| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
? Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ? त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो. Moggallānasuttapāṭho मोग्गल्लानसुत्तपाठ (1) Paṭhamo kaṇḍo (saññādi) (१) पहिला खंड (संज्ञा इत्यादी) 1. Aādayo [Pg.1] titālīsa vaṇṇā. १. 'अ' इत्यादी त्रेचाळीस वर्ण आहेत. 2. Dasā-do sarā. २. त्यातील सुरुवातीचे दहा स्वर आहेत. 3. Dvedve savaṇṇā. ३. दोन-दोन (स्वर) सवर्ण (समान वर्णाचे) आहेत. 4. Pubbo rasso. ४. त्यातील पहिला र्हस्व असतो. 5. Paro dīgho. ५. त्यातील दुसरा दीर्घ असतो. 6. Kādayo byañjanā. ६. 'क' इत्यादी व्यंजन आहेत. 7. Pañca pañcakā vaggā. ७. पाच-पाचचे पाच वर्ग आहेत. 8. Bindu niggahītaṃ. ८. बिंदूला (अनुस्वाराला) 'निग्गहीत' म्हणतात. 9. Iyuvaṇṇā jhalā nāmassante. ९. नामाच्या शेवटी 'इ' आणि 'उ' वर्ण (म्हणजे इ, ई, उ, ऊ) अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. 10. Pitthiyaṃ. १०. स्त्रीलिंगात. 11. Ghā. ११. ते 'घ' संज्ञक होतात. 12. Go syālapane. १२. संबोधनात 'गो' शब्द. (Saññā) (संज्ञा) 13. Vidhibbisesanantassa. १३. विशेषणाचा नियम अंत्य वर्णाला लागू होतो. 14. Sattamiyaṃ pubbassa. १४. सप्तमी निर्देशात पूर्व वर्णाला कार्य होते. 15. Pañcamiyaṃ parassa. १५. पंचमी निर्देशात पर (पुढील) वर्णाला कार्य होते. 16. Ādissa[Pg.2]. १६. सुरुवातीच्या वर्णाला. 17. Chaṭṭhiyantassa. १७. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या जागी. 18. Vānubandho. १८. 'व' हा अनुबंध (इत्-संज्ञक) आहे. 19. Ṭānubandhā-nekavaṇṇā sabbassa. १९. 'ट' अनुबंध असलेले आणि अनेक वर्ण असलेले आदेश संपूर्ण स्थानीच्या जागी होतात. 20. Ñakānubandhādyantā. २०. 'ञ' आणि 'क' अनुबंध असलेले अनुक्रमे आधी आणि शेवटी येतात. 21. Mānubandho sarānamantā paro. २१. 'म' अनुबंध असलेला स्वरांच्या शेवटी आणि त्यानंतर येतो. 22. Vippaṭisedhe. २२. परस्पर विरोध असल्यास (पर नियम बलवान होतो). 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. २३. अनुबंध हा केवळ संकेतासाठी असतो, तो मूळ शब्दाचा अवयव नसतो. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇo-pi. २४. 'वर्ण' शब्दाने पर असलेला सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो. 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. २५. 'न्तु' हा वन्तु, मन्तु, त्वान्तु आणि तवन्तु यांच्याशी संबंधित आहे. Paribhāsā परिभाषा 26. Saro lopo sare. २६. स्वर पुढे असताना स्वराचा लोप होतो. 27. Paro kvaci. २७. कधीकधी पुढील स्वराचा लोप होतो. 28. Na dve vā. २८. किंवा दोन्हीचा लोप होत नाही. 29. Yuvaṇṇānameo luttā. २९. लोप झालेल्या स्वराच्या जागी 'इ' आणि 'उ' वर्णांचे अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. 30. Yavā sare. ३०. स्वर पुढे असताना (ए आणि ओ चे) अनुक्रमे 'य' आणि 'व' होतात. 31. Eonaṃ. ३१. 'ए' आणि 'ओ' चे. 32. Gossāvaṅa. ३२. 'गो' शब्दाचा 'अव' होतो. 33. Byañjane dīgharassā. ३३. व्यंजन पुढे असताना दीर्घ आणि र्हस्व होतात. 34. Saramhā dve. ३४. स्वराच्या पुढे (व्यंजनाचे) द्वित्व होते. 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ३५. चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण होतो. 36. Vī-tisse-ve [Pg.3] vo. ३६. 'वि', 'ति', 'सि', 'ए' आणि 'वे' यांच्या जागी 'वो' होतो. 37. Eonama vaṇṇe. ३७. 'ए' आणि 'ओ' या स्वरांचा (संयोगापूर्वी) ऱ्हस्व वर्ण होतो. 38. Niggahītaṃ. ३८. निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 39. Lopo. ३९. लोप होतो. 40. Parasarassa. ४०. पर स्वराचा (लोप होतो). 41. Vagge vagganto. ४१. वर्गाच्या पुढे (अनुस्वार असल्यास) वर्गाचा अंत्य वर्ण (अनुनासिक) होतो. 42. Yevahisu ño. ४२. 'य', 'ए', 'व', 'ह' आणि 'इ' यांच्यापुढे 'ञ' होतो. 43. Ye saṃssa. ४३. 'य' पुढे असताना 'स' चा 'स्स' होतो. 44. Mayadā sare. ४४. स्वर पुढे असताना 'म', 'य', 'द' (इत्यादी) आगम होतात. 45. Vanataragā cā-gamā. ४५. 'व', 'न', 'त', 'र', 'ग' हे देखील आगम होतात. 46. Chā ḷo. ४६. 'छ' च्या जागी 'ळ' होतो. 47. Tadaminādīni. ४७. 'तद्', 'अमिन्' इत्यादी रूपे होतात. 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ४८. 'य' पुढे असताना त-वर्गाच्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे च-वर्ग, 'ब' आणि 'ञ' होतात. 49. Vaggalasehi te. ४९. वर्ग, 'ल' आणि 'स' यांच्यापुढे 'ते' होतो. 50. Hassa vipallāso. ५०. 'ह' चा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. 51. Ve vā. ५१. 'वे' चा विकल्पेकरून 'वा' होतो. 52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā. ५२. 'त', 'थ', 'न', 'र' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ट', 'ठ', 'ण', 'ल' होतात. 53. Saṃyogādilopo. ५३. संयोगाच्या आदि (पहिल्या) वर्णाचा लोप होतो. 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ५४. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि आभीक्ष्ण्य (सततता) अर्थी द्वित्व (दोन वेळा उच्चार) होते. 55. Syādilopo pubbasse-kassa. ५५. 'सि' इत्यादी प्रत्ययांचा लोप होतो आणि पूर्व स्वराचा 'ए' होतो. 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ५६. व्यतिहार (परस्पर क्रिया) अर्थी 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते. 57. Yāvabodhaṃ [Pg.4] sambhame. ५७. संभ्रमात (घाई किंवा आदर दर्शवताना) 'यावबोध' इत्यादींचे द्वित्व होते. 58. Bahulaṃ. ५८. बहुधा (किंवा बहुलतेने) होते. Iti moggallāne byākaraṇe saññādikaṇḍo paṭhamo. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील संज्ञा नावाचा पहिला कांड समाप्त झाला. (2) Dutiyo kaṇḍo (syādi) (२) दुसरा कांड (स्यादि कांड). 1. Dve dvekā-nekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. १. द्विवचन आणि बहुवचनात नामापुढे अनुक्रमे सि-यो, अं-यो, ना-हि, स-नं, स्मा-हि, स-नं, स्मिं-सु हे प्रत्यय लागतात. 2. Kamme dutiyā. २. कर्म अर्थी द्वितीया विभक्ती होते. 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ३. काळ आणि मार्ग यांच्या अत्यंत संयोगात (सतत संबंधात) द्वितीया विभक्ती होते. 4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje. ४. गती, बोध (ज्ञान), आहार, शब्दकर्मक आणि अकर्मक धातूंच्या तसेच भज्ज् इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होते. 5. Harādīnaṃ vā. ५. हृ (हर) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची विकल्पेकरून द्वितीया विभक्ती होते. 6. Na khādādīnaṃ. ६. खाद् इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होत नाही. 1. Vahissā-niyantuke (gaṇa). १. नियंता (सारथी) नसलेल्या वह् धातूच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होते. 2. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ (gaṇa). २. अहिंसा अर्थी भक्ख् (भक्ष्) धातूच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होते. 7. Dhyādīhi yuttā. ७. धि (धिक्) इत्यादी शब्दांशी योग असताना द्वितीया विभक्ती होते. 8. Lakkhaṇittambhūtavicchāsvabhinā. ८. लक्षण, इत्थंभूत आणि वीप्सा या अर्थांमध्ये 'अभि' अव्ययाशी योग असताना द्वितीया विभक्ती होते. 9. Patiparīhi bhāge ca. ९. भाग (हिस्सा) अर्थी 'पति' (प्रति) आणि 'परि' यांच्याशी योग असताना देखील द्वितीया विभक्ती होते. 10. Anunā. १०. 'अनु' अव्ययाशी योग असताना देखील द्वितीया विभक्ती होते. 11. Sahatthe. ११. 'सह' (सोबत) या अर्थी 'अनु' अव्ययाचा योग असताना द्वितीया विभक्ती होते. 12. Hīne. १२. 'हीन' (कमीपणा) अर्थी 'अनु' अव्ययाचा योग असताना द्वितीया विभक्ती होते. 13. Upena. १३. 'उप' अव्ययाशी योग असताना हीन अर्थी द्वितीया विभक्ती होते. 14. Sattamyādhikye. १४. अधिकरण अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 15. Sāmitte-dhinā[Pg.5]. १५. 'अधि' शब्दाच्या योगे स्वामी (मालक) अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 16. Kattukaraṇesu tatiyā. १६. कर्ता आणि करण अर्थामध्ये तृतीया विभक्ती होते. 17. Sahatthena. १७. 'सह' (सोबत) या अर्थाच्या शब्दांच्या योगे तृतीया विभक्ती होते. 18. Lakkhaṇe. १८. लक्षण (चिन्ह किंवा वैशिष्ट्य) दर्शवण्यासाठी तृतीया विभक्ती होते. 19. Hetumhi. १९. हेतू किंवा कारण दर्शवण्यासाठी तृतीया विभक्ती होते. 20. Pañcamīṇe vā. २०. हेतू किंवा कारण अर्थामध्ये विकल्प करून पंचमी विभक्ती देखील होते. 21. Guṇe. २१. गुणवाचक शब्दांच्या योगे (हेतू अर्थात) पंचमी विभक्ती होते. 22. Chaṭṭhī hetvatthehi. २२. 'हेतु' आणि त्याच्या समानार्थी शब्दांच्या योगे षष्ठी विभक्ती होते. 23. Sabbādito sabbā. २३. 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी सर्वनामांनंतर सर्व विभक्त्यांचे प्रत्यय लागतात. 24. Catutthī sampadāne. २४. संप्रदान अर्थामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. 25. Tādatthye. २५. तादर्थ्य (त्याच्यासाठी, प्रयोजन किंवा उद्देश) अर्थामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. 26. Pañcamyavadhismā. २६. अवधी (मर्यादा किंवा अपादान) अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 27. Apaparīhi vajjane. २७. 'अप' आणि 'परि' या उपसर्गांच्या योगे वर्जने (वगळणे) अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. २८. 'पति' (प्रति) शब्दाच्या योगे प्रतिनिधी (बदली) आणि प्रतिदान (बदल्यात देणे) अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. 29. Rite dutiyā ca. २९. 'रिते' (शिवाय) शब्दाच्या योगे द्वितीया विभक्ती देखील होते. 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ३०. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' (शिवाय) शब्दांच्या योगे तृतीया विभक्ती देखील होते. 31. Puthanānāhi. ३१. 'पुथ' (पृथक) आणि 'नाना' शब्दांच्या योगे तृतीया विभक्ती होते. 32. Sattamyādhāre. ३२. आधार अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 33. Nimitte. ३३. निमित्त (कारण किंवा फळ) अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 34. Yabbhovo bhāvalakkhaṇaṃ. ३४. ज्या क्रियेने दुसरी क्रिया लक्षित होते (भावलक्षण), तिथे सप्तमी विभक्ती होते. 35. Chaṭṭhī cā-nādare. ३५. अनादर (उपेक्षा) दर्शवताना षष्ठी विभक्ती देखील होते. 36. Yato [Pg.6] niddhāraṇaṃ. ३६. ज्यामधून निर्धारण (निवड) केली जाते, तिथे षष्ठी किंवा सप्तमी विभक्ती होते. 37. Paṭhamā-tthamatte. ३७. केवळ प्रातिपदिकार्थ (शब्दाचा मूळ अर्थ) दर्शवण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते. 38. Āmantaṇe. ३८. आमंत्रण (संबोधन) अर्थामध्ये प्रथमा विभक्ती होते. 39. Chaṭṭhī sambandhe. ३९. संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्ती होते. 40. Tulyatthena vā tatiyā. ४०. तुल्य (समान) अर्थाच्या शब्दांच्या योगे विकल्प करून तृतीया विभक्ती होते. 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ४१. अ-कारान्त अंगानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'आ' आणि 'ए' हे आदेश होतात. 42. Ninaṃ vā. ४२. 'नि' प्रत्ययाच्या जागी विकल्प करून 'नं' होतो. 43. Smāsminnaṃ. ४३. 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा' आणि 'म्हि' (किंवा 'अं') होतात. 44. Sassā-ya catutthiyā. ४४. चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आय' होतो. 45. Ghapate-kasmiṃ nādīnaṃ yayā. ४५. 'घ' आणि 'पति' संज्ञक शब्दांनंतर एकवचनात 'ना' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'या' होतो. 46. Ssā vā te-ti-māmūhi. ४६. 'ते', 'इ', 'म', 'अमु' या शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाच्या जागी विकल्प करून 'स्सा' होतो. 47. Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ४७. 'नं' प्रत्यय परे असताना 'द्वि' इत्यादी सतरा संख्यावाचक शब्दांना 'नुक' (न्) आगम होतो. 48. Bahukatinnaṃ. ४८. 'बहु' आणि 'कति' शब्दांनंतर 'नं' प्रत्यय परे असताना 'इन्नं' होतो. 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ४९. 'ति' (तीन) शब्दाच्या जागी 'तिण्णं' इत्यादी आदेश होतात. 50. Ubhinnaṃ. ५०. 'उभ' (दोन्ही) शब्दाच्या जागी 'उभिन्नं' असा आदेश होतो. 51. Suu sassa. ५१. 'सु' प्रत्यय परे असताना 'उ' होतो आणि 'स' प्रत्यय परे असताना 'सस्स' होतो. 52. Ssaṃssāssāyesvitarekaññetimānami. ५२. 'इतर', 'एक', 'अञ्ञ', 'इत', 'इम' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्सं', 'स्सा', 'स्साय' इत्यादी आदेश होतात. 53. Tāya vā. ५३. विकल्प करून 'ताय' होतो. 54. Tetimāto sassa ssāya. ५४. 'त', 'एत' आणि 'इम' या शब्दांनंतर 'स्स' प्रत्ययाचा 'स्साय' होतो. 55. Rattyādīhi ṭo smino. ५५. 'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'तो' होतो. 56. Suhisu-bhasso. ५६. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'भ' आणि 'स्स' आदेश होतात. 57. Ltupitādīna [Pg.7] mā simhi. ५७. 'इतु' आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या 'सि' प्रत्ययात 'आ' होतो. 58. Ge a ca. ५८. 'ग' प्रत्यय असताना 'अ' देखील होतो. 59. Ayūnaṃ vā dīgho. ५९. 'अ' आणि 'इ', 'उ' स्वरांचा विकल्पे करून दीर्घ होतो. 60. Gha brahmādite. ६०. 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'घ' प्रत्यय होतो. 61. Nā-mmādīhi. ६१. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांनंतर 'ना' प्रत्यय होतो. 62. Rasso vā. ६२. विकल्पे करून र्हस्व होतो. 63. Gho ssaṃssāssāyaṃtiṃsu. ६३. 'घ' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्सं', 'स्सा', 'स्सायं', 'तिं' आणि 'सु' प्रत्यय होतात. 64. Ekavacanayosvaghonaṃ. ६४. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय असताना 'अघ' संज्ञक शब्दांचा... 65. Ge vā. ६५. 'ग' प्रत्यय असताना विकल्पे करून होतो. 66. Sismiṃnā-napuṃsakassa. ६६. नपुंसकलिंगी नसलेल्या शब्दांच्या 'सि' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचा 'ना' होतो. 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ६७. 'गो' शब्दाच्या 'स्सा', 'ग', 'सि', 'हि', 'नं', 'सु' प्रत्ययांमध्ये 'गाव' आणि 'गव' आदेश होतात. 68. Sumhi vā. ६८. 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पे करून होतो. 69. Gavaṃ sena. ६९. 'सि' प्रत्यय असताना 'गवं' होतो. 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ७०. 'नं' प्रत्यय असताना 'गुन्नं' देखील होते. 71. Nāssā. ७१. 'ना' चा 'स्सा' होतो. 72. Gāvumhi. ७२. 'उ' प्रत्यय असताना 'गावु' होतो. 73. Yaṃ pīto. ७३. 'पितु' शब्दाचा 'यं' होतो. 74. Naṃjhīto. ७४. 'धीतु' शब्दाचा 'नं' होतो. 75. Yonaṃ none pume. ७५. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आणि 'ने' होतो. 76. No. ७६. 'नो' होतो. 77. Smiṃno ni. ७७. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. 78. Ambvādīhi[Pg.8]. ७८. 'अम्बु' इत्यादी शब्दांनंतर. 79. Kammādito. ७९. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर. 80. Nāsse-no. ८०. 'ना' आणि 'स्स' प्रत्ययांचा 'इ' आणि 'नो' होतो. 81. Jhalā sassa no. ८१. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो. 3. Ito kvaci sassa ṭānubandho (gaṇa). ३. 'इ' कारानंतर काही वेळा 'स्स' प्रत्ययाचा 'ट' अनुबंध होतो. 82. Nā smāssa. ८२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा 'स्स' होतो. 83. Lā yonaṃ vo pume. ८३. पुल्लिंगात 'ल' संज्ञक शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'वो' होतो. 84. Jantvādito no ca. ८४. 'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर 'नो' देखील होतो. 85. Kūto. ८५. 'कू' शब्दांनंतर. 86. Lopo-musmā. ८६. 'मु' आणि 'स्मा' प्रत्ययांचा लोप होतो. 87. Na no sassa. ८७. 'स्स' प्रत्ययाचा 'न' आणि 'नो' होत नाही. 88. Yolopanisu dīgho. ८८. 'यो' चा लोप आणि 'नि' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. 89. Sunaṃhisu. ८९. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना. 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ९०. 'पञ्च' इत्यादी चौदा शब्दांचा... 91. Yvādo ntussa. ९१. 'यो' इत्यादी प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा... 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ९२. 'न्तु' प्रत्ययाचा 'त' आणि 'वंस' होतो. 93. Yosu jhissa pume. ९३. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय परे असताना, 'झि' संज्ञक (इ आणि उ) स्वरांचा दीर्घ होतो. 94. Vevosu lussa. ९४. 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय परे असताना, 'लु' संज्ञक (उ आणि ऊ) स्वरांचा दीर्घ होतो. 95. Yomhi vā kvaci. ९५. 'यो' प्रत्यय परे असताना, 'झि' आणि 'लु' संज्ञक स्वरांचा काही ठिकाणी पर्यायाने दीर्घ होतो. 96. Pumā-lapane vevo. ९६. 'पुम' (पुरुष) शब्दाच्या संबोधन विभक्तीमध्ये 'वे' आणि 'वो' हे आदेश होतात. 97. Smāhisminnaṃ mhābhimhi. ९७. 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात. 98. Suhisvasse[Pg.9]. ९८. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना, अ-काराचा 'ए' होतो. 99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca. ९९. 'नं' प्रत्यय परे असताना, 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी) सर्वनामांच्या अंत्य स्वराचा 'ए' होतो आणि तो दीर्घही होतो. 4. Pubbaparāvaradakkhiṇuttarādharāni vavatthāyamasaññāyaṃ (gaṇa). ४. सीमा किंवा मर्यादा दर्शविताना आणि संज्ञा (नाव) नसताना 'पुब्ब', 'पर', 'अवर', 'दक्खिण', 'उत्तर' आणि 'अधर' हे शब्द 'सब्बादि' (सर्वनाम) प्रमाणे मानले जातात. 100. Saṃsānaṃ. १००. 'नं' प्रत्यय परे असताना, 'सब्बादि' सर्वनामांच्या जागी 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात. 101. Ghapā sassa ssā vā. १०१. 'घ' आणि 'पा' संज्ञक शब्दांनंतर 'स' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'स्सा' हा आदेश होतो. 102. Smino ssaṃ. १०२. 'घ' आणि 'पा' संज्ञक शब्दांनंतर 'स्मिं' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'स्सं' हा आदेश होतो. 103. Yaṃ. १०३. 'घ' आणि 'पा' संज्ञक शब्दांनंतर 'यो' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'यं' हा आदेश होतो. 104. Tiṃsabhāparisāya. १०४. 'तिंसभापरिस' शब्दाच्या अंत्य आकाराचा 'स' प्रत्यय परे असताना पर्यायाने र्हस्व होतो. 105. Padādīhi si. १०५. 'पद' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाचा पर्यायाने लोप होतो. 106. Nāssa sā. १०६. 'न' कारानंतर 'स' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'सा' हा आदेश होतो. 107. Kodhādīhi. १०७. 'कोध' इत्यादी शब्दांनंतर विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने लोप होतो. 108. Atena. १०८. 'अत' इत्यादी शब्दांनंतर विभक्ती प्रत्ययाचा पर्यायाने लोप होतो. 109. Sisso. १०९. 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'ओ' हा आदेश होतो. 110. Kvace vā. ११०. काही ठिकाणी 'सि' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'ओ' हा आदेश होतो. 111. Aṃ napuṃsake. १११. नपुंसकलिंगात 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' हा आदेश होतो. 112. Yonaṃ ni. ११२. नपुंसकलिंगात 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'नि' हा आदेश होतो. 113. Jhalā vā. ११३. 'झ' आणि 'ल' संज्ञक शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'नि' हा आदेश होतो. 114. Lopo. ११४. 'यो' प्रत्ययांचा पर्यायाने लोप होतो. 115. Jantuhetvīghapehi vā. ११५. 'जन्तु', 'हेतु', ई-कारान्त, ऊ-कारान्त आणि 'घ', 'पा' संज्ञक शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययांचा पर्यायाने लोप होतो. 116. Ye passivaṇṇassa. ११६. 'ye' प्रत्यय परे असताना, 'इ-वर्ण' (इ, ई) चा 'ए' होतो. 117. Gasīnaṃ[Pg.10]. ११७. 'ग' संज्ञक शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययांचा लोप होतो. 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ११८. संख्यावाचक शब्दांनंतर सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. 119. Ekatthatāyaṃ. ११९. एकत्व (समास) दर्शविताना सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. 120. Pubbasmā mādito. १२०. 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांनंतर विभक्ती प्रत्ययाच्या सुरुवातीला 'म' कार येतो. 121. Nā-to-mapañcamiyā. १२१. पंचमी विभक्तीच्या जागी 'ना', 'तो' आणि 'म' हे आदेश होतात. 122. Vā tatiyāsattamīnaṃ. १२२. तृतीया आणि सप्तमी विभक्तीच्या जागी पर्यायाने 'तो' आणि 'म' हे आदेश होतात. 123. Rājassi nāmhi. १२३. 'ना' प्रत्यय परे असताना, 'राज' शब्दाच्या जागी 'न' आदेश होतो. 124 Sunaṃhisū. १२४ 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय परे असताना, 'राज' शब्दाच्या अंत्य स्वराचा 'आ' होतो. 125. Imassānitthiyaṃ ṭe. १२५. स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) 'इम' शब्दाच्या जागी 'टा' प्रत्यय परे असताना 'टे' हा आदेश होतो. 126. Nāmha-nimi. १२६. स्त्रीलिंग सोडून 'इम' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'नाम्ह' आणि 'निमि' हे आदेश होतात. 127. Simha-napuṃsakassāyaṃ. १२७. नपुंसकलिंगात 'इम' शब्दाच्या जागी 'सि' प्रत्यय परे असताना 'अयं' हा आदेश होतो. 128. Tyatetānaṃ tassa so. १२८. 'त' आणि 'एत' शब्दांमधील 'त' काराचा 'स' कार होतो. 129. Massā-mussa. १२९. 'स' विभक्ती प्रत्यय परे असताना, 'इम' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'मस्स' आणि 'मुस्स' हे आदेश होतात. 130. Ke vā. १३०. 'स' विभक्ती प्रत्यय परे असताना, 'इम' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'के' हा आदेश होतो. 131. Tatassa no sabbāsu. १३१. सर्व विभक्तींमध्ये 'त' शब्दातील 'त' काराच्या जागी 'न' हा आदेश होतो. 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca. १३२. 'इम' शब्दाच्या 'टा', 'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'सं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'ए', 'अस्स', 'अस्मा', 'अस्मिं' आणि 'इमस्स' हे आदेश होतात. 133. Ṭe sissisismā. १३३. त्यांच्यामध्ये (टा, स, स्मा, स्मिं प्रत्यय असताना) 'इम' च्या जागी 'इ' आणि 'सि' आदेश होतात. 134. Dutiyassa yossa. १३४. द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'स' होतो. 135. Ekaccādīha-to. १३५. 'एकच्च' इत्यादी शब्दांनंतर 'तो' प्रत्यय होतो. 136. Na nissa ṭā. १३६. नपुंसकलिंगात 'टा' प्रत्ययाचा 'नि' आदेश होत नाही. 137. Sabbādīhi. १३७. 'सब्ब' इत्यादी सर्वनामांनंतर. 138. Yonameṭa[Pg.11]. १३८. 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'ए' होतो. 139. Nāññaṃ-ca nāmappadhānā. १३९. आणि नामप्रधान नसलेल्या इतर शब्दांच्या बाबतीत हा नियम लागू होत नाही. 140. Tatiyatthayoge. १४०. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात. 141. Catthasamāse. १४१. आणि 'च' च्या अर्थाच्या समासात (द्वंद्व समासात). 142. Veṭa. १४२. पर्यायाने 'ए' होतो. 143. Pubbādīhi chahi. १४३. 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांनंतर. 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. १४४. 'मन' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं', 'सं', 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'सि', 'सो', 'उ' आणि 'सा' आदेश होतात. 5. Sumedhādīna mavuddhica (gaṇa). ५. 'सुमेध' इत्यादी शब्दांच्या स्वराची वृद्धी होत नाही (गण). 6. Saravayāyavāsacetā jalāsayakkhayalohapaṭamanesu (gaṇa). ६. 'सर', 'वय', 'आय', 'वास', 'चेत', 'जलाशय', 'खय', 'लोह', 'पट' आणि 'मन' या शब्दांमध्ये (गण). 145. Satosababhe. १४५. 'स' प्रत्यय असताना 'त' चा 'स' होतो. 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. १४६. 'भवन्त' शब्दाच्या 'यो' आणि 'सि' प्रत्ययांच्या जागी पर्यायाने 'भोन्तो' आदेश होतो. 147. Sissaggito ni. १४७. 'अग्नि' इत्यादी शब्दांच्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'नि' होतो. 148. Ntassaṃ. १४८. 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दाच्या जागी 'अं' होतो. 149. Bhūto. १४९. 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'भो' होतो. 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. १५०. 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या 'टा' प्रत्ययाच्या जागी पर्यायाने 'आ' होतो. 151. Ntussa. १५१. 'न्त' प्रत्ययान्त शब्दाच्या जागी 'उ' होतो. 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. १५२. नपुंसकलिंगात 'अं' चा 'अं' होतो. 153. Himavato vā o. १५३. 'हिमवन्त' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'ओ' होतो. 154. Rājādiyuvāditvā. १५४. 'राज' आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर. 7. Dhammo vā-ññatthe (gaṇa). ७. इतर अर्थांमध्ये 'धम्म' शब्द पर्यायाने होतो (गण). 8. Imo [Pg.12] bhāve (gaṇa). ८. भाव अर्थात 'इम' होतो (गण). 155. Vā-mhānaṅa. १५५. पर्यायाने 'म्ह' आणि 'न' आदेश होतात. 156. Yonamāno. १५६. 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'ओ' होतो. 157. Āyono ca sakhā. १५७. आणि 'सखि' शब्दाच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. 158. Ṭe smino. १५८. त्यांच्यामध्ये 'स्मिं' च्या जागी 'ओ' होतो. 159. Nonāsesvi. १५९. 'सु' प्रत्यय असताना 'न' चा 'ना' होतो. 160 Smānaṃsu vā. १६० 'स्मा' आणि 'सु' प्रत्यय असताना पर्यायाने. 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. १६१. आणि 'यो', 'सु', 'अं', 'हि' प्रत्यय असताना 'अरं' आदेश होतो. 162. Ltupitādīnamase. १६२. 'पितु' इत्यादी ऋकारान्त शब्दांच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो. 163. Naṃmhi vā. १६३. 'नं' प्रत्यय असताना पर्यायाने. 164. Ā. १६४. 'आ' होतो. 165. Salopo. १६५. 'स' चा लोप होतो. 166. Suhisvāraṅ. १६६. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अरं' आदेश होतो. 167. Najjāyosvāma. १६७. 'नदी' इत्यादी शब्दांच्या 'यो' आणि 'सु' प्रत्यय असताना 'आम' आदेश होतो. 168. Ṭi katimhā. १६८. ‘कति’ शब्दाहून ‘टि’ (प्रत्यय) होतो. 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. १६९. ‘पञ्च’ इत्यादी चौदा शब्दांहून ‘ट’ (प्रत्यय) होतो. 170. Ubhagohi ṭo. १७०. ‘उभ’ आणि ‘गो’ शब्दांहून ‘टो’ (प्रत्यय) होतो. 171. Āraṅasmā. १७१. ‘आरङ्’ शब्दाहून. 172. Ṭoṭe vā. १७२. विकल्पेकरून ‘टो’ आणि ‘टे’ होतात. 173. Ṭā nāsmānaṃ. १७३. ‘ना’ आणि ‘स्मा’ प्रत्ययांच्या जागी ‘टा’ होतो. 174. Ṭi smino. १७४. ‘स्मिन्’ प्रत्ययाच्या जागी ‘टि’ होतो. 175. Divādito[Pg.13]. १७५. ‘दिव्’ इत्यादी शब्दांहून. 176. Rassāraṅa. १७६. ‘आरङ्’ चा र्हस्व होतो. 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. १७७. ‘पितृ’ इत्यादी शब्दांचे ‘अनत्व’ इत्यादी आदेश होतात. 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. १७८. ‘युवन्’ इत्यादी शब्दांच्या ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना ‘आनङ्’ होतो. 179. Nonānesvā. १७९. ‘नो’, ‘ना’, ‘ने’ आणि ‘सु’ प्रत्यय असताना. 180. Smāsmiṃnaṃ nāne. १८०. ‘स्मा’ आणि ‘स्मिन्’ प्रत्ययांच्या जागी ‘ना’ आणि ‘ने’ होतात. 181. Yonaṃ none vā. १८१. ‘यो’ प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून ‘नो’ आणि ‘ने’ होतात. 182. Ito-ññatthe pume. १८२. याहून अन्य अर्थी पुल्लिंगात. 183. Ne smino kvaci. १८३. ‘स्मिन्’ प्रत्ययाच्या जागी क्वचित ‘ने’ होतो. 184. Pumā. १८४. ‘पुंस्’ शब्दाचा ‘पुमा’ होतो. 185. Nāmhi. १८५. ‘ना’ प्रत्यय असताना. 186. Sumhā ca. १८६. आणि ‘सु’ प्रत्ययाहून. 187. Gassaṃ. १८७. ‘गस्’ प्रत्ययाच्या जागी ‘अं’ होतो. 188. Sāssaṃ se cānaṅa. १८८. ‘स’ आणि ‘आस्’ प्रत्ययांच्या जागी ‘से’ आणि ‘आनङ्’ होतात. 189. Vattahā sanannaṃ nonānaṃ. १८९. ‘वत्तहा’ शब्दाहून ‘स’ आणि ‘नम्’ प्रत्ययांच्या जागी ‘नो’ आणि ‘नां’ होतात. 190. Brahmassu vā. १९०. ‘ब्रह्मन्’ शब्दाचा विकल्पेकरून ‘उ’ होतो. 191. Nāmhi. १९१. ‘ना’ प्रत्यय असताना. 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. १९२. ‘पुम’, ‘कम्म’, ‘थाम’ आणि ‘अद्धन्’ शब्दांचा विकल्पेकरून ‘स’ आणि ‘स्मा’ प्रत्यय असताना. 193. Yuvā sassino. १९३. ‘स’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना ‘युवन्’ शब्दाचा ‘युवा’ होतो. 194. No-ttātumā. १९४. ‘अत्ता’ आणि ‘आतुमा’ शब्दांच्या जागी ‘नो’ होतो. 195. Suhisu naka. १९५. ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना ‘न’ चा लोप होतो. 196. Smāssa [Pg.14] nā brahmā ca. १९६. ‘स्मा’ आणि ‘स’ प्रत्ययांच्या जागी ‘ना’ होतो आणि ‘ब्रह्मन्’ शब्दाचा ‘अ’ होतो. 197. Imetānamenā-nvādese dutiyāyaṃ. १९७. अन्वादेशात द्वितीया विभक्तीमध्ये ‘इम’ आणि ‘एत’ शब्दांच्या जागी ‘एन’ आदेश होतो. 198. Kissa ko sabbāsu. १९८. सर्व विभक्तींमध्ये ‘किम्’ शब्दाच्या जागी ‘को’ होतो. 199. Ki sasmiṃsu vā-nitthiyaṃ. १९९. स्त्रीलिंग सोडून इतर लिंगांत ‘स’ आणि ‘स्मिन्’ प्रत्यय असताना विकल्पेकरून ‘कि’ होतो. 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. २००. नपुंसकलिंगात ‘अं’ आणि ‘सि’ प्रत्यय असताना ‘किम्’ चा ‘किं’ होतो. 201. Imassidaṃ vā. २०१. ‘इम’ शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून ‘इदं’ होतो. 202. Amussāduṃ. २०२. ‘अमु’ शब्दाच्या जागी ‘अदुं’ होतो. 203. Sumhā-mussā-smā. २०३. ‘सु’ प्रत्ययाहून ‘अमु’ शब्दाचा ‘स्मा’ होतो. 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. २०४. ‘नम्’ प्रत्यय असताना स्त्रीलिंगात ‘ति’ आणि ‘चतु’ शब्दांच्या जागी अनुक्रमे ‘तिस्स’ आणि ‘चतस्स’ होतात. 205. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ. २०५. ‘यो’ प्रत्यय असताना विभक्तीसह अनुक्रमे ‘तिस्सो’ आणि ‘चतस्सो’ होतात. 206. Tīṇicattāri napuṃsake. २०६. नपुंसकलिंगात ‘तीणि’ आणि ‘चत्तारि’ होतात. 207. Pume tayocattāro. २०७. पुल्लिंगात ‘तयो’ आणि ‘चत्तारो’ होतात. 208. Caturo vā catussa. २०८. 'चतु' शब्दाच्या 'स' प्रत्ययात 'चतुरो' किंवा 'चतुस्स' असा आदेश विकल्प करून होतो. 209. Mayamasmā-mhāssa. २०९. 'अम्ह' शब्दाच्या 'अस्मा' आणि 'अम्हा' या आदेशांच्या जागी 'मयं' असा आदेश होतो. 210. Naṃsesva-smākaṃmamaṃ. २१०. 'अम्ह' शब्दाच्या 'नं' आणि 'सु' प्रत्ययांच्या जागी 'अम्हाकं' आणि 'ममं' असे आदेश होतात. 211. Simha-haṃ. २११. 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'अहं' असा आदेश होतो. 212. Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca. २१२. 'तुम्ह' शब्दाच्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'तुवं' आणि 'त्वं' असे आदेश होतात, तसेच 'अम्हि' प्रत्ययातही. 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. २१३. 'तुम्ह' शब्दाच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'तया', 'तयीनं' आणि 'त्व' हे आदेश विकल्प करून होतात. 214. Smāmhi tvamhā. २१४. 'तुम्ह' शब्दाच्या 'स्मा' प्रत्ययाच्या जागी 'त्वम्हा' असा आदेश होतो. 215. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame. २१५. प्रथमा विभक्तीच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'न्तो' आणि 'न्तूनं' असे आदेश होतात. 216. Taṃ naṃmhi. २१६. 'नं' प्रत्ययाच्या जागी 'तं' असा आदेश होतो. 217. Totātitā [Pg.15] sasmāsmiṃnāsu. २१७. 'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' असे आदेश होतात. 218. Ṭaṭāaṃ ge. २१८. 'गि' प्रत्ययाच्या जागी 'ट', 'टा' आणि 'अं' असे आदेश होतात. 219. Yomhi dvinnaṃ duve dve. २१९. 'द्वि' शब्दाच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'दुवे' आणि 'द्वे' असे आदेश होतात. 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. २२०. 'नं' प्रत्ययाच्या जागी 'द्वि' शब्दाचे 'दुविन्नं' असे रूप विकल्प करून होते. 221. Rājassa raññaṃ. २२१. 'राज' शब्दाच्या 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'रञ्ञं' असा आदेश होतो. 222. Nāsmāsu raññā. २२२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी 'रञ्ञा' असा आदेश होतो. 223. Raññoraññassarājino se. २२३. 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' आणि 'राजिनो' असे आदेश होतात. 224. Smiṃmhi raññerājini. २२४. 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' असे आदेश होतात. 225. Samāse vā. २२५. समासामध्ये विकल्प करून (हे आदेश) होतात. 226. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. २२६. 'स्मिं' प्रत्ययाच्या जागी 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' असे आदेश होतात. 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. २२७. 'अं' प्रत्ययाच्या जागी 'तं', 'मं', 'तवं' आणि 'ममं' असे आदेश होतात. 228. Nāsmāsu tayāmayā. २२८. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी 'तया' आणि 'मया' असे आदेश होतात. 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. २२९. 'स' प्रत्ययाच्या जागी 'तव', 'मम', 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' असे आदेश होतात. 230. Vaṃvākaṃ naṃmhi. २३०. 'नं' प्रत्ययाच्या जागी 'वं' आणि 'वाकं' असे आदेश होतात. 231. Dutiye yomhi vā. २३१. द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्प करून (हे आदेश) होतात. 232. Apādādo padatekavākye. २३२. एकाच वाक्यात पादाच्या (चरणाच्या) सुरुवातीला नसलेल्या पदाच्या जागी. 233. Yonaṃhisma-pañcamyā vono. २३३. 'यो', 'नं', 'हि', 'स्मा' आणि पंचमी विभक्तीच्या जागी 'वो' आणि 'नो' असे आदेश होतात. 234. Teme nāse. २३४. 'ना' आणि 'स' प्रत्ययांच्या जागी 'ते' आणि 'मे' असे आदेश होतात. 235. Anvādese. २३५. अन्वादेशात (पुनरुच्चारणात) देखील. 236. Sapubbā paṭhamantā vā. २३६. पूर्वपदासह प्रथमान्त पदाच्या जागी विकल्प करून (हे आदेश होतात). 237. Na ca vāhāhevayoge. २३७. 'न', 'च', 'वा', 'हा', 'अहो' आणि 'एव' यांच्या योगात (हे आदेश होत नाहीत). 238. Dassanatte-nālocane[Pg.16]. २३८. दर्शनाच्या अर्थी, पण डोळ्यांनी पाहणे या अर्थाव्यतिरिक्त. 239. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. २३९. संबोधन पद पूर्वी आले असता ते नसल्यासारखेच मानले जाते. 240. Na sāmaññavacanamekatthe. २४०. एकाच अर्थात सामान्य वचन (विशेषण) होत नाही. 241. Bahūsu vā. २४१. बहुवचनात विकल्प करून (होते). Iti moggallāne byākaraṇe syādikaṇḍo dutiyo. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'स्यादि' नावाचा दुसरा कांड (अध्याय) समाप्त झाला. (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (३) तिसरा कांड (समास). 1. Syādi syādinekatthaṃ. १. 'स्यादि' प्रत्ययान्त पदाचा दुसऱ्या 'स्यादि' प्रत्ययान्त पदाशी अनेक अर्थांमध्ये (समास होतो). 2. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyā-bhāvayathā pacchāyugapadatthe. २. अव्ययीभाव समास हा विभक्ती, समृद्धी, समीपता, साकल्य, अभाव, योग्यता (यथा), पश्चात् आणि युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थांमध्ये होतो. 3. Yathā na tulye. ३. 'यथा' हा शब्द सादृश्य (तुल्यता) अर्थी नसताना (अव्ययीभाव समास होतो). 4. Yāvā-vadhāraṇe. ४. 'याव' हा शब्द मर्यादा (अवधारण) अर्थी असताना (अव्ययीभाव समास होतो). 5. Payyapābahitiropurepacchā vā pañcamyā. ५. 'परि', 'अप', 'आ', 'बहि', 'तिरो', 'पुरे' आणि 'पच्छा' हे अव्यय पंचमी विभक्तीतील नामासोबत वैकल्पिकरित्या समाविष्ट होतात. 6. Samīpāyāmesvanu. ६. 'अनु' हा अव्यय जवळीक (समीप) आणि लांबी (आयाम) या अर्थांमध्ये समाविष्ट होतो. 7. Tiṭṭhagvādīni. ७. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द (अव्ययीभाव समासात) निपातित होतात. 8. Ore pari vati pāre majjhe heṭṭhuddhā dhonto vā chaṭṭhiyā. ८. 'ओरे', 'परि', 'वति', 'पारे', 'मज्झे', 'हेट्ठा', 'उद्धं' आणि 'अन्तो' हे शब्द षष्ठी विभक्तीतील नामासोबत वैकल्पिकरित्या समाविष्ट होतात. 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ९. तो (अव्ययीभाव समास) नपुंसकलिंगी असतो. 10. Amādi. १०. (अव्ययीभाव समासात विभक्ती प्रत्ययांच्या जागी) 'अम्' इत्यादी आदेश होतात. 11. Visesanamekatthena. ११. विशेषण हे समान अर्थ असलेल्या (विशेष्य) नामासोबत समाविष्ट होते. 12. Nau. १२. 'न' (नकारार्थी अव्यय) समाविष्ट होतो. 13. Kupādayo [Pg.17] niccamasyādividhimhi. १३. 'कु' इत्यादी अव्यय या (समास) विधीमध्ये नित्य समाविष्ट होतात. 9. Pādayo gatādyatthe paṭhamāya. (Gaṇa) ९. 'प' इत्यादी उपसर्ग 'गेलेला' (गत) इत्यादी अर्थांमध्ये प्रथमा विभक्तीतील नामासोबत समाविष्ट होतात. 10. Accādayo kantādyatthe dutiyāya. (Gaṇa) १०. 'अति' इत्यादी उपसर्ग 'ओलांडलेला' (क्रान्त) इत्यादी अर्थांमध्ये द्वितीया विभक्तीतील नामासोबत समाविष्ट होतात. 11. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya. (Gaṇa) ११. 'अव' इत्यादी उपसर्ग 'कष्टी' (क्रुष्ट) इत्यादी अर्थांमध्ये तृतीया विभक्तीतील नामासोबत समाविष्ट होतात. 12. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā. (Gaṇa) १२. 'परि' इत्यादी उपसर्ग 'ग्लान' (थकलेला) इत्यादी अर्थांमध्ये चतुर्थी विभक्तीतील नामासोबत समाविष्ट होतात. 13. Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā. (Gaṇa) १३. 'नि' इत्यादी उपसर्ग 'निघालेला' (क्रान्त) इत्यादी अर्थांमध्ये पंचमी विभक्तीतील नामासोबत समाविष्ट होतात. 14. Cī kriyatthehi. १४. 'च्वि' (ची) प्रत्ययान्त शब्द क्रियावाचक शब्दांसोबत समाविष्ट होतात. 15. Bhūsanā-darā-nādaresvalaṃsāsā. १५. 'अलम्' आणि 'सा' हे शब्द भूषण (अलंकार), आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये समाविष्ट होतात. 16. Aññe ca. १६. आणि इतरही (शब्द समाविष्ट होतात). 17. Vā-nekaññatthe. १७. अनेक शब्द अन्य अर्थामध्ये (बहुव्रीहि समासात) वैकल्पिकरित्या समाविष्ट होतात. 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. १८. त्या युद्धात 'ते पकडून' आणि 'त्याने प्रहार करून' या अर्थांमध्ये समान रूपांचे शब्द समाविष्ट होतात. 19. Catthe. १९. 'च' (आणि) या अर्थामध्ये (द्वंद्व समास होतो). 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. २०. समाहार (द्वंद्व किंवा द्विगु समासात) नपुंसकलिंगी रूप होते. 21. Saṅkhyādi. २१. संख्या पूर्वपदी असलेला (द्विगु समास होतो). 22. Kvace-kattañca chaṭṭhiyā. २२. काही ठिकाणी एकवचन आणि षष्ठी विभक्ती देखील होते. 23. Syādīsu rasso. २३. 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय असताना (अन्त्य स्वराचा) र्हस्व होतो. 24. Ghapassantassā-ppadhānassa. २४. अप्रधान (गौण) असलेल्या आणि 'घा' किंवा 'आप' प्रत्ययान्त शब्दाच्या अन्त्य स्वराचा र्हस्व होतो. 25. Gossu. २५. 'गो' शब्दाचा (समासात) र्हस्व होतो. 26. Itthiyamatvā. २६. स्त्रीलिंगामध्ये 'अ' कारान्त शब्दाहून 'आ' प्रत्यय होतो. 27. Nadādito ṅī. २७. 'नदी' इत्यादी गणातील शब्दांहून 'ङी' (ई) प्रत्यय होतो. 14. Goto vā. (Gaṇa) १४. 'गो' शब्दाहून वैकल्पिकरित्या ('ङी' प्रत्यय होतो). 28. Yakkhāditvinī [Pg.18] ca. २८. 'यक्ख' (यक्ष) इत्यादी शब्दांहून 'इनी' प्रत्यय देखील होतो. 29. Ārāmikādīhi. २९. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांहून (स्त्रीलिंगी प्रत्यय होतात). 15. Saññāyaṃ mānuso. (Gaṇa) १५. संज्ञा (नाव) दर्शवताना 'मानुस' शब्दाचे रूप (स्त्रीलिंगात 'मानुषी' असे) होते. 30. Yuvaṇṇehi nī. ३०. 'उ' आणि 'ऊ' कारान्त शब्दांहून 'नी' प्रत्यय होतो. 31. Ktimhā-ññatthe. ३१. 'ति' प्रत्ययान्त शब्दाहून अन्य अर्थामध्ये ('नी' प्रत्यय होतो). 32. Gharaṇyādayo. ३२. 'घरणी' इत्यादी शब्द (निपातनाने सिद्ध होतात). 16. Ācariyā vā yalopo ca. (Gaṇa) १६. 'आचरिय' (आचार्य) शब्दाहून वैकल्पिकरित्या ('आनी' प्रत्यय होतो) आणि 'य' चा लोप देखील होतो. 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ३३. पत्नी (भार्या) या अर्थामध्ये 'मातुल' इत्यादी शब्दांहून 'आनी' प्रत्यय होतो. 17. Abhariyāyaṃ khattiyā vā. (Gaṇa) १७. पत्नी नसलेल्या (इतर स्त्री) अर्थामध्ये 'खत्तिय' (क्षत्रिय) इत्यादी शब्दांहून वैकल्पिकरित्या ('आनी' प्रत्यय होतो). 18. Punnāmasmā yogā apālakantā. (Gaṇa) १८. 'पाल' अन्त्य नसलेल्या पुल्लिंगी नामाशी संबंध (पत्नीत्व) दर्शवताना (स्त्रीलिंगी प्रत्यय होतो). 34. Upamāsaṃhitasahitasaṃyatasahasaphavāmalakkhaṇāditūrutū. ३४. 'उपम', 'संहित', 'सहित', 'संयत', 'सह', 'सफ', 'वाम' आणि 'लक्खण' हे शब्द 'ऊरु' शब्दाच्या आधी असताना 'ऊ' प्रत्यय होतो. 35. Yuvā ti. ३५. 'युवा' असा शब्द. 36. Ntantūnaṃ ṅīmhito vā. ३६. 'न्' आणि 'तु' अन्तांच्या जागी 'ङी' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. 37. Bhavato bhoto. ३७. 'भवत्' शब्दाचा 'भो' होतो. 38. Gossā-vaṅa. ३८. समासात 'गो' शब्दाचा 'अव' होतो. 39. Puthussa pathavaputhavā. ३९. 'पुथु' शब्दाचे 'पथवि' आणि 'पुथवि' हे आदेश होतात. 40. Samāsantva. ४०. समासाच्या शेवटी. 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ४१. 'पाप' इत्यादी शब्दांनंतर 'भूमि' शब्दाचा बदल होतो. 42. Saṅkhyāhi. ४२. संख्यावाचक शब्दांनंतर. 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ४३. 'नदी' आणि 'गोदावरी' शब्दांचा. 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ४४. असंख्यावाचक शब्दांनंतर 'अंगुळी' शब्दाचा अन्य अर्थांमध्ये बदल होतो. 45. Dīghāhovassekadesehi [Pg.19] ca rattyā. ४५. 'दीर्घ', 'अहन्', 'वर्ष' आणि एकदेशवाचक शब्दांनंतर 'रात्रि' शब्दाचा बदल होतो. 46. Gotvacatthe cālope. ४६. 'गो' आणि 'त्वचा' शब्दांच्या शेवटी लोप होतो. 47. Rattindivadāragavacaturassā. ४७. 'रत्तिन्दिव', 'दारगव', 'चतुरस्स' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 48. Āyāme-nugavaṃ. ४८. लांबीच्या अर्थात 'अनुगवम्' हा शब्द होतो. 49. Akkhismā-ññatthe. ४९. 'अक्षि' शब्दापासून अन्य अर्थात. 50. Dārumahyaṅgulyā. ५०. 'दारु' आणि 'अंगुळी' शब्दांचा. 51. Ci vītihāre. ५१. व्यतिहार (परस्पर क्रिया) अर्थात 'चि' प्रत्यय होतो. 52. Ltvitthiyūhi ko. ५२. 'इ' आणि 'उ' कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांनंतर 'क' प्रत्यय होतो. 53. Vā-ññato. ५३. इतर शब्दांनंतर विकल्पेकरून होतो. 54. Uttarapade. ५४. उत्तरपद पुढे असताना. 55. Imassidaṃ. ५५. 'इम' शब्दाचा 'इदम्' होतो. 56. Puṃ pumassa vā. ५६. 'पुं' शब्दाचा 'पुम' विकल्पेकरून होतो. 57. Ṭa ntantūnaṃ. ५७. 'न्' आणि 'तु' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' होतो. 58. A. ५८. 'अ' होतो. 59. Manādyāpādīna mo mayeca. ५९. 'मनस्' इत्यादी आणि 'आप' इत्यादी शब्दांच्या जागी 'म' आणि 'मय' प्रत्यय होतो. 60. Parassa saṅkhyāsu. ६०. संख्यावाचक शब्दांमध्ये 'पर' शब्दाचा बदल होतो. 61. Jane puthassu. ६१. 'जन' शब्द पुढे असताना 'पुथु' शब्दाचा बदल होतो. 62. So chassā-hāyatane vā. ६२. 'आयतन' शब्द पुढे असताना 'छ' (सहा) शब्दाचा 'स' विकल्पेकरून होतो. 63. Ltupitādīna māraṅgaraṅga. ६३. 'इतु', 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आर' आणि 'अर' होतो. 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ६४. विद्या आणि योनी संबंध दाखवणाऱ्या शब्दांचा 'आ' होतो आणि तिथे... 65. Putte. ६५. 'पुत्र' शब्द पुढे असताना. 66. Cismiṃ. ६६. 'चि' प्रत्यय पुढे असताना. 67. Itthiyaṃ [Pg.20] bhāsitapumitthī pumeve-katthe. ६७. स्त्रीलिंगात, पूर्वी पुल्लिंगी असलेल्या शब्दाचा पुल्लिंगाप्रमाणेच एक अर्थ होतो. 68. Kvaci paccaye. ६८. काही प्रत्यय पुढे असताना. 69. Sabbādayo vuttimatthe. ६९. 'सर्वादि' शब्द वृत्तीच्या अर्थात... 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ७०. 'पति' शब्द पुढे असताना 'जाया' शब्दाचा 'जय' होतो. 71. Saññāya mudodakassa. ७१. संज्ञेमध्ये 'मृदु' आणि 'उदक' शब्दांचा बदल होतो. 72. Kumbhādīsu vā. ७२. 'कुंभ' इत्यादी शब्दांमध्ये विकल्पेकरून होतो. 73. Sotādīsū lopo. ७३. 'सोत' इत्यादी शब्दांमध्ये लोप होतो. 74. Ṭa naussa. ७४. 'नु' प्रत्ययाचा 'ट' होतो. 75. Ana sare. ७५. स्वर पुढे असताना 'अन्' होतो. 76. Nakhādayo. ७६. नख इत्यादी शब्द (सिद्ध होतात). 77. Nago vā-ppāṇini. ७७. अप्राणीवाचक नामाच्या बाबतीत 'नग' हा शब्द विकल्पेकरून होतो. 78. Sahassa soññatthe. ७८. इतर अर्थी 'सहस्स' च्या जागी 'स' होतो. 79. Saññāyaṃ. ७९. संज्ञेमध्ये. 80. Appaccakkhe. ८०. अप्रत्यक्ष अर्थी. 81. Akāle sakatthe. ८१. स्वार्थी आणि अकाळ अर्थी. 82. Ganthantā-dhikye. ८२. ग्रंथाच्या समाप्तीमध्ये किंवा अधिकतेमध्ये. 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ८३. 'पक्ष' इत्यादी शब्द पुढे असताना 'समान' च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. 84. Udare iye. ८४. 'उदर' शब्दाच्या पुढे 'इय' प्रत्यय होतो. 85. Rīrikkhakesu. ८५. 'री' आणि 'इक्खक' प्रत्यय पुढे असताना. 86. Sabbādīnamā. ८६. 'सब्बादि' (सर्व इत्यादी) शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ८७. 'अन्त', 'किम्' आणि 'इम' यांच्या जागी अनुक्रमे 'टा', 'की' आणि 'टी' हे आदेश होतात. 88. Tumhā-mhānaṃ tāmekasmiṃ. ८८. एकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' यांच्या जागी अनुक्रमे 'त' आणि 'म' हे आदेश होतात. 89. Taṃ [Pg.21] mama-ññatra. ८९. इतर ठिकाणी 'तं' आणि 'मम' हे आदेश होतात. 90. Ve-tasseṭa. ९०. 'वे' आणि 'तस्स' यांच्या जागी 'एत' होतो. 91. Vidhādīsu dvissa du. ९१. 'विधा' इत्यादी शब्द पुढे असताना 'द्वि' च्या जागी 'दु' होतो. 92. Di guṇādīsu. ९२. 'गुण' इत्यादी शब्द पुढे असताना 'दि' होतो. 93. Tīsva. ९३. 'त्रि' च्या जागी 'ति' होतो. 94. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe. ९४. शंभर इत्यादींच्या व्यतिरिक्त इतर अर्थी संख्यावाचक शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. 95. Tisse. ९५. 'ति' च्या जागी 'तिस्' होतो. 96. Cattālīsādo vā. ९६. 'चत्तालीस' इत्यादींच्या पुढे विकल्पेकरून होतो. 97. Dvissā ca. ९७. 'द्वि' च्या जागी 'आ' देखील होतो. 98. Bācattālīsā do. ९८. 'बाचत्तालीस' इत्यादींमध्ये 'दु' च्या जागी 'बा' होतो. 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ९९. 'वीसति' आणि 'दस' पुढे असताना 'पञ्च' च्या जागी अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' होतात. 100. Catussa cuco dase. १००. 'दस' पुढे असताना 'चतु' च्या जागी 'चु' आणि 'चो' होतात. 101. Chassa so. १०१. 'छ' च्या जागी 'सो' होतो. 102. Ekaṭṭhānamā. १०२. 'एक' आणि 'अट्ठ' यांच्या शेवटी 'आ' होतो. 103. Ra saṅkhyāto vā. १०३. संख्यावाचक शब्दाच्या पुढे विकल्पेकरून 'र' होतो. 104. Chatīhi ḷo ca. १०४. 'छ' आणि 'ति' यांच्या जागी 'ळ' देखील होतो. 105. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhabhiyā. १०५. 'चतुत्थ' आणि 'ततिय' यांच्या जागी अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ' आणि 'अभिय' होतात. 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. १०६. 'दुतिय' च्या जागी 'सह', 'दियड्ढ' आणि 'दिवड्ढ' होतात. 107. Sare kada kussuttaratthe. १०७. स्वर पुढे असताना कुत्सित अर्थी 'कु' च्या जागी 'कद' होतो. 108. Kā-ppatthe. १०८. अल्प अर्थी 'का' होतो. 109. Purise vā. १०९. 'पुरिस' शब्द पुढे असताना विकल्पेकरून होतो. 110. Pubbā-parajjasāyamajjhehā-hassa ṇho. ११०. 'पुब्ब', 'अपर', 'अज्ज', 'साय', 'मज्झ' आणि 'अह' यांच्या पुढे असलेल्या 'अह' च्या जागी 'ण्ह' होतो. Iti moggallāne byākaraṇe samāsakaṇḍo tatiyo. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'समासकण्ड' नावाचा तिसरा अध्याय समाप्त झाला. (4) Catuttho kaṇḍo (ṇādi) (४) चौथा अध्याय (णादि). 1. Ṇo [Pg.22] vā pacce. १. 'पच्च' च्या पुढे विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो. 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. २. 'वच्छ' इत्यादींच्या पुढे 'ण', 'आण' आणि 'आयन' प्रत्यय होतात. 19. Katā ṇiyova. (Gaṇa) १९. 'कत' गणापासून 'णिय' प्रत्यय होतो. 20. Kaṇho brāhmaṇe. (Gaṇa) २०. ब्राह्मण अर्थी 'कण्ह' गणापासून 'ण' प्रत्यय होतो. 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ३. 'कत्तिका', 'विधवा' इत्यादी शब्दांपासून 'णेय्य' आणि 'णेर' प्रत्यय होतात. 4. Ṇya diccādīhi. ४. 'दिति' इत्यादी शब्दांपासून 'ण्य' प्रत्यय होतो. 5. Ā ṇi. ५. 'आ' आणि 'णि' प्रत्यय होतात. 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ६. 'राज' शब्दापासून जाती अर्थी 'ञ्ञ' प्रत्यय होतो. 7. Khattā yiyā. ७. 'खत्त' शब्दापासून 'यिय' प्रत्यय होतो. 8. Manuto ssasaṇa. ८. 'मनु' शब्दापासून 'स्स' आणि 'अण' प्रत्यय होतात. 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ९. जनपदवाचक नामापासून क्षत्रिय आणि राजा या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 10. Ṇya kurusivīhi. १०. 'कुरु' आणि 'सिवि' शब्दांपासून 'ण्य' प्रत्यय होतो. 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ११. 'तेन रत्तं' (त्याने रंगवलेले) या अर्थी रंगवाचक शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो. 12. Nakkhatte-ninduyuttena kāle. १२. चंद्रयुक्त नक्षत्र काळाच्या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. १३. 'ती त्याची देवता आहे' आणि 'पौर्णिमा' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. १४. 'ते शिकतो' किंवा 'ते जाणतो' या अर्थी 'क' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. 15. Tassa visaye dese. १५. 'त्याचा विषय किंवा देश' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 16. Nivāse tannāme. १६. 'त्या नावाच्या निवासस्थानी' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 17. Adūrabhave. १७. 'जवळ असणे' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 18. Tena nibbatte. १८. 'त्याने उत्पन्न केलेले' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 19. Tamīdhatthi[Pg.23]. १९. 'ते येथे आहे' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 20. Tatra bhave. २०. 'तेथे असणारे' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 21. Ajjādīhi tano. २१. 'अज्ज' इत्यादी शब्दांपासून 'तन' प्रत्यय होतो. 22. Purāto ṇo ca. २२. 'पुरा' शब्दापासून 'ण' आणि 'तन' प्रत्यय होतात. 23. Amātvacco. २३. 'अमा' शब्दापासून 'च्च' प्रत्यय होतो. 24. Majjhāditvimo. २४. 'मज्झ' इत्यादी शब्दांपासून 'इम' प्रत्यय होतो. 25. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā. २५. 'कण', 'णेय्य', 'णेय्यक' आणि 'यिय' प्रत्यय होतात. 26. Ṇiko. २६. 'णिक' प्रत्यय होतो. 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. २७. 'ते त्याचे शिल्प, शील, पण्य (विक्रीची वस्तू), प्रहरण (शस्त्र) किंवा प्रयोजन आहे' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 28. Taṃ hanta rahati gacchatuñchati carati. २८. 'त्याला मारणारा, योग्य असणारा, जाणारा, भिक्षा मागणारा किंवा आचरण करणारा' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. २९. 'त्याने केलेले, खरेदी केलेले, बांधलेले, संस्कारित केलेले, मिश्रित केलेले, मारलेले, मारतो, जिंकलेले, जिंकतो, खेळतो, खणतो, पार करतो, आचरण करतो, वाहतो किंवा जगतो' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 30. Tassa saṃvattati. ३०. 'त्यासाठी कारणीभूत ठरते' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ३१. 'त्यापासून उत्पन्न झालेले किंवा आलेले' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ३२. 'तेथे राहतो, प्रसिद्ध असलेला, भक्त किंवा नियुक्त केलेला' या अर्थी 'णिक' प्रत्यय होतो. 33. Tassidaṃ. ३३. 'हे त्याचे आहे' या अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो. 34. Ṇo. ३४. 'ण' प्रत्यय होतो. 35. Gavādīhi yo. ३५. 'गव' इत्यादी शब्दांपासून 'य' प्रत्यय होतो. 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ३६. 'पितु' शब्दापासून भाऊ अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ३७. 'मातु' शब्दापासून बहीण अर्थी 'छ' प्रत्यय होतो. 38. Mātāpitūsvā-maho. ३८. 'माता' आणि 'पिता' शब्दांपासून 'आमहो' प्रत्यय होतो. 39. Hite [Pg.24] reyyaṇa. ३९. 'हित' अर्थी 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. 40. Nindā-ññāta-ppapaṭibhāgarassa dayāsaññāsu ko. ४०. निंदा, अज्ञात, अल्पता, सादृश्य, दया आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये 'क' प्रत्यय होतो. 21. Vatthito ivatthe eyyo. (Gaṇa) २१. 'वत्थि' शब्दापासून 'इव' (सारखा) या अर्थात 'एय्य' प्रत्यय होतो. (गण) 22. Silāya ṇeyyo ca. (Gaṇa) २२. 'सिला' शब्दापासून 'णेय्य' प्रत्यय होतो. (गण) 23. Sākhādīhi iyo. (Gaṇa) २३. 'साखा' इत्यादी शब्दांपासून 'इय' प्रत्यय होतो. (गण) 24. Mukhādīhi yo. (Gaṇa) २४. 'मुख' इत्यादी शब्दांपासून 'य' प्रत्यय होतो. (गण) 25. Ākasmike bhidheye īyo. (Gaṇa) २५. आकस्मिक अर्थाच्या अभिधेयात 'ईय' प्रत्यय होतो. (गण) 26. Sakkarādīhi ṇo. (Gaṇa) २६. 'सक्करा' इत्यादी शब्दांपासून 'ण' प्रत्यय होतो. (गण) 27. Aṅgulyādīhi ṇiko. (Gaṇa) २७. 'अङ्गुलि' इत्यादी शब्दांपासून 'णिक' प्रत्यय होतो. (गण) 41. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca. ४१. 'तद्' (त्याचे) परिमाण या अर्थात 'णिक' प्रत्यय होतो. 42. Yate-tehi ttako. ४२. 'यत' आणि 'त' शब्दांपासून 'त्तक' प्रत्यय होतो. 43. Sabbā cā-vanthu. ४३. 'सब्ब' शब्दापासून 'वन्तु' प्रत्यय होतो. 44. Kimhā rati rīva rīvataka rittakā. ४४. 'किं' शब्दापासून 'रति', 'रीव', 'रीवतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ४५. 'सञ्जात' (उत्पन्न झालेला) या अर्थात 'तारका' इत्यादी शब्दांपासून 'इत' प्रत्यय होतो. 46. Māne matto. ४६. 'मान' (प्रमाण) या अर्थात 'मत्त' प्रत्यय होतो. 47. Taggho cuddhaṃ. ४७. 'तग्घ' आणि 'उद्ध' प्रत्यय होतात. 48. Ṇo ca purisā. ४८. 'पुरिस' शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो. 49. Ayubhadvitīhaṃse. ४९. 'अयुभ', 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांपासून 'अंस' प्रत्यय होतो. 50. Saṅkhyāya saccutīsā-sa, dasantā-dhikā-smiṃ satasahasse ḍo. ५०. संख्यावाचक शब्दांपासून 'सच्चुतीसा-स', 'दसान्त-अधिक' आणि 'सतसहस्स' मध्ये 'डो' प्रत्यय होतो. 51. Tassa pūraṇe-kādasādito vā. ५१. त्याच्या पूरण (क्रमवाचक) अर्थात 'एकादस' इत्यादी शब्दांपासून विकल्पेकरून प्रत्यय होतो. 52. Ma [Pg.25] pañcādikatīhi. ५२. 'पञ्च' इत्यादी आणि 'ति' शब्दांपासून 'म' प्रत्यय होतो. 53. Satādīnami ca. ५३. 'सत' इत्यादी शब्दांपासूनही प्रत्यय होतो. 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ५४. 'छ' शब्दापासून 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. 55. Ekā kākya-sahāye. ५५. 'एक' शब्दापासून असहाय (एकटेपणा) अर्थात 'क' आणि 'अक्य' प्रत्यय होतात. 56. Vacchādīhi tanutte taro. ५६. 'वच्छ' इत्यादी शब्दांपासून 'तनुत्व' (अल्पता) अर्थात 'तर' प्रत्यय होतो. 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. ५७. 'किं' शब्दापासून निर्धारण (निवडणे) अर्थात 'तर' आणि 'तम' प्रत्यय होतात. 58. Tena datte liyā. ५८. 'त्याने दिलेले' या अर्थात 'लिय' प्रत्यय होतो. 59. Tassa bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇiyā. ५९. त्याच्या 'भाव' (अवस्था) आणि 'कर्म' या अर्थांमध्ये 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण्य', 'णेय्य', 'णिय' आणि 'णिय' प्रत्यय होतात. 60. Bya vaddhadāsā vā. ६०. 'वड्ढ' आणि 'दास' शब्दांपासून विकल्पेकरून 'ब्य' प्रत्यय होतो. 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ६१. 'युव' शब्दापासून 'ण' आणि 'ण' प्रत्यय होतात, आणि 'वस्स' चा 'ब' होतो. 62. Aṇvāditvimo. ६२. 'अणु' इत्यादी शब्दांपासून 'इम' प्रत्यय होतो. 63. Bhāvā tena nibbatte. ६३. 'भाव' शब्दापासून 'त्याने निर्माण केलेले' या अर्थात प्रत्यय होतो. 64. Tara tami-ssikiyiṭṭhātisaye. ६४. अतिशय (उत्कर्ष) अर्थात 'तर', 'तम', 'इस्सिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय होतात. 65. Tannissite llo. ६५. 'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थात 'ल्ल' प्रत्यय होतो. 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā. ६६. त्याच्या 'विकार' (रूपांतर) आणि 'अवयव' (भाग) या अर्थांमध्ये 'ण', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'मय' प्रत्यय होतात. 67. Jatuto ssaṇa vā. ६७. 'जतु' शब्दापासून विकल्पेकरून 'स्सण' प्रत्यय होतो. 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ६८. 'समूह' अर्थात 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. 69. Janādīhi tā. ६९. 'जन' इत्यादी शब्दांपासून 'ता' प्रत्यय होतो. 70. Iyo hite. ७०. 'हित' (कल्याणकारक) या अर्थात 'इय' प्रत्यय होतो. 71. Cakkhvādito sso. ७१. 'चक्खु' इत्यादी शब्दांपासून 'स्स' प्रत्यय होतो. 72. Ṇyo tattha sādhu. ७२. 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. 73. Kammā [Pg.26] niyaññā. ७३. 'कम्म' शब्दापासून 'णिय' आणि 'ञ' प्रत्यय होतात. 74. Kathāditviko. ७४. कथा इत्यादी शब्दांहून 'इक' प्रत्यय होतो. 75. Pathādīhi ṇeyyo. ७५. पथ इत्यादी शब्दांहून 'णेय्य' प्रत्यय होतो. 76. Dakkhiṇāyā-rahe. ७६. दक्षिणेस योग्य (पात्र) या अर्थी 'दक्खिणा' शब्दाहून प्रत्यय होतो. 77. Rāyo tumantā. ७७. 'रा' शब्दाहून 'तुमन्त' प्रत्यय होतो. 78. Tamettha-ssa-tthīti mantu. ७८. 'ते येथे याचे आहे' किंवा 'ते येथे आहे' या अर्थी 'मन्तु' प्रत्यय होतो. 79. Vantvavaṇṇā. ७९. अवर्णान्त शब्दाहून 'वन्तु' प्रत्यय होतो. 80. Daṇḍāditvika ī vā. ८०. दण्ड इत्यादी शब्दांहून 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. 28. Uttamīṇe va dhanā iko. (Gaṇa) २८. ऋण देणारा (धनको) या अर्थी 'धन' शब्दाहून 'इक' प्रत्यय होतो. 29. Asannihite atthā. (Gaṇa) २९. असंनिहित (जवळ नसलेल्या) अर्थी 'अत्थ' शब्दाहून प्रत्यय होतो. 30. Tadantā ca. (Gaṇa) ३०. आणि तदन्त शब्दाहून सुद्धा. 31. Vaṇṇantā īyeva. (Gaṇa) ३१. वर्णान्त शब्दाहून 'ई' च प्रत्यय होतो. 32. Hattha dantehi jātiyaṃ. (Gaṇa) ३२. जाती (वर्ग) अर्थी 'हत्थ' आणि 'दन्त' शब्दांहून प्रत्यय होतो. 33. Vaṇṇato brahmacārimhi. (Gaṇa) ३३. ब्रह्मचारी या अर्थी 'वण्ण' शब्दाहून प्रत्यय होतो. 34. Pokkharādito dese. (Gaṇa) ३४. देश या अर्थी 'पोक्खर' इत्यादी शब्दांहून प्रत्यय होतो. 35. Nāvāyi-ko. (Gaṇa) ३५. 'नावा' शब्दाहून 'इक' प्रत्यय होतो. 36. Sukhadukkhā ī. (Gaṇa) ३६. 'सुख' आणि 'दुक्ख' शब्दांहून 'ई' प्रत्यय होतो. 37. Balā bāhūrupubbā ca. (Gaṇa) ३७. 'बल' शब्दाहून आणि 'बाहू' किंवा 'ऊरु' पूर्वपद असलेल्या शब्दांहून प्रत्यय होतो. 81. Tapādīhi ssī. ८१. 'तप' इत्यादी शब्दांहून 'स्सी' प्रत्यय होतो. 82. Mukhādito ro. ८२. 'मुख' इत्यादी शब्दांहून 'र' प्रत्यय होतो. 38. Dantassu ca unnatadante. (Gaṇa) ३८. उन्नत दाताच्या अर्थी 'दन्त' शब्दाला 'उ' होतो. 83. Tundyādīhi bho. ८३. 'तुन्दि' इत्यादी शब्दांहून 'भ' प्रत्यय होतो. 84. Saddhāditva[Pg.27]. ८४. 'सद्धा' इत्यादी शब्दांहून 'व' प्रत्यय होतो. 85. Ṇo tapā. ८५. 'तप' शब्दाहून 'ण' प्रत्यय होतो. 86. Ālvabhijjhādīhi. ८६. 'अभिज्झा' इत्यादी शब्दांहून 'आलु' प्रत्यय होतो. 87. Picchāditvilo. ८७. 'पिच्छ' इत्यादी शब्दांहून 'इल' प्रत्यय होतो. 88. Sīlādito vo. ८८. 'सील' इत्यादी शब्दांहून 'व' प्रत्यय होतो. 39. Aṇṇā niccaṃ. (Gaṇa) ३९. 'अण्ण' शब्दाहून नित्य प्रत्यय होतो. 40. Gāṇḍirājīhi saññāyaṃ. (Gaṇa) ४०. संज्ञा (नाव) अर्थी 'गाण्डि' आणि 'राजी' शब्दांहून प्रत्यय होतो. 89. Māyāmedhāhi vī. ८९. 'माया' आणि 'मेधा' शब्दांहून 'वी' प्रत्यय होतो. 90. Sissare āmyuvāmī. ९०. 'सि' आणि 'सरे' प्रत्यय असताना 'आमु' आणि 'उवामु' आदेश होतात. 91. Lakkhyā ṇo a ca. ९१. 'लक्खी' शब्दाहून 'ण' आणि 'अ' प्रत्यय होतात. 92. Aṅgā no kalyāṇe. ९२. कल्याण (चांगल्या) अर्थी 'अङ्ग' शब्दाहून 'न' प्रत्यय होतो. 93. So lomā. ९३. 'लोम' शब्दाहून 'स' प्रत्यय होतो. 94. Imiyā. ९४. 'इम' शब्दाहून 'इय' प्रत्यय होतो. 95. To pañcamyā. ९५. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी 'तो' प्रत्यय होतो. 96. Ito tetto kuto. ९६. 'इतो', 'तेत्तो' आणि 'कुतो' हे शब्द सिद्ध होतात. 97. Abhyādīhi. ९७. 'अभि' इत्यादी शब्दांहून प्रत्यय होतो. 98. Ādyādīhi. ९८. 'आदि' इत्यादी शब्दांहून प्रत्यय होतो. 99. Sabbādito sattamyā tratthā. ९९. सप्तमी विभक्तीच्या अर्थी 'सब्ब' इत्यादी शब्दांहून 'त्र' आणि 'त्थ' प्रत्यय होतात. 100. Katthe-tthakutrā-trakve-hidha. १००. 'कत्थ', 'एत्थ', 'कुत्र', 'अत्र', 'क्व', 'इह' आणि 'इध' हे शब्द सिद्ध होतात. 101. Dhi sabbā vā. १०१. 'सब्ब' शब्दाहून 'धि' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. 102. Yā hiṃ. १०२. 'य' शब्दाहून 'हिं' प्रत्यय होतो. 103. Tā [Pg.28] haṃ ca. १०३. 'त' शब्दाहून 'हं' प्रत्यय होतो आणि 'त' चा 'त' च राहतो. 104. Kuhiṃ kahaṃ. १०४. 'किं' शब्दाहून 'कुहिं' आणि 'कहं' हे प्रत्यय होतात. 105. Sabbe-kañña ya tehi kāle dā. १०५. 'सब्ब', 'एक', 'अञ्ञ', 'य' आणि 'त' या शब्दांहून काळ अर्थी 'दा' प्रत्यय होतो. 106. Kadā kudā sadā-dhune-dāni. १०६. 'किं' शब्दाहून 'कदा', 'कुदा' आणि 'सदा', 'अधुना', 'इदानीं' प्रत्यय होतात. 107. Ajjasajjvaparajjve-tarahikarahā. १०७. 'अज्ज', 'सज्जु', 'अपरज्जु' आणि 'तरहि', 'करह' प्रत्यय होतात. 108. Sabbādīhi pakāre thā. १०८. 'सब्ब' इत्यादी शब्दांहून प्रकार अर्थी 'था' प्रत्यय होतो. 109. Kathamitthaṃ. १०९. 'किं' आणि 'इम' शब्दांहून प्रकार अर्थी 'कथं' आणि 'इत्थं' हे शब्द सिद्ध होतात. 110. Dhā saṅkhyāhi. ११०. संख्यावाचक शब्दांहून 'धा' प्रत्यय होतो. 111. Vekā jjhaṃ. १११. 'एक' शब्दाहून 'ज्झं' प्रत्यय होतो. 112. Dvitīhedhā. ११२. 'द्वि' आणि 'ति' शब्दांहून 'धा' प्रत्यय असताना 'द्वेधा' आणि 'तेधा' होतात. 113. Tabbati jātiyo. ११३. 'तद्' शब्दाहून 'जाय' किंवा 'जाति' अर्थी 'तिय' किंवा 'जातीय' प्रत्यय होतो. 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ११४. वार (वेळ) वाचक संख्या शब्दांहून 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. 115. Katimhā. ११५. 'कति' शब्दाहूनही 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो. 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ११६. 'बहु' शब्दाहून 'धा' प्रत्यय होतो आणि सामीप्य अर्थी 'च' प्रत्यय होतो. 117. Sakiṃ vā. ११७. 'एक' शब्दाहून 'सकिं' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. 118. So vīcchā pakāresu. ११८. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार अर्थी 'सो' प्रत्यय होतो. 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ११९. अभूततद्भाव (जे आधी नव्हते ते होणे) अर्थी, 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंच्या योगात विकाराला 'ची' (इ) प्रत्यय होतो. 120. Dissantaññepi paccayā. १२०. इतरही प्रत्यय दिसून येतात. 121. Aññasmiṃ. १२१. अन्य अर्थी (इतर अर्थांमध्येही प्रत्यय होतात). 122. Sakatthe. १२२. स्वार्थी (स्वतःच्या अर्थी) प्रत्यय होतात. 123. Lopo. १२३. (प्रत्ययाचा किंवा वर्णाचा) लोप होतो. 124. Sarānamādissā-yuvaṇṇassā [Pg.29] e o ṇānubandhe. १२४. 'ण' अनुबंध असताना स्वरांच्या आदिभागाला वृद्धी होते, आणि 'इ', 'उ' वर्णांना 'ए', 'ओ' होतो. 125. Saṃyoge kvaci. १२५. संयोग असताना क्वचित (वृद्धी होत नाही). 126. Majjhe. १२६. मध्ये (शब्दाच्या मध्यभागी बदल होतो). 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājañña theyya bāhusaccā. १२७. कोसज्ज, अज्जव, पारिसज्ज, सोहज्ज, मद्दव, आरिस्स, आसभ, जाञ्ञ, थेय्य, बाहुसच्च हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 128. Manādīnaṃ saka. १२८. 'मनस्' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'सक' होतो. 129. Uvaṇṇassā-vaṅa sare. १२९. स्वर पुढे असताना 'उ' वर्णाचा 'अव' होतो. 130. Yamhi gossa ca. १३०. 'य' प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाचा 'गव' होतो. 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. १३१. 'इ' आणि 'ई' वर्णांचा लोप होतो. 132. Rānubandhe-ntasarādissa. १३२. 'र' अनुबंध असताना अंत्य स्वराचा आणि आदि स्वराचा लोप किंवा वृद्धी होते. 133. Kisamahatamime kasamahā. १३३. 'किस', 'महत' आणि 'इम' शब्दांचे 'कस', 'महा' आणि 'इम' चे आदेश होतात. 134. Āyussā-yasa mantumhi. १३४. 'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' शब्दाचा 'आयस' होतो. 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. १३५. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय पुढे असताना 'वृद्ध' शब्दाचा 'ज' होतो. 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. १३६. 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' शब्दांचे अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'सा' असे आदेश होतात. 137. Kaṇakanā-ppayuvānaṃ. १३७. 'कण', 'कन' आणि 'युव' शब्दांचे लोप किंवा आदेश होतात. 138. Lopo vīmantuvantūnaṃ. १३८. 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो. 139. Ḍe satissa tissa. १३९. 'डे' प्रत्यय असताना 'सति' शब्दाच्या 'ति' चा लोप होतो. 140. Etasseṭa ttake. १४०. 'क' प्रत्यय असताना 'एत' शब्दाचा 'ए' होतो. 141. Ṇikassi yo vā. १४१. 'णिक' प्रत्ययाच्या जागी 'यो' विकल्पाने होतो. 142. Adhātussa ke-syādito ghe-ssi. १४२. अ-धातूच्या 'क' आणि 'सि' इत्यादींनंतर 'स्सि' च्या जागी 'घे' होतो. Iti moggallāne byākaraṇe kādikaṇḍo catuttho. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'कादि-काण्ड' नावाचा चौथा विभाग समाप्त झाला. (5) Pañcamo kaṇḍo (khādi) (५) पाचवा विभाग (खादि). 1. Tijamānehi [Pg.30] khasā khamāvīmaṃsāsu. १. 'तिज' आणि 'मान' धातूंपासून क्षमा आणि मीमांसा या अर्थांमध्ये 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. २. 'कित' धातूपासून चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होतो. 3. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bhoca. ३. निंदा अर्थी 'गुप' आणि 'बध' धातूंपासून 'स' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे 'ब' आणि 'भो' आदेश होतात. 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ४. 'तुं' प्रत्ययानंतर इच्छा अर्थी 'ते' प्रत्यय असताना (पूर्व प्रत्ययाचा) लोप होतो. 5. Īyo kammā. ५. कर्म अर्थी 'ईय' प्रत्यय होतो. 6. Upamā-nācāre. ६. उपमेसारखे आचरण करणे (आचार) या अर्थी. 7. Ādhārā. ७. आधार अर्थी. 8. Kattutā-yo. ८. कर्तेपणाच्या (कर्तृत्व) अर्थी 'य' प्रत्यय होतो. 9. Cyatthe. ९. 'च्वि' (अभूततद्भाव) अर्थी. 10. Saddādīni karoti. १०. 'शब्द इत्यादी करतो' या अर्थी. 11. Namotvasso. ११. 'नमो' इत्यादींच्या अर्थी. 12. Dhātvatthe nāmasmi. १२. नामाच्या ठिकाणी धातूचा अर्थ असताना. 13. Saccādīhāpi. १३. 'सच्च' (सत्य) इत्यादी शब्दांनंतरही. 14. Kriyatthā. १४. क्रिया अर्थी. 15. Curādito ṇi. १५. 'चुरादि' गणातील धातूंनंतर 'णि' प्रत्यय होतो. 16. Payojakabyāpāre kāpi ca. १६. आणि प्रयोजक व्यापारात (प्रेरणार्थक अर्थी) 'आपि' देखील होतो. 17. Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādīsu. १७. 'मान', 'तन', 'त्य' इत्यादी धातूंनंतर परोक्ष नसलेल्या (अपरोक्ष) भावे आणि कर्मणी प्रयोगात 'क्य' प्रत्यय होतो. 18. Kattari lo. १८. कर्तरी प्रयोगात 'ल' प्रत्यय होतो. 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. १९. आणि 'रुधादि' गणातील धातूंना 'मं' (अनुस्वार) आगम होतो. 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. २०. 'णि', 'णापे' आणि 'आपे' प्रत्ययांनंतर विकल्पाने होतो. 21. Divādīhi [Pg.31] yaka. २१. 'दिवादि' गणातील धातूंनंतर 'यक' प्रत्यय होतो. 22. Tudādīhi ko. २२. 'तुदादि' गणातील धातूंनंतर 'क' प्रत्यय होतो. 23. Jyādīhiknā. २३. 'ज्यादि' गणातील धातूंनंतर 'क्ना' प्रत्यय होतो. 24. Kyādīhi kṇā. २४. 'क्यादि' गणातील धातूंनंतर 'क्णा' प्रत्यय होतो. 25. Svādīhi kṇo. २५. 'स्वादि' गणातील धातूंनंतर 'क्णो' प्रत्यय होतो. 26. Tanāditvo. २६. 'तनादि' गणातील धातूंनंतर 'ओ' प्रत्यय होतो. 27. Bhāvakammesu tabbānīyā. २७. भावे आणि कर्मणी प्रयोगात 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात. 28. Ghyaṇa. २८. 'घ्य' आणि 'ण' प्रत्यय. 29. Āsse ca. २९. आणि 'आस्' धातूच्या जागी देखील. 30. Vadādīhi yo. ३०. 'वद' इत्यादी धातूंनंतर 'य' प्रत्यय होतो. 41. Bhujānne. (Gaṇa) ४१. अन्न (भोजन) अर्थी 'भुज' धातू. 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ३१. 'किच्च', 'घच्च', 'भच्च', 'भब्ब' आणि 'लेय्य' हे शब्द (निपन्न होतात). 42. Saññāyaṃ bharā. (Gaṇa) ४२. संज्ञा (नाव) अर्थी 'भर' धातू. 32. Guhādīhi yaka. ३२. 'गुह' इत्यादी धातूंनंतर 'यक' प्रत्यय होतो. 33. Kattari ltuṇakā. ३३. कर्तरी प्रयोगात 'ल्तु' आणि 'णक' प्रत्यय होतात. 34. Āvī. ३४. 'आवी' प्रत्यय. 35. Āsiṃsāya-mako. ३५. 'आसिंसा' (इच्छेच्या) अर्थी 'मक' प्रत्यय होतो. 36. Karā ṇano. ३६. 'कर' धातूपासून 'णन' प्रत्यय होतो. 37. Hāto vīhikālesu. ३७. भाताच्या सुगीच्या काळात 'हा' धातूपासून प्रत्यय होतो. 38. Vidā kū. ३८. 'विद' धातूपासून 'कू' प्रत्यय होतो. 39. Vito ñāto. ३९. 'विद' धातूपासून 'त' प्रत्यय होऊन 'ज्ञात' (माहित असलेला) असा अर्थ होतो. 40. Kammā[Pg.32]. ४०. कर्माच्या अर्थी. 41. Kva caṇa. ४१. 'क्व' आणि 'चण' प्रत्यय होतात. 42. Gamā rū. ४२. 'गम' धातूपासून 'रू' प्रत्यय होतो. 43. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kammerīrikkhākā. ४३. समान, अन्य, भवन्त, यादि इत्यादी उपमानवाचक शब्दांनंतर 'दिस' धातूपासून कर्म अर्थी 'इर', 'इक्ख' आणि 'आक' प्रत्यय होतात. 44. Bhāvakārake svaghaṇaghakā. ४४. भाव आणि कारकामध्ये 'घ', 'ण' आणि 'घक' प्रत्यय होतात. 45. Dādhātvi. ४५. 'दा' धातूपासून 'इ' प्रत्यय होतो. 46. Vamādīhyathu. ४६. 'वम' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'अथु' प्रत्यय होतो. 47. Kvi. ४७. 'क्वि' प्रत्यय होतो. 48. Ano. ४८. 'अन' प्रत्यय होतो. 49. Itthiyamaṇa tti ka yakayā ca. ४९. स्त्रीलिंगात 'अण', 'ति', 'क', 'य' आणि 'कया' प्रत्यय होतात. 50. Jāhāhi ni. ५०. 'जा' आणि 'हा' धातूंपासून 'नि' प्रत्यय होतो. 51. Karā ririyo. ५१. 'कर' धातूपासून 'रि' आणि 'रिय' प्रत्यय होतात. 52. I ki tī sarūpe. ५२. समान रूपात 'इ', 'कि' आणि 'ती' प्रत्यय होतात. 53. Sīlā-bhikkhaññā-vassakesu ṇī. ५३. शील (स्वभाव), भिक्षा, आज्ञा (ज्ञान) आणि वर्षा (पाऊस) या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो. 54. Thāvari-ttara, bhaṅgura, bhidura, bhāsura, bhassarā. ५४. 'थावर', 'इत्तर', 'भंगुर', 'भिदुर', 'भासुर' आणि 'भस्सर' हे शब्द सिद्ध होतात. 55. Kattari bhūte ktvantuttāvī. ५५. भूतकाळात कर्तरी प्रयोगात 'क्तवन्तु' आणि 'तावी' प्रत्यय होतात. 56. Kto bhāvakammesu. ५६. भाव आणि कर्मणी प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. 57. Kattari cārambhe. ५७. आणि क्रिया सुरू होण्याच्या (आरंभ) अर्थी कर्तरी प्रयोगातही (हा प्रत्यय होतो). 58. Ṭhā-sa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, janīhi. ५८. 'ठा', 'स', 'वस', 'सिलिस', 'सी', 'रुह', 'जर' आणि 'जनी' या धातूंपासून. 59. Gamanatthā kammakādhāre ca. ५९. गमनार्थक (गती दर्शवणाऱ्या) धातूंपासून कर्म आणि आधार या अर्थी सुद्धा (प्रत्यय होतो). 60. Āhāratthā[Pg.33]. ६०. आहारार्थक (भोजन किंवा खाणे दर्शवणाऱ्या) धातूंपासून. 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ. ६१. भाव प्रयोगात, भविष्यकाळात आणि त्या हेतूने केल्या जाणाऱ्या क्रियेच्या अर्थी 'तुं', 'ताये' आणि 'तवे' प्रत्यय होतात. 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ, tunaktvāna, ktvā vā. ६२. निषेध (मनाई) दर्शवताना 'अलं' आणि 'खलु' या शब्दांच्या योगे 'तुं', 'क्त्वान' आणि 'क्त्वा' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. 63. Pubbe-kakattukānaṃ. ६३. एकाच कर्त्याच्या दोन क्रियांपैकी पूर्वकालीन क्रियेसाठी (हा प्रत्यय होतो). 64. Nto kattari vattamāne. ६४. वर्तमानकाळात कर्तरी प्रयोगात 'न्त' प्रत्यय होतो. 65. Māno. ६५. 'मान' प्रत्यय होतो. 66. Bhāvakammesu. ६६. भाव आणि कर्मणी प्रयोगात. 67. Te ssapubbā-nāgate. ६७. भविष्यकाळात 'स्स' पूर्वी असलेले ते प्रत्यय होतात. 68. Ṇvādayo. ६८. 'ण्वु' इत्यादी प्रत्यय होतात. 69. Khachasānamekassarodi dve. ६९. 'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय लागताना एका स्वराच्या धातूचे द्वित्व (दोन वेळा उच्चार) होते. 70. Parokkhāyañca. ७०. आणि परोक्ष भूतकाळातही (द्वित्व होते). 71. Ādismā sarā. ७१. सुरुवातीच्या स्वरापासून. 72. Na puna. ७२. पुन्हा नाही. 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ७३. इच्छेनुसार 'सि' इत्यादी प्रत्यय होतात. 74. Rasso pubbassa. ७४. पूर्व स्वराचा र्हस्व होतो. 75. Lopo-nādibyañjanassa. ७५. अनादि व्यंजनाचा लोप होतो. 76. Khachasesvassi. ७६. 'ख', 'छ', 'स' आणि 'अस्' प्रत्यय असताना. 77. Gupissussa. ७७. 'गुप्' धातूच्या (उ-काराचा) 'उ' होतो. 78. Catuttha dutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ७८. चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण होतो. 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ७९. क-वर्ग आणि 'ह' च्या जागी च-वर्गातील वर्ण होतात. 80. Mānassa [Pg.34] vī parassa ca maṃ. ८०. 'मान्' धातूच्या जागी 'वी' होतो आणि पुढील प्रत्ययाच्या जागी 'मं' होतो. 81. Kitassā-saṃsaye ti vā. ८१. संशय नसताना 'कित्' धातूच्या जागी 'ति' किंवा 'वा' होतो. 82. Yuvaṇṇāname o paccaye. ८२. प्रत्यय पुढे असताना 'इ' आणि 'उ' वर्णांचा अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतो. 83. Lahussupāntassa. ८३. उपान्त्य लघु स्वराचा (गुण) होतो. 84. Assā ṇānubandhe. ८४. 'ण' अनुबंध असताना 'अ' चा (दीर्घ) होतो. 85. Na te kānubandhanāgamesu. ८५. 'क्' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये आणि आगमांमध्ये ते (गुण/वृद्धी) होत नाही. 86. Vā kvaci. ८६. कुठे कुठे विकल्पेकरून होते. 87. Aññatrā pi. ८७. इतर ठिकाणी सुद्धा. 88. Pye sissā. ८८. 'पि' आणि 'ए' च्या जागी 'सिस्स' होतो. 89. Eonamayavā sare. ८९. स्वर पुढे असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात. 90. Āyāvā ṇānubandhe. ९०. 'ण' अनुबंध असताना 'आय' आणि 'आव' होतात. 91. Āssā ṇāpimhi yuka. ९१. 'ण' आणि 'अपि' पुढे असताना 'आ' च्या जागी 'युक्' चा आगम होतो. 92. Padādīnaṃ kvaci. ९२. पदाच्या सुरुवातीच्या वर्णांचा कुठे कुठे (लोप किंवा बदल) होतो. 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ९३. 'रुध्' इत्यादी धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'मं' (अनुस्वार) होतो. 94. Kvimhi lopo-nta byañjanassa. ९४. 'क्वि' प्रत्यय असताना अंत्य व्यंजनाचा लोप होतो. 95. Pararūpamayakāre byañjane. ९५. व्यंजन पुढे असताना 'म' आणि 'य' चे पररूप होते. 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ९६. 'म' आणि 'न' च्या जागी निग्गहीत (अनुस्वार) होतो. 97. Na brūsso. ९७. 'ब्रू' धातूच्या जागी 'ओ' होत नाही. 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ९८. 'घ' अनुबंध असताना 'च' आणि 'ज' च्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतात. 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ९९. 'ण' अनुबंध असताना 'हन्' धातूच्या जागी 'घात' होतो. 100. Kvimhi gho paripaccāsamohi. १००. 'क्वि' प्रत्यय असताना 'परि', 'प्रति', 'आ' आणि 'सम्' यांच्यापुढे 'घ' होतो. 101. Parassa [Pg.35] ghaṃse. १०१. 'घंस्' धातूच्या बाबतीत पुढील वर्णाचा (बदल) होतो. 102. Jiharānaṃ gī. १०२. 'जि' आणि 'हृ' (हर) धातूंच्या जागी 'गी' होतो. 103. Dhāssa ho. १०३. 'धा' धातूच्या जागी 'ह' होतो. 104. Ṇimhi dīgho dusassa. १०४. 'णि' प्रत्यय असताना 'दुस्' च्या (उ-काराचा) दीर्घ होतो. 105. Guhissa sare. १०५. स्वर पुढे असताना 'गुह्' धातूच्या (उ-काराचा दीर्घ/बदल) होतो. 106. Muhabahānañca te kānubandhe tve. १०६. 'मुह्' आणि 'बह्' धातूंच्या जागी 'त्व' प्रत्यय आणि 'क्' अनुबंध असताना ते (बदल) होतात. 107. Vahassussa. १०७. 'वह्' धातूच्या 'व' च्या जागी 'उ' होतो. 108. Dhāssa hi. १०८. 'धा' धातूच्या जागी 'हि' होतो. 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. १०९. 'गम्' इत्यादी धातूंच्या अंत्य वर्णाचा लोप होतो. 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ११०. 'वच्' इत्यादी धातूंच्या 'व' च्या जागी विकल्पेकरून 'उ' होतो. 111. Assu. १११. 'अस्' धातूच्या जागी 'उ' होतो. 112. Vaddhassa vā. ११२. 'वद्ध' (वृद्ध) धातूच्या जागी विकल्पेकरून (बदल) होतो. 113. Yajassa yassa ṭiyī. ११३. 'यज्' धातूच्या 'य' च्या जागी 'इ' होतो. 114. Ṭhāssi. ११४. 'ठा' (स्था) धातूच्या जागी 'इ' होतो. 115. Gāpānamī. ११५. 'गा' आणि 'पा' धातूंच्या (अन्त्य स्वराचा) 'ई' होतो. 116. Janissā. ११६. 'जन' धातूच्या (अन्त्य स्वराचा) 'आ' होतो. 117. Sāsassa sisa vā. ११७. 'सास' धातूच्या जागी विकल्पाने 'सिस' होतो. 118. Karassā tave. ११८. 'तवे' प्रत्यय असताना 'कर' धातूच्या (अन्त्य स्वराचा) 'आ' होतो. 119. Tuṃtunatabbesu vā. ११९. 'तुं', 'तुन' आणि 'तब्ब' प्रत्यय असताना विकल्पाने (दीर्घ) होतो. 120. Ñāssa ne jā. १२०. 'ञा' धातूच्या जागी 'ने' आणि 'जा' हे आदेश होतात. 121. Sakāpānaṃ kuṇakū ṇe. १२१. 'णे' प्रत्यय असताना 'सक' आणि 'आप' धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'कुण' आणि 'कु' हे आदेश होतात. 122. Nito [Pg.36] cissa cho. १२२. 'नि' प्रत्यय असताना 'च' चा 'छ' होतो. 123. Jarasadānamīma vā. १२३. 'जर' आणि 'सद' धातूंच्या जागी विकल्पाने 'ईम' होतो. 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. १२४. 'दिस' धातूच्या जागी 'पस्स', 'दस्स', 'दस', 'द' आणि 'दक्ख' हे आदेश होतात. 125. Samānā ro rīrikkhakesu. १२५. 'समान' शब्दाच्या जागी 'र', 'री' आणि 'रिक्ख' हे आदेश होतात. 126. Dahassa dassa ḍo. १२६. 'दह' धातूच्या 'द' चा 'ड' होतो. 127. Anaghaṇasvāparīhi ḷo. १२७. 'अन', 'घण', 'स्व' आणि 'अपरी' यांच्यानंतर 'ळ' होतो. 128. Atyādintesvatthissa bhū. १२८. 'अति' इत्यादी उपसर्ग पुढे असताना 'अत्थि' धातूचा 'भू' होतो. 129. Aāssaādīsu. १२९. 'अ' आणि 'आ' च्या जागी 'आदि' इत्यादी प्रत्यय असताना... 130. Ntamānāntiyiyuṃ svādilopo. १३०. 'न्त', 'मान', 'अन्ति' आणि 'इयुं' प्रत्यय असताना 'सु' इत्यादींचा लोप होतो. 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. १३१. 'पा' इत्यादी उपसर्गांनंतर 'ठा' धातूचा काही वेळा विकल्पाने 'ठह' होतो. 132. Dāssi yaṅa. १३२. 'दा' धातूच्या संदर्भात 'यङ' प्रत्यय होतो. 133. Karotissa kho. १३३. 'करोति' धातूच्या जागी 'ख' होतो. 134. Purā smā. १३४. 'पुरा' शब्दाच्या पुढे 'स्मा' प्रत्यय होतो. 135. Nito kamassa. १३५. 'नि' प्रत्यय असताना 'कम' धातूच्या संदर्भात... 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. १३६. स्वर पुढे असताना 'इ' आणि 'उ' वर्णांच्या जागी अनुक्रमे 'इयङ्' आणि 'उवङ्' आदेश होतात. 137. Aññādissāssī kye. १३७. 'क्य' प्रत्यय असताना 'अञ्ञ' इत्यादींच्या जागी 'अस्सी' होतो. 138. Tanassā vā. १३८. 'तन' धातूच्या संदर्भात विकल्पाने 'आ' होतो. 139. Dīgho sarassa. १३९. स्वराचा दीर्घ होतो. 140. Sā-nantarassa tassa ṭho. १४०. 'स' नंतर लगेच येणाऱ्या 'त' चा 'ठ' होतो. 141. Kasassima ca vā. १४१. 'कस' धातूच्या संदर्भात विकल्पाने 'इम' होतो. 142. Dhastotrastā. १४२. 'धस' धातूच्या जागी 'त्रस्त' होतो. 143. Pucchādito. १४३. 'पुच्छ' इत्यादी धातूंनंतर... 144. Sāsa[Pg.37], vasa, saṃsa, sasā tho. १४४. 'सास', 'वस' आणि 'संस' धातूंच्या 'स' चा 'थ' होतो. 145. Dho dhahabhehi. १४५. 'ध' आणि 'भ' यांच्यानंतर 'ध' होतो. 146. Dahā ḍho. १४६. 'दह' धातूच्या जागी 'ढ' होतो. 147. Bahassuma ca. १४७. 'बह' धातूच्या संदर्भात 'उम' होतो. 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. १४८. 'रुह' इत्यादी धातूंनंतर 'ह' चा 'ळ' होतो. 149. Muhā vā. १४९. 'मुह' धातूच्या संदर्भात विकल्पाने होतो. 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. १५०. 'भिद' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या जागी 'न' होतो. 151. Dātvinno. १५१. 'दा' धातूच्या संदर्भात 'इन्न' होतो. 152. Kirādīhi ṇo. १५२. 'किर' इत्यादी धातूंनंतर 'ण' होतो. 153. Tarādīhi riṇṇo. १५३. 'तर' इत्यादी धातूंनंतर 'रिण्ण' होतो. 154. Go bhanjādīhi. १५४. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंनंतर 'ग' होतो. 155. Susā kho. १५५. 'सु' धातूच्या पुढे 'ख' प्रत्यय होतो. 156. Pacā ko. १५६. 'पच्' धातूच्या पुढे 'क' प्रत्यय होतो. 157. Mucā vā. १५७. 'मुच्' धातूच्या पुढे 'व' प्रत्यय होतो. 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. १५८. 'क्ति' प्रत्ययाचा लोप आणि वृद्धी होते. 159. Kvissa. १५९. 'क्वि' प्रत्ययाचा (लोप होतो). 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. १६०. त्यांच्यामध्ये 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय होतात. 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. १६१. काही ठिकाणी विकरणांचा (लोप होतो). 162. Mānassa massa. १६२. 'मान' प्रत्ययाच्या जागी 'म' होतो. 163. Ñi lasse. १६३. 'ञि' प्रत्यय असताना 'ल' चा लोप होतो. 164. Pyo vā tvāssa samāse. १६४. समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' होतो. 165. Tuṃyānā. १६५. 'तुं' आणि 'यान' प्रत्यय होतात. 166. Hanā [Pg.38] racco. १६६. 'हन्' धातूच्या पुढे 'रच्च' प्रत्यय होतो. 167. Sāsādhikarā ca ca riccā. १६७. 'सास्' आणि 'अधिकार' धातूंच्या पुढे 'रिच्च' प्रत्यय होतो. 168. Ito cco. १६८. 'इ' धातूच्या पुढे 'च्च' प्रत्यय होतो. 169. Disā vānavāsa ca. १६९. 'दिस्' धातूच्या पुढे 'वान' आणि 'वास' प्रत्यय होतात. 170. Ñi byañjanassa. १७०. 'ञि' प्रत्यय असताना व्यंजनाचा (लोप होतो). 171. Rā nassa ṇo. १७१. 'र्' च्या पुढे असलेल्या 'न्' चा 'ण्' होतो. 172. Na ntamānatyādīnaṃ. १७२. 'अन्त', 'मान' इत्यादींच्या 'न्' चा लोप होत नाही. 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. १७३. 'गम्', 'यम्', 'इष्', 'शास्' आणि 'दिश्' धातूंच्या पुढे विकल्पेकरून 'च्छङ' प्रत्यय होतो. 174. Jaramarānamīyaṅa. १७४. 'जरा' आणि 'मर' यांच्या जागी 'ईयङ' आदेश होतो. 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. १७५. 'ठा' आणि 'पा' धातूंच्या जागी विकल्पेकरून अनुक्रमे 'तिट्ठ' आणि 'पिव' आदेश होतात. 176. Gamavadadānaṃ ghamma vajja dajjā. १७६. 'गम्', 'वद्' आणि 'दा' धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'घम्म', 'वज्ज' आणि 'दज्ज' आदेश होतात. 177. Karassa sossa kubba kuru kayirā. १७७. 'कर्' धातूच्या जागी 'सोस्स', 'कुब्ब', 'कुरु' आणि 'कयिर' आदेश होतात. 178. Gahassa gheppo. १७८. 'गह्' धातूच्या जागी 'घेप्प' आदेश होतो. 179. Ṇo niggahītassa. १७९. निग्गहीत (अनुस्वार) च्या जागी 'ण्' होतो. Iti moggallāne byākaraṇe khādikaṇḍo pañcamo. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'खादि-खंड' नावाचा पाचवा अध्याय समाप्त झाला. (6) Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) (६) सहावा अध्याय (त्यादि). 1. Vattamāne ti anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe. १. वर्तमानकाळात 'ति, अन्ति, सि, थ, मि, म' आणि 'ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे' हे प्रत्यय होतात. 2. Bhavissati ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe. २. भविष्यकाळात 'स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम' आणि 'स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे' हे प्रत्यय होतात. 3. Nāme [Pg.39] garahāvimhayesu. ३. 'नाम' शब्दाचा प्रयोग असताना निंदा आणि आश्चर्य या अर्थांत (भविष्यकाळाचे प्रत्यय होतात). 4. Bhūte ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, a mhe. ४. भूतकाळात 'ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा' आणि 'आ, ऊ, से, व्हं, अ, म्हे' हे प्रत्यय होतात. 5. Anajjatane ā ū, o ttha, a mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ muse. ५. अनद्यतन भूतकाळात 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अ, म्हा' आणि 'त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, मुसे' हे प्रत्यय होतात. 6. Parokkhe a u, e ttha, a mha, ttha re, ttho vho, i mhe. ६. परोक्ष भूतकाळात 'अ, उ, ए, त्थ, अ, म्ह' आणि 'त्थ, रे, त्तो, व्हो, इ, म्हे' हे प्रत्यय होतात. 7. Eyyādo vā tipattiyaṃ ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssiṃsu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase. ७. क्रियातिपत्तीमध्ये विकल्पेकरून 'एय्य' इत्यादींच्या जागी 'स्सा, स्संसु, स्से, स्सथ, स्सं, स्साम्हा' आणि 'स्सथ, स्सिंसु, स्ससे, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे प्रत्यय होतात. 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe. ८. हेतू आणि फल दर्शविताना 'एय्य, एय्युं, एय्यासि, एय्याथ, एय्यामि, एय्याम' आणि 'एथ, एरं, एथो, एय्याव्हो, एय्यं, एय्याम्हे' हे प्रत्यय होतात. 9. Pañcapatthanāvidhīsu. ९. आज्ञा, प्रार्थना आणि विधी या अर्थांत (पंचमी विभक्तीचे प्रत्यय होतात). 10. Tu antu, hi tha, mima, taṃ antaṃ, ssu vho, e āmadhasa. १०. (पंचमी विभक्तीत) 'तु, अन्तु, हि, थ, मि, म' आणि 'तं, अन्तं, स्सु, व्हो, ए, आमधस' हे प्रत्यय होतात. 11. Satyarahesveyyādī. ११. सामर्थ्य आणि योग्यता या अर्थांत 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. 12. Sambhāvane vā. १२. संभावनेमध्ये विकल्पेकरून (हे प्रत्यय होतात). 13. Māyoge īāādī. १३. 'मा' च्या योगात 'ई', 'आ' इत्यादी प्रत्यय होतात. 14. Pubbāparacchakkāna mekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā. १४. पूर्व आणि पर (उत्तर) सहा प्रत्ययांच्या (छक्क) एकवचन आणि अनेकवचनांमध्ये, 'तुम्ह', 'अम्ह' आणि इतर उपपदे असताना अनुक्रमे दोन-दोन मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुष होतात. 15. Āīssādīsvau vā. १५. आ, ई आणि स्सादी प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'औ' होतो. 16. Aādīsvāho brūssa. १६. अ आणि इतर प्रत्यय पर असताना 'ब्रू' धातूचा 'आहो' आदेश होतो. 17. Bhūssa vuka. १७. 'भू' धातूला 'वुक' आगम होतो. 18. Pubbassa a. १८. पूर्व स्वराचा 'अ' होतो. 19. Ussaṃ svāhā vā. १९. उ-काराचा 'अं' होतो, 'स्', 'वा' किंवा 'हा' पर असताना विकल्पेकरून. 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. २०. 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'ट' आणि 'टु' आदेश होतात. 21. Īādo [Pg.40] vacassoma. २१. ई आणि इतर प्रत्यय पर असताना 'वच' धातूचा 'ओम' आदेश होतो. 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. २२. 'मि' आणि 'म' प्रत्यय पर असताना आणि द्वित्व न होता, 'दा' धातूचा 'दं' विकल्पेकरून होतो. 23. Karassa sossa kuṃ. २३. 'कर' धातूच्या 'स' प्रत्यय पर असताना 'कुं' आदेश होतो. 24. Kā īādīsu. २४. ई आणि इतर प्रत्यय पर असताना 'का' आदेश होतो. 25. Hāssa cāhaṅa ssena. २५. 'हा' धातूचा 'च' आणि 'अहं' आदेश होतो, 'स्से' प्रत्यय पर असताना. 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. २६. 'लभ्', 'वस्', 'छिद्', 'भिद्' आणि 'रुद्' धातूंना 'च्छ' प्रत्यय होतो. 27. Bhuja mūca vaca visānaṃ kkhaṅa. २७. 'भुज्', 'मुच्', 'वच्' आणि 'विस्' धातूंना 'क्ख' प्रत्यय होतो. 28. Āīādīsu harassā. २८. आ, ई आणि इतर प्रत्यय पर असताना 'हर' धातूचा 'आ' होतो. 29. Gamissa. २९. 'गम्' धातूचा... 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ३०. आणि 'दंस्' धातूचा 'छ' प्रत्यय होतो. 31. Hūssa he hehi hohī ssatyādo. ३१. 'हू' धातूचे 'हे', 'हेहि', 'होही' आदेश होतात, 'स्सति' आणि इतर प्रत्यय पर असताना. 32. Ṇānāsu rasso. ३२. 'णा' आणि 'ना' प्रत्यय पर असताना र्हस्व होतो. 33. Āīūmhāssāssamhānaṃ vā. ३३. आ, ई, ऊ, म्हा, स्सा आणि स्सम्हा प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून... 34. Kusaruhehī-ssa chi. ३४. 'कु', 'स', 'रुह्' आणि 'इ' धातूंच्या 'स्स' प्रत्ययाच्या जागी 'छि' होतो. 35. Aīssaādīnaṃ byañjanassiu. ३५. व्यंजन पर असताना 'अ', 'ई', 'स्सा' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी 'इ' आणि 'उ' होतो. 36. Brūto tissīu. ३६. 'ब्रू' धातूच्या पुढील 'ति' आणि 'सि' प्रत्ययांच्या जागी 'इ' आणि 'उ' होतो. 37. Kyassa. ३७. 'क्य' प्रत्ययाचा... 38. Eyyāthasseaāīthānaṃ oaaṃtthatthovhoka. ३८. 'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ई' आणि 'थ' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्थो', 'व्हो' आदेश होतात. 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ३९. 'उं' आणि 'सिं' प्रत्ययांच्या जागी 'स्वं' आणि 'सु' आदेश होतात. 40. Eottā suṃ. ४०. 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी 'सुं' होतो. 41. Hūto resuṃ. ४१. 'हू' धातूच्या पुढे 'रेसुं' होतो. 42. Ossa aitthattho. ४२. 'ओ' प्रत्ययाच्या जागी 'अ', 'इत्थ' आणि 'त्थो' आदेश होतात. 43. Si[Pg.41]. ४३. 'सि' प्रत्ययाचा... 44. Dīghā īssa. ४४. दीर्घ स्वराच्या पुढे 'ई' प्रत्ययाचा... 45. Mhātthāna mha. ४५. 'म्हा' आणि 'त्थ' प्रत्ययांच्या जागी 'म्ह' होतो. 46. Iṃssa ca siu. ४६. आणि 'इं' प्रत्ययाच्या जागी 'सि' आणि 'उ' होतो. 47. Eyyuṃssuṃ. ४७. 'एय्युं' प्रत्ययाच्या जागी 'स्सुं' होतो. 48. Hissa-to lopo. ४८. 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. 49. Kyassa sse. ४९. 'क्य' प्रत्ययाचा 'स्से' होतो. 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ५०. 'अत्थि', 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स', 'सु', 'स', 'सथ', 'सं', 'साम' आदेश होतात. 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ५१. पहिल्या दोन प्रत्ययांच्या जागी 'इया' आणि 'इयुं' आदेश होतात. 52. Tassa tho. ५२. 'त' प्रत्ययाच्या जागी 'थो' आदेश होतो. 53. Sihisvaṭa. ५३. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना 'अ' चा 'अट' होतो. 54. Mimānaṃ vā mimhā ca. ५४. मि आणि मा यांच्या जागी किंवा मिम्हा होतो. 55. Esuṅa. ५५. एसुङ् प्रत्यय होतो. 56. Īādo dīgho. ५६. ई-आदींच्या नंतर दीर्घ होतो. 57. Himimesvassa. ५७. हि, मि आणि मे यांच्यामध्ये 'अ' होतो. 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ५८. सक धातूच्या 'णा' च्या जागी 'ख' होतो, ई-आदींच्या नंतर. 59. Sse vā. ५९. किंवा 'स्से' होतो. 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ६०. त्यांच्यामध्ये 'सु' धातूच्या 'क्णो' आणि 'क्णा' च्या जागी 'रोट' होतो. 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. ६१. ति प्रत्यय असताना 'ञा' (ज्ञा) धातूच्या 'सना' च्या जागी 'नाय' होतो. 62. Ñāmhi jaṃ. ६२. ञा प्रत्यय असताना 'जं' होतो. 63. Eyyāssiyāñā vā. ६३. किंवा 'एय्या' आणि 'इयाञा' होतात. 64. Īssatyādīsu knālopo. ६४. ईस्सति इत्यादी प्रत्यय असताना 'क्ना' चा लोप होतो. 65. Ssassa [Pg.42] hi kamme. ६५. कर्मणी प्रयोगात 'स्स' च्या जागी 'हि' होतो. 66. Etismā. ६६. यापासून. 67. Hanā cha khā. ६७. हन् धातूपासून 'छ' आणि 'खा' होतात. 68. Hato ha. ६८. हन् धातूच्या जागी 'ह' होतो. 69. Dakkhakhahehi hohīhi lopo. ६९. दक्ख आणि खह यांच्यापासून 'होही' चा लोप होतो. 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ७०. कयिरेय्य, स्सेय्युम् इत्यादींचा. 71. Ṭā. ७१. टा प्रत्यय होतो. 72. Ethassā. ७२. एथ आणि अस्. 73. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā. ७३. लभ् धातूपासून 'इं' आणि 'ई' च्या जागी किंवा 'थं' आणि 'था' होतात. 74. Gurupubbā rassā re-nte-ntinaṃ. ७४. गुरू पूर्वी असलेल्या 'रे', 'न्ते' आणि 'न्ति' यांच्या जागी ऱ्हस्व होतो. 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ७५. एय्य, एय्या आणि सेय्य यांच्या जागी 'टे' होतो. 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ७६. परषट्क असताना 'ओ' विकरणाचा लोप होतो. 77. Pubbacchakke vā kvaci. ७७. पूर्वषट्क असताना कधीकधी किंवा विकल्पेकरून होतो. 78. Eyyāmasse muca. ७८. मुच् धातूच्या जागी 'एय्याम' आणि 'अस्' होतात. Iti moggallāne byākaraṇe tyādikaṇḍo chaṭṭho. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'त्यादि काण्ड' नावाचा सहावा अध्याय समाप्त झाला. (7) Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) (७) सातवा अध्याय (ण्वादि). 1. Cara [Pg.43] dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭā ya vāhi ṇu. १. चर, दर, कर, रह, जन, सन, तल, साद, साध, कसास, चट, य आणि वाह या धातूंपासून 'णु' प्रत्यय होतो. 2. Bhara mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. २. भर, मर, चर, तर, अर, गर, हन, तन, मन, भम, कित, धन, बंह, कम्बम्ब, चक्ख, भिक्ख, संकिन्दन्द, यज, पटाणास, वस, पस, पंस आणि बन्ध् या धातूंपासून 'उ' प्रत्यय होतो. 3. Bandhā ū vadho ca. ३. बन्ध् धातूपासून 'ऊ' प्रत्यय होतो आणि 'वध' आदेश होतो. 4. Jambādayo. ४. जम्बू इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 5. Tapusa vidha kura putha mudā ku. ५. तपुस, विध, कुर, पुथ आणि मुद या धातूंपासून 'कु' प्रत्यय होतो. 6. Sindhādayo. ६. सिन्धु इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 7. I. ७. 'इ' प्रत्यय होतो. 8. Dadhyādayo. ८. दधि इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 9. Yuvaṇṇupantā ki. ९. यु आणि उवर्ण उपधा असलेल्या धातूंपासून 'कि' प्रत्यय होतो. 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā īṇa. १०. वप, वर, वस, रस, नभ, हर, हन आणि पण या धातूंपासून 'ईण' प्रत्यय होतो. 11. Bhū gamā īṇa. ११. भू आणि गम् या धातूंपासून 'ईण' प्रत्यय होतो. 12. Tanda lakkhā ī. १२. तन्द आणि लक्ख या धातूंपासून 'ई' प्रत्यय होतो. 13. Gamā ro. १३. गम् धातूपासून 'रो' प्रत्यय होतो. (Iti sarapaccayā) (अशा प्रकारे 'सर' प्रत्यय समाप्त झाले.) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. १४. 'इ', 'भी', 'का', 'कर', 'अर', 'वक', 'सक' आणि 'वाहि' यांपासून 'क' प्रत्यय होतो. 15. Ūkādako. १५. 'ऊ' इत्यादींपासून 'क' प्रत्यय होतो. 16. Bhītvā [Pg.44] nako. १६. 'भी' आणि 'त्वा' यांपासून 'नक' प्रत्यय होतो. 17. Siṅghā āṇi kāṭakā. १७. 'सिङ्घ', 'आणि' आणि 'काट' यांपासून 'क' प्रत्यय होतो. 18. Karāditvako. १८. 'कर' इत्यादींपासून 'त्वक' प्रत्यय होतो. 19. Bala pate hyāko. १९. 'बल' आणि 'पत' यांपासून 'इह्यक' प्रत्यय होतो. 20. Sāmākādayo. २०. 'सामाक' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 21. Vicchā la gama musā kiko. २१. 'विच्छ', 'ल', 'गम' आणि 'मुस' यांपासून 'किक' प्रत्यय होतो. 22. Kiṃ kaṇikādayo. २२. 'किङ्कणिक' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 23. I sā kīko. २३. 'इ' आणि 'सा' यांपासून 'कीक' प्रत्यय होतो. 24. Kama padā ṇuko. २४. 'कम' आणि 'पद' यांपासून 'णुक' प्रत्यय होतो. 25. Maṇḍa salā ṇūko. २५. 'मण्ड' आणि 'सल' यांपासून 'णूक' प्रत्यय होतो. 26. Lūkādayo. २६. 'लूक' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 27. Kasā sako. २७. 'कस' धातूपासून 'सक' प्रत्यय होतो. 28. Karā tiko. २८. 'कर' इत्यादींपासून 'तिक' प्रत्यय होतो. 29. Isā ṭhakana. २९. 'इस' धातूपासून 'ठकन्' प्रत्यय होतो. 30. Samā kho. ३०. 'सम' धातूपासून 'ख' प्रत्यय होतो. 31. Mukhādayo. ३१. 'मुख' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ३२. 'अज', 'वज', 'मुद', 'गद' आणि 'गम' यांपासून 'गक' प्रत्यय होतो. 33. Siṅgādayo. ३३. 'सिङ्ग' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 34. Agā gi. ३४. 'अग' धातूपासून 'गि' प्रत्यय होतो. 35. Yāvalā gu. ३५. 'या' आणि 'वल' यांपासून 'गु' प्रत्यय होतो. 36. Phegvādayo. ३६. 'फेगु' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 37. Janā gho. ३७. 'जन' धातूपासून 'घ' प्रत्यय होतो. 38. Meghādayo[Pg.45]. ३८. 'मेघ' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. (Iti kavaggapaccayā) (अशा प्रकारे 'क-वर्ग' प्रत्यय समाप्त झाले.) 39. Cusara varā co. ३९. 'चु', 'सर' आणि 'वर' यांपासून 'च' प्रत्यय होतो. 40. Marā cuīcīca. ४०. 'मर' धातूपासून 'चु', 'इच' आणि 'ईच' प्रत्यय होतात. 41. Kusa pasā chika. ४१. 'कुस' आणि 'पस' यांपासून 'छिक' प्रत्यय होतो. 42. Kasausā chuka. ४२. 'कस' आणि 'उस' यांपासून 'छुक' प्रत्यय होतो. 43. Asa masa vasa kuca kacā cho. ४३. 'अस', 'मस', 'वस', 'कुच' आणि 'कच' यांपासून 'छ' प्रत्यय होतो. 44. Gucchādayo. ४४. 'गुच्छ' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 45. Arā ju uṭa ca. ४५. 'अर' धातूपासून 'जु' आणि 'उठ' प्रत्यय होतात. 46. Rajjādayo. ४६. 'रज्जु' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 47. Gidhā jhaka. ४७. 'गिध' धातूपासून 'झक' प्रत्यय होतो. 48. Vañcyādayo. ४८. 'वञ्चि' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 49. Kama yajā ño. ४९. 'कम' आणि 'यज' यांपासून 'ञ' प्रत्यय होतो. 50. Puññaṃ. ५०. 'पुण्य' (हा शब्द सिद्ध होतो). 51. Arahāñño hāssa hira ca. ५१. 'अरह' धातूपासून 'ञ' प्रत्यय होतो आणि 'हा' चा 'हिर' आदेश होतो. (Iti cavaggapaccayā) (अशा प्रकारे 'च-वर्ग' प्रत्यय समाप्त झाले.) 52. Kira tarā kīṭo. ५२. 'किर्' आणि 'तर्' धातूंच्या पुढे 'कीट' प्रत्यय होतो. 53. Sakādīhyaṭo. ५३. 'शक्' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'अट' प्रत्यय होतो. 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ५४. मकुट, आवाट, कवाट, कुक्कुट (हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात). 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ५५. 'कमुस्', 'कुस्' आणि 'कस्' धातूंच्या पुढे 'ठ' प्रत्यय होतो. 56. Kuṭṭhādayo. ५६. कुट्ठ इत्यादी शब्द (सिद्ध होतात). 57. Vara karā aṇḍo. ५७. 'वृ' आणि 'कृ' धातूंच्या पुढे 'अण्ड' प्रत्यय होतो. 58. Manantā ḍo. ५८. 'मन्' अन्तामध्ये असलेल्या धातूंच्या पुढे 'ड' प्रत्यय होतो. 59. Kuṇḍādayo. ५९. कुण्ड इत्यादी शब्द (सिद्ध होतात). 60. Tija [Pg.46] kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ६०. 'तिज्', 'कस्', 'तस्' आणि 'दक्ख्' धातूंच्या पुढे 'किण' प्रत्यय होतो आणि 'ज्' च्या जागी 'ख्' होतो. 61. Vīādito ṇi. ६१. 'वी' इत्यादी धातूंहून 'णि' प्रत्यय होतो. 62. Gahādīhya ṇi. ६२. 'गह' इत्यादी धातूंहून 'णि' प्रत्यय होतो. 63. Rīvībhāhi ṇu. ६३. 'री', 'वी' आणि 'भा' धातूंहून 'णु' प्रत्यय होतो. 64. Khāṇvādayo. ६४. 'खाणू' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 65. Kvāditoṇo. ६५. 'कु' इत्यादी धातूंहून 'ण' प्रत्यय होतो. 66. Suvīhi ṇaka. ६६. 'सु' आणि 'वी' धातूंहून 'णक' प्रत्यय होतो. 67. Tiṇādayo. ६७. 'तिण' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇādayo. ६८. 'रवण', 'वरण', 'पूरण' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. (Iti ṭavaggapaccayā) (असे 'ट' वर्गाचे प्रत्यय आहेत.) 69. Pāvasā ati. ६९. 'पा' आणि 'वस' धातूंहून 'अति' प्रत्यय होतो. 70. Dhāhisi tana jana jara gama sacā tu. ७०. 'धा', 'हिस्', 'तन', 'जन', 'जर', 'गम' आणि 'सच्' धातूंहून 'तु' प्रत्यय होतो. 71. Arissuṭa ca. ७१. 'अरि' आणि 'सुट्' चा आगम देखील होतो. 72. Pitvādayo. ७२. 'पितु' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 73. Jana karā ratu. ७३. 'जन' आणि 'कर' धातूंहून 'रतु' प्रत्यय होतो. 74. Sakā unto. ७४. 'सक' धातूहून 'उन्तु' प्रत्यय होतो. 75. Kapā oto. ७५. 'कप्' धातूहून 'ओतु' प्रत्यय होतो. 76. Vasādīhyanto. ७६. 'वस' इत्यादी धातूंहून 'अन्तु' प्रत्यय होतो. 77. Hisīnaṃ muka ca. ७७. 'हिस्' धातूच्या जागी 'मुक' चा आगम देखील होतो. 78. Hara ruha kulā ito. ७८. 'हर', 'रुह' आणि 'कुल' धातूंहून 'इतु' प्रत्यय होतो. 79. Bharādīhyato. ७९. 'भर' इत्यादी धातूंहून 'अतु' प्रत्यय होतो. 80. Kirādīhyā-taka. ८०. 'किर' इत्यादी धातूंहून 'आतक' प्रत्यय होतो. 81. Amādīhya-tto. ८१. 'अम' इत्यादी धातूंहून 'अत्तु' प्रत्यय होतो. 82. Vādīhi [Pg.47] to. ८२. 'वा' इत्यादी धातूंहून 'तु' प्रत्यय होतो. 83. Gharādīhi taka. ८३. 'घर' इत्यादी धातूंहून 'तक' प्रत्यय होतो. 84. Nettādayo. ८४. 'नेत्तु' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 85. Samādīhyatho. ८५. 'सम' इत्यादी धातूंहून 'अथ' प्रत्यय होतो. 86. Upavasā vassoṭa ca. ८६. 'उप' उपसर्गपूर्वक 'वस' धातूहून 'वस्सु' आणि 'ओट' प्रत्यय देखील होतात. 87. Ramā thaka. ८७. 'रम' धातूहून 'थक' प्रत्यय होतो. 88. Titthādayo. ८८. 'तित्थ' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 89. Vasa masa kusā thu. ८९. 'वस', 'मस' आणि 'कुस' धातूंहून 'थु' प्रत्यय होतो. 90. Saka vasā thi. ९०. 'सक' आणि 'वस' धातूंहून 'थि' प्रत्यय होतो. 91. Vīto thika. ९१. 'वी' धातूहून 'थिक' प्रत्यय होतो. 92. Sārismā rathi. ९२. 'सर' धातूंहून 'रथि' प्रत्यय होतो. 93. Tā tā ithi. ९३. 'ता' आणि 'ता' धातूंहून 'इथि' प्रत्यय होतो. 94. Isā thī. ९४. 'इस्' धातूहून 'थी' प्रत्यय होतो. 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ९५. 'रुद', 'खुद', 'मुद', 'मद', 'छिद', 'सूद', 'सप' आणि 'कम' धातूंहून 'दक' प्रत्यय होतो. 96. Kundādayo. ९६. 'कुन्द' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 97. Dadā du. ९७. 'दा' धातूहून 'दु' प्रत्यय होतो. 98. Khanāna dama ramā dho. ९८. 'खन्', 'दम्' आणि 'रम्' धातूंहून 'धो' प्रत्यय होतो. 99. Muddhādayo. ९९. 'मुद्धा' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 100. Sīto dhuka. १००. 'सी' धातूहून 'धुक' प्रत्यय होतो. 101. Varāra kara tara dara yamaajja mithasakā kuno. १०१. 'वर', 'अर', 'कर', 'तर', 'दर', 'यम', 'अज्ज', 'मिथ्' आणि 'सक' धातूंहून 'कुन' प्रत्यय होतो. 102. Ajā ino. १०२. 'अज' धातूहून 'इन' प्रत्यय होतो. 103. Vipinādayo. १०३. 'विपिन' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 104. Kirā [Pg.48] kano. १०४. 'किर' धातूहून 'कन' प्रत्यय होतो. 105. Dī ji i mīhi naka. १०५. 'दी', 'जि', 'इ' आणि 'मी' धातूंहून 'नक' प्रत्यय होतो. 106. Si dhā vī vāhi no. १०६. 'सि', 'धा', 'वी' आणि 'वा' धातूंहून 'न' प्रत्यय होतो. 107. Ūnādayo. १०७. 'ऊन' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 108. Vīpatā tano. १०८. 'वी' आणि 'पत' धातूंहून 'तन' प्रत्यय होतो. 109. Ramā tanaka. १०९. 'रम्' धातूहून 'तनक' प्रत्यय होतो. 110. Sū bhāhi nuka. ११०. 'सू' आणि 'भा' धातूंहून 'नुक' प्रत्यय होतो. 111. Dhāsse ca. १११. 'धा' धातूच्या ठिकाणी 'धस' आदेश होतो. 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ११२. 'वत्त', 'टाव', 'धम' आणि 'अस' धातूंहून 'अनी' प्रत्यय होतो. 113. Yuto ni. ११३. 'यु' धातूहून 'नि' प्रत्यय होतो. (Iti tavaggapaccayā) (असे हे त-वर्गाचे प्रत्यय आहेत.) 114. Camāpa pā vapā po. ११४. 'चम', 'आप', 'पा' आणि 'वप' धातूंहून 'प' प्रत्यय होतो. 115. Yu thu kunaṃ dīgho ca. ११५. 'यु' आणि 'थु' धातूंहून 'कुन' प्रत्यय होतो आणि दीर्घ स्वर होतो. 116. Khipa supa nī sū pūhi paka. ११६. 'खिप', 'सुप', 'नी', 'सू' आणि 'पू' धातूंहून 'पक' प्रत्यय होतो. 117. Sippādayo. ११७. 'सिप्प' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 118. Sāsā apo. ११८. 'सास्' धातूहून 'अप' प्रत्यय होतो. 119. Viṭapādayo. ११९. 'विटप' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 120. Gupā pho. १२०. 'गुप' धातूहून 'फ' प्रत्यय होतो. 121. Gara sarādīhi bo. १२१. 'गर' आणि 'सर' इत्यादी धातूंहून 'ब' प्रत्यय होतो. 122. Nimbādayo. १२२. 'निम्ब' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 123. Darā bi. १२३. 'दर' धातूहून 'बि' प्रत्यय होतो. 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. १२४. 'कर', 'सर', 'सल', 'कल', 'वल्ल' आणि 'वस' धातूंहून 'अभ' प्रत्यय होतो. 125. Gadā rabho. १२५. 'गद' धातूहून 'रभ' प्रत्यय होतो. 126. Usarā [Pg.49] sā kato. १२६. 'उस' आणि 'रस' धातूंहून 'कत' प्रत्यय होतो. 127. Ito bhaka. १२७. 'इ' धातूहून 'भक' प्रत्यय होतो. 128. Garāvā bho. १२८. 'गर' आणि 'अव' धातूंहून 'भ' प्रत्यय होतो. 129. Sobbhādayo. १२९. सोब्भ इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 130. Usa kusa pada sukhā kumo. १३०. उस्, कुस्, पद् आणि सुख् धातूंहून 'उम' प्रत्यय होतो. 131. Vaṭumādayo. १३१. वटुम इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 132. Gudhā umo. १३२. गुध् धातूहून 'उम' प्रत्यय होतो. 133. Paṭha carā amimā. १३३. पठ् आणि चर् धातूंहून 'अमिम' प्रत्यय होतो. 134. Hi dhūhi maka. १३४. हि आणि धू धातूंहून 'मक' प्रत्यय होतो. 135. Tīto rīsano ca. १३५. ती-प्रत्ययान्त धातूहून 'रीसन' प्रत्यय देखील होतो. 136. Khī su vī yā gā hi sā lū khu hu mara dhara kara ghara jamā ma sāmā mo. १३६. खी, सु, वी, या, गा, हि, सा, लू, खु, हु, मर, धर, कर, घर, जम आणि साम धातूंहून 'म' आणि 'मो' प्रत्यय होतात. 137. Asmādayo. १३७. अस्म इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 138. Nīto mi. १३८. नी धातूहून 'मि' प्रत्यय होतो. 139. Ūmi bhūmi nimi rasmi. १३९. ऊमि, भूमि, निमि आणि रस्मि हे शब्द सिद्ध होतात. (Iti pavaggapaccayā) (येथे 'प-वर्ग' प्रत्यय समाप्त झाले.) 140. Mā chāhi yo. १४०. मा आणि छा धातूंहून 'य' प्रत्यय होतो. 141. Janissa jā ca. १४१. जन् धातूचा 'जा' आदेश होतो आणि 'य' प्रत्यय देखील होतो. 142. Hadayādayo. १४२. हदय इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 143. Khī si sinī sī su vī ku sū hi raka. १४३. खी, सि, सिनी, सी, सु, वी, कु, सू आणि हि धातूंहून 'रक' प्रत्यय होतो. 144. Hici du minaṃ dīgho ca. १४४. हि आणि चि धातूंहून 'दु' आणि 'मिन' प्रत्यय होतात आणि स्वराचा दीर्घ होतो. 145. Dhātā namī ca. १४५. धा धातूहून 'त' आणि 'नमि' प्रत्यय देखील होतात. 146. Bhadrādayo[Pg.50]. १४६. भद्र इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 147. Mandaṅka sasā sa ma dha catā uro. १४७. मन्द, अङ्क, सस्, स, म, ध आणि चत् धातूंहून 'उर' प्रत्यय होतो. 148. Vidhurādayo. १४८. विधुर इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 149. Timaruharudhabadhamadamandavajā jarucakasā kiro. १४९. तिमिर, रुह्, रुध्, बध्, मद्, मन्द, वज्, ज, रुच् आणि कस् धातूंहून 'इर' प्रत्यय होतो. 150. Thirādayo. १५०. थिर इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 151. Dadagarehi dura bharā. १५१. दद् आणि गर् धातूंहून 'दुर' आणि 'भर' प्रत्यय होतात. 152. Cara dara jara gara marehite. १५२. चर्, दर्, जर्, गर् आणि मर् धातूंहून 'इत' प्रत्यय होतो. 153. Pīto kvaro. १५३. पी धातूहून 'क्वर' प्रत्यय होतो. 154. Cīvarādayo. १५४. चीवर इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 155. Kuto kraro. १५५. कु धातूहून 'क्रर' प्रत्यय होतो. 156. Vasāsā charo. १५६. वस् आणि आस् धातूंहून 'छर' प्रत्यय होतो. 157. Masā chero ca. १५७. मस् धातूहून 'छेर' प्रत्यय देखील होतो. 158. Dhūvāto saro. १५८. धू आणि वा धातूंहून 'सर' प्रत्यय होतो. 159. Bhamādīhyaro. १५९. भम् इत्यादी धातूंहून 'अर' प्रत्यय होतो. 160. Vadissa bada ca. १६०. वद् धातूचा 'बद्' आदेश होतो आणि 'अर' प्रत्यय होतो. 161. Vadajanānaṃ ṭhaṅa ca. १६१. वद् आणि जन् धातूंहून 'ठङ्' प्रत्यय देखील होतो. 162. Pacissiṭhaṅa ca. १६२. पच् धातूंहून 'इठङ्' प्रत्यय देखील होतो. 163. Vakā araṇa. १६३. व धातूहून 'अरण' प्रत्यय होतो. 164. Sigyaṅgāga majjakalā lā āro. १६४. सिग्य्, अङ्ग्, अग्, मज्ज्, कल् आणि ला धातूंहून 'आर' प्रत्यय होतो. 165. Kamissa ssu ca. १६५. कम् धातूहून 'स्सु' प्रत्यय देखील होतो. 166. Bhiṅgā (ṅkā) rādayo. १६६. भिङ्गार (किंवा भिङ्कार) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 167. Karā māro. १६७. कर् धातूहून 'मार' प्रत्यय होतो. 168. Pusa [Pg.51] sarehi kharo. १६८. 'पुस' आणि 'सर' धातूंहून 'खर' प्रत्यय होतो. 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. १६९. 'सर', 'वस' आणि 'कल' धातूंहून 'कीर' प्रत्यय होतो आणि 'वस' धातूहून 'उट' प्रत्ययही होतो. 170. Gabbhīrādayo. १७०. 'गब्भीर' इत्यादी शब्द. 171. Khajja valla masā ūro. १७१. 'खज्ज', 'वल्ल' आणि 'मस' धातूंहून 'ऊर' प्रत्यय होतो. 172. Kappūrādayo. १७२. 'कप्पूर' इत्यादी शब्द. 173. Kaṭha cakā oro. १७३. 'कठ' आणि 'चक' धातूंहून 'ओर' प्रत्यय होतो. 174. Morādayo. १७४. 'मोर' इत्यादी शब्द. 175. Kuto eraka. १७५. 'कु' धातूहून 'एरक' प्रत्यय होतो. 176. Bhūsūhi rika. १७६. 'भू' आणि 'सु' धातूंहून 'रिक' प्रत्यय होतो. 177. Mīkasīnīhi ru. १७७. 'मी', 'कस' आणि 'इन्' धातूंहून 'रु' प्रत्यय होतो. 178. Sinā eru. १७८. 'सि' आणि 'ना' धातूंहून 'एरु' प्रत्यय होतो. 179. Bhīruhi ruka. १७९. 'भी' धातूहून 'रुक' प्रत्यय होतो. 180. Tamā būlo. १८०. 'तम' धातूहून 'बूल' प्रत्यय होतो. 181. Sito lakavālā. १८१. 'सि' धातूहून 'लक' आणि 'वाल' प्रत्यय होतात. 182. Maṅga kama samba saba saka vasa visa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. १८२. 'मङ्ग', 'कम', 'सम्ब', 'सब', 'सक', 'वस', 'विस', 'केव', 'कल', 'पल्ल', 'कठ', 'पट', 'कुण्ड' आणि 'मण्ड' धातूंहून 'अल' प्रत्यय होतो. 183. Musā kalo. १८३. 'मुस' धातूहून 'कल' प्रत्यय होतो. 184. Thalādayo. १८४. 'थल' इत्यादी शब्द. 185. Kulā kālo ca. १८५. 'कुल' धातूहून 'काल' प्रत्यय देखील होतो. 186. Muḷālādayo. १८६. 'मुळाल' इत्यादी शब्द. 187. Caṇḍa patā ṇālo. १८७. 'चण्ड' आणि 'पत' धातूंहून 'णाल' प्रत्यय होतो. 188. Mādito lo. १८८. 'मदि' धातूहून 'ल' प्रत्यय होतो. 189. Ana sana kala kuka saṭha mahā ilo. १८९. 'अन', 'सन', 'कल', 'कुक', 'सठ' आणि 'मह' धातूंहून 'इल' प्रत्यय होतो. 190. Kuṭā [Pg.52] kilo. १९०. 'कुट' धातूहून 'किल' प्रत्यय होतो. 191. Sithilādayo. १९१. 'सिथिल' इत्यादी शब्द. 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. १९२. 'चट', 'कण्ड', 'वट्ट' आणि 'पुथ' धातूंहून 'कुल' प्रत्यय होतो. 193. Tumulādayo. १९३. 'तुमुल' इत्यादी शब्द. 194. Kalla kapa takka paṭā olo. १९४. 'कल्ल', 'कप', 'तक्क' आणि 'पट' धातूंहून 'ओल' प्रत्यय होतो. 195. Aṅgā ulo li. १९५. 'अङ्ग' धातूहून 'उल' आणि 'लि' प्रत्यय होतात. 196. Añjā li. १९६. 'अञ्ज' धातूहून 'लि' प्रत्यय होतो. 197. Chadā li. १९७. 'छद' धातूहून 'लि' प्रत्यय होतो. 198. Alyādayo. १९८. 'अलि' इत्यादी शब्द. 199. Pilādī hya vo. १९९. 'पिल' इत्यादी धातूंहून 'व' प्रत्यय होतो. 200. Sāḷavādayo. २००. 'साळव' इत्यादी शब्द. 201. Sarā āvo. २०१. 'सर' धातूहून 'आव' प्रत्यय होतो. 202. Ala mala bilā ṇuvo. २०२. 'अल', 'मल' आणि 'बिल' धातूंहून 'णुव' प्रत्यय होतो. 203. Gātvīvo. २०३. 'गा' धातूहून 'वीव' प्रत्यय होतो. 204. Suto kva kvā. २०४. 'सु' धातूहून 'क्व' आणि 'क्वा' प्रत्यय होतात. 205. Vidvā. २०५. 'विद्वा' शब्द. 206. Thuto re vo. २०६. 'थु' धातूहून 'रेव' प्रत्यय होतो. 207. Samā rivo. २०७. 'सम' धातूहून 'रिव' प्रत्यय होतो. 208. Chadā ravi. २०८. 'छद' धातूहून 'रवि' प्रत्यय होतो. 209. Pūra timā kiso rasso ca. २०९. 'पूर' धातूहून 'इम' प्रत्यय होतो आणि 'किस' चा ऱ्हस्व देखील होतो. 210. Karā īso. २१०. 'कर' धातूहून 'ईस' प्रत्यय होतो. 211. Sirīsādayo. २११. 'सिरीस' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 212. Karā [Pg.53] ribbi so. २१२. 'कर' धातूहून 'इब्बि' आणि 'स' प्रत्यय होतात. 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. २१३. 'सस', 'आस', 'वस', 'विस', 'हन', 'वन' आणि 'मन' धातूंहून अनुक्रमे 'स' प्रत्यय होतो. 214. Āmi thu kusīto saka. २१४. 'आम' धातूहून 'इथु' आणि 'कुसी' धातूहून 'त' व 'सक' प्रत्यय होतात. 215. Phassādayo. २१५. 'फस्स' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 216. Suto ṇisaka. २१६. 'सु' धातूहून 'णिसक' प्रत्यय होतो. 217. Ve tā ta yu panā la kala camā aso. २१७. 'वे', 'ता', 'त', 'यु', 'पन', 'ल', 'कल' आणि 'चम' धातूंहून 'अस' प्रत्यय होतो. 218. Vaya diva kara kare hya saṇasakapāsa kasā. २१८. 'वय', 'दिव', 'कर' आणि 'करि' धातूंहून 'सण', 'सक', 'पास' आणि 'कस' प्रत्यय होतात. 219. Sasa masa daṃsā sā su. २१९. 'सस', 'मस' आणि 'दंस' धातूंहून 'सा' आणि 'सु' प्रत्यय होतात. 220. Vidā dasuka. २२०. 'विद' धातूहून 'दसुक' प्रत्यय होतो. 221. Sasā rīho. २२१. 'सस' धातूहून 'रीह' प्रत्यय होतो. 222. Jīvāmā ho vamā ca. २२२. 'जीव' आणि 'आम' धातूंहून 'ह' आणि 'वम' प्रत्यय देखील होतात. 223. Taṇhādayo. २२३. 'तण्हा' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 224. Paṇussahā hīhī ṇolaṅa ca. २२४. 'पणुस्स' आणि 'हा' धातूंहून 'हीही' आणि 'णोलङ' प्रत्यय देखील होतात. 225. Khī mi pī cu mā vā kāhi ḷo ussa vā dīgho ca. २२५. 'खी', 'मि', 'पी', 'चु', 'मा', 'वा' आणि 'क' धातूंहून 'ळ' आणि 'उस्स' प्रत्यय होतात आणि दीर्घ देखील होतो. 226. Guto ḷaka ca. २२६. 'गु' धातूहून 'ळका' प्रत्यय देखील होतो. 227. Paṅguḷādayo. २२७. 'पङ्गुळ' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. 228. Pāto ḷi. २२८. ‘पातो’ ला ‘ळि’ प्रत्यय होतो. 229. Vīto ḷu. २२९. ‘वीतो’ ला ‘ळु’ प्रत्यय होतो. Iti moggallāne byākaraṇe ṇvādikaṇḍo sattamo. अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणातील 'ण्वादि-काण्ड' नावाचा सातवा अध्याय समाप्त झाला. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो. Moggallānabyākaraṇaṃ मोग्गल्लान व्याकरण 1. Paṭhamo saññādikaṇḍo १. पहिला संज्ञादि-काण्ड (संज्ञा आणि व्याख्यांचा विभाग) Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu, namassitvā tathāgataṃ; Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ, māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ. सिद्ध आणि समृद्ध गुणांनी युक्त अशा कल्याणकारी तथागतांना, तसेच सद्धम्म आणि संघाला नमस्कार करून, मी मागधी भाषेचे व्याकरण (शब्दलक्षण) सांगतो. 1. Aādayo [Pg.54] titālīsa vaṇṇā. १. ‘अ’ पासून सुरू होणारे त्रेचाळीस (४३) वर्ण आहेत. Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti. A ā i ī u ū e e o o, ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Tena kvattho? ‘‘E o na mavaṇṇe’’ 1. 37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti. Tena ‘paṭisaṅkhā yoniso’tiādi siddhaṃ. ‘अ’ कारापासून सुरू होऊन निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यंतचे त्रेचाळीस अक्षरे ‘वर्ण’ संज्ञक आहेत. अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ए, ओ, ओ, क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, स, ह, ळ, अं. त्याचा काय उपयोग? 'ए ओ न मवर्णे' (१.३७) इत्यादी. 'त्रेचाळीस' असे म्हणणे काही ठिकाणी वर्णाचा लोप दर्शवते. त्यामुळे 'पटिसङ्खा योनिसो' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. 2. Dasādo sarā. २. त्यातील सुरुवातीचे दहा वर्ण ‘स्वर’ (सरा) संज्ञक आहेत. Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Saro lopo sare’’ 1, 26 iccādi. त्यामध्ये सुरुवातीचे दहा वर्ण ‘स्वर’ नावाचे असतात. त्याचा काय उपयोग? 'सरो लोपो सरे' (१.२६) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 3. Dvedve savaṇṇā. Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vaṇṇaparena savaṇṇopi’’ 1, 24. ३. दोन-दोन वर्ण ‘सवर्णीय’ (समान वर्ण) असतात. त्या स्वरांमध्ये दोन-दोन स्वर ‘सवर्ण’ संज्ञक असतात. त्याचा काय उपयोग? 'वर्णपरेन सवर्णोपि' (१.२४) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 4. Pubbo rasso. ४. त्यातील पहिला वर्ण ‘ऱ्हस्व’ (रस्सो) संज्ञक असतो. Tesu [Pg.55] dvīsu yo yo pubbo, so so rassasañño hoti. Tesu e.o.saṃyogato pubbāva dissanti. Tena kvattho? ‘‘Rasso vā’’ 2,62 iccādi. त्या दोन-दोन वर्णांपैकी जो जो पहिला असतो, तो तो ‘ऱ्हस्व’ संज्ञक होतो. त्यामध्ये ‘ए’ आणि ‘ओ’ हे संयुक्त व्यंजनाच्या आधी आले असता ऱ्हस्व म्हणूनच दिसतात. त्याचा काय उपयोग? 'रस्सो वा' (२.६२) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 5. Paro dīgho. ५. त्यातील दुसरा (नंतरचा) वर्ण ‘दीर्घ’ संज्ञक असतो. Te sveva dvīsuyo yo paro, so so dīghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Yo lo panisu dīgho’’ 2,88 iccādi. त्याच दोन-दोन वर्णांपैकी जो जो नंतरचा असतो, तो तो ‘दीर्घ’ संज्ञक होतो. त्याचा काय उपयोग? 'यो लो पनिषु दीर्घो' (२.८८) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 6. Kādayo byañjanā. ६. ‘क’ पासून सुरू होणारे वर्ण ‘व्यंजन’ संज्ञक आहेत. Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti. Tena kvattho? ‘‘Byañjane dīgharassā’’ 1,33 iccādi. क-कारापासून सुरू होऊन निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यंतचे वर्ण ‘व्यंजन’ संज्ञक असतात. त्याचा काय उपयोग? 'व्यंजने दीघरस्सा' (१.३३) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 7. Pañca pañcakā vaggā. ७. पाच-पाच वर्णांचे पाच गट ‘वर्ग’ संज्ञक असतात. Kādayo pañca pañcakā vagga, nāma honti. Tena kvattho? ‘‘Vagge vagganto’’ 1,41 iccādi. ‘क’ पासून सुरू होणारे पाच-पाच वर्णांचे पाच गट ‘वर्ग’ नावाचे असतात. त्याचा काय उपयोग? 'वग्गे वग्गन्तो' (१.४१) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 8. Bindu niggahītaṃ. ८. बिंदूला निग्गहीत (अनुस्वार) संज्ञा आहे. Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto, so niggahītasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Niggahītaṃ’’ 1,38 icādi. Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ. जो हा केवळ बिंदू स्वरूपाचा वर्ण आहे, त्याला 'निग्गहीत' संज्ञा होते. त्याने काय प्रयोजन? “निग्गहीत...” (१.३८) इत्यादी सूत्रांमध्ये. मोठी संज्ञा (गुरुसंज्ञा) करणे हे सार्थ संज्ञेसाठी (अन्वर्थ संज्ञेसाठी) आहे. 9. Iyuvaṇṇā [Pg.56] jhalā nāmassante. ९. नामाच्या शेवटी असलेले इ-वर्ण आणि उ-वर्ण हे अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. Nāmaṃ pāṭipadikaṃ, tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ. Tena kvattho? ‘‘Jhalā vā’’ 2,111 iccādi. नाम म्हणजे प्रातिपदिक, त्याच्या शेवटी असणारे इ-वर्ण (इ, ई) आणि उ-वर्ण (उ, ऊ) हे अनुक्रमे 'झ' आणि 'ल' संज्ञक होतात. त्याने काय प्रयोजन? “झला वा” (२.१११) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 10. Pitthiyaṃ. १०. स्त्रीलिंगात 'प' संज्ञा होते. Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Tena kvattho? Ye passivaṇṇassa’’ 2,116 iccādi. स्त्रीलिंगात वापरल्या जाणाऱ्या नामाच्या शेवटी असणारे इ-वर्ण आणि उ-वर्ण हे 'प' संज्ञक होतात. त्याने काय प्रयोजन? “ये पस्सिवण्णस्स” (२.११६) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 11. Ghā. ११. स्त्रीलिंगात 'घ' संज्ञा होते. Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti. Tena kvattho? ‘‘Ghabrahmādite’’ 2,60 iccādi. स्त्रीलिंगात वापरल्या जाणाऱ्या नामाच्या शेवटी असणारा 'आ' कार हा 'घ' संज्ञक होतो. त्याने काय प्रयोजन? “घब्रह्मादिते” (२.६०) इत्यादी सूत्रांमध्ये. 12. Go syālapane. १२. संबोधनात 'सि' प्रत्ययाला 'ग' संज्ञा होते. Ālapane si gasañño hoti. संबोधनात 'सि' प्रत्यय 'ग' संज्ञक होतो. Tena kvattho? ‘‘Gevā’’ 2,65 iccādi. त्याने काय प्रयोजन? “गेवा” (२.६५) इत्यादी सूत्रांमध्ये. (Saññā) (संज्ञा) 13. Vidhibbisesanantassa. १३. विशेषणाने युक्त असणाऱ्या अंत्य भागाचा विधी समजावा. Yaṃ visesanaṃ, tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ato yonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. जे विशेषण आहे, त्याच्या अंत्य भागाचा विधी समजावा, जसे “अतो योनं टाटे” (२.४१) 'नरानरे' मध्ये. 14. Sattamiyaṃ pubbassa. १४. सप्तमी विभक्तीच्या निर्देशात पूर्व वर्णाचा विधी समजावा. Sattamīniddese [Pg.57] pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘saro lopo sare’’ 1,26 veḷaggaṃ. ‘Tamaha’ntīdha kasmā na hoti?, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘pubbasseva hoti na parassā’ti. सप्तमी निर्देशात पूर्व वर्णाचेच कार्य समजावे, जसे “सरो लोपो सरे” (१.२६) 'वेळग्गं' मध्ये. येथे 'तमहं' मध्ये का होत नाही? कारण तेथे 'सरे' हा उपश्लेषिक आधार आहे, म्हणून 'पूर्व वर्णाचाच लोप होतो, पर वर्णाचा नाही' असे म्हटले आहे. 15. Pañcamiyaṃ parassa. १५. पंचमी विभक्तीच्या निर्देशात पुढील (पर) वर्णाचा विधी समजावा. Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘atoyonaṃ ṭāṭe’’ 2,41 narānare. Idha na hotaṃ ‘jantuho anattā’. Idha kasmā na hoti? Osakhyo, anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ. पंचमी निर्देशात पुढील वर्णाचे कार्य समजावे, जसे “अतो योनं टाटे” (२.४१) 'नरानरे' मध्ये. येथे 'जन्तुहो अनत्ता' मध्ये हे होत नाही. येथे का होत नाही? कारण 'ओ' आणि 'सख्य' यांच्यात व्यवधान नसल्यामुळे कार्य सिद्ध होते, व्यवधान असलेल्याचे कार्य होत नाही. 16. Ādissa. १६. सुरुवातीच्या (आदि) वर्णाचा. Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ra saṅkhyāto vā’’ 3,103 terasa. पुढील वर्णाचे केले जाणारे कार्य हे त्याच्या पहिल्या (आदि) वर्णाचे समजावे, जसे “र संख्यातो वा” (३.१०३) 'तेरस' मध्ये. 17. Chaṭṭhiyantassa. १७. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेल्याच्या अंत्य वर्णाचा विधी समजावा. Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ, tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘rājassi nāmhi’’ 2,23 rājinā. षष्ठी विभक्तीने निर्दिष्ट केलेले जे कार्य आहे, ते त्याच्या अंत्य वर्णाचे समजावे, जसे “राजस्सि नाम्हि” (२.२३) 'राजिना' मध्ये. 18. Ṅānubandho. १८. ज्याला 'ङ' हा अनुबंध आहे, तो अंत्य वर्णाचा होतो. Ṅakāro anubandho yassa, so antassa hoti ‘‘gossā vaṅa’’ 1,32 gavāssaṃ. ज्याला 'ङ' कार हा अनुबंध आहे, तो अंत्य वर्णाचा होतो, जसे “गोस्सा वङ” (१.३२) 'गवास्सं' मध्ये. 19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa. १९. ज्याला 'ट' हा अनुबंध आहे आणि जो अनेक वर्णांचा आदेश आहे, तो सर्वांच्या जागी होतो. Ṭakāro-nubandho [Pg.58] yassa, so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘imassānitthiyaṃ ṭe’’ 2,128 esu, ‘‘nāmha-nimi’’ 2,126 anena. ज्याला 'ट' कार हा अनुबंध आहे आणि जो अनेक अक्षरांचा आदेश आहे, तो सर्वांच्या जागी होतो, जसे “इमस्सानित्थियं टे” (२.१२८) 'एसु' मध्ये, आणि “नाम्ह-निमि” (२.१२६) 'अनेन' मध्ये. 20. Ñakānubandhādyantā. २०. ज्याला 'ञ' आणि 'क' हे अनुबंध आहेत, ते अनुक्रमे आदि आणि अंत्य होतात. Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘brūto tissīña’’ 6,36 bravīti, ‘‘bhūssa vuka’’ 6,17 babhūva. षष्ठीने निर्दिष्ट केलेल्या शब्दाला 'ञ' अनुबंध असलेला आदेश सुरुवातीला आणि 'क' अनुबंध असलेला आदेश शेवटी होतो, जसे “ब्रूतो तिस्सीञ” (६.३६) 'ब्रवीति' मध्ये, आणि “भूस्स वुक” (६.१७) 'बभूव' मध्ये. 21. Mānubandho sarānamantā paro. २१. ज्याला 'म' हा अनुबंध आहे, तो स्वरांपैकी अंत्य स्वराच्या पुढे होतो. Makāro-nubandho yassa, so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ 5-19 rundhati. ज्याला 'म' कार हा अनुबंध आहे, तो स्वरांपैकी अंत्य स्वराच्या पुढे होतो, जसे “मञ्च रुधादीनं” (५.१९) 'रुन्धति' मध्ये. 22. Vippaṭisedhe. २२. परस्परविरोधात (दोन नियमांच्या विरोधात). Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti. Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro, so ca (gacchati) tvaṃ ca (gacchasi, tumhe) gacchatha. So ca (gacchati,) tvaṃ ca (gacchasi,) ahaṃ ca (gacchāmi, mayaṃ) gacchāma. दोन सावकाश (लागू पडणाऱ्या) नियमांचा एकाच ठिकाणी प्रसंग आल्यास पुढील (पर) नियम होतो. जसे दोन किंवा तीन पुरुषांच्या एकत्र येण्यात पुढील पुरुष प्रभावी ठरतो, तो आणि तू (मिळून) 'तुम्ही जाता' (तुम्हे गच्छथ). तो, तू आणि मी (मिळून) 'आम्ही जातो' (मयं गच्छाम). 23. Saṅketo-navayavo-nubandho. २३. जो अवयव नसलेला संकेत आहे, तो अनुबंध समजावा. Yo navayavabhūtosaṅketo, so-nubandhoti ñātabbo, ‘‘lupitādīnamāsimhi’’ 2-57 kattā. जो अवयव नसलेला संकेत आहे, तो अनुबंध समजावा, जसे “लुपितादीनमासिम्हि” (२.५७) 'कत्ता' मध्ये. Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ? Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti, anavayavohi samudāyo… samudāyarūpattāyeva. 'संकेत' ग्रहण कशासाठी? प्रकृती इत्यादींच्या समुदायाला अनुबंधत्व येऊ नये म्हणून; कारण समुदाय हा अवयव नसतो... तो केवळ समुदायरूपच असतो. Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ? ‘‘Atena’’ 2-108 janena. Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ. 'अनवयव' (अवयव नसलेला) ग्रहण कशासाठी? जसे “अतेन” (२.१०८) 'जनेन' मध्ये. यानेच लोप समजला जात असल्यामुळे, अनुबंधलोपासाठी वेगळे वचन सुरू केलेले नाही. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi. २४. ज्याच्या पुढे 'वर्ण' शब्द आहे, त्याने सवर्ण देखील ग्रहण केला जातो. Vaṇṇasaddo [Pg.59] paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘yuvaṇṇānameo luttā’’ 1-29 vākeritaṃ, samonā. ज्याच्या पुढे 'वर्ण' शब्द आहे, त्याने सवर्ण आणि स्वतःचे रूप देखील ग्रहण केले जाते, जसे “युवण्णानामेओ लुत्ता” (१.२९) 'वाकेरितं', 'समोना' मध्ये. 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī. २५. 'न्तु' हा वन्तु, मन्तु, आवन्तु आणि तवन्तु यांच्याशी संबंधित आहे. Vantvādisambandhīyevantu gayhati, ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ 2-215 guṇavanto. वन्तु इत्यादींशी संबंधित असलेलाच 'न्तु' ग्रहण केला जातो, जसे “न्तन्तूनं न्तो योम्हि पठमे” (२.२१५) 'गुणवन्तो' मध्ये. Vantvādisambandhīti kiṃ? Jantū tantū. 'वन्त्वा' इत्यादींशी संबंधित म्हणजे काय? जन्तू, तन्तू. (Paribhāsāyo.) (परिभाषा.) 26. Saro lopo sare. २६. स्वराच्या पुढे स्वर आल्यास स्वराचा लोप होतो. Sare saro lopanīyo hoti. Tatri-me, saddhi-ndriyaṃ, nohe-taṃ, bhikkhuno-vādo, sametā-yasmā, abhibhā-yatanaṃ, puttāma-tthi, asante-ttha. स्वराच्या पुढे स्वर आल्यास स्वराचा लोप केला पाहिजे. जसे की - तत्रिमे, सद्धिन्द्रियं, नोहेतं, भिक्खुनोवादो, समेतायस्मा, अभिभायतनं, पुत्तामत्थि, असन्तेत्थ. 27. Paro kvaci. २७. पुढील स्वराचा कधीकधी (लोप होतो). Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti. So-pi, sāva, yato-dakaṃ, tato-va. Kvacītikiṃ? Saddhi-ndriyaṃ, ayamadhikāro āparicchedāvasānā, tena nātippasaṅgo. स्वराच्या नंतर येणाऱ्या पुढील स्वराचा कधीकधी लोप केला पाहिजे. जसे की - सोपि, साव, यतोदकं, ततोव. 'कधीकधी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? सद्धिन्द्रियं. हा अधिकार या परिच्छेदाच्या समाप्तीपर्यंत आहे, त्यामुळे अतिप्रसंग होत नाही. 28. Na dvevā. २८. किंवा दोन्हीचाही लोप होत नाही. Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante, latā iva, late-va, latā-va. पूर्व आणि पर (पुढील) हे दोन्हीही स्वर कधीकधी लोप पावत नाहीत. जसे की - लता इव, लतेव, लता व. 29. Yuvaṇṇānameo luttā. २९. लोप पावलेल्या स्वरांच्या जागी पुढील 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांचे अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. Luttā [Pg.60] sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ. स्वरांचा लोप झाल्यावर, पुढील 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांचे अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. Tasse-daṃ, vāte-ritaṃ, no-peti, vāmo-rū, ate-vaññehi, vo-dakaṃ. Kathaṃ ‘‘paccorasmi’’nti? Yogavibhāgā. Vātveva? Tassidaṃ. जसे की - तस्सेदं, वातेरितं, नोपेति, वामोरू, अतेवञ्ञेहि, वोदकं. 'पच्चोरस्मिं' हे कसे सिद्ध होते? योगविभागामुळे. 'वा' (पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? तस्सिदं. Lutteti kiṃ? Latā iva. 'लुत्ता' (लोप पावलेले) असे का म्हटले आहे? लता इव. 30. Yavā sare. ३०. स्वराच्या पुढे 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांचे अनुक्रमे 'य' आणि 'व' होतात. Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ. Byākato, iccassa, ajjhiṇamutto, svāgataṃ, svāpanalānilaṃ, vātveva? Iti-ssa. Kvacitveva? Yānī-dha, sū-paṭṭhitaṃ. स्वराच्या पुढे 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांचे अनुक्रमे 'य-कार' आणि 'व-कार' होतात. जसे की - ब्याकतो, इच्चस्स, अज्झिणमुत्तो, स्वागतं, स्वापनालानिलं. 'वा' (पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? इतिस्स. 'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? यानीध, सूपट्ठितं. 31. Eonaṃ. ३१. 'ए' आणि 'ओ' यांचे. Eonaṃyavāyonti vā sare yathākkamaṃ. Tyajja te-jja, svāhaṃ so-haṃ. Kvacitveva? Puttāma-tthi, asante-ttha. स्वराच्या पुढे 'ए' आणि 'ओ' यांचे अनुक्रमे 'य' आणि 'व' होतात. जसे की - त्यज्ज, स्वाहं. 'क्वचि' (कधीकधी) असे का म्हटले आहे? पुत्तामत्थि, असन्तेत्थ. 32. Gossā-vaṅa. ३२. 'गो' शब्दाच्या पुढे स्वर आल्यास 'अवण' आदेश होतो. Sare gossa avaṅa hoti. Gavā-ssaṃ. ‘Yatharīva, tatharive’ti nipātāva, ‘bhusāmive’ti ivasaddo evattho. स्वराच्या पुढे 'गो' शब्दाचा 'अवण' (अव) होतो. जसे की - गवासं. 'यथरीव' आणि 'तथरीव' हे निपातच आहेत. 'भुसामिव' यामध्ये 'इव' शब्दाचा अर्थ 'एव' (च) असा आहे. 33. Byañjane dīgharassā. ३३. व्यंजनाच्या पुढे दीर्घ आणि र्हस्व स्वरांचे अनुक्रमे र्हस्व आणि दीर्घ होतात. Rassadīghānaṃ [Pg.61] kvaci dīgharassā honti byañjane. Tatrā-yaṃ, munīcare, sammadeva, mālabhārī. व्यंजनाच्या पुढे र्हस्व आणि दीर्घ स्वरांचे कधीकधी दीर्घ आणि र्हस्व होतात. जसे की - तत्रायं, मुनीचरे, सम्मदेव, माळभारी. 34. Saramhā dve. ३४. स्वराच्या नंतर व्यंजनाचे द्वित्व (दोन रूपे) होते. Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Paggaho. Saramhāti kiṃ? Taṃ khaṇaṃ. स्वराच्या नंतर येणाऱ्या व्यंजनाचे कधीकधी द्वित्व (दोन रूपे) होते. जसे की - पग्गहो. 'स्वराच्या नंतर' असे का म्हटले आहे? तं खणं. 35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. ३५. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या पुढे अनुक्रमे चौथे आणि दुसरे व्यंजन आल्यास, त्यांच्या जागी तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti. Paccāsatthyā, nigghoso, akkhanti, bojjhaṅgā, setacchattaṃ, daḍḍho, niṭṭhānaṃ, mahaddhano, yasatthero, apphuṭaṃ, abbhuggato. Esvīti kiṃ? Thero. Esanti kiṃ? Pattho. चौथ्या आणि दुसऱ्या व्यंजनांच्या पुढे अनुक्रमे चौथे आणि दुसरे व्यंजन आल्यास, त्यांच्या जागी त्यांच्याच वर्गातील तिसरे आणि पहिले व्यंजन होते. जसे की - पच्चासत्थ्या, निग्घोसो, अक्खन्ति, बोज्झङ्गा, सेतच्छत्तं, दड्ढो, निट्ठानं, mahaddhano, यसतत्थेरो, अप्फुटं, अब्भुग्गतो. 'त्यांच्या पुढे' (एस्वेसु) असे का म्हटले आहे? थेरो. 'त्यांच्या जागी' (एसां) असे का म्हटले आहे? पत्थो. 36. Vitisseve vā. ३६. 'एव' शब्द पुढे असताना 'इति' च्या जागी 'वो' किंवा 'चे' होतो. Evasadde pare itissa vo hoti vā. Itveva, icceva. Eveti kiṃ? Iccāha. 'एव' शब्द पुढे असताना 'इति' च्या जागी 'वो' (किंवा 'चे') पर्यायाने होतो. जसे की - इत्वेव, इच्चेव. 'एव' असे का म्हटले आहे? इच्चाह. 37. Eonama vaṇṇe. ३७. 'ए' आणि 'ओ' यांच्या जागी कधीकधी 'अ' होतो. Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā. Disvā yācaka māgate, akaramhasa te, esa attho, esa dhammo, aggamakkhāyati, svātanaṃ[Pg.62], hiyyattanaṃ, karassu. Vātveva? Yācake āgate eso dhammo. Vaṇṇeti kiṃ? So. वर्णाच्या पुढे 'ए' आणि 'ओ' यांच्या जागी कधीकधी 'अ' होतो. जसे की - दिस्वा याचक मागते, अकरम्हस ते, एस अत्तो, एस धम्मो, अग्गमक्खायति, स्वातनं, हिय्यतनं, करस्सु. 'वा' (पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? याचके आगते, एसो धम्मो. 'वर्णाच्या पुढे' (वण्णे) असे का म्हटले आहे? सो. 38. Niggahītaṃ. ३८. निग्गहीत (अनुस्वार) आगम होतो. Niggahītamāgamo hoti vā kvaci. Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi, purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ. Avaṃsirotiādīsu niccaṃ… vavatthitavibhāsattā vādhikārassa, sāmattiyenāgamova, sa ca rassa sarasseva hoti… tassa rassānugatattā. कधीकधी निग्गहीत (अनुस्वार) पर्यायाने आगम म्हणून येतो. जसे की - चक्खुं उदपादि, पुरिमं जातिं, कत्तब्बं कुसलं बहुं. 'अवंसिरो' इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य (नेहमी) लागू होतो... 'वा' (पर्यायाने) या अधिकाराच्या व्यवस्थित विभाषेमुळे, सामर्थ्याने हा आगमच आहे, आणि तो केवळ र्हस्व स्वराच्या नंतरच होतो... कारण तो र्हस्व स्वराच्या अनुषंगाने येतो. 39. Lopo. ३९. निग्गहीताचा लोप होतो. Niggahītassa lopo hoti vā kvaci. Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto. Salle kho-gantukāmo gantumanoti, ādīsu niccaṃ. कधीकधी निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) पर्यायाने लोप होतो. जसे की - क्याहं, सारत्तो. 'सल्ले खो गन्तुकामो', 'गन्तुमनोति' इत्यादींमध्ये हा नियम नित्य आहे. 40. Parasarassa. ४०. पुढील स्वराचा (लोप होतो). Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci. Tvaṃ-si tvamasi. निग्गहीतानंतर येणाऱ्या पुढील स्वराचा कधीकधी पर्यायाने लोप होतो. जसे की - त्वंसि. 41. Vagge vagganto. ४१. वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी त्याच वर्गातील शेवटचा वर्ण (अनुनासिक) होतो. Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā. Taṅkaroti taṃ karoti, tañcarati taṃ carati, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tampāti taṃ pāti. Niccaṃ padamajjhe gantvā, kvacaññātrapi santiṭṭhati. वर्गीय व्यंजन पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी त्याच वर्गातील शेवटचा वर्ण (अनुनासिक) सामीप्यामुळे पर्यायाने होतो. जसे की - तङ्करोति, तञ्चरति, तण्ठानं, तन्धनं, तम्पाति. शब्दाच्या मध्यभागी हा नियम नित्य असतो, जसे की - गन्त्वा; आणि इतर ठिकाणीही कधीकधी तो स्थिर राहतो, जसे की - सन्तिट्ठति. 42. Yevahisu ño. ४२. 'य', 'एव' आणि 'हि' शब्द पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी 'ञ' होतो. Ya [Pg.63] eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti. Yaññadeva, taññeva, tañhi, vātveva? Yaṃ yadeva. 'य', 'एव' आणि 'हि' हे शब्द पुढे असताना निग्गहीताच्या जागी पर्यायाने 'ञ' होतो. जसे की - यञ्ञदेव, तञ्ञेव, तञ्हि. 'वा' (पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? यं यदेव. 43. Ye saṃssa. ४३. 'य' पुढे असताना 'सं' मधील निग्गहीताचा (ञ होतो). Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre. Saññamo saṃyamo. 'य-कार' पुढे असताना 'सं' शब्दातील निग्गहीताच्या जागी पर्यायाने 'ञ' होतो. जसे की - सञ्ञमो, संयमो. 44. Mayadā sare. ४४. स्वर नंतर असताना 'म', 'य' आणि 'द' (हे आगम) होतात. Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci. Tamahaṃ, tayidaṃ, tadalaṃ. Vā tveva? Taṃ ahaṃ. स्वर नंतर असताना निग्गहीताच्या (अनुस्वाराच्या) जागी काही वेळा 'म', 'य' आणि 'द' होतात. जसे: तमहं, तयिदं, तदलं. 'विकल्पाने' का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने न झाल्यास) 'तं अहं' असेच राहते. 45. Vanataragā cāgamā. ४५. आणि 'व', 'न', 'त', 'र', 'ग' हे देखील आगम होतात. Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci. Tivaṅgikaṃ, ito nāyati, cinitvā, tasmātiha, nirojaṃ, puthageva, idhamāhu, yathayidaṃ, attadatthaṃ. Vā tveva? Attatthaṃ. ‘Atippago kho tāvā’ti-paṭhamanto pagasaddova. हे (पूर्वी सांगितलेले 'व', 'न', 'त', 'र', 'ग') आणि 'म', 'य', 'द' हे स्वर नंतर असताना काही वेळा आगम होतात. जसे: तिवङ्गिकं, इतो नायति, चिनित्वा, तस्मातिह, nirojaṃ (निरोजं), पुथगेव, इधमाहु, यथयिदं, अत्तदत्थं. 'विकल्पाने' का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने न झाल्यास) 'अत्तत्थं' असे होते. 'अतिप्पगो खो तावा' या उदाहरणात पहिल्या पदाचा अंत 'पग' असाच शब्द आहे. 46. Chā ḷo. ४६. 'छ' (cha) शब्दानंतर 'ळ' (ḷ) चा आगम होतो. Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ. Vātveva? Chaabhiññā. 'छ' (cha) शब्दानंतर येणाऱ्या स्वराच्या जागी 'ळ' (ḷ) हा वर्ण विकल्पाने आगम म्हणून येतो. जसे: छळङ्गं, छळायतनं. 'विकल्पाने' का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने न झाल्यास) 'छअभिञ्ञा' असे होते. 47. Tadaminādīni. ४७. 'तदमिना' इत्यादी रूपे (व्याकरणदृष्ट्या योग्य) सिद्ध होतात. Tadaminādīni [Pg.64] sādhūni bhavanti. Taṃ iminā tadaminā, sakiṃ āgāmī sakadāgāmī, ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ, saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro, vārino vāhako valāhako, jīvanassa mūto jīmūto, chavassa sayanaṃ susānaṃ, uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ, pisitāso pisāco, mahiyaṃ ravatīti mayūro, evamaññepi payogato-nugantabbā, paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ. 'तदमिना' इत्यादी रूपे साधू (व्याकरणदृष्ट्या योग्य) ठरतात. जसे: 'तं इमिना' चे 'तदमिना', 'सकिं आगामी' चे 'सकदागामी', 'एकं इध अहं' चे 'एकमिदाहं', 'संविधाय अवहारो' चे 'संविदावहारो', 'वारिनो वाहको' चे 'वलाहको', 'जीवनस्स मूतो' चे 'जीमूतो', 'छवस्स सयनं' चे 'सुसानं' (स्मशान), 'उद्धं खमस्स' चे 'उदुक्खलं' (उखळ), 'पिसितासो' चे 'पिसाचो' (पिशाच), 'महियं रवतीति' (पृथ्वीवर ओरडतो तो) 'मयूरो' (मोर). याचप्रमाणे इतरही प्रयोगानुसार समजून घ्यावेत. इतरांच्या मते हे 'पिसोदरादी' (पृषोदरादी) प्रमाणेच मानले पाहिजे. 48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. ४८. 'य' कार पुढे असताना त-वर्गातील वर्णांच्या जागी अनुक्रमे च-वर्गातील वर्ण होतात. Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre. Apuccaṇḍatāya, tacchaṃ, yajjevaṃ, ajjhattaṃ, thaññaṃ, dibbaṃ, payyosanā, pokkharañño. Kvacitveva? Rattyā 'य' कार पुढे असताना त-वर्गातील वर्णांच्या जागी काही वेळा अनुक्रमे च-वर्गातील वर्ण होतात. जसे: अपुच्चण्डताय, तच्छं, यज्जेवं, अज्झत्तं, थञ्ञं, दिब्बं, पय्योसना, पोक्खरण्ञो. 'काही वेळा' का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र होत नाही, जसे) 'रत्त्या'. 49. Vaggalasehi te. ४९. वर्ग-व्यंजने, 'ल' आणि 'स' यांच्यानंतर येणाऱ्या 'य' काराच्या जागी तेच वर्ण होतात. Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti. वर्ग-व्यंजने, 'ल' आणि 'स' यांच्यानंतर येणाऱ्या 'य' काराच्या जागी काही वेळा तेच वर्ग-व्यंजने, 'ल' आणि 'स' होतात (म्हणजेच द्वित्व होते). Sakkate, paccate, aṭṭate, kuppate, phallate, assate. Kvacitveva? Kyāhaṃ. जसे: सक्कते, पच्चते, अट्टते, कुप्पते, फल्लते, अस्सते. 'काही वेळा' का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र होत नाही, जसे) 'क्याहं'. 50. Hassa vipallāso. ५०. 'य' कार पुढे असताना 'ह' काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. Hassa vipallāso hoti yakāre. Guyhaṃ. 'य' कार पुढे असताना 'ह' काराचा विपर्यास (स्थानबदल) होतो. जसे: गुय्हं. 51. Ve vā. ५१. 'व' कार पुढे असताना 'ह' काराचा विपर्यास विकल्पाने होतो. Hassa vipallāso hoti vā vakāre. Bavhābādho bavhābādho. 'व' कार पुढे असताना 'ह' काराचा विपर्यास विकल्पाने होतो. जसे: बव्हाबाधो. 52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā ५२. तसेच 'त', 'थ', 'न', 'र' यांच्या जागी विकल्पाने अनुक्रमे 'ट', 'ठ', 'ण', 'ल' होतात. Tathanarānaṃ [Pg.65] ṭaṭhaṇalā honti vā. Dukkaṭaṃ, aṭṭhakathā, gahaṇaṃ, paligho, palāyati. Vātveva? Dukkataṃ. Kvacitveva? Sugato. 'त', 'थ', 'न', 'र' यांच्या जागी विकल्पाने 'ट', 'ठ', 'ण', 'ल' होतात. जसे: दुक्कटं, अट्ठकथा, गहणं, पलिघो, पलायति. 'विकल्पाने' का म्हटले आहे? (कारण विकल्पाने न झाल्यास) 'दुक्कतं' असे होते. 'काही वेळा' का म्हटले आहे? (कारण सर्वत्र होत नाही, जसे) 'सुगतो'. 53. Saṃyogādi lopo. ५३. जोडाक्षराच्या (संयोगाच्या) पहिल्या वर्णाचा काही वेळा लोप होतो. Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti. Pupphaṃ-sā jāyate-gini. जोडाक्षराचा (संयोगाचा) जो पहिला अवयव (वर्ण) असतो, त्याचा काही वेळा विकल्पाने लोप होतो. जसे: पुप्फं, सा जायते-गिनी. 54. Vicchābhikkhaññesu dve. ५४. पुनरावृत्ती (विच्छा) आणि वारंवारता (अभिक्खञ्ञ) दर्शवण्यासाठी शब्दाचे द्वित्व (दोन रूपे) होते. Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate, tassa dve rūpāni honti. Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati, gāmo gāmo ramaṇīyo, gāme gāme pānīyaṃ, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kiriyaṃ kiriyamārabhate. पुनरावृत्ती (विच्छा) आणि वारंवारता (अभिक्खञ्ञ) दर्शवणाऱ्या शब्दाची दोन रूपे (द्वित्व) होतात. क्रिया, गुण किंवा द्रव्याच्या भिन्न अर्थांना व्यापून घेण्याची इच्छा म्हणजे 'विच्छा' (पुनरावृत्ती) होय. जसे: रुक्खं रुक्खं सिञ्चति (प्रत्येक झाडाला पाणी घालतो), गामो गामो रमणीयो (प्रत्येक गाव रमणीय आहे), गामे गामे पानीयं (प्रत्येक गावात पाणी आहे), गेहे गेहे इस्सरो (प्रत्येक घरात मालक आहे), रसं रसं भक्खयति (प्रत्येक रसाचे भक्षण करतो), किरियं किरियमारभते (प्रत्येक क्रिया सुरू करतो). Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā, ānupubbiyampi na bhaveyya. Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate, saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ. Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti, paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva. Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā, sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi [Pg.66] vicchāva. Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati, papacati papacati, lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti, bhutvā bhutvā gacchati, paṭapaṭā karoti, paṭapaṭāyati. अनुक्रम (आनुपूर्वी) दर्शवताना देखील पुनरावृत्ती (विच्छा) होतेच; जसे: 'मूले मूले थूला, अग्गे अग्गे सुखुमा' (मुळाशी जाड, टोकाकडे बारीक). जर येथे मूळ आणि टोक असा भेद नसता, तर अनुक्रमही नसता. 'या कहापणातून (नाण्यातून) तुम्हा दोघांना एकेक मासक द्या' (मासकं मासकं इमम्हा कहापणा भवन्थानं द्विन्नं देही) या वाक्यात 'मासकं मासकं' यावरून पुनरावृत्ती समजते, तर 'इमम्हा कहापणा' या इतर शब्दांवरून निश्चितता स्पष्ट होते. 'पुब्बं पुब्बं पुप्फन्ति' (आधी आधी फुलतात), 'पठमं पठमं पच्चन्ति' (आधी आधी पिकतात) येथेही पुनरावृत्तीच आहे. 'हे दोन्ही श्रीमंत आहेत, या दोघांपैकी कोण कोण श्रीमंत आहेत?' (इमे उभो अढ्ढा कतरा कतरा एसं द्विन्नमढ्ढता), 'हे सर्व श्रीमंत आहेत, यांच्यापैकी कोण कोण श्रीमंत आहेत?' (सब्बे इमे अढ्ढा कतमा कतमा इमेसं अढ्ढुता) येथेही पुनरावृत्तीच आहे. वारंवारता (अभिक्खञ्ञ) म्हणजे पुन्हा पुन्हा घडणे; जसे: पचति पचति (पुन्हा पुन्हा शिजवतो), पपचति पपचति, 'लुनाहि लुनाहि' (काप काप) असे म्हणून कापतो (लुनाति), भुत्वा भुत्वा गच्छति (खाऊन खाऊन जातो), पटपटा करोति (पटपट करतो), पटपटायति. 55. Syādilopo pubbassekassa. ५५. पुनरावृत्तीमध्ये पहिल्या शब्दाच्या 'सि' (स्यादी) इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti. Ekekassa. Kathaṃ matthakamatthakenāti? ‘Syādilopo pubbassā’ti yogavibhāgā, nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti. पुनरावृत्तीमध्ये एकाच शब्दाचे द्वित्व झाले असता, पहिल्या शब्दाच्या 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. जसे: एकेकस्स (एक-एक). मग 'मत्थकमत्थकेन' (डोक्यावर डोके) हे रूप कसे सिद्ध होते? 'स्यादिलोपो पुब्बस्स' असा योगविभाग (सूत्राचे विभाजन) केल्यामुळे हे सिद्ध होते. योगविभागामुळे अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होत नाही आणि इष्ट रूपांची सिद्धी होते. 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. ५६. परस्पर देवाणघेवाण किंवा क्रिया (वीतिहार) दर्शवताना 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते आणि पहिल्या शब्दाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होतो. Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca. Aññamaññassa bhojakā, itarītarassa bhojakā. परस्पर क्रिया (वीतिहार) दर्शवताना 'सब्ब' इत्यादी शब्दांचे द्वित्व होते आणि पहिल्या शब्दाच्या 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे: अञ्ञमञ्ञस्स भोजका (एकमेकांना जेवू घालणारे), इतरीतरस्स भोजका. 57. Yāvabodhaṃ sambhame. ५७. घाई किंवा भीती (संभ्रम) असताना, जोपर्यंत अर्थ समजतो तोपर्यंत शब्दांची पुनरावृत्ती होते. Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo, tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate, tāvanto saddā payujjante. Sappo sappo sappo, bujjhassu bujjhassu bujjhassu, bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho. घाईघाईने संकटाचे कारण दाखवणे म्हणजे 'संभ्रम' होय. संभ्रम असताना, जोपर्यंत त्या शब्दांनी अर्थ स्पष्ट होत नाही, तोपर्यंत ते शब्द वापरले जातात. जसे: सप्पो सप्पो सप्पो (साप! साप! साप!), बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु (जागे व्हा! जागे व्हा! जागे व्हा!), भिन्नो भिक्खुसङ्घो भिन्नो भिक्खुसङ्घो (भिक्खू संघात फूट पडली! भिक्खू संघात फूट पडली!). 58. Bahulaṃ. ५८. 'बहुलं' (विविध प्रकारे). Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca. हा अधिकार शास्त्र संपेपर्यंत लागू राहतो. त्यामुळे अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) टळतो आणि इष्ट रूपांची सिद्धी होते. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये... Paṭhamo kaṇḍo. पहिला कांड (अध्याय) समाप्त. 2. Dutiyo kaṇḍo (syādi) २. दुसरा कांड (स्यादी). 1. Dve [Pg.67] dve-kānekesu nāmasmā si yo, aṃ yo, nā hi, sa naṃ, smā hi, sa naṃ, smiṃ su. १. एकवचन आणि बहुवचन दर्शवण्यासाठी नामाच्या पुढे दोन-दोन प्रत्यय लागतात: सि-यो, अं-यो, ना-हि, स-नं, स्मा-हि, स-नं, स्मिं-सु. Etesaṃ dve dve honti ekānekatthesu vattamānato nāmasmā. Muni munayo, muniṃ munayo, muninā munīhi, munissa munīnaṃ, munismā munīhi, munissa munīnaṃ, munismiṃ munīsu, evaṃ kumārī kumāriyo, kaññā kaññāyoti. Etāni satta dukāni satta vibhattiyo vibhāgo vibhatīti katvā, ettha siamitī-kārā-kārā ‘‘kimaṃ sisu’’ 2,200 ti saṃketatthā. एकवचन आणि बहुवचन अर्थ व्यक्त करणाऱ्या नामाच्या पुढे हे दोन-दोन प्रत्यय येतात. जसे: मुनि मुनयो, मुनिं मुनयो, मुनिना मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मा मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मिं मुनीसु. याचप्रमाणे कुमारी कुमारियो, कञ्ञा कञ्ञायो इत्यादी. हे सात जोड (दुक) म्हणजेच सात विभक्ती आहेत. विभागणी केली जाते म्हणून याला 'विभक्ती' म्हणतात. येथे 'सि' इत्यादींमधील 'इ' कार आणि 'अ' कार हे 'किमं सिसु' (२.२००) या सूत्रातील संकेतासाठी आहेत. 2. Kamme dutiyā. २. कर्म अर्थी द्वितीया विभक्ती होते. Karīyati kattu kiriyāyā-bhisambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ dutiyāvibhatti hotaṃ. Kaṭaṃ karoti, odanaṃ pacati, ādiccaṃ passati. कर्त्याच्या क्रियेशी ज्याचा थेट संबंध जोडला जातो ते 'कर्म' होय, त्या कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. जसे: कटं करोति (चटई बनवतो), ओदनं पचति (भात शिजवतो), आदिच्चं पस्सति (सूर्याला पाहतो). ‘Odano paccatī’ti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi? Ākhyātato. ‘Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīya’nti attheva guṇayuttassa kammatā, icchitepi kammattāva dutiyā siddhā gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāvamavarundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkhamavacināti phalāni, sissaṃ dhammaṃ brūte, sissaṃ dhammamanusāsatīti. Evaṃ anicchitepi ahiṃ laṅghayati, visaṃ bhakkheti. Yaṃnevicchitaṃ nāpi [Pg.68] anicchitaṃ, tatthāpi dutiyā siddhā. Gāmaṃ gacchanto rukkhamūlamupasappati. 'ओदनो पच्चति' (भात शिजवला जातो) या वाक्यात 'ओदन' शब्दावरून कर्मभाव प्रतीत होत नाही, तर कशावरून होतो? आख्यातावरून (क्रियापदावरून). 'कटं करोति विपुलं दस्सनीयं' (मोठी आणि सुंदर चटई बनवतो) या वाक्यात गुणांनी युक्त असलेल्या कर्माची सिद्धी होते. इच्छित कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती सिद्ध होतेच; जसे: गावुं पयो दोहति (गाईचे दूध काढतो), गोमन्तं गावं याचति (गोपालकाकडे गाय मागतो), गावमवरुन्धति वजं (गाईला गोठ्यात कोंडतो), माणवकं मग्गं पुच्छति (माणवकाला रस्ता विचारतो), गोमन्तं गावं भिक्खते (गोपालकाकडे गायीची भिक्षा मागतो), रुक्खमवचिनाति फलानि (झाडावरून फळे गोळा करतो), सिस्सं धम्मं ब्रूते (शिष्याला धर्म सांगतो), सिस्सं धम्ममनुसासति (शिष्याला धर्माचा उपदेश करतो). याचप्रमाणे अनिष्ट (नको असलेल्या) कर्मामध्ये देखील द्वितीया होते; जसे: अहिं लङ्घयति (सापावरून उडी मारतो), विसं भक्खेति (विष खातो). जे इच्छितही नाही आणि अनिष्टही नाही, अशा कर्मातही द्वितीया विभक्ती सिद्ध होते; जसे: गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति (गावाला जात असताना झाडाच्या मुळाशी पोहोचतो). Pathaviṃ adhisessati, gāmamadhitiṭṭhati, rukkhamajjhāsatetiadhisīṭhāsānaṃpayoge-dhikaraṇe kammavacanicchā, vatticchāto hi kārakāni honti. Taṃ yathā-valāhakā vijjotate, valāhakassa vijjotate, valāhako vijjotate, valāhake vijjotate, valāhakena vijjotateti. Evamabhinivisassa vā dhammamabhinivisate dhamme vā. ‘पठविं अधिसेस्सति’ (पृथ्वीवर झोपेल), ‘गाममधितिट्ठति’ (गावात राहतो), ‘रुक्खमज्झासते’ (झाडावर बसतो) - येथे ‘अधि-सी’, ‘अधि-ठा’ आणि ‘अधि-आस’ यांच्या योगाने अधिकरण (स्थान) असूनही कर्म मानण्याची इच्छा (विवक्षा) असते; कारण वक्त्याच्या इच्छेनुसारच कारके ठरतात. जसे की - ‘वलाहका विज्जोतते’ (ढगातून वीज चमकते), ‘वलाहकस्स विज्जोतते’, ‘वलाहको विज्जोतते’, ‘वलाहके विज्जोतते’, ‘वलाहकेन विज्जोतते’. याचप्रमाणे ‘अभिनिविस’ धातूच्या योगाने ‘धम्ममभिनिविसते’ (धर्मामध्ये प्रवेश करतो - द्वितीया) किंवा ‘धम्मे अभिनिविसते’ (सप्तमी) असे दोन्ही प्रयोग होतात. Tathā upanvajjhāvasassābhojana nivuttivacanassa gāmamupavasati, ga, mamanuvasati, pabbatamadhivasati, gharamāvasati. Abhojananivutti vacanassāti kiṃ? Gāme upavasati, bhojananivuttiṃ karotīti attho. Tappānācārepi kammattāva dutiyā siyā nadimpivati, gāmaṃ carati, evaṃ ‘sace maṃ ālapissatī’tiādīsupi. Vihitāva patidhayoge dutiyā – ‘paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā’ti. Taṃ pati bojjhaṅgā bhāsantūti attho, yadātu dhātunāyutto pati, tadā tenā-yogā sambandhe chaṭṭhīva ‘tassa nappaṭibhātī’ti. Akkhe dibbati, akkhehi dibbati, akkhesu dibbatīti kammakaraṇādhikaraṇavacanicchā. त्याचप्रमाणे ‘उप-वस’, ‘अनु-वस’, ‘अधि-वस’ आणि ‘आ-वस’ या धातूंचा अर्थ जेव्हा ‘उपवास करणे’ (भोजन न करणे) असा नसतो, तेव्हा द्वितीया विभक्ती होते; जसे की - ‘गाममुपवसति’ (गावाजवळ राहतो), ‘गाममनुवसती’, ‘पब्बतमधिवसति’, ‘घरमावसति’. ‘भोजन न करणे असा अर्थ नसताना’ असे का म्हटले? कारण ‘गामे उपवसति’ याचा अर्थ ‘तो गावात उपवास करतो’ असा होतो. पिणे किंवा फिरणे या अर्थाच्या प्रयोगातही कर्मत्वामुळे द्वितीयाच होते; जसे की - ‘नदिं पिवति’ (नदीचे पाणी पितो), ‘गामं चरति’ (गावात फिरतो), आणि याचप्रमाणे ‘सचे मं आलपिस्सति’ (जर तो माझ्याशी बोलेल) इत्यादींमध्येही. ‘पति’ च्या योगाने विहित असलेली द्वितीया होते - ‘पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गा’ (हे चुन्द, तुला बोध्यंग स्पष्ट होवोत). याचा अर्थ ‘त्याच्या प्रति बोध्यंग भासमान होवोत’ असा आहे. परंतु जेव्हा ‘पति’ हा धातूशी जोडलेला असतो, तेव्हा त्याच्याशी थेट संबंध नसल्यामुळे संबंधार्थी षष्ठीच होते; जसे की - ‘तस्स नप्पटिभाति’ (त्याला सुचत नाही). ‘अक्खे दिब्बति’ (फासे खेळतो - द्वितीया), ‘अक्खेहि दिब्बति’ (फाशांनी खेळतो - तृतीया), ‘अक्खेसु दिब्बति’ (फाशांवर खेळतो - सप्तमी) हे कर्म, करण आणि अधिकरण मानण्याच्या इच्छेनुसार (विवक्षेनुसार) होते. 3. Kāladdhānamaccantasaṃyoge. ३. काळ (वेळ) आणि मार्ग (अंतर) यांचा अत्यंत संयोग (सतत संबंध) दर्शवण्यासाठी. Kiriyā, guṇa, dabbehi sākallena kāladdhānaṃ sambandho accantasaṃyogo. Tasmiṃ viññāyamāne kālasaddehi addhaaddehi ca dutiyā hoti. Māsamadhīte, māsaṃ kalyāṇi, māsaṃ [Pg.69] guḷadhānā, kosamadhīte, kosaṃ kuṭilā nadī, kosaṃ pabbato. Acantasaṃyogeti kiṃ? Māsassa dvīhamadhīte, kosassekadese pabbato. क्रिया, गुण आणि द्रव्य यांच्याशी काळ व मार्गाचा पूर्णपणे संबंध असणे म्हणजे ‘अत्यंत संयोग’ होय. तो दर्शवायचा असल्यास कालवाचक आणि मार्गवाचक शब्दांची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की - ‘मासमधीते’ (महिनाभर अभ्यास करतो), ‘मासं कल्याणी’ (महिनाभर कल्याणकारी), ‘मासं गुळधाना’ (महिनाभर गुळ-लाह्या), ‘कोसमधीते’ (एक कोसभर अभ्यास करतो), ‘कोसं कुटिला नदी’ (नदी एक कोसभर वाकडी आहे), ‘कोसं पब्बतो’ (एक कोसभर पर्वत पसरला आहे). ‘अत्यंत संयोग असतानाच’ असे का म्हटले? कारण ‘मासस्स द्वीहमधीते’ (महिन्यातील दोनच दिवस अभ्यास करतो), ‘कोसस्सेकदेसे पब्बतो’ (कोसाच्या एका भागात पर्वत आहे) असे प्रयोग होतात. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāti evamādīsu kālavācī hi accantasaṃyogattāva dutiyā siddhā. Vibhattivipallāsenapi vā bahulaṃvidhānā. ‘पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा’ (सकाळच्या वेळी वस्त्र परिधान करून), ‘एकं समयं भगवा’ (एका वेळी भगवान...), ‘इमं रत्तिं चत्तारो महाराजा’ (या रात्री चार महाराज...) इत्यादी प्रयोगांमध्ये कालवाचक शब्दांची द्वितीया विभक्ती अत्यंत संयोगामुळेच सिद्ध होते. किंवा विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) देखील हे बहुतांश वेळा सिद्ध होते. Phalappattiyaṃ kiriyāparisamattyapavaggo, tasmiṃ viññāyamāne kāladdhānaṃ kiriyāyāccantasaṃyoge tatiyābhimatā, sāpi karaṇattāva siddhā ‘māsenānuvāko-dhīto, kosenānuvāko-dhīto’ti. Anapavaggetu asādhakatamattākaraṇattābhāve dutiyāva ‘māsamadhīto-nuvāko, na cāne na gahito’ti. फळप्राप्ती झाल्यावर क्रियेची समाप्ती होणे म्हणजे ‘अपवर्ग’ होय. तो दर्शवायचा असल्यास, क्रियेच्या अत्यंत संयगात काळ आणि मार्गवाचक शब्दांची तृतीया विभक्ती मानली जाते; आणि ती देखील करणत्वामुळेच सिद्ध होते, जसे की - ‘मासेनानुवाको धीतो’ (एका महिन्यात अनुवाक शिकून पूर्ण केला), ‘कोसेनानुवाको धीतो’ (एक कोसाचे अंतर पार करेपर्यंत अनुवाक शिकून पूर्ण केला). परंतु अपवर्ग (कार्यसिद्धी) नसेल, तर साधकतम (करण) भाव नसल्यामुळे द्वितीयाच होते; जसे की - ‘मासमधीतो नुवाको, न च तेन गहितो’ (महिनाभर अनुवाक वाचला, पण तो त्याला आत्मसात झाला नाही). Kārakamajjhe ye kāladdhānavācino, tato sattamīpañcamiyo abhimatā ‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvīhā bhuñjissati, atraṭṭho-yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’ti, tāpīha sakasakakārakavacanicchāyeva siddhā. कारकांच्या मध्ये जे कालवाचक आणि मार्गवाचक शब्द असतात, त्यांच्यापासून सप्तमी आणि पंचमी विभक्ती मानली जाते; जसे की - ‘अज्ज भुत्वा देवदत्तो द्विहे भुञ्जिस्सति’ (आज जेवून देवदत्त दोन दिवसांनंतर जेवेल - सप्तमी), ‘द्वीहा भुञ्जिस्सति’ (दोन दिवसांनंतर जेवेल - पंचमी), ‘अत्रट्ठो यमिस्सासो कोसे लक्खं विज्झति’ (येथे उभा असलेला हा धनुर्धारी एका कोसावर लक्ष्याचा वेध घेतो - सप्तमी), ‘कोसा लक्खं विज्झति’ (कोसभर अंतरावरून लक्ष्याचा वेध घेतो - पंचमी). हे देखील येथे आपापल्या कारक-विवक्षेमुळेच सिद्ध होते. 4. Gati bodhāhāra saddatthākammaka bhajjādīnaṃ payojje. ४. गती (गमन), बोध (ज्ञान), आहार (भोजन), शब्दार्थ, अकर्मक धातू आणि ‘भज्ज’ इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची (प्रेरित कर्त्याची) द्वितीया विभक्ती होते. Gamanatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānamakammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Sāmatthiyā ca payojakabyāpārena kammatāvassa hotīti patīyate. Gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati māṇavakaṃ gāmaṃ, bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati māṇavakaṃ dhammaṃ, bhojayati māṇa-vakaṃ [Pg.70] modakaṃ, āsayati māṇavakaṃ modakaṃ, ajjhāpayati māṇavakaṃ vedaṃ, pāṭhayati māṇavakaṃ vedaṃ, āsayati devadattaṃ, sāyayati devadattaṃ, aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti. Etesamevāti kiṃ? Pāceti odanaṃ devadattena yaññadatto. Payojjeti kiṃ? Gacchati devadatto. Yadā carahi gamayati devadattaṃ yaññadatto, tamaparo payojeti, tadā gamayati devadattaṃ yaññadatteneti bhavitabbaṃ … gamayatissā-gamanatthattā. गमनार्थक, बोधार्थक, आहारार्थक, शब्दार्थक, अकर्मक आणि ‘भज्ज’ इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होते. सामर्थ्यामुळे आणि प्रयोजकाच्या व्यापारामुळे त्याला कर्मत्व प्राप्त होते हे समजते. जसे की - ‘गमयति माणवकं गामं’ (माणवकाला गावात पाठवतो), ‘यापयति माणवकं गामं’, ‘बोधयति माणवकं धम्मं’ (माणवकाला धम्म समजवतो), ‘वेदयति माणवकं धम्मं’, ‘भोजयति माणवकं मोदकं’ (माणवकाला मोदक खाऊ घालतो), ‘आसयति माणवकं मोदकं’, ‘अज्झापयति माणवकं वेदं’ (माणवकाला वेद शिकवतो), ‘पाठयति माणवकं वेदं’, ‘आसयति देवदत्तं’ (देवदत्ताला बसवतो), ‘साययति देवदत्तं’ (देवदत्ताला झोपवतो), ‘अञ्ञं भज्जापेति’ (दुसऱ्याकडून भाजून घेतो), ‘अञ्ञं koṭṭāpeti’ (दुसऱ्याकडून कांडून घेतो), ‘अञ्ञं सन्थरापेति’ (दुसऱ्याकडून अंथरून घेतो). ‘फक्त याच धातूंच्या बाबतीत’ असे का म्हटले? कारण ‘पाचेति ओदनं देवदत्तेन यञ्ञदत्तो’ (यज्ञदत्त देवदत्ताकडून भात शिजवून घेतो - येथे तृतीया होते). ‘प्रयोज्य कर्त्याच्या बाबतीत’ असे का म्हटले? कारण ‘गच्छति देवदत्तो’ (देवदत्त जातो - येथे प्रथमा आहे). जेव्हा यज्ञदत्त देवदत्ताला पाठवतो आणि त्याला दुसरा कोणी प्रेरित करतो, तेव्हा ‘गमयति देवदत्तं यञ्ञदत्तेन’ (यज्ञदत्ताद्वारे देवदत्ताला पाठवतो) असे रूप होते... कारण ‘गमयति’ चा अर्थ गमन करणे असाच आहे. 5. Harādīnaṃ vā. ५. ‘हर’ (हरण करणे/नेणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती पर्यायाने (विकल्पाने) होते. Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Hāreti bhāraṃ devadattaṃ devadatteneti vā, ajjhohāreti sattuṃ devadattaṃ devadatteneti vā, kāreti kaṭaṃ devadattaṃ devadatteneti vā dassayate janaṃ rājaṃ janeneti vā, abhivādayate guruṃ devadattaṃ devadatteneti vā. ‘हर’ इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती पर्यायाने होते. जसे की - ‘हारेति भारं देवदत्तं’ किंवा ‘देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून ओझे वाहून नेतो), ‘अज्झोहारेति सत्तूं देवदत्तं’ किंवा ‘देवदत्तेन’ (देवदत्ताला सत्तू खाऊ घालतो), ‘कारेति कटं देवदत्तं’ किंवा ‘देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून चटई बनवून घेतो), ‘दस्सयते जनं राजं’ किंवा ‘जनेन’ (लोकांना राजाचे दर्शन घडवतो), ‘अभिवादायते गुरुं देवदत्तं’ किंवा ‘देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून गुरूंना अभिवादन करवतो). 6. Na khādādīnaṃ. ६. ‘खाद’ (खाणे) इत्यादी धातूंच्या प्रयोज्य कर्त्याची द्वितीया विभक्ती होत नाही (तृतीयाच होते). Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Khādayati devadattena, ādayati devadattena, avha, payati devadattena, saddāyayati devadattena, kandayati devadattena, nāyayati devadattena. जसे की - ‘खादयति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून खाऊ घालतो), ‘आदयति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून घेववतो), ‘अव्हापयति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून बोलावून घेतो), ‘सद्दाययति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून आवाज करवतो), ‘कन्दयति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून रडवतो), ‘नाययति देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून नेववतो). (1) Vahissāniyantuke. Vāhayati bhāraṃ devadattena aniyantuketi kiṃ? Vāha-yati bhāraṃ balībadde. (१) ‘वह’ (वाहून नेणे) धातूचा प्रयोग सारथी किंवा वाहक नसलेल्याच्या (अनियंतुक) बाबतीत असेल तर (द्वितीया होत नाही, तृतीया होते). जसे की - ‘वाहयति भारं देवदत्तेन’ (देवदत्ताकडून ओझे वाहून नेतो). ‘सारथी किंवा वाहक नसताना’ असे का म्हटले? कारण ‘वाहयति भारं बलीबद्दे’ (बैलांकडून ओझे वाहून नेतो - येथे द्वितीया/कर्म संज्ञा होते). (2) Bhakkhissāhiṃ [Pg.71] sāyaṃ. Bhakkhayati modake devadattena. Ahiṃsāyanti kiṃ? Bhakkhayati balībadde sassaṃ. (२) मी संध्याकाळी खाईन. देवदत्ताकडून मोदक खावविले जातात. 'अहिंसेमध्ये' असे का? बैलांकडून धान्य खावविले जाते. 7. Jhādīhi yuttā. ७. झा इत्यादींशी युक्त. Dhīādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhiratthu maṃ pūtikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, samādhānamantarena, mucalindamabhito saramiccādi, chaṭṭhiyāpavādo-yaṃ. 'धि' (धिक्कार) इत्यादींशी युक्त शब्दांच्या योगाने द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'धिरत्थु मं पूतिकायं' (माझ्या या सडक्या शरीराचा धिक्कार असो!), 'अंतरा च राजगहं अंतरा च नालंदं' (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान), 'समाधानमंतरेन' (समाधीशिवाय), 'मुचलिंदमभितो सरं' (मुचलिंद सरोवराच्या जवळ) इत्यादी. हा षष्ठी विभक्तीचा अपवाद आहे. 8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā. ८. लक्षण (वैशिष्ट्य), इत्थंभूत (अशा प्रकारची स्थिती) आणि वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थांमध्ये 'अभि' या अव्ययाचा योग असतो. Lakkhaṇādīsvatthesvabhinā yuttamhā dutiyā mahāti. Rukkhamabhi vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaramabhi, rukkhaṃ rukkhamabhitiṭṭhati. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अभि' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमभि विज्जोतते विज्जु' (झाडावर वीज चमकते), 'साधु देवदत्तो मातरमभि' (देवदत्त आपल्या आईशी चांगला वागतो), 'रुक्खं रुक्खमभितिठ्ठति' (तो प्रत्येक झाडाजवळ उभा राहतो). 9. Patiparīhi bhāge ca. ९. 'पति' आणि 'परि' या अव्ययांच्या योगाने लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थातही (द्वितीया विभक्ती होते). Patiparīhi yuttamhā lakkhaṇādīsu bhāge catthe dutiyā hoti. Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati tiṭṭhati, yadettha maṃ pati siyā. Rukkhaṃ pari vijjotate vijju, sādhu devadatto mātaraṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ pari tiṭṭhati, yadettha maṃ pari siyā. 'पति' आणि 'परि' या अव्ययांच्या योगाने लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये आणि 'भाग' (हिस्सा) या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खं पति विज्जोतते विज्जु' (झाडाकडे वीज चमकते), 'साधु देवदत्तो मातरं पति' (देवदत्त आईशी चांगला वागतो), 'रुक्खं रुक्खं पति तिट्ठति' (तो प्रत्येक झाडाजवळ उभा राहतो), 'यदेत्थ मं पति सिया' (यात जो माझा हिस्सा असेल). 'रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु' (झाडाभोवती वीज चमकते), 'साधु देवदत्तो मातरं परि' (देवदत्त आईशी चांगला वागतो), 'रुक्खं रुक्खं परि तिट्ठति' (तो प्रत्येक झाडाभोवती उभा राहतो), 'यदेत्थ मं परि सिया' (यात जो माझा हिस्सा असेल). 10. Anunā. १०. 'अनु' या अव्ययाच्या योगाने. Lakkhaṇādīsvatthesvanunā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkhamanu vijjotate vijju, saccakiriyamanu vuṭṭhi pāvassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātaramanu, rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati, yadettha maṃ anu siyā. लक्षण इत्यादी अर्थांमध्ये 'अनु' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'रुक्खमनु विज्जोतते विज्जु' (झाडाच्या अनुषंगाने वीज चमकते), 'सच्चकिरियमनु वुट्ठि पावस्सि' (सत्यक्रियेच्या प्रभावाने पाऊस पडला - येथे कारण आणि लक्षण दर्शविले आहे), 'साधु देवदत्तो मातरमनु' (देवदत्त आईच्या बाबतीत चांगला आहे), 'रुक्खं रुक्खमनु तिट्ठति' (तो प्रत्येक झाडाच्या अनुषंगाने उभा राहतो), 'यदेत्थ मं अनु सिया' (यात जो माझा हिस्सा असेल). 11. Sahatthe. ११. सहयोग (सोबत असणे) या अर्थात. Sahatthe-nunā [Pg.72] yuttamhā dutiyā hoti. Pabbatamanu senā tiṭṭhati. सहयोग अर्थात 'अनु' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'पब्बतमनु सेना तिट्ठति' (पर्वताच्या बाजूला सैन्य उभे आहे). 12. Hīne. १२. हीन (कमी दर्जा किंवा कनिष्ठता) या अर्थात. Hīnatthe-nunā yuttamhā dutiyā hoti. Anu sāriputtaṃ paññavanto. हीन (कनिष्ठता) अर्थात 'अनु' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'अनु सारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (इतर बुद्धिमान लोक सारिपुत्तांपेक्षा कनिष्ठ आहेत). 13. Upena. १३. 'उप' या अव्ययाच्या योगाने. Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā hoti. Upa sāriputtaṃ paññavantho. हीन (कनिष्ठता) अर्थात 'उप' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची द्वितीया विभक्ती होते. जसे की, 'उप सारिपुत्तं पञ्ञवन्तो' (इतर बुद्धिमान लोक सारिपुत्तांपेक्षा कनिष्ठ आहेत). 14. Sattamyādhikye. १४. अधिकता (श्रेष्ठता) या अर्थात सप्तमी विभक्ती होते. Ādhikyatthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upa khāriyaṃ doṇo. अधिकता (श्रेष्ठता) अर्थात 'उप' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'उप खारियं दोणो' (खारीपेक्षा द्रोण अधिक आहे). 15. Sāmitte-dhinā. १५. स्वामीत्व (मालकी हक्क) या अर्थात 'अधि' या अव्ययाच्या योगाने (सप्तमी विभक्ती होते). Sāmibhāvatthe-dhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto. स्वामीत्व (मालकी) अर्थात 'अधि' या अव्ययाशी युक्त शब्दाची सप्तमी विभक्ती होते. जसे की, 'अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला' (पञ्चाल देश ब्रह्मदत्ताच्या अधिपत्याखाली आहे), 'अधि पञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो' (ब्रह्मदत्त पञ्चाल देशावर अधिपती आहे). 16. Kattukareṇesu tatiyā. १६. कर्ता आणि करण (साधन) या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Purisena kataṃ, asinā chindati. Pakatiyā-bhirūpo, gotthena gotamo, sumedho nāma nāmena, jātiyā sattavassikoti bhūdhātussa sambhavā karaṇe eva tatiyā. Evaṃ samena dhāvati visamena [Pg.73] dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, pañcakena pasavo kiṇātīti. कर्ता आणि करण या कारकांमध्ये तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'पुरिसेन कतं' (माणसाने केलेले), 'असिना छिन्दति' (तलवारीने कापतो). 'पकतियाभिरूपो' (स्वभावाने सुंदर), 'गोत्तेन गोतमो' (गोत्राने गौतम), 'सुमेधो नाम नामेन' (नावाने सुमेध), 'जातिया सत्तवस्सिको' (जन्माने सात वर्षांचा) - 'भू' धातूच्या संबंधामुळे हे करण अर्थातच तृतीया विभक्तीत आहेत. याचप्रमाणे, 'समेन धावति' (समान/सपाट जमिनीवरून धावतो), 'विसमेन धावति' (विषम/खचखळग्यांच्या जमिनीवरून धावतो), 'द्विदोणेन धञ्ञं kiणाति' (दोन द्रोणांनी धान्य खरेदी करतो), 'पञ्चकेन पसवो किणाति' (पाच नाण्यांनी पशू खरेदी करतो). 17. Sahatthena. १७. 'सह' (सोबत) या अर्थाच्या योगाने. Sahatthena yoge tatiyā siyā. Puttena saha gato, puttena saddhiṃ āgato, tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. 'सह' (सोबत) या अर्थाच्या योगाने तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'पुत्तेन सह गतो' (मुलासोबत गेला), 'पुत्तेन सद्धिं आगतो' (मुलासोबत आला). ही तृतीया विभक्ती देखील षष्ठी विभक्तीप्रमाणे केवळ अप्रधान (गौण) नामामध्येच होते. 18. Lakkhaṇe. १८. लक्षण (चिन्ह किंवा वैशिष्ट्य) या अर्थात. Lakkhaṇe vattamānato tatiyā siyā. Tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhī, akkhinā kāṇo, tena hi aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate. लक्षण (चिन्ह) दर्शविताना तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'तिदण्डकेन परिब्बाजकमदक्खी' (त्रिदंडावरून परिव्राजकाला पाहिले/ओळखले), 'अक्खिना काणो' (डोळ्याने काणा) - कारण त्या अवयवावरून अवयवयुक्ताचा विकार (दोष) लक्षित होतो. 19. Hetumhi. १९. हेतू (कारण) या अर्थात. Takkiriyā yogge tatiyā siyā. Annena vasati, vijjāya yaso. त्या क्रियेशी संबंध असताना तृतीया विभक्ती होते. जसे की, 'अन्नेन वसति' (अन्नासाठी राहतो), 'विज्जाय यसो' (विद्येमुळे कीर्ती मिळते). 20. Pañcamīṇe vā. २०. ऋण (कर्ज) या अर्थात पर्यायाने पंचमी विभक्ती होते. Iṇe hetumhi pañcamī hoti vā. Satasmā baddho, satena vā. ऋणरूपी हेतूमध्ये (कारणात) पर्यायाने पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'सतस्मा बद्धो' (शंभर रुपयांच्या कर्जामुळे बांधला गेला) किंवा 'सतेन वा' (तृतीया विभक्तीमध्ये: शंभर रुपयांच्या कर्जाने बांधला गेला). 21. Guṇe. २१. गुण (वैशिष्ट्य किंवा स्वभाव) या अर्थात. Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho jaḷattena vā, paññāya mutto, hutvā abhāvatoaniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. गौण ठरलेल्या गुणरूपी हेतूमध्ये पर्यायाने पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'जळत्ता बद्धो' (मूर्खपणामुळे बांधला गेला) किंवा 'जळत्तेन वा' (मूर्खपणाने बांधला गेला), 'पञ्ञाय मुत्तो' (प्रज्ञेने मुक्त झालेला), 'हुत्वा अभावतो अनिच्चा' (उत्पन्न होऊन नष्ट होत असल्यामुळे अनित्य), 'सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधो' (संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो). 22. Chaṭṭhī [Pg.74] hetvatthehi. २२. हेतू (कारण) अर्थ दर्शविणाऱ्या शब्दांच्या योगाने षष्ठी विभक्ती होते. Hetvatthavācīhi yoge hetumhi chaṭṭhī siyā. Udarassa hetu, udarassa kāraṇā. हेतूचा अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दांच्या योगाने कारणवाचक शब्दात षष्ठी विभक्ती होते. जसे की, 'उदरस्स हेतु' (पोटासाठी/पोटाच्या हेतूने), 'उदरस्स कारणा' (पोटाच्या कारणाने). 23. Sabbādito sabbā. २३. 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्दांनंतर सर्व विभक्त्या होतात. Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbā vibhattiyo honti. Ko hetu, kaṃ hetuṃ, kena hetunā, kassa hetussa, kasmā hetusmā, kassa hetussa, kasmiṃ hetusmiṃ, kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena iccevamādi. Hetvatthehītveva? Kena kataṃ. हेतूचा अर्थ असणाऱ्या शब्दांच्या योगाने 'सब्ब' इत्यादी सर्वनामांनंतर सर्व विभक्त्या होतात. जसे की, 'को हेतु' (कोणता हेतू - प्रथमा), 'कं हेतुं' (कोणत्या हेतूला - द्वितीया), 'केन हेतुना' (कोणत्या हेतूने - तृतीया), 'कस्स हेतुस्स' (कोणत्या हेतूसाठी - चतुर्थी), 'कस्मा हेतुस्मा' (कोणत्या हेतूमुळे - पंचमी), 'कस्स हेतुस्स' (कोणत्या हेतूचा - षष्ठी), 'कस्मिं हेतुस्मिं' (कोणत्या हेतूमध्ये - सप्तमी). तसेच 'किं कारणं' (काय कारण), 'केन कारणेन' (कोणत्या कारणाने), 'किं निमित्तं' (काय निमित्त), 'केन निमित्तेन' (कोणत्या निमित्ताने), 'किं पयोजनं' (काय प्रयोजन), 'केन पयोजनेन' (कोणत्या प्रयोजनाने) इत्यादी. 'हेतूच्या अर्थातच' असे का म्हटले आहे? कारण 'केन कतं' (कोणाद्वारे केले गेले - येथे 'केन' हा कर्ता आहे, हेतू नाही, म्हणून येथे फक्त तृतीयाच होते). 24. Catutthī sampadāne. २४. संप्रदान कारकामध्ये चतुर्थी विभक्ती होते. Yassa sammā padīyate tasmiṃ catutthī siyā. Saṅghassa dadāti. Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi siyā saṅghe dehi. ज्याला योग्य प्रकारे दान दिले जाते, त्याची चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की, 'सङ्घस्स ददाति' (संघाला दान देतो). आधार (स्थान) दर्शविण्याची विवक्षा असल्यास सप्तमी विभक्ती देखील होते, जसे की 'सङ्घे देहि' (संघात/संघाला दे). 25. Tādatthye. २५. तादर्थ्य (त्या प्रयोजनासाठी असणे) या अर्थात (चतुर्थी विभक्ती होते). Tasse-daṃ tadatthaṃ, tadatthabhāve jotanīye nāmasmā catutthī siyā. Sītassa paṭighātāya, atthāya hitāya (sukhāya) devamanussānaṃ, nālaṃ dārabharaṇāya, yūpāya dāru, pākāya vajatītvevamādi. त्याच्यासाठी जे असते ते 'तदर्थ' होय. तो भाव दर्शवायचा असल्यास नामाची चतुर्थी विभक्ती होते. जसे की, 'सीतस्स पटिघाताय' (थंडीचे निवारण करण्यासाठी), 'अत्थाय हिताय सुखाय devamanusssānaṃ' (देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखासाठी), 'नालं दारभरणाय' (पत्नीच्या पोषणासाठी पुरेसे नाही), 'यूपाय दारु' (यज्ञाच्या खांबासाठी लाकूड), 'पाकाय वजति' (स्वयंपाकासाठी जातो) इत्यादी. Kassa sāduṃ na ruccabhi, mā-yasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhattamassa nacchādesīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na cevaṃ virodho siyā sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā[Pg.75], kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā. 'कस्स सादुं न रुच्चभि' (कोणाला गोड आवडत नाही?), 'मायस्मन्तानम्पि सङ्घभेदो रुच्चित्थ' (आयुष्मंतांनाही संघभेद आवडणार नाही अशी आशा आहे), 'खमति सङ्घस्स' (संघाला मंजूर आहे), 'भत्तमस्स नच्छादेसि' (त्याला अन्न आवडले नाही) - येथे संबंध दर्शविण्याच्या इच्छेने षष्ठी विभक्ती झाली आहे. यात कोणताही विरोध नाही कारण रूपे समान आहेत आणि अशा प्रकारच्या प्रयोगांमध्ये संबंधाला व्याकरणदृष्ट्या मान्यता आहे. 'कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसि' (तू कोणाचा धम्म पसंत करतोस?) यात केवळ अर्थाच्या दृष्टीने प्रथमा विभक्ती होते. Evamaññāpi vidhaññayyā, paratopi yathāgamaṃ. याचप्रमाणे इतरही नियम समजून घ्यावेत आणि परंपरेनुसार (व्याकरण ग्रंथांनुसार) इतर उदाहरणेही जाणावीत. Rañño sataṃ dhāreti, rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhī, evaṃ rañño silāghate, rañño hanute, rañño upatiṭṭhate, rañño sapate, devāpi tassa pihayanti tādino, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, issayanti samaṇānaṃ titthiyā, dhammena nayamānānaṃ kā usūyā rañño bhāgyamārajjhati, rañño bhāgyamikkhate, tena yācito ayācito vā tassa gāvo paṭisuṇāti, gāvo āsuṇāti, bhagavato paccassosuṃ, hotu patigiṇāti, hotvanugiṇāti, ārocayāmi vo pativedayāmi vo, dhammaṃ te desessāmi, yathā vo bhagavā byākareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, arahati mallo mallassāti. 'रञ्ञो सतं धारेति' (तो राजाचे शंभर रुपये देणे लागतो), 'रञ्ञो छत्तं धारेति' (तो राजाचे छत्र धरतो) येथे संबंध अर्थात षष्ठी विभक्ती होते. याचप्रमाणे 'रञ्ञो सिलाघते' (राजाची स्तुती करतो), 'रञ्ञो हनुते' (राजापासून लपवतो), 'रञ्ञो उपतिट्ठते' (राजाची सेवा करतो), 'रञ्ञो सपते' (राजाची शपथ घेतो), 'देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो' (अशा निष्काम व्यक्तीची देवही इच्छा/ हेवा करतात), 'तस्स कुज्झ महावीर' (हे महावीरा, त्याच्यावर रागवा), 'यदिहं तस्स पकुप्पेय्यं' (जर मी त्याच्यावर रागवलो), 'दुहयति दिसानं मेघो' (मेघ दिशांना त्रास देतो/पाऊस पाडतो), 'यो मित्तानं न दूभति' (जो मित्रांशी द्रोह करत नाही), 'यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति' (जो निष्पाप माणसाचा द्वेष करतो), 'क्याहं अय्यानं अपराज्झामि' (मी आर्यांचा काय अपराध केला आहे?), 'इस्सयन्ति समणानं तित्थिया' (तीर्थक श्रमणांचा हेवा करतात), 'धम्मेन नयमानानं का असूया' (धम्माने चालणाऱ्यांचा काय हेवा करावा?), 'रञ्ञो भाग्यमारज्जति' (राजाच्या भाग्याची आराधना करतो), 'रञ्ञो भाग्यमिक्खते' (राजाच्या भाग्याची वाट पाहतो), 'तेन याचितो अयाचितो वा तस्स गावो पटिसुणाति' (त्याने याचना केली असो वा नसो, तो त्याला गाई देण्याचे वचन देतो), 'गावो आसुणाति' (गाई देण्याचे वचन देतो), 'भगवतो पच्चस्सोसुं' (त्यांनी भगवंतांना उत्तर दिले), 'होतु पतिगिणाति' (असो, तो स्वीकार करतो), 'होत्वनुगिणाति' (असो, तो अनुमती देतो), 'आरोचयामि वो पटिवेदयामि वो' (मी तुम्हाला सांगतो, मी तुम्हाला कळवतो), 'धम्मं ते देसेस्सामि' (मी तुला धम्म उपदेश करीन), 'यथा वो भगवा ब्याकरेय्य' (जसे भगवान तुम्हाला स्पष्ट करून सांगतील), 'अलं ते इध वासेन' (तुला येथे राहण्याची काही गरज नाही), 'किं ते जटाहि दुम्मेध' (हे मूर्खा, या जटांचा तुला काय उपयोग?), 'अरहति मल्लो मल्लस्स' (मल्ल हा मल्लासाठी योग्य/तोडीस तोड आहे) इत्यादी. Jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamānoti tādatthya catutthī, tiṇena yo attho tadatthāyapīti attho, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati’’ tiṇamiva jīvitaṃ maññamānoti savisayāva vibhattiyo. Saggāya gacchatīti tādatthye catutthī, yo hi saggaṃ gacchati tadatthaṃ tassa gamananti, kammavacanicchāyantu dutiyāva saggaṃ gacchatīti. 'जीवितं तिणायपि न मञ्ञमानो' (जीवनाला गवताच्या काडीइतकेही न मानणारा) येथे तादर्थ्य अर्थात चतुर्थी विभक्ती झाली आहे, म्हणजेच 'गवताइतके मूल्य असणाऱ्या गोष्टीसाठीही' असा याचा अर्थ आहे. 'यो च सीतञ्च उण्हञ्च, तिणा भिय्यो न मञ्ञति' (आणि जो थंडी व उष्णतेला गवतापेक्षा अधिक मानत नाही) आणि 'तिणमिव जीवितं मञ्ञमानो' (जीवनाला गवतासारखे मानणारा) या आपापल्या विषयानुसार विभक्त्या आहेत. 'सग्गाय गच्छति' (स्वर्गाला जातो) येथे तादर्थ्य अर्थात चतुर्थी विभक्ती आहे, कारण जो स्वर्गाला जातो, त्याचे जाणे हे त्याच प्रयोजनासाठी असते. परंतु, कर्म दर्शविण्याची विवक्षा असल्यास 'सग्गं गच्छति' अशी द्वितीया विभक्तीच होते. Āyu [Pg.76] bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ kalyāṇaṃ atthaṃ payojanaṃ, kusalaṃ anāmayaṃ, hitaṃ pathyaṃ sukhaṃ sātaṃ bhoto hotu, sādhu sammuti metassa, puttassāvikareyya guyhamatthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dutaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassattho, namo te purisājañña, sotthi tassa, alaṃ mallo mallassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha chaṭṭhī sambandhe, evaṃvidhamaññampeva viññeyyaṃ yathāgamaṃ. आपले आयुष्य असो, दीर्घ जीवन असो, कल्याणकारी, मंगल, हितकारक प्रयोजन असो, कुशल, निरोगी असो, आपले हित, पथ्य, सुख आणि समाधान असो, 'याचे मला संमत आहे', 'पुत्राला गुप्त गोष्ट प्रकट करावी', 'त्या माझ्यासमोर सक्क (शक्र) प्रकट झाले', 'त्याला पाठवावे', 'भिक्खूंकडे दूत पाठवला', 'समणांना उद्योग (प्रयत्न) योग्य आहे', 'एकाचे, दोघांचे किंवा तिघांचे पुरते', 'मी तुला उपमा देईन', 'मी तुला अंजली अर्पण करतो (हात जोडतो)', 'त्याला सुखकारक', 'लोकांचे कल्याण', 'हे पुरुषश्रेष्ठ, तुला नमस्कार असो', 'त्याचे कल्याण असो', 'मल्ल मल्लासाठी पुरेसा आहे', 'मल्ल मल्लासाठी समर्थ आहे', 'त्याचे हित', 'त्याचे सुख', 'हे महाराजा, आपले स्वागत असो' - या सर्व ठिकाणी संबंध अर्थामध्ये षष्ठी विभक्ती होते. आगम (परंपरेनुसार) अशाच प्रकारे इतरही उदाहरणे समजून घ्यावीत. 26. Pañcamyavadhismā. २६. अवधी (मर्यादा किंवा सीमा) अर्थामध्ये पंचमी विभक्ती होते. Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti. Gāmasmā āgacchatu, evaṃ corasmā bhāyati, corasmā uttasati, orasmā tāyati, corasmā rakkhatīti, sace bhāyatha dukkhassa, pamāde bhayadassivā, tasanti daṇḍassāti chaṭṭhī sattamiyopi honteva sambandhādhāravacanicchāyaṃ. पदाच्या अर्थाच्या अवधीपासून (मर्यादेपासून) पंचमी विभक्ती होते. जसे की, 'गावापासून यावे', तसेच 'चोराला भितो' (चोरापासून भितो), 'चोरापासून घाबरतो', 'चोरापासून रक्षण करतो', 'चोरापासून वाचवतो'. 'जर तुम्ही दुःखाला भिता', 'प्रमादामध्ये भय पाहणारा', 'दंडाला घाबरतात' - येथे संबंध आणि आधार सांगण्याच्या इच्छेमुळे षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती देखील होतात. Ajjhenā parājeti, paṭipakkhe parājetīti savisayāva vibhattiyo. Sace kevaṭṭassa parajjissāmīti chaṭṭhīpi hoti sambandhavacanicchāyaṃ. Yavehi gāvo vāreti, pāpā cittaṃ nivāraye, kāke rakkhati taṇḍulāti savisayeva pañcamī. Cittaṃ rakkhetha medhāvīti dutiyāva dissati kammatthe. Upajjhāyā antaradhāyati[Pg.77], upajjhāyā adhite, kāmato jāyate sokoti savisaye pañcamī. ‘अध्ययनापासून पराभूत होतो (कंटाळतो)’, ‘प्रतिपक्षाला पराभूत करतो’ या आपापल्या विषयानुसार विभक्ती आहेत. ‘जर केवट्टाकडून (कोळ्याकडून) पराभूत होईन’ येथे संबंध सांगण्याच्या इच्छेमुळे षष्ठी विभक्ती देखील होते. ‘यवांपासून (जवांपासून) गाईंना अडवतो’, ‘पापापासून चित्त आवरावे’, ‘कावळ्यांपासून तांदळाचे रक्षण करतो’ - येथे आपापल्या विषयात पंचमी विभक्तीच होते. ‘बुद्धिमानाने चित्ताचे रक्षण करावे’ येथे कर्म अर्थामध्ये द्वितीया विभक्तीच दिसते. ‘उपाध्यायापासून अदृश्य होतो’, ‘उपाध्यायाकडून शिकतो’, ‘कामापासून (वासनेपासून) शोक उत्पन्न होतो’ - येथे आपापल्या विषयात पंचमी विभक्ती होते. Tattheva-ntaradhāyi su, naṭassa suṇoti, padumaṃ tattha jāyethāti sattamīchaṭṭhiyopi honteva savisaye. Himavantā pabhavati gaṅgā, pāṇātipātā viramassu khippaṃ, añño devadattā, bhinno devadattāti savisayeva pañcamī. Evaṃ ārā so āsavakkhayā, itaro devadattā, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā, pubbo gāmā, pubbeva sambodhā, tato paraṃ, tato aparena samayena, tatuttarinti. Sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhīpi purato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, upari pabbatassa, heṭṭhā pāsādassāti. Pāsādamāruyha pekkhati pāsādā pekkhati, āsane upavisitvā pekkhati āsanā pekkhatīti avadhivacanicchāyaṃ pañcamī. तेथेच अंतर्धान पावले (tattheva-ntaradhāyi su), नटाचे ऐकतो (naṭassa suṇoti), तेथे कमळ उत्पन्न व्हावे (padumaṃ tattha jāyethā) - येथे सप्तमी आणि षष्ठी विभक्ती देखील आपापल्या विषयात (सविषये) होतातच. हिमालयातून गंगा उगम पावते (himavantā pabhavati gaṅgā), प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) लवकर निवृत्त हो (pāṇātipātā viramassu khippaṃ), देवदत्तापेक्षा दुसरा (añño devadattā), देवदत्तापेक्षा भिन्न (bhinno devadattā) - येथे आपापल्या विषयात पंचमी विभक्तीच होते. याचप्रमाणे, तो आसवांच्या क्षयापासून दूर आहे (ārā so āsavakkhayā), देवदत्तापेक्षा इतर (itaro devadattā), पाऊलतळाच्या वर (uddhaṃ pādatalā), केसांच्या शिखराच्या खाली (adho kesamatthakā), गावाच्या पूर्वेला (pubbo gāmā), संबोधीच्या पूर्वीच (pubbeva sambodhā), त्यानंतर (tato paraṃ), त्यानंतर दुसऱ्या वेळी (tato aparena samayena), त्याहून उत्तर (tatuttariṃ). संबंध सांगण्याच्या इच्छेमध्ये षष्ठी विभक्ती देखील होते, जसे की गावाच्या पुढे (purato gāmassa), गावाच्या दक्षिणेला (dakkhiṇato gāmassa), पर्वताच्या वर (upari pabbatassa), प्रासादाच्या (महालाच्या) खाली (heṭṭhā pāsādassa). प्रासादावर चढून पाहतो या अर्थी 'प्रासादावरून पाहतो' (pāsādā pekkhati), आसनावर बसून पाहतो या अर्थी 'आसनावरून पाहतो' (āsanā pekkhati) - येथे अवधी (मर्यादा/सीमा) सांगण्याच्या इच्छेमध्ये पंचमी विभक्ती होते. Pucchānākhyānesu kuto bhavaṃ? Pātaṭaliputtasmāti. Tathā desakālamānepi pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni, sattasu yojanesūti vā. Evaṃ ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayenāti, kicchāladdhanti guṇe pañcamī. Kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā. Evaṃ thokā mutto, thokena muttoti. Thokaṃ calatīti kiriyāvisesane kammani dutiyā. प्रश्न आणि उत्तरांमध्ये: 'आपण कोठून आहात?' (kuto bhavaṃ?) 'पाटलिपुत्रापासून' (pāṭaliputtasmā). तसेच देश (स्थान) आणि काळाच्या परिमाणात देखील: 'पाटलिपुत्रापासून राजगृह सात योजने आहे' (pāṭaliputtasmā rājagahaṃ satta yojanāni) किंवा 'सात योजनांमध्ये' (sattasu yojanesū). याचप्रमाणे, 'येथून तीन महिन्यांच्या समाप्तीनंतर' (ito tiṇṇaṃ māsāna-maccayena). 'कष्टाने मिळवलेले' (kicchāladdhaṃ) यात गुणाच्या अर्थी पंचमी विभक्ती होते. 'माझ्याद्वारे कष्टाने प्राप्त केले गेले' (kicchena me adhigataṃ) यात हेतू किंवा करणाच्या अर्थी तृतीया विभक्ती होते. याचप्रमाणे, 'थोडक्यात सुटला' (thokā mutto), 'थोडक्याने सुटला' (thokena mutto). 'थोडे चालतो' (thokaṃ calati) यात क्रियाविशेषण कर्मामध्ये द्वितीया विभक्ती होते. Dūranti katthayogepi savisayeva pañcamīchaṭṭhiyo siyuṃ, dūraṃ gāmasmā, antikaṃ gāmasmā, dūraṃ gāmassa, antikaṃ gāmassāti, dūranti katthehi tu sabbāva savisaye siyuṃ bādhakābhāvā dūro gāmo, antiko gāmotvevamādi. 'दूर' आणि 'जवळ' या शब्दांच्या योगात देखील आपापल्या विषयात पंचमी आणि षष्ठी विभक्ती व्हाव्यात; जसे की, 'गावापासून दूर' (dūraṃ gāmasmā), 'गावापासून जवळ' (antikaṃ gāmasmā), 'गावाच्या दूर' (dūraṃ gāmassa), 'गावाच्या जवळ' (antikaṃ gāmassa). परंतु 'दूर' इत्यादी शब्दांच्या योगात तर कोणताही बाध (अडथळा) नसल्यामुळे सर्वच विभक्ती आपापल्या विषयात होऊ शकतात; जसे की, 'दूर असलेला गाव' (dūro gāmo), 'जवळ असलेला गाव' (antiko gāmo) इत्यादी. Keci [Pg.78] panāhu ‘asattavacanahetehi pāṭipadikatthe dutiyātatiyāpañcamīsattamiyo, sattavacanehi tu sabbāva savisaye’ti, te panaññeheva paṭikkhittā. Dūraṃ maggo, antikaṃ maggoti kiriyāvisesanaṃ… bhūdhātussa gammamānattā. Visuddho lobhanīyehi dhammehi, parimutto so dukkhasmā vivicceva kāmehi, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ, āyāmena yojanaṃ, tato pabhuti, yato sarāmi attānanti savisayeva vibhattiyo. काही व्याकरणकार म्हणतात की, 'अद्रव्यवाचक (असत्तावाचक) हेतूंमुळे प्रातिपदिकार्थात द्वितीया, तृतीया, पंचमी आणि सप्तमी विभक्ती होतात, तर द्रव्यवाचक शब्दांच्या योगात सर्वच विभक्ती आपापल्या विषयात होतात.' परंतु, इतरांनी त्यांचे खंडन केले आहे. 'दूर असलेला मार्ग' (dūraṃ maggo), 'जवळ असलेला मार्ग' (antikaṃ maggo) हे क्रियाविशेषण आहे... कारण येथे 'भू' धातू अध्याहृत (गम्यमान) आहे. 'लोभ निर्माण करणाऱ्या धर्मांपासून शुद्ध' (visuddho lobhanīyehi dhammehi), 'तो दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त झाला' (parimutto so dukkhasmā), 'कामांपासून (इंद्रियभोगांपासून) अलिप्त होऊनच' (vivicceva kāmehi), 'खोलीने आणि रुंदीने एक योजन' (gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ), 'लांबीने एक योजन' (āyāmena yojanaṃ), 'तेव्हापासून' (tato pabhuti), 'जेव्हापासून मी स्वतःला स्मरतो' (yato sarāmi attānaṃ) - या आपापल्या विषयातच विभक्ती आहेत. 27. Apaparīhi vajjane. २७. वर्जन (वगळणे/वगळण्याच्या अर्थी) 'अप' आणि 'परि' यांच्या योगात [पंचमी विभक्ती होते]. Vajjane vattamānehi apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apa sālāya āyanti vāṇijā, pari sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Vajjaneti kiṃ? Rukkhaṃ parivijjotate vijju. Āpāṭaliputtasmā vassi devoti mariyādā-bhividhīsvavadhi visayeva pañcamī, vinā pāṭaliputtena saha veti viseso, evaṃ yāva pāṭaliputtasmā vassi devoti. वर्जन (वगळणे) या अर्थी वर्तमान असलेल्या 'अप' आणि 'परि' यांच्या योगात पंचमी विभक्ती होते. 'शाळा (धर्मशाळा) वगळून व्यापारी येतात' (apa sālāya āyanti vāṇijā / pari sālāya āyanti vāṇijā), म्हणजेच 'शाळेला वगळून' (sālaṃ vajjetvā) असा अर्थ आहे. 'वर्जन' (वगळणे) असे का म्हटले आहे? 'झाडाच्या भोवती वीज चमकते' (rukkhaṃ parivijjotate vijju) [येथे वर्जन अर्थ नाही]. 'पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला' (āpāṭaliputtasmā vassi devo) - येथे मर्यादा (सीमा) आणि अभिविधी (व्याप्ती) या अर्थांमध्ये अवधी (सीमा) विषयातच पंचमी विभक्ती होते. यात 'पाटलिपुत्राला वगळून' (विना) किंवा 'पाटलिपुत्रासह' (सह) असा विशेष भेद आहे. याचप्रमाणे, 'पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला' (yāva pāṭaliputtasmā vassi devo). 28. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. २८. प्रतिनिधी (बदली व्यक्ती) आणि प्रतिदान (बदल्यात देणे) या अर्थांमध्ये 'पति' च्या योगात [पंचमी विभक्ती होते]. Paṭinidhimhi paṭidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī vibhatti hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghatamassa tesasmā pati dadāti, paṭinidhipaṭidānesūti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. प्रतिनिधी आणि प्रतिदान या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'पति' च्या योगात नामापुढे पंचमी विभक्ती होते. 'बुद्धांचे प्रतिनिधी सारिपुत्त आहेत' (buddhasmā pati sāriputto), 'त्याला तिळाच्या बदल्यात तूप देतो' (ghatamassa tesasmā pati dadāti). 'प्रतिनिधी आणि प्रतिदान या अर्थांमध्ये' असे का म्हटले आहे? 'झाडाकडे चमकते' (rukkhaṃ pati vijjotate). 29. Rite dutiyā ca. २९. 'ऋते' (शिवाय/विना) या शब्दाच्या योगात द्वितीया आणि [पंचमी] विभक्ती देखील होते. Ritesaddena [Pg.79] yoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammaṃ, rite saddhammā. 'ऋते' या शब्दाच्या योगात नामापुढे द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होते. 'सद्धम्माशिवाय' (rite saddhammaṃ / rite saddhammā). 30. Vinā-ññatra tatiyā ca. ३०. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' (शिवाय/खेरीज) या शब्दांच्या योगात तृतीया आणि [द्वितीया व पंचमी] विभक्ती देखील होतात. Vinā-ññatrasaddehi yoge nāmasmā tatiyā ca hoti dutiyā pañcamiyo ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā, aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā. 'विना' आणि 'अञ्ञत्र' या शब्दांच्या योगात नामापुढे तृतीया, द्वितीया आणि पंचमी विभक्ती होतात. 'वाऱ्याशिवाय' (vinā vātena / vinā vātaṃ / vinā vātasmā), 'पिंडपात (भिक्षा) आणणाऱ्या एका भिक्षूखेरीज' (aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena), 'धम्माखेरीज' (aññatra dhammaṃ / aññatra dhammā). 31. Puthanānāhi. ३१. 'पुथु' (वेगळे) आणि 'नाना' (भिन्न/शिवाय) यांच्या योगात [तृतीया आणि पंचमी विभक्ती होतात]. Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā. यांच्या योगात तृतीया आणि पंचमी विभक्ती होते. 'लोकांपासून वेगळेच' (puthageva janena / puthageva janasmā), 'लोकांपासून भिन्न' (janena nānā / janasmā nānā). 32. Sattamyādhāre. ३२. आधार (अधिकरण) या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. Kiriyādhāra bhūta kattu kammānaṃ dhāraṇena yo kiriyāyādhāro tasmiṃ kārake nāmasmā sattamī hoti. Kaṭe nisīdati (devadatto), thāliyaṃ odanaṃ pacati, ākāse sakunā, bhilesu telaṃ, gaṅgāyaṃ vajo. क्रियेचा आधार असलेल्या कर्ता आणि कर्माला धारण केल्याने जो क्रियेचा आधार (अधिकरण) बनतो, त्या कारकामध्ये नामापुढे सप्तमी विभक्ती होते. '(देवदत्त) चटईवर बसतो' (kaṭe nisīdati), 'भांड्यात भात शिजवतो' (thāliyaṃ odanaṃ pacati), 'आकाशात पक्षी' (ākāse sakuṇā), 'बिळांमध्ये (किंवा तिळामध्ये) तेल' (bhilesu telaṃ), 'गंगेवर (गंगेच्या काठावर) गोठा' (gaṅgāyaṃ vajo). 33. Nimitte. ३३. निमित्त (कारण/प्रयोजन) या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, musāvāde pācitthiyaṃ. निमित्ताच्या अर्थी सप्तमी विभक्ती होते. 'कातडीसाठी बिबट्या मारला जातो' (ajinamhi haññate dīpi), 'असत्य बोलण्यावर (खोटे बोलल्यास) पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते' (musāvāde pācitthiyaṃ). 34. Yabbhāvobhāvalakkhaṇaṃ. ३४. ज्याची क्रिया (भाव) दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (दर्शक) असते, [त्यात सप्तमी विभक्ती होते]. Yassa [Pg.80] bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī hoti. Gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato. Bhāvoti kiṃ? Yo jaṭāhi so bhuñjati. Bhāvalakkhaṇanti kiṃ? Yo bhuñjati so devadatto, ‘‘akāle vassati tassa, tāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī. ज्याची क्रिया (भाव) दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (दर्शक) असते, त्यामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. 'गाई दुभत्या (दूध काढत) असताना तो गेला' (gāvīsu duyhamānāsu gato), 'दूध काढून झाल्यावर तो आला' (duddhāsu āgato). 'क्रिया' (भाव) असे का म्हटले आहे? 'जो जटाधारी आहे, तो जेवतो' (yo jaṭāhi so bhuñjati) [येथे जटा ही क्रिया नाही]. 'क्रियेचे लक्षण' असे का म्हटले आहे? 'जो जेवतो तो देवदत्त आहे' (yo bhuñjati so devadatto), 'त्याच्यासाठी अवेळी पाऊस पडतो, योग्य वेळी त्याच्यासाठी पाऊस पडत नाही' (akāle vassati tassa, tāle tassa na vassati) - ही विषयसप्तमी आहे. 35. Chaṭṭhī cānādare. ३५. आणि अनादर (उपेक्षा/दुर्लक्ष) दर्शवायचा असताना षष्ठी [आणि सप्तमी] विभक्ती होते. Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī bhavati sattamī ca anādare gamyamāne. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato’’, ‘‘maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane’’. ज्याची क्रिया दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण असते, आणि अनादर (उपेक्षा) प्रतीत होत असेल, तर तेथे षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होते. 'शिवी राजा पाहत असतानाच तो (डमरू/नगारा) वाजवत घेऊन जातो' (ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato), 'महाजन (लोक) पाहत असतानाच मृत्यू (त्यांना) घेऊन जातो' (maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane). Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī, evaṃ gunnamissaro, gosvissaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāhādo, dunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasūto, gosu pasūto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti. 'गाईंचा स्वामी' (gunnaṃ sāmī) यात संबंधाच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती होते; 'गाईंच्या बाबतीत स्वामी' (gosu sāmī) यात विषयसप्तमी होते. याचप्रमाणे, 'गाईंचा ईश्वर' (gunnamissaro), 'गाईंच्या बाबतीत ईश्वर' (gosvissaro); 'गाईंचा अधिपती' (gunnaṃ adhipati), 'गाईंच्या बाबतीत अधिपती' (gosu adhipati); 'गाईंचा वारसदार' (gunnaṃ dāyādo), 'गाईंच्या बाबतीत वारसदार' (gosu dāyādo); 'गाईंचा साक्षीदार' (gunnaṃ sakkhi), 'गाईंच्या बाबतीत साक्षीदार' (gosu sakkhi); 'गाईंचा जामीनदार' (gunnaṃ patibhū), 'गाईंच्या बाबतीत जामीनदार' (gosu patibhū); 'गाईंपासून उत्पन्न झालेला' (gunnaṃ pasūto), 'गाईंच्या बाबतीत उत्पन्न झालेला' (gosu pasūto); 'नृत्य आणि गायनात कुशल' (kusalā naccagītassa / kusalā naccagīte); 'चटई विणण्यात गुंतलेला' (āyutto kaṭakaraṇassa / āyutto kaṭakaraṇe). Tathādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani dhumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, kadalīsu gaje rakkhantīti. Ñāṇasmiṃ pasannoti visayasattamī, ñāṇena pasannoti karaṇe tatiyā, evaṃ ñāṇasmiṃ ussukko ñāṇena ussukkoti. तसेच, आधार सांगण्याच्या इच्छेमध्ये सप्तमी विभक्ती होते; जसे की, 'भिक्षूंना अभिवादन करतात' (bhikkhūsu abhivādenti), 'मस्तकाचे चुंबन घेऊन' (muddhani dhumbitvā), 'बाहूंना (हातांना) धरून' (bāhāsu gahetvā), 'हातांमध्ये पिंडपात (भिक्षा) घेऊन फिरतात' (hatthesu piṇḍāya caranti), 'मार्गांवरून जातात' (pathesu gacchanti), 'केळीच्या बागांमध्ये हत्तींचे रक्षण करतात' (kadalīsu gaje rakkhanti). 'ज्ञानाच्या बाबतीत प्रसन्न' (ñāṇasmiṃ pasanno) यात विषयसप्तमी आहे; 'ज्ञानाने प्रसन्न' (ñāṇena pasanno) यात करणाच्या अर्थी तृतीया विभक्ती आहे. याचप्रमाणे, 'ज्ञानाच्या बाबतीत उत्सुक' (ñāṇasmiṃ ussukko) आणि 'ज्ञानाने उत्सुक' (ñāṇena ussukkoti) असे होते. 36. Yato niddhāraṇaṃ. ३६. ज्यातून निर्धारण (समूहातून एकाला वेगळे करणे) केले जाते, [त्यात षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात]. Jātiguṇakiriyāhi [Pg.81] samudāyatekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ. Yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sālayo sūkadhaññesu pathyatamā, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, gacchataṃ dhāvanto sīghatamo, gacchantesu dhāvanto sīghatamo. Sīlameva sutā seyyoti avadhimhiyeva pañcamī. जाती, गुण आणि क्रिया यांच्याद्वारे समूहातून एका भागाला वेगळे करणे म्हणजे 'निर्धारण' होय. ज्यातून ते केले जाते, त्यामध्ये षष्ठी आणि सप्तमी विभक्ती होतात. 'शाळी तांदूळ हा तृणधान्यांमध्ये सर्वात पथ्यकर आहे' (sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā / sālayo sūkadhaññesu pathyatamā); 'काळी गाय ही गाईंमध्ये सर्वात जास्त दूध देणारी आहे' (kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā / kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā); 'जाणाऱ्यांमध्ये धावणारा सर्वात वेगवान असतो' (gacchataṃ dhāvanto sīghatamo / gacchantesu dhāvanto sīghatamo). 'शील हेच श्रुतापेक्षा (ज्ञानापेक्षा) श्रेष्ठ आहे' (sīlameva sutā seyyoti) यात अवधीच्या (तुलनेच्या) अर्थी पंचमी विभक्तीच होते. 37. Paṭhamātthamatte. ३७. केवळ प्रातिपदिकार्थात (नामाचा अर्थ सांगण्यासाठी) प्रथमा विभक्ती होते. Nāmassābhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Rukkho. Itthi pumā napuṃsakanti liṅgampi saddatthova, tathā doṇo khārī āḷhakanti parimāṇampi saddatthova, eko dve bahavoti saṅkhyāpi saddatthova. केवळ नामाचा अर्थ (अभिधेय) सांगण्यासाठी प्रथमा विभक्ती होते; जसे की, 'वृक्ष' (rukkho). 'स्त्री' (itthi), 'पुरुष' (pumā), 'नपुंसक' (napuṃsakaṃ) हे लिंग देखील शब्दाचा अर्थच आहे; तसेच 'दोण' (doṇo), 'खारी' (khārī), 'आळहक' (āḷhakaṃ) हे परिमाण देखील शब्दाचा अर्थच आहे; आणि 'एक' (eko), 'दोन' (dve), 'अनेक' (bahavo) ही संख्या देखील शब्दाचा अर्थच आहे. 38. Āmantaṇe. ३८. संबोधनात (हाक मारताना) [प्रथमा विभक्ती होते]. Sato saddenābhimukhīkaraṇamāmantaṇaṃ. Tasmiṃ visaye paṭhamā vibhatti hoti. Bhopurisa, bhokkatthi, bho napuṃsaka. विद्यमान व्यक्तीला शब्दाने आपल्याकडे सन्मुख करणे म्हणजे 'आमंत्रण' (संबोधन) होय. त्या विषयात प्रथमा विभक्ती होते. उदा. भो पुरिस (हे माणसा), भो क्कत्थि, भो नपुंसक. 39. Chaṭṭhī sambandhe. ३९. संबंध दर्शवण्यासाठी षष्ठी विभक्ती होते. Kiriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāma. Tasmiṃ chaṭṭhī vibhatti hoti. Rañño puriso, sarati rajjassāti sambandhe chaṭṭhī, rajjasambandhiniṃ satiṃ karotīti attho, kammavacanicchārantu dutiyāva sarati rajjaṃ. Tathā rajakassa vatthaṃ [Pg.82] dadāti, paharato piṭṭhiṃ dadāti, bālo pūrati pāpassa, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, divasassa tikkhattuṃ, sakiṃ pakkhassa, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhantvevamādi. क्रिया आणि कारकांपासून उत्पन्न झालेला आणि 'हा याचा आहे' (अस्य इदं भाव) या हेतूने युक्त असलेला संबंध म्हणजे 'संबंध' होय. त्या संबंधात षष्ठी विभक्ती होते. उदा. 'रञ्ञो पुरिसो' (राजाचा माणूस), 'सरति रज्जस्स' (राज्याची आठवण काढतो) येथे संबंधात षष्ठी आहे, 'राज्याशी संबंधित स्मरण करतो' असा याचा अर्थ आहे; परंतु कर्म सांगण्याची इच्छा असल्यास द्वितीयाच होते, जसे 'सरति रज्जं'. तसेच 'रजकस्स वत्थं ददाति' (धोक्याला कपडे देतो), 'पहरतो पिट्ठिं ददाति' (प्रहार करणाऱ्याला पाठ दाखवतो), 'बालो पूरति पापस्स' (मूर्ख पापाने भरतो), 'अमच्चे तात जानाहि' (हे तात, अमात्यांना ओळखा), 'धीरे अत्थस्स कोविदे' (अर्थात कुशल असलेल्या धीर पुरुषांना), 'divasassa tikkhattuṃ' (दिवसातून तीन वेळा), 'sakiṃ pakkhassa' (पंधरवड्यातून एकदा), 'pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa kumbhaṃ' (सोने-नाण्यांनी पूर्ण भरलेला घडा) इत्यादी. Kitakappayoge kaktukammesu bahulaṃ sambandhavacanicchāyaṃ chaṭṭhī, sādhu sammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, tassa bhavanti vattāro, avisaṃvādako lokassa, alajjīnaṃ nissāya, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotvevamādi. कृदंत प्रत्ययांच्या (कितक) प्रयोगात, कर्ता आणि कर्मामध्ये संबंध व्यक्त करण्याची इच्छा असल्यास बहुधा षष्ठी विभक्ती होते. उदा. 'साधु सम्मतो बहुजनस्स' (बहुजनांना चांगला संमत असलेला), 'सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु' (बुद्धांनी धम्मधातूचे चांगल्या प्रकारे आकलन केले आहे), 'धम्मस्स गुत्तो मेधावी' (धम्माचे रक्षण करणारा बुद्धिमान), 'अमतं तेसं परिभुत्तं' (त्यांनी अमृताचे सेवन केले आहे), 'तस्स भवन्ति वत्तारो' (त्याचे बोलणारे होतात), 'अविसंवादको लोकस्स' (लोकांशी विसंवाद न साधणारा), 'अलज्जीनं निस्साय' (लज्जाहीनांचा आश्रय घेऊन), 'चतुन्नं महाभूतानं उपादाय प्रसादो' (चार महाभूतांवर आश्रित असलेला प्रसाद) इत्यादी. Kattukammavacanicchāyantu tatiyā dutiyāyo ca, sañcatto pitarā ahaṃ, sarasi tvaṃ evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā, bhagavantaṃ dassanāyatvevamādi. परंतु कर्ता आणि कर्म स्पष्टपणे सांगण्याची इच्छा असल्यास अनुक्रमे तृतीया आणि द्वितीया विभक्ती होते. उदा. 'सञ्चत्तो पितरा अहं' (वडिलांद्वारे मी त्यागला गेलो आहे), 'सरसि त्वं एवरूपिं वाचं भासिता' (तू अशा प्रकारची वाणी बोलल्याचे स्मरतोस का?), 'भगवन्तं दस्सनाय' (भगवंतांच्या दर्शनासाठी) इत्यादी. 40. Tulyatthena vā tatiyā. ४०. तुल्य (समान) अर्थ असलेल्या शब्दांच्या योगात तृतीया विभक्ती देखील होते. Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā, tulyo pitu, tulyo pitarā, sadiso pitu, sadiso pitarā, iha kathaṃ tatiyā na hoti? Ajjunassa tulā natthi, kesavassupamā na ceti, nete tulyatthā, kiñjarahi tulyānamopammatthā. तुल्य (समान) अर्थ असलेल्या शब्दांच्या योगात षष्ठी किंवा तृतीया विभक्ती होते. उदा. 'तुल्यो पितु' (वडिलांसमान), 'तुल्यो पितरा' (वडिलांसमान), 'सदिसो पितु' (वडिलांसारखा), 'सदिसो पितरा' (वडिलांसारखा). येथे तृतीया का होत नाही? 'अज्जुनस्स तुला नत्थि' (अर्जुनाची तुलना नाही), 'केसवस्सुपमा न च' (आणि केशवाची उपमा नाही). हे शब्द 'तुल्य' (समान) अर्थाचे नाहीत, तर मग काय आहेत? हे तुलनेच्या उपमेच्या अर्थाचे आहेत. 41. Ato yonaṃ ṭāṭe. ४१. अकारान्त नामांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' (आ) आणि 'टे' (ए) आदेश होतात. Akāranthato nāmasmā yonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ, ṭakārā sabbadesatthā, buddhā buddhe, atoti kiṃ? Kaññāyo, itthiyo, vadhuyo, idha kasmā na bhavati aggayo. Avidhānasāmatthiyā. अकारान्त नामांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' (आ) आणि 'टे' (ए) आदेश होतात. 'ट' कार हा संपूर्ण आदेश दर्शवण्यासाठी आहे. उदा. 'बुद्धा' (buddhā), 'बुद्धे' (buddhe). 'अकारान्त' असे का म्हटले आहे? 'कञ्ञायो' (kaññāyo), 'इत्थियो' (itthiyo), 'वधुयो' (vadhuyo) यांसाठी. येथे 'अग्गयो' (aggayo) असे का होत नाही? कारण तसा नियम नसल्यामुळे (अविधानसामर्थ्यामुळे). 42. Ninaṃ vā. ४२. किंवा 'नि' आणि 'नं' (आदेश) होतात. Akārantato [Pg.83] nāmasmā ninaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Rūpā, rūpe, rūpāni, atotveva aṭṭhīni. अकारान्त नामांनंतर 'यो' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'नि' आणि 'नं' (किंवा 'टा' आणि 'टे' च्या जागी) विकल्पेकरून होतात. उदा. 'रूपा' (rūpā), 'रूपे' (rūpe), 'रूपानि' (rūpāni). 'अकारान्त' असे का म्हटले आहे? 'अट्ठीनि' (aṭṭhīni) यासाठी. 43. Smāsmiṃnaṃ. ४३. अकारान्त नामांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' (आ) आणि 'टे' (ए) विकल्पेकरून होतात. Akārantato nāmasmā smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ. Buddhā buddhasmā, buddhe buddhasmiṃ, atotveva aggismā aggismiṃ. अकारान्त नामांनंतर येणाऱ्या 'स्मा' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' (आ) आणि 'टे' (ए) विकल्पेकरून होतात. उदा. 'बुद्धा' (buddhā) - 'बुद्धस्मा' (buddhasmā), 'बुद्धे' (buddhe) - 'बुद्धस्मिं' (buddhasmiṃ). 'अकारान्त' असे का म्हटले आहे? 'अग्गिस्मा' (aggismā), 'अग्गिस्मिं' (aggismiṃ) यासाठी. 44. Sassāya catutthiyā. ४४. चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाचा 'आय' होतो. Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā. Buddhāya buddhassa, bhiyyo tādatthyeyevāyamāyo dissate, kvacidevaññattha, atotveva isissa, catutthiyāti kiṃ? Buddhassa mukhaṃ, attatthanti atthasaddena samāso. अकारान्त नामांनंतर येणाऱ्या चतुर्थी विभक्तीच्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'आय' होतो. उदा. 'बुद्धाय' (buddhāya) - 'बुद्धस्स' (buddhassa). बहुधा हा 'आय' प्रत्यय 'तादर्थ्य' (त्याच्यासाठी असणे) या अर्थातच दिसून येतो, क्वचित इतर ठिकाणीही दिसतो. 'अकारान्त' असे का म्हटले आहे? 'इसिस्स' (isissa) यासाठी. 'चतुर्थी' असे का म्हटले आहे? 'बुद्धस्स मुखं' (बुद्धाचे मुख) यासाठी. 'अत्तत्थं' (attatthaṃ) हा 'अत्थ' शब्दासोबत झालेला समास आहे. Sabbāditopi smāsmiṃsānaṃ ṭāṭeāyā honteva… niruttikārānumatattā buddhavacane sandassanavato ca, tatrodamudāharaṇaṃ ‘asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṃsate naro’, ‘tyāhaṃ mante paratthaddho’, ‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātho tamevatthaṃ sādhukaṃ manasikareyyātho’ti. सर्वनाम इत्यादी शब्दांनंतरही 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'स' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'टा' (आ), 'टे' (ए) आणि 'आय' हे आदेश होतातच... कारण निरुक्तकारांनी याला मान्यता दिली आहे आणि बुद्धवचनातही असे प्रयोग दिसून येतात. त्याविषयी हे उदाहरण आहे: 'अस्मा लोका परम्हा च, उभया धंसते नरो' (या लोकातून आणि परलोकातून, दोन्हीकडून मनुष्य भ्रष्ट होतो), 'त्याहं मन्ते परत्थद्धो', 'यायेव खो पनत्थाय आगच्छेय्याथो तमेवत्थं साधुकं मनसिकरेय्याथो' (ज्या हेतूने तुम्ही आला आहात, त्याच हेतूचा चांगल्या प्रकारे विचार करा). 45. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. ४५. घ, प संज्ञक आणि 'न' इत्यादी नामांनंतर एकवचनात 'या' आदेश होतो. Ghapato nādīnamekasmiṃ yayā honi yathākkamaṃ. Kaññāya, rattiyā, itthiyā, dhenuyā, vadhuyā, ekasminti kiṃ? Kaññāhi, rattīhi. घ, प संज्ञक आणि 'न' इत्यादी नामांनंतर एकवचनात 'या' आदेश होतो. उदा. 'कञ्ञाय' (kaññāya), 'रत्तिया' (rattiyā), 'इत्थिया' (itthiyā), 'धेनुया' (dhenuyā), 'वधुया' (vadhuyā). 'एकवचनात' असे का म्हटले आहे? 'कञ्ञाहि' (kaññāhi), 'रत्तीहि' (rattīhi) यासाठी. 46. Ssā vā tetimāmūhi. ४६. 'त', 'एत', 'इम' आणि 'अमु' या घ-संज्ञक शब्दांनंतर एकवचनात विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. Ghapasaññehi [Pg.84] tetimāmūhi nādīnamekasmiṃssā vā hoti, tassā kataṃ, tassā dīyate, tassā nissaṭaṃ, tassā pariggaho, tassā patiṭṭhitaṃ, tāya vā, evaṃ etissā etāya, imissā imāya, amussā amuyā, etehīti kiṃ? Sabbāya, nādīnaṃ tveva? Sā, ghapatotveva? Tāhi amūhi. घ-संज्ञा असलेल्या 'त', 'एत', 'इम' आणि 'अमु' या शब्दांनंतर आणि 'न' इत्यादी नामांनंतर एकवचनात विकल्पेकरून 'स्सा' होतो. उदा. 'तस्सा कतं' (तिच्यासाठी केले), 'तस्सा दीयते' (तिला दिले जाते), 'तस्सा निस्सटं' (तिच्यापासून निघालेले), 'तस्सा परिग्गहो' (तिचा स्वीकार), 'तस्सा पतिट्ठितं' (तिच्यावर प्रतिष्ठित), किंवा 'ताय' (tāya). याचप्रमाणे 'एतिस्सा' - 'एताय', 'इमिस्सा' - 'इमाय', 'अमुस्सा' - 'अमुया'. 'यांच्यापासून' (एतेहि) असे का म्हटले आहे? 'सब्बाय' (sabbāya) यासाठी. 'न' इत्यादी नामांनंतरच का? 'सा' (sā) यासाठी. 'घ-प संज्ञक' असे का म्हटले आहे? 'ताहि' (tāhi), 'अमूहि' (amūhi) यासाठी. 47. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. ४७. 'नं' प्रत्यय असताना 'द्वि' इत्यादी सतरा संख्यावाचक शब्दांना 'नुक' (नु) आगम होतो. Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nuka hoti naṃmhi vibhattamhi, dvinnaṃ catunnaṃ, pañcannaṃ, evaṃ yāva aṭṭhārasannaṃ, ukāro uccāraṇattho, kakāro antāvayavattho, tena naṃmhi na dīgho. 'द्वि' इत्यादी सतरा संख्यावाचक शब्दांनंतर 'नं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'नुक' आगम होतो. उदा. 'द्विन्नं' (dvinnaṃ), 'चतुन्नं' (catunnaṃ), 'पञ्चन्नं' (pañcannaṃ), याचप्रमाणे 'अट्ठाारसन्नं' (aṭṭhārasannaṃ) पर्यंत. 'उ' कार हा केवळ उच्चारणासाठी आहे, 'क' कार हा अंत्य अवयव दर्शवण्यासाठी आहे, त्यामुळे 'नं' प्रत्यय असताना दीर्घ होत नाही. 48. Basukatinnaṃ. ४८. 'बहु' आणि 'कति' शब्दांना 'नुक' आगम होतो. Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti, bahunnaṃ, katinnaṃ. 'नं' प्रत्यय असताना 'बहु' आणि 'कति' शब्दांना 'नुक' आगम होतो. उदा. 'बहुन्नं' (bahunnaṃ), 'कतिन्नं' (katinnaṃ). 49. Ṇṇaṃṇṇannaṃ tito jhā. ४९. 'झ' संज्ञा असलेल्या 'ति' शब्दाहून 'नं' प्रत्ययाचा 'ण्णं' किंवा 'ण्णन्नं' होतो. Jhasaññā tito naṃvacanassa ṇṇaṃṇṇannaṃ hoti, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, jhāti kiṃ tissannaṃ. 'झ' संज्ञा असलेल्या 'ति' शब्दाहून 'नं' प्रत्ययाचा 'ण्णं' किंवा 'ण्णन्नं' होतो. उदा. 'तिण्णं' (tiṇṇaṃ), 'तिण्णन्नं' (tiṇṇannaṃ). 'झ' संज्ञा का म्हटली आहे? 'तिस्सन्नं' (tissannaṃ) यासाठी. 50. Ubhinnaṃ. ५०. 'उभ' शब्दाच्या 'नं' प्रत्ययाचा 'इन्नं' होतो. Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti, ubhinnaṃ. 'उभ' शब्दाहून 'नं' प्रत्ययाचा 'इन्नं' होतो. उदा. 'उभिन्नं' (ubhinnaṃ). 51. Suña sassa. ५१. नामाहून 'स' प्रत्ययाचा 'सुञ' (स्स) होतो. Nāmasmā sassa suña hoti, buddhassa, dvisakārapāṭhena siddhe lāghavatthamidaṃ. नामाहून 'स' प्रत्ययाचा 'सुञ' (अर्थात द्वित्व 'स्स') होतो. उदा. 'बुद्धस्स' (buddhassa). दोन 'स' कारांच्या पाठाने सिद्ध होणाऱ्या रूपासाठी हे लाघवासाठी केले आहे. 52. Ssaṃssāssāyesvitare kaññebhimānami. ५२. 'स्सं', 'स्सा', 'स्साय' प्रत्यय असताना 'इतर' इत्यादी शब्दांना 'इ' होतो. Ssamādīsvitarādīnami [Pg.85] hoti, itarissaṃ, itarissā, ekissaṃ, ekissā, aññissaṃ, aññissā, etissaṃ, etissā, etissāya, imissaṃ, imissā, imissāya, esviti kiṃ? Itarāya, esanti kiṃ? Sabbassaṃ, sabbassā. 'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'इतर' इत्यादी शब्दांना 'इ' होतो. उदा. 'इतरिस्सं' (itarissaṃ), 'इतरिस्सा' (itarissā), 'एकिस्सं' (ekissaṃ), 'एकिस्सा' (ekissā), 'अञ्ञिस्सं' (aññissaṃ), 'अञ्ञिस्सा' (aññissā), 'एतिस्सं' (etissaṃ), 'एतिस्सा' (etissā), 'एतिस्साय' (etissāya), 'इमिस्सं' (imissaṃ), 'इमिस्सा' (imissā), 'इमिस्साय' (imissāya). 'या प्रत्ययांमध्येच' असे का म्हटले आहे? 'इतराय' (itarāya) यासाठी. 'या शब्दांनाच' असे का म्हटले आहे? 'सब्बस्सं' (sabbassaṃ), 'सब्बस्सा' (sabbassā) यासाठी. 53. Tāya vā. ५३. 'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'त' शब्दाला विकल्पेकरून 'इ' होतो. Ssamādīsu tassā vā i hoti, tissaṃ tassaṃ, tissā tassā, tissāya tassāya, ssaṃssāssāyesvitveva? Tāya. 'स्सं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'त' शब्दाला विकल्पेकरून 'इ' होतो. उदा. 'तिस्सं' (tissaṃ) - 'तस्सं' (tassaṃ), 'तिस्सा' (tissā) - 'तस्सा' (tassā), 'तिस्साय' (tissāya) - 'तस्साय' (tassāya). 'स्सं, स्सा, स्साय प्रत्ययांमध्येच' असे का म्हटले आहे? 'ताय' (tāya) यासाठी. 54. Tetimāto sassa ssāya. ५४. 'त', 'एत' आणि 'इम' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'स्साय' होतो. Tāetāimāto sassa ssāyo hoti vā. Tassāya tāya, etissāya etāya, imissāya imāya. 'ता', 'एता' आणि 'इमा' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'स्साय' होतो. उदा. 'तस्साय' (tassāya) - 'ताय' (tāya), 'एतिस्साय' (etissāya) - 'एताय' (etāya), 'इमिस्साय' (imissāya) - 'इमाय' (imāya). 55. Ratyādīhi ṭo smino. ५५. 'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'टो' (ओ) होतो. Ratyādīhi smino ṭo hoti vā, ratto rattiyaṃ, ādo ādismiṃ. 'रत्ति' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'टो' (ओ) होतो. उदा. 'रत्तो' (ratto) - 'रत्तियं' (rattiyaṃ), 'आदो' (ādo) - 'आदिस्मिं' (ādismiṃ). 56. Suhisubhasso. ५६. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'उभ' शब्दाचा 'उभो' होतो. Ubhassa suhisvo hoti. Ubhosu, ubhohi. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'उभ' शब्दाचा 'उभो' होतो. उदा. 'उभोसु' (ubhosu), 'उभोहि' (ubhohi). 57. Ltupitādinamā simhi. ५७. 'सि' प्रत्यय असताना 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. Ltuppaccayantānaṃ pitādīnaṃ ca ā hoti simhi. Kattā, pitā. Pitu, mātu, bhāvu, mītu, duhitu, jāmātu, nattu, hotu, potu. 'सि' प्रत्यय असताना 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. जसे की, 'कत्ता' (कर्ता), 'पिता'. (या वर्गात येणारे शब्द:) पितु, मातु, भावु, मीतु, दुहितु, जामातु, नत्तु, होतु, पोतु. 58. Ge a ca. ५८. 'गे' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना 'अ' आणि 'आ' देखील होतो. Ltupitādīnaṃ [Pg.86] a hoti ge ā ca, bho katta, bho kattā, bho pita, bho pitā. 'गे' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना 'ल्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पिता' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'अ' आणि 'आ' होतो. जसे की, 'भो कत्त' (हे कर्त्या), 'भो कत्ता', 'भो पित' (हे पित्या), 'भो पिता'. 59. Ayunaṃ vā dīgho. ५९. 'गे' प्रत्यय असताना 'अ', 'इ', 'उ' यांचा विकल्पेकरून दीर्घ होतो. A i u iccesaṃ vā dīgho hoti ge pare tiliṅge. Bho purisā, bho purisa, bho aggī, bho aggi, bho bhikkhū, bho bhikkhū. तिन्ही लिंगांत 'गे' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय पुढे असताना 'अ', 'इ', 'उ' यांचा विकल्पेकरून दीर्घ होतो. जसे की, 'भो पुरिसा', 'भो पुरिस', 'भो अग्गी', 'भो अग्गि', 'भो भिक्खू', 'भो भिक्खू' (किंवा भिक्खु). 60. Ghabrahmādite. ६०. 'घ' (आकारान्त स्त्रीलिंग) आणि 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'गे' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'ए' होतो. Ghato brahmādito ca gasse vā hoti. Bhoti kaññe, bhoti kaññā, bho brahme, bho brahma, bho khatte, bho khatta, bho ise, bho isi, bho sakhe, bho sakha. Sakhi sakhīti itthiyaṃ siddhameva. Ākatigaṇo-yaṃ, evamaññatrāpi. 'घ' (आकारान्त स्त्रीलिंग) आणि 'ब्रह्म' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'गे' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ए' होतो. जसे की, 'भोति कञ्ञे' (हे कन्ये), 'भोति कञ्ञा', 'भो ब्रह्मे' (हे ब्रह्मदेवा), 'भो ब्रह्म', 'भो खत्ते' (हे क्षत्रिया), 'भो खत्त', 'भो इसे' (हे ऋषी), 'भो इसि', 'भो सखे' (हे मित्रा), 'भो सख'. स्त्रीलिंगात 'सखि' आणि 'सखी' हे सिद्धच आहे. हा आकृतिगण आहे, इतर ठिकाणीही असेच समजावे. 61. Nammādīhi. ६१. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'गे' प्रत्यय असताना 'ए' होत नाही. Ammādīhi gasse na hoti. Bhoti ammā, bhoti annā, bhoti ambā. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'गे' प्रत्यय असताना 'ए' होत नाही. जसे की, 'भोति अम्मा' (हे आई), 'भोति अन्ना', 'भोति अम्बा'. 62. Rasso vā. ६२. विकल्पेकरून र्हस्व होतो. Ammādīnaṃ ge rasso hoti vā. Bhoti amma, bhoti ammā. 'गे' प्रत्यय असताना 'अम्मा' इत्यादी शब्दांचा विकल्पेकरून र्हस्व होतो. जसे की, 'भोति अम्म', 'भोति अम्मा'. 63. Gho ssaṃ, ssā, ssāyaṃ tiṃsu. ६३. 'स्सं', 'स्सा' आणि 'स्सायं' या तीन प्रत्ययांच्या पुढे 'घ' (आकारान्त स्त्रीलिंग) चा र्हस्व होतो. Ssamādīsu gho rasso hoti. Tassaṃ, tassā, tassāya, taṃ, sabhatiṃ, esviti kiṃ? Tāya, sabhāya. 'स्सं' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'घ' चा र्हस्व होतो. जसे की, 'तस्सं', 'तस्सा', 'तस्साय', 'तं', 'सभतिं'. 'या प्रत्ययांच्या पुढे' असे का म्हटले आहे? कारण 'ताय', 'सभाय' (येथे र्हस्व होत नाही). 64. Ekavacana yosva-ghonaṃ. ६४. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा तिन्ही लिंगांत र्हस्व होतो. Ekavacane [Pg.87] yosu ca ghaokārantavajjitā naṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge. Itthiṃ, itthiyā, itthiyo, vadhuṃ vadhuyā, vadhuyo, daṇḍiṃ, daṇḍinā, daṇḍino, sayambhuṃ, sayambhunā, sayambhuvo, agho nanti kiṃ? Kaññāya, kaññāyo, oggahaṇamuttaratthaṃ. एकवचन आणि 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'घ' (आकारान्त स्त्रीलिंग) आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा तिन्ही लिंगांत र्हस्व होतो. जसे की, 'इत्थिं', 'इत्थिया', 'इत्थियो', 'वधुं', 'वधुया', 'वधुयो', 'दण्डिं', 'दण्डिना', 'दण्डिनो', 'सयम्भुं', 'सयम्भुना', 'सयम्भुवो'. 'घ आणि ओ कारान्त वगळता' असे का म्हटले आहे? कारण 'कञ्ञाय', 'कञ्ञायो' (येथे र्हस्व होत नाही). 'ओ' चे ग्रहण पुढील सूत्रासाठी आहे. 65. Ge vā. ६५. 'गे' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून र्हस्व होतो. Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge, itthi, itthī, vadhu, vadhū, daṇḍi, daṇḍī, sayambhu, sayambhū. Aghonaṃtveva? Bhoti kaññā, bho go. 'घ' आणि 'ओ' कारान्त वगळता इतर नामांचा 'गे' प्रत्यय असताना तिन्ही लिंगांत विकल्पेकरून र्हस्व होतो. जसे की, 'इत्थि', 'इत्थी', 'वधु', 'वधू', 'दण्डि', 'दण्डी', 'सयम्भु', 'सयम्भू'. 'घ आणि ओ कारान्त वगळता' असे का म्हटले आहे? कारण 'भोति कञ्ञा', 'भो गो' (येथे र्हस्व होत नाही). 66. Sismiṃ nānapuṃsakassa. ६६. नपुंसकलिंग वगळता इतर लिंगांत 'सि' प्रत्यय असताना र्हस्व होत नाही. Napuṃsakavajjitassa nāmassa sismiṃ rasso na hoti. Itthī, daṇḍī, vadhū, sayambhū. Sisminti kiṃ? Itthiṃ, anapuṃsakassāti kiṃ? Daṇḍi kulaṃ. नपुंसकलिंग वगळता इतर नामांचा 'सि' प्रत्यय असताना र्हस्व होत नाही. जसे की, 'इत्थी', 'दण्डी', 'वधू', 'सयम्भू'. 'सि प्रत्यय असताना' असे का म्हटले आहे? कारण 'इत्थिं' (येथे र्हस्व होतो). 'नपुंसकलिंग वगळता' असे का म्हटले आहे? कारण 'दण्डि कुलं' (येथे नपुंसकलिंगात र्हस्व होतो). 67. Gossāgasihinaṃsu gāvagavā. ६७. 'गो' शब्दाच्या पुढे 'गे', 'सि', 'हि', 'नं' प्रत्यय वगळता इतर विभक्ती प्रत्यय असताना 'गाव' आणि 'गव' आदेश होतात. Gasihinaṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāvagavā honti. (Gāvaṃ, gavaṃ), gāvo, gavo, gāvena, gavena, gāvassa, gavassa, gāvasmā, gavasmā, gāve, gave. Agasihinaṃsūti kiṃ? Bho go, go tiṭṭhati, gohi, gonaṃ. 'गे', 'सि', 'हि', 'नं' प्रत्यय वगळता इतर विभक्ती प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाचे 'गाव' आणि 'गव' आदेश होतात. जसे की, '(गावं, गवं)', 'गावो', 'गवो', 'गावेन', 'गवेन', 'गावस्स', 'गवस्स', 'गावस्मा', 'गवस्मा', 'गावे', 'गवे'. 'गे, सि, हि, नं वगळता' असे का म्हटले आहे? कारण 'भो गो', 'गो तिट्ठति', 'गोहि', 'गोनं' (येथे हे आदेश होत नाहीत). 68. Sumhi vā. ६८. 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'गाव' आणि 'गव' आदेश होतात. Gossa sumhi gāvagavā honti vā. Gāvesu, gavesu, gosu. 'गो' शब्दाच्या पुढे 'सु' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'गाव' आणि 'गव' आदेश होतात. जसे की, 'गावेसु', 'गवेसु', 'गोसु'. 69. Gavaṃ sena. ६९. 'से' प्रत्ययाने सह 'गो' शब्दाचा विकल्पेकरून 'गवं' आदेश होतो. Gossa [Pg.88] se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ, gāvassa, gavassa. 'गो' शब्दाचा 'से' प्रत्ययाने सह विकल्पेकरून 'गवं' आदेश होतो. जसे की, 'गवं', 'गावस्स', 'गवस्स'. 70. Gunnaṃ ca naṃnā. ७०. 'नं' प्रत्ययाने सह 'गो' शब्दाचा विकल्पेकरून 'गुन्नं' आणि 'गवं' आदेश होतो. Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavaṃca vā. Gunnaṃ, gavaṃ, gonaṃ. 'नं' प्रत्ययाने सह 'गो' शब्दाचा विकल्पेकरून 'गुन्नं' आणि 'गवं' आदेश होतो. जसे की, 'गुन्नं', 'गवं', 'गोनं'. 71. Nāssā. ७१. 'गो' शब्दाच्या पुढे 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आ' होतो. Goto nāssa ā hoti vā. Gāvā, gavā, gāvena, gavena. 'गो' शब्दाच्या पुढे 'ना' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आ' होतो. जसे की, 'गावा', 'गवा', 'गावेन', 'गवेन'. 72. Gāvumhi. ७२. 'अं' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा विकल्पेकरून 'गावु' (किंवा गाव्ह) आदेश होतो. Aṃvacane gossa gāvha vā hoti. Vāvhaṃ, gāvaṃ, gavaṃ. Gossa goṇādeso na kato… saddantarattā. 'अं' प्रत्यय असताना 'गो' शब्दाचा विकल्पेकरून 'गाव्ह' आदेश होतो. जसे की, 'गाव्हं', 'गावं', 'गवं'. 'गो' शब्दाचा 'गोण' आदेश केला नाही... कारण तो भिन्न शब्द आहे. 73. Yaṃ pīto. ७३. 'पी' (ई, ऊ संज्ञक) शब्दाच्या पुढे 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'यं' होतो. Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Itthiyaṃ, itthiṃ. Pītoti kiṃ? Daṇḍiṃ, rattiṃ. 'प' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'यं' होतो. जसे की, 'इत्थियं', 'इत्थिं'. 'पी' (दीर्घ ई, ऊ) असे का म्हटले आहे? कारण 'दण्डिं', 'रत्तिं' (येथे र्हस्व इ असल्याने 'यं' होत नाही). 74. Naṃ jhīto. ७४. 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नं' होतो. Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ. Kathaṃ ‘buddhaṃ ādiccabandhuna’nti? Yogavibhāvā. Jhāti kiṃ? Itthiṃ. Īti kiṃ? Aggiṃ. 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'अं' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नं' होतो. जसे की, 'दण्डिनं', 'दण्डिं'. 'बुद्धं आदिच्चबन्धुं' हे कसे सिद्ध होते? योगविभागामुळे. 'झ' असे का म्हटले आहे? कारण 'इत्थिं' (येथे 'झ' संज्ञा नाही). 'ई' असे का म्हटले आहे? कारण 'अग्गिं' (येथे र्हस्व इ आहे). 75. Yonaṃ none pume. ७५. पुल्लिंगात 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे 'नो' आणि 'ने' होतो. Jhīto [Pg.89] yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge. Daṇḍīno, daṇḍine, daṇḍī, jhīto tveva? Itthiyo, pumeti kiṃ? Daṇḍīni kulāni. पुल्लिंगात 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा अनुक्रमे विकल्पेकरून 'नो' आणि 'ने' होतो. जसे की, 'दण्डीनो', 'दण्डीने', 'दण्डी'. 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढेच का? कारण 'इत्थियो' (येथे 'झ' संज्ञा नाही). 'पुल्लिंगात' असे का म्हटले आहे? कारण 'दण्डीनि कुलानि' (येथे नपुंसकलिंगात होत नाही). 76. No. ७६. पुल्लिंगात 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' होतो. Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino tiṭṭhanti, daṇḍino passa, daṇḍī vā. पुल्लिंगात 'झ' संज्ञक 'ई' शब्दाच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'नो' होतो. जसे की, 'दण्डिनो तिट्ठन्ति', 'दण्डिनो पस्स', किंवा 'दण्डी'. 77. Smino ni. ७७. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' होतो. Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā, daṇḍini, daṇḍismiṃ, jhīto tveva? Aggismiṃ. 'झ' आणि 'ई' (इ, ई कारान्त) शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. जसे - दण्डिनि, दण्डिस्मिं. 'झीतः' (इ, ई कारान्त) असे का म्हटले? अग्गिस्मिं. 78. Ambvādīhi. ७८. 'अम्बु' इत्यादी शब्दांनंतर. Ambuādīhi sminoni hoti vā, phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ, vātveva? Ambumhi, paṃsumhi. 'अम्बु' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. जसे - 'फलं पतति अम्बुनि', 'पुप्फं यथा पंसुनि आतपे कतं'. 'वा' (विकल्पेकरून) असे का म्हटले? अम्बुम्हि, पंसुम्हि. 79. Kammādito. ७९. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर. Kammādito smino ni hoti vā. Kammani kamme. Kamma, camma, vesma, bhasma (asma), brahma, atta, ātuma, ghamma, muddha. Kammāditoti kiṃ? Buddhe. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. जसे - कम्मनि, कम्मे. कम्म, चम्म, वेस्म, भस्म (अस्म), ब्रह्म, अत्त, आतुम, घम्म, मुद्ध. 'कम्मादितो' असे का म्हटले? बुद्धे. 80. Nāsseno. ८०. 'ना' प्रत्ययाचा 'एन' होतो. Kammādito nāvacanassa eno vā hoti. Kammena, kammanā, cammena, cammanā, kammāditotveva? Buddhena. 'कम्म' इत्यादी शब्दांनंतर 'ना' प्रत्ययाचा 'एन' विकल्पेकरून होतो. जसे - कम्मेन, कम्मना, चम्मेन, चम्मना. 'कम्मादितो' असे का म्हटले? बुद्धेन. 81. Jhalā sassa no. ८१. 'झ' आणि 'ल' (इ, ई, उ, ऊ कारान्त) शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होतो. Jhalato [Pg.90] sassa no vā hoti. Aggino aggissa, daṇḍino daṇḍissa, bhikkhuno bhikkhussa, sayambhuno sayambhussa, 'झ' आणि 'ल' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'नो' विकल्पेकरून होतो. जसे - अग्गिनो, अग्गिस्स; दण्डिनो, दण्डिस्स; भिक्खुनो, भिक्खुस्स; सयम्भुनो, सयम्भूस्स. Kathaṃ ‘yo ca sisso mahāmune’ ti? (3) ‘‘Ito kvaci sassa ṭānubandho’’ti brahmādīsu pāṭhā sassa e ṭānubandho. 'यो च सिस्सो महामुने' (आणि जो महामुनींचा शिष्य आहे) हे कसे सिद्ध होते? 'इतो क्वचि सस्स टानुबन्धो' या सूत्राने ब्रह्म इत्यादी शब्दांच्या पाठात 'स' प्रत्ययाचा 'ए' (ट-अनुबंध असलेला) होतो. 82. Nā smāssa. ८२. 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' होतो. Jhalato smāssa nā hoti vā. Agginā aggismā, daṇḍinā daṇḍismā, bhikkhunā bhikkhusmā, sayambhunā sayambhusmā. 'झ' आणि 'ल' शब्दांनंतर 'स्मा' प्रत्ययाचा 'ना' विकल्पेकरून होतो. जसे - अग्गिना, अग्गिस्मा; दण्डिना, दण्डिस्मा; भिक्खुना, भिक्खुस्मा; सयम्भुना, सयम्भुस्मा. 83. Lā yo naṃ vo pume. ८३. पुल्लिंगात 'ल' (उ, ऊ कारान्त) शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'वो' विकल्पेकरून होतो. Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge. Bhikkhavo bhikkhū, sayambhuvo sayambhūpumeti kiṃ? Āyūni. पुल्लिंगात 'ल' शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'वो' विकल्पेकरून होतो. जसे - भिक्खवो, भिक्खू; सयम्भुवो, सयम्भू. 'पुल्लिंगात' असे का म्हटले? आयूनि. 84. Jantvādito no ca. ८४. 'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर 'नो' आणि 'वो' देखील होतो. Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge. Jantuno, jantavo jantuyo, gotrabhuno, gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno, sahabhuvo sahabhū. पुल्लिंगात 'जन्तु' इत्यादी शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' आणि 'वो' विकल्पेकरून होतो. जसे - जन्तुनो, जन्तवो, जन्तुयो; गोत्रभुनो, गोत्रभुवो, गोत्रभू; सहभुनो, सहभुवो, सहभू. 85. Kūto. ८५. 'कू' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर. Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge, viduno vidū, viññuno viññū, sabbaññuno sabbaññū. पुल्लिंगात 'कू' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' विकल्पेकरून होतो. जसे - विदुनो, विदू; विञ्ञुनो, विञ्ञू; सब्बञ्ञुनो, सब्बञ्ञू. 86. Dhalāpo-musmā. ८६. 'अमु' शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा लोपच होतो. Amusaddato yonaṃ lopova hoti pulliṅge, amū, pumetveva? Amuyo amūni. Vopavādoyaṃ. पुल्लिंगात 'अमु' शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाचा लोपच होतो. जसे - अमू. 'पुल्लिंगात' असे का म्हटले? अमुयो, अमूनि. हा 'वो' चा अपवाद आहे. 87. Na no sassa. ८७. 'अमु' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होत नाही. Amusmā [Pg.91] sassa no na hoti, amussa, noti kiṃ? Amuyā. 'अमु' शब्दांनंतर 'स' प्रत्ययाचा 'नो' होत नाही. जसे - अमुस्स. 'नो' असे का म्हटले? अमुया. 88. Yolopanisu dīgho. ८८. 'यो' चा लोप झाल्यावर आणि 'नि' व 'सु' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. Yonaṃ lope nisu ca dīgho hoti, aṭṭhī aṭṭhīni, yolopanisūti kiṃ? Rattiyo. 'यो' चा लोप झाल्यावर आणि 'नि' व 'सु' प्रत्यय असताना दीर्घ होतो. जसे - अट्ठी, अट्ठीनि. 'योलोपनि' असे का म्हटले? रत्तियो. 89. Sunaṃhisu. ८९. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना. Esu nāmassa dīgho hoti. Aggīsu, aggīnaṃ, aggīhi. या प्रत्ययांच्या वेळी नामाचा दीर्घ होतो. जसे - अग्गीसु, अग्गीनं, अग्गीहि. 90. Pañcādīnaṃ cuddasannama. ९०. 'पञ्च' इत्यादी चौदा शब्दांच्या अन्त्य स्वराचा 'अ' होतो. Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti. Pañcasu, pañcannaṃ, pañcahi, chasu, channaṃ, chahi, evaṃ yāva aṭṭharasā. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'पञ्च' इत्यादी चौदा शब्दांच्या अन्त्य स्वराचा 'अ' होतो. जसे - पञ्चसु, पञ्चन्नं, पञ्चहि; छसु, छन्नं, छहि; याचप्रमाणे 'अट्ठारस' पर्यंत रूपे होतात. 91. Yvādo ntussa. ९१. 'यो' इत्यादी प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा 'अ' होतो. Yvādīsu ntussa a hoti. Guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena iccādi, yvā-doti kiṃ? Guṇavā tiṭṭhati. 'यो' इत्यादी प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा 'अ' होतो. जसे - गुणवन्ता, गुणवन्तं, गुणवन्ते, गुणवन्तेन इत्यादी. 'यो' इत्यादी असे का म्हटले? गुणवा तिट्ठति. 92. Ntassa ca ṭa vaṃse. ९२. 'अं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा 'ट' (अ) होतो. Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca. Yaṃ yaṃ hi rāja bhajati santaṃvāyadi vā asaṃ, kiccā-nakubbassa kareyya kiccaṃ, himavaṃva pabbataṃ, sujātimantopi ajātimassa. Yogavibhāgenāññatrāpi. Cakkhumā andhitā honti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti. 'अं' इत्यादी प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून 'ट' (अ) होतो. जसे - 'यं यं हि राज भजति सन्तंवायदि वा असं, किच्चा-नकुब्बस्स करेय्य किच्चं, हिमवंव पब्बतं, सुजातिमन्तोपि अजातिमस्स।' योगविभागाने इतर ठिकाणीही होतो. जसे - 'चक्खुमा अन्धिता होन्ति, वग्गुमुदातीरिया पन भिक्खू वण्णवा होन्ति।' 93. Yosu jhissa pume. ९३. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना 'झ' संज्ञक 'इ' चा विकल्पेकरून 'ट' (अ) होतो. Jhasaññassa [Pg.92] issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge. Aggayo aggī, jhaggahaṇaṃ kiṃ? Ikārantasamudāyassa ṭa mā siyābhi, rattiyo, iggahaṇaṃ kiṃ? Daṇḍino, pumeti kiṃ? Aṭṭhīni. पुल्लिंगात 'यो' प्रत्यय असताना 'झ' संज्ञक 'इ' चा विकल्पेकरून 'ट' (अ) होतो. जसे - अग्गयो, अग्गी. 'झ' चे ग्रहण का केले? इकारान्त समुदायाचा 'ट' (अ) होऊ नये म्हणून, जसे - रत्तियो. 'इ' चे ग्रहण का केले? दण्डिनो. 'पुल्लिंगात' असे का म्हटले? अट्ठीनि. 94. Vevosu lussa. ९४. 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय असताना 'ल' संज्ञक 'उ' चा 'ट' (अ) होतो. Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti. Bhikkhave, bhikkhavo, vevosūti kiṃ? Jantuyo, uggahaṇaṃ kiṃ? Sayambhuvo. 'वे' आणि 'वो' प्रत्यय असताना 'ल' संज्ञक 'उ' चा 'ट' (अ) होतो. जसे - भिक्खवे, भिक्खवो. 'वे' आणि 'वो' असे का म्हटले? जन्तुयो. 'उ' चे ग्रहण का केले? सयम्भुवो. 95. Yomhi vā kvaci. ९५. 'यो' प्रत्यय असताना कधीकधी 'ल' संज्ञक 'उ' चा विकल्पेकरून 'ट' (अ) होतो. Yomhi kvaci lasaññassa ussa vā ṭa hoti. Hetayo, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayatu. Vāti kiṃ? Hetuyo. 'यो' प्रत्यय असताना कधीकधी 'ल' संज्ञक 'उ' चा विकल्पेकरून 'ट' (अ) होतो. जसे - हेतयो, 'नन्दन्ति तं कुरयो दस्सनेन', 'अज्जेव तं कुरयो पापयतु'. 'वा' असे का म्हटले? हेतुयो. 96. Pumālapane vevo. ९६. पुल्लिंगी संबोधनात 'वे' आणि 'वो' होतात. Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge. Bhikkhave, bhikkhavo bhikkhū, pumeti kiṃ āyūni, ālapaneti kiṃ? Jantuyo tiṭṭhanti, lutotveva? Dhenuyo, sayambhuvo. 'ल' संज्ञा असलेल्या 'उ' कारान्ताहून पर असलेल्या 'यो' आणि 'आलपन' (संबोधन) प्रत्ययांचे 'वे' आणि 'वो' हे आदेश पुल्लिंगात विकल्पेकरून होतात. (उदा.) 'भिक्खवे', 'भिक्खवो', 'भिक्खू'. 'पुल्लिंगात' असे का म्हटले आहे? 'आयूनी' (नपुंसकलिंगात होऊ नये म्हणून). 'आलपनात' असे का म्हटले आहे? 'जन्तुयो तिट्ठन्ति' (प्रथमेच्या बहुवचनात होऊ नये म्हणून). 'ल' संज्ञा असलेल्याहूनच का? 'धेनुयो', 'सयम्भूवो' (येथे 'ल' संज्ञा नाही). 97. Smāhismiṃ naṃ mhābhimhi. ९७. 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश होतात. Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhā bhimhi vā honti yathākkamaṃ. Buddhamhā buddhasmā, buddhebhi buddhehi, buddhamhi buddhasmiṃ, bahulādhikārāapavādavisayepi, dasasahassimhi dhātuyā. नामाहून पर असलेल्या 'स्मा', 'हि' आणि 'स्मिं' प्रत्ययांचे अनुक्रमे 'म्हा', 'भि' आणि 'म्हि' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. (उदा.) 'बुद्धम्हा' - 'बुद्धस्मा', 'बुद्धेभि' - 'बुद्धेहि', 'बुद्धम्हि' - 'बुद्धस्मिं'. 'बहुळ' अधिकाराच्या प्रभावामुळे अपवादाच्या विषयातही हे होते, जसे की 'दससहस्सिम्हि धातुया' (दहा हजार धातुलोकांमध्ये). 98. Suhisvasse. ९८. 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना (अकारान्ताचा) 'ए' होतो. Akārantassa [Pg.93] suhisve hoti. Buddhesu buddhehi. अकारान्त नामाच्या अन्त्य स्वराचा 'सु' आणि 'हि' प्रत्यय पर असताना 'ए' होतो. (उदा.) 'बुद्धेसु', 'बुद्धेहि'. 99. Sabbādīnaṃ naṃmhīca. ९९. 'सब्बादि' (सर्वनाम) शब्दांच्या अकारान्ताचा 'नं' प्रत्यय पर असतानाही (ए होतो). Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi suhisu ca. Sabbesaṃ, sabbesu, sabbehi, sabbādīnanti kiṃ? Buddhānaṃ, assetveva? Amūsaṃ. Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama (4) ‘‘pubbaparā-varadakkhiṇuttarā-dharāni vavatthāyamasaññāyaṃ’’ (pā,1,1,34) ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha. अकारान्त 'सब्बादि' (सर्वनाम) शब्दांच्या अन्त्य स्वराचा 'नं' प्रत्यय पर असताना आणि 'सु' व 'हि' प्रत्यय पर असताना 'ए' होतो. (उदा.) 'सब्बेसं', 'सब्बेसु', 'सब्बेहि'. 'सब्बादि' (सर्वनाम) असे का म्हटले आहे? 'बुद्धानं' (येथे 'ए' होत नाही). 'अकारान्त' असेच का? 'अमूसं' (येथे उकारान्त आहे). सब्बादि शब्द कोणते? सब्ब, कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ, अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब, पर, अवर, दक्खिण, उत्तर, अधर (संज्ञा नसताना), य, त्य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, तुम्हे, अम्हे. 100. Saṃsānaṃ. १००. 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात. Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti. Sabbesaṃ, sabbesānaṃ. 'सब्बादि' (सर्वनाम) शब्दांहून पर असलेल्या 'नं' प्रत्ययाचे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश होतात. (उदा.) 'सब्बेसं', 'सब्बेसानं'. 101. Ghapā sassa ssā vā. १०१. 'घ' आणि 'पा' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' विकल्पेकरून होतो. Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti, sabbassā sabbāya, paggahaṇamuttaratthaṃ. 'सब्बादि' (सर्वनाम) शब्दांमधील 'घ' आणि 'पा' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'स' प्रत्ययाचा 'स्सा' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'सब्बस्सा' - 'सब्बाय', पुढील सूत्रात अनुवृत्तीसाठी ग्रहण केले आहे. 102. Smino ssaṃ. १०२. 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' होतो. Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti, sabbassaṃ sabbāya, amussaṃ amuyā. 'सब्बादि' (सर्वनाम) शब्दांमधील 'घ' आणि 'पा' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'स्सं' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'सब्बस्सं' - 'सब्बाय', 'अमुस्सं' - 'अमुया'. 103. Yaṃ. १०३. 'यं' आदेश होतो. Ghapato smino yaṃ vā hoti, kaññāyaṃ kaññāya, rattiyaṃ rattiyā, vadhuyaṃ vadhuyā, sabbāyaṃ sabbāya, amuyaṃ amuyā. 'घ' आणि 'पा' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'यं' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'कञ्ञायं' - 'कञ्ञाय', 'रत्तियं' - 'रत्तिया', 'वधुयं' - 'वधुया', 'सब्बायं' - 'सब्बाय', 'अमुयं' - 'अमुया'. 104. Tiṃ sabhāparisāya. १०४. 'सभा' आणि 'परिसा' शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' चा 'तिं' होतो. Sabhāparisāhi [Pg.94] smino tiṃ vā hoti, sabhatiṃ sabhāya, parisatiṃ parisāya. 'सभा' आणि 'परिसा' शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'तिं' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'सभतिं' - 'सभाय', 'परिसतिं' - 'परिसाय'. 105. Padādīhi si. १०५. 'पद' इत्यादी शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' चा 'सि' होतो. Ehi smino si hoti vā, padasi padasmiṃ, bilasi bilasmiṃ. या ('पद' इत्यादी) शब्दांहून पर असलेल्या 'स्मिं' प्रत्ययाचा 'सि' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'पदसि' - 'पदस्मिं', 'बिलसि' - 'बिलस्मिं'. 106. Nāssa sā. १०६. 'ना' प्रत्ययाचा 'सा' होतो. Padādīhi nāssa sā hoti vā, padasā padena, bilasā bilena. 'पद' इत्यादी शब्दांहून पर असलेल्या 'ना' प्रत्ययाचा 'सा' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'पदसा' - 'पदेन', 'बिलसा' - 'बिलेन'. 107. Kodhādīhi. १०७. 'कोध' (क्रोध) इत्यादी शब्दांहून पर असलेल्या ('ना' चा 'सा' होतो). Ehi nāssa sā hoti vā, kodhasā kodhena, atthasā atthena. या ('कोध' इत्यादी) शब्दांहून पर असलेल्या 'ना' प्रत्ययाचा 'सा' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'कोधसा' - 'कोधेन', 'अत्थसा' - 'अत्थेन'. 108. Atena. १०८. अकारान्ताहून पर असलेल्या 'ना' प्रत्ययाचा 'एन' होतो. Akārantato parassa nāvacanassa enādeso hoti, buddhena, atoti kiṃ? Agginā. अकारान्त शब्दाहून पर असलेल्या 'ना' प्रत्ययाचा 'एन' हा आदेश होतो. (उदा.) 'बुद्धेन'. 'अकारान्ताहून' असे का म्हटले आहे? 'अग्गिना' (येथे इकारान्त असल्याने 'एन' होत नाही). 109. Sisso. १०९. 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. Akārantato nāmasmā sissa o hoti, buddho, atotveva? Aggi. अकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' होतो. (उदा.) 'बुद्धो'. 'अकारान्ताहूनच' का? 'अग्गि' (येथे इकारान्त असल्याने 'ओ' होत नाही). 110. Kvace vā. ११०. काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ए' होतो. Akārantato nāmasmā sissa e hoti vā kvaci, vanappagumbe yathā phussitagge. Apavādavisayepi bahulaṃvīdhānā-sukhe dukkhe[Pg.95]. Vāti kiṃ? Vanappagumbo kvacīti kiṃ? Pakkhe sabbattha mā hotu. अकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'सि' प्रत्ययाचा काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'ए' होतो. जसे की, 'वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे'. 'बहुळ' विधानामुळे अपवादाच्या विषयातही हे होते, जसे की 'सुखे दुक्खे'. 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? 'वनप्पगुम्बो' (येथे 'ओ' देखील होतो). 'काही ठिकाणी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? इतर सर्व ठिकाणी (सर्व रूपांमध्ये) हा नियम लागू होऊ नये म्हणून. 111. Aṃ napuṃsake. १११. नपुंसकलिंगात 'अं' होतो. Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge. Rūpaṃ. नपुंसकलिंगात अकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'सि' प्रत्ययाचा 'अं' होतो. (उदा.) 'रूपं'. 112. Yonaṃ ni. ११२. 'यो' प्रत्ययांचा 'नि' होतो. Akārantato nāmasmā yonaṃ ni hoti napuṃsake. Sabbāni rūpāni, niccavidhāne phalaṃ ekaccādisabbādīnaṃ paṭhamāyaṃ. नपुंसकलिंगात अकारान्त नामाहून पर असलेल्या 'यो' (प्रथमा व द्वितीया बहुवचन) प्रत्ययांचा 'नि' होतो. (उदा.) 'सब्बानि रूपाणि'. नित्य विधानाचा परिणाम 'एकच्च' इत्यादी सर्वनामांच्या प्रथमा विभक्तीत दिसून येतो. 113. Jhalā vā. ११३. 'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'यो' चा 'नि' विकल्पेकरून होतो. Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake, aṭṭhīni aṭṭhī, āyūni āyū. नपुंसकलिंगात 'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचा 'नि' विकल्पेकरून होतो. (उदा.) 'अट्ठीनि' - 'अट्ठी', 'आयूनी' - 'आयू'. 114. Lopo. ११४. लोप होतो. Jhalato yonaṃ lopo hoti, aṭṭhī, āyū, aggī, bhikkhū, jhalātveva? Aggayo. Pageva kasmā na hoti? Antaraṅgattā akārassa. 'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचा लोप होतो. (उदा.) 'अट्ठी', 'आयू', 'अग्गी', 'भिक्खू'. 'झ' आणि 'ल' संज्ञा असलेल्या शब्दांहूनच का? 'अग्गयो' (येथे लोप होत नाही). आधीच का होत नाही? अकाराच्या अंतरंगत्वामुळे. 115. Jantuhetvīghapehi vā. ११५. 'जन्तु', 'हेतु', ई-कारान्त आणि 'घ' व 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचा विकल्पेकरून लोप होतो. Jantuhetūhi īkārantehi ghapa saññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti, jantū jantuyo, hetū hetuyo, daṇḍī daṇḍiyo, kaññā kaññāyo, rattī rattiyo, itthī itthiyo, dhenū dhenuyo, vadhū vadhuyo. 'जन्तु', 'हेतु', ई-कारान्त आणि 'घ' व 'प' संज्ञा असलेल्या शब्दांहून पर असलेल्या 'यो' प्रत्ययांचा विकल्पेकरून लोप होतो. (उदा.) 'जन्तू' - 'जन्तुयो', 'हेतू' - 'हेतुयो', 'दण्डी' - 'दण्डियो', 'कञ्ञा' - 'कञ्ञायो', 'रत्ती' - 'रत्तियो', 'इत्थी' - 'इत्थियो', 'धेनू' - 'धेनुयो', 'वधू' - 'वधुयो'. 116. Ye passivaṇṇassa. ११६. 'य' प्रत्यय पर असताना इ-वर्णाचा (इ, ई चा) आदेश होतो. Pasaññassa [Pg.96] ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre, ratyo ratyā, ratyaṃ, pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vā tveva? Rattiyo, passāti kiṃ? Daṇḍiyo, ivaṇṇassāti kiṃ? Dhenuyo vadhuyo. Kathaṃ ‘anuññāto ahaṃ matyā’ti? ‘Ye passā’ti yogavibhāgā. 'य' कार पुढे असताना, परसंज्ञक इ-वर्णाचा विकल्पेकरून लोप होतो. उदा. रत्यो (ratyo), रत्या (ratyā), रत्यं (ratyaṃ), पोक्खरञ्ञो (pokkharañño), पोक्खरञ्ञा (pokkharaññā), पोक्खरञ्ञं (pokkharaññaṃ). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) रत्तियो (rattiyo) असे होते. 'परसंज्ञक' (पसञ्ञ) असे का म्हटले आहे? (कारण तसे नसताना) दण्डियो (daṇḍiyo) असे होते. 'इ-वर्णाचा' असे का म्हटले आहे? (कारण तसे नसताना) धेनुयो (dhenuyo), वधुयो (vadhuyo) असे होते. 'अनुञ्ञातो अहं मत्या' (मला मातेने अनुमती दिली आहे) हे कसे सिद्ध होते? 'ये पस्सा' या योगविभागामुळे (सूत्राच्या विभाजनामुळे) हे सिद्ध होते. 117. Gasīnaṃ. ११७. ग-सि प्रत्ययांचा (लोप होतो). Nāmasmā gasīnaṃ lopo hoti vijjhantarābhāve, bho purisa, ayaṃ, daṇḍī. नामाच्या पुढे असलेल्या 'ग' आणि 'सि' प्रत्ययांचा लोप होतो, जेव्हा कोणताही व्यवधान (मध्यंतरीचा अडथळा) नसतो. उदा. भो पुरिस (bho purisa), अयं (ayaṃ), दण्डी (daṇḍī). 118. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. ११८. संख्या नसलेल्या (असंख्यात) शब्दांच्या पुढे सर्व विभक्तींचा (लोप होतो). Avijjamānasaṅkhyehi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ca vā eva evaṃ, etasmāyeva liṅgā asaṅkhyehi syādyuppatti anumīyate. संख्या नसलेल्या (असंख्यात/अव्यय) शब्दांच्या पुढे असलेल्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो. उदा. च (ca), वा (vā), एव (eva), एवं (evaṃ). याच लिंगावरून (चिन्हावरून) असंख्यात शब्दांपासून 'सि' इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती अनुमित केली जाते. 119. Ekatthatāyaṃ. ११९. एकार्थीपणामध्ये (एकार्थीभावात). Ekatthībhāve sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti bahulaṃ, puttīyati, rājapuriso, vāsiṭṭho, kvaci na hoti bahulaṃ vidhānā-parantapo, bhagandaro, parassapadaṃ, attanopadaṃ, gavampati, devānaṃpiyatisso, antevāsī, janesuto mamattaṃ māmako. एकार्थीभावात (समासात किंवा तद्धितामध्ये) सर्व विभक्तींचा बहुधा (बहुलं) लोप होतो. उदा. पुत्तीयात (puttīyati), राजपुरिसो (rājapuriso), वासिठ्ठो (vāsiṭṭho). 'बहुधा' या विधानामुळे काही ठिकाणी लोप होत नाही. उदा. परंतपो (parantapo), भगंदरो (bhagandaro), परस्सपदं (parassapadaṃ), अत्तनोपदं (attanopadaṃ), गवम्पति (gavampati), देवानामपियतिस्सो (devānaṃpiyatisso), अन्तेवासी (antevāsī), जनेसुतो (janesuto), ममत्तं (mamattaṃ), मामको (māmako). 120. Pubbasmāmādito. १२०. 'अम्' इत्यादींच्या पूर्वी असलेल्या शब्दाच्या पुढे. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. Adhitthi. Idha na hoti bahulaṃ 'अम्' इत्यादी एकार्थी शब्दांच्या पूर्वी जो एकार्थी शब्द असतो, त्याच्या पुढे असलेल्या सर्व विभक्तींचा लोप होतो. उदा. अधित्थि (adhitthi). येथे 'बहुधा' या नियमामुळे लोप होत नाही: Vidhānā [Pg.97] yathāpatthīyā, yathāparisāya, pubbasmāti kiṃ? Gāmagato. विधानामुळे उदा. यथापत्थीया (yathāpatthīyā), यथापरिसाय (yathāparisāya). 'पूर्वी असलेल्या शब्दाच्या पुढे' (पुब्बस्मा) असे का म्हटले आहे? उदा. गामगतो (gāmagato). 121. Nātoma pañcamiyā. १२१. पंचमी विभक्तीशिवाय, अकारान्त शब्दाच्या पुढे 'अम्' चा लोप होत नाही. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, antu, bhavatyapañcamyā, upakumbhaṃ, apañcamiyāti kiṃ? Upakumbhā ānaya. 'अम्' इत्यादी एकार्थी शब्दांच्या पूर्वी जो अकारान्त एकार्थी शब्द असतो, त्याच्या पुढे असलेल्या सर्व विभक्तींचा लोप होत नाही, तर पंचमी विभक्ती सोडून इतर विभक्तींच्या जागी 'अम्' आदेश होतो. उदा. उपकुम्भं (upakumbhaṃ). 'पंचमी विभक्तीशिवाय' (अपञ्चमिया) असे का म्हटले आहे? उदा. उपकुम्भा आनय (upakumbhā ānaya). 122. Vā tatiyāsattaminaṃ. १२२. तृतीया आणि सप्तमी विभक्तींच्या जागी विकल्पेकरून 'अम्' होतो. Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ, tato parāsaṃ tatiyāsatthamīnaṃ vā aṃ hoti, upakumbhena kataṃ, upakumbhaṃ kataṃ, upakumte nidhehi, upakumbhaṃ nidhehi. 'अम्' इत्यादी एकार्थी शब्दांच्या पूर्वी जो अकारान्त एकार्थी शब्द असतो, त्याच्या पुढे असलेल्या तृतीया आणि सप्तमी विभक्तींच्या जागी विकल्पेकरून 'अम्' (अं) होतो. उदा. उपकुम्भेने कतं (upakumbhena kataṃ) किंवा उपकुम्भं कतं (upakumbhaṃ kataṃ); उपकुम्भे निधेहि (upakumbhe nidhehi) किंवा उपकुम्भं निधेहि (upakumbhaṃ nidhehi). 123. Rājasī nāmhi. १२३. 'ना' प्रत्यय पुढे असताना 'राज' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'राजि' होतो. Nāmhi rājassi vā hoti, sabbadattena rājinā, vātveva? Raññā. 'ना' प्रत्यय पुढे असताना 'राज' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'राजि' होतो. उदा. सब्बदत्तेन राजिना (sabbadattena rājinā). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) रञ्ञा (raññā) असे होते. 124. Sunaṃhisū. १२४. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पुढे असताना. Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu, rājūsu rājesu, rājūnaṃ raññaṃ, rājūhi rājehi. 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पुढे असताना 'राज' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'राजू' (ऊ) होतो. उदा. राजूषु (rājūsu) किंवा राजेसु (rājesu); राजूनां (rājūnaṃ) किंवा रञ्ञं (raññaṃ); राजूहि (rājūhi) किंवा राजेहि (rājehi). 125. Imassāditthiyaṃṭe. १२५. स्त्रीलिंग सोडून इतर लिंगांत 'इम' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hoti vā sunaṃhisu, esu imesu, esaṃ imesaṃ, esi imehi, anitthiyanti kiṃ? Imāsu, imāsaṃ, imāhi. स्त्रीलिंग सोडून इतर लिंगांत 'इम' शब्दाच्या जागी 'सु', 'नं' आणि 'हि' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. उदा. एसु (esu) किंवा इमेसु (imesu); एसं (esaṃ) किंवा इमेसं (imesaṃ); एहि (ehi) किंवा इमेहि (imehi). 'स्त्रीलिंग सोडून' (अनित्थियं) असे का म्हटले आहे? उदा. इमासु (imāsu), इमासं (imāsaṃ), इमाहि (imāhi). 126. Nāmha nimi. १२६. 'ना' प्रत्यय पुढे असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'अन' आणि 'इम' आदेश होतात. Imasaddassānitthiyaṃ [Pg.98] nāmhi anaimiiccādesā honti, anena imīnā, anitthiyaṃtveva? Imāya. स्त्रीलिंग सोडून इतर लिंगांत 'ना' प्रत्यय पुढे असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'अन' आणि 'इमि' हे आदेश होतात. उदा. अनेन (anena), इमिना (imīnā). 'स्त्रीलिंग सोडून' (अनित्थियं) असे का म्हटले आहे? उदा. इमाय (imāya). 127. Simha napuṃsakassāyaṃ. १२७. नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांत 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'अयं' होतो. Imasaddassānapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi, ayaṃ puriso, ayaṃ itthī, anapuṃsakassāti kiṃ? Imaṃ. नपुंसकलिंग सोडून इतर लिंगांत 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'अयं' होतो. उदा. अयं पुरिसो (ayaṃ puriso), अयं इत्थी (ayaṃ itthī). 'नपुंसकलिंग सोडून' (अनपुंसकस्स) असे का म्हटले आहे? उदा. इमं (imaṃ). 128. Tyatetānaṃ tassa so. १२८. 'त्य' (त्यद्), 'त' (तद्) आणि 'एत' (एतद्) या नपुंसकलिंग नसलेल्या शब्दांच्या 'त' च्या जागी 'स' होतो. Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi, syo puriso, syā itthī, evaṃ so, sā, eso, esā, anapuṃsakassetveva? Tyaṃ, taṃ, etaṃ. 'त्य', 'त' आणि 'एत' या नपुंसकलिंग नसलेल्या शब्दांच्या 'त' च्या जागी 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'स' होतो. उदा. स्यो पुरिसो (syo puriso), स्या इत्थी (syā itthī). याचप्रमाणे सो (so), सा (sā), एसो (eso), एसा (esā). 'नपुंसकलिंग नसलेल्या' (अनपुंसकस्स) असे का म्हटले आहे? उदा. त्यं (tyaṃ), तं (taṃ), एतं (etaṃ). 129. Massāmussa. १२९. 'अमु' शब्दाच्या 'म' च्या जागी 'स' होतो. Anapuṃsakassāmussa makārassa so hoti simhi, asu puriso, asu itthī. नपुंसकलिंग नसलेल्या 'अमु' शब्दाच्या 'म' काराच्या जागी 'सि' प्रत्यय पुढे असताना 'स' होतो. उदा. असु पुरिसो (asu puriso), असु इत्थी (asu itthī). 130. Ke vā. १३०. 'क' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून. Amussa massa ke vā so hoti, asuko amuko, asukā amukā, asukaṃ amukaṃ, asukāni amukāni. 'अमु' शब्दाच्या 'म' च्या जागी 'क' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून 'स' होतो. उदा. असुको (asuko) किंवा अमुको (amuko); असुका (asukā) किंवा अमुका (amukā); असुकं (asukaṃ) किंवा अमुकं (amukaṃ); असुकानि (asukāni) किंवा अमुकानि (amukāni). 131. Tatassa no tabbāsu. १३१. 'त' शब्दाच्या जागी सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'न' होतो. Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu, ne te nāyo tāyo, naṃ taṃ, nāni tāni iccādi. 'त' शब्दाच्या 'त' च्या जागी सर्व विभक्तींमध्ये विकल्पेकरून 'न' होतो. उदा. ने (ne) किंवा ते (te); नायो (nāyo) किंवा तायो (tāyo); नं (naṃ) किंवा तं (taṃ); नानि (nāni) किंवा तानि (tāni) इत्यादी. 132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi massa ca. १३२. 'स', 'स्मा', 'स्मिं', 'स्साय', 'स्सं', 'स्सा', 'सां', 'म्हा', 'म्हि', 'सु' प्रत्यय पुढे असताना 'इम' आणि 'त' शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'अ' (ट) होतो. Sādīsvimassa [Pg.99] tatassa ca ṭo vā hoti, assa imassa, asmā imasmā, asmiṃ imasmiṃ, assāya imissāya, assaṃ imissaṃ, assā imissā, āsaṃ imāsaṃ, amhā imamhā, amhi imamhi, assa tassa, asmā tasmā, asmiṃ tasmiṃ, assāya tassāya, assaṃ tassaṃ, assā tassā, āsaṃ tāsaṃ, amhā tamhā, amhi tamhi, ssāyādiggahaṇamādesantare mā hotūti. 'स' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'इम' आणि 'त' शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'अ' (ट) होतो. उदा. अस्स (assa) किंवा इमस्स (imassa); अस्मा (asmā) किंवा इमस्मा (imasmā); अस्मिं (asmiṃ) किंवा इमस्मिं (imasmiṃ); अस्साय (assāya) किंवा इमिस्साय (imissāya); अस्सं (assaṃ) किंवा इमिस्सं (imissaṃ); अस्सा (assā) किंवा इमिस्सा (imissā); आसं (āsaṃ) किंवा इमासं (imāsaṃ); अम्हा (amhā) किंवा इमम्हा (imamhā); अम्हि (amhi) किंवा इमम्हि (imamhi); अस्स (assa) किंवा तस्स (tassa); अस्मा (asmā) किंवा तस्मा (tasmā); अस्मिं (asmiṃ) किंवा तस्मिं (tasmiṃ); अस्साय (assāya) किंवा तस्साय (tassāya); अस्सं (assaṃ) किंवा तस्सं (tassaṃ); अस्सा (assā) किंवा तस्सा (tassā); आसं (āsaṃ) किंवा तासं (tāsaṃ); अम्हा (amhā) किंवा तम्हा (tamhā); अम्हि (amhi) किंवा तम्हि (tamhi). 'स्साय' इत्यादींचे ग्रहण इतर आदेश होऊ नयेत म्हणून केले आहे. 133. Ṭe sissisismā. १३३. 'इसि' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. Isismā sissa ṭe vā hoti, ‘yo nvajja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’, vātveva? Isi. 'इसि' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'सि' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. उदा. 'यो न्वज्ज विनये कङ्खं, अत्थधम्मविदू इसे' (जो आज विनयामध्ये शंका बाळगतो, तो अर्थ आणि धर्म जाणणारा ऋषी आहे). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) इसि (isi) असे होते. 134. Dutiyassa yossa. १३४. 'इसि' शब्दाच्या पुढे असलेल्या द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. Isismā parassa dutiyāyossa ṭe vā hoti, ‘samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise’, vātveva? Isayo passa, dutiyassāti kiṃ? Isayo tiṭṭhanti. 'इसि' शब्दाच्या पुढे असलेल्या द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' (टे) होतो. उदा. 'समणे ब्राह्मणे वन्दे, सम्पन्नचरणे इसे' (मी शीलसंपन्न श्रमण, ब्राह्मण आणि ऋषींना वंदन करतो). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) इसयो पस्स (isayo passa) असे होते. 'द्वितीयेच्या' (दुतियस्स) असे का म्हटले आहे? (कारण प्रथमेत) इसयो तिट्ठन्ति (isayo tiṭṭhanti) असे होते. 135. Ekaccādīha to. १३५. 'एकच्च' इत्यादी अकारान्त शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ए' (टे) होतो. Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti, ekacce tiṭṭhanti, ekace passa, atoti kiṃ? Ekaccāyo, evaṃ esa sa paṭhama. अकारान्त 'एकच्च' इत्यादी शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ए' (टे) होतो. उदा. एकच्चे तिट्ठन्ति (ekacce tiṭṭhanti), एकच्चे पस्स (ekacce passa). 'अकारान्त' (अतो) असे का म्हटले आहे? (कारण तसे नसताना) एकच्चायो (ekaccāyo) असे होते. याचप्रमाणे एस (esa), स (sa), पठम (paṭhama) यांचे रूप होते. 136. Na nissa ṭā. १३६. एकच्च इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' होत नाही. Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. एकच्च इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' होत नाही. जसे की, 'एकच्चानि'. 137. Sabbādīhī[Pg.100]. १३७. सब्ब इत्यादी शब्दांच्या पुढे देखील 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' होत नाही. Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti, sabbāni. सब्ब इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'नि' प्रत्ययाचा 'टा' होत नाही. जसे की, 'सब्बानि'. 138. Yonameṭa. १३८. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'ए' होतो. Akārantehi sabbādīhi yonameṭa hoti, sabbe tiṭṭhanti, sabbe passa, atotveva? Sabbāyo. अकारान्त 'सब्ब' इत्यादी शब्दांच्या पुढे 'यो' प्रत्ययाचा 'ए' होतो. जसे की, 'सब्बे तिट्ठन्ति', 'सब्बे पस्स'. 'अकारान्त' असे का म्हटले आहे? कारण 'सब्बाायो' (येथे आकारान्त असल्याने 'ए' होत नाही). 139. Nāññaṃ canāmappadhānā. १३९. अप्रधान (गौण) नामांशिवाय इतर काहीही होत नाही. Nāmabhūtehī appadhānehi ca sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, te sabbā, te piyasabbā, te atisabbā. नामरूप झालेल्या आणि अप्रधान (गौण) असलेल्या 'सब्ब' इत्यादी शब्दांद्वारे जे काही सांगितले गेले आहे, आणि इतर जे काही 'सब्ब' इत्यादींचे कार्य आहे, ते होत नाही; जसे की - 'ते सब्बा', 'ते पियसब्बा', 'ते अतिसब्बा'. 140. Tatiyatthayoge. १४०. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात (संबंधात). Tatiyatthena yoge sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādi kāriyaṃ, taṃ na hoti, māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. तृतीया विभक्तीच्या अर्थाच्या योगात 'सब्ब' इत्यादी शब्दांद्वारे जे काही सांगितले गेले आहे, आणि इतर जे काही 'सब्ब' इत्यादींचे कार्य आहे, ते होत नाही; जसे की - 'मासेन पुब्बानं मासपुब्बानं'. 141. Catthasamāse. १४१. 'च' च्या अर्थातील समासात (द्वंद्व समासात). Catthasamāsavisaye sabbādīhi yaṃ vuttaṃ, yañcāññaṃ sabbādikāriyaṃ, taṃ na hoti, ikkhiṇuttarapubbānaṃ, samāseti kiṃ? Amusañca tesañca dehi. 'च' च्या अर्थातील समासाच्या विषयात 'सब्ब' इत्यादी शब्दांद्वारे जे काही सांगितले गेले आहे, आणि इतर जे काही 'सब्ब' इत्यादींचे कार्य आहे, ते होत नाही; जसे की - 'इक्खिणुत्तरपुब्बानं'. 'समासात' असे का म्हटले आहे? 'अमुसञ्च तेसञ्च देहि' (यासाठी). 142. Veṭa. १४२. 'एत' (हा आदेश) विकल्पेकरून (पर्यायाने) होतो. Etthasamāsavisadhaya sabbādīhi yadhassaṭa vutto, tassa vā hoti, pugguttare, pubbuttarā. येथे समासाच्या विषयात 'सब्ब' इत्यादी शब्दांद्वारे जे कार्य सांगितले गेले आहे, ते विकल्पेकरून (पर्यायाने) होते; जसे की - 'पुब्बुत्तरे', 'पुब्बुत्तरा'. 143. Pubbādīhi chahī. १४३. 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांनंतर. Etehi [Pg.101] pubbādīhi chahi savisaye eṭa vā hoti, pubbe pubbā, pare parā, apare aparā, dakkhiṇe dakkhiṇā, uttare uttarā, adhare adharā, chahitikiṃ? Ye. या 'पुब्ब' इत्यादी सहा शब्दांच्या बाबतीत त्यांच्या स्वतःच्या विषयात 'एत' (हा आदेश) विकल्पेकरून होतो; जसे की - 'पुब्बे - पुब्बा', 'परे - परा', 'अपरे - अपरा', 'दक्खिणे - दक्खिणा', 'उत्तरे - उत्तरा', 'अधरे - अधरा'. 'सहा' असे का म्हटले आहे? 'ये' (यासाठी). 144. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. १४४. 'मन' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं', 'सं', 'ना' आणि 'स्मा' यांच्या जागी अनुक्रमे 'सि', 'सो', 'ओसा' आणि 'सा' हे आदेश होतात. Manādīhi smimādīnaṃ sisoosāsā vā honti yathākkamaṃ, manasi manasmiṃ, manaso manassa, mano manaṃ, manasā manena, manasā manasmā, kathaṃ ‘putto jāto acetaso, hitvā yāti sumedhaso, suddhuttaravāsasā, hemakappanavāsase’ti? Sakattheṇatthā. Manatama tapa teja sira ura vaca oja rajayasa paya (6) ‘‘saravayā-yavāsacetā jalāsayākkhayalohapaṭamanesu’’. 'मन' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मिं' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'सि', 'सो', 'ओसा' आणि 'सा' हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - 'मनसि - मनस्मिं', 'मनसो - मनस्स', 'मनो - मनं', 'मनसा - मनेन', 'मनसा - मनस्मा'. मग 'पुत्तो जातो अचेतसो, हित्वा याति सुमेधसो, सुद्धुत्तरवाससा, हेमकप्पनवाससे' हे कसे सिद्ध होते? स्वार्थात 'अ' प्रत्यय लागल्यामुळे. मन, तम, तप, तेज, सिर, उर, वच, ओज, रज, यस, पय (६) "सरवया-यवासचेता जलासयाक्खयलोहपटमनेसु". 145. Sato saba bhe. १४५. 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'सब्ब' होतो, 'भ' प्रत्यय असताना. Santhasaddassa saba bhavati bhakāre, sabbhi. 'सन्त' शब्दाच्या जागी 'भ' कार (प्रत्यय) असताना 'सब्ब' होतो; जसे की - 'सब्भि'. 146. Bhavato vā bhonto gayonāse. १४६. 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'सि' (संबोधन एकवचन) आणि 'यो' (प्रथमा/द्वितीया बहुवचन) प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'भोन्तो' हा आदेश होतो. Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse, bhonta bhavaṃ, bhonto bhavanto, bhotā bhavatā, bhoto bhavato, bho iti āmantaṇe nipāto ‘kuto nu āgacchatha bho tayo janā’, evaṃ bhavantati, bhaddeti saddantharena siddhaṃ, saddhanthaiti dassa dvibhāvena. 'भवन्त' शब्दाच्या जागी 'सि' (संबोधन) आणि 'यो' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'भोन्त' किंवा 'भोन्तो' हा आदेश होतो; जसे की - 'भोन्त - भवं', 'भोन्तो - भवन्तो', 'भोता - भवता', 'भोतो - भवतो'. 'भो' हा संबोधनाचा निपात आहे, जसे की - 'कुतो नु आगच्छथ भो तयो जना' (हे लोकांनो, तुम्ही तिघे कुठून येत आहात?). याचप्रमाणे 'भवन्त' आणि 'भद्दे' हे शब्द दुसऱ्या शब्दाने सिद्ध होतात, 'द' काराच्या द्वित्वाने. 147. Sissāggito ni. १४७. 'अग्गि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'नि' होतो. Aggismā sissa ni yoti vā, aggini aggi. 'अग्गि' शब्दाहून 'सि' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'नि' होतो; जसे की - 'अग्गिनि', 'अग्गि'. 148. Ntassaṃ. १४८. 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' होतो. Simhi [Pg.102] ntappaccayassa aṃ hoti vā, gacchaṃ gacchanto. 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अं' होतो; जसे की - 'गच्छं', 'गच्छन्तो'. 149. Bhūto. १४९. 'भू' धातूपासून. Bhūdhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccaṃ punabbidhānā, bhavaṃ. 'भू' धातूपासून 'सि' प्रत्यय असताना 'न्त' प्रत्ययाच्या जागी पुनर्विधानामुळे नित्य (नेहमी) 'अं' होतो; जसे की - 'भवं'. 150. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. १५०. 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'ता' होतो. Simhi mahantārahantānaṃ ntassa ṭā vā hoti, mahā mahaṃ, arahā arahaṃ. 'सि' प्रत्यय असताना 'महन्त' आणि 'अरहन्त' शब्दांमधील 'न्त' च्या जागी विकल्पेकरून 'ता' होतो; जसे की - 'महा - महं', 'अरहा - अरहं'. 151. Ntussa. १५१. 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी. Simhi ntussa ṭā hoti, guṇavā. 'सि' प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी 'ता' होतो; जसे की - 'गुणवा'. 152. Aṃṅaṃ napuṃsake. १५२. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'अ' होतात. Ntussa aṃṅaṃ honti simhi napuṃsake, guṇavaṃ kulaṃ, guṇavantaṃ kulaṃ, napuṃsaketiṃ kiṃ? Sīlavā bhikkhu. नपुंसकलिंगात 'सि' प्रत्यय असताना 'न्तु' प्रत्ययाच्या जागी 'अं' आणि 'अ' हे आदेश होतात; जसे की - 'गुणवं कुलं', 'गुणवन्तं कुलं'. 'नपुंसकलिंगात' असे का म्हटले आहे? 'सीलवा भिक्खु' (यासाठी, कारण हा पुल्लिंगी आहे). 153. Himavato vā o. १५३. 'हिमवन्त' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'ओ' होतो. Himavato simhī ntussa o vā hoti, himavanto himavā. 'हिमवन्त' शब्दाहून 'सि' प्रत्यय असताना 'न्तु' च्या जागी विकल्पेकरून 'ओ' होतो; जसे की - 'हिमवन्तो', 'हिमवा'. 154. Rājādiyuvāditvā. १५४. 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर. Rājādīhiyuvādīhi ca sissa ā hoti, rājā, yuvā. Rāja brahma sakha atta ātuma (7) ‘‘dhammo vāññatthe’’ daḷhadhammā, asma, (8) ‘‘imo bhāve’’ aṇimā, (mahimā, garimā) laghimā, yuva sā suvā maghava puma vattaha. 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'सि' प्रत्ययाच्या जागी 'आ' होतो; जसे की - 'राजा', 'युवा'. राज, ब्रह्म, सख, अत्त, आतुम (७) "धम्मो वाञ्ञत्थे" दळ्हधम्मा, अस्म, (८) "इमो भावे" अणिमा, (महिमा, गरिमा) लघिमा, युव, सा, सुवा, मघव, पुम, वत्तह. 155. Vāmhānaṅa. १५५. 'अं' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आनङ' होतो. Rājādīnaṃ [Pg.103] yuvādīnaṃ ca ānaṅa hoti vā aṃmhi, rājānaṃ rājaṃ, yuvānaṃ yuvaṃ. 'राज' इत्यादी आणि 'युव' इत्यादी शब्दांनंतर 'अं' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'आनङ' (आन) हा आदेश होतो; जसे की - 'राजानं - राजं', 'युवानं - युवं'. 156. Yonamāno. १५६. यो आणि नम् प्रत्ययांच्या जागी 'आनो' होतो. Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno vā hoti, rājāno yuvāno, vā tveva? Rājā rāje, yuvā yuve. राजा इत्यादी आणि युवा इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आनो' होतो; जसे - राजानो, युवानो. 'विकल्पेकरून' (वा) का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) राजा, राजे, युवा, युवे अशी रूपे होतात. 157. Āyono ca sakhā. १५७. सखा शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'आयो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात. Sakhato yona māyo no honti vā āno ca, sakhāyo, sakhino, sakhāno, vā tveva? Sakhā, sakhe. सखा शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'आयो' आणि 'आनो' हे आदेश होतात; जसे - सखायो, सखिनो, सखानो. 'विकल्पेकरून' (वा) का म्हटले आहे? (कारण विकल्प नसल्यास) सखा, सखे अशी रूपे होतात. 158. Ṭe smino. १५८. स्मि प्रत्ययाच्या जागी 'टे' (ए) होतो. Sakhato smino ṭe hoti, sakhe, niccattho-yamārambho. सखा शब्दाहून 'स्मि' प्रत्ययाच्या जागी 'टे' (ए) होतो; जसे - सखे. हा नियम नित्य करण्यासाठी सुरू केला आहे. 159. Nonāsesvi. १५९. नो, ना, से, सु प्रत्यय पर असताना 'इ' होतो. Sakhassa i hoti nonāsesu, sakhino, sakhinā, sakhissa. नो, ना, से, सु प्रत्यय पर असताना सखा शब्दाच्या (अंतिम स्वराच्या) जागी 'इ' होतो; जसे - सखिनो, सखिना, सखिस्स. 160. Smānaṃsu vā. १६०. स्मा, नम्, सु प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'इ' होतो. Sakhassa i vā hoti smānaṃsu, sakhismā sakhasmā, sakhīnaṃ sakhānaṃ. स्मा, नम्, सु प्रत्यय पर असताना सखा शब्दाच्या (अंतिम स्वराच्या) जागी विकल्पेकरून 'इ' होतो; जसे - सखिस्मा / सखस्मा, सखीनं / सखानं. 161. Yosvaṃhisu cāraṅa. १६१. यो, सु, अम्, हि प्रत्यय पर असताना 'आरण' होतो. Sakhassa āraṅa vā hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca, sakhāro sakhāyo, sakhāresu sakhesu, sakhāraṃ sakhaṃ, sakhārehi sakhehi, sakhārā sakhā, sakhasmā, sakhārānaṃ sakhānaṃ. यो, सु, अम्, हि आणि स्मा, नम् प्रत्यय पर असताना सखा शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'आरण' आदेश होतो; जसे - सखारो / सखायो, सखारेसु / सखेसु, सखारं / सखं, सखारेहि / सखेहि, सखारा / सखा / सखस्मा, सखारानं / सखानं. 162. Lthupitādīnamase. १६२. ऋतु (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांच्या जागी 'अस्' प्रत्यय सोडून इतरत्र 'आरण' होतो. Ltuppaccayantānaṃ [Pg.104] pitādīnaṃ ca āraṅa hotī sato-ññatra, kattāro, pitaro, kattāraṃ, pitaraṃ, kattārā, pitarā, kattari, pitari, aseti kiṃ? Kattuno, pituno. ऋतु (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांच्या जागी 'स' (स-विभक्ती) सोडून इतरत्र 'आरण' आदेश होतो; जसे - कत्तारो, पितरो, कत्तारं, पितरं, कत्तारा, पितरा, कत्तरि, पितरि. 'अस्' (स-विभक्ती सोडून) असे का म्हटले आहे? (कारण 'स' विभक्ती असताना) कत्तुनो, पितुनो अशी रूपे होतात. 163. Namhi vā. १६३. नम् प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून (आरण होतो). Namhi ltupitādīnumānaṅa vā hoti, kattārānaṃ kattūnaṃ, ditarānaṃ pitunnaṃ. नम् प्रत्यय पर असताना 'तु' (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'आरण' होतो; जसे - कत्तारानं / कत्तूनं, दितरानं / पितुन्नं. 164. Ā. १६४. नम् प्रत्यय पर असताना 'आ' होतो. Namhi ltupitādīnamā vā hotī, kattānaṃ kattūnaṃ, pītānaṃ pitunnaṃ. नम् प्रत्यय पर असताना 'तु' (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'आ' होतो; जसे - कत्तानं / कत्तूनं, पितानं / पितुन्नं. 165. Salopo. १६५. 'स' प्रत्ययाचा लोप होतो. Ltupitādihi sassa lopo vā hoti, katthu katthuno, sakamantātu sakamandhātuno, pītu pituno. 'तु' (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'स' प्रत्ययाचा विकल्पेकरून लोप होतो; जसे - कत्थु / कत्थुनो, सकमन्तातु / सकमन्धातुरो, पीतु / पितुनो. 166. Suhisvāraṅ. १६६. सु आणि हि प्रत्यय पर असताना 'आरण' होतो. Suhisu ltupitādīnamāraṅa vā hoti, kattāresu kattūsu, pitaresu pitūsu, kattārehi kattūhi, pitarehi pītūhī. सु आणि हि प्रत्यय पर असताना 'तु' (ल्तु) प्रत्ययान्त आणि पिता इत्यादी शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'आरण' होतो; जसे - कत्तारेसु / कत्तूसु, पितरेसु / पितूसु, कत्तारेहि / कत्तूहि, पितरेहि / पितूहि. 167. Najjāyosmāma. १६७. नदी शब्दाच्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'आम' होतो. Yosu nadisaddassa āma vā hoti, najjāyo nadiyo. 'यो' प्रत्यय पर असताना नदी शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'आम' होतो; जसे - नज्जाया, नदियो. 168. Ṭi katimhā. १६८. कति शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' (इ) होतो. Katimhā dhayānaṃ ṭi hoti, kati tiṭṭhanti, kati passa. कति शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' होतो; जसे - कति तिट्ठन्ति, कति पस्स. 169. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. १६९. पाच इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'ट' (अ) होतो. Pañcādīhi [Pg.105] cuddasahi saṃkhyāhi yonaṃ ṭo hoti pañca, pañca, evaṃ yāva aṭṭhārasā. Pañcādīhīti kiṃ? Dve, tayo, cattāro, cuddhasahīti kiṃ? Dve visatiyo. पाच इत्यादी चौदा संख्यावाचक शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' (ओ) होतो; जसे - पञ्च, पञ्च, याचप्रमाणे अठरा पर्यंत रूपे होतात. 'पाच इत्यादी' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर संख्यांमध्ये) द्वे, तयो, चत्तारो अशी रूपे होतात. 'चौदा' असे का म्हटले आहे? (कारण चौदापेक्षा जास्त संख्यांमध्ये) द्वे वीसतियो अशी रूपे होतात. 170. Ubhagohi ṭo. १७०. उभ आणि गो शब्दांनंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' (ओ) होतो. Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti, ubho, ubho, gāvo, gāvo, kathaṃ ‘imekaratthiṃ ubhayo vasāmā’ti? Ṭomhi yakārāgamo. उभ आणि गो शब्दांनंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' (ओ) होतो; जसे - उभो, उभो, गावो, गावो. मग 'इमेकरत्थिं उभयो वसाम' असे रूप कसे होते? 'टो' प्रत्यय पर असताना 'य' काराचा आगम होतो. 171. Āraṅa smā. १७१. आरण आदेशानंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' (ओ) होतो. Āravādesato yonaṃ ṭo hoti, sakhāro, kattāro, pitaro. आरण आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी 'टो' (ओ) होतो; जसे - सखारो, कत्तारो, पितरो. 172. Ṭoṭe vā. १७२. आरण आदेशानंतर 'यो' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'टो' आणि 'टे' होतात. Āravādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamaṃ, sakhāro, sakhāre sakhāyo, ṭoggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. आरण आदेशानंतर येणाऱ्या 'यो' प्रत्ययाच्या जागी यथाक्रम विकल्पेकरून 'टो' (ओ) आणि 'टे' (ए) होतात; जसे - सखारो, सखारे, सखायो. 'टो' चे ग्रहण लाघवासाठी (संक्षेपासाठी) केले आहे. 173. Ṭā nāsmānaṃ. १७३. आरण आदेशानंतर 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी 'टा' (आ) होतो. Āravādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti, kattārā, kattarā. Kūci vā hoti bayulādhikārā, etādisā sakhāramhā. आरण आदेशानंतर येणाऱ्या 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्ययांच्या जागी 'टा' (आ) होतो; जसे - कत्तारा, कत्तरा. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे काही ठिकाणी विकल्पेकरून होतो; जसे - सखारम्हा इत्यादी. 174. Ṭi smino. १७४. आरण आदेशानंतर 'स्मि' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' (इ) होतो. Āravādesamhā smino ṭi hoti, kattari, vitari. आरण आदेशानंतर येणाऱ्या 'स्मि' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' (इ) होतो; जसे - कत्तरि, वितरि. 175. Divādito. १७५. दिव् इत्यादी शब्दांनंतर 'स्मि' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' (इ) होतो. Divādīhi [Pg.106] nāmehi smino ṭi hoti, divi, bhuvi. Niccaṃ vakārāgamo. दिव् इत्यादी नामांनंतर येणाऱ्या 'स्मि' प्रत्ययाच्या जागी 'टि' (इ) होतो; जसे - दिवि, भुवि. येथे नित्य 'व' काराचा आगम होतो. 176. Rassāraṅa. १७६. रस्सारङ (आर चा र्हस्व). Smimhi āro rasso hoti, kattari, nattari. ‘स्मिं’ प्रत्यय असताना ‘आर’ चा र्हस्व होतो; जसे - कत्तरि, नत्तरि. 177. Pitādīnamanatvādīnaṃ. १७७. ‘अनत्तु’ (नत्तु) इत्यादींना सोडून ‘पिता’ इत्यादी शब्दांच्या (आर चा र्हस्व होतो). Natvādivajjitānaṃ pitādīnamāro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu, pitaro, pitaraṃ, anutvādīnanti kiṃ? Nattāro. नत्तु इत्यादी वर्ज्य करून पिता इत्यादी शब्दांच्या ‘आर’ चा सर्व विभक्तींमध्ये र्हस्व होतो; जसे - पितरो, पितरं. ‘अनत्तु इत्यादींना सोडून’ असे का म्हटले आहे? (कारण) नत्तारो. 178. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. १७८. ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना ‘युव’ इत्यादी शब्दांना ‘आनङ’ आदेश होतो. Suhisu yuvādīnaṃ ānaṅa hoti, yuvānesu, yuvānehi. ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना ‘युव’ इत्यादी शब्दांना ‘आनङ’ आदेश होतो; जसे - युवानेसु, युवानेहि. 179. Nonānesvā. १७९. ‘नो’, ‘ना’ आणि ‘ने’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘आ’ होतो. Esu yuvādīnamā hoti, yuvāno, yuvānā, yuvāne. या प्रत्ययांमध्ये ‘युव’ इत्यादी शब्दांच्या (अंताला) ‘आ’ होतो; जसे - युवानो, युवाना, युवाने. 180. Smāsminnaṃ nāne. १८०. ‘स्मा’ आणि ‘स्मिं’ प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘ना’ आणि ‘ने’ होतात. Yuvādīhi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ, yuvānā, yuvāne. ‘युव’ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या ‘स्मा’ आणि ‘स्मिं’ प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘ना’ आणि ‘ने’ होतात; जसे - युवाना, युवाने. 181. Yonaṃ none vā. १८१. ‘यो’ विभक्तीच्या जागी विकल्पाने ‘नो’ आणि ‘ने’ होतात. Yuvādīhi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ, yuvāno, yuvāne, vāti kiṃ? Yuve passa, noggahaṇaṃ lāghavatthaṃ. ‘युव’ इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या ‘यो’ विभक्तीच्या जागी अनुक्रमे विकल्पाने ‘नो’ आणि ‘ने’ होतात; जसे - युवानो, युवाने. ‘विकल्पाने’ (वा) असे का म्हटले आहे? ‘युवे पस्स’ (युवकांना पहा). ‘न’ चे ग्रहण लाघवासाठी (संक्षेपासाठी) आहे. 182. Ito ññatthe pume. १८२. पुल्लिंगात, अन्य अर्थ (बहुव्रीहि समास) असताना ‘इ’ कारान्त नामांनंतर... Aññapadatthe [Pg.107] vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ pulliṅge, tomaraṅkusapāṇino, tomaraṅkusapāṇine, vātveva? Tomaraṅkusapāṇayo, aññattheti kiṃ? Pāṇayo. अन्यपदार्थाच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या इ-कारान्त नामांनंतर पुल्लिंगात ‘यो’ विभक्तीच्या जागी अनुक्रमे विकल्पाने ‘नो’ आणि ‘ने’ होतात; जसे - तोमरङ्कुसपाणिनो, तोमरङ्कुसपाणिने. ‘विकल्पाने’ (वा) असे का? तोमरङ्कुसपाणयो. ‘अन्य अर्थात’ असे का म्हटले आहे? पाणयो. 183. Ne smino kvaci. १८३. ‘स्मिं’ विभक्तीच्या जागी क्वचित ‘ने’ होतो. Aññapadatthe vatthamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci pulliṅge, kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariya vuttine, vātveva? Ariyavuttimhi, pumetveva? Ariyavuttiyā. अन्यपदार्थाच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या इ-कारान्त नामांनंतर पुल्लिंगात ‘स्मिं’ विभक्तीच्या जागी विकल्पाने क्वचित ‘ने’ होतो; जसे - ‘कतञ्ञुम्हि च पोसम्हि, सीलवन्ते अरिय वुत्तिने’. ‘विकल्पाने’ (वा) असे का? अरियवुत्तिम्हि. ‘पुल्लिंगातच’ असे का? अरियवुत्तिया. 184. Pumā. १८४. पुमा (पुम शब्दाच्या बाबतीत). Pumasaddato smino yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumāne pume. ‘पुम’ शब्दाहून ‘स्मिं’ विभक्तीच्या जागी जे सांगितले आहे, ते विकल्पाने होते; जसे - पुमाने, पुमे. 185. Nāmhi. १८५. ‘ना’ विभक्ती असताना. Pumassa nāmhi yaṃ vuttaṃ, taṃ vā hoti, pumānā pumena. ‘पुम’ शब्दाहून ‘ना’ विभक्ती असताना जे सांगितले आहे, ते विकल्पाने होते; जसे - पुमाना, पुमेन. 186. Sumhā ca. १८६. आणि ‘सु’ विभक्ती असताना (आ देखील होतो). Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ, taṃ ā ca vā hoti, pumānesu, pumāsu pumesuṃ. ‘पुम’ शब्दाहून ‘सु’ विभक्ती असताना जे सांगितले आहे, ते आणि ‘आ’ देखील विकल्पाने होते; जसे - पुमानेसु, पुमासु, पुमेसुं. 187. Gassaṃ. १८७. संबोधन (ग) असताना ‘अं’ होतो. Pumasaddato gassa aṃ vā hoti, bho pumaṃ bho puma, bho ittipumaṃ bho itthipuma. ‘पुम’ शब्दाहून संबोधन (ग) प्रत्ययाचा विकल्पाने ‘अं’ होतो; जसे - भो पुमं, भो पुम; भो इत्तिपुमं, भो इत्थिपुम. 188. Sāssaṃse cānaṅa. १८८. ‘सा’ शब्दाला ‘अं’ आणि ‘ग’ (संबोधन) प्रत्यय असताना ‘आनङ’ होतो. Sāsaddassa [Pg.108] ānaṅa hoti aṃse ge ca, sānaṃ, sānassa, cabhā sāna. ‘सा’ शब्दाला ‘अं’ आणि ‘ग’ प्रत्यय असताना ‘आनङ’ होतो; जसे - सानं, सानस्स, चभा सान. 189. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. १८९. ‘वत्तहा’ शब्दाहून ‘स’ आणि ‘नं’ प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘नो’ आणि ‘नानं’ होतात. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ, vattahāno, vattahānānaṃ. ‘वत्तहा’ शब्दाहून ‘स’ आणि ‘नं’ प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘नो’ आणि ‘नानं’ होतात; जसे - वत्तहानो, वत्तहानानं. 190. Brahmassu vā. १९०. ‘ब्रह्म’ शब्दाला विकल्पाने ‘उ’ होतो. Brahmassa u vā hoti sanaṃsu, brahmuno brahmassa, brahmūnaṃ brahmānaṃ. ‘ब्रह्म’ शब्दाला ‘स’, ‘नं’ आणि ‘सु’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘उ’ होतो; जसे - ब्रम्हुनो, ब्रह्मस्स; ब्रह्मूनं, ब्रह्मानं. 191. Nāmhi. १९१. ‘ना’ विभक्ती असताना. Brahmassa u hoti nāmhi, brahmunā. ‘ब्रह्म’ शब्दाला ‘ना’ विभक्ती असताना ‘उ’ होतो; जसे - ब्रम्हुना. 192. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. १९२. ‘पुम’, ‘कम्म’, ‘थाम’ आणि ‘अद्धान’ शब्दांना ‘स’, ‘स्मा’, ‘सु’ आणि ‘ना’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘उ’ होतो. Pumādinamu hoti vā sasmāsu nāmhi ca, pumuno pumassa, pumunā pumānā, pumunā pumānā, kammuno kammassa, kammunā kammasmā, kammunā kammanā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmasmā, thāmunā thāmena, addhuno addhassa, addhunā addhasmā, addhunā addhanā. ‘पुम’ इत्यादी शब्दांना ‘स’, ‘स्मा’, ‘सु’ आणि ‘ना’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘उ’ होतो; जसे - पुमुनो, पुमस्स; पुमुना, पुमाना; पुमुना, पुमाना; कम्मुनो, कम्मस्स; कम्मुना, कम्मस्मा; कम्मुना, कम्मना; थामुनो, थामस्स; थामुना, थामस्मा; थामुना, थामेन; अद्धुनो, अद्धस्स; अद्धुना, अद्धस्मा; अद्धुना, अद्धना. 193. Yuvā sassino. १९३. ‘युव’ शब्दाहून ‘स’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने ‘इनो’ होतो. Yuvā sassa vā ino hoti, yuvino yuvassa. ‘युव’ शब्दाहून ‘स’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने ‘इनो’ होतो; जसे - युविनो, युवस्स. 194. No-ttātumā. १९४. ‘अत्त’ आणि ‘आतुम’ शब्दांनंतर ‘स’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने ‘नो’ होतो. Attātumehi [Pg.109] sassa no hoti vā, attano attassa, ātumano ātumassa. ‘अत्त’ आणि ‘आतुम’ शब्दांनंतर ‘स’ प्रत्ययाच्या जागी विकल्पाने ‘नो’ होतो; जसे - अत्तनो, अत्तस्स; आतुमनो, आतुमस्स. 195. Suhīsu naka. १९५. ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘नक’ होतो. Attaātumānaṃ suhisu vā naka hoti, attanesu attesu ātumanesu ātumesu, attanehi attehi ātumanehi ātumehi, kathaṃ ‘verinesu’ti? ‘Naka’ iti yogavibhāgā. ‘अत्त’ आणि ‘आतुम’ शब्दांना ‘सु’ आणि ‘हि’ प्रत्यय असताना विकल्पाने ‘नक’ होतो; जसे - अत्तनेसु, अत्तेसु; आतुमनेसु, आतुमेसु; अत्तनेहि, अत्तेहि; आतुमनेहि, आतुमेहि. ‘वेरिनेसु’ हे कसे सिद्ध होते? ‘नक’ या सूत्राच्या योगविभागामुळे. 196. Smāssa nā brahmā ca. १९६. 'ब्रह्म' शब्दाच्या पुढे 'स्मा' आणि 'स' प्रत्ययांचा 'ना' होतो. Brahmā attaātumehi ca svāssa nā hoti, brahmunā, attanā, ātumanā. 'ब्रह्म', 'अत्त' (आत्मन्) आणि 'आतुम' या शब्दांच्या पुढे 'स्मा' आणि 'स' प्रत्ययांचा 'ना' होतो; जसे की - ब्रह्मुना, अत्तना, आतुमना. 197. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. १९७. द्वितीया विभक्तीमध्ये, अन्वादेश (पुन्हा उल्लेख करणे) च्या विषयात 'इम' आणि 'एत' यांच्या जागी 'एन' असा आदेश होतो. Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāyamenādeso hoti, imaṃ bhikkhuṃ vinayamajjhāpaya, atho enaṃ dhammamajjhāpaya, ime bhikkhū vinayamajjhāpaya, atho ene dhammamajjhāpaya, evametassa ca yojaniyaṃ. 'इम' आणि 'एत' या शब्दांच्या कथित-अनुकरण (पुन्हा उल्लेख करण्याच्या) विषयात द्वितीया विभक्तीमध्ये 'एन' असा आदेश होतो; जसे की - "इमं भिक्खुं विनयमज्झापय, अथो एनं धम्ममज्झापय" (या भिक्खूला विनय शिकवा, आणि नंतर त्याला धम्म शिकवा), "इमे भिक्खू विनयमज्झापय, अथो एने धम्ममज्झापय" (या भिक्खूंना विनय शिकवा, आणि नंतर त्यांना धम्म शिकवा). याचप्रमाणे 'एत' शब्दाच्या बाबतीतही योजना करावी. 198. Kissa ko sabbāsu. १९८. सर्व विभक्तींमध्ये 'कि' (किं) शब्दाच्या जागी 'को' असा आदेश होतो. Sabbāsu vibhattisu kissa ko hoti, ko, eka, kā, kāyo, kaṃ, kāni, keneccāmi. सर्व विभक्तींमध्ये 'कि' शब्दाच्या जागी 'को' होतो; जसे की - को, एक, का, कायो, कं, कानि, केनेच्चामि इत्यादी. 199. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ. १९९. स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) 'स' आणि 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'कि' शब्दाच्या जागी 'कि' हा आदेश पर्यायाने होतो. Anitthiyaṃ [Pg.110] kissa ki vā hoti sasmiṃsu, kissa kassa, kismiṃ kasmiṃ, anitthiyanti kiṃ? Kassā, kassaṃ. स्त्रीलिंग सोडून (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगात) 'स' आणि 'स्मिं' विभक्ती प्रत्यय असताना 'कि' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'कि' होतो; जसे की - किस्स/कस्स, किस्मिं/कस्मिं. "स्त्रीलिंग सोडून" असे का म्हटले आहे? कारण स्त्रीलिंगात 'कस्सा', 'कस्सं' अशी रूपे होतात. 200. Kimaṃsisu saha napuṃsake. २००. नपुंसकलिंगात 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्ययांसह 'कि' शब्दाच्या जागी 'किं' असा आदेश होतो. Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake. Kiṃ, kiṃ, napuṃsaketi kiṃ? Ko, kaṃ. 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्ययांसह नपुंसकलिंगात 'किं' शब्दाच्या जागी 'किं' होतो; जसे की - किं, किं. "नपुंसकलिंगात" असे का म्हटले आहे? कारण पुल्लिंगात 'को', 'कं' अशी रूपे होतात. 201. Imassidaṃ vā. २०१. 'इम' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'इदं' असा आदेश होतो. Aṃsisu saha teti imassa idaṃ hoti vā napuṃsake, idaṃ imaṃ, idaṃ imaṃ. 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्ययांसह नपुंसकलिंगात 'इम' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'इदं' होतो; जसे की - इदं/इमं, इदं/इमं. 202. Amussāduṃ. २०२. 'अमु' शब्दाच्या जागी 'अदुं' असा आदेश होतो. Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake, aduṃ amuṃ, aduṃ amuṃ. 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्ययांसह नपुंसकलिंगात 'अमु' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'अदुं' होतो; जसे की - अदुं/अमुं, अदुं/अमुं. 203. Sumhāmussāsmā. २०३. 'सु' विभक्ती प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अस्मा' असा आदेश होतो. Amhassa asmā hoti vā sumhi, bhattirasmāsu yā tava, vā tveva? Amhesu. 'सु' विभक्ती प्रत्यय असताना 'अम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'अस्मा' होतो; जसे की - "भत्तिरस्मासु या तव" (तुझ्याविषयी आमच्यामध्ये जी भक्ती आहे). पर्यायाने का? कारण 'अम्हेसु' असेही रूप होते. 204. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. २०४. 'णं' विभक्ती प्रत्यय असताना स्त्रीलिंगात 'ति' (तीन) आणि 'चतु' (चार) या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' असे आदेश होतात. Naṃmhi ticatunnaṃ tissacatassā honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tissannaṃ catassannaṃ, itthiyanti kiṃ? Tiṇṇaṃ catunnaṃ. 'णं' विभक्ती प्रत्यय असताना स्त्रीलिंगात 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तिस्स' आणि 'चतस्स' होतात; जसे की - तिस्सन्नं, चतस्सन्नं. "स्त्रीलिंगात" असे का म्हटले आहे? कारण पुल्लिंगात 'तिण्णं', 'चतुन्नं' अशी रूपे होतात. 205. Tissocatasso yomhi savibhattīnaṃ. २०५. 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी स्त्रीलिंगात अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' असे आदेश होतात. Vibhattisahitānaṃ ticatunnaṃ yomhi tisso catasso honti itthiyaṃ yathākkamaṃ, tisso catasso. 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी स्त्रीलिंगात अनुक्रमे 'तिस्सो' आणि 'चतस्सो' होतात; जसे की - तिस्सो, चतस्सो. 206. Tīṇicattāri napuṃsake. २०६. नपुंसकलिंगात 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' असे आदेश होतात. Yomhi [Pg.111] savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇicattāri honti napuṃsake, tīṇi. Cattāri. नपुंसकलिंगात 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तीणि' आणि 'चत्तारि' होतात; जसे की - तीणि, चत्तारि. 207. Pume tayo cattāro. २०७. पुल्लिंगात 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' असे आदेश होतात. Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ tayocattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge, tayo, cattāro. पुल्लिंगात 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'ति' आणि 'चतु' या शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तयो' आणि 'चत्तारो' होतात; जसे की - तयो, चत्तारो. 208. Caturo vā catussa. २०८. 'चतु' शब्दाच्या जागी विभक्तीसह 'यो' प्रत्यय असताना पुल्लिंगात पर्यायाने 'चतुरो' असा आदेश होतो. Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge, caturo janā saṃvidhāya, kathaṃ ‘caturo nimitte nāddassāsi’nti? Liṅgavipallāsā. पुल्लिंगात 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'चतु' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'चतुरो' होतो; जसे की - "चतुरो जना संविधाय" (चार लोकांनी एकत्र येऊन). मग "चतुरो निमित्ते नाद्दस्सासि" (चार चिन्हे पाहिली नाहीत) हे कसे? हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंग बदलल्यामुळे) झाले आहे. 209. Mayamasmāmhassa. २०९. 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'मयं' आणि 'अस्मा' असे आदेश होतात. Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ, mayaṃ, asmā, amhe. 'यो' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'मयं' आणि 'अस्मा' होतात; जसे की - मयं, अस्मा, अम्हे. 210. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. २१०. 'णं' आणि 'स' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'अस्माकं' आणि 'ममं' असे आदेश होतात. Naṃsesvamussa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti vā yathākkamaṃ, asmākaṃ, amhākaṃ, mamaṃ mama. 'णं' आणि 'स' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने अनुक्रमे 'अस्माकं' आणि 'ममं' होतात; जसे की - अस्माकं, अम्हाकं, ममं, मम. 211. Simha-haṃ. २११. 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अहं' असा आदेश होतो. Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti, ahaṃ. 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'अम्ह' शब्दाच्या जागी 'अहं' होतो; जसे की - अहं. 212. Tumhassa tuvaṃtvamamhi ca. २१२. 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'तुवं' आणि 'त्वं' असे आदेश होतात. Aṃmhi simhi ca tumhassa savibhattissa tuvaṃtvaṃ honti yathākkamaṃ, tuvaṃ, tvaṃ. 'अं' आणि 'सि' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'तुवं' आणि 'त्वं' होतात; जसे की - तुवं, त्वं. 213. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. २१३. 'तुम्ह' शब्दापासून बनलेल्या 'तया' आणि 'तयि' या रूपांमधील 'त' काराच्या जागी पर्यायाने 'त्व' होतो. Tumhassa [Pg.112] tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā, tvayā tayā, tvayi tayi. 'तुम्ह' शब्दाच्या 'तया' आणि 'तयि' या रूपांमधील 'त' काराच्या जागी पर्यायाने 'त्व' होतो; जसे की - त्वया/तया, त्वयि/तयि. 214. Smāmhi tvamhā. २१४. 'स्मा' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'त्वम्हा' असा आदेश होतो. Svāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā, pattā nissaṃ sayaṃ tvamhā, vā tveva? Tvayā. 'स्मा' विभक्ती प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' शब्दाच्या जागी पर्यायाने 'त्वम्हा' होतो; जसे की - "पत्ता निस्सं सयं त्वम्हा" (स्वतः तुझ्याकडून प्राप्त झालेली). पर्यायाने का? कारण 'त्वया' असेही रूप होते. 215. Ntantūnaṃntoyomhī paṭhame. २१५. प्रथमा विभक्तीच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये 'न्तु' आणि 'न्त' प्रत्ययांत शब्दांच्या जागी विभक्तीसह पर्यायाने 'न्तो' असा आदेश होतो. Paṭhame yomhi ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ntoiccādeso vā hoti, gacchanto, gacchantā, guṇavanto guṇavantā. प्रथमा विभक्तीच्या 'यो' प्रत्ययामध्ये 'न्त' आणि 'न्तु' प्रत्ययांत शब्दांच्या जागी विभक्तीसह पर्यायाने 'न्तो' असा आदेश होतो; जसे की - गच्छन्तो/गच्छन्ता, गुणवन्तो/गुणवन्ता. 216. Taṃ naṃmhi. २१६. 'नां' (विभक्ती प्रत्यय) असताना 'तं' असा आदेश होतो. Naṃmhi ntantūnaṃ savibhatthīnaṃ taṃ vā hoti, gacchataṃ gacchantānaṃ, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. 'नां' प्रत्यय असताना 'अन्त' प्रत्ययान्त शब्दांच्या विभक्तीसह 'तं' असा आदेश विकल्पेकरून होतो; जसे की - गच्छतं, गच्छन्तानं; गुणवतं, गुणवन्तानं. 217. Totātitā sasmāsmiṃnāsu. २१७. 'स', 'स्मा', 'स्मिं' आणि 'ना' प्रत्यय असताना अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश होतात. Sādīsu ntantūnaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ, gacchato gacchantassa, guṇavato guṇavantassa, gacchatā gacchantamhā, guṇavatā guṇavanthamhā, gacchati gacchante, guṇavati guṇavante, gacchatā gacchantena, guṇavatā guṇavantena. 'स' इत्यादी प्रत्यय असताना 'अन्त' प्रत्ययान्त शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे 'तो', 'ता', 'ति' आणि 'ता' हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - गच्छतो, गच्छन्तस्स; गुणवतो, गुणवन्तस्स; गच्छता, गच्छन्तम्हा; गुणवता, गुणवन्तम्हा; गच्छति, गच्छन्ते; गुणवति, गुणवन्ते; गच्छता, गच्छन्तेन; गुणवता, गुणवन्तेन. 218. Ṭaṭāaṃ ge. २१८. 'गे' (संबोधन एकवचन) प्रत्यय असताना 'ट', 'टा' आणि 'अं' हे आदेश होतात. Ge pare ntantūnaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, to guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ. 'गे' प्रत्यय पुढे असताना 'अन्त' प्रत्ययान्त शब्दांच्या विभक्तीसह 'ट', 'टा' आणि 'अं' हे आदेश होतात; जसे की - भो गच्छ, भो गच्छा, भो गच्छं; भो गुणव, भो गुणवा, भो गुणवं. 219. Yomhi dvinnaṃ duvedve. २१९. 'यो' प्रत्यय असताना 'द्वि' शब्दाचे 'दुवे' आणि 'द्वे' असे आदेश होतात. Yomhī [Pg.113] dvīssa savibhattissa duvedve honti paccekaṃ, duve, dve. 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचे प्रत्येक 'दुवे' आणि 'द्वे' हे आदेश होतात; जसे की - duve, dve. 220. Duvinnaṃ naṃmhi vā. Naṃmhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā, duvinnaṃ, dvinnaṃ. २२०. 'नां' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'द्वि' शब्दाचा 'दुविन्नं' असा आदेश विकल्पेकरून होतो; जसे की - दुविन्नं, द्विन्नं. 221. Rājassa raññaṃ. Naṃmhi rājassa savibhattissa raññaṃ hoti vā, raññaṃ rājānaṃ. २२१. 'नां' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञं' असा आदेश विकल्पेकरून होतो; जसे की - रञ्ञं, राजानं. 222. Nāsmāsu raññā. Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti, raññā kataṃ, raññā nissaṭaṃ. २२२. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाचा 'रञ्ञा' असा आदेश होतो; जसे की - रञ्ञा कतं, रञ्ञा निस्सटं. 223. Rañño raññassa rājino se. Se rājassa savibhattissa rañño raññassa rājino honti, rañño, raññassa, rājino. २२३. 'स' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाचे 'रञ्ञो', 'रञ्ञस्स' आणि 'राजिनो' हे आदेश होतात; जसे की - रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो. 224. Smimhi raññerājini. Smimhi rājassa savibhattissa raññe rājini honti, raññe, rājini. २२४. 'स्मिं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'राज' शब्दाचे 'रञ्ञे' आणि 'राजिनि' हे आदेश होतात; जसे की - रञ्ञे, राजिनि. 225. Samāse vā. Samāsavisaye ete ādesā rājassa vā honti, kāsiraññā kāsirājena, kāsiraññā kāsirājasmā, kāsirañño kāsirājassa, kāsiraññe kāsirāje. २२५. समासामध्ये 'राज' शब्दाचे हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - कासिरञ्ञा, कासिराजेन; कासिरञ्ञा, कासिराजस्मा; कासिरञ्ञो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञे, कासिराजे. 226. Smimhi tumhāmhānaṃ tayimayi. Smimhi tumhaamusaddānaṃ savibhattīnaṃ tayimayi honti yathākkamaṃ, tayi, mayi. २२६. 'स्मिं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे अनुक्रमे 'तयि' आणि 'मयि' हे आदेश होतात; जसे की - तयि, मयि. 227. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. २२७. 'अं' प्रत्यय असताना 'तं', 'मं', 'तवं', 'ममं' हे आदेश होतात. Aṃmhi [Pg.114] tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ, taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ, 'अं' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे अनुक्रमे 'तं', 'मं' किंवा 'तवं', 'ममं' हे आदेश होतात; जसे की - तं, मं, तवं, ममं. 228. Nāsmāsu tayāmayā. २२८. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात. Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayāmayā honti yathākkamaṃ, tayā kataṃ, mayā kataṃ, tayā nissaṭaṃ, mayā nissaṭaṃ. 'ना' आणि 'स्मा' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे अनुक्रमे 'तया' आणि 'मया' हे आदेश होतात; जसे की - तया कतं, मया कतं, तया निस्सटं, मया निस्सटं. 229. Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se. २२९. 'स' प्रत्यय असताना 'तव', 'मम', 'तुय्हं', 'मय्हं' हे आदेश होतात. Se tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ, tava, tuyhaṃ, mama, mayhaṃ. 'स' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे अनुक्रमे 'तव', 'तुय्हं' आणि 'मम', 'मय्हं' हे आदेश होतात; जसे की - तव, तुय्हं, मम, मय्हं. 230. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. २३०. 'नां' प्रत्यय असताना 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात. Naṃmhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃṅākaṃ honti paccekaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, yathāsaṅkhyamatra na vivacchate. 'नां' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे प्रत्येक 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश होतात; जसे की - तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं. येथे यथासंख्य (अनुक्रम) विवक्षित नाही. 231. Dutiye yomhi vā. २३१. दुसऱ्या 'यो' (द्वितीया बहुवचन) प्रत्यय असताना विकल्पेकरून हे आदेश होतात. Tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃṅākaṃ vā honti yomhi dutiye, tumhaṃ, tumhākaṃ, tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, amhe. द्वितीयेच्या 'यो' प्रत्यय असताना विभक्तीसह 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे प्रत्येक 'ङं' आणि 'ङाकं' हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - तुम्हं, तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं, अम्हाकं, अम्हे. 232. Apādādo padatekavākye. २३२. पादाच्या (चरणाच्या) सुरुवातीला नसलेल्या आणि एकाच वाक्यात असलेल्या पदाच्या नंतर (हे आदेश होतात). Idamadhikataṃ veditabbaṃ. Pajjate-nenatthoti padaṃ-syādyantaṃ tyādyantaṃ ca, padasamūho vākyaṃ. हा अधिकार (नियम) समजला पाहिजे. 'पद्यते अनेन अर्थः' (ज्याद्वारे अर्थ प्राप्त होतो) ते 'पद' होय - जे सुबन्त (सु-आदि अन्त असलेले) आणि तिङन्त (ति-आदि अन्त असलेले) असते; आणि पदांच्या समूहाला 'वाक्य' म्हणतात. 233. Yonaṃhisvapañcamyā vono. २३३. पंचमी व्यतिरिक्त 'यो', 'नां' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'वो' आणि 'नो' हे आदेश होतात. Apañcamiyā [Pg.115] yonaṃhisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vono honti vā yathākkamaṃ, tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ, passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe, dīyate vo, dīyate tumhaṃ, dīyate no, dīyate amhaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ, dhanaṃ no dhanaṃ amhaṃ, kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi, apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi, apādādotveva? ‘Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’, padatotveva? Tumhe tiṭṭhatha, ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare, savibhattīnaṃtveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ, arahati dhammo amhādisānaṃ. पंचमी व्यतिरिक्त 'यो', 'नां' आणि 'हि' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या पदाच्या नंतर आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे 'वो' आणि 'नो' हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - तिट्ठथ वो, तिट्ठथ तुम्हे; तिट्ठाम नो, तिट्ठाम मयं; पस्सति वो, पस्सति तुम्हे; पस्सति नो, पस्सति अम्हे; दीयते वो, दीयते तुम्हं; दीयते नो, दीयते अम्हं; धनं वो, धनं तुम्हं; धनं नो, धनं अम्हं; कतं वो, कतं तुम्हेहि; कतं नो, कतं अम्हेहि. 'पंचमी व्यतिरिक्त' असे का म्हटले? निस्सरणं तुम्हेहि, निस्सरणं अम्हेहि. 'पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या' असे का म्हटले? 'बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्नं, तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं'. 'पदाच्या नंतर' असे का म्हटले? तुम्हे तिट्ठथ. 'एकाच वाक्यात' असे का म्हटले? देवदत्तो तिट्ठति गामे, तुम्हे तिट्ठथ नगरे. 'विभक्तीसह' असे का म्हटले? अरहति धम्मो तुम्हादिसानं, अरहति धम्मो अम्हादिसानं. 234. Teme nāse. २३४. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना 'ते' आणि 'मे' हे आदेश होतात. Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ teme vā honti yathākkamaṃ, kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā, dīyate te, dīyate tava dīyate me, dīyate mama, dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama. 'ना' आणि 'स' प्रत्यय असताना, पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या पदाच्या नंतर आणि एकाच वाक्यात असलेल्या 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांच्या विभक्तीसह अनुक्रमे 'ते' आणि 'मे' हे आदेश विकल्पेकरून होतात; जसे की - कतं ते, कतं तया; कतं me, कतं मया; दीयते ते, दीयते तव; दीयते मे, दीयते मम; धनं ते, धनं तव; धनं मे, धनं मम. 235. Anvādese. २३५. अन्वादेश (पुन्हा उल्लेख) असताना. Kathitānukathanavisaye tumhaamha-saddānamādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā, gāmo tumhaṃ pariggaho, atho janapado vo pariggaho. कथित गोष्टीचा पुन्हा निर्देश (अन्वादेश) करण्याच्या बाबतीत, 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे हे आदेश पुन्हा विधान केल्यामुळे नित्य (अनिवार्य) होतात; जसे की - गामो तुम्हं परिग्गहो, अथो जनपदो वो परिग्गहो. 236. Sapubbā paṭhamantā vā. २३६. पूर्वपद असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या नंतर विकल्पेकरून हे आदेश होतात. Vijjamānapubbasmā [Pg.116] paṭhamantā paresaṃ tumhaamhasaddānamādesā vā honti anvādesepi, gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ, sapubbāti kiṃ? Paṭo tumhākaṃ, atho kambalo vo, paṭhamantāti ki? Paṭo nāgare tumhākaṃ, atho kambalo gāme vo. पूर्वपद विद्यमान असलेल्या प्रथमान्त पदाच्या नंतर 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे हे आदेश अन्वादेशातही विकल्पेकरून होतात; जसे की - गामे पटो तुम्हाकं, atho nagare kambalo vo, atho nagare kambalo tumhākaṃ. 'पूर्वपद असलेल्या' असे का म्हटले? पटो तुम्हाकं, अथो कम्बलो वो. 'प्रथमान्त पदाच्या नंतर' असे का म्हटले? पटो नागरे तुम्हाकं, अथो कम्बलो गामे वो. 237. Na ca vā hā hevayoge. २३७. 'च', 'वा', 'हा', 'ह' आणि 'एव' यांच्या योगात (संबंधात) हे आदेश होत नाहीत. Cādīhi yoge tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tava ca pariggaho, mama ca pariggaho, gāmo tava vā pariggaho, mama vā pariggaho, gāmo tava ha pariggaho, mama ha pariggaho, gāmo tavāha pariggaho, mamāha pariggaho, gāmo taveva pariggaho, mameva pariggaho, evaṃ sabbattha udāharitabbaṃ, yogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. 'च' इत्यादी शब्दांशी योग (संबंध) असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे हे आदेश होत नाहीत; जसे की - गामो तव च परिग्गहो, मम च परिग्गहो; गामो तव वा परिग्गहो, मम वा परिग्गहो; गामो तव ह परिग्गहो, मम ह परिग्गहो; गामो तवाह परिग्गहो, ममाह परिग्गहो; गामो तवेव परिग्गहो, ममेव परिग्गहो. याप्रमाणे सर्वत्र उदाहरणे जाणावीत. 'योगात' असे का म्हटले? गामो च ते परिग्गहो, नगरञ्च मे परिग्गहो. 238. Dassanatthe nālocane. २३८. आलोचन (दिसणे/दिखवणे) व्यतिरिक्त इतर दर्शनार्थक धातूंच्या प्रयोगात हे आदेश होत नाहीत. Dassanatthesu ālocanavajjitesu payujjamānesu tumhaamhasaddānamādesā na honti, gāmo tumhe uddissāgato, gāmo amhe uddissāgato, anālocaneti kiṃ? Gāmo vo āloceti, gāmo no āloceti. आलोचन (दिखवणे) वगळता इतर दर्शनार्थक धातूंचा प्रयोग असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे हे आदेश होत नाहीत; जसे की - गामो तुम्हे उद्दिस्सागतो, गामो अम्हे उद्दिस्सागतो. 'आलोचन व्यतिरिक्त' असे का म्हटले? गामो वो आलोचेति, गामो नो आलोचेति. 293. Āmantaṇaṃ pubbamasantaṃva. Āmantaṇaṃ pubbamavijjamānaṃ viya hoti tumhāmhasaddānamādesavisaye, devadatta tava pariggaho, āmantaṇanti kiṃ? Kambalo te pariggaho, pubbamiti kiṃ? ‘Mayetaṃ sabbamakkhātaṃ, tumhākaṃ dvijapuṅgavā[Pg.117], parassa hi avijjamānatte ‘apādādo’ti paṭisedho na siyā. Ivāti kiṃ? Savanaṃ yathā siyā. २९३. पूर्ववर्ती संबोधन हे 'नसल्यासारखे' (अविद्यमान) मानले जाते. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या आदेशाच्या बाबतीत पूर्ववर्ती संबोधन हे जणू काही अस्तित्वातच नाही असे मानले जाते; जसे की - देवदत्त तव परिग्गहो. 'संबोधन' असे का म्हटले? कम्बलो ते परिग्गहो. 'पूर्ववर्ती' असे का म्हटले? 'मयेतं सब्बमक्खातं, तुम्हाकं द्विजपुङ्गवा' (येथे 'द्विजपुङ्गवा' हे संबोधन नंतर आले आहे, त्यामुळे आधीच्या 'तुम्हाकं' चा 'वो' असा आदेश 'पादाच्या सुरुवातीला नसलेल्या' या नियमाने रोखला गेला नसता, जर ते अविद्यमान मानले नसते). 'सारखे' (इव) असे का म्हटले? जेणेकरून त्याचे श्रवण (उच्चारण) कायम राहील. 240. Na sāmaññavacanamekatthe. २४०. एकच अर्थ असताना सामान्यवचन (सामान्य नाम) होत नाही. Samānādhikaraṇe parato sāmaññavacanamāmantaṇamasantaṃ viya na hoti, māṇavaka jaṭilaka te pariggaho. Parassāvijjamānattepi pubbarūpamupādāyādeso hoti, sāmaññavacananti kiṃ? Devadatta māṇavaka tava pariggaho, ekattheti kiṃ? Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho. समानाधिकरणामध्ये (समान विभक्ती व अर्थ असताना) नंतर येणारे सामान्यवचन (सामान्य नाम) संबोधन असताना अविद्यमान (नसल्यासारखे) होत नाही; जसे- 'माणवक जटिलक ते परिग्गहो' (हे माणवका, हे जटिला, हा तुझा स्वीकार आहे). नंतरचा शब्द विद्यमान नसला तरीही पूर्व रूपाचा आश्रय घेऊन आदेश होतो. 'सामान्यवचन' असे का म्हटले आहे? 'Devadatta māṇavaka tava pariggaho' (हे देवदत्त, हे माणवका, हा तुझा स्वीकार आहे). 'एकत्थे' (एकाच अर्थात) असे का म्हटले आहे? 'Devadatta yaññadatta tumhaṃ pariggaho' (हे देवदत्त, हे यज्ञदत्त, हा तुम्हा दोघांचा स्वीकार आहे). 241. Bahūsu vā. २४१. किंवा बहुवचनामध्ये. Bahūsu vattamānamāmantaṇaṃ sāmaññavacanamekatthe avijjamānaṃ viya vā na hoti, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho. बहुवचनामध्ये वर्तमान असणारे संबोधनात्मक सामान्यवचन एकाच अर्थात (पर्यायाने) अविद्यमान असल्यासारखे होत नाही; जसे- 'ब्राह्मणा गुणवन्तो तुम्हाकं परिग्गहो' (हे गुणवान ब्राह्मणांनो, हा तुमचा स्वीकार आहे), 'ब्राह्मणा गुणवन्तो वो परिग्गहो'. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये. Syādikaṇḍo dutiyo. स्यादि-काण्ड हा दुसरा (अध्याय) आहे. (3) Tatiyo kaṇḍo (samāso) (३) तिसरा काण्ड (समास). 1. Syādi syādinekatthaṃ. १. स्यादि (सुबन्त पद) दुसऱ्या स्यादि (सुबन्त पदा) सोबत एकार्थी (एक अर्थ व्यक्त करणारे) होते. Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate. स्यादि-अन्त (सुबन्त पद) दुसऱ्या स्यादि-अन्त पदासोबत एकार्थी होते, हा अधिकार (नियम) समजावा. आणि त्या भिन्न अर्थांच्या शब्दांचे एकार्थी होणे म्हणजेच 'समास' असे म्हटले जाते. 2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe. २. असंख्या (अव्यय), विभक्ती, संपत्ती, समीप (जवळ असणे), साकल्य (पूर्णता), अभाव, यथा (योग्यता इत्यादी), पश्चा (नंतर) आणि युगपद (एकाच वेळी) या अर्थांमध्ये (समास होतो). Asaṅkhyaṃ[Pg.118], syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi. असंख्या (अव्यय) - विभक्ती इत्यादींच्या अर्थांमध्ये वर्तमान असणारे सुबन्त पद दुसऱ्या सुबन्त पदासोबत एकार्थी होते. त्यामध्ये प्रथम विभक्तीच्या अर्थात: 'इत्थीसु कथा पवत्ता' (स्त्रियांविषयी कथा सुरू झाली) = 'अधित्थि'. संपत्ती दोन प्रकारची आहे - आत्मसंपत्ती आणि समृद्धी; जसे- 'सम्पन्नं ब्रह्मं' = 'सब्रह्मं' (लिच्छवींची समृद्धी), 'समिद्धि भिक्खानं' = 'सुभिक्खं' (भिक्षूंची भिक्षासमृद्धी). समीप (जवळ) या अर्थात: 'कुम्भस्स समीपं' = 'उपकुम्भं' (घड्याच्या जवळ). साकल्य (पूर्णता) या अर्थात: 'सतिणमज्झोहरति' (गवतासहित खातो), 'साग्ग्यधीते' (अग्नीसह अध्ययन करतो). अभाव हा संबंधाच्या भेदाने अनेक प्रकारचा असतो; त्यामध्ये समृद्धीच्या अभावात: 'विगता इद्धि सद्दिकानं' = 'दुस्सद्दिकं' (शब्दांची समृद्धी निघून जाणे), वस्तूच्या अभावात: 'अभावो मक्खिकानं' = 'निम्मक्खिकं' (माश्यांचा अभाव), अतिक्रमाच्या अभावात: 'अतिगतानि तिणानि' = 'नित्तिणं' (गवताचे अतिक्रमण झालेला काळ), योग्यतेच्या अभावात: 'अतिगतं लहुपावुरणं' = 'अतिलहुपावुरणं' (हलके वस्त्र परिधान करण्याची वेळ निघून गेली आहे, असा अर्थ). 'यथा' हा शब्द अनेक प्रकारचा आहे; त्यामध्ये योग्यतेच्या अर्थात: 'अनुरूपं' = 'सुरूपो वहति' (योग्य रूप धारण करतो), वीप्सा (पुनरावृत्ती) या अर्थात: 'अन्वद्धमासं' (प्रत्येक पंधरवड्याला), मर्यादेचे उल्लंघन न करणे या अर्थात: 'यथासत्ति' (शक्तीनुसार), सादृश्यामध्ये: 'सदिसो किखिया' = 'सकिखि' (चाष पक्षासारखा), अनुक्रमे या अर्थात: 'अनुजेट्ठं' (ज्येष्ठतेनुसार), 'पश्चात्' (मागे) या अर्थात: 'अनुरथं' (रथाच्या मागे), आणि युगपत् (एकाच वेळी) या अर्थात: 'सचक्कं निधेहि' (चक्रासहित ठेवा). 3. Yathā na tulye. ३. तुलना किंवा समानतेच्या अर्थात 'यथा' शब्दाचा समास होत नाही. Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto. समानतेच्या अर्थात वर्तमान असणारा 'यथा' शब्द सुबन्त पदासोबत एकार्थी (समासयुक्त) होत नाही; जसे- 'यथा देवदत्तो तथा यञ्ञदत्तो' (जसा देवदत्त तसा यज्ञदत्त). 4. Yāvāvadhāraṇe. ४. अवधारण (मर्यादा किंवा निश्चिती) अर्थामध्ये 'याव' शब्दाचा समास होतो. Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti. अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) या अर्थात वर्तमान असणारा 'याव' शब्द सुबन्त पदासोबत एकार्थी होतो. अवधारण म्हणजे 'एवढेच' अशी मर्यादा निश्चित करणे; जसे- 'यावामत्तं ब्राह्मणे आमन्तय' (जेवढे ब्राह्मण असतील तेवढ्यांना आमंत्रित कर), 'यावजीवं' (जीवन असेपर्यंत). 'अवधारण' असे का म्हटले आहे? 'याव दिन्नं ताव भुत्तं' (जेवढे दिले तेवढे खाल्ले; मी किती खाल्ले याची मर्यादा निश्चित करत नाही). 5. Payyapā [Pg.119] bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā. ५. परि, अप, आ, बहि, तिरो, पुरे आणि पच्छा हे शब्द पंचमी विभक्तीच्या पदासोबत विकल्पाने एकार्थी होतात. Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro. 'परि' इत्यादी शब्द पंचम्यन्त (पंचमी विभक्ती असलेल्या) पदासोबत विकल्पाने एकार्थी होतात; जसे- 'परिपब्बतं वस्सि देवो' किंवा 'परिपब्बता' (पर्वताच्या भोवती पाऊस पडला), 'अपपब्बतं वस्सि देवो' किंवा 'अपपब्बता' (पर्वतापासून दूर पाऊस पडला), 'आपाटिलिपुत्तं वस्सि देवो' किंवा 'आपाटिलिपुत्ता' (पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला), 'बहिगामं' किंवा 'बहि गामा' (गावाबाहेर), 'तिरोपब्बतं' किंवा 'तिरोपब्बता' (पर्वताच्या पलीकडे), 'पुरेभत्तं' किंवा 'पुरेभत्ता' (जेवणापूर्वी), 'पच्छाभत्तं' किंवा 'पच्छाभत्ता' (जेवणानंतर). हा विकल्पाचा (वा) अधिकार आहे. 6. Samīpāyāmesvanu. ६. समीपता (जवळ असणे) आणि आयाम (लांबी किंवा समांतर असणे) या अर्थांमध्ये 'अनु' शब्दाचा समास होतो. Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju. 'अनु' शब्द समीपता आणि आयाम या अर्थांमध्ये वर्तमान असताना सुबन्त पदासोबत विकल्पाने एकार्थी होतो; जसे- 'अनुवनमशनि गता' (वनाच्या जवळ वीज पडली), 'अनुगङ्गं बाराणसी' (गंगेच्या काठाने/समांतर वाराणसी आहे). 'समीपता आणि आयाम' या अर्थांमध्येच असे का म्हटले आहे? 'रुक्खमनुविज्जोतते विज्जू' (झाडाच्या मागे वीज चमकते - येथे हा समास होत नाही). 7. Tiṭṭhagvādīni. ७. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द (निपातनाने सिद्ध होतात). Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ. 'तिट्ठगु' इत्यादी शब्द एकार्थीकरणाच्या (समासाच्या) विषयात निपातनाने सिद्ध मानले जातात; जसे- 'तिट्ठन्ती गावो यस्मिं काले' = 'तिट्ठगु कालो' (ज्या वेळी गाई उभ्या राहतात तो काळ), 'वहग्गु कालो' (गाई वाहून नेण्याचा काळ). 'आयतीगवं' (गाई परतण्याचा काळ), 'खलेयवं' (खळ्यावरील यव/सातू), 'लूनयवं' (कापलेला यव), 'लूयमानयवं' (कापला जात असलेला यव) इत्यादी. तसेच येथे 'चि' प्रत्ययान्त शब्दही होतात; जसे- 'केसाकेसि' (केसाकेशी - केस ओढून केलेले भांडण), 'दण्डादण्डि' (दंडादंडी - काठ्यांनी केलेले भांडण). तसेच वेळ दर्शवण्याच्या अर्थातही: 'पातो नहानं' = 'पातरहानं' (सकाळचे स्नान), 'सायं नहानं' = 'सायनहानं' (संध्याकाळचे स्नान), 'पातकालं', 'सायकालं', 'पातमेघं', 'सायमेघं', 'पातमग्गं', 'सायमग्गं'. 8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti. ८. 'ओर', 'परि', 'पटि', 'पारे', 'मज्झे', 'हेट्ठा', 'उद्ध', 'अधो' आणि 'अन्तो' हे शब्द षष्ठी विभक्तीच्या पदासोबत विकल्पाने एकार्थी होतात. निपातनाने यांना एकारान्तत्व प्राप्त होते; जसे- 'ओरेगङ्गं' (गंगेच्या अलीकडे), 'परिसिखरं' (शिखराच्या भोवती), 'पटिसोतं' (प्रवाहाच्या विरुद्ध), 'पारेयमुनं' (यमुनेच्या पलीकडे), 'मज्झेगङ्गं' (गंगेच्या मध्ये), 'हेट्ठापासादं' (प्रासादाच्या खाली), 'उद्धगङ्गं' (गंगेच्या वर), 'अधोगङ्गं' (गंगेच्या खाली), 'अन्तोपासादं' (प्रासादाच्या आत). पुन्हा विकल्पाच्या विधानामुळे 'गङ्गाओर' इत्यादी रूपे देखील होतात. 9. Taṃ napuṃsakaṃ. ९. तो (समास) नपुंसकलिंगी होतो. Yadetamatikkantamekatthaṃ[Pg.120], taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho. जे हे पूर्वोक्त एकार्थीकरण (समास) आहे, ते नपुंसकलिंगी समजावे. तसेच उदाहरणांमध्ये दाखवले आहे. 'बहुल' अधिकाराने काही ठिकाणी विकल्प होतो; जसे- 'यथापरिसं' किंवा 'यथापरिसाय' (आपआपल्या परिषदेनुसार), म्हणजेच 'सकाय सकाय परिसाय' असा अर्थ होतो. 10. Amādi. १०. 'अं' (द्वितीया विभक्ती) इत्यादी (सुबन्त पदांचा दुसऱ्या सुबन्त पदासोबत बहुधा समास होतो). Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā. 'अं' (द्वितीया विभक्ती) इत्यादी सुबन्त पदे दुसऱ्या सुबन्त पदासोबत बहुधा एकार्थी होतात; जसे- 'गामं गतो' = 'गामगतो' (गावाला गेलेला), 'मुहुत्तं सुखं' = 'मुहुत्तसुखं' (क्षणिक सुख). उपपद समासामध्ये केवळ समासयुक्त रूपच (वृत्तीच) होते; जसे- 'कुम्भकारो' (कुंभार), 'सपाको' (श्वपाक/चांडाल), 'तन्तवायो' (विणकर), 'वराहो' (किंवा वराहारो). परंतु 'न्त', 'मान' आणि 'क्तवन्तु' (तवतु) प्रत्ययान्त शब्दांसोबत केवळ वाक्यच राहते (समास होत नाही); जसे- 'धम्मं सुणन्तो' (धम्म ऐकणारा), 'धम्मं सुणमानो' (धम्म ऐकणारा), 'ओदनं भुत्तवा' (भात खाल्लेला). Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā. 'रञ्ञा हतो' = 'राजहतो' (राजाने मारलेला), 'असिना छिन्नो' = 'असिच्छिन्नो' (तलवारीने कापलेला), 'पितुसदिसो' (वडिलांसारखा), 'पितुसमो' (वडिलांसारखा), 'सुखसहगतं' (सुखासह वर्तमान). 'दधिना उपसित्तं भोजनं' = 'दधिभोजनं' (दही शिंपडलेले भोजन), 'गुळेन मिस्सो ओदनो' = 'गुळोदनो' (गुळ मिश्रित भात); येथे समासयुक्त पदानेच 'शिंपडणे' इत्यादी क्रिया व्यक्त होत असल्याने पुनरुक्तीचा दोष येत नाही. काही ठिकाणी केवळ समासयुक्त रूपच (वृत्तीच) होते; जसे- 'उरगो' (छातीने चालणारा - साप), 'पादपो' (मुळांनी पाणी पिणारा - वृक्ष). काही ठिकाणी केवळ वाक्यच राहते; जसे- 'फरसुना छिन्नवा' (कुऱ्हाडीने कापलेला), 'दस्सनेन पहातब्बा' (दर्शनाने नष्ट करण्यायोग्य). Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati. 'बुद्धस्स देय्यं' = 'बुद्धदेय्यं' (बुद्धांना देण्यायोग्य दान), 'यूपाय दारु' = 'यूपादारु' (यज्ञाच्या खांबासाठी लाकूड), 'रजनाय दोणि' = 'रजनदोणि' (रंगकामासाठीची द्रोणी/भांडे). येथे समास होत नाही: 'सङ्घस्स दातब्बं' (संघाला देण्यायोग्य). 'एतदत्थो', 'एतदत्था', 'एतदत्थं' (या अर्थासाठी/हेतूसाठी) हे कसे सिद्ध होते? हे अन्यपदार्थाच्या (बहुव्रीहि समासाच्या) अर्थात सिद्ध होईल. Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito. 'सवरेहि भयं' = 'सवरभयं' (शबरांचे/जंगली लोकांचे भय), 'गामनिग्गतो' (गावातून बाहेर पडलेला), 'मेथुनापेतो' (मैथुनापासून दूर झालेला). काही ठिकाणी केवळ समासयुक्त रूपच होते; जसे- 'कम्मजं' (कर्मापासून उत्पन्न झालेले), 'चित्तजं' (चित्तापासून उत्पन्न झालेले). येथे समास होत नाही: 'रुक्खा पतितो' (झाडावरून पडलेला). Rañño [Pg.121] puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito. 'रञ्ञो पुरिसो' = 'राजपुरिसो' (राजाचा माणूस). 'बहुल' अधिकाराने 'न्त', 'मान', निर्धारण (निवड), पूरण (क्रमवाचक), भाव (गुणवाचक नाम) आणि तृप्ती (समाधान) या अर्थांमध्ये समास होत नाही; जसे- 'ममानुकुब्बं' (माझ्यासारखे करणारा), 'ममानुकुरुमानो' (माझ्यासारखे करणारा), 'गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा' (गाईंमध्ये काळी गाय सर्वात जास्त दूध देणारी आहे), 'सिस्सानं पञ्चमो' (शिष्यांमध्ये पाचवा), 'पटस्स सुक्कता' (वस्त्राचा पांढरेपणा). काही ठिकाणी समास होतोच; जसे- 'वत्तमानसामीप्यं' (वर्तमानाची समीपता). 'ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ता' (ब्राह्मणाचे पांढरे दात) येथे समास का होत नाही? सापेक्षतेमुळे येथे समास होत नाही. परंतु येथे समास होतोच; जसे- 'चन्दनगन्धो' (चंदनाचा सुगंध), 'नदिघोषो' (नदीचा आवाज), 'कञ्ञारूपं' (कन्येचे रूप), 'कायसम्फस्सो' (शारीरिक स्पर्श), 'फलरसो' (फळाचा रस). 'फलानं तित्तो' (फळांनी तृप्त झालेला), 'फलानमासितो' (फळांचे सेवन केलेला), 'फलानं सुहितो' (फळांनी समाधानी झालेला) (येथे समास होत नाही). Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve. ‘ब्राह्मणाचा उंच वाडा’ (ब्राह्मणस्स उच्चं गेहं) येथे सापेक्षतेमुळे (समास) होत नाही. ‘राजाच्या पाटलिपुत्रकाचे धन’ (रञ्ञो पाटलिपुत्तकस्स धनं) येथे धनाच्या संबंधात षष्ठी विभक्ती असल्याने, पाटलिपुत्रकाशी संबंध नसल्यामुळे (समास) होणार नाही. ‘राजाची गाय, घोडा आणि माणूस’ (रञ्ञो गो च अस्सो च पुरिसो च) येथे भिन्न अर्थ असल्यामुळे केवळ वाक्यच राहते. ‘राजाच्या गाई, घोडे आणि माणसे’ (रञ्ञो गव्हास्सपुरिसा) येथे एकीभाव (एकत्रीकरण) झाल्यावर ‘राजगव्हास्सपुरिसा’ अशी वृत्ती (समास) होते. Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. दानामध्ये शूर तो ‘दानसोण्डो’ (दानशूर), ‘धम्मरतो’ (धम्मात रममाण), ‘दानाभिरतो’ (दानात आनंद घेणारा). काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समासयुक्त रूपच) होते, जसे की ‘कुच्छिसयो’ (गर्भात निजलेला), ‘थलट्ठो’ (जमिनीवर असलेला), ‘पङ्कजं’ (चिखलात जन्मलेले - कमळ), ‘सरोरुहं’ (तलावात उगवलेले). येथे (समास) होत नाही: ‘भोजने मत्तञ्ञुता’ (भोजनात प्रमाण जाणणे), ‘इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता’ (इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित राखणे), ‘आसने निसिन्नो’ (आसनावर बसलेला), ‘आसने निसीदितब्बं’ (आसनावर बसावे). 11. Visesanamekatthena. ११. विशेषण एकाच अर्थाच्या (विशेष्यासोबत समासाला प्राप्त होते). Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ. समान विभक्ती असलेले (समानाधिकरण) आणि सुप्-प्रत्ययान्त असलेले विशेषण हे सुप्-प्रत्ययान्त विशेष्यासोबत एकार्थी (समास) होते. जसे की, ‘जे निळे आहे आणि जे कमळ आहे ते’ = ‘नीलुप्पलं’ (निळे कमळ); ‘जे कापलेले आहे आणि जे वाढलेले आहे ते’ = ‘छिन्नपरुळ्हं’; ‘सत्थीव सत्थी, सत्थी च सा सामा चेति’ = ‘सत्थिसामा’; ‘सिंहासारखा सिंह, जो मुनी आणि सिंह आहे तो’ = ‘मुनिसीहो’ (मुनिसिंह); ‘शील हेच धन’ = ‘सीलधनं’ (शीलधन). Kvaci [Pg.122] vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati. काही ठिकाणी केवळ वाक्यच राहते, जसे की ‘पुण्णो मन्ताणिपुत्तो’ (पुण्ण मन्ताणिपुत्त), ‘चित्तो गहपति’ (चित्त गृहपती). काही ठिकाणी केवळ वृत्तीच (समास) होते, जसे की ‘कण्हसप्पो’ (काळा साप), ‘लोहितसालि’ (तांबडा तांदूळ). ‘विशेषण’ असे का म्हटले आहे? ‘तच्छको सप्पो’ (सुतार आणि साप - येथे विशेषण नाही). ‘एकार्थाने’ असे का म्हटले आहे? ‘काळाम्हा अञ्ञो’ (काळ्यापेक्षा दुसरा). ‘पत्तजीविको’ (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), ‘आपन्नजीविको’ (ज्याला उपजीविका प्राप्त झाली आहे), ‘मासजातो’ (एक महिन्याचा झालेला) हे कसे सिद्ध होतात? हे अन्यपदार्थात (बहुव्रीहि समासात) होतील. 12. Naña. १२. ‘नञ्’ (नकारार्थी अव्यय). Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā. ‘नञ्’ (नकारार्थी अव्यय) हे सुप्-प्रत्ययान्त शब्दासोबत एकार्थी (समास) होते. जसे की, ‘न ब्राह्मणो’ = ‘अब्राह्मणो’ (जो ब्राह्मण नाही तो). ‘बहुलाधिकार’ असल्यामुळे असमर्थ (असंगत) अर्थांसोबतही काही ठिकाणी समास होतो, जसे की ‘अपुनगेय्या गाथा’ (पुन्हा न गाण्यायोग्य गाथा), ‘अनोकासं कारेत्वा’ (जागा न करता), ‘अमूला मूलं गन्त्वा’ (मुळाशिवाय मुळाकडे जाऊन). ‘ईसंकाळारो’ (किंचित काळा), ‘ईसंपिङ्गलो’ (किंचित पिवळसर-तांबूस) हे ‘स्यादि स्यादिना’ या सूत्राने समास होतात, किंवा अतिप्रसंग टाळण्यासाठी केवळ वाक्यच राहते. 13. Kupādayo niccamasyādividhimhi. १३. ‘कु’ इत्यादी (निपात व उपसर्ग) हे सुप्-प्रत्यय विधी नसताना नित्य समासाला प्राप्त होतात. Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho. ‘कु’ शब्द आणि ‘प’ (प्र) इत्यादी उपसर्ग सुप्-प्रत्ययान्त शब्दासोबत नित्य एकार्थी (समास) होतात, सुप्-विधीच्या विषयाव्यतिरिक्त. जसे की, ‘कुत्सित ब्राह्मण’ = ‘कुब्राह्मणो’ (वाईट ब्राह्मण); ‘किंचित उष्ण’ = ‘कदुण्हं’ (कोमट); ‘पनायको’ (उत्कृष्ट नायक), ‘अभिसेको’ (अभिषेक), ‘पकरित्वा’ (विशेष करून), ‘पकतं’ (केलेले), ‘दुप्पुरिसो’ (वाईट माणूस), ‘दुक्कटं’ (वाईट कृत्य/दुष्कृत्य), ‘सुपुरिसो’ (सज्जन माणूस), ‘सुकतं’ (सत्कृत्य), ‘अभित्थुतं’ (अतिशय स्तुती केलेले), ‘अतित्थुतं’ (अत्यंत स्तुती केलेले), ‘आकाळारो’ (किंचित काळा), ‘आबद्धो’ (बांधलेला). (9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī. (९) ‘प्र’ इत्यादी उपसर्ग ‘गेलेला’ इत्यादी अर्थांमध्ये प्रथमा विभक्तीच्या शब्दासोबत समासाला प्राप्त होतात. जसे की, ‘प्रगत आचार्य’ = ‘पाचरियो’ (प्राचार्य); ‘पन्तेवासी’ (जवळ राहणारा अंतेवासी/शिष्य). (10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo. (१०) ‘अति’ इत्यादी उपसर्ग ‘ओलांडून गेलेला’ इत्यादी अर्थांमध्ये द्वितीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समासाला प्राप्त होतात. जसे की, ‘मंचाला ओलांडून गेलेला’ = ‘अतिमञ्चो’; ‘अतिमालो’ (माळेला ओलांडून गेलेला). (11) ‘‘Avādayo [Pg.123] kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ. (११) ‘अव’ इत्यादी उपसर्ग ‘कूजन केलेले’ इत्यादी अर्थांमध्ये तृतीया विभक्तीच्या शब्दासोबत समासाला प्राप्त होतात. जसे की, ‘कोकिळेने कूजन केलेले वन’ = ‘अवकोकिलं’; ‘अवमयूरं’ (मोराने कूजन केलेले). (12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno. (१२) ‘परि’ इत्यादी उपसर्ग ‘थकलेला’ इत्यादी अर्थांमध्ये चतुर्थी विभक्तीच्या शब्दासोबत समासाला प्राप्त होतात. जसे की, ‘अध्ययनासाठी (अध्ययनाने) थकलेला’ = ‘परियज्झेनो’. (13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’. (१३) ‘नि’ इत्यादी उपसर्ग ‘निघून गेलेला’ इत्यादी अर्थांमध्ये पंचमी विभक्तीच्या शब्दासोबत समासाला प्राप्त होतात. Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. जसे की, ‘कोसंबीहून निघून गेलेला’ = ‘निक्कोसम्पि’. ‘सुप्-प्रत्यय विधी नसताना’ असे का म्हटले आहे? ‘रुक्खं पति विज्जोतते’ (झाडाकडे चमकतो - येथे समास होत नाही). 14. Cī kriyatthehi. १४. ‘च्वी’ (च्वी-प्रत्ययान्त शब्द) हा क्रियावाचक शब्दांसोबत समासाला प्राप्त होतो. Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya. च्वी-प्रत्ययान्त शब्द हा क्रियावाचक सुप्-प्रत्ययान्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतो. जसे की, ‘मलिनीकरिय’ (मलीन करून). 15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā. १५. भूषण (अलंकार), आदर आणि अनादर या अर्थांमध्ये ‘अलं’, ‘सत्’ आणि ‘असत्’ हे शब्द क्रियावाचक शब्दांसोबत समासाला प्राप्त होतात. Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho. भूषण इत्यादी अर्थांमध्ये ‘सु’, ‘अलं’ इत्यादी शब्द क्रियावाचक सुप्-प्रत्ययान्त शब्दांसोबत एकार्थी (समास) होतात. जसे की, ‘अलंकरिय’ (अलंकार करून/सजवून), ‘सक्कच्च’ (आदरपूर्वक), ‘असक्कच्च’ (अनादरपूर्वक). ‘भूषण इत्यादी अर्थांमध्ये’ असे का म्हटले आहे? ‘अलंभुत्वा गतो’ (पुरेसे होऊन गेला), ‘सक्कट्वा गतो’ (सत्कार करून गेला), ‘असक्कट्वा गतो’ (सत्कार न करता गेला) - येथे ‘पर्याप्त’, ‘शोभन’ (सुंदर) आणि ‘अशोभन’ असा अर्थ आहे. 16. Aññe ca. १६. इतर शब्दही (क्रियावाचक शब्दांसोबत समासाला प्राप्त होतात). Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya. इतर शब्दही क्रियावाचक सुप्-प्रत्ययान्त शब्दांसोबत बहुधा एकार्थी (समास) होतात. जसे की, ‘पुरोभूय’ (पुढे होऊन), ‘तिरोभूय’ (अदृश्य होऊन), ‘तिरोकरिय’ (पडदा टाकून/लपवून), ‘उरसिकरिय’ (हृदयाशी धरून/स्वीकारून), ‘मनसिकरिय’ (मनात आणून/मनन करून), ‘मज्झेकरिय’ (मध्ये करून), ‘तुण्हीभूय’ (शांत/मौन होऊन). 17. Vānekaññatthe. १७. अनेक (सुप्-प्रत्ययान्त शब्द) अन्य पदाच्या अर्थामध्ये विकल्पेकरून एकार्थी (समास) होतात. Anekaṃ [Pg.124] syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo. अनेक सुप्-प्रत्ययान्त शब्द अन्य पदाच्या अर्थामध्ये विकल्पेकरून एकार्थी (समास) होतात. जसे की, ‘ज्यांच्याकडे पुष्कळ धन आहे तो’ = ‘बहुधनो’ (धनवान); ‘ज्याचे कान लांब आहेत तो’ = ‘लम्बकण्णो’ (लांब कान असलेला); ‘ज्याच्या हातात वज्र आहे तो’ = ‘वजिरपाणि’ (वज्रपाणी); ‘मस्त झालेले अनेक हत्ती जेथे आहेत ते’ = ‘मत्तबहुमातङ्गं वनं’ (मत्त हत्तींचे वन); ‘ज्या झाडावर माकड चढले आहे ते झाड’ = ‘आरुळ्हवानरो’ (वानरारूढ वृक्ष); ‘ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे तो’ = ‘जितिन्द्रियो’ (जितेंद्रिय); ‘ज्याला भोजन दिले गेले आहे तो’ = ‘दिन्नभोजनो’; ‘ज्या वस्त्रामधून काळा डाग निघून गेला आहे ते वस्त्र’ = ‘अपगतकाळको’; ‘जे दहाच्या जवळ पोहोचले आहेत ते’ = ‘उपदसा’ (जवळजवळ दहा); ‘आसन्नदसा’ (दहाच्या जवळ); ‘अदूरदसा’ (दहापासून दूर नसलेले); ‘अधिकदसा’ (दहापेक्षा जास्त); ‘तीन आणि दहा (तीस) हे ज्यांचे परिमाण आहे ते’ = ‘तिदसा’ (तीस देव/त्रिदश). ‘दश’ हा शब्द संख्येत कसा वापरला जातो? परिमाणवाचक शब्दाच्या सान्निध्यामुळे, जसे की ‘पाच हे ज्यांचे परिमाण आहे ते’ = ‘पञ्चका सकुना’ (पाच पक्षी); ‘दोन किंवा तीन हे ज्यांचे परिमाण आहे ते’ = ‘द्वत्तयो’ किंवा ‘वा’ (किंवा) या शब्दाच्या अर्थात ‘दोन किंवा तीन’ = ‘द्वत्तयो’. Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato. दक्षिण आणि पूर्व देशाच्या मधील जे अंतर आहे ती ‘दक्खिणपुब्बा दिसा’ (दक्षिण-पूर्व/आग्नेय दिशा), किंवा ‘जी दक्षिण आणि पूर्व आहे ती’. ‘पुत्रासह आलेला’ = ‘सपुत्तो’ (पुत्रासह); ‘सलोमको’ म्हणजे ‘ज्याला केस आहेत तो’ असा अर्थ होतो; याचप्रमाणे ‘सपक्खको’ (पंख असलेला). ‘अत्थी खीरा ब्राह्मणी’ (ज्या ब्राह्मण स्त्रीकडे दूध आहे ती) येथे ‘अत्थि’ हा शब्द ‘विद्यमान’ (असणे) या अर्थात निपात आहे. काही ठिकाणी अर्थ आधीच समजल्यामुळे इतर पदांचा प्रयोग केला जात नाही, जसे की ‘ज्याच्या कंठात काळेपणा आहे तो’ = ‘कण्ठेकाळो’ (निळकंठ); ‘ज्याचे मुख उंटाच्या मुखासारखे आहे तो’ = ‘ओट्ठमुखो’ (उंटासारख्या मुखाचा); ‘ज्याचा केसांचा समूह शिखा (शेंडी) आहे तो’ = ‘केसचुळो’; ‘ज्याचा अलंकार सोन्याचा बनलेला आहे तो’ = ‘सुवण्णालङ्कारो’; ‘ज्याची पाने गळून पडली आहेत तो (वृक्ष)’ = ‘पपतितपण्णो’ किंवा ‘पपण्णो’; ‘ज्याला पुत्र नाहीत तो’ = ‘अविज्जमानपुत्तो’; ‘ज्याला पुत्र नाहीत तो’ = ‘अपुत्तो’. ‘बहुलाधिकार’ असल्यामुळे काही ठिकाणी (समास) होत नाही, जसे की ‘पञ्च भुत्तवन्तो अस्स भातुनो पुत्तो अस्स अत्थि’ (ज्या भावाचे पाच पुत्र जेवले आहेत तो). 18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. १८. ‘तेथे पकडून’ किंवा ‘त्याने प्रहार करून’ खेळल्या गेलेल्या युद्धात समान रूप असलेले (शब्द समासाला प्राप्त होतात). Sattamyantaṃ [Pg.125] tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ. सप्तमी विभक्ती आणि तृतीया विभक्ती शेवटी असलेले अनेक समान रूप असलेले शब्द ‘तेथे पकडून’ किंवा ‘त्याने प्रहार करून’ खेळल्या गेलेल्या युद्धाच्या अन्यपदार्थात विकल्पेकरून एकार्थी (समास) होतात. जसे की, ‘केसांना आणि केसांना पकडून जे युद्ध झाले ते’ = ‘केसाकेसि’ (केसाकेशी - एकमेकांचे केस पकडून केलेले युद्ध); ‘काठ्यांनी आणि काठ्यांनी प्रहार करून जे युद्ध झाले ते’ = ‘दण्डादण्डि’ (दंडादंडी); ‘मुट्ठामुट्ठि’ (मुष्टिमुष्टी - मुठींनी केलेले युद्ध). ‘चि वीतियारे’ (३-५१) या सूत्राने ‘चि’ हा समासान्त प्रत्यय लागतो आणि ‘चिस्मिं’ (३-६६) या सूत्राने ‘अ’कार होतो. ‘तेथे’ आणि ‘त्याने’ असे का म्हटले आहे? ‘कायं च कायं च गहेत्वा युद्धं पवत्तं’ (शरीराला आणि शरीराला पकडून युद्ध झाले - येथे द्वितीया आहे). ‘पकडून’ आणि ‘प्रहार करून’ असे का म्हटले आहे? ‘रथे च रथे च ठत्वा युद्धं पवत्ति’ (रथावर आणि रथावर उभे राहून युद्ध झाले). ‘युद्धात’ असे का म्हटले आहे? ‘हत्थे च हत्थे च गहेत्वा सख्यं पवत्तं’ (हातात आणि हातात धरून मैत्री झाली). ‘समान रूप असलेले’ असे का म्हटले आहे? ‘दण्डेहि च मुसलेहि च पहरित्वा युद्धं पवत्तं’ (काठ्यांनी आणि मुसळांनी प्रहार करून युद्ध झाले - येथे भिन्न रूपे आहेत). 19. Catthe. १९. ‘च’ (आणि) या अर्थामध्ये (द्वंद्व समास होतो). Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva. अनेक सुबन्त पदे 'च' च्या अर्थात विकल्पेकरून एकार्थी (एक पद) होतात. समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार हे 'च' या शब्दाचे अर्थ आहेत. त्यापैकी समुच्चय आणि अन्वाचय यामध्ये एकार्थीभाव (समास) संभवत नाही. कारण त्यामध्ये समुच्चय म्हणजे परस्परांशी निरपेक्ष आणि स्वतः प्रधान असलेल्या शब्दांचा एखाद्या विशिष्ट क्रियेमध्ये एकत्र संग्रह करणे होय; जसे की - 'धवे च खदिरे च पलासे च छिन्दा' (धवा, खैर आणि पळस तोडा). आणि अन्वाचय म्हणजे जेथे एक प्रधान रूपाने विहित केला जातो आणि दुसरा गौण रूपाने; जसे की - 'भिक्खञ्चर गावो चानय' (भिक्षा माग आणि गाईंनाही घेऊन ये). परंतु इतर दोन (इतरेतरयोग आणि समाहार) मध्ये समास संभवतो. त्यापैकी, परस्परांशी सापेक्ष असलेल्या आणि अवयवांच्या भेदाचे अनुसरण करणाऱ्यांचा संबंध म्हणजे इतरेतरयोग होय; जसे की - 'सारिपुत्तमोग्गल्लाना' (सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान). यामध्ये अवयव प्रधान असल्यामुळे नेहमी बहुवचनच येते. परस्परांशी सापेक्ष असलेल्यांचाच ज्यामध्ये अवयवभेद लपलेला असतो आणि समूह प्रधान असतो, तो समाहार होय; जसे की - 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि जोडा यांचा समूह). यामध्ये समूह प्रधान असल्यामुळे नेहमी एकवचनच येते. Te [Pg.126] ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova. आणि ते समाहार आणि इतरेतरयोग बहुतांश विधानांमुळे निश्चित विषयातच होतात. त्यामध्ये निरूक्तिपिटकातून आलेला हा विषयविभाग असा आहे - शरीराचे अवयव व वाद्ये व सेनेचे अवयव, नित्य वैरी, संख्या, परिमाण व संज्ञा, लहान प्राणी, चांडाळ इत्यादी हीन जाती, आचरण व शाखा, एकाच ग्रंथाचे अध्ययन करणारे, भिन्न लिंग असलेले शब्द, विविध विरोधी दिशा आणि नद्या यांचा नेहमी समाहार एकवचनातच होतो; आणि गवत, वृक्ष, पशू, पक्षी, धन, धान्य, व्यंजन व जनपद यांच्या बाबतीत विकल्पेकरून (समाहार किंवा इतरेतरयोग) होतो, आणि इतरांच्या बाबतीत केवळ इतरेतरयोगच होतो. Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ[Pg.127], sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu. प्राण्यांच्या अवयवांचे (द्वंद्व समास) - चक्षु-श्रोत्र (डोळे आणि कान), मुख-नासिका (तोंड आणि नाक), हनु-ग्रीवा (हनुवटी आणि मान), छवि-मांस-लोहित (त्वचा, मांस आणि रक्त), नाम-रूप, जरा-मरण. वाद्यांच्या अवयवांचे - अलस-ताल-अम्बर, मुरज-गोमुख, शंख-डेंडिम, मद्दविक-पाणविक, गीत-वादित, संमताल. वाहनांच्या/शेतीच्या साधनांचे - फाळ आणि चाबूक, जू आणि नांगर. सैन्याच्या अंगांचे - तलवार-भाला-तोमर-पिंड, तलवार आणि ढाल, धनुष्य आणि बाण, प्रहार आणि कवच. नित्य वैरी असणाऱ्यांचे - साप आणि मुंगूस, मांजर आणि उंदीर, कावळा आणि घुबड, नाग आणि गरुड. संख्या आणि परिमाणांच्या संज्ञांचे - एक आणि दोन, दोन आणि तीन, तीन आणि चार, चार आणि पाच, दहा आणि अकरा. लहान जंतूंचे - कीटक आणि पतंग, कुंथ आणि मुंगी, डास आणि मच्छर, माशी आणि मुंगी. स्वयंपाकी आणि चांडाळ इत्यादींचे - मेंढपाळ आणि डुकरांचे पालन करणारे, पक्षी पकडणारे आणि शिकारी, श्वपाक आणि चांडाळ, वेणू आणि रथकार, पुक्कुस आणि प्रेत जाळणारे. आचरणात सामान्य असणाऱ्यांचे - अतिश आणि भारद्वाज, कठ आणि कलाप, शील आणि प्रज्ञा, समथ आणि विपश्यना, विद्या आणि चरण. एकत्र अध्ययन केल्या जाणाऱ्या प्रवचनांचे - दीघ आणि मज्झिम, एकुत्तर आणि संयुत्तक, खंधक आणि विभंग. लिंगभेदांचे - स्त्री आणि पुरुष, दासी आणि दास, चीवर-पिंडपात-सेनासन-ग्लानप्रत्यय-भेषज-परिकार, गवत-लाकूड-फांदी-पाने; 'लाभी होति चीवरपिंडपातसेनासनग्लानप्रत्ययभेषजपरिकारां' असेही दिसून येते. विविध विरोधी गोष्टींचे - कुशल आणि अकुशल, सावद्य आणि अनवद्य, हीन आणि प्रणीत, कृष्ण आणि शुक्ल (काळे आणि पांढरे), चतुर आणि पापी. दिशांचे - पूर्व आणि पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर, पूर्व-दक्षिण, पूर्व-उत्तर, अधर-उत्तर, पश्चिम-दक्षिण, पश्चिम-उत्तर. नद्यांचे - गंगा आणि यमुना, मही आणि सरभू. Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi. गवताच्या विशेषांचे - कास आणि कुस (कासकुसं / कासकुसा), उशीर आणि बीरण (उशीरबीरणं / उशीरबीरणा), मुंज आणि पब्बज (मुंजपब्बजं / मुंजपब्बजा). वृक्षांच्या विशेषांचे - खदिर आणि पळस (खदिरपलासं / खदिरपलासा), धव आणि अश्वकर्ण (धवस्सकण्णं / धवस्सकण्णा), पिळक्ख आणि वटवृक्ष (पिळक्खनिग्रोधं / पिळक्खनिग्रोधा), अश्वत्थ आणि कपित्थ (अस्सत्थकपित्थं / अस्सत्थकपित्था), साक आणि साल (साकसालं / साकसाला). पशूंच्या विशेषांचे - हत्ती आणि गवय (गजगवजं / गजगवजा), गाय आणि म्हैस (गोमहिसं / गोमहिसा), एणेय्य, गाय आणि म्हैस (एणेय्यगोमहिसं / एणेय्यगोमहिसा), एणेय्य आणि रानडुक्कर (एणेय्यवराहं / एणेय्यवराहा), शेळी आणि मेंढी (अजेळकं / अजेळका), कुत्रा आणि डुक्कर (कुक्कुरसूकरं / कुक्कुरसूकरा), हत्ती, गाय, घोडा आणि घोडी (हत्थिगवास्सवळवं / हत्थिगवास्सवळवा). पक्ष्यांच्या विशेषांचे - हंस आणि बलावक (हंसबलावं / हंसबलावा), कारंडव आणि चक्रवाक (कारण्डवचक्कवाकं / कारण्डवचक्कवाका), बगळा आणि बलाका (बक बलाकं / बक बलाका). धनांचे - हिरण्य आणि सुवर्ण (हिरञ्ञसुवण्णं / हिरञ्ञसुवण्णा), मणी, शंख, मोती आणि वैडूर्य (मणिसङ्खमुत्तावेळुरियं / mणिसङ्खमुत्तावेळुरिया), सोने आणि चांदी (जातरूपरजतं / जातरूपरजता). धान्यांचे - साळी आणि यव (साळियवकं / साळियवका), तीळ, मूग आणि उडीद (तिलमुग्गमासं / तिलमुग्गमासा), पावटा आणि कुळीथ (निप्फावकुलत्थं / निप्फावकुलत्था). व्यंजनांचे (खाद्यपदार्थांचे) - भाजी आणि सूप (साकसुवं / साकसुवा), गाईचे आणि म्हशीचे दूध/तूप (गब्यमाहिसं / gब्यमाहिसा), एणेय्य आणि डुकराचे मांस (एणेय्यवाराहं / एणेय्यवाराहा), हरिण आणि मोर (मिगमायूरं / मिगमायूरा). जनपदांचे - काशी आणि कोसल (कासिकोसलं / कासिकोसला), वज्जी आणि मल्ल (वज्जिमल्लं / वज्जिmल्ला), चेती आणि वंस (चेतिवंसं / चेतिवंसा), मच्छ आणि शूरसेन (मच्छसूरसेनं / मच्छसूरसेना), कुरु आणि पांचाल (कुरुपञ्चालं / कुरुपञ्चाला). इतरेतर द्वंद्व योग जसे की - चंद्र आणि सूर्य (चन्दिमसूरियां), श्रमण आणि ब्राह्मण (समणब्राह्मणा), माता आणि पिता (मातापितरो) इत्यादी. Etasmiṃ [Pg.128] ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ. या एकार्थीभाव कांडात (एकत्रीकरण विभागात) जे आधी सांगितले आहे, तेच आधी येते, कारण क्रमाचे उल्लंघन करण्यात काही प्रयोजन नसते. बहुल अधिकाराने कधीकधी विपर्यास (उलट क्रम) देखील होतो, जसे की 'दंतानां राजा' (दातांचा राजा) चा 'राजदंतो' होतो. काही ठिकाणी क्रमाचा अनादर केल्यामुळे पूर्वकालवाचक शब्दाचा देखील परनिपात (नंतर येणे) होतो, जसे की 'लित्तवासितो', 'नग्गमुसितो', 'सित्तसम्मट्ठो', 'भट्ठलुञ्चितो'. 'च' च्या अर्थामध्ये जे एकत्व असते, तिथे काही व्याकरणकार पूर्वपदाचे अनेक प्रकारे नियमन करतात; परंतु येथे व्यभिचार (अपवाद) दिसत असल्यामुळे ते सांगितले नाही, असे समजावे. 20. Samāhāre napuṃsakaṃ. २०. समाहार (समुदाय) अर्थामध्ये नपुंसकलिंग होते. Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ. 'च' च्या अर्थातील समाहारामध्ये जे एकत्व असते, ते नपुंसकलिंगी होते, जसे की उदाहरणांमध्ये दाखवले आहे. काही ठिकाणी ते होत नाही, जसे की 'सभापरिसायं' (सभा आणि परिषद) या ज्ञापकावरून (सूचक शब्दावरून), 'आधिपच्चपरिवारो', 'छन्दपारिसुद्धि', 'पटिसन्धिपवत्तियं' यामध्ये. 21. Saṅkhyādi. २१. संख्या इत्यादी. Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto. एकत्व असलेल्या समाहारामध्ये संख्या इत्यादी नपुंसकलिंगी होतात, जसे की 'पञ्चगवं' (पाच गायींचा समूह), 'चतुप्पथं' (चौफुली/चार रस्ते). समाहाराच्या एकत्वामुळे ते एकवचनीच असते. परंतु समाहार अर्थातच 'पञ्चकपालो पूवो' (पाच कपालांवर भाजलेला पूप/पुडा), 'तिपुत्तो' (तीन पुत्र असलेला) असे होते. 22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā. २२. षष्ठी विभक्तीमध्ये कधीकधी एकवचन देखील होते. Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso. षष्ठी तत्पुरुष समासात एकत्व (एकवचन) असताना काही ठिकाणी नपुंसकलिंग होते आणि काही ठिकाणी (स्त्रीलिंग किंवा इतर लिंग) होते. जसे की, 'सलभानां छाया' (पतंगांची सावली) = 'सलभच्छायं' (नपुंसकलिंगी एकवचन). याचप्रमाणे 'सकुन्तानं छाया' (पक्ष्यांची सावली) = 'सकुन्तच्छायं'. 'पासादच्छायं' किंवा 'पासादच्छाया' (प्रासादाची सावली), 'घरच्छायं' किंवा 'घरच्छाया' (घराची सावली). अमणुस्स (अमानुष/अमानवी) सभा असल्यास नपुंसकलिंगी एकवचन होते, जसे की - 'ब्रह्मसभं' (ब्रह्मसभा), 'देवसभं' (देवसभा), 'इन्दसभं' (इंद्रसभा), 'यक्खसभं' (यक्षसभा), 'सरभसभं' (शरभसभा). परंतु मानवी सभा असल्यास 'खत्तियसभा' (क्षत्रियसभा), 'राजसभा' (राजसभा) इत्यादी रूपे होतात. 'क्वचि' (काही ठिकाणी) असे का म्हटले आहे? 'राजपुरिसो' (राजपुरुष - येथे नपुंसकलिंग होत नाही) यासाठी। 23. Syādīsu rasso. २३. सि-आदी (विभक्ती प्रत्यय) पर असताना र्हस्व होतो। Napuṃsake [Pg.129] vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye. नपुंसकलिंगात वर्तमान (विद्यमान) असलेल्या शब्दाचा 'सि' इत्यादी प्रत्यय पर असताना र्हस्व होतो. जसे की, 'सलभच्छायं'. 'सि-आदी प्रत्यय पर असताना' असे का म्हटले आहे? 'सलभच्छaye' (येथे र्हस्व होत नाही) यासाठी। 24. Ghapassantassāppadhānassa. २४. अप्राधान्य (गौण) असलेल्या 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दांच्या अन्त्य स्वराचा र्हस्व होतो। Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū. अंतर्भूत असलेल्या आणि अप्राधान्य (गौण) असलेल्या 'घ' आणि 'प' संज्ञक शब्दाचा 'सि' इत्यादी प्रत्यय पर असताना र्हस्व होतो. जसे की, 'बहुमालो पोसो' (ज्याला अनेक माळा आहेत असा पुरुष), 'निक्कोसंबि' (कोसंबीतून बाहेर पडलेला), 'अतिवामोरु' (अतिशय सुंदर मांड्या असलेली स्त्री). 'अन्त्य स्वराचा' असे का म्हटले आहे? 'राजा कञ्ञापियो' यासाठी. 'अप्राधान्य असलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'राजकुमारी', 'ब्रह्मबन्धू' (येथे प्राधान्य असल्यामुळे र्हस्व होत नाही) यासाठी। 25. Gossu. २५. 'गो' शब्दाचा 'उ' होतो। Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ. अंतर्भूत असलेल्या आणि अप्राधान्य (गौण) असलेल्या 'गो' शब्दाचा 'सि' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'उ' होतो. जसे की, 'चित्तगु' (चित्रविचित्र गाई असलेला). 'अप्राधान्य असलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'सुगो' (चांगली गाय). 'अंतर्भूत असलेल्या' असे का म्हटले आहे? 'गोकुलं' (गाईंचा समूह)। 26. Itthiyamatvā. २६. स्त्रीलिंगात 'अ' कारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो। Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā. स्त्रीलिंग दर्शविणाऱ्या 'अ' कारान्त नामाला 'आ' प्रत्यय होतो. जसे की, 'धम्मदिन्ना'। 37. Nadādito vī. ३७. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'वी' प्रत्यय होतो। Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho. 'नदी' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'वी' प्रत्यय होतो. जसे की, 'नदी', 'मही', 'कुमारी', 'तरुणी', 'वारुणी', 'गोतमी'. (१४) 'गोतो वा' सूत्राने 'गावी', 'गो' रूपे होतात. हा आकृतिगण आहे. 'कोरो' आणि 'न्तन्तूनं वीम्हि तो वा' (३-३६) हे विशेष अर्थासाठी आहे। 28. Yakkhāditinī ca. २८. 'यक्ष' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'वी' प्रत्यय होतात। Yakkhādito [Pg.130] itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī. 'यक्ष' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' आणि 'वी' प्रत्यय होतात. जसे की, 'यक्खिनी' - 'यक्खी' (यक्षिणी), 'नागिनी' - 'नागी' (नागीण), 'सीहिनी' - 'सीही' (सिंहीण)। 26. Ārāmikādīhi. २६. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो। Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī. 'आरामिक' इत्यादी शब्दांना स्त्रीलिंगात 'इनी' प्रत्यय होतो. जसे की, 'आरामिकिनी' (आरामाची राखण करणारी स्त्री), 'अनन्तरायकिनी', 'राजिनी'. (१५) 'संज्ञा असताना 'मानुसो' शब्दापासून 'मानुसिनी' होते, इतर ठिकाणी 'मानुसी' होते। 30. Yuvaṇṇehi nī. ३०. 'इ' आणि 'उ' वर्णाने अंत होणाऱ्या शब्दांना स्त्रीलिंगात 'नी' प्रत्यय होतो। Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato. स्त्रीलिंगात 'इ' वर्ण (इ, ई) आणि 'उ' वर्ण (उ, ऊ) शेवटी असलेल्या शब्दांना बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे की, 'सदापयतपाणिनी', 'दण्डिनी', 'भिक्खुनी' (भिक्षुणी), 'खत्तबन्धुनी', 'परचित्तविदुनी'. 'मातु' (माता) इत्यादी शब्दांना हा प्रत्यय का होत नाही? कारण स्त्री-प्रत्ययाशिवाय देखील स्त्रीलिंगाचा बोध होतो म्हणून। 31. Ktimhāññatthe. ३१. 'क्ति' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दाहून अन्य अर्थी स्त्रीलिंगात 'नी' प्रत्यय होतो। Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati. 'क्ति' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दाहून अन्य अर्थी स्त्रीलिंगात बहुधा 'नी' प्रत्यय होतो. जसे की, 'साहं अहिं सारतिनी', 'तस्सा मुट्ठस्सतिनिया', 'सा गावी वच्छगिद्धिनी'. 'अन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? 'धम्मरति' (येथे 'नी' होत नाही) यासाठी। 32. Gharaṇyādayo. ३२. 'घरणी' इत्यादी शब्द 'नी' प्रत्ययाने अंत होणारे साधू (योग्य) मानले जातात। Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā. 'घरणी' इत्यादी 'नी' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द शुद्ध (साधू) मानले जातात. जसे की, 'घरणी' (गृहिणी), 'पोक्खरणी' (पुष्करिणी - येथे 'इ' चे 'ई' निपातनाने होते). (१६) 'आचरिया वा य-लोपो च' सूत्राने 'आचरिनी' आणि 'आचरिया' अशी रूपे होतात। 33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ. ३३. 'मातुल' इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो। Mātulādito [Pg.131] bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī. 'मातुल' इत्यादी शब्दांना पत्नी या अर्थी 'आनी' प्रत्यय होतो. जसे की, 'मातुलानी' (मामी), 'वारुणानी', 'गहपतानी' (गृहपत्नी), 'आचरियानी' (आचार्यांची पत्नी). (१७) 'पत्नी नसलेल्या अर्थी 'खत्तिया वा' सूत्राने 'खत्तियानी' किंवा 'खत्तिया' रूपे होतात. 'नद्यादि' पाठात पत्नी या अर्थी 'खत्तियी' असे रूप होते। 34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū. ३४. उपमान, संहित, सहित, संयत, सह, शफ, वाम आणि लक्षण इत्यादी शब्द पूर्वपदी असताना 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो। Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū. उपमान इत्यादी पूर्वपदी असताना 'ऊरु' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ऊ' प्रत्यय होतो. जसे की, 'करभोरू', 'संहितोरू', 'सहितोरू', 'संयतोरू', 'सहोरू', 'सफोरू', 'वामोरू', 'लक्खणोरू'. 'ऊ' या योगविभागामुळे 'ब्रह्मबन्धू' असे रूप होते। 35. Yuvā ti. ३५. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो। Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati. 'युव' शब्दाला स्त्रीलिंगात 'ति' प्रत्यय होतो. जसे की, 'युवति' (युवती)। 36. Ntantūnaṃ vīmhito vā. ३६. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'न्त' आणि 'तु' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दांच्या जागी 'त' विकल्पेकरून होतो। Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'न्त' आणि 'तु' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दांच्या जागी विकल्पेकरून 'त' होतो. जसे की, 'गच्छती' किंवा 'गच्छन्ती', 'सीलवती' किंवा 'सीलवन्ती'। 37. Bhavato bhoto. ३७. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'भवत' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'भोत' आदेश होतो। Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'भवत' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'भोत' आदेश होतो. जसे की, 'भोती' किंवा 'भवन्ती'। 38. Gossāvaṅa. ३८. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'गो' शब्दाच्या जागी 'आवङ' (आव) आदेश होतो। Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī. 'गो' शब्दाच्या जागी 'वी' प्रत्यय पर असताना 'आवङ' आदेश होतो. जसे की, 'गावी'। 39. Puthussa pathavaputhavā. ३९. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'पुथु' शब्दाच्या जागी 'पथव' आणि 'पुथव' आदेश होतात। Vīmhi [Pg.132] puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī. 'वी' प्रत्यय पर असताना 'पुथु' शब्दाच्या जागी 'पथव' आणि 'पुथव' आदेश होतात. जसे की, 'पथवी', 'पुथवी' आणि 'ठ' पर असताना 'पथवी'। 40. Samāsantva. ४०. 'समासान्त' हा अधिकार (अधिकार सूत्र) आहे। Samāsantva iti cādhikarīyati. 'समासान्त' हा अधिकार चालतो। 41. Pāpādīhi bhūmiyā. ४१. 'पाप' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला समासान्त 'अ' प्रत्यय होतो। Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ. 'पाप' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'भूमी' शब्दाला समासान्त 'अ' प्रत्यय होतो. जसे की, 'पापभूमं', 'जातिभूमं'। 42. Saṅkhyāhi. ४२. संख्यावाचक शब्दांनंतर (येणाऱ्या भूमी शब्दाला समासान्त 'अ' प्रत्यय होतो). Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ. संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे असलेली जी 'भूमी' (अवस्था) आहे, तिच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. जसे की, द्विभूमं (दोन भूमी), तिभूमं (तीन भूमी). 43. Nadīgodāvarīnaṃ. ४३. नदी आणि गोदावरी शब्दांच्या बाबतीत. Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi. संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या 'नदी' आणि 'गोदावरी' शब्दांच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. जसे की, पञ्चनदं (पाच नद्या), सत्तगोदावरं (सात गोदावरी). 'संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे' असे का म्हटले आहे? महानदी. 'नदी आणि गोदावरी' असे का म्हटले आहे? दसित्थी (दहा स्त्रिया). 44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. ४४. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या 'अंगुली' शब्दाच्या बाबतीत, इतर पदाचा अर्थ नसलेल्या आणि असंख्या अर्थांमध्ये (समासाच्या शेवटी 'अ' होतो). Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ [Pg.133] ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti. असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या 'अंगुली' शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो, जर तो समास इतर पदाच्या अर्थात आणि असंख्या अर्थात नसेल तर. जसे की, निरंगुलं (बोटांशिवाय), अच्चंगुलं, द्वंगुलं (दोन बोटांचा समूह). 'इतर पदाचा अर्थ नसलेल्या आणि असंख्या अर्थांमध्ये' असे का म्हटले आहे? पञ्चङ्गुलि हत्थो (पाच बोटांचा हात), उपङ्गुलि. 'द्वे अङ्गुलीमानमस्साति द्वङ्गुलां' (दोन बोटे ज्याचे प्रमाण आहे ते द्वंगुल) हे कसे सिद्ध होते? येथे इतर पदाच्या अर्थात समास विहित केलेला नाही, तर 'मात्रा' इत्यादींचा लोप झाल्यावर तो त्या अर्थात वापरला जातो. किंवा 'अंगुल' शब्द हा प्रमाण दर्शवणारा दुसरा शब्द आहे, जसे की 'सेनांगुलप्रमाणानुसार शंभर बोटे किंवा चौदा बोटे भरली'. 45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā. ४५. दीर्घ, अह (दिवस), वस्स (वर्ष) आणि एकदेश (भागाचा वाचक) शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाच्या बाबतीत. Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ. दीर्घ इत्यादी असंख्यावाचक आणि संख्यावाचक शब्दांच्या पलीकडे असलेल्या 'रत्ती' (रात्र) शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. जसे की, दीघरत्तं (दीर्घ काळ/रात्र), अहोरात्तं किंवा अहोरात्तो (दिवस आणि रात्र), वस्सारत्तं किंवा वस्सारत्तो (वर्षाकाळची रात्र), पुब्बरत्तं (रात्रीचा पूर्वभाग), अपररत्तं (रात्रीचा उत्तरभाग), अद्धुरत्तं (अर्धी रात्र), अतिरत्तो (रात्र उलटून गेलेला), दिरत्तं किंवा दिरत्तो (दोन रात्रींचा समूह). 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे कधीकधी एकरत्तं (किंवा एकरत्तो) आणि एकरत्ति असेही होते. 'इतर पदाचा अर्थ नसलेल्या आणि असंख्या अर्थांमध्ये' असे का म्हटले आहे? दीघरत्तिहेमन्तो, उपरत्ति. 'बहुलाधिकार' विधानामुळे कधीकधी 'यथारत्तं' असेही होते. 46. Gotvacatthe cālope. ४६. 'गो' शब्दाच्या बाबतीत, अलोप विषयात, 'च' अर्थात आणि इतर पदाच्या अर्थात नसलेल्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu. अलोप विषयात 'गो' शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो, जर तो समास 'च' अर्थात, इतर पदाच्या अर्थात आणि असंख्या अर्थात नसेल तर. जसे की, राजगवो (राजाची गाय), परमगवो, पञ्चगवधनो, dasagavaṃ. 'अलोप' असे का म्हटले आहे? पञ्चहि गोहि कीतो पञ्चगु (पाच गाईंनी खरेदी केलेला). 'च' अर्थात नसलेला असे का म्हटले आहे? अजस्सगावो (शेळ्या आणि गाई). 'इतर पदाचा अर्थ नसलेल्या आणि असंख्या अर्थांमध्ये' असे का म्हटले आहे? चित्तगु, उपगु. 47. Rattindivadāragavacaturassā. ४७. रत्तिन्दिव, दारगव आणि चतुरस्स हे शब्द निपाताने सिद्ध होतात. Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso. हे शब्द 'अ' अंत असणारे निपाताने सिद्ध होतात. जसे की, रत्तो च दिवा च रत्तिन्दिवं (रात्र आणि दिवस), रत्ति च दिवा च रत्तिन्दिवं, दारा च गावो च दारगवं (पत्नी आणि गाई), चतस्सो अस्सियो अस्स चतुरस्सो (ज्याला चार कोपरे आहेत तो चतुरस्स). 48. Āyāmenugavaṃ. ४८. लांबी (आयाम) दर्शवली जात असताना 'अनुगवं' हा शब्द निपाताने सिद्ध होतो. Anugavanti [Pg.134] nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu. लांबी दर्शवली जात असताना 'अनुगवं' हा शब्द निपाताने सिद्ध होतो. जसे की, अनुगवं सकटं (गाडीच्या लांबीएवढे). 'लांबी' असे का म्हटले आहे? गुन्नं पच्छा अनुगु (गाईंच्या मागे). 49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī. ४९. इतर पदाच्या अर्थात 'अक्खि' (डोळा) शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. जसे की, विसालक्खो (विशाल डोळे असलेला पुरुष), विसालक्खी (विशाल डोळे असलेली स्त्री). 50. Dārumyaṅgulyā. ५०. लाकूड (दारू) अर्थ असताना 'अंगुली' अंत असणाऱ्या शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ. इतर पदाच्या अर्थात लाकूड (दारू) अर्थ असताना 'अंगुली' अंत असणाऱ्या शब्दाच्या समासाच्या शेवटी 'अ' प्रत्यय लागतो. जसे की, द्वंगुलं दारु (दोन बोटे लांबीचे लाकूड), पञ्चङ्गुलं. बोटांसारखे अवयव असणारे, धान्य इत्यादी विखुरणारे लाकूड या अर्थाने हे म्हटले जाते. प्रमाणाच्या बाबतीत तर पूर्वीप्रमाणेच सिद्ध होते. सखराज शब्द अकारान्तच आहेत, शिष्य देखील दिसत नाही, गाण्डी वधन्वा हे दुसऱ्या प्रकृतीने सिद्ध होते. 51. Ci vītihāre. ५१. परस्पर क्रिया (व्यतिहार) दर्शवली जात असताना इतर पदाच्या अर्थात 'इ' (किंवा 'चि') प्रत्यय होतो. Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate. परस्पर क्रिया (व्यतिहार) दर्शवली जात असताना इतर पदाच्या अर्थात वर्तमान शब्दाला 'चि' प्रत्यय होतो. जसे की, केसाकेसि (केसाला केस धरून भांडणे), दण्डादण्डि (काठीने काठी मारून भांडणे). 'च'कार हा 'चिस्मिं' (३.६६) या सूत्रातील विशेषणार्थासाठी आहे. सुगन्धि, दुग्गन्ति असे प्रयोग दिसत नाहीत. 52. Ltvitthiyūhi ko. ५२. 'ळ्तु' (तु) प्रत्ययान्त शब्दांनंतर आणि स्त्रीलिंगी 'ई'कार व 'ऊ'कारान्त शब्दांनंतर इतर पदाच्या अर्थात बहुधा 'क' प्रत्यय होतो. Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū. 'ळ्तु' प्रत्ययान्त शब्दांनंतर आणि स्त्रीलिंगी 'ई'कार व 'ऊ'कारान्त शब्दांनंतर इतर पदाच्या अर्थात बहुधा 'क' प्रत्यय होतो. जसे की, बहुकत्तुको, बहुकुमारिको, बहुब्रह्मबन्धुको. 'बहुधा' असे का म्हटले आहे? सुब्भू. 53. Vāññato. ५३. इतर शब्दांनंतर इतर पदाच्या अर्थात 'क' प्रत्यय पर्यायाने (विकल्पाने) होतो. Aññehi [Pg.135] aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo. इतर शब्दांनंतर इतर पदाच्या अर्थात 'क' प्रत्यय बहुधा विकल्पाने होतो. जसे की, बहुमालको, bahumālo. 54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ. ५४. 'उत्तरपदे' (उत्तरपद पर असताना) हा अधिकार समजावा. 55. Imassidaṃ. ५५. 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं' होते. Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo. उत्तरपद पर असताना 'इम' शब्दाच्या जागी 'इदं' होते. जसे की, इदमुट्ठिता, इदप्पच्चयता. येथे निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप आणि 'प' चे द्वित्व होते. 56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ. ५६. उत्तरपद पर असताना 'पुम' शब्दाच्या जागी विकल्पाने 'पुं' होते. जसे की, पुल्लिंगं, पुमलिंगं. 57. Ṭantantūnaṃ. ५७. या शब्दांच्या शेवटी उत्तरपद पर असताना 'ळ्त' होतो. Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ. उत्तरपद पर असताना यांच्या जागी कधीकधी 'ळ्त' होतो. जसे की, भवम्पतिट्ठा मयं, भगवंमूलका नो धम्मा. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे 'तर' इत्यादी प्रत्यय पर असतानाही पूर्वीच होतो, जसे की महत्तरी, रत्तञ्ञुमहत्तं. 58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi. ५८. उत्तरपद पर असताना यांच्या जागी 'अ' होतो. जसे की, गुणवन्तपतिट्ठो-स्मि. 59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ. ५९. मन-आदी आणि आप-आदी शब्दांच्या जागी उत्तरपद पर असताना आणि 'मय' प्रत्यय पर असताना 'ओ' होतो. जसे की, मनोसेट्ठा, मनोमया, रजोसल्लं, रजोमयं, आपोगतं, आपोमयं, अनुयन्ति दिसोदिसं. 60. Parassa saṅkhyāsu. ६०. संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना 'पर' शब्दाच्या जागी 'ओ' होतो. Saṅkhyāsuttarapadesu [Pg.136] parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino. संख्यावाचक उत्तरपद पर असताना 'पर' शब्दाच्या जागी 'ओ' होतो. जसे की, परोसतं (शंभराहून अधिक), परोसहस्सं (हजारहून अधिक). 'संख्यावाचक' असे का म्हटले आहे? परदत्तूपजीविनो (दुसऱ्याने दिलेल्यावर जगणारे). 61. Jane puthassu. ६१. 'जन' उत्तरपद पर असताना 'पुथ' शब्दाच्या जागी 'उ' होतो. Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. 'जन' उत्तरपद पर असताना 'पुथ' शब्दाच्या जागी 'उ' होतो. 'अरियांपेक्षा (आर्यांपेक्षा) जो वेगळा आहे तो जन' म्हणजे 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन/सामान्य माणूस). 62. So chassāhāyatane vā. ६२. 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद पर असताना 'छ' (सहा) शब्दाच्या जागी विकल्पाने 'स' होतो. Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ. 'अह' आणि 'आयतन' उत्तरपद पर असताना 'छ' शब्दाच्या जागी विकल्पाने 'स' होतो. जसे की, साहं (सहा दिवस), छाहं, सळायतनं, छळायतनं. 63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa. ६३. 'ळ्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या जागी उत्तरपद पर असताना अनुक्रमे 'आरं' आणि 'अरं' हे आदेश विकल्पाने होतात. Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro. 'ळ्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या जागी उत्तरपद पर असताना अनुक्रमे 'आरं' आणि 'अरं' हे आदेश विकल्पाने होतात. जसे की, सत्थारदस्सनं (शास्त्याचे दर्शन), कत्तारनिद्देसो, मातरपितरो. 'विकल्पाने' असे का म्हटले आहे? सत्थुदस्सनं, मातापितरो. 64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe. ६४. विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी असलेल्या 'ळ्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या जागी, त्याच विद्या-योनीसंबंधी उत्तरपद पर असताना आणि 'च' अर्थात 'आ' होतो. Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro. विद्यासंबंधी आणि योनिसंबंधी असलेल्या 'ळ्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या जागी, त्याच विद्या-योनीसंबंधी उत्तरपद पर असताना आणि 'च' अर्थात 'आ' होतो. जसे की, होतापोतरो, मातापितरो. 'ळ्तु' प्रत्ययान्त आणि 'पितु' इत्यादींच्या जागीच असे का म्हटले आहे? पुत्तभांतरो. 'त्याच' असे का म्हटले आहे? पितुपितामहा. 'च' अर्थात असे का म्हटले आहे? मातुभाता. 'विद्या आणि योनिसंबंधी' असे का म्हटले आहे? दातुभत्तारो. 65. Putte. ६५. पुत्त (पुत्र) उत्तरपद असताना. Putte [Pg.137] uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā. 'पुत्त' (पुत्र) हा शब्द उत्तरपद असताना, 'च' च्या अर्थाच्या विषयात (द्वंद्व समासात), विद्यासंबंध आणि योनिसंबंध (रक्तसंबंध) दर्शवणाऱ्या 'पितु' इत्यादी शब्दांच्या शेवटी 'आ' होतो. जसे की - पितापुत्ता (पिता आणि पुत्र), मातापुत्ता (माता आणि पुत्र). 66. Cismiṃ. ६६. 'चि' प्रत्यय असताना. Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi. 'चि' प्रत्ययान्त शब्द उत्तरपद असताना (पूर्वपदाच्या शेवटी) 'आ' होतो. जसे की - केसाकेसि, मुट्ठामुट्ठि. 67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe. ६७. स्त्रीलिंगात असलेला आणि पूर्वी पुल्लिंगात बोलला गेलेला (भासितपुंस्क) स्त्रीलिंगी शब्द, एकाच अर्थाच्या बाबतीत (समानाधिकरण समासात) पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो. Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā. स्त्रीलिंगात असलेला, एकाच अर्थाच्या समानाधिकरण उत्तरपदाच्या नंतर असताना, भासितपुंस्क स्त्रीलिंगी शब्द पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो. जसे की - कुमारभरियो (कुमारी पत्नी असलेला), दीघजंघो (लांब पायांची), युवजायो (तरुण पत्नी असलेला). 'स्त्रीलिंगात' असे का म्हटले आहे? कल्याणीपधाना (कल्याणी प्रधान आहे ज्यांची ते). 'भासितपुंस्क' असे का म्हटले आहे? कञ्ञाभरियो (कन्या पत्नी असलेला - 'कन्या' हा शब्द भासितपुंस्क नाही). 'स्त्रीलिंगी शब्द' असे का म्हटले आहे? गामणिदिट्ठि (ग्रामणीचे कुल हीच ज्याची दृष्टी आहे). 'एकाच अर्थाच्या बाबतीत' असे का म्हटले आहे? कल्याणिमाता (कल्याणीची माता - येथे समानाधिकरण नाही). 68. Kvaci paccaye. ६८. प्रत्यय असताना काही वेळा (पुल्लिंगवत होतो). Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā. भासितपुंस्क स्त्रीलिंगी शब्द प्रत्यय असताना काही वेळा पुल्लिंगाप्रमाणेच होतो. जसे की - ब्यत्ततरा (अधिक चतुर स्त्री), ब्यत्ततमा (सर्वात चतुर स्त्री). 69. Sabbādayo vuttimatte. ६९. 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये (समासात किंवा प्रत्यय लागताना पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात). Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā. स्त्रीलिंगवाचक 'सब्ब' (सर्व) इत्यादी शब्द केवळ वृत्तीमध्ये पुल्लिंगाप्रमाणेच होतात. जसे की - तंमुखं (तिचे मुख), तत्र (तिच्यामध्ये), ततो (तिच्यापासून), तदा (त्या वेळी). 70. Jāyāya jayaṃ patimhi. ७०. 'पति' शब्द उत्तरपद असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'जयं' होतो. Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti. 'पति' शब्द नंतर असताना 'जाया' शब्दाच्या जागी 'जयं' होतो. जसे की - जयम्पती (पती आणि पत्नी). 'जानिपती' हे दुसऱ्या रूपाने सिद्ध होते, तसेच 'दम्पती' आणि 'जम्पती' हे देखील सिद्ध होतात. 71. Saññāyamudodakassa. ७१. संज्ञा (नाव) दर्शवायची असताना 'उदक' शब्दाच्या जागी 'उद' आदेश होतो. Saññāyamudakassuttarapade [Pg.138] udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ. संज्ञा असताना, उत्तरपद नंतर असताना 'उदक' शब्दाच्या जागी 'उद' आदेश होतो. जसे की - उदधि (समुद्र), उदपानं (विहीर). 72. Kumbhādīsu vā. ७२. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना विकल्पेकरून (उदक शब्दाच्या जागी 'उद' आदेश) होतो. Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ. 'कुंभ' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'उद' आदेश होतो. जसे की - उदकुम्भो किंवा उदककुम्भो (पाण्याचा घडा), उदपत्तो किंवा उदकपत्तो (पाण्याचे भांडे), उदबिन्धु किंवा उदकबिन्धु (पाण्याचा थेंब). हा आकृतिगण आहे. 73. Sotādīsūlopo. ७३. 'सोत' (स्रोत) इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' मधील 'उ' चा लोप होतो. Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso. 'सोत' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'उदक' मधील 'उ' चा लोप होतो. जसे की - दकसोतं (पाण्याचा प्रवाह), दकरक्खसो (जलराक्षस). 74. Ṭa naña ssa. ७४. उत्तरपद नंतर असताना 'नञ्' शब्दाच्या जागी 'अ' होतो. Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto. उत्तरपद नंतर असताना 'नञ्' शब्दाच्या जागी 'अ' होतो. जसे की - अब्राह्मणो (जो ब्राह्मण नाही तो). 'ञ' कार कशासाठी आहे? केवळ 'न' चा 'अ' होऊ नये म्हणून, जसे की - पामनपुत्तो. 75. Ana sare. ७५. स्वर नंतर असताना 'नञ्' च्या जागी 'अन्' (अन) होतो. Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ. स्वरादी उत्तरपद नंतर असताना 'नञ्' शब्दाच्या जागी 'अन्' (अन) होतो. जसे की - अनक्खातं (जे सांगितले गेले नाही ते). 76. Nakhādayo. ७६. 'नख' इत्यादी शब्द. Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi. 'नख' इत्यादी शब्द 'अन्' किंवा 'अ' आदेश न होता निपातनाने सिद्ध होतात. ज्याला क्षम (मर्यादा) नाही तो 'नख'. संज्ञा शब्दांमध्ये केवळ उत्पत्ती कशीतरी दाखवली पाहिजे. ज्याचे कुल नाही तो 'नकुल' (मुंगूस). नख, नकुल, नपुंसक, नक्खत्त (नक्षत्र), नाक इत्यादी. 77. Nago vāppāṇini. ७७. अप्राणी (सजीव नसलेल्या) गोष्टीच्या बाबतीत 'नग' शब्द विकल्पेकरून निपातनाने सिद्ध होतो. Nagaiccappāṇini [Pg.139] vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena. अप्राणी गोष्टीच्या बाबतीत 'नग' शब्द विकल्पेकरून निपातनाने सिद्ध होतो. जसे की - नगो रुक्खो (वृक्ष), nago pabbato (पर्वत); आणि अगो रुक्खो, अगो पब्बतो. 'अप्राणी' असे का म्हटले आहे? अगो वसलो सीतेन (थंडीने न चालणारा शूद्र - येथे प्राणी असल्याने 'नग' होत नाही). 78. Sahassa so-ññatthe. ७८. अन्य अर्थाच्या विषयात (बहुव्रीहि समासात) उत्तरपद नंतर असताना 'सह' शब्दाच्या जागी 'स' होतो. Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā. अन्यपदप्रधान (बहुव्रीहि) समासात उत्तरपद नंतर असताना 'सह' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे की - सपुत्तो किंवा सहपुत्तो (पुत्रासह असलेला). 'अन्य अर्थाच्या विषयात' असे का म्हटले आहे? सह कत्वा (एकत्र करून), सह युज्झित्वा (एकत्र लढून). 79. Saññāyaṃ. ७९. संज्ञा (नाव) असताना. Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ. संज्ञा असताना उत्तरपद नंतर असल्यास 'सह' च्या जागी 'स' होतो. जसे की - सास्सत्थं, सपलासं. 80. Appaccakkhe. ८०. परोक्ष (प्रत्यक्ष नसलेल्या) गोष्टीच्या बाबतीत. Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā. परोक्ष गोष्ट दर्शवायची असताना उत्तरपद नंतर असल्यास 'सह' च्या जागी 'स' होतो. जसे की - साग्गि कपोतो (अग्नीसह असलेला कबुतर), सपिसाचा वातमण्डलिका (पिशाचासह असलेला वावटळ). 81. Akāle sakatthe. ८१. काळवाचक नसलेल्या स्वार्थाच्या समासात 'सह' च्या जागी 'स' होतो. Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ. स्वार्थप्रधान 'सह' शब्दाच्या जागी, काळवाचक नसलेले उत्तरपद नंतर असताना 'स' होतो. जसे की - सब्रह्मं (ब्रह्मासह संपन्न), सचक्कं निधेहि (चाकासह ठेवा), सधुरं पाजेहि (धुरासह चालवा). 'काळवाचक नसलेल्या' असे का म्हटले आहे? सह पुब्बण्हं (सकाळसह), सहापरण्हं (दुपारनंतरसह). 82. Ganthantādhikye. ८२. ग्रंथाचा शेवट आणि अधिकता दर्शवताना ('सह' च्या जागी 'स' होतो). Ganthante [Pg.140] ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho. ग्रंथाचा शेवट आणि अधिकता दर्शवताना उत्तरपद नंतर असल्यास 'सह' च्या जागी 'स' होतो. जसे की - सकलं जोतिमधीते समुहुत्तं (मुहूर्तासह संपूर्ण ज्योतिष ग्रंथाचा अभ्यास करतो - हा कालवाचक आरंभ आहे). अधिकतेमध्ये - सदोणा खारी (द्रोणासह खारी), समासोको कहापणो (माषकासह असलेला कार्षापण - हा नित्य अर्थाचा आरंभ आहे). 83. Samānassa pakkhādīsu vā. ८३. 'पक्ख' (पक्ष) इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'समान' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca. 'पक्ख' इत्यादी शब्द उत्तरपद असताना 'समान' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे की - सपक्खो किंवा समानपक्खो (समान पक्षाचा), सजोति किंवा समानजोति (समान ज्योतीचा). 'पक्ख इत्यादी' असे का म्हटले आहे? समानसीलो (समान शील असलेला). या गणातील शब्द पुढीलप्रमाणे आहेत - पक्ख (पक्ष), जोति (ज्योती), जनपद, रत्ति (रात्री), पत्तिनी (पत्नी), पत्ती, नाभि (नाभी), बन्धु (बंधू), ब्रह्मचारी, नाम, गोत्त (गोत्र), रूप, ठान (स्थान), वण्ण (वर्ण), वयो (वय), वचन, धम्म (धर्म), जातिय, घच्च. 84. Udare iye. ८४. 'उदर' शब्द उत्तरपद असताना आणि 'इय' प्रत्यय नंतर असताना ('समान' च्या जागी 'स' होतो). Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā. 'उदर' शब्द उत्तरपद असताना आणि 'इय' प्रत्यय नंतर असताना 'समान' च्या जागी विकल्पेकरून 'स' होतो. जसे की - सोदरियो किंवा समानोदरियो (सहोदर - एकाच उदराचे भाऊ). 'इय' प्रत्यय असे का म्हटले आहे? समानोदरता (येथे 'इय' प्रत्यय नसल्याने 'स' होत नाही). 85. Rīrikkhakesu. ८५. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय परे असताना. Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso. या प्रत्ययांच्या परे असताना 'समान' शब्दाचा 'स' होतो. उदा. सरी, सरिक्खो, सरिसो. 86. Sabbādīnamā. ८६. सब्ब इत्यादी शब्दांचा (अन्त्य स्वराचा) 'आ' होतो. Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय परे असताना सब्ब इत्यादी शब्दांचा 'आ' होतो. उदा. यादी, यादिक्खो, यादिसो. 87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. ८७. न्त, किम् आणि इम शब्दांचा अनुक्रमे 'ठा', 'की' आणि 'ई' होतो. Rīrikkhakesu [Pg.141] ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय परे असताना 'न्त' शब्द, 'किम्' शब्द आणि 'इम' शब्द यांच्या जागी अनुक्रमे 'ठा', 'की' आणि 'ई' हे आदेश होतात. उदा. भवादी, भवादिक्खो, भवादिसो; कीदी, कीदिक्खो, कीदिसो; ईदी, ईदिक्खो, ईदिसो. 88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ. ८८. तुम्ह आणि अम्ह शब्दांचा अनुक्रमे 'ता' आणि 'मा' होतो, एकादेशात. Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय परे असताना 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'ता' आणि 'मा' हे आदेश एकादेशात होतात. उदा. तादी, तादिक्खो, तादिसो; मादी, मादिक्खो, मादिसो. 'एकादेशात' असे का म्हटले आहे? (कारण एकादेश न झाल्यास) तुम्हादी, अम्हादी, तुम्हादिक्खो, अम्हादिक्खो, तुम्हादिसो, अम्हादिसो असे रूपे होतात. 89. Taṃ mamaññatra. ८९. इतर ठिकाणी (तुम्ह आणि अम्ह शब्दांच्या जागी) अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' होतात. Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo. री, रिक्ख आणि क प्रत्ययांच्या व्यतिरिक्त इतर उत्तरपद परे असताना, 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'तं' आणि 'मं' हे आदेश एकादेशात होतात. उदा. तंदीपा, मंदीपा, तंसरणा, मंसरणा, तय्योगो, मय्योगो (येथे अनुस्वाराचा लोप होतो). 90. Vetasseṭa. ९०. एतस् शब्दाचा 'ए' आणि 'एता' विकल्पेकरून होतो. Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso. री, रिक्ख आणि क प्रत्यय परे असताना 'एतस्' शब्दाच्या जागी विकल्पेकरून 'ए' आणि 'एता' हे आदेश होतात. उदा. एदी, एतादी, एदिक्खो, एतादिक्खो, एदिसो, एताdiso. 91. Vidhādīsu dvissa du. ९१. विधा इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'दु' होतो. Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi. विधा इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'दु' होतो. उदा. दुविधो, दुपट्टं इत्यादी. 92. Di guṇādīsu. ९२. गुण इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'दि' होतो. Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi. गुण इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'दि' होतो. उदा. द्विगुणं, दिरत्ति, दिगु इत्यादी. 93. Tīsva. ९३. ती (तीन) इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'द्व' (अकारान्त) होतो. Tīsu [Pg.142] dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā. ती (तीन) इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'द्व' (अकारान्त) होतो. उदा. द्वत्तिक्खत्तुं, द्वित्तिपत्तपुरा. 94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe. ९४. संख्यावाचक उत्तरपद परे असताना, 'सत' (शंभर) इत्यादी नसताना आणि अनन्य अर्थी (इतर अर्थ नसताना) 'द्वि' शब्दाचा 'आ' होतो. Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā. संख्यावाचक उत्तरपद परे असताना, 'सत' (शंभर) इत्यादी नसताना आणि अनन्य अर्थी 'द्वि' शब्दाचा 'आ' होतो. उदा. द्वादस, द्वावीसति, द्वत्तिंस. 'संख्यावाचक' असे का म्हटले आहे? (कारण संख्यावाचक नसताना) दिरत्तं असे रूप होते. 'सत इत्यादी नसताना' असे का म्हटले आहे? (कारण 'सत' इत्यादी असताना) दिसतं, दिसहस्सं असे रूप होते. 'अनन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर अर्थ असताना) द्विदसा असे रूप होते. 95. Tisse. ९५. संख्यावाचक उत्तरपद परे असताना 'ति' (तीन) शब्दाचा 'ए' होतो. Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā. संख्यावाचक उत्तरपद परे असताना, 'सत' (शंभर) इत्यादी नसताना आणि अनन्य अर्थी 'ति' शब्दाचा 'ए' होतो. उदा. तेरस, तेवीस, तेत्तिंस. 'संख्यावाचक' असे का म्हटले आहे? तिरत्तं. 'सत इत्यादी नसताना' असे का म्हटले आहे? तिसतं. 'अनन्य अर्थी' असे का म्हटले आहे? तिचतुका. 96. Cattālīsādo vā. ९६. चत्तालीस (चाळीस) इत्यादी परे असताना 'ति' शब्दाचा 'ए' विकल्पेकरून होतो. Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ. चत्तालीस इत्यादी परे असताना 'ति' शब्दाचा 'ए' विकल्पेकरून होतो. उदा. तेचत्तालासं/तिचत्तालीसं, तेपण्ञासं/तिपण्ञासं, तेसट्ठि/तिसट्ठि, तेसत्तति/तिसत्तति, तेअसीति/तिय्यासीति, तेनवुति/तिनवुति. 'सत इत्यादी नसताना' असे का म्हटले आहे? तिसतं. 97. Dvissā ca. ९७. आणि 'द्वि' शब्दाचा 'आ' (आणि 'ए') विकल्पेकरून होतो. Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi. सत (शंभर) इत्यादी नसताना आणि अनन्य अर्थी, चत्तालीस इत्यादी परे असताना 'द्वि' शब्दाचा 'ए' आणि 'आ' विकल्पेकरून होतो. उदा. द्वेचत्तालीसं, द्वाचत्तालीसं, द्विचत्तालीसं; द्वेपण्ञासं, द्वापण्ञासं, द्विपण्ञासं इत्यादी. 98. Bācattālīsādo. ९८. चत्तालीस इत्यादी नसताना 'द्वि' शब्दाचा 'बा' विकल्पेकरून होतो. Dvissa [Pg.143] bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ. चत्तालीस इत्यादी नसताना आणि अनन्य अर्थी 'द्वि' शब्दाचा 'बा' विकल्पेकरून होतो. उदा. बारस/द्वादस, बावीसति/द्वावीसति, बत्तिंस/द्वत्तिंस. 'चत्तालीस इत्यादी नसताना' असे का म्हटले आहे? द्विचत्तालीसं. 99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. ९९. वीस आणि दस (दहा) परे असताना 'पंच' शब्दाचा अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' होतो. Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa. वीस आणि दस (दहा) परे असताना 'पंच' शब्दाच्या जागी अनुक्रमे 'पण्ण' आणि 'पन्न' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. पण्णवीसति/पंचवीसति, पन्नरस/पंचदस. 100. Catussa cuco dase. १००. दस (दहा) परे असताना 'चतु' शब्दाचा 'चु' आणि 'चो' विकल्पेकरून होतो. Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa. दस (दहा) शब्द परे असताना 'चतु' शब्दाच्या जागी 'चु' आणि 'चो' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. चुद्दस, चोद्दस, चतुद्दस. 101. Chassa so. १०१. दस (दहा) शब्द परे असताना 'छ' (सहा) शब्दाचा 'सो' होतो. Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa. दस (दहा) शब्द परे असताना 'छ' शब्दाचा 'सो' हा आदेश होतो. उदा. सोळस. 102. Ekaṭṭhānamā. १०२. दस (दहा) परे असताना 'एक' आणि 'अट्ठ' शब्दांच्या (अन्त्य स्वराचा) 'आ' होतो. Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa. दस (दहा) परे असताना 'एक' आणि 'अट्ठ' शब्दांच्या जागी 'आ' होतो. उदा. एकादस, अट्ठारस. 103. Ra saṅkhyāto vā. १०३. संख्यावाचक शब्दाच्या पुढील 'दस' शब्दाचा 'र' विकल्पेकरून होतो. Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa. संख्यावाचक शब्दाच्या पुढील 'दस' शब्दाच्या जागी 'र' हा आदेश विकल्पेकरून होतो. उदा. एकारस/एकादस, बारस/द्वादस, पन्नरस/पंचदस, सत्तरस/सत्तदस, अट्ठारस/अट्ठादस. 'पन्न' आणि 'बा' आदेश असताना हा नियम नित्य होतो. येथे (चतुद्दस मध्ये) होत नाही. 104. Chatīhi ḷo ca. १०४. 'छ' आणि 'ति' शब्दांच्या पुढील 'दस' शब्दाचा 'ळ' आणि 'र' देखील होतो. Chatīhi [Pg.144] parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa. 'छ' आणि 'ति' शब्दांच्या पुढील 'दस' शब्दाच्या जागी 'ळ' आणि 'र' देखील होतो. उदा. सोळस/सोरस, तेळस/तेरस. 105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā. १०५. 'चतुर्थ' (चौथा) आणि 'ततीय' (तिसरा) यांच्या जागी अनुक्रमे 'अड्ढुड्ढ' (साडेतीन) आणि 'अड्ढतिय' (अडीच) हे आदेश होतात. Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi. 'अड्ढ' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'चतुर्थ' आणि 'ततीय' शब्दांच्या जागी अनुक्रमे 'उड्ढ' आणि 'तिय' हे आदेश होतात. अर्ध्याने चौथा तो 'अड्ढुड्ढ' (साडेतीन), अर्ध्याने तिसरा तो 'अड्ढतिय' (अडीच). 'अड्ढतेय्य' कसे होते? स्वार्थात 'ण्य' प्रत्यय लागून उत्तरपदाची वृद्धी होते. 106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. १०६. 'दुतिय' (दुसरा) या शब्दाच्या जागी 'अड्ढ' शब्दासह 'दियड्ढ' आणि 'दिवड्ढ' (दीड) हे आदेश होतात. Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā. 'अड्ढ' शब्दाच्या पुढे असलेल्या 'दुतिय' शब्दाच्या जागी 'अड्ढ' शब्दासह 'दियड्ढ' आणि 'दिवड्ढ' हे आदेश होतात. अर्ध्याने दुसरा तो 'दियड्ढ' किंवा 'दिवड्ढ' (दीड). 107. Sare kada kussuttaratthe. १०७. स्वरादी उत्तरपद पुढे असताना, 'कु' च्या जागी 'कद' आदेश होतो, उत्तरपदाच्या अर्थामध्ये. Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā. उत्तरपदाच्या अर्थामध्ये वर्तमान असलेल्या 'कु' शब्दाच्या जागी, स्वरादी उत्तरपद पुढे असताना 'कद' आदेश होतो. उदा. कदन्नं (वाईट अन्न), कदसनं (वाईट भोजन). 'स्वरादी पुढे असताना' असे का म्हटले? कुपुत्तो (वाईट मुलगा - येथे व्यंजन पुढे आहे). 'उत्तरपदाच्या अर्थामध्ये' असे का म्हटले? कुओड्ढो राजा (पृथ्वीवर उंच असलेला राजा). 108. Kāppatthe. १०८. 'अल्प' (कमी) या अर्थामध्ये वर्तमान असलेल्या 'कु' च्या जागी 'का' आदेश होतो, उत्तरपदाच्या अर्थामध्ये. Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. अल्प अर्थामध्ये वर्तमान असलेल्या 'कु' च्या जागी उत्तरपदाच्या अर्थामध्ये 'का' होतो. उदा. अप्पकं लवणं = कालवणं (थोडेसे मीठ). 109. Purise vā. १०९. 'पुरिस' (पुरुष) शब्द पुढे असताना 'कु' च्या जागी विकल्पेकरून 'का' होतो. Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso. 'पुरिस' शब्द पुढे असताना 'कु' च्या जागी विकल्पेकरून 'का' होतो. उदा. कापुरिसो, कुपुरिसो. हा अप्राप्तविभाषा (विकल्प) आहे. परंतु, 'अल्प' (किंचित्) अर्थामध्ये मागील सूत्राने नित्य 'का' होतो; जसे - ईसं पुरिसो = कापुरिसो (तुच्छ पुरुष). 110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho. ११०. 'पुब्ब', 'अपर', 'अज्ज', 'साय' आणि 'मज्झ' या शब्दांच्या पुढे असलेल्या 'अह' (दिवस) शब्दाच्या जागी 'ण्ह' आदेश होतो. Pubbādīhuttarapadassa [Pg.145] ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho). 'पुब्ब' इत्यादी शब्दांच्या पुढे उत्तरपद म्हणून आलेल्या 'अह' शब्दाच्या जागी 'ण्ह' आदेश होतो. उदा. पुब्बण्हो (पूर्वाह्न - सकाळ), अपरण्हो (अपराह्न - दुपारनंतरची वेळ), अज्जण्हो (आजचा दिवस), सायण्हो (सायंकाळ), मज्झण्हो (मध्याह्न - दुपार). Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये... Samāsakaṇḍo tatiyo. तिसरा समासकांड समाप्त. 4. Catuttho kaṇḍo (ṇādi) ४. चौथा कांड (णादि प्रत्यय). 1. Ṇo vā pacce. १. अपत्य (संतान) या अर्थामध्ये षष्ठ्यंत नामाहून विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye, ṇakāro vuddhyattho, evamaññattāpi, vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho, vāsiṭṭhī vā, opagavo, opagavī vā, veti vākyasamāsavikappanatthaṃ, tassādhikāro sakatthāvadhi. षष्ठ्यंत नामापासून अपत्य या अर्थाचे अभिधान करायचे असताना विकल्पेकरून 'ण' प्रत्यय होतो. 'ण' कार हा वृद्धीसाठी आहे, इतर ठिकाणीही याचप्रमाणे समजावे. वसिष्ठाचे अपत्य ते 'वासिट्ठो' (पुरुष) किंवा 'वासिट्ठी' (स्त्री); 'ओपगवो' किंवा 'ओपगवी'. 'वा' (विकल्पेकरून) हा शब्द वाक्य आणि समासाच्या विकल्पासाठी आहे. याचा अधिकार 'स्वार्थ' प्रत्ययांपर्यंत चालतो. 2. Vacchādito ṇānaṇāyanā. २. 'वच्छ' (वत्स) इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'णान' आणि 'णायन' प्रत्यय होतात. Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce, vacchāno vacchāyano, kaccāno kaccāyano, yāgame kātiyāno, moggallāno moggallāyano, sākaṭāno sākaṭāyano, kaṇhāno kaṇhāyano iccādi. 'वच्छ' इत्यादी अपत्यप्रत्ययान्त आणि गोत्र इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'णान' आणि 'णायन' प्रत्यय होतात. उदा. वच्छानो, वच्छायनो; कच्चानो, कच्चायनो; 'य' आगम झाल्यावर कातियानो; मोग्गल्लानो, मोग्गल्लायनो; साकटानो, साकटायनो; कण्हानो, कण्हायनो इत्यादी. 3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. ३. 'कत्तिका' आणि 'विधवा' इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये अनुक्रमे विकल्पेकरून 'णेय्य' आणि 'णेर' प्रत्यय होतात. Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce, kattikeyyo, venateyyo, bhāgineyyo iccādi[Pg.146], vedhavero, bandhakero, nālikero, sāmaṇero iccādi. 'कत्तिका' इत्यादी आणि 'विधवा' इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये अनुक्रमे विकल्पेकरून 'णेय्य' आणि 'णेर' प्रत्यय होतात. उदा. कत्तिकेय्यो, वेनतेय्यो, भागिनेय्यो इत्यादी; वेधवेरो, बंधकेरो, नालिकेरो, सामणेरो (श्रमणपुत्र/दीक्षित तरुण) इत्यादी. 4. Ṇyadiccādīhi. ४. 'दिति' इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'ण्य' प्रत्यय होतो. Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce, decco, ādicco, koṇḍañño, gaggyo, bhātabbo iccādi. 'दिति' इत्यादी शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'ण्य' प्रत्यय होतो. उदा. देच्चो (दितीचा पुत्र), आदिच्चो (अदितीचा पुत्र), कोण्डञ्ञो, गग्ग्यो, भातब्बो इत्यादी. 5. Ā ṇi. ५. अकारान्त शब्दांपासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'णि' प्रत्यय होतो. Akārantato ṇi vā hoti apacce, dakkhi, datthi, doṇi. Vāsavi, vāruṇi iccādi. अकारान्त शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये विकल्पेकरून 'णि' प्रत्यय होतो. उदा. दक्खि, दत्थि, दोणि, वासवि, वारुणि इत्यादी. 6. Rājato ñño jātiyaṃ. ६. 'राज' शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात (क्षत्रिय जात) दर्शवायची असल्यास विकल्पेकरून 'ञ्ञ' प्रत्यय होतो. Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ, rājañño, jātiyanti kiṃ? Rājāpaccaṃ. 'राज' शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात (क्षत्रिय जात) समजली जात असताना विकल्पेकरून 'ञ्ञ' प्रत्यय होतो. उदा. राजञ्ञो (राजन्य/क्षत्रिय). 'जात दर्शवायची असल्यास' असे का म्हटले? राजापच्चं (राजाचे अपत्य - जेथे केवळ अपत्य अभिप्रेत आहे, जात नाही). 7. Khattā yiyā. ७. 'खत्त' (क्षत्रिय) शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात दर्शवायची असल्यास 'य' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ, khatyo, khattiyo, jātiyaṃtveva? Khatti. 'खत्त' शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात दर्शवायची असल्यास 'य' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. उदा. खत्यो, खत्तियो. 'जात दर्शवायची असल्यास' असेच का? खत्ति (येथे 'णि' प्रत्यय होऊन 'खत्ति' रूप बनते). 8. Manuto ssasaṇa. ८. 'मनु' शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात (मनुष्य जात) दर्शवायची असल्यास 'स्स' आणि 'सण' प्रत्यय होतात. Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce, manusso, mānuso, itthiyaṃ manussā, mānusī, jātiyaṃtveva? Mānavo. 'मनु' शब्दापासून अपत्य अर्थामध्ये जात (मनुष्य जात) दर्शवायची असल्यास 'स्स' आणि 'सण' प्रत्यय होतात. उदा. मनुस्सो, मानुसो. स्त्रीलिंगात - मनुस्सा, मानुसी. 'जात दर्शवायची असल्यास' असेच का? मानवो (मनूचा वंशज - येथे 'ण' प्रत्यय होऊन 'मानवो' रूप बनते). 9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo. ९. जनपदाच्या (देशाच्या) नावावरून क्षत्रिय अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. Janapadassa yaṃ nāmaṃ, tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti, pañcālo, kosalo, māgadho, okkāko, janapadanāmasmāti [Pg.147] kiṃ? Dāsarathi, khattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli. जनपदाचे जे नाव असेल, त्या नावापासून क्षत्रिय अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. उदा. पञ्चालो (पंचालाचा राजा किंवा क्षत्रिय), कोसलो, मागधो, ओक्काको. 'जनपदाच्या नावावरून' असे का म्हटले? दासरथि (दशरथाचा पुत्र - दशरथ हे व्यक्तीचे नाव आहे, देशाचे नाही). 'क्षत्रिय' असे का म्हटले? पंचालातील ब्राह्मणाच्या अपत्याला 'पञ्चालि' म्हणतात (येथे 'णि' प्रत्यय होतो, 'ण' नाही). 10. Ṇya kurusivīhi. १०. 'कुरु' आणि 'सिवि' शब्दांपासून अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये 'ण्य' प्रत्यय होतो. Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti. Korabyo, sebyo. 'कुरु' आणि 'सिवि' शब्दांपासून अपत्य आणि राजा या अर्थांमध्ये 'ण्य' प्रत्यय होतो. उदा. कोरब्यो (कुरूचा राजा/वंशज), सेब्यो (सिवीचा राजा/वंशज). 11. Ṇa rāgā tena rattaṃ. ११. रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'त्याने रंगवलेले' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti, kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumbhaṃ, yāliddaṃ, rāgāti kiṃ? Devadattena rattaṃ vatthaṃ, idha kasmā na hoti? ‘Nīlaṃ pīta’nti, guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato. रंगवाचक तृतीयान्त शब्दापासून 'रंगवलेले' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय होतो. उदा. कसायने (काषाय/तपकिरी रंगाने) रंगवलेले ते 'कासावं' (काषाय वस्त्र), कोसुम्भं (कुसुंब्याने रंगवलेले), हालिद्दं (हळदीने रंगवलेले). 'रंगवाचक' असे का म्हटले? देवदत्ताने रंगवलेले वस्त्र (येथे देवदत्त हा रंग नाही). 'नीळ, पिवळा' इत्यादींमध्ये हा प्रत्यय का होत नाही? कारण हे गुणवाचक शब्द असल्याने 'ण' प्रत्ययाशिवायच रंगवल्याचा अर्थ प्रकट करतात. 12. Nakkhatteninduyuttena kāle. १२. चंद्राशी युक्त असलेल्या नक्षत्रवाचक तृतीयान्त शब्दापासून, त्या नक्षत्राने युक्त असलेल्या काळाचा बोध करून देण्यासाठी 'ण' प्रत्यय होतो. Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti, tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti, phussī ratti, phussaṃ ahaṃ, nakkhatteneti kiṃ? Gurunā lakkhitā ratti. Induyutteneti kiṃ? Katthikāya lakkhito muhutto, kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi, ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate. तृतीयान्त नक्षत्रवाचक शब्दापासून, त्या नक्षत्राने दर्शविलेल्या काळाचा बोध होत असताना 'ण' प्रत्यय होतो, जर ते नक्षत्र चंद्राशी युक्त असेल. उदा. फुस्सी रत्ति (पुष्य नक्षत्राने युक्त रात्र), फुस्सं अहं (पुष्य नक्षत्राने युक्त दिवस). 'नक्षत्राने' असे का म्हटले? गुरुने (बृहस्पतीने) दर्शविलेली रात्र (गुरु हा ग्रह आहे, नक्षत्र नाही). 'चंद्राशी युक्त' असे का म्हटले? कत्तिकेने (कृत्तिकेने) दर्शविलेला मुहूर्त. 'काळ' असे का म्हटले? फुस्स नक्षत्राने दर्शविलेली कार्यसिद्धी (हा काळ नाही). 'अज्जकत्तिका' (आज कृत्तिका आहे) - येथे कृत्तिका नक्षत्राशी युक्त चंद्रासाठी 'कत्तिका' शब्द वापरला जातो. 13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī. १३. 'ती त्याची देवता आहे' किंवा 'ती पौर्णिमा आहे' या अर्थांमध्ये (पुढील प्रत्यय होतात). Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati, yaṃ paṭhamantaṃ, sā ce devatā puṇṇamāsīvā, sugato devatā assābhi [Pg.148] sogato, māhindo, yāmo, vāruṇo, phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso, māso, māyo, phagguno, citto, vesākho. Jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro, puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī pañcamī assa, puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti… puṇṇo mā assanti nibbacanā, ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca, māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi. पहिल्या विभक्तीच्या (प्रथमान्त) शब्दाहून 'त्याचा/त्याची/त्याचे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. जे प्रथमान्त पद आहे, ती जर देवता किंवा पौर्णिमा असेल; जसे - सुगत ही ज्याची देवता आहे तो 'सोगतो' (सोगत), माहिंदो (माहिंद), यामो (याम), वारुणो (वारुण). फुस्सी (पुष्य) पौर्णिमा ज्याच्याशी संबंधित आहे तो 'फुस्सो' (पुष्य महिना), मासो (मास), मायो (माघ), फग्गुनो (फाल्गुन), चित्तो (चैत्र), वेसाखो (वैशाख), जेट्ठमूलो (ज्येष्ठमूळ), आसळ्हो (आषाढ), सावणो (श्रावण), पोट्ठपादो (प्रोष्ठपद/भाद्रपद), अस्सयुजो (अश्वयुज/आश्विन), कत्तिको (कार्तिक), मागसिरो (मार्गशीर्ष). 'पौर्णिमा' असे का म्हटले आहे? 'फुस्सी (पुष्य) ही ज्याची पाचवी तिथी (पंचमी) आहे' यात हा प्रत्यय होऊ नये म्हणून, आणि पौर्णिमा ही मजुरीच्या महिन्याशी संबंधित नसते... 'पुण्णो मा अस्स' (पूर्ण चंद्र ज्याचा आहे तो) अशी याची निरुक्ती (व्युत्पत्ती) आहे. याच निपातनामुळे 'णो' प्रत्यय आणि 'स्' चा आगम होतो. हा विधी केवळ महिन्याच्या संज्ञेसाठीच आहे, पंधरा रात्री इत्यादींसाठी नाही. 14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. १४. तो ते शिकतो (अध्ययन करतो) किंवा तो ते जाणतो, आणि 'कणिका' देखील. Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca, byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo, chandaso, kamako, padako, venayiko, suttantiko, dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca. द्वितीयान्त शब्दाहून 'तो ते शिकतो' किंवा 'तो ते जाणतो' या अर्थांमध्ये 'णो' आणि 'णिको' हे प्रत्यय होतात. व्याकरण शिकतो किंवा जाणतो तो 'वेय्याकरणो' (वैयाकरण), छन्दसो (छन्दस् जाणणारा), कमको, पदको, वेनयिको (विनयपिटक जाणणारा), सुत्तन्तिको (सुत्तपिटक जाणणारा). दोन्हीचे ग्रहण (द्वित्व ग्रहण) हे स्वतंत्र विधानासाठी, जाणणे हे अध्ययनाचा विषय आहे हे दर्शवण्यासाठी आणि प्रसिद्ध शब्दांचा संग्रह करण्यासाठी आहे. 15. Tassa visaye dese. १५. त्याचा विषय असलेल्या देशाच्या (प्रदेशाच्या) अर्थात. Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, deseti kiṃ? Cakkhussa visayo rūpaṃ, devadattassa visayo-nuvāko. षष्ठ्यन्त शब्दाहून देशरूप (प्रदेशरूप) 'विषय' या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. वसाती लोकांचा विषय (निवासस्थान) असलेला देश तो 'वासातो'. 'देश' असे का म्हटले आहे? 'डोळ्याचा विषय रूप आहे' (चक्खुस्स विसयो रूपं) आणि 'देवदत्ताचा विषय अनुवाक (पाठ) आहे' (देवदत्तस्स विसयो अनुवाको) यामध्ये हा प्रत्यय होऊ नये म्हणून. 16. Nivāse tannāme. १६. त्या नावाच्या देशातील 'निवास' (राहण्याचे ठिकाण) या अर्थात. Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti, sivīnaṃ nivāso deso sebyo, vāsāto. षष्ठ्यन्त शब्दाहून त्या नावाच्या देशातील 'निवास' या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. शिवी लोकांचे राहण्याचे ठिकाण असलेला देश तो 'सेब्यो' (सैब्य), वासातो. 17. Adūrabhave. १७. जवळच (फार दूर नसलेल्या ठिकाणी) उत्पन्न होणाऱ्या किंवा असणाऱ्या अर्थात. Chaṭṭhiyantā [Pg.149] adūrabhave dese tannāme ṇo hoti, vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ. षष्ठ्यन्त शब्दाहून जवळच असलेल्या त्या नावाच्या देशाच्या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. विदिशा नगरीच्या जवळ असणारे ते 'वेदिसं' (वैदिश). 18. Tena nibbatte. १८. त्याने निर्माण केलेल्या किंवा उत्पन्न झालेल्या अर्थात. Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti, kusambena nibbattā kosambhī nagarī, kākandī, mākandī, sahassena nibbattā sāhassī parīkhā, hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā. तृतीयान्त शब्दाहून त्या नावाच्या देशात 'उत्पन्न झालेल्या' या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. कुसंबाने निर्माण केलेले नगर ते 'कोसम्भी' (कौशाम्बी) नगर, काकन्दी, माकन्दी. एक हजाराने (माणसांनी किंवा धनाने) तयार केलेली ती 'साहस्सी परीखा' (सहस्र मोजमापाचा खंदक). कारण असताना कर्ता आणि करण यामध्ये योग्यतेनुसार तृतीया विभक्ती होते. 19. Tamīdhatthi. १९. ते येथे आहे या अर्थात. Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti, yantaṃ paṭhamantamatthi ce, udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro, bādaro, babbajo. प्रथमान्त 'तं' (ते) शब्दाहून 'येथे' या सप्तमीच्या अर्थात, त्या नावाच्या देशाच्या बाबतीत 'णो' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमान्त शब्द अस्तित्वात असेल तर. 'उदुंबर (उंबराची झाडे) या देशात आहेत' तो 'ओदुम्बरो' (औदुंबर देश), बादरो, बब्बजो. 20. Tatra bhave. २०. तेथे उत्पन्न होणाऱ्या किंवा असणाऱ्या (भव) अर्थात. Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti, udake bhavo odako, oraso, jānapado, māgadho, kāpilavatthavo, kosambo. सप्तम्यन्त शब्दाहून 'तेथे असणाऱ्या/उत्पन्न होणाऱ्या' या अर्थात 'णो' प्रत्यय होतो. पाण्यात उत्पन्न होणारे ते 'ओदको' (औदक/जलीय), ओरसो (औरस/छातीपासून उत्पन्न झालेला), जानपदो (जानपद), मागधो (मागध), कापिलवत्थवो (कपिलवस्तूचा रहिवासी), कोसम्बो (कोशाम्बीचा रहिवासी). 21. Ajjādīhi tano. २१. अज्ज (आज) इत्यादी शब्दांहून 'तनो' प्रत्यय होतो. Bhavatthe ajjādīhi tano hoti, ajja bhavo ajjatano, svātano, hiyyattano. 'असणाऱ्या/उत्पन्न होणाऱ्या' या अर्थात अज्ज (आज) इत्यादी शब्दांहून 'तनो' प्रत्यय होतो. आज असणारे ते 'अज्जतनो' (अद्यतन/आजचे), स्वातनो (उद्याचे), हिय्यत्तनो (कालचे). 22. Purāto ṇo ca. २२. पुरा (पूर्वीचे) या शब्दाहून 'णो' आणि 'तनो' हे प्रत्यय होतात. Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca, purāṇo, purātano. 'पुरा' या शब्दाहून 'असणाऱ्या' या अर्थात 'णो' आणि 'तनो' हे प्रत्यय होतात; जसे - पुराणो (पुराण/जुने), पुरातनो (पुरातन). 23. Amātvacco. २३. अमा शब्दाहून 'अच्चो' प्रत्यय होतो. Amāsaddato [Pg.150] acco hoti bhavatthe, amacco. 'अमा' (सोबत) या शब्दाहून 'असणाऱ्या' या अर्थात 'अच्चो' प्रत्यय होतो; जसे - अमच्चो (अमात्य/मंत्री). 24. Majjhāditvimo. २४. मज्झ (मध्य) इत्यादी शब्दांहून 'इमो' प्रत्यय होतो. Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti, majjhimo, antimo. Majjha, anta, heṭṭhā, upari, ora, pāra, pacchā, abbhantara, paccanta (puratthā, bāhira). मज्झ (मध्य) इत्यादी सप्तम्यन्त शब्दांहून 'असणाऱ्या' या अर्थात 'इमो' प्रत्यय होतो; जसे - मज्झिमो (मध्यम), अन्तिमो (अंतिम). मज्झ (मध्य), अन्त (अंत), हेट्ठा (खाली), उपरि (वर), ओर (अलीकडचा भाग), पार (पलीकडचा भाग), पच्छा (मागे), अब्भन्तर (आत), पच्चन्त (प्रत्यंत/सीमावर्ती भाग), पुरत्था (पूर्व/समोर), बाहिर (बाहेर). 25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā. २५. कण, णेय्य, णेय्यक, य आणि इय हे प्रत्यय होतात. Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe, kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako, māgadhako, āraññako vihāro. Ṇeyya-gaṅgeyyo, pabbateyyo, vāneyyo. Ṇeyyaka-koleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyakoti eyyako. Ya-gammo, dibbo. Iyagāmiyo, udari-yo, diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. सप्तम्यन्त शब्दांहून 'असणाऱ्या' या अर्थात हे प्रत्यय होतात. 'कण' प्रत्यय - कुसिनारा येथे असणारा तो 'कोसिनारको' (कुशिनगरचा रहिवासी), मागधको (मगधचा), आरञ्ञको विहारो (अरण्यविहार). 'णेय्य' प्रत्यय - गङ्गेय्यो (गंगेतील), पब्बतेय्यो (पर्वतावरील), वानेय्यो (वनातील). 'णेय्यक' प्रत्यय - कोलेय्यको, बाराणसेय्यको (वाराणसीचा), चम्पेय्यको (चंपा नगरीचा), मिथिलेय्यको (मिथिला नगरीचा) - याला 'एय्यक' देखील म्हणतात. 'य' प्रत्यय - गम्मो (ग्राम्य), दिब्बो (दिव्य). 'इय' प्रत्यय - गामियो (ग्राम्य), उदरियो (उदरातील), दिवियो (स्वर्गीय), पञ्चालियो (पांचाळ देशातील), बोधिपक्खियो (बोधिपक्षीय), लोकियो (लौकिक). 26. Ṇiko. २६. 'णिको' प्रत्यय होतो. Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti, sāradiko divaso, sāradikā ratti. सप्तम्यन्त शब्दाहून 'असणाऱ्या' या अर्थात 'णिको' प्रत्यय होतो; जसे - सारदिको दिवसो (शरद ऋतूतील दिवस), सारदिका रत्ति (शरद ऋतूतील रात्र). 27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. २७. ते त्याचे शिल्प (कला), शील (स्वभाव/व्रत), पण्य (व्यापाराची वस्तू), प्रहरण (शस्त्र) किंवा प्रयोजन आहे या अर्थात. Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti, vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko, modaṅgiko, vaṃsiko, paṃsukū- ladhāraṇaṃ [Pg.151] sīlamassa paṃsukūliko, tecīvarikeva, gandhopaṇyamassa gandhiko, teliko, goḷiko, cāpo paharaṇamassa cāpiko, tomariko, muggariko, upadhippayojanamassa opadhikaṃ, sātikaṃ, sāhassikaṃ. शिल्प (कला) इत्यादी दर्शवणाऱ्या प्रथमान्त शब्दांहून 'त्याचा/त्याची/त्याचे' या षष्ठीच्या अर्थात 'णिको' प्रत्यय होतो. वीणा वाजवणे हे ज्याचे शिल्प आहे तो 'वेणिको' (वीणावादक), मोदङ्गिको (मृदंगवादक), वंसिको (बासरीवादक). पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) धारण करणे हे ज्याचे शील (व्रत) आहे तो 'पांसुकूलिको' (पांसुकूलिक), तसेच 'तेचीवरिको' (त्रिचीवर धारण करणारा). गंध (सुगंधी द्रव्य) हे ज्याचे पण्य (व्यापाराची वस्तू) आहे तो 'गन्धिको' (गांधी/सुगंधी विक्रेता), तेलिको (तेली), गोळिको (गुळ विक्रेता). चाप (धनुष्य) हे ज्याचे प्रहरण (शस्त्र) आहे तो 'चापिको' (धनुर्धारी), तोमरिको (भालाधारी), मुग्गरिको (मुद्गलधारी). उपधी (उपाधी/साधन) हे ज्याचे प्रयोजन आहे ते 'ओपधिकं' (औपधिक), सातिकं (शंभर मूल्य असलेले), साहस्सिकं (हजार मूल्य असलेले). 28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati. २८. तो त्याला मारतो, त्याला पात्र आहे, तिथे जातो, ते गोळा करतो (उंच्छन करतो) किंवा त्याचे आचरण करतो या अर्थात. Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti. Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko, sākuniko, māyūriko. Macchehi-macchiko, meniko. Migehi-māgaviko hāriṇiko, ‘sūkariko’ti iko. Satamarahatīti sātikaṃ, sandiṭṭhiko, ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko, sāhassiko, ‘sahassiyo’ti iyo. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, maggiko, paññāsayojaniko. Badare uñchatīti bādariko, sāmākiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko, adhammiko. द्वितीयान्त शब्दाहून 'मारतो' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिको' प्रत्यय होतो. पक्षांना मारतो तो 'पक्खिको' (पारधी), साकुनिको (पक्षी पकडणारा), मायूरिको (मोर मारणारा). माशांना मारतो तो 'मच्छिको' (कोळी/मच्छीमार), मेनिको. मृगांना (हरणांना) मारतो तो 'मागविको' (शिकारी), हारिणिको. 'सूकरिको' (डुक्कर मारणारा) यामध्ये 'इको' प्रत्यय होतो. शंभराला पात्र आहे ते 'सातिकं', सन्दिट्ठिको (प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा), 'एहिपस्स' (ये आणि पाहा) या विधीला पात्र आहे तो 'एहिपस्सिको' (एहिपस्सिक), साहस्सिकं (हजाराला पात्र असलेले), 'सहस्सियो' मध्ये 'इयो' प्रत्यय होतो. परदारा (परस्त्री) कडे जातो तो 'पारदारिको' (व्यभिचारी), मग्गिको (प्रवासी), पञ्ञासयोजनिको (पन्नास योजन जाणणारा). बदर (बोरे) गोळा करतो तो 'बादरिको', सामाकिको (सामाक धान्य गोळा करणारा). धम्माचे आचरण करतो तो 'धम्मिको' (धार्मिक), अधम्मिको (अधार्मिक). 29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. २९. त्याने केलेले, त्याने विकत घेतलेले, त्याने बांधलेले, त्याने संस्कारित (तयार) केलेले, त्यात मिसळलेले, त्याने मारलेले, त्याला मारणारा, त्याने जिंकलेले, त्याने जिंकणारा, त्याने खेळणारा, त्याने खणणारा, त्याने तरणारा (पार करणारा), त्याने चालणारा, त्याने वाहून नेणारा, किंवा त्याने जगणारा या अर्थात. Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti. Kāyena kataṃ kāyikaṃ, vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato ābādho vātiko. Satena kītaṃ sātikaṃ, sāhassikaṃ, mūlatova, devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā. Varattāya baddho vārattiko, āyasiko, pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ, goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato hantīti vā jāliko, bālīsiko. Akkhehi jitamakkhikaṃ, sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Khaṇittiyā [Pg.152] khaṇatīti khāṇittiko, kuddāliko, devadattena jitaṃ, aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā. Uḷumpena taratīti oḷumpiko, ‘uḷumpiko’ti iko gopucchiko, nāviko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko, ‘rathiko, parappiko’ti iko. Khandhena vahatīti khandhiko, aṃsiko, ‘sīsiko’ti iko. Vetanena jīvatīti vetaniko, ‘bhatiko, kayiko, vikkayiko, kayavikkayiko’ti iko. तृतीयान्त शब्दाहून 'केलेले' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिको' प्रत्यय होतो. कायेने (शरीराने) केलेले ते 'कायिकं' (कायिक), वाचसिकं (वाचसिक), मानसिकं (मानसिक). वातामुळे (वायूमुळे) झालेला आजार तो 'वातिको' (वातिक). शंभराने विकत घेतलेले ते 'सातिकं', साहस्सिकं (हजाराने विकत घेतलेले) - हे मूल्याच्या संदर्भात आहे; 'देवदत्ताने विकत घेतलेले' यात हा प्रत्यय होत नाही, कारण तो अर्थ येथे अभिप्रेत नाही. चामड्याच्या वादीने (वरत्ता) बांधलेले ते 'वारत्तिको', आयसिको (लोखंडाने बांधलेले), पासिको (पाशाने बांधलेले). तुपाने (घत) संस्कारित किंवा मिश्रित केलेले ते 'घातिकं', गोळिकं (गुळाने मिश्रित), दाधिकं (दह्याने मिश्रित), मारिचिकं (मिरचीने मिश्रित). जाळ्याने मारलेला किंवा जाळ्याने मारणारा तो 'जालिको' (जाळेवाला), बालीसिको (गळ टाकून मासे पकडणारा). फाशांनी (अक्ख) जिंकलेले ते 'अक्खिकं', सालाकिंकं (शलाकांनी जिंकलेले). फाशांनी जिंकणारा किंवा खेळणारा तो 'अक्खिको' (जुगारी). खणित्रीने (कुदळीने) खणणारा तो 'खाणित्तिको', कुद्दालिको (फावड्याने खणणारा); 'देवदत्ताने जिंकलेले' किंवा 'बोटाने खणतो' यात हा प्रत्यय होत नाही, कारण तो अर्थ येथे स्पष्ट होत नाही. तराफ्याने (उळुम्प) पार करणारा तो 'ओळुम्पिको', 'उळुम्पिको' मध्ये 'इको' प्रत्यय होतो, गोपुच्छिको, नाविको (नाविक). गाडीने (सकट) प्रवास करणारा तो 'साकटिको', 'रथिको' (रथाने प्रवास करणारा), 'परappिको' मध्ये 'इको' प्रत्यय होतो. खांद्याने (खन्ध) वाहून नेणारा तो 'खन्धिको', अंसिको (खांद्यावरून वाहणारा), 'सीसिको' (डोक्यावरून वाहणारा) मध्ये 'इको' प्रत्यय होतो. वेतनावर (पगारावर) जगणारा तो 'वेतनिको', 'भतिको' (मजुरीवर जगणारा), 'कयिको' (खरेदीवर जगणारा), 'विक्कयिको' (विक्रीवर जगणारा), 'कयविक्कयिको' (खरेदी-विक्रीवर जगणारा) यामध्ये 'इको' प्रत्यय होतो. 30. Tassa saṃvattati. ३०. त्यासाठी कारणीभूत ठरते किंवा त्याकडे नेते या अर्थात. Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti, punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko, itthiyaṃ pono bhavikā, lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggiko, sassovaka tadaminādipāṭhā, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ, yo. चतुर्थ्यन्त शब्दाहून 'त्यासाठी कारणीभूत ठरते' किंवा 'त्याकडे नेते' या अर्थात 'णिको' प्रत्यय होतो. पुनर्जन्मासाठी कारणीभूत असणारे ते 'पोनोभविको' (पुनर्भविक), स्त्रीलिंगात 'पोनोभविका'. लोकासाठी (जगासाठी) कारणीभूत असणारे ते 'लोकिको' (लौकिक). 'सुट्ठु अग्गो' (अतिशय श्रेष्ठ) तो 'सग्गो' (स्वर्ग); स्वर्गासाठी कारणीभूत असणारे ते 'सोवग्गिको' (स्वर्गीय)... धनासाठी कारणीभूत असणारे ते 'धञ्ञं' (धान्य), यात 'यो' प्रत्यय होतो. 31. Tato sambhūtamāgataṃ. ३१. त्यापासून उत्पन्न झालेले किंवा त्यापासून आलेले या अर्थात. Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti, mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ, ṇyariyaṇa -yāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo, mātiyo, mattiyo, macco vā. पंचम्यंत (पंचमी विभक्ती शेवटी असलेल्या) शब्दांपासून 'उत्पन्न झालेले' (सम्भूतं) किंवा 'आलेले' (आगतं) या अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय लागतो. जसे की, मातेपासून उत्पन्न झालेले किंवा आलेले ते 'मातिकं' किंवा 'मत्तिकं', पित्यापासून ते 'पेत्तिकं'. 'ण्य', 'रिय', 'ण' आणि 'य' प्रत्यय देखील दिसून येतात, जसे की सुरभीपासून उत्पन्न झालेले 'सोरभ्यं', स्तनातून उत्पन्न झालेले 'थञ्ञं', पित्यापासून उत्पन्न झालेला 'पेत्तियो', 'मातियो', 'मत्तियो' किंवा 'मच्चो' (मर्त्य). 32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. ३२. तिथे राहतो (तत्थ वसति), प्रसिद्ध/ज्ञात (विदितो), भक्त/आहार (भत्तो), नियुक्त (नियुत्तो). Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, āraññiko, sosāniko. Loke vidito lokiko. Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā[Pg.153]. Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā, bhaṇḍāgāriko, iko-navakammiko, kiyojātikiyo, andhakiyo. सप्तम्यंत (सप्तमी विभक्ती शेवटी असलेल्या) शब्दांपासून 'तिथे राहतो' इत्यादी अर्थांमध्ये 'णिक' प्रत्यय लागतो. जसे की, वृक्षाच्या मुळाशी राहतो तो 'रुक्खमूलिको', अरण्यात राहणारा 'आरञ्ञिको', श्मशानात राहणारा 'सोसानिको'. लोकात प्रसिद्ध तो 'लोकिको'. चातुर्महाराजांचे भक्त ते 'चातुम्महाराजिका'. दारावर नियुक्त तो 'दोवारिको' (द्वारपाल), तसेच 'भण्डागारिको' (भांडारपाल). 'इको' प्रत्ययाने 'नवकम्मिको', 'किय' प्रत्ययाने 'जातिकियो', 'अन्धकियो' इत्यादी रूपे होतात. 33. Tassidaṃ. ३३. हे त्याचे आहे (तस्स इदं). Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ, sakyaputtiko, nātiputtiko, jenadattiko, kiye-sakiyo, parakiyo, niye-attaniyaṃ, ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ. षष्ठ्यंत (षष्ठी विभक्ती शेवटी असलेल्या) शब्दांपासून 'हे त्याचे आहे' या अर्थामध्ये 'णिक' प्रत्यय लागतो. जसे की, संघाचे ते 'सङ्घिकं', पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) ते 'पुग्गलिकं', शाक्यपुत्राचा तो 'सक्यपुत्तिको', 'नातिपुत्तिको', 'जेनदत्तिको'. 'किय' प्रत्ययाने 'सकियो' (स्वतःचा), 'परकियो' (दुसऱ्याचा). 'निय' प्रत्ययाने 'अत्तनीयं' (स्वतःचे). 'क' प्रत्ययाने 'सको', 'राजकं भण्डं' (राजाचे भांड/वस्तू). 34. Ṇo. ३४. 'ण' प्रत्यय. Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ, sogataṃ sāsanaṃ, māhisaṃ maṃsādi. षष्ठ्यंत शब्दांपासून 'हे त्याचे आहे' या अर्थामध्ये 'ण' प्रत्यय लागतो. जसे की, कच्चायनाचे ते 'कच्चायनं ब्याकरणं' (कच्चायन व्याकरण), सुगतांचे (बुद्धांचे) ते 'सोगतं सासनं' (सुगत शासन), म्हशीचे ते 'माहिसं मंसं' (म्हशीचे मांस) इत्यादी. 35. Gavādīhi yo. ३५. 'गव' इत्यादी शब्दांनंतर 'य' प्रत्यय लागतो. Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi, kabyaṃ, dabbaṃ. षष्ठ्यंत 'गव' इत्यादी शब्दांपासून 'हे त्याचे आहे' या अर्थामध्ये 'य' प्रत्यय लागतो. जसे की, गाईंचे ते 'गब्यं मंसं' (गाईचे मांस इत्यादी), 'कब्यं' (काव्य), 'दब्बं' (द्रव्य). 36. Pitito bhātari reyyaṇa. ३६. 'पितु' (पिता) शब्दापासून त्याच्या भावाच्या अर्थामध्ये 'रेय्यण' प्रत्यय लागतो. Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti, pitu bhātā petteyyo. 'पितु' शब्दापासून त्याच्या भावाच्या अर्थामध्ये 'रेय्यण' प्रत्यय लागतो, जसे की पित्याचा भाऊ तो 'पेत्तेय्यो' (चुलता). 37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. ३७. 'मातु' (माता) आणि 'पितु' (पिता) शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थामध्ये 'छ' प्रत्यय लागतो. Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti, mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā, kathaṃ ‘mātulo’ti ‘‘mātulāditvānī’’ti nipātanā. 'मातु' आणि 'पितु' शब्दांपासून त्यांच्या बहिणीच्या अर्थामध्ये 'छ' प्रत्यय लागतो, जसे की मातेची बहीण ती 'मातुच्छा' (मावशी), पित्याची बहीण ती 'पितुच्छा' (आत्या). 'मातुलो' (मामा) हा शब्द कसा सिद्ध होतो? तर "मातुलादित्वानी" या निपातनाने (विशेष नियमाने) तो सिद्ध होतो. 38. Mātāpitūsvāmaho. ३८. 'माता' आणि 'पितु' शब्दांनंतर 'आमह' प्रत्यय लागतो (आजोबांच्या अर्थात). Mātāpitūhi [Pg.154] tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti, mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho, na yathāsaṅkhyaṃ, paccekābhi sambandhā. 'मातापितू' (माता आणि पिता) या शब्दांपासून त्यांच्या मातापित्यांच्या संबंधात 'आमह' प्रत्यय होतो. मातेची माता म्हणजे 'मातामही' (आजी), मातेचे पिता म्हणजे 'मातामह' (आजोबा), पित्याची माता म्हणजे 'पितामही' (आजी), पित्याचे पिता म्हणजे 'पितामह' (आजोबा). हे यथासंख्य (क्रमाने) नसून, प्रत्येकाच्या स्वतंत्र संबंधानुसार होते. 39. Hite reyyaṇa. ३९. 'हित' (कल्याणकारक) या अर्थात 'रेय्यण' प्रत्यय होतो. Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti, matteyyo, petteyyo. 'मातापितू' शब्दांपासून 'हित' या अर्थात 'रेय्यण' प्रत्यय होतो; जसे की - मत्तेय्यो (मातेचे हित करणारा/मातृभक्त), पेत्तेय्यो (पित्याचे हित करणारा/पितृभक्त). 40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko. ४०. निंदा, अज्ञात, अल्प, सादृश्य, र्हस्व (लहान), दया आणि संज्ञा या अर्थांमध्ये 'को' प्रत्यय होतो. Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti, nindāyaṃ-muṇḍako, samaṇako. Aññāte-kassāyaṃ assoti assako, payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate. Appatthetelakaṃ, ghatakaṃ. Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko, assako, balībaddako. Rasse-mānusako, rukkhako, pilakkhako. Dayāyaṃ-puttako, vacchako. Saññāyaṃ-moro viya morako. निंदा इत्यादी अर्थांमध्ये नामापुढे 'को' प्रत्यय होतो. निंदा अर्थी - मुण्डको (मुंडण केलेला), समणको (निंद्य श्रमण). अज्ञात अर्थी - "हा कोणाचा घोडा आहे?" या अर्थी 'अस्सको' (अज्ञात घोडा); प्रयोगाच्या सामर्थ्यामुळे विशिष्ट संबंधाचे अज्ञान समजून येते. अल्प अर्थी - तेलकं (थोडेसे तेल), घतकं (थोडेसे तूप). सादृश्य अर्थी - हत्तीसारखा तो 'हत्थिको', 'अस्सको' (घोड्यासारखा), 'बलीबद्दको' (बैलसारखा). र्हस्व (लहान) अर्थी - मानुसको (लहान माणूस), रुक्खको (लहान झाड), पिलक्खको (लहान पिंपळ/प्लक्ष वृक्ष). दया अर्थी - पुत्तको (प्रिय पुत्र), वच्छको (प्रिय वासरू). संज्ञा अर्थी - मोरासारखा तो 'मोरको'. 41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca. ४१. "ते त्याचे परिमाण (मोजमाप) आहे" या अर्थात 'णिक' आणि 'क' प्रत्यय होतात. Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, parimīyate neneti parimāṇaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi, khārasatiko, khārasahassiko āsītiko vayo, upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ. प्रथमांत शब्दापासून "याचे" किंवा "यात" या अर्थी 'णिक' आणि 'क' प्रत्यय होतात, जर तो प्रथमांत शब्द परिमाण (मोजमाप) दर्शवत असेल. ज्याच्याद्वारे मोजले जाते ते 'परिमाण' होय. 'दोण' (एक माप) हे ज्याचे परिमाण आहे तो 'दोणिको वीहि' (दोण मापाचे भात/धान्य), खारसतिको (शंभर खारी मापाचे), खारसहस्सिको (हजार खारी मापाचे), आसीतिको वयो (ऐंशी वर्षांचे वय), उपड्ढकायिकं बिम्बोहनं (अर्ध्या शरीराच्या आकाराची उशी), पञ्चकं (पाचचा समूह), छक्कं (सहाचा समूह). 42. Yatetehi ttako. ४२. 'य', 'त' आणि 'एत' या प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'त्तको' प्रत्यय होतो. Yādīhi [Pg.155] paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ, āvatake yāvatako, tāvatako (etāvatako). 'य' इत्यादी प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'त्तको' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमांत शब्द परिमाण दर्शवत असेल. जे याचे परिमाण आहे ते 'यत्तकं' (जेवढे), 'तत्तकं' (तेवढे), 'एत्तकं' (एवढे). व्याप्ती अर्थी - 'यावतको' (जेवढा), 'तावतको' (तेवढा), 'एतावतको' (एवढा). 43. Sabbā cāvantu. ४३. आणि 'सब्ब' शब्दापासून 'आवन्तु' प्रत्यय होतो. Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati. Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ, yāvantaṃ, tāvantaṃ, etāvantaṃ. 'सब्ब' आणि 'य' इत्यादी प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'आवन्तु' प्रत्यय होतो, जर तो प्रथमांत शब्द परिमाण दर्शवत असेल. सर्व हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'सब्बावन्तं' (सर्व/संपूर्ण), 'यावन्तं' (जेवढे), 'तावन्तं' (तेवढे), 'एतावन्तं' (एवढे). 44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā. ४४. 'किं' शब्दापासून 'रति', 'री', 'वरी', 'वतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात. Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti, tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati, kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete, kīva, kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo. 'किं' या प्रथमांत शब्दापासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'रति', 'री', 'वरी', 'वतक' आणि 'रित्तक' प्रत्यय होतात, जर तो प्रथमांत शब्द परिमाण दर्शवत असेल. यांचे संख्यात्मक परिमाण काय आहे? या अर्थी - 'कति' (किती), 'कीव' (किती/केवढे), 'कीवतकं' (किती), 'कित्तकं' (किती). 'री' प्रत्ययाने अंत होणारे रूप (कीव) हे स्वभावाने असंख्यात (मोजता न येणारे) असते. 45. Sañjātaṃ tārakāditvito. ४५. 'तारका' इत्यादी शब्दांपासून "त्यात उत्पन्न झाले" या अर्थात 'इत' प्रत्यय होतो. Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti, te ce sañjātā honti, tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ, pupphito rukkho, pallavitā latā. 'तारका' इत्यादी प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'इत' प्रत्यय होतो, जर ते उत्पन्न झाले असतील. तारे ज्यात उत्पन्न झाले आहेत ते 'तारकितं गगनं' (ताऱ्यांनी भरलेले आकाश), 'पुप्फितो रुक्खो' (फुललेला वृक्ष), 'पल्लविता लता' (पालवी फुटलेली वेल). 46. Māne matto. ४६. 'मान' (मोजमाप) या अर्थात 'मत्त' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti, palaṃ ummānamassa palamattaṃ, hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ [Pg.156] sataṃ mānamassa satamattaṃ, doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ, abhedopacārā doṇotipi hoti. परिमाण दर्शवणाऱ्या प्रथमांत शब्दापासून "याचे" किंवा "यात" या अर्थात 'मत्त' प्रत्यय होतो. 'पल' (एक वजन) हे ज्याचे वजन आहे ते 'पलमत्तं' (पलभर), 'हत्थ' (हात) हे ज्याचे माप आहे ते 'हत्थमत्तं' (हातभर), शंभर हे ज्याचे माप आहे ते 'सतमत्तं' (शंभरच्या सुमारास), 'दोण' हे ज्याचे परिमाण आहे ते 'दोणमत्तं' (दोणभर); अभेदाच्या उपचारामुळे याला केवळ 'दोण' असेही म्हणतात. 47. Taggho cuddhaṃ. ४७. ऊर्ध्वमान (उंचीचे मोजमाप) या अर्थात 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात. Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca, jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. उंची दर्शवणाऱ्या शब्दापासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'तग्घ' आणि 'मत्त' प्रत्यय होतात; जसे की - 'जण्णुतग्घं' (गुडघ्याइतके खोल/उंच), 'जण्णुमत्तं' (गुडघाभर). 48. Ṇo ca purisā. ४८. 'पुरिस' शब्दापासून ऊर्ध्वमान अर्थी 'ण' प्रत्यय होतो, तसेच 'मत्त' इत्यादी प्रत्ययही होतात. Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca, porisaṃ, purisamattaṃ, purisatagghaṃ. उंची दर्शवणाऱ्या 'पुरिस' या प्रथमांत शब्दापासून 'ण' प्रत्यय होतो, तसेच 'मत्त' इत्यादी प्रत्ययही होतात; जसे की - 'पोरिसं' (पुरुषभर उंचीचे), 'पुरिसमत्तं' (पुरुषभर), 'पुरिसतग्घं' (पुरुषभर उंचीचे). 49. Ayūbhadvitīhaṃse. ४९. अवयव (भाग) दर्शवणाऱ्या 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'अय' प्रत्यय होतो. Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti. Ubho aṃsā assa ubhayaṃ, dvayaṃ, tayaṃ. अवयव दर्शवणाऱ्या 'उभ', 'द्वि' आणि 'ति' या प्रथमांत शब्दांपासून "याचे" या षष्ठीच्या अर्थात 'अय' प्रत्यय होतो. दोन्ही भाग ज्याचे आहेत ते 'उभयं' (दोन्ही), 'द्वयं' (दोन्ही/जोडी), 'तयं' (त्रिक/तिन्ही). 50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo. ५०. 'ति' (सति), 'उ' (उति), 'ई' (ईसति), 'आ' (आसति) आणि 'द' (दसति) यांनी अंत होणाऱ्या प्रथमांत संख्यावाचक शब्दांपासून "यात Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti, sā ce saṅkhyā adhikā hoti, yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti, vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ, ekavīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā, tiṃsaṃ sataṃ, ekatiṃsaṃ sataṃ. Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā. Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Āsantāya [Pg.157] paññāsaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Dasantāyaekādasaṃ sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā. Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Chādhikā asmiṃsate. Adhiketi kiṃ? Pañcadasahīnā asmiṃsate, asminti kiṃ? Vīsatyadhikā etasmā satā, satasahasseti kiṃ? Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ. 'ति' ने अंत होणाऱ्या, 'उ' ने अंत होणाऱ्या, 'ई' ने अंत होणाऱ्या, 'आ' ने अंत होणाऱ्या आणि 'द' ने अंत होणाऱ्या प्रथमांत संख्यावाचक शब्दांपासून "यात" या सप्तमीच्या अर्थात 'डो' प्रत्यय होतो, जर ती संख्या अधिक असेल आणि ज्याच्यामध्ये ती अधिक आहे ते शंभर, हजार किंवा लाख असेल. जसे की - शंभरामध्ये वीस अधिक आहेत या अर्थी 'वीसं सतं' (१२०), 'एकवीसं सतं' (१२१), किंवा हजार किंवा लाख; 'तिंसं सतं' (१३०), 'एकतिंसं सतं' (१३१). 'उ' ने अंत होणाऱ्या शब्दाचे उदाहरण - 'नवुतं सतं' (१९०), हजार किंवा लाख. 'ई' ने अंत होणाऱ्या शब्दाचे उदाहरण - 'चत्तालीसं सतं' (१४०), हजार किंवा लाख. 'आ' ने अंत होणाऱ्या शब्दाचे उदाहरण - 'पञ्ञासं सतं' (१५०), हजार किंवा लाख. 'द' ने अंत होणाऱ्या शब्दाचे उदाहरण - 'एकादसं सतं' (१११), हजार किंवा लाख. "सच्चुतीसासदसन्ताया" (ति, उ, ई, आ, द यांनी अंत होणाऱ्या) असे का म्हटले आहे? कारण 'छाहिका अस्मिं सते' (शंभरात सहा अधिक) यात हा नियम लागू होत नाही. "अधिका" (अधिक) असे का म्हटले आहे? कारण 'पञ्चदसहीना अस्मिं सते' (शंभरात पंधरा कमी) यात हा नियम लागू होत नाही. "अस्मिं" (यात) असे का म्हटले आहे? कारण 'वीसत्यधिका एतस्मा सता' (या शंभरापेक्षा वीस अधिक) यात हा नियम लागू होत नाही. "सतसहस्से" (शंभर, हजार, लाख) असे का म्हटले आहे? कारण 'एकादस अधिका अस्सं वीसतियं' (या वीसमध्ये अकरा अधिक) यात हा नियम लागू होत नाही. 51. Tassa pūraṇekādasādito vā. ५१. 'एकादश' (अकरा) इत्यादी षष्ठ्यंत संख्यावाचक शब्दांपासून "त्याची पूर्तता करणारा" (पूरण) या अर्थात 'डो' प्रत्यय विकल्प करून (पर्यायी) होतो. Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti (tassa) pūraṇatthe vibhāsā, sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ, ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso. Ekādasamo, vīso, vīsatimo, tiṃso, tiṃsatimo, cattālīso, paññāso. 'एकादश' इत्यादी षष्ठ्यंत संख्यावाचक शब्दांपासून पूरण (क्रमवाचक) अर्थात 'डो' प्रत्यय विकल्प करून होतो. ज्याच्याद्वारे ती संख्या पूर्ण केली जाते त्याला 'पूरण' म्हणतात. अकराची पूर्तता करणारा तो 'एकादसो' (अकरावा). तसेच 'एकादसमो' (अकरावा), 'वीसो' (विसावा), 'वीसतिमो' (विसावा), 'तिंसो' (तिसावा), 'तिंसतिमो' (तिसावा), 'चत्तालीसो' (चाळिसावा), 'पञ्ञासो' (पन्नासावा). 52. Ma pañcādikatihi. ५२. 'पञ्च' (पाच) इत्यादी शब्दांपासून आणि 'कति' शब्दापासून पूरण अर्थात 'म' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti (tassa) pūraṇatthe, pañcamo, sattamo, aṭṭhamo, katimo, katimī. 'पञ्च' इत्यादी षष्ठ्यंत संख्यावाचक शब्दांपासून आणि 'कति' शब्दापासून पूरण अर्थात 'म' प्रत्यय होतो; जसे की - 'पञ्चमो' (पाचवा), 'सत्तमो' (सातवा), 'अट्ठमो' (आठवा), 'कतिमो' (कितवा), 'कतिमी' (कितवी - स्त्रीलिंगी). 53. Satādīnamica. Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya (tassa) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso, satimo, sahassimo. ५३. 'सत' (शंभर) इत्यादी षष्ठ्यंत संख्यावाचक शब्दांपासून पूरण अर्थात 'म' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंताला 'इ' आदेश होतो; जसे की - 'सतिमो' (शंभरावा), 'सहस्सिमो' (हजारावा). 54. Chā ṭṭhaṭṭhamā. ५४. 'छ' (सहा) शब्दापासून पूरण अर्थात 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात. Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe, chaṭṭho, chaṭṭhamo, itthiyaṃ chaṭṭhī, chaṭṭhamī, kathaṃ ‘dutiyaṃ catuttha’nti? ‘‘Dutiyassa, catuttha tatiyāna’’nti nipātanā. 'छ' शब्दापासून पूरण अर्थात 'ट्ठ' आणि 'ट्ठम' प्रत्यय होतात; जसे की - 'छट्ठो' (सहावा), 'छट्ठमो' (सहावा), स्त्रीलिंगात - 'छट्ठी' (सहावी), 'छट्ठमी' (सहावी). 'दुतियं' (दुसरा) आणि 'चतुत्थं' (चौथा) हे कसे सिद्ध होतात? "दुतियस्स, चतुत्थ ततियानं" या निपातनामुळे (अपवादात्मक नियमाने) ते सिद्ध होतात. 55. Ekā kākyasahāye. ५५. 'एक' शब्दापासून असहाय (एकटा/सोबत नसलेला) या अर्थात 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय विकल्प करून होतात. Ekasmā [Pg.158] asahāyatthe kaākī honti vā, ekako, ekākī, eko. 'एक' शब्दापासून असहाय या अर्थात 'क' आणि 'आकी' प्रत्यय विकल्प करून होतात; जसे की - 'एकको' (एकटा), 'एकाकी' (एकटा), 'एको' (एक). 56. Vacchādīhi tanutte taro. ५६. 'वच्छ' (वासरू) इत्यादी शब्दांच्या मूळ स्वभावाच्या लहानपणाच्या (अल्पतेच्या) अर्थात 'तरो' प्रत्यय होतो. Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti, susuttassa tanutte vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī, yobbanassa tanutte okkhataro, assabhāvassa tanutte assataro, sāmatthiyassa tanutte usabhataro. 'वच्छ' इत्यादी शब्दांच्या मूळ स्वभावाचा लहानपणा (अल्पता) सूचित होत असताना 'तरो' प्रत्यय होतो. वासराच्या लहानपणाच्या अर्थी - 'वच्छतरो' (लहान वासरू), स्त्रीलिंगात - 'वच्छतरी'. तारुण्याच्या अल्पतेच्या अर्थी - 'ओक्खतरो' (तरुण बैल). घोड्याच्या स्वभावाच्या अल्पतेच्या अर्थी - 'अस्सतरो' (खच्चर). सामर्थ्याच्या अल्पतेच्या अर्थी - 'उसभतरो' (लहान बैल). 57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā. Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti, kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ kaṭho, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ kaṭho, bhāradvājānaṃ katamosi brahme. ५७. 'किं' शब्दापासून निर्धारण (निवड करणे) या अर्थात 'रतर' आणि 'रतम' प्रत्यय होतात. निर्धारण अर्थी 'किं' शब्दापासून 'रतर' आणि 'रतम' प्रत्यय होतात; जसे की - 'कतरो भवतं देवदत्तो' (तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता?), 'कतरो भवतं कठो' (तुमच्यापैकी कठ कोणता?), 'कतमो भवतं देवदत्तो' (तुमच्यापैकी देवदत्त कोणता?), 'कतमो भवतं कठो' (तुमच्यापैकी कठ कोणता?), 'भारद्वाजानं कतमोसि ब्रह्मे' (हे ब्राह्मणा, भारद्वाजांपैकी तू कोणता आहेस?). 58. Tena datte liyā. ५८. "त्याने दिलेले" या अर्थात तृतीयांत शब्दापासून 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात. Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti, devena datto devalo, deviyo, brahmalo, brahmiyo, sivā sīvalo, sīviyo, sissa dīgho. तृतीयांत शब्दापासून "दिलेले" या अर्थात 'ल' आणि 'इय' प्रत्यय होतात; जसे की - देवाने दिलेला तो 'देवलो', 'देवियो'; ब्रह्मदेवाने दिलेला तो 'ब्रह्मलो', 'ब्रह्मियो'; शिवाने दिलेला तो 'सीवलो', 'सीवियो' (येथे मूळ शब्दाच्या स्वराचे दीर्घीकरण होते). 59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā. ५९. "त्याचा भाव" (अस्तित्व/अवस्था) किंवा "त्याचे कर्म" (कृती) या अर्थात 'त्त', 'ता', 'त्तन', 'ण', 'य', 'णेय', 'णिय' आणि 'णिय' प्रत्यय होतात. Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ, na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi, bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ, nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ [Pg.159] nīlatābhi guṇo bhāvo, nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti, gottaṃ gotāti gojāti, pācakattaṃ, daṇḍittaṃ, visāṇittaṃ, rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ, devadattattaṃ, candattaṃ, sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ, ākāsattaṃ, abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ. Ttana-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ, jārattanaṃ. Ṇya-ālasyaṃ, brahmaññaṃ, cāpalyaṃ, nepuññaṃ, pesuññaṃ, rajjaṃ, ādhipaccaṃ, dāyajjaṃ, vesammaṃ ‘vesama’nti, keci, sakhyaṃ, vāṇijjaṃ. Ṇeyya-soceyyaṃ, ādhipateyyaṃ. Ṇagāravaṃ, pāṭavaṃ, ajjavaṃ, maddavaṃ. Iya-adhipatiyaṃ, paṇḍitiyaṃ, bahussutiyaṃ, naggiyaṃ, sūriyaṃ. Ṇiya-ālasiyaṃ, kāḷusiyaṃ, mandiyaṃdakkhiyaṃ, porohitiyaṃ, veyyattiyaṃ. Kathaṃ ‘rāmaṇīyaka’nti? Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ. Kammaṃ kiriyā, tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ’ alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālasiyaṃ vā, ‘‘sakatthe’ (4.122) ti sakatthepi, yathābhuccaṃ, kāruññaṃ, pattakallaṃ, ākāsānañcaṃ, kāyapāguññatā. षष्ठ्यन्त शब्दांपासून 'भाव' (अस्तित्व/अवस्था) आणि 'कर्म' (क्रिया) या अर्थांमध्ये 'त्त' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. परंतु सर्व प्रत्यय सर्व ठिकाणी होत नाहीत, 'त्त' आणि 'ता' यांशिवाय इतर प्रत्यय मर्यादित स्वरूपात होतात. यावरून 'बुद्ध' शब्दापासून 'भाव' हा शब्दाच्या प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण) बनतो. जसे की, निळ्या वस्त्राचा भाव म्हणजे 'नीलत्तं' (नीलत्व) किंवा 'नीलता'. हा गुणाचा भाव आहे. निळ्या गुणाचा भाव म्हणजे 'नीलत्तं' किंवा 'नीलता' ही नील-गुण-जाती आहे. गोत्व (गोत्ता) म्हणजे गाय असणे ही 'गो-जाती' आहे. 'पाचकत्तं' (पाचकत्व), 'दण्डित्तं' (दंडी असणे), 'विसाणित्तं' (शिंगे असणे), 'राजपुरिसत्तं' (राजपुरुषत्व) हे क्रिया आणि संबंधांचे भाव आहेत. 'देवदत्तत्तं' (देवदत्त असणे), 'चन्दत्तं' (चंद्र असणे), 'सूरियत्तं' (सूर्य असणे) हे त्या त्या अवस्थेचे विशेष सामान्य रूप आहेत. 'आकासत्तं' (आकाशत्व), 'अभावत्तं' (अभावत्व) हे उपचरित भेद सामान्य आहेत. 'त्तन' प्रत्यय - पुथुज्जनत्तनं (पृथग्जनत्व), वेदनत्तनं (वेदनत्व), जायत्तनं (पत्नीत्व), जारत्तनं (जारत्व). 'ण्य' प्रत्यय - आलस्यं (आळस), ब्रह्मञ्ञं (ब्रह्मण्य), चापल्यं (चपळता), नेपुञ्ञं (निपुणता), पेसुञ्ञं (चाहाडी), रज्जं (राज्य), आधिपच्चं (आधिपत्य), दायज्जं (दायित्व/वारसा), वेसम्मं (विषमता - काही जण 'वेसमं' म्हणतात), सख्यं (सख्य), वाणिज्जं (वाणिज्य). 'णेय्य' प्रत्यय - सोचेय्यं (शौच/पवित्रता), आधिपतेय्यं (आधिपत्य). 'ण' प्रत्यय - गारवं (गौरव), पाटवं (पटुता), अज्जवं (ऋजुता/सरळपणा), मद्दवं (मृदुता). 'इय' प्रत्यय - अधिपतियं (अधिपती असणे), पण्डितियं (पांडित्य), बहुस्सुतियं (बहुश्रुतपणा), नग्गियं (नग्नता), सूरियं (शौर्य/सूर्यत्व). 'णिय' प्रत्यय - आलसियं (आळस), काळुसियं (कलुषितता), मन्दियं (मंदता), दक्खियं (दक्षता), पोरोहितियं (पौरोहित्य), वेय्यत्तियं (वैयाकरणत्व/प्रगल्भता). 'रामणीयकं' हे कसे सिद्ध होते? स्वार्थामध्ये 'क' प्रत्यय आणि 'ण' प्रत्ययाने ते सिद्ध होते. 'कर्म' म्हणजे क्रिया; त्यामध्ये आळशी माणसाचे कर्म म्हणजे 'अलसत्तं', 'अलसता', 'अलसत्तनं', 'आलस्यं' किंवा 'आलसियं' होते. 'सकत्थे' (४.१२२) या सूत्राने स्वार्थामध्येही प्रत्यय होतात, जसे की - यथाभुच्चं (यथाभूतत्व), कारुञ्ञं (कारुण्य), पत्तकल्लं (प्राप्तकालत्व), आकासानञ्चं (आकाशानंत्य), कायपागुञ्ञता (कायप्रगुणाता). 60. Bya vaddhadāsā vā. ६०. 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांनंतर 'ब्य' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu, vaddhabyaṃ vaddhatā, dāsabyaṃ dāsatā, kathaṃ ‘vaddhava’nti? Ṇe vāgamo. षष्ठ्यन्त 'वृद्ध' आणि 'दास' शब्दांपासून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'ब्य' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. जसे - वड्ढब्यं (वृद्धत्व) किंवा वड्ढता, दासब्यं (दासत्व) किंवा दासता. 'वड्ढवं' कसे सिद्ध होते? 'ण' प्रत्यय असताना 'व' चा आगम होतो. 61. Naṇa yuvā bo ca vassa. ६१. 'युवन्' (युवा) शब्दाला 'नण' प्रत्यय होतो आणि त्याच्या जागी 'ब' आदेश होतो. Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca, yobbanaṃ, vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā. षष्ठ्यन्त 'युव' शब्दापासून भाव आणि कर्म या अर्थांमध्ये 'नण' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो आणि त्या 'युव' च्या जागी 'ब' (किंवा 'बो') आदेश होतो, ज्यामुळे 'योब्बनं' (यौवन) सिद्ध होते. विकल्प असल्यामुळे काय होते? युवत्तं (युवत्व), युवता. 62. Aṇvāditvimo. ६२. 'अणु' इत्यादी शब्दांनंतर 'इम' प्रत्यय होतो. Aṇuādīhi [Pg.160] chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti, aṇimā, laghimā, mahimā, (garimā), kasimā, vātveva? Aṇuttaṃ aṇutā. षष्ठ्यन्त 'अणु' इत्यादी शब्दांपासून भाव अर्थामध्ये 'इम' (इमन्) प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. जसे - अणिमा, लघिमा, महिमा, (गरिमा), कसिमा (कृशता). विकल्प असल्यामुळे काय होते? अणुत्तं (अणुत्व), अणुता. 63. Bhāvā tena nibbatte. ६३. भाववाचक शब्दांपासून 'त्याच्याद्वारे उत्पन्न झालेले' या अर्थात 'इम' प्रत्यय होतो. Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti, pākena nibbatta pāṇimaṃ, sekimaṃ. भाववाचक शब्दांपासून 'त्याच्याद्वारे उत्पन्न झालेले' (निष्पन्न झालेले) या अर्थाचे अभिधान करण्यासाठी 'इम' प्रत्यय होतो. जसे - पाकाने (स्वयंपाकाने) उत्पन्न झालेले ते 'पाणिमं', सेकनाने (सिंचनाने) उत्पन्न झालेले ते 'सेकिमं'. 64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye. ६४. अतिशय (उत्कर्ष) अर्थ दर्शवण्यासाठी 'तर', 'तम', 'इस्सिक', 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय होतात. Atisaye vattamānato hontete paccayā, atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā. Atisayantāpi atisayappaccayo, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro. अतिशय (अधिकता) अर्थ वर्तमान असताना हे प्रत्यय होतात. जसे - अतिशय पापी तो 'पापतरी' (अधिक पापी), 'पापतमो' (सर्वात पापी), 'पापिस्सिको', 'पापियो', 'पापिट्ठो'. स्त्रीलिंगात 'पापतरा' होते. अतिशय अर्थ असणाऱ्या शब्दाला देखील पुन्हा अतिशय प्रत्यय लागतो, जसे - अतिशय पापी (पापिट्ठो) असणाऱ्याला 'पापिट्ठतरो' असे म्हणतात. 65. Tannissite llo. ६५. 'त्याच्यावर आश्रित' या अर्थामध्ये 'ल्ल' प्रत्यय होतो. Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe, vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. Ille-saṅkhārillaṃ. द्वितीयान्त शब्दापासून 'आश्रित' या अर्थात 'ल्ल' प्रत्यय होतो. जसे - वेदावर (ज्ञानावर) आश्रित ते 'वेदल्लं', दुष्टपणावर आश्रित ते 'दुट्ठुल्लं'. 'इल्ल' प्रत्यय असताना - 'सङ्खारिल्लं' (संस्कारांवर आश्रित). 66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā. ६६. 'त्याचा विकार' किंवा 'त्याचा अवयव' या अर्थांमध्ये 'ण', 'णिक', 'णेय्य' आणि 'मय' प्रत्यय होतात. Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro, chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ, ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ, odumbaraṃ, paṇṇaṃ, odumbaraṃ bhasmaṃ, kāpotaṃ maṃsaṃ, kāpotaṃ satthi. Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ. Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ, eṇeyyaṃ satthi[Pg.161]. Koseyyaṃ vatthaṃ. Maya-tiṇamayaṃ, dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. ‘‘Aññasmi’’nti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo, gomayaṃ. प्रकृतीची (मूळ द्रव्याची) पुढील दुसरी अवस्था म्हणजे 'विकार' होय. षष्ठ्यन्त नामापासून विकार आणि अवयव या अर्थांमध्ये 'ण' इत्यादी प्रत्यय बहुधा होतात. 'ण' प्रत्यय - आयसं बन्धनं (लोखंडाचे बंधन), ओदुम्बरं पण्णं (उंबराचे पान), ओदुम्बरं भस्मं (उंबराचे भस्म), कापोतं मंसं (कबुतराचे मांस), कापोतं सत्थि (कबुतराची मांडी). 'णिक' प्रत्यय - कप्पासिकं वत्थं (कपाशीचे/सुती वस्त्र). 'णेय्य' प्रत्यय - एणेय्यं मंसं (हरणाचे मांस), एणेय्यं सत्थि (हरणाची मांडी), कोसेय्यं वत्थं (रेशमी वस्त्र). 'मय' प्रत्यय - तिणमयं (तृणमय/गवताचे बनलेले), दारुमयं (लाकडाचे बनलेले), नळमयं (नळाचे/लव्हाळ्याचे बनलेले), मत्तिकामयं (मातीचे बनलेले). 'अञ्ञस्मिं' (४.१२१) या सूत्राने गाईच्या शेणाच्या अर्थातही 'मय' प्रत्यय होऊन 'गोमयं' (शेण) सिद्ध होते. 67. Jatuto saṇa vā. ६७. 'जतु' (लाख) शब्दापासून 'सण' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti. Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ. ‘‘Lopo’’ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu, piyālassa phalāni piyālāni, mallikāya pupphāni mallikā, usirassa mūlaṃ usīraṃ, taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ. षष्ठ्यन्त 'जतु' (लाख) या नामापासून विकार आणि अवयव या अर्थांमध्ये 'सण' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. जसे - जतूचा विकार तो 'जातुसं' किंवा 'जतुमयं'. 'लोपो' (४.१२३) या सूत्राने फळ, फूल आणि मूळ यांच्या विकार व अवयव अर्थांमध्ये प्रत्ययाचा लोपही बहुधा होतो. जसे - पियाल वृक्षाची फळे ती 'पियालानि', मल्लिकाची फुले ती 'मल्लिका', उशिराचे (वाळ्याचे) मूळ ते 'उसीरं'. त्या त्या शब्दानेच त्याचे अभिधान (नाव) होते. 68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā. ६८. 'समूह' या अर्थामध्ये 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात. Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā. Kaṇa-rājaññakaṃ, mānussakaṃ, ukkhādīhi-okkhakaṃ, oṭṭhakaṃ, orabbhakaṃ, rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Ṇa-kākaṃ, bhikkhaṃ. Acittā ṇika-āpūpikaṃ, saṃkulikaṃ. षष्ठ्यन्त शब्दांपासून समूह अर्थामध्ये 'कण', 'ण' आणि 'णिक' प्रत्यय होतात, जे गोत्र प्रत्ययाने अंत होणारे असतात. 'कण' प्रत्यय - राजञ्ञकं (राजन्यांचा/क्षत्रियांचा समूह), मानुस्सकं (मनुष्यांचा समूह). 'उक्ख' इत्यादी शब्दांपासून - ओक्खकं (उखळांचा समूह), ओट्ठकं (उंटांचा समूह), ओरब्भकं (मेंढ्यांचा समूह), राजकं (राजांचा समूह), राजपुत्तकं (राजपुत्रांचा समूह), hatthikaṃ (हत्तींचा समूह), धेनुकं (गाईंचा समूह). 'ण' प्रत्यय - काकं (कावळ्यांचा समूह), भिक्खं (भिक्षूंचा समूह/भिक्षासमूह). अचेतन शब्दांपासून 'णिक' प्रत्यय - आपूपिकं (पुऱ्यांचा/मालपुयांचा समूह), संकुलिकं (शष्कुलींचा/करंज्यांचा समूह). 69. Janādīhi tā. ६९. 'जन' इत्यादी शब्दांनंतर 'ता' प्रत्यय होतो. Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti. Janatā, gajatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nāgaratā. Tāntā sabhāvato itthiliṅgā, ‘madanīya’nti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ. ‘Dhūmāyitatta’nti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ. षष्ठ्यन्त 'जन' इत्यादी शब्दांपासून समूह अर्थामध्ये 'ता' प्रत्यय होतो. जसे - जनता (लोकांचा समूह), गजता (हत्तींचा समूह), बंधुता (बंधूंचा समूह), गामता (गावांचा समूह), सहायता (मित्रांचा समूह), नागरता (नागरिकांचा समूह). 'ता' प्रत्ययाने अंत होणारे शब्द स्वभावाने स्त्रीलिंगी असतात. 'मदनीयं' हे करण किंवा अधिकरण अर्थात 'अनीय' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 'धूमायितत्तं' हे क्तान्त नामधातूपासून 'क्त' प्रत्ययाने सिद्ध होते. 70. Iyo hite. ७०. 'हितकारक' या अर्थामध्ये 'इय' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti. Upādāniyaṃ, aññatrāpi samānodare sayito sodariyo. षष्ठ्यन्त शब्दापासून 'हितकारक' या अर्थात 'इय' प्रत्यय होतो. जसे - उपादानियं (उपादानाला हितकारक). इतर ठिकाणीही - एकाच उदरात (गर्भात) निजलेला तो 'सोदरियो' (सहोदर/भाऊ). 71. Cakkhvādito sso. ७१. 'चक्षु' इत्यादी शब्दांनंतर 'स्स' प्रत्यय होतो. Chaṭṭhiyantehi [Pg.162] cakkhuādīhi hite sso hoti, cakkhussaṃ, āyussaṃ. षष्ठ्यन्त 'चक्षु' इत्यादी शब्दांपासून 'हितकारक' या अर्थात 'स्स' प्रत्यय होतो. जसे - चक्खुस्सं (डोळ्यांना हितकारक), आयुस्सं (आयुष्याला हितकारक). 72. Ṇyo tattha sādhu. ७२. 'तेथे योग्य/उत्कृष्ट' या अर्थामध्ये 'ण्य' प्रत्यय होतो. Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti. Sabbho, pārisajjo. Sādhūti kusalo yoggo hito vā. Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā. सप्तम्यन्त शब्दापासून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थात 'ण्य' प्रत्यय होतो. जसे - सभ्भो (सभेत योग्य/सभ्य), पारिसज्जो (परिषदेत योग्य/परिषद सदस्य). 'साधु' म्हणजे कुशल, योग्य किंवा हितकारक होय. इतर ठिकाणीही - रथाला वाहून नेणारा मार्ग तो 'रच्छा' (रथ्या/रस्ता). 73. Kammā niya ññā. ७३. 'कर्म' शब्दापासून 'निय' आणि 'ञ्ञ' प्रत्यय होतात. Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ. सप्तम्यन्त 'कर्म' शब्दापासून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थात 'निय' आणि 'ञ्ञ' (ण्य) प्रत्यय होतात. जसे - कर्मामध्ये कुशल ते 'कमनियं' (कर्मण्य/कार्यक्षम), 'कम्मञ्ञं' (कर्मण्य). 74. Kathāditviko. ७४. 'कथा' इत्यादी शब्दांनंतर 'इक' प्रत्यय होतो. Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti. Kathiko, dhammakathiko, saṅgāmiko pavāsiko, upavāsiko. सप्तम्यन्त 'कथा' इत्यादी शब्दांपासून 'तेथे योग्य/कुशल' या अर्थात 'इक' प्रत्यय होतो. जसे - कथिको (कथेत कुशल/कथाकार), धम्मकथिको (धर्मकथेत कुशल/धर्मोपदेशक), सङ्गामिको (युद्धात कुशल), पवासिको (प्रवासात कुशल), उपवासिको (उपवासात कुशल). 75. Pathādīhi ṇeyyo. ७५. 'पथ' इत्यादी शब्दांनंतर 'णेय्य' प्रत्यय होतो. Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti, pātheyyaṃ sāpateyyaṃ (ātitheyyaṃ). सप्तम्यन्त 'पथ' इत्यादी शब्दांपासून 'तेथे योग्य/हितकारक' या अर्थात 'णेय्य' प्रत्यय होतो. जसे - पाथेय्यं (मार्गात हितकारक/शिदोरी), सापतेय्यं (स्वपतीत/स्वतःजवळ असणारे धन), (आतिथेय्यं - अतिथीसाठी योग्य). 76. Dakkhiṇāyārahe. ७६. 'दक्षिणा' शब्दापासून 'योग्य' या अर्थात 'णेय्य' प्रत्यय होतो. Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti, dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. षष्ठ्यन्त 'दक्षिणा' शब्दापासून 'योग्य/पात्र' या अर्थात 'णेय्य' प्रत्यय होतो. जसे - जो दक्षिणेला पात्र आहे तो 'दक्खिणेय्यो' (दक्षिणेय). 77. Rāyo tumantā. ७७. 'तुमुन्' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दांनंतर 'योग्य' या अर्थात 'राय' प्रत्यय होतो. Tumantato [Pg.163] arahatthe rāyo hoti. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ. 'तुमुन्' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या शब्दापासून 'योग्य/पात्र' या अर्थात 'राय' प्रत्यय होतो. जसे - मारण्यास योग्य तो 'घातेतायं' किंवा 'घातेतुं', जिंकण्यास योग्य तो 'जापेतायं' किंवा 'जापेतुं', प्रव्रजित करण्यास योग्य तो 'पब्बाजेतायं' किंवा 'पब्बाजेतुं'. 78. Tametthassatthīti mantu. ७८. 'ते येथे आहे' किंवा 'ते त्याचे आहे' या अर्थांमध्ये 'मन्तु' प्रत्यय होतो. Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti. Gāvo ettha dese, assa vā purisassa santīti gomā. Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā. Kathaṃ ‘gomā āsi, gomā bhavissatī’ti? Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā, āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ, itikaraṇato visayaniyamo – प्रथमान्त शब्दापासून 'ते येथे आहे' किंवा 'ते त्याचे आहे' या अर्थांमध्ये 'मन्तु' (मत्) प्रत्यय होतो. जसे - गाई या देशात आहेत किंवा या पुरुषाच्या आहेत, म्हणून तो 'गोमा' (गोमान्/गाईंचा मालक). 'आहे' (अत्थि) हा वर्तमानकाळ दर्शवत असल्यामुळे, भूतकाळातील किंवा भविष्यकाळातील गाईंमुळे कोणी 'गोमा' होत नाही. मग 'गोमा आसि' (तो गाईंचा मालक होता) किंवा 'गोमा भविस्सति' (तो गाईंचा मालक होईल) हे कसे सिद्ध होते? त्या काळातही वर्तमान असणाऱ्या गाईंमुळेच तो 'गोमा' ठरतो, आणि 'आसि' किंवा 'भविस्सति' या इतर पदांमुळे काळाचा बदल दर्शवला जातो. 'इति' शब्दाच्या प्रयोगामुळे विषयाचा नियम असा आहे - Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane; Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo. प्रचुरता (पुष्कळ असणे), प्रशंसा, निंदा, अतिशय (अधिकता), नित्ययोग (नेहमीचा संबंध) आणि संसर्ग (संबंध) या अर्थांमध्ये हे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय होतात. Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti, tathā guṇasaddānaṃ ‘seto paṭo’ti, yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tehi honteva ‘buddhimā, rūpavā, rasavā, gandhavā, phassavā, saddavā, rasī, rasiko, rūpī, rūpiko, gandhī, gandhiko’ti. 'गो' (गाय), 'अस्सो' (घोडा) यांसारख्या जातीवाचक शब्दांना (जातिशब्दांना) द्रव्याचे अभिधान (निर्देश) करण्याच्या सामर्थ्यामुळे 'मन्तु' इत्यादी प्रत्यय लागत नाहीत. तसेच 'सेतो पटो' (पांढरे वस्त्र) यांसारख्या गुणवाचक शब्दांनाही (ते प्रत्यय लागत नाहीत). परंतु, ज्या गुणवाचक शब्दांमध्ये द्रव्याचे अभिधान करण्याचे सामर्थ्य नसते, त्यांना मात्र हे प्रत्यय लागतातच; जसे की— 'बुद्धिमा' (बुद्धिमान), 'रूपवा' (रूपवान), 'रसवा', 'गन्धवा', 'फस्सवा', 'सद्दवा', 'रसी', 'रसिको', 'रूपी', 'रूपिको', 'गन्धी', 'गन्धिको'. 79. Vantvāvaṇṇā. ७९. 'अवर्ण' (अ, आ) अंत असलेल्या शब्दांनंतर 'वन्तु' प्रत्यय होतो. Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti. Sīlavā, paññavā, avaṇṇāti kiṃ? Satimā bandhumā. प्रथमान्त आणि 'अवर्ण' (अ किंवा आ) अन्त असलेल्या शब्दाहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'वन्तु' प्रत्यय होतो. उदा. सीलवा (शीलवान), पञ्ञवा (प्रज्ञावान). 'अवर्ण' (अन्त असलेला) असे का म्हटले आहे? (कारण इतर स्वरांच्या बाबतीत 'मन्तु' होतो, जसे की) सतिमा (स्मृतिमान), बन्धुमा (बन्धुमान). 80. Daṇḍāditvikaī vā. ८०. 'दण्ड' इत्यादी शब्दांनंतर 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. Daṇḍādīhi [Pg.164] ika ī honti vā mantvātthe. Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti, kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā, gandhiko gandhī gandhavā, rūpiko rūpī rūpavā. (28) ‘‘Uttamīṇeva dhanā iko’’, dhaniko, dhanī dhanavā añño. (29) ‘‘Asannihite atthā’’, atthiko atthī, aññatra atthavā. (30) ‘‘Tadantā ca’’, puññatthiko, puññatthī, (31) ‘‘vaṇṇantā īyeva’’ brahmavaṇṇī, devavaṇṇī, (32) ‘‘hatthadantehi jātiyaṃ’’, hatthī, dantī, aññatra hatthavā dantavā. (33) ‘‘Vaṇṇato brahmacārimhi’’, vaṇṇī brahmacārī, vaṇṇavā añño. (34) ‘‘Pokkharādito dese’’, pokkharaṇī, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ. Aññatra pokkharavā hatthī, (35) ‘‘nāvāyiko’’, nāviko. (36) ‘‘Sukhadukkhā ī’’, sukhī, dukkhī. (37) ‘‘Sikhādīhi vā’’, sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. (38) ‘‘Balā bāhūrupubbā ca’’, bāhubalī, ūrubalī. 'दण्ड' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. बहुल विधानामुळे काही ठिकाणी दोन प्रत्यय होतात, तर काही ठिकाणी एक-एकच होतो; जसे की— दण्डिको, दण्डी, दण्डवा; गन्धिको, गन्धी, गन्धवा; रूपिको, रूपी, रूपवा. (२८) "उत्तमर्ण (कर्ज देणारा) या अर्थात 'धन' शब्दाहून 'इक' प्रत्यय होतो" — धनिको; इतर अर्थात 'धनी', 'धनवा' होतो. (२९) "असंनिहित (जवळ नसलेल्या) अर्थात 'अत्थ' शब्दाहून" — अत्थिको, अत्थी; इतर ठिकाणी 'अत्थवा'. (३०) "त्याच्या शेवटी असणाऱ्या शब्दाहूनही" — पुञ्ञत्थिको, पुञ्ञत्थी. (३१) "वर्णान्त शब्दाहून केवळ 'ई' प्रत्ययच होतो" — ब्रह्मवण्णी, देववण्णी. (३२) "जातीवाचक अर्थात 'हत्थ' आणि 'दन्त' शब्दांहून" — हत्थी, दन्ती; इतर अर्थात 'हत्थवा', 'दन्तवा'. (३३) "ब्रह्मचारी या अर्थात 'वण्ण' शब्दाहून" — वण्णी (ब्रह्मचारी); इतर अर्थात 'वण्णवा'. (३४) "देश (स्थान) या अर्थात 'पोक्खर' इत्यादी शब्दांहून" — पोक्खरणी, उप्पलिनी, कुमुदिनी, bhisinī (भिसिनी), मुळालिनी, सालुकिनी; काही ठिकाणी आदेश होऊन 'पदुमी' किंवा 'पदुमिनी पण्णं' असेही होते. इतर अर्थात 'पोक्खरवा हत्थी'. (३५) "नाव चालवणारा या अर्थात 'नावा' शब्दाहून 'इक' प्रत्यय होतो" — नाविकॉ. (३६) "सुख आणि दुःख शब्दांहून 'ई' प्रत्यय होतो" — सुखी, दुःखी. (३७) "शिखा इत्यादी शब्दांहून विकल्पेकरून" — शिखी, शिखावा; माली, मालावा; सीली, सीलवा; बली, बलवा. (३८) "पूर्वपदी 'बाहु' किंवा 'ऊरु' असलेल्या 'बल' शब्दाहून" — बाहुबली, ऊरुबली. 81. Tapādīhi ssī. Tapādito mantvatthe vā ssī hoti. Tapassī, yasassī, tejassī, manassī, payassī. Vātveva? Yasavā. ८१. 'तप' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात विकल्पेकरून 'स्सी' प्रत्यय होतो. उदा. तपस्सी (तपस्वी), यसस्सी (यशस्वी), तेजस्सी (तेजस्वी), मनस्सी (मनस्वी), पयस्सी. 'विकल्पेकरून' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर रूपेही होतात, जसे की) यसवा. 82. Mukhādito ro. Mukhādīhi mantvatthero hoti. Mukharo, susiro, ūsaro, madhuro, kharo, kuñjaro, nagaraṃ, (39) ‘‘dantassu ca unnabhadante’’, danturo. ८२. 'मुख' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'र' प्रत्यय होतो. उदा. मुखरो, सुसिरो, ऊसरो, मधुरो, खरो, कुञ्जरो, नगरं. (३९) "उन्नत (पुढे आलेल्या) दातांच्या अर्थात 'दन्त' शब्दाला 'उर' प्रत्यय होतो" — दन्तुरो. 83. Tundyādīhi bho. ८३. 'तुन्दि' इत्यादी शब्दांहून 'भ' प्रत्यय होतो. Tundiādīhi [Pg.165] mantvatthe bho vā hoti. Tundibho, vaṭibho, valibho. Vātveva? Tundimā. 'तुन्दि' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात विकल्पेकरून 'भ' प्रत्यय होतो. उदा. तुन्दिभो, वटिभो, वलिभो. 'विकल्पेकरून' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर रूपेही होतात, जसे की) तुन्दिमा. 84. Saddhāditvā. ८४. 'सद्धा' (श्रद्धा) इत्यादी शब्दांहून 'अ' प्रत्यय विकल्पेकरून होतो. Saddhādīhi mantvatthea hoti vā. Saddho, pañño, itthiyaṃ saddhā. Vātveva? Paññavā. 'सद्धा' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात विकल्पेकरून 'अ' प्रत्यय होतो. उदा. सद्धो (श्रद्धावान), पञ्ञो (प्रज्ञावान), स्त्रीलिंगात— सद्धा. 'विकल्पेकरून' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर रूपेही होतात, जसे की) पञ्ञवा. 85. Ṇo tapā. ८५. 'तप' शब्दाहून 'ण' प्रत्यय होतो. Tapā ṇo hoti mantvatthe. Tāpaso, itthiyaṃ tāpasī. 'तप' शब्दाहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'ण' प्रत्यय होतो. उदा. तापसो (तपस्वी), स्त्रीलिंगात— तापसी. 86. Ālvabhijjhādīhi. ८६. 'अभिज्झा' इत्यादी शब्दांहून 'आलु' प्रत्यय होतो. Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe, abhijjhālu, sītālu, dhajālu, dayālu. Vātveva? Dayāvā. 'अभिज्झा' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'आलु' प्रत्यय होतो; उदा. अभिज्झालु (अभिड्याळू/लोभी), सीतालु, धजालु, दयालु (दयाळू). 'विकल्पेकरून' असे का म्हटले आहे? (कारण इतर रूपेही होतात, जसे की) दयावा. 87. Picchāditvilo. ८७. 'पिच्छा' इत्यादी शब्दांहून 'इल' प्रत्यय होतो. Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe. Picchilo picchavā, phenilo phenavā, jaṭilo jaṭāvā. Kathaṃ ‘vācālo’ti? Nindāyamilassādilope ‘‘paro kvacī’’ti (1-27). 'पिच्छा' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात विकल्पेकरून 'इल' प्रत्यय होतो. उदा. पिच्छिलो, पिच्छवा; फेनिलो, फेनवा; जटिलो, जटावा. 'वाचालो' (वाचाळ) हा शब्द कसा सिद्ध होतो? निंदा या अर्थात 'इल' प्रत्ययाच्या आदिभागाचा लोप होऊन "परो क्वचि" (१-२७) या सूत्राने 'ल' प्रत्यय उरतो. 88. Sīlādito vo. ८८. 'सील' इत्यादी शब्दांहून 'व' प्रत्यय होतो. Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe. Sīlavo sīlavā, kesavo kesavā, (40) ‘‘aṇṇā niccaṃ’’ aṇṇavo. (41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu, rājīvaṃ paṅkajaṃ. 'सील' इत्यादी शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात विकल्पेकरून 'व' प्रत्यय होतो. उदा. सीलवो, सीलवा; केसवो, kesavā (केसवा). (४०) "'अण्ण' (जल) शब्दाहून नित्य 'व' प्रत्यय होतो" — अण्णवो (समुद्र). (४१) "संज्ञा (विशिष्ट नाव) या अर्थात 'गाण्डी' आणि 'राजी' शब्दांहून 'व' प्रत्यय होतो" — गाण्डीवं (धनुष्य), राजीवं (कमळ). 89. Māyā medhāhi vī. ८९. 'माया' आणि 'मेधा' या शब्दांहून 'वी' प्रत्यय होतो. Etehi [Pg.166] dvīhi vī hoti mantvatthe. Māyāvī, medhāvī. या दोन्ही शब्दांहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'वी' प्रत्यय होतो. उदा. मायावी, मेधावी. 90. Sissare āmyuvāmī. Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe. Samassatthīti sāmī, suvāmī. ९०. स्वामित्व (मालकी) दर्शवण्याच्या अर्थात 'स' शब्दाहून 'मन्तु' च्या अर्थात 'आमी' आणि 'उवामी' प्रत्यय होतात. 'ज्यांच्याकडे स्वामित्व आहे तो' या अर्थाने— सामी (स्वामी/मालक), सुवामी (स्वामी/मालक). 91. Lakkhyā ṇo a ca. Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa. Ṇakārovayavo, lakkhaṇo. ९१. "लक्खी" शब्दापासून मत्वर्थात "ण" प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराचा "अ" होतो. "ण" हा अनुबंध (अवयव) आहे, (याने) "लक्खण" (लक्षण) रूप बनते. 92. Aṅgā no kalyāṇe. ९२. कल्याण (सुंदरता) अर्थी "अङ्ग" शब्दापासून "न" प्रत्यय होतो. Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe. Aṅganā. कल्याण (सुंदरता) हा अर्थ प्रतीत होत असताना, मत्वर्थात "अङ्ग" शब्दापासून "न" प्रत्यय होतो. (उदा.) अङ्गना (सुंदर अवयवांनी युक्त स्त्री). 93. So lomā. ९३. "लोम" शब्दापासून "स" प्रत्यय होतो. Lomā so hoti mantvatthe. Lomaso, itthiyaṃ, lomasā. मत्वर्थात "लोम" शब्दापासून "स" प्रत्यय होतो. (उदा.) लोमसो (केसाळ), स्त्रीलिंगात "लोमसा". 94. Imiyā. ९४. "इम" आणि "इय" प्रत्यय. Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ. Puttimo, kittimo, puttiyo, kappiyo, jaṭiyo, hānabhāgiyo, seniyo. मत्वर्थात "इम" आणि "इय" हे प्रत्यय बहुधा होतात. (उदा.) पुत्तिमो, कित्तिमो, पुत्तियो, कप्पियो, जटियो, हानभागियो, सेनियो. 95. To pañcamyā. Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā. Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati, corato bhāyati corehi bhāyati, satthato parihīno satthā parihīno. ९५. पंचमी विभक्तीच्या अर्थी "तो" प्रत्यय होतो. पंचम्यन्त शब्दांपासून बहुधा "तो" प्रत्यय होतो. (उदा.) गामतो आगच्छति (गावाकडून येतो) म्हणजेच गामस्मा आगच्छति; चोरतो भायति (चोरापासून भितो) म्हणजेच चोरेहि भायति; सत्थतो परिहीनो (सार्थापासून भ्रष्ट झालेला) म्हणजेच सत्था परिहीनो. 96. Ito-tetto kuto. ९६. "इतो", "एत्तो" आणि "कुतो" (हे शब्द सिद्ध होतात). Tomhi [Pg.167] imassa ṭi nipaccate, etassa ṭa eta, kiṃsaddassa kuttañca. Ito imasmā, ato etto etasmā, kuto kasmā. "तो" प्रत्यय असताना "इम" शब्दाच्या जागी "इ" निपातित होतो, "एत" शब्दाच्या जागी "एत" किंवा "ए" होतो, आणि "किं" शब्दाच्या जागी "कु" आदेश होतो. (उदा.) इतो म्हणजेच इमस्मा (यापासून), अतो किंवा एत्तो म्हणजेच एतस्मा (त्यापासून), कुतो म्हणजेच कस्मा (कशापासून/कोठून). 97. Abhyādīhi. Abhiādīhi to hoti. Abhito, parito, pacchato heṭṭhato. ९७. "अभि" इत्यादी अव्ययांपासून "तो" प्रत्यय होतो. (उदा.) अभितो (सर्व बाजूंनी), परितो (भोवती), पच्छतो (मागे), हेट्ठतो (खाली). 98. Ādyādīhi. Ādippabhutīhi to vā hoti, ādo ādito, majjhato antato, piṭṭhito, passato, mukhato, yatodakaṃ tadādittaṃ, yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho. ९८. "आदि" इत्यादी शब्दांपासून विकल्पाने "तो" प्रत्यय होतो. (उदा.) आदो किंवा आदितो (सुरुवातीला/सुरुवातीपासून), मज्झतो (मध्यापासून), अन्ततो (शेवटी/शेवटापासून), पिट्ठितो (पाठीमागून), पस्सतो (बाजूने), मुखतो (मुखातून/तोंडाने). "यतोदकं तदादित्तं" म्हणजे "जे पाणी तेच प्रदीप्त" असा अर्थ आहे. 99. Sabbādito sattamyā trattā. Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti. Sabbatra sabba. Sabbasmiṃ, yatra yattha yasmiṃ. Bahulādhikārā na tumhāmhehi. ९९. सप्तम्यन्त "सब्ब" इत्यादी शब्दांपासून विकल्पाने "त्र" आणि "त्थ" प्रत्यय होतात. (उदा.) सब्बत्र किंवा सब्बत्थ म्हणजेच सब्बस्मिं (सर्वत्र/सर्वांमध्ये); यत्र किंवा यत्थ म्हणजेच यस्मिं (जिथे/ज्यामध्ये). "बहुलाधिकार" असल्यामुळे "तुम्ह" आणि "अम्ह" या शब्दांपासून हे प्रत्यय होत नाहीत. 100. Katthettha kutrātra kvehidha. १००. "कत्थ", "एत्थ", "कुत्र", "अत्र", "क्व", "इह", "इध" (हे शब्द सिद्ध होतात). Etesaddā nipaccante. Kasmiṃ kattha, kutra, kva, etasmiṃ, ettha, atra, asmiṃ iha, idha. हे शब्द निपातित होतात. "कस्मिं" च्या जागी कत्थ, कुत्र, क्व; "एतस्मिं" च्या जागी एत्थ, अत्र; "अस्मिं" च्या जागी इह, इध (हे शब्द होतात). 101. Dhi sabbā vā. Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti. Sabbadhi, sabbattha. १०१. सप्तम्यन्त "सब्ब" शब्दापासून विकल्पाने "धि" प्रत्यय होतो. (उदा.) सब्बधि, सब्बत्थ (सर्वत्र). 102. Yā hiṃ. Sattamyantato yato hiṃ vā hoti. Yahiṃ yatra. १०२. सप्तम्यन्त "य" शब्दापासून विकल्पाने "हिं" प्रत्यय होतो. (उदा.) यहिं, यत्र (जिथे). 103. Tā haṃ ca. १०३. "त" शब्दापासून "हं" आणि "हिं" प्रत्यय होतात. Sattamyantato [Pg.168] tato vā haṃ hoti hiṃ ca. Tahaṃ, tahiṃ, tatra. सप्तम्यन्त "त" शब्दापासून विकल्पाने "हं" आणि "हिं" प्रत्यय होतात. (उदा.) तहं, tahiṃ, तत्र (तिथे). 104. Kuhiṃ kahaṃ. १०४. "कुहिं" आणि "कहं" (हे शब्द सिद्ध होतात). Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca. Kuhiṃ, kahaṃ. Kathaṃ ‘kuhiñcana’nti? ‘Canaṃ’ iti nipātantaraṃ ‘kuhiñcī’ti ettha cisaddo viya. सप्तम्यन्त "किं" शब्दापासून "हिं" आणि "हं" प्रत्यय निपातित होतात आणि "किं" च्या जागी अनुक्रमे "कु" आणि "क" आदेश होतात. (उदा.) कुहिं, कहं. "कुहिञ्चनं" हे कसे सिद्ध होते? तर "कुहिञ्चि" मधील "चि" शब्दाप्रमाणे "चनं" हा दुसरा निपात आहे. 105. Sabbekaññayatehi kāle dā. Etehi sattamyantehi kāle dā hoti. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekadā, aññadā, yadā, tadā. Kāleti kiṃ? Sabbattha dese. १०५. "सब्ब", "एक", "अञ्ञ", "य" आणि "त" या सप्तम्यन्त शब्दांपासून काळ दर्शवण्यासाठी "दा" प्रत्यय होतो. (उदा.) सब्बस्मिं काले (सर्व वेळी) = सब्बदा, एकदा, अञ्ञदा, यदा, तदा. "काले" (काळात) असे का म्हटले आहे? (कारण स्थान दर्शवताना हा प्रत्यय होत नाही, जसे की) सब्बत्थ (सर्व ठिकाणी). 106. Kadā kudā sadā dhunedāni. १०६. "कदा", "कुदा", "सदा", "अधुना", "इदानि" (हे शब्द सिद्ध होतात). Ete saddā nipaccante. Kasmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni. हे शब्द निपातित होतात. "कस्मिं काले" (कोणत्या वेळी) = कदा, कुदा; "सब्बस्मिं काले" (सर्व वेळी) = सदा; "इमस्मिं काले" (या वेळी) = अधुना, इदानि. 107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā. १०७. "अज्ज", "सज्जु", "अपरज्जु", "एतरहि", "करह" (हे शब्द सिद्ध होतात). Etesaddā nipaccante. Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati, imassa ṭo jjo jāhani nipaccate, asmiṃ ahani ajja. Samānassa sabhāvo jju cāhani, samāne ahani sajju. Aparasmā jju, aparasmiṃ ahani aparajju. Imasseto kāle rahi ca, imasmiṃ kāle etarahi. Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane, kasmiṃ kāle karaha. हे शब्द निपातित होतात. प्रकृती, प्रत्यय, आदेश आणि विशिष्ट काळ हे सर्व निपातनानेच प्राप्त होते. "इम" शब्दाच्या जागी "अ" आणि "अहनि" (दिवस) अर्थी "ज्जो" निपातित होतो; "अस्मिं अहनि" (या दिवशी) = अज्ज (आज). "समान" शब्दाच्या जागी "स" आणि "अहनि" अर्थी "ज्जु" होतो; "समाने अहनि" (त्याच दिवशी) = सज्जु. "अपर" शब्दापासून "ज्जु" होतो; "अपरस्मिं अहनि" (दुसऱ्या दिवशी) = अपरज्जु. "इम" शब्दाच्या जागी "एत" आणि काळ अर्थी "रहि" प्रत्यय होतो; "इमस्मिं काले" (या वेळी) = एतरहि (आता). "किं" शब्दाच्या जागी "क" आणि अनद्यतन काळात "रह" प्रत्यय होतो; "कस्मिं काले" (कोणत्या वेळी) = करह. 108. Sabbādīhi payāre thā. १०८. "सब्ब" इत्यादी शब्दांपासून प्रकार अर्थी "था" प्रत्यय होतो. Sāmaññassa [Pg.169] bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti. Sabbena pakārena sabbathā, yathā, tathā. सामान्य धर्माचा भेद करणारा विशेष म्हणजे "प्रकार" होय. या प्रकार अर्थी वर्तणाऱ्या "सब्ब" इत्यादी शब्दांपासून "था" प्रत्यय होतो. (उदा.) सब्बेन प्रकारेण (सर्व प्रकारे) = सब्बथा, यथा, तथा. 109. Kathamitthaṃ. १०९. "कथं" आणि "इत्थं" (हे शब्द सिद्ध होतात). Ete saddā nipaccante pakāre. Kimimehi thaṃ paccayo, kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ, kathaṃ, itthaṃ. प्रकार अर्थी हे शब्द निपातित होतात. "किं" आणि "इम" शब्दांपासून "थं" प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे "क" आणि "इत्" आदेश होतात. (उदा.) कथं (कसे), इत्थं (अशा प्रकारे). 110. Dhā saṅkhyāhi. ११०. संख्यावाचक शब्दांपासून प्रकार अर्थी "धा" प्रत्यय होतो. Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti. Dvīhi pakārehi, dve vā pakāre karoti dvidhā karoti, bahudhā karoti, ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti, pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti. संख्यावाचक शब्दांपासून प्रकार अर्थी "धा" प्रत्यय होतो. (उदा.) द्वीहि प्रकारेहि (दोन प्रकारे) किंवा द्वे वा प्रकारे करोति = द्विधा करोति (दोन प्रकारे करतो); बहुधा करोति (अनेक प्रकारे करतो); एका राशीचे पाच प्रकार करतो = पञ्चधा करोति; पाच प्रकारांचा एक प्रकार करतो = एकधा करोति. 111. Vekā jjhaṃ. १११. "एक" शब्दापासून प्रकार अर्थी विकल्पाने "ज्झं" प्रत्यय होतो. Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti. Ekajjhaṃ karoti, ekadhā, karoti. "एक" शब्दापासून प्रकार अर्थी विकल्पाने "ज्झं" प्रत्यय होतो. (उदा.) एकज्झं करोति (एकत्र करतो/एका प्रकारे करतो), एकधा करोति. 112. Dvitīhedhā. ११२. "द्वि" आणि "ति" शब्दांपासून प्रकार अर्थी विकल्पाने "एधा" प्रत्यय होतो. Dvitīhi pakāre edhā vā hoti. Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā. "द्वि" आणि "ति" शब्दांपासून प्रकार अर्थी विकल्पाने "एधा" प्रत्यय होतो. (उदा.) द्वेधा, तेधा, द्विधा, तिधा. 113. Tabbati jātiyo. ११३. प्रकारयुक्त (गुणयुक्त) अशा सामान्यवाचक शब्दांपासून "जातिय" प्रत्यय होतो. Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti, paṭujātiyo, mudujātiyo. प्रकारयुक्त (गुणयुक्त) अशा सामान्यवाचक शब्दांपासून "जातिय" प्रत्यय होतो. (उदा.) पटुजातियो (चतुर स्वभावाचा/चतुर वर्गातील), मुदुजातियो (मृदू स्वभावाचा/कोमल वर्गातील). 114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ. ११४. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दापासून "क्खत्तुं" प्रत्यय होतो. Vārasambandhiniyā [Pg.170] saṅkhyāya kkhattuṃ hoti. Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati. Vāraggahaṇaṃ kiṃ? Pañca bhuñjati. Saṅkhyāyāti kiṃ? Pahūte vāre bhuñjati. वार (वेळा) दर्शवणाऱ्या संख्यावाचक शब्दापासून "क्खत्तुं" प्रत्यय होतो. (उदा.) द्वे वारे भुञ्जति (दोन वेळा जेवतो) = द्विक्खत्तुं दिवसस्स भुञ्जति (दिवसातून दोन वेळा जेवतो). "वार" ग्रहण कशासाठी? (कारण संख्या केवळ मोजण्यासाठी असेल तर हा प्रत्यय होत नाही, जसे की) पञ्च भुञ्जति (पाच खातो). "संख्या" ग्रहण कशासाठी? (कारण संख्या नसलेल्या शब्दांपासून हा प्रत्यय होत नाही, जसे की) पहूते वारे भुञ्जति (अनेक वेळा जेवतो). 115. Katimhā. ११५. 'कति' शब्दापासून. Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti, kati vāre, bhuñjathi, katikkhattuṃ bhuñjati. वार (वेळ) संबंध दर्शविणाऱ्या 'कति' संख्येला 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतो; जसे - 'कति वारे भुंजति' (किती वेळा जेवतो) या अर्थी 'कतिक्खत्तुं भुंजति' (किती वेळा जेवतो) असे होते. 116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ. ११६. 'बहु' शब्दापासून 'धा' प्रत्यय होतो आणि जवळीक (वारंवारता) अर्थी 'क्खत्तुं' देखील होतो. Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca, vārānañce paccāsatti hoti, bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati. Paccāsattiyanti kiṃ? Bahuvāre māsassa bhuñjati. वार (वेळ) संबंध दर्शविणाऱ्या 'बहु' संख्येला 'धा' आणि 'क्खत्तुं' प्रत्यय होतात, जर वारांची (वेळेची) जवळीक (वारंवारता) असेल तर; जसे - 'बहुधा दिवसस्स भुंजति' (दिवसात अनेकदा जेवतो), 'बहुक्खत्तुं भुंजति' (अनेक वेळा जेवतो). 'पच्चासत्ति' (जवळीक/वारंवारता) असे का म्हटले आहे? 'बहुवारे मासस्स भुंजति' (महिन्यात अनेक वेळा जेवतो - येथे जवळीक नसल्याने प्रत्यय होत नाही). 117. Sakiṃ vā. ११७. 'सकिं' किंवा. Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate. Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati, vāti kiṃ? Ekakkhattuṃ bhuñjati. 'एकदा' (एकं वारं) या अर्थी 'सकिं' हा निपात होतो. 'एकवारं भुंजति' (एकदा जेवतो) या अर्थी 'सकिं भुंजति' (एकदा जेवतो) असे होते. 'वा' (किंवा) असे का म्हटले आहे? 'एकक्खत्तुं भुंजति' (एकदा जेवतो - हा रूप देखील होतो). 118. So vīcchappakāresu. ११८. तो ('सो' प्रत्यय) वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार या अर्थांमध्ये होतो. Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ. Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso, bilaso. Pakāre-puthuso, sabbaso. वीप्सा (पुनरावृत्ती) आणि प्रकार या अर्थांमध्ये 'सो' प्रत्यय बहुधा होतो. वीप्सेमध्ये - 'खण्डसो' (तुकड्या-तुकड्याने), 'बिलसो' (भागा-भागाने). प्रकारामध्ये - 'पुथुसो' (वेगवेगळ्या प्रकारे), 'सब्बसो' (सर्व प्रकारे). 119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī. ११९. अभूततद्भाव (जे पूर्वी नव्हते ते होणे) या अर्थी, 'कर' (करणे), 'अस' (असणे) आणि 'भू' (होणे) यांच्या योगात विकारवाचक शब्दाला 'ची' प्रत्यय होतो. Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti, adhavalaṃ dhavalaṃ [Pg.171] karoti dhavalī karoti, adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati. Abhūta tabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, dadhi atthi, ghaṭo bhavati. Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalodhavalo jāyate. Vikārāti kiṃ? Pakatiyā māhotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti. एका अवस्थेमधून दुसऱ्या वस्तूच्या रूपात जे पूर्वी नव्हते, त्या अवस्थेमध्ये होण्याच्या भावनेत 'कर', 'अस' आणि 'भू' धातूंचा संबंध असताना विकारवाचक शब्दाला 'ची' प्रत्यय होतो; जसे - 'अधवलं धवलं करोति' (जे पांढरे नव्हते ते पांढरे करतो) या अर्थी 'धवली करोति' होते; 'अधवलो धवलो सिया' (जे पांढरे नव्हते ते पांढरे असावे) या अर्थी 'धवली सिया' होते; 'अधवलो धवलो भवति' (जे पांढरे नव्हते ते पांढरे होते) या अर्थी 'धवली भवति' होते. 'अभूततद्भाव' असे का म्हटले आहे? 'घटं करोति' (घडा बनवतो), 'दधि अत्थि' (दही आहे), 'घटो भवति' (घडा होतो) - येथे पूर्वी नसलेली अवस्था बदलत नसल्याने प्रत्यय होत नाही. 'करासभूयोगे' (कर, अस, भू यांच्या योगात) असे का म्हटले आहे? 'अधवलो धवलो जायते' (पांढरे नसलेले पांढरे उत्पन्न होते - येथे 'जायते' चा योग असल्याने प्रत्यय होत नाही). 'विकारा' (विकारवाचक) असे का म्हटले आहे? मूळ प्रकृतीमध्ये बदल न होण्यासाठी; जसे - 'सुवण्णं कुण्डलं करोति' (सोन्याचे कुंडल बनवतो - येथे सोने हे कुंडल बनले तरी मूळ सुवर्ण बदलत नाही, म्हणून प्रत्यय होत नाही). 120. Dissantaññepi paccayā. १२०. इतरही प्रत्यय दिसून येतात. Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu. Vividhā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa. Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī. Issā assa atthīti issukī-ukī. Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa. सांगितलेल्या प्रत्ययांव्यतिरिक्त इतरही प्रत्यय कथित आणि अकथित अर्थांमध्ये दिसून येतात. जसे - 'विविधा मातरो विमातरो, तासं पुत्ता वेमातिका' (विविध माता म्हणजे सावत्र माता, त्यांचे पुत्र म्हणजे 'वेमातिक') - येथे 'रिकण' प्रत्यय आहे. 'पथं गच्छतीति पथाविनो' (मार्गाने जाणारा तो 'पथावी') - येथे 'आवी' प्रत्यय आहे. 'इस्सा अस्स अत्थीति इस्सुकी' (ज्याला ईर्ष्या आहे तो 'इस्सुकी') - येथे 'उकी' प्रत्यय आहे. 'धुरं वहतीति dhorayho' (धुरा वाहणारा तो 'धोरय्ह') - येथे 'य्हण' प्रत्यय आहे. 121. Aññasmiṃ. १२१. इतर अर्थांमध्येही. Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti. Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā. Kāsīti sahassaṃ, tamagghatīti kāsiyo iyo. सांगितलेल्या अर्थांव्यतिरिक्त इतर अर्थांमध्येही सांगितलेले प्रत्यय दिसून येतात. जसे - 'मगधानं इस्सरो मागधो' (मगध देशाचा स्वामी तो 'मागध') - येथे 'धण' प्रत्यय आहे. 'कासीति सहस्सं, तमग्घतीति कासियो' (काशी नावाचे हजार नाणे, त्या मूल्याचे ते 'कासिय') - येथे 'इय' प्रत्यय आहे. 122. Sakatthe. १२२. स्वार्थात (स्वतःच्याच अर्थात). Sakatthepi paccayā dissanti. Hīnako, potako, kiccayaṃ. स्वार्थात (मूळ अर्थ न बदलता) देखील प्रत्यय दिसून येतात; जसे - 'हीनको' (हीन), 'पोतको' (पिल्लू), 'किच्चयं' (कर्तव्य). 123. Lopo. १२३. लोप (प्रत्ययाचा लोप होणे). Paccayānaṃ lopopi dissati. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo. प्रत्ययांचा लोप देखील दिसून येतो. जसे - 'बुद्धे रतनं पणीतं' (बुद्धांमध्ये श्रेष्ठ रत्न आहे), 'चक्खुं सुञ्ञं अत्तेन वा अत्तरियेन वा' (डोळा स्वतःपासून किंवा स्वतःच्या मालकीच्या गोष्टीपासून शून्य आहे) - येथे भावप्रत्ययाचा लोप झाला आहे. 124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe. १२४. 'ण' अनुबंध असताना, स्वरांच्या सुरुवातीच्या 'अ', 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांना अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'ओ' आदेश होतात. Sarānamādibhūtā [Pg.172] ye akārivaṇṇuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe. Rāghavo, venateyyo, meniko, oḷumpiko, dobhaggaṃ. Ṇānubandheti kiṃ? Purātano. स्वरांच्या सुरुवातीला असणाऱ्या 'अ', 'इ-वर्ण' (इ, ई) आणि 'उ-वर्ण' (उ, ऊ) यांना 'ण' अनुबंध असताना अनुक्रमे 'आ', 'ए' आणि 'ओ' होतात; जसे - 'राघवो' (रघुपासून), 'वेनतेय्यो' (विनतापासून), 'मेनिको' (मेनकापासून), 'ओळुम्पिको' (उळुम्पपासून), 'दोभग्गं' (दुब्भगपासून). 'णानुबंधे' (ण अनुबंध असताना) असे का म्हटले आहे? 'पुरातनो' (येथे 'तन्' प्रत्ययात 'ण' अनुबंध नसल्याने वृद्धी होत नाही). 125. Saṃyoge kvaci. १२५. संयोगाच्या (जोडाक्षराच्या) बाबतीत काही वेळा. Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā, tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe. Decco, koṇḍañño. Kvacīti kiṃ? Kattikeyyo. स्वरांच्या सुरुवातीला असणाऱ्या 'अ', 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांना संयोगाच्या (जोडाक्षराच्या) विषयात 'ण' अनुबंध असताना काही वेळाच 'आ', 'ए' आणि 'ओ' होतात; जसे - 'देच्चो' (दिसापासून), 'कोण्डञ्ञो' (कुण्डिनपासून). 'क्वचि' (काही वेळाच) असे का म्हटले आहे? 'कत्तिकेय्यो' (येथे संयोगात वृद्धी होत नाही). 126. Majjhe. १२६. मध्ये (शब्दाच्या मध्यभागी) देखील. Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci. Aḍḍhateyyo, vāseṭṭho. शब्दाच्या मध्यभागी असणाऱ्या 'अ', 'इ-वर्ण' आणि 'उ-वर्ण' यांना देखील काही वेळा 'आ', 'ए' आणि 'ओ' होतात; जसे - 'अड्ढतेय्यो', 'वासेट्ठो'. 127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā. १२७. कोसज्ज, अज्जव, पारिसज्ज, सोहज्ज, मद्दव, आरिस्स, आसभ, आजञ्ञ, थेय्य आणि बाहुसच्च हे शब्द. Etesaddā nipaccanteṇānubandhe. Kusī tassa bhāvokosajjaṃ, ujuno bhāvo ajjavaṃ, parisāsu sādhu pārisajjo, suhadayova suhajjo, tassa pana bhāvo sohajjaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ, isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ, usabhassa idaṃ bhāvo [Pg.173] vā āsabhaṃ, ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ, thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ, bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ, etesu yamalakkhaṇikaṃ, taṃ nipātanā. हे शब्द 'ण' अनुबंध असताना निपाताने (अपवादात्मक नियमाने) सिद्ध होतात. 'कुसी' (आळशी) चा भाव तो 'कोसज्जं' (आळस), 'उजु' (सरळ) चा भाव तो 'अज्जवं' (सरळपणा), 'परिसा' (सभा) मध्ये योग्य तो 'पारिसज्जो' (सभासद), 'सुहदय' (चांगले हृदय असलेला) तोच 'सुहज्जो' (मित्र) आणि त्याचा भाव तो 'सोहज्जं' (मैत्री), 'मुदु' (मृदू) चा भाव तो 'मद्दवं' (मृदुता), 'इसि' (ऋषी) चे हे किंवा त्याचा भाव तो 'आरिस्सं', 'उसभ' (ऋषभ/श्रेष्ठ) चे हे किंवा त्याचा भाव तो 'आसभं', 'आजानीय' (उत्कृष्ट पुरुष/घोडा) चा भाव किंवा तो स्वतःच 'आजञ्ञं', 'थेन' (चोर) चा भाव किंवा कर्म ते 'थेय्यं' (चोरी), 'बहुस्सुत' (बहुश्रुत) चा भाव तो 'बाहुसच्चं' (बहुश्रुतपणा). या शब्दांमध्ये जे द्वित्व (य-कार इत्यादींचे द्वित्व) चे लक्षण दिसते, ते निपाताने होते. 128. Manādīnaṃ saka. १२८. 'मन' इत्यादी शब्दांना 'स' सहित रूप होते. Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe. Manasi bhavaṃ mānasaṃ, dummanaso bhāvo domanassaṃ, somanassaṃ. 'मन' इत्यादी शब्दांना 'ण' अनुबंध असताना 'स' सहित रूप होते; जसे - 'मनसि भवं मानसं' (मनात उत्पन्न होणारे ते 'मानसं'), 'दुम्मनसो भावो दोमनस्सं' (दुर्मनस्कतेचा भाव तो 'दोमनस्स'), 'सोमनस्सं' (सुमनस्कतेचा भाव तो 'सोमनस्स'). 129. Uvaṇṇassāvaṅa sare. १२९. स्वराच्या पुढे असताना 'उ-वर्णा'ला 'अवङ्' (अव) आदेश होतो. Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti. Rāghavo, jambavaṃ. स्वरादी 'ण' अनुबंध असताना 'उ-वर्णा'ला 'अवङ्' (अव) आदेश होतो; जसे - 'राघवो' (रघु + अ = राघव), 'जम्बवं' (जम्बू + अ = जम्बव). 130. Yamhi gossa ca. १३०. 'य' प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाला देखील 'अवङ्' होतो. Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti. Gabyaṃ, bhātabyo. यकारादी प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाला आणि 'उ-वर्णा'ला 'अवङ्' (अव) आदेश होतो; जसे - 'गब्यं' (गो + य = गब्य), 'भातब्यो' (भ्रातृ + य = भातब्य). 131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ. १३१. 'अ-वर्ण' आणि 'इ-वर्ण' यांचा लोप होतो. Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti. Dāyajjaṃ, kāruññaṃ, ādhipaccaṃ, deppaṃ. Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ. यकारादी प्रत्यय पुढे असताना 'अ-वर्ण' (अ, आ) आणि 'इ-वर्ण' (इ, ई) यांचा लोप होतो; जसे - 'दायज्जं' (दायाद + य = दायज्ज), 'कारुञ्ञं' (करुणा + य = कारुञ्ञ), 'आधिपच्चं' (अधिपति + य = आधिपच्च), 'देप्पं' (दीप + य = देप्प). बहुल विधानामुळे काही वेळा लोप होत नाही; जसे - 'किच्चयं'. 132. Rānubandhe-nta sarādissa. १३२. 'र' अनुबंध असताना, ज्या अवयवाच्या सुरुवातीला अंत्य स्वर आहे, त्याचा लोप होतो. Anto saro ādimhi yassāvayavassa, tassa lopo hoti rānubandhe. Kittakaṃ, petteyyaṃ. ज्या अवयवाच्या सुरुवातीला अंत्य स्वर आहे, त्याचा 'र' अनुबंध असताना लोप होतो; जसे - 'कित्तकं', 'पेत्तेय्यं' (पितु + एय्य = पेत्तेय्य). 133. Kisamahatamime kasa mahā. १३३. 'इम' प्रत्यय पुढे असताना 'किस' आणि 'महत' शब्दांना अनुक्रमे 'कस' आणि 'महा' आदेश होतात. Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ, kasimā, mahimā. 'इम' प्रत्यय पुढे असताना 'किस' आणि 'महत' शब्दांना अनुक्रमे 'कस' आणि 'महा' आदेश होतात; जसे - 'कसिमा' (कृशता असलेला), 'महिमा' (महानता). 134. Āyussāyasa mantumhi. १३४. 'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' शब्दाला 'आयस' आदेश होतो. Āyussa [Pg.174] āyasādeso hoti mantumhi. Āyasmā. 'मन्तु' प्रत्यय पुढे असताना 'आयु' शब्दाला 'आयस' आदेश होतो; जसे - 'आयुस्मा' (आयुष्यमान). 135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. १३५. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय असताना 'वृद्ध' शब्दाच्या जागी 'ज' आदेश होतो. Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu, jeyyo, jeṭṭho. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय असताना 'वृद्ध' शब्दाच्या जागी 'ज' होतो; जसे की - जेय्य, जेट्ठ. 136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā. १३६. 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'सा' हे आदेश होतात. Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ. Sādhiyo, sādhiṭṭho, nediyo, nediṭṭho, seyyo, seṭṭho. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय असताना 'बाळ्ह', 'अन्तिक' आणि 'पसत्थ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'साध', 'नेद' आणि 'सा' हे आदेश होतात. जसे की - साधियो, साधिट्ठो, नेदियो, नेदिट्ठो, सेय्यो, सेट्ठो. 137. Kaṇakanāppayuvānaṃ. १३७. 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' हे आदेश होतात. Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ. Kaṇiyo kaṇiṭṭho, kaniyo kaniṭṭho. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय असताना 'अप्प' आणि 'युव' यांच्या जागी अनुक्रमे 'कण' आणि 'कन' हे आदेश होतात. जसे की - कणियो, कणिट्ठो, कनियो, कनिट्ठो. 138. Lopo vī mantu vantūnaṃ. १३८. 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो. Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu. Atisayena medhāvī medhiyo, medhiṭṭho, atisayena satimā satiyo, satiṭṭho, atisayena guṇavā guṇiyo, guṇiṭṭho. 'इय' आणि 'इट्ठ' प्रत्यय असताना 'वी', 'मन्तु' आणि 'वन्तु' प्रत्ययांचा लोप होतो. जसे की - अतिशयेन मेधावी = मेधियो, मेधित्ठो; अतिशयेन सतिमा = सतियो, सतिट्ठो; अतिशयेन गुणवा = गुणियो, guṇiṭṭho. 139. Ḍe satissa tissa. १३९. 'डे' प्रत्यय नंतर असताना 'सति' च्या 'ति' चा लोप होतो. Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti, vīsaṃ sataṃ, tiṃsaṃ sataṃ. 'डे' प्रत्यय नंतर असताना 'सति' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या 'ति' काराचा लोप होतो. जसे की - वीसं सतं, तिंसं सतं. 140. Etasseṭa ttake. १४०. 'त्तक' प्रत्यय नंतर असताना 'एत' च्या जागी 'एट्ट' होतो. Ttake pare etassa eṭa hoti. Ettakaṃ. 'त्तक' प्रत्यय नंतर असताना 'एत' च्या जागी 'एट्ट' होतो. जसे की - एत्तकं. 141. Ṇikassiyo vā. १४१. 'णिक' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'इय' होतो. Ṇikassa [Pg.175] vā iyo hoti, sakyaputtiyo, sakyaputtiko. 'णिक' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'इय' होतो. जसे की - सक्यपुत्तियो, सक्यपुत्तिको. 142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi. १४२. धातू नसलेल्या 'क' प्रत्ययाच्या पूर्वी असलेल्या 'अ' काराचा 'इ' होतो, जर तो 'घ' प्रत्यय नंतर असेल आणि 'स्यादि' च्या नंतर नसेल. Ghe pare adhātussa yo kakāro, tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti. Bālikā, kārikā, adhātussāti kiṃ? Sakā, keti kiṃ? Nandanā, asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā mathurā, bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ, gheti kiṃ? Bālako, assāti kiṃ? Bahukattukā sālā. 'घ' प्रत्यय नंतर असताना, धातू नसलेल्या 'क' काराच्या पूर्वी असलेल्या 'अ' काराचा बहुधा 'इ' होतो, जर तो 'घ' प्रत्यय 'स्यादि' च्या नंतर नसेल. जसे की - बालिका, कारिका. 'अधातूचा' असे का म्हटले? सका. 'क' च्या पूर्वी असे का म्हटले? नन्दना. 'स्यादि नंतर नसलेल्या' असे का म्हटले? बहुपरिव्बाजका मथुरा, बहुचम्मिका (येथे 'क' काराने 'स्यादि' व्यवहित असल्यामुळे सिद्ध होते). 'घ' प्रत्यय असताना असे का म्हटले? बालको. 'अ' काराचा असे का म्हटले? बहुकत्तुका साला. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ इति मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये... Ṇādikaṇḍo catuttho. चौथा णादि कांड समाप्त. 5. Pañcamo kaṇḍo (khādi) ५. पाचवा कांड (खादि). 1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu. १. 'तिज' आणि 'मान' धातूंपासून क्षमा आणि विमंसा (विचार) या अर्थांमध्ये अनुक्रमे 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ, titikkhā, vīmaṃsā, titikkhati, vīmaṃsati. Khamāvīmaṃsā, sūti kiṃ? Tejanaṃ, tejo, tejayati, mānanaṃ, mānomāneti. क्षमा अर्थामध्ये 'तिज' धातूपासून आणि विमंसा (विचार) अर्थामध्ये 'मान' धातूपासून अनुक्रमे 'ख' आणि 'स' प्रत्यय होतात. जसे की - तितिक्खा, वीमंसा, तितिक्खति, वीमंसति. 'क्षमा आणि विमंसा अर्थात' असे का म्हटले? तेजनं, तेजो, तेजयति, माननं, मानो, मानेति. 2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. २. 'कित' धातूपासून चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये 'छ' प्रत्यय होतो. Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Tikicchā, vicikicchā, tikicchati, vicikicchati. Aññatra niketo, saṃketo, ketanaṃ, keto, ketayati. चिकित्सा आणि संशय या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या 'कित' धातूपासून 'छ' प्रत्यय होतो. जसे की - तिकिच्छा, विचिकिच्छा, तिकिच्छति, विचिकिच्छति. इतर अर्थांमध्ये - निकेतो, संकेतो, केतनं, केतो, केतयति. 3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca. ३. निंदा अर्थामध्ये 'गुप' आणि 'बध' धातूंपासून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' च्या जागी 'भ' होतो. Nindāyaṃ [Pg.176] vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca. Jigucchā, bībhacchā, jigucchati, bībhacchati, aññatra gopanaṃ, gopo, gopeti, badhako. निंदा अर्थामध्ये वर्तमान असलेल्या 'गुप' आणि 'बध' धातूंपासून 'छ' प्रत्यय होतो आणि 'ब' च्या जागी 'भ' होतो. जसे की - जिगुच्छा, बीभच्छा, जिगुच्छति, बीभच्छति. इतर अर्थांमध्ये - गोपनं, गोपो, गोपेति, बाधको. 4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. ४. 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो आणि इच्छा अर्थामध्ये 'ते' प्रत्यय असताना... Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ, lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā, bubhukkhā, jigīsāṃ, jighacchā, bubhukkhati, jigīsati jighacchati. Idha kasmā na hoti ‘bhottumicchatī’ti? Padantarenābhidhānā. Tuṃsmāti kiṃ? Bhojanamicchati. Icchāyanti kiṃ? Bhuñjituṃ gacchati. Kathaṃ ‘kūlaṃ vipati satī’ti? Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti, evaṃ vuttipi hossati. Vākyameva carahi kathaṃ hoti? Lokassa tathā vacanicchāya. 'तुमुन्' (तुं) प्रत्ययाने संपणाऱ्या शब्दापासून इच्छा अर्थामध्ये बहुधा 'ख', 'स', 'छ' प्रत्यय होतात आणि सूत्रातील निर्देशामुळे 'तुं' प्रत्ययाचा लोप होतो. जसे की - बुभुक्खा, जिगीसा, जिघच्छा, बुभुक्खति, जिगीसति, जिघच्छति. येथे 'भोत्तुमिच्छति' असे का होत नाही? कारण दुसऱ्या पदाने अर्थाचे अभिधान (कथन) केले आहे. 'तुं प्रत्ययापासून' असे का म्हटले? भोजनमिच्छति. 'इच्छा अर्थात' असे का म्हटले? भुंजितुं गच्छति. 'कूलं विपतिसति' हे कसे सिद्ध होते? जसे 'कूलं पतितुमिच्छति' असे वाक्य होते, तसेच वृत्तीमध्येही होईल. मग वाक्यच कसे होते? लोकांच्या तशा बोलण्याच्या इच्छेमुळे. 5. Īyo kammā. ५. कर्मवाचक शब्दापासून इच्छा अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti. Puttamicchati putthīyati. Kammāti kiṃ? Asinecchati. Idha kasmā na hoti ‘raññoputtamicchatī’ti? Sāpekkhattā, na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti. Idhāpi carahi na siyā ‘attano putta micchatī’ti? Nevettha bhavitabbaṃ, na hi bhavati ‘attano puttīyatī’ti, kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate[Pg.177]? Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā. इच्छेचे कर्म असलेल्या शब्दापासून इच्छा अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. जसे की - पुत्तमिच्छति = पुत्तीयति. 'कर्मापासून' असे का म्हटले? असिनिच्छति. 'राज्ञो पुत्तमिच्छति' येथे का होत नाही? सापेक्षत्वामुळे; कारण दुसऱ्याची अपेक्षा ठेवणारा शब्द दुसऱ्यासोबत एकार्थीभाव प्राप्त करू शकत नाही. मग येथे 'अत्तनो पुत्तमिच्छति' असे का होऊ नये? येथेही प्रत्यय होऊ नये, कारण 'अत्तनो पुत्तीयति' असे होत नाही. मग पुत्राचे स्वतःशी असलेले नाते कसे समजते? दुसऱ्याचा निर्देश नसल्यामुळे आणि इच्छा त्याच विषयाशी संबंधित असल्यामुळे. 6. Upamānācāre. ६. उपमानवाचक कर्मापासून आचार अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ, upamānāti kiṃ? Puttamācarati. उपमानवाचक कर्मापासून आचार अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. जसे की - पुत्तमिव आचरति = पुत्तीयति माणवकं. 'उपमानापासून' असे का म्हटले? पुत्तमाचरति. 7. Ādhārā. ७. आधारवाचक उपमानापासून आचार अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti. Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde, pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu. आधारवाचक उपमानापासून आचार अर्थामध्ये 'ईय' प्रत्यय होतो. जसे की - कुट्यामिव आचरति = कुटीयति पासादे, पासादीयति कुटियं भिक्खु. 8. Kattutāyo. ८. कर्ता असलेल्या उपमानापासून आचार अर्थामध्ये 'आय' प्रत्यय होतो. Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivācarati pabbatāyati. कर्ता असलेल्या उपमानापासून आचार अर्थामध्ये 'आय' प्रत्यय होतो. जसे की - पब्बतो इव आचरति = पब्बतायति. 9. Ycatthe. ९. 'य' प्रत्ययाच्या अर्थामध्ये कर्तावाचक शब्दापासून 'आय' प्रत्यय होतो. Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusāyati, paṭapaṭāyati, lohitāyati, kattutotveva? (Abhusaṃ) bhusaṃ karotīhi, iha kasmā na hoti ‘bhusī bhavatī’ti? Vuttatthatāya. कर्तावाचक शब्दापासून अभूततद्भाव अर्थामध्ये बहुधा 'आय' प्रत्यय होतो. जसे की - भुसायति, पटपटायति, लोहितायति. 'कर्तावाचक शब्दापासूनच' असे का म्हटले? (अभुसं) भुसं करोति. येथे 'भुसी भवति' असे का होत नाही? कारण तो अर्थ आधीच उक्त आहे. 10. Saddādīni karoti. १०. 'शब्दादी' द्वितीयान्त शब्दांपासून 'करतो' या अर्थामध्ये 'आय' प्रत्यय होतो. Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddāyati, verāyati, kalahāyati, dhūpāyati. 'शब्दादी' द्वितीयान्त शब्दांपासून 'करतो' या अर्थामध्ये 'आय' प्रत्यय होतो. जसे की - सद्धायति, वेरायति, कलहायति, धुपायति. 11. Numotva-sso. ११. 'नुम्' चा आगम होतो आणि 'अ' चा ऱ्हस्व होतो. Namoiccasmā [Pg.178] karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namassati tathāgtaṃ. 'नमो' या शब्दापासून 'करोति' (करतो) या अर्थात 'अस्स' (अस्सो) प्रत्यय होतो. (उदा.) 'नमस्सति तथागतं' (तो तथागतांना नमस्कार करतो). 12. Dhātvatthe nāmasmi. १२. धातूच्या अर्थात नामाच्या पुढे (प्रत्यय होतो). Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti. Hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati. नामापासून धातूच्या अर्थात येथे (प्रत्यय) बहुधा होतो. हत्तीने ओलांडून जातो - 'अतिहत्थयति', विणेच्या साथीने गातो - 'उपवीणयति', विनय दृढ करतो - 'दळ्हयति', रात्र विशुद्ध होते - 'विशुद्धयति', कुशल विचारतो - 'कुसलयति'. 13. Saccādīhāpi. १३. 'सच्च' (सत्य) इत्यादींच्या पुढे सुद्धा. Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Saccāpeti, atthāpeti, vedāpeti, sukkhāpeti, sukhāpeti, dukkhāpeti. 'सच्च' इत्यादींच्या पुढे धातूच्या अर्थात 'आपि' प्रत्यय होतो. सच्चापेति, अत्थापेति, वेदापेति, सुक्खापेति, सुखापेति, दुक्खापेति. 14. Kriyatthā. १४. क्रियावाचक (धातू). Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā. Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu. हा अधिकार शास्त्रसमाप्तीपर्यंत आहे. ज्याचा अर्थ क्रिया आहे, तो 'क्रियार्थ' धातू होय. 15. Curādito ṇi. १५. चुरादी (धातूंच्या) पुढे 'णि' प्रत्यय होतो. Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ. Ṇakāro vuddhyattho, evamaññatrāpi, corayati, lāḷayati, kathaṃ ‘rajjaṃ kāretī’ti? Yogavibhāgato. क्रियावाचक चुरादी धातूंच्या पुढे स्वार्थात 'णि' प्रत्यय बहुधा होतो. 'ण्' हा वर्ण वृद्धीसाठी आहे, इतर ठिकाणीही याचप्रमाणे समजावे. (उदा.) चोरयति, लाळयति. 'रज्जं कारेति' (राज्य करतो) हे कसे सिद्ध होते? योगविभागामुळे. 16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca. १६. आणि प्रयोजकाच्या (प्रेरक कर्त्याच्या) व्यापारात 'णापि' प्रत्यय होतो. Kattāraṃ yo payojayati, tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ, kāreti, kārāpeti. Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ [Pg.179] payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti? Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca. Ato bhiyyo ṇāpiyeva, ṇiyevuvaṇṇato, dvayamevaññehi. जो कर्त्याला प्रेरित करतो, त्याच्या व्यापारात क्रियावाचक धातूंच्या पुढे 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय बहुधा होतात; (उदा.) कारेति, कारापेति. शंका: कर्ता देखील करणादी घटकांचा प्रेरक असतो, मग त्याच्या व्यापारातही 'णि' आणि 'णापि' प्रत्यय प्राप्त होतील का? समाधान: 'प्रयोजक' या शब्दाच्या ग्रहणाच्या सामर्थ्यामुळे आणि चुरादी धातूंसाठी स्वतंत्रपणे केलेल्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे ते होणार नाहीत. याहून अधिक म्हणजे, 'णापि' हाच प्रत्यय होतो, उ-वर्णांतापुढे 'णि' च होतो, आणि इतरांच्या पुढे हे दोन्ही प्रत्यय होतात. 17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu. Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Ntaggahaṇamuttaratthaṃ, kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi. Ṭhīyamānaṃ, ṭhīyate, sūyamānaṃ, sūyate, aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ? Babhūva devadattena, bibhida kusulo. Bhijjate kusulo sayamevāti ‘bhijjate’ti savanā kammatā-vagamyate, ‘sayamevā’ti savanato kattutā, kattutāvacanicchāyantu ‘bhindati kusulo attāna’nti bhavati, evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ. ‘Aparokkhesu mānantatyādīsū’ti ayamadhikāro ā ‘tanāditvo’ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu, sakammakehi kattukammesu, kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā. Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate, so sakammako, yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate, svākammakoti ñātabbaṃ. १७. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये, अपरोक्ष काळात, 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'क्य' प्रत्यय होतो. भाव आणि कर्म अर्थांत विहित केलेल्या, परोक्ष काळ वगळता इतर काळातील 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना क्रियावाचक धातूंच्या पुढे 'क्य' प्रत्यय होतो. 'न्त' चे ग्रहण पुढील सूत्रासाठी आहे. 'क्' हा वर्ण वृद्धी न होण्यासाठी आहे, पुढेही याचप्रमाणे समजावे. (उदा.) ठीयमानं, ठीयते, सूयमानं, सूयते. 'अपरोक्ष काळात मान, न्त, ति इत्यादी पुढे असताना' असे का म्हटले आहे? (उदा. परोक्ष काळात) 'बभूव देवदत्तेन', 'बिभिद कुसुलो'. 'भिज्जते कुसुलो सयमेव' (कोठार स्वतःच फुटते) येथे 'भिज्जते' ऐकल्याने कर्मभाव समजतो, आणि 'सयमेव' ऐकल्याने कर्तृभाव समजतो. परंतु जेव्हा कर्तृभाव सांगण्याची इच्छा असते, तेव्हा 'भिन्दति कुसुलो अत्तानं' (कोठार स्वतःला फोडते) असे होते. इतर उदाहरणेही परंपरेनुसार समजून घ्यावीत. 'अपरोक्ष काळात मान, न्त, ति इत्यादी पुढे असताना' हा अधिकार 'तनादित्वो' (५.२६) पर्यंत आहे. शिवाय, हे 'क्य' इत्यादी प्रत्यय, कर्ता, कर्म आणि भाव अर्थांत विहित केलेल्या 'ति' इत्यादी प्रत्ययांच्या मागे विहित केल्यामुळे, त्याच अर्थांत ते जाणले जातात. म्हणून अकर्मक धातूंच्या पुढे कर्ता आणि भाव अर्थांत, सकर्मक धातूंच्या पुढे कर्ता आणि कर्म अर्थांत, आणि कर्माची विवक्षा नसताना भाव अर्थात हे प्रत्यय होतात, असे जाणावे. ज्या धातूची क्रिया कर्माची अपेक्षा करते तो 'सकर्मक' आणि ज्या धातूची क्रिया केवळ कर्त्याची अपेक्षा करते तो 'अकर्मक' समजावा. 18. Kattari lo. १८. कर्त्याच्या अर्थात 'लो' (ल-कार) होतो. Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti. Lakāro, ‘‘ñilasse’’ti 5-163 visesanattho. Pacamāno, pacanto, pacati. क्रियावाचक धातूच्या पुढे, अपरोक्ष काळात कर्त्याच्या अर्थात विहित केलेले 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'लो' होतो. 'ल्' हा वर्ण 'ञिलस्से' (५-१६३) या सूत्रातील वैशिष्ट्यासाठी आहे. (उदा.) पचमानो, पचन्तो, पचति. 19. Maṃ ca rudhādīnaṃ. १९. आणि रुधादी धातूंच्या पुढे 'मं' (अनुस्वार) होतो. Rudhādito [Pg.180] kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro. Makāro-nubandho, akāro uccāraṇattho. Rundhamāno, rundhanto, rundhati. रुधादी धातूंच्या पुढे कर्त्याच्या अर्थात विहित केलेले 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'लो' होतो आणि शेवटच्या स्वराच्या पुढे 'मं' होतो. 'म्' हा अनुबंध आहे आणि 'अ' हा उच्चारणासाठी आहे. (उदा.) रुन्धमानो, रुन्धन्तो, रुन्धति. 20. Ṇiṇāpyāpīhi vā. २०. 'णि', 'णापि' आणि 'आपि' यांच्या पुढे विकल्प करून (लो होतो). Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā, orayanto, corento, kārayanto, kārento, kārāpayanto, kārāpento, saccāpayanto, saccāpento, corayati, coreti, kārayati, kāreti, kārāpayati, kārāpeti, saccāpayati, saccāpeti. Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo, tena māne niccaṃ, corayamāno, kārayamāno, kārāpayamāno, saccāpayamāno. 'णि', 'णापि' आणि 'आपि' यांच्या पुढे कर्त्याच्या अर्थात विहित केलेले 'मान', 'न्त', 'ति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना विकल्प करून 'लो' होतो. (उदा.) चोरयन्तो, चोरेन्तो, कारयन्तो, कारेन्तो, कारापयन्तो, कारापेन्तो, saccāpayanto (सच्चापयन्तो), saccāpento (सच्चापेन्तो), चोरयति, चोरेति, कारयति, कारेति, कारापयति, कारापेति, saccāpayati (सच्चापयति), saccāpeti (सच्चापेति). हा 'वा' शब्द व्यवस्थित-विभाषा (निश्चित विकल्प) या अर्थाचा आहे, त्यामुळे 'मान' प्रत्यय असताना तो नित्य होतो; (उदा.) चोरयमानो, कारयमानो, कारापयमानो, सच्चापयमानो. 21. Divādīhi yaka. २१. दिवादी धातूंच्या पुढे 'यक' प्रत्यय होतो. Divādīhi lavisaye yaka hoti. Dibbanto, dibbati. दिवादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'यक' होतो. (उदा.) दिब्बन्तो, दिब्बति. 22. Tudādīhi ko. २२. तुदादी धातूंच्या पुढे 'को' प्रत्यय होतो. Tudādīhi lavisaye ko hoti. Tudamāno, tudanto, tudati. तुदादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'को' होतो. (उदा.) तुदमानो, तुदन्तो, तुदति. 23. Jyādīhi knā. २३. ज्यादी धातूंच्या पुढे 'क्ना' प्रत्यय होतो. Jiādīhi lavisaye knā hoti. Jinanto, jināti. Kathaṃ ‘jayanto’ jayatī, ti? Bhūvādipāṭhā. ज्यादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'क्ना' होतो. (उदा.) जिनन्तो, जिनाति. 'जयन्तो', 'जयति' हे कसे सिद्ध होते? भूवादी गणातील पाठावरून. 24. Kyādīhi kṇā. २४. क्यादी धातूंच्या पुढे 'क्णा' प्रत्यय होतो. Kīādīhi [Pg.181] lavisaye kṇā hoti. Kiṇanto, kiṇāti. क्यादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'क्णा' होतो. (उदा.) किणन्तो, किणाति. 25. Svādīhi kṇo. २५. स्वादी धातूंच्या पुढे 'क्णो' प्रत्यय होतो. Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Suṇamāno, suṇanto, suṇoti. Kathaṃ suṇātīti? Kyādipāṭhā. स्वादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'क्णो' होतो. (उदा.) सुणमानो, सुणन्तो, सुणोति. 'सुणाति' हे कसे सिद्ध होते? क्यादी गणातील पाठावरून. 26. Tanāditvo. २६. तनादी धातूंच्या पुढे 'ओ' प्रत्यय होतो. Tanādito lavisaye o hoti. Tanoti. तनादी धातूंच्या पुढे 'ल' च्या विषयात 'ओ' होतो. (उदा.) तनोति. 27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā. २७. भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय होतात. Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti. Kattabbaṃ, karaṇīyaṃ, kattabbo kaṭo, karaṇīyo. Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti, sinānīyaṃ cuṇṇaṃ, dānīyo brāhmaṇo, sammāvattanīyo guru, pavacanīyo upajjhāyo, upaṭṭhānīyo sisso. क्रियावाचक धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'तब्ब' आणि 'अनीय' प्रत्यय बहुधा होतात. (उदा.) कत्तब्बं, करणीयं, कत्तब्बो कटो, करणीयो. 'बहुलं' या अधिकाराने हे प्रत्यय करणादी अर्थांमध्येही होतात; (उदा.) सिनानीयं चुण्णं (स्नानाचे चूर्ण), दानीयो ब्राह्मणो (दान देण्यास योग्य ब्राह्मण), सम्मावत्तनीयो गुरु (योग्य वर्तनास पात्र गुरु), पवचनीयो उपज्झायो (प्रवचनास पात्र उपाध्याय), उपट्ठानीयो सिस्सो (सेवेस पात्र शिष्य). 28. Ghyaṇa. २८. 'घ्यण' प्रत्यय होतो. Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Vākyaṃ, kāriyaṃ, ceyyaṃ, jeyyaṃ. क्रियावाचक धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'घ्यण' प्रत्यय बहुधा होतो. (उदा.) वाक्यं, कारियं, चेय्यं, जेय्यं. 29. Āsse ca. २९. आणि 'आ' काराच्या जागी 'ए' होतो (घ्यण प्रत्यय पर असताना). Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu, āssa e ca. Deyyaṃ. 'आ' कारांत धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'घ्यण' प्रत्यय होतो, आणि 'आ' च्या जागी 'ए' होतो. (उदा.) देय्यं. 30. Vadādīhi yo. ३०. वदादी धातूंच्या पुढे 'यो' प्रत्यय होतो. Vadādīhi [Pg.182] kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vajjaṃ, majjaṃ, gammaṃ. (42) ‘‘Bhujānne’’, bhojjo odano, bhojjā yāgu, bhoggamaññaṃ. क्रियावाचक वदादी धातूंच्या पुढे भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'यो' प्रत्यय बहुधा होतो. (उदा.) वज्जं, मज्जं, गम्मं. (४२) 'भुजान्ने' (अन्नाच्या अर्थात भुज् धातूच्या पुढे): भोज्जो ओदनो (खाण्यायोग्य भात), भोज्जा यागु (पिण्यायोग्य पेज), भोग्गमञ्ञं (इतर उपभोग्य वस्तू). 31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā. ३१. 'किच्च', 'घच्च', 'भच्च', 'भब्ब', 'लेय्य' हे शब्द 'य' प्रत्ययान्त निपात होतात. Ete saddā yappaccayantā nipaccante. हे शब्द 'य' प्रत्ययान्त असून निपात रूपाने सिद्ध होतात. 32. Guhādīhi yaka. ३२. 'गुह्' इत्यादी धातूंहून 'यक' प्रत्यय होतो. Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti. Guyhaṃ, duyhaṃ, sisso. Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato, tvayā khalu kaṭo kattabbo, karaṇīyo, kāriyo, kicco, evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhotā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe. Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā, uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo, bhotā rajjaṃ kattabbaṃ. Bhavaṃ araho, bhotā sāro vahitabbo, bhavaṃ sakko, bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo, bhotā nikkho dātabbo. 'गुतादी' (गुप् इत्यादी) क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कर्म अर्थांमध्ये 'यक' प्रत्यय होतो. जसे - गुय्हं (गोपनीय), दुय्हं (दुभते), सिस्सो (शिष्य). हे 'तब्ब' इत्यादी प्रत्यय प्रेषण (आज्ञा), अतिसर्ग (अनुमती) आणि प्राप्तकाल (योग्य वेळ) हे अर्थ प्रतीत होत असतानाही सामान्य विधानामुळे सिद्धच होतात. जसे - 'त्वया खलु कटो कत्तब्बो' (तुझ्याद्वारे खरोखर चटई केली जावी), 'करणीयो', 'कारियो', 'किच्चो'. याचप्रमाणे 'त्वया कटो कत्तब्बो', 'भोता कटो कत्तब्बो' (आपल्याद्वारे चटई केली जावी), कारण आपल्यासाठी चटई करण्याची हीच योग्य वेळ प्राप्त झाली आहे. याचप्रमाणे भविष्यकाळातही वर्तमानकाळाप्रमाणे प्रेषण इत्यादी अर्थांमध्ये ते सिद्धच आहेत. तसेच 'अर्ह' (योग्य) कर्ता आणि विशिष्ट शक्ती प्रतीत होत असताना, आणि अनिवार्यता व कर्जदारपणा या विशिष्ट भावांमध्येही ते सिद्ध होतात. भविष्यकाळाच्या संदर्भात - 'भोता कटो कत्तब्बो' (आपल्याद्वारे चटई केली जावी), 'भोता रज्जं कत्तब्बं' (आपल्याद्वारे राज्य केले जावे). 'भवं अरहो' (आपण योग्य आहात), 'भोता सारो वहितब्बो' (आपल्याद्वारे भार वाहिला जावा), 'भवं सक्को' (आपण समर्थ आहात), 'भोता अवस्सं कटो कत्तब्बो' (आपल्याद्वारे नक्कीच चटई केली जावी), 'भोता निक्खो दातब्बो' (आपल्याद्वारे निष्क दिला जावा). 33. Kattari ltuṇakā. ३३. कर्ता अर्थामध्ये 'ल्तु' आणि 'णक' प्रत्यय होतात. Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ. Paṭhitā, pāṭhako. Bahulamitveva? Pādehi harīyatīti pādahā-rako[Pg.183], gale cuppateti galecopako. Siddhova ltu, arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā, bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā, bhavametaṃ arahati. Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake, gantā khelaṃ, muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ. कर्ता कारकामध्ये क्रियावाचक धातूंहून 'ल्तु' आणि 'णक' प्रत्यय बहुधा होतात. जसे - पठिता (वाचणारा), पाठको (वाचक). 'बहुधा' असे का म्हटले आहे? 'पादेहि हरीयतीति पादहारको' (पायांनी जे हरण केले जाते ते पादहारक), 'गले चुप्पतेति गलेचोपको' (गळ्यात जे चिकटते ते गलेचोपक). 'ल्तु' प्रत्यय हा अर्ह (योग्य), शील (स्वभाव) आणि साधुधर्म (चांगले आचरण) या अर्थांमध्ये सामान्य विधानामुळे सिद्धच आहे. जसे - 'भवं खलु कञ्ञाय परिग्गहिता' (आपण खरोखरच कन्येचा स्वीकार करण्यास योग्य आहात), 'भवमेतं अरहति' (आपण यास पात्र आहात). शील इत्यादी अर्थांमध्ये - 'उपादाता कुमारके' (कुमारांना स्वीकारणारा स्वभाव असलेला), 'गन्ता खेलं' (खेला देशात जाणारा स्वभाव असलेला), 'मुण्डयितारो साविट्ठायना वधुं कतपरिग्गहं' (साविट्ठायन गोत्रातील लोक वधूचा स्वीकार करून मुंडण करणारे स्वभाव असलेले). 34. Āvī. ३४. 'आवी' प्रत्यय होतो. Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. Bhayadassāvī. Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ, sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva. क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थामध्ये बहुधा 'आवी' प्रत्यय होतो. जसे - भयदस्सावी (भय पाहणारा). अल्प विषय दर्शवण्यासाठी स्वतंत्र सूत्र केले आहे, आणि सामान्य विधानामुळे शील इत्यादी अर्थांमध्येही हा प्रत्यय होतोच. 35. Āsiṃsāyamako. ३५. आकांक्षा (इच्छा) अर्थ प्रतीत होत असताना 'अको' प्रत्यय होतो. Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīvatūti jīvako, nandatūti nandako, bhavatūti bhavako. आकांक्षा (इच्छा) अर्थ प्रतीत होत असताना क्रियावाचक धातूंहून कर्ता अर्थामध्ये 'अको' प्रत्यय होतो. जसे - 'जीवतूति जीवको' (तो जगो या इच्छेने - जीवक), 'नन्दतूति नन्दको' (तो आनंदी राहो या इच्छेने - नन्दक), 'भवतूति भवको' (तो असो या इच्छेने - भवक). 36. Karā ṇano. ३६. 'कर' धातूहून 'णन' प्रत्यय होतो. Karato kattari ṇano hoti. Karotīti kāraṇaṃ, kattarīti kiṃ? Karaṇaṃ. 'कर' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये 'णन' प्रत्यय होतो. जसे - 'करोतीति कारणं' (जो करतो तो कारण - कर्ता अर्थात). 'कर्ता अर्थात' असे का म्हटले आहे? (कारण साधन अर्थात) 'करणं' (करण - साधन). 37. Hāto vīhikālesu. ३७. 'हा' धातूहून 'व्रीही' (धान्य) आणि 'काळ' (वेळ) अर्थांमध्ये 'णन' प्रत्यय होतो. Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari. Hāyanā nāma vihayo, hāyano saṃvaccharo, vīhikālesūti kiṃ? Hātā. 'हा' धातूहून व्रीही (धान्य) आणि काळ अर्थामध्ये कर्ता कारकात 'णन' प्रत्यय होतो. जसे - 'हायना' नावाचे धान्य (व्रीही), 'हायनो' म्हणजे संवत्सर (वर्ष/काळ). 'व्रीही आणि काळ अर्थांमध्ये' असे का म्हटले आहे? (अन्यथा) 'हाता' (नष्ट करणारा). 38. Vidā kū. ३८. 'विद' धातूहून 'कू' प्रत्यय होतो. Vidasmā kū hoti kattari. Vidū, lokavidū. 'विद' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये 'कू' प्रत्यय होतो. जसे - विदू (जाणणारा), लोकविदू (लोक जाणणारे - बुद्ध). 39. Vito ñāto. ३९. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'ज्ञा' धातूहून 'कू' प्रत्यय होतो. Vipubbā [Pg.184] ñāiccasmā kū hoti kattari. Viññū. Vitoti kiṃ? Paññā. 'वि' उपसर्गपूर्वक 'ज्ञा' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये 'कू' प्रत्यय होतो. जसे - विञ्ञू (विद्वान/सुज्ञ). 'वि' उपसर्गपूर्वक असे का म्हटले आहे? (अन्यथा) पञ्ञा (प्रज्ञा). 40. Kammā. ४०. कर्म उपपद असताना 'ज्ञा' धातूहून 'कू' प्रत्यय होतो. Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari. Sabbaññū, kālaññū. कर्म उपपद असताना त्यानंतर असलेल्या 'ज्ञा' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये 'कू' प्रत्यय होतो. जसे - सब्बञ्ञू (सर्वज्ञ), कालञ्ञू (काळ जाणणारा). 41. Kvacaṇa. ४१. कर्म उपपद असताना धातूहून काही ठिकाणी 'अण' प्रत्यय होतो. Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhakāro, saralāvo, mantajjhāyo, bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati. Kvacīti kiṃ? Kammakaro. कर्म उपपद असताना त्यानंतर असलेल्या क्रियावाचक धातूहून काही ठिकाणी कर्ता अर्थामध्ये 'अण' प्रत्यय होतो. जसे - कुंभकारो (कुंभार), सरलावो (बाण बनवणारा), मन्तज्झायो (मंत्रांचा अभ्यास करणारा). 'बहुळ' अधिकाराने येथे हा प्रत्यय होत नाही - 'आदिच्चं पस्सति' (सूर्याला पाहतो), 'हिमवन्तं suणोति' (हिमवंताविषयी ऐकतो), 'गामं गच्छति' (गावाला जातो). 'काही ठिकाणी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (कारण इतरत्र होत नाही, जसे) कम्मकरो (काम करणारा). 42. Gamā rū. ४२. कर्म उपपद असताना 'गम्' धातूहून 'रू' प्रत्यय होतो. Kammato parā gamā rū hoti kattari. Vedagū pāragū. कर्म उपपद असताना त्यानंतर असलेल्या 'गम्' धातूहून कर्ता अर्थामध्ये 'रू' प्रत्यय होतो. जसे - वेदगू (वेदांना जाणणारा/पारंगत), पारगू (पार गेलेला/पारंगत). 43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā. ४३. 'समान', 'अञ्ञ' (अन्य), 'भवन्त', 'यादि' इत्यादी उपमानवाचक शब्दांनंतर असलेल्या 'दिस्' (दिसणे) धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात. Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti. Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso. Aññādī aññādikkho aññādiso. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso. Yādī yādikkho yādiso. Tyādī tyādikkho tyādiso. Samānādīhīti kiṃ? Rukkho viya dissati. Upamānāti kiṃ? So dissati. Kammeti kiṃ? So [Pg.185] viya passati. Rakārā antasarādilopatthā, kakāro ekārābhāvattho. 'समान' इत्यादी आणि 'यादि' इत्यादी उपमानवाचक शब्दांनंतर असलेल्या 'दिस्' धातूहून कर्म कारकात 'री', 'रिक्ख' आणि 'क' प्रत्यय होतात. जसे - 'समानो विय दिस्सतीति' (समानासारखा दिसतो तो) - सदी, सदिक्खो, सदिसो. अञ्ञादी, अञ्ञादिक्खो, अञ्ञादिसो (इतरासारखा दिसणारा). भवादी, भवादिक्खो, भवादिसो (आपल्यासारखा दिसणारा). यादी, यादिक्खो, यादिसो (ज्यासारखा दिसणारा). त्यादी, त्यादिक्खो, त्यादिसो (त्यासारखा दिसणारा). 'समान इत्यादी' असे का म्हटले आहे? 'रुक्खो विय दिस्सति' (झाडासारखा दिसतो). 'उपमानवाचक' असे का म्हटले आहे? 'सो दिस्सति' (तो दिसतो). 'कर्म कारकात' असे का म्हटले आहे? 'सो विय पस्सति' (तो त्यासारखा पाहतो). 'र' कार हा अंत्य स्वरादींच्या लोपासाठी आहे, आणि 'क' कार हा 'ए' कार न होण्यासाठी आहे. 44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā. ४४. भाव आणि (कर्त्याव्यतिरिक्त इतर) कारकांमध्ये 'अ', 'घण', 'घ' आणि 'क' प्रत्यय होतात. Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ. A-paggaho, niggaho, karo, garo, cayo, jayo, ravo, bhavo, paco, vaco, annado, purindado, īsakkaro, dukkaro, sukaro. Ghaṇa-bhāve pāko, cāgo, bhāvo, kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo, rujatīti rogo, visatīti veso, sarati kālantaranti sāro thiraṃso, darīyante etehīti dārā, jīrayati etenāti jāro, asaññāyampi dāyo datto, lābho laddho, gha-vako, nipako, ka-piyo, khipo, bhujo, āyudhaṃ. भाव आणि कारकांमध्ये क्रियावाचक धातूंहून 'अ', 'घण', 'घ' आणि 'क' प्रत्यय बहुधा होतात. 'अ' प्रत्ययाची उदाहरणे - पग्गहो (प्रग्रह), निग्गहो (निग्रह), करो (कर), गरो (विष), चयो (चय), जयो (जय), रवो (आवाज), भवो (भव), paco (पाक), वचो (वचन), अन्नदो (अन्न देणारा), पुरिन्ददो (इंद्र), ईसक्करो (सहज होणारे), दुक्करो (दुष्कर), सुकरो (सुकर). 'घण' प्रत्यय भाव अर्थात - पाको (पाक), चागो (त्याग), भावो (भाव). कारक अर्थात संज्ञेमध्ये - 'पज्जतेनेनातीति पादो' (ज्याद्वारे चालले जाते तो पाद/पाय), 'रुजतीति रोगो' (ज्यामुळे पीडा होते तो रोग), 'विसतीति वेसो' (ज्यात प्रवेश केला जातो तो वेश), 'सरति कालन्तरन्ति सारो थिरंसो' (जो काळाच्या ओघात टिकून राहतो तो सार/स्थिर भाग), 'दरीयन्ते एतेहीति दारा' (ज्यांच्याद्वारे विदारण केले जाते त्या दारा/पत्नी), 'जीरयति एतेनाति जारो' (ज्यांच्याद्वारे जीर्ण केले जाते तो जार/उपपती). संज्ञा नसतानाही - दायो (दान), लाभो (लाभ). 'घ' प्रत्ययाची उदाहरणे - वको (लांडगा), निपको (बुद्धिमान). 'क' प्रत्ययाची उदाहरणे - पियो (प्रिय), खिपो (बाण), भुजो (हात), आयुधं (शस्त्र). 45. Dādhātvi. ४५. 'दा' आणि 'धा' धातूंहून 'इ' प्रत्यय होतो. Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu. Ādi, nidhi, vālami. 'दा' आणि 'धा' धातूंहून भाव आणि कारकांमध्ये बहुधा 'इ' प्रत्यय होतो. जसे - आदि (आरंभ), निधि (निधी), वालमि. 46. Vamādīyyathu. ४६. 'वम्' इत्यादी धातूंहून 'अथु' प्रत्यय होतो. Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti. Vamathu, vepathu, (avathu, sayathu). 'वम्' इत्यादी धातूंहून भाव आणि कारकांमध्ये 'अथु' प्रत्यय होतो. जसे - वमथु (उलटी), वेपथु (कंप/थरथराट), अवथु, सयथु (सूज). 47. Kvi. ४७. 'क्वि' प्रत्यय होतो. Kriyatthā [Pg.186] kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho, abhibhū, sayambhū, bhattaggaṃ, (dānaggaṃ) salākaggaṃ, sabhā, pabhā. क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कारकांमध्ये बहुधा 'क्वि' प्रत्यय होतो. 'क' कार हा 'क्' अनुबंधाच्या कार्यासाठी आहे. जसे - अभिभू (विजेता), सयम्भू (स्वयंभू), भत्तग्गं (भोजनशाळा), दानग्गं (दानशाळा), सलाकग्गं (शलाकागृह), सभा (सभा), पभा (प्रकाश). 48. Ano. ४८. 'अन' प्रत्यय होतो. Kriyattā bhāvakārakesvano hoti. Gamanaṃ, dānaṃ, sampadānaṃ, apādānaṃ, adhikaraṇaṃ, calano, jalano, kodhano, kopano, maṇḍano, bhūsano. क्रियावाचक धातूंहून भाव आणि कारकांमध्ये 'अन' प्रत्यय होतो. जसे - गमनं (जाणे), दानं (दान), सम्प्रदानं (संप्रदान), अपादानं (अपादान), अधिकरणं (अधिकरण), चलनो (चंचल), जलनो (अग्नी), कोधनो (क्रोधी), कोपनो (रागवणारा), मण्डनो (शोभवणारा), भूसनो (अलंकार). 49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca. ४९. स्त्रीलिंगामध्ये भाव आणि कारकांमध्ये 'अ', 'अण', 'ति', 'क', 'यक', 'या' आणि 'अन' प्रत्यय होतात. Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ. A titikkhā, vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā īhā bhikkhā, āpadā, medhā, godhā, ṇakārā, hārā, tārā, dhārā, ārā, kti-iṭṭhi, siṭṭhi, bhitti, bhatti, tanti bhūti, ka-guhā, rujā, mudā, yaka-vijjā, ijjā, ya-seyyā, samajjā, pabbajjā, paricariyā, jāgariyā, anakāraṇā, hāraṇā, vedanā, vandanā, upāsanā. स्त्रीलिंगामध्ये भाव आणि कारकांमध्ये क्रियावाचक धातूंहून 'अ' इत्यादी आणि 'अन' प्रत्यय बहुधा होतात. 'अ' प्रत्ययाची उदाहरणे - तितिक्खा (तितिक्षा), वीमंसा (परीक्षा), जिगुच्छा (घृणा), पिपासा (तहान), पुत्तिया (पुत्रीची इच्छा), ईहा (इच्छा), भिक्खा (भिक्षा), आपदा (आपत्ती), मेधा (बुद्धी), गोधा (घोरपड). 'ण' (अण) प्रत्ययाची उदाहरणे - हारा (हार), तारा (तारा), धारा (धारा), आरा (आर/सुई). 'क्ति' (ति) प्रत्ययाची उदाहरणे - इिट्ठ (इच्छा), सिट्ठि (सृष्टी), भित्ति (भिंत), भत्ति (भक्ती), तन्ति (तंतू), भूति (समृद्धी). 'क' प्रत्ययाची उदाहरणे - गुहा (गुहा), रुजा (पीडा), मुदा (आनंद). 'यक' प्रत्ययाची उदाहरणे - विज्जा (विद्या), इज्जा (यज्ञ). 'य' (या) प्रत्ययाची उदाहरणे - सेय्या (शय्या), समज्जा (सभा), पब्बज्जा (प्रव्रज्या), परिचरिया (सेवा), जागरिया (जागरूकता). 'अन' प्रत्ययाची उदाहरणे - कारणा (यातना), हारणा (हरण करणे), वेदना (वेदना), वन्दना (वंदना), उपासना (उпасना). 50. Jāhāhi ni. ५०. 'जा' आणि 'हा' धातूंहून स्त्रीलिंगात 'नि' प्रत्यय होतो. Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ. Jāni, hāni. 'जा' आणि 'हा' या धातूंहून स्त्रीलिंगात 'नि' प्रत्यय होतो. जसे - जानि (हानी/पत्नी), हानि (हानी). 51. Karā ririyo. ५१. 'कर' धातूहून स्त्रीलिंगात 'रिरिय' प्रत्यय होतो. Karato ririyo hotitthiyaṃ. Karaṇaṃ kiriyā. Kathaṃ ‘kriyā’ti? ‘‘Kriyāyaṃ’’ti nipātanā. 'कर' धातूहून स्त्रीलिंगात 'रिरिय' प्रत्यय होतो. जसे - करणं -> किरिया (क्रिया). 'क्रिया' असे कसे होते? 'क्रियायं' या निपातनामुळे (विशेष नियमामुळे) होते. 52. Ikitī sarūpe. ५२. क्रियापदाच्या स्वरूपाचा (सारखेपणाचा) निर्देश करण्यासाठी 'इक' आणि 'इति' प्रत्यय होतात. Kriyatthassa [Pg.187] sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti, vaci, yudhi, pacati, ‘akāro kakāro’ti ādīsu kārasaddena samāso, yathā evakāroti. धातूच्या (क्रियापदाच्या) स्वरूपाचा निर्देश करायचा असताना, धातूनंतर 'इक' आणि 'इति' प्रत्यय होतात; जसे की— वचि, युधि, पचति. 'अकारो', 'ककारो' इत्यादींमध्ये 'कार' शब्दासोबत समास होतो, जसे की 'एवकारो'. 53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī. ५३. शील (स्वभाव), अभीक्ष्ण्य (पुन्हा पुन्हा करणे) आणि आवश्यकता (अनिवार्यता) या अर्थांमध्ये 'णी' प्रत्यय होतो. Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu, uṇhabhojī, khīrapāyī, avassakārī, satandāyī. शील इत्यादी अर्थ प्रतीत होत असताना धातूंहून 'णी' प्रत्यय होतो; जसे की— उण्हभोजी (नेहमी गरम अन्न खाणारा), खीरपायी (नेहमी दूध पिणारा), अवस्सकारी (निश्चितपणे करणारा), सतंदायी (नेहमी देणारा). 54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā. ५४. थावर, इत्तर, भङ्गुर, भिदुर, भासुर, भस्सर हे शब्द (शील या अर्थात) निपातनाने सिद्ध होतात. Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. शील (स्वभाव) हा अर्थ प्रतीत होत असताना हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī. ५५. भूतकाळात कर्तरी प्रयोगात (कर्त्याच्या अर्थात) 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' प्रत्यय होतात. Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari. Vijitavā, vijitāvī, bhūteti adhikāro yāva ‘‘āhāratthā’’ti (5-60). भूतकाळात धातूंहून कर्तरी प्रयोगात 'क्तवन्तु' आणि 'क्तावी' प्रत्यय होतात; जसे की— विजितवा, विजितावी. 'भूते' (भूतकाळात) हा अधिकार "आहारत्था" (५-६०) या सूत्रापर्यंत चालतो. 56. Ktobhāvakammesu. ५६. भूतकाळात भाव आणि कर्म प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो. Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Āsitaṃ bhavatā. Kato kaṭo bhavatā. भूतकाळात भाव आणि कर्म प्रयोगात 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे की— आसितं भवता (आपल्याद्वारे बसले गेले - भाव प्रयोग), कतो कटो भवता (आपल्याद्वारे चटई बनवली गेली - कर्म प्रयोग). 57. Kattari cārambhe. ५७. क्रिया सुरू करण्याच्या (आरंभ) अर्थात कर्तरी प्रयोगातही 'क्त' प्रत्यय होतो. Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca. Pakato bhavaṃ kaṭaṃ, pakato kaṭo bhavatā, pasutto bhavaṃ, pasuttaṃ bhavatā. क्रियेच्या आरंभी कर्तरी प्रयोगात आणि यथाप्राप्त (इतर प्रयोगांतही) 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे की— पकतो भवं कटं (आपण चटई बनवण्यास प्रारंभ केला), पकतो कटो भवता (आपल्याद्वारे चटई बनवण्यास प्रारंभ केला गेला), पसुत्तो भवं (आपण झोपलात), पसुत्तं भवता (आपल्याद्वारे झोपले गेले). 58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi. ५८. ठा (थांबणे), अस (बसणे), वस (राहणे), सिलिस (आलिंगन देणे), सी (झोपणे), रुह (चढणे), जर (वृद्ध होणे) आणि जनी (जन्म घेणे) या धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो. Ṭhādīhi [Pg.188] kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ, upaṭṭhito guru bhotā, upāsito guruṃ bhavaṃ, upāsito guru bhotā, anuvusito guruṃ bhavaṃ, anuvusito guru bhotā, āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ, āsiliṭṭho guru bhotā, adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhissitā khaṭopikā bhotā, āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena. 'ठा' इत्यादी धातूंहून कर्तरी प्रयोगात आणि यथाप्राप्त (इतर प्रयोगांतही) 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे की— उपट्ठितो गुरुं भवं (आपण गुरूंची सेवा केली), उपट्ठितो गुरु भोता (आपल्याद्वारे गुरूंची सेवा केली गेली); उपासितो गुरुं भवं (आपण गुरूंची उपासना केली), उपासितो गुरु भोता (आपल्याद्वारे गुरूंची उपासना केली गेली); अनुवुसितो गुरुं भवं (आपण गुरूंच्या जवळ राहिलात), अनुवुसितो गुरु भोता (आपल्याद्वारे गुरूंच्या जवळ राहिले गेले); आसिलिट्ठो गुरुं भवं (आपण गुरूंना आलिंगन दिले), आसिलिट्ठो गुरु भोता (आपल्याद्वारे गुरूंना आलिंगन दिले गेले); अधिस्सितो खटोपिकं भवं (आपण खाटेवर निजलात), अधिस्सिता खटोपिका भोता (आपल्याद्वारे खाटेवर निजले गेले); आरुळ्हो रुक्खं भवं (आपण झाडावर चढलात), आरुळ्हो रुक्खो भोता (आपल्याद्वारे झाडावर चढले गेले); अनुजिण्णो वसलिं देवदत्तो (देवदत्त त्या हीनकुलोत्पन्न स्त्रीच्या मागे वृद्ध झाला), अनुजिण्णा वसली देवदत्तेन (ती हीनकुलोत्पन्न स्त्री देवदत्ताच्या मागे वृद्ध झाली); अनुजातो माणवको माणविकं (तो तरुण त्या तरुणीच्या नंतर जन्मला), अनुजाता माणविका माणवकेन (ती तरुणी त्या तरुणाच्या नंतर जन्मली). 59. Gamanatthākammakādhāre ca. ५९. गमनार्थक (जाणे या अर्थाच्या) आणि अकर्मक धातूंहून अधिकरण (आधार) अर्थात, तसेच कर्तरी प्रयोगात आणि यथाप्राप्त 'क्त' प्रत्यय होतो. Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca, idamesaṃ yātaṃ, iha te yātā, iha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto patho, idamesamāsitaṃ, iha te āsitā, ihatehi āsitaṃ, ‘devo ce vuṭṭho sampannā sālayo’ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā. गमनार्थक आणि अकर्मक धातूंहून अधिकरण (आधार) अर्थात, कर्तरी प्रयोगात आणि यथाप्राप्त 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे की— इदमेसं यातं (हे त्यांचे जाण्याचे ठिकाण आहे), इह ते याता (येथे ते गेले), इह तेहि यातं (येथे त्यांच्याद्वारे गेले गेले), अयं तेहि यातो पथो (हा त्यांच्याद्वारे गेलेला मार्ग आहे), इदमेसमासितं (हे त्यांचे बसण्याचे ठिकाण आहे), इह ते आसिता (येथे ते बसले), इह तेहि आसितं (येथे त्यांच्याद्वारे बसले गेले). 'देवो चे वुट्ठो सम्पन्ना सालयो' (जर पाऊस पडला तर तांदळाचे पीक समृद्ध होईल) येथे कारणसामग्रीची पूर्णता अभिप्रेत आहे. 60. Āhāratthā. ६०. आहारार्थक (खाणे किंवा पिणे या अर्थाच्या) धातूंहून 'क्त' प्रत्यय होतो. Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca, idamesaṃ bhuttaṃ, idamesaṃ pītaṃ, iha tehi bhuttaṃ, iha tehi pītaṃ, odano tehi bhutto pītamudakaṃ, akattattho yogavibhāgo, kathaṃ ‘pītā gāvo’ti? Pītamesaṃ vijjatīti pītā, bāhulakā vā, ‘passinno’ti yā ettha bhūtakālatā, tatra tto, evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho, raññaṃ buddho, raññaṃ pūjito, evaṃ [Pg.189] sīlito, rakkhito, khanto, ākuṭṭho, ruṭṭho, rusito, abhibyāhaṭo, dayiyo, haṭṭho, kantā, saṃyato, amato, ‘kaṭṭha’nti bhūtatāyameva hetuno, phalaṃ tvatra bhāvi. आहारार्थक (गिळणे/खाणे या अर्थाच्या) धातूंहून अधिकरण (आधार) अर्थात आणि यथाप्राप्त 'क्त' प्रत्यय होतो; जसे की— इदमेसं भुत्तं (हे त्यांचे खाण्याचे ठिकाण आहे), इदमेसं पीतं (हे त्यांचे पिण्याचे ठिकाण आहे), इह तेहि भुत्तं (येथे त्यांच्याद्वारे खाल्ले गेले), इह तेहि पीतं (येथे त्यांच्याद्वारे प्यायले गेले), ओदनो तेहि भुत्तो (त्यांच्याद्वारे भात खाल्ला गेला), पीतमुदकं (पाणी प्यायले गेले). अकर्तरी अर्थासाठी योगविभाग (सूत्राचे विभाजन) केला जातो. 'पीता गावो' (ज्या गाईंनी पाणी प्यायले आहे) हा शब्द कसा सिद्ध होतो? 'ज्यांच्याद्वारे पिणे अस्तित्वात आहे' (पीतमेसं विज्जतीति) या अर्थाने 'पीता' किंवा बाहुलकामुळे (विविध प्रयोगांमुळे) हा शब्द सिद्ध होतो. 'पस्सिन्नो' (घामेजलेला) यामध्ये जी भूतकालता आहे, तिथे 'त' प्रत्यय होतो. याचप्रमाणे— रञ्ञं मतो (राजाला संमत असलेला), रञ्ञं इट्ठो (राजाला प्रिय असलेला), रञ्ञं बुद्धो (राजाला समजलेला), रञ्ञं पूजितो (राजाने पूजलेला). याचप्रमाणे— सीलितो, रक्खितो, खन्तो, आकुट्ठो, रुट्ठो, रुसितो, अभिव्याहटो, दयियो, हट्ठो, कन्ता, संयतो, अमतो. 'कट्ठं' मध्ये भूतकाळातच हेतू आहे, परंतु त्याचे फळ मात्र भविष्यकालीन आहे. 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya. ६१. क्रिया दुसऱ्या क्रियेसाठी (तादर्थ्य) केली जात असताना, भविष्यकाळात भाव प्रयोगात 'तुं', 'ताये' आणि 'तवे' प्रत्यय होतात. Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Kātuṃ gacchati, kattāye gacchati, kātave gacchati, icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ, punabbidhāne tvihāpi siyā ‘icchanto karotī’ti, evaṃ sakkoti bhottuṃ, jānāti bhottuṃ, gilāyati bhottuṃ, ghaṭate bhottuṃ, ārabhate bhottuṃ, labhate bhottuṃ, pakkamati bhottuṃ, ussahati bhottuṃ, arahati bhottuṃ, atthi bhottuṃ, vijjati bhottuṃ, vaṭṭa tibhottuṃ, kappati bhottunti. Tathā pārayati bhottuṃ, pahu bhottuṃ, samattho bhottuṃ, pariyatto bhottuṃ, alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā. Tathā kālo bhottuṃ. Samayo bhotuṃ, velā bhotunti, yathā bhottuṃmano, sottuṃ soto, daṭṭhuṃ cakkhu, yujjhituṃ dhanu, vattuṃ jaḷo, gantumano, kattumalasoti, uccāraṇantu vattāyattaṃ. Bhāveti kiṃ? Karissāmīti gacchati, kriyāyanti kiṃ? Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā, tadatthāyanti kiṃ? Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya. भविष्यकाळात वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून 'भाव' (क्रिया) अर्थामध्ये 'तुं' (tuṃ), 'ताये' (tāye), 'तवे' (tave) हे प्रत्यय होतात, जेव्हा त्या क्रियेचा हेतू (तदर्थ) प्रतीत होत असतो. जसे की, 'कातुं गच्छति' (करण्यासाठी जातो), 'कत्ताये गच्छति' (करण्यासाठी जातो), 'कातवे गच्छति' (करण्यासाठी जातो). 'इच्छति भोत्तुं' (जेवण्याची इच्छा करतो), 'कामेति भोत्तुं' (जेवण्याची कामना करतो) हे यानेच सिद्ध होते. पुन्हा विधान केल्याने येथेही 'इच्छन्तो करोति' (इच्छा करत करतो) असे होईल. याचप्रमाणे 'सक्कोति भोत्तुं' (जेवू शकतो), 'जानाति भोत्तुं' (जेवायला जाणतो), 'गिलायति भोत्तुं' (जेवण्यास असमर्थ होतो/कष्टतो), 'घटते भोत्तुं' (जेवण्याचा प्रयत्न करतो), 'आरभते भोत्तुं' (जेवायला सुरुवात करतो), 'लभते भोत्तुं' (जेवायला मिळवतो), 'पक्कमति भोत्तुं' (जेवायला निघतो), 'उस्सहति भोत्तुं' (जेवण्यास उत्सुक असतो), 'अरहति भोत्तुं' (जेवण्यास योग्य असतो), 'अत्थि भोत्तुं' (जेवायचे आहे), 'विज्जति भोत्तुं' (जेवायचे आहे), 'वट्टति भोत्तुं' (जेवणे योग्य आहे), 'कप्पति भोत्तुं' (जेवणे योग्य आहे) असे होते. तसेच 'पारयति भोत्तुं' (जेवू शकतो), 'पहु भोत्तुं' (जेवण्यास समर्थ), 'समत्थो भोत्तुं' (जेवण्यास समर्थ), 'परियत्तो भोत्तुं' (जेवण्यास पुरेसा/समर्थ), 'अलं भोत्तुं' (जेवण्यास पुरेसे) हे सर्वत्र 'भवति' च्या संदर्भात संभवते. तसेच 'कालो भोत्तुं' (जेवण्याची वेळ), 'समयो भोत्तुं' (जेवण्याची वेळ), 'वेला भोत्तुं' (जेवण्याची वेळ), जसे की 'भोत्तुंमनो' (जेवण्याची इच्छा असलेला), 'सोत्तुं सोतो' (ऐकण्यासाठी कान), 'दट्ठुं चक्खु' (पाहण्यासाठी डोळा), 'युज्झितुं धनु' (लढण्यासाठी धनुष्य), 'वत्तुं जळो' (बोलण्यात जड/मूर्ख), 'गन्तुमनो' (जाण्याची इच्छा असलेला), 'कत्तुमलसो' (करण्यास आळशी) इत्यादी, परंतु उच्चारण हे वक्त्याच्या अधीन आहे. 'भावे' (भाव अर्थात) असे का म्हटले? 'करिस्सामीति गच्छति' (मी करीन म्हणून जातो). 'क्रियायां' (क्रियेमध्ये) असे का म्हटले? 'भिक्खिस्सं इच्चस्स जटा' (मी भिक्षा मागेन म्हणून त्याची जटा आहे). 'तदत्थायं' (त्याच्या हेतूसाठी) असे का म्हटले? 'गच्छिस्सतो ते भविस्सति भत्तं भोजनाय' (जाणाऱ्या तुझ्यासाठी जेवणासाठी भात असेल). 62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā. ६२. प्रतिषेध (मनाई) अर्थ असलेल्या 'अलं' आणि 'खलु' या शब्दांच्या प्रयोगात 'तुन', 'त्वान' आणि 'त्वा' हे प्रत्यय विकल्प करून (वा) होतात. Alaṃ [Pg.190] khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve. Alaṃ sotuna, khalu sotuna, alaṃ sutvāna, dhalu sutvāna, alaṃ sutvā, khalu sutvā, alaṃ sutena, khalu sotena, alaṃ khalūnanti kiṃ? Mā hotu, paṭisedheti kiṃ? Alaṅkāro. प्रतिषेध अर्थ असलेल्या 'अलं' आणि 'खलु' या शब्दांच्या प्रयोगात 'भाव' अर्थामध्ये 'तुन' इत्यादी प्रत्यय विकल्प करून होतात. जसे की, 'अलं सोतुन' (ऐकू नको), 'खलु सोतुन' (ऐकू नको), 'अलं सुत्वान', 'खलु सुत्वान', 'अलं सुत्वा', 'खलु सुत्वा'. (प्रत्यय न झाल्यास तृतीया विभक्ती होऊन) 'अलं सुतेन', 'खलु सोतेन'. 'अलं-खलूनं' (अलं आणि खलु यांच्या प्रयोगात) असे का म्हटले? 'मा होतु' (असे होऊ नये - येथे 'मा' चा प्रयोग आहे, अलं किंवा खलु चा नाही). 'प्रतिषेध' (मनाई) असे का म्हटले? 'अलंकारो' (येथे अलं चा अर्थ दागिना किंवा शोभा असा आहे, प्रतिषेध नाही). 63. Pubbekakatthukānaṃ. ६३. समान कर्ता असलेल्या क्रियांपैकी पूर्वकाळच्या क्रियेला (तुन इत्यादी प्रत्यय होतात). Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve, sotuna yāti, sutvāna, sutvā vā, ekakattukānantikiṃ? Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati, pubbāti kiṃ? Bhuñjabhi ca pacati ca. ‘Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī’ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘Bhutvā bhutvā gacchatīti’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate. Kathaṃ ‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchantī’ti ādi? Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘odanapākaṃ sayatī’ti. ज्या क्रियांचा कर्ता एकच असतो, त्या क्रियांपैकी जी पूर्वकालीन क्रिया असते, त्या अर्थाच्या क्रियावाचक धातूपासून 'भाव' अर्थामध्ये 'तुन' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की, 'सोतुन याति' (ऐकून जातो), 'सुत्वान', किंवा 'सुत्वा'. 'एकच कर्ता असलेल्या' असे का म्हटले? 'भुत्तस्मिं देवदत्ते यञ्ञदत्तो वजति' (देवदत्ताने जेवल्यावर यज्ञदत्त जातो - येथे कर्ते भिन्न आहेत). 'पूर्वकालीन' असे का म्हटले? 'भुञ्जति च पचति च' (जेवतो आणि शिजवतो - येथे दोन्ही क्रिया एकाच वेळच्या आहेत). 'अप्पत्वा नदिं पब्बतो अतिक्कम्म पब्बतं नदी' (नदीला न पोहोचता पर्वत, आणि पर्वताला ओलांडून नदी) येथे 'भू' धातूचा सर्वत्र संभव असल्यामुळे एककर्तृकता आणि पूर्वकालता समजली जाते. 'भुत्वा भुत्वा गच्छति' (खाऊन खाऊन जातो) हे यानेच सिद्ध होते, आणि पौनःपुन्य (वारंवारता) हे द्वित्व उच्चारणाने समजते. 'जीवग्गाहां अगाही' (जिवंत पकडले), 'कायप्पचालकं गच्छन्ति' (शरीर हलवत जातात) इत्यादी कसे सिद्ध होते? हे 'णमुल्' (किंवा क्रियाविशेषण) प्रत्ययाने सिद्ध होते, जसे 'ओदनपाकं सयति' (भात शिजवत झोपतो). 64. Nto katthari vattamāne. ६४. वर्तमानकाळात 'कर्तरी' प्रयोगात 'न्त' (nto) प्रत्यय होतो. Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto ho ti kattari, tiṭṭhanto. वर्तमानकाळच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून कर्तरी प्रयोगात 'न्त' प्रत्यय होतो. जसे की, 'तिट्ठन्तो' (उभा असलेला). 65. Māno. ६५. तसेच 'मान' (māno) प्रत्यय होतो. Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti, kattari. Tiṭṭhamāno. वर्तमानकाळच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून कर्तरी प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. जसे की, 'तिट्ठमानो' (उभा असलेला). 66. Bhāvakammesu. ६६. भाव आणि कर्म प्रयोगात (सुद्धा 'मान' प्रत्यय होतो). Vattamānatthe [Pg.191] vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti. Ṭhīyamānaṃ, paccamāno odano. वर्तमानकाळच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून भाव आणि कर्म प्रयोगात 'मान' प्रत्यय होतो. जसे की, 'ठीयमानं' (स्थित असणे - भाव प्रयोगात), 'पच्चमानो ओदनो' (शिजवला जाणारा भात - कर्म प्रयोगात). 67. Te ssapubbānāgate. ६७. भविष्यकाळात 'स्स' पूर्वी असलेले तेच (न्त आणि मान प्रत्यय) होतात. Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti. Ṭhassanto, ṭhassamāno, ṭhīyissamānaṃ, paccissamāno odano. भविष्यकाळच्या अर्थात वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून 'स्स' पूर्वी असलेले 'न्त' आणि 'मान' प्रत्यय होतात. जसे की, 'ठस्सन्तो' (उभा राहणार असलेला), 'ठस्समानो' (उभा राहणार असलेला), 'ठीयिस्समानं' (स्थित असणार असलेले - भाव प्रयोगात), 'पच्चिस्समानो ओदनो' (शिजवला जाणारा भात - कर्म प्रयोगात). 68. Ṇvādayo. ६८. धातूंच्या पुढे बहुधा 'ण्वु' (ṇvu) इत्यादी प्रत्यय होतात. Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti. Cāru, dāru. क्रियावाचक धातूंच्या पुढे बहुधा 'ण्वु' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की, 'चारु' (सुंदर), 'दारु' (लाकूड). 69. Khachasāna mekassarodi dve. ६९. 'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्यय लागलेल्या एकाक्षरी धातूचे द्वित्व (दोन वेळा उच्चारण) होते. Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Titikkhā, jigucchā, vīmaṃsā. 'ख', 'छ' आणि 'स' प्रत्ययाने अंत होणाऱ्या क्रियावाचक धातूंच्या पहिल्या स्वरासहित शब्दाचे रूप द्वित्व (दोन वेळा) होते. जसे की, 'तितिक्खा' (सहनशीलता), 'जिगुच्छा' (घृणा), 'वीमंसा' (मीमांसा/परीक्षण). 70. Parokkhāyañca. ७०. आणि परोक्ष (भूतकाळ) अर्थात सुद्धा (द्वित्व होते). Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. Jagāma, cakāro anuttasamuccayattho, tenaññatrāpi yathāgamaṃ, jahāti, jahitabbaṃ, jahituṃ, daddallati, caṅkamati. ‘Lolupo, momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā. परोक्षा विभक्तीमध्ये पहिल्या एका स्वराचे शब्दरूप द्वित्व (दोन वेळा) होते. जसे - 'जगाम'. 'च' कार हा अनुक्तसमुच्चयार्थक आहे, त्यामुळे इतर ठिकाणीही आगमानुसार (द्वित्व होते), जसे - 'जहाति', 'जहितब्बं', 'जहितुं', 'दद्दल्लति', 'चङ्कमति'. 'लोलुपो', 'मोमूहोति' या रूपांमध्ये 'ओ' कार हा 'तदमिना' इत्यादी पाठांमुळे होतो. 71. Ādismā sarā. ७१. आदि स्वरापासून. Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti, asisisati, ādismāti kiṃ? Jajagāra, sarāti kiṃ? Papāca. आदिभूत स्वराच्या नंतरचा पहिला एक स्वर द्वित्व होतो, जसे - 'असिसिसति'. 'आदिस्मा' (आदि स्वरापासून) असे का म्हटले आहे? 'जजगार'. 'सरा' (स्वरापासून) असे का म्हटले आहे? 'पपाच'. 72. Na puna. ७२. पुन्हा नाही. Yaṃ [Pg.192] dvibhūtaṃ, na taṃ puna dvittamāpajjate, titikkhisati, jigucchisati. जे आधीच द्वित्व झाले आहे, ते पुन्हा द्वित्वाला प्राप्त होत नाही, जसे - 'तितिक्खिसति', 'जिगुच्छिसति'. 73. Yathiṭṭhaṃ syādino. ७३. स्यादि प्रत्यय लागलेल्या शब्दांचे इच्छेनुसार (द्वित्व होते). Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate, puputtīyisati, putittīyisati, puttīyiyisati. स्यादि प्रत्यय शेवटी असलेल्या शब्दाचा इच्छेनुसार पहिला एक स्वर किंवा आगमानुसार दुसरा स्वर द्वित्वाला प्राप्त होतो, जसे - 'पुपुत्तीयिसति', 'पुतित्तीयिसति', 'पुत्तीयियिसति'. 74. Rasso pubbassa. ७४. पूर्वीचा (स्वर) र्हस्व होतो. Dvitte pubbassa saro rasso hoti. Dadāti. द्वित्व झाले असता, पूर्वीचा स्वर र्हस्व होतो. जसे - 'ददाति'. 75. Lopo-nādibyañjanassa. ७५. आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप होतो. Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti. Asisisati. द्वित्व झाले असता, पूर्वीच्या आदि व्यंजनाव्यतिरिक्त इतर व्यंजनाचा लोप होतो. जसे - 'असिसिसति'. 76. Khachasesvassi. ७६. ख, छ, स प्रत्यय पर असताना 'अ' चा 'इ' होतो. Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu. Pipāsati, jighaṃsati, khachasesūti kiṃ? Jahāti, assāti kiṃ? Bubhukkhati. द्वित्व झाले असता, ख, छ, स प्रत्यय पर असताना पूर्वीच्या 'अ' चा 'इ' होतो. जसे - 'पिपासति', 'जिघंसति'. 'खछसेसु' (ख, छ, स प्रत्यय पर असताना) असे का म्हटले आहे? 'जहाति'. 'अस्सा' ('अ' चा) असे का म्हटले आहे? 'बुभुक्खति'. 77. Gupissussa. ७७. गुप् धातूच्या 'उ' चा (इ होतो). Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu, jigucchati. द्वित्व झाले असता, ख, छ, स प्रत्यय पर असताना पूर्वीच्या 'गुप्' धातूच्या 'उ' चा 'इ' होतो. जसे - 'जिगुच्छति'. 78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā. ७८. चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण होतो. Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti. Bubhukkhati, ciccheda. द्वित्व झाले असता, पूर्वीच्या चौथ्या आणि दुसऱ्या वर्णांच्या जागी अनुक्रमे तिसरा आणि पहिला वर्ण होतो. जसे - 'बुभुक्खति', 'चिच्छेद'. 79. Kavaggahānaṃ cavaggajā. ७९. क-वर्ग आणि 'ह' च्या जागी च-वर्गातील वर्ण होतात. Dvitte [Pg.193] pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ. Cukopa, jahāti. द्वित्व झाले असता, पूर्वीच्या क-वर्ग आणि 'ह' च्या जागी अनुक्रमे च-वर्गातील वर्ण होतात. जसे - 'चुकोप', 'जहाति'. 80. Mānassa vī parassa ca maṃ. ८०. मान् धातूच्या जागी 'वी' आणि नंतरच्या भागाच्या जागी 'मं' होतो. Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ, vīmaṃsati. द्वित्व झाले असता, पूर्वीच्या 'मान्' धातूच्या जागी 'वी' होतो आणि नंतरच्या भागाच्या जागी 'मं' होतो. जसे - 'वीमंसति'. 81. Kitassāsaṃsaye ti vā. ८१. निश्चित अर्थ असताना 'कित्' धातूच्या जागी 'ति' विकल्पेकरून होतो. Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vā ti hoti. Tikicchati, cikicchati, asaṃsayeti kiṃ? Vicikicchati. संशयाव्यतिरिक्त (निश्चित) अर्थ असताना, द्वित्व झाले असता पूर्वीच्या 'कित्' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'ति' होतो. जसे - 'तिकिच्छति', 'चिकिच्छति'. 'असंशये' (निश्चित अर्थ असताना) असे का म्हटले आहे? 'विचिकिच्छति'. 82. Yuvaṇṇānameo paccaye. ८२. प्रत्यय पर असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्णाच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye. Cetabbaṃ, netabbaṃ, sotabbaṃ, bhavitabbaṃ. प्रत्यय पर असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्ण शेवटी असलेल्या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. जसे - 'चेतब्बं', 'नेतब्बं', 'सोतब्बं', 'भवितब्बं'. 83. Lahussupantassa. ८३. उपधा र्हस्व असल्यास (इ-वर्ण आणि उ-वर्णाच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात). Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Esitabbaṃ, kositabbaṃ, lahussāti kiṃ? Dhūpitā, upantassāti kiṃ? Rundhati. र्हस्व असलेल्या उपधा इ-वर्ण आणि उ-वर्णाच्या जागी अनुक्रमे 'ए' आणि 'ओ' होतात. जसे - 'एसितब्बं', 'कोसितब्बं'. 'लहुस्स' (र्हस्व असल्यास) असे का म्हटले आहे? 'धूपिता'. 'उपन्तस्स' (उपधा असल्यास) असे का म्हटले आहे? 'रुन्धति'. 84. Assā ṇānubandhe. ८४. 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पर असताना 'अ' चा 'आ' होतो. Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Kārako. णकार अनुबंध असलेला प्रत्यय पर असताना उपधा 'अ' कारचा 'आ' होतो. जसे - 'कारको'. 85. Na te kānubandhanāgamesu. ८५. ककार अनुबंध असलेला प्रत्यय आणि 'न' आगम असताना ते (ए, ओ, आ) होत नाहीत. Te [Pg.194] eoā kānubandhe nāgame ca na honti. Cito, suto, diṭṭho, puṭṭho, nāgame ‘vanā’dinā (1.45) cinitabbaṃ, cinituṃ, suṇitabbaṃ, suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ, pāpuṇituṃ, dhunitabbaṃ, dhunituṃ, dhunanaṃ, dhunayitabbaṃ, dhunāpetabbaṃ, dhunayituṃ dhunāpetuṃ, dhunayanaṃ, dhunāpanaṃ, dhunayati, dhunāpeti, pīnetabbaṃ, pīnayituṃ, pīnanaṃ, pīnituṃ, pīnayati, sunoti, sinoti, dunoti, hinoti, pahiṇithabbaṃ, pahiṇituṃ, pahiṇanaṃ. ककार अनुबंध असलेला प्रत्यय आणि 'न' आगम पर असताना ते 'ए', 'ओ' आणि 'आ' होत नाहीत. जसे - 'चितो', 'सुतो', 'दिट्ठो', 'पुट्ठो'. 'न' आगम असताना 'वना' इत्यादी सूत्राने (१.४५) - 'चिनितब्बं', 'चिनितुं', 'सुणितब्बं', 'सुणितुं', 'पापुणितब्बं', 'पापुणितुं', 'धुनितब्बं', 'धुनितुं', 'धुननं', 'धुनयितब्बं', 'धुनापेतब्बं', 'धुनयितुं', 'धुनापेतुं', 'धुनयनं', 'धुनापनं', 'धुनयति', 'धुनापेति', 'पीनेतब्बं', 'पीनयितुं', 'पीननं', 'पीनितुं', 'पीनयति', 'सुनोति', 'सिनोति', 'दुनोति', 'हिनोति', 'पहिणितब्बं', 'पहिणितुं', 'पहिणनं'. 86. Vā kvaci. ८६. कधीकधी विकल्पेकरून (ते होत नाहीत). Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu. Mudito, ruditaṃ, roditaṃ. ककार अनुबंध असलेला प्रत्यय आणि 'न' आगम असताना ते (ए, ओ, आ) कधीकधी विकल्पेकरून होत नाहीत. जसे - 'मुदितो', 'रुदितं', 'रोदितं'. 87. Aññatrāpi. ८७. इतर ठिकाणीही. Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci, nu honti. Khipako, panūdanaṃ, vadhako. ककार अनुबंध आणि 'न' आगमाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणीही ते (ए, ओ, आ) कधीकधी होत नाहीत. जसे - 'खिपको', 'पनूदनं', 'वधको'. 88. Pye sissā. ८८. 'प्य' आदेश पर असताना 'सि' चा 'आ' होतो. Sissa ā hoti pyādese, nissāya. 'प्य' आदेश पर असताना 'सि' चा 'आ' होतो. जसे - 'निस्साय'. 89. Eonamayavā sare. ८९. स्वर पर असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात. Sare pare eonaṃ ayaavā honti. Jayo, bhavo, sarati kiṃ? Jeti, anubhoti. स्वर पर असताना 'ए' आणि 'ओ' च्या जागी अनुक्रमे 'अय' आणि 'अव' होतात. जसे - 'जयो', 'भवो'. 'सरे' (स्वर पर असताना) असे का म्हटले आहे? 'जेति', 'अनुभोति'. 90. Āyāvā ṇānubandhe. ९०. 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पर असताना (ए आणि ओ च्या जागी अनुक्रमे) 'आय' आणि 'आव' होतात. Eonaṃ [Pg.195] āyāvā honti sarādo ṇānubandhe. Nāyayati, bhāvayati, ‘sayāpetvā’tiādīsu rassattaṃ. स्वर पुढे असताना 'ण' अनुबंध असल्यास 'ए' आणि 'ओ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'आय' आणि 'आव' होतात. उदा. 'नाययति', 'भावयति'; 'सयापेत्वा' इत्यादींमध्ये र्हस्वत्व होते. 91. Āssāṇāpimhi yuka. ९१. 'णापि' प्रत्यय पुढे असताना 'आ' कारान्त धातूला 'युक' (य-आगम) होतो. Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe. Dāyako, ṇānubandhetveva? Dānaṃ, aṇāpimhīti kiṃ? Dāpayati. 'णापि' व्यतिरिक्त इतर 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'आ' कारान्त क्रियावाचक धातूला 'युक' (य-आगम) होतो. उदा. 'दायक'. 'ण' अनुबंध असतानाच का? 'दानं'. 'णापि' नसतानाच का? 'दापयति'. 92. Padādīnaṃ kvaci. ९२. 'पद' इत्यादी धातूंना काही ठिकाणी (युक) होतो. Padādīnaṃ yuka hoti kvaci. Nipajjitabbaṃ, nipajjituṃ nipajjanaṃ, pamajjitabbaṃ, pamajjituṃ, pamajjanaṃ, kvacīti kiṃ? Pādo. 'पद' इत्यादी धातूंना काही ठिकाणी 'युक' होतो. उदा. 'निपज्जितब्बं', 'निपज्जितुं', 'निपज्जनं', 'पमज्जितब्बं', 'पमज्जितुं', 'पमज्जनं'. 'काही ठिकाणीच' (क्वचि) का? 'पादो'. 93. Maṃ vā rudhādīnaṃ. ९३. 'रुध' इत्यादी धातूंना विकल्प करून 'मं' (म-आगम) होतो. Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti. Rundhituṃ, rujjhituṃ, kvacitveva? Nirodho. 'रुध' इत्यादी धातूंना काही ठिकाणी विकल्प करून 'मं' होतो. उदा. 'रुन्धितुं', 'रुज्झितुं'. 'काही ठिकाणीच' का? 'निरोधो'. 94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa. ९४. 'क्वि' प्रत्यय पुढे असताना अन्त्य व्यंजनाचा लोप होतो. Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ. 'क्वि' प्रत्यय पुढे असताना अन्त्य व्यंजनाचा लोप होतो. उदा. 'भत्तं गसन्ति गण्हन्ति वा एत्थाति भत्तग्गं' (भोजनशाळा). 95. Pararūpamayakāre byañjane. ९५. 'य' व्यतिरिक्त व्यंजन पुढे असताना पररूप होते. Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane. Bhettabbaṃ, byañjaneti kiṃ? Bhinditabbaṃ, ayakāreti kiṃ? Bhijjati. 'य' काराव्यतिरिक्त व्यंजन पुढे असताना क्रियावाचक धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाचे पररूप होते. उदा. 'भेत्तब्बं'. 'व्यंजन पुढे असतानाच' का? 'भिन्दितब्बं'. 'य' व्यतिरिक्त असतानाच का? 'भिज्जति'. 96. Manānaṃ niggahītaṃ. ९६. 'म' आणि 'न' अन्त्य असलेल्या धातूंचे निग्गहीत (अनुस्वार) होते. Makāranakārantānaṃ [Pg.196] kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane. Gantabbaṃ, jaṅghā, byañjanetveva? Gamanaṃ, ayakāretveva? Gamyate. 'म' आणि 'न' कारान्त क्रियावाचक धातूंच्या अन्त्य व्यंजनाचे 'य' व्यतिरिक्त व्यंजन पुढे असताना निग्गहीत (अनुस्वार) होते. उदा. 'गन्तब्बं', 'जङ्घा'. 'व्यंजन पुढे असतानाच' का? 'गमनं'. 'य' व्यतिरिक्त असतानाच का? 'गम्यते'. 97. Na brūsso. ९७. व्यंजन पुढे असताना 'ब्रू' धातूच्या (ऊ-काराचा) 'ओ' होत नाही. Brūssa o na hoti byañjane. Brūmi, byañjanetveva? Abravi. व्यंजन पुढे असताना 'ब्रू' चा 'ओ' होत नाही. उदा. 'ब्रूमि'. 'व्यंजन पुढे असतानाच' का? 'अब्रवि'. 98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. ९८. 'घ' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'च' आणि 'ज' कारान्त क्रियावाचक धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतात. Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ. Vākyaṃ, bhāgyaṃ. 'घ' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'च' आणि 'ज' कारान्त क्रियावाचक धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'क' आणि 'ग' होतात. उदा. 'वाक्यं', 'भाग्यं'. 99. Hanassa ghāto ṇānubandhe. ९९. 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'हन' धातूचा 'घात' होतो. Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe. Āghāto. 'ण' अनुबंध असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'हन' धातूचा 'घात' होतो. उदा. 'आघातो'. 100. Kvimhi gho paripacca-samohi. १००. 'परि', 'पच्च' (प्रति), 'सम' इत्यादींच्या पुढे असलेल्या 'हन' धातूचा 'क्वि' प्रत्यय असताना 'घो' होतो. Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Paligho, paṭigho, aghaṃ rassattaṃ nipātanā, saṅgho, ogho. 'परि' इत्यादींच्या पुढे असलेल्या 'हन' धातूचा 'क्वि' प्रत्यय असताना 'घो' होतो. उदा. 'पलिघो', 'पटिघो', 'अघं' (निपातनाने र्हस्वत्व झाले आहे), 'सङ्घो', 'ओघो'. 101. Parassa ghaṃ se. १०१. 'स' प्रत्यय पुढे असताना द्वित्वात पर असलेल्या 'हन' धातूचा 'घं' होतो. Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se. Jighaṃsā. द्वित्वात पर असलेल्या 'हन' धातूचा 'स' पुढे असताना 'घं' होतो. उदा. 'जिघंसा'. 102. Jiharānaṃ gī. १०२. 'स' प्रत्यय पुढे असताना द्वित्वात पर असलेल्या 'जि' आणि 'हर' धातूंचा 'गी' होतो. Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se. Vijigīsā, jigīsā. द्वित्वात पर असलेल्या 'जि' आणि 'हर' धातूंचा 'स' पुढे असताना 'गी' होतो. उदा. 'विजिगीसा', 'जिगीसा'. 103. Dhāssa ho. १०३. द्वित्वात पर असलेल्या 'धा' धातूचा 'ह' होतो. Dvitte [Pg.197] parassa dhāssa ha hoti. Dahati. द्वित्वात पर असलेल्या 'धा' धातूचा 'ह' होतो. उदा. 'दहति'. 104. Ṇimhi dīgho dusassa. १०४. 'णि' प्रत्यय पुढे असताना 'दुस' धातूचा दीर्घ होतो. Dusassa dīgho hoti ṇimhi. Dusito. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho. 'णि' प्रत्यय पुढे असताना 'दुस' धातूचा दीर्घ होतो. उदा. 'दूसितो'. 'णि' प्रत्यय असतानाच का? 'दुट्ठो'. 105. Guhissa sare. १०५. स्वर पुढे असताना 'गुह' धातूचा दीर्घ होतो. Guhissa dīgho hoti sare. Nigūhanaṃ sareti kiṃ? Guyhaṃ. स्वर पुढे असताना 'गुह' धातूचा दीर्घ होतो. उदा. 'निगूहनं'. 'स्वर पुढे असतानाच' का? 'गुय्हं'. 106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve. १०६. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'मुह', 'बह' आणि 'गुह' धातूंचा दीर्घ होतो. Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite, mūḷho, bāḷho, gūḷho, teti kiṃ? Muyhati, kānubandheti-kiṃ? Muyhitabbaṃ, atveti kiṃ? Muyhitvāna, muyhitvā, ‘te kānubandhe-tve’ti ayamadhikāro yāva ‘‘sāsassa sisve’’ti -117. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला त-कार आदि असलेला प्रत्यय पुढे असताना 'मुह', 'बह' आणि 'गुह' धातूंचा दीर्घ होतो. उदा. 'मूळ्हो', 'बाळ्हो', 'गूळ्हो'. 'त' पुढे असतानाच का? 'मुय्हति'. 'क' अनुबंध असतानाच का? 'मुय्हितब्बं'. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळूनच का? 'मुय्हित्वान', 'मुय्हित्वा'. 'ते कानुबन्धे-त्वे' हा अधिकार 'सासस्स सिस्वे' (सूत्र ११७) पर्यंत आहे. 107. Vahassussa. १०७. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'वह' धातूच्या जागी 'उ' होतो. Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Vuṭṭho. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'वह' धातूच्या जागी 'उ' होतो (आणि दीर्घ होतो). उदा. 'वुट्ठो'. 108. Dhāssa hi. १०८. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'धा' धातूच्या जागी 'हि' होतो. Dhā=dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Nihito, nihitavā. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'धा' (धारण करणे या अर्थाचा) धातूच्या जागी 'हि' होतो. उदा. 'निहितो', 'निहितवा'. 109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa. १०९. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. Gamādīnaṃ [Pg.198] rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite. Gato, khato, hato, mato, tato, saññato, rato, kato, tetveva? Gamyate, kānubandhetveva? Gantabbaṃ, atvetveva? Gantvāna, gantvā. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळून, 'क' अनुबंध असलेला 'त' प्रत्यय पुढे असताना 'गम' इत्यादी आणि 'र' कारान्त धातूंच्या अन्त्य वर्णाचा लोप होतो. उदा. 'गतो', 'खतो', 'हतो', 'मतो', 'ततो', 'सञ्ञतो', 'रतो', 'कतो'. 'त' पुढे असतानाच का? 'गम्यते'. 'क' अनुबंध असतानाच का? 'गन्तब्बं'. 'त्वान' आणि 'त्वा' वगळूनच का? 'गन्त्वान', 'गन्त्वा'. 110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. ११०. 'वच' इत्यादी धातूंच्या 'व' च्या जागी विकल्प करून 'उ' होतो. Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve. Uttaṃ, vuttaṃ, uṭṭhaṃ, vuṭṭhaṃ, ‘atvetveva? Vatvāna, vatvā. वच इत्यादी धातूंच्या 'व' चा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये विकल्पेकरून 'उ' होतो. उदा. उत्तं, वुत्तं, उट्ठं, वुट्ठं. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? वत्वान, वत्वा. 111. Assu. १११. अस्सु. Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve. Vuttaṃ, vuṭṭhaṃ. वच इत्यादी धातूंच्या 'अ' चा 'क्' अनुबंध असलेल्या प्रत्ययांमध्ये 'उ' होतो. उदा. वुत्तं, वुट्ठं. 112. Vaddhassa vā. ११२. वद्धस्स वा. Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve. Vuddho. Vaddho. Atvetveva? Vaddhitvāna, vaddhitvā, kathaṃ ‘vuttī’ti? ‘‘Vuttīmatte’’ti 3-69. nipātanā, ‘vattī’ti hoteva yathālakkhaṇaṃ. वद्ध धातूच्या 'अ' चा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये विकल्पेकरून 'उ' होतो. उदा. वुद्धो, वद्धो. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? वद्धित्वान, वद्धित्वा. 'वुत्ती' (vuttī) असे कसे सिद्ध होते? 'वुत्तीमत्ते' (३-६९) या निपातनामुळे (विशेष नियमाने) होते, आणि नियमानुसार 'वत्ती' असेही होते. 113. Yajassa yassa ṭiyī. ११३. यजस्स यस्स टियी. Yajassa [Pg.199] yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve. Iṭṭhaṃ, yiṭṭhaṃ, atvetveva? Yajitvāna, yajitvā. यज धातूच्या 'य' चा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये 'इ' (किंवा 'इय') होतो. उदा. इट्ठं, यिट्ठं. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? यजित्वान, यजित्वा. 114. Ṭhāssi. ११४. ठास्सि. Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve. Ṭhito, atvetveva? Ṭhatvāna, ṭhatvā. ठा धातूचा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये 'इ' होतो. उदा. ठितो. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? ठत्वान, ठत्वा. 115. Gāpānamī. ११५. गापानामी. Gāpānamī hoti kānabandhe-tve. Gītaṃ, pītaṃ, atvetveva? Gāyitvā niccaṃ yāgamo, pāssa tu pītvāti bahulādhikārā. गा आणि पा धातूंचा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये 'ई' होतो. उदा. गीतं, पीतं. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? 'गायित्वा' येथे नेहमी 'य' चा आगम होतो, आणि 'पा' धातूचे 'पीत्वा' हे रूप बहुलाधिकाराने (विविध नियमांमुळे) होते. 116. Janissā. ११६. जनिस्सा. Janissa ā hoti kānubandhe-tve. Jāto. Atvetveva? Janitvā. जन धातूचा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये 'आ' होतो. उदा. जातो. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? जनित्वा. 117. Sāsassa sisa vā. ११७. सासस्स सिस वा. Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve. Siṭṭhaṃ, satthaṃ, sisso, sāsiyo atvetveva? Anusāsitvāna. सास धातूचा 'क्' अनुबंध असलेल्या 'त्व' प्रत्ययामध्ये विकल्पेकरून 'सिस' होतो. उदा. सिट्ठं, सत्थं, सिस्सो, सासियो. 'अत्वे' (त्व प्रत्यय नसताना) असे का? अनुशासित्वान. 118. Karassā tave. ११८. करस्सा तवे. Karassa ā hoti tave. Kātave. कर धातूचा 'तवे' प्रत्ययामध्ये 'आ' होतो. उदा. कातवे. 119. Tuṃtunatabbesu vā. ११९. तुंतुंतब्बेसु वा. Tumādīsu vā karassā hoti. Kātuṃ kattuṃ, kātuna kattuna, kātabbaṃ kattabbaṃ. तुं इत्यादी प्रत्ययांमध्ये 'कर' धातूचा विकल्पेकरून 'आ' होतो. उदा. कातुं, कत्तुं, कातुन, कत्तुन, कातब्बं, कत्तब्बं. 120. Ñāssa ne jā. १२०. ञास्स ने जा. Ñādhātussa [Pg.200] jā hoti nakāre. Jānituṃ, jānanto, neti kiṃ? Ñāto. ञा धातूचा 'न' कार परे असताना 'जा' होतो. उदा. जानितुं, जानंतो. 'ने' (न कार परे असताना) असे का? ञातो. 121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe. १२१. सकापानं कुककू णे. Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre. Sakkuṇanto, pāpuṇanto, sakkuṇoti, pāpuṇoti, ṇeti kiṃ? Sakkoti, pāpeti. सक आणि आप धातूंच्या पुढे 'ण' कार असताना 'कु' आणि 'कु' हे आगम होतात. उदा. सक्कुणंतो, पापुणंतो, सक्कुणोति, पापुणोति. 'णे' (ण कार परे असताना) असे का? सक्कोति, पापेति. 122. Nito cissa cho. १२२. नितो चिस्स छो. Nismā parassa cissa cho hoti. Nicchayo. नि उपसर्गाच्या पुढे येणाऱ्या 'च' चा 'छ' होतो. उदा. निच्छयो. 123. Jarasadānamīma vā. १२३. जरसदानमीम वा. Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā. Jīraṇaṃ, jīrati, jīrāpeti, nisīditabbaṃ, nisīdanaṃ, nisīdituṃ, nisīdati, vāti kiṃ? Jarā, nisajjā, ‘īma vā’ti yogavibhāgā aññesampi, ahīratha, saṃyogādi lopotthassa. जर आणि सद धातूंच्या अंत्य स्वराच्या जागी विकल्पेकरून 'ईम' होतो. उदा. जीरणं, जीरति, जीरापेति, निसीदितब्बं, निसीदनं, निसीदितुं, निसीदति. 'वा' (विकल्पेकरून) असे का? जरा, निसज्जा. 'ईम वा' या योगविभागामुळे इतरांचेही (रूपे सिद्ध) होतात, जसे की 'अहीरथ', जेथे संयोगादीचा लोप होतो. 124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā. १२४. दिसस्स पस्स दस्स दस द दक्खा. Disassa passādayo honti vibhāsā. Vipassanā, vipassituṃ, vipassati, sudassī, piyadassī, dhammadassī, sudassaṃ, dassanaṃ, dasseti, daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhā, daṭṭhuṃ, duddaso, addasa, addā, addaṃ, addakkhi, dakkhissati, vātveva? Dissanti bālā. दिस धातूचे 'पस्स' इत्यादी आदेश विकल्पेकरून होतात. उदा. विपस्सना, विपस्सितुं, विपस्सति, सुदस्सी, पियदस्सी, धम्मदस्सी, सुदस्सं, दस्सनं, दस्सेति, दट्ठब्बं, दट्ठा, दट्ठुं, दुद्दसो, अद्दस, अद्दा, अद्दं, अद्दक्खि, दक्खिस्सति. 'वा' (विकल्पेकरून) असे का? दिस्सन्ति बाला. 125. Samānā ro rīrikkhakesu. १२५. समाना रो रीरिक्खकेसु. Samānasaddato [Pg.201] parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu. Sarī, sadī, sarikkho, sadikkho, sariso, sadiso. समान शब्दाच्या पुढे याणाऱ्या 'दिस' धातूचा 'री' किंवा 'रिक्ख' प्रत्यय परे असताना विकल्पेकरून 'र' होतो. उदा. सरी, सदी, सरिक्खो, सदिक्खो, सरिसो, सदिसो. 126. Dahassa dassa ḍo. १२६. दहस्स दस्स डो. Dahassa dassa ḍo hoti vā. Ḍāho, dāho, ḍahati, dahati. दह धातूच्या 'द' चा विकल्पेकरून 'ड' होतो. उदा. डाहो, दाहो, डहति, दहति. 127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo. १२७. अनघण स्वापरीहि ळो. Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu. Āḷahanaṃ, pariḷāho. आ आणि परि उपसर्गाच्या पुढे येणाऱ्या 'दह' धातूच्या 'द' चा 'ळ' होतो (अ आणि न नसताना). उदा. आळहनं, परिळाहो. 128. Atyādintesvatthissa bhū. १२८. अत्यादिन्तेस्वत्थिस्स भू. Tyādintavajjitesu paccayesu ‘asa=bhuvi’iccassa bhū hoti. Bhavitabbaṃ. Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye, etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti. Atyādintesūti kiṃ? Atthi, santo, atthissāti kiṃ? Assatissa mā hotu. 'ति' इत्यादी प्रत्यय सोडून इतर प्रत्ययांमध्ये 'अस्' (असा=भुवि) धातूचा 'भू' होतो. उदा. भवितब्बं. या विषयात 'अस्' धातूचा प्रयोग न होण्यासाठी हा आदेशविधी आहे, यावरून काही ठिकाणी काही धातूंचा प्रयोग न होणे देखील सूचित होते. 'अत्यादिन्तेसु' (ति इत्यादी प्रत्यय सोडून) असे का? अत्थि, संतो. 'अत्थिस्स' (अस् धातूचा) असे का? 'अस्सति' धातूचा (हा आदेश) होऊ नये म्हणून. 129. Aāssāādīsu. १२९. अआस्साआदीसु. Aādo, āādo, ssādo ca atthissa bhū hoti. Babhūva, abhavā, abhavissā, bhavissati. 'अ' आदि, 'आ' आदि आणि 'स्सा' आदि प्रत्यय परे असताना 'अस्' चा 'भू' होतो. उदा. बभूव, अभवा, अभविस्सा, भविस्सति. 130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo. Ntādisūtthissādilopo hoti. Santo, samāno, santi, santu, siyā, siyuṃ, etesvīti kiṃ? Atthi. १३०. 'न्त', 'मान', 'न्ति', 'यि', 'युं' इत्यादी प्रत्यय परे असताना 'अस्' धातूच्या आदि अक्षराचा (पहिल्या वर्णाचा) लोप होतो. उदा. संतो, समानो, सन्ति, सन्तु, सिया, सियुं. 'एतेसु' (या प्रत्ययांमध्ये) असे का? अत्थि. 131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. १३१. पादि (प इत्यादी उपसर्गां) नंतर 'ठा' (स्था) धातूच्या जागी काही वेळा (पर्यायाने) 'ठह' होतो. Pādīhi [Pg.202] kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti. Saṇṭhahanto santiṭṭhanto. Saṇṭhahati, santiṭṭhati. Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī. Kvacīti kiṃ? Saṇṭhiti. क्रियाविशेष द्योतक असणाऱ्या 'प' इत्यादी शब्दांनंतर येणाऱ्या 'ठा' धातूच्या जागी काही वेळा पर्यायाने 'ठह' होतो. संठहन्तो, सन्तिट्ठन्तो. संठहति, सन्तिट्ठति. प, परा, अप, सं, अनु, अव, ओ, नि, दु, वि, अधि, अपि, अति, सु, उ, अभि, पति, परि, उप, आ - हे 'पादि' (उपसर्ग) आहेत. 'क्वचि' (काही वेळा) असे का म्हटले आहे? संठिति. 132. Dāssiyaṅa. १३२. दा धातूच्या जागी 'इयङ' होतो. Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Anādiyitvā, samādiyati, kvacitveva? Ādāya. 'पादि' (उपसर्गां) नंतर येणाऱ्या 'दा' धातूच्या जागी काही वेळा 'इयङ' होतो. अनादियित्वा, समादियति. 'काही वेळाच' असे का? आदाय. 133. Karotissa kho. १३३. करोति (कृ धातूच्या) जागी 'ख' होतो. Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Saṅkhāro, saṅkharīyati, karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ. 'पादि' नंतर येणाऱ्या 'कर' (कृ) धातूच्या जागी काही वेळा 'ख' होतो. संखारो, संखरीियति. 'करस्स' असे न म्हणता 'करोतिस्स' असे म्हणणे हे 'ति' प्रत्यय असताना विकरण उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी आहे. 134. Purāsmā. १३४. 'पुरा' या अव्ययाहून (नंतर). Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti. Purakkhatvā, purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā. 'पुरा' या निपातानंतर (अव्ययानंतर) येणाऱ्या 'कर' धातूच्या जागी 'ख' होतो. पुरक्खत्वा, पुरेक्खारो - येथे 'ए'त्व 'तदमिनादि' पाठाने होते. 135. Nito kamassa. १३५. 'नि' नंतर येणाऱ्या 'कम' धातूच्या जागी (ख होतो). Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti, nikkhamati, kvacitveva? Nikkamo. 'नि' नंतर येणाऱ्या 'कम' धातूच्या जागी काही वेळा 'ख' होतो, जसे - निक्खमति. 'काही वेळाच' असे का? निक्कमो. 136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare. १३६. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्णाच्या जागी अनुक्रमे 'इयङ' आणि 'उवङ' होतात. Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci. Vediyati, bruvanti, sareti kiṃ? Nivedeti, brūti, kvacitveva? Jayati, bhavati. स्वर पुढे असताना इ-वर्ण आणि उ-वर्ण अंत असणाऱ्या धातूंच्या जागी काही वेळा अनुक्रमे 'इयङ' आणि 'उवङ' होतात. वेदियति, ब्रुवन्ति. 'स्वर पुढे असताना' असे का? निवेदेति, ब्रूति. 'काही वेळाच' असे का? जयति, भवति. 137. Aññādissāssī kye. १३७. 'क्य' प्रत्यय पुढे असताना 'ञा' शिवाय इतर आकारान्त धातूंच्या जागी 'ई' होतो. Ñādito-ññassa [Pg.203] ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Dīyati, aññādissāti kiṃ? Ñāyati, tāyatiṃ. 'ञा' धातूव्यतिरिक्त इतर आकारान्त धातूंच्या जागी 'क्य' प्रत्यय पुढे असताना 'ई' होतो. दीयति. 'ञा शिवाय इतर' असे का? ञायति, तायति. 138. Tanassā vā. १३८. 'तन' धातूच्या जागी पर्यायाने 'आ' होतो. Tanassa ā hoti vā kye. Tāyate, taññate. 'क्य' प्रत्यय पुढे असताना 'तन' धातूच्या जागी पर्यायाने 'आ' होतो. जसे - तायते, तञ्ञते. 139. Dīgho sarassa. १३९. स्वराचा दीर्घ होतो. Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye, cīyate, sūyate. 'क्य' प्रत्यय पुढे असताना स्वरान्त धातूच्या स्वराचा दीर्घ होतो. जसे - चीयते, सूयते. 140. Sānantarassa tassa ṭho. १४०. 'स' कारानंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो. Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti. Tuṭṭho, tuṭṭhavā, tuṭṭhabbaṃ, tuṭṭhi, anantarassāti kiṃ? Tussitvā. सकारान्त धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' काराच्या जागी 'ठ' होतो. तुट्ठो, तुट्ठवा, तुट्ठब्बं, तुट्ठि. 'लगेच येणाऱ्या' (व्यवधान नसलेल्या) असे का? तुस्सित्वा. 141. Kasassima ca vā. १४१. 'कस' धातूच्या जागी पर्यायाने 'इम' होतो (आणि त च्या जागी ठ होतो). Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kiṭṭhaṃ, kaṭṭhaṃ, anantarassātveva? Kasitabbaṃ. 'कस' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ठ' होतो आणि 'कस' च्या जागी पर्यायाने 'इम' होतो. किट्ठं, कट्ठं. 'लगेच येणाऱ्या' असेच का? कसितब्बं. 142. Dhastotrastā. १४२. 'धस्त' आणि 'त्रस्त' (हे शब्द निपातित होतात). Ete saddā nipaccante. हे शब्द निपातित होतात. 143. Pucchādito. १४३. 'पुच्छ' इत्यादी धातूंनंतर (त च्या जागी ठ होतो). Pucchādīhi [Pg.204] kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti. Puṭṭho, bhaṭṭho, yiṭṭho, anantarassātveva? Pucchitvā. 'पुच्छ' इत्यादी धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' काराच्या जागी 'ठ' होतो. पुट्ठो, भट्ठो, यिट्ठो. 'लगेच येणाऱ्या' असेच का? पुच्छित्वा. 144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho. १४४. 'सास', 'वस', 'संस' आणि 'सस' धातूंनंतर (त च्या जागी) 'थ' होतो. Etehi parassānantarassa tassa tha hoti, satthaṃ, vatthaṃ, pasatthaṃ, satthaṃ. Kathamanusiṭṭho (vuṭṭho) ti? ‘Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā’ 1-52 ti ṭṭho, anantarassātveva? Sāsituṃ. या धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'थ' होतो, जसे - सत्थं, वत्थं, पसत्थं, सत्थं. मग 'अनुसिट्ठो' (वुट्ठो) हे कसे सिद्ध होते? 'तथनराणं टट्ठणला' (१-५२) या सूत्राने 'ट्ठ' होतो. 'लगेच येणाऱ्या' असेच का? सासितुं. 145. Dho dhahabhehi. १४५. 'ध', 'ह' आणि 'भ' अन्त असणाऱ्या धातूंनंतर (त च्या जागी) 'ध' होतो. Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti. Vuddho, duddhaṃ, laddhaṃ. धकार, हकार आणि भकार अन्त असणाऱ्या धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ध' होतो. वुद्धो, दुद्धं, लद्धं. 146. Dahā ḍho. १४६. 'दह' धातूनंतर (त च्या जागी) 'ढ' होतो. Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti. Daḍḍho. 'दह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो. जसे - दड्ढो. 147. Bahassuma ca. १४७. 'बह' धातूच्या जागी 'उम' होतो आणि (त च्या जागी ढ होतो). Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti, bahassuma ca ḍhasanniyogena. Buḍḍho. 'बह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ढ' होतो, आणि 'ढ' होण्याच्या संबंधाने 'बह' च्या जागी 'उम' होतो. जसे - buḍḍho (बुड्ढो). 148. Ruhādīhi ho ḷa ca. १४८. 'रुह' इत्यादी धातूंनंतर (त च्या जागी) 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa. Āruḷho, gūḷho, vūḷho, bāḷho, (ogāḷho), anantarassātveva? Ārohituṃ. 'रुह' इत्यादी धातूंनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी 'ह' होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. आरुळ्हो, गूळ्हो, वूळ्हो, बाळ्हो, (ओगाळ्हो). 'लगेच येणाऱ्या' असेच का? आरोहितुं. 149. Muhā vā. १४९. 'मुह' धातूनंतर पर्यायाने (त च्या जागी ह होतो आणि अन्त्य वर्णाच्या जागी ळ होतो). Muhā [Pg.205] parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena. Mūḷho, muddho. 'मुह' धातूनंतर लगेच येणाऱ्या 'त' च्या जागी पर्यायाने 'ह' होतो आणि 'ह' होण्याच्या संबंधाने अन्त्य वर्णाच्या जागी 'ळ' होतो. जसे - मूळ्हो, मुद्धो. 150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ. १५०. 'भिद' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' च्या जागी 'न' होतो. Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti. Bhinno bhinnavā, chinno chinnavā, channo channavā, chinno khinnavā, uppanno uppannavā, sinno, sinnavā, sanno sannavā, pīno pīnavā, sūno sūnavā, dīno dīnavā, ḍīno ḍīnavā, līno līnavā, lūno lūnavā, ktaktavantūnanti kiṃ? Bhitti, chitti, bhettuṃ, chettuṃ. 'भिद' इत्यादी धातूंनंतर येणाऱ्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तु' प्रत्ययांच्या 'त' च्या जागी 'न' होतो. भिन्नो भिन्नवा, छिन्नो छिन्नवा, छन्नो छन्नवा, छिन्नो खिन्नवा, उप्पन्नो उप्पन्नवा, सिन्नो सिन्नवा, सन्नो सन्नवा, पीनो पीनवा, सूनो सूनवा, दीनो दीनवा, डीनो डीनवा, लीनो लीनवा, लूनो लूनवा. 'क्त आणि क्तवन्तु प्रत्ययांच्या' असे का? भित्ति, छित्ति, भेत्तुं, छेत्तुं. 151. Dātvinno. १५१. दा धातूहून 'इन्न' होतो. Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti. Dinno, dinnavā. 'दा' धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'इन्न' होतो. (उदा.) दिन्नो, दिन्नवा. 152. Kirādīhi ṇo. १५२. 'किर्' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'ण' होतो. Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti, kiṇṇo kiṇṇavā, puṇṇo puṇṇavā, khīṇo khīṇavā. 'किर्' इत्यादी धातूंच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'ण' होतो. (उदा.) किण्णो, किण्णवा; पुण्णो, पुण्णवा; खीणो, खीणवा. 153. Tarādīhi riṇṇo. १५३. 'तर्' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'रिण्ण' होतो. Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti. Tiṇṇo tiṇṇavā, jiṇṇo jiṇṇavā, ciṇṇo ciṇṇavā. 'तर्' इत्यादी धातूंच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'रिण्ण' होतो. (उदा.) तिण्णो, तिण्णवा; जिण्णो, जिण्णवा; चिण्णो, चिण्णवा. 154. Go sanjādīhi. १५४. 'सञ्ज' इत्यादी धातूंच्या पुढे 'ग' होतो. Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti. Bhaggo bhaggavā, laggo laggavā, nimuggo nimuggavā, saṃviggo saṃviggavā. 'भञ्ज' इत्यादी धातूंच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'ग' होतो. (उदा.) भग्गो, भग्गवा; लग्गो, लग्गवा; निमुग्गो, निमुग्गवा; संविग्गो, संविग्गवा. 155. Susā kho. १५५. 'सुस्' धातूच्या पुढे 'ख' होतो. Susā [Pg.206] paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti. Sukkho sukkhavā. 'सुस्' धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'ख' होतो. (उदा.) सुक्खो, सुक्खवा. 156. Pacā ko. १५६. 'पच्' धातूच्या पुढे 'क' होतो. Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti. Pakko pakkavā. 'पच्' धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी 'क' होतो. (उदा.) पक्को, पक्कवा. 157. Mucā vā. १५७. 'मुच्' धातूच्या पुढे विकल्पेकरून 'क' होतो. Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Mukko mutto, mukkavā muttavā. ‘Sakko’ti ṇvādīsu siddhaṃ, ktaktavantūsu satto, sattāvātveva hoti. 'मुच्' धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'क' होतो. (उदा.) मुक्को, मुत्तो; मुक्कवा, मुत्तवा. 'सक्को' हे रूप 'ण्वु' इत्यादी प्रत्ययांमध्ये सिद्ध होते, तर 'क्त' आणि 'क्तवन्तू' प्रत्ययांमध्ये 'सत्तो', 'सत्तवा' असेच रूप होते. 158. Lopo vaḍḍhā ktissa. १५८. 'वड्ढ' धातूच्या पुढील 'क्ति' प्रत्ययाचा लोप होतो. Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti. Vaḍḍhi. 'वड्ढ' धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्ति' प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) वड्ढि. 159. Kvissa. १५९. 'क्वि' प्रत्ययाचा लोप होतो. Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti, abhibhū. धातूच्या पुढे असलेल्या 'क्वि' प्रत्ययाचा लोप होतो. (उदा.) अभिभू. 160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. १६०. त्या प्रत्ययांच्या पुढे 'णि' आणि 'णापे' यांचा लोप होतो. Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu. Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati. त्या 'णि' आणि 'णापे' प्रत्ययांच्या पुढे 'णि' आणि 'णापे' प्रत्ययांचा लोप होतो. (उदा.) कारेन्तं पयोजयति - कारेति, कारापयति. 161. Kvaci vikaraṇānaṃ. १६१. विकरणांचा काही ठिकाणी लोप होतो. Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Udapādi, hanti. विकरणांचा काही ठिकाणी लोप होतो. (उदा.) उदपादि, हन्ति. 162. Mānassa massa. १६२. 'मान' प्रत्ययातील 'म' काराचा लोप होतो. Kriyatthā [Pg.207] parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci. Karāṇo, kvacīti kiṃ? Kurumāno. धातूच्या पुढे असलेल्या 'मान' प्रत्ययातील 'म' काराचा काही ठिकाणी लोप होतो. (उदा.) कराणो. 'काही ठिकाणी' (क्वचि) असे का म्हटले आहे? (कारण इतरत्र) कुरुमानो (असे रूप होते). 163. Ūlasse. १६३. 'ऊल' च्या जागी... Ñilāname hoti kvaci. Gahetvā, adenti, kvacitveva? Vapitvā. काही ठिकाणी 'ए' होतो. (उदा.) गहेत्वा, अदेन्ति. 'काही ठिकाणीच' असे का? (कारण इतरत्र) वपित्वा (असे रूप होते). 164. Pyo vā tvāssa samāse. १६४. समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' होतो. Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ ti 5-88 visesanattho. Abhibhūya, abhibhavitvā, samāseti kiṃ? Patvā, kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘lataṃ dantehi chindiya’. समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'प्य' होतो. 'प' कार हा 'प्ये सिस्सा' (५-८८) या सूत्रातील विशेष अर्थासाठी आहे. (उदा.) अभिभूय, अभिभवित्वा. 'समासामध्ये' असे का म्हटले आहे? (कारण समासाशिवाय) पत्त्वा (असे रूप होते). 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे काही ठिकाणी समासाशिवायही (हा बदल होतो), जसे की - 'लतं दन्तेहि छिन्दिय' (दातांनी वेल तोडून). 165. Tuṃyānā. १६५. 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी 'तुं' आणि 'यान' होतात. Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci. Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā, anumodiyāna anumoditvā, asamāsepi bahulādhi kārā, daṭṭhuṃ disvā, esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo. समासामध्ये 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी काही ठिकाणी विकल्पेकरून 'तुं' आणि 'यान' हे आदेश होतात. (उदा.) अभिहट्ठुं, अभिहरित्वा; अनुमोदियान, अनुमोदित्वा. 'बहुलाधिकार' असल्यामुळे समासाशिवायही (हे आदेश होतात), जसे की - दट्ठुं, दिस्वा. हा योगविभाग अल्पविषयता दर्शवण्यासाठी आहे. 166. Hanā racco. १६६. 'हन्' धातूच्या पुढील 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अच्च' (रच्च) होतो. Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse. Āhacca, āhanitvā. समासामध्ये 'हन्' धातूच्या पुढे असलेल्या 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अच्च' (रच्च) होतो. (उदा.) आहच्च, आहनित्वा. 167. Sāsādhikarā cacariccā. १६७. 'सास्' आणि 'अधि' पूर्वक 'कृ' धातूच्या पुढील 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी अनुक्रमे 'चच्च' आणि 'रिच्च' होतात. Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ. Sakkacca sakkaritvā, asakkacca asakkaritvā, adhikicca adhikaritvā. 'स' (सत्कारार्थक) आणि 'अधि' पूर्वक 'कृ' धातूच्या पुढे असलेल्या 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी अनुक्रमे 'चच्च' आणि 'रिच्च' हे आदेश होतात. (उदा.) सक्कच्च, सक्करित्वा; असक्कच्च, असक्करित्वा; अधिकिच्च, अधिकरित्वा. 168. Ito cco. १६८. 'इ' धातूच्या पुढील 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'च्च' होतो. Iiccasmā [Pg.208] parassa ktvāssa cco vā hoti. Adhicca adhīyitvā, samecca sametvā. 'इ' धातूच्या पुढे असलेल्या 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'च्च' होतो. (उदा.) अधिच्च, अधीयित्वा; समेच्च, समेत्वा. 169. Disā vānavā sa ca. १६९. 'दिस्' धातूच्या पुढील 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी 'वान' होतो आणि 'दिस्' च्या जागी 'स' होतो. Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena. Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ. Disvāna, disvā passitvā, kathaṃ ‘nādaṭṭhā parato dosa’nti? Ñāpakā tvāssa valopo, evaṃ ‘laddhā dhana’nti ādīsu. 'दिस्' धातूच्या पुढील 'त्वा' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'वान' होतो आणि त्याच्या संयोगाने 'दिस्' च्या जागी 'स' कार होतो. 'स' काराचे विधान पररूपाचा बाध करण्यासाठी आहे. (उदा.) दिस्वान, दिस्वा, पस्सित्वा. 'नादट्ठा परतो दोसं' (दुसऱ्याचा दोष न पाहून) हे कसे सिद्ध होते? ज्ञापकावरून 'त्वा' प्रत्ययातील 'व' काराचा लोप होतो, याचप्रमाणे 'लद्धा धनं' इत्यादी रूपांमध्येही होते. 170. Ñi byañjanassa. १७०. व्यंजनादी प्रत्यय असताना 'ञि' होतो. Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti. Bhuñjituṃ bhottuṃ, byañjanassāti kiṃ? Pācako. धातूच्या पुढे असलेल्या व्यंजनादी प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'ञि' (इकार) होतो. (उदा.) भुञ्जितुं, भोत्तुं. 'व्यंजनादी' असे का म्हटले आहे? (कारण स्वरादी प्रत्यय असताना होत नाही, जसे की) पाचको. 171. Rā nassa ṇo. १७१. 'र' वर्णावरून 'न' चा 'ण' होतो. Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Araṇaṃ, saraṇaṃ. 'र' अंत असणाऱ्या धातूहून पर असलेल्या प्रत्ययाच्या 'न' काराचा 'ण' होतो. उदा. अरणं (araṇaṃ), सरणं (saraṇaṃ). 172. Na ntamānatyādīnaṃ. १७२. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्ययांच्या बाबतीत (हा बदल) होत नाही. Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti, karonto, kurumāno, karonti. 'र' अंत असणाऱ्या धातूहून पर असलेल्या 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्ययांच्या 'न' चा 'ण' होत नाही. उदा. करन्तो (karonto), कुरुमानो (kurumāno), करन्ति (karonti). 173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. १७३. 'गम्', 'यम्', 'इस्' इत्यादी धातूंच्या जागी 'च्छ' (च्छङ) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu. Gacchanto gacchamāno gacchati, yacchanno yacchamāno yacchati, icchanto icchamāno icchati [Pg.209] acchanto acchamāno acchati, dicchanto dicchamāno dicchati, vāti kiṃ? Gamissati, vavatthitavibhāsā-yaṃ, tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ, acchitabbaṃ acchatuṃ, aññesañca yogavibhāgā-pavecchati. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना या धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'च्छ' (च्छङ) होतो. उदा. गच्छन्तो (gacchanto), गच्छमानो (gaccamāno), गच्छति (gacchati); यच्छन्तो (yacchanto), यच्छमानो (yacchamāno), यacchati (yacchati); इच्छन्तो (icchanto), इच्छमानो (icchamāno), इच्छति (icchati); अच्छन्तो (acchanto), अच्छमानो (acchamāno), अच्छति (acchati); दिच्छन्तो (dicchanto), दिच्छमानो (dicchamāno), दिच्छति (dicchati). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? गमिस्सति (gamissati) येथे हा बदल होत नाही. ही 'व्यवस्थित विभाषा' (नियमबद्ध विकल्प) आहे, त्यामुळे इतर ठिकाणीही काही वेळा हा बदल इच्छित आहे - इच्छितब्बं (icchitabbaṃ), इच्छा (icchā), इच्छितुं (icchituṃ); अच्छितब्बं (acchitabbaṃ), अच्छतुं (acchatuṃ). आणि इतरांच्या बाबतीत योगविभागामुळे 'पवेच्छति' (pavecchati) असे रूप बनते. 174. Jaramarānamīyaṅa. १७४. 'जर्' (म्हातारे होणे) आणि 'मर्' (मरणे) या धातूंच्या जागी 'ईय' (ईयङ) हा आदेश होतो. Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu. Jīyanto jīranto, jīyamāno jīramāno, jīyati jīrati, mīyanto maranto, mīyamāno maramāno, mīyati marati. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना या धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'ईय' (ईयङ) होतो. उदा. जीयन्तो (jīyanto) - जीरन्तो (jīranto), जीयमानो (jīyamāno) - जीरमानो (jīramāno), जीयति (jīyati) - जीरति (jīrati); मीयन्तो (mīyanto) - मरन्तो (maranto), मीयमानो (mīyamāno) - मरमानो (maramāno), मीयति (mīyati) - मरति (marati). 175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā. १७५. 'ठा' (उभे राहणे) आणि 'पा' (पिणे) या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'तिट्ठ' (tiṭṭha) आणि 'पिव' (piva) हे आदेश विकल्पेकरून होतात. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, tiṭṭhati, pivanto, pivamāno, pivati, vātvevi? Ṭhāti, pāti. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'ठा' आणि 'पा' या धातूंच्या जागी 'तिट्ठ' आणि 'पिव' हे आदेश होतात. उदा. तिट्ठन्तो (tiṭṭhanto), तिट्ठमानो (tiṭṭhamāno), तिट्ठति (tiṭṭhati); पिवन्तो (pivanto), पिवमानो (pivamāno), पिवति (pivati). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? ठाति (ṭhāti), पाति (pāti) अशीही रूपे होतात. 176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā. १७६. 'गम्', 'वद्' आणि 'दद्' या धातूंच्या जागी अनुक्रमे 'घम्म', 'वज्ज' आणि 'दज्ज' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu. Ghammanto, gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'गम्' इत्यादी धातूंच्या जागी विकल्पेकरून 'घम्म' इत्यादी आदेश होतात. उदा. घम्मन्तो (ghammanto) - गच्छन्तो (gacchanto); वज्जन्तो (vajjanto) - वदन्तो (vadanto); दज्जन्तो (dajjanto) - ददन्तो (dadanto). 177. Karassa sossa kubbakurukayirā. १७७. 'कर्' (करणे) या धातूच्या जागी 'कुब्ब', 'कुरु' आणि 'कयिर' हे आदेश विकल्पेकरून होतात. Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, kubbamāno kurumāno kayiramāno, karāṇo, kubbati kayirati karoti, kubbate kurute, kayirate, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru, kvacideva pubbachakke ‘agghaṃ kurutu, no bhavaṃ, sossāti vuttattā kattariyevime. 'ओ' कारयुक्त 'कर्' धातूच्या जागी 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना विकल्पेकरून 'कुब्ब' इत्यादी आदेश होतात. उदा. कुब्बन्तो (kubbanto), कयिरन्तो (kayiranto), करन्तो (karonto); कुब्बमानो (kubbamāno), कुरुमानो (kurumāno), कयिरमानो (kayiramāno); कराणो (karāṇo); कुब्बति (kubbati), कयिरति (kayirati), करोति (karoti); कुब्बते (kubbate), कुरुते (kurute), कयिरते (kayirate). 'व्यवस्थित विभाषा' असल्यामुळे आणि 'वा' च्या अधिकाराने 'महान्' (मान) आणि परस्मैपद प्रत्ययांमध्ये बहुतांश करून 'कुरु' हा आदेश होतो. पूर्व प्रत्ययांमध्ये क्वचितच 'अग्घं कुरुतु नो भवं' (agghaṃ kurutu no bhavaṃ) असे होते. 'सोस्स' (sossa) असे म्हटल्यामुळे हे सर्व कर्तरी प्रयोगातच (कत्तरि) होतात. 178. Gahassa gheppo. १७८. 'गह्' (ग्रहण करणे) या धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घेप्प' हा आदेश होतो. Gahassa [Pg.210] vā gheppo hoti ntamānatyādīsu. Gheppanto, gheppamāno, gheppati, vātveva? Gaṇhati. 'न्त', 'मान' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'गह्' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'घेप्प' होतो. उदा. घेप्पन्तो (gheppanto), घेप्पमानो (gheppamāno), घेप्पति (gheppati). 'विकल्पेकरून' (वा) असे का म्हटले आहे? गण्हाति (gaṇhati) असेही रूप होते. 179. Ṇo niggahītassa. १७९. निग्गहीत (अनुस्वार) च्या जागी 'ण' (णो) होतो. Gahassa niggahītassa ṇo hoti. Gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto. 'गह्' धातूच्या निग्गहीताच्या जागी 'ण' होतो. उदा. गण्हितब्बं (gaṇhitabbaṃ), गण्हितुं (gaṇhituṃ), गण्हन्तो (gaṇhanto). Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये... Khādikaṇḍo pañcamo. पाचवा 'खादि-काण्ड' समाप्त झाला. 6. Chaṭṭho kaṇḍo (tyādi) ६. सहावा काण्ड (त्यादि). 1. Vattamāne ti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. १. वर्तमानकाळात (वत्तमाने) 'ति, अन्ति, सि, थ, मि, म, ते, अन्ते, से, व्हे, ए, म्हे' हे प्रत्यय होतात. Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Gacchati, gacchanti, gacchasi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchate gacchante, gacchase gacchavhe, gacche gacchāmhe. Kathaṃ ‘pure adhammo dippati, purā marāmī’ti? Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā, purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā, kālabyattayo vā eso, bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘santesu parigūhāmi, mā ca kiñca ito adaṃ’ ‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa, ‘anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ’ ativelaṃ na massissa’nti. वर्तमानकाळात, म्हणजे जी क्रिया सुरू झाली आहे पण पूर्ण झालेली नाही अशा अर्थी, धातूहून 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. उदा. गच्छति (gacchati), गच्छन्ति (gacchanti), गच्छसि (gacchasi), गच्छथ (gacchatha), गच्छामि (gacchāmi), गच्छाम (gacchāma), गच्छते (gacchate), गच्छन्ते (gacchante), गच्छसे (gacchase), गच्छव्हे (gacchavhe), गच्छे (gacche), गच्छाम्हे (gacchāmhe). मग 'पुरे अधम्मो दिप्पति' (पूर्वी अधर्म तळपत होता) आणि 'पुरा मरामि' (मी लवकरच मरेन) हे कसे काय? कारण वर्तमानकाळाचाच निर्देश करणे इष्ट असल्यामुळे, त्याच्या समीप असलेल्या काळाचेही ग्रहण यानेच होते. किंवा 'पुरे' आणि 'पुरा' या शब्दांमुळे भविष्यकाळाचा बोध होत असला तरी, त्या वेळी तो वर्तमानकाळच मानला जातो. अथवा हा 'कालव्यत्यय' (काळाचा विपर्यास) आहे. कारण बाहुलकामुळे इतर काळातही 'ति' इत्यादी प्रत्यय होतात. जसे की, 'सन्तेसु परिगूहामि, मा च किञ्च इतो अदं', 'कायस्स भेदा अभिसम्परायं, सहब्यतं गच्छति वासवस्स', 'अनेकजातिसंसारं सन्धाविस्सं' आणि 'अतिवेलं न मस्सिस्सं' इत्यादी. 2. Bhavissati [Pg.211] ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. २. भविष्यकाळात (भविस्सति) 'स्सति, स्सन्ति, स्ससि, स्सथ, स्सामि, स्साम, स्सते, स्सन्ते, स्ससे, स्सव्हे, स्सं, स्साम्हे' हे प्रत्यय होतात. Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti. Gamissati gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma, gamissate gamissante, gamissase gamissavhe, gamissaṃ gamissāmhe. भविष्यकाळात, म्हणजे जी क्रिया अजून सुरू झालेली नाही अशा अर्थी, धातूहून 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. उदा. गमिस्सति (gamissati), गमिस्सन्ति (gamissanti), गमिस्ससि (gamissasi), गमिस्सथ (gamissatha), गमिस्सामि (gamissāmi), गमिस्साम (gamissāma), गमिस्सते (gamissate), गमिस्सन्ते (gamissante), गमिस्ससे (gamissase), गमिस्सव्हे (gamissavhe), गमिस्सं (gamissaṃ), गमिस्साम्हे (gamissāmhe). 3. Nāme garahāvimhayesu. ३. 'नाम' हा निपात असताना, निंदा (गरहा) आणि आश्चर्य (विम्हय) व्यक्त करण्यासाठी (भविष्यकाळाचे प्रत्यय होतात). Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti, na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati, kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati? Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi? Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi, atthiyevihāpi nindāvagamo. Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati, acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. 'नाम' हा निपात शब्द असताना, निंदा आणि आश्चर्य व्यक्त होत असल्यास 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय होतात. (निंदेचे उदाहरण:) "हे खरोखर स्वतःला कल्याणधर्मी म्हणवून घेतील!" (इमे हि नाम कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ति), "भिक्खूहो, त्या मोघपुरुषाच्या मनात प्राण्यांबद्दल दया नसावी हे खरोखर अयोग्य आहे" (न हि नाम भिक्खवे तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया भविस्सति), "भिक्खूहो, तो मोघपुरुष पूर्णपणे मातीची कुटी कशी काय बनवू शकतो?" (कथं हि नाम सो भिक्खवे मोघपुरिसो सब्बमत्तिकामयं कुटिकं करिस्सति?), "अरे मोघपुरुषा, मी विरागासाठी धम्म देशना केली असताना तू रागासाठी विचार करशील काय?" (तत्थ नाम त्वं मोघपुरिस मया विरागाय धम्मे देसिते सरागाय चेतेस्ससि?), "बाळ सुदिन्ना, तू शिळे अन्न खाशील काय?" (अत्थि नाम तात सुदिन्न आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि) - येथेही निंदाच व्यक्त होते. आश्चर्याचे उदाहरण (विम्हये) - "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! शांत विहाराने प्रव्रजित राहतात, जेथे संज्ञावान आणि जागृत असतानाही, जवळून गेलेल्या सुमारे पाचशे गाड्या त्यांनी पाहिल्याही नाहीत आणि त्यांचा आवाजही ऐकला नाही!" (अच्छरियं वत भो अब्भुतं वत भो सन्तेन वत भो पब्बजिता विहारेन विहरन्ति, यत्र हि नाम सञ्ञी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अभिक्कन्तानि नेव दक्खति न पन सद्दं सोस्सति), "अहो आश्चर्य! आंधळा माणूस पर्वतावर चढेल!" (अच्छरियं अन्धो नाम पब्बतमारोहिस्सति), "बहिरा माणूस आवाज ऐकेल!" (बधिरो नाम सद्दं सोस्सति). 4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe. ४. भूतकाळात (भूते) 'ई, उं, ओ, त्थ, इं, म्हा, आ, ऊ, से, व्हं, अ, म्हे' हे प्रत्यय होतात. Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti. Agamī agamuṃ, agamo agamittha, agamiṃ agamimhā[Pg.212], agamā agamū, agamise agamivhaṃ, agama agamimhe. Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘suvo ahosi ānando’. भूतकाळात, म्हणजे जी क्रिया पूर्ण झाली आहे अशा अर्थी, धातूहून 'ई' इत्यादी प्रत्यय होतात. उदा. अगमी (agamī), अगमुं (agamuṃ); अगमो (agamo), अगमित्थ (agamittha); अगमिं (agamiṃ), अगमिम्हा (agamimhā); अगमा (agamā), अगमू (agamū); अगमिसे (agamise), अगमिव्हं (agamivhaṃ); अगम (agama), अगमिम्हे (agamimhe). सामान्य भूतकाळाच्या विवक्षेत अनद्यतन (आजचा नसलेला काळ) नसतानाही 'सुवो अहोसि आनन्दो' (उद्या आनंद होईल/झाला होता - येथे भविष्यकाळात भूतकाळाचा प्रयोग) असे रूप होते. 5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. ५. अनद्यतन भूतकाळात (आजचा नसलेला भूतकाळ) 'आ, ऊ, ओ, त्थ, अ, म्हा, त्थ, त्थुं, से, व्हं, इं, म्हसे' हे प्रत्यय होतात. Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti. अनद्यतन (आजचा नसलेला) भूतकाळात धातूहून 'आ' इत्यादी प्रत्यय होतात. Āñāyyā ca uṭṭhānā, āñāyyā ca saṃvesanā; Esajjatano kālo, aharubhataḍḍharattaṃ vā. उठण्यापासून ते झोपण्यापर्यंतचा काळ, किंवा आजचा दिवस आणि दोन्ही बाजूंची अर्धी रात्र, हा 'अद्यतन' (आजचा) काळ मानला जातो. Agamā agamū, agamo, agamattha, agama agamamhā, agamattha agamatthuṃ, agamase agamavhaṃ, agamiṃ agamamhase. Aññapadattho kiṃ? Ajja hiyyo vā agamāsi. उदा. अगमा (agamā), अगमू (agamū); अगमो (agamo), अगमत्थ (agamattha); अगम (agama), अगमम्हा (agamamhā); अगमत्थ (agamattha), अगमत्थुं (agamatthuṃ); अगमसे (agamase), अगमव्हं (agamavhaṃ); अगमिं (agamiṃ), अगमम्हसे (agamamhase). 'अन्यपदार्थ' (दुसरा अर्थ) कशासाठी? 'अज्ज हिय्यो वा अगमासि' (आज किंवा काल तो गेला) यासाठी. 6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe. ६. परोक्ष भूतकाळात (परोक्खे) 'अ, उ, ए, त्थ, अ, म्ह, त्थ, रे, त्तो, व्हो, इ, म्हे' हे प्रत्यय होतात. Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti. Jagāma jagamu, jagame jagapittha, jagama jagamimha, jagamittha jagamire, jagamittho jagamivho, jagami jagamimhe. Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto, tenuttamavisayepi payogasamavo. परोक्ष (डोळ्यांसमोर नसलेल्या) आणि अनद्यतन भूतकाळात धातूहून 'अ' इत्यादी प्रत्यय होतात. उदा. जगाम (jagāma), जगमु (jagamu); जगमे (jagame), जगपित्थ (jagapittha); जगाम (jagama), जगमिम्ह (jagamimha); जगमित्थ (jagamittha), जगमिरे (jagamire); जगमित्तो (jagamittho), जगमिव्हो (jagamivho); जगमि (jagami), जगमिम्हे (jagamimhe). जेव्हा स्वतः मोहग्रस्त, विक्षिप्त किंवा व्याकुळ चित्ताने केलेली क्रिया घडण्याच्या वेळी प्रत्यक्ष अनुभवली जात नाही, परंतु नंतर केवळ फळावरून तिचा अंदाज लावला जातो, तेव्हा ती वस्तूच्या दृष्टीने 'परोक्ष'च असते; म्हणूनच उत्तम पुरुषाच्या बाबतीतही याचा प्रयोग योग्य ठरतो. 7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase. ७. 'एय्य' इत्यादी प्रत्ययांच्या जागी किंवा क्रियातिपत्तीमध्ये (अतिपत्तियं) 'स्सा, स्सं, सु, स्से, स्सथ, स्सं, स्साम्हा, स्सथ, स्सिंसु, सस्से, स्सव्हे, स्सिं, स्साम्हसे' हे प्रत्यय होतात. Eyyādo [Pg.213] visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā. Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti, ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra… kriyātipatyasambhavā, sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā, dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā, dakkhiṇena ce agamissaṃsu, agamisse agamissatha, agamissaṃ agamissāmhā, agamissatha agamissiṃsu, agamissase agamissavhe, agamissiṃ agamissāmhase, na sakaṭaṃ pariyābhavissā, vātikiṃ? Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati. 'एय्य' इत्यादींच्या विषयात क्रियातिपत्ती (क्रियेची असिद्धी/अयशस्वी होणे) दर्शवण्यासाठी 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय विकल्प करून (विभाषा) होतात. प्रतिकूल कारणांच्या उपस्थितीमुळे किंवा कारणांच्या अभावामुळे क्रियेचे न घडणे किंवा असिद्ध होणे म्हणजे 'क्रियातिपत्ती' होय. आणि हे 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय सामर्थ्यामुळे केवळ भूतकाळ आणि भविष्यकाळातच होतात, वर्तमानकाळात नाही, कारण वर्तमानकाळात क्रियातिपत्तीचा असंभव असतो. जसे की, 'सचे पठमवये पब्बज्जं अलभिस्सा अरहा अभविस्सा' (जर त्याने पहिल्या वयात प्रव्रज्या मिळवली असती, तर तो अर्हत झाला असता), 'दक्खिणेन चे अगमिस्सा न सकटं परियाभविस्सा' (जर तो दक्षिणेकडे गेला असता, तर गाडी उलटली नसती). 'दक्खिणेन चे अगमिस्संसु', 'अगमिस्से अगमिस्सथ', 'अगमिस्सं अगमिस्साम्हा', 'अगमिस्सथ अगमिस्सिंसु', 'अगमिस्ससे अगमिस्सव्हे', 'अगमिस्सिं अगमिस्साम्हसे, न सकटं परियाभविस्सा'. 'विकल्प करून' (वा) असे का म्हटले? 'दक्खिणेन चे गमिस्सति न सकटं परियाभविस्सति' (जर तो दक्षिणेकडे जाईल, तर गाडी उलटणार नाही - येथे भविष्यकाळात क्रियातिपत्ती नाही, तर केवळ भविष्यकाळ आहे). 8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe. ८. हेतू आणि फल (कारण आणि परिणाम) या अर्थांमध्ये 'एय्य', 'एय्युं', 'एय्यासि', 'एय्याथ', 'एय्यामि', 'एय्याम', 'एथ', 'एरं', 'एथो', 'एय्यव्हो', 'एय्यं', 'एय्याम्हे' हे प्रत्यय होतात. Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ, dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya, dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ, gaccheyyāsi gaccheyyātha, gaccheyyāmi gaccheyyāma, gacchetha gaccheraṃ, gacchetho gaccheyyavho, gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe, na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya, bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu, anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ, iha kasmā na hoti ‘hantīhi palāyati, vassatīti dhāvati, hanissatīti palāyissatī’ti? Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā, vāti kiṃ? Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati. हेतू (कारण) आणि फल (परिणाम) रूप असलेल्या क्रियेमध्ये वर्तमान असलेल्या क्रियावाचक धातूपासून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्प करून होतात. जसे की, 'सचे सङ्खारा निच्चा भवेय्युं न निरुज्झेय्युं' (जर संस्कार नित्य असते, तर ते निरुद्ध झाले नसते), 'दक्खिणेन चे गच्छेय्या न सकटं परियाभवेय्या' (जर तो दक्षिणेकडे गेला, तर गाडी उलटणार नाही). 'दक्खिणेन चे गच्छेय्युं', 'गच्छेय्यासि गच्छेय्याथ', 'गच्छेय्यामि गच्छेय्याम', 'गच्छेथ गच्छेरं', 'गच्छेथो गच्छेय्यव्हो', 'गच्छेय्यं गच्छेय्याम्हे, न सकटं परियाभवेय्या'. येथे 'होणे' (भवन) आणि 'जाणे' (गमन) हे हेतू (कारण) आहेत, आणि 'निरुद्ध न होणे' (अनिरुज्झन) व 'न उलटणे' (अपरियाभवन) हे फल (परिणाम) आहेत. येथे 'हन्तीहि पलायति' (मारतो म्हणून पळतो), 'वस्सतीति धावति' (पाऊस पडतो म्हणून धावतो), 'हनिस्सतीति पलायिस्सति' (मारणार म्हणून पळणार) असे का होत नाही? कारण 'इति' या शब्दानेच हेतू आणि हेतूमान (कारण-परिणाम भाव) स्पष्ट होत असल्यामुळे (प्रत्ययाची गरज नाही). 'विकल्प करून' (वा) असे का म्हटले? 'दक्खिणेन चे गमिस्सति न सकटं परियाभविस्सति' (जर तो दक्षिणेकडे जाईल, तर गाडी उलटणार नाही). 9. Pañhapatthanāvidhīsu. ९. प्रश्न विचारणे, प्रार्थना करणे आणि विधी (आज्ञा/नियम) या अर्थांमध्ये (सुद्धा 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात). Pañho=sampucchanaṃ [Pg.214] sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā=yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca, vidhi=vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā, sā ca duvidhāva sādarānādaravasena… visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato, etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti, pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya? Udāhu dhammaṃ, gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ, patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ, passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya, bhavaṃ puññaṃ kareyya, iha bhavaṃ bhuñjeyya, iha bhavaṃ nisīdeyya, māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya, anuññāpattakālesupi siddhāva… tatthāpi vidhippatītito, anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi, pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi, patto te kālo kaṭakaraṇe, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya, etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, pesanepicchanti ‘gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi’. 'प्रश्न' म्हणजे विचारणे (संपुच्छन), विचारविनिमय करणे (संपधारण), निरूपण करणे आणि काय करावे याचा निश्चय करणे. 'प्रार्थना' म्हणजे याचना (मागणी) आणि इष्ट गोष्टीची इच्छा व्यक्त करणे. 'विधी' म्हणजे विधान, नियोजन आणि क्रियांमध्ये प्रवृत्त करणे; आणि ती (प्रवृत्ती) आदर आणि अनादर या भेदाने दोन प्रकारचीच आहे... विषयाच्या भेदाने भिन्न असली तरी त्या दोन्हीचे उल्लंघन न करणारी असल्यामुळे. या प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये क्रियापदाच्या अर्थावरून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. प्रश्नामध्ये - "आयुष्मान् विनय शिकतील काय? की धम्म?", "मी उपोसथाला जावे की न जावे?"; प्रार्थनेमध्ये - "भन्ते, मला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी", "मी आपल्याला शंभर वर्षे निरोगी पाहावे"; विधीमध्ये - "आपण भात शिजवावा", "आपण पुण्य करावे", "आपण येथे भोजन करावे", "आपण येथे बसावे", "आपण माणवकाला (तरुणाला) शिकवावे". अनुज्ञा (परवानगी) आणि योग्य वेळ (पत्तकाळ) यांमध्येही हे सिद्धच होते... कारण तिथेही विधीचीच प्रचिती येते. अनुज्ञेमध्ये - "तू असे करावे"; योग्य वेळेमध्ये - "तू चटई बनवावी, तुझ्यासाठी चटई बनवण्याची हीच योग्य वेळ आहे", "जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने उपोसथ करावा", "हे भगवन्, हीच वेळ आहे, हे सुगत, हीच वेळ आहे की भगवंतांनी श्रावकांसाठी शिक्षापद प्रज्ञप्त करावे"; प्रेरणेमध्ये (आदेशात) देखील इच्छितात - "अरे माणसा, तू गावात जावे". 10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase. १०. तु, अन्तु, हि, थ, मि, म, तं, अन्तम्, स्सु, व्हो, ए, आमसे. Pañhādīsvete honti kriyatthato. Gacchatu gacchantu, gacchāhi gacchatha, gacchāmi gacchāma, gacchataṃ gacchantaṃ, gacchassu gacchavho, gacche, gacchāmase, pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu, patthanāyaṃ-dadāhi me, jīvatu bhavaṃ, vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ, puññaṃ karotu [Pg.215] bhavaṃ, iha bhavaṃ bhuñjatu, iha bhavaṃ nisīdatu, uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ, anumatiyaṃ - evaṃ karohi, pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ. प्रश्न इत्यादी अर्थांमध्ये क्रियापदाच्या अर्थावरून हे (प्रत्यय) होतात. गच्छतु, गच्छन्तु, गच्छाहि, गच्छथ, गच्छामि, गच्छाम, गच्छतं, गच्छन्तं, गच्छस्सु, गच्छव्हो, गच्छे, गच्छामसे. प्रश्नामध्ये - "हे महाशया, आपण व्याकरण शिकावे काय?"; प्रार्थनेमध्ये - "मला द्या", "आपण दीर्घायुषी व्हा"; विधीमध्ये - "आपण चटई बनवावी", "आपण पुण्य करावे", "आपण येथे भोजन करावे", "आपण येथे बसावे", "भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंसाठी पातिमोक्खाचे उद्देसन करावे"; प्रेरणेमध्ये - "अरे माणसा, गावात जा"; अनुमतीमध्ये - "असे कर"; योग्य वेळेमध्ये - "हे महावीर, आपल्यासाठी मातेच्या उदरात उत्पन्न होण्याची (जन्म घेण्याची) हीच योग्य वेळ आहे". 11. Satyarahesveyyādī. ११. शक्ती (सामर्थ्य) आणि अर्हता (पात्रता) या अर्थांमध्ये 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya, bhavaṃ satto araho. सामर्थ्य आणि पात्रता या अर्थांमध्ये क्रियापदावरून 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय होतात. "आपण खरोखरच राज्य करावे (किंवा आपण राज्य करण्यास समर्थ आहात)", "आपण समर्थ आणि पात्र आहात". 12. Sambhāvane vā. १२. संभावनेमध्ये (शक्यता किंवा कल्पनेमध्ये) विकल्पेकरून (हे प्रत्यय होतात). Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api pabbataṃ sirasā bhindeyya, kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā, sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ, kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ. संभावना प्रतीत होत असताना आणि धातूद्वारे ती व्यक्त केली जात असताना 'एय्य' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. "तो डोक्याने पर्वतही फोडू शकेल." क्रियातिपत्तीमध्ये (अतिपत्ती/अपूर्णता) तर 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय होतात - "विजेने मारला गेला असता तरी तो पडला नसता." "मी अशी शक्यता मानतो, श्रद्धा ठेवतो, खात्री बाळगतो की आपण भोजन करावे / आपण भोजन कराल / आपण भोजन केले." क्रियातिपत्तीमध्ये तर 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय होतात - "मी अशी शक्यता मानतो की आपण भोजन केले नसते". 13. Māyoge īāādī. १३. 'मा' (निषेधार्थक अव्यय) च्या योगात 'ई' इत्यादी आणि 'आ' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Mā su punapi evarūpamakāsi, mā bhavaṃ agamā vanaṃ, vātveva? Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ, mā tvaṃ karissasi, mā tvaṃ kareyyāsi, asakakālatthoyamārambho, buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate, evaṃ kato kaṭo sve bhavissati, bhāvi kiccamāsīti. 'मा' चा योग असताना 'ई' इत्यादी आणि 'आ' इत्यादी प्रत्यय विकल्पेकरून होतात. "पुन्हा कधीही असे करू नकोस", "आपण वनात जाऊ नका." 'विकल्पेकरून' असे का म्हटले? "तुझे चित्त कामगुणांमध्ये भटकू नये", "तू करणार नाहीस", "तू करू नये." हा आरंभ स्वतःच्या काळाव्यतिरिक्त इतर काळासाठी आहे. "बुद्ध होतील" यामध्ये इतर पदांच्या संबंधाने भविष्यकाळ प्रतीत होतो. "अशा प्रकारे बनवलेली चटई उद्या तयार होईल", "भविष्यातील कार्य होते". Lunāhi [Pg.216] lunāhitvevāyaṃ lunāti, lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ, idaṃ vuttaṃ hoti ‘eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī’ti, evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti, lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti, tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni, alunā, lulāva, lunissatīti, evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ, tathā samuccayepi maṭhamaṭa, vihāramaṭetvevāyamaṭati, maṭhamaṭassu, vihāramaṭassutvevāyamaṭati, byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati, odanaṃ bhuñja, yāguṃ piva, dhānā khādetvevāya-majjhoharati. "काप, काप असे म्हणत तो कापतो", "काप, काप असे म्हणत तो कापतो" - हे 'तु' इत्यादी मध्यम पुरुष एकवचनाच्या प्रत्ययांचे वारंवारतेच्या (आभीक्ष्ण्य) अर्थात द्वित्व (दोनदा उच्चारणे) आहे. याचा अर्थ असा आहे की - "अशा प्रकारे हा घाईघाईने इतरांनाही कामाला लावल्यासारखा स्वतः क्रिया करतो." याचप्रमाणे "कापा, कापा असे म्हणत तो कापतो", "कापा, कापा असे म्हणत तो कापतो." तसेच इतर काळांमध्येही - "काप, काप असे म्हणत त्याने कापले (अलुनि/अलुना/लुलाव)", "कापेल (लुनिसति)." याचप्रमाणे 'स्सु' प्रत्ययामध्येही योजना करावी. तसेच समुच्चयामध्येही - "भटका, भटका, विहारात भटका असे म्हणत तो भटकतो", "भटका, भटका, विहारात भटका असे म्हणत तो भटकतो." व्यापाराच्या भेदांमध्ये तर सामान्य वाचक शब्दाचीच व्यापकता असल्यामुळे त्याचा अनुप्रयोग (नंतर वापर) होतो. "भात खा, पेज पी, धान्य खा असे म्हणत तो गिळतो (भोजन करतो)". 14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā. १४. पूर्व आणि पर षटकांचे (प्रत्ययांचे) एकवचन आणि अनेकवचनात 'तुम्ह', 'अम्ह' आणि इतर शब्दांच्या योगात अनुक्रमे मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषाचे दोन-दोन प्रत्यय होतात. Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā, uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma, ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe, so gacchati, te gacchanti, so gacchate, te gacchante, sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti. Gacchasi, gacchatha, gacchase, gacchavhe, gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe, gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. एकवचन आणि अनेकवचनात 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर शब्दांनी दर्शविल्या जाणाऱ्या कारकांमध्ये, पूर्व षटकांचे आणि पर षटकांचे मध्यम, उत्तम आणि प्रथम पुरुषाचे दोन-दोन प्रत्यय यथाक्रम क्रियापदाच्या अर्थात होतात. हा 'उत्तम' शब्द स्वभावाने तिसऱ्या द्विकामध्ये (उत्तम पुरुषात) रूढ आहे. "तू जातोस (त्वं गच्छसि)", "तुम्ही जाता (तुम्हे गच्छथ)", "तू जातोस (त्वं गच्छसे)", "तुम्ही जाता (तुम्हे गच्छव्हे)", "मी जातो (अहं गच्छामि)", "आम्ही जातो (मयं गच्छाम)", "मी जातो (अहं गच्छे)", "आम्ही जातो (मयं गच्छाम्हे)", "तो जातो (सो गच्छति)", "ते जातात (ते गच्छन्ति)", "तो जातो (सो गच्छते)", "ते जातात (ते गच्छन्ते)." सामर्थ्याने (अर्थावरून) प्राप्त होत असल्यामुळे 'तुम्ह', 'अम्ह' आणि इतर शब्दांचा प्रत्यक्ष प्रयोग न केला तरीही हे प्रत्यय होतात. गच्छसि, गच्छथ, गच्छसे, गच्छव्हे, गच्छामि, गच्छाम, गच्छे, गच्छाम्हे, गच्छति, गच्छन्ति, गच्छते, गच्छन्ते. 15. Āīssādīsvaña vā. १५. 'आ', 'ई', 'स्सा' इत्यादी प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'अञ' (अञ्) आदेश होतो. Āādo [Pg.217] īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti. Ñakāro-nubandho, agamā, gamā, agamī, gamī, agamissā, gamissā. 'आ' आधी असलेल्या, 'ई' आधी असलेल्या आणि 'स्सा' आधी असलेल्या क्रियापदाच्या प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'अञ' होतो. 'ञ' कार हा अनुबंध (इत्-संज्ञक) आहे. अगमा, गमा, अगमी, गमी, अगमिस्सा, गमिस्सा. 16. Aādīsvāho brūssa. १६. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'ब्रू' धातूच्या जागी 'आह' आदेश होतो. Brūssa āho hoti aādīsu. Āha, āhu. 'ब्रू' धातूच्या जागी 'आह' आदेश होतो 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना. आह, आहु. 17. Bhūssa vuka. १७. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'भू' धातूच्या जागी 'वुक' आदेश होतो. Aādīsu bhūssa vuka hoti. Kakāro-nubandho, ukāro uccāraṇattho, babhūva. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना 'भू' धातूच्या जागी 'वुक' आदेश होतो. 'क' कार हा अनुबंध आहे, 'उ' कार हा उच्चारणासाठी आहे. (उदा.) बभूव. 18. Pubbassa a. १८. द्वित्वामध्ये पूर्व (पहिल्या) अक्षराच्या जागी 'अ' होतो. Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti, babhūva. 'अ' इत्यादी प्रत्यय असताना द्वित्वामध्ये पूर्व 'भू' च्या जागी 'अ' होतो. (उदा.) बभूव. 19. Ussaṃsvāhā vā. १९. 'आह' आदेशानंतर येणाऱ्या 'उ' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अंसु' होतो. Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti. Ahaṃsu, āhu. 'आह' आदेशानंतर येणाऱ्या 'उ' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'अंसु' होतो. अहंसु, आहु. 20. Tyantīnaṃ ṭaṭū. २०. 'आह' आदेशानंतर येणाऱ्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'ट' आणि 'टू' आदेश होतात. Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā, āha, āhu, atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho. 'आह' आदेशानंतर येणाऱ्या 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्ययांच्या जागी 'ट' आणि 'टू' आदेश होतात. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी (संपूर्ण प्रत्ययाच्या जागी आदेश होण्यासाठी) आहे. (उदा.) आह, आहु. याच ज्ञापकावरून 'ति' आणि 'अन्ति' प्रत्यय असतानाही 'ब्रू' च्या जागी 'आह' आदेश होतो. 21. Īādo vacassoma. २१. 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'वच' धातूच्या जागी 'ओम' आदेश होतो. Īādīsu vacassa oma hoti. Makāro-nubandho, avoca, īādoti kiṃ? Avacā. 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'वच' धातूच्या जागी 'ओम' आदेश होतो. 'म' कार हा अनुबंध आहे. (उदा.) अवोच. 'ई' इत्यादी प्रत्यय असतानाच असे का म्हटले? (कारण इतरत्र) अवचा. 22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. २२. द्वित्व नसताना, 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना 'दा' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'दं' आदेश होतो. Advite [Pg.218] vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu. Dammi demi, damma dema, advitteti kiṃ? Dadādhi dadāma. द्वित्व नसताना विद्यमान असलेल्या 'दा' धातूच्या जागी 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'दं' आदेश होतो. दम्मि, देमि, दम्म, देम. 'द्वित्व नसताना' असे का म्हटले? (कारण द्वित्व असताना) ददाधि, ददाम. 23. Karassa sossa kuṃ. २३. 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना 'कर' धातूच्या ओ-कारासह 'कुं' आदेश होतो. Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi kumma, karomi karoma. 'कर' धातूच्या ओ-कारासह 'मि' आणि 'म' प्रत्यय असताना विकल्पेकरून 'कुं' आदेश होतो. कुम्मि, कुम्म, करोमि, करोम. 24. Kā īādīsu. २४. 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना 'कर' धातूच्या ओ-कारासह 'का' आदेश होतो. Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu. Akāsi akari, akaṃsu akariṃsu, akā akarā. 'कर' धातूच्या ओ-कारासह विकल्पेकरून 'का' आदेश होतो 'ई' इत्यादी प्रत्यय असताना. अकासि, अकरि, अकंसु, अकरिंसु, अका, अकरा. 25. Hāssa, cāhaṅa ssena. २५. 'स्स' प्रत्ययासोबत 'कर' धातूच्या ओ-कारासह आणि 'हा' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'आहङ' (आहङ्ग) आदेश होतो. Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati karissati, akāhā akarissā, hāhati hāyissati, ahāhā ahāyissā. 'कर' धातूच्या ओ-कारासह आणि 'हा' धातूच्या जागी 'स्स' प्रत्ययासोबत विकल्पेकरून 'आहङ' आदेश होतो. काहति, करिस्सति, अकाहा, अकरिस्सा, हाहति, हायिस्सति, अहाहा, अहायिस्सा. 26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa. २६. लभ्, वस्, छिद्, भिद् आणि रुद् या धातूंच्या जागी 'च्छङ' (च्छङ्ग) आदेश होतो. Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha. Alacchā alabhissā, lacchati labhissāti, avacchā avasissā, vacchati vasissati, acchecchā acchindissā, checchati chindissati, abhecchā abhindissā, bhecchati bhindissati, arucchā arodissā, rucchati rodissatī[Pg.219], aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā, acchecchuṃ acchantiṃsu, aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ. 'लभ्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'च्छ' (च्छङ) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. अलच्छा - अलभिस्सा, लच्छति - लभिस्सति, अवच्छा - अवसिस्सा, वच्छति - वसिस्सति, अच्छेच्छा - अच्छिंदिस्सा, छेच्छति - छिंदिस्सति, अभेच्छा - अभिंदिस्सा, भेच्छति - भिंदिस्सति, अरुच्छा - अरोदिस्सा, रुच्छति - रोदिस्सति. योगविभागामुळे इतर 'छिद्' इत्यादी धातूंनाही विकल्पेकरून 'च्छ' आदेश होतो; जसे की, अच्छेच्छुं - अच्छंतिंसु, आणि इतरांचे गच्छं - गच्छिस्सं. 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa. २७. 'भुज्', 'मुच्', 'वच्' आणि 'विस्' या धातूंना 'क्ख' (क्खङ) आदेश होतो. Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha. Abhokkhā abhuñjissā, bhokkhati bhuñjissati, amokkhā amuñcissā, mokkhatimuñcissati, avakkhā avacissā, vakkhati vaccissati, pāvekkhā pāvisissā, pavekkhati pavisissati, visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi, pāvisi. 'भुज्' इत्यादी धातूंना 'स्स' प्रत्ययासोबत 'क्ख' (क्खङ) हा आदेश विकल्पेकरून होतो. अभोक्खा - अभुंजिस्सा, भोक्खति - भुंजिस्सति, अमोक्खा - अमुंचिस्सा, मोक्खति - मुंचिस्सति, अवक्खा - अवचिस्सा, वक्खति - वचिस्सति, पावेक्खा - पाविसिस्सा, पवेक्खति - पविसिस्सति. योगविभागामुळे 'विस्' आणि इतर धातूंनाही विकल्पेकरून 'क्ख' आदेश होतो; जसे की, पावेक्खि, पाविसि. 28. Āīādīsu harassā. २८. 'आ', 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना (धातूच्या) 'आ' चा ऱ्हस्व होतो. Āādo īādo a harassa ā hoti vā. Ahā aharā, ahāsi ahari. 'आ' किंवा 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'हर्' (हर) धातूच्या 'आ' चा विकल्पेकरून ऱ्हस्व होतो. अहा - अहरा, अहासि - अहरि. 29. Gamissa. २९. 'गम्' (गमिस्) धातूच्या बाबतीत. Āādo īādo a gamissa ā hoti vā. Agā agamā, agā agamī. 'आ' किंवा 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'गम्' (गमिस्) धातूच्या 'आ' चा विकल्पेकरून ऱ्हस्व होतो. अगा - अगमा, अगा - अगमी. 30. Ḍaṃsassa ca chaṅa. ३०. आणि 'दंस्' धातूला 'छ' (छङ) आदेश होतो. Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu. Aḍañchā aḍaṃsā, aḍañchi aḍaṃsī, agañchā agacchā, agañchi agacchī. 'आ', 'ई' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'दंस्' आणि 'गम्' (गमिस्) या धातूंना विकल्पेकरून 'छ' (छङ) आदेश होतो. अडंछा - अडंसा, अडंछि - अडंसी, अगंछा - अगच्छा, अगंछि - अगच्छी. 31. Hūssa hehehihohi ssatyādo. ३१. 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'हू' धातूचे 'हे', 'हेहि', 'होहि' हे आदेश होतात. Hūssa heādayo honti ssatyādo. Hessati, hehissati, hohissati. 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय पर असताना 'हू' धातूचे 'हे' इत्यादी आदेश होतात; जसे की, हेस्सति, हेहिस्सति, होहिस्सति. 32. Ṇānāsu rasso. ३२. 'णा' आणि 'ना' प्रत्यय पर असताना ऱ्हस्व होतो. Kṇāknāsu [Pg.220] kriyatthassa rasso hoti. Kiṇāti, dhunāti. 'णा' आणि 'ना' प्रत्यय पर असताना क्रियावाचक धातूचा ऱ्हस्व होतो; जसे की, किणाति, धुनाति. 33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā. ३३. 'आ', 'ई', 'उ', 'म्हा', 'स्सा', 'स्सम्हा' यांचा विकल्पेकरून ऱ्हस्व होतो. Esaṃ vā rasso hoti. Gama gamā, gami gamī, gamu gamū, gamimha gamimhā, gamissa gamissā, gamissamha gamissamhā. यांचा विकल्पेकरून ऱ्हस्व होतो; जसे की, गम - गमा, गमि - गमी, गमु - गमू, गमिम्ह - गमिम्हा, गमिस्स - गमिस्सा, गमिस्सम्ह - गमिस्सम्हा. 34. Kusaruhehīssa chi. ३४. 'कु', 'सरु' आणि 'रुह्' या धातूंना 'छि' आदेश होतो. Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Akkocchi akkosi, abhirucchi abhiruhi. 'कुस्' आणि 'रुह्' धातूंनंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'छि' होतो. उदा. अक्कोच्छि, अक्कोसि; अभिरुच्छि, अभिरुहि. 35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña. ३५. अ, ई, स्सा इत्यादींच्या जागी व्यंजनापूर्वी 'इञ' आदेश होतो. Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā. Babhuvittha, abhavitthā, anubhavissā, anubhavissati anubhossati harisati hassati, etesanti kiṃ? Bhavati, byañjanassāti kiṃ? Babhūva. क्रियावाचक धातूंनंतर येणाऱ्या अ-इत्यादी, ई-इत्यादी आणि स्सा-इत्यादी प्रत्ययांच्या व्यंजनाचा पर्याय करून 'इञ' होतो. उदा. बभुवित्थ, अभवित्था, अनुभविस्सा, अनुभविस्सति, अनुभोस्सति, हरिसति, हस्सति. 'यांच्या जागी' असे का म्हटले आहे? 'भवति' (येथे होत नाही). 'व्यंजनाचा' असे का म्हटले आहे? 'बभूव' (येथे होत नाही). 36. Brūto tissīña. ३६. 'ब्रू' धातूनंतर येणाऱ्या 'ति' प्रत्ययाचा 'ईञ' होतो. Brūto parassa tissa īña vā hoti. Bravīti, brūti. 'ब्रू' धातूनंतर येणाऱ्या 'ति' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'ईञ' होतो. उदा. ब्रवीति, ब्रूति. 37. Kyassa. ३७. 'क्य' प्रत्ययाचा (ईञ होतो). Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti. Pacīyati, paccati. क्रियावाचक धातूनंतर येणाऱ्या 'क्य' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'ईञ' होतो. उदा. पचीयति, पच्चति. 38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o, a, aṃ, ttha, ttho, vhoka. ३८. 'एय्याथ', 'स्से', 'अ', 'आ', 'ईथ' यांच्या जागी अनुक्रमे 'ओ', 'अ', 'अं', 'त्थ', 'त्त्थो', 'व्हो' आणि 'क' होतात. Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ. Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha, tvaṃ abhavissa abhavisse, ahaṃ abhavaṃ [Pg.221] abhava, so abhavittha abhavā, so abhavittho, abhavī, tumhe bhavathavho bhavatha, āsahacaritova akāro gayhate, tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva, tasseva vā nissitattā, nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ. 'एय्याथ' इत्यादींच्या जागी अनुक्रमे 'ओ' इत्यादी आदेश पर्याय करून होतात. उदा. तुम्हे भवेय्याथो, भवेय्याथ; त्वं अभविस्स, अभविस्से; अहं अभवं, अभव; सो अभवित्थ, अभवा; सो अभवित्थो, अभवी; तुम्हे भवथव्हो, भवथ. 'आ' च्या सहचारामुळे 'अ' कार घेतला जातो. 'थो' चा निर्देश शेवटी असल्यामुळे तो 'त्वा' इत्यादींशीच संबंधित आहे, किंवा त्यावरच आश्रित असल्यामुळे; कारण आश्रय घेणे ही सूत्रकारांची पद्धतच आहे. 39. Uṃssiṃ svaṃsu. ३९. 'उं' प्रत्ययाचा 'इंसु' आणि 'अंसु' होतो. Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. 'उं' या प्रत्ययाचा पर्याय करून 'इंसु' किंवा 'अंसु' होतो. उदा. अगमिंसु, अगमंसु, अगमुं. 40. Eottā suṃ. ४०. 'ए' आणि 'ओ' नंतर येणाऱ्या 'उं' चा 'सुं' होतो. Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti. Nesuṃ, nayiṃsu, assosuṃ, assuṃ, ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ. 'ए' आदेश आणि 'ओ' आदेश यानंतर येणाऱ्या 'उं' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'सुं' होतो. उदा. नेसुं, नयिंसु, अस्सोसुं, अस्सुं. आदेशत्व दर्शवण्यासाठी 'त' चे ग्रहण केले आहे. 41. Hūto resuṃ. ४१. 'हू' धातूनंतर (उं चा) 'रेसुं' होतो. Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti. Ahesuṃ, ahavuṃ. 'हू' धातूनंतर येणाऱ्या 'उं' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'रेसुं' होतो. उदा. अहेसुं, अहवुं. 42. Ossa a i ttha ttho. ४२. 'ओ' प्रत्ययाचा 'अ', 'इ', 'त्थ', 'त्त्थो' होतो. Ossa aādayo vā honti. Tvaṃ abhava, abhavi, abhavittha, abhavittho abhavo. 'ओ' प्रत्ययाच्या जागी पर्याय करून 'अ' इत्यादी आदेश होतात. उदा. त्वं अभव, अभवि, अभवित्थ, अभवित्थो, अभवो. 43. Si. ४३. 'ओ' चा 'सि' होतो. Ossa si vā hoti. Ahosi tvaṃ ahuvo. 'ओ' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'सि' होतो. उदा. अहोसि, त्वं अहुवो. 44. Dīghā īssa. ४४. दीर्घ स्वरा नंतर येणाऱ्या 'ई' चा 'सि' होतो. Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi akā, adāsi adā. दीर्घ स्वरा नंतर येणाऱ्या 'ई' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'सि' होतो. उदा. अकासि, अका; अदासि, अदा. 45. Mhātthānamuña. ४५. 'म्ह' आणि 'त्थ' प्रत्ययांच्या जागी 'मुञ' होतो. Mhātthānamhaña [Pg.222] vā hoti. Agamhamhā agamimhā, agamuttha agamittha. 'म्ह' आणि 'त्थ' प्रत्ययांच्या जागी पर्याय करून 'मुञ' होतो. उदा. अगम्हम्हा, अगमिम्हा; अगमुत्थ, अगमित्थ. 46. Iṃssa ca siña. ४६. 'इं' प्रत्ययाचा 'सिञ' होतो. Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ. Akāsiṃ akariṃ, akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha. 'इं' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'सिञ' होतो आणि 'म्ह' व 'त्थ' प्रत्ययांच्या जागी देखील बहुधा (हा बदल) होतो. उदा. अकासिं, अकरिं; अकासिम्हा, अकरिम्हा; अकासित्थ, अकरित्थ. 47. Eyyuṃssuṃ. ४७. 'एय्युं' प्रत्ययाचा 'स्सुं' होतो. Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti. Gacchuṃ gaccheyyuṃ. 'एय्युं' प्रत्ययाचा पर्याय करून 'ञं' होतो. उदा. गच्छुं, गच्छेय्युं. 48. Hissa-to lopo. ४८. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा लोप होतो. Ato parassa hissa lopo vā hoti. Gaccha gacchāhi, atoti kiṃ? Karohi. 'अ' कारानंतर येणाऱ्या 'हि' प्रत्ययाचा पर्याय करून लोप होतो. उदा. गच्छ, गच्छाहि. 'अ' कारानंतर असे का म्हटले आहे? 'करोहि' (येथे लोप होत नाही). 49. Kyassa sse. ४९. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' चा लोप होतो. Kyassa vā lopo hoti sse. Anvabhavissā anvabhūyissā, anubhavissati anuchūyissati. 'स्से' प्रत्यय असताना 'क्य' प्रत्ययाचा पर्याय करून लोप होतो. उदा. अन्वभविस्सा, अन्वभूयिस्सा; अनुभविस्सति, अनुभूयिस्सति. 50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma. ५०. 'अस्' (अत्थि) धातूनंतर येणाऱ्या 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स', 'सु', 'स', 'सथ', 'सं', 'साम' हे आदेश होतात. Asa=bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Assa, assu, assa, assatha, assaṃ, assāma. 'अस्' (अस्तित्व/होणे या अर्थी) धातूनंतर येणाऱ्या 'एय्य' इत्यादी सहा प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'स' इत्यादी आदेश होतात. उदा. अस्स, अस्सु, अस्स, अस्सथ, अस्सं, अस्साम. 51. Ādidvinnamiyāiyuṃ. ५१. पहिल्या दोन प्रत्ययांच्या जागी 'इया' आणि 'इयुं' होतात. Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ. Siyā, siyuṃ. 'अत्थि' (अस् धातू) नंतर येणाऱ्या 'एय्य' इत्यादी प्रत्ययांपैकी पहिल्या दोन प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे 'इया' आणि 'इयुं' हे आदेश होतात. उदा. सिया, सियुं. 52. Tassa tho. ५२. 'त' प्रत्ययाचा 'थो' होतो. Atthito [Pg.223] parassa takārassa tho hoti. Atthi, atthu. 'अत्थि' (अस् धातू) नंतर येणाऱ्या 'त' काराचा 'थो' होतो. उदा. अत्थि, अत्थु. 53. Sihisvaṭa. ५३. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अस्' धातूचा 'अट' होतो. Atthissa aṭa hoti sihisu, ṭo sabbādesattho. Asi ahi. 'सि' आणि 'हि' प्रत्यय असताना 'अत्थि' (अस् धातू) च्या जागी 'अट' आदेश होतो. 'ट' हा सर्व आदेशासाठी आहे. उदा. असि, अहि. 54. Mimānaṃ vā mhimhā ca. ५४. 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी पर्याय करून 'म्हि' आणि 'म्हा' हे आदेश होतात. Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti, taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca. Amhi asmi, amha asma. अत्थि (अस्) धातूच्या पुढील 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या जागी 'म्हि' आणि 'म्ह' हे आदेश विकल्पेकरून होतात, आणि त्या संबंधाने 'अत्थि' च्या जागी 'अ' कार होतो. (उदा.) अम्हि, अस्मि; अद्म्ह, अस्म. 55. Esu si. ५५. यांच्यामध्ये 'सि' होतो. Esu mimesu atthissa sakāro hoti. Asmi asma, pararūpabādhanatthaṃ. या 'मि' आणि 'म' प्रत्ययांच्या पुढे असताना 'अत्थि' च्या जागी 'स' कार होतो. अस्मि, अस्म, पररूपाचा बाध करण्यासाठी. 56. Īādo dīgho. ५६. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना दीर्घ होतो. Atthissa dīgho hoti īādimhi. Āsi, āsuṃ, āsi, āsittha, āsiṃ, āsiṃ mhā. 'ई' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'अत्थि' च्या स्वराचा दीर्घ होतो. (उदा.) आसि, आसुं, आसि, आसित्थ, आसिं, आसिम्हा. 57. Himimesvassa. ५७. 'हि', 'मि' आणि 'म' प्रत्यय पुढे असताना 'अ' चा दीर्घ होतो. Akārassa dīgho hoti himimesu. Pacāhi, pacāmi, pacāma, muyhāmi. 'हि', 'मि' आणि 'म' प्रत्यय पुढे असताना 'अ' काराचा दीर्घ होतो. (उदा.) पचाहि, पचामि, पचाम, मुय्हामि. 58. Sakā ṇāssa kha īādo. ५८. 'सक' (सक्क्) धातूच्या पुढील 'णा' च्या जागी 'ख' होतो, 'ई' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना. Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu. Asakkhi, asakkhiṃsu. 'सक' धातूच्या पुढील 'णा' च्या जागी 'ख' होतो, 'ई' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना. (उदा.) असक्खि, असक्खिंसु. 59. Sse vā. ५९. 'स्स' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून (ख होतो). Sakasmā [Pg.224] kṇassakho vā hoti sse. Sakkhissā sakkuṇissā, sakkhissati, sakkuṇissati. 'सक' धातूच्या पुढील 'णा' च्या जागी 'स्स' प्रत्यय पुढे असताना विकल्पेकरून 'ख' होतो. (उदा.) सक्खिस्सा, सक्कुणिस्सा, सक्खिस्सति, सक्कुणिस्सति. 60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. ६०. त्यांच्यामध्ये, 'सु' धातूच्या पुढील 'णा' आणि 'णु' च्या जागी 'रो' होतो. Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti. Assosi asuṇi, assossā asuṇissā, sossati suṇissati. त्या 'ई' इत्यादी आणि 'स्स' प्रत्यय पुढे असताना 'सु' धातूच्या पुढील 'णा' आणि 'णु' च्या जागी विकल्पेकरून 'रो' होतो. (उदा.) अस्सोसि, असुणि; अस्सोस्सा, असुणिस्सा; सोस्सति, suणिस्सति. 61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, jānāti. ६१. 'ति' प्रत्यय पुढे असताना 'ना' विकरणासह 'ञा' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'नाय' आदेश होतो. (उदा.) नायति, जानाति. 62. Ñāmhi jaṃ. ६२. 'ञा' च्या जागी 'जं' होतो. Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ (vā) hoti. Jaññā (jāneyya). 'ञा' आदेश असताना 'ना' विकरणासह 'ञा' धातूच्या जागी विकल्पेकरून 'जं' होतो. (उदा.) जञ्ञा (जानेय्य). 63. Eyyāssiyāñā vā. ६३. 'एय्य' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'इयाञ' होतो. Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā. Jāniyā, jaññā jāneyya. 'ञा' धातूच्या पुढील 'एय्य' प्रत्ययाच्या जागी विकल्पेकरून 'इया' आणि 'ञ' हे आदेश होतात. (उदा.) जानिया, जञ्ञा, जानेय्य. 64. Īssatyādīsu knālopo. ६४. 'ई' आणि 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'क' आणि 'ना' चा लोप होतो. Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti. Aññāsi ajāni, ñassati jānissati. 'ई' इत्यादी आणि 'स्सति' इत्यादी प्रत्यय पुढे असताना 'ञा' धातूच्या 'क' (विकरण) आणि 'ना' चा विकल्पेकरून लोप होतो. (उदा.) अञ्ञासि, अजानि; ञस्सति, जानिस्सति. 65. Ssassa hi kamme. ६५. कर्मणी प्रयोगात 'स्स' च्या जागी 'हि' होतो. Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme. Paññāyihiti paññāyissati. 'ञा' धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी कर्मणी प्रयोगात विकल्पेकरून 'हि' होतो. (उदा.) पञ्ञायिहिति, पञ्ञायिस्सति. 66. Etismā. ६६. 'इ' (एति) धातूच्या पुढे. Etismā [Pg.225] parassa ssassa hi hoti vā. Ehiti essati. 'इ' (एति) धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'हि' होतो. (उदा.) एहिति, एस्सति. 67. Hanā chakhā. ६७. 'हन्' धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी 'छ' आणि 'ख' होतात. Hanā ssassa chakhā vā honti. Hañchāmi hanissāmi, paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi. 'हन्' धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'छ' आणि 'ख' होतात. (उदा.) हञ्छामि, हनिस्सामि; पटिहङ्खामि, पटिहनिस्सामि. 68. Hāto ha. ६८. 'हा' धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी 'ह' होतो. Hāto parassa ssassa ha hoti vā. Hāhati jahissati. 'हा' धातूच्या पुढील 'स्स' च्या जागी विकल्पेकरून 'ह' होतो. (उदा.) हाहति, जहिस्सति. 69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo. ६९. 'दक्ख', 'ख', 'हेहि', 'होहि' यांच्या पुढील 'स्स' चा लोप होतो. Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati, sakkhati sakkhissati, hehiti hehissatihohiti hohissati. 'दक्ख' इत्यादी आदेशांच्या पुढील 'स्स' चा विकल्पेकरून लोप होतो. (उदा.) दक्खति, दक्खिस्सति; सक्खति, सक्खिस्सति; हेहिति, हेहिस्सति; होहिति, होहिस्सति. 70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. ७०. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य', 'एय्युं' इत्यादींच्या 'एय्य' चा लोप होतो. Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kahirāmi, kayirāma. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्युं' इत्यादी प्रत्ययांच्या 'एय्य' चा लोप होतो. (उदा.) कयिरुं, कयिरासि, कयिराथ, कयिरामि, कयिराम. 71. Ṭā. ७१. 'टा' होतो. Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā. 'कयिर' च्या पुढील 'एय्य' च्या जागी 'टा' होतो. तो 'कयिरा' होतो. 72. Ethassā. ७२. 'एथ' च्या जागी 'आ' होतो. Kayirā parassa ethassa ā hoti. Kayirātha. 'कयिर' च्या पुढील 'एथ' च्या जागी 'आ' होतो. (उदा.) कयिराथ. 73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā. ७३. 'लभ्' धातूच्या पुढील 'इं' आणि 'ई' च्या जागी विकल्पेकरून 'थं' आणि 'था' होतात. Labhasmā [Pg.226] iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā. Alatthaṃ alabhiṃ, alattha alabhi. 'लभ्' धातूच्या पुढील 'इं' आणि 'ई' या प्रत्ययांच्या जागी विकल्पेकरून 'थं' आणि 'था' होतात. (उदा.) अलत्थं, अलभिं; अलत्थ, अलभि. 74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ. ७४. गुरु अक्षराच्या पूर्वी असलेल्या र्हस्व स्वराच्या पुढील 'न्त' आणि 'अन्ति' च्या जागी 'रे' होतो. Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti. Gacchare gacchanti, gacchare gacchante, gamissare gamissanti, gamissare gamissante, gurupubbāti kiṃ? Paca, rassati kiṃ? Honti. गुरु अक्षराच्या पूर्वी असलेल्या र्हस्व स्वराच्या पुढील 'न्त' आणि 'अन्ति' च्या जागी विकल्पेकरून 'रे' होतो. (उदा.) गच्छरे, गच्छन्ति; गच्छरे, गच्छन्ते; गमिस्सरे, गमिस्सन्ति; गमिस्सरे, गमिस्सन्ते. 'गुरुपुब्बा' असे का म्हटले? 'पच'. 'रस्सा' असे का म्हटले? 'होन्ति'. 75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe. ७५. ‘एय्य’, ‘एय्यासि’ आणि ‘एय्यं’ यांच्या जागी ‘टे’ होतो. Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti. So kare kareyya, tvaṃ kare kareyyāsi, ahaṃ kare kareyyaṃ. ‘एय्या’ इत्यादींच्या जागी विकल्पे करून ‘टे’ होतो. (उदा.) तो करतो/करावा (सो करे / करेय्य), तू करतोस/करावेस (त्वं करे / करेय्यासि), मी करतो/करावे (अहं करे / करेय्यं). 76. Ovikaraṇassu paracchakke. ७६. परषट्कात ‘ओ’ विकरणाचा ‘उ’ होतो. Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye. Tanute. परषट्क विषयात ‘ओ’ विकरणाचा ‘उ’ होतो. (उदा.) तनुते. 77. Pubbacchakke vā kvaci. ७७. पूर्वषट्कात कधीतरी विकल्पे करून (होतो). Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke. Vanuti vanoti. पूर्वषट्कात कधीतरी विकल्पे करून ‘ओ’ विकरणाचा ‘उ’ होतो. (उदा.) वनुति, वनोति. 78. Eyyāmassemu ca. ७८. ‘एय्याम’ च्या जागी ‘एमु’ आणि ‘उ’ देखील होतो. Eyyāmassemu vā hoti u ca. Bhavemha, bhaveyyāmu bhaveyyāma. ‘एय्याम’ च्या जागी विकल्पे करून ‘एमु’ आणि ‘उ’ देखील होतो. (उदा.) भवेम्ह, भवेय्यामु, भवेय्याम. Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये... Tyādikaṇḍo chaṭṭho. त्यादि-काण्ड हा सहावा समाप्त. 7. Sattamo kaṇḍo (ṇvādi) ७. सातवा काण्ड (ण्वादि). ‘‘Bahulaṃ’’ [Pg.227] (1.58) ‘‘kriyatthā’’ti (5.14) ca sabbattha vatthate. “बहुलं” (१.५८) आणि “क्रियार्था” (५.१४) हे सर्वत्र अनुवृत्त होतात. 1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu. १. चर, दर, कर, रह, जन, सन, तल, साद, साध, कस, अस, चट, अय, वा या धातूंहून ‘णु’ प्रत्यय होतो. Cara-gatibhakkhaṇesu, dara-daraṇe, kara-karaṇe, raha-cāge, jana-janane, sana-sambhattiyaṃ, tala-patiṭṭhāyaṃ, sāda-assādane, sādha-saṃsiddhiyaṃ, kasa-vilekhane, asa-khepane, caṭa-bhedane, aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu, vā-gatigandhanesu, etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti (5.84) upantassa assa ā, carati hadaye manuññabhāvenāti cāru=sobhanaṃ. Darīyatīti dāra=kaṭṭhaṃ. Karotīti kāru=sippī, magha vā, visukammo ca. Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu=asurindo. Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu=girippadeso. Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu=vadanekadeso. Sā dīyati assādīyatīti sādu=madhuraṃ. Sādheti attaparahitanti sādhu=sajjano. Kasīyatīti kāsu=āvāṭo, asati sīghabhāvena pavattatīti āsu=sīghaṃ. Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu=manuñño. Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu=jīvitaṃ. ‘‘Assā ṇāpimhi yuka’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto. चर (गमन आणि भक्षण अर्थात), दर (विदारण अर्थात), कर (करणे अर्थात), रह (त्याग अर्थात), जन (उत्पत्ती अर्थात), सन (संभक्ती/सेवन अर्थात), तल (प्रतिष्ठा/आधार अर्थात), साद (आस्वादन अर्थात), साध (सिद्धी अर्थात), कस (विलेखन/खणणे अर्थात), अस (फेकणे अर्थात), चट (भेद करणे अर्थात), अय (हा गमन अर्थाचा दण्डक धातू), वा (गमन आणि गंध अर्थात) - या क्रियावाचक धातूंहून बहुधा ‘णु’ प्रत्यय होतो. “अस्सा णानुबंधे” (५.८४) या सूत्राने उपधा ‘अ’ चा ‘आ’ होतो. मनाला सुंदर वाटून जे हृदयात संचार करते ते = चारु (सुंदर). जे विदीर्ण केले जाते ते = दारु (लाकूड). जो करतो तो = कारु (कारागीर, किंवा मघ, किंवा विश्वकर्मा). जो चंद्रादींचे विशेष सौंदर्य नष्ट करतो तो = राहू (असुरांचा राजा). ज्याच्याद्वारे यात्रेचे गमन-आगमन उत्पन्न होते ते = जानु (गुडघा, जंघा आणि उरूचा सांधा). जो स्वतःमध्ये भक्ती उत्पन्न करतो तो = सानु (पर्वताचा प्रदेश/शिखर). ज्यावर दात प्रतिष्ठित असतात ते = तालु (टाळू/मुखाचा एक भाग). ज्याचे आस्वादन केले जाते ते = सादु (मधुर/गोड). जो स्वतःचे आणि दुसऱ्यांचे हित साधतो तो = साधु (सज्जन). जे खणले जाते ते = कासु (खड्डा). जो वेगाने प्रवृत्त होतो तो = आसु (शीघ्र/जलद). जे अमंगल भाव नष्ट करते ते = चाटु (मनोहर). ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात ते = आयु (जीवन). “अस्सा णापिम्हि युक” (५.९१) या सूत्राने ‘युक’ आगम होतो, ‘वा’ म्हणजे जो वाहतो/जातो तो = वायू (वारा). 2. Bhara [Pg.228] mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u. २. भर, मर, चर, तर, अर, गर, हन, तन, मन, भम, कित, धन, बंह, कम्ब, अम्ब, चक्ख, भिक्ख, संकि, इंद, अंद, यज, पट, अण, अस, वस, पस, पंस, बन्ध या धातूंहून ‘उ’ प्रत्यय होतो. Bhara-bharaṇe, mara-pāṇacāge, cara-gatibhakkhaṇesu, tara taraṇe, ara-gamane, gara ghara-secane, girāti vā nipātanā akāro, hana-hiṃ sāyaṃ, tana-vittāre, mana-ñāṇe, bhama-anavaṭṭhāne, kita-nivāse, dhana-sadde, baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ, kamba-saṃvaraṇe, amba-sadde, cakkha ikkha dassane, bhikkha-yācane, saṃkasaṅkāyaṃ, inda-paramissariye, anda-bandhane, yaja-devapūjāyaṃ, aṭa paṭa-gamanathā, aṇa-saddattho, asa-khepane, vasa-nivāse, pasabādhane, paṃsa-nāsane, bandha-bandhane, etehi kriyatthehi u hoti. Bharatīti bhara=bhattā. Marati rūpakāyena sahevāti maru=devo, nijjaladeso ca. Carīyati bhakkhīyatīti caru=habyapā ko. Taranti anenāti taru=rukkho. Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru=vaṇo. Garati siñcati, girati vamati vā sissesu sinehanti garu=ācariyo. Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu=vadanekadeso. Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ. Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu=pajāpati. Bhamati calatīti bhamu=nayano patiṭṭhānaṃ. Ketati uddhaṃ gacchati, upari nivasatīti vā ketu=dhajo. Dhanati saddaṃ karotīti dhanu=cāpo. Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu=anappakaṃ. Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu=valayo, saṅkho [Pg.229] ca. Ambati nādaṃkarotīti ambu=vāri. Cakkhati rūpanti cakkhu=nayanaṃ. Bhikkhatīti bhikkhu=samaṇo. Saṃkiratīti saṃku=sūlaṃ. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu=cando. Andanti bandhanti sattā etāyāti andu=saṅkhalikā. Yajanti anenāti yaju=vedo. Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu=vicakkhaṇo. Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu=sukhumo, vīhibhedo ca. Asanti pavattanti sattā etehīti asavo=pāṇā. Sukhaṃ vasantyanenāti vasu=dhanaṃ. Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu. Catuppado. Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu=reṇu. Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu=ñāti. भर (भरण अर्थात), मर (प्राणत्याग अर्थात), चर (गमन आणि भक्षण अर्थात), तर (तरून जाणे/पार करणे अर्थात), अर (गमन अर्थात), गर/घर (सिंचन अर्थात, किंवा ‘गिराति’ या निपातनाने ‘अ’कार होतो), हन (हिंसा अर्थात), तन (विस्तार अर्थात), मन (ज्ञान अर्थात), भम (अनवस्थान/भ्रमण अर्थात), कित (निवास अर्थात), धन (शब्द अर्थात), बंह/ब्रह/ब्रूह (वृद्धी अर्थात), कम्ब (संवरण/झाकणे अर्थात), अम्ब (शब्द अर्थात), चक्ख/इक्ख (दर्शन अर्थात), भिक्ख (याचना अर्थात), संकि (शंका अर्थात), इंद (परम ऐश्वर्य अर्थात), अंद (बंधन अर्थात), यज (देवपूजा अर्थात), अट/पट (गमन अर्थात), अण (शब्द अर्थात), अस (फेकणे अर्थात), वस (निवास अर्थात), पस (बाधा/पीडा अर्थात), पंस (नाश अर्थात), बन्ध (बंधन अर्थात) - या क्रियावाचक धातूंहून ‘उ’ प्रत्यय होतो. जो भरण-पोषण करतो तो = भरु (भर्ता/पती). जो रूपकायाने (शरीराने) मरतो तो = मरु (देव, किंवा निर्जल प्रदेश/वाळवंट). ज्याचे भक्षण केले जाते ते = चरु (हव्यपाक/यज्ञाचा भात). ज्याच्याद्वारे पार केले जाते ते = तरु (वृक्ष/झाड). जो सूज आल्यामुळे वर जातो तो = अरु (व्रण/जखम). जो सिंचन करतो, किंवा जो ओकतो (ज्ञान देतो), किंवा शिष्यांवर स्नेह करतो तो = गरु (गुरु/आचार्य). जो भात इत्यादींमधील रंगाचा विशेष नष्ट करतो तो = हनु (हनुवटी/मुखाचा भाग). जे संसारदुःखाचा विस्तार करते ते = तनु (शरीर). जो प्राण्यांचे हित-अहित जाणतो तो = मनु (प्रजापती). जे फिरते किंवा चंचल असते ते = भमु (भिवई/डोळ्याचे स्थान). जो वर जातो किंवा वर निवास करतो तो = केतु (ध्वज). जो शब्द करतो ते = धनु (धनुष्य). ‘बंह’ अशा निर्देशामुळे ‘उ’ प्रत्यय असताना अनुस्वाराचा (निग्गहीत) नित्य लोप होतो; जो वृद्धीला प्राप्त होतो तो = बहु (पुष्कळ/अनेक). जो संवरण (झाकणे) करतो ते = कम्बु (कंगण/वलय, किंवा शंख). जो नाद करतो ते = अम्बु (पाणी). जे रूपाला पाहते ते = चक्खु (डोळा/नयन). जो याचना करतो तो = भिक्खु (श्रमण/भिक्षू). जे शंका उत्पन्न करते ते = संकु (शंकू/शूळ). जो नक्षत्रांवर परम ऐश्वर्य गाजवतो तो = इंदु (चंद्र). ज्याच्याद्वारे प्राण्यांना बांधले जाते ती = अंदु (साखळी). ज्याच्याद्वारे यज्ञ केला जातो ते = यजु (यजुर्वेद). जो स्पष्टतेला प्राप्त होतो तो = पटु (चतुर/कुशल). जो सूक्ष्म रूपाने प्रवृत्त होतो तो = अणू (सूक्ष्म, किंवा तांदळाचा प्रकार). ज्याच्याद्वारे प्राणी प्रवृत्त होतात ते = असवो (प्राण). ज्यामध्ये सुखाने निवास केला जातो ते = वसु (धन). ज्याला मालकांद्वारे बांधले किंवा पीडित केले जाते तो = पसु (पशू/चौपाया). जे विशेष शोभा नष्ट करते ते = पंसु (धूळ/रेणू). जो स्नेहाने बांधला जातो तो = बन्धु (नातेवाईक). 3. Bandhā ū vadho ca. ३. बन्ध धातूंहून ‘ऊ’ प्रत्यय होतो आणि बन्ध च्या जागी ‘वध’ आदेश होतो. Bandha-bandhane timasmā ū hoti, bandhassa vadhādeso ca. Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā, itthīca. बन्ध (बंधन अर्थात) या धातूहून ‘ऊ’ प्रत्यय होतो आणि बन्ध च्या जागी ‘वध’ आदेश होतो. जी पाच कामगुणांनी स्वतःला पतीशी बांधून घेते ती = वधू (सून, किंवा स्त्री). 4. Jambādayo. ४. जम्बू इत्यादी शब्द (निपाताने सिद्ध होतात). Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante, nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca. Janismā ū, bukāgamo, ‘‘manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, ‘‘vagge vagganto’’ti (1.41) niggahītassa mo, jāyati, janīyatī vā jambū=rukkho. Bhamissa amalopo, bhamati kampatīti bhū=bhamu. Karotismā ū, tassa kandhuña ca, ‘‘pararūpamayakāre byañjane’’ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ, rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū=badarī. Lamba-avasaṃsane[Pg.230], āpubbo, saṃyogādilopadīgharassā, ālambati avasaṃsatīti alābū=tumbi. Sara-gati hiṃsācintāsu, ūmhi abhuka abuka ca, sarati gacchatīti sarabhū=ekā mahānadī. Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū=khuddajantukaviseso. Camaadane, camati bhakkhati nivāpanti camū=senā. Tana-vitthāre, tanoti saṃsāradukkhanti tanu=sarīraṃ, evamaññepi payogato daṭṭhabbā. जम्बू इत्यादी शब्द ‘ऊ’ प्रत्ययान्त निपाताने सिद्ध होतात. निपातन म्हणजे जे प्राप्त नाही ते प्राप्त करून देणे आणि जे प्राप्त आहे त्याचा निषेध करणे होय. जन् धातूहून ‘ऊ’ प्रत्यय, ‘बुक’ आगम, “मनानं निग्गहीतं” (५.९६) या सूत्राने ‘न’ चा अनुस्वार (निग्गहीत) आणि “वग्गे वग्गंतो” (१.४१) या सूत्राने अनुस्वाराचा ‘म’ होतो; जी उत्पन्न होते किंवा जिच्यापासून उत्पन्न होते ते = जम्बू (जांभळाचे झाड). भम् धातूच्या ‘अम’ चा लोप होतो; जी फिरते किंवा कंप पावते ती = भू (पृथ्वी). करोति (कृ) धातूहून ‘ऊ’ प्रत्यय होतो आणि त्याला ‘कन्धु’ आदेश होतो, “पररूपमयकारे ब्यंजने” (५.९५) या सूत्राने धातूच्या शेवटी असलेल्या व्यंजनाचे पररूप होते; जी रक्तोत्पत्ती करते ती = कक्कन्धू (बोरीचे झाड). लम्ब (खाली लटकणे अर्थात), ‘आ’ पूर्व लागून, संयोगादीचा लोप आणि दीर्घ-ऱ्हस्व होऊन; जी खाली लटकते ती = अलाबू (भोपळा). सर (गमन, हिंसा आणि चिंता अर्थात) धातूहून ‘ऊ’ प्रत्यय असताना ‘अभुक’ आणि ‘अबुक’ आगम होतात; जी वाहते/जाते ती = सरभू (एक मोठी नदी). जी प्राण्यांची हिंसा करते तो = सरबू (एक लहान जंतू/सरडा). चम (भक्षण अर्थात) धातू; जी घास भक्षण करते ती = चमू (सेना/लष्कर). तन (विस्तार अर्थात) धातू; जे संसारदुःखाचा विस्तार करते ते = तनू (शरीर). याप्रमाणे इतरही प्रयोगानुसार जाणावे. 5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku. ५. तपुस, वि, धा, कुर, पुथ, मुद या धातूंहून ‘कु’ प्रत्यय होतो. Tapa-santāpe, usa-dāhe, vidha-vedhane, kura-sadde, putha patha-vitthāre, muda-tose, etehi ku, hoti. Kakāronubandho ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti (5.85) eonamabhāvattho. Tapa iti niddesatova assa ittaṃ, tāpīyatīti tipu=lohaviseso. Usati dāhaṃ karotīti usu=saro. Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu=cando. Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru=rājā, kuravo=janapado. Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu=vitthiṇṇo, modanaṃ, mudīyatīti vā mudu=athaddho. तप (संताप देणे), उस (दाह करणे), विध (वेध घेणे), कुर (शब्द करणे), पुथ व पथ (विस्तार करणे), मुद (संतोष/आनंद मिळणे) या धातूंहून 'कु' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध 'न ते कानुबंधनागमेसू' (५.८५) या सूत्रानुसार गुणाचा अभाव दर्शवण्यासाठी आहे. 'तप' या निर्देशामुळेच यातील 'अ' काराचा 'इ' कार होतो; जे तापवले जाते ते 'तिपु' (एक विशिष्ट धातू/शिसं). जो दाह करतो तो 'उसु' (बाण). जो आपल्या किरणांनी अंधाराचा वेध घेतो तो 'vidhu' (चंद्र). जो काय करावे आणि काय करू नये हे सांगतो तो 'कुरु' (राजा), आणि 'कुरवो' (जनपद/देश). जो मोठेपणाने विस्तार पावतो तो 'पुथु' (विस्तृत/विशाळ); आणि जो आनंदित होतो किंवा मऊ होतो तो 'मुदु' (कोमल/मऊ). 6. Sindhādayo. ६. सिंधु इत्यादी. Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante. Sanda-passavane, assa ittaṃ, dhocāntā deso nipātanā, sandati passavatīti sindhu=nadi, vahisupantassa dīghādibatte, bādhissa vāntahatte ca, vahantyanenāti bāhu, bādhati upaddave vāretī ti vā bāhu=bhujo. Raṃgha-gamane, niggahītalopo, raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu=rājā. Vida-lābhe, nakārāgamo, vassa bo, vindatyanena nandananti bindu=kaṇikā. Mana-ñāṇe, nassa dho, maññati ñāyati [Pg.231] madhuranti madhu=madhukarīhi katamadhu, rapa lapa japa jappa-vacane, assaittaṃ, rapati jappati mantantī ripu=paccāmitto. Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu, assa uttaṃ, sasati jīvatīti susu=yuvā. Ara gamane, assautta mūttañca, arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru=mahā, aratinenāti ūru-satthi. Khaṇa-avadāraṇe, ā pubbo analopo, ākhanatīti ākhu=undūro. Tarataraṇe, tassa tho, taratīti tharu=khaggāvayavo. Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ, niggahītalopo ca, laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā, (bhaṃja-omaddane, pa-pubbo, jassa gattaṃ, pabhañjati visesenāti pabhaṅgu=bhaṅguro.) Ṭhā-gatinivattiyaṃ, supubbo, ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu=sobhanaṃ, dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu=asobhanaṃ. Evamaññepi viññeyyā. सिंधु इत्यादी शब्द 'कु' प्रत्ययाने निपातित होतात. सन्द (झरणे/वाहणे) या धातूतील 'अ' चा 'इ' होतो आणि निपातनाने अंत्य वर्णाच्या जागी 'ध' आदेश होतो; जी वाहते ती 'सिंधु' (नदी). 'वहि' आणि 'सुप्' प्रत्ययांच्या दीर्घत्व इत्यादी भावामध्ये, किंवा 'बाध्' धातूच्या अंत्य वर्णाच्या जागी 'व' आदेश झाल्यावर; ज्याच्याद्वारे वहन केले जाते तो 'बाहु', किंवा जो उपद्रवांना रोखतो तो 'बाहु' (भुजा/हात). रंघ् (गमन करणे) या धातूतील निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो; जो राजधर्माचे पालन करतो तो 'रघु' (राजा). विद् (लाभ मिळणे) या धातूला 'न' काराचा आगम होतो आणि 'व' चा 'ब' होतो; ज्याच्याद्वारे आनंद प्राप्त होतो तो 'बिंदु' (थेंब/कणिका). मन् (जाणणे) या धातूतील 'न' चा 'ध' होतो; जे जाणले जाते किंवा जे गोड म्हणून ओळखले जाते ते 'मधु' (मधमाश्यांनी गोळा केलेले मध). रप, लप, जप, जप्प (बोलणे) या धातूतील 'अ' चा 'इ' होतो; जो गुप्तपणे बोलतो किंवा मंत्र जपतो तो 'रिपु' (शत्रू). सस् (गती, हिंसा आणि प्राण धारण करणे) या धातूतील 'अ' चा 'उ' होतो; जो जगतो तो 'सुसु' (तरुण/युवक). अर् (गमन करणे) या धातूतील 'अ' चा 'उ' आणि 'ऊ' होतो; जो मोठेपणाला प्राप्त होतो तो 'उरु' (महान/मोठा), आणि ज्याच्याद्वारे गमन केले जाते ती 'ऊरु' (मांडी). खण् (खोदणे) या धातूला 'आ' उपसर्ग असताना 'न' चा लोप होतो; जो खणतो तो 'आखु' (उंदीर). तर् (पार करणे) या धातूतील 'त' चा 'थ' होतो; जो पार करतो तो 'थरु' (तलवारीची मूठ). लंघ् (गती आणि शोषण करणे) या धातूतील 'घ' चा विकल्पेकरून 'ह' होतो आणि निग्गहीतचा लोप होतो; जो हलकेपणाने प्रवृत्त होतो तो 'लघु' किंवा 'लहू' (दोन्ही एकाच अर्थाचे शब्द आहेत). भंज् (मोडणे/मर्दन करणे) या धातूला 'प' (प्र) उपसर्ग असताना 'ज' चा 'ग' होतो; जो विशेष रूपाने मोडतो तो 'पभंगु' (भंगुर). ठा (गती थांबवणे) या धातूला 'सु' उपसर्ग असताना, जो चांगल्या प्रकारे स्थित राहतो तो 'सुट्ठु' (सुंदर/उत्कृष्ट); आणि 'दु' उपसर्ग असताना, जो वाईट प्रकारे स्थित राहतो तो 'दुट्ठु' (वाईट/अशोभनीय). याचप्रमाणे इतरही शब्द समजून घ्यावेत. 7. I. ७. इ. Kriyatthā bahulaṃ i hoti, abha-khepane, asīyati khipīyatīti asi=khaggo. Kasa-vilekhane, kasīyate kasi=kasanaṃ. Masa-āmasane, masīyatīti masi=meḷā. Ku-sadde o avādesā, kavati kathebhīti kavi=kabbakāro. Rusadde, ravati gajjatīti ravi=ādicco. Sappa-gamane, sappati pavattatīti sappi=ghataṃ. Gantha-ganthane, ‘‘ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā’’ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā, ganthetīti gaṇṭhi=pabbo, gaṇṭhica. Rāja-dittiyaṃ, rājati pavattatīti rāji=pāḷi. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimīyatīti kali=pāpaṃ. Bala-pāṇane, balanti jīvanti [Pg.232] anenāti bali=karo. Dhana-sadde, dhanati nadatīti dhani=saddo. Acca añca-pūjāyaṃ, accīyati pūjīyatīti acci=jālā. Vala valla-saṃvaraṇe, valanaṃ saṃkocanaṃ vali=udarādīsu pali, vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli=latā. Vimhi valī vallītipi hoti, soyevattho, evamaññepi. क्रियावाचक धातूंहून बहुधा 'इ' प्रत्यय होतो. अभ् (फेकणे) या धातूपासून, ज्याच्याद्वारे प्रहार केला जातो ती 'असि' (तलवार). कस् (नांगरणे/खरवडणे) या धातूपासून, जे नांगरले जाते ती 'कसि' (शेती/नांगरणी). मस् (स्पर्श करणे/घासणे) या धातूपासून, जे घासले जाते ती 'मसि' (शाई). कु (शब्द करणे) या धातूमध्ये 'ओ' आणि 'अव्' आदेश होतात; जो शब्द करतो किंवा काव्य रचतो तो 'कवि' (कवी/काव्यकार). रु (शब्द करणे) या धातूपासून, जो गर्जना करतो तो 'रवि' (सूर्य). सप्प (गमन करणे) या धातूपासून, जे प्रवृत्त होते ते 'sappi' (तूप). गन्थ् (गुंफणे) या धातूमध्ये 'त थ न राणं ट ठ णला' (१.२५) या सूत्रानुसार 'न' आणि 'थ' च्या जागी 'ण' आणि 'ठ' होतात; जे गुंफले जाते ते 'गंठि' (गाठ/पर्व) आणि 'गंठि' देखील. राज् (चमकणे) या धातूपासून, जी चमकते ती 'राजि' (ओळ/पंक्ती). कल् (मोजणे) या धातूपासून, जे मोजले जाते ते 'कलि' (पाप). बल् (प्राण धारण करणे) या धातूपासून, ज्याच्याद्वारे लोक जगतात तो 'बलि' (कर/पूजाद्रव्य). धन् (शब्द करणे) या धातूपासून, जो आवाज करतो तो 'धनि' (ध्वनी/आवाज). अच्च् आणि अञ्च् (पूजा करणे) या धातूंपासून, ज्याची पूजा केली जाते ती 'अच्चि' (ज्वाला/किरण). वल् आणि वल्ल् (झाकणे/वेढणे) या धातूंपासून; वलन म्हणजे संकोच होणे, ती 'वलि' (पोटावरील सुरकुती); ज्याच्याद्वारे प्राणी वेढले जातात ती 'वल्लि' (वेल/लता). विकल्पाने 'वली' आणि 'वल्ली' असेही रूप होते, अर्थ तोच आहे. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 8. Dajhādayo. ८. दझादी. Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante. Dhā-dhāraṇe, dvibhāvo nipātanā, ghatamādadhātīti dadhi=gora saviseso. Aṃha-gamane, niggahītalopo, aṃhati gacchatīti ahi=sappo. Kampa calane, saṃyogādilopo, kampati calatīti kapi=vānaro. Mana-ñāṇe, assa uttaṃ, manati jānātīti muni=samaṇo. Nassa ṇattaṃ, manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi=ratanaṃ. Ikkha cakkha-dassane, issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi=nayanaṃ. Kamapavikkhepe, assa ittaṃ, kamati yātīti kimi=khuddajantukaviseso. Tara taraṇe, tittirādeso, turito tarati yātīti tittiri=pakkhiviseso. Kīḷa-vihāre, īssa ettaṃ, kīḷanaṃ keḷi=kīḷā. Usismā issa khaluña, usati dahatī ukkhali=bhājanaṃ, evamaññepi. दधि इत्यादी शब्द 'इ' प्रत्ययाने निपातित होतात. धा (धारण करणे) या धातूचे निपातनाने द्वित्व होते; जे तूप धारण करते ते 'दधि' (दही/एक विशिष्ट दुग्धजन्य पदार्थ). अंह् (गमन करणे) या धातूतील निग्गहीतचा लोप होतो; जो गमन करतो तो 'अहि' (सर्प/साप). कम्प (हलणे) या धातूतील संयोगाच्या पहिल्या वर्णाचा लोप होतो; जो चंचल असतो तो 'कपि' (वानर). मन् (जाणणे) या धातूतील 'अ' चा 'उ' होतो; जो जाणतो तो 'मुनि' (श्रमण/मुनी). 'न' चा 'ण' होतो; जो मौल्यवान बनतो तो 'मणि' (रत्न). इक्ख आणि चक्ख (पाहणे) या धातूंमध्ये 'इ' चा 'अ' होतो; ज्याच्याद्वारे पाहिले जाते ते 'अक्खि' (डोळा). कम (पाऊल टाकणे/गमन करणे) या धातूतील 'अ' चा 'इ' होतो; जो गमन करतो तो 'किमि' (एक लहान जंतू/किडा). तर् (पार करणे) या धातूचा 'तित्तिर' असा आदेश होतो; जो वेगाने पार करतो तो 'तित्तिरि' (एक विशिष्ट पक्षी/तितर). कीळ् (क्रीडा करणे) या धातूतील 'ई' चा 'ए' होतो; जी क्रीडा केली जाते ती 'केळि' (खेळ/क्रीडा). 'उस्' धातूहून 'इ' प्रत्यय आणि 'खलुञ्' आदेश होतो; जे तापते ते 'उक्खलि' (भांडे/पात्र). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 9. Yuvaṇṇupantā ki. ९. इवर्ण आणि उवर्ण उपधा असलेल्या धातूंहून 'कि' प्रत्यय होतो. Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti. Kakāro-nubandho, isa sisa-icchāyaṃ, sivaṃ icchatīti isi=tapassī. Gira-nigiraṇe, girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri=selo. Suca-socane. Socanaṃ [Pg.233] suci=soceyyaṃ, ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci=ābhilāso, evamaññepi. इवर्ण आणि उवर्ण उपधा असलेल्या क्रियावाचक धातूंहून बहुधा 'कि' प्रत्यय होतो. 'क' हा अनुबंध आहे. इस् आणि सिस् (इच्छा करणे) या धातूंपासून; जो कल्याणाची इच्छा करतो तो 'इसि' (तपस्वी/ऋषी). गिर् (गिळणे/उत्पन्न करणे) या धातूपासून; जो त्वचा, मांस आणि सारभूत औषधी इत्यादींना उत्पन्न करतो तो 'गिरि' (पर्वत/डोंगर). सुच् (शोक करणे/शुद्ध असणे) या धातूपासून; जे शुद्ध असते ते 'सुचि' (शुद्धता/पवित्रता). रुच् (अभिलाषा/आवड असणे) या धातूपासून; ज्याच्याद्वारे आवड निर्माण होते ती 'रुचि' (अभिलाषा/आवड). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa. १०. वप, वर, वस, रस, नभ, हर, हन आणि पण या धातूंहून 'इण' प्रत्यय होतो. Vapa-bījanikkhepe, vara-varaṇasambhattīsu, vasa-nivāse, rasa-assādane, nabha-hiṃsāyaṃ, hara haraṇe, hana hiṃsāyaṃ, paṇa-byavahārathutisu, etehi iṇa hoti. Vapanti etāyāti vāpi=jalāsayo. Vārenti etenāti vāri=jalaṃ. Vasanti etāyāti vāsi=tacchaka bhaṇḍaṃ. Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi=samūho. Nabhati hiṃsatīti nābhi=sarīrāvayavo. Hāretīti hāri=manuññaṃ. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ (5.99) ti hanassa ghāto, hananti etenāti ghāti=paharaṇaṃ, paṇati voharatīti pāṇi, paṇati voharati etenāti vā pāṇi=karo. वप् (बी पेरणे), वर् (निवडणे आणि आदर करणे), वस् (राहणे), रस् (आस्वाद घेणे), नभ् (हिंसा करणे), हर् (हरण करणे), हन् (हिंसा करणे), पण् (व्यवहार आणि स्तुती करणे) या धातूंहून 'इण' प्रत्यय होतो. ज्यात पाणी साठवले जाते ती 'वापि' (जलाशय/विहीर). ज्याच्याद्वारे अडवले जाते ते 'वारि' (पाणी). ज्याच्याद्वारे काम केले जाते ते 'वासि' (सुताराचे हत्यार/तासणी). ज्याचा आस्वाद घेतला जातो किंवा जो एकत्र गोळा केला जातो तो 'रासि' (समूह/रास). जी शरीराच्या मध्यभागी असते ती 'नाभि' (नाभी/शारीरिक अवयव). जे मन हरण करते ते 'हारि' (मनोहर). 'हनस्स घातो णानुबंधे' (५.९९) या सूत्रानुसार 'हन्' चा 'घात' होतो; ज्याच्याद्वारे प्रहार केला जातो तो 'घाति' (प्रहार/शस्त्र). जो व्यवहार करतो तो 'पाणि', किंवा ज्याच्याद्वारे व्यवहार केला जातो तो 'पाणि' (हात). 11. Bhūgamā īṇa. ११. भू आणि गम् धातूंहून 'ईण' प्रत्यय होतो. Bhū-sattāyaṃ, ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle. Bhavissatīti bhāvī=bhavissamāno. Gamissatīti gāmī=gamissāmāno. भू (अस्तित्वात असणे), अम् आणि गम् (गमन करणे) या धातूंहून भविष्यकाळात 'ईण' प्रत्यय होतो. जो भविष्यात अस्तित्वात येईल तो 'भावी' (भविष्यकाळात होणारा). जो भविष्यात जाईल तो 'गामी' (जाणारा). 12. Tandalakkhā ī. १२. तन्द आणि लक्ख धातूंहून 'ई' प्रत्यय होतो. Tanda-ālasiye, lakkha-dassanaṅkesu, etehi ī hoti. Tandanaṃ tandī=ālasyaṃ, lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī=sirī. तन्द (आळस करणे), लक्ख (पाहणे आणि चिन्हांकित करणे) या धातूंहून 'ई' प्रत्यय होतो. आळस करणे म्हणजे 'तंदी' (आळस). ज्याच्याद्वारे प्राणी ओळखले जातात किंवा समृद्ध होतात ती 'लक्खी' (श्री/लक्ष्मी/समृद्धी). 13. Gamā ro. १३. गम् धातूहून 'रो' प्रत्यय होतो. Gamismā [Pg.234] ro hoti. ‘‘Rānubandhentasarādissā’’ti (4.132) amalopo, gacchatīti go=pasu. गम् धातूहून 'रो' प्रत्यय होतो. 'रानुबंधेन्तसरादिस्सा' (४.१३२) या सूत्रानुसार 'अम्' चा लोप होतो; जो गमन करतो तो 'गो' (गाय/पशू). (Iti sarapaccayavidhānaṃ). (अशा प्रकारे स्वरप्रत्ययविधान समाप्त झाले.) 14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko. १४. 'इ', 'भी', 'का', 'कर', 'अर', 'वक', 'सक' आणि 'वाहि' या धातूंहून 'को' प्रत्यय होतो. I-ajjhena gatīsu, bhī-bhaye, kā gā-sadde, kara-karaṇe, ara-gamane, kuka vaka-ādāne, saka-sattiyaṃ, vā-gatibandhanesu, etehi kapaccayo hoti. Eti pavattatīti eto=asahāyo. Bhāyanti etasmāti bheko=maṇḍūko. Kāyati saddaṃ karotīti kāko=vāyaso. Karoti vaṇṇakanti kakko=vaṇṇaviseso, pisitadabbañca. Arati yātīti akko=sūro, viṭapiviseso ca. Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso, sakkatīti sakko-devindo, samattho ca. Vāti bandhati etenāti vāko=vakkalaṃ. 'इ' (अध्ययन आणि गती या अर्थी), 'भी' (भय या अर्थी), 'का/गा' (शब्द या अर्थी), 'कर' (करणे या अर्थी), 'अर' (गमन या अर्थी), 'कुक/वक' (ग्रहण करणे या अर्थी), 'सक' (शक्ती या अर्थी), 'वा' (गती आणि बंधन या अर्थी) या धातूंपासून 'क' (क-प्रत्यय) होतो. 'एति' (जातो/प्रवृत्त होतो) म्हणून 'एतो' = असहाय (एकटा). 'भायंति एतस्मा' (ज्याला लोक भ्यातात) म्हणून 'भेको' = बेडूक (मंडूक). 'कायति सद्दं करोति' (जो आवाज करतो) म्हणून 'काको' = कावळा (वायस). 'करोति वण्णकं' (जो रंग तयार करतो) म्हणून 'कक्को' = विशिष्ट लेप किंवा मांसद्रव्य. 'अरति याति' (जो जातो) म्हणून 'अक्को' = सूर्य किंवा एक विशिष्ट वृक्ष (रुईचा वृक्ष). 'वकति ओदनं आददाति' (जो अन्न ग्रहण करतो) म्हणून 'वक्कं' = शरीराचा एक अंतर्गत अवयव (मूत्रपिंड). 'सक्कोति' (जो समर्थ आहे) म्हणून 'सक्को' = देवेंद्र किंवा समर्थ. 'वाति बंधति एतेन' (ज्याने बांधले जाते) म्हणून 'वाको' = वल्कला (झाडाची साल). 15. Ñukādayo. १५. 'णुक' इत्यादी शब्द. Ñukādayo kapaccayantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī. Unda kiledane, saṃyogādi lopo, aka ca. Undati dravaṃ karotīti udakaṃ=jalaṃ. Bhī-bhaye, ettābhāvo, bhāyanti etasmāti bhīko=bhīru. Saka-sattiyaṃ, upantassi, sakkoti dhāretunti sikkā=upakaraṇaviseso. Hā-cāge, hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko=kodho. Samba-maṇḍane, kassa uña[Pg.235], sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko=jalajantuvisebho. Putha patha-vitthāre, ottābhāvo, kassa uña, puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko=bālo. Suca-soke, socanti etenāti sukkaṃ=sambhavo, setañca. Ci-caye, upapubbo, ettābhāvo, upacinantīti upacikā=vammika kārā. Kampa-calane, kampissa paṃ, kampati calatīti paṅko=kaddamo. Usa-dāhe, usatīti ukkā=jālā. Kassa muña, usati dahatībhi ummukaṃ=alātaṃ. Vama-uggiraṇe, kassa miña, vamīyatīti vammiko=upacikākato cayo, masa-āmasane, sassa tthaṅa, masīyati pemenāti matthakaṃ=sīsaṃ, evamaññepi. 'णुक' इत्यादी शब्द 'क' प्रत्ययाने संपणारे निपातनाने सिद्ध होतात. 'ऊह' (तर्क या अर्थी), निपातनाने 'ह' चा लोप होतो; 'ऊहीयति विचिनीयति' (शोधले जाते) म्हणून 'ऊका' = उवा. 'उंद' (ओले करणे या अर्थी), संयोगादी लोप आणि 'अक' प्रत्यय होतो; 'उंदति दवं करोति' (ओले करते/द्रव करते) म्हणून 'उदकं' = पाणी (जल). 'भी' (भय या अर्थी), 'ए' कार होत नाही; 'भायंति एतस्मा' म्हणून 'भीको' = भित्रा (भीरू). 'सक' (शक्ती या अर्थी), उपधा स्वराचा 'इ' होतो; 'सक्कोति धारेतुं' (धारण करण्यास समर्थ आहे) म्हणून 'सिक्का' = शिंके (एक विशिष्ट साधन). 'हा' (त्याग या अर्थी), 'हीयति साधूहि जहीयति' (सज्जनांद्वारे त्याग केला जातो) म्हणून 'हाको' = क्रोध. 'सम्ब' (शोभविणे या अर्थी), 'क' च्या जागी 'उ' होतो; 'सम्बति उदकं मंडेति' (पाण्याला शोभवितो) म्हणून 'सम्बुको' = शंख/शिंपला (एक जलचर प्राणी). 'पुथ/पथ' (विस्तार या अर्थी), 'ओ' कार होत नाही, 'क' च्या जागी 'उ' होतो; 'पुथति पत्थरति अत्तनो बालभावं' (आपल्या बालभावाचा विस्तार करतो) म्हणून 'पुथुको' = बालक (बाळ). 'सुच' (शोक या अर्थी), 'सोचंति एतेन' (ज्याने शोक करतात) म्हणून 'सुक्कं' = वीर्य (संभव) किंवा पांढरा रंग (श्वेत). 'चि' (संचय या अर्थी) पूर्वी 'उप' उपसर्ग असताना, 'ए' कार होत नाही; 'उपचिनंति' (ज्या गोळा करतात) म्हणून 'उपचिका' = वाळवी (वारूळ बनवणारी). 'कम्प' (कंपन या अर्थी), 'कम्प' च्या जागी 'पं' होतो; 'कम्पति चलति' (जे हलते) म्हणून 'पंको' = चिखल (कर्दम). 'उस' (दाह या अर्थी), 'उसति' (जळते) म्हणून 'उक्का' = मशाल/ज्वाला. 'क' च्या जागी 'मु' होतो; 'उसति दहति' (जे जळते) म्हणून 'उम्मुकं' = कोळसा/जळते लाकूड (अलात). 'वम' (ओकणे या अर्थी), 'क' च्या जागी 'मि' होतो; 'vami' ऐवजी 'वमीयति' (जे ओकले जाते) म्हणून 'वम्मिको' = वारूळ (वाळवीने बनवलेला ढीग). 'मस' (स्पर्श करणे या अर्थी), 'स' च्या जागी 'त्थ' होतो; 'मसीयति पेमेन' (प्रेमाने स्पर्श केला जातो) म्हणून 'मत्थकं' = मस्तक (डोके). याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 16. Bhītvā nako. १६. 'भी' (भय या अर्थी) धातूपासून 'आनक' प्रत्यय होतो. Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti. Bhāyanti etasmāki bhayānako=bhayajanako. 'भी' (भय या अर्थी) या धातूपासून 'आनक' प्रत्यय होतो. 'भायंति एतस्मा' (ज्यापासून लोक भ्यातात) म्हणून 'भयानको' = भयानक (भय निर्माण करणारा). 17. Siṅghā āṇikāṭakā. १७. 'सिंघ' धातूपासून 'आणिक' आणि 'आटक' प्रत्यय होतात. Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti. ‘‘Itthiyamatvā’’ti 93.260 ā, siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā=nāsāssavo. Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ=vīthicatukkaṃ. 'सिंघ' (वास घेणे या अर्थी) या धातूपासून 'आणिक' आणि 'आटक' प्रत्यय होतात. "इत्थियमत्वा" (९३.२६०) या सूत्राने स्त्रीलिंगात 'आ' प्रत्यय होऊन; 'सिंघयति पस्सवति' (जे वाहते) म्हणून 'सिंघाणिका' = शेंबूड (नाकातील स्राव). 'सिंघति एकीभावं याति' (जिथे रस्ते एकत्र येतात) म्हणून 'सिंघाटकं' = चौक (चार रस्त्यांचा संगम). 18. Karāditvako. १८. 'कर' इत्यादी धातूंपासून 'अक' प्रत्यय होतो. Kara-karaṇe, sara-gatihiṃsācintāsu, nara-naye, tarataraṇe, vara-varaṇa sambhattīsu, jana-janane, kara-ditti gatikantīsu, kaṭa-mandane, kura-sadde, thu-abhitthave, evamādīhi ako [Pg.236] hoti. Karīyatīti karako=kamaṇḍalu. Karotīti karakā=vassopalā. Sarati udakametthāti sarako=pānabhājanaṃ. Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako=nirayo. Tarantyanenāti tarako=taraṇaṃ. Vāretītivarako=varaṇo, dhaññaviseso ca. Janetīti janako=pitā. Kanati dibbatīti kanakaṃ=suvaṇṇaṃ. Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ=nagaraṃ. Kuratīti korako=kalikā. Thavīyatīti thavako-guccho. 'कर' (करणे या अर्थी), 'सर' (गती, हिंसा आणि चिंतन या अर्थी), 'नर' (मार्गदर्शन करणे या अर्थी), 'तर' (पार करणे या अर्थी), 'वर' (वरण करणे आणि आदर करणे या अर्थी), 'जन' (उत्पन्न करणे या अर्थी), 'कन्' (दीप्ती, गती आणि इच्छा या अर्थी), 'कट' (शोभविणे किंवा मर्दन करणे या अर्थी), 'कुर' (शब्द करणे या अर्थी), 'थु' (स्तुती करणे या अर्थी) इत्यादी धातूंपासून 'अक' प्रत्यय होतो. 'करीयति' (जे केले जाते) म्हणून 'करको' = कमंडलू. 'करोति' (जी पडते) म्हणून 'करका' = गार (पावसातील खडक). 'सरति उदकमेत्थ' (जिथे पाणी वाहते) म्हणून 'सरको' = प्यायचे भांडे. 'नरंति पापुणंति सत्ता एत्थ' (जिथे प्राणी पडतात/जातात) म्हणून 'नरको' = नरक (निरय). 'तरंत्यनेन' (ज्याने पार करतात) म्हणून 'तरको' = तराफा/नाव. 'वारेति' (जो अडवितो किंवा निवडतो) म्हणून 'वरको' = एक प्रकारचे धान्य. 'जनेति' (जो जन्म देतो) म्हणून 'जनको' = पिता (वडील). 'कनति दिब्बति' (जे चमकते) म्हणून 'कनकं' = सोने (सुवर्ण). 'कटति मद्दति रिपवो' (जो शत्रूंचे मर्दन करतो) म्हणून 'कटकं' = नगर किंवा छावणी. 'कुरति' (जी कळी उमलते/आवाज करते) म्हणून 'कोरको' = कळी. 'थवीयति' (ज्याची स्तुती केली जाते) म्हणून 'थवको' = गुच्छ. 19. Bala patehyāko. १९. 'बल' आणि 'पत्' या धातूंपासून 'आक' प्रत्यय होतो. Bala-pāṇane, pata patha-gamane, etehi āko hoti. Balati jīvatīti balākā=pakkhiviseso. Patati yātīti patākā=dhajo. 'बल' (प्राण धारण करणे या अर्थी), 'पत्/पथ' (गमन करणे या अर्थी) या धातूंपासून 'आक' प्रत्यय होतो. 'बलति जीवति' (जी जगते) म्हणून 'बलाका' = बगळा (एक विशिष्ट पक्षी). 'पतति याति' (जी उडते/जाते) म्हणून 'पताका' = ध्वज (झेंडा). 20. Sāmākādayo. २०. 'सामाक' इत्यादी शब्द. Sāmākaādayo ākantā nipaccante. Sā-tanu karaṇāvasānesu, sāssa muka, sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko=tiṇadhaññaṃ. Pā-pāne, inaṅa, pivati rattanti pināko=mahissaradhanu. Gu-sadde, ‘‘yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, gavati nadati etenāti guvako=pūgaphalaṃ. Aṭa paṭa-gamanatthā, paṭati yātīti paṭākā=vejayantī. Sala pila pala hula-gamanatthā, salati yātīti salākā=vejjopakaraṇadabbaṃ. Vida-ñāṇe, vidati jānātīti vidāko=vidvā. Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ, ūka ca, paṇīyati voharīyatīti piññāko=tilakakko, evamaññepi. 'सामाक' इत्यादी 'आक' प्रत्ययाने संपणारे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'सा' (कृश करणे आणि समाप्त करणे या अर्थी), 'क' च्या जागी 'मुक' होतो; 'साति देहंं तनुं करोति' (जे शरीराला कृश करते) म्हणून 'सामाको' = सावा (एक प्रकारचे तृणधान्य). 'पा' (पिणे या अर्थी), 'इणङ' प्रत्यय होतो; 'पिवति रत्तं' (जे रक्त पिते) म्हणून 'पिनाको' = महादेवाचे धनुष्य. 'गु' (शब्द करणे या अर्थी), "युवण्णान मियङुवणं सरे" (५.१३६) या सूत्राने 'उवणं' आदेश होतो; 'गवति नदति एतेन' (ज्याने आवाज केला जातो) म्हणून 'गुवको' = सुपारी (पोफळ). 'अट/पट' (गमन करणे या अर्थी), 'पटति याति' (जी जाते) म्हणून 'पटाका' = वैजयंती (ध्वज). 'सल/पिल/पल/हुल' (गमन करणे या अर्थी), 'सलति याति' (जी जाते) म्हणून 'सलाका' = शलाका (वैद्यकीय उपकरण किंवा काडी). 'विद' (ज्ञान या अर्थी), 'विदति जानाति' (जो जाणतो) म्हणून 'विदाको' = विद्वान. 'पण' (व्यवहार आणि स्तुती या अर्थी), 'अ' चा 'इ' होतो आणि 'ऊक' प्रत्यय होतो; 'पणीयति वोहरीयति' (ज्याचा व्यवहार केला जातो) म्हणून 'पिञ्ञाको' = पेंड (तिळाची पेंड). याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 21. Vicchālagamamusā kiko. २१. 'विच्छ', 'अल', 'अम/गम' आणि 'मुस' या धातूंपासून 'किक' प्रत्यय होतो. Vicchā-gamane[Pg.237], ala=bandhane, ama gama-gamane, musa-theyye, etehi kiko hoti. Vicchati yātīti vicchiko=kīṭo. Alati bandhati etenāti alikaṃ=asaccaṃ. Gacchatīti gamiko=gantā. Musāti niddesā dīgho, musati thenetīti mūsiko=undūro. 'विच्छा' (गमन करणे या अर्थी), 'अल' (बांधणे या अर्थी), 'अम/गम' (गमन करणे या अर्थी), 'मुस' (चोरी करणे या अर्थी) या धातूंपासून 'किक' प्रत्यय होतो. 'विच्छति याति' (जो जातो) म्हणून 'विच्छिको' = विंचू (एक कीटक). 'अलति बंधति एतेन' (ज्याने बांधले जाते) म्हणून 'अलिकं' = असत्य (खोटे). 'गच्छति' (जो जातो) म्हणून 'गमिको' = जाणारा (प्रवासी). 'मुसा' अशा निर्देशामुळे दीर्घ होऊन; 'मुसति थेनेति' (जो चोरी करतो) म्हणून 'मूसिको' = उंदीर. 22. Kiṃkaṇikādayo. २२. 'किंकणिका' इत्यादी शब्द. Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante. Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho, kassa dvittaṃ, assa ittaṃ, niggahītāgamo ca, kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā=ghaṇḍikā. Muda-tose, dassa dvittaṃ, mudanti etamayāti muddikā=aṅguliyāveṭṭhanaṃ, phalaviseso a. Mahīyati pūjīyatīti mahikā=himaṃ. Kala-saṅkhyāne, kalīyati parimītayatīti kalikā=korako. Sappa-gamane, assa ittaṃ. Sappati gacchatīti sippikā=jalajantuviseso, evamaññepi. किंकिणिका इत्यादी शब्द 'किक' प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'कण' हा दण्डक धातू ध्वनीच्या अर्थात आहे, 'क' चे द्वित्व होते, 'अ' चे 'इ'त्व होते आणि अनुस्वाराचा (निग्गहीताचा) आगम होतो; 'कणति' (जो आवाज करतो) ती 'किंकिणिका' = घंटा (किंवा घुंगरू). 'मुद' धातू संतोष अर्थात आहे, 'द' चे द्वित्व होते, 'मुदन्ति एतमाय' (ज्याद्वारे लोक आनंदित होतात) ती 'मुद्दिका' = अंगठी (बोटातील कडे) किंवा एक विशिष्ट फळ. 'महीयति' (जिचा आदर केला जातो) ती 'महिका' = दव (हिम). 'कल' धातू मोजण्याच्या अर्थात आहे, 'कलीयति' (जिचे मोजमाप केले जाते) ती 'कलिका' = कळी. 'सप्प' धातू जाण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' चे 'इ'त्व होते; 'सप्पति' (जी चालते) ती 'सिप्पिका' = शिंपला (एक प्रकारचा जलचर प्राणी), याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 23. Isā kīko. २३. 'इस' धातूपासून 'कीक' प्रत्यय होतो. Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā kīko hoti. Icchīyatīti isīkā=tūlanissayo. 'इस' हा धातू इच्छेच्या अर्थात आहे, यापासून 'कीक' प्रत्यय होतो. 'इच्छीयति' (जिची इच्छा केली जाते) ती 'इसीका' = गवताची काडी (कापसाचा आधार). 24. Kamapadā ṇuko. २४. 'कम' आणि 'पद' या धातूंपासून 'णुक' प्रत्यय होतो. Kama-icchāyaṃ, pada-gamane, etehi ṇuko hoti. ‘‘Ṇiṇāpīna’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo. Kāmetīti kāmuko=kāmayitā[Pg.238]. Pajjati yāti etāyāti pādukā=pādopakaraṇaṃ. 'कम' इच्छेच्या अर्थात आणि 'पद' जाण्याच्या अर्थात आहे, या धातूंपासून 'णुक' प्रत्यय होतो. 'णिणापीन...' (५.१६०) या सूत्राच्या योगविभागाने 'ण' चा लोप होतो. 'कामेति' (जो इच्छा करतो) तो 'कामुक' = कामुक (इच्छा करणारा). 'पज्जति' (ज्याद्वारे चालले जाते) ती 'पादुका' = पादत्राण (पायाचे साधन). 25. Maṇḍasalā ṇūko. २५. 'मण्ड' आणि 'सल' या धातूंपासून 'णूक' प्रत्यय होतो. Maṇḍa-bhūsane, sala-gamanattho daṇḍako dhātu, etehi ṇūko hoti. Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko=bheko, salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ=uppalakaṇḍo. 'मण्ड' सुशोभित करण्याच्या अर्थात आणि 'सल' जाण्याच्या अर्थातील दण्डक धातू आहे, या धातूंपासून 'णूक' प्रत्यय होतो. 'मण्डेति' (जो पाण्याला सुशोभित करतो) तो 'मण्डूक' = बेडूक. 'सलति' (जो आहाराप्रत जातो) ते 'सालूक' = कमळाचा कंद. 26. Ulūkādayo. २६. 'उलूक' इत्यादी शब्द. Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante. Ula-gavesane, ottābhāvo nipātanā, ulati gavesatīti ulūko=kosiyo. Mana=ñāṇe, nassa dhattaṃ, maññatīti madhūko=rukkho. Jala-dittiyaṃ, jalatīti jalūkā=lohitapo, evamaññepi. 'उलूक' इत्यादी शब्द 'णूक' प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'उल' शोधण्याच्या अर्थात आहे, निपातनाने 'ओ'त्वाचा अभाव होतो; 'उलति' (जो शोधतो) तो 'उलूक' = घुबड. 'मन' ज्ञानाच्या अर्थात आहे, 'न' चे 'ध'त्व होते; 'मञ्ञति' (जो जाणतो) तो 'मधूक' = महुआचा वृक्ष. 'जल' चमकण्याच्या अर्थात आहे; 'जलति' (जी चमकते) ती 'जलूका' = जळू (रक्त पिणारा जीव), याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 27. Kasā sako. २७. 'कस' धातूपासून 'सक' प्रत्यय होतो. Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti. Kasatīti kassako=kasikammakāro. 'कस' हा नांगरण्याच्या अर्थातील धातू आहे, यापासून 'सक' प्रत्यय होतो. 'कसति' (जो नांगरतो) तो 'कस्सक' = शेतकरी (कृषिकर्म करणारा). 28. Karā tiko. २८. 'कर' धातूपासून 'तिक' प्रत्यय होतो. Karotismā tiko hoti. Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko=bāhulo. 'करोति' (कृ धातू) पासून 'तिक' प्रत्यय होतो. 'करोन्ति कीळं एत्थ' (जिथे लोक क्रीडा करतात) तो 'कत्तिक' = कार्तिक महिना. 29. Isā ṭhakana. २९. 'इस' धातूपासून 'ठकन' प्रत्यय होतो. Isa siṃsa-icchāyaṃ, iccasmā ṭhakana hoti. Icchīyatīti iṭṭhakā=mattikāvikāro. 'इस' हा इच्छेच्या अर्थातील धातू आहे, यापासून 'ठकन' प्रत्यय होतो. 'इच्छीयति' (जिची इच्छा केली जाते) ती 'इट्ठका' = वीट (मातीची बनलेली). 30. Samā kho. ३०. 'सम' धातूपासून 'ख' प्रत्यय होतो. Sama-upasamakhedesu[Pg.239], etasmā kho hoti. Sameti upasametīti saṅkho=kambu. 'सम' हा शांत होणे आणि खेद या अर्थातील धातू आहे, यापासून 'ख' प्रत्यय होतो. 'समेति' (जो शांत करतो) तो 'सङ्ख' = शंख. 31. Mukhā dayo. ३१. 'मुख' इत्यादी शब्द. Mukha ādayo khantā nipaccante. Mu-bandhane, ottābhāvo nipātanā, munanti bandhanti etenāti mukhaṃ=lapanaṃ. Si-sevāyaṃ, ettā bhāvo nipātanā, sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā=cūḷā. Vipubbassa sissa, visatissa vā, visesena sayanti ettha, pavisantīti visikhā=racchā. Kana-dītti gati kantīsu, nipubbo, anabhāgalopo, kanati dibbatīti nikkho=suvaṇṇavikāro. Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu, khassa ūña, mayati yātīti mayūkho-kiraṇo. Lū-chedane, otthābhāvo, lunāti chindati sobhanti lūkho=asiniddho. Ara-gamane, aranti yanti etenāti akkho=sakaṭāvayavā, pāsako ca. Yasa-payatane, yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho=amanusso, ruha-janane, ruhati jāyatīti rukkho=pādapo, usa-dāhe, usati dahati kāmaggināti ukkho=balībaddo. Saha-marisane ‘halopo, sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā=sahāyo, evamaññepi. 'मुख' इत्यादी शब्द 'ख' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'मु' (धातू) बांधण्याच्या अर्थात, निपातनाने 'ओ' चा अभाव होतो; ज्याच्याद्वारे बोलतात किंवा बांधतात ते 'मुख' (तोंड). 'सि' (धातू) सेवेच्या अर्थात, निपातनाने 'ए' चा अभाव होतो; ज्याच्यावर उवा, फुले इत्यादी राहतात ती 'शिखा' (शेंडी/शिखर). 'वि' पूर्व 'सि' धातूपासून किंवा 'विसति' पासून; ज्याच्यामध्ये विशेष रूपाने प्रवेश करतात ती 'विशिखा' (गल्ली/रस्ता). 'कन' धातू चमकणे, गती आणि शोभा या अर्थांत; 'नि' उपसर्ग पूर्व, 'अन' भागाचा लोप होऊन; जो चमकतो तो 'निक्ख' (सोन्याचा अलंकार). 'मय' हा गमन अर्थाचा दंडक धातू आहे, 'ख' ला 'ऊ' आदेश होतो; जो पसरतो तो 'मयूख' (किरण). 'लू' धातू कापण्याच्या अर्थात, 'ओ' चा अभाव होतो; जो कापतो किंवा ज्याची स्निग्धता नष्ट होते तो 'लूख' (रूक्ष/कोरडा). 'अर' धातू गमनाच्या अर्थात; ज्याच्याद्वारे जातात तो 'अक्ख' (गाडीचा कणा किंवा फासा). 'यस' धातू प्रयत्नाच्या अर्थात; जो बळी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो तो 'यक्ख' (यक्ष/अमानुष प्राणी). 'रुह' धातू वाढण्याच्या अर्थात; जो वाढतो तो 'रुक्ख' (वृक्ष). 'उस' धातू दाहाच्या अर्थात; जो कामाग्नीने जळतो तो 'उक्ख' (बैल). 'सह' धातू सहन करण्याच्या अर्थात, 'ह' चा लोप होतो; जो स्वतःवर केलेल्या अपराधाला सहन करतो तो 'सखा' (मित्र). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 32. Aja vaja muda gada gamā gaka. ३२. 'अज', 'वज', 'मुद', 'गद', 'गम' या धातूंना 'गक' प्रत्यय होतो. Aja vaja-gamane, muda-tose, gada-vacane, ama gama-gamane, etehi gaka hoti. Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭho[Pg.240]. Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo=samūho. Mudanti etenāti muggo=dhaññaviseso. Gadatīti gaggo=isi. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) massa niggahītaṃ, gacchatīti gaṅgā=surāpagā. 'अज' आणि 'वज' गमनाच्या अर्थात, 'मुद' संतोषाच्या अर्थात, 'गद' बोलण्याच्या अर्थात, 'अम' आणि 'गम' गमनाच्या अर्थात; यांच्यापासून 'गक' प्रत्यय होतो. जो श्रेष्ठत्वाला प्राप्त होतो तो 'अग्ग' (श्रेष्ठ). जो समूहाप्रत जातो तो 'वग्ग' (वर्ग/समूह). ज्याच्याद्वारे लोक आनंदित होतात तो 'मुग्ग' (मूग/धान्यविशेष). जो बोलतो तो 'गग्ग' (गर्ग ऋषी). "मनानां निग्गहीतं" (५.९६) या सूत्राने 'म' चा अनुस्वार होतो; जी वाहते ती 'गंगा' (नदीविशेष). 33. Siṅgādayo. ३३. 'सिंग' इत्यादी शब्द. Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante. Sī-saye, niggahītāgamo, rassattañca, sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ=visāṇaṃ. Phura-calane, limuṅa, phurati calatīti puliṅgo=jalitaṅgā rāvayavo. Cala-kampane, upubbo, calassa cāliṃ, uccalati kampatīti uccāliṅgo=sukkakīṭo, kala-sadde, imuka, kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyā ti kaliṅgo=dakkhiṇāpatho. Bhama-anavaṭṭhāne, assa ittaṃ, bhamatīti bhiṅgo=bhamaro. Paṭa aṭa-gamane, paṭissa amuka, aka ca. Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo, paṭago=salabho, evamaññepi. 'सिंग' इत्यादी शब्द 'गक' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'सी' धातू शयनाच्या अर्थात, अनुस्वाराचा आगम आणि र्हस्वत्व होऊन; जे डोक्यावर राहते ते 'सिंग' (शिंग). 'फुर' धातू कंपनाच्या अर्थात, 'लिमुङ' प्रत्यय होऊन; जो चमकतो तो 'पुलिंग' (निखारा). 'चल' धातू कंपनाच्या अर्थात, 'उ' उपसर्ग पूर्व, 'चल' च्या जागी 'चालि' होऊन; जो वर उडतो तो 'उच्चालिंग' (पांढरा कीटक). 'कल' धातू आवाजाच्या अर्थात, 'इमुक' प्रत्यय होऊन; जो अतिशय आवाज करतो तो 'कलिंग' (कलिंग देश). 'भम' धातू फिरण्याच्या अर्थात, 'अ' ला 'इ' कार होऊन; जो फिरतो तो 'भिंग' (भुंगा). 'पट' आणि 'अट' गमनाच्या अर्थात, 'पट' ला 'अमुक' आणि 'अक' प्रत्यय होऊन; जो उडत जातो तो 'पतंग' किंवा 'पतग' (टोळ/पतंग कीटक). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 34. Agā gi. ३४. 'अग' धातूपासून 'गि' प्रत्यय होतो. Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti. Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi=pāvako. 'अग' हा वक्र गमनाच्या अर्थातील धातू आहे, याच्यापासून 'गि' प्रत्यय होतो. जो वक्र होऊन जातो तो 'अग्गि' (अग्नी). 35. Yāvalā gu. ३५. 'या' आणि 'वल' धातूंपासून 'गु' प्रत्यय होतो. Yā-pāpuṇane, vala valla-saṃvaraṇe, etehi gu hoti. Yātīti yāgu=peyyā. Valīyati saṃvarīyatīti vaggu=manuñño. 'या' प्राप्तीच्या अर्थात, 'वल' आणि 'वल्ल' झाकण्याच्या अर्थात; यांच्यापासून 'गु' प्रत्यय होतो. जी प्राप्ती करून देते ती 'यागु' (पेज/कांजी). जे झाकले जाते ते 'वग्गु' (मनोज्ञ/सुंदर). 36. Pheggādayo. ३६. 'फेग्गु' इत्यादी शब्द. Pheggu [Pg.241] ādayo guantā nipaccante. Phala-nipphattiyaṃ, assa ettaṃ, phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu=asāro. Bhara-bharaṇe, ralopo. Bharatīti bhagu=isi. Hi-gatīyaṃ, niggahītāgamo, hino ti pavattatīti hiṅgu=rāmaṭhajaṃ. Kama-icchāyaṃ, kāmīyatīti kaṅgu=dhaññaviseso, evamaññepi. 'फेग्गु' इत्यादी शब्द 'गु' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'फल' धातू उत्पत्तीच्या अर्थात, 'अ' ला 'ए' कार होऊन; जे फळ देऊन समाप्त होते ते 'फेग्गु' (असार). 'भर' धातू पोषणाच्या अर्थात, 'र' चा लोप होऊन; जो पोषण करतो तो 'भगु' (भृगू ऋषी). 'हि' धातू गमनाच्या अर्थात, अनुस्वाराचा आगम होऊन; जो दुर्गंधीयुक्त रूपात पसरतो तो 'हिंगु' (हिंग). 'कम' धातू इच्छेच्या अर्थात; ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कंगु' (राळा/धान्यविशेष). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 37. Janā gho. ३७. 'जन' धातूपासून 'घो' प्रत्यय होतो. Jana-jananetīmasmā gho hoti. ‘‘Manānaṃ niggahīta’’nti (5.96) nassa niggahītaṃ, jāyati gamanametāyāti jaṅghā=pāṇyaṅgaviseso. 'जन' हा उत्पत्तीच्या अर्थातील धातू आहे, याच्यापासून 'घो' प्रत्यय होतो. "मनानां निग्गहीतं" (५.९६) या सूत्राने 'न' चा अनुस्वार होतो; जिच्याद्वारे चालणे उत्पन्न होते ती 'जंघा' (पिंडरी). 38. Meghādayo. ३८. 'मेघ' इत्यादी शब्द. Meghaādayo ghantā nipaccante. Miha-secane, halopo, mehati siñcatīti megho=ambudo. Muha-mucchāyaṃ, halopo, muyhanti sattā etthāti mogho=tuccho. Sī-saye, ettābhāvo, seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ=āsu. Aha-bhasmīkaraṇe, nipubbo, halopadīghā, nidahatīti nidāgho=gimho. Mahīssa halopo, mahīyati pūjīyatīti maghā=nakkhattaṃ, evamaññepi. 'मेघ' इत्यादी शब्द 'घ' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'मिह' धातू सिंचनाच्या अर्थात, 'ह' चा लोप होऊन; जो पाऊस पाडतो तो 'मेघ' (ढग). 'मुह' धातू मोहाच्या अर्थात, 'ह' चा लोप होऊन; ज्याच्यामध्ये प्राणी मोहित होतात ते 'मोघ' (तुच्छ/व्यर्थ). 'सी' धातू शयनाच्या अर्थात, 'ए' चा अभाव होऊन; जे वेगाने चालते ते 'सीघ' (शीघ्र/जलद). 'अह' धातू भस्म करण्याच्या अर्थात, 'नि' उपसर्ग पूर्व, 'ह' चा लोप आणि दीर्घत्व होऊन; जो जाळतो तो 'निदाघ' (उन्हाळा). 'मही' धातूच्या 'ह' चा लोप होऊन; जिची पूजा केली जाते ती 'मघा' (नक्षत्र). याचप्रमाणे इतरही समजावे. (Iti kavaggapaccayavidhānaṃ). (अशा प्रकारे क-वर्ग प्रत्ययांचे विधान समाप्त झाले). 39. Cusaravarā co. ३९. 'चु', 'सर' आणि 'वर' धातूंपासून 'चो' प्रत्यय होतो. Cu-cavane, sara-gati hiṃsā cintāsu, vara-varaṇa sambhattīsu, eyehi co hoti. Cavati rukkhāti cocaṃ=upabhuttaphala- viseso[Pg.242]. Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ=avitathaṃ. Vāreti sukhanti vaccaṃ=gūtho. 'चु' पतनाच्या अर्थात, 'सर' गती, हिंसा आणि चिंतनाच्या अर्थात, 'वर' निवडणे आणि आदर या अर्थात; यांच्यापासून 'चो' प्रत्यय होतो. जे झाडावरून गळते ते 'चोच' (केळे/फळविशेष). जे भविष्यातील दुःखाचा नाश करते ते 'सच्च' (सत्य). जे सुखाला रोखते ते 'वच्च' (विष्ठा). 40. Marā cuīcī ca. ४०. 'मर' धातूपासून 'चु', 'ईचि' आणि 'च' प्रत्यय होतात. Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca. Maraṇaṃ maccu=maraṇaṃ. Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci=raṃsi, migataṇhikā ca. Maratīti macco=satto. 'मर' हा प्राणत्यागाच्या अर्थातील धातू आहे, याच्यापासून 'चु', 'ईचि' आणि 'च' प्रत्यय होतात. मरणे म्हणजे 'मच्चु' (मृत्यू). जी अंधाराचा नाश करते ती 'मरीचि' (किरण) आणि मृगजळ. जो मरतो तो 'मच्च' (मर्त्य प्राणी). 41. Kusa pasā chika. ४१. 'कुस' आणि 'पस' धातूंपासून 'छिक' प्रत्यय होतो. Kusa-akkose, pasa-bādhane, etehi chika hoti. Kusīyati akkosīyatīti kucchi=udaraṃ. Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi=bhājanaviseso. 'कुस' आक्रोशाच्या अर्थात, 'पस' बाधेच्या अर्थात; यांच्यापासून 'छिक' प्रत्यय होतो. ज्याची निंदा केली जाते ते 'कुच्छि' (पोट/कुक्षी). ज्याच्यामध्ये वस्तू ठेवल्या जातात ते 'पच्छि' (टोपली). 42. Kasa usā chuka. ४२. 'कस' आणि 'उस' धातूंपासून 'छुक' प्रत्यय होतो. Kasa-vilekhane, usa-dāhe, etehi chuka hoti. Kasanti vilekhanti etthāti kacchu=pāmaṃ. Usati dahati santāpanti ucchu=rasālo. 'कस' खरवडण्याच्या अर्थात, 'उस' दाहाच्या अर्थात; यांच्यापासून 'छुक' प्रत्यय होतो. ज्याच्यामध्ये खाजवितात ती 'कच्छु' (खरूज). जो दाह शांत करतो तो 'उच्छु' (ऊस). 43. Asa masa vada kuca kacā cho. ४३. 'अस', 'मस', 'वद', 'कुच' आणि 'कच' धातूंपासून 'छो' प्रत्यय होतो. Asa-khipane, masa-āmasane, vada-vacane, kuca-saṃkocane, kaca-bandhane, etehi cho hoti. Asati chipatīti accho=bhallūko. Masati jalanti maccho=mīno. Vadatīti vaccho=nelako. Kucīyati saṃkocīyatīti koccho=bhaddapīṭṭhaṃ. Kacīyati bandhīyatīti kaccho=tanupadeso, anūpo ca. 'अस' फेकण्याच्या अर्थात, 'मस' स्पर्श करण्याच्या अर्थात, 'वद' बोलण्याच्या अर्थात, 'कुच' आकुंचन करण्याच्या अर्थात, 'कच' बांधण्याच्या अर्थात; यांच्यापासून 'छो' प्रत्यय होतो. जो झडप घालतो तो 'अच्छ' (अस्वल). जो पाण्याला स्पर्श करतो तो 'मच्छ' (मासा). जो ओरडतो तो 'वच्छ' (वासरू). जे आकुंचन पावणारे असते ते 'कोच्छ' (आसन/पीठ). जो बांधला जातो तो 'कच्छ' (काठ/दलदलीचा प्रदेश). 44. Gucchādayo. ४४. 'गुच्छ' इत्यादी शब्द. Gucchaādayo [Pg.243] chantā nipaccante. Gupa-gopane, ottābhāvo, gopīyatīti guccho=thavako. Tusa-tuṭṭhimhī, tusanti etenāti tucchaṃ=musā. Pusa-posane, posanti tanumanenāti puccho=vāladhi, evamaññepi. 'गुच्छ' इत्यादी शब्द 'छ' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'गुप' रक्षण्याच्या अर्थात, 'ओ' चा अभाव होऊन; जो एकत्र बांधला जातो तो 'गुच्छ' (तुरा/गुच्छ). 'तुस' संतोषाच्या अर्थात; ज्याच्याद्वारे लोक संतुष्ट होतात ते 'तुच्छ' (व्यर्थ). 'पुस' पोषणाच्या अर्थात; ज्याच्याद्वारे शरीराचे पोषण होते ते 'पुच्छ' (शेपूट). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 45. Arā ju ñaṭa ca. ४५. 'अर' धातूपासून 'जु' प्रत्यय होतो आणि 'अर' च्या जागी 'उ' आदेश होतो. Ara-gamanetīmasmā ju hoti, arissa uṭa ca. Ṭakāro sabbādesattho, arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju=avaṅko. 'अर' गमनाच्या अर्थातील धातू आहे, याच्यापासून 'जु' प्रत्यय होतो आणि 'अर' च्या जागी 'उ' आदेश होतो. 'ट' कार हा सर्वादेशासाठी आहे; जो सरळ मार्गाने चालतो तो 'उजु' (सरळ/ऋजू). 46. Rajjādayo. ४६. 'रज्जू' इत्यादी शब्द. Rajjuādayo juantā nipaccante. Rudha-āvaraṇe, ussa attaṃ, rundhanti etenāti rujju-yottaṃ. Mana-ñāṇe, amaññitthāti mañju=mañjulaṃ, evamaññepi. 'रज्जू' इत्यादी शब्द 'जु' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'रुध' रोखण्याच्या अर्थात, 'उ' ला 'अ' कार होऊन; जिच्याद्वारे बांधतात ती 'रज्जु' (दोरी). 'मन' ज्ञानाच्या अर्थात; जे मनाला सुंदर वाटते ते 'मंजु' (मंजुळ). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 47. Gidhā jhaka. ४७. 'गिध' धातूपासून 'झक' प्रत्यय होतो. Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti. Gedhatīti gijjho=pakkhiviseso. 'गिध' हा आकांक्षेच्या अर्थातील धातू आहे, याच्यापासून 'झक' प्रत्यय होतो. जो लोभ धरतो तो 'गिज्झ' (गिधाड). 48. Vañjhādayo. ४८. 'वंझ' इत्यादी शब्द. Vañcyādayo jhaka antā nipaccante. Vana-yācane, vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho=aphalarukkho, vañjhā=apasavā itthī, assa ittaṃ viñjho=pabbato, saṃja-saṅge, niggahītalopo, sañjiyatīti sajjhaṃ=rajataṃ, evamaññepi. 'वंझ' इत्यादी शब्द 'झक' प्रत्ययान्त निपातनाने सिद्ध होतात. 'वन' याचना करण्याच्या अर्थात; जो स्वतःचा अनुभव घेण्यासाठी याचना करतो तो 'वंझो' (वांझ वृक्ष), 'वंधा' (वांझ स्त्री); 'अ' ला 'इ' कार होऊन 'विंझ' (विंध्य पर्वत). 'संज' आसक्तीच्या अर्थात, अनुस्वाराचा लोप होऊन; जे आसक्त करते ते 'सज्झ' (चांदी). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 49. Kamayajā ño. ४९. 'कम' आणि 'यज' धातूंपासून 'ञो' प्रत्यय होतो. Kama-icchāyaṃ[Pg.244], yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, etehi ño hoti, massa niggahītavaggantā, kāmīyatīti kaññā=kumārī. Jassa pararūpattaṃ, yajantyanenāti yañño=yāgo. 'कम' (इच्छा करणे) आणि 'यज' (देवपूजा, संगतीकरण व दान करणे) या धातूंपासून 'ञ' प्रत्यय होतो. 'म' चा निग्गहीत (अनुस्वार) होऊन त्याचा वर्गान्त (ञ) होतो; 'कामीयतीति कञ्ञा' (जिची इच्छा केली जाते ती) = कञ्ञा (कुमारी/मुलगी). 'ज' चे पररूप होते; 'यजन्त्यनेनाति यञ्ञो' (ज्याच्याद्वारे यज्ञ केला जातो तो) = यञ्ञो (याग/यज्ञ). 50. Puññaṃ. ५०. पुञ्ञं (पुण्य). Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante. Punāti, puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ=kusalaṃ. 'पु' (पवित्र करणे) किंवा 'पुण' (शुभ करणे) धातूपासून 'ञ' प्रत्यय, 'उ' कार आणि त्याचा अभाव निपातनाने सिद्ध होतात. 'पुनाति, पुणति सुन्दरत्तं करोतीति वा पुञ्ञं' (जे पवित्र करते किंवा जे सुंदर/कल्याणकारी करते ते) = पुञ्ञं (कुशल/पुण्य). 51. Ara hāñño hāssa hira ca. ५१. 'अर' आणि 'हा' धातूंपासून 'ञ' प्रत्यय होतो आणि 'हा' च्या जागी 'हिर' आदेश होतो. Ara-gamane, vā-cāge, etehi añño hoti, hāssa hirañcādeso. Arīyate gamyateti araññaṃ=vanaṃ. Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ=dhanaṃ, suvaṇṇañca. 'अर' (गमन करणे) आणि 'हा' (त्याग करणे) या धातूंपासून 'ञ' प्रत्यय होतो आणि 'हा' च्या जागी 'हिर' असा आदेश होतो. 'अरीयते गम्यतेति अरञ्ञं' (जिथे गमन केले जाते ते) = अरञ्ञं (अरण्य/वन). 'जहाति सत्तानं हीनत्तन्ति हिरञ्ञं' (जे प्राण्यांचे हीनत्व नष्ट करते ते) = हिरञ्ञं (धन आणि सुवर्ण). (Iti cavaggapaccayavidhānaṃ). (अशा प्रकारे च-वर्ग प्रत्यय विधान समाप्त झाले). 52. Kira tarā kīṭo. ५२. 'किर' आणि 'तर' धातूंपासून 'ईट' प्रत्यय होतो. Kira-vikiraṇe, tara-taraṇe, etehi, kīṭo hoti. Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ=makuṭaṃ. Taraiti niddesā assa ittaṃ, taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ=veṭṭhanaṃ. 'किर' (विखुरणे) आणि 'तर' (पार करणे) या धातूंपासून 'ईट' प्रत्यय होतो. 'सोभेतुमेत्थ रतनानि विकिरीयन्तीति किरीटं' (सुशोभित करण्यासाठी ज्याच्यावर रत्ने विखुरली जातात ते) = किरीटं (मुकुट). 'तर' च्या निर्देशामुळे याच्या 'अ' काराचा 'इ' कार होतो; 'तरन्ति यन्ति सुरूपत्त मनेनाति तिरीटं' (ज्याच्याद्वारे सुंदर रूप प्राप्त केले जाते ते) = तिरीटं (वेष्टन/पगडी). 53. Sakādīhyaṭo. ५३. 'सक' इत्यादी धातूंपासून 'अट' प्रत्यय होतो. Saka-sattiyaṃ, kasa-gamane, kara-karaṇe, makka iti suttiyo dhātu, deva-devane, kama-icchāyaṃ, evamādihi aṭo hoti. Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo=yānaṃ. Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ=nirojaṃ. Karoti amanāpanti karaṭo=kāko[Pg.245]. Makkati calatīti makkaṭo=vānaro. Devīyati pūjīyatīti devaṭo=isi. Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo=vāmano. 'सक' (समर्थ असणे), 'कस' (गमन करणे), 'कर' (करणे), 'मक्क' हा सूत्रातील धातू, 'देव' (क्रीडा/पूजा करणे), 'कम' (इच्छा करणे) इत्यादी धातूंपासून 'अट' प्रत्यय होतो. 'सण्णोति भारं वहितुन्ति सकटो' (जो भार वाहण्यास समर्थ असतो तो) = सकटो (गाडी/यान). 'अकसि निरोजत्तं अगमीति कसटं' (जे नीरसतेला प्राप्त झाले आहे ते) = कसटं (नीरस). 'करोति अमनापन्ति करटो' (जो अप्रिय आवाज करतो तो) = करटो (कावळा). 'मक्कति चलतीति मक्कटो' (जो चंचलपणे हालचाल करतो तो) = mक्कटो (वानर/माकड). 'देवीयति पूजीयतीति देवटो' (ज्याची पूजा केली जाते तो) = देवटो (ऋषी). 'कमति इच्छati आरोहत्थन्ति कमटो' (जो चढण्याची इच्छा करतो तो) = कमटो (वामन/बुटका). 54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā. ५४. मकुट, आवाट, कवाट आणि कुक्कुट हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. Ete saddā nipaccante. Maṃkismā uṭo, niggahītalopo ca, maṃketi sobhetīti makuṭaṃ=kirīṭaṃ. Avatismā āṭaṇa, avyate khaññateti āvāṭo=kāsu. Ku-saddetīmasmā āṭo, oavādesā yathāyogaṃ, kavati ravatīti kavāṭaṃ=dvārapidhānaṃ. Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka, kukati gocaramādadātīti kukkuṭo=tambacūḷo. हे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'मंक' धातूपासून 'उट' प्रत्यय होतो आणि निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो; 'मंकेति सोभेतीति मकुटं' (जो सुशोभित करतो तो) = मकुटं (मुकुट/किरीट). 'अव' धातूपासून 'आट' प्रत्यय होतो; 'अव्यते खञ्ञतेति आवाटो' (जे खोदले जाते ते) = आवाटो (खड्डा). 'कु' (शब्द करणे) धातूपासून 'आट' प्रत्यय होतो आणि योग्यतेनुसार 'ओ' व 'अव्' आदेश होतात; 'कवति रवतीति कवाटं' (जे आवाज करते ते) = कवाटं (दाराचे कपाट). 'कुक' किंवा 'वक' (ग्रहण करणे) धातूपासून 'कुटक' प्रत्यय होतो; 'कुकति गोचरमाददातीति कुक्कुटो' (जो चारा ग्रहण करतो तो) = कुक्कुटो (कोंबडा/ताम्रचूळ). 55. Kamusa kusa kasā ṭho. ५५. 'कम', 'उस', 'कुस' आणि 'कस' धातूंपासून 'ठ' प्रत्यय होतो. Kama-icchāyaṃ, usa-dāhe, kusa-akkose, kasa-gamane, etehiṭho hoti, niggahītavaggantā, odanādīni kāmetīti kaṇṭho=galo. Okkapararūpādīni, odanādīsu uṇhena usīyatī ti oṭṭho=dantacchado, karabho ca. Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho=dhaññanilayo. Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ=dāru. 'कम' (इच्छा करणे), 'उस' (दाह होणे), 'कुस' (निंदा करणे) आणि 'कस' (गमन करणे) या धातूंपासून 'ठ' प्रत्यय होतो. निग्गहीताचा वर्गान्त (ण) होतो; 'ओदनादीनि कामेतीति कण्ठो' (जो भात इत्यादींची इच्छा करतो तो) = कण्ठो (गळा). 'उ' चा 'ओ' कार आणि पररूप इत्यादी कार्ये होतात; 'ओदनादीसु उण्हेन उसीयतीति ओट्ठो' (भात इत्यादींच्या उष्णतेने जो भाजला जातो तो) = ओट्ठो (ओठ किंवा उंटाचे पिल्लू). 'कुसीयति अक्कोसीयतीति कोट्ठो' (ज्याची निंदा केली जाते किंवा जे धान्य साठवण्यासाठी वापरले जाते ते) = कोट्ठो (धान्यकोठार). 'कसति याति विनासन्ति कट्ठं' (जे विनाशाप्रत जाते ते) = कट्ठं (लाकूड). 56. Kuṭṭhādayo. ५६. कुट्ठ (कुष्ठ) इत्यादी शब्द 'ठ' प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante. Kusismā ṭho, ottābhāvo ca, kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ=chavirogo. Kuṇa-sadde, pararūpābhāvo ottābhāvo ca, kuṇati nadatīti kuṇṭho=atikhiṇo, kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho= chinnahatthapādādiko[Pg.246]. Daṃsissa dā, daṃsati etāyāti dāṭhā=dantaviseso. Kamissa aka ca. Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho=bhikkhābhājanaṃ, vāmano, kummo ca. Phassissa phuṭo, phassīyatīti phuṭṭho=phasso, evamaññepi. कुट्ठ इत्यादी शब्द 'ठ' प्रत्ययाने संपणारे निपातनाने सिद्ध होतात. 'कुस' धातूपासून 'ठ' प्रत्यय होतो आणि 'ओ' कार होत नाही; 'कुसीयति अक्कोसीयतीति कुट्ठं' (ज्याची निंदा केली जाते तो) = कुट्ठं (त्वचाविकार/कुष्ठरोग). 'कुण' (शब्द करणे) धातूपासून पररूपाचा अभाव आणि 'ओ' काराचा अभाव होतो; 'कुणति नदतीति कुण्ठो' (जो आवाज करतो तो) = कुण्ठो (बोथट/तीक्ष्ण); 'कुणीयति अक्कोसीयतीति कुण्ठो' (ज्याची निंदा केली जाते तो) = कुण्ठो (हातपाय कापलेला/अपंग). 'दंस' धातूच्या जागी 'दा' होतो; 'दंसति एतायाति दाठा' (जिच्याद्वारे चावले जाते ती) = दाठा (सुळा/विशेष दात). 'कम' धातूच्या जागी 'अक' होतो; 'कामीयाति दीनेतीति कमठो' (ज्याची याचना केली जाते ते) = कमठो (भिक्षापात्र, वामन किंवा कासव). 'फस्स' धातूच्या जागी 'फुट' होतो; 'फस्सीयतीति फुट्ठो' (ज्याचा स्पर्श केला जातो तो) = फुट्ठो (स्पर्श), इतरही याचप्रमाणे समजावे. 57. Vara karā aṇḍo. ५७. 'वर' आणि 'कर' धातूंपासून 'अण्ड' प्रत्यय होतो. Vara-varaṇe, kara-karaṇe, etehi aṇḍo hoti. Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo=mukharogo. Karīyatīti karaṇḍo=bhaṇḍaviseso. 'वर' (रोखणे) आणि 'कर' (करणे) या धातूंपासून 'अण्ड' प्रत्यय होतो. 'अत्तनि पेफं वारयतीति वरण्डो' (जो स्वतःमध्ये लाळ/कफ रोखतो तो) = वरण्डो (मुखरोग). 'करीयतीति करण्डो' (जे बनवले जाते ते) = करण्डो (करंडा/विशेष भांडे). 58. Manantā ḍo. ५८. 'म' आणि 'न' अंत असणाऱ्या धातूंपासून 'ड' प्रत्यय होतो. Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti. Sama-upasame, samanaṃ saṇḍaṃ=samūho. Kama-padavikkhepe, kamati yātīti kaṇḍo=saro, paricchedo ca, dama-damane, damantvyanenāti daṇḍo=niggaho. Ama gama-gamane, amanti uppajjanti etthāti aṇḍo=pakkhipasavo, koso ca. Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo=byādhi, vadanekadeso ca. Ramu-kīḷāyaṃ, ramanti etthāti ruṇḍā=vidhavā. Mana-ñāṇe, maññanti etenāti maṇḍo=odanādinissāvo. Khana khaṇa=avadāraṇe, khaññatīti khaṇḍo=ucchuvikāra viseso. Lama-hiṃsāyaṃ, lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo=vaccaṃ, evamaññepi. मकार आणि नकार अंत असणाऱ्या क्रियावाचक धातूंपासून बहुधा 'ड' प्रत्यय होतो. 'सम' (शांत होणे) धातूपासून; 'समनं सण्डं' (जे शांत होते ते) = सण्डं (समूह). 'कम' (पाऊल टाकणे) धातूपासून; 'कमति यातीति कण्डो' (जो गमन करतो तो) = कण्डो (बाण किंवा परिच्छेद). 'दम' (दमन करणे) धातूपासून; 'दमन्त्यनेnaति दण्डो' (ज्याच्याद्वारे दमन केले जाते तो) = दण्डो (दंड/निग्रह). 'अम' आणि 'गम' (गमन करणे) धातूंपासून; 'अमन्ति उप्पज्जन्ति एत्थाति अण्डो' (जिथे प्राणी उत्पन्न होतात ते) = अण्डो (अंड किंवा कोष). 'गच्छति सूनभावन्ति गण्डो' (जो सूज येण्याच्या अवस्थेला प्राप्त होतो तो) = गण्डो (फोड/रोग किंवा गालाचा भाग). 'रमु' (क्रीडा करणे) धातूपासून; 'रमन्ति एत्थाति रुण्डा' = रुण्डा (विधवा). 'मन' (जाणणे) धातूपासून; 'मञ्ञन्ति एतेनाति मण्डो' (ज्याच्याद्वारे जाणले जाते ते) = मण्डो (पेजेची निवळी). 'खन' किंवा 'खण' (खणणे) धातूपासून; 'खञ्ञतीति खण्डो' (जे कापले जाते ते) = खण्डो (तुकडा किंवा खडीसाखर). 'लम' (हिंसा करणे) धातूपासून; 'लमति हिंसति सुचिभावन्ति लण्डो' (जे पवित्रतेला नष्ट करते ते) = lण्डो (विष्ठा), इतरही याचप्रमाणे समजावे. 59. Kuṇḍā dayo. ५९. कुण्ड इत्यादी शब्द 'ड' प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante. Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ, kāmīyatīti kuṇḍaṃ=bhājanaṃ. Maññati hitāhitanti muṇḍo= chinnakeso[Pg.247]. Tanoti etenāti tuṇḍaṃ=lapanaṃ. Īra-khepe, eraṃādeso. Īrati kampatīti eraṇḍo=byagghapuccho, si-sevāyaṃ, sissa khamuka, sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo=cūḷā, evamaññepi. कुण्ड इत्यादी शब्द 'ड' प्रत्ययाने संपणारे निपातनाने सिद्ध होतात. 'कम', 'मन' आणि 'तन' धातूंच्या 'अ' काराचा 'उ' कार होतो; 'कामीयतीति कुण्डं' (ज्याची इच्छा केली जाते ते) = कुण्डं (भांडे). 'मञ्ञति हिताहितन्ति मुण्डो' (जो हिताहित जाणतो तो) = मुण्डो (केस कापलेला/मुंडित). 'तनोति एतेनाति तुण्डं' (ज्याच्याद्वारे विस्तार केला जातो ते) = तुण्डं (तोंड). 'ईर' (कंप पावणे) धातूपासून 'एर' असा आदेश होतो; 'ईरति कम्पतीति एरण्डो' (जो कंप पावतो तो) = एरण्डो (एरंड). 'सि' (सेवा करणे) धातूपासून 'सि' च्या जागी 'खमुक' आदेश होतो; 'सुगन्धं सेवतीति सिखण्डो' (जो सुगंधी वस्तूंचे सेवन करतो तो) = सिखण्डो (शिखा/शेंडी), इतरही याचप्रमाणे समजावे. 60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca. ६०. 'तिज', 'कस', 'तस' आणि 'दक्ख' धातूंपासून 'किण' प्रत्यय होतो आणि 'ज' च्या जागी 'ख' होतो. Tija-nisāne, kasa-gamane, tasa-pipāsāyaṃ, dakkha-vuddhiyaṃ, etehi kiṇo hoti, jassa kho ca, tejayitthāti tikhiṇaṃ=nisitaṃ. Kasati pavattatīti kasiṇaṃ=asesaṃ. Tasanaṃ tasiṇā=taṇhā. Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā=kusalaṃ. 'तिज' (तीक्ष्ण करणे), 'कस' (गमन करणे), 'तस' (तहान लागणे) आणि 'दक्ख' (वृद्धी होणे) या धातूंपासून 'किण' प्रत्यय होतो आणि 'ज' च्या जागी 'ख' होतो. 'तेजयित्थाति तिखिणं' (जे तीक्ष्ण केले गेले आहे ते) = तिखिणं (तीक्ष्ण/धारदार). 'कसति पवत्ततीति कसिणं' (जे सर्वत्र पसरते ते) = कसिणं (संपूर्ण/अशेष). 'तसनं तसिणा' = तसिणा (तृष्णा). 'दक्खति वुद्धिं गच्छति एतायाति दक्खिणा' (जिच्याद्वारे वृद्धी प्राप्त होते ती) = दक्खिणा (दक्षिणा/कुशल कर्म). 61. Vīādito ṇi. ६१. 'वी' इत्यादी धातूंपासून 'णि' प्रत्यय होतो. Vī-tantasantāne, si-sevāsaṃ, sū-passavane, du-gamane, kī-dabbavinīmaye, sā-tanukaraṇāvasānesu, evamādīhi ṇi hoti. Vīyatīti veṇi=kesakalāpo. Sevanaṃ seṇi=sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho. Nipubbo, nisevīyatīti niseṇi=sopānaṃ. Savati passavatīti soṇi=kaṭi. Davati vahatīti doṇi=kaṭṭhambuvāhanī, nāvā ca. Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti. Kayanaṃ, kīyate etāyāti vā keṇi=kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi=tirokaraṇī, evamaññepi. 'वी' (विणणे), 'सि' (सेवा करणे), 'सू' (प्रसवणे), 'दु' (गमन करणे), 'की' (खरेदी करणे), 'सा' (बारीक करणे/नष्ट करणे) इत्यादी धातूंपासून 'णि' प्रत्यय होतो. 'वीयतीति वेणि' (जे विणले जाते ते) = वेणि (वेणी/केसकलाप). 'सेवनं सेणि' = सेणि (श्रेणी/सजातीय कारागिरांचा समूह). 'नि' उपसर्ग असताना, 'निसेवीयतीति niसेणि' (ज्याचा वापर चढण्यासाठी केला जातो ती) = निसेणि (शिडी/सोपान). 'सवति पस्सवतीति सोणि' (जी हालचाल करते ती) = सोणि (कंबर). 'दवति वहतीति दोणि' (जी वाहून नेते ती) = दोणि (द्रोण किंवा नौका). नद्यादी पाठात दीर्घ 'ई' कार होऊन 'सोणी', 'दोणी' असेही रूप होते. 'कयनं, कीयते एतायाति वा केणि' (जिच्याद्वारे खरेदी केली जाते ती) = केणि (खरेदी). 'साति दुक्खं तनुं करोतीति साणि' (जी आडोसा करते ती) = साणि (पडदा), इतरही याचप्रमाणे समजावे. 62. Gahādīhyaṇi. ६२. 'गह' इत्यादी धातूंपासून 'अणि' प्रत्यय होतो. Gaha-upādāne, ara-gamane, dhara-dhāraṇe, sara-gatiyiṃsā cintāsu, tara-taraṇe, evamādīhi aṇippaccayo hoti. Gaṇhātīti gahaṇi=asitādipācako aggi. Arīyati gamīyatīti araṇi=aggimanthanakaṭṭhaṃ[Pg.248]. Dhāretīti dharaṇi=mahī. Sarīyati gamīyatīti bharaṇi=maggo. Tarantyanenāti taraṇi=nāvā, sūriyo ca. 'गह' (ग्रहण करणे), 'अर' (गमन करणे), 'धर' (धारण करणे), 'सर' (गती, हिंसा व चिंता करणे), 'तर' (पार करणे) इत्यादी धातूंपासून 'अणि' प्रत्यय होतो. 'गण्हातीति गहणि' (जे खाल्लेले अन्न पचवते ती) = गहणि (जठराग्नी). 'अरीयते गमीयतीति अरणि' (अग्नी निर्माण करण्यासाठी घासले जाणारे लाकूड) = अरणि (अरणी). 'धारेतीति धरणि' (जी धारण करते ती) = धरणि (पृथ्वी). 'सरीयते गमीयतीति सरणि' (ज्याच्यावर चालले जाते तो) = सरणि (मार्ग). 'तरन्त्यनेनाति तरणि' (ज्याच्याद्वारे पार केले जाते ती) = तरणि (नौका किंवा सूर्य). 63. Rīvībhāhi ṇu. ६३. 'री', 'वी' आणि 'भा' धातूंपासून 'णु' प्रत्यय होतो. Rī-passavane, vī vā-gamane, bhā-dittiyaṃ, etehiṇu hoti. Rīyati passavatīti reṇu=rajo. Veti pavattatīti veṇu=veḷu. Bhāti dibbatīti bhāṇu=raṃsi. 'री' (झरणे), 'वी' किंवा 'वा' (गमन करणे) आणि 'भा' (प्रकाशणे) या धातूंपासून 'णु' प्रत्यय होतो. 'रीयते पस्सवतीति रेणु' (जे उडते तो) = रेणु (धूळ/रज). 'वेति पवत्ततीति वेणु' (जो वाढतो तो) = वेणु (बांबू/वेळू). 'भाति दिब्बतीति भाणु' (जो प्रकाशतो तो) = भाणु (किरण/सूर्य). 64. Khāṇvā dayo. ६४. खाणू इत्यादी शब्द 'णु' प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante. Khaṇa khana-avadāraṇe, ṇassa ā, khaññati avadārīyatīti khāṇu=chinnasākho rukkho. Jana-janane, nassa vā āttaṃ, jāyati gamana manenāti jāṇu, jaṇṇu=jaṅghorūnaṃ sandhi. Hara-haraṇe, eka, harīyatīti hareṇu=gandhadabba, evamaññepi. खाणू इत्यादी 'णु' प्रत्ययाने संपणारे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'खण' (खणणे) धातूपासून 'ण' च्या जागी 'आ' होतो; 'खञ्ञति अवदारीयतीति खाणु' (जे खणले जाते ते) = खाणु (फांद्या तोडलेले झाड/खुंट). 'जन' (उत्पन्न होणे) धातूपासून 'न' च्या जागी 'आ' होतो; 'जायति गमन मनेनाति जाणु, जण्णु' (ज्याच्याद्वारे गमन करणे शक्य होते तो) = जाणु किंवा जण्णु (गुडघा/सांधा). 'हर' (हरण करणे) धातूपासून; 'हरीयतीति hareणु' (जे आकर्षित करते ते) = hareणु (सुगंधी द्रव्य), इतरही याचप्रमाणे समजावे. 65. Kvādito ṇo. ६५. 'कु' इत्यादी धातूंपासून 'ण' प्रत्यय होतो. Ku-sadde, su-savane, du-gamane, vara-varaṇe, kara-karaṇe, paṇa-byavahārathutisu, tā-pālane, lī-nilīyane, evamādīhi ṇo hoti. Kavati nadati etthāti koṇo=assi, vīṇādivādanadaṇḍo ca. Suṇotīti soṇo=sunakho, naro ca. Davati pavattatīti doṇo=parimāṇaviseso. Virūpatta vāretīti vaṇṇo=nīlādi. Savanaṃ karotīti kaṇṇo=savanaṃ. Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo=palāso. Lāyatīti tāṇaṃ=rakkhā. Nilīyanti etthāti leṇaṃ=nilīyanaṭṭhānaṃ. कु (शब्द करणे), सु (ऐकणे), दु (जाणे), वर (वरण करणे/निवडणे), कर (करणे), पण (व्यवहार आणि स्तुती करणे), ता (रक्षण करणे), ली (लपून राहणे) इत्यादी धातूंना 'ण' प्रत्यय लागतो. 'कवति नदति एत्थाति' (यात आवाज केला जातो किंवा वाजवले जाते) म्हणून 'कोणो' = तलवार, आणि विणा इत्यादी वाजवण्याची काठी. 'सुणोतीति' (जो ऐकतो) म्हणून 'सोणो' = कुत्रा, आणि मनुष्य. 'दवति पवत्ततीति' (जे वाहते किंवा प्रवृत्त होते) म्हणून 'दोणो' = एक विशिष्ट परिमाण (द्रोण). 'विरूपत्तं वारेतीति' (जे विरूपता दूर करते) म्हणून 'वण्णो' = निळा इत्यादी रंग. 'सवनं करोतीति' (जो ऐकण्याचे काम करतो) म्हणून 'कण्णो' = कान. 'पणीयति वोहरीयतीति' (ज्याचा व्यवहार केला जातो किंवा विकले जाते) म्हणून 'पण्णो' = पान (पळसाचे पान). 'लायतीति' (जे रक्षण करते) म्हणून 'ताणं' = रक्षण. 'निलीयन्ति एत्थाति' (जिथे लपून राहतात) म्हणून 'लेणं' = लपण्याची जागा (लेणे). 66. Suvīhi ṇaka. ६६. सु आणि वी धातूंना 'णक' प्रत्यय लागतो. Su-savane[Pg.249], vī-tantasantāne, etehi ṇaka hoti. Suṇotīti suṇo=sunakho. Vīyatīti vīṇā=vallakī. सु (ऐकणे), वी (तंतूंचा विस्तार करणे/विणणे) या धातूंना 'णक' प्रत्यय लागतो. 'सुणोतीति' (जो ऐकतो) म्हणून 'सुणो' = कुत्रा. 'वीयतीति' (जी विणली जाते) म्हणून 'वीणा' = वीणा (वाद्य). 67. Tiṇādayo. ६७. तिण इत्यादी शब्द. Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante. Tija-tejane, jalopo, tejeti etenāti tiṇaṃ=bīraṇādi. Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā, līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ, gamissa o, gacchatīti goṇo=go. Hara-haraṇe, ṇassañji, harīyatīti hariṇo=migo. Īra-kampane, rassattaṃ, ṇassa ñica, attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ=ūsaraṃ. Thu-abhitthave, dīgho, abhitthavīyatīti thūṇaṃ=nagaraṃ, thūṇo=gharatthambho, evamaññepi. तिण इत्यादी शब्द 'ण' प्रत्ययाने शेवटी असणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. तिज (तेजस्वी करणे/तीक्ष्ण करणे) धातूचा 'ज' चा लोप होतो, 'तेजेति एतेनाति' (ज्याने तीक्ष्ण केले जाते) म्हणून 'तिणं' = तृण (गवत, बीरण इत्यादी). ली (लीन होणे), लिह (चाटणे), साद (चव घेणे), क्लेद (ओले करणे) या धातूंना 'लो' आदेश आणि 'लव' आदेश होतो; 'लीयति रसतो सब्बत्थ अल्लीयतीति' (जे रसाने सर्वत्र चिकटते) म्हणून 'लोणं' = मीठ (लवण); 'लेहीयतीति' (जे चाटले जाते) म्हणून 'लोणं' = मीठ; 'सादीयतीति' (ज्याची चव घेतली जाते) म्हणून 'लोणं' = मीठ; 'क्लेदयतीति' (जे ओले करते) म्हणून 'लोणं' = मीठ. गम् धातूच्या जागी 'ओ' होतो, 'गच्छतीति' (जो जातो) म्हणून 'गोणो' = बैल (गाय). हर (हरण करणे) धातूच्या 'ण' प्रत्ययाला 'ञ' चा आगम होतो, 'हरीयतीति' (ज्याचे हरण केले जाते किंवा जो आकर्षित करतो) म्हणून 'हरिणो' = हरिण. ईर (कंप पावणे) धातूचा र्हस्व होतो आणि 'ण' प्रत्ययाला 'ञि' चा आगम होतो, स्वतःच्या कोरडेपणामुळे 'ईरति कम्पतीति' (जे कंप पावते) म्हणून 'इरिणं' = नापीक जमीन (ऊषर). थु (स्तुती करणे) धातूचा दीर्घ होतो, 'अभित्थवीयतीति' (ज्याची स्तुती केली जाते) म्हणून 'थूणं' = नगर, 'थूणो' = घराचा खांब, याचप्रमाणे इतरही समजावे. 68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo. ६८. रवण, वरण, पुरण इत्यादी शब्द. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā. Ravatīti ravaṇo=kokilo. Vāretīti varaṇo=pākāro. Pūrīyate anenāti pūraṇo=paripūrī. रवण, वरण, पुरण इत्यादी शब्द 'अण' प्रत्ययाने सिद्ध होतात. 'रवतीति' (जो आवाज करतो) म्हणून 'रवणो' = कोकिळा. 'वारेतीति' (जो अडवतो/रक्षण करतो) म्हणून 'वरणो' = तटबंदी (प्राकार). 'पूरीयते अनेनाति' (ज्याने पूर्ण केले जाते) म्हणून 'पूरणो' = परिपूर्णता. (Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ). (येथे ट-वर्ग प्रत्यय विधान समाप्त झाले). 69. Pāvasā ati. ६९. पा आणि वस धातूंना 'अति' प्रत्यय लागतो. Pā-rakkhaṇe, vasa-nivāse, eteti ati hoti. Pubbasaralopo, pāti rakkhatīti pati=sāmī, vasanti etthāti vasati=gehaṃ. पा (रक्षण करणे), वस (निवास करणे) या धातूंना 'अति' प्रत्यय लागतो. पूर्व स्वराचा लोप होतो. 'पाति रक्खतीति' (जो रक्षण करतो) म्हणून 'पति' = स्वामी (पती), 'वसन्ति एत्थाति' (जिथे राहतात) म्हणून 'वसति' = घर. 70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu. ७०. धा, हि, सि, तन, जन, जर, गम आणि सच धातूंना 'तु' प्रत्यय लागतो. Dhā-dhāraṇe[Pg.250], hi-gatiyaṃ, tana-vitthāre, jana-janane, jara-vayo-hāniyaṃ, ama gama-gamane, saca-samavāye, etehi tu hoti. Dhāretīti dhātu=gerukādi. Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu=kāraṇaṃ, sevīyati janehīti setu=bandhati (paddhati). Taññateti tantu=suttaṃ. Janīyate kammakilesehīti jantu, jāyati kammakilehīti vā jantu=satto. Jīratīti jattu=aṃsasandhi. Gacchatīti gantu=gamiko, sacati sametīti sattu=yavādicuṇṇaṃ. धा (धारण करणे), हि (गती देणे), तन (विस्तार करणे), जन (उत्पन्न करणे), जर (वय कमी होणे/वृद्ध होणे), अम/गम (जाणे), सच (एकत्र यायला/समवाय) या धातूंना 'तु' प्रत्यय लागतो. 'धारेतीति' (जो धारण करतो) म्हणून 'धातु' = गेरू इत्यादी धातू. 'हिनोति पवत्ताति फलं एतेनाति' (ज्याद्वारे फळ प्रवृत्त होते) म्हणून 'हेतु' = कारण. 'सेवीयति जनेहीति' (लोकांद्वारे ज्याचा आश्रय घेतला जातो) म्हणून 'सेतु' = पूल (किंवा मार्ग). 'तञ्ञतेति' (जो विणला जातो) म्हणून 'तन्तु' = सुताचा धागा. 'जनीयते कम्मकिलेसेहीति' (जो कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न होतो) किंवा 'जायति कम्मकिलेहीति' म्हणून 'जन्तु' = प्राणी (सत्त्व). 'जीरतीति' (जे झिजते) म्हणून 'जत्तु' = खांद्याचा सांधा (जत्रू). 'गच्छतीति' (जो जातो) म्हणून 'गन्तु' = जाणारा (प्रवासी). 'सचति समेतीति' (जे एकत्र येते) म्हणून 'सत्तु' = सातूचे पीठ (यव इत्यादींचे पीठ). 71. Arissuṭa ca. ७१. अर धातूला 'तु' प्रत्यय लागतो आणि 'अर' च्या जागी 'उट' आदेश होतो. Ara-gamanetīmasmā tu hoti, arissa uṭa ādesoca. Arati pavattatīti utu=hemantādi, अर (जाणे) या धातूला 'तु' प्रत्यय लागतो आणि 'अर' च्या जागी 'उट' आदेश होतो. 'अरति पवत्ततीति' (जे प्रवृत्त होते/बदलते) म्हणून 'उतु' = हेमंत इत्यादी ऋतू. 72. Pitvādayo. ७२. पितु इत्यादी शब्द. Pituādayo saddā tuantā nipaccante. Pā-rakkhaṇe, āssa ittaṃ, pāti rakkhatīti pitā=janako. Pātissevādissa mo, pāyetīti mātā=jananī. Bhā-dittiyaṃ, bhātīti bhātā=sodariyo. Dhā-dhāraṇe, āssa īttaṃ, dhārīyatīti dhītā=puttī. Duha-papūraṇe, ottābhāvo, tussa ñchica. Duhati pasave papūretīti duhitā=puttī. Jana-janane, assa āttaṃ, mā cāntādeso. Paputte janetīti jāmātā=duhitupati. Naha-bandhane, nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto. Hu-havane, havati pūjetīti hotā=yaññako. Pū-pavane, punāti [Pg.251] āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā=soyeva. पितु इत्यादी शब्द 'तु' प्रत्ययाने शेवटी असणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. पा (रक्षण करणे) धातूच्या 'आ' काराचा 'इ' कार होतो, 'पाति रक्खतीति' (जो रक्षण करतो) म्हणून 'पिता' = जन्मदाता (वडील). 'पातिस्सेवादिस्स' च्या जागी 'म' होतो, 'पायेतीति' (जी दूध पाजते/पोषण करते) म्हणून 'माता' = जननी (आई). भा (प्रकाशणे) धातूपासून 'भातीति' (जो प्रकाशतो) म्हणून 'भाता' = भाऊ (सहोदर). धा (धारण करणे) धातूच्या 'आ' काराचा 'ई' कार होतो, 'धारीयतीति' (जी धारण केली जाते/पोषली जाते) म्हणून 'धीता' = मुलगी (पुत्री). दुह (पूर्ण करणे/दूध काढणे) धातूमध्ये 'ओ' कार होत नाही आणि 'तु' प्रत्ययाच्या जागी 'हित' आदेश होतो, 'दुहति पसवे पपूरेतीति' (जी दूध देऊन पूर्ण करते) म्हणून 'दुहिता' = मुलगी (पुत्री). जन (उत्पन्न करणे) धातूच्या 'अ' काराचा 'आ' कार होतो आणि शेवटी 'मा' आदेश होतो, 'पपुत्ते जनेतीति' (जो नातवंडांना जन्म देण्यास कारणीभूत ठरतो) म्हणून 'जामाता' = जावई (मुलीचा पती). नह (बांधणे) धातूपासून 'नहीयति बन्धीयति पेमेनाति' (जो प्रेमाने बांधला जातो) म्हणून 'नत्ता' = नातू (प्रपुत्र). हु (हवन करणे) धातूपासून 'हवति पूजेतीति' (जो यज्ञ करतो/पूजा करतो) म्हणून 'होता' = याज्ञिक (पुरोहित). पू (पवित्र करणे) धातूपासून 'पुनाति आयतिं भवं पवित्तं करोतीति' (जो पुढील जन्माला पवित्र करतो) म्हणून 'पोता' = तोच (पवित्र करणारा/पोता). 73. Jana karā ratu. ७३. जन आणि कर धातूंना 'रतु' प्रत्यय लागतो. Jana-janane, kara-karaṇe, etehi ratu hoti, rakāro antasarādilopattho. Jāyatīti jatu=lākhā. Karīyatīti katu=sayūpo yañño. जन (उत्पन्न करणे), कर (करणे) या धातूंना 'रतु' प्रत्यय लागतो, 'र' कार हा अंतिम स्वरादींच्या लोपासाठी आहे. 'जायतीति' (जे उत्पन्न होते) म्हणून 'जतु' = लाख (लाक्षा). 'करीयतीति' (जो केला जातो) म्हणून 'कतु' = यूपसहित यज्ञ (क्रतु). 74. Sakā unto. ७४. सक धातूला 'उन्तो' प्रत्यय लागतो. Saka-sattiyamiccasmā unto hoti. Sakkotīti sakunto=pakkhī. सक (समर्थ असणे) या धातूला 'उन्तो' प्रत्यय लागतो. 'सक्कोतीति' (जो उडण्यास समर्थ असतो) म्हणून 'सकुन्तो' = पक्षी. 75. Kapā oto. ७५. कप धातूला 'ओतो' प्रत्यय लागतो. Kapa-acchādane iccasmā oto hoti. Kapatīti kapoto=pārevato. Ṭo tassa vā hoti kapoṭo=soyeva. कप (झाकणे/आच्छादन करणे) या धातूला 'ओतो' प्रत्यय लागतो. 'कपतीति' (जो आच्छादित करतो/रंग बदलतो) म्हणून 'कपोतो' = कबुतर. 'त' च्या जागी विकल्प करून 'ट' होतो, म्हणून 'कपोठो' = तोच (कबुतर). 76. Vasādīhyanto. ७६. वस इत्यादी धातूंना 'अन्तो' प्रत्यय लागतो. Vasa-nivāse, ruha-janane, bhadda-kalyāṇe, nanda-samiddhiyaṃ, jīva-pāṇadhāraṇe, evamādīti anto hohi. Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto=utu. Ruhati jāyatīti ruhanto=rukkho, evaṃnāmako migarājā ca. Bhaddissa saṃyogādilopo, bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto=pabbajito. Nandati etāyāti nandantī=sakhī, nadādipāṭhā vī, evamupari ca. Jīvanti etā- yāti [Pg.252] jīvantī=osadhi. Savatīti savantī=nadī. Rodāpetīti rodantī=osadhi. Avati rakkhatīti avantī=janapado. वस (निवास करणे), रुह (उत्पन्न होणे/वाढणे), भद्द (कल्याण), nanda (समृद्ध होणे), जीव (प्राण धारण करणे) इत्यादी धातूंना 'अन्तो' प्रत्यय लागतो. 'वसन्ति एतस्मिं काले कीळापसुताति' (ज्या काळात लोक क्रीडामग्न होऊन राहतात) म्हणून 'वसन्तो' = वसंत ऋतू. 'रुहति जायतीति' (जो वाढतो किंवा उत्पन्न होतो) म्हणून 'रुहन्तो' = वृक्ष, आणि याच नावाचा एक मृगराज (सिंह). 'भद्द' च्या संयोगादीचा लोप होतो, 'भजति कल्याणधम्मन्ति' (जो कल्याणकारी धर्माचे सेवन करतो) म्हणून 'भदन्तो' = पूज्य (भदंत/भिक्खू). 'नन्दति एतायाति' (जिच्यामुळे आनंद होतो) म्हणून 'नन्दन्ती' = सखी (मैत्रीण), 'नद्यादि' पाठाने 'ई' प्रत्यय होतो, आणि पुढेही असेच समजावे. 'जीवन्ति एतायाति' (जिच्यामुळे लोक जगतात) म्हणून 'जीवन्ती' = एक औषधी वनस्पती. 'सवतीति' (जी वाहते) म्हणून 'सवन्ती' = नदी. 'रोदापेतीति' (जी रडवते) म्हणून 'रोदन्ती' = एक औषधी वनस्पती. 'अवती रक्खतीति' (जी रक्षण करते) म्हणून 'अवन्ती' = अवंती जनपद (देश). 77. Hisīnaṃ muka ca. ७७. हि आणि सी धातूंना 'अन्तो' प्रत्यय लागतो आणि 'मुक' चा आगम होतो. Hi-gatiya, sī-saye, etehi anto hoti muka ca. Kakāro antāvayavattho, himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto=utu, sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto=kesamaggo. हि (गती देणे), सी (शयन करणे) या धातूंना 'अन्तो' प्रत्यय लागतो आणि 'मुक' चा आगम होतो. 'क' कार हा अंतिम अवयवासाठी आहे. 'हिमं हिनोति पवत्तति एतस्मिन्ति' (ज्यात बर्फ किंवा थंडी प्रवृत्त होते) म्हणून 'हेमन्तो' = हेमंत ऋतू. 'सयन्ति एत्थ ऊका कुसुमादयो चाति' (जिथे उवा किंवा फुले इत्यादी राहतात) म्हणून 'सीमन्तो' = भांग (केसांमधील रस्ता/सीमंत). 78. Hara ruha kulā ito. ७८. हर, रुह आणि कुल धातूंना 'इतो' प्रत्यय लागतो. Hara-haraṇe, ruha-janane, kula-patthāre, eteti ito hoti. Attano sinehaṃ haratīti harito=vaṇṇaviseso. Ruhatīti rohito=macchaviseso. Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ, rassa latte lohitaṃ=rudhiraṃ. Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito=dutiyaggasāvako, evaṃ nāmako maru ca. हर (हरण करणे), रुह (उत्पन्न होणे), कुल (विस्तार करणे) या धातूंना 'इतो' प्रत्यय लागतो. 'अत्तनो सिनेहं हरतीति' (जो स्वतःच्या स्नेहाने आकर्षित करतो) म्हणून 'हरितो' = हिरवा रंग (एक विशिष्ट रंग). 'रुहतीति' (जो वाढतो) म्हणून 'रोहितो' = एक विशिष्ट मासा. 'रुहति शरीरे ब्यापनवसेनाति' (जो शरीरात पसरून वाढतो) म्हणून 'रोहितं', 'र' च्या जागी 'ल' झाल्यावर 'लोहितं' = रक्त (रुधिर). 'अत्तनो गुणं कुलति पत्थरतीति' (जो आपल्या गुणांचा विस्तार करतो) म्हणून 'कोलितो' = कोलित (द्वितीय मुख्य श्रावक - महामोग्गल्लान), आणि याच नावाचा एक देव (मरु). 79. Bharādīhyato. ७९. भर इत्यादी धातूंना 'अतो' प्रत्यय लागतो. Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti. Bharatīti bharato=naṭo. Niggahītalopo, rañjanti etthāhi rajataṃ=sajjhaṃ. Yajitabboti yajato=aggi. Pacatīti pacato=sūpakāro. भर, रंज, यज, पच इत्यादी धातूंना 'अतो' प्रत्यय लागतो. 'भरतीति' (जो पोषण करतो/अभिनय करतो) म्हणून 'भरतो' = नट (अभिनेता). अनुस्वाराचा (निग्गहीताचा) लोप होतो, 'रञ्जन्ति एत्थाहि' (ज्यामध्ये लोक रमतात) म्हणून 'रजतं' = चांदी. 'यजितब्बोति' (जो पूजनीय आहे) म्हणून 'यजतो' = अग्नी. 'पचतीति' (जो शिजवतो) म्हणून 'पचतो' = आचारी (सूपकार). 80. Kirā dīhyātaka. ८०. किर इत्यादी धातूंना 'आतक' प्रत्यय लागतो. Kira-vikiraṇe, ala-bandhane, cila-vasane, evamādīhi ātaka hoti, kiratīti kirāto=savaro, rassa lakke ki- lāto=sova[Pg.253]. Alatīti alātaṃ=ummukaṃ. Cilatīti cilāto=malacchajāti. किर (विखुरणे), अल (बांधणे), चिल (वस्त्र परिधान करणे) इत्यादी धातूंना 'आतक' प्रत्यय लागतो. 'किरतीति' (जो बाण इत्यादी विखुरतो) म्हणून 'किरातो' = भिल्ल (शबर), 'र' च्या जागी 'ल' झाल्यावर 'किलातो' = तोच (किरात). 'अलतीति' (जे बांधते/जळते) म्हणून 'अलातं' = कोळसा/जळते लाकूड (उम्मुक). 'चिलतीति' (जो वस्त्र नेसतो) म्हणून 'चिलातो' = म्लेंच्छ जात. 81. Amādīhyatto. ८१. अम इत्यादी धातूंना 'अत्त' प्रत्यय लागतो. Ama mā vara kalādīhi atto hoti. Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ=bhājanaṃ. Pubbasaralopo, mānaṃ mattaṃ=pamāṇaṃ paricchedo ca. Varantunenāti varattā=yottaṃ. Kalati paricchindatīti kalattaṃ=bhariyā. अम, मा, वर, कल इत्यादी धातूंना 'अत्त' प्रत्यय लागतो. 'अमति कालन्तरं पवत्ततीति' (जे काळाच्या ओघात टिकून राहते किंवा जाते) म्हणून 'अमत्तं' = भांडे (पात्र). पूर्व स्वराचा लोप होतो, 'मानं' चे 'मत्तं' = प्रमाण आणि मर्यादा. 'वरन्तुनेनाति' (ज्याने बांधले जाते) म्हणून 'वरत्ता' = चामड्याची दोरी (जोत). 'कलति परिच्छिन्दतीति' (जी मर्यादा ठरवते किंवा विभागते) म्हणून 'कलत्तं' = पत्नी (भार्या). 82. Vādīhi to. ८२. वा इत्यादी धातूंना 'तो' प्रत्यय लागतो. Vā-gamane, tā-pālane, tana-vitthāre, dama-upasame, a-magamane, si-sevāyaṃ, su-savane, pū pavane, gupa-govane, yuja-saṃyame, gaha-upādāne, ata-sātaccagamāna, khipa-peraṇe, evamādīhi to hoti. Vāyatīti vāto=vāyu. Tāyatīti tāto=pitā. Tanuteti tantaṃ=tantavo. Damatīti anto=dasano. Amati yātīti anto=osānaṃ, koṭṭhāsasamīpāvayavā ca. Sevīyatīti seto=dhavalo. Suṇantunenāti sotaṃ=savanaṃ. Savatīti soto=jalappavāho. Punīyatīti poto=bālo. Gopīyatīti gotthaṃ=kalādi. Yojantyanenāti yottaṃ=rajju. Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ=sarīraṃ. Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā=manādi. Khipīyati etthāti khettaṃ=kedāraṃ. जाणे या अर्थी 'वा' धातू, रक्षण करणे या अर्थी 'ता' धातू, विस्तार करणे या अर्थी 'तन' धातू, शमन करणे या अर्थी 'दम' धातू, जाणे या अर्थी 'अम्' धातू, सेवा करणे या अर्थी 'सि' धातू, ऐकणे या अर्थी 'सु' धातू, पवित्र करणे या अर्थी 'पू' धातू, रक्षण करणे या अर्थी 'गुप्' धातू, संयम करणे या अर्थी 'युज्' धातू, ग्रहण करणे या अर्थी 'गह' धातू, सतत जाणे या अर्थी 'अत्' धातू, फेकणे या अर्थी 'खिप्' धातू इत्यादी धातूंना 'त' (to) प्रत्यय लागतो. जो वाहतो तो 'वातो' = वायू. जो रक्षण करतो तो 'तातो' = पिता. जे विस्तारते ते 'तन्तं' = तंतू. जो दमन करतो तो 'अन्तो' = दात. जो जातो तो 'अन्तो' = अंत (शेवट) आणि जवळील अवयव. ज्याचे सेवन केले जाते तो 'सेतो' = पांढरा. ज्याच्याद्वारे ऐकले जाते ते 'सोतं' = कान. जो वाहतो तो 'सोतो' = जलप्रवाह. जो पवित्र केला जातो तो 'पोतो' = बालक. ज्याचे रक्षण केले जाते ते 'गोत्थं' = कला इत्यादी. ज्याच्याद्वारे जोडले जाते ते 'योत्तं' = दोरी. 'माझे' असे मानणाऱ्यांकडून जे ग्रहण केले जाते ते 'गत्तं' = शरीर. जो बाधा नसताना निरंतर चालतो तो 'अत्ता' = मन इत्यादी. जिथे पेरले जाते ते 'खेत्तं' = शेत. 83. Gharādīhi taka. ८३. 'घर' इत्यादी धातूंहून 'तक' (taka) प्रत्यय होतो. Gara ghara-secane, si-sevāyaṃ, dū-paritāpane, mida-sinehe, cita-sañcetane, pusa-posane, vida-lābhe, evamādīhi taka [Pg.254]4 hoti, gharati siñcatīti ghataṃ=sappi. Sevīyatīti sito=seto. Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto=pesarakāro. Mijjati sinehatīti mitto=suhadayo. Cintetīti cittaṃ=viññāṇaṃ cittakammādi ca. Posīyatīti putto=attajo. Vindanti pīti manenāti vittaṃ=dhanaṃ. Vara-varaṇasambhattīsu, varaṇaṃ vattaṃ=brahmacariyādi. सिंचन करणे या अर्थी 'घर' धातू, सेवा करणे या अर्थी 'सि' धातू, दुःख देणे या अर्थी 'दू' धातू, स्नेह करणे या अर्थी 'मिद्' धातू, चिंतन करणे या अर्थी 'चित्' धातू, पोषण करणे या अर्थी 'पुस्' धातू, लाभ मिळवणे या अर्थी 'विद्' धातू इत्यादी धातूंहून 'तक' प्रत्यय होतो. जे सिंचन करते ते 'घतं' = तूप. ज्याचे सेवन केले जाते तो 'सितो' = पांढरा. जो निरोपामुळे कष्ट सहन करतो तो 'दूतो' = संदेशवाहक. जो स्नेह करतो तो 'मित्तो' = मित्र. जे चिंतन करते ते 'चित्तं' = विज्ञान (चित्त) आणि चित्रकाम इत्यादी. ज्याचे पोषण केले जाते तो 'पुत्तो' = पुत्र. ज्याच्याद्वारे लोक आनंद मिळवतात ते 'वित्तं' = धन. 'वर' धातू वरण आणि संभक्ती या अर्थी असताना, वरण करणे म्हणजे 'वत्तं' = व्रत (ब्रह्मचर्य इत्यादी). 84. Nettādayo. ८४. 'नेत्त' (netta) इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. Nettaādayo taka parā nipaccante. Nī-pāpane, ettaṃ, tuka ca nipātanā. Nayati pāpetīti nettaṃ=nayanaṃ, netā ca. Kara-kara-ṇe, assu, karaṇaṃ kuttaṃ=kiriyā. Kamissa assu, kamati yātīti kunto=āvudhaviseso. Rama-kīḷāyaṃ, supubbo, sussaniccaṃ dīgho. Suṭṭhu ramaṇaṃ, suṭṭhu ramatīti vā sūrato=sukhasaṃvāso. Mihissaissu, mihati siñcatīti muttaṃ=passāvo. Pāla=rakkhaṇe āssa rassattaṃ, ñica. Pālīyatīti palitaṃ=kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ, saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito=pumā, palitā=itthī. Mhissa si, mihi ca, mhayanaṃ sitaṃ=mandahasitaṃ, mhayanaṃ mihitaṃ=tadeva, kusa-akkose tassa īña, kusīyati akkosīyatīti kusīto=alaso, si=bandhane, dīgho, senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā=naṅgalalekhā, evamaññepi. 'नेत्त' इत्यादी शब्द 'तक' प्रत्यय नंतर असताना निपातनाने सिद्ध होतात. नेणे या अर्थी 'नी' धातू असताना, 'एत्त' आणि 'तुक' प्रत्यय निपातनाने होतो. जो नेतो ते 'नेत्तं' = डोळा आणि नेता. करणे या अर्थी 'कर' धातू असताना, 'अ' चा 'उ' होतो; करणे म्हणजे 'कुत्तं' = क्रिया. 'कम' धातूच्या 'अ' चा 'उ' होतो; जो क्रमण करतो तो 'कुन्तो' = एक प्रकारचे शस्त्र. क्रीडा करणे या अर्थी 'रम' धातू असताना, पूर्वपद 'सु' असून, 'सु' चा नेहमी दीर्घ होतो; उत्तम प्रकारे रमणे किंवा जो उत्तम प्रकारे रमतो तो 'सूरतो' = सुखकारक सहवास. 'मिह' धातूच्या 'इ' चा 'उ' होतो; जो सिंचन करतो ते 'मुत्तं' = मूत्र. रक्षण करणे या अर्थी 'पाल' धातू असताना, 'आ' चा ऱ्हस्व होतो आणि 'णिच्' प्रत्यय लागतो; ज्याचे रक्षण केले जाते ते 'पलितं' = म्हातारपणामुळे केसांचे पांढरे होणे. 'सद्धा' इत्यादी गणाप्रमाणे अकारान्त शब्दाला 'इत' प्रत्यय लागून, ज्याचे केस पांढरे झाले आहेत तो पुरुष 'पलितो' आणि स्त्री 'पलिता' म्हटली जाते. 'म्हि' धातूचा 'सि' होतो आणि 'मिहि' देखील होतो; हसणे म्हणजे 'सितं' = मंदहास्य, आणि हसणे म्हणजे 'मिहितं' = तेच. निंदा करणे या अर्थी 'कुस' धातू असताना, त्याला 'ईत' प्रत्यय लागतो; ज्याची निंदा केली जाते तो 'कुसीतो' = आळशी. बांधणे या अर्थी 'सि' धातू असताना, दीर्घ होतो; ज्याच्याद्वारे गृहवासाला बांधतात ती 'सीता' = नांगराची रेघ, इतर शब्दही याचप्रमाणे जाणावेत. 85. Samādīhyatho. ८५. 'शम' इत्यादी धातूंहून 'अथ' (atho) प्रत्यय होतो. Sama-upasame[Pg.255], dara-daraṇe, dama-upasame, kilama klama-gelaññe, sapa-akkose, vasa-nivāse, āpubbo, evamādīhi atho hoti. Sametīti samatho=samādhi. Daraṇaṃ daratho=pīḷā. Damanaṃ damatho=damo. Kilamanaṃ kilamatho=parissamo. Sapanaṃ sapatho=saccakaraṇaṃ. Āvasanti etthāti āvasatho=gharaṃ. शमन करणे या अर्थी 'शम' धातू, भयभीत होणे या अर्थी 'दर' धातू, दमन करणे या अर्थी 'दम' धातू, थकणे या अर्थी 'किलम/क्लम' धातू, शाप देणे या अर्थी 'सप' धातू, निवास करणे या अर्थी 'वस' धातू पूर्वपद 'आ' असताना, इत्यादी धातूंहून 'अथ' प्रत्यय होतो. जो शांत करतो तो 'समथो' = समाधी. भयभीत होणे म्हणजे 'दरथो' = पीडा. दमन करणे म्हणजे 'दमथो' = दम (इंद्रियनिग्रह). थकणे म्हणजे 'किलमथो' = परिश्रम. शपथ घेणे म्हणजे 'सपथो' = शपथ (सत्यक्रिया). जिथे निवास करतात ते 'आवसतो' = घर. 86. Upavasā vassoṭa ca. ८६. 'उप' पूर्वपद असलेल्या 'वस' धातूहून 'अथ' प्रत्यय होतो आणि 'वस' च्या जागी 'ओत' (oṭa) आदेश होतो. Upapubbā vasatismā atho hoti, vassa oṭa cādeso. Upavasanti etthāti uposatho=tithiviseso, navamahatthi kulañca. 'उप' पूर्वपद असलेल्या 'वस' धातूहून 'अथ' प्रत्यय होतो आणि 'वस' च्या जागी 'ओत' असा आदेश होतो. ज्या दिवशी उपवास करतात तो 'उपोसथो' = एक विशिष्ट तिथी (उपोसथ), आणि नवव्या हत्तीचे कूळ. 87. Ramā thaka. ८७. 'रम' धातूहून 'थक' (thaka) प्रत्यय होतो. Ramatismā thaka hoti, kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo. Ramanti kīḷanti etenāti ratho=sandano. 'रम' धातूहून 'थक' प्रत्यय होतो. 'क' या अनुबंधाच्या सामर्थ्यामुळे 'अत' कार इत्यादी असतानाही 'म' चा लोप होतो. ज्याच्याद्वारे लोक रमतात तो 'रथो' = रथ. 88. Titthādayo. ८८. 'तित्थ' (tittha) इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. Titthaādayo thakaparā nipaccante. Tara-taraṇe, assa ittaṃ, pararūpādi, tarantyanenāti titthaṃ=najjādiṃ yenāvataranti taṃ. Sica-rakkhaṇe, secatīti sittaṃ=madhucchiṭṭhaṃ. Hasa-hasane, hasantyanenāti hattho=karo, nakkhattāñca. Gāyatīti gāthā=pajjaviseso. Aranti pavattantyanenāti attho=dhanaṃ. Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ=osadhaṃ. Yu-missane, dīgho, yavatīti yū- tho=sajātikānaṃ [Pg.256] tiracchānānaṃsamūho. Gupa-gopane, dīgho, palopo, paṭikūlattā gopīyatīti gūtho=vaccaṃ, evamaññepi. 'तित्थ' इत्यादी शब्द 'थक' प्रत्यय नंतर असताना निपातनाने सिद्ध होतात. पार करणे या अर्थी 'तर' धातू असताना, 'अ' चा 'इ' होतो, पररूप इत्यादी कार्ये होतात; ज्याच्याद्वारे पार करतात ते 'तित्थं' = नदी इत्यादींचा घाट. रक्षण करणे या अर्थी 'सिच' धातू असताना, जो सिंचन करतो ते 'सित्तं' = मेण. हसणे या अर्थी 'हस' धातू असताना, ज्याच्याद्वारे हसतात तो 'हत्थो' = हात, आणि एक नक्षत्र. जी गायली जाते ती 'गाथा' = एक विशिष्ट पद्यप्रकार. ज्याच्याद्वारे लोक प्रवृत्त होतात तो 'अत्तो' = धन. जो रोगाला क्लेश देतो ते 'तुत्थं' = औषध. मिश्रित करणे या अर्थी 'यु' धातू असताना, दीर्घ होतो; जो एकत्र राहतो तो 'यूथो' = एकाच जातीच्या प्राण्यांचा समूह (कळप). रक्षण करणे या अर्थी 'गुप' धातू असताना, दीर्घ होतो आणि 'प' चा लोप होतो; प्रतिकूलतेमुळे ज्याचे रक्षण केले जाते ते 'गूथो' = विष्ठा, इतर शब्दही याचप्रमाणे जाणावेत. 89. Vasa masa kusā thu. ८९. 'वस', 'मस' आणि 'कुस' धातूंहून 'थु' (thu) प्रत्यय होतो. Vasa-nivāse, masa-āmasane, kusa-akkose, etehi thu hoti. Vasanti etthāti vatthu=padattho. Dadhiṃ āmasatīti matthu=dadhimaṇḍo. Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu=sigālo. निवास करणे या अर्थी 'वस' धातू, स्पर्श करणे या अर्थी 'मस' धातू, आणि आक्रोश करणे या अर्थी 'कुस' धातू, यांहून 'थु' प्रत्यय होतो. जिथे निवास करतात ते 'वत्थु' = वस्तू (पदार्थ). जे दह्याला स्पर्श करते ते 'मत्थु' = दह्याचे पाणी. भयंकर आवाजामुळे ज्याची निंदा केली जाते तो 'कोत्थु' = कोल्हा. 90. Saka vasā thi. ९०. 'सक' आणि 'वस' धातूंहून 'थि' (thi) प्रत्यय होतो. Saka-sattiyaṃ, vasa-nivāse, etehi thi hoti. Sakkoti gantumanenāti satthi=ūru. Vasīyati acchādīyatīti vatthi=nābhiyā adho. सामर्थ्य असणे या अर्थी 'सक' धातू आणि निवास करणे या अर्थी 'वस' धातू, यांहून 'थि' प्रत्यय होतो. ज्याच्याद्वारे चालणे शक्य होते ती 'सत्थि' = मांडी. जे झाकले जाते ते 'वत्थि' = ओटीपोट. 91. Vīto thika. ९१. 'वी' धातूहून 'थिक' (thika) प्रत्यय होतो. Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti. Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi=āvali. जाणे या अर्थी 'वी' धातूहून 'थिक' प्रत्यय होतो. जिच्यावरून लोक जातात ती 'वीथि' = गल्ली (मार्ग). 92. Sārismā rati. ९२. 'सर' (sara) धातूहून 'रथि' (rathi) प्रत्यय होतो. Sārismā ṇyantā rathi hoti. Sāretīti sārathi=ratha-vāho. 'सर' धातूच्या प्रयोजक (ण्यन्त) रूपावरून 'रथि' प्रत्यय होतो. जो चालवतो तो 'सारथि' = रथचालक. 93. Tā-tā ithi. ९३. 'ता' आणि 'अत' धातूंहून 'इथि' (ithi) प्रत्यय होतो. Tā-pālane, ata-sātaccagamane, etehi ithi hoti. Tāyati pāletīti tithi=paṭipadādi, atati gacchatīti atithi=abbhāgato. रक्षण करणे या अर्थी 'ता' धातू आणि सतत जाणे या अर्थी 'अत' धातू, यांहून 'इथि' प्रत्यय होतो. जी रक्षण करते ती 'तिथि' = प्रतिपदा इत्यादी तिथी. जो सतत फिरतो तो 'अतिथि' = पाहुणा. 94. Isā thī. ९४. 'इस' (isa) धातूहून 'थी' (thī) प्रत्यय होतो. Isatismā [Pg.257] thī hoti. Icchati icchīyatīti vā itthī=nārī. 'इस' धातूहून 'थी' प्रत्यय होतो. जी इच्छा करते किंवा जिची इच्छा केली जाते ती 'इत्थी' = स्त्री. 95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka. ९५. 'रुद', 'खुद', 'मुद', 'मद', 'छिद्', 'सूद', 'सप' आणि 'कम' धातूंहून 'दक' (daka) प्रत्यय होतो. Etehi daka hoti. Rudatīti ruddo=umāpati. Rassa latte luddo=nesādo. Khudati asahatīti khuddo=nīco. Modanti etāyāti muddā=sakkharamaṅguliyaṃ. Majjanti asminti maddo=janapado. Chijjatīti chiddaṃ=randhaṃ. Ūssa rassattaṃ, sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo=vasalo. Sapantunenāti saddo=sotavisayo. Kāmīyatīti kando=mūlaviseso. या धातूंहून 'दक' प्रत्यय होतो. जो रडतो तो 'रुद्दो' = रुद्र. 'र' चा 'ल' आणि ऱ्हस्व झाल्यावर 'लुद्दो' = शिकारी. जो असहनशील असतो तो 'खुद्दो' = नीच. ज्याच्याद्वारे लोक आनंदित होतात ती 'मुद्दा' = मुद्रा (अंगठी). ज्याच्यामध्ये लोक मग्न होतात तो 'मद्दो' = मद्र देश. जे कापले जाते ते 'छिद्दं' = छिद्र. 'ऊ' चा ऱ्हस्व होतो; जो मालकांकडून वेतन घेऊन काम करतो तो 'सुद्दो' = शूद्र. ज्याच्याद्वारे उच्चार केला जातो तो 'सद्दो' = शब्द. ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कन्दो' = कंद. 96. Kundādayo. ९६. 'कुन्द' (kunda) इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. Kundaādayo dakaantā nipaccante. Kamissa assu, kāmīyatīti kundo=pupphavidhasaso, maṇissa mana, maññateti mando=jaḷo. Vuṇātissa buna, vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo=mūlappadeso. Ninda-garahāyaṃ, nalopo, nindīyatīti niddā=soppaṃ. Unda-kiledane, nalopo, undati kiledatīti uddo=jalabiḷālo. Saṃpubbassa undissa ca, sammā undati kiledatīti samuddo=sāgaro. Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu, imuña, pulati hiṃsatīti pulindo=savaro. Evaṃ-maññepi. 'कुन्द' इत्यादी शब्द 'दक' प्रत्ययाने संपणारे असून निपातनाने सिद्ध होतात. 'कम' धातूच्या 'अ' चा 'उ' होतो; ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कुन्दो' = कुंदाचे फूल. 'मण' धातूचा 'मन' होतो; जो विचार करतो तो 'मन्दो' = मंद (मूर्ख). 'वु' धातूचा 'बुन' होतो; जे झाकले जाते तो 'बुन्दो' = मूळ भाग. निंदा करणे या अर्थी 'निन्द' धातू असताना, 'न' चा लोप होतो; ज्याची निंदा केली जाते ती 'निद्दा' = झोप. ओले करणे या अर्थी 'उन्द' धातू असताना, 'न' चा लोप होतो; जो ओला करतो तो 'उद्दो' = पाणमांजर. 'सं' पूर्वपद असलेल्या 'उन्द' धातू असताना, जो चांगल्या प्रकारे ओला करतो तो 'समुद्दो' = समुद्र. मोठेपणा आणि हिंसा या अर्थी 'पुल' धातू असताना, 'इमुञ' प्रत्यय लागतो; जो हिंसा करतो तो 'पुलिन्दो' = भिल्ल. इतर शब्दही याचप्रमाणे जाणावेत. 97. Dadā du. ९७. 'दद' (dada) धातूहून 'दु' (du) प्रत्यय होतो. Dada-dānetīmasmā du hoti. Dukkhaṃ dadātīhi daddu=kuṭṭhaviseso. देणे या अर्थी 'दद' धातूहून 'दु' प्रत्यय होतो. जे दुःख देते ते 'दद्दु' = नायटा (एक प्रकारचा कुष्ठरोग). 98. Khanāna dama ramā dho. ९८. 'खन्', 'दम' आणि 'रम' धातूंहून 'धो' (dho) प्रत्यय होतो. Khana [Pg.258] khaṇa-avadāraṇe, ana-pāṇane, dama-upasame, rama-kīḷāyaṃ, etehi dho hoti. Ñāṇena dhaññateti khandho=rāsi. Anati jīvati etenāti andho=acakkhuko. Dametabboti dandho=jaḷo, ramanti ettha sappādayoti randhaṃ=chiddaṃ. 'खन' आणि 'खण' खोदण्याच्या अर्थात, 'अन' श्वास घेण्याच्या अर्थात, 'दम' शांत होण्याच्या अर्थात, 'रम' क्रीडा करण्याच्या अर्थात आहेत; या धातूंपासून 'ध' प्रत्यय होतो. 'ञाणेन धञ्ञते' (जे ज्ञानाने जाणले जाते) तो 'खन्ध' = स्कंध (समूह). 'अनति' (ज्याद्वारे मनुष्य जगतो) तो 'अन्ध' = आंधळा (नेत्रहीन). 'दमेतब्बो' (ज्याला प्रशिक्षित करावे लागते) तो 'दन्ध' = मंद (मूर्ख). 'रमन्ति एत्थ सप्पादयो' (जिथे साप इत्यादी प्राणी रमतात) ते 'रन्ध' = छिद्र (बीळ). 99. Muddhā dayo. ९९. 'मुद्धा' इत्यादी शब्द. Muddhaādayo dhantā nipaccante. Muda-tose, ottābhāvo, modanti ettha ūkāti muddhā=matthako. Ara-gamane, aranti yanti etthāti addhā=maggo, kālo ca, addhaṃ=upaddhaṃ. Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ, issa attaṃ, gedhatīti gaddho=gijjho. Vidha-vedhane, ettābhāvo, parivajjhatīti viddhaṃ=vimalaṃ, evamaññepi. 'मुद्धा' इत्यादी शब्द 'ध' प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'मुद' संतोष अर्थात आहे, 'ओ'त्वाचा अभाव होतो; 'मोदन्ति एत्थ ऊका' (जिथे उवा आनंद घेतात) तो 'मुद्धा' = मस्तक (डोके). 'अर' जाण्याच्या अर्थात आहे; 'अरन्ति यन्ति एत्थ' (ज्यावरून लोक जातात) तो 'अद्धा' = मार्ग आणि काळ; 'अद्धं' = अर्धा भाग. 'गिध' तीव्र इच्छेच्या अर्थात आहे, 'इ' चे 'अ'त्व होते; 'गेधति' (जो तीव्र इच्छा करतो) तो 'गद्ध' = गिधाड. 'विध' वेध घेण्याच्या अर्थात आहे, 'ए'त्वाचा अभाव होतो; 'परिवज्जति' (जे शुद्ध केले जाते) ते 'विद्धं' = विमल (स्वच्छ), याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 100. Sīto dhuka. १००. 'सी' धातूपासून 'धुक' प्रत्यय होतो. Setismā dhuka hoti. Sayanti etāyāti sīdhu=surāviseso. 'सेति' (शी धातू) पासून 'धुक' प्रत्यय होतो. 'सयन्ति एताय' (ज्याद्वारे लोक मत्त होतात) ती 'सीधु' = मद्यविशेष. 101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno. १०१. 'वर', 'अर', 'कर', 'तर', 'दर', 'यम', 'अज्ज', 'मिथ' आणि 'सक' या धातूंपासून 'कुन' प्रत्यय होतो. Vara-varaṇasambhattīsu, ara-gamane, kara-karaṇe, tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe, yama-uparame, ajja sajja-ajjane, mitha-saṅgame, saka-sattiyaṃ, etehi kuno hoti. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti (5-171) nassa ṇattaṃ, vāretīti varuṇo=evaṃnāmako isi, devarājā, pādapo ca. Arati gacchatīti aruṇo=sūriyo, tassa [Pg.259] sārathi ca. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā=dayā. Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo=yuvā. ‘‘Ṇiṇāpina’’nti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo, vidāretīti dāruṇo=kakkhaḷo. Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā=ekā mahānadī. Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno=rājā, rukkhaviseso ca. Mitho saṅgamo mithunaṃ=pumitthiyugaḷaṃ. Sakkotīti sakuno=pakkhī. Nadādipāṭhā vīmhi=sakunī. ‘‘Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā’’ti (1-27) vā ṇatte=sakuṇo, sakuṇi. 'वर' वरण आणि संभक्ती अर्थात, 'अर' जाण्याच्या अर्थात, 'कर' करण्याच्या अर्थात, 'तर' पार करण्याच्या अर्थात, 'दर' विदारण अर्थात, 'यम' उपरम अर्थात, 'अज्ज' मिळवण्याच्या अर्थात, 'मिथ' संगम अर्थात, 'सक' शक्तीच्या अर्थात आहेत; या धातूंपासून 'कुन' प्रत्यय होतो. 'रा नस्स णो' (५-१७१) या सूत्राने 'न' चे 'ण'त्व होते; 'वारेति' (जो रक्षण करतो) तो 'वरुण' = या नावाचे ऋषी, देवराज आणि एक वृक्ष. 'अरति' (जो चालतो) तो 'अरुण' = सूर्य आणि त्याचा सारथी. 'परदुःखे सति साधूनं हृदयकम्पनं करोति' (दुसऱ्याचे दुःख पाहून सज्जनांच्या हृदयात जी कंपने निर्माण होतात) ती 'करुणा' = दया. 'बालभावं अतरि' (ज्याने बालपण पार केले आहे) तो 'तरुण' = युवक. 'णिणापीन...' (५.१६०) या सूत्राच्या योगविभागाने 'ण' चा लोप होतो; 'विदारेति' (जो विदीर्ण करतो) तो 'दारुण' = कठोर. 'यमेति' (जी पापाचा नाश करते) ती 'यमुना' = एक मोठी नदी. 'अज्जति' (जो धनसंचय करतो) तो 'अर्जुन' = एक राजा आणि एक विशिष्ट वृक्ष. 'मिथो सङ्गमो' (परस्पर संगम) ते 'मिथुन' = स्त्री-पुरुषाची जोडी. 'सक्कोति' (जो समर्थ आहे) तो 'सकुन' = पक्षी. नद्यादी पाठाने 'ई' प्रत्यय लागून 'सकुनी' असा शब्द बनतो. 'तथनरानं...' (१-२७) या सूत्राने पर्यायाने 'ण'त्व होऊन 'सकुणो', 'सकुणि' असे रूप बनते. 102. Ajā ino. १०२. 'अज' धातूपासून 'इन' प्रत्यय होतो. Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ. 'अज' आणि 'वज' जाण्याच्या अर्थातील धातू आहेत, यापासून 'इन' प्रत्यय होतो. 'अजति' (जे विक्रीसाठी नेले जाते) ते 'अजिन' = चामडे. 103. Vipinādayo. १०३. 'विपिन' इत्यादी शब्द. Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi. 'विपिन' इत्यादी शब्द 'इन' प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'वप' बीज पेरण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' चे 'इ'त्व होते; 'वपन्ति एत्थ' (जिथे झाडे उगवतात) ते 'विपिन' = वन. 'सुप' झोपण्याच्या अर्थात आहे; 'सुपन्ति एतेन' (ज्याद्वारे लोक झोपतात) ते 'सुपिन' = niद्रा किंवा स्वप्न. 'तुद' पीडा देण्याच्या अर्थात आहे, 'द' चा 'ह' होतो; 'तुदति' (जे प्राण्यांना पीडा देते) ते 'तुहिन' = दव (हिम). 'कप्प' सामर्थ्याच्या अर्थात आहे; 'कप्पति' (जो शत्रूंना जिंकण्यास समर्थ असतो) तो 'कप्पिन' = राजा. 'कम' पाऊल टाकण्याच्या अर्थात आहे, 'अ' चे 'उ'त्व होते; 'कमन्ति एत्थ' (ज्यामध्ये मासे प्रवेश करतात) ते 'कुमिन' = मासे पकडण्याचे एक साधन. 'दा' देण्याच्या अर्थात आहे; 'देन्ति एतस्मिन्' (ज्यामध्ये प्रकाश दिला जातो) तो 'दिन' = दिवस, याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 104. Kirā kano. १०४. 'किर' धातूपासून 'कन' प्रत्यय होतो. Kiratismā [Pg.260] kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo. 'किरति' (किर धातू) पासून 'कन' प्रत्यय होतो. 'न' चे 'ण'त्व होते; 'किरन्ति' (ज्या पसरतात) त्या 'किरण' = किरणे (रश्मी). 105. Dī jiimīhi naka. १०५. 'दी', 'जि', 'इ' आणि 'मी' या धातूंपासून 'नक' प्रत्यय होतो. Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho. 'दी' क्षय होण्याच्या अर्थात, 'जि' जिंकण्याच्या अर्थात, 'इ' अध्ययन आणि गमन अर्थात, 'मी' हिंसेच्या अर्थात आहेत; या धातूंपासून 'नक' प्रत्यय होतो. 'अदेसि खयमगमासि' (जो क्षयाप्रत गेला आहे) तो 'दीन' = दरिद्री. 'पञ्चमारे अजिनि' (ज्यांनी पाच मारांवर विजय मिळवला आहे) ते 'जिन' = बुद्ध. 'एसि इस्सरत्तमगमासि' (जो ऐश्वर्याप्रत गेला आहे) तो 'इन' = स्वामी. 'मीयते' (ज्याची हिंसा केली जाते) तो 'मीन' = मासा. 106. Sidhāvīvāhi no. १०६. 'सि', 'धा', 'वी' आणि 'वा' या धातूंपासून 'न' प्रत्यय होतो. Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā. 'सि' बांधण्याच्या अर्थात, 'धा' धारण करण्याच्या अर्थात, 'वी' आणि 'वा' जाण्याच्या अर्थात आहेत; या धातूंपासून 'न' प्रत्यय होतो. 'सेति' (जो पकडतो) तो 'सेन' = ससाणा; स्त्रीलिंगात 'सेना' = सैन्य. 'धारेति' (जी धारण करते) ती 'धाना' = भाजलेले सातू. 'वेति' (जो विणतो) तो 'वेन' = एक हीन जात (बांबू विणणारे). 'सत्तेsu वाति' (जी प्राण्यांमध्ये प्रवृत्त होते) ते 'वान' = तृष्णा. 107. Ūnādayo. १०७. 'ऊन' इत्यादी शब्द. Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka[Pg.261], pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi. 'ऊन' इत्यादी शब्द 'न' प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'ऊह' वितर्काच्या अर्थात आहे, 'ह' चा लोप होतो; 'ऊहनं' म्हणजे 'ऊन' = अपूर्ण. 'हि' जाण्याच्या अर्थात आहे, दीर्घत्व होते; 'हेसि' (जो हीनतेला गेला आहे) तो 'हीन' = नीच. 'चि' गोळा करण्याच्या अर्थात आहे, दीर्घत्व होते; 'चयन्ति एत्थ' (जिथे रत्ने गोळा केली जातात) तो 'चीन' = एक देश. 'हन्' धातूच्या जागी 'जघ' आदेश होतो; 'हञ्ञति' ते 'जघन' = कंबर. 'ठा' धातूच्या जागी 'थे' आदेश होतो; 'ठाति' (जो लपून राहतो) तो 'थेन' = चोर. 'उन्द्' धातूच्या जागी 'ओद' आदेश होतो; 'उन्दीयति' (जे ओले केले जाते) तो 'ओदन' = भात (अन्न). 'रञ्ज' धातूच्या अनुस्वाराचा लोप होतो आणि 'अक' आदेश होतो; 'रञ्जते अनेन' (ज्याद्वारे रंगवले जाते) ते 'रजन' = रंग. 'रञ्जन्ति एत्थ' ती 'रजनी' = रात्र. 'पद' धातूच्या जागी 'जुनुक' आदेश होतो; 'पज्जति' तो 'पज्जुन्न' = इंद्र किंवा मेघ. 'गम' धातूच्या जागी 'गगण' आदेश होतो; 'गच्छन्ति एत्थ' (जिथे पक्षी जातात) ते 'गगन' = आकाश, याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 108. Vī patā tano. १०८. 'वी' आणि 'पत' या धातूंपासून 'तन' प्रत्यय होतो. Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ. 'वी' आणि 'वा' जाण्याच्या अर्थात, 'पत' आणि 'पथ' जाण्याच्या अर्थात आहेत; या धातूंपासून 'तन' प्रत्यय होतो. 'वेति' (ज्याद्वारे जीवन चालते) ते 'वेतन' = मजुरी. 'पतन्ति एत्थ' (जिथे लोक एकत्र येतात) ते 'पट्टन' = नगर. 109. Ramā tanaka. १०९. 'रम' धातूपासून 'तनक' प्रत्यय होतो. Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca. क्रीडा करणे या अर्थाच्या "रम" (rama) धातूपासून "तनक" (tanaka) प्रत्यय होतो. "गमादिराणं लोपोन्तस्सा" (५.१०९) या सूत्राने "म" चा लोप होतो. "रमन्ति एत्थाति रतनं" (ज्यामध्ये लोक रमतात ते) म्हणजे रत्न = मणी इत्यादी, आणि हस्तमात्र (हातभर लांबीचे माप). 110., Sū bhāhi nuka, ११०., "सू" आणि "भा" धातूंपासून "नुक" (nuka) प्रत्यय होतो. Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo. उत्पत्ती करणे या अर्थाच्या "सू" आणि प्रकाशणे या अर्थाच्या "भा" या धातूंपासून "नुक" प्रत्यय होतो. "प्रसव केला जातो तो" म्हणजे सूनु = पुत्र. "जो प्रकाशतो किंवा तळपतो तो" म्हणजे भानू = सूर्य. 111. Dhāsse ca. १११. आणि "धा" धातूच्या जागी "ए" होतो (आणि नुक प्रत्यय लागतो). Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī. धारण करणे या अर्थाच्या "धा" धातूपासून "नुक" प्रत्यय होतो आणि "धा" च्या जागी "ए" होतो. "जी धारण करते (दूध देते) ती" म्हणजे धेनू = गाय. 112. Vattā ṭāva dhamāsehyani. ११२. "वत्त", "अट", "अव", "धम" आणि "अस" धातूंपासून "अनि" (ani) प्रत्यय होतो. Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo[Pg.262]. Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ. वर्तने (फिरणे) या अर्थाच्या "वत्त", गमन करणे या अर्थाच्या "अट", रक्षण करणे या अर्थाच्या "अव", शब्द करणे या अर्थाच्या "धम", आणि फेकणे या अर्थाच्या "अस" या धातूंपासून "अनि" प्रत्यय होतो. "ज्याद्वारे फिरवले जाते ते" म्हणजे वत्तनी = चातीचा दांडा (तसरदंड). स्त्रीलिंगात "वत्तनी" = मार्ग. "ज्यावर फिरले जाते किंवा चालले जाते ते" म्हणजे अटनी = खाटेची बाजू (ईस). "जी प्राण्यांचे रक्षण करते ती" म्हणजे अवनी = पृथ्वी. "ज्याद्वारे वीणा इत्यादी वाजवले जातात ते" म्हणजे धमनी = नाडी (शीर). "शिक्षेसाठी जे फेकले जाते ते" म्हणजे असनी = वज्र. 113. Yuto ni. ११३. "यु" धातूपासून "नि" (ni) प्रत्यय होतो. Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca. मिश्रण करणे या अर्थाच्या "यु" धातूपासून "नि" प्रत्यय होतो. "ज्याद्वारे प्राणी एकत्वाला प्राप्त होतात ती" म्हणजे योनी = जननेंद्रिय, आणि अंडज इत्यादी योनी (उत्पत्तीचे स्थान). (Iti tavaggapaccayavidhānaṃ). (येथे "त-वर्ग" प्रत्यय विधान समाप्त झाले). 114. Camāpa pā vapā po. ११४. "चम", "आप", "पा" आणि "वप" धातूंपासून "पो" (po) प्रत्यय होतो. Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ. भक्षण करणे या अर्थाच्या "चम", प्राप्त करणे या अर्थाच्या "आप", रक्षण करणे या अर्थाच्या "पा", आणि बीज पेरणे या अर्थाच्या "वप" या धातूंपासून "पो" प्रत्यय होतो. "जिथे लोक भक्षण करतात (भोग घेतात) ते" म्हणजे चम्पा = नगर. "जे थोडेच प्राप्त झाले आहे ते" म्हणजे अप्प = अल्प (कमी). "जे अपायापासून रक्षण करते (किंवा जे नरकात पाडते) ते" म्हणजे पाप = दुष्कृत्य. "जिथे पेरणी केली जाते ते" म्हणजे वप्प = शेत (खाचरी). 115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca. ११५. "यु", "थु" आणि "कु" धातूंपासून "पो" प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या स्वराचा dīgho (दीर्घ) होतो. Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno. मिश्रण करणे या अर्थाच्या "यु", स्तुती करणे या अर्थाच्या "थु", आणि शब्द करणे या अर्थाच्या "कु" या धातूंपासून "पो" प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या स्वराचा दीर्घ होतो. दीर्घ करण्याच्या सामर्थ्यामुळे येथे "ओ" कार होत नाही. "जिथे एकत्र बांधले जाते ते" म्हणजे यूप = यज्ञाचा खांब, आणि प्रासाद (वाडा). "ज्याची स्तुती केली जाते तो" म्हणजे थूप = स्तूप (चैत्य). "जिथे आवाज घुमतो तो" म्हणजे कूप = विहीर. 116. Khipa supa nīsū pūhi paka. ११६. "खिप", "सुप", "नी", "सू" आणि "पू" धातूंपासून "पक" (paka) प्रत्यय होतो. Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti [Pg.263] ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ. प्रेरण करणे या अर्थाच्या "खिप", शयन करणे या अर्थाच्या "सुप", नेणे या अर्थाच्या "नी", प्रसव करणे या अर्थाच्या "सू", आणि पवित्र करणे या अर्थाच्या "पू" या धातूंपासून "पक" प्रत्यय होतो. "जे वेगाने नष्ट होते किंवा जाते ते" म्हणजे खिप्प = शीघ्र (लवकर). "ज्यावर कुत्रे इत्यादी झोपतात ते" म्हणजे सुप्प = सूप (धान्य पाखडण्याचे साधन). "ज्यापासून फळे मिळतात तो" म्हणजे निप = कदंब वृक्ष. "जो चव निर्माण करतो तो" म्हणजे सूप = वरण/आमटी (व्यंजनविशेष). "जे मिरी, जिरे इत्यादींनी सुवासिक व पवित्र केले जाते ते" म्हणजे पूप = मालपुआ (खाद्यविशेष). 117. Sippādayo. ११७. "सिप्प" इत्यादी शब्द "पक" प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi. "सिप्प" इत्यादी शब्द "पक" प्रत्ययाने शेवटी निपातनाने सिद्ध होतात. "सप" धातूच्या "अ" चा "इ" होतो; "ज्याद्वारे स्पर्श केला जातो किंवा कार्य केले जाते ती" म्हणजे सिप्प = कला. "वप" धातूच्या "अ" चा "इ" होतो; "जो विद्या पेरतो तो" म्हणजे विप्प = ब्राह्मण. "व" च्या जागी "ब" होतो; "हृदयातील शोकामुळे जे बाहेर पडते ते" म्हणजे बप्प = अश्रू. स्पर्श करणे या अर्थाच्या "छुप" धातूपासून, "ज्याद्वारे स्पर्श केला जातो ते" म्हणजे छेप्प = शेपूट. पीडा होणे या अर्थाच्या "रुप" धातूपासून, "प" चा लोप आणि स्वराचा दीर्घ होऊन, "जे विकाराला प्राप्त होते ते" म्हणजे रूप = भौतिक शरीर (भूत-भौतिक), याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 118. Sāsā apo. ११८. "सास" धातूपासून "अपो" (apo) प्रत्यय होतो. Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso. अनुशासन करणे या अर्थाच्या "सास" धातूपासून "अपो" प्रत्यय होतो. "ज्याद्वारे शिस्त लावली जाते किंवा जे पेरले जाते ते" म्हणजे सासप = मोहरी (धान्यविशेष). 119. Viṭapādayo. ११९. "विटप" इत्यादी शब्द "अप" प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi. "विटप" इत्यादी शब्द "अप" प्रत्ययाने शेवटी निपातनाने सिद्ध होतात. वेढणे या अर्थाच्या "वट" धातूच्या "अ" चा "इ" होतो; "ज्याद्वारे वेढले जाते तो" म्हणजे विटप = झाडाची फांदी किंवा झुडूप. कुजणे या अर्थाच्या "कुथ" धातूच्या "थ" चा "ण" होतो; "जे कुजून दुर्गंधीयुक्त झाले आहे ते" म्हणजे कुणप = प्रेत (शव). सुशोभित करणे या अर्थाच्या "मण्ड" धातूपासून, "जो लोकांना सुशोभित करतो किंवा लोकांद्वारे सुशोभित केला जातो तो" म्हणजे मण्डप = सभामंडप (लोकांचे राहण्याचे ठिकाण), याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 120. Gupā pho. १२०. "गुप" धातूपासून "फो" (pho) प्रत्यय होतो. Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi. "गुप" धातूपासून "फो" प्रत्यय होतो. "ज्याचे रक्षण केले जाते तो" म्हणजे गोप्फ = घोट्याचा सांधा (पायाचा घोटा). 121. Garasarādīhi bo. १२१. "गर", "सर" इत्यादी धातूंपासून "बो" (bo) प्रत्यय होतो. Garasarādīhi [Pg.264] bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā. "गर", "सर" इत्यादी धातूंपासून "बो" प्रत्यय होतो. "ज्याद्वारे मनुष्य इतरांना पीडा देतो तो" म्हणजे गब्ब = गर्व (अभिमान). "जो सर्वत्र पसरतो किंवा प्रवृत्त होतो तो" म्हणजे सब्ब = सर्व (सकळ). "फळाची इच्छा करणाऱ्या लोकांद्वारे ज्याच्याकडे गेले जाते तो" म्हणजे अम्ब = आंबा. "पुत्राद्वारे जिच्याकडे गेले जाते ती" म्हणजे अम्बा = माता. 122. Nimbādayo. १२२. "निम्ब" इत्यादी शब्द "ब" प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi. "निम्ब" इत्यादी शब्द "ब" प्रत्ययाने शेवटी निपातनाने सिद्ध होतात. "नम" धातूच्या "अ" चा "इ" होतो; "जो फळांच्या भाराने वाकतो तो" म्हणजे निम्ब = कडुनिंब. "वम" धातूच्या "व" चा "ब" आणि "अ" चा "इ" होतो; "जे पित्त इत्यादी बाहेर टाकते ते" म्हणजे बिम्ब = शरीर (किंवा प्रतिबिंब). "कुस" धातूच्या जागी "अमुक" आदेश होतो; "जे कडू असल्याने नाकारले जाते तो" म्हणजे कोसाम्ब = कोळिंज किंवा कोसंबा वृक्ष. "कदत" धातूच्या जागी "अमुक" आदेश होतो; "ज्याद्वारे दारे इत्यादी बनवली जातात तो" म्हणजे कदम्ब = कळंब वृक्ष. "कुट" धातूच्या जागी "उमुक" आदेश होतो; "लोकांद्वारे ज्याचे संवर्धन केले जाते ते" म्हणजे कुटुम्ब = चतुष्पाद प्राणी, शेत, घर, पत्नी आणि दास इत्यादी. "कण्ड" धातूच्या जागी "कुडु" आदेश होतो; "ज्याद्वारे तांदूळ इत्यादी मोजले जातात ते" म्हणजे कुडुब = मोजण्याचे एक माप, याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 123. Darā bi. १२३. "दर" धातूपासून "बि" (bi) प्रत्यय होतो. Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī. फाडणे या अर्थाच्या "दर" धातूपासून "बि" प्रत्यय होतो. "ज्याद्वारे भात इत्यादी वाढले (विभागले) जातात ती" म्हणजे दब्बि = पळी (उथळ चमचा), स्त्रीलिंगात "दब्बी". 124. Kara sara sala kala valla vasā abho. १२४. "कर", "सर", "सल", "कल", "वल्ल" आणि "वस" धातूंपासून "अभो" (abho) प्रत्यय होतो. Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo[Pg.265]. Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo. करणे या अर्थाच्या "कर", गमन, हिंसा व चिंतन या अर्थाच्या "सर", गमन करणे या अर्थाच्या "सल", मोजणे या अर्थाच्या "कल", वेढणे या अर्थाच्या "वल्ल", आणि राहणे या अर्थाच्या "वस" या धातूंपासून "अभो" प्रत्यय होतो. "जो कार्य करतो तो" म्हणजे करभ = उंट, आणि मनगटापासून करंगळीपर्यंतचा हाताचा भाग. "जो वेगाने धावतो तो" म्हणजे सरभ = एक विशिष्ट हरीण (अष्टापद). "जो उडत जातो तो" म्हणजे सलभ = टोळ (पतंग). "ज्याचे वय मोजले जाते तो" म्हणजे कलभ = हत्तीचे पिल्लू. "तदमिना" इत्यादी पाठातील "ल" च्या जागी "ळ" होऊन "कळभ" असाही शब्द होतो. "जो वेढतो (प्रेम करतो) तो" म्हणजे वल्लभ = प्रिय व्यक्ती. "ज्यामध्ये सामर्थ्य वास करते तो" म्हणजे वसभ = वळू (बैल). 125. Gadā rabho. १२५. "गद" धातूपासून "रभो" (rabho) प्रत्यय होतो. Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo. "गद" धातूपासून "रभो" प्रत्यय होतो. "जो ओरडतो तो" म्हणजे गद्रभ = गाढव. 126. Usarāsā kabho. १२६. "उस" आणि "रास" धातूंपासून "कभो" (kabho) प्रत्यय होतो. Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho. दाह करणे या अर्थाच्या "उस" आणि शब्द करणे या अर्थाच्या "रास" या धातूंपासून "कभो" प्रत्यय होतो. "जो शत्रूंना दग्ध करतो तो" म्हणजे उसभ = श्रेष्ठ (किंवा बैल). "जो ओरडतो तो" म्हणजे रासभ = गाढव. 127. Ito bhaka. १२७. "इ" धातूपासून "भक" (bhaka) प्रत्यय होतो. I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī. गमन करणे या अर्थाच्या "इ" धातूपासून "भक" प्रत्यय होतो. "जो चालतो तो" म्हणजे इभ = हत्ती. 128. Garāvā bho. १२८. "गर" आणि "अव" धातूंपासून "भो" (bho) प्रत्यय होतो. Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho. सिंचन करणे या अर्थाच्या "गर" (किंवा घर) आणि रक्षण करणे या अर्थाच्या "अव" या धातूंपासून "भो" प्रत्यय होतो. "जो बाहेर पडण्याच्या रूपाने सिंचन करतो तो" म्हणजे गब्भ = गर्भ (प्रसव), आणि खोली (गर्भगृह). "जे प्राण्यांचे रक्षण करते ते" म्हणजे अब्भ = ढग (मेघ). 129. Sobbhādayo. १२९. "सोब्भ" इत्यादी शब्द "भ" प्रत्ययाने निपातनाने सिद्ध होतात. Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo [Pg.266] ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi. "सोब्भ" इत्यादी शब्द "भ" प्रत्ययाने शेवटी निपातनाने सिद्ध होतात. "सद" धातूच्या "अ" चा "ओ" होतो; "ज्यामध्ये पाणी साठते किंवा लोक बसतात ते" म्हणजे सोब्भ = खड्डा (विवर), किंवा सोब्भ = एक विशिष्ट जलाशय. "कम" धातूच्या "अ" चा "उ" होतो; "ज्याची इच्छा केली जाते तो" म्हणजे कुम्भ = दहा द्रोण मापाचे भांडे, किंवा घडा. (अथवा "केण" म्हणजे पाण्याने जो भरला जातो तो कुम्भ = घडा.) "कुस" धातूच्या जागी "उमुक" आदेश होतो; "जो आकर्षित करतो ते" म्हणजे कुसुम्भ = कुसुंब (एक वनस्पती किंवा रंग). कुसुम्भ = सोने, याचप्रमाणे इतरही जाणावे. 130. Usa kusa pada sukhā kumo. १३०. "उस", "कुस", "पद" आणि "सुख" धातूंपासून "कुमो" (kumo) प्रत्यय होतो. Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu. "उस" इत्यादी धातूंपासून "कुमो" प्रत्यय होतो. "जे दाह करते ते" म्हणजे उसुम = उष्णता (उकाडा). "जे आकर्षित करते ते" म्हणजे सुकुम = फूल. "जे देवपूजेसाठी वापरले जाते ते" म्हणजे पदुम = कमळ (पंकज). "जे सुख देते ते" म्हणजे सुखुम = सूक्ष्म (अणू). 131. Vaṭumādayo. १३१. "वटुम" इत्यादी शब्द (निपातनाने सिद्ध होतात). Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi. 'वटुम' इत्यादी शब्द 'उमन्' प्रत्यय लागून निपातित होतात. 'वज्' धातूच्या 'अन्त' भागाचा 'ट्' होतो; ज्यावरून लोक जातात ते 'वटुम' (vaṭumaṃ) म्हणजे मार्ग (patho). 'सिलिस्' धातूचा 'लिस्स्' होतो; जे चिकटते ते 'सिलेसुप' (silesupaṃ) म्हणजे कफ (semhaṃ). 'कम्' धातूचा 'कुङ्क्' असा आदेश होतो; ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कुङ्कुम' (kuṅkamaṃ) म्हणजे केशर (kasmīrajaṃ). याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 132. Gudhā umo. १३२. 'गुध्' धातूपासून 'उम' प्रत्यय होतो. Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso. वेढणे (वेष्टन करणे) या अर्थाच्या 'गुध्' धातूपासून 'उम' प्रत्यय होतो. जो वेढला जातो तो 'गोधुम' (godhumo) म्हणजे गव्हाचा प्रकार (dhaññaviseso - धान्यविशेष). 133. Paṭha carā amimā. १३३. 'पठ्' आणि 'चर्' धातूंपासून अनुक्रमे 'अम' आणि 'इम' प्रत्यय होतात. Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ. 'पठ्' आणि 'चर्' या धातूंपासून अनुक्रमे 'अम' आणि 'इम' हे प्रत्यय होतात. जे श्रेष्ठत्वामुळे प्रथम उच्चारले जाते किंवा वाचले जाते ते 'पठम' (paṭhamaṃ) म्हणजे श्रेष्ठ (seṭṭhaṃ). जे शेवटी जाते किंवा हीनतेला प्राप्त होते ते 'चरिम' (carimaṃ) म्हणजे अंतिम/शेवटचे (pacchimaṃ). 134. Hidhūhi maka. १३४. 'हि' आणि 'धू' धातूंपासून 'मक' प्रत्यय होतो. Hi-gatiyaṃ[Pg.267], dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo. गती या अर्थाच्या 'हि' धातूपासून आणि कंप (थरथरणे) या अर्थाच्या 'धू' धातूपासून 'मक' प्रत्यय होतो. जे वाहते किंवा पसरते ते 'हिम' (himaṃ) म्हणजे बर्फ/तुषार (tuhinaṃ). जो कंप पावतो (किंवा हलवतो) तो 'धूम' (dhūmo) म्हणजे धूर/अग्नीपासून उत्पन्न होणारा (aggipasavo). 135. Bhīto rīsano ca. १३५. 'भी' धातूपासून 'रीसन' आणि 'मक' प्रत्यय होतात. Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova. भय (भीती) या अर्थाच्या 'भी' धातूपासून 'रीसन' आणि 'मक' प्रत्यय होतात. अंत्य स्वराचा लोप होतो; ज्याच्यापासून लोक भयंकर घाबरतात तो 'भीसन' (bhīsano) म्हणजे भयानक (bhayānako). 'भीम' (bhīmo) म्हणजे तोच (भयानक). 136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo. १३६. 'खी', 'सु', 'वी', 'या', 'गाहि', 'सा', 'लू', 'खु', 'हु', 'मर', 'धर', 'घर', 'जम' इत्यादी धातूंपासून 'आम', 'सम' आणि 'म' प्रत्यय होतात. Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi[Pg.268]. Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro. खि - क्षय होणे/नाश होणे या अर्थी, सु - ऐकणे/प्रसवणे या अर्थी, वी - तंतूंचा विस्तार करणे या अर्थी, या - प्राप्त करणे या अर्थी, गा - शब्द करणे या अर्थी, हि - गती या अर्थी, सा - बारीक करणे किंवा समाप्त करणे या अर्थी, लू - छेदणे/कापणे या अर्थी, खु - शब्द करणे या अर्थी, हु - हवन करणे/अर्पण करणे या अर्थी, मर - प्राण सोडणे या अर्थी, धर - धारण करणे या अर्थी, कर - करणे या अर्थी, घर - सिंचन करणे या अर्थी, जम - खाणे या अर्थी, अम आणि गम - जाणे या अर्थी, सम - उपमा देणे/शांत करणे या अर्थी, या धातूंपासून 'मो' प्रत्यय होतो. नाश करणे किंवा निरुपद्रवी करणे म्हणजे 'खेमो' = निरुपद्रवी/कल्याणकारी. जो ऐकतो किंवा प्रकाश देतो तो 'सोमो' = चंद्र. ज्याद्वारे विणले जाते ते 'वेमो' = विणकराचे साधन/माग. जे जाते/चालते तो 'यामो' = दिवसाचा सहावा किंवा आठवा भाग/प्रहर. जिथे लोक एकत्र राहून गातात/बोलतात तो 'गामो' = गाव/वस्ती. जे गतिमान होते किंवा चमकते ते 'हेमं' = सुवर्ण/सोने. जे सुंदरतेला किंवा शरीराला कृष्णवर्ण करते ते 'सामो' = काळा/शाम. जे कापले जाते ते 'लोमं' = अंगावरील केस/रोम. जे उत्तम भावाने विणले जाते ते 'खोमी' किंवा 'खो मं' = जवस/अळशीचे कापड. हवन करणे किंवा जे अर्पण केले जाते ते 'होमं' = आहुती/यज्ञ. ज्याद्वारे मारले जाते ते 'मम्बं' = ज्याच्या प्रहाराने कोणी जिवंत राहत नाही ते मर्मस्थान/विष. स्वतःला धारण करणाऱ्यांना अपाय (दुर्गती) आणि संसारदुःखात पडण्यापासून वाचवून जे धारण करते ते 'धम्मो' = परियत्ती (बुद्धवचन) इत्यादी धर्म. करणे किंवा जे केले जाते ते 'कम्मं' = सुख-दुःख रूपी फळ देणारे कर्म. ज्याद्वारे घाम गळतो तो 'घम्मो' = उन्हाळा/उष्णता. जो न खाण्यायोग्य वस्तू खातो तो 'जम्मो' = नीच आणि अविचारी. जी मुलांवर प्रेमाने वागते ती 'अम्मा' = माता/आई. ज्याद्वारे शांत केले जाते किंवा जे प्रिय आचरण आहे ते 'सम्मा' = योग्य/सम्यक आचरण. 137. Asmādayo. १३७. अस्मादयो (अश्मा इत्यादी शब्द). Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi. अस्मा इत्यादी शब्द 'म' शेवटी असणारे (मन्त) निपातनाने सिद्ध होतात. पररूप इत्यादींचा अभाव असणे हे निपातन आहे. 'अस' (अस् - फेकणे या अर्थी), जो फेकला जातो तो 'अस्मा' = दगड/पाषाण. 'भस' (भस् - भस्म करणे या अर्थी), जे भस्म होऊन विखुरते ते 'भस्मा' = राख/भस्म. 'उस' (उष् - जाळणे या अर्थी), जे जाळते ते 'उस्मा' = तेजोधातू/उष्णता. 'विस' (विश - प्रवेश करणे या अर्थी), जिथे प्रवेश केला जातो ते 'वेस्मं' = घर/गृह. 'भी' (भी - भय या अर्थी), 'म' चा लोप होऊन, ज्याच्यापासून लोक भितात तो 'भेस्मा' = भयानक. 'अस' धातूचा 'ध' होऊन, ज्याचा लोकांनी त्याग केला आहे तो 'अधमो' = नीच. 'करोति' (कृ धातू) च्या 'अ' ला 'उ' कार होऊन, जो करतो तो 'कुम्मो' = कासव. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 138. Nīto mi. १३८. 'नी' धातूपासून 'मि' प्रत्यय होतो. Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ. 'नयति' (नी - नेणे या अर्थी) धातूपासून 'मि' प्रत्यय होतो. जो नेतो तो 'नेमि' = चाकाची कडा (धाव). 139. Ūmi bhūminimi rasmi. १३९. ऊमि, भूमि, निमि, रस्मि. Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju. हे शब्द 'मि' शेवटी असणारे (म्यन्त) निपातनाने सिद्ध होतात. 'ऊह' (ऊह् - तर्क करणे या अर्थी), 'ह' चा लोप होऊन, ज्याच्याद्वारे तर्क केला जातो किंवा जी उसळते ती 'ऊमि' = लाट/तरंग. 'भू' (भू - असणे या अर्थी) धातूच्या 'ओ' काराचा अभाव होऊन, जिथे प्राणी उत्पन्न होतात ती 'भूमि' = पृथ्वी. 'नि' (नी - नेणे/प्राप्त करणे या अर्थी), 'ए' काराचा अभाव होऊन, जो सुगतीला नेतो किंवा प्राप्त करून देतो तो 'निमि' = राजा (निमि राजा). 'रस' (रस् - आस्वाद घेणे या अर्थी), पररूपाचा अभाव होऊन, ज्याच्याद्वारे प्राणी आस्वाद घेतात किंवा जी बांधते ती 'रस्मि' = दोरी/किरण. (Iti pavaggapaccayavidhānaṃ). (अशा प्रकारे पवर्ग प्रत्यय विधान समाप्त झाले). 140. Māchāhi yo. १४०. 'मा' आणि 'छा' धातूंपासून 'यो' प्रत्यय होतो. Mā-māne-chā-chādane[Pg.269], etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ. 'मा' (मा - मोजणे या अर्थी) आणि 'छा' (छो - झाकणे या अर्थी) या धातूंपासून 'यो' प्रत्यय होतो. जी दुसऱ्याच्या उत्तम गुणाने स्वतःचे दोष झाकून मोजते (लपवते) ती 'माया' = स्वतःचे दोष लपवण्याचे लक्षण असलेली कपटवृत्ती. जी संशयाचा छेद करते ती 'छाया' = प्रतिबिंब/सावली. 141. Janissa jā ca. १४१. 'जन' धातूपासून 'यो' प्रत्यय होतो आणि 'जन' च्या जागी 'जा' आदेश होतो. Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā. 'जन' धातूपासून 'यो' प्रत्यय होतो आणि 'जन' चा 'जा' होतो. जी संतती निर्माण करते ती 'जाया' = पत्नी/भार्या. 142. Hadayā dayo. १४२. हृदय इत्यादी शब्द. Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi. हृदय इत्यादी शब्द 'य' शेवटी असणारे (यन्त) निपातनाने सिद्ध होतात. 'हर' (हृ - हरण करणे या अर्थी) धातूच्या जागी 'द' होऊन, जे हरण करते ते 'हदय' (हृदय) = चित्त, जे मनोधातू आणि मनोविज्ञानाचा आश्रय आहे. 'तन' (तन् - विस्तार करणे या अर्थी) धातूच्या जागी 'अक' होऊन, जो स्वतःमध्ये प्रेम विस्तारतो तो 'तनयो' = पुत्र. 'सर' (सृ - जाणे या अर्थी) धातूच्या जागी 'सुरि' होऊन, जो गमन करतो तो 'सूरियो' = सूर्य. 'हर' धातूच्या जागी 'म्मिय' होऊन, जे सुख आणून देते ते 'हम्मियं' = सपाट छताचा प्रासाद/हर्म्य. 'कस' (कस् - जाणे या अर्थी) धातूच्या जागी 'अलक' आणि 'अ' चा 'इ' होऊन, जे वाढीस लागते ते 'किसलयं' = कोवळी पाने/पालवी. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka. १४३. 'खी', 'सि', 'सि', 'नी', 'सी', 'सु', 'वी', 'कु', 'सू' या धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो. Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ [Pg.270] savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca. 'खी' (क्षी - क्षय होणे या अर्थी), 'सि' (षिञ् - सेवा करणे या अर्थी), 'सि' (षि - बांधणे या अर्थी), 'नी' (नी - नेणे या अर्थी), 'सी' (शीङ् - शयन करणे या अर्थी), 'सु' (श्रु - ऐकणे या अर्थी), 'वी' किंवा 'वा' (वा - जाणे या अर्थी), 'कु' (कु - शब्द करणे या अर्थी), 'सू' (षू - प्रसवणे या अर्थी) या धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो. जे दोहनाने क्षीण होते ते 'खीरं' = दूध. जे फुलांनी सजवले जाते ते 'सिरो' = मस्तक/डोके. जी शरीराला बांधून ठेवते ती 'सिरा' = नस/नाडी. जे इतरांद्वारे नेले जाते ते 'नीरं' = पाणी. जे जमिनीवर पडते (नांगरते) तो 'सीरो' = नांगर. जे अनिष्ट फळ देणारे मद्य वाहते ती 'सुरा' = मद्य/दारू. जो उत्तम गीते ऐकतो तो 'सुरो' = देव. जो उत्तम पदाला प्राप्त होतो तो 'वीरो' = पराक्रमी/वीर. जो आवाज करतो (शिजताना) तो 'कुरं' = भात. भयभीत झालेल्या पहिल्या कल्पवृक्षाच्या मानवांमध्ये जो शौर्य प्रसवतो तो 'सूरो' = सूर्य किंवा पराक्रमी. 144. Hi ci du minaṃ dīgho ca. १४४. 'हि', 'चि', 'दु', 'मि' या धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंत्य स्वराला दीर्घत्व प्राप्त होते. Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo. 'हि' (हि - गती या अर्थी), 'चि' (चि - गोळा करणे या अर्थी), 'दु' (दु - गती या अर्थी), 'मि' (मि - टाकणे या अर्थी) या धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराला दीर्घत्व येते. जे गतिमान होते ते 'हीरं' = ताडाचा तुकडा इत्यादी. जे गोळा केले जाते ते 'चीरं' = वल्कले/झाडाची साल. जिथे दुःखाने पोहोचले जाते ते 'दूरं' = लांब/जवळ नसलेले. ज्यामध्ये पाणी टाकले जाते तो 'मीरो' = समुद्र. 145. Dhā tānamī ca. १४५. 'धा' आणि 'ता' धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो आणि त्यांच्या अंत्य स्वराच्या जागी 'ई' होतो. Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ. 'धा' (धा - धारण करणे या अर्थी) आणि 'ता' (त्रा - रक्षण करणे या अर्थी) या धातूंपासून 'रक' प्रत्यय होतो आणि अंत्य स्वराच्या जागी 'ई' आदेश होतो. जो धारण करतो तो 'धीरो' = धैर्यवान. जे पाण्याचे रक्षण करते ते 'तीरं' = काठ/तट. 146. Bhadrāyo. १४६. भद्र इत्यादी शब्द. Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi. भद्र इत्यादी शब्द 'रक' शेवटी असणारे निपातनाने सिद्ध होतात. 'भद्द' (भद् - कल्याण या अर्थी), 'द' चा लोप आणि पररूपाचा अभाव होऊन, ज्याची सेवा केली जाते ते 'भद्रं' = कल्याण. 'भी' (भी - भय या अर्थी), नदादि पाठाने 'वी' होऊन, जिच्यामुळे लोक भितात ती 'भेरी' = नगारा/दुंदुभी. 'चित' (चित् - विचार करणे या अर्थी) धातूला 'वि' उपसर्ग लागून, ज्याचा विशेष विचार केला जातो ते 'विचित्रं' = विविध प्रकारचे. 'या' (या - प्राप्त करणे या अर्थी) धातूच्या 'र' ला 'तु' होऊन, गमन करणे म्हणजे 'यात्रा' = वाहन/प्रवास. 'गुप' (गुप् - रक्षण करणे या अर्थी) धातूच्या 'उ' ला 'ओ' आणि 'प' ला 'त' होऊन, ज्याचे रक्षण केले जाते ते 'गोत्रं' = कुल इत्यादी. 'भस' (भस् - भस्म करणे या अर्थी) धातूच्या 'र' ला 'तु' होऊन, जी पाणी पिळून भस्म करते ती 'भस्ता' = लोहाराची भाती. 'उस' (उष् - जाळणे या अर्थी) धातूच्या 'स' चा लोप होऊन, शोकाने पीडित झाल्यावर जे जळते ते 'उरो' = छाती/हृदय (शरीराचा एक भाग). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro. १४७. 'मन्द', 'अङ्क', 'सस', 'अस', 'मथ' (मन्थ) आणि 'चत' या धातूंपासून 'उर' प्रत्यय होतो. Manda-jaḷatte[Pg.271], aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho. 'मन्द' (मन्द् - मंद असणे या अर्थी), 'अङ्क' (अङ्क् - चिन्हित करणे या अर्थी), 'सस' (शस् - गती, हिंसा आणि प्राण घेणे या अर्थी), 'अस' (अस् - फेकणे या अर्थी), 'मथ' किंवा 'मन्थ' (मन्थ् - घुसळणे/मंथन करणे या अर्थी), 'चत' (चत् - याचना करणे या अर्थी) या धातूंपासून 'उर' प्रत्यय होतो. जी अमंद (तीव्र) आणि असुंदरतेमुळे जडत्वाला प्राप्त होते ती 'मन्दुरा' = घोड्यांची पागा/तबेला. जे चिन्हित केले जाते किंवा दिसते तो 'अङ्कुरो' = अंकुर/कोंब. जो शासन करतो किंवा पीडा देतो तो 'ससुरो' = सासरा (पती-पत्नीचे वडील). ज्याला फेकून दिले गेले आहे तो 'असुरो' = दानव. जी शत्रूंद्वारे घुसळली (मंथन केली) जाते ते 'मथुरा' = शहर/नगर. ज्याची याचना केली जाते तो 'चतुरो' = चतुर/कुशल. 148. Vidhurādayo. १४८. विधुर इत्यादी शब्द. Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi. विधुर इत्यादी शब्द 'उर' (ura) प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'विध' (वेधने - हिंसा करणे या अर्थी), येथे 'ए'त्वाचा अभाव होतो; 'वेधति हिंसति' (जो वेध करतो किंवा हिंसा करतो) तो 'विधुरो' (vidhuro) = विरुद्ध (शत्रू). 'उन्द' (किलेदने - ओले करणे या अर्थी), 'उन्दति किलेदति' (जो ओले करतो) तो 'उन्दुरो' (unduro) = उंदीर. 'मंक' (मण्डने - सुशोभित करणे या अर्थी), निग्गहीतचा (अनुस्वाराचा) लोप होतो; 'मंकति अनेन अत्तानं अलंकरोति' (ज्याद्वारे स्वतःला सुशोभित केले जाते) तो 'मकुरो' (makuro) = आरसा, रथ, कक्को (एक वृक्ष) आणि मासा. 'कुक' व 'वक' (आदाने - ग्रहण करणे या अर्थी), येथे 'क' चे द्वित्व होते; 'कुकति सलादयो आददाति' (जो हाडे इत्यादी ग्रहण करतो) तो 'कुक्कुरो' (kukkuro) = कुत्रा. 'मंग' (मांगल्ये - मंगल कार्यात), 'अमंगि पसत्थमगमी' (जो प्रशस्त मार्गाने गेला) तो 'मंगुरो' (maṅguro) = एका विशिष्ट प्रकारचा मासा, याचप्रमाणे इतरही समजावे. 149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro. १४९. तिम, रुह, रुध, बध, मद, मन्द, वज, अज, रुच आणि कस या धातूंहून 'किर' (kira) प्रत्यय होतो. Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ[Pg.272]. Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ. 'तिम' (तेमने - ओले करणे या अर्थी), 'रुह' (जनने - उत्पन्न होणे या अर्थी), 'रुध' (आवरणे - रोखणे या अर्थी), 'बध' (बाधने - पीडा देणे या अर्थी), 'मद' (उन्मादे - मत्त होणे या अर्थी), 'मन्द' (मोदन-थुति-जळत्तेसु - आनंद, स्तुती आणि जडत्व या अर्थी), 'वज' व 'अज' (गमने - जाणे या अर्थी), 'रुच' (दित्तियं - प्रकाशणे या अर्थी), 'कस' (गमने - जाणे या अर्थी), या धातूंहून 'किर' (kira) प्रत्यय होतो. 'तेमेति' (जे ओले करते किंवा झाकते) ते 'तिमिरं' (timiraṃ) = अंधकार आणि पाणी. 'रुहति पवत्तति' (जे उत्पन्न होते किंवा वाहते) ते 'रुहिरं' (ruhiraṃ) = रक्त. 'जीवितं रुन्धति' (जे जीविताला रोखते) ते 'रुधिरं' (rudhiraṃ) = तेच (रक्त). 'बाधीयति' (ज्याची श्रवणशक्ती बाधित झाली आहे) तो 'बधिरो' (badhiro) = बहिरा (कर्णविकार असलेला). 'जना मज्जन्ति एताया' (ज्याद्वारे लोक मत्त होतात) ती 'मदिरा' (madirā) = सुरा (मद्य). 'मोदन्ति एत्था' (जिथे लोक आनंद मानतात) ते 'मन्दिरं' (mandiraṃ) = घर. 'वजति' (जे गमन करते किंवा प्रहार करते) ते 'वजिरं' (vajiraṃ) = वज्र. 'अजन्ति गच्छन्ति एत्था' (जिथे लोक फिरतात) ते 'अजिरं' (ajiraṃ) = अंगण किंवा घराच्या परिसरातील मोकळी जागा. 'रोचति' (जे आवडते) ते 'रुचिरं' (ruciraṃ) = मनोहर (सुंदर). 'कसीयति दुक्खेन गमीयति' (जे कष्टाने पार पाडले जाते) ते 'कसिरं' (kasiraṃ) = कष्ट किंवा कठीण. 150. Thirādayo. १५०. थिर इत्यादी शब्द. Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi. 'थिर' (thira) इत्यादी शब्द 'किर' (kira) प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'ठा' (गतिनिवत्तियं - गती थांबवणे या अर्थी), येथे 'ठ' चा 'थ' होतो; 'ठाति पवत्तति' (जे स्थिर राहते) ते 'थिरं' (thiraṃ) = चिरस्थायी. 'इस' व 'सिंस' (इच्छायं - इच्छा करणे या अर्थी), येथे निग्गहीतचा लोप होतो; 'इच्छीयति' (ज्याची इच्छा केली जाते) तो 'सिसिरो' (sisiro) = शिशिर ऋतू. 'अद' व 'खाद' (भक्खने - खाणे या अर्थी), येथे 'आ' चा र्हस्व होतो; 'खादीयति पाणकेहि' (जो कीटकांद्वारे खाल्ला जातो) तो 'खदिरो' (khadiro) = खैर (दंतधावनासाठी उपयुक्त वृक्ष), याचप्रमाणे इतरही समजावे. 151. Dada garehi durabharā. १५१. 'दद' आणि 'गर' या धातूंहून अनुक्रमे 'दुर' (dura) आणि 'भर' (bhara) प्रत्यय होतात. Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā. 'दद' (दाने - देणे या अर्थी), 'गर' व 'घर' (सेचने - सिंचन करणे या अर्थी), या धातूंहून अनुक्रमे 'दुर' (dura) आणि 'भर' (bhara) प्रत्यय होतात. 'अन्तानं ददाति' (जो आवाज करतो) तो 'दद्दुरो' (dadduro) = बेडूक. 'गरति सिंचति' (जे पाणी साठवते) ते 'गब्भरं' (gabbharaṃ) = गुहा. 152. Cara dara jara gara marehi te. १५२. 'चर', 'दर', 'जर', 'गर' आणि 'मर' या धातूंहून 'ते' (te) प्रत्यय होतो. Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca. 'चर' इत्यादी धातूंहून अनुक्रमे 'ते' (te) प्रत्यय लागून 'चच्चर' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. 'चर' (गतिभक्खनेसु - गमन करणे व खाणे या अर्थी), 'चरन्ति एत्था' (जिथे लोक फिरतात) ते 'चच्चरं' (caccaraṃ) = चौक (चार रस्त्यांचा संगम) आणि अंगण. 'दर' (विदारणे - भेदणे या अर्थी), 'दरीयति' (जे वाजवले जाते) ते 'दद्दरं' (daddaraṃ) = वाद्य आणि भेरी (नगारा). 'जर' (वयोहानियं - वृद्ध होणे या अर्थी), 'अजरी' (जे जीर्ण झाले आहे) तो 'जज्जरो' (jajjaro) = जीर्ण (जर्जर). 'गर' व 'घर' (सेचने - सिंचन करणे या अर्थी), 'गरति सिंचति' (जो आवाज करतो) तो 'गग्गरो' (gaggaro) = घोगरा आवाज आणि हंसाचा आवाज. 'मर' (पाणचागे - प्राण सोडणे या अर्थी), 'मरति' (जे गळून पडते) ते 'मम्मरो' (mammaro) = सुके पान आणि पानांचा सळसळणारा आवाज. 153. Pīto kvaro. १५३. 'पी' (pī) धातूहून 'क्वर' (kvara) प्रत्यय होतो. Pī-tappanetīmasmā [Pg.273] kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ. 'पी' (तप्पने - तृप्त करणे या अर्थी) या धातूहून 'क्वर' (kvara) प्रत्यय होतो. 'अप्पिणी' (जे पुष्ट करते) ते 'पीवरं' (pīvaraṃ) = स्थूल (पुष्ट). 154. Cīvarādayo. १५४. चीवर इत्यादी शब्द. Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi. 'चीवर' (cīvara) इत्यादी शब्द 'क्वर' (kvara) प्रत्ययान्त निपातित होतात. 'चि' (चिनाति) धातूच्या स्वराचे दीर्घत्व होते; 'चीयति' (जे परिधान केले जाते) ते 'चीवरं' (cīvaraṃ) = काषाय वस्त्र (चीवर). 'सम' (उपसमे - शांत करणे या अर्थी), 'नदादि' गणात असल्यामुळे 'वी' (vī) प्रत्यय होतो; 'परिलाहं समेति' (जी दिवसाचा दाह शांत करते) ती 'संवरी' (saṃvarī) = रात्र. 'धा' धातूच्या स्वराचा 'ई' होतो; 'जालकुमिनादीनि धारेति' (जो जाळे इत्यादी धारण करतो) तो 'धीवरो' (dhīvaro) = कोळी. 'ताय' (तायति) धातूच्या स्वराचा 'ई' होतो; 'yeन केनचि अत्तानं तायति' (जो कशानेही स्वतःचे रक्षण करतो) तो 'तीवरो' (tīvaro) = हीन जातीचा मनुष्य. 'नय' (नयति) धातूच्या स्वराचा 'ई' होतो; 'नयन्ति एत्थ सत्ता' (जिथे प्राणी आश्रय घेतात) ते 'नीवरं' (nīvaraṃ) = घर, याचप्रमाणे इतरही समजावे. 155. Kuto kriro. १५५. 'कु' (ku) धातूहून 'क्रिर' (krira) प्रत्यय होतो. Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī. 'कु' (सद्दे - आवाज करणे या अर्थी) या धातूहून 'क्रिर' (krira) प्रत्यय होतो. 'कवति नदति' (जो आवाज करतो) तो 'कुररो' (kuraro) = कुरर पक्षी, स्त्रीलिंगात 'वी' (vī) प्रत्यय लागून 'कुररी' (kurarī) असे रूप होते. 156. Vasāsā charo. १५६. 'वस' आणि 'अस' या धातूंहून 'छर' (chara) प्रत्यय होतो. Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca. 'वस' (निवासे - राहणे या अर्थी) आणि 'अस' (खेपणे - फेकणे या अर्थी) या धातूंहून 'छर' (chara) प्रत्यय होतो. 'वसन्ति एत्था' (जिथे काळ व्यतीत केला जातो) तो 'वच्छरो' (vaccharo) = वर्ष. 'सं' उपसर्ग पूर्व असताना, 'सं वसन्ति एत्था' (जिथे ऋतू एकत्र राहतात) तो 'संवच्छरो' (saṃvaccharo) = तोच (संवत्सर/वर्ष). 'असति विस्सज्जेति' (जी स्वतःला प्रकट करते) ती 'अच्छरा' (accharā) = अप्सरा (देवकन्या) आणि चुटकी वाजवणे. 157. Masā chero ca. १५७. 'मस' (masa) धातूहून 'छेर' (chera) आणि 'छर' (chara) प्रत्यय होतात. Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva. 'मस' (अमसने - स्पर्श करणे या अर्थी) या धातूहून 'छेर' (chera) आणि 'छर' (chara) प्रत्यय होतात. तृष्णेने (लोभाने) पकडून ठेवणे म्हणजे 'मच्छेरं' (maccheraṃ) = स्वतःची संपत्ती लपवून ठेवणे (कृपणता), आणि 'मच्छरं' (maccharaṃ) = तेच. 158. Dhū vāto saro. १५८. 'धू' आणि 'वा' या धातूंहून 'सर' (sara) प्रत्यय होतो. Dhunāti [Pg.274] vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso. 'धुनाति' (कंपित करणे) आणि 'वाति' (वाहणे) या धातूंहून 'सर' (sara) प्रत्यय होतो. 'धुनाति' (जो धूळ उडवतो) तो 'धूसरो' (dhūsaro) = रूक्ष आणि फिकट पांढरा (धुसर) रंग. 'वाति गच्छति' (जो गमन करतो) तो 'वासरो' (vāsaro) = दिवस. 159. Bhamādīhyaro. १५९. 'भम' इत्यादी धातूंहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो. Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā. 'भम', 'तस', 'मन्द', 'कन्द' इत्यादी धातूंहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो. 'भमति' (जो फिरतो) तो 'भमरो' (bhamaro) = भुंगा (भ्रमर). 'तसति तन्तं गण्हाति' (जो धागा गुंडाळतो) तो 'तसरो' (tasaro) = तसर (हातमागाचा सुळका). 'मन्दन्ति मोदन्ति एत्था' (जिथे देव आनंद मानतात) तो 'मन्दरो' (mandaro) = मंदर पर्वत. 'कन्दति अव्हायति' (जी प्रतिध्वनीने हाक मारते) ती 'कन्दरो' (kandaro) = दरी (गुहा). 'दिव्' धातूच्या स्वराचे 'ए'त्व होते; 'देवन्ति कीळन्ति एतेन' (ज्यांच्याशी विनोद केला जातो) तो 'देवरो' (devaro) = पतीचा भाऊ (दीर). 160. Vadissa badaca. १६०. 'वद' (vada) धातूहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि 'वद' च्या जागी 'बद' (bada) आदेश होतो. Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū. 'वद' (वदति) धातूहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि 'वद' च्या जागी 'बद' (bada) आदेश होतो. 'वदन्ति एतेन' (ज्याद्वारे बोलतात) ते 'बदरो' (badaro) = बोराचे फळ. स्त्रीलिंगात 'वी' (vī) प्रत्यय लागून 'बदरी' (badarī) = बोरीचे झाड असे रूप होते. 161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca. १६१. 'वद' आणि 'जन' या धातूंहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि अंत्य वर्णाच्या जागी 'ठङ' (ṭhaṅa) आदेश होतो. Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ. 'वद' आणि 'जन' या धातूंहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि अंत्य वर्णाच्या जागी 'ठङ' (ṭhaṅa) आदेश होतो. 'वदति' (जो बडबड करतो) तो 'वठरो' (vaṭharo) = मूर्ख, आणि 'वठरं' (vaṭharaṃ) = स्थूल. 'जायति' (जिथे अन्न पचते) ते 'जठरं' (jaṭharaṃ) = पोट (उदर). 162. Pacissiṭhaṅaca. १६२. 'पच' (paca) धातूहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि अंत्य वर्णाच्या जागी 'इठङ' (iṭhaṅa) आदेश होतो. Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī. 'पच' (पचति) धातूहून 'अर' (ara) प्रत्यय होतो आणि अंत्य वर्णाच्या जागी 'इठङ' (iṭhaṅa) आदेश होतो. 'पचन्ति एतेन' (ज्याद्वारे शिजवले जाते) ते 'पिठरो' (piṭharo) = थाळी (शिजविण्याचे भांडे). 163. Vakā araṇa. १६३. 'वक' (vaka) धातूहून 'अरण' (araṇa) प्रत्यय होतो. Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī. 'वक' (आदाने - ग्रहण करणे या अर्थी) या धातूहून 'अरण' (araṇa) प्रत्यय होतो. 'वकेति आददाति एताया' (ज्याद्वारे प्राण्यांना पकडले जाते) ती 'वाकरा' (vākarā) = हरण पकडण्याचे जाळे. 164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro. १६४. 'सिंगि', 'अंग', 'अग', 'मज्ज', 'कल' आणि 'अल' या धातूंहून/शब्दांहून 'आर' (āra) प्रत्यय होतो. Siṅgiiti [Pg.275] nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca. 'सिंगि' हा नामधातू आहे, 'अंग' (गमन करणे या अर्थी), 'अग' (कुटिल गमन करणे या अर्थी), 'मज्ज' (संशुद्धी - स्वच्छ करणे या अर्थी), 'कल' (संख्याने - मोजणे या अर्थी), 'अल' (बंधने - बांधणे या अर्थी), या धातूंहून 'आर' (āra) प्रत्यय होतो. टोचण्याच्या अर्थाने शिंगासारखे जे असते ते 'सिंग' = नागरिकांच्या भावामुळे निर्माण होणारे क्लेशरूप शिंग, ते जो करतो किंवा रागी लोकांमध्ये जे उत्पन्न होते... 'सिंगारो' (siṅgāro) = क्लेशरूप शिंग निर्माण करणे, ज्याला विलास (शृंगार) असे म्हटले जाते. 'अंगति विनासं गच्छति' (जे जळून नष्ट होते) तो 'अंगारो' (aṅgāro) = कोळसा (जळालेले लाकूड). 'अगन्ति गच्छन्ति एत्था' (जिथे लोक जातात) ते 'अगारं' (agāraṃ) = घर. 'लीहनेन अत्तनो सरीरं मज्जति' (चाटून स्वतःचे शरीर जे स्वच्छ करते) तो 'मज्जारो' (majjāro) = मांजर. 'कल' या निर्देशात 'ल' चा 'ळ' होतो; 'कलीयति परिमीयति' (ज्याद्वारे गुणांचे मोजमाप केले जाते) तो 'कळारो' (kaḷāro) = पिंगट (तपकिरी) रंगाचा. दीर्घत्व होऊन 'अलति बन्धति' (जे बांधते) तो 'अळारो' (aḷāro) = वक्र आणि विशाल. 165. Kamissassu ca. १६५. 'कम' (kama) धातूहून 'आर' (āra) प्रत्यय होतो आणि 'अ' चा 'उ' (u) होतो. Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo. 'कम' (इच्छायं - इच्छा करणे या अर्थी) या धातूहून 'आर' (āra) प्रत्यय होतो आणि 'अ' चा 'उ' (u) होतो. 'कामीयति' (ज्याची इच्छा केली जाते किंवा ज्याच्यावर प्रेम केले जाते) तो 'कुमारो' (kumāro) = बालक (मुलगा). 166. Bhiṅgārādayo. १६६. भिंगार इत्यादी शब्द. Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati [Pg.276] dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto. 'भिङ्गार' इत्यादी शब्द 'आर' प्रत्ययाने अंत होणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. 'भर' धातू 'भरणे' (धारण करणे आणि पोषण करणे) या अर्थात आहे. धारण अर्थाच्या 'भरति' या रूपाला 'भिङ्ग' असा आदेश होतो; जे पाणी धारण करते (भरति दधाति उदकं) ते 'भिङ्गार' = सोन्याचे भांडे (सुवर्णपात्र). 'क्लिद' (क्लेट) धातू ओले होण्याच्या (आर्द्रतेच्या) अर्थात आहे, येथे 'ल' चा लोप होतो; जे ओले करते ते 'केदार' = शेत (किंवा 'के' म्हणजे पाण्यात असताना 'दार' म्हणजे त्याचे विदारण होणे ते 'केदार' = शेतच; बहुल अधिकारामुळे सप्तमी विभक्तीचा लोप होत नाही). 'विद' (लाभ मिळवणे) या धातूच्या मागे 'कु' उपसर्ग असताना 'आर' प्रत्यय लागतो, 'द' चा 'ळ' होतो, 'इ' चा 'ए' होत नाही आणि समासात 'कु' चा 'को' होतो, हे सर्व निपाताने सिद्ध होते. जो पृथ्वीला (कुं) प्राप्त करतो (तिथे उत्पन्न झाल्यामुळे) तो 'कोविळार' = दुहेरी पानांचे झाड (कांचन वृक्ष). 167. Karā māro. १६७. 'कर' धातूपासून 'मार' प्रत्यय होतो. Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro. 'करोति' (कर धातू) पासून 'मार' प्रत्यय होतो. जो लोहाचे काम (लोहकिच्चं) करतो तो 'कम्मार' = लोहार (लोहकार). 168. Pusa sarehi kharo. १६८. 'पुस' धातू आणि स्वरांच्या जागी 'खर' प्रत्यय होतो. Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro. 'पुस' धातू आणि स्वरांच्या जागी 'खर' प्रत्यय होतो. जे पाण्याने पोसले जाते ते 'पोक्खर' = कमळ (पदुम). जे वाहते किंवा विकाराला प्राप्त होते ते 'सक्खरा' = साखरेचा विकार (उसाचा रस आटवून बनवलेली साखर). 169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca. १६९. 'सर', 'वस' आणि 'कल' धातूंपासून 'कीर' प्रत्यय होतो आणि 'वस' च्या जागी 'उ' आणि 'उट' आदेश होतो. Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro. या धातूंपासून 'कीर' प्रत्यय होतो आणि 'वस' च्या जागी 'उ' आणि 'उट' होतो. जे क्षीण होते (सरीयदि) ते 'सरीर' = शरीर (देह). ज्याच्यामध्ये लोक वास करतात किंवा ज्याच्याद्वारे सुवासिक वास घेतात ते 'उसीर' = वाळा (एक प्रकारचे सुगंधी गवत/मूळ). ज्याच्याद्वारे स्थूल इत्यादींचे मोजमाप केले जाते किंवा जे अंकुरित होते ते 'कलिर' = कोंब (अंकुर). 170. Gambhīrādayo. १७०. 'गम्भीर' इत्यादी शब्द. Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho[Pg.277], kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi. 'गम्भीर' इत्यादी शब्द 'ईर' (किंवा कीर) प्रत्ययाने अंत होणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. 'गम' धातूला 'भुक' आदेश होतो किंवा 'म' चा लोप होतो; जो पृथ्वीला भेदून खाली जातो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'गम्भीर' किंवा 'गभीर' = अथांग (अगाध). 'कुल' धातूच्या 'ल' चा 'ळ' होतो; जो आपल्या पायांनी पसरतो (चालतो) तो 'कुळीर' = खेकडा (कर्कट). याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 171. Khajja valla masā ūro. १७१. 'खज्ज', 'वल्ल' आणि 'मस' धातूंपासून 'ऊर' प्रत्यय होतो. Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso. 'खज्ज' (मर्दन करणे/खाणे), 'वल वल्ल' (झाकणे/संवरण करणे), 'सम' (स्पर्श करणे/आळवणे) या धातूंपासून 'ऊर' प्रत्यय होतो. जे खाल्ले जाते ते 'खज्जूर' (खजूर), स्त्रीलिंगात 'खज्जूरी' = एका विशिष्ट प्रकारचा वृक्ष. जे वेढले जाते किंवा झाकले जाते ते 'वल्लूर' = सुके मांस. जे दळले जाते किंवा पेरले जाते ते 'मसूर' = एक विशिष्ट प्रकारचे धान्य (मसूर डाळ). 172. Kappūrādayo. १७२. 'कप्पूर' इत्यादी शब्द. Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi. 'कप्पूर' इत्यादी शब्द 'ऊर' प्रत्ययाने अंत होणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. जो आनंद उत्पन्न करण्यास समर्थ असतो (कप्पति) तो 'कप्पूर' = कापूर (घनसार). 'करोति' च्या 'अ' चा 'उ' होतो; जो पाप करतो तो 'कुरूर' = क्रूर (पापकारी). 'पस' (बाधा देणे/पीडा देणे) धातूपासून, जो पीडा देतो तो 'पसूर' = दुष्ट, व्यंजन किंवा या नावाचा प्राणी. याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 173. Kaṭha cakā oro. १७३. 'कठ' आणि 'चक' धातूंपासून 'ओर' प्रत्यय होतो. Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso. 'कठ' (कष्टाने जगणे) आणि 'चक' (विचार करणे/चकित होणे) या धातूंपासून 'ओर' प्रत्यय होतो. जो कष्टाने जगतो तो 'कठोर' = कठीण (स्तब्ध). जो विचार करतो किंवा चकित होतो तो 'चकोर' = एक विशिष्ट प्रकारचा पक्षी. 174. Morādayo. १७४. 'मोर' इत्यादी शब्द. Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi[Pg.278], kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi. 'मोर' इत्यादी शब्द 'ओर' प्रत्ययाने अंत होणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. 'मी' (हिंसा करणे) धातूमध्ये 'ई' चा लोप होतो; जो हिंसा करतो तो 'मोर' = मोर (मयूर). 'कस' (जाणे) धातूमध्ये 'अ' चा 'इ' होतो; जो धावतो किंवा जातो तो 'किसोर' = तरुण घोडा (पहिल्या वयातील घोडा). ज्याची पूजा केली जाते ते 'महोरो' = वारूळ (वल्मीक). याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 175. Kuto eraka. १७५. 'कु' धातूपासून 'एरक' प्रत्यय होतो. Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo. 'कु' (शब्द करणे) या धातूपासून 'एरक' (किंवा एर) प्रत्यय होतो. "युवण्णानमियङुवण सरे" (५.१३६) या सूत्रानुसार 'उवण' आदेश होतो; जो आवाज करतो तो 'कुवेर' = कुबेर (वैश्रवण). 176. Bhū sūhi rika. १७६. 'भू' आणि 'सू' धातूंपासून 'रिक' प्रत्यय होतो. Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo. 'भू' (अस्तित्व असणे) आणि 'सू' (उत्पन्न करणे) या धातूंपासून 'रिक' (किंवा रि) प्रत्यय होतो. जे अस्तित्वात असते ते 'भूरि' = पुष्कळ (प्रभूत), स्त्रीलिंगात 'भूरी' = बुद्धी (मेधा). जो हिताची उत्पत्ती करतो तो 'सूरि' = विद्वान (विचक्षण). 177. Mī kasī nīhi ru. १७७. 'मी', 'कस्' (उपसर्गयुक्त 'सि' किंवा 'सय्') आणि 'नी' धातूंपासून 'रु' प्रत्यय होतो. Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato. 'मी' (हिंसा करणे) या धातूपासून, 'क' उपसर्ग असलेल्या 'सयति' (शी धातू) पासून आणि 'नयति' (नी धातू) पासून 'रु' प्रत्यय होतो. जो आपल्या किरणांनी अंधाराचा नाश करतो तो 'मेरु' = सुमेरु पर्वत. जे पाण्यात वाढते किंवा राहते ते 'कसेरु' = एका विशिष्ट प्रकारचे गवत. जो आपल्या आश्रयाला आलेल्यांना सुंदरतेकडे नेतो तो 'नेरु' = पर्वत. 178. Sinā eru. १७८. 'सिना' धातूपासून 'एरु' प्रत्यय होतो. Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā. 'सिना' (स्वच्छ करणे/स्नान करणे) या धातूपासून 'एरु' प्रत्यय होतो. जो स्वच्छ करतो तो 'सिनेरु' = पर्वतांचा राजा (सुमेरु). 179. Bhī ruhi ruka. १७९. 'भी' आणि 'रु' धातूंपासून 'रुक' प्रत्यय होतो. Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo. 'भी' (भय वाटणे) आणि 'रु' (शब्द करणे) या धातूंपासून 'रुक' (किंवा रु) प्रत्यय होतो. ज्याच्यापासून लोक भ्याड होतात किंवा घाबरतात तो 'भीरु' = भ्याड (भयानक). जो आवाज करतो तो 'रुरु' = एक प्रकारचा हरिण (मृग). 180. Tamā būlo. १८०. 'तम' धातूपासून 'बूल' प्रत्यय होतो. Tama-bhūsanetīmasmā [Pg.279] būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ. 'तम' (शोभविणे) या धातूपासून 'बूल' प्रत्यय होतो. जे मुखाला शोभविते ते 'तम्बूल' = विडा (मुखभूषण). 181. Sito lakavālā. १८१. 'सि' धातूपासून 'ल', 'क' आणि 'वाल' प्रत्यय होतात. Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ. 'सि' (सेवा करणे/आश्रय घेणे) या धातूपासून 'ल', 'क' आणि 'वाल' हे प्रत्यय होतात. जिचा प्राण्यांद्वारे आश्रय घेतला जातो ती 'सिला' = दगड (पाषाण), 'सेल' = पर्वत. जे पाण्याचा आश्रय घेते ते 'सेवाल' = शेवाळ (जलतृण). 182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo. १८२. 'मङ्ग', 'कम', 'सम्ब', 'सब', 'सक', 'वस', 'पिस', 'केव', 'कल', 'पल्ल', 'कठ', 'पट', 'कुण्ड' आणि 'मण्ड' धातूंपासून 'अल' प्रत्यय होतो. Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho[Pg.280]. Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ. 'मङ्ग' (कल्याण), 'कम' (इच्छा करणे), 'सम्ब' (शोभविणे), 'सब' (हा 'अस्' धातूचा 'म' लोप करून निर्देश आहे), 'सक' (समर्थ असणे), 'वस' (राहणे), 'पिस' (जाणे), 'केव' (सेवा करणे), 'कल' (मोजणे), 'पल्ल' (जाणे), 'कठ' (कष्टाने जगणे), 'पट' (जाणे), 'कुण्ड' (दाह करणे), 'मण्ड' (शोभविणे) या धातूंपासून 'अल' प्रत्यय होतो. ज्याच्याद्वारे प्राणी वृद्धीला प्राप्त होतात ते 'मङ्गल' = मंगल (प्रशस्त). ज्याची इच्छा केली जाते ते 'कमल' = कमळ (पंकज). जे प्रवासात पोषण करते ते 'सम्बल' = शिदोरी (पाथेय). 'सबल' = विविध रंगांचे (चित्रविचित्र). जे बोलण्यास समर्थ असते ते 'सकल' = सर्व. जो हलक्या स्थितीत राहतो तो 'वसल' = शूद्र. जो प्रिय स्वभावाला प्राप्त होतो तो 'पेसल' = प्रियस्वभावी. जे सर्वत्र पसरते ते 'केवल' = संपूर्ण (सकल). ज्याच्यामध्ये पाणी मोजले जाते किंवा साचते ते 'कलल' = चिखल (अघट्ट पाणी). ज्याच्यामध्ये पाणी येते ते 'पल्लल' = लहान तळे (कमी पाण्याचा जलाशय). ज्याच्यावर लोक कष्टाने चालतात ते 'कठल' = खापर (कपालखंड). जे पसरते किंवा वाढते ते 'पटल' = समूह. जे घासल्याने चमकते किंवा कानाला वेढते ते 'कुण्डल' = कानातील आभूषण (कर्णाभरण). जे परिघाच्या मर्यादेने शोभविले जाते ते 'मण्डल' = वर्तुळ (सर्व बाजूंनी मर्यादित क्षेत्र). 183. Musā kalo. १८३. 'मुस' धातूपासून 'कल' प्रत्यय होतो. Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo. 'मुसति' (मुस धातू) पासून 'कल' (किंवा अल) प्रत्यय होतो. ज्याच्याद्वारे धान्य कुटले जाते ते 'मुसल' = मुसळ (लोखंडी कडे असलेले लाकडी मुसळ). 184. Thalādayo. १८४. 'थल' इत्यादी शब्द. Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi. 'थल' इत्यादी शब्द 'अल' (किंवा कल) प्रत्ययाने अंत होणारे निपात म्हणून सिद्ध होतात. 'ठा' धातूच्या 'ठ' चा 'थ' होतो आणि पूर्व स्वराचा लोप होतो; जिथे लोक उभे राहतात ते 'थल' = कोरडी जमीन (उंचावरील प्रदेश). 'पा' (पिणे) धातूच्या मागे 'उ' उपसर्ग असताना, द्वित्व आणि स्वराचा लोप होऊन, जे पाणी पिते ते 'उप्पल' = कमळ (कुवलय). 'पत' धातूच्या जागी 'पाट' आदेश होतो; जे पिकून खाली पडते ते 'पाटल' = फळ, किंवा तांबड्या रंगाचे फूल. 'बंह' धातूच्या अनुस्वाराचा (निग्गहीत) लोप होतो; जे वृद्धीला प्राप्त होते ते 'बहल' = दाट (घट्ट). 'चुप' धातूच्या 'उ' चा 'अ' होतो; जो एका जागी स्थिर राहत नाही तो 'capalo' = चंचल (अनावस्थित). याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 185. Kulā kālo ca. १८५. 'कुल' धातूपासून 'काल' आणि 'कल' प्रत्यय होतात. Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti. जो आपली कला पसरवतो तो 'कुलाल' = कुंभार (कुंभकार). जो आपले पंख पसरवतो तो 'कुलल' = एक प्रकारचा पक्षी (घार किंवा पक्षीविशेष). 186. Muḷālādayo. १८६. 'मुळाळ' इत्यादी शब्द. Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni[Pg.281], mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti visālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi. मुळाल इत्यादी 'आल' प्रत्ययान्त शब्द निपाताने सिद्ध होतात. 'मील' धातू निमीलन (डोळे मिटणे) अर्थात आहे, उपटल्याबरोबर जे मिटते ते 'मुळालं' म्हणजे कमळाचे देठ (भिसं). 'बल' धातू प्राण धारण करणे अर्थात आहे, उंदीर इत्यादी खाऊन जे जगते ते 'बिळालो' म्हणजे मांजर (मज्जारो). 'कप्प' धातूच्या संयोगादीचा लोप होतो, ज्याच्याद्वारे उपजीविका कल्पिली जाते ते 'कपालं' म्हणजे घडा इत्यादींचे खापर. 'पी' धातू तृप्त करणे अर्थात आहे. 'युवण्णानमियङुवण सरे' (५.१३६) या सूत्राने 'इयङ्' आदेश होतो, आपल्या फळाने प्राण्यांना तृप्त करतो तो 'पियालो' नावाचा वृक्ष. 'कुण' धातू शब्द करणे अर्थात आहे, वाऱ्यामुळे निर्माण झालेल्या लाटांची मालिका जेथे शब्द करते तो 'कुणालो' नावाचा एक मोठा तलाव. 'विस' धातू प्रवेश करणे अर्थात आहे, ज्याच्यामध्ये प्रवेश करतात ते 'विसालो' म्हणजे विस्तीर्ण. 'पल' धातू गमन करणे अर्थात आहे, वाऱ्याने जे उडून जाते ते 'पलालं' म्हणजे धान्याची काढणी केल्यानंतर उरलेले पेंढा किंवा पाने. 'सर' धातूचा 'सिग' होतो, ससे इत्यादींना जो मारतो तो 'सिगालो' म्हणजे कोल्हा (कोत्थु). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 187. Caṇḍa patā ṇālo. १८७. 'चण्ड' आणि 'पत' धातूंहून 'णाल' प्रत्यय होतो. Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ. 'चण्ड' धातू क्रोधाचरण (उग्रता) अर्थात आणि 'पत' किंवा 'पथ' धातू गमन करणे अर्थात आहे, यांच्याहून 'णाल' प्रत्यय होतो. जो पीडा देतो तो 'चण्डालो' म्हणजे मातंग (चांडाल). जे खाली जाते ते 'पातालं' म्हणजे रसातळ. 188. Mādito lo. १८८. 'मा' इत्यादी धातूंहून 'ल' प्रत्यय होतो. Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ. 'मा' धातू मोजणे अर्थात, 'इ' धातू अध्ययन व गमन अर्थात, 'पी' धातू तृप्त करणे अर्थात, 'दू' धातू संताप देणे अर्थात आहे, या इत्यादी धातूंहून 'ल' प्रत्यय होतो. जी मोजली जाते ती 'माला' म्हणजे ओळ (पंक्ती). जे जाते ते 'एला' म्हणजे वेलची (सूक्ष्म एला). ज्याच्यामध्ये तृप्त केले जाते ते 'पेला' म्हणजे पेला किंवा पात्र. जे संताप देते ते 'दोला' म्हणजे पाळणा (खेळण्याचे साधन). 'कल' धातू मोजणे अर्थात आहे, मोजणे किंवा योग्य असणे ते 'कल्लं' म्हणजे योग्य. 189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo. १८९. 'अन', 'सल', 'कल', 'कुक', 'सठ' आणि 'मह' धातूंहून 'इल' प्रत्यय होतो. Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati [Pg.282] pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī. 'अन' धातू प्राण धारण करणे अर्थात, 'सल' धातू गमन करणे अर्थात, 'कल' धातू मोजणे अर्थात, 'कुक' किंवा 'वक' धातू ग्रहण करणे अर्थात, 'सठ' धातू ठकवणे अर्थात, 'मह' (किंवा अरह) धातू पूजा करणे अर्थात आहे, यांच्याहून 'इल' प्रत्यय होतो. जो वाहतो तो 'अनिलो' म्हणजे वारा (मालुत). जे वाहते ते 'सलिलं' म्हणजे पाणी (जल). जे दाट असते ते 'कलिलं' म्हणजे गहन (जंगल). जो आपल्या आवाजाने प्राण्यांचे मन हरण करतो तो 'कोकिलो' म्हणजे कोकिळा (परपुण्ड). जो ठकवतो तो 'sठिलो' म्हणजे लबाड (शठ). जिची पूजा केली जाते ती 'मयिला' म्हणजे स्त्री. 190. Kuṭā kilo. १९०. 'कुट' धातूहून 'इल' (किंवा किल) प्रत्यय होतो. Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko. 'कुट' हा धातू कुटिलता (वाकडेपणा) अर्थात आहे, याच्याहून 'इलो' (किंवा किल) प्रत्यय होतो. जो वाकडा झाला आहे तो 'कुटिलो' म्हणजे वाकडा (वंक). 191. Sithilādayo. १९१. सिथिल इत्यादी शब्द. Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi. सिथिल इत्यादी 'इल' प्रत्ययान्त शब्द निपाताने सिद्ध होतात. 'सह' धातू सहन करणे अर्थात आहे, 'सह' चा 'सिथ' होतो, जे सहन करण्यास असमर्थ आहे ते 'सिथिलं' म्हणजे सैल (अदृढ). 'कम्प' धातूच्या संयोगादीचा लोप होतो, दुसऱ्याचे दुःख पाहून जो कंपित होतो तो 'कपिलो' म्हणजे ऋषी. 'कब' धातू वर्ण (रंग) अर्थात आहे, 'ब' चा 'प' होतो, ज्याने निळा इत्यादी रंग प्राप्त केला आहे तो 'कपिलो' म्हणजे एक विशिष्ट रंग. 'मथ' धातूचा 'मिथ' होतो, जे घुसळले जाते ती 'मिथिला' म्हणजे नगरी. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo. १९२. 'चट', 'कण्ड', 'वट्ट' आणि 'पुथ' धातूंहून 'उल' (किंवा कुल) प्रत्यय होतो. Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro. 'चट' धातू भेद करणे अर्थात, 'कण्ड' धातू छेदणे अर्थात, 'वट्ट' धातू फिरणे अर्थात, 'पुथ' किंवा 'पथ' धातू विस्तार करणे अर्थात आहे, यांच्याहून 'उल' प्रत्यय होतो. जो मित्रांमध्ये भेद करतो तो 'चटुलो' म्हणजे चाटूकार. जो कापला जातो तो 'कण्डुलो' म्हणजे वृक्ष. जो गोल फिरतो तो 'वट्टुलो' म्हणजे वर्तुळाकार (परिमंडल). जो विस्तार पावला आहे तो 'पुथुलो' म्हणजे विस्तीर्ण. 193. Tumulādayo. १९३. तुमुल इत्यादी शब्द. Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati [Pg.283] vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi. तुमुल इत्यादी 'उल' प्रत्ययान्त शब्द निपाताने सिद्ध होतात. 'तम' धातू खेद करणे अर्थात आहे, त्याला 'उ' होतो, जो विस्तार पावला आहे तो 'तुमुलो' म्हणजे पसरलेला (प्रस्तृत). 'तम' धातूचा 'डुक' होतो, जो विकाराला प्राप्त होतो तो 'तण्डुलो' म्हणजे तांदूळ (तांदळाचा दाणा). 'नि' पूर्व 'चि' धातूच्या 'इ' चा लोप होतो, इच्छुकां द्वारे जो गोळा केला जातो तो 'निचुलो' म्हणजे हिज्जल वृक्ष. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 194. Kalla kapa takka paṭā olo. १९४. 'कल्ल', 'कप', 'तक्क' आणि 'पट' धातूंहून 'ओल' प्रत्यय होतो. Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako. 'कल्ल' धातू शब्द करणे अर्थात, 'कप' धातू झाकणे अर्थात, 'तक्क' धातू विचार करणे अर्थात, 'पट' धातू गमन करणे अर्थात आहे, यांच्याहून 'ओल' प्रत्यय होतो. वाऱ्याच्या वेगाने समुद्रातून उठून जो शब्द करतो तो 'कल्लोलो' म्हणजे मोठी लाट (महावीची). जो दातांना झाकतो तो 'कपोलो' म्हणजे गालाचा भाग. ज्याचा विचार केला जातो ते 'तक्कोलं' म्हणजे कंकोळ (कोलकम). ज्याच्याद्वारे रोग दूर जातो तो 'पटोलो' म्हणजे पडवळ (कडू पडवळ). 195. Aṅgā ulolī. १९५. 'अङ्ग' धातूहून 'उल' आणि 'उली' प्रत्यय होतात. Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā. 'अङ्ग' धातू गमन अर्थात आहे, याच्याहून 'उल' आणि 'उली' प्रत्यय होतात. ज्याच्याद्वारे जाणतात ते 'अङ्गुलं' म्हणजे बोट (एक माप). जे वर जाते ती 'अङ्गुलि' म्हणजे हाताचे बोट (करशाखा). 196. Añjāli. १९६. 'अञ्ज' धातूहून 'अलि' प्रत्यय होतो. Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo. 'अञ्ज' धातू प्रकटीकरण, माखणे, गमन आणि कांती (इच्छा) अर्थात आहे, याच्याहून 'अलि' प्रत्यय होतो. ज्याच्याद्वारे भक्ती प्रकट केली जाते ती 'अञ्जलि' म्हणजे हात जोडणे (करपुट). 197. Chadā li. १९७. 'छद' धातूहून 'लि' प्रत्यय होतो. Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā. 'छद' धातू झाकणे (संवरण) अर्थात आहे, याच्याहून 'लि' प्रत्यय होतो. जी झाकते ती 'चल्ली' म्हणजे झाडाची साल (सकलिका). 198. Allyādayo. १९८. अल्लि इत्यादी शब्द. Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti [Pg.284]4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi. अल्लि इत्यादी 'लि' प्रत्ययान्त शब्द निपाताने सिद्ध होतात. 'अर' धातू गमन अर्थात आहे, जो वाढतो तो 'अल्लि' म्हणजे वृक्ष. 'नय' धातूचा 'ए' होत नाही, इच्छुकां द्वारे जी नेली जाते ती 'नीलि', 'ङी' प्रत्यय लागून 'नीली' म्हणजे निळीचे झाड (एक वनस्पती). 'सरम्हा द्वे' (१.३४) या सूत्राने 'ल' चे द्वित्व आणि र्हस्व होऊन 'निल्ली' असेही रूप होते. 'पालि' शब्दाचा 'पा' होतो, जी रक्षण करते ती 'पालि', 'ङी' प्रत्यय लागून 'पाली' म्हणजे ओळ (पंक्ती). 'पालि' शब्दाचा 'पलो' होतो, जी रक्षण करते ती 'पल्लि' म्हणजे झोपडी (कुटी). 'चुद' धातू प्रेरणा देणे अर्थात आहे, 'ओ' कार होत नाही, जी पेटवली जाते ती 'चुल्लि' म्हणजे चूल (उद्धन). याचप्रमाणे इतरही समजावे. 199. Pilādīhyavo. १९९. 'पिल' इत्यादी धातूंहून 'अव' प्रत्यय होतो. Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi. 'पिल' धातू फिरणे अर्थात, 'पल्ल' धातू गमन करणे अर्थात, 'पण' धातू व्यवहार आणि स्तुती अर्थात आहे, या इत्यादी धातूंहून 'अव' प्रत्यय होतो. जे हलके केले जाते ते 'पेलवो' म्हणजे हलके (लघु). जे फुटते ते 'पल्लवो' म्हणजे कोवळे पान (किसलय). ज्याचे वादन केले जाते तो 'पणवो' म्हणजे मृदंग. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 200. Sāḷavādayo. २००. साळव इत्यादी शब्द. Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi. साळव इत्यादी 'अव' प्रत्ययान्त शब्द निपाताने सिद्ध होतात. 'सल' धातू गमन अर्थात आहे, उपान्त्य स्वराचा दीर्घ आणि 'ल' चा 'ळ' निपाताने होतो. जे वाहते ते 'साळवो' म्हणजे बोरे इत्यादी फळांपासून बनवलेला खाण्याचा पदार्थ. 'कित' धातू निवास करणे अर्थात आहे, 'ए' कार होत नाही, जो राहतो तो 'कितवो' म्हणजे जुगारी किंवा चोर. 'मू' धातू बांधणे अर्थात आहे, 'ऊ' चा र्हस्व होतो आणि 'मु' चा 'मुत' होतो, जो बांधतो तो 'मुतवो' म्हणजे चांडाल. 'वल' किंवा 'वल्ल' धातू झाकणे अर्थात आहे, 'ल' चा 'ळ' होतो, जी धावते ती 'वळवा' म्हणजे घोडी (तुरङ्गकान्ता). 'मुर' धातू वेढणे अर्थात आहे, जो वाजवला जातो तो 'मुरवो' म्हणजे मृदंग. याचप्रमाणे इतरही समजावे. 201. Sarā āvo. २०१. 'सर' धातूहून 'आव' प्रत्यय होतो. Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso. 'सर' धातूहून 'आव' प्रत्यय होतो. जे फिरते ते 'सरावो' म्हणजे एक विशिष्ट भांडे (मातीचे भांडे). 202. Ala mala bilā ṇuvo. २०२. 'अल', 'मल' आणि 'बिल' धातूंहून 'णुव' प्रत्यय होतो. Ala-bandhane[Pg.285], mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho. 'अल' धातू बांधणे अर्थात, 'मल' किंवा 'मल्ल' धातू धारण करणे अर्थात, 'बिल' धातू भेद करणे अर्थात आहे, यांच्याहून 'णुव' प्रत्यय होतो. जो वेलींनी वेढला जातो तो 'आलुवो' म्हणजे एक प्रकारची वनस्पती. जी धारण करते ती 'मालुवो' म्हणजे पानांची वेल. जे भेद करते ते 'बेळुवो' म्हणजे बेलाचे झाड. 203. Gātvī vo. २०३. 'गा' धातूहून 'ईव' प्रत्यय होतो. Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo. 'का' किंवा 'गा' शब्द करणे अर्थात आहे, याच्याहून 'ईव' प्रत्यय होतो. ज्याच्याद्वारे गातात ती 'गीवा' म्हणजे मान (गळा). 204. Suto kvatvā. २०४. 'सु' धातूहून 'क्व' आणि 'त्वा' प्रत्यय होतात. Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo. 'सु' हा धातू ऐकणे अर्थात आहे, याच्याहून 'क्व' आणि 'क्वा' प्रत्यय होतात. जो ऐकतो तो 'सुवो' म्हणजे पोपट (कीर). 'सुवा' म्हणजे कुत्रा (सुणो). 205. Vidvā. २०५. 'विद्वा' शब्द. Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū. 'विद' धातूहून 'क्वा' प्रत्यय होतो, पररूपाचा अभाव आणि 'अ' कार निपाताने होतो. जो जाणतो तो 'विद्वा' म्हणजे विद्वान (विदू). 206. Thuto revo. २०६. 'थु' धातूहून 'रेव' प्रत्यय होतो. Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ. थु-अभित्थवे (स्तुती करणे किंवा सिंचन करणे या अर्थातील 'थु' धातू), यापासून 'रेवो' (revo) प्रत्यय होतो. 'थवति सिञ्चतीति थेवो' = जो सिंचन करतो किंवा शिंपडतो तो 'थेवो' (thevo) म्हणजेच पाण्याचा थेंब (फुसितं). 207. Samā rivo. २०७. 'सम' धातूपासून 'रिवो' (rivo) प्रत्यय होतो. Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi. सम-उपसमे (शांत करणे या अर्थातील 'सम' धातू), यापासून 'रिवो' (rivo) प्रत्यय होतो. 'समेति उपसमेतीति सिवो' = जो शांत करतो तो 'सिवो' (sivo) म्हणजेच उमापती (शिव), 'सिवा' (sivā) म्हणजे कोल्हा (सिगालो), आणि 'सिवं' (sivaṃ) म्हणजे शांती (सन्ति). 208. Chadā ravi. २०८. 'छद' धातूपासून 'रवि' (ravi) प्रत्यय होतो. Chada-saṃvaraṇe[Pg.286], etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti. छद-संवरणे (झाकणे या अर्थातील 'छद' धातू), यापासून 'रवि' (ravi) प्रत्यय होतो. 'छादेतीति छवि' = जे आच्छादित करते ते 'छवि' (chavi) म्हणजेच कांती/तेज (जुति). 209. Pūra timā kiso rasso ca. २०९. 'पूर' आणि 'तिम' धातूंपासून 'किसो' (kiso) प्रत्यय होतो आणि (स्वराचा) ऱ्हस्व होतो. Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo. पूर-पूरणे (भरणे या अर्थातील 'पूर' धातू) आणि तिम-तेमने (ओले करणे या अर्थातील 'तिम' धातू), या धातूंपासून 'किसो' (kiso) प्रत्यय होतो आणि 'ऊ' चा ऱ्हस्व (उ) होतो. 'पूरेतीति पुरिसो' = जो पूर्ण करतो तो 'पुरिसो' (puriso) म्हणजेच पुरुष (पुमा). (अथवा, जो पूर्वी उच्च स्थानावर राहतो किंवा प्रवृत्त होतो तो 'पुरिसो'). 'तेमेतीति तिमिसं' = जे ओले करते/अंधकारमय करते ते 'तिमिसं' (timisaṃ) म्हणजेच अंधार (तमो). 210. Karā īso. २१०. 'कर' धातूपासून 'ईसो' (īso) प्रत्यय होतो. Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ. 'करोति' ('कर' धातू) पासून 'ईसो' (īso) प्रत्यय होतो. 'करीयतीति करीसं' = जे केले जाते (उत्सर्जित केले जाते) ते 'करीसं' (karīsaṃ) म्हणजेच विष्ठा/शेण (गूथं). 211. Sirīsādayo. २११. 'सिरीस' (sirīsa) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi. 'सिरीस' इत्यादी 'ईस' अंत असणारे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'सर' धातूच्या जागी 'अस्सि' होतो; सर्पदंशाच्या वेळी ज्याचे स्मरण केले जाते किंवा आश्रय घेतला जातो तो 'सिरीसो' (sirīso) म्हणजे शिरीष वृक्ष (रुक्खो). 'पूर' धातूचा ऱ्हस्व होतो; जे भरते ते 'पुरीसं' (purīsaṃ) म्हणजे विष्ठा (गूथं). 'तल' धातूचा दीर्घ होतो; जे प्राण्यांना प्रतिष्ठा/आधार देते ते 'तालीसं' (tālīsaṃ) म्हणजे एक विशिष्ट औषधी वनस्पती, याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 212. Karā ribbiso. २१२. 'कर' धातूपासून 'रिब्बिसो' (ribbiso) प्रत्यय होतो. Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ. 'करोति' ('कर' धातू) पासून 'रिब्बिसो' (ribbiso) प्रत्यय होतो. 'करीयतीति किब्बिसं' = जे केले जाते ते 'किब्बिसं' (kibbisaṃ) म्हणजेच पाप (पापं). 213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so. २१३. 'सस', 'अस', 'वस', 'विस', 'हन', 'वन', 'मन', 'अन' आणि 'कम' या धातूंपासून 'सो' (so) प्रत्यय होतो. Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo[Pg.287]. Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ. 'सस' (गमन, हिंसा, विश्वास आणि प्राण धारण करणे या अर्थांत), 'अस' (फेकणे या अर्थात), 'वस' (निवास करणे या अर्थात), 'विस' (प्रवेश करणे या अर्थात), 'हन' (हिंसा करणे या अर्थात), 'वन' व 'सन' (सेवा/संभक्ती या अर्थात), 'मन' (ज्ञान या अर्थात), 'अन' (प्राण धारण करणे या अर्थात) आणि 'कम' (इच्छा करणे या अर्थात) या धातूंपासून 'सो' (so) प्रत्यय होतो. 'ससन्ति जीवन्ति सत्ता एतेनाति सस्सं' = ज्याच्याद्वारे प्राणी श्वास घेतात/जगतात ते 'सस्सं' (sassaṃ) म्हणजे धान्य/पिक (कलमादी); 'असति खिपतिइति अस्सो' = जो वेगाने धावतो/फेकतो तो 'अंकेति अनेन अञ्ञेति अंकुसो' = ज्याच्याद्वारे अंकुश लावला जातो तो 'अंकुसो' (aṅkuso) म्हणजे हत्तीला हाकण्याचे साधन (गजपतोदो); 'वसन्ति एत्थाति वस्सं' = ज्याच्यामध्ये लोक राहतात ते 'वस्सं' (vassaṃ) म्हणजे वर्ष/ऋतू (संवच्छरो); 'विसतीति वेस्सो' = जो प्रवेश करतो तो 'वेस्सो' (vesso) म्हणजे वैश्य, तिसरा वर्ण (ततियवण्णो); 'हञ्ञतेति हंसो' = जो मारला जातो किंवा पांढऱ्या पंखांचा असतो तो 'हंसो' (haṃso) म्हणजे हंस (सितच्छदो); 'वनोति पत्थरतीति वंसो' = जो विस्तार पावतो तो 'वंसो' (vaṃso) म्हणजे वंश/संतती (सन्तानो) आणि बांबू (वेळु); 'मञ्ञतेति मंसं' = ज्याचे चिंतन केले जाते ते 'मंसं' (maṃsaṃ) म्हणजे मांस (पिसितं); 'अनति जीवति एतेनाति अंसो' = ज्याच्याद्वारे प्राणी श्वास घेतो/जगतो तो 'अंसो' (aṃso) म्हणजे एक भाग/हिस्सा (एकाट्ठासो) आणि खांदा (भुजसिरो); 'कामीयतीति कंसो' = ज्याची इच्छा केली जाते किंवा जे मोजले जाते ते 'कंसो' (kaṃso) म्हणजे कांस्यपात्र/परिमाण. 214. Āmi thu ku sīto saka. २१४. 'आ' पूर्वपद असलेला 'मि' धातू, 'थु', 'कु' आणि 'सी' या धातूंपासून 'सक' (saka) प्रत्यय होतो. Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca. 'आ' उपसर्गपूर्वक 'मि' (आत टाकणे या अर्थात), 'थु' (स्तुती करणे या अर्थात), 'कु' (शब्द करणे या अर्थात) आणि 'सी' (शयन करणे या अर्थात) या धातूंपासून 'सक' (saka) प्रत्यय होतो. 'आमीयति अन्तो पक्खिपीयतीति आमिसं' = जे आत टाकले जाते (खाल्ले जाते) ते 'आमिसं' (āmisaṃ) म्हणजे अन्न/आमिष (भक्खं); 'थवीयतीति थुसो' = जे काढले जाते ते 'थुसो' (thuso) म्हणजे धान्याचे टरफल/कोंडा (वीहितचो); 'कवति वातेन नदतीति कुसो' = जे वाऱ्याने आवाज करते ते 'कुसो' (kuso) म्हणजे कुश नावाचे गवत (तिणविसेसो); 'सयन्ति एत्थ ऊकाति सीसं' = ज्याच्यावर उवा राहतात ते 'सीसं' (sīsaṃ) म्हणजे मस्तक/डोके (मुद्धा) आणि शिसे/धातू (कालतिपु). 215. Phassādayo. २१५. 'फस्स' (phassa) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ[Pg.288]. Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi. 'फस्स' इत्यादी 'सक' अंत असणारे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'फुस-सम्फस्से' (स्पर्श करणे या अर्थातील 'फुस' धातू), 'उ' चा 'अ' होतो; 'फुसतीति फस्सो' = जो स्पर्श करतो तो 'फस्सो' (phasso) म्हणजे स्पर्श/कायविज्ञानाचा विषय; 'फुस्सो' (phusso) म्हणजे पुष्य नक्षत्र. 'पुस-पोसने' (पोषण करणे या अर्थातील 'पुस' धातू); 'पोसीयतीति पुस्सं' = ज्याचे पोषण केले जाते ते 'पुस्सं' (pussaṃ) म्हणजे एक विशिष्ट फळ/नक्षत्र. 'भू-सत्तायं' (अस्तित्व या अर्थातील 'भू' धातू), 'भू' चा ऱ्हस्व होतो; 'अभवीति भुसं' = जे निरुपयोगी झाले ते 'भुसं' (bhusaṃ) म्हणजे तुच्छ धान्य/कोंडा. 'अंक' धातूपासून 'उक' प्रत्यय होतो; 'अंकेति अनेन अञ्ञेति अंकुसो' = ज्याच्याद्वारे अंकुश लावला जातो तो 'अंकुसो' (aṅkuso) म्हणजे हत्तीला हाकण्याचे साधन (गजपतोदो). 'फाय-वुद्धियं' (वृद्धी होणे या अर्थातील 'फाय' धातू), 'प' उपसर्ग लागतो आणि 'य' चा लोप होतो; 'फायति वुद्धिं गच्छतीति पप्फासं' = जे वाढते/विस्तारते ते 'पप्फासं' (papphāsaṃ) म्हणजे फुफ्फुस, शरीराचा एक भाग. 'कल' आणि 'कुल' धातूंपासून 'सक' च्या जागी 'मास' होतो; 'कलीयति परिमीयतीति कम्मासो' = जे मोजले/चित्रेविचित्र केले जाते ते 'कम्मासो' (kammāso) म्हणजे चितकबरा/ठिपके असलेला (सबलो), आणि 'कम्मासं' (kammāsaṃ) म्हणजे पाप. 'कुलति पत्थरतीति कुम्मासो' = जो पसरतो तो 'कुम्मासो' (kummāso) म्हणजे एक प्रकारचा खाद्यपदार्थ (उकडलेले धान्य). 'मन' धातूपासून 'जूसा' प्रत्यय होतो; 'मञ्ञति सधनत्तं एतायाति मञ्जूसा' = जिच्याद्वारे धनाचा विचार केला जातो ती 'मञ्जूसा' (mañjūsā) म्हणजे लाकडी पेटी (कट्ठपेळा). 'पी' धातूपासून 'यूसा' प्रत्यय होतो; 'पिणेतीति पीयूसं' = जे तृप्त करते ते 'पीयूसं' (pīyūsaṃ) म्हणजे अमृत (अमतं). 'कुल-संवरणे' (झाकणे या अर्थातील 'कुल' धातू), 'इक' प्रत्यय होतो; 'कुलीयति संवरीयतीति kulisaṃ' = जे आच्छादित/वज्ररूप होते ते 'कुलिसं' (kulisaṃ) म्हणजे वज्र (वजिरं). 'बल-संवरणे' (झाकणे या अर्थातील 'बल' धातू), 'इक' प्रत्यय होतो आणि 'ल' चा 'ळ' होतो; 'बलति एतेन मच्छे गण्हातीति बळिसो' = ज्याच्याद्वारे मासे पकडले जातात तो 'बळिसो' (baḷiso) म्हणजे गळ/मासे पकडण्याचा आकडा (मच्छवेधनं). 'महि' धातूपासून 'एसी' प्रत्यय होतो; 'महीयतीति महेसी' = जिची पूजा/आदर केला जातो ती 'महेसी' (mahesī) म्हणजे पट्टराणी/अभिषिक्त मुख्य स्त्री (कताभिसेका पधानित्थी), याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 216. Suto ṇisaka. २१६. 'सु' (ऐकणे या अर्थातील 'सु' धातू) पासून 'णिसक' (ṇisaka) प्रत्यय होतो. Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā. 'सुणाति' ('सु' धातू) पासून 'णिसक' (ṇisaka) प्रत्यय होतो. 'सुणातीति सुणिसा' = जी ऐकते/आज्ञा पाळते ती 'सुणिसा' (suṇisā) म्हणजेच सून/पुत्राची पत्नी (पुत्तभरिया). 217. Vetāta yu panāla kala camā aso. २१७. 'वेत', 'अत', 'यु', 'पन', 'अल', 'कल' आणि 'चम' या धातूंपासून 'असो' (aso) प्रत्यय होतो. Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ. 'वेत' (प्रेरणेच्या अर्थातील धातू), 'अत-सातच्चगमने' (सतत गमन करणे या अर्थातील 'अत' धातू), 'यु-मिस्सने' (मिश्रण करणे या अर्थातील 'यु' धातू), 'पन' (स्तुती करणे या अर्थातील 'पन' धातू), 'अल-बन्धने' (बांधणे या अर्थातील 'अल' धातू), 'कल-सङ्ख्याने' (गणना करणे या अर्थातील 'कल' धातू) आणि 'चम-अदने' (खाणे या अर्थातील 'चम' धातू) या धातूंपासून 'असो' (aso) प्रत्यय होतो. 'वेतति पवत्ततीति वेतसो' = जे वाढते/प्रवृत्त होते ते 'वेतसो' (vetaso) म्हणजे वेत (वानीरो); 'अतति वातेरितो निच्चं वेधत्तं यातीति अतसो' = जे वाऱ्याने हलून सतत कंप पावते ते 'अतसो' (ataso) म्हणजे एक विशिष्ट वनवृक्ष किंवा वनस्पती (गच्छविसेसो); 'यवीयति मिस्सीयतीति यवसो' = जे मिश्रित केले जाते ते 'यवसो' (yavaso) म्हणजे गुरांचा चारा (पसुघासो); 'पञ्ञते thavīyateti panaso' = ज्याची स्तुती केली जाते ते 'पनसो' (panaso) म्हणजे फणस (कण्डणीफलो); 'अलीयति बन्धीयतीति अलसो' = जो बांधला जातो/मंद असतो तो 'अलसो' (alaso) म्हणजे आळशी/मंद गतीने काम करणारा (मन्दकारी); 'कलीयतीति कलसो' = जे मोजले/घडवले जाते तो 'कलसो' (kalaso) म्हणजे कलश/घडा (कुम्भो); 'चमति अदति अनेनाति चमसो' = ज्याच्याद्वारे खाल्ले/पिले जाते ते 'चमसो' (camaso) म्हणजे यज्ञातील पात्र (होमभाजनं). 218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā. २१८. 'वय', 'दिव', 'कर' आणि 'कर' या धातूंपासून अनुक्रमे 'असण', 'सक', 'पास' आणि 'कसा' (किंवा तत्सम) प्रत्यय होतात. Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso. 'वयति' इत्यादी धातूंपासून अनुक्रमे 'असण' इत्यादी प्रत्यय होतात. 'वयति गच्छतीति वायसो' = जो जातो/उडतो तो 'वायसो' (vāyaso) म्हणजे कावळा (काको); 'दिब्बन्ति एत्थाति दिवसो' = ज्याच्यामध्ये प्रकाश पडतो/क्रीडा केली जाते तो 'दिवसो' (divaso) म्हणजे दिवस (दिनं); 'करीयतीति कप्पासो' = जे तयार केले जाते ते 'कप्पासो' (kappāso) म्हणजे कापूस (सुत्तसम्भवो); 'किब्बिसं करोतीति कक्कसो' = जो वाईट/कठोर करतो तो 'कक्कसो' (kakkaso) म्हणजे कठोर/खरखरीत (फरुसो). 219. Sasa masa daṃsāsā su. २१९. 'सस', 'मस', 'दंस' आणि 'अस' या धातूंपासून 'सु' (su) प्रत्यय होतो. Sasādīhi [Pg.289] su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo. 'सस' इत्यादी धातूंपासून 'सु' (su) प्रत्यय होतो. 'ससति जीवतीति सस्सु' = जी जगते/शासन करते ती 'सस्सु' (sassu) म्हणजे सासू, पती-पत्नीची आई (जयम्पतीनं माता); 'मसीयतीति मस्सु' = पुरुषाच्या चेहऱ्यावर वाढणारे केस म्हणजे 'मस्सु' (massu) म्हणजेच दाढी-मिशा (पुरिसमुखे पवद्धलोमानि); 'लोपो' या सूत्रानुसार अनुस्वाराचा (निग्गहीताचा) लोप होतो, 'दंसीयति बन्धमनेनाति दस्सु' = जो दंश करतो/त्रास देतो तो 'दस्सु' (dassu) म्हणजे चोर/दरोडेखोर (चोरो); 'असीयति खिपीयतीति अस्सु' = जे बाहेर टाकले/गाळले जाते ते 'अस्सु' (assu) म्हणजे अश्रू (बप्पो). 220. Vidā dasuka. २२०. 'विद' धातूपासून 'दसुक' (dasuka) प्रत्यय होतो. Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā. 'विद' धातूपासून 'दसुक' (dasuka) प्रत्यय होतो. 'विदति जानातीति विद्दसु' = जो जाणतो तो 'विद्दसु' (viddasu) म्हणजेच विद्वान (विद्वा). 221. Sasā rīho. २२१. 'सस' धातूपासून 'रीहो' (rīho) प्रत्यय होतो. Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī. 'ससति' ('सस' धातू) पासून 'रीहो' (rīho) प्रत्यय होतो. 'ससति हिंसतीति सीहो' = जो हिंसा करतो/मारतो तो 'सीहो' (sīho) म्हणजे सिंह (केसरी). 222. Jīvāmā ho vamā ca. २२२. 'जीव' आणि 'अम' या धातूंपासून 'हो' (ho) प्रत्यय होतो, आणि अनुक्रमे 'व' आणि 'म' हे अंत्यादेश होतात. Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ. 'जीव-प्राणधारणे' (प्राण धारण करणे या अर्थातील 'जीव' धातू) आणि 'अम-गमने' (गमन करणे या अर्थातील 'अम' धातू), या धातूंपासून 'हो' (ho) प्रत्यय होतो आणि अनुक्रमे 'व' आणि 'म' हे अंत्यादेश होतात; हा आदेशविधी पररूपाचा बाध करण्यासाठी आहे. 'ब्यञ्जने दीघरस्सा' या सूत्रानुसार ऱ्हस्व होतो; 'जीवन्ति एतायाति जिव्हा' = ज्याच्याद्वारे प्राणी जगतात/चव घेतात ती 'जिव्हा' (jivhā) म्हणजे जीभ (रसना); 'अमति पवत्ततीति अम्हं' = जे प्रवृत्त होते ते 'अम्हं' (amhaṃ) म्हणजे आम्ही (अस्मा); 'प' उपसर्गपूर्वक 'अम' धातूपासून 'पम्हं' (pamhaṃ) म्हणजे पापणीचे केस (पखुमं) हा शब्द सिद्ध होतो. 223. Taṇhādayo. २२३. 'तण्हा' (taṇhā) इत्यादी शब्द सिद्ध होतात. Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā[Pg.290]. Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi. 'तण्हा' इत्यादी 'ह' अंत असणारे शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. 'तस-पिपासायं' (तहान लागणे या अर्थातील 'तस' धातू), 'स' चा 'ण' होतो, आणि पुढेही असेच होते; 'तसति पातुमिच्छतीति तण्हा' = जिच्याद्वारे पिण्याची इच्छा केली जाते ती 'तण्हा' (taṇhā) म्हणजे तृष्णा/लोभ (लोभो). 'कस-विलेखने' (नांगरणे/ओरखडणे या अर्थातील 'कस' धातू); 'कसतीति कण्हो' = जो नांगरतो/काळा आहे तो 'कण्हो' (kaṇho) म्हणजे काळा (काळो). 'जुत-दित्तियं' (प्रकाशणे या अर्थातील 'जुत' धातू), 'त' चा 'ण' होतो आणि 'ओ' कार होत नाही; 'जोतेतीति जुण्हा' = जी प्रकाशते ती 'जुण्हा' (juṇhā) म्हणजे चांदणे/चंद्रप्रकाश (चन्दपभा). 'मील' धातूचा 'ळ' होतो; 'निमीलन्त्यनेन अक्खीनीति मीळ्हं' = ज्याच्याद्वारे डोळे मिटले जातात (किंवा जे उत्सर्जित होते) ते 'मीळ्हं' (mīḷhaṃ) म्हणजे विष्ठा (गूथं). 'गाह' धातूचा 'ळ' होतो; 'गय्हतीति गाळ्हं' = जे ग्रहण केले जाते ते 'गाळ्हं' (gāḷhaṃ) म्हणजे घट्ट/तीव्र; 'दह' धातूचा 'ळ' होतो; 'दहतीति दळ्हं' = जे स्थिर/मजबूत असते ते 'दळ्हं' (daḷhaṃ) म्हणजे दृढ; 'बह' धातूचा 'ळ' होतो आणि दीर्घ होतो; 'बहति वुद्धिं वच्छतीति बाळ्हं' = जे वाढते ते 'बाळ्हं' (bāḷhaṃ) म्हणजे अत्यंत/तीव्र; हे तिन्ही शब्द दृढतेच्या अर्थात आहेत. 'गमु' धातूच्या जागी 'अस्सि' होतो; 'गच्छतीति गिम्हो' = जो येतो/जातो तो 'गिम्हो' (gimho) म्हणजे उन्हाळा (निदाघो). 'पट' आणि 'कल' धातूंपासून 'अक' प्रत्यय होतो; 'पटति यातीति पटहो' = जो वाजतो तो 'पटहो' (paṭaho) म्हणजे एक प्रकारचा नगारा/ढोल (भेरिविसेसो); 'कलीयति परिमीयति अनेन सूरभावोति कलहो' = ज्याच्याद्वारे शौर्य मोजले जाते (किंवा भांडण होते) तो 'कलहो' (kalaho) म्हणजे कलह/भांडण (विवादो). 'कट' आणि 'वर' धातूंपासून 'आक' प्रत्यय होतो; 'कटन्ति एत्थ ओसधादिं मद्दन्तीति कटाहो' = ज्याच्यामध्ये औषधी इत्यादी कुटली/उकळली जाते ते 'कटाहो' (kaṭāho) म्हणजे कढई/भांडे (भाजनविसेसो); 'वरीयतीति वराहो' = जो निवडला जातो तो 'वराहो' (varāho) म्हणजे डुक्कर (सूकरो). 'लुनाति' ('लु' धातू) चा 'ओ' होतो; 'लुनाति एतेनाति लोहं' = ज्याच्याद्वारे कापले जाते ते 'लोहं' (lohaṃ) म्हणजे लोखंड/धातू (अयादि), याचप्रमाणे इतरही शब्द समजावेत. 224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca. २२४. 'पणु' आणि 'उस्सह' या धातूंपासून 'हिही' (hihī) प्रत्यय होतो आणि 'ण', 'ळ', 'ङ' (किंवा तत्सम) वर्ण होतात. Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ. ‘पण्’ धातूच्या पुढे ‘उप’ आणि ‘सह’ असताना अनुक्रमे ‘हि’ आणि ‘हि’ प्रत्यय होतात, आणि ‘ण्’, ‘ओ’, ‘ळ्’, ‘ङ्’ हे अंत्य आदेश होतात. आदेश करण्याच्या विधानाच्या सामर्थ्यामुळे पररूप होत नाही. ‘पणीयति वोहरीयति’ (व्यवहार केला जातो) म्हणून ‘पण्हि’ = पायाचा मागचा भाग (टाच). ‘उस्सहति’ (उत्साह दाखवतो) म्हणून ‘उस्साळ्ही’ = वीर्य (पराक्रम/उत्साह). 225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca. २२५. ‘खी’, ‘मि’, ‘पी’, ‘चु’, ‘मा’, ‘वी’ आणि ‘का’ या धातूंहून ‘ळो’ प्रत्यय होतो आणि ‘उ’ काराचा विकल्पेकरून दीर्घ होतो. Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā. ‘खी’ (क्षय होणे), ‘मि’ (फेकणे/प्रक्षेप करणे), ‘पी’ (तृप्त करणे), ‘चु’ (च्युत होणे/पतन होणे), ‘मा’ (मोजणे), ‘वी’ किंवा ‘वा’ (गमन करणे), ‘का’ किंवा ‘गा’ (शब्द करणे) या धातूंहून ‘ळो’ प्रत्यय होतो आणि ‘उ’ काराचा विकल्पेकरून दीर्घ होतो. ‘खीयति’ (क्षय पावते) म्हणून ‘खेळो’ = लाळ. ‘मीयति पक्खिपीयति’ (फेकली जाते) म्हणून ‘मेळा’ = शाई. ‘पिणेति’ (तृप्त करते) म्हणून ‘पेळा’ = एका प्रकारचे विशिष्ट भांडे. ‘चवति’ (च्युत होते) म्हणून ‘चूळा’ = शिखा (शेंडी). ‘चोळो’ = वस्त्र/कापड. ‘मीयति परिमीयति’ (मोजले जाते) म्हणून ‘माळो’ = एकाच छताखाली अनेक कोपरे असलेला विशिष्ट निवारा (माळा). ‘वाति गच्छति’ (जातो/धावतो) म्हणून ‘वाळो’ = हिंस्र पशू. ‘कायति फरुसं वदति’ (कठोर बोलतो) म्हणून ‘काळो’ = काळा, स्त्रीलिंगात ‘काळी’ = काळी. 226. Guto ḷaka ca. २२६. ‘गु’ धातूहून ‘ळक’ प्रत्यय होतो आणि ‘ळ’ देखील होतो. Gu-saddetīmasmā [Pg.291] ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako. ‘गु’ (शब्द करणे) या धातूहून ‘ळक’ प्रत्यय होतो आणि ‘ळ’ देखील होतो. ‘गवति पवत्तति एतेन’ (ज्याद्वारे शब्द प्रवृत्त होतो किंवा गोडवा निर्माण होतो) म्हणून ‘गुळो’ = गूळ (उसाचा विकार). ‘गोळो’ = गोल/चेंडू. 227. Paṅguḷādayo. २२७. ‘पङ्गुळ’ इत्यादी शब्द निपातनाने सिद्ध होतात. Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ. ‘पङ्गुळ’ इत्यादी शब्दांच्या शेवटी ‘ळक’ प्रत्यय निपातनाने होतो. ‘खञ्ज’ (चालण्यात दोष असणे) धातूचा ‘पङ्गु’ असा आदेश होतो, ‘अखञ्जि गतिवेकल्लमापज्जि’ (जो चालण्यात असमर्थ झाला आहे) म्हणून ‘पङ्गळो’ = पांगळा (सरपटणारा). ‘करोति’ (करणे) या धातूहून ‘ळ’ प्रत्ययाचा ‘खञ’ होतो, ‘किब्बिसं करोति’ (जो क्रूर कर्म करतो) म्हणून ‘कक्खळो’ = क्रूर. ‘कुकति’ धातूचा ‘कुक’ होतो, ‘कुक्यति पापकारीहि आदीियति’ (पापी लोकांद्वारे जे ग्रहण केले जाते) म्हणून ‘कुक्कुळं’ = शंकू किंवा कचऱ्याने भरलेला खड्डा. ‘कुक्कुळो’ = भुसाचा विस्तव (तुषाग्नी). ‘मङ्कि’ धातूहून ‘उक’ प्रत्यय होतो आणि अनुस्वाराचा लोप होतो, ‘मङ्केति वनं मण्डेति’ (जो वनाला सुशोभित करतो) म्हणून ‘मकुळो’ = कळी (उमलेले नसलेले फूल). 228. Pāto ḷi. २२८. ‘पा’ धातूहून ‘ळि’ प्रत्यय होतो. Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti. ‘पा’ धातूहून ‘ळि’ प्रत्यय होतो. ‘अत्थं पाति रक्खति’ (जी अर्थाचे रक्षण करते) म्हणून ‘पाळि’ = बुद्धवचन/मूलग्रंथ (तन्ति). 229. Vīto ḷu. २२९. ‘वी’ धातूहून ‘ळु’ प्रत्यय होतो. Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu. ‘वी’ धातूहून ‘ळु’ प्रत्यय होतो. ‘वेति पवत्तति’ (जो वाढतो/प्रवृत्त होतो) म्हणून ‘वेळु’ = बांबू (वेणू). (Iti avaggapaccayavidhānaṃ). (अशा प्रकारे अवर्ग-प्रत्यय विधान समाप्त झाले). Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ अशा प्रकारे मोग्गल्लान व्याकरणाच्या वृत्तीमध्ये Ṇvādikaṇḍo sattamo. सातवा ‘ण्वादि’ कांड समाप्त झाला. Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ; Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī. सूत्र, धातू, गण, ण्वादि प्रत्यय आणि नाम-लिंग अनुशासन (लिंगभेद) ज्याच्या जिभेच्या टोकावर असते, तो व्याकरणातील सिंहासारखा (व्याकरणकेसरी) असतो. Samattā cāyaṃ moggallānavutti आणि ही मोग्गल्लान वृत्ती पूर्ण झाली आहे, Sattahi bhāṇavārehi. जी सात भाणवारांमध्ये (अध्यायांमध्ये) विभागलेली आहे. 1. १. Yassa [Pg.292] rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ; Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso. ज्या राजाच्या प्रभावाने, दुष्ट मतांच्या पापी भिक्खूंमुळे सर्व बाजूंनी व्याकुळ झालेले शासन (त्रिविध शिक्षण) व्याकुळतेपासून मुक्त झाले. 2. २. Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ; Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate. लंकेमध्ये मुनिराजांचे (बुद्धांचे) शासन चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित झाले असून, पौर्णिमेच्या चंद्राच्या योगाने समुद्राप्रमाणे ते वृद्धिंगत होत आहे. 3. ३. Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite; Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati. श्रद्धा, बुद्धी आणि गुणांनी युक्त असलेल्या, मनूच्या वंशातील ध्वजासारख्या असणाऱ्या त्या पराक्रमबाहू राजाने लंकाद्वीपावर शासन करत असताना, 4. ४. Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā; Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ. बुद्धिमान आणि शुद्ध आचरण असणाऱ्या मोग्गल्लान थेरांनी जे सहज समजण्यासारखे, संशयरहित आणि व्याकुळतेने विरहित असे व्याकरण रचले. 5. ५. Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ; Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ. जे संपूर्ण विषयांना व्यापणारे, जिनवचनांवर (बुद्धांच्या उपदेशांवर) आधारित, शब्दांचे शास्त्र (व्याकरण) असून, अनायासाने साध्य होणारे आणि बुद्धी वाढवणारे आहे. 6. ६. Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī; Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti. त्या व्याकरणाची संक्षेप रूपाने परंतु विस्तृत अर्थ प्रकाशित करणारी वृत्ती, शासनाला (धम्माला) प्रकाशित करण्यासाठी पुन्हा त्यांच्याद्वारेच (मोग्गल्लान थेरांद्वारेच) रचली गेली. Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. मोग्गल्लान व्याकरण समाप्त झाले. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |