ බොහෝ අකුසල් උපදී. කන් ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එමෙන්ම අත්, පා, ශස්ත්‍ර, ආයුධ සම්පත්තීන් නිසා ද අකුසල් වන බව කිව යුතුය. මෙසේ උපනිශ්‍රය තෙවැදෑරුම් වේ.

Idha suttantūpanissayopi vattabbo. Kalyāṇamittaṃ upa nissāya pāpamittaṃ upanissāya gāmaṃ upanissāya araññaṃ upanissāyātiādinā bahūsu ṭhānesu āgato. Api ca pañcaniyāmadhammā sattaloka saṅkhāraloka okāsaloka saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ avicchinnappavattiyā balavapaccayā honti. Ayañca attho niyāmadīpaniyaṃ amhehi vitthārato dīpitoti.

මෙහිදී සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට අනුව උපනිශ්‍රය ද කිව යුතුය. "කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, පාප මිත්‍රයන් ඇසුරු කොට, ගම ඇසුරු කොට, අරණ්‍යය ඇසුරු කොට" යනාදී වශයෙන් බොහෝ තැන්වල මෙය සඳහන් වේ. තවද පංච නියාම ධර්මයෝ සත්ත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකය, අවකාශ ලෝකය යන ලෝක තුනෙහි නොසිඳී පැවැත්මට බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මේ කරුණ අප විසින් නියාම දීපනියෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

Kenaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti. Adhipatibhūtaṃ ārammaṇameva ārammaṇikadhammānaṃ balavanissayaṭṭhena ārammaṇūpa nissayo.

ආරම්මණූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? අධිපති වූ අරමුණම අරමුණු කරන ධර්මයන්ට බලවත් නිශ්‍රය (පිහිට) වන බැවින් ආරම්මණූපනිශ්‍රය නම් වේ.

Kenaṭṭhena anantarūpanissayoti. Purimaṃ anantaracittameva pacchimassa anantaracittassa uppajjanatthāya balavanissayaṭṭhena anantarūpanissayo. Mātā viya purimacittaṃ, putto viya pacchimacittaṃ. Yathā mātā attano anantare puttassa uppajjanatthāya balavūpa nissayo hoti, tathā purimacittaṃ pacchimacittassa uppajjanatthāyāti.

අනන්තරූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? පූර්ව වූ අනන්තර චිත්තයම පසුව උපදින අනන්තර චිත්තයාගේ උප්පත්තිය පිණිස බලවත් නිශ්‍රය වන බැවින් අනන්තරූපනිශ්‍රය නම් වේ. පූර්ව චිත්තය මවක් වැනිය, පශ්චිම චිත්තය පුතෙකු වැනිය. මව තමාගෙන් පසුව උපදින පුත්‍රයාගේ උප්පත්තියට බලවත් උපනිශ්‍රය වන්නා සේ, පූර්ව චිත්තය පශ්චිම චිත්තයාගේ උප්පත්තියට උපකාර වේ.

Kenaṭṭhena pakatūpanissayoti. Pakatiyāva loke paṇḍitānaṃ pākaṭo upanissayo pakatūpanissayo.

ප්‍රකතූපනිශ්‍රය යැයි කියනුයේ කුමන අර්ථයකින් ද? ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන්ට ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රකට වූ උපනිශ්‍රය ප්‍රකතූපනිශ්‍රයයි.

Ettha ca anantarūpanissayānubhāvo anantaracitte eva pharati. Pakatūpanissayānubhāvo pana dūrepi pharatiyeva. Tathā hi imasmiṃ bhave purimesu divasesu vā māsesu vā saṃvaccharesu vā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphusitaviññātāni ārammaṇāni pacchātathārūpe paccaye sati vassasatepi manodvāre āpātaṃ āgacchanti. Idaṃ nāma pubbe mayā diṭṭhaṃ sutantiādinā sattā anussaranti. Opapātikasattā pana purimabhavaṃpi anussaranti. Tathā manussesupi appekacce jātissarasaññālābhino. Tathā pubbe anekasatasahassesu diṭṭhādīsu vatthūsu pacchā ekasmiṃ khaṇe ekaṃ vatthuṃ disvā vā sutvā vā tasmiṃ eva khaṇe bahūsupi tesu manoviññāṇasantānaṃ pharamānaṃ pavattatīti. Upanissayapaccaya dīpanā niṭṭhitā.

මෙහි තවත් කිවයුත්තක් ඇත. අනන්තරූපනිශ්‍රයෙහි බලය විහිදෙනුයේ ඊළඟට උපදින සිතට පමණි. එහෙත් ප්‍රකතූපනිශ්‍රයෙහි බලය ඈතට ද විහිදේ. එසේ හෙයින් මෙම භවයෙහි පෙර දිනවල, මාසවල හෝ අවුරුදුවල දක්නා ලද, අසන ලද, සිඹින ලද, රස බලන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද සහ අත්දකින ලද අරමුණු, වසර සියයකට පසුව වුවද සුදුසු ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හි මනෝද්වාරයෙහි පහළ වේ. "මම මෙය පෙර දුටුවෙමි, ඇසුවෙමි" යනාදී වශයෙන් සත්ත්වයෝ සිහි කරති. ඕපපාතික සත්ත්වයෝ නම් පෙර භවය ද සිහි කරති. එසේම මනුෂ්‍යයන් අතර ද ඇතැම්හු ජාතිස්මරණ ඥානය ලබන්නෝ වෙති. එමෙන්ම පෙර ලක්ෂ ගණන් වූ වස්තූන් අතුරින් පසුව එක් මොහොතක එක් වස්තුවක් දැක හෝ අසා, එම මොහොතේම ඒ බොහෝ දේ මනෝ විඤ්ඤාණ සන්තානය පුරා පැතිරෙමින් පවතියි. උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය දීපනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Purejātapaccayo

10. පුරේජාත ප්‍රත්‍යය

Tividho purejātapaccayo. Vatthupurejātapaccayo ca ārammaṇapurejātapaccayo ca vatthārammaṇapurejātapaccayo ca.

පුරේජාත ප්‍රත්‍යය තෙවැදෑරුම් වේ. වත්ථුපුරේජාත ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය සහ වත්ථාරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය යනුවෙනි.

Tattha [Pg.482] vatthupurejāto ca vatthārammaṇapurejāto ca pubbe nissayapaccaye nissayanāmena vuttā eva.

එහි වත්ථුපුරේජාතය සහ වත්ථාරම්මණපුරේජාතය කලින් නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය යටතේ නිශ්‍රය යන නමින්ම පවසන ලදී.

Ārammaṇapurejāto nāma paccuppannāni aṭṭhārasanipphannarūpāni eva. Tesupi paccuppannāni rūpasaddādīni pañcārammaṇāni pañcannaṃ pañcaviññāṇa vīthicittānaṃ niyamato ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yathā hi vīṇāsaddā nāma vīṇātantīsu vīṇādaṇḍakena paharaṇa paccayā eva uppajjanti. Evañca sati te saddā purejātāhi vīṇātanti vīṇādaṇḍakehi vinā uppajjituṃ na sakkonti. Evamevaṃ pañca viññāṇa vīthicittānipi pañcasu vatthudvāresu pañcannaṃ ārammaṇānaṃ āpātāgamana paccayā eva uppajjanti. Āpātāgamanañca tesaṃ dvinnaṃ ṭhitipattakāle eva hoti. Na kevalañca tasmiṃ kāle tāni pañcārammaṇāni tesu pañcavatthūsu eva āpātamāgacchanti. Atha kho bhavaṅgamanodvārepi āpātaṃ āgacchantiyeva. Tasmiṃ āpātagamanattā eva taṃ bhavaṅgampi dvikkhattuṃ calitvā upacchijjati, bhavaṅgupacchede eva tāni vīthicittāni uppajjanti. Evañca sati tāni vīthicittāni purejātehi vatthu dvārārammaṇehi vinā uppajjituṃ na sakkontīti. Tāni pana sabbānipi aṭṭhārasanipphannarūpāni niruddhāni hutvā atītānipi honti, anuppannāni hutvā anāgatānipi honti. Uppannāni hutvā paccuppannānipi honti. Sabbānipi manoviññāṇavīthicittānaṃ ārammaṇāni honti. Tesu paccuppannāni eva tesaṃ ārammaṇapurejātapaccayā honti. Yadā dūre vā paṭicchanne vā ṭhitaṃ taṃ taṃ ārammaṇavatthuṃ manasā eva ārammaṇaṃ karoti, tadā taṃ taṃ vatthu sace tattha tattha vijjamānaṃ hoti, paccuppannaṃ nāma hoti. Purejātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

ආරම්මණපුරේජාත යනු වර්තමාන නිප්ඵන්න රූප දහඅටම වේ. ඒ අතරින් ද, රූප ශබ්දාදී වර්තමාන පඤ්චාරම්මණ පංචද්වාරික වීථි සිතුවිලි පහට නියත වශයෙන්ම ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය මඟින් උපකාරී වේ. වීණා වාදනයකදී වීණා තත් සහ වීණා දණ්ඩේ පහර දීම නිසාම ශබ්දය උපදින්නාක් මෙන්, එම ශබ්දයන්ට පෙර පැවති වීණා තත් සහ වීණා දණ්ඩෙන් තොරව උපදිය නොහැකිය. එලෙසම පංච විඤ්ඤාණ වීථි සිතුවිලි ද පංච වත්ථු ද්වාරයන්හි පංච ආරම්මණයන් ගැටීම නිසාම උපදී. එම ගැටීම සිදු වන්නේ ඒ දෙකෙහිම ස්ථිති කාලයේදීය. එම පඤ්චාරම්මණ පංච වත්ථූන්හි ගැටෙනවා පමණක් නොව, භවංග මනෝද්වාරයෙහි ද ගැටෙයි. එසේ ගැටීම නිසාම එම භවංගය දෙවරක් සෙලවී සිඳී යයි. භවංග උපච්ඡේදයෙන් පසු එම වීථි සිතුවිලි උපදී. මෙසේ හෙයින් එම වීථි සිතුවිලි පෙර උපන් වත්ථු, ද්වාර සහ ආරම්මණයන්ගෙන් තොරව ඉපදිය නොහැකිය. එම නිප්ඵන්න රූප දහඅටම නිරුද්ධ වූ කල්හි අතීත ද, නූපන් කල්හි අනාගත ද, උපන් කල්හි වර්තමාන ද වේ. මේ සියල්ල මනෝවිඤ්ඤාණ වීථි සිතුවිලිවලට අරමුණු විය හැකිය. එහෙත් ඒවා අතරින් වර්තමාන රූප පමණක් ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය වේ. දුරස්ථ හෝ සැඟවුණු දෙයක් වුවද සිතින් අරමුණු කරන විට එය එහි පවතී නම් එය වර්තමාන අරමුණක් ලෙස හැඳින්වේ. ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යය විවරණය නිමවා ඇත.

11. Pacchājātapaccayo

11. පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය

Pacchimaṃ pacchimaṃ paccuppannaṃ cittaṃ purejātassa paccuppannassa catu samuṭṭhānikassa rūpakāyassa vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājātapaccayo. Yathā taṃ pacchimavassesu anuvassaṃ vassamānāni vassodakāni purimavassesu jātānaṃ rukkhapotakānaṃ vuḍḍhiviruḷhiyā pacchājāta paccayā hontīti.

පසු පසුව උපන් වර්තමාන සිත, තමාට පෙර උපන් වර්තමාන වූ, සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් රූප කායයාගේ වැඩීම හා දියුණුව පිණිස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එය පසු වසරවල වසින වැසි ජලය, පෙර වසරවල හටගත් පැළෑටිවල වැඩීම හා දියුණුව පිණිස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වන්නාක් මෙනි.

Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ cittanti paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya yāva cuti cittā sabbaṃ cittaṃ vuccati. Purejātassāti paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpakāyaṃ ādiṃ katvā ajjhattasantānapariyāpanno sabbo catusamuṭṭhānikarūpakāyo vuccati.

එහි 'පසු පසුව උපන් සිත' යනු ප්‍රථම භවංගයේ සිට චුති සිත දක්වා වූ සියලුම සිත් වේ. 'පෙර උපන්' යනු ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් කර්මජ රූප කාය ආදී කොට ඇති, අභ්‍යන්තර සන්තානයට අයත් සතර සමුට්ඨානික සියලු රූප කායයන් වේ.

Paṭisandhicittena sahuppannassa kammajarūpakāyassa paṭhama bhavaṅgādīni pannarasabhavaṅgacittāni pacchājātapaccayā honti. Paṭisandhi cittaṃ pana tena kāyena sahuppannattā [Pg.483] pacchajātaṃ na hoti. Soḷasamabhavaṅgacittañca tassa kāyassa bhijjanakkhette uppannattā paccayo na hoti. Tasmā pannarasabhavaṅgacittānīti vuttaṃ.

ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් කර්මජ රූප කායයට, ප්‍රථම භවංගයේ සිට භවංග සිත් පහළොවක් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වේ. ප්‍රතිසන්ධි සිත එම රූප කායය සමඟම උපන් බැවින් එය පසුව උපන් එකක් නොවේ. දහසයවන භවංග සිත එම රූප කායයාගේ භංග ක්ෂණයේදී උපදින බැවින් එය ප්‍රත්‍යයක් නොවේ. එබැවින් භවංග සිත් පහළොවක් යැයි කියන ලදී.

Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe pana dve rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyoca. Tathā bhaṅgakkhaṇepi. Paṭhamabhavaṅgassa uppādakkhaṇe pana tayo rūpakāyā uppajjanti kammajarūpakāyo ca utujarūpakāyo ca cittajarūpakāyo ca. Yadā bahiddhāhārappharaṇaṃ labhitvā ajjhattāhāro āhārajarūpakāyaṃ janeti, tato paṭṭhāya catusamuṭṭhānikā cattāro rūpakāyā dīpa jālā viya pavattanti. Te uppādakkhaṇaṃ atikkamma yāva ṭhitibhāvena dharanti, tāva pannarasacittāni tesaṃ kāyānaṃ pacchājātapaccayā hontiyeva.

ප්‍රතිසන්ධි සිතේ ස්ථිති ක්ෂණයේදී කර්මජ රූප කාය සහ උතුජ රූප කාය යන රූප කාය දෙකක් උපදී. භංග ක්ෂණයේදී ද එසේමය. ප්‍රථම භවංගයේ උප්පාද ක්ෂණයේදී කර්මජ, උතුජ සහ චිත්තජ යන රූප කාය තුනක් උපදී. බාහිර ආහාරයෙහි ඕජාව පැතිරී අභ්‍යන්තර ආහාරජ රූප කාය උපදවන විට, එතැන් සිට පහන් සිළක් මෙන් සතර සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් රූප කාය සතර අඛණ්ඩව පවතී. ඒවා උප්පාද ක්ෂණය ඉක්මවා ස්ථිති අවස්ථාවෙහි පවතින තාක් කල්, පසු සිත් පහළොව එම රූප කායයන්ට පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ.

Vuḍḍhiviruḷhiyāti catusamuṭṭhānikarūpasantatiyā uparūpari vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca. Tathāhi purimā purimā cattāro rūpakāyā sace pacchājāta paccayaṃ punappunaṃ labhanti, evaṃ sati te nirujjhantāpi pacchārūpasantatiparamparānaṃ vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca vepullāya ca balava paccayā hutvā nirujjhantīti. Pacchājātapaccayadīpanā niṭṭhitā.

වෘද්ධි විරූළ්හි යනු සතර සමුට්ඨානයෙන් හටගත් රූප පරම්පරාවේ දියුණුව හා පැතිරීමයි. පෙර පෙර උපන් රූප කාය සතර නැවත නැවතත් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය ලබන්නේ නම්, ඒවා නිරුද්ධ වුවද පසු පරම්පරාවල වර්ධනය හා ව්‍යාප්තිය පිණිස බලවත් ප්‍රත්‍යයක් වී නිරුද්ධ වේ. පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය විවරණය නිමවා ඇත.

12. Āsevanapaccayo

12. ආසේවන ප්‍රත්‍යය

Dvādasa akusalacittāni sattarasa lokiyakusala cittāni āvajjanadvayavajjitāni aṭṭhārasakiriyacittānīti satta cattālīsaṃ lokiyajavanacittāni āsevanapaccayo. Tesu nirantarappavattaṃ javanasantatiṃ patvā purimaṃ purimaṃ javanacittaṃ āsevana paccayo. Catūhi maggacittehi pacchimaṃ pacchimaṃ cittaṃ āsevanapaccayuppannaṃ.

අකුසල් සිත් දොළහ, ලෞකික කුසල් සිත් දහහත සහ ආවජ්ජන ද්වය හැර ක්‍රියා සිත් දහඅට යන ලෞකික ජවන සිත් හතළිස් හත ආසේවන ප්‍රත්‍යය වේ. ඒවා අතරින් අඛණ්ඩව පවතින ජවන පරම්පරාවක පෙර පෙර ජවන සිත ආසේවන ප්‍රත්‍යය වේ. මග්ග සිත් සතර මඟින් පසුව උපන් සිත් ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන් වේ.

Kenaṭṭhena āsevananti. Uparūparipaguṇabhāvavaḍḍhanatthaṃthāma balavaḍḍhanatthañca parivāsaggāhāpanaṭṭhena.

ආසේවන යන්න කුමන අර්ථයකින් යෙදේ ද? යත්, නැවත නැවත හුරු කිරීමෙන් ප්‍රගුණ බව වැඩීම පිණිසත්, ශක්තිය හා බලය වැඩීම පිණිසත් තමාගේ බලය පසු සිතට ලබා දීම යන අර්ථයෙනි.

Tattha paguṇabhāvoti punappunaṃ sajjhāyitassa pāḷipāṭhassa sukhena pavattanaṃ viya javanaṭṭhānajavanakiccasaṅkhāte ṭhānakiccavisese pacchima pacchimacittassa sukhena pavattanaṃ. Parivāso nāma koseyyavatthaṃ punappunaṃ sugandhena parivāsanaṃ viya cittasantāne punappunnaṃ rajjanadussanādinā vā arajjana adussanādinā vā parivāsanaṃ. Purimasmiṃ javanacitte niruddhepi tassa javanavego na nirujjhati, pacchimaṃ cittasantānaṃ pharamāno pavattatiyeva. Tasmā pacchimaṃ pacchimaṃ javanacittaṃ uppajjamānaṃ tena vegena paggahitaṃ balavataraṃ hutvā uppajjati. Evaṃ [Pg.484] purimacittaṃ attano parivāsaṃ pacchimacittaṃ gaṇhāpeti. Pacchimañca cittaṃ purimassa cittassa parivāsaṃ gahetvā pavattati. Evaṃ santepi so āsevanavego pakatiyā sattahi cittavārehi parikkhayaṃ gacchati, tato paraṃ tadārammaṇavipāka cittaṃ vā uppajjati, bhavaṅga cittavāro vā pavattati.

එහි ප්‍රගුණ බව යනු නැවත නැවත සජ්ඣායනය කළ පාළි පාඨයක් පහසුවෙන් වැටහෙන්නාක් මෙන්, ජවන අවස්ථාවෙහි සහ ජවන කෘත්‍යයෙහිදී පසු පසු සිත් පහසුවෙන් පැවතීමයි. පරිවාස යනු සිල්ක් වස්ත්‍රයක් සුවඳින් නැවත නැවත සුවඳ ගන්වන්නාක් මෙන්, චිත්ත සන්තානයෙහි ඇලීම, ගැටීම ආදියෙන් හෝ නොඇලීම, නොගැටීම ආදියෙන් යුක්ත කිරීමයි. පෙර ජවන සිත නිරුද්ධ වුවද එහි ජවන වේගය නිරුද්ධ නොවන අතර එය පසු පසු චිත්ත සන්තානයෙහි පැතිර පවතී. එබැවින් උපදින පසු පසු ජවන සිත පෙර සිතෙහි වේගය ලබා ගෙන වඩාත් බලවත් වී උපදී. මෙලෙස පෙර සිත තම බලය පසු සිතට ලබා දෙන අතර පසු සිත ද පෙර සිතෙහි බලය ලබා ගෙන පවතී. එසේ වුවද එම ආසේවන වේගය සාමාන්‍යයෙන් ජවන වාර හතකින් අවසන් වන අතර, ඉන්පසු තදාරම්මණ විපාක සිත හෝ භවංග චිත්තය ඇති වේ.

Idha suttantāsevanapaccayopi vattabbo. Satipaṭṭhānaṃ bhāveti, sammappadhānaṃ bhāveti, satisambojjhaṅgaṃ bhāveti, dhamma vicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti, sammādiṭṭhiṃ bhāveti, sammāsaṅkappaṃ bhāvetītiādinā bahūsu ṭhānesu vutto. Tattha bhāvetīti ekaṃpi divasaṃ bhāveti, sattapi divasāni bhāveti, ekaṃpi māsaṃ bhāveti, sattapi māsāni bhāveti, ekaṃpi saṃvaccharaṃ bhāveti, sattapi saṃvaccharāni bhāvetīti attho.

මෙහිදී සූත්‍ර පිටකයට අනුව ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය පිළිබඳව සඳහන් කළ යුතුය. සතිපට්ඨානය වර්ධනය කරයි (භාවනා කරයි), සම්මප්පධානය වර්ධනය කරයි, සති සම්බොජ්ඣංගය වර්ධනය කරයි, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වර්ධනය කරයි, සම්මා දිට්ඨිය වර්ධනය කරයි, සම්මා සංකප්පය වර්ධනය කරයි යනාදී වශයෙන් බොහෝ තැන්වල මෙය වදාරා ඇත. එහි 'වර්ධනය කරයි' (භාවනා කරයි) යන්නෙහි අර්ථය නම් එක් දිනක් හෝ, දින හතක් හෝ, මසක් හෝ, මාස හතක් හෝ, වසරක් හෝ, වසර හතක් හෝ නැවත නැවතත් එම වීර්යයෙහි නිරත වීමයි.

Purimapurimesu bhavesu āsevitāni bhāvitāni bahulī katāni kusalāni vā akusalāni vā pacchimapacchimesu bhavesu balavatarānaṃ kusalānaṃ vā akusalānaṃ vā uppattiyā āsevana paccayo.

පෙර පෙර ආත්මවලදී නැවත නැවතත් පුරුදු කරන ලද, ප්‍රගුණ කරන ලද හෝ බොහෝ වාරයක් කරන ලද කුසල් හෝ අකුසල් ක්‍රියාවෝ, වර්තමාන ආත්මයෙහි වඩාත් බලවත් වූ කුසල් හෝ අකුසල් හටගැනීම පිණිස (එහි දියුණුවට හෝ පිරිහීමට) ආසේවන ප්‍රත්‍යය මගින් උපකාරී වෙති.

Kālantare vā bhavantare vā tādisānaṃ kusalākusalānaṃ uppattiyā paccayo upanissayapaccayo nāma. Tesaṃyeva balavataratthāya paccayo āsevanapaccayo nāma.

කාලාන්තරයකට පසුව හෝ මතු ආත්මයකදී හෝ එවැනි කුසල් අකුසල් හටගැනීමට උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. එහෙත් එම කුසල් අකුසල් වඩාත් බලවත් කිරීම සඳහා ජවන ක්‍රියාවලිය තුළදීම උපකාර වන ප්‍රත්‍යය 'ආසේවන ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

Lokepi mahantesu cittabhāvanākammesu vācā bhāvanākammesu kāyabhāvanākammesu aṅgapaccaṅgabhāvanākammesu kammāyatanasippāyatanavijjāṭhānesu ca āsevanā bhāvanā bahulīkammānaṃ nissandaguṇā nāma sandissantiyeva.

ලෝකයෙහි ද කලා ශිල්ප, විද්‍යාවන් සහ සාහිත්‍යය වැනි විවිධ විෂයයන්හි විශාල ජයග්‍රහණ ලබාගැනීම සඳහා සිතින්, කයින් සහ වචනයෙන් අඛණ්ඩව හා නැවත නැවතත් කරනු ලබන අභ්‍යාසයන්හි (ආසේවනයෙහි) ප්‍රතිඵල මනාව දැකගත හැකිය.

Sabbesaṃ khaṇikadhammānaṃ majjhe evarūpassa āsevana paccayassa vijjamānattā purisabalapurisathāmānaṃ uparūpari vaḍḍhana vasena cirakālaṃ pavattitāni purisakammāni nipphattiṃ pāpuṇanti, sabbaññubuddhabhāvaṃpi gacchanti. Āsevanapaccayadīpanā niṭṭhitā.

සියලු ක්ෂණික ධර්මයන් අතර මෙවැනි ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් පවතින බැවින්, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි යොදන ලද දැඩි උත්සාහය හා වීර්යය හේතුවෙන් ඉතා දුෂ්කර වූ මහා කාර්යයන් පවා සම්පූර්ණ කරගත හැකි වන අතර, සම්මා සම්බුද්ධත්වය පවා ලබාගත හැකිය. ආසේවන ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

13. Kammapaccayo

13. කර්ම ප්‍රත්‍යය

Duvidho kammapaccayo sahajātakammapaccayo nānākkhaṇika kammapaccayo.

කර්ම ප්‍රත්‍යය සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය සහ නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

Tattha khaṇattayasamaṅgi bhūtā sabbāpi kusalākusalā byākatacetanā sahajātakamma paccayo. Cetanāsampayuttā sabbepi cittacetasikā dhammāca paṭisandhicittena sahuppannā kammajarūpadhammā ca pavattikāle sabbepi cittajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

එහිදී උප්පාද, ඨිති, භංග යන අවස්ථා තුනෙහිම පවතින සියලු කුසල, අකුසල සහ අව්‍යාකත චේතනාවෝ සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය වෙති. එම චේතනාව සමඟ සහජාතව හටගන්නා සියලු සිත් සහ චෛතසිකයන් ද, ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී කර්මජ රූපයන් ද, ජීවත්වන කාලය තුළ සිතින් උපදින (චිත්තජ) රූපයන් ද මෙම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

Atītā [Pg.485] kusalākusalacetanā nānākkhaṇikakamma paccayo. Bāttiṃsavidhā lokiyavipāka cittacetasikā dhammā ca sabbe kammajarūpadhammā ca tassa paccayassa paccayuppannā.

අතීතයෙහි කරන ලද කුසල හා අකුසල චේතනාවෝ නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය වෙති. තිස් දෙවැදෑරුම් ලෞකික විපාක සිත් හා චෛතසිකයන් ද, සියලු කර්මජ රූපයන් ද මෙම ප්‍රත්‍යයේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ වෙති.

Kenaṭṭhena kammanti. Kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ. Cetanā hi kiriyā viseso hoti sabbakammesu jeṭṭhakattā. Tā hi sabbesu kāyavacīmanokammesu paccupaṭṭhitesu tassa tassa kammassa nipphattatthāya sampayuttadhamme ceteti kappeti saṃvidahati, ekato uṭṭhāpeti, tasmā sabbakammesu jeṭṭhakā hoti. Iti kiriyāvisesaṭṭhena kammaṃ nāma. Karonti etenāti vā kammaṃ. Kiṃ karonti. Kāyikakiriyaṃpi karonti, vācasikakiriyaṃpi karonti, mānasikakiriyaṃpi karonti. Tattha kāyikakiriyā nāma gamanaṭhāna nisajjādayo abhikkamanapaṭikkamanādayo antamaso akkhidalānaṃ ukkhipananikkhipanānipi. Vācasikakiriyā nāma vācāpavattanakiriyā. Mānasikakiriyā nāma sucintita ducintitakiriyā, antamaso pañca viññāṇānaṃ dassanakiccasavanakiccādīnipi. Sabbāpi imā kiriyāyo etāya cetanāya sattā karonti, saṃvidahanti, tasmā sā cetanā kammaṃ nāma.

කර්මය යැයි කියනු ලබන්නේ කුමන අර්ථයකින්ද? සුවිශේෂී ක්‍රියාවක් සිදු කිරීම යන අර්ථයෙන් එය කර්මය නම් වේ. මෙම සුවිශේෂී ක්‍රියාව යනු චේතනාවයි. එය සියලු ක්‍රියාවන්හි ප්‍රධාන වේ. සිතින්, කයින් හෝ වචනයෙන් යම් ක්‍රියාවක් සිදු කරන විට, එම ක්‍රියාව සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා එය සමඟ යෙදෙන ධර්මයන් මෙහෙයවන්නේ, සකස් කරන්නේ හා සංවිධානය කරන්නේ චේතනාවයි. එබැවින් චේතනාව සියලු කර්මයන්හි ප්‍රධානියා ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් සුවිශේෂී ක්‍රියාව යන අර්ථයෙන් කර්මය නම් වේ. එසේම යමක් මගින් සත්ත්වයෝ ක්‍රියා කෙරෙත්ද, එය කර්මයයි. ඔවුන් කරන්නේ කුමක්ද? ඔවුන් කායික ක්‍රියා, වාචසික ක්‍රියා සහ මානසික ක්‍රියා සිදු කරති. මෙහි කායික ක්‍රියා යනු යෑම, සිටීම, ඉඳීම ආදිය මෙන්ම ඇස් පියලීම හා විවෘත කිරීම පවා වේ. වාචසික ක්‍රියා යනු වචන පිට කිරීමයි. මානසික ක්‍රියා යනු යහපත් හෝ අයහපත් ලෙස සිතීම වන අතර කෙටියෙන් කිවහොත් පංච ඉන්ද්‍රියයන් මගින් රූප දැකීම, ශබ්ද ඇසීම වැනි ක්‍රියා ද මෙයට අයත් වේ. සත්ත්වයන්ගේ මේ සියලු ක්‍රියාවන් තීරණය වන්නේ මෙම චේතනාව මගිනි. එබැවින් එම චේතනාව කර්මය යැයි කියනු ලැබේ.

Attano paccayuppannena saha jāyatīti sahajātaṃ. Sahajātañca taṃ kammañcāti sahajātakammaṃ. Sahajātakammaṃ hutvā paccayo sahajātakamma paccayo. Sahajātakammabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti.

තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟම එකවර හටගන්නා බැවින් 'සහජාත' නම් වේ. එය සහජාත ධර්මයක් මෙන්ම කර්මයක් ද වන බැවින් 'සහජාත කර්ම' නම් වේ. සහජාත කර්මයක් වී උපකාරී වීම 'සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යය' නම් වේ.

Añño kammassa uppattikkhaṇo añño vipākassa uppattikkhaṇoti evaṃ visuṃ visuṃ uppattikkhaṇo etassāti nānākkhaṇikaṃ. Nānākkhaṇikañca taṃ kammañcāti nānākkhaṇikakammaṃ. Nānākkhaṇikakammaṃ hutvā paccayo nānākkhaṇikakammapaccayo. Nānākkhaṇikakammapaccayabhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Ariyamaggasampayuttā cetanā attano niruddhānantare eva ariyaphalavipākaṃ janeti, sāpi nānākkhaṇikā eva hoti.

කර්මය හටගන්නා අවස්ථාව එකක් වන අතර විපාකය හටගන්නා අවස්ථාව තවත් එකක් වේ. මෙසේ අවස්ථා දෙකක හටගන්නා බැවින් 'නානාක්ඛණික' නම් වේ. එය නානාක්ඛණික ධර්මයක් මෙන්ම කර්මයක් ද වන බැවින් 'නානාක්ඛණික කර්ම' නම් වේ. නානාක්ඛණික කර්මයක් වී උපකාරී වීම 'නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. ආර්ය මාර්ගය සමඟ යෙදෙන චේතනාව නිරුද්ධ වූ සැණින් ආර්ය ඵල විපාකය ලබා දෙන බැවින්, එය ද නානාක්ඛණික කර්මයකි.

Ettha ca ekā dānakusalacetanā attanā sahajātānaṃ cittacetasikānañca kāyikavācasikakiriyābhūtānaṃ cittajarūpānañca sahajātakammapaccayo. Tāya cetanāya āyatiṃ kālantare uppajjamānassa vipākakkhandhassa ca kammajarūpakkhandhassa ca nānākkhaṇika kammapaccayo. Evaṃ ekā kammapathapattā sucaritaduccaritacetanā dvīsu kālesudvinnaṃ paccayuppannānaṃ dvīhi paccayasattīhi paccayo hotīti.

මෙහිදී දානමය කුසල චේතනාවක් සලකා බැලූ විට, එය තමා සමඟ සහජාතව හටගන්නා සිත් හා චෛතසිකයන්ට මෙන්ම එම සිතින් උපදින කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ට (චිත්තජ රූපවලට) සහජාත කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එම චේතනාවම මතු කාලයක හටගන්නා විපාක ස්කන්ධයන්ට හා කර්මජ රූපයන්ට නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. මෙලෙස කර්ම පථයකට පැමිණි එක් සුචරිත හෝ දුශ්චරිත චේතනාවක්, කාලයන් දෙකකදී ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වර්ග දෙකකට ප්‍රත්‍යය ශක්තීන් දෙකකින් උපකාරී වේ.

Ettha ca nānākkhaṇikakammapaccaye kammanti kiriyāviseso. So pana cetanāya niruddhāyapi anirujjhitvā taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Yadā [Pg.486] vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā so kiriyā viseso cutinantare eko attabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Okāsaṃ pana alabhamānā bhavasataṃpi bhavasahassaṃpi bhavasatasahassaṃpi taṃ santānaṃ anugacchatiyeva. Mahaggatakammaṃ pana laddhokāse sati dutiyabhave brahmaloke eko brahmattabhāvo hutvā vipaccati pātubhavati. Suparipakkakammattā pana dutiyabhaveyeva khīyati, tato paraṃ nānugacchatīti. Kammapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙම නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙහි 'කර්මය' යනු සුවිශේෂී ශක්තියකි. චේතනාව නිරුද්ධ වුවද එම ශක්තිය නිරුද්ධ නොවී චිත්ත සන්තානය අනුගමනය කරයි. විපාක දීමට සුදුසු අවස්ථාවක් ලත් විට, චුති සිතට පසුව ඊළඟ ආත්මයේදී එය එක් ආත්මයක් (පුද්ගලයෙකු) ලෙස ප්‍රතිසන්ධි ලබා දෙමින් විපාක දෙයි. ඉදින් සුදුසු අවස්ථාවක් නොලැබුණහොත් එය ආත්ම සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් හෝ ලක්ෂ ගණනක් වුවද එම සන්තානයෙහි රැඳී පවතියි. මහග්ගත කර්මයන් අවස්ථාවක් ලත් විට ඊළඟ ආත්මයේදීම බ්‍රහ්ම ලෝකයේ එක් බ්‍රහ්ම ආත්මයක් ලබා දෙමින් විපාක දෙයි. ඉතා හොඳින් මුහුකුරා ගිය කර්මයක් බැවින් එය දෙවන ආත්මයේදීම විපාක දී අවසන් වන අතර ඉන් පසුව ඉදිරියට නොයයි. කර්ම ප්‍රත්‍යය විස්තර කර අවසන්ය.

14. Vipākapaccayo

14. විපාක ප්‍රත්‍යය

Chattiṃsavidhā vipākabhūtā sahajātacittacetasikā dhammā vipāka paccayo. Teyeva aññamaññañca paṭisandhikkhaṇe kammajarūpāni ca pavattikkhaṇe vipāka cittajātāni cittajarūpāni ca vipākapaccayuppannā.

තිස් හය වැදෑරුම් විපාක සිත් සහ ඒවා සමඟ යෙදෙන සහජාත චෛතසික ධර්මයෝ විපාක ප්‍රත්‍යය වෙති. ඒවා එකිනෙකට ද, ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී කර්මජ රූපයන්ට ද, පවතින කාලය තුළ විපාක සිතින් උපදින (චිත්තජ) රූපයන්ට ද විපාක ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වෙති.

Kenaṭṭhena vipākoti. Vipaccanaṭṭhena vipāko. Vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjanaṃ. Kassa pana dhammassa mudutaruṇabhāvo, kassa vipakkabhāvoti. Nānākkhaṇikakammapaccaya saṅkhātassa atītakammassa mudutaruṇabhāvo, tasseva kammassa vipakkabhāvo.

විපාකය යැයි කියනු ලබන්නේ කුමන අර්ථයෙන්ද? මුහුකුරා යෑම (විපච්චන) යන අර්ථයෙන් එය විපාකය නම් වේ. මුහුකුරා යෑම යනු ළදරු හෝ ලාබාල අවස්ථාව ඉක්මවා පරිණත (පැසුණු) අවස්ථාවට පත්වීමයි. මෙහි ලාබාල අවස්ථාව හා පරිණත අවස්ථාව යනු කුමක්ද? නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යය නමින් හැඳින්වෙන අතීත කර්මයෙහි මුල් අවස්ථාව ලාබාල අවස්ථාව වන අතර, එම කර්මයෙහිම ප්‍රතිඵලය (විපාකය) පරිණත අවස්ථාව වේ.

Tattha ekassa kammassa catasso avatthāyo honti cetanā vatthā kammāvatthā nimittāvatthā vipākāvatthāti.

එහිදී එක් එක් කර්මයකට අවස්ථා සතරක් ඇති බව තේරුම් ගත යුතුය. එනම්: චේතනා අවස්ථාව හෙවත් කර්මයේ උත්පාදනය, කර්ම අවස්ථාව හෙවත් කර්මය අඛණ්ඩව පැවතීම, නිමිත්ත අවස්ථාව හෙවත් කර්මය ප්‍රකට වීම සහ විපාක අවස්ථාව හෙවත් අවසාන ප්‍රතිඵලයයි.

Tattha tāya cetanāya niruddhāyapi tassā kiriyā viseso na nirujjhati, taṃ cittasantānaṃ anugacchatiyeva. Ayaṃ kammāvatthā nāma.

මෙහිදී චේතනාව නිරුද්ධ වුවද, එහි විශේෂිත වූ ක්‍රියාකාරිත්වය නිරුද්ධ නොවන අතර එය චිත්ත සන්තතිය අනුව රහසිගතව ලුහුබඳියි. මෙය කර්ම අවස්ථාව හෙවත් කර්මයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම ලෙස හැඳින්වේ.

Nimittāvatthāti taṃ kammaṃ yadā vipaccituṃ okāsaṃ labhati, tadā maraṇāsannakāle tassa puggalassa tameva kammaṃ vā paccupaṭṭhāti, so puggalo tadā dānaṃ dento viya sīlaṃ rakkhanto viya pāṇaghātaṃ vā karonto viya hoti. Kammanimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dāna vatthuādikaṃ vā satthādikaṃ vā aññaṃ vāpi pubbe tassa kammassa upakaraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ tadā tassa puggalassa hatthagataṃ viya hoti. Gatinimittaṃ vā paccupaṭṭhāti, dibbavimānādikaṃ vā nirayaggijālādikaṃ vā uppajjamānabhave upalabhitabbaṃ vā anubhavitabbaṃ vā ārammaṇaṃ tadā dissamānaṃ hoti. Ayaṃ nimittā vatthā nāma.

කර්මය විපාක දීම සඳහා සුදුසු අවස්ථාවක් ලත් විට, මරණාසන්න පුද්ගලයාට එම කර්මය ප්‍රකට වෙයි. එනම්, ඔහු දන් දෙන්නාක් මෙන්, සිල් රකින්නාක් මෙන් හෝ ප්‍රාණඝාතය කරන්නාක් මෙන් ඔහුටම හැඟෙයි. යම් හෙයකින් මෙම කර්මය ප්‍රකට වීමට අපොහොසත් වුවහොත්, එහි සංකේතයක් (කර්ම නිමිත්තක්) ප්‍රකට වෙයි. එනම්, තමා අතීතයේදී එම කර්මය සිදු කිරීමට යොදාගත් පූජා භාණ්ඩ, තෑගි බෝග හෝ ආයුධ ආදිය තමා සන්තකයේ ඇති බවක් ඔහුට හැඟෙයි. එසේත් නැතිනම්, සමහර විට ඔහු උපදින්නට නියමිත ඊළඟ භවයේ ලකුණ (ගති නිමිත්ත) ඔහුට ප්‍රකට වෙයි. එනම්, දිව්‍ය විමාන හෝ නිරයේ ගිනි දැල් වැනි, තමාට මීළඟ භවයේදී උරුම වන හෝ අත්විඳීමට සිදුවන දෑ සය දොරින් මනසට ඇතුළු වෙයි. මේවා නිමිත්ත අවස්ථාව හෙවත් චේතනාව ප්‍රකට වීම ලෙස හැඳින්වේ.

Vipākāvatthāti sace so puggalo tathā paccupaṭṭhitaṃ taṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gatinimittaṃ vā ekaṃ ārammaṇaṃ amuñcamāno marati, tadā taṃ kammaṃ tasmiṃbhave vipaccati, taṃ kammaṃ tasmiṃbhave eko attabhāvo hutvā pātubhavati[Pg.487]. Tattha purimāsu tīsu avatthāsu taṃ kammaṃ mudutaruṇabhūtaṃ hoti, pacchimaṃ pana vipākāvatthaṃ patvā vipakkabhūtaṃ hoti. Tena vuttaṃ vipaccanaṃ nāma mudutaruṇabhāvaṃ atikkamma vipakkabhāvaṃ āpajjananti. Evaṃ vipakkabhāvaṃ āpanno citta cetasikadhammasamūho vipāko nāma.

දැන් විපාක අවස්ථාව තේරුම් ගන්නේ කෙසේද? යම් පුද්ගලයෙකු කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කර මිය ගියහොත්, එම කර්මය මීළඟ භවයේදී විපාක දෙන බව කියනු ලැබේ. එය නව පුද්ගලභාවයක් බවට පත්වී නව භවයේ සත්ත්වයෙකු ලෙස පෙනී සිටියි. මෙය විපාක අවස්ථාව හෙවත් අවසාන ප්‍රතිඵලය ලෙස හැඳින්වේ. (පාද සටහන: ලෙඩි සයඩෝ චේතනා අවස්ථාව පැහැදිලි කර නැත. නමුත් එය කර්මයේ ආරම්භක චේතනාව බැවින් තේරුම් ගැනීම පහසුය.) එබැවින්, මුලින් සඳහන් කළ පරිදි, 'විපච්චන' යනු ළදරු හෝ තරුණ අවධියේ සිට මුහුකුරා ගිය අවස්ථාව දක්වා වන වෙනස් වීමයි. මේ අනුව, 'විපාකය' යනු චේතනාවන්හි ප්‍රතිඵල වූ සිත් සහ චෛතසිකයන්ට හෝ මුහුකුරා ගිය චේතනාවන්ටම දෙනු ලබන නාමයයි.

Tattha yathā ambapphalāni nāma yadā vipakkabhāvaṃ āpajjanti, tadā sabbaso siniddharūpāni honti. Evamevaṃ vipākadhammā nāma nirussāhā nibyāpārā hutvā sabbaso santarūpā honti. Tesaṃ santarūpattāyeva bhavaṅgacittānaṃ ārammaṇaṃ avibhūtaṃ hoti, bhavaṅgato vuṭṭhānakāle taṃ ārammaṇaṃ na jānāti. Tathāhi rattiyaṃ niddāyantassa purimabhave maraṇāsannakāle yathāgahitaṃ kammādikaṃ ārammaṇaṃ ārabbha bhavaṅgasotaṃ pavattamānaṃpi tassa bhavaṅgasotassa taṃ ārammaṇaṃ ārabbha idaṃ nāma me purimabhave ārammaṇaṃ diṭṭhanti kassaci jānanavīthicittassa uppattiyā paccayo na hoti. So puggalo niddāyanakālepi uṭṭhānakālepi purimabhavasiddhaṃ taṃ nimittaṃ na jānāti. Evaṃ nirussāhanibyāpārasantarūpa bhāvena upakārakatā vipākapaccayatā nāmāti. Vipāka paccayadīpanā niṭṭhitā.

අඹ ගෙඩි ඉදුණු විට ඉතා මෘදු හා සිනිඳු වන්නා සේම, විපාක ධර්මයන්ද කිසිදු උත්සාහයකින් තොර බැවින් අතිශයින් ශාන්ත වෙයි. ඒවා කෙතරම් ශාන්තද යත්, භවාංග සිත්වල අරමුණු සැමවිටම අප්‍රකට හා නොපැහැදිලි වෙයි. භවාංගයෙන් මිදුණු පසු එහි අරමුණ කුමක්දැයි කෙනෙකුට නොවැටහෙයි. එබැවින්, රාත්‍රියේ නින්දේදී භවාංගය විසින් පෙර භවයේ මරණාසන්න මොහොතේ අත්විඳි අරමුණු තුනෙන් එකක් (කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත) ගනු ලැබුවද, "මෙවැනි අරමුණක් පෙර භවයේදී හමු විය" යනුවෙන් එය හඳුනාගත හැකි සිතුවිලි ක්‍රියාවලියක් ඇති වීමට ඉඩක් නැත. මේ නිසා පුද්ගලයෙකු නින්දේදී හෝ පිබිද සිටින විට අතීත භවයේ කිසිදු අරමුණක් ගැන නොදනියි. මෙලෙස උත්සාහ රහිත බව සහ ශාන්ත බව මගින් සිදුකරන උපකාරය විපාක ප්‍රත්‍යයේ කාර්යය ලෙස හැඳින්වේ. විපාක ප්‍රත්‍ය විවරණය නිමවා ඇත.

15. Āhārapaccayo

15. ආහාර ප්‍රත්‍යය

Duvidho āhārapaccayo rūpāhārapaccayo arūpāhāra paccayo.

ආහාර ප්‍රත්‍යය රූප ආහාර සහ අරූප ආහාර යනුවෙන් දෙවර්ගයකි.

Tattha rūpāhārapaccayo nāma kabaḷīkārāhārasaṅkhātaṃ oja rūpaṃ vuccati. So ca ajjhattāhāro bahiddhāhāroti duvidho. Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ sabbepi catusamuṭṭhānikarūpadhammā tassa duvidhassa rūpāhārassa paccayuppannā.

මින් රූප ආහාරය යනු කබලීකාරාහාරය හෙවත් ඕජා රූපයයි. එය නැවතත් ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් දෙවර්ගයකට බෙදේ. (පාද සටහන: සතර සමුට්ඨානයන් වන්නේ (1) කර්මය, (2) චිත්තය, (3) උතුව සහ (4) ආහාරයයි.)

Arūpāhāro pana tividho phassāhāro manosañcetanā hāro viññāṇāhāro ca. Tayopete dhammā sahajātānaṃ nāmarūpadhammānaṃ āhārapaccayo honti. Sahajātā ca nāmarūpa dhammā tesaṃ paccayuppannā.

අරූප ආහාරය වනාහි ඵස්සය, මනෝසංචේතනාව සහ විඤ්ඤාණය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. මෙම අරූප ආහාර හෙවත් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්, ඒවායේ අනුරූප ප්‍රත්‍යෝත්පන්න වූ සහජාත නාම-රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙයි.

Kenaṭṭhena āhāroti. Bhusaṃ haraṇaṭṭhena āhāro. Bhusaṃ haraṇaṭṭhenātica daḷhaṃ pavattāpanaṭṭhena, cirakālaṃ ṭhitiyā vuḍḍhiyā viruḷhiyā vepullāya upatthambhanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Jananakiccayuttopi āhāro upatthambhanakiccappadhāno hotīti.

ආහාර යන්න තේරුම් ගත යුත්තේ කිනම් අර්ථයකින්ද? ආහාර යන්න තේරුම් ගත යුත්තේ දැඩි ලෙස දරා සිටින අර්ථයෙනි, එනම් ස්ථිරව පවත්වා ගන්නා අර්ථයෙනි. එයින් අදහස් වන්නේ, ප්‍රත්‍ය වන ධර්මය ප්‍රත්‍ය ලබන ධර්මයට බොහෝ කල් පැවතීමට, වර්ධනය වීමට සහ දියුණු වීමට උපකාර කරමින් පෝෂණය කරන බවයි. ආහාර ප්‍රත්‍යයට ජනක ශක්තියක් (ඉපදවීමේ ශක්තියක්) තිබුණද, මෙහිදී උපස්තම්භන ශක්තිය (රුකුල් දීමේ ශක්තිය) ප්‍රධාන වේ.

Tattha duvidho rūpāhāro ajjhattasantāne catusamuṭṭhānikaṃ rūpakāyaṃ upabrūhayanto bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gameti, taṃ taṃ āyukappapariyosānaṃ pāpetīti āhāro.

මෙහිදී, රූප ආහාර දෙවර්ගය 'ආහාර' ලෙස හැඳින්වෙන්නේ, ඒවා සතර සමුට්ඨානයෙන් උපන් ආධ්‍යාත්මික රූප කලාපයන් ස්ථිරව පවතින ලෙසත්, දීර්ඝ කාලයක් පවතින ලෙසත්, තම ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් පවතින ලෙසත් පෝෂණය කරමින් දැඩි ලෙස දරා සිටින බැවිනි.

Phassāhāro [Pg.488] ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭharasaṃ nīharanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Manosañcetanāhāro kāyavacī manokammesu ussāhaṃ janento sampayuttadhamme bhusaṃ harati. Viññāṇāhāro ārammaṇavijānanaṭṭhena pubbaṅgamakiccaṃ vahanto sampayuttadhamme bhusaṃ harati, daḷhaṃ pavatteti, ciraṃ addhānaṃ gametīti āhāro. Sampayuttadhamme bhusaṃ haranto sahajātarūpadhammepi bhusaṃ haratiyeva.

ඵස්සය ද ආහාරයකි, මන්ද එය ඉෂ්ට සහ අනිෂ්ට අරමුණුවලින් උකහා ගත් සාරයෙන් පෝෂණය කරමින් තම සහජාත ධර්මයන් ස්ථිරව පවත්වා ගැනීමට සහ දීර්ඝ කාලයක් පවත්වා ගැනීමට දැඩි ලෙස උපකාරී වන බැවිනි. මනෝසංචේතනාව හෙවත් චේතනාව ආහාරයක් වන්නේ එය කය, වචන සහ මනසින් සිදුවන ක්‍රියාවන් ඉටු කිරීමට අවශ්‍ය උත්සාහය ලබා දෙන බැවිනි. විඤ්ඤාණයද ආහාරයකි, මන්ද එය අරමුණක් ගැන සිතන සෑම අවස්ථාවකම ප්‍රධානත්වය ගෙන ක්‍රියා කරන බැවිනි. මෙම අරූප ආහාර තුන සහජාත නාම ධර්මයන්ට පෝෂණය සපයන අතරම සහජාත රූප ධර්මයන් කෙරෙහිද බලපායි.

Idha suttantanayopi vattabbo. Yathā sakuṇā nāma cakkhūhi disāvidisaṃ vibhāvetvā pattehi rukkhato rukkhaṃ vanato vanaṃ ākāsena pakkhanditvā tuṇḍakehi phalāphalāni tuditvā yāvajīvaṃ attānaṃ yāpenti. Tathā ime sattā chahi viññāṇehi ārammaṇāni vibhāvetvā chahi manosañcetanāhārehi ārammaṇavatthuppaṭilābhatthāya ussukkanaṃ katvā chahi phassāhārehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā sukhadukkhaṃ anubhavanti. Viññāṇehi vā ārammaṇāni vibhāvetvā nāmarūpa sampattiṃ sādhenti. Phassehi ārammaṇesu rasaṃ pātubhavantaṃ katvā ārammaṇarasānubhavanaṃ vedanaṃ sampādetvā taṇhāvepullaṃ āpajjanti. Cetanāhi taṇhāmūlakāni nānākammāni pasavetvā bhavato bhavaṃ saṃsaranti. Evaṃ āhāradhammānaṃ mahantaṃ āhārakiccaṃ veditabbanti. Āhārapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙහිදී ආහාරය සූත්‍රන්ත ක්‍රමයටද පැහැදිලි කළ හැකිය. පක්ෂීන් තමන් ලගින තැන තේරුම් ගෙන අහසින් ගසින් ගසට, වනයෙන් වනයට පියාඹා ගොස් පලතුරු හොටින් ඇන කොටා ගනිමින් තම ජීවිතය පවත්වන්නා සේම; සත්ත්වයෝද විඤ්ඤාණ සය මගින් අරමුණු හඳුනාගෙන, මනෝසංචේතනා සය මගින් අරමුණු ලබා ගැනීමට උත්සාහ දරා, ඵස්ස සය මගින් අරමුණුවල රසය විඳිමින් සැප හෝ දුක් අනුභව කරති. එසේත් නැතිනම්, විඤ්ඤාණයෙන් පමණක් අරමුණු අවබෝධ කරගනිමින් නාම-රූපයන් ඇති කර ගනිති. එසේත් නැතිනම්, ඵස්සයෙන් පමණක් අරමුණු ප්‍රකට කරවාගෙන ඒ ඔස්සේ වේදනාවන් ඇති කරගෙන තෘෂ්ණාව වර්ධනය කරති. එසේත් නැතිනම්, චේතනාවන් මගින් තෘෂ්ණාව පදනම් කරගත් විවිධ කර්ම සිදු කරමින් භවයෙන් භවයට සංසාරයේ සැරිසරති. මෙලෙස විවිධ ආහාරයන්ගේ ක්‍රියාකාරිත්වය කෙතරම් පුළුල්ද යන්න තේරුම් ගත යුතුය. ආහාර ප්‍රත්‍ය විවරණය නිමවා ඇත.

16. Indriyapaccayo

16. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය

Tividho indriyapaccayo sahajātindriyapaccayo pure jātindriyapaccayo rūpajīvitindriyapaccayo.

ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, පුරේජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

Tattha pannarasindriyadhammā sahajātindriyapaccayo nāma, jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti. Tehi sahajātā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

එහිදී ජීවිතින්ද්‍රිය, මනින්ද්‍රිය, සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය, සෝමනස්සින්ද්‍රිය, දෝමනස්සින්ද්‍රිය, උපෙක්ඛින්ද්‍රිය, සද්ධින්ද්‍රිය, විරියින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය, පඤ්ඤින්ද්‍රිය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය, අඤ්ඤින්ද්‍රිය, අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම පසළොස සහජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඒවා සමඟ සහජාතව උපදින සිත, චෛතසික ධර්ම සහ රූප ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න (ඵල) ධර්ම වේ.

Pañcindriyarūpāni purejātindriyapaccayo, cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ. Pañcaviññāṇacitta cetasika dhammā tassa paccayuppannā.

චක්ඛුන්ද්‍රිය, සෝතින්ද්‍රිය, ඝාණින්ද්‍රිය, ජිව්හින්ද්‍රිය, කායින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රිය රූප පහ පුරේජාත ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. පංච විඤ්ඤාණ සිත් සහ ඒ හා යෙදෙන චෛතසික ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

Ekaṃ rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyapaccayo. Sabbāni kammaja rūpāni jīvitarūpavajjitāni tassa paccayuppannāni.

එක් රූප ජීවිතින්ද්‍රියක් පමණක් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. ජීවිත රූපය හැර ඉතිරි සියලු කර්මජ රූප ධර්ම එහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

Kenaṭṭhena indriyanti. Issariyaṭṭhena indriyaṃ. Tattha kattha issariyanti. Attano attano paccayuppannesu dhammesu issariyaṃ. Kasmiṃ kasmiṃ kicce issariyanti[Pg.489]. Attano attano kicce issariyaṃ. Nāmajīvitaṃ sampayuttadhammānaṃ jīvanakicce issariyaṃ. Jīvanakicceti āyuvaḍḍhanakicce, santatiṭhitiyā cirakālaṭhitikicceti attho. Manindriyaṃ ārammaṇaggahaṇakicce sampayuttadhammānaṃ issariyaṃ. Avaseso indriyaṭṭho pubbe indriyayamakadīpaniyaṃ vuttoyeva.

කිනම් අර්ථයකින් 'ඉන්ද්‍රිය' යැයි කියනු ලබන්නේ ද? අධිපති බව (ඊශ්වර බව) යන අර්ථයෙන් 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. එහිදී කවරක් කෙරෙහි අධිපති බව දරන්නේ ද? තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව දරයි. කවර කෘත්‍යයක (කාර්යයක) දී අධිපති බව දරන්නේ ද? තම තමන්ට හිමි කාර්යය ඉටුකිරීමේදී අධිපති බව දරයි. නාම ජීවිතින්ද්‍රිය, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ජීවත් කරවීමේ කෘත්‍යයෙහි (ජීවන කෘත්‍යයෙහි) අධිපති බව දරයි. ජීවන කෘත්‍යය යනු ආයුෂ වැඩීමේ කෘත්‍යයයි; එනම් සන්තතිය නොකැඩී පවත්වා ගනිමින් බොහෝ කල් පැවැත්මට සැලැස්වීමයි. මනින්ද්‍රිය, අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ කෘත්‍යයෙහිලා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව පවත්වයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියන්ගේ අර්ථයන් මීට පෙර අප විසින් කරන ලද 'ඉන්ද්‍රිය යමක දීපනියෙහි' දක්වා ඇත.

Ettha vadeyya, dve itthindriyapurisindriyadhammā indriyabhūtā samānāpi kasmā indriyapaccaye visuṃ na gahitāti. Paccayakiccassa abhāvato. Tividhañhi paccayakiccaṃ jananakiccañca upatthambhanakiccañca anupālanakiccañca. Tattha yo paccayo paccayuppannadhammassa uppādāya paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na uppajjati, tassa paccayakiccaṃ jananakiccaṃ nāma. Yathā anantarapaccayo. Yo paccayo paccayuppannadhammassa ṭhitiyā ca vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca paccayo hoti, yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na tiṭṭhati na vaḍḍhati na virūhati, tassa paccayakiccaṃ upatthambhanakiccaṃ nāma. Yathā pacchājātapaccayo. Yo paccayo paccayuppannassa dhammassa pavattiyā paccayo hoti, yena vinā paccayuppanno dhammo cirakālaṃ na pavattati, santati gamanaṃ chijjati, tassa paccaya kiccaṃ anupālanakiccaṃ nāma. Yathā rūpa jīvitindriyapaccayo. Ete pana dve indriyadhammā tesu tīsu paccaya kiccesu ekakiccaṃpi nasādhenti, tasmā ete dve dhammā indriya paccaye visuṃ na gahitāti.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය: "ඉන්ද්‍රිය ගණයට අයත් ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය සහ පුරිසින්ද්‍රිය යන ධර්ම දෙක, මෙම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සම්බන්ධතාවයෙහි ප්‍රත්‍යය ධර්ම ලෙස වෙන් කොට නොගත්තේ මන්ද?" යනුවෙනි. පිළිතුර නම්: ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යයක් (හේතු ක්‍රියාවක්) නොමැති බැවිනි. ප්‍රත්‍ය කෘත්‍යය ජනක කෘත්‍යය, උපත්ථම්භක කෘත්‍යය සහ අනුපාලන කෘත්‍යය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ උප්පත්තියට හේතු වේ ද, යමක් නොමැති කල්හි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය නොපවති ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'ජනක කෘත්‍යය' නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස අනන්තර ප්‍රත්‍යය දැක්විය හැකිය. යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ පැවැත්මට, වැඩීමට හා අභිවෘද්ධියට හේතු වේ ද, යමක් නොමැති කල්හි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය නොපවතින්නේ ද, නොවැඩෙන්නේ ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'උපත්ථම්භක කෘත්‍යය' (උපකාරක කෘත්‍යය) නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය දැක්විය හැකිය. යම් ප්‍රත්‍යයක් ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයේ අඛණ්ඩ පැවැත්මට හේතු වේ ද, යමක් නොමැතිව ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මය බොහෝ කල් නොපවතින්නේ ද, සන්තතිය බිඳී යන්නේ ද, එම ප්‍රත්‍යයේ ක්‍රියාව 'අනුපාලන කෘත්‍යය' (නඩත්තු කිරීමේ කෘත්‍යය) නම් වේ. රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය මීට නිදසුනකි. එහෙත් මෙම භාව ඉන්ද්‍රිය දෙක ඉහත කී තුන් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගෙන් කිසිවක් සිදු නොකරයි. එබැවින් මෙම ධර්ම දෙක ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි වෙනම ගනු නොලැබේ.

Etaṃ sante ete dve dhammā indriyātipi na vattabbāti. No na vattabbā. Kasmā. Indriyakiccasabbhāvatoti. Kiṃ pana etesaṃ indriyakiccanti. Liṅganimittakuttaākappesu issaratā indriya kiccaṃ. Tathā hi yassa puggalassa paṭisandhikkhaṇe itthindriyarūpaṃ uppajjati, tassa santāne catūhi kammādīhi paccayehi uppannā pañcakkhandha dhammā itthibhāvāya pariṇamanti, so attabhāvo ekantena itthiliṅga itthinimitta itthikutta itthākappayutto hoti, no aññathā. Na ca itthindriyarūpaṃ te pañcakkhandhadhamme janeti, na ca upatthambhati, nāpi anupāleti, atha kho te dhammā attano attano paccayehi uppajjamānā evañcevañca uppajjantūti āṇaṃ ṭhapentaṃ viya tesu attano anubhāvaṃ pavatteti. Te ca dhammā tatheva uppajjanti, no aññathāti. Ayaṃ itthindriyarūpassa itthiliṅgādīsu issaratā. Esa nayo purisindriyarūpassa purisaliṅgādīsu issaratāyaṃ. Evaṃ ete dve dhammā liṅgādīsu indriyakicca sabbhāvato indriyā nāma hontīti.

එසේ නම් මෙම ධර්ම දෙක 'ඉන්ද්‍රිය' ලෙස හැඳින්විය යුතු නැද්ද? නැත, ඒවා ඉන්ද්‍රිය ලෙස හැඳින්විය යුතුය. ඒ මන්ද? ඒවා සතුව ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් (අධිපති බවක්) පවතින බැවිනි. ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග, නිමිත්ත, කුත්ත සහ ආකප්ප යන ලක්ෂණයන් පාලනය කිරීමේ අධිපති බව ඒවා සතු ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයයි. යම් පුද්ගලයකුගේ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපය හටගන්නේ නම්, ඔහුගේ සන්තතියෙහි කර්මාදී සිවු වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා පංචස්කන්ධ ධර්මයෝ ස්ත්‍රී භාවයට අනුකූලව පරිණාමය වෙති. එම ආත්මභාවය ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගය, ස්ත්‍රී නිමිත්ත, ස්ත්‍රී කුත්ත සහ ස්ත්‍රී ආකප්පවලින් යුක්ත වේ; එය අන් ආකාරයකට සිදු නොවේ. මෙහිදී ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපය එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන් උපදවන්නේවත්, පෝෂණය කරන්නේවත්, රකින්නේවත් නැත. එහෙත් එම ධර්මයන් ස්වකීය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින කල්හි, "මෙසේ මෙසේ උපදිය යුතුය" යන්නට අණ පනවන්නාක් මෙන්, ඒවා කෙරෙහි සිය බලපෑම පවත්වයි. එම ධර්මයෝ ද ඒ අයුරින්ම උපදිති; අන් ආකාරයකින් නොවේ. ස්ත්‍රී ලිංගාදිය කෙරෙහි ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය රූපයේ පවතින අධිපති බව මෙයයි. පුරුෂ ලිංගාදිය කෙරෙහි පුරිසින්ද්‍රිය රූපයේ පවතින අධිපති බව ද මෙලෙසම වටහා ගත යුතුය. මෙසේ ලිංගාදිය කෙරෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් පවතින බැවින්, මෙම ධර්ම දෙක 'ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ.

Hadayavatthurūpaṃ pana dvinnaṃ viññāṇadhātūnaṃ nissayavatthukiccaṃ sādhayamānaṃpi tāsu indriyakiccaṃ na sādheti. Na hi bhāvita cittassa puggalassa hadayarūpe pasannevā [Pg.490] appasanne vā jātepi manoviññāṇadhātuyo tadanuvattikā hontīti. Indriya paccayadīpanā niṭṭhitā.

හෘදය වස්තු රූපය මනෝ ධාතු සහ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු යන ධාතුන් දෙකට නිශ්‍රය වස්තුවක් (ආධාරකයක්) ලෙස ක්‍රියා කළද, ඒවා කෙරෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යයක් ඉටු නොකරයි. මක්නිසාද යත්, මනා හික්මීමක් ඇති පුද්ගලයකුගේ හෘදය රූපය ප්‍රසන්න වුවත් අප්‍රසන්න වුවත්, ඔහුගේ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතූන් එයට අනුකූලව හැසිරෙන්නේ නැති බැවිනි. ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය පිළිබඳ විස්තරය නිමයි.

17. Jhānapaccayo

17. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය

Satta jhānaṅgāni jhānapaccayo, vitakko vicāro pīti somanassaṃ domanassaṃ upekkhā ekaggatā. Tehi sahajātā pañcaviññāṇavajjitā cittacetasikadhammā ca rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

විතක්ක, විචාර, පීති, සෝමනස්ස, දෝමනස්ස, උපෙක්ඛා, ඒකග්ගතා යන ධ්‍යාන අංග හත ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඒවා සමඟ සහජාතව උපදින පංච විඤ්ඤාණ රහිත සිත්, චෛතසික ධර්ම සහ රූප ධර්ම මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම වේ.

Kenaṭṭhena jhānanti. Upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃ. Upanijjhāya naṭṭhenāti ca manasā ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṭṭhena pekkhanaṭṭhena. Yathā hi issāso dūre ṭhatvā khuddake lakkhamaṇḍale saraṃ pavesento hatthehi saraṃ ujukañca niccalañca katvā maṇḍalañca vibhūtaṃ katvā cakkhunā nijjhāyanto paveseti. Evameva imehi aṅgehi cittaṃ ujukañca niccalañca katvā ārammaṇañca vibhūtaṃ katvā nijjhāyanto puggalo upanijjhāyatīti vuccati. Evaṃ upanijjhāyitvā yaṃkiñci kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā manokammaṃ vā karonto avirajjhamāno karoti.

කිනම් අර්ථයකින් 'ධ්‍යාන' යැයි කියනු ලබන්නේ ද? අරමුණ කෙරෙහි ඉතා සමීපව සිත යොමු කිරීම (උපනිජ්ඣායන) යන අර්ථයෙන් 'ධ්‍යාන' නම් වේ. උපනිජ්ඣායන අර්ථය යනු සිතින් අරමුණ වෙත ගොස් ඒ දෙස බලා සිටීම හෝ විමර්ශනය කිරීමයි. දුර සිටින දුනුවායෙකු, කුඩා ඉලක්ක මණ්ඩලයකට හීයක් විදීමේදී, දෑතින් හීය ඍජු කොට නිශ්චලව තබාගෙන, ඉලක්ක මණ්ඩලය පැහැදිලිව දකිමින්, ඇසින් ඒ දෙස මැනවින් බලා විදින්නාක් මෙන්, මෙම ධ්‍යාන අංගයන්ගේ උපකාරයෙන් සිත ඍජු කොට නිශ්චල කරමින් ද, අරමුණ පැහැදිලිව ගනිමින් ද, අරමුණෙහි සිත ගිල්වා සිටින පුද්ගලයා 'ධ්‍යාන වඩන්නෙකු' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ අරමුණෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවා, යම්කිසි කායික කර්මයක්, වාචසික කර්මයක් හෝ මානසික කර්මයක් කරන තැනැත්තා එය කිසිදු වැරදීමකින් තොරව සිදු කරයි.

Tattha kāyakammaṃ nāma abhikkamappaṭikkamādikaṃ vuccati. Vacīkammaṃ nāma akkharavaṇṇaparipuṇṇaṃ vacībhedakaraṇaṃ vuccati. Manokammaṃ nāma yaṃkiñci manasā ārammaṇavibhāvanaṃ vuccati. Dānakammaṃ vā pāṇātipāta kammaṃ vā anurūpehi jhānaṅgehi vinā dubbalena cittena kātuṃ na sakkā hoti. Esa nayo sesesu kusalākusala kammesūti.

එහිදී 'කාය කර්ම' යනු ඉදිරියට යෑම, ආපසු ඒම ආදියයි. 'වාචී කර්ම' යනු අක්ෂර හා වචන සම්පූර්ණ වන පරිදි ශබ්ද පිට කිරීමයි. 'මනෝ කර්ම' යනු සිතින් යම්කිසි අරමුණක් ප්‍රකට කර ගැනීමයි. දානයක් දීම වැනි පුණ්‍ය කර්මයක් හෝ ප්‍රාණඝාතයක් වැනි අකුසල කර්මයක් වුවද, අනුරූපී ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් තොරව දුර්වල සිතකින් සිදු කළ නොහැකිය. සෙසු සියලු කුසල අකුසල කර්මයන්හිද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Ayañca attho vitakkādīnaṃ jhānaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabbo. Sampayuttadhamme ārammaṇābhiniropana lakkhaṇo vitakko, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ niyojeti. Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro, so cittaṃ ārammaṇe daḷhaṃ saṃyojeti. Ārammaṇasampiyāyanalakkhaṇāpīti, sā cittaṃ ārammaṇe parituṭṭhaṃ karoti. Tissopi vedanā ārammaṇarasānu bhavanalakkhaṇā, tāpi cittaṃ ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhamajjhattarasānubhavana kiccena daḷhappaṭibaddhaṃ karonti. Samādhānalakkhaṇā ekaggatā, sāpi cittaṃ ārammaṇe niccalaṃ katvā ṭhapetīti. Jhānapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙම අර්ථය විතර්ක ආදී ජානාංග ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. විතර්කය යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි පිහිටුවීමේ (ආරෝපණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි තදින් යොමු කරවයි. විචාරය යනු අරමුණෙහි නැවත නැවත හැසිරෙන (අනුමජ්ජන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි තදින් බැඳ තබයි. ප්‍රීතිය යනු අරමුණ කෙරෙහි ඇති කරගන්නා වූ රුචිය (සම්පියායන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය සිත අරමුණෙහි සතුටු කරවයි. වේදනා තුනම (සුඛ, දුක්ඛ, අදුක්ඛමසුඛ) අරමුණෙහි රස විඳීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; ඒවා ඉෂ්ට, අනිෂ්ට හෝ මධ්‍යස්ථ අරමුණු වල රස විඳීමේ කාර්යය මගින් සිත අරමුණෙහි තදින් බැඳ තබයි. ඒකග්ගතාව යනු සමාධිමත් වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය; එය ද සිත අරමුණෙහි නොසැලෙන සේ පවත්වා ගනී. ජාන ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

18. Maggapaccayo

18. මාර්ග ප්‍රත්‍යය

Dvādasa maggaṅgāni maggapaccayo sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammā vācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi micchādiṭṭhi [Pg.491] micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi. Sesā micchāvācā micchākammanto micchāājīvoti tayo dhammā visuṃ cetasikadhammā na honti. Musāvādādivasena pavattānaṃ catunnaṃ akusalakhandhānaṃ nāmaṃ. Tasmā te maggapaccaye visuṃ na gahitāti. Sabbe sahetukā citta cetasikadhammā ca sahetukacittasaha jātā rūpadhammā ca tassa paccayuppannā.

මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි ලා මාර්ගාංග දොළසක් ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් වේ. එනම්: සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම සහ මිච්ඡා සමාධි යන ඒවාය. ඉතිරි මිච්ඡා වාචා, මිච්ඡා කම්මන්ත සහ මිච්ඡා ආජීව යන ධර්ම තුන වෙන් වූ චෛතසික ධර්ම නොවේ. ඒවා මුසාවාදාදිය වශයෙන් පවත්නා අකුසල ස්කන්ධ සතර සඳහා යෙදෙන නම් පමණි. එම නිසා ඒවා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි වෙන් කොට ගෙන නොමැත. සියලුම සහේතුක සිත් සහ චෛතසික ධර්මයන් ද, සහේතුක සිත සමඟ උපදින රූප ධර්මයන් ද මෙහි ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්ම (ප්‍රතිඵල) වේ.

Kenaṭṭhena maggoti. Sugatiduggatinibbāna disādesasampā panaṭṭhena maggo. Sammādiṭṭhiādikāni hi aṭṭha sammāmaggaṅgāni sugati disādesañca nibbānadisādesañca sampāpanatthāya saṃvattanti. Cattāri micchāmaggaṅgāni duggatidisādesaṃ sampāpanatthāya saṃvattantīti.

මාර්ගය යන අර්ථය තේරුම් ගත යුත්තේ කෙසේද? සුගති, දුගති සහ නිවන් යන දිශාවන් කරා ගෙන යන අර්ථයෙන් මෙය මාර්ගය නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගාංග අට සුගතියට සහ නිර්වාණයට පමුණුවන පිණිස පවතියි. මිච්ඡා මාර්ගාංග සතර දුගතිය කරා පමුණුවන පිණිස පවතියි.

Tattha jhānapaccayo ārammaṇe cittaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, appanāpattaṃ karoti. Appanāpattaṃ nāma gambhīre udake pakkhitto macchoviya kasiṇanimittādike nimittārammaṇe anupaviṭṭhaṃ cittaṃ pavuccati. Maggapaccayo vaṭṭapathe cetanākammaṃ vivaṭṭapathe bhāvanākammaṃ ujuṃ karoti, thiraṃ karoti, kammapathapattaṃ karoti, vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ karoti, bhūmantarapattaṃ karoti. Aya metesaṃ dvinnaṃ paccayānaṃ viseso.

එහි ජාන ප්‍රත්‍යය සිත අරමුණෙහි ඍජු කරයි, ස්ථාවර කරයි, අර්පණාවට පත් කරයි. අර්පණාවට පත්වීම යනු ගැඹුරු ජලයට දැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙන්, කසිණ නිමිති ආදී වූ අරමුණ තුළට සිත බැස ගැනීමයි. මාර්ග ප්‍රත්‍යය සංසාර වෘත්තයට (වට්ට) අයත් කර්ම චේතනාවන් හෝ සංසාරයෙන් මිදීමට (විවට්ට) පවතින භාවනාමය චේතනාවන් ඍජු කරයි, ස්ථාවර කරයි, කර්ම පථභාවයට පත් කරයි, වැඩීම, දියුණුව සහ මහත් බව ඇති කරයි, භූමි අන්තරයකට (උසස් තලයකට) පත් කරයි. මෙම ප්‍රත්‍ය දෙක අතර ඇති වෙනස මෙයයි.

Tattha kammapathapattaṃ nāma pāṇātipātādīnaṃ kusalākusala kammānaṃ aṅgapāripūriyā paṭisandhijanane samatthabhāvasaṅkhātaṃ kammagatiṃ pattaṃ cetanākammaṃ. Bhūmantarapattaṃ nāma bhāvanānukkamena kāma bhūmito paṭṭhāya yāva lokuttarabhūmiyā ekasmiṃiriyāpathepi uparūparibhūmiṃ pattaṃ bhāvanākammaṃ. Ayañca attho jhānapaccaye vuttanayena sammādiṭṭhiādikānaṃ maggaṅgadhammānaṃ visuṃ visuṃ sabhāva lakkhaṇehi dīpetabboti. Maggapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙහි කර්ම පථභාවයට පත්වීම යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී වූ කුසලාකුසල කර්මයන්ගේ අංග සම්පූර්ණ වී ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති කිරීමට සමර්ථ වූ කර්ම ගතියට පත් වූ චේතනාවයි. භූමි අන්තරයට පත්වීම යනු භාවනානුක්‍රමය මගින් කාම භූමියේ සිට ලෝකෝත්තර භූමිය දක්වා එක් ඉරියව්වකදී පවා ඉහළ ඉහළ තලයන්ට පත්වන භාවනා චේතනාවයි. මෙම අර්ථය ජාන ප්‍රත්‍යයේදී දැක්වූ අයුරින් සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ගාංග ධර්මයන්ගේ වෙන් වෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණයන්ගෙන් දත යුතුය. මාර්ග ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

19. Sampayuttapaccayo

19. සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය

Sampayuttapaccayo vippayuttapaccayoti ekaṃ dukkaṃ. Atthi paccayo natthi paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Vigatapaccayo avigata paccayoti ekaṃ dukkaṃ. Imāni tīṇi paccayadukkāni visuṃ paccaya visesāni na honti. Pubbe āgatesu paccayesu keci paccayā attano paccayuppannehi sampayuttā hutvā paccayattaṃ gacchanti, keci vippayuttā hutvā, keci vijjamānā hutvā, keci avijjamānā hutvā, keci vigatā hutvā, keci avigatā hutvā paccayattaṃ gacchantīti dassanatthaṃ imāni tīṇi paccayadukkāni vuttāni.

සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය සහ විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය එක් යුගලයකි. අත්ථි ප්‍රත්‍යය සහ නත්ථි ප්‍රත්‍යය තවත් යුගලයකි. විගත ප්‍රත්‍යය සහ අවිගත ප්‍රත්‍යය තවත් යුගලයකි. මෙම ප්‍රත්‍ය යුගල තුන වෙනමම වූ ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නොවේ. කලින් සඳහන් කළ ප්‍රත්‍යයන් අතර සමහර ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් තම ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වීමෙන් ද, සමහරක් විප්‍රයුක්ත වීමෙන් ද, සමහරක් පවතින (විද්‍යමාන) බැවින් ද, සමහරක් නොපවතින බැවින් ද, සමහරක් ඉවත්ව ගිය බැවින් ද සහ සමහරක් ඉවත්ව නොගිය බැවින් ද ප්‍රත්‍යයක් වන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස මෙම ප්‍රත්‍ය යුගල තුන දක්වන ලදී.

Ettha [Pg.492] ca atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho dutiyo antoti evarūpesu ṭhānesu atthinatthisaddā sassatucchedesupavattanti, tasmā evarūpānaṃ atthānaṃ nivattanatthaṃ puna vigatadukkaṃ vuttaṃ.

මෙහිදී "කච්චානය, 'ඇත' (අත්ථි) යනු එක් අන්තයකි, 'නැත' (නත්ථි) යනු දෙවන අන්තයකි" යනාදී තැන්වල 'අත්ථි' සහ 'නත්ථි' යන වචන ශාස්වත සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටි වෙනුවෙන් යෙදේ. එබැවින් එවැනි අර්ථයන් බැහැර කිරීම පිණිස මෙහි නැවතත් 'විගත' සහ 'අවිගත' ප්‍රත්‍යයන් දක්වා ඇත.

Sabbepi sahajātā cittacetasikā dhammā aññamaññassa paccayā ceva honti paccayuppannā ca.

සහජාත වූ සියලුම සිත් සහ චෛතසික ධර්මයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන් ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් ද වේ.

Kenaṭṭhena sampayutto. Ekuppādatā ekanirodhatā ekavatthukatā ekārammaṇatāti imehi catūhi sampayogaṅgehi samannāgato hutvā saṃyutto ekībhāvaṃ gatoti sampayutto.

කුමන අර්ථයකින් සම්ප්‍රයුක්ත වේද? එක්ව ඉපදීම, එක්ව නිරුද්ධ වීම, එකම වස්තුවක පිහිටීම සහ එකම අරමුණක පැවතීම යන සම්ප්‍රයෝග අංග සතරින් යුක්ත වී, සම්පූර්ණයෙන් ම එක්සත් වූ (එකීභාවයට පත් වූ) අර්ථයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත නම් වේ.

Tattha ekībhāvaṃ gatoti cakkhuviññāṇaṃ phassādīhi sattahi cetasikehi saha ekībhāvaṃ gataṃ hoti, dassananti ekaṃ vohāraṃ gacchati. Aṭṭha dhammā visuṃ visuṃ vohāraṃ na gacchanti, vinibbhujjitvā viññātuṃ na sakkoti. Esa nayo sesesu sabbacittuppādesūti. Sampayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මෙහි එකීභාවයට පත්වීම යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ඵස්ස ආදී වූ සත් චෛතසිකයන් සමඟ කෙතරම් ඒකාබද්ධ වී ඇත්ද යත්, එය 'දැකීම' යනුවෙන් එක් වචනයකින් පමණක් ව්‍යවහාර වේ. එම ධර්ම අට වෙන් වෙන් වශයෙන් ව්‍යවහාර නොවන අතර, ඒවා එකිනෙකින් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීම ද අතිශය දුෂ්කරය. සෙසු සියලු සිත් ඉපදීම සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

20. Vippayuttapaccayo

20. විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය

Catubbidho vippayuttapaccayo, sahajāto vatthupure jāto vatthārammaṇapurejāto pacchājātoti.

විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය සතර ආකාර වේ: සහජාත, වත්ථුපුරේජාත, වත්ථාරම්මණපුරේජාත සහ පච්ඡාජාත වශයෙනි.

Tattha sahajātavippayutto nāma dvisu sahajātapaccaya paccayuppannesu nāmarūpesu nāmaṃ vā rūpassa rūpaṃ vā nāmassa vippayuttaṃ hutvā paccayo. Tattha nāmanti pavattikāle catukkhandhanāmaṃ, rūpassāti cittajarūpassa, rūpanti paṭisandhikkhaṇe hadayavatthurūpaṃ, nāmassāti paṭisandhicatukkhandhanāmassa. Sesā tayopi vippayuttapaccayā pubbe vibhattā evāti. Vippayuttapaccayadīpanā niṭṭhitā.

එහි සහජාත විප්‍රයුක්තය යනු සහජාත ප්‍රත්‍යයට සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයට අයත් නාම-රූප දෙකෙහි, නාමය රූපයට හෝ රූපය නාමයට එකිනෙකින් වෙන්ව (විප්‍රයුක්තව) සිට ප්‍රත්‍ය වීමයි. මෙහි නාමය යනු ප්‍රවෘත්ති කාලයේ නාම ස්කන්ධ සතරයි; රූපය යනු චිත්තජ රූපයි. නැවතත්, රූපය යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ හෘදයවස්තු රූපය වන අතර නාමය යනු ප්‍රතිසන්ධි නාම ස්කන්ධ සතරයි. ඉතිරි විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍ය තුන මීට පෙර විස්තර කර ඇත. විප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

21. Atthipaccayo

21. අත්ථි ප්‍රත්‍යය

Sattavidho atthipaccayo, sahajātatthipaccayo vatthupure jātatthi paccayo ārammaṇapurejātatthipaccayo vatthārammaṇapure jātatthipaccayo pacchājātatthipaccayo rūpāhāratthipaccayo rūpa jīvitindriyatthipaccayoti.

අත්ථි ප්‍රත්‍යය සත් ආකාර වේ: සහජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, වත්ථුපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, වත්ථාරම්මණපුරේජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, පච්ඡාජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය, රූප ආහාරත්ථි ප්‍රත්‍යය සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රියත්ථි ප්‍රත්‍යය වශයෙනි.

Tattha sahajātapaccayo eva sahajātatthipaccayo nāma. Esa nayo sesesu chasu. Paccayapaccayuppannavibhāgopi heṭṭhā tattha tattha vuttoyeva.

එහි සහජාත ප්‍රත්‍යයම සහජාතත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. ඉතිරි හය ද මෙලෙසමය. ප්‍රත්‍ය සහ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන්ගේ විභාගය පෙර සඳහන් කළ තැන්වලදීම දක්වා ඇත.

Kenaṭṭhena [Pg.493] atthipaccayo. Sayaṃ khaṇikapaccuppannatā saṅkhātena atthibhāvena paccuppannassa dhammassa paccayo atthipaccayo. Atthipaccayadīpanā niṭṭhitā.

කුමන අර්ථයකින් අත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේද? තම ඛණික වර්තමාන අවස්ථාවේ පවතින බව (අත්ථිභාවය) මගින්, වර්තමාන වූ ධර්මයකට උපකාර වන බැවින් එය අත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. අත්ථි ප්‍රත්‍යය පැහැදිලි කිරීම නිම විය.

22. Natthipaccayo

22. නත්ථි ප්‍රත්‍යය

23. Vigatapaccayo

23. විගත ප්‍රත්‍යය

24. Avigatapaccayo

24. අවිගත ප්‍රත්‍යය

Sabbo anantarapaccayo natthi paccayo nāma. Tathā vigata paccayo. Avigatapaccayopi atthipaccayena sabbasadiso. Atthītica avigatoti ca atthato ekameva. Tathā natthīti ca vigatotica. Natthivigataavigatapaccayadīpanā niṭṭhitā.

මුළුමනින්ම අනන්තර ප්‍රත්‍යයම නත්ථි ප්‍රත්‍යය නම් වේ. විගත ප්‍රත්‍යය ද එසේමය. අවිගත ප්‍රත්‍යය ද අත්ථි ප්‍රත්‍යයට සෑම අතින්ම සමාන වේ. 'අත්ථි' යන්නෙහිත් 'අවිගත' යන්නෙහිත් අර්ථය එකමය. එසේම 'නත්ථි' යන්නෙහිත් 'විගත' යන්නෙහිත් අර්ථය එකමය. නත්ථි, විගත සහ අවිගත ප්‍රත්‍යයන් පිළිබඳ විස්තරය නිමාවට පත් විය.

Paccayatthadīpanā niṭṭhitā.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම නිමාවට පත් විය.

Paccayasabhāgo

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණය

Paccayasabhāgo vuccate. Pañcadasa sahajātajātikā honti, cattāro mahāsahajātā cattāro majjhimasahajātā satta khuddakasahajātā. Tattha cattāro mahāsahajātā nāma sahajāto sahajātanissayo sahajātatthi sahajāta avigato. Cattāro majjhimasahajātā nāma aññamañño vipāko sampayutto sahajātavippayutto. Satta khuddakasaha jātā nāma hetu sahajātādhipati sahajātakammaṃ saha jātāhāro sahajātindriyaṃ jhānaṃ maggo.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණය මෙසේ දැක්වේ. සහජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය පහළොවකි; එනම් මහා සහජාත සතරක්, මධ්‍යම සහජාත සතරක් සහ ක්ෂුද්‍ර සහජාත හතකි. එහි මහා සහජාත සතර නම්: සහජාත, සහජාතනිස්සය, සහජාතත්ථි සහ සහජාතඅවිගත යන්නයි. මධ්‍යම සහජාත සතර නම්: අඤ්ඤමඤ්ඤ, විපාක, සම්පයුත්ත සහ සහජාතවිප්පයුත්ත යන්නයි. ක්ෂුද්‍ර සහජාත හත නම්: හේතු, සහජාතාධිපති, සහජාතකම්ම, සහජාතාහාර, සහජාතින්ද්‍රිය, ධ්‍යාන සහ මග්ග යන්නයි.

Tayo rūpāhārā, rūpāhāro rūpāhāratthi rūpāhārā vigato.

රූප ආහාර ප්‍රත්‍ය තුනකි; එනම් රූප ආහාර, රූප ආහාරත්ථි සහ රූප ආහාර විගත යන්නයි.

Tīṇi rūpajīvitindriyāni, rūpajīvitindriyaṃ rūpajīvitindriyatthi rūpajīvitindriyāvigataṃ.

රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය තුනකි; එනම් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය, රූප ජීවිතින්ද්‍රියත්ථි සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය අවිගත යන්නයි.

Sattarasa purejātajātikā honti, cha vatthupurejātā cha ārammaṇapurejātā pañca vatthārammaṇapurejātā. Tattha cha vatthupurejātā nāma vatthupurejāto vatthupurejātanissayo vatthupurejātindriyaṃ vatthupurejātavippayuttaṃ vatthupurejātatthi vatthu purejātaavigato. Cha ārammaṇapurejātā nāma ārammaṇa purejāto kiñciārammaṇaṃ koci ārammaṇādhipati koci ārammaṇūpanissaso ārammaṇapurejātatthi [Pg.494] ārammaṇapurejāta avigato. Kiñci ārammaṇantiādīsu kiñcikocivacanehi paccuppannaṃ nipphannarūpaṃ gayhati. Pañca vatthārammaṇapurejātā nāma vatthārammaṇa purejāto vatthārammaṇapurejātanissayo vatthārammaṇapure jāta vippayutto vatthārammaṇapurejātatthi vatthārammaṇapurejāta avigato.

පුරේජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය දාහතකි; වත්ථු පුරේජාත හයක් ද, ආරම්මණ පුරේජාත හයක් ද, වත්ථාරම්මණ පුරේජාත පහක් ද වශයෙනි. එහි වත්ථු පුරේජාත හය නම්: වත්ථු පුරේජාත, වත්ථු පුරේජාතනිස්සය, වත්ථු පුරේජාතින්ද්‍රිය, වත්ථු පුරේජාතවිප්පයුත්ත, වත්ථු පුරේජාතත්ථි සහ වත්ථු පුරේජාතඅවිගත යන්නයි. ආරම්මණ පුරේජාත හය නම්: ආරම්මණ පුරේජාත, යම් ආරම්මණ (කිඤ්චි ආරම්මණ), යම් ආරම්මණාධිපති (කොචි ආරම්මණාධිපති), යම් ආරම්මණූපනිස්සය (කොචි ආරම්මණූපනිස්සය), ආරම්මණ පුරේජාතත්ථි සහ ආරම්මණ පුරේජාතඅවිගත යන්නයි. 'යම් ආරම්මණ' යනාදී වචනවලින් ගැනෙන්නේ වර්තමාන නිප්ඵන්න රූප පමණි. වත්ථාරම්මණ පුරේජාත පහ නම්: වත්ථාරම්මණ පුරේජාත, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතනිස්සය, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතවිප්පයුත්ත, වත්ථාරම්මණ පුරේජාතත්ථි සහ වත්ථාරම්මණ පුරේජාතඅවිගත යන්නයි.

Cattāro pacchājātajātikā honti, pacchājāto pacchājātavippayutto pacchājātatthi pacchājātaavigato.

පච්ඡාජාත වර්ගයේ ප්‍රත්‍ය සතරකි; එනම් පච්ඡාජාත, පච්ඡාජාතවිප්පයුත්ත, පච්ඡාජාතත්ථි සහ පච්ඡාජාතඅවිගත යන්නයි.

Satta anantarā honti, anantaro samanantaro anantarūpa nissayo āsevanaṃ anantarakammaṃ natthi vigato. Ettha ca anantara kammaṃ nāma ariyamaggacetanā, sā attano anantare ariyaphalaṃ janeti.

අනන්තර ප්‍රත්‍ය හතකි; එනම් අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිස්සය, ආසේවන, අනන්තරකම්ම, නත්ථි සහ විගත යන්නයි. මෙහි අනන්තර කර්මය යනු ආර්ය මාර්ග චේතනාවයි; එය තමාට අනතුරුවම ආර්ය ඵලය උපදවයි.

Pañca visuṃ paccayā honti, avasesaṃ ārammaṇaṃ avaseso ārammaṇādhipati avaseso ārammaṇūpa nissayo sabbo pakatūpanissayo avasesaṃ nānākkhaṇika kammaṃ. Iti vitthārato paṭṭhānapaccayā catupaññāsappabhedā hontīti.

වෙනම වූ ප්‍රත්‍ය පහකි; එනම් ඉතිරි ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය, ඉතිරි ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය, ඉතිරි ආරම්මණූපනිස්සය ප්‍රත්‍යය, සියලුම ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍ය සහ ඉතිරි නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. මෙසේ විස්තරාත්මකව පට්ඨාන ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රභේද පනස් හතරක් (54) වෙයි.

Tattha sabbe sahajātajātikā ca sabbe purejāta jātikā sabbe pacchājātajātikā rūpāhāro rūpajīvitindriyanti ime paccuppannapaccayā nāma. Sabbe anantarajātikā sabbaṃ nānākkhaṇika kammanti ime atītapaccayā nāma. Ārammaṇaṃ pakatūpanissayoti ime tekālikā ca nibbānapaññattīnaṃ vasena kālavimuttā ca honti.

එහි සියලු සහජාත වර්ගයන් ද, සියලු පුරේජාත වර්ගයන් ද, සියලු පච්ඡාජාත වර්ගයන් ද, රූප ආහාර සහ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ද යන මොවුහු වර්තමාන ප්‍රත්‍යයෝ නම් වෙති. සියලු අනන්තර වර්ගයන් ද, සියලු නානාක්ඛණික කර්ම ද අතීත ප්‍රත්‍යයෝ නම් වෙති. ආරම්මණ සහ ප්‍රකතූපනිස්සය යන මොවුහු කාලත්‍රයටම (අතීත, වර්තමාන, අනාගත) අයත් වන අතර, නිබ්බාන සහ පඤ්ඤත්ති වශයෙන් කාලමුක්ත (කාලයෙන් පරිබාහිර) ද වෙති.

Nibbānañca paññatti cāti ime dve dhammā appaccayā nāma asaṅkhatā nāma. Kasmā. Ajātikattā. Yesañhi jāti nāma atthi, uppādo nāma atthi. Te sappaccayānāma saṅkhatā nāma paṭiccasamuppannā nāma. Ime dve dhammā ajātikattā anuppādattā ajātipaccayattāca appaccayā nāma asaṅkhatā nāmāti.

නිවන සහ පඤ්ඤත්තිය යන මේ ධර්ම දෙක අප්‍රත්‍ය (ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත්) නම් වේ, අසංඛත නම් වේ. ඒ මන්ද? ඉපදීමක් නැති බැවිනි. යම් ධර්මයන්ට ඉපදීමක් ඇද්ද, උත්පාදයක් ඇද්ද, ඔවුහු සප්‍රත්‍ය නම් වෙති, සංඛත නම් වෙති, පටිච්චසමුප්පන්න නම් වෙති. මේ ධර්ම දෙක ඉපදීමක් නැති බැවින් ද, උත්පාදයක් නැති බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගන්නා බැවින් ද අප්‍රත්‍ය නම් වේ, අසංඛත නම් වේ.

Sappaccayesu ca dhammesu saṅkhatesu ekopi dhammo nicco dhuvo sassato aviparītadhammo nāma natthi. Atha kho sabbe te khayaṭṭhena aniccā eva honti. Kasmā. Sayañca paccayāyattavutti kattā paccayānañca aniccadhammattā. Nanu nibbānañca paññatti ca paccayā honti. Te ca niccā dhuvāti. Saccaṃ. Kevalena pana nibbānapaccayena vā paññattipaccayena vā uppanno nāma natthi, bahūhi paccayehi eva uppanno, te pana paccayā aniccā eva adhuvāti.

සප්‍රත්‍ය වූ ද සංඛත වූ ද ධර්මයන් අතර නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ශාස්වත වූ, වෙනස් නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් එකදු ධර්මයක්වත් නැත. ඒ වෙනුවට, ඒ සියල්ල විනාශ වී යන (ඛය) අර්ථයෙන් අනිත්‍යය. ඒ මන්ද? ඒවා තමන්ම ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින බැවින් සහ ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් ද අනිත්‍ය ධර්මයන් වන බැවිනි. නිවන සහ පඤ්ඤත්තිය ද ප්‍රත්‍යයන් නොවේද? ඒවා නිත්‍ය සහ ස්ථිර නොවේද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් හුදෙක් නිවන හෝ පඤ්ඤත්තිය පමණක් ප්‍රත්‍ය කොටගෙන උපන් කිසිවක් නැත. ඒවා උපදින්නේ බොහෝ ප්‍රත්‍යයන් නිසා වන අතර, ඒ ප්‍රත්‍යයන් වනාහි අනිත්‍යය, අස්ථිරය.

Ye [Pg.495] ca dhammā aniccā honti, te niccakālaṃ satte tividhehi dukkhadaṇḍehi paṭippīḷenti bādhenti, tasmā te dhammā bhayaṭṭhena dukkhā eva honti. Tattha tividhā dukkhadaṇḍā nāma dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāmadukkhatā.

යම් ධර්ම කෙනෙක් අනිත්‍ය වෙත් ද, ඔවුහු නිරන්තරයෙන් සත්වයන්ව ත්‍රිවිධ දුක් දණ්ඩනයන්ගෙන් පෙළති, පීඩා කරති; එබැවින් ඒ ධර්මයෝ බියකරු අර්ථයෙන් දුක්ඛයෝමය. එහි ත්‍රිවිධ දුක් දණ්ඩනයන් නම් දුක්ඛ-දුක්ඛතාව, සංඛාර-දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම-දුක්ඛතාවයි.

Ye keci aniccā eva honti, ekasmiṃ iriyāpathepi punappunaṃ bhijjanti, te kathaṃ yāvajīvaṃ niccasaññitānaṃ sattapuggalānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Ye ca dukkhā eva honti, te kathaṃ dukkhappaṭikulānaṃ sukhakāmānaṃ sattānaṃ attā nāma bhaveyyuṃ, sārā nāma bhaveyyuṃ. Tasmā te dhammā asārakaṭṭhena anattā eva honti.

යම් ධර්මයක් අනිත්‍ය වේ ද, එකම ඉරියව්වකදී පවා නැවත නැවතත් බිඳී යයි ද, ජීවිතාන්තය දක්වා නිත්‍ය යැයි සලකන සත්ව පුද්ගලයන්ට ඒවා කෙසේ නම් ආත්මය හෝ හරය විය හැකි ද? යම් ධර්මයක් දුක්ඛිත වේ ද, දුක පිළිකුල් කරන සැප කැමති සත්වයන්ට ඒවා කෙසේ නම් ආත්මය හෝ හරය විය හැකි ද? එබැවින් ඒ ධර්මයන් හරයක් නොමැති අර්ථයෙන් අනාත්මමය.

Api ca yasmā imāya catuvīsatiyā paccayadesanāya imamatthaṃ dasseti. Sabbepi saṅkhatadhammā nāma paccayāyattavuttikā eva honti, sattānaṃ vasāyattavuttikā na honti. Paccayāyatta vuttikesu ca tesu na ekopi dhammo appakena paccayena uppajjati. Atha kho bahūhi eva paccayehi uppajjatīti, tasmā ayaṃ desanā dhammānaṃ anattalakkhaṇadīpane matthakapattā hotīti.

තවද, මේ සූවිසි ප්‍රත්‍ය දේශනාව මගින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙයයි: සියලු සංඛත ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යයන්ට යටත්ව පවතින ක්‍රියාවලියක්ම වෙති, සත්වයන්ගේ කැමැත්තට හෝ වසඟයට යටත් නොවෙති. ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ ඒ ධර්මයන් අතර එකදු ධර්මයක්වත් සුළු ප්‍රත්‍යයකින් හට නොගනී. ඒ වෙනුවට බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගනී. එබැවින් මෙම දේශනාව ධර්මයන්ගේ අනාත්ම ලක්ෂණය පැහැදිලි කිරීමෙහිලා අග්‍රප්‍රාප්ත වෙයි.

Paccayasabhāgasaṅgaho niṭṭhito.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ වර්ගීකරණ සංග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

Paccayaghaṭanānayo

ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය (ප්‍රත්‍ය ඝටනා නය)

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo

පඤ්ච විඤ්ඤාණයන්හි ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය

Paccayaghaṭanānayo vuccate. Ekekasmiṃ paccayuppanne bahunnaṃ paccayānaṃ samodhānaṃ paccayaghaṭanā nāma. Yena pana dhammā sappaccayā saṅkhatā paṭiccasamuppannāti vuccanti, sabbe te dhammā uppāde ca ṭhitiyañca imehi catuvīsatiyā paccayehi sahitattā sappaccayā nāma, sappaccayattā saṅkhatā nāma, saṅkhatattā paṭiccasamuppannā nāma. Katame pana te dhammāti. Ekavīsasatacittāni ca dvipaññāsacetasikāni ca aṭṭhavīsati rūpāni ca.

ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපුම් ක්‍රමය මෙසේ දැක්වේ. එකම ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයක් සඳහා බොහෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එක්වීම 'ප්‍රත්‍ය ඝටනාව' නම් වේ. යම් හෙයකින් ධර්මයෝ සප්‍රත්‍ය, සංඛත සහ පටිච්චසමුප්පන්න යැයි කියනු ලැබෙත් ද, ඒ සියලු ධර්මයෝ ඉපදීමේදීත් පැවතීමේදීත් මේ සූවිසි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් සප්‍රත්‍ය නම් වෙති. සප්‍රත්‍ය වන බැවින් සංඛත නම් වෙති, සංඛත වන බැවින් පටිච්චසමුප්පන්න නම් වෙති. ඒ ධර්මයන් කවරේ ද? සිත එකසිය විසි එකක් (121), චෛතසික පනස් දෙකක් (52) සහ රූප විසි අටක් (28) ය.

Tattha ekavīsasatacittāni dhātuvasena sattavidhāni bhavanti, cakkhu viññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhā viññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu manoviññāṇa dhātūti. Tattha cakkhuviññāṇadvayaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāma. Sotaviññāṇadvayaṃ sotaviññāṇadhātu nāma. Ghānaviññāṇadvayaṃ ghānaviññāṇadhātu nāma. Jivhāviññāṇadvayaṃ jivhāviññāṇadhātu nāma. Kāyaviññāṇadvayaṃ kāyaviññāṇadhātu [Pg.496] nāma. Pañcadvārāvajjana cittañca sampaṭicchanacittadvayañca manodhātu nāma. Sesāni aṭṭhasataṃ cittāni manoviññāṇadhātu nāma.

එහි එක්සිය විසිඑකක් වූ සිත් ධාතු වශයෙන් සත් ආකාර වේ. එනම්: චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව, සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුව, ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුව, ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුව, කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව, මනෝ ධාතුව සහ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. එහි චක්ඛු විඤ්ඤාණ සිත් දෙක චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. සෝත විඤ්ඤාණ සිත් දෙක සෝත විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. ඝාණ විඤ්ඤාණ සිත් දෙක ඝාණ විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. ජිව්හා විඤ්ඤාණ සිත් දෙක ජිව්හා විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. කාය විඤ්ඤාණ සිත් දෙක කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ. පංචද්වාරාවජ්ජන සිත සහ සම්පටිච්ඡන සිත් දෙක මනෝ ධාතුව නම් වේ. ඉතිරි සිත් එකසිය අට මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව නම් වේ.

Dvipaññāsacetasikāni ca rāsivasena catubbidhāni bhavanti, satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca cuddasa pāpānica pañcavīsati kalyāṇāni ca.

දෙපනස් චෛතසිකයෝ රාශි වශයෙන් සතර ආකාර වෙති. එනම්: සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණක හය, අකුසල (පාප) දහහතර සහ සෝභන (කල්‍යාණ) විසිපහයි.

Catuvīsatipaccayesu ca pannarasapaccayā sabbacittuppāda sādhāraṇā honti, ārammaṇañca anantarañca samanantarañca saha jāto ca aññamaññañca nissayo ca upanissayo ca kammañca āhāro ca indriyañca sampayutto ca atthi ca natthi ca vigato ca avigato ca. Na hi kiñci cittaṃ vā cetasikaṃ vā ārammaṇena vinā uppannaṃ nāma atthi. Tathā anantarādīhi ca. Aṭṭhapaccayā kesañci cittuppādānaṃ paccayā sādhāraṇā honti, hetu ca adhipati ca pure jāto ca āsevanañca vipāko ca jhānañca maggo ca vippayutto ca. Tattha hetu sahetukacittuppādānaṃ eva sādhāraṇā, adhipati ca sādhipatijavanānaṃ eva, purejāto ca kesañci cittuppādānaṃ eva, āsevanañca kusalākusalakiriyajavanānaṃ eva, vipāko ca vipākacittuppādānaṃ eva, jhānañca manodhātu manoviññāṇadhātu cittuppādānaṃ eva, maggo ca sahetukacittuppādānaṃ eva, vippayutto ca arūpaloke cittuppādānaṃ natthi, eko pacchājāto rūpadhammānaṃ eva visuṃbhūto hoti.

ප්‍රත්‍ය විසිහතර අතුරින් ප්‍රත්‍ය පහළොවක් සියලු චිත්තෝත්පාදයන්ට සාධාරණ වේ. එනම්: ආරම්මණ, අනන්තර, සමනන්තර, සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, උපනිස්සය, කම්ම, ආහාර, ඉන්ද්‍රිය, සම්පයුත්ත, අත්ථි, නත්ථි, විගත සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍යයන්ය. ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව උපදින්නා වූ කිසිදු සිතක් හෝ චෛතසිකයක් නැත. අනන්තර ආදී අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් ද එය එසේම වේ. ප්‍රත්‍ය අටක් ඇතැම් චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් සාධාරණ වේ. එනම්: හේතු, අධිපති, පුරේජාත, ආසේවන, විපාක, ධ්‍යාන, මාර්ග සහ විප්පයුත්ත යන ප්‍රත්‍යයන්ය. එහි හේතු ප්‍රත්‍යය සහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, අධිපති ප්‍රත්‍යය අධිපති සහිත ජවනයන්ට පමණක් ද, පුරේජාත ප්‍රත්‍යය ඇතැම් චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, ආසේවන ප්‍රත්‍යය කුසල, අකුසල සහ ක්‍රියා ජවනයන්ට පමණක් ද, විපාක ප්‍රත්‍යය විපාක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය මනෝ ධාතු සහ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද, මාර්ග ප්‍රත්‍යය සහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්ට පමණක් ද සාධාරණ වේ. විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යය අරූප ලෝකයේ චිත්තෝත්පාදයන්ට නැත. එක් පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යය රූප ධර්මයන්ට පමණක් විශේෂ වූවකි.

Tatrāyaṃ dīpanā. Satta sabbacittikāni cetasikāni nāma, phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitaṃ manasikāro. Tattha cittaṃ adhipatijātikañca āhārapaccayo ca indriyapaccayo ca. Phasso āhārapaccayo. Vedanā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca. Cetanā kammapaccayo ca āhārapaccayo ca. Ekaggatā indriyapaccayo ca jhāna paccayo ca maggapaccayo ca. Jīvitaṃ indriyapaccayo. Sesā dve dhammā visesapaccayā na honti.

මෙහි විස්තරය මෙසේය. සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසික හත නම්: ඵස්ස, වේදනා, සඤ්ඤා, චේතනා, ඒකග්ගතා, ජීවිත සහ මනසිකාර යන්නයි. එහි සිත අධිපති ප්‍රත්‍යය ද, ආහාර ප්‍රත්‍යය ද, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය ද විය හැකිය. ඵස්සය ආහාර ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. වේදනාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යය සහ ආහාර ප්‍රත්‍යය වේ. ඒකග්ගතාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය ද වේ. ජීවිතය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. ඉතිරි ධර්ම දෙක (සඤ්ඤා සහ මනසිකාර) විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් නොවේ.

Cakkhuviññāṇe satta sabbacittikāni cetasikāni labbhanti, viññāṇena saddhiṃ aṭṭha nāmadhammā honti. Sabbe te dhammā sattahi paccayehi aññamaññassa paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vippayuttavajjitehi tīhi majjhimasahajātehi ca. Tesveva aṭṭhasu dhammesu viññāṇaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ āhārapaccayena ca indriyapaccayena ca paccayo hoti. Phasso āhārapaccayena, vedanā indriyapaccayamattena, cetanā kammapaccayena ca āhāra paccayena ca, ekaggatā indriyapaccayamattena[Pg.497], jīvitaṃ sesānaṃ sattannaṃ dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Cakkhuvatthurūpaṃ pana tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ chahi vatthupurejātehi tasmiṃ cakkhuvatthumhi āpātamāgatāni paccuppannāni rūpārammaṇāni tesaṃ catūhi ārammaṇa purejātehi, anantaraniruddhaṃ pañcadvārāvajjanacittañca pañcahi anantarehi, pubbe kataṃ kusalakammaṃ vā akusalakammaṃ vā kusalavipākānaṃ vā akusalavipākānaṃ vā tesaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena, kamma sahāyabhūtāni purimabhave avijjātaṇhūpādānāni ca imasmiṃ bhave āvāsapuggalautubhojanādayo ca tesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ pakatūpanissayapaccayena paccayā honti. Imasmiṃ citte hetu ca adhipati ca pacchājāto ca āsevanañca jhānañca maggocāti chapaccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Yathā ca imasmiṃ citte, tathā sotaviññāṇādīsupi cha paccayā na labbhanti, aṭṭhārasapaccayā labbhantīti.

චක්ඛු විඤ්ඤාණයේදී සර්වචිත්ත සාධාරණ චෛතසික හත ලැබෙන අතර, විඤ්ඤාණය ද සමඟ නාම ධර්ම අටක් වේ. ඒ සියලු ධර්ම ප්‍රත්‍ය හතකින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. එනම් මහා සහජාත හතර සහ විප්පයුත්තය හැර මධ්‍යම සහජාත තුන මගිනි. එම ධර්ම අට අතුරින් විඤ්ඤාණය ඉතිරි ධර්ම හතට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් සහ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. ඵස්සය ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, වේදනාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් පමණක් ද, චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් සහ ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ද, ඒකග්ගතාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් පමණක් ද, ජීවිතය ඉතිරි ධර්ම හතට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වේ. චක්ඛු වත්ථු රූපය එම ධර්ම අටට වත්ථුපුරේජාත ප්‍රත්‍ය හයකින් ද, එම චක්ඛු වත්ථුවෙහි ගැටෙන්නා වූ වර්තමාන රූපාරම්මණ ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍ය හතරකින් ද, අනන්තරව නිරුද්ධ වූ පංචද්වාරාවජ්ජන සිත අනන්තර ප්‍රත්‍ය පහකින් ද, පෙර කරන ලද කුසල හෝ අකුසල කර්ම එම කුසල විපාකයන්ට හෝ අකුසල විපාකයන්ට නානාක්ඛණික කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ද, එම කර්මයට සහාය වූ පෙර භවයේ අවිද්‍යාව, තණ්හාව, උපාදානය මෙන්ම මේ භවයේ වාසස්ථාන, පුද්ගල, සෘතු, ආහාර ආදිය එම ධර්ම අටට ප්‍රකතූපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වේ. මෙම සිතෙහි හේතු, අධිපති, පච්ඡාජාත, ආසේවන, ධ්‍යාන සහ මාර්ග යන ප්‍රත්‍ය හය නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ. මෙම සිතෙහි මෙන්ම සෝත විඤ්ඤාණ ආදියේදී ද ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ.

Pañcaviññāṇesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

පංච විඤ්ඤාණයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය නිම විය.

Ahetuka cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

අහේතුක චිත්තෝත්පාදයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය

Cha pakiṇṇakāni cetasikāni nāma, vitakko vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando. Tattha vitakko jhānapaccayo ca maggapaccayo ca. Vicāro jhānapaccayo. Vīriyaṃ adhipatijātikañca indriyapaccayo ca maggapaccayo ca. Pīti jhānapaccayo. Chando adhipatijātiko. Adhimokkho pana visesapaccayo na hoti.

ප්‍රකීර්ණක චෛතසික හය නම්: විතක්ක, විචාර, අධිමොක්ඛ, වීිරිය, පීති සහ ඡන්ද යන්නයි. එහි විතක්කය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. විචාරය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය පමණක් වේ. වීිරිය අධිපති ප්‍රත්‍යය, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය සහ මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. පීතිය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය අධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. අධිමොක්ඛය විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ.

Pañcadvārāvajjanacittañca sampaṭicchanacittadvayañca upekkhāsantīraṇa dvayañcāti pañcasu cittesu dasa cetasikāni labbhanti, satta sabba cittikāni ca pakiṇṇakesu vitakko ca vicāro ca adhimokkho ca. Viññāṇena saddhiṃ paccekaṃ ekādasa nāmadhammā honti. Imesu cittesu jhānakiccaṃ labbhati. Vedanā ca ekaggatā ca vitakko ca vicāro ca jhānapaccayaṃ sādhenti. Pañcadvārāvajjanacittaṃ pana kiriyacittaṃ hoti, vipākapaccayo natthi. Nānākkhaṇikakammañca upanissayaṭṭhāne tiṭṭhati. Vipākapaccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭhārasapaccayā labbhanti. Sesesu catūsu vipākacittesu pañca paccayā na labbhanti. Vipākapaccayena ca jhānapaccayena ca saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

පංචද්වාරාවජ්ජන සිත, සම්පටිච්ඡන සිත් දෙක සහ උපේක්ෂා සහගත සන්තීරණ සිත් දෙක යන සිත් පහේදී චෛතසික දහයක් ලැබේ. එනම් සර්වචිත්ත සාධාරණ හත සහ ප්‍රකීර්ණකයන්ගෙන් විතක්ක, විචාර, අධිමොක්ඛ යන තුනයි. විඤ්ඤාණය ද සමඟ එක් එක් සිතක නාම ධර්ම එකොළහක් වේ. මෙම සිත්වල ධ්‍යාන කෘත්‍යය ලැබේ. වේදනාව, ඒකග්ගතාව, විතක්කය සහ විචාරය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සිදු කරයි. පංචද්වාරාවජ්ජන සිත ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය නැත. නානාක්ඛණික කර්මය උපනිස්සය ස්ථානයෙහි පවතී. විපාක ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබේ. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබේ. ඉතිරි විපාක සිත් හතරෙහි ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබේ. විපාක ප්‍රත්‍යය සහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබේ.

Somanassasantīraṇe pītiyā saddhiṃ ekādasacetasikā yujjanti, manodvārāvajjanacitte ca vīriyena saddhiṃ ekādasāti viññāṇena saddhiṃ dvādasa [Pg.498] nāmadhammā honti. Hasituppādacitte pana pītiyā ca vīriyena ca saddhiṃ dvādasa cetasikāni yujjanti. Viññāṇena saddhiṃ terasa nāmadhammā honti. Tattha somanassasantīraṇe jhānaṅgesu pītimattaṃ adhikaṃ hoti, pubbe upekkhāsantīraṇadvaye viya pañcapaccayā na labbhanti. Ekūnavīsatipaccayā labbhanti. Manodvārā vajjanacitte ca vīriyamattaṃ adhikaṃ hoti, tañca indriyakicca jhāna kiccānisādheti. Adhipatikiccañca maggakiccañca na sādheti. Kiriya cittattāvipākapaccayo ca natthi. Pubbe pañcadvārāvajjanacitte viya vipāka paccayena saddhiṃ cha paccayā na labbhanti. Jhānapaccayena saddhiṃ aṭṭharasa paccayā labbhanti. Hasituppādacittepi kiriyacittattā vipākapaccayo natthi, javanacittattā pana āsevanaṃ atthi, vipākapaccayena saddhiṃ pañca paccayā na labbhanti. Āsevanapaccayena saddhiṃ ekūnavīsati paccayā labbhanti.

සෝමනස්ස සහගත සන්තීර්ණ සිතෙහි පීතිය සමඟ චෛතසික එකොළොස් දෙනෙක් යෙදෙති. මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි වීර්යය සමඟ චෛතසික එකොළොස් දෙනෙක් ද, සිතත් සමඟ නාමධර්ම දොළොසක් ද වෙති. හසිතොප්පාද සිතෙහි වනාහි පීතිය හා වීර්යය සමඟ චෛතසික දොළොසක් යෙදෙති. සිතත් සමඟ නාමධර්ම දහතුනකි. එහි සෝමනස්ස සහගත සන්තීර්ණ සිතෙහි ධ්‍යානාංගයන් අතරින් පීතිය පමණක් අධික වෙයි. පෙර උපෙක්ඛා සහගත සන්තීර්ණ සිත් දෙකෙහි මෙන් ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබෙයි. මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි ද වීර්යය පමණක් අධික වන අතර, එය ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය හා ධ්‍යාන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එහෙත් අධිපති කෘත්‍යය හා මාර්ග කෘත්‍යය සිදු නොකරයි. ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය ද නැත. පෙර පංචද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි මෙන් විපාක ප්‍රත්‍යය ද ඇතුළුව ප්‍රත්‍ය හයක් නොලැබෙන අතර ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය දහඅටක් ලැබෙයි. හසිතොප්පාද සිතෙහි ද ක්‍රියා සිතක් බැවින් විපාක ප්‍රත්‍යය නැත. ජවන සිතක් බැවින් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ඇත. විපාක ප්‍රත්‍යය සමඟ ප්‍රත්‍ය පහක් නොලැබෙන අතර ආසේවන ප්‍රත්‍යය සමඟින් ප්‍රත්‍ය දහනවයක් ලැබෙයි.

Ahetukacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

අහේතුක සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය නිමවන ලදී.

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo

අකුසල් සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය.

Dvādasa akusalacittāni, dve mohamūlikāni aṭṭha lobha mūlikāni dve dosamūlikāni. Cuddasa pāpacetasikāni nāma moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccanti idaṃ mohacatukkaṃ nāma. Lobho diṭṭhi mānoti idaṃ lobhatikkaṃ nāma. Doso issā macchariyaṃ kukkuccanti idaṃ dosacatukkaṃ nāma. Thinaṃ middhaṃ vicikicchāti idaṃ visuṃ tikkaṃ nāma.

අකුසල් සිත් දොළොසකි; මෝහ මූලික සිත් දෙකක්, ලෝභ මූලික සිත් අටක් සහ ද්වේෂ මූලික සිත් දෙකක් වශයෙනි. පාප චෛතසික දහහතරක් ඇත. එනම්: මෝහය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, උද්ධච්චය යන මෝහ චතුක්කය; ලෝභය, දිට්ඨිය, මානය යන ලෝභ තික්කය; ද්වේෂය, ඉස්සාව, මච්ඡරිය, කුක්කුච්චය යන ද්වේෂ චතුක්කය; ථීනය, මිද්ධය, විචිකිච්ඡාව යන විසූ තික්කය (ප්‍රකීර්ණක තික්කය) යි.

Tattha lobho doso mohoti tayo mūladhammā hetupaccayā, diṭṭhi maggapaccayo, sesā dasadhammā visesapaccayā na honti.

එහි ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ යන මූල ධර්ම තුන හේතු ප්‍රත්‍යය වෙයි. දිට්ඨිය මාර්ග ප්‍රත්‍යය වන අතර, ඉතිරි ධර්ම දහය විශේෂ වූ ප්‍රත්‍යයක් නොවේ.

Tattha dve mohamūlikāni nāma vicikicchāsampayuttacittaṃ uddhacca sampayuttacittaṃ. Tattha vicikicchāsampayuttacitte pannarasa cetasikāni uppajjanti satta sabbacittikāni ca vitakko vicāro vīriyanti tīṇi pakiṇṇakāni ca pāpacetasikesu mohacatukkañca vicikicchā cāti, cittena saddhiṃ soḷasa nāmadhammā honti. Imasmiṃ citte hetu paccayopi maggapaccayopi labbhanti. Tattha moho hetupaccayo, vitakko ca vīriyañca maggapaccayo, ekaggatā pana vicikicchāya duṭṭhattā imasmiṃ citte indriyakiccañca maggakiccañca na sādheti, jhānakiccamattaṃ sādheti. Adhipati ca pacchājāto vipāko cāti tayo paccayāna labbhanti, sesā ekavīsatipaccayā labbhanti. Uddhaccasampayuttacittepi vicikicchaṃ pahāya adhimokkhena saddhiṃ pannaraseva cetasikāni, soḷaseva nāmadhammā honti[Pg.499]. Imasmiṃ citte ekaggatā indriya kiccañca jhānakiccañca maggakiccañca sādheti, tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

එහි මෝහ මූලික සිත් දෙක නම් විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත සිත සහ උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත සිතයි. එහි විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි චෛතසික පසළොසක් උපදී; එනම් සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණකයන්ගෙන් විතර්ක, විචාර, වීර්යය යන තුන සහ පාප චෛතසිකයන්ගෙන් මෝහ චතුක්කය හා විචිකිච්ඡාවයි. සිතත් සමඟ නාමධර්ම දහසයකි. මෙම සිතෙහි හේතු ප්‍රත්‍යය ද මාර්ග ප්‍රත්‍යය ද ලැබෙයි. එහි මෝහය හේතු ප්‍රත්‍යය වන අතර, විතර්කය හා වීර්යය මාර්ග ප්‍රත්‍යය වෙයි. ඒකාග්‍රතාව වනාහි විචිකිච්ඡාවෙන් දූෂිත බැවින් මෙම සිතෙහි ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය හා මාර්ග කෘත්‍යය සිදු නොකරන අතර, ධ්‍යාන කෘත්‍යය පමණක් සිදු කරයි. අධිපති, පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍ය තුන නොලැබෙන අතර, ඉතිරි ප්‍රත්‍ය විසිඑක ලැබෙයි. උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත සිතෙහි ද විචිකිච්ඡාව හැර අධිමොක්ඛය සමඟින් චෛතසික පසළොසක් හා නාමධර්ම දහසයක් උපදී. මෙම සිතෙහි ඒකාග්‍රතාව ඉන්ද්‍රිය කෘත්‍යය ද, ධ්‍යාන කෘත්‍යය ද, මාර්ග කෘත්‍යය ද සිදු කරයි. එහි ද ප්‍රත්‍ය තුනක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය විසිඑකක් ලැබෙයි.

Aṭṭhasu lobhamūlikacittesu pana satta sabbacittikāni ca cha pakiṇṇakāni ca pāpesu mohacatukkañca lobhatikkañca thinamiddhañcāti dvāvīsati cetasikāni uppajjanti. Tesu lobho ca mohocāti dve mūlāni hetupaccayo. Chando ca cittañca vīriyañcāti tayo adhipatijātikā kadāci adhipatikiccaṃ sādhenti, ārammaṇādhipatipi ettha labbhati. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca vīriyañcāti pañca indriyadhammā indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañca jhānaṅgāni jhānapaccayo. Vitakko ca ekaggatā ca diṭṭhi ca vīriyañcāti cattāri maggaṅgāni maggapaccayo. Pacchājāto ca vipāko cāti dve paccayā na labbhanti. Sesā dvāvīsati paccayā labbhanti.

ලෝභ මූලික සිත් අටෙහි සර්වචිත්ත සාධාරණ හත, ප්‍රකීර්ණක හය, පාප චෛතසික අතරින් මෝහ චතුක්කය, ලෝභ තික්කය සහ ථීන මිද්ධය යනුවෙන් චෛතසික විසිදෙකක් උපදී. ඒවා අතරින් ලෝභය හා මෝහය යන මූල ධර්ම දෙක හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. ඡන්දය, සිත සහ වීර්යය යන අධිපති ජාතික ධර්ම තුන ඇතැම් විට අධිපති කෘත්‍යය සිදු කරන අතර ආරම්මණාධිපති ප්‍රත්‍යය ද මෙහි ලැබෙයි. චේතනාව කර්ම ප්‍රත්‍යයයි. ආහාර තුන ආහාර ප්‍රත්‍යයයි. සිත, වේදනාව, ඒකාග්‍රතාව, ජීවිතය සහ වීර්යය යන ඉන්ද්‍රිය ධර්ම පහ ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයයි. විතර්කය, විචාරය, පීතිය, වේදනාව සහ ඒකාග්‍රතාව යන ධ්‍යානාංග පහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයයි. විතර්කය, ඒකාග්‍රතාව, දිට්ඨිය සහ වීර්යය යන මාර්ගාංග හතර මාර්ග ප්‍රත්‍යයයි. පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍ය දෙක නොලැබෙන අතර ඉතිරි ප්‍රත්‍ය විසිදෙක ලැබෙයි.

Dvīsu dosamūlikacittesu pītiñca lobhatikkañca pahāya dosacatukkena saddhiṃ dvāvīsati eva cetasikāni, doso ca moho ca dve mūlāni, tayo adhipati jātikā, tayo āhārā, pañca indriyāni, cattāri jhānaṅgāni, tīṇi maggaṅgāni. Etthāpi dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

ද්වේෂ මූලික සිත් දෙකෙහි පීතිය හා ලෝභ තික්කය හැර ද්වේෂ චතුක්කය සමඟ චෛතසික විසිදෙකක්ම යෙදේ. ද්වේෂය හා මෝහය යන මූල දෙක, අධිපති ජාතික ධර්ම තුන, ආහාර තුන, ඉන්ද්‍රිය පහ, ධ්‍යානාංග හතර සහ මාර්ගාංග තුනක් මෙහි ඇත. මෙහි ද ප්‍රත්‍ය දෙකක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍ය විසිදෙකක් ලැබෙයි.

Akusalacittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

අකුසල් සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය නිමවන ලදී.

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo

සිත් උපදනා කල්හි ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වන ආකාරය.

Ekanavuti sobhaṇacittāni nāma, catuvīsati kāma sobhaṇacittāni pannarasa rūpacittāni dvādasa arūpacittāni cattālīsa lokuttaracittāni. Tattha catuvīsati kāmasobhaṇa cittāni nāma aṭṭha kāmakusalacittāni aṭṭha kāmasobhaṇavipāka cittāni aṭṭha kāmasobhaṇakiriyacittāni.

සෝභන සිත් අනූ එකකි; එනම් කාම සෝභන සිත් විසිහතරක්, රූපාවචර සිත් පහළොවක්, අරූපාවචර සිත් දොළොසක් සහ ලෝකෝත්තර සිත් හතළිසක් වශයෙනි. එහි කාම සෝභන සිත් විසිහතර නම් කාමාවචර කුසල් සිත් අටක්, කාමාවචර සෝභන විපාක සිත් අටක් සහ කාමාවචර සෝභන ක්‍රියා සිත් අටක් වශයෙනි.

Pañca vīsati kalyāṇacetasikāni nāma, alobho adoso amohoceti tīṇi kalyāṇamūlikāni ca saddhā ca sati ca hirī ca ottappañca tatramajjhattatā ca kāyapassaddhi ca citta passaddhi ca kāyalahutā ca cittalahutā ca kāyamudutā ca citta mudutā ca kāyakammaññatā ca citta kammaññatā ca kāyapāguññatā ca cittapāguññatā ca kāyujukatā ca cittujukatā [Pg.500] ca sammāvācā sammākammanto sammāājīvoti tisso viratiyo ca karuṇā muditāti dve appamaññāyo ca.

කල්‍යාණ චෛතසික විසිපහකි; එනම් අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන කල්‍යාණ මූල තුන ද, ශ්‍රද්ධාව, සතිය, හිරි, ඔත්තප්ප, තත්‍රමජ්ඣත්තතාව, කායපස්සද්ධිය, චිත්තපස්සද්ධිය, කායලහුතාව, චිත්තලහුතාව, කායමුදුතාව, චිත්තමුදුතාව, කායකම්මඤ්ඤතාව, චිත්තකම්මඤ්ඤතාව, කායපාගුඤ්ඤතාව, චිත්තපාගුඤ්ඤතාව, කායඋජුකතාව, චිත්තඋජුකතාව යන දහහත ද, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන විරති තුන ද, කරුණා, මුදිතා යන අප්පමඤ්ඤා දෙක ද වශයෙනි.

Tattha tīṇi kalyāṇamūlāni hetupaccayo, amoho pana adhipatipaccaye vīmaṃsādhipatināma, indriyapaccaye paññindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammādiṭṭhi nāma. Saddhā indriyapaccaye saddhindriyaṃ nāma. Sati indriyapaccaye satindriyaṃ nāma, maggapaccaye sammāsati nāma. Tisso viratiyo maggapaccayo, sesā sattarasa dhammā visesapaccayā na honti.

එහි කල්‍යාණ මූල ධර්ම තුන හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. අමෝහය වනාහි අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි වීමංසාධිපති නමින් ද, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය නමින් ද, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්මා දිට්ඨි නමින් ද පෙනී සිටියි. ශ්‍රද්ධාව ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය නමින් ද, සතිය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙහි සතින්ද්‍රිය නමින් හා මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙහි සම්මා සති නමින් ද පෙනී සිටියි. විරති තුන මාර්ග ප්‍රත්‍යය වන අතර, ඉතිරි ධර්ම දහහත විශේෂ ප්‍රත්‍යයන් නොවේ.

Aṭṭhasu kāmakusalacittesu aṭṭhatiṃsa cetasikāni saṅgayhanti, satta sabbacittikāni cha pakiṇṇakāni pañcavīsati kalyāṇāni. Tesu ca pīti catūsu somanassikesu eva, amoho catūsu ñāṇasampayuttesu eva, tisso viratiyo sikkhāpadasīlapūraṇa kāle eva, dve appamaññāyo sattesu kāruññamodanākāresu evāti. Imesupi aṭṭhasu cittesu dve vā tīṇi vā kalyāṇamūlāni hetupaccayo, chando ca cittañca vīriyañca vīmaṃsācāti catūsu adhipatijātikesu ekamekova kadāci adhipatipaccayo. Cetanā kammapaccayo. Tayo āhārā āhārapaccayo. Cittañca vedanā ca ekaggatā ca jīvitañca saddhā ca sati ca vīriyañca paññācāti aṭṭha indriyāni indriyapaccayo. Vitakko ca vicāro ca pīti ca vedanā ca ekaggatācāti pañcajhānaṅgāni jhānapaccayo. Paññā ca vitakko ca tisso viratiyo ca sati ca vīriyañca ekaggatācāti aṭṭha maggaṅgāni maggapaccayo. Imesupi aṭṭhasu cittesu pacchājāto ca vipākocāti dve paccayā na labbhanti, sesā dvāvīsatipaccayā labbhanti.

අෂ්ට කාමාවචර කුසල් සිත්හි චෛතසික තිස් අටක් සංග්‍රහ වේ. එනම් සර්වචිත්තසාධාරණ හතයි, ප්‍රකීර්ණක හයයි, සෝභන චෛතසික පසිවිස්සයි. ඒ අතරින් පීතිය ලැබෙන්නේ සෝමනස්ස සහගත සිත් හතරෙහි පමණි. අමෝහය (ප්‍රඥාව) ලැබෙන්නේ ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත් හතරෙහි පමණි. විරති තුන ලැබෙන්නේ ශික්ෂාපද සමාදන්ව සිල් පුරන අවස්ථාවන්හිදී පමණි. අප්පමඤ්ඤා දෙක ලැබෙන්නේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව හෝ මුදිතාව පවත්වන අවස්ථාවන්හිදී පමණි. මෙම සිත් අටෙහිම කුසල් මූල දෙකක් හෝ තුනක් හේතු ප්‍රත්‍යය වේ. ජන්දය, චිත්තය, විරිය, වීමංසා යන අධිපති ධර්ම හතරෙන් එක් වරකට එක් අධිපතියෙක් බැගින් අධිපති ප්‍රත්‍යය වේ. චේතනාව කම්ම ප්‍රත්‍යය වේ. ආහාර තුන ආහාර ප්‍රත්‍යය වේ. චිත්ත, වේදනා, ඒකග්ගතා, ජීවිතින්ද්‍රිය, ශ්‍රද්ධා, සති, විරිය සහ ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රිය අට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය වේ. විතක්ක, විචාර, පීති, වේදනා සහ ඒකග්ගතා යන ධ්‍යානාංග පහ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය වේ. ප්‍රඥාව, විතක්කය, විරති තුන, සතිය, විරිය සහ ඒකග්ගතාව යන මාර්ගාංග අට මාර්ග ප්‍රත්‍යය වේ. මෙම සිත් අටෙහි පශ්චාජාත සහ විපාක යන ප්‍රත්‍යය දෙක නොලැබේ; ඉතිරි ප්‍රත්‍යය විසි දෙකම ලැබේ.

Aṭṭhasu kāmasobhaṇakiriyacittesu tisso viratiyo na labbhanti, kusalesu viya dve paccayā na labbhanti, dvāvīsati paccayā labbhanti.

අෂ්ට කාමසෝභන ක්‍රියා සිත්හි විරති තුන නොලැබේ. කුසල් සිත්හි මෙන්ම ප්‍රත්‍යය දෙකක් නොලැබෙන අතර ප්‍රත්‍යය විසි දෙකක් ලැබේ.

Aṭṭhasu kāmasobhaṇavipākesu tisso viratiyo ca dve appamaññāyo ca na labbhanti. Adhipatipaccayo ca pacchājāto ca āsevanañcāti tayo paccayā na labbhanti, ekavīsati paccayā labbhanti.

අෂ්ට කාමසෝභන විපාක සිත්හි විරති තුන සහ අප්පමඤ්ඤා දෙක නොලැබේ. අධිපති ප්‍රත්‍යය, පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යය සහ ආසේවන ප්‍රත්‍යය යන ප්‍රත්‍යය තුන නොලැබේ; ප්‍රත්‍යය විසි එකක් ලැබේ.

Upari rūpārūpalokuttaracittesupi dvāvīsatipaccayato atirekaṃ natthi. Tasmā catūsu ñāṇasampayuttakāmakusala cittesu viya imesu paccayaghaṭanā veditabbā.

ඉහළ රූපාවචර, අරූපාවචර සහ ලෝකෝත්තර සිත්හි ද ප්‍රත්‍යය විසි දෙකකට වඩා නැත. එබැවින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත කාමාවචර කුසල් සිත් හතරෙහි මෙන්ම මෙම සිත්හි ද ප්‍රත්‍යය ඝටනා (සංයෝගය) දත යුතුය.

Evaṃ sante kasmā tāni cittāni kāmacittato mahanta tarāni ca paṇītatarāni ca hontīti. Āsevanamahantattā. Tāni hi cittāni bhāvanākammavisesehi [Pg.501] siddhāni honti, tasmā tesu āsevanapaccayo mahanto hoti. Āsevana mahantattā ca indriyapaccayopi jhānapaccayopi maggapaccayopi aññepi vā tesaṃ paccayā mahantā honti. Paccayānaṃ uparūpari mahantattā tāni cittāni uparūpari ca kāmacittato mahantatarāni ca paṇītatarāni ca hontīti.

එසේ නම්, එම සිත් කාමාවචර සිත්වලට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ හා ප්‍රණීත වන්නේ මන්ද? ආසේවන ප්‍රත්‍යයේ බලවත් බව නිසාය. එම සිත් භාවනා කර්ම විශේෂයන්ගෙන් සිද්ධ වූ ඒවා බැවින් ඒවායේ ආසේවන ප්‍රත්‍යය බලවත් වේ. ආසේවන ප්‍රත්‍යයේ බලවත් බව නිසාම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය, මාර්ග ප්‍රත්‍යය සහ අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයයන් ද බලවත් වේ. ප්‍රත්‍යයයන් අනුපිළිවෙලින් බලවත් වන බැවින්, එම සිත් ද කාමාවචර සිත්වලට වඩා උත්තරීතරව මහත් හා ප්‍රණීත වේ.

Cittuppādesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

චිත්ත උත්පාදයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය නිම විය.

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය.

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo vuccate. Aṭṭhavīsati rūpāni nāma, cattāri mahābhūtāni pathavī āpo tejo vāyo. Pañca pasādarūpāni cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo. Pañca gocararūpāni rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbaṃ. Tattha phoṭṭhabbaṃ tividhaṃ pathavīphoṭṭhabbaṃ tejophoṭṭhabbaṃ vāyophoṭṭhabbaṃ. Dve bhāvarūpāni itthibhāvarūpaṃ pumbhāvarūpaṃ. Ekaṃ jīvitarūpaṃ, ekaṃ hadayarūpaṃ. Ekaṃ āhārarūpaṃ. Ekaṃ ākāsadhāturūpaṃ. Dve viññattirūpāni kāyaviññattirūpaṃ vacīviññatti rūpaṃ. Tīṇi vikārarūpāni lahutā mudutā kammaññatā. Cattāri lakkhaṇarūpāni upacayo santati jaratā aniccatā.

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍යය ඝටනා ක්‍රමය කියනු ලැබේ. රූප විසි අට නම්: සතර මහා භූත (පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ), ප්‍රසාද රූප පහ (චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය), ගෝචර රූප පහ (රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, පොට්ඨබ්බ - මෙහි පොට්ඨබ්බය පඨවි, තේජෝ, වායෝ යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ), භාව රූප දෙක (ඉත්ථිභාව, පුම්භාව), ජීවිත රූපය එකයි, හෘදය රූපය එකයි, ආහාර රූපය එකයි, ආකාශ ධාතු රූපය එකයි, විඤ්ඤත්ති රූප දෙක (කාය විඤ්ඤත්ති, වචී විඤ්ඤත්ති), විකාර රූප තුන (ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා), ලක්ෂණ රූප හතර (උපචය, සන්තති, ජරතා, අනිච්චතා) වේ.

Tattha cha rūpadhammā rūpadhammānaṃ paccayā honti cattāri mahābhūtāni ca jīvitarūpañca āhārarūpañca. Tattha cattāri mahā bhūtāni aññamaññassa pañcahi paccayehi paccayā honti sahajātena ca aññamaññena ca nissayena ca atthiyā ca avigatenaca. Sahajātānaṃ upādārūpānaṃ aññamaññavajjitehi catūhi paccayehi paccayā honti. Jīvitarūpaṃ sahajātānaṃ kammajarūpānaṃ indriyapaccayena paccayo. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpadhammānaṃ āhārapaccayena paccayo.

එහි රූප ධර්ම හයක් අනෙකුත් රූප ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ. එනම් සතර මහා භූත, ජීවිත රූපය සහ ආහාර රූපයයි. එහි සතර මහා භූතයෝ එකිනෙකාට සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්ථි සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍යය පහෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. සහජාත උපාදා රූපයන්ට නම් අඤ්ඤමඤ්ඤය හැර ඉතිරි ප්‍රත්‍යය හතරෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. ජීවිත රූපය සහජාත කර්මජ රූපයන්ට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ආහාර රූපය සහජාත වූත් අසහජාත වූත් සියලු ආභ්‍යන්තරික රූප ධර්මයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ.

Tattheva terasa rūpadhammā nāmadhammānaṃ visesapaccayā honti, pañcapasādarūpāni ca satta gocararūpāni ca hadayavatthurūpañca. Tattha pañca pasādarūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ mātaro viya puttakānaṃ vatthupurejātena ca vatthupurejātindriyena ca vatthu purejātavippayuttena ca paccayā honti. Satta gocararūpāni pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ tissannaṃ manodhātūnañca pitaro viya puttakānaṃ ārammaṇapurejātena paccayā honti. Hadayavatthurūpaṃ dvinnaṃ manodhātu manoviññāṇadhātūnaṃ rukkho viya rukkhadevatānaṃ yathārahaṃ [Pg.502] paṭisandhikkhaṇe sahajātanissayena pavattikāle vatthupurejātena ca vatthupurejātavippayuttena ca paccayo hoti.

එහිම රූප ධර්ම දහතුනක් නාම ධර්මයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වෙති. එනම් ප්‍රසාද රූප පහ, ගෝචර රූප හත සහ හෘදය වස්තු රූපයයි. එහි ප්‍රසාද රූප පහ, පංච විඤ්ඤාණ ධාතූන්ට මවක් පුතුන්ට මෙන් වත්ථුපුරේජාත, වත්ථුපුරේජාතින්ද්‍රිය සහ වත්ථුපුරේජාතවිප්පයුත්ත යන ප්‍රත්‍යයයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. ගෝචර රූප හත, පංච විඤ්ඤාණ ධාතූන්ට සහ මනෝ ධාතු තුනට පියෙකු පුතුන්ට මෙන් ආරම්මණපුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. හෘදය වස්තු රූපය මනෝ ධාතුවට සහ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවට වෘක්ෂයක් වෘක්ෂ දේවතාවන්ට මෙන් සුදුසු පරිදි ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී සහජාත නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ද, ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී වත්ථුපුරේජාත සහ වත්ථුපුරේජාතවිප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වේ.

Tevīsati rūpakalāpā. Tattha ekāya rajjuyā bandhitānaṃ kesānaṃ kesakalāpo viya tiṇānaṃ tiṇakalāpo viya ekena jātirūpena bandhitānaṃ rūpadhammānaṃ kalāpo paripiṇḍirūpa kalāpo nāma.

රූප කලාප විසි තුනකි. එහි එක ලණුවකින් බැඳි කෙස් වැටියක් මෙන් හෝ තණ මිටියක් මෙන්, එකම ජාති රූපයකින් බැඳී පවතින රූප ධර්මයන්ගේ සමූහය 'රූප කලාපය' නම් වේ.

Tattha cattāri mahābhūtāni vaṇṇo gandho raso ojāti ime aṭṭha dhammā eko sabbamūlakalāpo nāma, sabbamūlaṭṭhakanti ca vuccati.

එහි සතර මහා භූත, වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජා යන අට සියලු රූපයන්ට මූලික වන බැවින් 'සබ්බමූලක කලාපය' හෙවත් 'සබ්බමූලට්ඨකය' යයි කියනු ලැබේ.

Nava kammajarūpakalāpā, – jīvitanavakaṃ vatthudasakaṃ kāya dasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ. Tattha sabbamūlaṭṭhakamevajīvitarūpena saha jīvitanavakaṃ nāma. Etadeva kammajakalāpesu mūlanavakaṃ hoti. Mūlanavakameva yathākkamaṃ hadayavatthurūpādīhi aṭṭharūpehi saha vatthudasakādīni aṭṭhadasakāni bhavati. Tattha jīvitanavakañca kāyadasakañca bhāvadasakānicāti cattāro kalāpā sakala kāye pavattanti. Tattha jīvitanavakanti pācakaggi ca kāyaggi ca vuccati. Pācakaggi nāma pācakatejo koṭṭhāso, so āmāsaye pavattitvā asitapītakhāyitasāyitāni paripāceti. Kāyaggi nāma sakalakāyabyāpako usmātejo koṭṭhāso, so sakala kāye pavattitvā pittasemhalohitāni apūtīni vippasannāni karoti. Tesaṃ dvinnaṃ visamavuttiyā sati sattā bahvābādhā honti, samavuttiyā sati appābādhā. Tadubhayaṃ jīvitanavakaṃ sattānaṃ āyuṃ sampādeti. Vaṇṇaṃ sampādeti. Kāyadasakaṃ sakalakāye sukhasamphassa dukkhasamphassāni sampādeti. Bhāva dasakāni itthīnaṃ sabbe itthākāre sampādeti. Purisānaṃ sabbe purisākāre sampādehi. Sesāni vatthudasakādīni pañcadasakāni padesadasakāni nāma. Tattha vatthudasakaṃ hadayakosabbhantare pavattitvā sattānaṃ nānāpakārāni sucintitaducintitāni sampādeti. Cakkhudasakādīni cattāri dasakāni cakkhuguḷa kaṇṇabila nāsabila jivhātalesu pavattitvā dassana savana ghāyana sāyanāni sampādeti.

කර්මජ රූප කලාප නවයකි - එනම්, ජීවිත නවකය, වත්ථු දසකය, කාය දසකය, ඉත්ථිභාව දසකය, පුම්භාව දසකය, චක්ඛු දසකය, සෝත දසකය, ඝාන දසකය සහ ජිව්හා දසකය යි. එහි සියලු කලාපයන්ට මූලික වූ ශුද්ධාෂ්ටකයම ජීවිත රූපය සමඟ එක් වූ කල ජීවිත නවකය නම් වේ. මෙයම කර්මජ කලාපයන්හි මූලික නවකය (මූල නවකය) වෙයි. එම මූල නවකයම පිළිවෙළින් හෘදය වස්තු රූපය ආදී වූ රූප අටක් සමඟ එක්වීමෙන් වත්ථු දසකය ආදී දසක අට බවට පත් වෙයි. එහි ජීවිත නවකය, කාය දසකය සහ භාව දසක දෙක යන කලාප සතර මුළු ශරීරය පුරාම පවතියි. එහි ජීවිත නවකය යනු පාචක ගින්න (පාචකග්ගි) සහ කාය ගින්න (කායග්ගි) යැයි කියනු ලැබේ. පාචක ගින්න යනු පාචක තේජෝ කොටසයි; එය ආමාශයෙහි පිහිටා අනුභව කළ, පානය කළ, සැපූ සහ රස බැලූ ආහාර දිරවීමට (පරිපාකයට) පත් කරයි. කාය ගින්න යනු මුළු ශරීරය පුරාම ව්‍යාප්ත වූ උෂ්ණ තේජෝ කොටසයි; එය මුළු සිරුරෙහිම පවතිමින් පිත, සෙම සහ ලේ නරක් නොවී ප්‍රසන්නව තබයි. මේ දෙවැදෑරුම් ගින්නෙහි ක්‍රියාකාරිත්වය විෂම වූ විට සත්ත්වයෝ බොහෝ ලෙඩ රෝග ඇති අය වෙති; එය සමව පැවති විට අල්ප ආබාධ (නීරෝගී) ඇත්තෝ වෙති. එම ජීවිත නවක දෙවර්ගයම සත්ත්වයන්ගේ ආයුෂ පවත්වා දෙයි, ශරීර වර්ණය ලබා දෙයි. කාය දසකය මුළු ශරීරයෙහිම සැප ස්පර්ශය සහ දුක් ස්පර්ශය ලබා දෙයි. භාව දසකයන් ස්ත්‍රීන්ට සියලු ස්ත්‍රී ලක්ෂණ ද, පුරුෂයන්ට සියලු පුරුෂ ලක්ෂණ ද ලබා දෙයි. ඉතිරි වත්ථු දසකය ආදී දසක පහ 'පදේශ දසක' (ශරීරයේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල පමණක් පවතින දසක) නම් වේ. එහි වත්ථු දසකය හෘදය වස්තුව අභ්‍යන්තරයෙහි පවතිමින් සත්ත්වයන්ගේ විවිධ වූ යහපත් සිතුවිලි සහ අයහපත් සිතුවිලි ඇති වීමට උපකාරී වෙයි. චක්ඛු දසකය ආදී දසක සතර ඇස් ගෙඩියෙහි, කන් සිදුරෙහි, නාස් සිදුරෙහි සහ දිව මතුපිට පවතිමින් දැකීම, ඇසීම, ගඳ සුවඳ දැනීම සහ රස දැනීම ලබා දෙයි.

Aṭṭha cittajarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ kāya viññattinavakaṃ saddavacīviññattidasakanti cattāro mūlakalāpā ca teyeva lahutā mudutā kammaññatāsaṅkhātehi tīhi vikāra rūpehi saha cattāro savikārakalāpā ca.

චිත්තජ රූප කලාප අටකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය, ශබ්ද නවකය, කායවිඤ්ඤත්ති නවකය, ශබ්ද-වචීවිඤ්ඤත්ති දසකය යන මූලික කලාප සතරත්, ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා යන විකාර රූප තුන සමඟ එක් වූ එම කලාප සතරම වන සවිකාර කලාප සතරත්ය.

Tattha [Pg.503] sarīradhātūnaṃ visamappavattikāle gilānassa mūla kalāpāni eva pavattanti. Tadā hi tassa sarīrarūpāni garūni vā thaddhāni vā akammaññāni vā honti, yathāruci iriyapathaṃpi pavattetuṃ aṅga paccaṅgānipi cāletuṃ vacanaṃpi kathetuṃ dukkho hoti. Sarīradhātūnaṃ samappavattikāle pana agilānassa garuthaddhādīnaṃ sarīradosānaṃ abhāvato savikārā pavattanti. Tesu ca cittaṅgavasena kāyaṅga calane dve kāyaviññattikalāpā pavattanti. Cittavaseneva mukhato vacanasaddappavattikāle dve vacīviññattikalāpā, cittavaseneva akkharavaṇṇarahitānaṃ hasanarodanādīnaṃ avacanasaddānaṃ mukhato pavattikāle dve saddakalāpā, sesakālesu dve ādi kalāpā pavattanti.

එහිදී, ශරීර ධාතූන් විෂම ලෙස පවතින රෝගී කාලයේදී මූලික කලාපයන්ම පමණක් පවතියි. එවිට ඔහුගේ ශරීර රූපයන් බරැති, තද ගතියෙන් යුත් හෝ අකර්මණ්‍ය වූ ඒවා වෙයි; එහෙයින් කැමති පරිදි ඉරියව් පැවැත්වීමට, අත් පා සෙලවීමට හෝ වචන කතා කිරීමට පවා අපහසු වෙයි. ශරීර ධාතූන් සමව පවතින නීරෝගී කාලයේදී නම්, බර ගතිය, තද ගතිය ආදී ශරීර දෝෂ නැති බැවින් සවිකාර කලාප පවතියි. ඒ අතරින්, සිතේ මෙහෙයවීමෙන් ශරීරය සෙලවීමේදී කායවිඤ්ඤත්ති කලාප දෙක පවතියි. සිතේ මෙහෙයවීමෙන්ම මුවින් වචන ශබ්ද පිටවන විට වචීවිඤ්ඤත්ති කලාප දෙකක් ද, සිතේ මෙහෙයවීමෙන්ම අකුරු සහ වචන රහිත වූ සිනහවීම්, හැඬීම් ආදී ශබ්ද මුවින් පිටවන විට ශබ්ද කලාප දෙකක් ද, සෙසු කාලයන්හිදී මුල් කලාප දෙක බැගින් පවතියි.

Cattāro utujarūpakalāpā, sabbamūlaṭṭhakaṃ saddanavakanti dve mūlakalāpā ca dve savikārakalāpā ca. Tattha ayaṃ kāyo yāvajīvaṃ iriyāpathasotaṃ anugacchanto yāpeti, tasmā iriyāpathanānattaṃ paṭicca imasmiṃ kāye khaṇe khaṇe dhātūnaṃ samappavattivisamappavattiyo paññāyanti. Tathā utunānattaṃ paṭicca āhāranānattaṃ paṭicca vātātapasapphassanānattaṃ paṭicca kāyaṅga parihāranānattaṃ paṭicca attūpakkamaparūpakkamanānattaṃ paṭicca. Tattha visamappavattikāle dve mūlakalāpā eva pavattanti, samappavattikāle dve savikārā. Tesu ca dve saddakalāpā cittajasaddato paramparasaddesu ca aññesu loke nānappakārasaddesu ca pavattanti.

උතුජ රූප කලාප සතරකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය සහ ශබ්ද නවකය යන මූලික කලාප දෙක සහ සවිකාර කලාප දෙකයි. එහිදී, මේ ශරීරය ජීවිතය පවතින තාක් ඉරියව් පැවැත්ම අනුව යමින් පවතියි; එබැවින් ඉරියව්වල වෙනස්කම් අනුව මේ ශරීරයෙහි මොහොතින් මොහොත ධාතූන්ගේ සම පැවැත්ම හා විෂම පැවැත්ම දක්නට ලැබේ. එමෙන්ම ඍතු වෙනස් වීම, ආහාර වෙනස් වීම, සුළඟ හා අව්ව ස්පර්ශ වීමේ වෙනස් වීම්, ශරීරය පරිහරණය කිරීමේ වෙනස් වීම් සහ ස්වෝත්සාහයෙන් හෝ අන් අයගේ උපක්‍රමයන් නිසා සිදුවන වෙනස් වීම් ද මීට හේතු වෙයි. එහිදී විෂම ලෙස පවතින කාලවලදී මූලික කලාප දෙකම පමණක් පවතින අතර, සමව පවතින කාලවලදී සවිකාර කලාප දෙක පවතියි. ඒ අතරින් ශබ්ද කලාප දෙක, චිත්තජ ශබ්දයන් නිසා ඇතිවන පරම්පරා ශබ්දයන්හි සහ ලෝකයෙහි පවතින අනෙකුත් නොයෙක් ආකාරයේ ශබ්දයන්හි පවතියි.

Dve āhārajarūpakalāpā, – sabbamūlaṭṭhakaṃ savikāranti. Ime dve kalāpā sappāyena vā asappāyena vā āhārena jātānaṃ samarūpavisamarūpānaṃ vasena veditabbā.

ආහාරජ රූප කලාප දෙකකි; එනම් ශුද්ධාෂ්ටකය සහ සවිකාර කලාපයයි. මෙම කලාප දෙක සප්පාය වූ හෝ අසප්පාය වූ ආහාර නිසා හටගන්නා වූ සම රූප සහ විෂම රූප වශයෙන් දත යුතුය.

Ākāsadhātu ca lakkhaṇarūpānicāti pañcarūpāni kalāpa muttāni honti. Tesu ākāsadhātu kalāpānaṃ antarā pariccheda mattattā kalāpamuttā hoti. Lakkhaṇarūpāni saṅkhatabhūtānaṃ rūpa kalāpānaṃ saṅkhatabhāvajānanatthāya lakkhaṇamattattā kalāpa muttāni.

ආකාශ ධාතුව සහ ලක්ෂණ රූප යන රූප පහ කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූ රූප වෙති. ඒවා අතරින් ආකාශ ධාතුව, රූප කලාපයන් අතර සීමාව පෙන්වන මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූවක් වෙයි. ලක්ෂණ රූප වනාහි සංස්කෘත වූ රූප කලාපයන්ගේ සංස්කෘත ස්වභාවය දැනගැනීම සඳහා වූ ලක්ෂණ පමණක් වන බැවින් කලාපයන්ගෙන් බැහැර වූ රූප වෙයි.

Ime tevīsati kalāpā ajjhattasantāne labbhanti. Bahiddhā santāne pana dve utujamūlakalāpā eva labbhanti. Tattha dve rūpa santānāni ajjhattasantānañca bahiddhāsantānañca. Tattha ajjhattasantānaṃ nāma sattasantānaṃ vuccati. Bahiddhāsantānaṃ nāma pathavīpabbatanadīsamudda rukkhatiṇādīni vuccati. Tattha ajjhattasantāne aṭṭhavīsati rūpāni tevīsati rūpakalāpāni labbhanti.

මෙම කලාප විසිතුන ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි (සත්ත්වයන් තුළ) ලැබෙයි. බාහිර සන්තානයෙහි නම් උතුජ මූල කලාප දෙක පමණක් ලැබෙයි. එහි රූප සන්තාන දෙකකි; එනම් ආධ්‍යාත්මික සන්තානය සහ බාහිර සන්තානයයි. එහි ආධ්‍යාත්මික සන්තානය යනු සත්ත්ව සන්තානයයි. බාහිර සන්තානය යනු පෘථිවිය, පර්වත, ගංගා, සාගර, ගස්වැල් ආදියයි. එහි ආධ්‍යාත්මික සන්තානයෙහි රූප විසිඅටම සහ රූප කලාප විසිතුනම ලැබෙයි.

Tattha [Pg.504] paṭisandhināmadhammā paṭisandhikkhaṇe kammajarūpakalāpānaṃ chadhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi ca vipākena ca vippayuttena ca. Hadayavatthurūpassa pana aññamaññena saha sattadhā paccayā honti. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, cetanā kammabhāvena, āhāradhammā āhārabhāvena, indriya dhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhāna bhāvena, maggadhammā magga bhāvenāti yathārahaṃ chadhā paccayā honti. Atītāni pana kusalākusalakammāni ekadhāva paccayā honti kammapaccayena, paṭhamabhavaṅgādikā pacchājātā pavattanāmadhammā purejātānaṃ kammajarūpa kalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Ettha ca pacchājāta vacanena cattāro pacchājātajātikā paccayā gahitā honti. Atītāni ca kammāni ekadhāva paccayā honti. Evaṃ nāmadhammā kammajarūpakalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idha dasapaccayā na labbhanti ārammaṇañca adhipati ca anantarañca samanantarañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

එහිදී ප්‍රතිසන්ධි නාමධර්මයෝ ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි කර්මජ රූප කලාපයන්ට සහජාත ප්‍රත්‍ය සතරින් ද, විපාක ප්‍රත්‍යයෙන් හා විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර සයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. හෘදයවස්තු රූපයට වනාහි අන්‍යමන‍්‍ය ප්‍රත්‍යය ද සමඟ ආකාර සතකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. එම නාම ධර්මයන් අතරම, හේතු ධර්මයෝ හේතු භාවයෙන් ද, චේතනාව කර්ම භාවයෙන් ද, ආහාර ධර්මයෝ ආහාර භාවයෙන් ද, ඉන්ද්‍රිය ධර්මයෝ ඉන්ද්‍රිය භාවයෙන් ද, ධ්‍යාන ධර්මයෝ ධ්‍යාන භාවයෙන් ද, මාර්ග ධර්මයෝ මාර්ග භාවයෙන් ද වශයෙන් යථාපරිදි ආකාර සයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. අතීත වූ කුසල් අකුසල් කර්මයෝ වනාහි කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ම ප්‍රත්‍ය වෙති. ප්‍රථම භවාංගය ආදී වූ පශ්චාජාත ප්‍රවෘත්ති නාමධර්මයෝ පෙර උපන් කර්මජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහිදී 'පශ්චාජාත' යන වචනයෙන් පශ්චාජාත ජාතික ප්‍රත්‍ය සතරම ගන්නා ලදී. අතීත කර්මයෝ ද එක් ආකාරයකින් ම ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙසේ නාමධර්මයෝ කර්මජ රූප කලාපයන්ට යථාපරිදි ප්‍රත්‍ය දහහතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ආරම්මණ, අධිපති, අනන්තර, සමනන්තර, උපනිස්සය, පුරේජාත, ආසේවන, සම්පයුත්ත, නත්ථි සහ විගත යන ප්‍රත්‍ය දසය නොලැබේ.

Pavattikāle rūpajanakā nāmadhammā attanā sahajātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca vippayuttena ca. Tesveva nāmadhammesu hetudhammā hetubhāvena, adhipatidhammā adhipatibhāvena, cetanā kammabhāvena, vipākadhammā vipākabhāvena, āhāradhammā āhāra bhāvena, indriyadhammā indriyabhāvena, jhānadhammā jhānabhāvena, maggadhammā maggabhāvenāti yathārahaṃ aṭṭhadhā paccayā honti. Pacchājātā sabbe nāmadhammā purejātānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ ekadhā paccayā honti pacchājātena. Evaṃ nāmadhammā cittajarūpa kalāpānaṃ yathārahaṃ cuddasahi paccayehi paccayā honti. Idhapi dasa paccayā na labbhanti ārammaṇañca anantarañca samanantarañca aññamaññañca upanissayo ca purejāto ca āsevanañca sampayutto ca natthi ca vigato ca.

ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි රූප උපදවන්නා වූ නාමධර්මයෝ තමන් හා සහජාත වූ චිත්තජ රූප කලාපයන්ට සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා විප්පයුත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. එම නාමධර්මයන් අතරම, හේතු ධර්මයෝ හේතු භාවයෙන් ද, අධිපති ධර්මයෝ අධිපති භාවයෙන් ද, චේතනාව කර්ම භාවයෙන් ද, විපාක ධර්මයෝ විපාක භාවයෙන් ද, ආහාර ධර්මයෝ ආහාර භාවයෙන් ද, ඉන්ද්‍රිය ධර්මයෝ ඉන්ද්‍රිය භාවයෙන් ද, ධ්‍යාන ධර්මයෝ ධ්‍යාන භාවයෙන් ද, මාර්ග ධර්මයෝ මාර්ග භාවයෙන් ද වශයෙන් යථාපරිදි ආකාර අටකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. පශ්චාජාත වූ සියලු නාමධර්මයෝ පෙර උපන් චිත්තජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙසේ නාමධර්මයෝ චිත්තජ රූප කලාපයන්ට යථාපරිදි ප්‍රත්‍ය දහහතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ද ආරම්මණ, අනන්තර, සමනන්තර, අන්‍යමන‍්‍ය, උපනිස්සය, පුරේජාත, ආසේවන, සම්පයුත්ත, නත්ථි සහ විගත යන ප්‍රත්‍ය දසය නොලැබේ.

Paṭisandhicittassa ṭhitikālato paṭṭhāya pavattikāle sabbepi nāmadhammā sabbesaṃ utujarūpakalāpānañca āhārajarūpa kalāpānañca ekadhā paccayā honti pacchājātavasena. Etthapi pacchājātavacanena cattāro pacchājātajātikā gahitā honti, sesā vīsati paccayā na labbhanti.

ප්‍රතිසන්ධි චිත්තයේ ස්ථිති කාලයේ සිට ප්‍රවෘත්ති කාලයෙහි සියලුම නාමධර්මයෝ සියලුම උතුජ රූප කලාපයන්ට හා ආහාරජ රූප කලාපයන්ට පශ්චාජාත වශයෙන් එක් ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. මෙහි ද පශ්චාජාත යන වචනයෙන් පශ්චාජාත ජාතික (ප්‍රත්‍ය) සතරම ගන්නා ලදී. සෙසු විසි ප්‍රත්‍යයක් මෙහි නොලැබේ.

Sabbesu pana tevīsatiyā rūpakalāpesucattāromahā bhūtā aññamaññassa pañcadhā paccayā honti catūhi mahāsaha jātehi ca aññamaññena ca, sahajātānaṃ upādārūpānaṃ catudhā paccayā honti catūhi mahāsahajātehi[Pg.505]. Āhārarūpaṃ sahajātānañca asahajātānañca sabbesaṃ ajjhattarūpakalāpānaṃ āhāra paccayena paccayo hoti. Navasu kammajarūpakalāpesu jīvitarūpaṃ sahajātānameva rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ajjhattarūpadhammā ajjhattarūpadhammānaṃ sattadhā paccayā honti. Bahiddhā rūpadhammā pana bahiddhābhūtānaṃ dvinnaṃ utujarūpakalāpānaṃ pañcadhā paccayā hontīti.

සියලුම රූප කලාප විසිතුනෙහි ම සතර මහා භූතයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හා අන්‍යමන‍්‍ය ප්‍රත්‍යයෙන් ද වශයෙන් ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. සහජාත වූ උපාදා රූපයන්ට සතර මහා සහජාත ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ආකාර සතරකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. ආහාර රූපය (කබලිංකාර ආහාරය) සහජාත වූ ද අසහජාත වූ ද සියලුම ආධ්‍යාත්මික රූප කලාපයන්ට ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. නව වැදෑරුම් කර්මජ රූප කලාපයන්හි ජීවිත රූපය සහජාත වූ රූපයන්ට ම ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික රූප ධර්මයෝ ආධ්‍යාත්මික රූප ධර්මයන්ට ආකාර සතකින් ප්‍රත්‍ය වෙති. බාහිර රූප ධර්මයෝ වනාහි බාහිර වූ උතුජ රූප කලාප දෙකට ආකාර පහකින් ප්‍රත්‍ය වෙති.

Rūpakalāpesu paccayaghaṭanānayo niṭṭhito.

රූප කලාපයන්හි ප්‍රත්‍ය ඝටනා ක්‍රමය නිමාවට පත් විය.

Ettha ca paṭṭhānasaddassa attho vattabbo. Padhānaṃ ṭhānanti paṭṭhānaṃ. Tattha padhānanti pamukhaṃ, ṭhānanti paccayo, pamukhapaccayo mukhyapaccayo ekantapaccayoti vuttaṃ hoti. So ca ekanta paccayo ekantapaccayuppannaṃ paṭicca vattabbo.

මෙහිදී 'පට්ඨාන' යන ශබ්දයේ අර්ථය පැවසිය යුතුය. 'පධානං ඨානන්ති පට්ඨානං' (ප්‍රධාන වූ ප්‍රත්‍යය පට්ඨානයයි). එහි 'පධාන' යනු ප්‍රමුඛ යන්නයි. 'ඨාන' යනු ප්‍රත්‍යයයි. ප්‍රමුඛ ප්‍රත්‍යය, මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යය හෝ ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය යනු මෙහි අර්ථයයි. එම ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය වනාහි ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ඇසුරෙන් කිව යුතුය.

Duvidhañhi paccayuppannaṃ mukhyapaccayuppannaṃ nissandapaccayuppannanti. Tattha mukhyapaccayuppannaṃ nāma mūlapaccayuppannaṃ, nissandapaccayuppannaṃ nāma parampara paccayuppannaṃ. Tattha mūlapaccayuppannameva ekantapaccayuppannaṃ nāma. Tañhi attano paccaye sati ekantena uppajjatiyeva, no nuppajjati. Paramparapaccayuppannaṃ pana anekantapaccayuppannaṃnāma, tañhi tasmiṃ paccaye satipi uppajjati vā, na vā uppajjati. Tattha ekantapaccayuppannaṃ paṭicca so paccayo ekantapaccayo nāma. So eva imasmiṃ mahāpakaraṇe vutto. Tato eva ayaṃ catuvīsatipaccayagaṇo ca imaṃ mahā pakaraṇañca paṭṭhānanti vuccati.

ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයෝ මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න හා නිස්සන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙති. එහි මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න යනු මූලික ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයයි. නිස්සන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න යනු පරම්පරා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයයි. එහි මූලික ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙයම 'ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' නම් වේ. එය තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම උපදියි, නූපදින්නේ නොවේ. පරම්පරා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් දෙය 'අනෙකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' නම් වේ. එය එම ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ද උපදින්නට හෝ නොවන්නට හෝ පුළුවන. එහිදී ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන් ඇසුරෙන් පවතින එම ප්‍රත්‍යය 'ඒකාන්ත ප්‍රත්‍යය' නම් වේ. මෙම මහා ප්‍රකරණයෙහි දක්වා ඇත්තේ එයයි. එබැවින් මෙම සූවිසි ප්‍රත්‍ය සමූහය ද, මෙම මහා ප්‍රකරණය ද 'පට්ඨාන' යැයි කියනු ලැබේ.

Tattha ekassa purisassa dhanadhaññatthāya lobho uppajjati. So lobhavasena uṭṭhāya araññaṃ gantvā ekasmiṃ padese khettāni karoti, vatthūni karoti, uyyānāni karoti. Tesu sampajjamānesu so puriso bahūni dhanadhaññāni labhitvā attanā ca paribhuñjati, puttadāre ca poseti, puññāni ca karoti, puññaphalāni ca āyatiṃ paccanubhavissati. Tattha lobhasaha jātāni nāmarūpāni mukhyapaccayuppannāni nāma. Tato paraṃ yāva āyatiṃ bhavesu puññaphalāni paccanubhoti, tāva uppannāni paramparaphalāni tassa lobhassa nissandapaccayuppannāni nāma. Tesu dvīsu paccayuppannesu mukhyapaccayuppannameva paṭṭhāne vuttaṃ. Nissandapaccayuppannaṃ pana suttantanayena kathetabbaṃ. Tattha suttantanayo nāma imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa uppādā idaṃ uppajjatīti evarūpo paccayanayo. Api ca lobho doso mohoti tayo dhammā sakalassa sattalokassapi saṅkhāralokassapi okāsa lokassapi vipattiyā mūlaṭṭhena hetū nāma. Alobho adoso amohoti [Pg.506] tayo dhammā sampattiyā mūlaṭṭhena hetūnāmāti kathetabbaṃ. Esa nayo sabbesu paṭṭhānapaccayesu yathārahaṃ veditabbo. Evañca sati loke sabbā lokappavattiyo imesaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ mukhya paccayuppannena saddhiṃ nissandapaccayuppannā eva hontīti veditabboti.

එහි එක්තරා මිනිසෙකුට ධන ධාන්‍ය ලැබීමේ අදහසින් ලෝභය උපදියි. හේ ඒ ලෝභයේ බලයෙන් උත්සාහ කොට, වනයට ගොස් එක්තරා ප්‍රදේශයක කුඹුරු කරයි, වතුපිටි කරයි, උයන්වතු කරයි. ඒවා සපල වන කල්හි, ඒ මිනිසා බොහෝ ධන ධාන්‍ය ලබාගෙන තමා ද පරිභෝජනය කරයි, අඹුදරුවන් ද පෝෂණය කරයි, පින් ද සිදු කරයි, මතු අනාගතයෙහි පින්ඵල ද අනුභව කරන්නේය. එහි ලෝභය සමඟ උපන් නාමරූපයෝ 'මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' (ප්‍රධාන ඵලයන්) නම් වෙති. ඉන් පසු, මතු භවයන්හි යම්තාක් පින්ඵල අනුභව කෙරේද, ඒ තාක් උපන්නා වූ පරම්පරා ඵලයෝ ඒ ලෝභයේ 'නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න' (අනුශංගික ඵලයන්) නම් වෙති. ඒ ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න දෙක අතුරෙන් මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයම පට්ඨාන ක්‍රමයෙහි දක්වන ලදී. නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නය වනාහි සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් කිව යුතුය. එහි සූත්‍රාන්ත ක්‍රමය නම් 'මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි, මෙයින් උපදින කල්හි මෙය උපදියි' යන මෙබඳු වූ ප්‍රත්‍යය ක්‍රමයයි. තවද, ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය යන ධර්ම තුන මුළු සත්ත්ව ලෝකයාගේ ද සංස්කාර ලෝකයාගේ ද අවකාශ ලෝකයාගේ ද විපත්තියට (විනාශයට) මූලික වන හෙයින් 'හේතු' නම් වෙති. අලෝභය, අද්වේෂය, අමෝහය යන ධර්ම තුන සම්පත්තියට (අභිවෘද්ධියට) මූලික වන හෙයින් 'හේතු' නම් වෙති යි කිව යුතුය. මෙම ක්‍රමය සියලු පට්ඨාන ප්‍රත්‍යයන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි, ලෝකයෙහි සියලු ලෝක ප්‍රවෘත්තීන් (පැවැත්මවල්) මේ විසිහතරක් වූ ප්‍රත්‍යයන්ගේ මුඛ්‍ය ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන් සමඟ නිෂ්‍යන්ද ප්‍රත්‍යයෝත්පන්නයන්ම වන්නේ යැයි දත යුතුය.

Ettāvatā paccayānaṃ atthadīpanā paccayānaṃ sabhāgasaṅgaho paccayānaṃ ghaṭanānayoti tīhi kaṇḍehi paricchinnā paṭṭhānuddesa dīpanī niṭṭhitā hoti.

මෙපමණකින් ප්‍රත්‍යයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම (අත්ථදීපනා), ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමාන භාග සංග්‍රහය (සභාගසංගහ) සහ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ගැලපීමේ ක්‍රමය (ඝටනානය) යන කාණ්ඩ තුනෙන් වෙන් කොට දක්වන ලද 'පට්ඨානුද්දේස දීපනීය' නිමාවට පත්වෙයි.

Mrammaraṭṭhe mौṃjvānagare leḍītīaraññavihāravāsinā mahā therena katāyaṃ paccayuddesadīpanī.

මියන්මාර් දේශයේ මොන්ය්වා නගරයේ ලෙඩිතී ආරණ්‍ය විහාරවාසී මහා තෙරණුවන් වහන්සේ විසින් කරන ලද මේ ප්‍රත්‍යයුද්දේස දීපනීයයි.