| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो. Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) सद्दनीतिप्रकरण (पदमाला) Ganthārambhakathā ग्रंथारंभकथा Dhīrehi [Pg.1] magganāyena, yena buddhena desitaṃ; Sitaṃ dhammamidhaññāya, ñāyate amataṃ padaṃ. धीर (बुद्धिमान) पुरुषांद्वारे, मार्गदर्शक अशा ज्या बुद्धांनी उपदेशिलेल्या या शांत धम्माला जाणून घेऊन, अमृत पद (निर्वाण) जाणले जाते. Taṃ namitvā mahāvīraṃ, sabbaññuṃ lokanāyakaṃ; Mahākāruṇikaṃ seṭṭhaṃ, visuddhaṃ suddhidāyakaṃ. त्या महावीर, सर्वज्ञ, लोकनायक, महाकारुणिक, श्रेष्ठ, विशुद्ध आणि शुद्धी प्रदान करणाऱ्या बुद्धांना नमस्कार करून, Saddhammañcassa pūjetvā, suddhaṃ santamasaṅkhataṃ; Atakkāvacaraṃ suṭṭhu, vibhattaṃ madhuraṃ sivaṃ. आणि त्यांच्या शुद्ध, शांत, असंस्कृत (असंखत), तर्कातीत, सुविभक्त, मधुर आणि कल्याणकारी सद्धम्माची पूजा करून, Saṅghassa ca’ñjaliṃ katvā, puññakkhettassa tādino; Sīlasamādhipaññādi-visuddhaguṇajotino. तसेच शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी विशुद्ध गुणांनी प्रकाशमान असणाऱ्या आणि पुण्यक्षेत्र स्वरूप अशा संघास हात जोडून (अंजली करून), Namassanādipuññassa, katassa ratanattaye; Tejasāhaṃ pahantvāna, antarāye asesato. त्रिरत्नांच्या प्रति केलेल्या या नमस्कारादी पुण्याच्या प्रभावाने (तेजाने) सर्व अंतरायांचा (अडथळ्यांचा) पूर्णपणे नाश करून, Lokanītiviyattassa, satthu saddhammanītino; Sāsanatthaṃ pavakkhāmi, saddanītimanākulaṃ. लोकनीतीमध्ये निपुण आणि सद्धम्मनीतीचे प्रणेते असणाऱ्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाच्या कल्याणासाठी मी या स्पष्ट (व्याकुळता नसलेल्या) 'सद्दनीति' ग्रंथाचे प्रतिपादन करतो. Āsavakkhayalābhena, hoti sāsanasampadā; Āsavakkhayalābho ca, saccādhigamahetuko. आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयाच्या प्राप्तीने शासनाची समृद्धी होते; आणि आसवक्षयाची प्राप्ती ही सत्य-प्राप्तीवर (सच्चाधिगम) आधारित असते. Saccādhigamanaṃ [Pg.2] tañca, paṭipattissitaṃ mataṃ; Paṭipatti ca sā kāmaṃ, pariyattiparāyaṇā. आणि ती सत्य-प्राप्ती प्रतिपत्तीवर (आचरणावर) आश्रित मानली गेली आहे; आणि ती प्रतिपत्ती निश्चितच परियत्तीवर (धम्मशिक्षणावर) अवलंबून असते. Pariyattābhiyuttānaṃ, viditvā saddalakkhaṇaṃ; Yasmā na hoti sammoho, akkharesu padesu ca. कारण परियत्तीमध्ये (धम्मशिक्षणात) मग्न असणाऱ्यांना शब्दांचे लक्षण (व्याकरण) माहीत असल्यामुळे, अक्षरे आणि पदांच्या बाबतीत कोणताही संमोह (भ्रम) होत नाही. Yasmā cāmohabhāvena, akkharesu padesu ca; Pāḷiyatthaṃ vijānanti, viññū sugatasāsane. आणि अक्षरे व पदांच्या बाबतीत संमोह नसल्यामुळे, सुगत-शासनातील (बुद्धांच्या शासनातील) विद्वान लोक पाळी भाषेचा (किंवा पाठाचा) अर्थ योग्य प्रकारे जाणतात. Pāḷiyatthāvabodhena, yoniso satthusāsane; Sappaññā paṭipajjanti, paṭipattimatandikā. पाळी भाषेच्या अर्थाचे आकलन झाल्यामुळे, प्रज्ञावान लोक शास्त्यांच्या शासनात आळस सोडून योग्य प्रकारे प्रतिपत्तीचे (धम्माचे) आचरण करतात. Yoniso paṭipajjitvā, dhammaṃ lokuttaraṃ varaṃ; Pāpuṇanti visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā. योग्य प्रकारे आचरण करून, ते शील इत्यादींच्या विशुद्ध आचरणाद्वारे श्रेष्ठ अशा लोकोत्तर धम्माला प्राप्त करतात. Tasmā tadatthikā suddhaṃ, nayaṃ nissāya viññunaṃ; Bhaññamānaṃ mayā sadda-nītiṃ gaṇhantu sādhukaṃ. म्हणून, त्याचे इच्छुक असणाऱ्यांनी विद्वानांच्या शुद्ध पद्धतीचा आश्रय घेऊन, माझ्याद्वारे सांगितल्या जाणाऱ्या या 'सद्दनीति' ग्रंथाचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करावे. Dhātu dhātūhi nipphanna-rūpāni ca salakkhaṇo; Sandhināmādibhedo ca, padānaṃ tu vibhatti ca. धातू, धातूंपासून निष्पन्न होणारी रूपे आणि त्यांची लक्षणे, तसेच संधी, नाम इत्यादींचे भेद आणि पदांची विभक्ती, Pāḷinayādayocceva-mettha nānappakārato; Sāsanassopakārāya, bhavissati vibhāvanā. आणि पाळी भाषेचे नियम इत्यादींचे येथे विविध प्रकारे केलेले स्पष्टीकरण शासनाच्या उपकारासाठी (कल्याणासाठी) होईल. 1. Savikaraṇākhyātavibhāga १. सविकरण आख्यात विभाग (विकरणांसह क्रियापद विभाग) Tattha dhātūti kenaṭṭhena dhātu? Sakatthampi dhāretīti dhātu, atthātisayayogato paratthampi dhāretīti dhātu, vīsatiyā upasaggesu yena kenaci upasaggena atthavisesakāraṇena paṭibaddhā atthavisesampi dhāretīti dhātu, ‘‘ayaṃ imissā attho, ayamito paccayo paro’’tiādinā anekappakārena paṇḍitehi dhāriyati esātipi dhātu, vidahanti viduno etāya saddanipphattiṃ ayalohādimayaṃ [Pg.3] ayalohādidhātūhi viyātipi dhātu. Evaṃ tāva dhātusaddassattho veditabbo. त्यामध्ये, 'धातू' हा शब्द कोणत्या अर्थाने वापरला जातो? स्वतःचा अर्थ धारण करतो म्हणून तो 'धातू' आहे; अर्थाच्या अतिशयाच्या योगाने दुसऱ्या अर्थालाही धारण करतो म्हणून तो 'धातू' आहे; वीस उपसर्गांपैकी कोणत्याही उपसर्गाच्या विशिष्ट अर्थाच्या कारणाशी जोडला गेल्यामुळे विशिष्ट अर्थाला धारण करतो म्हणून तो 'धातू' आहे; "हा याचा अर्थ आहे, याच्यापुढे हा प्रत्यय आहे" इत्यादी अनेक प्रकारे पंडितांद्वारे (विद्वानांद्वारे) जो धारण केला (निश्चित केला) जातो म्हणूनही तो 'धातू' आहे; ज्याप्रमाणे लोखंड, तांबे इत्यादी धातूंपासून लोखंड, तांबे इत्यादी वस्तू बनवल्या जातात, त्याचप्रमाणे विद्वान लोक ज्याच्याद्वारे शब्दांची निष्पत्ती (रचना) करतात म्हणूनही तो 'धातू' आहे. अशा प्रकारे प्रथम 'धातू' या शब्दाचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. Dhātusaddo jinamate, itthiliṅgattane mato; Satthe pulliṅgabhāvasmiṃ, kaccāyanamate dvisu. 'धातू' हा शब्द जिनमतामध्ये (बुद्धांच्या शासनात) स्त्रीलिंगी मानला गेला आहे; लौकिक शास्त्रांमध्ये तो पुल्लिंगी मानला गेला आहे, आणि कच्चायनाच्या मतात तो दोन्ही लिंगांत (स्त्रीलिंग व पुल्लिंग) मानला गेला आहे. Atha vā jinamate ‘‘tato gotamidhātūnī’’ti ettha dhātusaddo liṅgavipallāse vattati ‘‘pabbatāni vanāni cā’’ti ettha pabbatasaddo viya, na panettha vattabbaṃ ‘‘aṭṭhivācakattā napuṃsakaniddeso’’ti aṭṭhivācakattepi ‘‘dhātuyo’’ti itthiliṅgadassanato. Bhūvādayo saddā dhātavo. Seyyathidaṃ? Bhū i ku ke takka taka taki sukaiccādayo. Gaṇato te aṭṭhavidhā bhūvādigaṇo rudhādigaṇo divādigaṇo svādigaṇo kiyādigaṇo gahādigaṇo tanādigaṇo curādigaṇo cāti. Idāni tesaṃ vikaraṇasaññite paccaye dassessāma. Anekavidhā hi paccayā nānappakāresu nāmanāma kitanāma samāsanāma taddhitanāmākhyātesu pavattanato. Saṅkhepato pana duvidhāva nāmapaccayo ākhyātapaccayo cāti. Tatrāpi ākhyātapaccayā duvidhā vikaraṇapaccayanovikaraṇapaccayavasena. Tattha vikaraṇapaccayo akārādisattarasavidho aggahitaggahaṇena pannarasavidho ca. Novikaraṇapaccayo pana kha cha sādinekavidho. Ye rūpanipphattiyā upakārakā atthavisesassa jotakā vā ajotakā vā lopanīyā vā alopanīyā vā, te saddā paccayā. अथवा जिनमतामध्ये "ततो गोतमिधातूनि" (tato gotamidhātūni) येथे 'धातू' हा शब्द लिंग-विपर्यासाने (लिंग बदलून) वापरला गेला आहे, ज्याप्रमाणे "पब्बतानि वनानि च" (pabbatāni vanāni cā) येथे 'पब्बत' (पर्वत) हा शब्द नपुंसकलिंगात वापरला आहे. येथे "अस्थीवाचक (हाडांचा वाचक) असल्यामुळे हा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे" असे म्हणता येणार नाही, कारण अस्थीवाचक असतानाही "धातुयो" (dhātuyo) असा स्त्रीलिंगी प्रयोग पाहायला मिळतो. 'भू' इत्यादी शब्द धातू आहेत. जसे की: भू, इ, कु, के, तक्क, तक, तकि, सुक इत्यादी. गणानुसार ते आठ प्रकारचे आहेत: भूवादिगण, रुधादिगण, दिवादिगण, स्वादिगण, कियादिगण, गहादिगण, तनादिगण आणि चुरादिगण. आता आपण त्यांचे 'विकरण' नावाचे प्रत्यय दाखवू. नाम, कृदन्त (कितनाम), समास (समासनाम), तद्धित (तद्धितनाम) आणि आख्यात (क्रियापद) यांमध्ये विविध प्रकारे प्रवृत्त होत असल्यामुळे प्रत्यय अनेक प्रकारचे असतात. संक्षेपाने सांगायचे तर, प्रत्यय दोनच प्रकारचे आहेत: नामप्रत्यय आणि आख्यातप्रत्यय. त्यामध्येही आख्यातप्रत्यय दोन प्रकारचे आहेत: विकरणप्रत्यय आणि अविकरणप्रत्यय (नोविकरणप्रत्यय). त्यापैकी विकरणप्रत्यय 'अ' कारादी सतरा प्रकारचे आहेत आणि पुनरुक्ती वगळता (अग्गहितग्गहणेन) पंधरा प्रकारचे आहेत. अविकरणप्रत्यय (नोविकरणप्रत्यय) मात्र ख, छ, स इत्यादी अनेक प्रकारचे आहेत. जे शब्दांच्या रूपसिद्धीसाठी उपकारक असतात, विशिष्ट अर्थाचे द्योतक (स्पष्ट करणारे) असोत वा नसोत, लोप पावणारे असोत वा न पावणारे असोत, त्या शब्दांना 'प्रत्यय' असे म्हणतात. Paṭicca kāraṇaṃ taṃ taṃ, entīti paccayātha vā; Paṭicca saddanipphatti, ito etīti paccayā. त्या त्या कारणाचा आश्रय घेऊन जे येतात (उत्पन्न होतात), ते 'प्रत्यय' होत; अथवा ज्याचा आश्रय घेऊन शब्दांची सिद्धी होते, ते 'प्रत्यय' होत. Nāmikappaccayānaṃ [Pg.4] yo, vibhāgo āvi hessati; Nāmakappe yato tasmā, na taṃ vitthārayāmase. नामप्रत्ययांचे जे वर्गीकरण आहे, ते 'नामकल्प' (नाम विभाग) मध्ये स्पष्ट केले जाईल; म्हणून आम्ही येथे त्याचा विस्तार करत नाही. Yo novikaraṇānaṃ tu, paccayānaṃ vibhāgato; So panākhyātakappamhi, vitthārenā’gamissatīti. आणि अविकरण (नोविकरण) प्रत्ययांचे जे वर्गीकरण आहे, ते 'आख्यातकल्प' (क्रियापद विभाग) मध्ये विस्ताराने येईल. Iccānekavidhesu paccayesu ‘‘vikaraṇapaccayā nāma ime’’ti sallakkhetabbā. Kathaṃ? Bhūvādigaṇato apaccayo hoti kattari, rudhādigaṇato akārivaṇṇekārokārapaccayā honti kattari, pubbamajjhaṭṭhāne niggahītāgamo ca, divādigaṇato yapaccayo hoti kattari, svādigaṇato ṇu ṇā uṇāpaccayā honti kattari, kiyādigaṇato nāpaccayo hoti kattari, gahādigaṇato ppa ṇhāpaccayā honti kattari, tanādigaṇato o yirapaccayā honti kattari, curādigaṇato ṇe ṇayapaccayā honti kattari. अशा अनेक प्रकारच्या प्रत्ययांमध्ये "हे विकरणप्रत्यय आहेत" असे लक्षात ठेवावे. ते कसे? भूवादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'अ' प्रत्यय होतो; रुधादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'अ', 'इ', 'ए', 'ओ' प्रत्यय होतात आणि पूर्व स्वराच्या मध्यभागी निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होतो; दिवादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'य' प्रत्यय होतो; स्वादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'णु', 'णा', 'उणा' प्रत्यय होतात; कियादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'ना' प्रत्यय होतो; गहादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'प्प', 'ण्हा' प्रत्यय होतात; तनादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'ओ', 'यिर' प्रत्यय होतात; आणि चुरादिगणामध्ये कर्तरी प्रयोगात 'णे', 'णय' प्रत्यय होतात. Akāro ca ivaṇṇo ca, e okārā ca yo tathā; Ṇu ṇā uṇā ca nā ppa ṇhā-yirā ṇe ṇayapaccayā. 'अ' कार, 'इ' वर्ण, 'ए' आणि 'ओ' कार, तसेच 'य' प्रत्यय; 'णु', 'णा', 'उणा', 'ना', 'प्प', 'ण्हा', 'यिर', 'णे' आणि 'णय' प्रत्यय. Aggahitaggahaṇena, evaṃ pannarase’ritā; Vikaraṇavhayā ete, paccayāti vibhāvaye. पुनरुक्ती वगळता अशा प्रकारे हे पंधरा प्रत्यय सांगितले आहेत; हे 'विकरण' नावाचे प्रत्यय आहेत असे समजावे. Ye evaṃ niddiṭṭhehi vikaraṇapaccayehi tadaññehi ca sappaccayā aṭṭhavidhā dhātugaṇā suttantesu bahūpakārā, tesvāyaṃ bhūvādigaṇo. Bhū sattāyaṃ, bhūdhātu vijjamānatāyaṃ vattati. Sakammikākammikāsu dhātūsu ayaṃ akammikā dhātu, na pana ‘‘dhammabhūto’’tiādīsu pattiatthavācikā aparā bhūdhātu viya sakammikā. Esā hi pariabhiādīhi upasaggehi yuttāyeva sakammikā bhavati, na upa parā pātuādīhi upasagganipātehi yuttāpi. Ato imissā siddhāni rūpāni dvidhā ñeyyāni akammakapadāni sakammakapadāni cāti. जे अशा प्रकारे निर्देशित केलेल्या विकरणप्रत्ययांनी आणि इतर प्रत्ययांनी युक्त असणारे आठ प्रकारचे धातूंचे गण सुत्तांमध्ये अत्यंत उपकारक आहेत, त्यांमध्ये हा 'भूवादिगण' आहे. 'भू' हा धातू अस्तित्वाच्या (विद्यमानतेच्या) अर्थात वापरला जातो. सकर्मक आणि अकर्मक धातूंमध्ये हा अकर्मक धातू आहे, परंतु "धम्मभूतो" इत्यादी शब्दांमध्ये प्राप्तीच्या अर्थाचा वाचक असणाऱ्या दुसऱ्या सकर्मक 'भू' धातूसारखा हा नाही. हा धातू 'परि', 'अभि' इत्यादी उपसर्गांशी जोडला गेल्यासच सकर्मक होतो, 'उप', 'परा', 'पातु' इत्यादी उपसर्ग आणि निपातांशी जोडला गेल्यास नाही. म्हणून या धातूची सिद्ध झालेली रूपे दोन प्रकारची समजावीत - सकर्मक आणि अकर्मक. Suddhakattukriyāpadaniddesa शुद्ध कर्तृक क्रियापद निर्देश Tatra [Pg.5] bhavati ubbhavati samubbhavati pabhavati parābhavati sambhavati vibhavati, bhoti sambhoti vibhoti pātubhavati pātubbhavati pātubhoti, imāni akammakapadāni. Ettha pātuiti nipāto, so ‘‘āvibhavati tirobhavatī’’tiādīsu āvi tironipātā viya bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa neva visesakaro, na ca sakammakattasādhako. Uiccādayo upasaggā, te pana visesakarā, na sakammakattasādhakā. Yesamattho kammena sambandhanīyo na hoti, tāni padāni akammakāni. Akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena attho kathetabbo. Paribhoti paribhavati, abhibhoti abhibhavati, adhibhoti adhibhavati, atibhoti atibhavati, anubhoti anubhavati, samanubhoti samanubhavati, abhisambhoti abhisambhavati, imāni sakammakapadāni. Ettha pariiccādayo upasaggā, te bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa visesakarā ceva sakammakattasādhakā ca. Yesamattho kammena sambandhanīyo, tāni padāni sakammakāni. Sakammakapadānaṃ sakammakavasena attho kathetabbo, kvaci akammakavasenapi. Evaṃ suddhakattukriyāpadāni bhavanti. Uddesoyaṃ. तेथे 'भवति', 'उब्भवति', 'समुब्भवति', 'पभवति', 'पराभवति', 'सम्भवति', 'विभवति', 'भोति', 'सम्भोटि', 'विभोति', 'पातुभवति', 'पातुब्भवति', 'पातुभोति' - ही अकर्मक पदे आहेत. येथे 'पातु' हा निपात आहे. तो 'आविभवति', 'तिरोभवति' इत्यादींमधील 'आवि' आणि 'तिरो' या निपातांप्रमाणे 'भू' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या आख्यात शब्दाचा (क्रियापदाचा) विशेष अर्थ करणारा नाही आणि सकर्मकत्व सिद्ध करणाराही नाही. 'उ' इत्यादी उपसर्ग आहेत, ते मात्र विशेष अर्थ करणारे आहेत, सकर्मकत्व सिद्ध करणारे नाहीत. ज्यांचा अर्थ कर्माशी जोडला जाऊ शकत नाही, ती पदे अकर्मक असतात. अकर्मक पदांचा योग्यतेनुसार सकर्मक किंवा अकर्मक भावाने अर्थ सांगावा. 'परिभोति', 'परिभवति', 'अभिभोति', 'अभिभवति', 'अधिभोति', 'अधिभवति', 'अतिभोति', 'अतिभवति', 'अनुभोति', 'अनुभवति', 'समनुभोति', 'समनुभवति', 'अभिसम्भोति', 'अभिसम्भवति' - ही सकर्मक पदे आहेत. येथे 'परि' इत्यादी उपसर्ग आहेत, ते 'भू' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या आख्यात शब्दाचा विशेष अर्थ करणारे तसेच सकर्मकत्व सिद्ध करणारेही आहेत. ज्यांचा अर्थ कर्माशी जोडला जाऊ शकतो, ती पदे सकर्मक असतात. सकर्मक पदांचा अर्थ सकर्मक भावाने सांगावा, काही ठिकाणी अकर्मक भावानेही. अशा प्रकारे कर्तृक्रियापदे होतात. हा उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहे. Tatra bhavatīti hoti vijjati paññāyati sarūpaṃ labhati. Ubbhavatīti uppajjati sarūpaṃ labhati. Samubbhavatīti samuppajjati sarūpaṃ labhati. Pabhavatīti hoti sambhavati. Atha vā pabhavatīti yato kutoci sandati, na vicchijjati, avicchinnaṃ hoti, taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati. Parābhavatīti parābhavo hoti byasanaṃ āpajjati avuddhiṃ pāpuṇāti. Sambhavatīti suṭṭhu bhavati vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vibhavatīti ucchijjati vinassati vipajjati, visesato vā bhavati sampajjati. Bhoti sambhoti vibhotīti imāni ‘‘bhavati [Pg.6] sambhavati vibhavatī’’ti imehi yathākkamaṃ samānaniddesāni. Pātubhavatīti pakāsati dissati paññāyati pākaṭaṃ hoti. Pātubbhavati pātubhotīti imāni ‘‘pātubhavatī’’ti iminā samānaniddesāni. Evaṃ akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evamuttaratrāpi aññesampi akammakapadānaṃ. तेथे 'भवति' म्हणजे होतो, विद्यमान असतो, प्रज्ञापित होतो, स्वरूप प्राप्त करतो. 'उब्भवति' म्हणजे उत्पन्न होतो, स्वरूप प्राप्त करतो. 'समुब्भवति' म्हणजे सम्यक उत्पन्न होतो, स्वरूप प्राप्त करतो. 'पभवति' म्हणजे होतो, संभवतो. किंवा 'पभवति' म्हणजे ज्या कुठूनतरी वाहतो, खंडित होत नाही, अखंड असतो, त्या त्या ठिकाणी पसरतो. 'पराभवति' म्हणजे पराभव होतो, संकटात पडतो, अवनतीला प्राप्त होतो. 'सम्भवति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे होतो, वृद्धी, वाढ आणि विपुलतेला प्राप्त होतो. 'विभवति' म्हणजे उच्छेद होतो, नष्ट होतो, विपत्तीला प्राप्त होतो, किंवा विशेष रूपाने होतो, संपन्न होतो. 'भोति', 'सम्भोटि', 'विभोति' हे अनुक्रमे 'भवति', 'सम्भवति', 'विभवति' यांच्याशी समान निर्देश असणारे आहेत. 'पातुभवति' म्हणजे प्रकाशित होतो, दिसतो, प्रज्ञापित होतो, प्रकट होतो. 'पातुब्भवति', 'पातुभोति' हे 'पातुभवति' याच्याशी समान निर्देश असणारे आहेत. अशा प्रकारे अकर्मक पदांचे योग्यतेनुसार सकर्मक किंवा अकर्मक भावाने स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. पुढे इतर अकर्मक पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. Paribhotidukādīsu pana sattasu dukesu yathākkamaṃ dve dve padāni samānatthāni, tasmā dve dve padāniyeva gahetvā niddisissāma. Tatra paribhoti paribhavatīti paraṃ hiṃsati pīḷeti, atha vā hīḷeti avajānāti. Abhibhoti abhibhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Adhibhoti adhibhavatīti paraṃ abhimadditvā bhavati attano vasaṃ vattāpeti. Atibhoti atibhavatīti paraṃ atikkamitvā bhavati. Anubhoti anubhavatīti sukhadukkhaṃ vedeti paribhuñjati sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Samanubhoti samanubhavatīti sukhadukkhaṃ suṭṭhu vedeti suṭṭhu paribhuñjati suṭṭhu sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Abhisambhoti abhisambhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Evaṃ sakammakapadānaṃ sakammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Katthaci pana gacchatīti pavattatīti evaṃ akammakavasenapi. Evamuttaratrāpi aññesaṃ sakammakapadānaṃ. परंतु 'परिभोति' इत्यादी सात द्विकांमध्ये अनुक्रमे दोन-दोन पदे समान अर्थाची आहेत, म्हणून दोन-दोन पदेच घेऊन निर्देश करू. तेथे 'परिभोति', 'परिभवति' म्हणजे दुसऱ्याला हिंसेत टाकतो, पीडा देतो, किंवा निंदा करतो, अवहेलना करतो. 'अभिभोति', 'अभिभवति' म्हणजे दुसऱ्याला दडपून टाकतो, चिरडतो. 'अधिभोति', 'अधिभवति' म्हणजे दुसऱ्याला चिरडून स्वतःच्या वशात ठेवतो. 'अतिभोति', 'अतिभवति' म्हणजे दुसऱ्याचे अतिक्रमण करून राहतो. 'अनुभोति', 'अनुभवति' म्हणजे सुख-दुःखाचे वेदन करतो, उपभोग घेतो, सुख-दुःखाचा प्रतिसंवेदी होतो. 'समनुभोति', 'समनुभवति' म्हणजे सुख-दुःखाचे चांगल्या प्रकारे वेदन करतो, चांगल्या प्रकारे उपभोग घेतो, चांगल्या प्रकारे सुख-दुःखाचा प्रतिसंवेदी होतो. 'अभिसम्भोति', 'अभिसम्भवति' म्हणजे दुसऱ्याला दडपून टाकतो, चिरडतो. अशा प्रकारे सकर्मक पदांचे सकर्मक भावाने स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. परंतु काही ठिकाणी 'गच्छति' (जातो), 'पवत्तति' (प्रवृत्त होतो) याप्रमाणे अकर्मक भावानेही. पुढे इतर सकर्मक पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. Apaccayo paro hoti, bhūvādigaṇato sati; Suddhakattukriyākhyāne, sabbadhātukanissite. भूवादी गणातील धातू असताना, सर्व सार्वधातुक प्रत्ययांच्या संदर्भात, शुद्ध कर्तृवाचक क्रियापदाच्या प्रयोगात 'अ' प्रत्यय नंतर येतो. Ayaṃ suddhakattukriyāpadānaṃ niddeso. हा कर्तृक्रियापदांचा निर्देश आहे. Hetukattukriyāpadaniddesa हेतुकर्तृक्रियापद निर्देश (प्रयोजक क्रियापद निर्देश) Bhāveti vibhāvetisambhāveti paribhāveti, evaṃ hetukattukriyāpadāni bhavanti. Ekakammakavasenesamattho gahetabbo[Pg.7]. Pacchimassa pana dvikammakavasenapi. Paribhāvāpeti abhibhāvāpeti anubhāvāpeti, evampi hetukattukriyāpadāni bhavanti. Dvikammakavasenesamattho gahetabbo. Iccevaṃ dvidhā hetukattukriyāpadāni ñeyyāni, aññānipi gahetabbāni. 'भावेति', 'विभावेति', 'सम्भावेति', 'परिभावेति' - अशा प्रकारे हेतुकर्तृक्रियापदे होतात. यांचा अर्थ एककर्मक भावाने ग्रहण करावा. परंतु शेवटच्या पदाचा अर्थ द्विकर्मक भावानेही ग्रहण करावा. 'परिभावापेति', 'अभिभावापेति', 'अनुभावापेति' - अशीही हेतुकर्तृक्रियापदे होतात. यांचा अर्थ द्विकर्मक भावाने ग्रहण करावा. अशा प्रकारे दोन प्रकारची हेतुकर्तृक्रियापदे जाणावीत, आणि इतरही अशीच ग्रहण करावीत. Tatra bhāvetīti puggalo bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci bhāveti āsevati bahulīkaroti, atha vā bhāvetīti vaḍḍheti. Vibhāvetīti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci vibhāveti visesena bhāveti, vividhena vā ākārena bhāveti bhāvayati vaḍḍheti, atha vā vibhāvetīti abhāveti antaradhāpeti. Sambhāvetīti yassa kassaci guṇaṃ sambhāveti sambhāvayati suṭṭhu pakāseti ukkaṃseti. Paribhāvetīti paribhāvetabbaṃ yaṃ kiñci paribhāveti paribhāvayati samantato vaḍḍheti. Evaṃ ekakammakavasenattho gahetabbo. Atha vā paribhāvetīti vāsetabbaṃ vatthuṃ paribhāveti paribhāvayati vāseti gandhaṃ gāhāpeti. Evaṃ dvikammakavasenāpi attho gahetabbo. Paribhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ paribhāvāpeti hiṃsāpeti, atha vā paribhāvāpetīti hīḷāpeti avajānāpeti. Abhibhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ abhibhāvāpeti ajjhottharāpeti. Anubhāvāpetīti puggalo puggalena sampattiṃ anubhāvāpeti paribhojeti. तेथे 'भावेति' म्हणजे एखादा पुद्गल भावना करण्यायोग्य अशा कोणत्याही गोष्टीची भावना करतो, आचरण करतो, तिचा वारंवार सराव करतो; किंवा 'भावेति' म्हणजे वाढवतो. 'विभावेति' म्हणजे भावना करण्यायोग्य अशा कोणत्याही गोष्टीची विशेष रूपाने भावना करतो, किंवा विविध प्रकारे भावना करतो, वाढवतो; किंवा 'विभावेति' म्हणजे अभाव करतो, अदृश्य करतो. 'सम्भावेति' म्हणजे कोणाच्याही गुणांचा सन्मान करतो, चांगल्या प्रकारे प्रकट करतो, उत्कर्ष करतो. 'परिभावेति' म्हणजे भावना करण्यायोग्य अशा कोणत्याही गोष्टीची चहूबाजूंनी भावना करतो, चहूबाजूंनी वाढवतो. अशा प्रकारे एककर्मक भावाने अर्थ ग्रहण करावा. किंवा 'परिभावेति' म्हणजे सुवासित करण्यायोग्य वस्तूला सुवासित करतो, सुगंधित करतो, सुगंध ग्रहण करायला लावतो. अशा प्रकारे द्विकर्मक भावानेही अर्थ ग्रहण करावा. 'परिभावापेति' म्हणजे एखादा पुद्गल दुसऱ्या पुद्गलाद्वारे शत्रूला पीडा देण्यास लावतो, किंवा 'परिभावापेति' म्हणजे निंदा करायला लावतो, अवहेलना करायला लावतो. 'अभिभावापेति' म्हणजे एखादा पुद्गल दुसऱ्या पुद्गलाद्वारे शत्रूला दडपून टाकायला लावतो. 'अनुभावापेति' म्हणजे एखादा पुद्गल दुसऱ्या पुद्गलाद्वारे संपत्तीचा उपभोग घ्यायला लावतो. Payutto kattunā yoge, ṭhitoyevāppadhāniye; Kriyaṃ sādheti etassa, dīpakaṃ sāsane padaṃ. कर्त्याशी जोडलेला (प्रयोजित कर्ता), जो अप्रधान कारकात स्थित असतो, तो क्रिया सिद्ध करतो; बुद्धशासनात हे स्पष्ट करणारे पद आहे. Karaṇavacanaṃyeva, yebhuyyena padissati; Ākhyāte kāritaṭṭhānaṃ, sandhāya kathitaṃ idaṃ. बहुतांश करून करण विभक्तीच (तृतीया विभक्ती) दिसून येते; आख्यात (क्रियापद) मध्ये कारित (प्रयोजक) अर्थाचा विचार करून हे सांगितले गेले आहे. Na [Pg.8] nāme kāritaṭṭhānaṃ, ‘‘bodhetā’’ itiādikaṃ; ‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iccādīni padāni ca; Āharitvāna dīpeyya, payogakusalo budho. 'बोधेता' इत्यादी नामांमध्ये कारित (प्रयोजक) अर्थ नसतो. 'कुत्र्यांकडूनही खाववले जाते' इत्यादी पदे प्रयोगात कुशल असलेल्या विद्वानाने उदाहरणादाखल आणून स्पष्ट करावीत. Tatridaṃ karaṇavacanaṃ kammatthadīpakaṃ, upayogasāmivacanānipi taddīpakāni yojetabbāni. Kathaṃ? Paribhāvāpetīti puggalo puggalaṃ sapattaṃ paribhāvāpetīti, tathā paribhāvāpetīti puggalo puggalassa sapattaṃ paribhāvāpetīti. Sesāni nayānusārena niddisitabbāni. Evaṃ sabbānetāni karaṇopayogasāmivacanāni kammatthadīpakāniyeva honti, tasmā dvikammakavasenattho gahetabbo. येथे हे करणवचन (तृतीया विभक्ती) कर्माचा अर्थ दर्शवणारे आहे, उपभोग आणि स्वामीवचने (द्वितीया आणि षष्ठी विभक्ती) सुद्धा तोच अर्थ दर्शवणारी म्हणून योजावीत. कसे? 'परिभावापेति' (अपमानित करवतो) म्हणजे एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याकडून शत्रूचा अपमान करवतो, तसेच 'परिभावापेति' म्हणजे एखादा मनुष्य दुसऱ्या मनुष्याच्या शत्रूचा अपमान करवतो. उर्वरित उदाहरणे नियमानुसार स्पष्ट करावीत. अशा प्रकारे ही सर्व करण, उपयोग आणि स्वामीवचने कर्माचाच अर्थ दर्शवणारी असतात, म्हणून द्विकर्मक पद्धतीने अर्थ ग्रहण करावा. Ayaṃ hetukattukriyāpadānaṃ niddeso. हा प्रयोजक कर्तृ-क्रियापदांचा (हेतुकर्तृ-क्रियापदांचा) निर्देश आहे. Kammakriyāpadaniddesa कर्म-क्रियापद निर्देश Bhaviyate vibhaviyate paribhaviyate abhibhaviyate anubhaviyate paribhūyate abhibhūyate anubhūyate, evaṃ kammuno kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhaviyyate vibhaviyyate paribhaviyyate abhibhaviyyate anubhaviyyate paribhuyyate abhibhuyyate anubhuyyateti. Ettha kammuno kriyāpadāniyeva kammakattuno kriyāpadāni katvā yojetabbāni. Visuñhi kammakattuno kriyāpadāni na labbhanti. भवीयते (भाविले जाते), विभवीयते (विभाविले जाते), परिभवीयते (अपमानित केले जाते), अभिभवीयते (पराभूत केले जाते), अनुभवीयते (अनुभवले जाते), परिभूयते, अभिभूयते, अनुभूयते, अशी कर्माची क्रियापदे होतात. आणि दुसऱ्या प्रकारे भविय्यते, विभविय्यते, परिभविय्यते, अभिभविय्यते, अनुभविय्यते, परिभुय्यते, अभिभुय्यते, अनुभुय्यते अशी होतात. येथे कर्माच्याच क्रियापदांना कर्मकर्तृपदाची क्रियापदे करून योजावे. कारण कर्मकर्तृपदाची क्रियापदे स्वतंत्रपणे आढळत नाहीत. Tatra bhaviyateti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena bhāviyate āseviyate bahulīkariyate, atha vā bhaviyateti vaḍḍhiyate. Vibhaviyateti vibhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena vibhaviyate visesena bhaviyate, vividhena [Pg.9] vā ākārena bhaviyate vaḍḍhiyate, atha vā vibhaviyateti abhaviyate antaradhāpiyate. Paribhaviyateti sapatto puggalena paribhaviyate hiṃsiyate, atha vā paribhaviyateti hīḷiyate avajāniyate. Abhibhaviyateti sapatto puggalena abhibhaviyate ajjhotthariyate abhimaddiyate. Anubhaviyateti sampatti puggalena anubhaviyate paribhuñjiyate. Paribhūyatetiādīni tīṇi ‘‘paribhaviyate’’tiādīhi tīhi samānaniddesāni. Sesāni pana yathāvuttehi yaṃ kammameva padhānato gahetvā niddisiyati padaṃ, taṃ kammatthadīpakaṃ. Tasmā kattari ekavacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi panekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva. Tathā kattari bahuvacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ ekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi pana bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva. Kathaṃ? Bhikkhunā dhammo bhaviyate, bhikkhunā dhammā bhaviyante, bhikkhūhi dhammo bhaviyate, bhikkhūhi dhammā bhaviyanteti. Iminā nayena sabbattha kammuno kriyāpadesu vohāro kātabbo. Yasmiṃ pana kammuno kriyāpade kammatthadīpake kammabhūtassevatthassa kattubhāvaparikappo hoti, taṃ kammakattutthadīpakaṃ, taṃ kammuno kriyāpadato visuṃ na labbhati. Ayaṃ panettha atthaviññāpane payogaracanā. Sayameva paribhaviyate dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ bālo tappaccayā aññehi paribhūtopi, sayameva abhibhaviyate pāpakārī niraye nirayapālehi abhibhūtopi tathārūpassa kammassa sayaṃ katattāti. Ettha hi sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyatetiādīsu viya [Pg.10] sukhābhisaṅkharaṇīyatā labbhateva, tato kammakattutā ca. त्यात 'भवीयते' म्हणजे भाविले जाणे, जे काही मनुष्याद्वारे भाविले जाते, आचरले जाते, वारंवार केले जाते; किंवा 'भवीयते' म्हणजे वाढविले जाते. 'विभवीयते' म्हणजे विभाविले जाणे, जे काही मनुष्याद्वारे विभवविले जाते, विशेष रूपाने भाविले जाते, किंवा विविध प्रकारे भाविले जाते, वाढविले जाते; किंवा 'विभवीयते' म्हणजे नष्ट केले जाते, अंतर्धान पावले जाते. 'परिभवीयते' म्हणजे मनुष्याद्वारे शत्रूचा पराभव केला जातो, छळ केला जातो; किंवा 'परिभवीयते' म्हणजे निंदा केली जाते, अवहेलना केली जाते. 'अभिभवीयते' म्हणजे मनुष्याद्वारे शत्रूवर मात केली जाते, त्याला दडपले जाते, चिरडले जाते. 'अनुभवीयते' म्हणजे मनुष्याद्वारे संपत्तीचा उपभोग घेतला जातो, ती अनुभवली जाते. 'परिभूयते' इत्यादी तीन शब्द 'परिभवीयते' इत्यादी तीन शब्दांसारख्याच समान अर्थाचे आहेत. उर्वरित शब्दांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे जे कर्मच मुख्य मानून पद निर्देशित केले जाते, ते कर्माचा अर्थ दर्शवणारे (कर्मार्थदीपक) असते. म्हणून कर्ता एकवचनात निर्देशित असला तरी जर कर्म बहुवचनात सांगायचे असेल, तर कर्माचे क्रियापद बहुवचनातच दिसते. जर एकवचनात सांगायचे असेल, तर एकवचनातच दिसते. तसेच कर्ता बहुवचनात निर्देशित असला तरी जर कर्म एकवचनात सांगायचे असेल, तर कर्माचे क्रियापद एकवचनातच दिसते. जर बहुवचनात सांगायचे असेल, तर बहुवचनातच दिसते. कसे? 'भिक्खुना धम्मो भवीयते' (भिक्खूद्वारे धम्माची भावना केली जाते), 'भिक्खुना धम्मा भवीयन्ते' (भिक्खूद्वारे धम्मांची भावना केली जाते), 'भिक्खूहि धम्मो भवीयते' (भिक्खूंद्वारे धम्माची भावना केली जाते), 'भिक्खूहि धम्मा भवीयन्ते' (भिक्खूंद्वारे धम्मांची भावना केली जाते). या नियमाने सर्वत्र कर्माच्या क्रियापदांमध्ये व्यवहार करावा. परंतु ज्या कर्माच्या क्रियापदात, जे कर्माचा अर्थ दर्शवणारे आहे, कर्म असलेल्या अर्थाचीच कर्ता म्हणून कल्पना केली जाते, ते कर्मकर्तृवाचक (कर्मकर्तृत्वदीपक) असते, ते कर्माच्या क्रियापदापेक्षा वेगळे आढळत नाही. येथे अर्थ समजून घेण्यासाठी ही प्रयोगाची रचना आहे: 'मूर्ख माणूस वाईट बोलून स्वतःच अपमानित होतो, जरी तो त्या कारणामुळे इतरांकडून अपमानित झाला असला तरी; पापी माणूस नरकात नरकपालांद्वारे पराभूत केला जात असला तरी, तशा प्रकारच्या कर्माचा तो स्वतःच कर्ता असल्यामुळे स्वतःच पराभूत होतो.' येथे 'पाणी स्वतःच प्यायले जाते', 'चटई स्वतःच बनविली जाते' इत्यादींप्रमाणे सुलभतेने सिद्ध होणे प्राप्त होतेच, आणि त्यावरून कर्मकर्तृत्वही सिद्ध होते. Ayaṃ kammuno kriyāpadānaṃ niddeso. हा कर्माच्या क्रियापदांचा निर्देश आहे. Bhāvakriyāpadaniddesa भाव-क्रियापद निर्देश Bhūyate bhaviyate ubbhaviyate, evaṃ bhāvassa kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhuyyate bhaviyyate ubbhaviyyateti. Tatra yathā ṭhīyatepadassa ṭhānanti bhāvavasena atthakathanamicchanti, evaṃ bhūyatetiādīnampi bhavanantiādinā bhāvavasena atthakathanamicchitabbaṃ. Yathā ca ṭhānaṃ ṭhiti bhavanantiādīhi bhāvavācakakitantanāmapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanamicchanti, na tathā ṭhīyate bhūyatetiādīhi bhāvavācakākhyātapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanā icchitabbā sambandhe pavattachaṭṭhiyantasaddehi asambandhanīyattā ākhyātikapadānaṃ. Yasmiṃ payoge yaṃ kammuno kriyāpadena samānagatikaṃ katvā vinā kammena niddisiyati kriyāpadaṃ, kattuvācakapadaṃ pana paccattavacanena vā karaṇavacanena vā niddisiyati, taṃ tattha bhāvatthadīpakaṃ. Na hi sabbathā kattāramanissāya bhāvo pavattati. Evaṃ santepi bhāvo nāma kevalo bhavanalavanapacanādiko dhātuatthoyeva. Akkharacintakā pana ‘‘ṭhīyate bhūyate’’tiādīsu bhāvavisayesu karaṇavacanameva payuñjanti ‘‘nanu nāma pabbajitena sunivatthena bhavitabbaṃ supārutena ākappasampannenā’’tiādīsu viya, tasmā tesaṃ mate ‘‘tena ubbhaviyate’’ti karaṇavacanena yojetabbaṃ. Jinamatena pana ‘‘so bhūyate’’tiādinā paccattavacaneneva. Saccasaṅkhepappakaraṇe hi dhammapālācariyena, niddesapāḷiyaṃ pana dhammasenāpatinā, dhajaggasuttante bhagavatā ca bhāvapadaṃ paccattavacanāpekkhavasenu’ccāritaṃ. भूयते, भवीयते, उब्भवीयते, अशी भावाची (भाववाचक) क्रियापदे होतात. आणि दुसऱ्या प्रकारे भुय्यते, भविय्यते, उब्भविय्यते अशी होतात. तेथे ज्याप्रमाणे 'ठीयते' या पदाचा 'ठाण' (स्थान/स्थिती) असा भाववाचक अर्थ स्पष्ट करणे अपेक्षित आहे, त्याचप्रमाणे 'भूयते' इत्यादींचाही 'भवन' (होणे) इत्यादी भाववाचक अर्थ स्पष्ट करणे अपेक्षित आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'ठाण', 'ठिती', 'भवन' इत्यादी भाववाचक कृदंत नामपदांशी संबंध जोडताना षष्ठी विभक्तीची योजना अपेक्षित असते, तशी 'ठीयते', 'भूयते' इत्यादी भाववाचक आख्यातपदांशी (क्रियापदांशी) संबंध जोडताना षष्ठी विभक्तीची योजना अपेक्षित नसावी; कारण संबंधात प्रवृत्त होणाऱ्या षष्ठी विभक्तीच्या शब्दांशी आख्यातपदांचा संबंध जोडता येत नाही. ज्या प्रयोगात कर्माच्या क्रियापदासारखेच करून कर्माशिवाय क्रियापद निर्देशित केले जाते, आणि कर्ता दर्शवणारे पद प्रथमा विभक्तीने (पच्चत्तवचन) किंवा तृतीया विभक्तीने (करणवचन) निर्देशित केले जाते, ते तेथे भावाचा अर्थ दर्शवणारे (भावार्थदीपक) असते. कारण कर्त्याचा आश्रय घेतल्याशिवाय भाव कोणत्याही प्रकारे प्रवृत्त होत नाही. असे असले तरी, 'भाव' म्हणजे केवळ होणे, कापणी करणे, शिजवणे इत्यादी धातूचा अर्थच होय. परंतु व्याकरणकार 'ठीयते, भूयते' इत्यादी भावविषयांमध्ये तृतीया विभक्तीचाच प्रयोग करतात, जसे की 'प्रव्रजिताने (भिक्खूने) सुवस्त्र परिधान केलेले असावे, पांघरलेले असावे आणि आचारसंपन्न असावे' इत्यादींमध्ये; म्हणून त्यांच्या मते 'तेन उब्भवीयते' (त्याच्याद्वारे उद्भवले जाते) असे तृतीया विभक्तीने योजावे. परंतु जिनमतानुसार (बुद्धांच्या मतानुसार) 'सो भूयते' (तो होतो) इत्यादी प्रथमा विभक्तीनेच योजावे. कारण 'सच्चसंक्षेप' ग्रंथात आचार्य धम्मपाल यांनी, 'निद्देसपाळी' मध्ये धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी), आणि 'ध्वजग्ग सुत्ता' मध्ये भगवंतांनी भावपद प्रथमा विभक्तीच्या अपेक्षेनेच उच्चारले आहे. Kathito [Pg.11] saccasaṅkhepe, paccattavacanena ve,‘‘Bhūyate’’ iti saddassa, sambandho bhāvadīpano. सच्चसंक्षेपात खरोखरच प्रथमा विभक्तीने (पच्चत्तवचन) 'भूयते' या शब्दाचा संबंध भाव दर्शवणारा म्हणून सांगितला आहे. Niddesapāḷiyaṃ ‘‘rūpaṃ, vibhoti vibhaviyyati’’; Iti dassanato vāpi, paccattavacanaṃ thiraṃ. निद्देसपाळीमध्ये 'रूपं, विभोति विभविय्यति' अशा निर्देशावरूनही प्रथमा विभक्तीच निश्चित होते. Tathā dhajaggasuttante, munināhaccabhāsite; ‘‘So pahīyissati’’ iti, pāḷidassanatopi ca. तसेच ध्वजग्ग सुत्तामध्ये मुनींनी (बुद्धांनी) स्वतः स्पष्टपणे सांगितलेल्या 'सो पहीयिस्सति' (तो नष्ट होईल) या पाळी पाठाच्या दर्शनावरूनही (प्रथमा विभक्तीच सिद्ध होते). Pāramitānubhāvena, mahesīnaṃva dehato; Santi nipphādanā, neva, sakkatādivaco viya. महान ऋषींच्या (बुद्धांच्या) शरीरातून पारमितांच्या प्रभावाने जशी उत्पत्ती होते, तशी ती संस्कृत इत्यादी भाषेच्या शब्दांप्रमाणे नसते. Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ; Ekavacanikañcāpi, bahuvacanikampi ca; Kātabbamiti no khanti, parassapadaādike. प्रथमा विभक्तीच्या दर्शनानेच तिन्ही पुरुषांची (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) योजना, तसेच एकवचन आणि बहुवचनाची योजना सुद्धा परस्मैपद इत्यादींमध्ये करावी, हे आमचे मत आहे. Tasmā rūpaṃ vibhaviyyati, rūpāni vibhaviyyanti, tvaṃ vibhaviyyasi, tumhe vibhaviyyatha, ahaṃ vibhaviyyāmi, mayaṃ vibhaviyyāma, rūpaṃ vibhaviyyate, rūpāni vibhaviyyante iccevamādi jinavacanānurūpato yojetabbaṃ. Atrāyaṃ padasodhanā – म्हणून 'रूपं विभविय्यति' (रूप नष्ट होईल), 'रूपाणि विभविय्यन्ति' (रूपे नष्ट होतील), 'त्वं विभविय्यसि' (तू नष्ट होशील), 'तुम्हे विभविय्यथ' (तुम्ही नष्ट व्हाल), 'अहं विभविय्यामि' (मी नष्ट होईन), 'मयं विभविय्याम' (आम्ही नष्ट होऊ), 'रूपं विभविय्यते' (रूप नष्ट केले जाते), 'रूपाणि विभविय्यन्ते' (रूपे नष्ट केली जातात) इत्यादी जिनवचनांच्या (बुद्धांच्या वचनांच्या) अनुरूप योजना करावी. येथे ही पदशोधना (शब्दांचे विश्लेषण) आहे – Vibhaviyyatīti idaṃ, kammapadasamānakaṃ; Na ca kammapadaṃ nāpi, kammakattupadādikaṃ. 'विभविय्यति' हे पद कर्मपदासारखे (कर्मवाच्य क्रियापदासारखे) आहे; परंतु ते कर्मपद नाही आणि कर्माकर्तृपद (कर्मकर्तृवाच्य क्रियापद) इत्यादी देखील नाही. Yadi kammapadaṃ etaṃ, paccattavacanaṃ pana; Kammaṃ dīpeyya karaṇa-vacanaṃ kattudīpakaṃ. जर हे कर्मपद असते, तर प्रथमा विभक्ती (पच्चत्तवचन) कर्माला दर्शविली असती आणि तृतीया विभक्ती (करणवचन) कर्त्याला दर्शविणारी झाली असती. Yadi kammakattupadaṃ, ‘‘pīyate’’ti padaṃ viya; Siyā sakammakaṃ, netaṃ, tathā hotīti dīpaye. जर हे कर्मकर्तृपद असते, जसे 'पीयते' (पिले जाते) हे पद; तर ते सकर्मक झाले असते, पण हे तसे नाही, असे स्पष्ट होते. Yadi kattupadaṃ etaṃ, vibhavatipadaṃ viya; Vinā yapaccayaṃ tiṭṭhe, na tathā tiṭṭhate idaṃ. जर हे कर्तृपद (कर्तृवाच्य क्रियापद) असते, तर 'विभवति' या पदाप्रमाणे ते 'य' प्रत्ययाशिवाय (य-पच्चय) राहिले असते, परंतु हे तसे राहत नाही. Na kattari bhuvādīnaṃ, gaṇe yapaccayo ruto; Divādīnaṃ gaṇeyeva, kattari samudīrito. भू-इत्यादी (भुवादि) गणाच्या धातूंना कर्तृवाच्य प्रयोगात 'य' प्रत्यय विहित केलेला नाही; केवळ दिवादि गणातच कर्तृवाच्य प्रयोगात 'य' प्रत्यय सांगितला आहे. Na [Pg.12] bhūdhātu divādīnaṃ, dhātūnaṃ dissate gaṇe; Bhūvādikacurādīnaṃ, gaṇesuyeva dissati. भू-धातू हा दिवादि गणाच्या धातूंमध्ये आढळत नाही; तो केवळ भुवादि आणि चुरादि इत्यादी गणांमध्येच आढळतो. ‘‘Vibhaviyyati’’ iccādo, tasmā yapaccayo pana; Bhāveyevāti viññeyyaṃ, viññunā samayaññunā. म्हणून 'विभविय्यति' इत्यादींमध्ये 'य' प्रत्यय केवळ भाववाच्य प्रयोगातच (भावे प्रयोगात) आहे, असे परंपरा जाणणाऱ्या विद्वानाने समजले पाहिजे. Ettha hi pākaṭaṃ katvā, bhāvakārakalakkhaṇaṃ; Dassayissāmahaṃ dāni, sakkaccaṃ me nibodhatha. येथे भावकारकाचे लक्षण स्पष्ट करून मी आता ते दाखवणार आहे, ते तुम्ही आदरपूर्वक ऐका. ‘‘Tisso gacchati’’iccatra, kattāraṃ kattuno padaṃ; ‘‘Dhammo desiyati’’ccatra, kammaṃ tu kammuno padaṃ. 'तिस्सो गच्छति' (तिस्स जातो) येथे कर्तृपद कर्त्याला प्रकट करते; तर 'धम्मो देसियति' (धम्माचा उपदेश केला जातो) येथे कर्मपद कर्माला प्रकट करते. Sarūpato pakāseti, tasmā te pākaṭā ubho; Tathā vibhaviyyatīti-ādibhāvapadaṃ pana. ते स्वतःच्या रूपाने प्रकट करतात, म्हणून ते दोन्ही स्पष्ट आहेत. तसेच 'विभविय्यति' इत्यादी भावपद (भाववाच्य क्रियापद) देखील... Sarūpato na dīpeti, kārakaṃ bhāvanāmakaṃ; Dabbabhūtaṃ tu kattāraṃ, pakāseti sarūpato. ...'भाव' नावाच्या कारकाला स्वतःच्या रूपाने प्रकट करत नाही, तर द्रव्यरूप असलेल्या कर्त्याला स्वतःच्या रूपाने प्रकट करते. Kattāraṃ pana dīpentaṃ, kattusannissitampi taṃ; Bhāvaṃ dīpeti svākāro, paccayena vibhāvito. परंतु कर्त्याला प्रकट करत असतानाच, प्रत्ययाद्वारे अभिव्यक्त झालेले त्याचे स्वतःचे रूप कर्त्यावर आश्रित असलेल्या भावाला (क्रियेला) देखील प्रकट करते. Yasmā ca kattubhāvena, bhāvo nāma na tiṭṭhati; Kattāva kattubhāvena, bhāvaṭṭhāne ṭhito tato. आणि ज्याअर्थी 'भाव' (क्रिया) हा कर्तृभावाने (कर्त्याच्या रूपाने) अस्तित्वात नसतो, म्हणून कर्ताच कर्तृभावाने भावाच्या (क्रियेच्या) स्थानी स्थित असतो. Yajjevaṃ kattuvohāro, bhāvassa tu kathaṃ siyā; ‘‘Sāvakānaṃ sannipāto, ahosi’’itiādisu. जर असे आहे, तर 'सावकानं सन्निपातो अहोसि' (श्रावकांचा संनिपात/मेळावा झाला) इत्यादींमध्ये भावासाठी (क्रियेसाठी) 'कर्ता' असा व्यवहार कसा होऊ शकतो? Iti ce nissayānaṃ tu, vasā nissitasambhavā; Kattuṭṭhānepi bhāvassa, kattupaññatti sijjhati. असे असल्यास, आश्रयाच्या (निस्सय) प्रभावाने आश्रिताची (निस्सित) उत्पत्ती होत असल्यामुळे, कर्त्याच्या स्थानी देखील भावाची 'कर्तृ-प्रज्ञप्ती' (कर्त्याची संज्ञा) सिद्ध होते. Kārake kattukammavhe, kriyāsannissaye yathā; Dhārentī āsanathālī, kriyādhāroti kappitā. ज्याप्रमाणे क्रिया-आश्रित असलेल्या कर्ता आणि कर्म नावाच्या कारकांमध्ये, धारण करणारी 'आसन' किंवा 'थाळी' (भांडे) ही क्रियेचा आधार मानली जाते; Tathā bhāvapadaṃ dhīrā, kattāraṃ bhāvanissayaṃ; Dīpayantampi kappenti, bhāvassa vācakaṃ iti. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी लोक भावपदाला (भाववाच्य क्रियापदाला), ते भावाचा आश्रय असलेल्या कर्त्याला प्रकट करत असले तरीही, 'भावाचे (क्रियेचे) वाचक' असे मानतात. Keci [Pg.13] adabbabhūtassa, bhāvassekattato bravuṃ; Bhāvedekavacovādi-purisasseva hotiti. काही आचार्य म्हणतात की, अमूर्त (अद्रव्यरूप) असलेल्या भावाच्या एकत्वामुळे, भाववाच्य प्रयोगात केवळ एकवचन आणि प्रथम पुरुष (अन्य पुरुष) च होतो. Pāḷiṃ patvāna tesaṃ tu, vacanaṃ appamāṇakaṃ; ‘‘Te saṃkilesikā dhammā, pahīyissanti’’ iti hi. परंतु पालि ग्रंथांचा विचार करता त्यांचे हे म्हणणे अप्रमाण ठरते; कारण 'ते संकिलेसिका धम्मा पहीयिस्सन्ति' (ते संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील) असा पाठ आढळतो. Pāṭho pāvacane diṭṭho, tasmā evaṃ vademase; Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ. हा पाठ बुद्धवचनात (पावचन) दिसून येतो, म्हणून आम्ही असे म्हणतो की, प्रथमा विभक्तीच्या (पच्चत्त) दर्शनानेच तिन्ही पुरुषांची (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) योजना होते. Vacanehi yutaṃ dvīhi, icchitabbanti no ruci; Bhāve kriyāpadaṃ nāma, pāḷiyaṃ atiduddasaṃ; Tasmā taggahaṇūpāyo, vutto ettāvatā mayāti. ते दोन्ही वचनांनी (एकवचन आणि बहुवचन) युक्त असावे, अशी आमची संमती आहे. पालि भाषेमध्ये भाववाच्य क्रियापद शोधणे अत्यंत कठीण आहे; म्हणून ते ग्रहण करण्याचा (समजून घेण्याचा) उपाय माझ्याद्वारे येथे स्पष्ट करण्यात आला आहे. Ayaṃ bhāvassa kriyāpadānaṃ niddeso. हा भाववाच्य क्रियापदांचा निर्देश (स्पष्टीकरण) आहे. Evaṃ suddhakattukriyāpadāni hetukattukriyāpadāni kammuno kriyāpadāni, bhāvassa kriyāpadāni cāti catudhā, kammakattukriyāpadehi vā pañcadhā bhūdhātuto nipphannāni kriyāpadāni nānappakārena niddiṭṭhāni, etāni lokiyānaṃ bhāvabhedavasena vohārabhedo hotīti dassanatthaṃ visuṃ visuṃ vuttāni. Atthato pana kammakattubhāvakārakattayavasena tividhāneva. Hetukattā hi suddhakattusaṅkhāte kārake tassaṅgabhāvato saṅgahamupagacchati, tathā kammakattā kammakārake, bhāvo pana kevalo. So hi gamanapacanalavanādivasenānekavidhopi kriyāsabhāvattā bhedarahito kārakantaro. Evaṃ santepi dabbasannissitattā dabbabhedena bhijjati. Tena pāvacane bhāvavācakaṃ padaṃ bahuvacanantampi dissati. Ākhyātikapade bhāvakārakavohāro niruttinayaṃ nissāya gato, atthato pana bhāvassa kārakatā nupapajjati. So hi na [Pg.14] kiñci janeti, na ca kriyāya nimittaṃ. Kriyānimittabhāvoyeva hi kārakalakkhaṇaṃ. Iti mukhyato vā hetuto vā bhāvassa kārakatā na labbhati. Evaṃ santepi so karaṇamattattā kārakaṃ. Tathā hi karaṇaṃ kāro, kriyā, tadeva kārakanti bhāvassa kārakatā daṭṭhabbā. Yasmā pana kriyānimittabhāvoyeva kārakalakkhaṇaṃ, tasmā nāmikapade kārakalakkhaṇe bhāvakārakanti vohāraṃ pahāya kattukammakaraṇasampadānāpādānādhikaraṇānaṃ channaṃ vatthūnaṃ kattukārakakammakārakantiādi vohāro kariyati veyyākaraṇehi. Evaṃ niruttinayaṃ nissāya vuttaṃ bhāvakārakañca dve ca kammakattukārakānīti kārakattayaṃ bhavati. Taddīpakañcākhyātikapadaṃ tikārakaṃ. अशा प्रकारे, कर्तृक्रियापदे, हेतुक्रियापदे (प्रयोजक क्रियापदे), कर्मक्रियापदे (कर्मवाच्य क्रियापदे) आणि भावक्रियापदे (भाववाच्य क्रियापदे) अशी चार प्रकारची, किंवा कर्मकर्तृक्रियापदांसह पाच प्रकारची 'भू' धातूपासून निष्पन्न झालेली क्रियापदे वेगवेगळ्या प्रकारे निर्दिष्ट केली आहेत. ही क्रियापदे लौकिक भावांच्या भेदांमुळे व्यवहारात भेद निर्माण करतात, हे दर्शवण्यासाठी वेगवेगळी सांगितली आहेत. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने कर्म, कर्तृ आणि भाव या तीन कारकांच्या भेदाने ती तीन प्रकारचीच आहेत. कारण हेतुकर्ता (प्रयोजक कर्ता) हा 'कर्तृ' संज्ञक कारकाचाच एक भाग असल्यामुळे त्यातच समाविष्ट होतो, तसेच कर्मकर्ता हा कर्मकारकात समाविष्ट होतो, आणि 'भाव' हा केवळ स्वतंत्र असतो. तो गमन (जाणे), पचन (शिजवणे), लवन (कापणे) इत्यादी रूपाने अनेक प्रकारचा असला तरी क्रियास्वभाव असल्यामुळे भेदरहित असे दुसरे कारक आहे. असे असले तरी, द्रव्यावर आश्रित असल्यामुळे द्रव्याच्या भेदाने तो भिन्न होतो. म्हणूनच बुद्धवचनात (पावचन) भाववाचक पद बहुवचनात देखील आढळते. आख्यात पदात (क्रियापदात) भावकारकाचा व्यवहार व्याकरणशास्त्राच्या नियमांवर (निरुत्तिनय) आधारित आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने भावाचे कारकत्व सिद्ध होत नाही. कारण तो काहीही उत्पन्न करत नाही आणि क्रियेचे निमित्तही बनत नाही. क्रियेचे निमित्त असणे हेच कारकाचे लक्षण आहे. अशा प्रकारे, मुख्य रूपाने किंवा हेतू रूपाने भावाचे कारकत्व प्राप्त होत नाही. असे असले तरी, तो केवळ क्रिया (करण) असल्यामुळे कारक मानला जातो. कारण 'करण' म्हणजे क्रिया आणि तीच कारक आहे, या दृष्टीने भावाचे कारकत्व समजले पाहिजे. परंतु ज्याअर्थी क्रियेचे निमित्त असणे हेच कारकाचे लक्षण आहे, म्हणून नामपदांच्या कारक-लक्षणात 'भावकारक' असा व्यवहार सोडून व्याकरणकारांनी कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान आणि अधिकरण या सहा गोष्टींना 'कर्तृकारक', 'कर्मकारक' इत्यादी व्यवहार केला आहे. अशा प्रकारे व्याकरणशास्त्राच्या नियमाचा आश्रय घेऊन सांगितलेले भावकारक आणि दोन (कर्ता व कर्म) मिळून तीन कारके होतात. आणि त्यांना दर्शवणारे आख्यातपद (क्रियापद) हे 'त्रिकारक' (तीन कारके असणारे) असते. Imamatthañhi sandhāya, vuttamācariyehipi; Mahāveyyākaraṇehi, niruttinayadassibhi. हाच अर्थ लक्षात घेऊन, व्याकरणशास्त्राच्या नियमांचे दर्शन घडवणाऱ्या महान वैयाकरण आचार्यांनी देखील असे म्हटले आहे: ‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ; Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti. 'जे तीन काळ (त्रिकाल), तीन पुरुष (त्रिपुरुष) यांनी युक्त, क्रियावाचक, तीन कारके असणारे (त्रिकारक), लिंगविरहित (अतिलिंग) आणि दोन वचने (द्विवचन) असणारे असते, त्याला आख्यात (क्रियापद) असे म्हटले जाते.' Idha bhāvakammesu attanopaduppattiṃ keci akkharacintakā avassamicchantīti tesaṃ mativibhāvanatthamamhehi bhāvakammānaṃ kriyāpadāni attanopadavasenuddiṭṭhāni ceva niddiṭṭhāni ca. Sabbānipi panetāni tikārakāni kriyāpadāni kriyāpadamālamicchatā parassapadattanopadavasena yojetabbāni. Pāḷiādīsu hi tikārakāni kriyāpadāni parassapadattanopadavasena dvidhā ṭhitāni. Seyyathidaṃ? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Samādhijjhānakusalā, vandanti lokanāyakaṃ. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Kathaṃ paṭipannassa puggalassa rūpaṃ vibhoti vibhaviyyati. So [Pg.15] pahīyissati. Paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate tapate. Pūjako labhate pūjaṃ. Puttakāmā thiyo yācaṃ, labhante tādisaṃ sutaṃ. Asito tādi vuccate sabrahmā. Aggijādi pubbeva bhūyate. So pahīyethāpi no pahīyethāti evaṃ dvidhā ṭhitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ – येथे भाव आणि कर्म (प्रयोगां) मध्ये आत्मनेपदाची उत्पत्ती काही व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) आवश्यक मानत नाहीत, त्यांच्या मताचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी आम्ही भाव आणि कर्माच्या क्रियापदांचे आत्मनेपदाच्या नियमांनुसार निर्देश आणि स्पष्टीकरण केले आहे. परंतु, क्रियापदांची मालिका इच्छिणाऱ्यांनी ही सर्व तीनही कारकांशी (कर्तरी, कर्मणी, भावे) संबंधित क्रियापदे परस्मैपद आणि आत्मनेपदाच्या नियमांनुसार योजावीत. कारण पाळी इत्यादींमध्ये तीनही कारकांतील क्रियापदे परस्मैपद आणि आत्मनेपद अशा दोन प्रकारे स्थित आहेत. जसे की: 'भगवा सावत्थियं विहरति' (भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करतात). 'समाधिज्झानकुसला, वन्दन्ति लोकनायकं' (समाधी आणि ध्यानात कुशल असलेले लोकनायकाला वंदन करतात). 'मोनं वुच्चति ञाणं' (ज्ञानाला मौन म्हटले जाते). 'अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चति' (अर्थाचा साक्षात्कार झाल्यामुळे धीर पुरुषाला पंडित म्हटले जाते). 'कथं पटिपन्नस्स पुग्गलस्स रूपं विभोति विभविय्यति' (प्रतिपन्न व्यक्तीचे रूप कसे नष्ट होते आणि नष्ट होईल?). 'सो पहीयिस्सति' (ते नष्ट होईल/त्याचा प्रहाण होईल). 'पण्डुकम्बले निक्खित्तं भासते तपते' (लाल घोंगडीवर ठेवलेले चमकते आणि तळपते). 'पूजको लभते पूजं' (पूजा करणारा पूजा प्राप्त करतो). 'पुत्तकामा थियो याचं, लभन्ते तादिसं सुतं' (पुत्राची इच्छा करणाऱ्या स्त्रिया याचना करून तसा पुत्र प्राप्त करतात). 'असितो तादि वुच्चते सब्रह्मा' (असित असा तो ब्रह्मसम म्हटला जातो). 'अग्गिजादि पुब्बेव भूयते' (अग्नीपासून उत्पन्न झालेले इत्यादी आधीच अस्तित्वात येते). 'सो पहीयेथापि नो पहीयेथा' (ते नष्ट होऊ शकते किंवा नष्ट होणार नाही) - अशा प्रकारे हे दोन प्रकारे स्थित आहे. याविषयी पाळीचा नियम असा आहे – Tikārakāni sabbāni, kriyāpadāni pāyato; Parassapadayogena, dissanti piṭakattaye. त्रिपिटकात बहुतांश करून सर्व तीनही कारकांतील क्रियापदे परस्मैपदाच्या योगाने दिसून येतात. Attanopadayuttāni, cuṇṇiyesu padesu hi; Atīvappāni gāthāsu, padānīti bahūni tu. गद्य पदांमध्ये (चूर्णिय पदांमध्ये) आत्मनेपदाने युक्त असलेली पदे अत्यंत कमी आहेत, परंतु गाथांमध्ये (पद्यांमध्ये) अशी पदे पुष्कळ आहेत. Gāthāsu cevitarāni, cuṇṇiyesu padesu ca; Subahūneva hutvāna, dissantīti pakāsaye. गाथांमध्ये तसेच इतर गद्य पदांमध्येही ती (परस्मैपदाची पदे) अतिशय मोठ्या संख्येने दिसून येतात, असे स्पष्ट करावे. Padānaṃ niddeso panati antiādīnaṃ tesaṃ tesaṃ vacanānamanurūpena yojetabbo. Evaṃ tikārakakriyāpadāni sarūpato vavatthānato niddesato ca veditabbāni. पदांचा निर्देश 'ति', 'अन्ति' इत्यादी त्या त्या वचनांच्या अनुरूप योजावा. अशा प्रकारे तीनही कारकांतील क्रियापदे त्यांच्या स्वरूपावरून, वर्गीकरणावरून आणि निर्देशावरून समजून घ्यावीत. Idāni nopasaggākammikādivasena bhavatissa dhātussa vinicchayaṃ vadāma – आता आपण उपसर्ग नसणे, अकर्मक असणे इत्यादींच्या आधारे 'भू' (भवति) धातूचा निर्णय सांगू – Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā; Sopasaggā sakammā ca, iti bhūti vibhāvitā. उपसर्ग नसलेला आणि अकर्मक, उपसर्ग असलेला आणि अकर्मक, तसेच उपसर्ग असलेला आणि सकर्मक - अशा प्रकारे 'भू' (अस्तित्व) धातू स्पष्ट केला आहे. Idaṃ tu vacanaṃ ‘‘dhamma-bhūto bhutvā’’tiādisu; Pattānubhavanatthaṃ me, vivajjetvā udīritaṃ. परंतु हे वचन 'धम्मभूतो भुत्वा' (धम्मरूप होऊन) इत्यादींमध्ये 'प्राप्ती आणि अनुभव' हा अर्थ वगळून माझ्याद्वारे सांगितले गेले आहे. Etena pana atthena, nopasaggasakammikaṃ; Gahetvā catudhā hoti, iti ñeyyaṃ visesato. परंतु या अर्थाने, उपसर्ग नसलेला आणि सकर्मक असा स्वीकार करून तो विशेषतः चार प्रकारचा होतो, असे समजावे. Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā; Bhūdhātu kārite sante, ekakammā bhavanti hi. उपसर्ग नसलेला व अकर्मक, आणि उपसर्ग असलेला व अकर्मक असलेला 'भू' धातू प्रयोजक (णिजन्त/कारित) प्रत्यय लागल्यास एककर्मक होतो. ‘‘Bhāveti [Pg.16] kusalaṃ dhammaṃ, vibhāvetī’’timānidha; Dassetabbāni viññūhi, sāsanaññūhi sāsane. 'भावेति कुसलं धम्मं' (तो कुशल धम्माची भावना करतो/विकसित करतो), 'विभावेति' (तो स्पष्ट करतो) ही उदाहरणे शासनाला (बुद्धशासनाला) जाणणाऱ्या विद्वानांनी येथे शासनात दाखवून दिली पाहिजेत. Sopasaggā sakammā tu, kāritappaccaye sati; Dvikammāyeva hotīti, ñātabbaṃ viññunā kathaṃ. परंतु उपसर्ग असलेला आणि सकर्मक असलेला धातू प्रयोजक प्रत्यय लागल्यास द्विकर्मकच होतो, हे विद्वानांनी कसे जाणावे? Abhibhāventi purisā, purise pāṇajātikaṃ; Anubhāveti puriso, sampattiṃ purisaṃ iti. 'अभिभावेन्ति पुरिसा, पुरिसे पाणजातिकं' (माणसे इतर माणसांना प्राण्यांवर विजय मिळवून देतात); 'अनुभावेति पुरिसो, सम्पत्तिं पुरिसं' (माणूस दुसऱ्या माणसाला संपत्तीचा अनुभव करून देतो) - अशा प्रकारे. Idaṃ sakammakaṃ nāma, akammakamidaṃ iti; Kathamamhehi ñātabbaṃ, vitthārena vadetha no. 'हे सकर्मक आहे आणि हे अकर्मक आहे' हे आम्ही कसे जाणावे? कृपया आम्हाला हे सविस्तर सांगा. Vitthāreneva kiṃ vattuṃ, sakkomi ekadesato; Kathayissāmi sakkaccaṃ, vadato me nibodhatha. पूर्ण विस्ताराने काय सांगू? मी एका अंशाने (थोडक्यात) सांगू शकेन. मी आदरपूर्वक सांगेन, मी सांगत असताना आपण लक्षपूर्वक ऐकावे. Ākhyātikapadaṃ nāma, duvidhaṃ samudīritaṃ; Sakammakamakammañca, iti viññū vibhāvaye. आख्यात पद (क्रियापद) हे सकर्मक आणि अकर्मक असे दोन प्रकारचे सांगितले गेले आहे, असे विद्वानांनी स्पष्ट करावे. Tatra yassa payogamhi, padassa kattunā kriyā; Nipphāditā vinā kammaṃ, na hoti taṃ sakammakaṃ. त्यामध्ये, ज्या पदाच्या प्रयोगात कर्त्याद्वारे केली जाणारी क्रिया कर्माशिवाय पूर्ण होत नाही, ते सकर्मक पद होय. ‘‘Pacatī’’ti hi vutte tu, yena kenaci jantunā; Odanaṃ vā panaññaṃ vā, kiñci vatthunti ñāyati. कारण जेव्हा 'पचति' (तो शिजवतो) असे म्हटले जाते, तेव्हा कोणत्याही व्यक्तीद्वारे भात किंवा इतर काहीतरी वस्तू शिजवली जात आहे, असे समजते. Yassa pana payogamhi, kammena rahitā kriyā; Padassa ñāyate etaṃ, akammakanti tīraye. परंतु ज्या पदाच्या प्रयोगात क्रिया कर्माशिवाय समजली जाते, ते अकर्मक आहे असा निर्णय करावा. ‘‘Tiṭṭhati devadatto’’ti, vutte kenaci jantunā; Ṭhānaṃva buddhivisayo, kammabhūtaṃ na kiñcipi. जेव्हा 'तिट्ठति देवदत्तो' (देवदत्त उभा आहे) असे म्हटले जाते, तेव्हा केवळ उभे राहणे हाच बुद्धीचा विषय होतो, कर्म म्हणून काहीही नसते. Sakammakapadaṃ tattha, kattāraṃ kammameva ca; Pakāseti yathāyoga-miti viññū vibhāvaye. तेथे सकर्मक पद योग्यतेनुसार कर्ता आणि कर्म या दोन्हीचा प्रकाश करते, असे विद्वानांनी स्पष्ट करावे. ‘‘Odanaṃ pacati poso, odano paccate sayaṃ’’; Iccudāharaṇā ñeyyā, avuttepi ayaṃ nayo. 'ओदनं पचति पोसो' (माणूस भात शिजवतो), 'ओदनो पच्चते सयं' (भात स्वतः शिजतो) - या उदाहरणांवरून हा नियम समजावा, न सांगितलेल्या ठिकाणीही हाच नियम लागू होतो. Akammakapadaṃ [Pg.17] nāma, kattāraṃ bhāvameva ca; Yathārahaṃ pakāseti, iti dhīropalakkhaye. अकर्मक पद योग्यतेनुसार कर्ता आणि भाव (क्रिया) यांचा प्रकाश करते, असे बुद्धिमान पुरुषाने जाणावे. Kattāraṃ ‘‘tiṭṭhati’’ccatra, sūceti bhāvanāmakaṃ; ‘‘Upaṭṭhīyati’’ iccatra, avuttepi ayaṃ nayo. 'तिट्ठति' (तो उभा राहतो) यामध्ये कर्त्याचे आणि 'उपट्ठीयति' (सेवा केली जाते) यामध्ये भावाचे (क्रियेचे) सूचन होते, न सांगितलेल्या ठिकाणीही हाच नियम लागू होतो. Evaṃ sakammakākammaṃ, ñatvā yojeyya buddhimā; Tikammakañca jāneyya, karādo kārite sati. अशा प्रकारे सकर्मक आणि अकर्मक जाणून बुद्धिमान माणसाने योजना करावी; आणि 'कृ' (करणे) इत्यादी धातूंना प्रयोजक प्रत्यय लागल्यास त्रिकर्मक होते, असे जाणावे. ‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti purisa’’nti ca; ‘‘Puriso purise gāmaṃ, rathaṃ vāheti’’iccapi. 'सुवण्णं कटकं पोसो, कारेति पुरिसं' (माणूस दुसऱ्या माणसाकडून सोन्याचे कडे बनवतो) आणि 'पुरिसो पुरिसे गामं, रथं वाहेति' (माणूस इतर माणसांकडून गावात रथ वाहून नेतो) - असेही. Ettha bhavatidhātumhi, nayo eso na labbhati; Tasmā dvikammakaññeva, padamettha vibhāvitaṃ. येथे 'भू' (भवति) धातूच्या बाबतीत हा नियम आढळत नाही; म्हणून येथे केवळ द्विकर्मक पदच स्पष्ट केले आहे. Ediso ca nayo nāma, pāḷiyaṃ tu na dissati; Ekaccānaṃ mateneva, mayā evaṃ pakāsito. आणि असा नियम पाळीमध्ये दिसून येत नाही; काही आचार्यांच्या मतानुसारच मी तो येथे अशा प्रकारे स्पष्ट केला आहे. Ettha ca ‘‘tamenaṃ rājā, vividhā kammakāraṇā; Kārāpetī’’ti yo pāṭho, niddese taṃ suniddise. आणि येथे 'तमेनं राजा, विविधा कम्मकारणा कारापेति' (त्यानंतर राजा त्याला विविध प्रकारच्या शिक्षा करवतो) हा जो पाठ आहे, तो निद्देसामध्ये चांगल्या प्रकारे स्पष्ट केला आहे. ‘‘Manussehī’’ti āharitvā, pāṭhasesaṃ sumedhaso; ‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iti pāṭhassa dassanā. बुद्धिमान पुरुषाने 'मनुस्सेहि' (माणसांद्वारे) हा शब्द आणून उर्वरित पाठाची पूर्तता करावी, कारण 'सुनखेहिपि खादापेन्ति' (कुत्र्यांकडूनही खाववले जाते) असा पाठ दिसून येतो. Etaṃ nayaṃ vidū ñatvā, yoje pāṭhānurūpato; ‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti puriseni’’ti. हा नियम जाणून विद्वानाने पाठाच्या अनुरूप अशी योजना करावी: 'सुवण्णं कटकं पोसो, कारेति पुरिसेन' (माणूस माणसाद्वारे सोन्याचे कडे बनवतो). Vikaraṇappaccayāva, vuttā ettha sarūpato; Sagaṇe sagaṇe tesaṃ, vuttiṃ dīpetumeva ca. येथे विकरण प्रत्ययच त्यांच्या मूळ स्वरूपात सांगितले आहेत, आणि त्यांच्या आपापल्या गणांमधील प्रवृत्तीला स्पष्ट करण्यासाठीच हे केले आहे. ‘‘Asmiṃ gaṇe ayaṃ dhātu, hotī’’ti tehi viññuno; Viññāpetuñca aññehi, ñāpanā paccayehi na. 'या गणात हा धातू आहे' हे त्या (विकरण प्रत्ययांद्वारे) विद्वानांना समजते, इतर कोणत्याही ज्ञापकांद्वारे किंवा प्रत्ययांद्वारे नाही. Tathā hi bhāvakammesu, vihito paccayo tu yo; Aṭṭhavidhepi dhātūnaṃ, gaṇasmiṃ sampavattati. कारण त्याचप्रमाणे, भाव आणि कर्म प्रयोगात जो प्रत्यय विहित केला आहे, तो धातूंच्या आठही गणांमध्ये प्रवृत्त होतो. Bhūdhātujesu [Pg.18] rūpesu, asammohāya sotunaṃ; Nānāvidho nayo evaṃ, mayā ettha pakāsito. 'भू' धातूपासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपांविषयी श्रोत्यांचा गोंधळ उडू नये म्हणून, माझ्याद्वारे येथे विविध प्रकारचे नियम स्पष्ट केले गेले आहेत. Ye loke appayuttā vividhavikaraṇākhyātasaddesvachekā,Te patvākhyātasadde avigatavimatī honti ñāṇīpi tasmā; Accantaññeva dhīro saparahitarato sāsane daḷhapemo,Yogaṃ tesaṃ payoge paṭutaramatitaṃ patthayāno kareyya. जे लोग जगात विविध विकरणयुक्त आख्यात शब्दांच्या बाबतीत अकुशल आहेत, ते ज्ञानी असूनही आख्यात शब्दांच्या बाबतीत संशयाने युक्त राहतात; म्हणून, स्वतःच्या आणि इतरांच्या कल्याणात मग्न असलेला, शासनावर (बुद्धशासनावरील) दृढ प्रेम असलेला आणि अत्यंत तीक्ष्ण बुद्धीची इच्छा करणारा धीर पुरुष त्यांच्या प्रयोगात सतत प्रयत्न करेल. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये... Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe विद्वानांच्या कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथामध्ये... Savikaraṇākhyātavibhāgo nāma 'सविकरण आख्यात विभाग' नावाचा... Paṭhamo paricchedo. पहिला परिच्छेद. 2. Bhavatikriyāpadamālāvibhāga २. 'भवति' क्रियापद-माला-विभाग Ito paraṃ pavakkhāmi, sotūnaṃ mativaḍḍhanaṃ; Kriyāpadakkamaṃ nāma, vibhattādīni dīpayaṃ. यापुढे मी श्रोत्यांच्या बुद्धीचा विकास करणारे, विभक्ती इत्यादी स्पष्ट करणारे 'क्रियापदक्रम' नावाचे प्रकरण सांगेन. Tatra ākhyātikassa kriyālakkhaṇattasūcikā tyādayo vibhattiyo, tā aṭṭhavidhā vattamānāpañcamīsattamīparokkhāhiyyattanajjatanībhavissantī kālātipattivasena. त्यामध्ये आख्यात (क्रियापदाच्या) क्रिया-लक्षणाचे सूचक असणारे 'ति' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय आहेत. काळाच्या भेदानुसार त्या आठ प्रकारच्या आहेत: वर्तमान, पंचमी, सप्तमी, परोक्षा, हिय्यत्तनी (ह्यस्तनी), अज्जतनी (अद्यतनी), भविष्यन्ती आणि कालातिपत्ती. Tatthati anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe iccetā vattamānāvibhattiyo nāma. त्यामध्ये ति-अन्ति, सि-थ, मि-म, ते-अन्ते, से-व्हे, ए-म्हे हे 'वर्तमान' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, su vho, e āmase iccetā pañcamīvibhattiyo nāma. तु-अन्तु, हि-थ, मि-म, तं-अन्तं, सु-व्हो, ए-आमसे हे 'पंचमी' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Eyya [Pg.19] eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe iccetā sattamīvibhattiyo nāma. एय्य-एय्युं, एय्यासि-एय्याथ, एय्यामि-एय्याम, एथ-एरं, एथो-एय्याव्हो, एय्यं-एय्याम्हे हे 'सप्तमी' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. A u, e ttha, aṃ mha, ttha re, ttho vho, iṃ mhe iccetā parokkhāvibhattiyo nāma. अ-उ, ए-त्थ, अं-म्ह, त्थ-रे, त्तो-व्हो, इं-म्हे हे 'परोक्षा' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Ā ū, o ttha, aṃ mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ mhase iccetā hiyyattanīvibhattiyo nāma. आ-ऊ, ओ-त्थ, अं-म्हा, त्थ-त्थुं, से-व्हं, इं-म्हसे हे 'हिय्यत्तनी' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, aṃ mhe iccetā ajjatanīvibhattiyo nāma. ई-उं, ओ-त्थ, इं-म्हा, आ-ऊ, से-व्हं, अं-म्हे हे 'अज्जतनी' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe iccetā bhavissantīvibhattiyo nāma. स्सति-स्सन्ति, स्ससि-स्सथ, स्सामि-स्साम, स्सते-स्सन्ते, स्ससे-स्सव्हे, स्सं-स्साम्हे हे 'भविष्यन्ती' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase iccetā kālātipattivibhattiyo nāma. स्सा-स्शंसु, स्से-स्सथ, स्सं-स्साम्हा, स्सथ-स्सि सु, स्ससे-स्सव्हे, स्सिं-स्साम्हसे हे 'कालातिपत्ती' विभक्तीचे प्रत्यय आहेत. Sabbāsametāsaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni parassapadāni nāma. Yāni yāni pana parāni cha padāni, tāni tāni attanopadāni nāma. Tattha parassapadāni vattamānā cha, pañcamiyo cha, sattamiyo cha, parokkhā cha, hiyyattaniyo cha, ajjataniyo cha, bhavissantiyo cha, kālātipattiyo chāti aṭṭhacattālīsavidhāni honti, tathā itarāni, sabbāni tāni piṇḍitāni channavutividhāni. या सर्व विभक्तींच्या प्रत्ययांपैकी जे पहिले सहा प्रत्यय (पदे) आहेत, त्यांना 'परस्मैपद' (परस्सपद) म्हणतात. आणि जे नंतरचे सहा प्रत्यय आहेत, त्यांना 'आत्मनेपद' (अत्तनौपद) म्हणतात. त्यामध्ये परस्मैपदाचे वर्तमानकाळाचे सहा, पंचमीचे सहा, सप्तमीचे सहा, परोक्षाचे सहा, हिय्यत्तनीचे सहा, अज्जतनीचे सहा, भविष्यन्तीचे सहा आणि कालातिपत्तीचे सहा मिळून एकूण ४८ (अठ्ठेचाळीस) प्रकार होतात; त्याचप्रमाणे इतर (आत्मनेपदाचेही ४८ प्रकार होतात). हे सर्व मिळून एकूण ९६ (शहाण्णव) प्रकार होतात. Parassapadānamattanopadānañca dve dve padāni paṭhamamajjhimuttamapurisā nāma. Te vattamānādīsu cattāro cattāro, aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena dvattiṃsa, piṇḍitāni parimāṇāneva. परस्मैपद आणि आत्मनेपदाचे दोन-दोन प्रत्यय अनुक्रमे प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुष या नावांनी ओळखले जातात. ते वर्तमानकाळ इत्यादींमध्ये चार-चार होतात, आणि आठ विभक्तींच्या हिशोबाने (प्रत्येक पुरुषाचे) ३२ होतात, आणि एकूण मिळून तेवढेच (९६) प्रमाण होते. Dvīsu [Pg.20] dvīsu padesu paṭhamaṃ paṭhamaṃ ekavacanaṃ, dutiyaṃ dutiyaṃ bahuvacanaṃ. दोन-दोन प्रत्ययांमध्ये पहिले-पहिले एकवचन असते आणि दुसरे-दुसरे बहुवचन असते. Tatra vattamānavibhattīnanti anti, si tha, mi ma iccetāni parassapadāni. Te ante, se vhe, e mhe iccetāni attanopadāni. Parassapadattanopadesupiti anti iti paṭhamapurisā, sitha iti majjhimapurisā, mi ma iti uttamapurisā, te ante iti paṭhamapurisā, se vhe iti majjhimapurisā, e mhe iti uttamapurisā. त्यामध्ये वर्तमान विभक्तीचे 'ति-अन्ति, सि-थ, मि-म' हे परस्मैपदाचे प्रत्यय आहेत आणि 'ते-अन्ते, से-व्हे, ए-म्हे' हे आत्मनेपदाचे प्रत्यय आहेत. परस्मैपद आणि आत्मनेपद या दोन्हीमध्ये, 'ति-अन्ति' हे प्रथम पुरुष, 'सि-थ' हे मध्यम पुरुष, 'मि-म' हे उत्तम पुरुष; आणि 'ते-अन्ते' हे प्रथम पुरुष, 'से-व्हे' हे मध्यम पुरुष, 'ए-म्हे' हे उत्तम पुरुष आहेत. Paṭhamamajjhimuttamapurisesupi ti-iti ekavacanaṃ, anti-iti bahuvacananti evaṃ ekavacanabahuvacanāni kamato ñeyyāni. Evaṃ sesāsu vibhattīsu parassapadattanopadapaṭhamamajjhimuttamapurisekavacanabahuvacanāni ñeyyāni. प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुषांमध्ये देखील 'ति' हे एकवचन आणि 'अन्ति' हे बहुवचन, अशा प्रकारे एकवचन आणि बहुवचन अनुक्रमे जाणावे. याचप्रमाणे उर्वरित विभक्तींमध्ये देखील परस्मैपद, आत्मनेपद, प्रथम पुरुष, मध्यम पुरुष, उत्तम पुरुष, एकवचन आणि बहुवचन जाणावे. Tattha vibhattīti kenaṭṭhena vibhatti? Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajatīti vibhatti, syādīhi nāmikavibhattīhi saha sabbasaṅgāhakavasena pana sakatthaparatthādibhede atthe vibhajatīti vibhatti, kammādayo vā kārake ekavacanabahuvacanavasena vibhajatīti vibhatti, vibhajitabbā ñāṇenātipi vibhatti, vibhajanti atthe etāyātipi vibhatti, atha vā satipi jinasāsane avibhattikaniddese sabbena sabbaṃ vibhattīhi vinā atthassā’niddisitabbato visesena vividhena vā ākārena bhajanti sevanti naṃ paṇḍitātipi vibhatti. Tattha avibhattikaniddesalakkhaṇaṃ vadāma saha payoganidassanādīhi. त्यामध्ये 'विभक्ती' हा शब्द कोणत्या अर्थाने वापरला जातो? काळ इत्यादींच्या द्वारे धातूच्या अर्थाचे विभाजन (स्पष्टीकरण) करते म्हणून ती 'विभक्ती' होय; किंवा 'सि' इत्यादी नामविभक्तींसह सर्वसमावेशकतेने स्वार्थ, परार्थ इत्यादी भेदांच्या अर्थांचे विभाजन करते म्हणून ती 'विभक्ती' होय; किंवा कर्म इत्यादी कारकांना एकवचन आणि बहुवचनाच्या द्वारे विभाजित करते म्हणून ती 'विभक्ती' होय; किंवा जिचे ज्ञानाने विभाजन केले पाहिजे ती 'विभक्ती' होय; किंवा जिच्याद्वारे अर्थांचे विभाजन केले जाते ती 'विभक्ती' होय; अथवा बुद्धशासनात (जिनशासनात) विभक्तीरहित निर्देश असले तरी, विभक्तींशिवाय अर्थाचा पूर्णपणे निर्देश करणे अशक्य असल्यामुळे, विद्वान लोक ज्याचे विशेष किंवा विविध प्रकारे भजन (सेवन/अभ्यास) करतात, म्हणून ती 'विभक्ती' होय. त्यामध्ये, आम्ही प्रयोगाच्या उदाहरणांसह विभक्तीरहित निर्देशाचे लक्षण सांगतो. Avibhattikaniddeso, nāmikesupalabbhati; Nākhyātesūti viññeyya-midamettha nidassanaṃ. विभक्तीरहित निर्देश नामांमध्ये आढळतो, आख्यातांमध्ये (क्रियापदांमध्ये) नाही, असे जाणावे; याचे उदाहरण येथे दिले आहे. Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo; Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ. वडाच्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे, थेरवाद हा सर्व वादांमध्ये (मतांमध्ये) श्रेष्ठ आहे; जे कमी नाही आणि अधिकही नाही, असे हे केवळ जिनशासन (बुद्धशासन) आहे. Tatra [Pg.21] thera-iti avibhattiko niddeso, therānaṃ ayanti thero. Ko so? Vādo. Theravādo aññesaṃ vādānaṃ uttamoti ayamattho veditabbo. त्यामध्ये 'थेर' (thera) हा विभक्तीरहित निर्देश आहे. थेरांचा (स्थविरांचा) हा 'थेर' होय. तो कोणता? वाद (सिद्धांत). थेरवाद हा इतर वादांमध्ये श्रेष्ठ आहे, असा हा अर्थ समजला पाहिजे. ‘‘Kāyo te sabba sovaṇṇo’’, iccādimhipi nāmike; Avibhattikaniddeso, gahetabbo nayaññunā. 'तुझे शरीर पूर्णपणे सुवर्णमयी आहे' (कायो ते सब्ब सोवण्णो) इत्यादी नामविभक्तीच्या प्रयोगांमध्ये देखील, नियम जाणणाऱ्याने विभक्तीरहित निर्देश ग्रहण करावा. Avibhattikaniddeso, nanvākhyātepi dissati; ‘‘Bho khāda piva’’iccatra, vade yo koci codako. जर कोणी आक्षेप घेणारा असे म्हणेल की, 'हे गृहस्था, खा, पी' (भो खाद पिव) या वाक्यात विभक्तीरहित निर्देश आख्यातांमध्ये (क्रियापदांमध्ये) देखील दिसून येतो की नाही? Yadi evaṃ matenassa, bhaveyya avibhattikaṃ; ‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, padampi, na hidaṃ tathā. जर त्याच्या मते असे असेल, तर 'भिक्खू, भो पुरिस' इत्यादी पदे देखील विभक्तीरहित होतील, परंतु हे तसे नाही. ‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, si ga lopena vuccati; Tathā ‘‘khādā’’tiādīni, hi lopena pavuccare. 'भिक्खू, भो पुरिस' इत्यादींमध्ये 'सि' आणि 'ग' प्रत्ययांचा लोप झाल्यामुळे असे रूप होते; त्याचप्रमाणे 'खा' (खाद) इत्यादींमध्ये 'हि' प्रत्ययाचा लोप झाल्यामुळे असे म्हटले जाते. Evaṃ avibhattikaniddeso ākhyātesu na labbhati, nāmesuyeva labbhati. Tatrāpi ‘‘aṭṭha ca puggala dhammadasā te’’ti ettha chandavasena puggala iti rassakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, na ‘‘kakusandha koṇāgamano ca kassapo’’ti ettha kakusandha iti avibhattikaniddeso viya avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. ‘‘Bhikkhu nisinne mātugāmo upanisinno vā hoti upanipanno vā’’ti ettha pana bhikkhūti idaṃ bhikkhumhīti vattabbatthattā bhumme paccattantipi adiṭṭhavibhattikaniddesotipi vattuṃ yujjati. Tattha pana chandavasena katarassattā tāni padāni avibhattikaniddesapakkhampi bhajantīti vattuṃ na yujjati. अशा प्रकारे, विभक्तीरहित निर्देश आख्यातांमध्ये (क्रियापदांमध्ये) आढळत नाही, तो केवळ नामांमध्येच आढळतो. तेथे देखील 'अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा ते' (आणि ते आठ पुद्गल धर्मदर्शी आहेत) यामध्ये छंदाच्या (वृत्ताच्या) आवश्यकतेमुळे 'पुग्गल' असा र्हस्व उच्चार केला आहे असे समजले पाहिजे, 'ककुसन्ध कोणागमनो च कस्सपो' यामध्ये 'ककुसन्ध' या विभक्तीरहित निर्देशाप्रमाणे हा विभक्तीरहित निर्देश समजला जाऊ नये. 'भिक्खू निसिन्ने मातुगामो उपनिसिन्नो वा होति उपनिपन्नो वा' (भिक्खू बसलेला असताना स्त्री जवळ बसलेली किंवा जवळ झोपलेली असते) येथे 'भिक्खू' हे पद 'भिक्खुम्हि' (भिक्खूच्या जवळ) या अर्थाने सांगायचे असल्यामुळे, ते सप्तमीच्या ऐवजी प्रथमा विभक्तीत किंवा अदृष्ट-विभक्ती-निर्देश (ज्यात विभक्ती दिसत नाही असा निर्देश) म्हणून म्हणणे योग्य आहे. परंतु तेथे छंदाच्या कारणाने र्हस्व केल्यामुळे ती पदे विभक्तीरहित निर्देशाच्या पक्षात जातात, असे म्हणणे योग्य नाही. Tattha parassapadānīti parassa atthabhūtāni padāni parassapadāni. Etthuttamapurisesu attano atthesupi attanopadavohāro na kariyati. त्यामध्ये 'परस्मैपद' (परस्सपद) म्हणजे दुसऱ्याच्या अर्थासाठी असणारी पदे होय. येथे उत्तम पुरुषांमध्ये स्वतःच्या अर्थासाठी देखील 'आत्मनेपद' असा व्यवहार केला जात नाही. Kiñcāpi [Pg.22] attano atthā, purisā uttamavhayā; Tathāpi itaresāna-mussannattāva tabbasā; Tabbohāro imesānaṃ, porāṇehi niropito. जरी उत्तम पुरुष नावाचे पुरुष स्वतःच्या अर्थासाठी असले, तरीही इतरांच्या (परस्मैपदाच्या) प्राचुर्यामुळे आणि त्याच्या प्रभावामुळे, प्राचीन आचार्यांनी यांच्यासाठी तोच (परस्मैपदाचा) व्यवहार प्रस्थापित केला आहे. Attanopadānīti attano atthabhūtāni padāni attanopadāni. Ettha pana paṭhamamajjhimapurisesu parassatthesupi parassapadavohāro na kariyati. 'आत्मनेपद' (अत्तनौपद) म्हणजे स्वतःच्या अर्थासाठी असणारी पदे होय. परंतु येथे प्रथम आणि मध्यम पुरुषांमध्ये दुसऱ्याच्या अर्थासाठी देखील 'परस्मैपद' असा व्यवहार केला जात नाही. Paṭhamamajjhimā cete, parassatthā tathāpi ca; Itaresaṃ nirūḷhattā, tabbohārassa saccato. हे प्रथम आणि मध्यम पुरुष जरी दुसऱ्याच्या अर्थासाठी असले, तरीही इतरांच्या (आत्मनेपदाच्या) रूढतेमुळे, तो व्यवहार सत्य मानला जातो. Imassa panimesānaṃ, pubbavohāratāya ca; Tathā saṅkaradosassa, haraṇatthāya so ayaṃ; Attanopadavohāro, esamāropito dhuvaṃ. परंतु याच्या आणि यांच्या प्राचीन व्यवहारासाठी, तसेच संकरदोष (मिश्रणदोष) दूर करण्यासाठी, हा 'आत्मनेपद' व्यवहार येथे निश्चितपणे प्रस्थापित केला आहे. Parassapadasaññādi-saññāyo bahukā idha; Porāṇehi katattātā, saññā porāṇikā matā. येथे 'परस्मैपद' इत्यादी अनेक संज्ञा प्राचीन आचार्यांनी केलेल्या असल्यामुळे, त्या 'पौराणिक' (प्राचीन) संज्ञा मानल्या जातात. Tasmā idha paṭhamapurisādīnaṃ tiṇṇaṃ purisānaṃ vacanatthaṃ na pariyesāma. Rūḷhiyā hi porāṇehi tyādīnaṃ purisasaññā vihitā. म्हणून, येथे आम्ही 'प्रथमपुरुष' इत्यादी तिन्ही पुरुषांच्या शब्दाचा अर्थ शोधत नाही. कारण प्राचीन आचार्यांनी रूढीने 'ति' इत्यादी प्रत्ययांना 'पुरुष' ही संज्ञा दिली आहे. Ekavacanabahuvacanesu pana ekassatthassa vacanaṃ ekavacanaṃ. Bahūnamatthānaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ. Atha vā bahuttepi sati samudāyavasena jātivasena vā cittena sampiṇḍetvā ekīkatassatthassa ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, bahutte nissitassa nissayavohārena vuttassa nissayavasena ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, ekattalakkhaṇena bavhatthānaṃ ekavacanaṃ viya vacanampi ekavacanaṃ. Abahuttepi sati attagarukārāparicchedamātikānusandhinayapucchāsabhāgaputhucitta- samāyogaputhuārammaṇavasena ekatthassa bahūnaṃ viya vacanaṃ bahuvacanaṃ, tathā ye ye bahavo tannivāsataṃputtasaṅkhātassekassatthassa rūḷhīvasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahūnaṃ [Pg.23] viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa nissitavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa ārammaṇabhedakiccabhedavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ. Evamimehi ākārehi ekamhi vattabbe, ekamhi viya ca vattabbe ekavacanaṃ, bahumhi vattabbe, bahumhi viya ca vattabbe bahuvacanaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Puthuvacanaṃ, anekavacananti ca imasseva nāmaṃ. एकवचन आणि बहुवचनामध्ये, एका अर्थाचे वाचन (कथन) म्हणजे 'एकवचन' होय. अनेक अर्थांचे वाचन म्हणजे 'बहुवचन' होय. किंवा, अनेकत्व असतानाही, समुदाय रूपाने किंवा जाती रूपाने, किंवा मनाने एकत्र करून एक केलेल्या अर्थाचे एकासारखे वाचन करणे हे देखील 'एकवचन' आहे; अनेकत्वावर आश्रित असलेल्या आणि आश्रय-व्यवहाराने बोलल्या गेलेल्या आश्रयाच्या रूपाने एकासारखे वाचन करणे हे देखील 'एकवचन' आहे; एकत्वाच्या लक्षणाने अनेक अर्थांचे एकवचनासारखे वाचन करणे हे देखील 'एकवचन' आहे. अनेकत्व नसतानाही, आत्म-गौरव (स्वतःचा आदर), अपरिच्छेद (अनिश्चितता), मातिका-अनुसंधि (मातृका-संबंध), नय (पद्धती), पृच्छा-सभाग (प्रश्नाचे सादृश्य), अनेक चित्तांचा संयोग आणि अनेक आलंबन यांच्या प्रभावाने एका अर्थाचे अनेकांसारखे वाचन करणे म्हणजे 'बहुवचन' होय. तसेच, जे अनेक तेथे राहतात त्या रहिवाशांच्या किंवा पुत्रांच्या संख्येत असलेल्या एका अर्थाचे रूढीने अनेकांसारखे वाचन करणे हे देखील 'बहुवचन' आहे; एका अर्थाचे दुसऱ्या अर्थासह एकाच संज्ञेने अनेकांसारखे वाचन करणे हे देखील 'बहुवचन' आहे; एका अर्थाचे आश्रितत्वामुळे अनेकांसारखे वाचन करणे हे देखील 'बहुवचन' आहे; एका अर्थाचे आलंबन-भेद आणि कार्य-भेद यांच्यामुळे अनेकांसारखे वाचन करणे हे देखील 'बहुवचन' आहे. अशा प्रकारे, या प्रकारांनी जेव्हा एकाविषयी बोलायचे असते किंवा एकासारख्याविषयी बोलायचे असते तेव्हा 'एकवचन' होते, आणि जेव्हा अनेकांविषयी बोलायचे असते किंवा अनेकांसारख्याविषयी बोलायचे असते तेव्हा 'बहुवचन' होते, असे समजावे. 'पुथुवचन' (पृथुवचन) आणि 'अनेकवचन' ही देखील याच बहुवचनाची नावे आहेत. Vacanesu ayaṃ attho, nāmākhyātavibhattinaṃ; Vasena adhigantabbo, sāsanatthagavesinā. शासनाचा (बुद्धवचनाचा) अर्थ शोधणाऱ्याने नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि विभक्ती यांच्याद्वारे वचनांमधील हा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. Tasmā tadatthaviññāpanatthaṃ idha nāmikapayogehi sahevākhyātapayoge pavakkhāma – ‘‘rājā āgacchati, sahāyo me āgacchati, ekaṃ citta’’ miccevamādayo ekassatthassa ekavacanapayogā. ‘‘Rājāno āgacchanti, sahāyā me āgacchanti, na me dessā ubho puttā, dve tīṇi’’ iccevamādayo bavhatthānaṃ bahuvacanapayogā. म्हणून, तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी येथे नाम-प्रयोगांसह क्रियापद-प्रयोग सांगतो – 'राजा येतो (राजा आगच्छति), माझा मित्र येतो (सहायो मे आगच्छति), एक चित्त (एकं चित्तं)' इत्यादी एका अर्थाचे एकवचनी प्रयोग आहेत. 'राजे येतात (राजानो आगच्छन्ति), माझे मित्र येतात (सहाया मे आगच्छन्ति), मला दोन्ही पुत्र अप्रिय नाहीत (न मे देस्सा उभो पुत्ता), दोन, तीन (द्वे तीणि)' इत्यादी अनेक अर्थांचे बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Sā senā mahatī āsi, bahujjano pasannosi, sabbo taṃ jano ojināyatu, itthigumbassa pavarā, buddhassāhaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ, dvayaṃ vo bhikkhave desessāmi, pemaṃ mahantaṃ ratanattayassa, kare pasādañca naro avassaṃ, bhikkhusaṅgho, balakāyo, devanikāyo, ariyagaṇo’’- iccevamādayo, ‘‘dvikaṃ tika’’miccādayo ca samudāyavasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā. 'ती सेना मोठी होती (सा सेना महती आसि), बहुजन प्रसन्न झाले (बहुज्जनो पसन्नोसि), सर्व लोकांनी त्याचा आदर करावा (सब्बो तं जनो ओजिनायतु), स्त्री-समूहात श्रेष्ठ (इत्थिगुम्बस्स पवरा), मी बुद्धांना वस्त्रयुगुल दिले (बुद्धस्साहं वत्थयुगं अदासिं), भिक्खूंनो, मी तुम्हाला द्वय (दोन गोष्टी) देशित करीन (द्वयं वो भिक्खवे देसेस्सामि), रत्नत्रयावर मोठे प्रेम (पेमं महन्तं रतनत्तयस्स), मनुष्याने निश्चितच श्रद्धा ठेवावी (करे प्रसादञ्च नरो अवस्सं), भिक्खू संघ (भिक्खुसङ्घो), सैन्य (बलकायो), देवसमूह (देवनिकायो), आर्यगण (अरियगणो)' इत्यादी, आणि 'द्विक, त्रिक' इत्यादी समुदाय रूपाने अनेक अर्थांचे एकवचनी प्रयोग आहेत. Katthaci pana īdisesu ṭhānesu bahuvacanapayogāpi dissanti. Tathā hi ‘‘pūjitā ñātisaṅghehi, devakāyā samāgatā, sabbete devanikāyā, dve devasaṅghā, tīṇi [Pg.24] dukāni, cattāri navakāni’’ iccevamādayo payogāpi dissanti. Ime ekavacanavasena vattabbassa samudāyassa bahusamudāyavasena bahuvacanapayogāti gahetabbā, saṅgayhamānā ca bavhatthabahuvacane saṅgahaṃ gacchanti visuṃyeva vā, tasmā bahusamudāyāpekkhabahuvacananti etesaṃ nāmaṃ veditabbaṃ. परंतु काही ठिकाणी अशा प्रसंगी बहुवचनाचे प्रयोगही आढळतात. जसे की – 'नातेवाईकांच्या समूहांद्वारे पूजित (पूजिता ज्ञातिसङ्घेहि), देवसमूह एकत्र आले (देवकाया समागता), हे सर्व देवसमूह (सब्बेते देवनिकाया), दोन देवसंघ (द्वे देवसङ्घा), तीन द्विक (तीणि दुकानि), चार नवक (चत्तारि नवकानि)' इत्यादी प्रयोगही दिसतात. हे एकवचनाने सांगण्यायोग्य समुदायाचे, अनेक समुदायांच्या रूपाने केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत असे समजावे; आणि समाविष्ट करताना त्यांचा अनेक अर्थांच्या बहुवचनात किंवा स्वतंत्रपणे समावेश होतो. म्हणून, त्यांना 'बहु-समुदाय-अपेक्षित बहुवचन' (बहुसमुदायापेक्षबहुवचन) असे नाव दिले पाहिजे. ‘‘Pāṇaṃ na hane, sasso sampajjati’’ iccevamādayo jātivasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā, tabbhāvasāmaññena bavhatthānaṃ ekavacanapayogātipi vattuṃ vaṭṭati. 'प्राण्याची हत्या करू नये (पाणं न हने), पीक समृद्ध होते (सस्सो सम्पज्जति)' इत्यादी जातीच्या (वर्गाच्या) रूपाने अनेक अर्थांचे एकवचनी प्रयोग आहेत. त्यांना 'तद्भाव-सामान्य' (त्या भावाच्या सामान्यतेने) मुळे अनेक अर्थांचे एकवचनी प्रयोग असे म्हणणेही योग्य आहे. ‘‘Nāgaṃ raṭṭhassa pūjitaṃ, sāvatthī saddhā ahosi pasannā’’ iccevamādayo nissayavasena pavattānaṃ nissayavohārena vuttānamekavacanapayogā. 'राष्ट्राने पूजिलेला हत्ती/श्रेष्ठ पुरुष (नागं रट्ठस्स पूजितं), सावत्थी श्रद्धाळू व प्रसन्न झाली (सावत्थी सुद्धा अहोसि पसन्ना)' इत्यादी आश्रयाच्या रूपाने अस्तित्वात असलेल्यांचे, आश्रय-व्यवहाराने म्हटलेले एकवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Tilakkhaṇaṃ, kusalākusalaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, dhammavinayo, cittaseno ca gandhabbo, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti’’ iccevamādayo ekattalakkhaṇe bavhatthānaṃ ekavacanapayogā. 'त्रिलक्षण (तिलक्खणं), कुशल-अकुशल (कुसलाकुसलं), विज्ञानाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) नामरूप (विञ्ञाणपच्चया नामरूपं), नामरूपाच्या प्रत्ययाने सळायतन (नामरूपपच्चया सळायतनं), धम्म आणि विनय (धम्मविनयो), चित्तसेन गंधर्व (चित्तसेनो च गन्धब्बो), आसक्ती नसताना येणे-जाणे होत नाही (नतिया असति आगतिगति न होति), येणे-जाणे नसताना च्युती आणि उत्पत्ती (मृत्यू आणि जन्म) होत नाही (आगतिगतिया असति चुतूपपातो न होति)' इत्यादी एकत्वाच्या लक्षणात अनेक अर्थांचे एकवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Evaṃ mayaṃ gaṇhāma, amhākaṃ pakati, padhānanti kho meghiya vadamānaṃ kinti vadeyyāma’’ iccevamādayo ekassatthassa attavasena bahuvacanapayogā. 'अशा प्रकारे आम्ही ग्रहण करतो (एवं मयं गण्हाम), आमची प्रकृती (अम्हाकं पकति), हे मेघिय! 'प्रधान' (प्रयत्न) असे म्हणणाऱ्याला आपण काय म्हणावे? (पधानन्ति खो मेघिय वदमानं किन्ति वदेय्याम)' इत्यादी एका अर्थाचे स्वतःच्या (आत्म) रूपाने केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Te manussā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ ‘bhuñjatha bhante’ti, ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānā’sanakaṃ adāsiṃ’’ iccevamādayo ekassatthassa garukāravasena bahuvacanapayogā. 'त्या माणसांनी त्या भिक्खूंना असे म्हटले – 'भंते, भोजन करा' (ते मनुस्सा तं भिक्खुं एतदवोचुं 'भुञ्जथ भन्ते'ति), मी माणसांमध्ये माणूस होऊन आलेल्या पाहुण्यांना आसन दिले (अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अब्भागतानासनकं अदासिं)' इत्यादी एका अर्थाचे आदर दाखवण्यासाठी (गौरवार्थ) केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Appaccayā [Pg.25] dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa aparicchedavasena bahuvacanapayogā, aniyamitasaṅkhāvasena bahuvacanapayogā vā. 'अप्रत्यय धम्म (अप्पच्चया धम्मा), असंस्कृत धम्म (असङ्खता धम्मा)' इत्यादी एका अर्थाचे अपरिच्छेद (अनिश्चितता) मुळे केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत, किंवा अनिश्चित संख्येमुळे केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. Keci pana ‘‘desanāsotapātavasena bahuvacanapayogā’’tipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi tathāgato satisampajaññarahito dhammaṃ deseti, yutti ca na dissati ‘‘mātikāyaṃ pucchāyaṃ vissajjane cāti tīsupi ṭhānesu appaccayādidhamme desento satthā punappunaṃ bahuvacanavasena desanāsote patitvā dhammaṃ desetī’’ti. परंतु काही जण 'देशना-प्रवाहाच्या ओघात पडल्यामुळे बहुवचनाचे प्रयोग झाले आहेत' असे म्हणतात, ते स्वीकारले जाऊ नये. कारण तथागत स्मृति आणि संप्रजन्य (सति-सम्पजञ्ञ) विरहित होऊन धम्माची देशना करत नाहीत, आणि 'मातृका (मातिका), प्रश्न आणि विसर्जन (उत्तर) या तिन्ही ठिकाणी अप्रत्यय इत्यादी धम्मांची देशना करताना शास्ता (बुद्ध) वारंवार बहुवचनाच्या रूपाने देशना-प्रवाहाच्या ओघात पडून धम्माची देशना करतात' यात कोणतीही युक्ती (तर्क) दिसत नाही. ‘‘Katame dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa mātikānusandhinayena bahuvacanapayogā. 'कोणते धम्म अप्रत्यय आहेत? (कतमे धम्मा अपप्पच्चया)' इत्यादी एका अर्थाचे मातिका-अनुसंधि (मातृका-संबंध) च्या पद्धतीने केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Ime dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchānusandhinayena bahuvacanapayogā. 'हे धम्म अप्रत्यय आहेत (इमे धम्मा अप्पच्चया)' इत्यादी एका अर्थाचे पृच्छा-अनुसंधि (प्रश्न-संबंध) च्या पद्धतीने केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Katame dhammā no parāmāsā, te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchāsabhāgena bahuvacanapayogā. 'कोणते धम्म परामर्ष (आसक्ती) नसलेले आहेत? त्या धम्मांना सोडून उर्वरित कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत धम्म (कतमे धम्मा नो परामासा, ते धम्मे ठपेत्वा अवसेसा कुसलाकुसला ब्याकता धम्मा)' इत्यादी एका अर्थाचे पृच्छा-सभाग (प्रश्नाच्या सादृश्या) मुळे केलेले बहुवचनी प्रयोग आहेत. ‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti ayamekassatthassa puthucittasamāyogaputhuārammaṇavasena bahuvacanapayogo. 'भिक्खूंनो, इतरही असे धम्म आहेत जे गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचे), निपुण आणि पंडितांनाच वेद्य (अनुभवता येण्याजोगे) आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतः अभिज्ञेने (विशेष ज्ञानाने) साक्षात करून घोषित केले आहे' हा एका अर्थाचा अनेक चित्तांच्या संयोगामुळे आणि अनेक आलंबनांमुळे केलेला बहुवचनी प्रयोग आहे. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane, एकदा भगवान शाक्यांच्या कपिलवस्तू येथील महावनात विहार करत होते, Santi [Pg.26] puttā videhānaṃ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano; Te rajjaṃ kārayissanti, mithilāyaṃ pajāpati’’ – विदेहांचे पुत्र आहेत, जे दीर्घायु आणि राष्ट्रवर्धक आहेत; ते मिथिला नगरीत राज्य करतील, हे प्रजापती! Iccevamādayo saddā ye ye bahavo, tannivāsataṃputtasaṅkhātassekatthassa rūḷhīvasena bahuvacanapayogā. अशा प्रकारचे जे अनेक शब्द आहेत, ते तेथे राहणाऱ्या पुत्रांच्या संदर्भातील एकाच अर्थाच्या रूढीमुळे बहुवचनाचे प्रयोग आहेत. ‘‘Sāriputtamoggallāne āmantesi ‘gacchatha tumhe sāriputtā kīṭāgiriṃ gantvā assajipunabbasukānaṃ bhikkhūnaṃ kīṭāgirismā pabbājanīyakammaṃ karotha, tumhākaṃ ete saddhivihārino’ti’’, ‘‘kacci vo kulaputtā, etha byagghā nivattavho’’ iccevamādayo ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahuvacanapayogā. “त्यांनी सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांना आमंत्रित केले—'तुम्ही जा, सारिपुत्तहो! कीटागिरीला जाऊन अस्सजि आणि पुनब्बसुक भिक्खूंचे कीटागिरीतून निष्कासन कर्म (पब्बापनीयकम्म) करा, हे तुमचे सद्धिविहारिक आहेत'”, “हे कुलपुत्रहो, तुम्ही वाघांपासून मागे फिरलात का?” अशा प्रकारचे प्रयोग एकाच अर्थासाठी दुसऱ्या अर्थाच्या एकाच अभिधानाच्या (नावाच्या) आधारे बहुवचनाचे प्रयोग आहेत. ‘‘Mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti’’ iccevamādayo ekassatthassa nissitavasena bahuvacanapayogā. “मंच (खाटा) ओरडत आहेत” अशा प्रकारचे प्रयोग एकाच अर्थाच्या आश्रितत्वाच्या (निसित) आधारे बहुवचनाचे प्रयोग आहेत. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’ti ayamārammaṇabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo. “चार सतिपट्ठान” हा आलंबनभेदाने (विषयभेदाने) एकाच अर्थाचा बहुवचन प्रयोग आहे. ‘‘Cattāro sammappadhānā’’ti ayaṃ pana kiccabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo. “चार सम्मप्पधान” हा कार्यभेदाने (किच्चभेदाने) एकाच अर्थाचा बहुवचन प्रयोग आहे. Tattha ekatthekavacanaṃ, samudāyāpekkhekavacanaṃ, jātyāpekkhekavacanaṃ, tannissayāpekkhekavacanaṃ, ekattalakkhaṇekavacananti pañcavidhaṃ ekavacanaṃ bhavati. Ettha pana jātyāpekkhekavacanaṃ atthato sāmaññāpekkhekavacanamevāti daṭṭhabbaṃ. त्यामध्ये, एका अर्थाचे एकवचन (एकत्थेकवचन), समुदायाच्या अपेक्षेने एकवचन (समुदायापेक्खेकवचन), जातीच्या अपेक्षेने एकवचन (जात्यापेक्खेकवचन), त्याच्या आश्रयाच्या अपेक्षेने एकवचन (तन्निस्सयापेक्खेकवचन) आणि एकत्वलक्षणाचे एकवचन (एकत्तलक्खणेकवचन) असे पाच प्रकारचे एकवचन असते. येथे जातीच्या अपेक्षेने असणारे एकवचन हे अर्थाच्या दृष्टीने सामान्य अपेक्षेचे एकवचनच आहे, असे समजावे. Bavhatthabahuvacanaṃ, bahusamudāyāpekkhabahuvacanaṃ, attabahuvacanaṃ, garukārabahuvacanaṃ, aparicchedabahuvacanaṃ, mātikānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchāsabhāgabahuvacanaṃ, puthucittasamāyogaputhuārammaṇabahuvacanaṃ, tannivāsabahuvacanaṃ, taṃputtabahuvacanaṃ, ekābhidhānabahuvacanaṃ, tannissitāpekkhabahuvacanaṃ[Pg.27], ārammaṇabhedabahuvacanaṃ, kiccabhedabahuvacananti pannarasavidhaṃ bahuvacanaṃ bhavati. Iccevaṃ vīsadhā sabbāni ekavacanabahuvacanāni saṅgahitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ – अनेक अर्थांचे बहुवचन (बव्हत्थबहुवचन), अनेक समुदायांच्या अपेक्षेने बहुवचन (बहुसमुदायापेक्खबहुवचन), आत्म-बहुवचन (अत्तबहुवचन), आदरार्थी बहुवचन (गरुकारबहुवचन), अपरिच्छेद बहुवचन (अपरिच्छेदबहुवचन), मातिका-अनुसंधि-नय बहुवचन (मातिकानुसन्धिनयबहुवचन), पृच्छा-अनुसंधि-नय बहुवचन (पुच्छानुसन्धिनयबहुवचन), पृच्छा-सभाग बहुवचन (पुच्छासभागबहुवचन), पृथक्-चित्त-समायोग-पृथक्-आलंबन बहुवचन (पुथुचित्तसमायोगपुथुआरम्मणबहुवचन), तेथे राहणाऱ्यांच्या संदर्भातील बहुवचन (तन्निवासबहुवचन), त्यांच्या पुत्रांच्या संदर्भातील बहुवचन (तंपुत्तबहुवचन), एकाच अभिधानाने होणारे बहुवचन (एकाभिधानबहुवचन), त्याच्या आश्रितांच्या अपेक्षेने होणारे बहुवचन (तन्निस्सितापेक्खबहुवचन), आलंबनभेदाने होणारे बहुवचन (आरम्मणभेदबहुवचन) आणि कार्यभेदाने होणारे बहुवचन (किच्चभेदबहुवचन) असे पंधरा प्रकारचे बहुवचन असते. अशा प्रकारे सर्व एकवचन आणि बहुवचन मिळून वीस प्रकारांत समाविष्ट केले आहेत. या संदर्भात पाळी भाषेचा हा नियम आहे— Ekatthe dekavacana-ñcitarasmitarampi ca; Samudāyajātiekatta-lakkhaṇekavacopi ca; Sāṭṭhakathe piṭakamhi, pāṭhe pāyena dissare. एका अर्थामध्ये एकवचन आणि दुसऱ्या अर्थामध्ये दुसरे (बहुवचन) देखील; तसेच समुदाय, जाती आणि एकत्वलक्षणाचे एकवचन देखील; अट्ठकथांसह संपूर्ण तिपिटक पाठात बहुतांश करून दिसून येतात. Garumhi cattanekasmiṃ, bahuvacanakaṃ pana; Pāḷiyaṃ appakaṃ aṭṭha-kathāṭīkāsu taṃ bahuṃ. आदरणीय व्यक्तीच्या संदर्भात आणि स्वतःच्या संदर्भात बहुवचनाचा प्रयोग पाळीमध्ये (मूळ पाठात) अल्प प्रमाणात आढळतो, परंतु अट्ठकथा आणि टीकांमध्ये तो विपुल प्रमाणात आढळतो. Tathā hi bahukaṃ deka-vacanaṃyeva pāḷiyaṃ; Garumhi cattanekasmiṃ, idamettha nidassanaṃ. कारण पाळीमध्ये आदरणीय व्यक्तीच्या संदर्भात आणि स्वतःच्या संदर्भात बहुतांश करून एकवचनच वापरले जाते; याचे उदाहरण येथे दिले आहे. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Tava sāsanamāgamma, pattomhi amataṃ padaṃ’’. “हे पुरुषश्रेष्ठ! आपल्याला नमस्कार असो. हे पुरुषोत्तम! आपल्याला नमस्कार असो. आपल्या शासनाचा (उपदेशाचा) आश्रय घेऊन मी अमृत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त झालो आहे.” Iccevamādayo pāṭhā, bahudhā jinasāsane; Dissantīti vijāneyya, vidvā akkharacintako. अशा प्रकारचे पाठ जिनशासनात (बुद्धांच्या शासनात) अनेक ठिकाणी आढळतात, असे अक्षरांचे चिंतन करणाऱ्या विद्वानाने जाणावे. Sātisayaṃ garukārā-rahassāpi mahesino; Ekavacanayogena, niddeso dissate yato. कारण अत्यंत आदरास पात्र असलेल्या महर्षींचे (बुद्धांचे) देखील एकवचनाच्या प्रयोगाने निर्देश केलेले दिसून येतात. Tato vohārakusalo, kareyyatthānurūpato; Ekavacanayogaṃ vā, itaraṃ vā sumedhaso. त्यामुळे व्यवहारात कुशल असलेल्या बुद्धिमान व्यक्तीने अर्थाला अनुसरून एकवचनाचा किंवा दुसऱ्याचा (बहुवचनाचा) प्रयोग करावा. Pāyena tannivāsamhi, bahuvacanakaṃ ṭhitaṃ; Taṃputte appakaṃ tanni-ssayekavacanampi ca. बहुतांश करून तेथे राहणाऱ्यांच्या संदर्भात बहुवचन वापरले जाते; त्यांच्या पुत्रांच्या संदर्भात आणि त्यांच्या आश्रयाच्या संदर्भात एकवचन देखील अल्प प्रमाणात आढळते. Puthucittāpariccheda-mātikāsandhiādisu; Bahuvacanakañcāpi, appakanti pakāsaye. पृथक्-चित्त, अपरिच्छेद, मातिका-अनुसंधि इत्यादींमध्ये बहुवचनाचा प्रयोग देखील अल्प प्रमाणात आहे, असे स्पष्ट करावे. Ekābhidhānato kiccā, tathā gocaratopi ca; Bahuvacanakaṃ tanni-ssitāpekkhañca appakaṃ. एकाच अभिधानाने, कार्याने तसेच गोचराने (विषयाने) होणारे बहुवचन आणि त्याच्या आश्रितांच्या अपेक्षेने होणारे बहुवचन देखील अल्प प्रमाणात असते. Iccevaṃ [Pg.28] sappayogaṃ tu, ñatvāna vacanadvayaṃ; Kātabbo pana vohāro, yathāpāḷi vibhāvinā. अशा प्रकारे दोन्ही वचनांचे योग्य प्रयोग जाणून घेऊन, विद्वानाने पाळी भाषेला अनुसरूनच व्यवहार (भाषाप्रयोग) केला पाहिजे. Idāni kālādivasena ākhyātappavattiṃ dīpayissāma – kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ ākhyātikaṃ. Tatra kālanti atītānāgatapaccuppannavasena tayo kālā, atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena pana cha, te ekekā tipurisakā. आता आम्ही काळ इत्यादींच्या आधारे आख्यात (क्रियापद) प्रवृत्ती स्पष्ट करू—काळ, कारक आणि पुरुष यांचे प्रकटीकरण करणारे क्रियालक्षण म्हणजे आख्यात होय. त्यामध्ये काळ म्हणजे भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ या भेदाने तीन काळ आहेत; परंतु भूत, भविष्य, वर्तमान, आज्ञा (आणत्ति), परिकल्प (संभावना) आणि कालातिपत्ती (अतिपत्ती) या भेदाने सहा काळ आहेत, आणि त्यातील प्रत्येक काळ तीन पुरुषांनी युक्त असतो. Vuttappakārakālesu, yadidaṃ vattate yato; Ākhyātikaṃ tato tassa, kāladīpanatā matā. वर सांगितलेल्या काळांमध्ये जे क्रियापद प्रवृत्त होते, त्यावरून त्याचे काळ-प्रकटीकरण (काळाचे ज्ञान करून देणे) मानले गेले आहे. Kārakanti kammakattubhāvā. Te hi upacāramukhyasabhāvavasena karonti karaṇanti ca ‘‘kārakā’’ti vuccanti. Teva yathākkamaṃ kriyānimitta taṃsādhaka taṃsabhāvāti veditabbā. कारक म्हणजे कर्म, कर्ता आणि भाव होय. ते उपचाराने (गौण अर्थाने) आणि मुख्य स्वभावाच्या वशने 'करतात' आणि 'करण' (साधन) आहेत म्हणून त्यांना 'कारक' म्हटले जाते. ते अनुक्रमे क्रियेचे निमित्त, क्रियेचे साधक आणि क्रियारूप स्वभावाचे आहेत, असे जाणावे. Kammaṃ kattā ca bhāvo ca, iccevaṃ kārakā tidhā; Vibhattipaccayā ettha, vuttā nāññatra saccato. कर्म, कर्ता आणि भाव अशा प्रकारे कारक तीन प्रकारचे आहेत; येथे विभक्ती प्रत्यय याच अर्थांमध्ये सांगितले आहेत, इतरत्र नाही, हे सत्य आहे. ‘‘Paribhaviyyati’’ccādī, kamme sijjhanti kārake; ‘‘Sambhavatī’’tiādīni, sijjhare kattukārake. “परिभविय्यति” (पराभूत केला जातो) इत्यादी रूपे कर्म कारकात सिद्ध होतात; “संभवति” (उत्पन्न होतो) इत्यादी रूपे कर्ता कारकात सिद्ध होतात. ‘‘Vibhaviyyati’’iccādī, bhāve sijjhanti kārake; Tividhesvevametesu, vibhattipaccayā matā. “विभविय्यति” इत्यादी रूपे भाव कारकात सिद्ध होतात; अशा या तीन प्रकारच्या कारकांमध्ये विभक्ती प्रत्यय मानले गेले आहेत. Kārakattayamuttaṃ yaṃ, ākhyātaṃ natthi sabbaso; Tasmā taddīpanattampi, tassākhyātassa bhāsitaṃ. या तीन कारकांपासून मुक्त असलेले कोणतेही आख्यात (क्रियापद) सर्वथा अस्तित्वात नाही; म्हणून त्या आख्याताचे कारक-प्रकटीकरणत्व देखील सांगितले गेले आहे. Kārakattaṃ tu bhāvassa, sacepi na samīritaṃ; Kārakalakkhaṇe tena, bhāvena ca avatthunā. जरी भावाचे कारकत्व कारक-लक्षणामध्ये सांगितले गेले नसले, तरी त्या भावाच्या आणि अवस्तूच्या (अद्रव्याच्या) अभावी... Kriyānipphatti [Pg.29] natthīti, yuttitopi ca natthi taṃ; Tathāpākhyātike tassa, tabbohāro niruttiyaṃ; Patiṭṭhitanayovāti, mantvā amhehi bhāsito. क्रियेची निष्पत्ती होत नाही, म्हणून युक्तीने देखील ते (कारकत्व) नाकारता येत नाही; तसेच आख्यात प्रकरणात त्याचा तो व्यवहार निरुक्तीमध्ये (व्याकरणात) प्रस्थापित न्याय आहे, असे मानून आम्ही ते सांगितले आहे. Purisoti ekavacanabahuvacanakā paṭhamamajjhimuttamapurisā. Tattha paṭhamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā tumhā’mhasaddavajjite paccattavacanabhūte nāmamhi ‘‘abhinīhāro samijjhati, bodhi vuccati catūsu maggesuñāṇa’’ntiādīsu viya payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati ‘‘bhāsati vā karoti vā, pīḷiyakkhoti maṃ vidū, vuccatīti vacana’’ntiādīsu viya appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Katthaci pana pāḷippadese nāmassa appayuttattā paṭhamapurisapayogattho duranubodho bhavati, yathā ‘‘dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu ma’’nti. Tathā hi ettha ‘‘pādā’’ti pāṭhaseso, tasmiṃ dukkhasāsanārocane vattuṃ avisahanavasena kilamantaṃ maṃ devassa ubho pādā assāsentu, vissaṭṭho kathehīti maṃ vadathāti adhippāyo ca bhavati. पुरुष म्हणजे एकवचन आणि बहुवचनातील प्रथम, मध्यम आणि उत्तम पुरुष होत. त्यामध्ये प्रथम पुरुष हा आख्यातपदाशी (क्रियापदाशी) सामानाधिकरण्य असलेल्या, साधकवाचक किंवा कर्मवाचक असलेल्या, 'तुम्ह' (तू/तुम्ही) आणि 'अम्ह' (मी/आम्ही) हे शब्द वगळून प्रथमा विभक्तीत असलेल्या नामाच्या सोबत—जसे की “अभिनीहारो समिज्झति” (संकल्प सिद्ध होतो), “बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसुञाणं” (चार मार्गांमधील ज्ञानाला बोधी म्हटले जाते) इत्यादींमध्ये—वापरला जात असला तरी, किंवा त्याच्या जागी (नामाचा प्रयोग न करता) केवळ क्रियापदच—जसे की “भासति वा करोति वा” (बोलतो किंवा करतो), “पीळियक्खोति मं विदू” (मला पिळियक्ख म्हणून ओळखतात), “वुच्चतीति वचनं” (म्हटले जाते ते वचन) इत्यादींमध्ये—वापरले जात नसले तरी, सर्व धातूंहून पर (नंतर) असतो. परंतु पाळी भाषेमध्ये काही ठिकाणी नामाचा प्रयोग न केल्यामुळे प्रथम पुरुषाच्या प्रयोगाचा अर्थ समजणे कठीण होते, जसे की “dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu ma” (मी तुला माझे दुःख सांगेन, तेथे ते मला आश्वासित करोत). कारण येथे “पादा” (पाय) हा पाठ उर्वरित (अध्याहृत) आहे, आणि 'त्या दुःखद संदेशाचे निवेदन करताना असमर्थतेमुळे थकलेल्या मला देवाचे दोन्ही पाय आश्वासित करोत, तू मोकळेपणाने सांग असे मला म्हणा' असा त्याचा अभिप्राय आहे. Adhippāyo sudubbodho, yasmā vijjati pāḷiyaṃ; Tasmā upaṭṭhahaṃ gaṇhe, garuṃ garumataṃ vidū. ज्याअर्थी पाळीमध्ये अभिप्राय समजणे अत्यंत कठीण असते, त्याअर्थी विद्वानाने आदरणीय गुरूंच्या चरणांशी उपस्थित राहून (त्यांच्याकडून) ज्ञान ग्रहण करावे. Tatrimāni bhūdhātādhikārattā bhūdhātuvasena nidassanapadāni. So paribhavati, te paribhavanti, paribhavati, paribhavanti. Sapatto abhibhaviyate, sabbā vityā’nubhūyate, abhibhaviyate, anubhūyateti. Yattha satipi nāmassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, tattha kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca paṭhamapurisādayo tayo labbhanti. Taṃ [Pg.30] yathā? Paribhaviyyate puriso devadattena, paribhaviyyase tvaṃ devadattena, paribhaviyyamhe mayaṃ akusalehi dhammehi. Ettha panidaṃ vacanaṃ na vattabbaṃ ‘‘nindanti tuṇhimāsina’ntiādīsu satipi nāmassa kammavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhatīti paṭhamapurisuppatti na siyā’’ti. Kasmāti ce? ‘‘Nindanti tuṇhimāsina’’ntiādīsu ‘‘janā’’ti ajjhāharitabbassa sādhakavācakassa nāmassa saddhimākhyātapadena tulyādhikaraṇabhāvassa icchitattā. Evamuttaratrāpi nayo. येथे 'भू' धातूच्या अधिकाराने 'भू' धातूच्या संदर्भातील ही उदाहरणे आहेत. 'सो परिभवति' (तो पराभूत करतो), 'ते परिभवन्ति' (ते पराभूत करतात), 'परिभवति' (पराभूत करतो), 'परिभवन्ति' (पराभूत करतात). 'सपत्तो अभिभवियते' (शत्रू पराभूत केला जातो), 'सब्बा वित्याऽनुभूयते' (सर्व संपत्ती अनुभवली जाते), 'अभिभवियते' (पराभूत केला जातो), 'अनुभूयते' (अनुभवला जातो). जेथे नामाचे साधकवाचकत्व (कर्तृवाचकत्व) असूनही, प्रथमा विभक्तीत (अपच्चत्तवचन) नसल्यामुळे आख्यात पदाशी (क्रियापदाशी) समानाधिकरणता मिळत नाही, तेथे कर्मवाचक आणि प्रथमा विभक्तीत असलेल्या समानाधिकरण पदाच्या आधारे प्रथम पुरुष इत्यादी तिन्ही पुरुष प्राप्त होतात. ते कसे? जसे की, 'परिभविय्यते पुरिसो देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून पुरुष पराभूत केला जातो), 'परिभविय्यसे त्वं देवदत्तेन' (देवदत्ताकडून तू पराभूत केला जातोस), 'परिभविय्यम्हे मयं अकुसलेहि धम्मेहि' (आम्ही अकुशल धर्मांद्वारे पराभूत केले जातो). परंतु येथे असे म्हणू नये की, 'निन्दन्ति तुण्हिमासिनं' (शांत बसलेल्याची निंदा करतात) इत्यादी वाक्यांमध्ये नामाचे कर्मवाचकत्व असूनही, प्रथमा विभक्तीत नसल्यामुळे आख्यात पदाशी समानाधिकरणता मिळत नाही, म्हणून प्रथम पुरुषाची उत्पत्ती होणार नाही. कारण काय? तर 'निन्दन्ति तुण्हिमासिनं' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'जना' (लोक) या अध्याहृत (गृहीत धरलेल्या) साधकवाचक नामाचा आख्यात पदाशी समानाधिकरण भाव असणे इष्ट आहे. पुढील ठिकाणीही हाच नियम लागू होतो. Majjhimapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte tumhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Tvaṃ atibhavasi, tumhe atibhavatha, atibhavasi, atibhavatha. Tvaṃ paribhaviyase devadattena, tumhe paribhaviyavhe. Yattha satipi tumhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha majjhimapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Tayā abhibhaviyate sapatto, tayā abhibhaviye ahaṃ. मध्यम पुरुष हा आख्यात पदाशी समानाधिकरण असलेल्या, साधकवाचक (कर्तृवाचक) किंवा कर्मवाचक आणि प्रथमा विभक्तीत असलेल्या 'तुम्ह' (तू/तुम्ही) शब्दाचा प्रयोग केला असता, किंवा तो अध्याहृत (न वापरलेला) असतानाही सर्व धातूंनंतर येतो. जसे की, 'त्वं अतिभवसि' (तू अतिक्रमण करतोस), 'तुम्हे अतिभवथ' (तुम्ही अतिक्रमण करता), 'अतिभवसि' (अतिक्रमण करतोस), 'अतिभवथ' (अतिक्रमण करता). 'त्वं परिभवियसे देवदत्तेन' (तू देवदत्ताकडून पराभूत केला जातोस), 'तुम्हे परिभवियव्हे' (तुम्ही पराभूत केले जाता). जेथे 'तुम्ह' शब्दाचे साधकवाचकत्व असूनही, प्रथमा विभक्तीत नसल्यामुळे आख्यात पदाशी समानाधिकरणता मिळत नाही, तेथे मध्यम पुरुष होत नाही. परंतु, कर्मवाचक आणि प्रथमा विभक्तीत असलेल्या समानाधिकरण पदाच्या आधारे इतर दोन पुरुष (प्रथम आणि उत्तम) होतात. ते कसे? जसे की, 'तया अभिभवियते सपत्तो' (तुझ्याकडून शत्रू पराभूत केला जातो), 'तया अभिभविये अहं' (तुझ्याकडून मी पराभूत केला जातो). Uttamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte amhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Ahaṃ paribhavāmi, mayaṃ paribhavāma, paribhavāmi, paribhavāma. Ahaṃ paribhaviyyāmi akusalehi dhammehi, mayaṃ paribhaviyyāma, paribhaviyyāmi, paribhaviyyāma. Yattha satipi amhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha [Pg.31] uttamapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Mayā anubhaviyate sampatti, mayā abhibhaviyase tvaṃ. Evaṃ yattha yattha sādhakavācakānaṃ vā kammavācakānaṃ vā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ ākhyātapadehi tulyādhikaraṇatte laddhe tattha tattha paṭhamapurisādayo labbhanti, tasmā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ tulyādhikaraṇabhāvoyeva paṭhamapurisādīnamuppattiyā kāraṇaṃ. उत्तम पुरुष हा आख्यात पदाशी समानाधिकरण असलेल्या, साधकवाचक (कर्तृवाचक) किंवा कर्मवाचक आणि प्रथमा विभक्तीत असलेल्या 'अम्ह' (मी/आम्ही) शब्दाचा प्रयोग केला असता, किंवा तो अध्याहृत असतानाही सर्व धातूंनंतर येतो. जसे की, 'अहं परिभवामि' (मी पराभूत करतो), 'मयं परिभवाम' (आम्ही पराभूत करतो), 'परिभवामि' (पराभूत करतो), 'परिभवाम' (पराभूत करतो). 'अहं परिभविय्यामि अकुसलेहि धम्मेहि' (मी अकुशल धर्मांद्वारे पराभूत केला जातो), 'मयं परिभविय्याम' (आम्ही पराभूत केले जातो), 'परिभविय्यामि' (पराभूत केला जातो), 'परिभविय्याम' (पराभूत केले जातो). जेथे 'अम्ह' शब्दाचे साधकवाचकत्व असूनही, प्रथमा विभक्तीत नसल्यामुळे आख्यात पदाशी समानाधिकरणता मिळत नाही, तेथे उत्तम पुरुष होत नाही. परंतु, कर्मवाचक आणि प्रथमा विभक्तीत असलेल्या समानाधिकरण पदाच्या आधारे इतर दोन पुरुष (प्रथम आणि मध्यम) होतात. ते कसे? जसे की, 'मया अनुभवियते सम्पत्ति' (माझ्याकडून संपत्ती अनुभवली जाते), 'मया अभिभवियसे त्वं' (माझ्याकडून तू पराभूत केला जातोस). अशा प्रकारे, जेथे जेथे साधकवाचक किंवा कर्मवाचक असलेल्या नाम इत्यादी प्रथमा विभक्तीतील शब्दांचे आख्यात पदांशी समानाधिकरणत्व प्राप्त होते, तेथे तेथे प्रथम पुरुष इत्यादी प्राप्त होतात. म्हणून, प्रथमा विभक्तीत असलेल्या नाम इत्यादी शब्दांचा समानाधिकरण भाव हाच प्रथम पुरुष इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण आहे. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā purisānamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. Ettha ekābhidhānaṃ nāma ekato abhidhānaṃ ekakālābhidhānañca. Tañca kho casaddapayogeyeva, acasaddapayoge bhinnakālābhidhāne taggahaṇābhāvato. ‘‘Tumhe atthakusalā bhavatha, mayamatthakusalā bhavāma’’ iccevamādayo tappayogā. Tattha tumhe atthakusalā bhavatha – iccetasmiṃ vohāre ‘‘so ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti evaṃ dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘Mayamatthakusalā bhavāma’’ iccetasmiṃ pana ‘‘so ca atthakusalo bhavati, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evampi dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘So ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘so ca atthakusalo bhavati, te ca atthakusalā bhavanti, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe ca atthakusalā bhavatha, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evaṃ tiṇṇamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. दोन किंवा तीन पुरुषांचे एकाच वेळी कथन (एकाभिधान) करताना पर (पुढील) पुरुष ग्रहण करावा. येथे 'एकाभिधान' म्हणजे एकत्र कथन करणे आणि एकाच वेळी कथन करणे होय. आणि हे केवळ 'च' शब्दाच्या प्रयोगानेच होते, कारण 'च' शब्दाचा प्रयोग न केल्यास भिन्न काळातील कथन होत असल्याने त्याचे ग्रहण होत नाही. 'तुम्हे अत्थकुसला भवथ' (तुम्ही अर्थकुशल व्हा), 'मयं अत्थकुसला भवाम' (आम्ही अर्थकुशल होतो) इत्यादी त्याचे प्रयोग आहेत. त्यामध्ये, 'तुम्हे अत्थकुसला भवथ' या व्यवहारात—'सो च अत्थकुसलो भवति, त्वञ्च अत्थकुसलो भवसि, तुम्हे अत्थकुसला भवथ' (तोही अर्थकुशल होतो आणि तूही अर्थकुशल होतोस, म्हणून तुम्ही अर्थकुशल होता)—अशा प्रकारे दोघांचे एकाच वेळी कथन करताना पर पुरुष ग्रहण करावा. 'मयं अत्थकुसला भवाम' या व्यवहारात तर—'सो च अत्थकुसलो भवति, अहञ्च अत्थकुसलो भवामि, मयं अत्थकुसला भवाम' (तोही अर्थकुशल होतो आणि मीही अर्थकुशल होतो, म्हणून आम्ही अर्थकुशल होतो) किंवा 'त्वञ्च अत्थकुसलो भवसि, अहञ्च अत्थकुसलो भवामि, मयं अत्थकुसला भवाम' (तूही अर्थकुशल होतोस आणि मीही अर्थकुशल होतो, म्हणून आम्ही अर्थकुशल होतो)—अशा प्रकारेही दोघांचे एकाच वेळी कथन करताना पर पुरुष ग्रहण करावा. 'सो च अत्थकुसलो भवति, त्वञ्च अत्थकुसलो भवसि, अहञ्च अत्थकुसलो भवामि, मयं अत्थकुसला भवाम' किंवा 'सो च अत्थकुसलो भवति, ते च अत्थकुसला भवन्ति, त्वञ्च अत्थकुसलो भवसि, तुम्हे च अत्थकुसला भवथ, अहञ्च अत्थकुसलो भवामि, मयं अत्थकुसला भवाम' अशा प्रकारे तिघांचे एकाच वेळी कथन करताना पर पुरुष ग्रहण करावा. Aparopi [Pg.32] atthanayo vuccati – ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, so ca atthakusalo bhavati, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti vā ‘‘ahañca atthakusalo bhavāmi, so ca atthakusalo bhavati, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā iminā nayena anekappabhedo atthanayo. Evaṃ sesāsu vibhattīsu pañcamīsattamiyādīsu paropuriso gahetabbo. Sabbesu ca kriyāpadesu bavhatthavācakesu bahuvacanantesu, na pana bahuvacanantesupi ekassattano vācakesu garukātabbassekassatthassa vācakesu ca kriyāpadesu. Ettha codanāsandīpaniyo imā gāthā – दुसराही अर्थनय (अर्थाचा नियम) सांगितला जातो—'त्वञ्च अत्थकुसलो भवसि, सो च अत्थकुसलो भवति, तुम्हे अत्थकुसला भवथ' (तूही अर्थकुशल होतोस आणि तोही अर्थकुशल होतो, म्हणून तुम्ही अर्थकुशल होता) किंवा 'अहञ्च अत्थकुसलो भवामि, सो च अत्थकुसलो भवति, मयं अत्थकुसला भवाम' (मीही अर्थकुशल होतो आणि तोही अर्थकुशल होतो, म्हणून आम्ही अर्थकुशल होतो) या नियमाने अनेक प्रकारचा अर्थनय होतो. अशा प्रकारे उर्वरित विभक्तींमध्ये, जसे की पंचमी, सप्तमी इत्यादींमध्ये पर पुरुष ग्रहण करावा. आणि हे bowl-vachanak (बहुवचनान्त) असलेल्या सर्व बहुअर्थवाचक क्रियापदांच्या बाबतीत लागू होते, परंतु बहुवचनान्त असूनही स्वतःच्या एकाच व्यक्तीच्या वाचक असलेल्या किंवा आदरणीय अशा एकाच व्यक्तीच्या वाचक असलेल्या क्रियापदांच्या बाबतीत लागू होत नाही. येथे शंकांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या या गाथा आहेत— ‘‘Tvañca bhavasi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane; ‘‘Tumhe bhavatha’’ iccādi, paroposo kathaṃ siyā?; "'तू होतोस आणि तोही होतो' अशा कथनात 'तुम्ही होता' इत्यादी प्रकारे पर पुरुष (मध्यम पुरुष) कसा काय होऊ शकतो?" ‘‘Ahaṃ bhavāmi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane; ‘‘Mayaṃ bhavāma’’iccādi, uttamo ca kathaṃ siyā?; "'मी होतो आणि तोही होतो' अशा कथनात 'आम्ही होतो' इत्यादी प्रकारे उत्तम पुरुष कसा काय होऊ शकतो?" Ettha ca vuccate – "यावर उत्तर दिले जाते—" Pacchā vutto paro nāma, saññāya paṭipāṭiyā; Evaṃ pana gahetabbo, paropurisanāmako. "संज्ञेच्या अनुक्रमानुसार जो नंतर सांगितला जातो तो 'पर' (पुढील) होय. अशा प्रकारे 'परपुरुष' नावाचा पुरुष ग्रहण करावा." Paṭhamamhā paro nāma, majjhimo uttamopi ca; Majjhimamhā paro nāma, uttamo puriso ruto. "प्रथम पुरुषापेक्षा 'पर' म्हणजे मध्यम आणि उत्तम पुरुष होय; आणि मध्यम पुरुषापेक्षा 'पर' म्हणजे उत्तम पुरुष असे म्हटले आहे." Evaṃ tu gahaṇañhettha, vohārassānulomakaṃ; Doso tadanulomamhi, gahaṇasmiṃ na vijjati. "अशा प्रकारे येथे ग्रहण करणे हे लोकव्यवहाराला अनुकूल आहे; आणि त्या व्यवहाराला अनुकूल अशा ग्रहणात कोणताही दोष आढळत नाही." ‘‘Tvañca bhadde sukhī hohi, eso cāpi mahāmigo’’; Iti pāṭho yato diṭṭho, tasmā evaṃ vademase. "'हे भद्रे! तू आणि हा महामृग सुखी व्हावे' असा पाठ (साहित्यात) आढळतो, म्हणूनच आम्ही असे सांगतो." ‘‘Tumhe dve sukhitā hotha’’, iccattho tattha dissati; Evaṃpyayaṃ nayo vutto, attanomatiyā mama. “तुम्ही दोघे सुखी व्हा”, असा अर्थ तेथे दिसून येतो; अशा प्रकारे हा नियम (नय) माझ्या स्वतःच्या मतानुसार (अत्तनोमतिया) सांगितला आहे. Attanomati [Pg.33] kiñcāpi, kathitā sabbadubbalā; Tathāpi nayamādāya, kathitattā akopiyā. जरी स्वतःचे मत (अत्तनोमति) अत्यंत दुर्बळ मानले गेले असले, तरीही नियमाचा (नय) आधार घेऊन सांगितल्यामुळे ते अमान्य करण्याजोगे नाही (अकोपीय आहे). ‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ; Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’. “धर्माने राज्य करत असताना, तुम्ही मला राष्ट्रातून (राज्यातून) हद्दपार केले; तुम्ही, जनपदातील लोक आणि एकत्र आलेले नगरातील व्यापारी (नेगम) सर्वांनी मिळून.” ‘‘Ahañca maddidevī ca, jālīkaṇhājinā cubho; Aññamaññaṃ sokanudā, vasāma assame tadā’’. “मी आणि मद्दीदेवी, तसेच जाली आणि कण्हाजिना हे दोघेही; एकमेकांचे दुःख दूर करत, तेव्हा आम्ही आश्रमात राहत होतो.” Etā gāthāpi etassa, atthassa pana sādhikā; Tāsu vuttanayeneva, attho supākaṭo siyā; Evaṃ viññūhi viññeyyaṃ, bahunā bhāsitena kiṃ. या गाथा देखील या अर्थाची सिद्धी करणाऱ्या आहेत; त्यांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ स्पष्ट होतो; सुज्ञांनी हे अशा प्रकारे समजून घ्यावे, अधिक बोलण्याची काय गरज? Ākārena manāpena, kathane yena kenaci; Na virujjhati ce attho, taṃ pamāṇaṃ sudhīmataṃ. कोणत्याही मनपसंत (योग्य) पद्धतीने सांगताना जर अर्थाचा विरोध होत नसेल, तर विद्वानांसाठी तेच प्रमाण मानले जाते. Purisattayato eso, paropurisanāmako; Nupalabbhati paccekaṃ, tadantogadhatova yaṃ. तीन पुरुषांशिवाय (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) हा 'परपुरुष' नावाचा प्रकार स्वतंत्रपणे आढळत नाही, कारण तो त्यांच्यातच समाविष्ट आहे. Pāṭavatthāya sotūnaṃ, vohāratthesu sabbaso; Visuṃ alabbhamānopi, labbhamānova uddhaṭo. श्रोत्यांच्या व्यावहारिक अर्थांमधील कौशल्यासाठी, स्वतंत्रपणे आढळत नसतानाही, तो आढळल्याप्रमाणेच उद्धृत केला गेला आहे. Saṅkhepatopettha purisappavatti evaṃ upalakkhitabbā ‘‘amhavacanatthe uttamo, tumhavacanatthe majjhimo, aññesaṃ vacanatthe paṭhamo’’ti. थोडक्यात येथे पुरुषांची प्रवृत्ती अशी समजून घ्यावी: “माझ्या (अम्ह) संदर्भातील वचनात 'उत्तम पुरुष', तुमच्या (तुम्ह) संदर्भातील वचनात 'मध्यम पुरुष' आणि इतरांच्या वचनात 'प्रथम पुरुष' असतो.” Tyādīnaṃ purisasaññā, yasmā vuttā tato idaṃ; Tabbantākhyātikaṃ ñeyyaṃ, purisaparidīpakaṃ. ज्याअर्थी 'ति' इत्यादी प्रत्ययांना 'पुरुष' ही संज्ञा दिली आहे, त्याअर्थी ते प्रत्यय शेवटी असणारे आख्यात (क्रियापद) पुरुषाचे स्पष्टीकरण करणारे आहे असे समजावे. Evaṃ sabbathāpi ākhyātikassa kālakārakapurisaparidīpanatā vuttā. अशा प्रकारे, सर्व प्रकारे आख्याताचे (क्रियापदाचे) काळ, कारक आणि पुरुष स्पष्ट करण्याचे स्वरूप सांगितले गेले आहे. Kriyālakkhaṇanti ettha kathaṃ ākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā? “क्रियालक्षण” (क्रियेचे लक्षण असणारे) - येथे आख्याताचे (क्रियापदाचे) क्रियालक्षणत्व कसे समजून घ्यावे? Lakkhiyati [Pg.34] kriyāyetaṃ, kriyā vā assa lakkhaṇaṃ; Kriyālakkhaṇatā evaṃ, veditabbā tathā hi ca. याच्याद्वारे क्रिया दर्शविली जाते किंवा क्रिया हेच याचे लक्षण आहे; अशा प्रकारे याचे क्रियालक्षणत्व समजून घ्यावे, कारण की... ‘‘Gacchati’’ccādikaṃ sutvā, kriyāsandīpanaṃ padaṃ; ‘‘Ākhyātika’’nti dhīrehi, ākhyātaññūhi saññitaṃ. “गच्छति” (तो जातो) इत्यादी ऐकून, क्रियेचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या पदाला आख्यात जाणणाऱ्या विद्वानांनी “आख्यात” (क्रियापद) अशी संज्ञा दिली आहे. Lakkhaṇaṃ hoti nāmassa, yathā satvābhidhānatā; Kriyābhidhānatā evaṃ, ākhyātasseva lakkhaṇaṃ. ज्याप्रमाणे प्राण्याचे किंवा वस्तूचे (सत्त्व) अभिधान (नाव सांगणे) हे नामाचे लक्षण आहे, त्याचप्रमाणे क्रियेचे अभिधान (क्रिया सांगणे) हे आख्याताचेच (क्रियापदाचे) लक्षण आहे. Atthato pana etassa, kriyāvācakatā idha; Lakkhaṇaṃ iti viññeyyaṃ, lakkhaṇaññūhi lakkhitaṃ. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, येथे याचे क्रियावाचकत्व हेच लक्षण समजावे, जे लक्षण जाणणाऱ्यांनी निश्चित केले आहे. ‘‘Kiṃ karosī’’ti puṭṭhassa, ‘‘pacāmi’’ccādinā ‘‘ahaṃ’’; Paṭivācāya dānena, kriyāvācakatā matā. “तू काय करत आहेस?” असे विचारले असता, “मी शिजवत आहे” (पचामि) इत्यादी उत्तर देण्यावरून याचे क्रियावाचकत्व सिद्ध होते. Evamākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā; Idāni kālesu vibhattippavatti evaṃ veditabbā – अशा प्रकारे आख्याताचे क्रियालक्षणत्व समजून घ्यावे; आता काळांमध्ये विभक्तींची (प्रत्ययांची) प्रवृत्ती खालीलप्रमाणे समजून घ्यावी – Paccuppannamhi kālasmiṃ, vattamānā pavattati; Āsiṭṭhāṇāpanatthesu, paccuppannamhi pañcamī. वर्तमानकाळात 'वत्तमाना' (वर्तमानकाळ) प्रवृत्त होते; आशीर्वाद आणि आज्ञा या अर्थांमध्ये वर्तमानकाळात 'पंचमी' (आज्ञार्थ) प्रवृत्त होते. Paccuppanne parikappā-numatyatthesu sattamī; Appaccakkhe atītamhi, parokkhā sampavattati. वर्तमानकाळात कल्पना (परिकप्प) आणि अनुमती या अर्थांमध्ये 'सत्तमी' (विध्यर्थ) प्रवृत्त होते; परोक्ष (डोळ्यांसमोर न घडलेल्या) भूतकाळात 'परोक्खा' प्रवृत्त होते. Hiyyo pabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati; Paccakkhe vā apaccakkhe, hiyyattanī niruttitā. कालपासून (हिय्यो) सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा परोक्ष, व्याकरणकारांनी 'हिय्यत्तनी' (ह्यस्तन भूतकाळ) प्रवृत्त होते असे सांगितले आहे. Ajjappabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati; Paccakkhe vā apaccakkhe, samīpejjatanavhayā. आजपासून (अज्ज) सुरू होणाऱ्या भूतकाळात, प्रत्यक्ष असो वा परोक्ष, जवळच्या भूतकाळात 'अज्जतनी' (अद्यतन भूतकाळ) प्रवृत्त होते. Anāgate bhavissantī, kālasmiṃ sampavattati; Kriyātipannamattamhi, tīte kālātipattikā; Anāgatepi hotīti, niruttaññūhi bhāsitā. भविष्यकाळात 'भविस्सती' (भविष्यकाळ) प्रवृत्त होते; क्रिया निष्फळ ठरली असता भूतकाळात 'कालातिपत्तिका' (क्रियातिपत्ती) प्रवृत्त होते; ती भविष्यकाळातही होते, असे व्याकरणकारांनी सांगितले आहे. Evaṃ kālesu vibhattippavattiṃ ñatvā ye te suttantesu vicittā suvisadavipulatikhiṇabuddhivisayabhūtā payogā dissanti, tesu pāṭavamicchantehi tyādikkamena vuccamānā kriyāpadamālā [Pg.35] sallakkhitabbā – bhavati, bhavanti. Bhavasi, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādirahitā kriyāpadamālā. अशा प्रकारे काळांमध्ये विभक्तींची प्रवृत्ती जाणून घेऊन, ज्यांना सुत्तांमध्ये आढळणाऱ्या विविध, स्पष्ट, विस्तृत आणि तीक्ष्ण बुद्धीच्या विषयरूप प्रयोगांमध्ये प्राविण्य मिळवायचे आहे, त्यांनी 'ति' इत्यादी क्रमाने सांगितलेली क्रियापदमाला लक्षात घ्यावी – भवति, भवन्ति। भवसि, भवथ। भवामि, भवाम। भवते, भवन्ते। भवसे, भवव्हे। भवे, भवाम्हे। ही इतर शब्दांच्या (सर्वनामांच्या) योगाशिवाय असणारी क्रियापदमाला आहे. Dissanti ca suttantesu atthasambhavepi aññayogādirahitāni kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā. आणि सुत्तांमध्ये अर्थाची शक्यता असतानाही इतर शब्दांच्या योगाशिवाय असणारी क्रियापदे आढळतात. जसे की – “यदा पञ्ञाय पस्सति” (जेव्हा प्रज्ञेने पाहतो), “यं मं भणसि सारथि” (हे सारथी, जे तू मला सांगतोस), “अञ्ञं सेपण्णि गच्छामि” (मी दुसऱ्या शेपण्णी वृक्षाकडे जातो) इत्यादी या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या क्रियापदमाला आहेत. Ettha tividho kriyāpadesu yogo tayogo, mayogo, aññayogo ca. Tattha majjhimapurisā tayogavasena gahetabbā, uttamapurisā mayogavasena. Paṭhamapurisā aññayogavasena. Tyādīnamettha paṭipāṭiyā ayaṃ anugīti – येथे क्रियापदांमधील योग तीन प्रकारचा आहे: त-योग (तुम्हाशी योग), म-योग (माझ्याशी योग) आणि अन्य-योग (इतरांशी योग). त्यामध्ये मध्यम पुरुष 'त-योगा'नुसार, उत्तम पुरुष 'म-योगा'नुसार आणि प्रथम पुरुष 'अन्य-योगा'नुसार ग्रहण करावा. 'ति' इत्यादींच्या क्रमाने येथे ही अनुगीती (श्लोक) आहे – Aññayogena paṭhamā, tayogena tu majjhimā; Mayogenuttamā honti, gahetabbā vibhāvinā. अन्य-योगाने प्रथम पुरुष, त-योगाने मध्यम पुरुष आणि म-योगाने उत्तम पुरुष होतो, हे सुज्ञाने समजून घ्यावे. Sotūnaṃ payogesu kosallatthaṃ aññayogādisahitamaparampi kriyāpadamālaṃ vadāma – so bhavati, te bhavanti. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavate, te bhavante. Tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādisahitā kriyāpadamālā. श्रोत्यांच्या प्रयोगांमधील कौशल्यासाठी आम्ही अन्य-योगासह असणारी दुसरी क्रियापदमाला सांगतो – सो भवति (तो होतो), ते भवन्ति (ते होतात). त्वं भवसि (तू होतोस), तुम्हे भवथ (तुम्ही होता). अहं भवामि (मी होतो), मयं भवाम (आम्ही होतो). सो भवते, ते भवन्ते. त्वं भवसे, तुम्हे भवव्हे. अहं भवे, मयं भवाम्हे. ही अन्य-योगासह असणारी क्रियापदमाला आहे. Dissanti ca suttantesu aññayogādisahitānipi kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati, tassimāni satta ratanāni bhavanti. Yo dandhakāle tarati[Pg.36], taraṇīye ca dandhati, tvaṃsi ācariyo mama, ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā. आणि सुत्तांमध्ये अन्य-योगासह असणारी क्रियापदे देखील आढळतात. जसे की – “यम्पायं देव कुमारो सुप्पतिट्ठितपादो...” (हे देवा, या कुमाराचे पाय सुप्रतिष्ठित आहेत, हे देखील या महापुरुषाचे महापुरुषलक्षण होते, त्याचे हे सात रत्न होतात), “यो दन्धकाले तरति...” (जो विलंबाच्या वेळी पार करतो आणि पार करण्याच्या वेळी विलंब करतो), “त्वंसि आचरियो मम” (तू माझा आचार्य आहेस), “अहम्पि दट्ठुकामोस्मि...” (मी देखील येथे आलेल्या माझ्या पित्याला पाहू इच्छितो) इत्यादी या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या क्रियापदमाला आहेत. Yo tumhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti tumhatthavācako, neso saddo kriyāpadassa tayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti. Yo ca amhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti amhatthavācako, na sopi saddo kriyāpadassa mayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti. जो शब्द 'तुम्ह' (तू/तुम्ही) शब्दाने सांगण्याच्या अर्थात वापरला जातो, परंतु तो 'तुम्ह' अर्थाचा वाचक नसतो, तो शब्द क्रियापदाचा 'त-योग' सिद्ध करत नाही, तर केवळ 'अन्य-योग' सिद्ध करतो. आणि जो शब्द 'अम्ह' (मी/आम्ही) शब्दाने सांगण्याच्या अर्थात वापरला जातो, परंतु तो 'अम्ह' अर्थाचा वाचक नसतो, तो देखील क्रियापदाचा 'म-योग' सिद्ध करत नाही, तर केवळ 'अन्य-योग' सिद्ध करतो. Tatra tumhasaddena tāva vattabbatthe – ‘‘na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ. Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami. Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatū’’ti iccevamādayo payogā. Amhasaddena pana vattabbatthe ‘‘upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno. Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno’’ti ca iccevamādayo payogā. Idametthupalakkhitabbaṃ ‘‘tvaṃ tumhe ahaṃ maya’’nti atthadīpaka tayoga mayogato añño aññatthadīpano payogoyeva aññayogo nāma, tattha paṭhamapuriso bhavatīti. त्यामध्ये 'तुम्ह' शब्दाने सांगण्याच्या अर्थात – “न भवं एति पुञ्ञत्थं...” (पूजनीय शिवि राजाच्या दर्शनासाठी पुण्याच्या हेतूने येत नाहीत), “मायस्मा समग्गस्स सङ्घस्स भेदाय परक्कमि” (आयुष्मानांनी समग्र संघाच्या भेदासाठी प्रयत्न करू नये), “इध भन्ते भगवा पंसुकूलं धोवतु” (भन्ते, भगवंतांनी येथे पांसुकूल वस्त्र धुवावे) इत्यादी प्रयोग आहेत. 'अम्ह' शब्दाने सांगण्याच्या अर्थात – “उपालि तं महावीर, पादे वन्दति सत्थुनो” (हे महावीरा, उपालि शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करतो), “सावको ते महावीर, सरणो वन्दति सत्थुनो” (हे महावीरा, तुमचा शरण आलेला श्रावक शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करतो) इत्यादी प्रयोग आहेत. येथे हे लक्षात घ्यावे की – “त्वं, तुम्हे, अहं, मयं” या अर्थांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या त-योग आणि म-योगापेक्षा वेगळा, इतर अर्थांचे स्पष्टीकरण करणारा प्रयोग म्हणजेच 'अन्य-योग' होय, आणि तेथे 'प्रथम पुरुष' होतो. Yajjevaṃ ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe. Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā’’tiādīsu kathaṃ. Ettha hi majjhimuttamapurisasambhavoyeva dissati, na tu paṭhamapurisasambhavoti? Vuccate – ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe’’tiādīsu ‘‘so’’tiādikassa nāmasaddassa tumha’mhasaddassatthavācakasaddehi‘‘tiṭṭhasī’’tiādīnaṃ syādyantānaṃ padānaṃ dassanato accantamajjhāharitabbehi [Pg.37] samānādhikaraṇattā tagguṇabhūtattā ca majjhimuttamapurisasambhavo samadhigantabbo. Īdisesu payogesu syādyantānaṃ dassanavasena avijjamānānipi ajjhāharitabbāni ‘‘tvamaha’’miccādīni padāni bhavanti. Katthaci pana paripuṇṇāni dissanti ‘‘sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi. So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā pura’’nti iccevamādīsu. जर असे आहे, तर 'सब्बायसं कूटमतिप्पमाणं, पग्गय्ह सो तिट्ठसि अन्तलिक्खे' (सर्व लोखंडी प्रचंड हातोडा हातात धरून तू आकाशात उभा आहेस) आणि 'एस सुत्वा पसीदामि, वचो ते इसिसत्तमा' (हे ऋषिश्रेष्ठा, तुझे हे वचन ऐकून मी प्रसन्न झालो आहे) इत्यादी वाक्यांमध्ये काय नियम आहे? येथे केवळ मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुष यांचाच संभव दिसून येतो, प्रथम पुरुषाचा संभव का दिसत नाही? यावर सांगितले जाते – 'सब्बायसं कूटमतिप्पमाणं, पग्गय्ह सो तिट्ठसि अन्तलिक्खे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'सो' इत्यादी नामशब्दांचा, 'तुम्ह' (तू) आणि 'अम्ह' (मी) या शब्दांच्या अर्थाचे वाचक असलेल्या आणि 'तिट्ठसि' इत्यादी 'सि' प्रत्ययाने संपणाऱ्या क्रियापदांशी अत्यंत अध्याहार (अप्रत्यक्ष संबंध) करावा लागत असल्यामुळे, त्यांच्याशी सामानाधिकरण्य आणि तद्गुणभूतत्व असल्यामुळे मध्यम पुरुष आणि उत्तम पुरुषाचा संभव समजून घेतला पाहिजे. अशा प्रयोगांमध्ये 'सि' इत्यादी प्रत्ययाने संपणाऱ्या क्रियापदांच्या दर्शनावरून, जरी 'त्वं' (तू) आणि 'अहं' (मी) इत्यादी पदे प्रत्यक्ष विद्यमान नसली, तरी त्यांचा अध्याहार करावा लागतो. परंतु काही ठिकाणी ती पूर्णपणे दिसून येतात, जसे की – 'सा त्वं वङ्कमनुप्पत्ता, कथं मद्धि करिस्ससि' (ती तू वंक पर्वतावर पोहोचल्यावर, हे मद्री, तू काय करशील?) आणि 'सो अहं विचरिस्सामि, गामा गामं पुरा पुरं' (तो मी एका गावातून दुसऱ्या गावात, एका नगरातून दुसऱ्या नगरात फिरेन) इत्यादींमध्ये. Ākhyātikassa kriyālakkhaṇattā aliṅgabhedattā ca tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanatthaṃ aparampi kriyāpadamālaṃ vadāma – आख्यात (क्रियापद) हे क्रिया-लक्षणयुक्त आणि लिंगभेदरहित असल्यामुळे, तिन्ही लिंगांमधील त्याचा साधारण भाव (समानता) स्पष्ट करण्यासाठी आम्ही आणखी एक क्रियापदमाला सांगतो – Puriso bhavati, kaññā bhavati, cittaṃ bhavati, purisā bhavanti, kaññāyo bhavanti, cittāni bhavanti. Bho purisa tvaṃ bhavasi, bhoti kaññe tvaṃ bhavasi, bho citta tvaṃ bhavasi, bhavanto purisā tumhe bhavatha, bhotiyo kaññāyo tumhe bhavatha, bhavanto cittāni tumhe bhavatha. Ahaṃ puriso bhavāmi, ahaṃ kaññā bhavāmi, ahaṃ cittaṃ bhavāmi, mayaṃ purisā bhavāma, mayaṃ kaññāyo bhavāma, mayaṃ cittāni bhavāma. पुरुष होतो (पुरिसो भवति), कन्या होते (कञ्ञा भवति), चित्त होते (चित्तं भवति); पुरुष होतात (पुरिसा भवन्ति), कन्या होतात (कञ्ञायो भवन्ति), चित्ते होतात (चित्तानि भवन्ति). हे पुरुषा, तू होतोस (भो पुरिस त्वं भवसि); हे कन्ये, तू होतेस (भोति कञ्ञे त्वं भवसि); हे चित्ता, तू होतोस (भो चित्त त्वं भवसि); हे पुरुषहो, तुम्ही होता (भवन्तो पुरिसा तुम्हे भवथ); हे कन्यांनो, तुम्ही होता (भोतियो कञ्ञायो तुम्हे भवथ); हे चित्तांनों, तुम्ही होता (भवन्तो चित्तानि तुम्हे भवथ). मी पुरुष होतो (अहं पुरिसो भवामि); मी कन्या होते (अहं कञ्ञा भवामि); मी चित्त होतो (अहं चित्तं भवामि); आम्ही पुरुष होतो (मयं पुरिसा भवाम); आम्ही कन्या होतो (मयं कञ्ञायो भवाम); आम्ही चित्ते होतो (मयं चित्तानि भवाम). Esa nayo attanopadesu, sesavibhattīnaṃ sabbapadesupi. Ayamākhyātikassa tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanī kriyāpadamālāva. हाच नियम आत्मनेपदांमध्ये आणि उर्वरित सर्व विभक्तींच्या सर्व पदांमध्येही लागू होतो. ही आख्याताची (क्रियापदाची) तिन्ही लिंगांमधील साधारणता (समानता) स्पष्ट करणारी क्रियापदमालाच आहे. Vuttañhetaṃ niruttipiṭake ‘‘kriyālakkhaṇamākhyātikamaliṅgabheda’’miti. Tatra aliṅgabhedamiti ko attho? Itthipumanapuṃsakānaṃ avisesattho vuccate ‘‘aliṅgabheda’’miti. Yathā ‘‘puriso gacchati, kaññā gacchati, cittaṃ gacchatī’’ti. Catudhā uddiṭṭhakriyāpadesu yathā ‘‘bhavatī’’ti akārānantaratyantapadaṃ gahetvā ‘‘bhavati bhavanti bhavasī’’tiādinā kriyāpadamālā sabbathā katā, evaṃ ‘‘ubbhavati’’ccādīnipi akārānantaratyantapadāni gahetvā ‘‘ubbhavati ubbhavanti ubbhavasī’’tiādinā [Pg.38] kriyāpadamālā sabbathā kātabbā. ‘‘Bhoti sambhotī’’tiādīni pana okārānantaratyantapadāni, ‘‘bhāveti vibhāvetī’’tiādīni ca ekārānantaratyantapadāni gahetvā pāḷinayānusāreneva padamālā kātabbā, nayidha vuttanayānusārena. Īdisesu hi ṭhānesu duranubodhā kriyāpadagati. Ato labbhamānavasena kriyāpadamālā kātabbā. Na hi loke lokiyā sabbe dhātusadde paccekaṃ sabbehipi channavutiyā vacanehi yojetvā vadanti, evaṃ avadantānampi nesaṃ kathā aparipuṇṇā nāma na hoti, tasmā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā yathāsambhavaṃ padamālā kātabbā. Evaṃ pañcamiyādīsupi vibhattīsu. Ayaṃ vattamānavibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. निरुत्तिपिटकात (व्याकरण ग्रंथात) म्हटलेच आहे – 'क्रियालक्षणमाख्यातिकमलिंगभेदं' (क्रियापद हे क्रिया-लक्षणयुक्त आणि लिंगभेदरहित असते). तेथे 'अलिंगभेद' म्हणजे काय अर्थ आहे? स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक लिंगांमध्ये कोणताही भेद न असणे या अर्थाला 'अलिंगभेद' म्हटले जाते. जसे की – 'पुरिसो गच्छति' (पुरुष जातो), 'कञ्ञा गच्छति' (कन्या जाते), 'चित्तं गच्छति' (चित्त जाते). चार प्रकारच्या निर्दिष्ट क्रियापदांमध्ये जसे 'भवति' हे अकारान्त 'ति' प्रत्ययाने संपणारे पद घेऊन 'भवति, भवन्ति, bhavasi' इत्यादी प्रकारे क्रियापदमाला पूर्णपणे तयार केली गेली आहे, त्याचप्रमाणे 'उब्भवति' इत्यादी अकारान्त 'ति' प्रत्ययाने संपणारी पदे घेऊन 'उब्भवति, उब्भवन्ति, उब्भवसि' इत्यादी प्रकारे क्रियापदमाला पूर्णपणे तयार करावी. परंतु 'भोति, सम्भोति' इत्यादी ओकारान्त 'ति' प्रत्ययाने संपणारी पदे, आणि 'भावेति, विभावेति' इत्यादी एकारान्त 'ति' प्रत्ययाने संपणारी पदे घेऊन पाळिनियमांनुसारच पदमाला तयार करावी, येथे सांगितलेल्या नियमांनुसार नाही. कारण अशा ठिकाणी क्रियापदांची गती समजण्यास कठीण असते. म्हणून उपलब्ध रूपानुसारच क्रियापदमाला तयार करावी. कारण जगात सर्व लोक प्रत्येक धातूच्या शब्दाला सर्वच्या सर्व ९६ वचनांशी जोडून बोलत नाहीत, आणि असे न बोलणाऱ्यांचे संभाषण अपूर्ण ठरत नाही. म्हणून वर्ज्य करण्यायोग्य रूपे वर्ज्य करून यथासंभव पदमाला तयार करावी. याचप्रमाणे पंचमी इत्यादी विभक्तींमध्येही करावे. हा वर्तमानकाळाच्या (वत्तमाना विभत्ती) संदर्भातील क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Ito paṭṭhāya pana yathuddiṭṭhapadāneva pariṇāmetvā pariṇāmetvā pañcamiyādīnaṃ mātikābhāvena gahetabbāni. Idāni pana tayogādisahitāsahitavasena dvidhā kriyāpadamālāyo dassessāma kvacādesavasena sambhūtāni ca rūpantarāni sotūnaṃ sukhadhāraṇatthañceva purisappayoge asammohatthañca. यापुढे मात्र, वर निर्दिष्ट केलेली पदेच बदलून बदलून पंचमी इत्यादी विभक्तींच्या मातृका (मूळ आराखडा) म्हणून ग्रहण करावीत. आता आम्ही श्रोत्यांना सहज लक्षात राहण्यासाठी आणि पुरुषांच्या (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) प्रयोगात संभ्रम न होण्यासाठी, 'त-योग' (सर्वनामांचा योग) इत्यादींनी युक्त आणि अयुक्त अशा दोन प्रकारच्या क्रियापदमाला आणि काही ठिकाणी आदेशांमुळे (बदलांमुळे) निर्माण झालेली इतर रूपे दाखवू. Bhavatu, bhavantu. Bhavāhi, bhava, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave, bhavāmase. So bhavatu, te bhavantu. Tvaṃ bhavāhi, bhava, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavataṃ, te bhavantaṃ. Tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase. Ayaṃ pañcamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. भवतु, भवन्तु। भवाहि, भव, भवथ। भवामि, भवाम। भवतं, भवन्तं। भवस्सु, भवव्हो। भवे, भवामसे। सो भवतु, ते भवन्तु। त्वं भवाहि, भव, तुम्हे भवथ। अहं भवामि, मयं भवाम। सो भवतं, ते भवन्तं। त्वं भवस्सु, तुम्हे भवव्हो। अहं भवे, मयं भवामसे। हा पंचमी विभक्तीच्या (आज्ञार्थ) संदर्भातील क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Bhaveyya, bhave, bhaveyyuṃ. Bhaveyyāsi, bhaveyyātha. Bhaveyyāmi, bhaveyyāma, bhavemu. Bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe iti vā, so bhaveyya[Pg.39], bhave, te bhaveyyuṃ. Tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Ahaṃ bhaveyyāmi, mayaṃ bhaveyyāma, bhavemu. So bhavetha, te bhaveraṃ. Tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho. Ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe iti vā. Ayaṃ sattamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. भवेय्य, भवे, भवेय्युं। भवेय्यासि, भवेय्याथ। भवेय्यामि, भवेय्याम, भवेमु। भवेथ, भवेरं। भवेथो, भवेय्याव्हो। भवेय्यं, भवेय्याम्हे इति वा, सो भवेय्य, भवे, ते भवेय्युं। त्वं भवेय्यासि, तुम्हे भवेय्याथ। अहं भवेय्यामि, मयं भवेय्याम, भवेमु। सो भवेथ, ते भवेरं। त्वं भवेथो, तुम्हे भवेय्याव्हो। अहं भवेय्यं, मयं भवेय्याम्हे इति वा। हा सप्तमी विभक्तीच्या (विध्यर्थ) संदर्भातील क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Babhūva, babhūvu. Babhūve, babhūvittha. Babhūvaṃ, babhūvimha. Babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe iti vā, so babhūva, te babhūvu. Tvaṃ babhūve, tumhe babhūvittha. Ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha. So babhūvittha, te babhūvire. Tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho. Ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe iti vā. Ayaṃ parokkhāvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. बभूव, babhūvu। बभूवे, बभूवित्थ। बभूवं, बभूविम्ह। बभूवित्थ, बभूविरे। बभूवित्तो, बभूविव्हो। बभूविं, बभूविम्हे इति वा, सो बभूव, ते बभूवु। त्वं बभूवे, तुम्हे बभूवित्थ। अहं बभूवं, मयं बभूविम्ह। सो बभूवित्थ, ते बभूविरे। त्वं बभूवित्तो, तुम्हे बभूविव्हो। अहं बभूविं, मयं बभूविम्हे इति वा। हा परोक्षा विभक्तीच्या (परोक्ष भूतकाळ) संदर्भातील क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Abhavā, abhavū. Abhavo, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase iti vā, so abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavamhā. So abhavattha, te abhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavavhaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavamhase iti vā. Ayaṃ hiyyattanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. अभवा, अभवू। अभवो, अभवत्थ। अभवं, अभवम्हा। अभवत्थ, अभवत्थुं। अभवसे, अभवव्हं। अभविं, अभवम्हसे इति वा, सो अभवा, ते अभवू। त्वं अभवो, तुम्हे अभवत्थ। अहं अभवं, मयं अभवम्हा। सो अभवत्थ, ते अभवत्थुं। त्वं अभवसे, तुम्हे अभवव्हं। अहं अभविं, मयं अभवम्हसे इति वा। हा हिय्यत्तनी विभक्तीच्या (ह्यस्तन भूतकाळ) संदर्भातील क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Abhavi, abhavuṃ. Abhavo, abhavittha. Abhaviṃ, abhavimhā. Abhavā, abhavū. Abhavase, abhavivhaṃ. Abhavhaṃ, abhavimhe iti vā, so abhavi, te abhavuṃ. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavittha. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavimhā. So abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavivhaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavimhe iti vā. Ayaṃ ajjatanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. अभवि, अभवुं। अभवो, अभवित्थ। अभविं, अभविम्हा। अभवा, अभवू। अभवसे, अभविव्हं। अभव्हं, अभविम्हे किंवा 'सो अभवि' (तो झाला), 'ते अभवुं' (ते झाले). 'त्वं अभवो' (तू झालास), 'तुम्हे अभवित्थ' (तुम्ही झालात). 'अहं अभविं' (मी झालो), 'मयं अभविम्हा' (आम्ही झालो). 'सो अभवा' (तो झाला), 'ते अभवू' (ते झाले). 'त्वं अभवसे' (तू झालास), 'तुम्हे अभविव्हं' (तुम्ही झालात). 'अहं अभवं' (मी झालो), 'मयं अभविम्हे' (आम्ही झालो) असे रूपे होतात. हा अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) विभक्तीनुसार क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Ettha panajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarānipi veditabbāni. Seyyathidaṃ? Te bhaviṃsu, samubbhaviṃsu, pabhaviṃsu, parābhaviṃsu, sambhaviṃsu, pātubhaviṃsu, pātubbhaviṃsu[Pg.40], imāni akammakapadāni. Paribhaviṃsu, abhibhaviṃsu, adhibhaviṃsu, atibhaviṃsu, anubhaviṃsu, samanubhaviṃsu, abhisambhaviṃsu. येथे अज्जतनी विभक्तीच्या 'उं' (uṃ) प्रत्ययाच्या जागी 'इंसु' (iṃsu) आदेश होऊन 'भू' (भवति) धातूची इतर रूपे देखील जाणून घ्यावीत. जसे की— 'ते भविंसु' (ते झाले), 'समुब्भविंसु', 'पभविंसु', 'पराभविंसु', 'सम्भविंसु', 'पातुभविंसु', 'पातुब्भविंसु' ही क्रियापदे आहेत. तसेच 'परिभविंसु', 'अभिभविंसु', 'अधिभविंसु', 'अतिभविंसु', 'अनुभविंसु', 'समनुभविंसु', 'अभिसम्भविंसु' ही देखील आहेत. ‘‘Adhibhosu’’nti rūpampi, yasmā dissati pāḷiyaṃ; Tasmā hi nayato ñe yyaṃ, ‘‘paribhosu’’ntiādikaṃ. ज्याअर्थी पाळि साहित्यात 'अधिभोसूं' (adhibhosuṃ) असे रूप देखील दिसून येते; त्याअर्थी याच नियमाने 'परिभोसूं' (paribhosuṃ) इत्यादी रूपे देखील जाणून घ्यावीत. Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘evaṃvihāriñcāvuso bhikkhuṃ rūpā adhibhosuṃ, na bhikkhu rūpe adhibhosī’’ti. Imāni sakammakapadāni, evamajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarāni bhavanti. Apica त्यावर हा पाळि संदर्भ आहे— 'एवंविहारिञ्चावुसो भिक्खुं रूपा अधिभोसुं, न भिक्खु रूपे अधिभोसी' (हे आवुसो! अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या भिक्खूवर रूपे अधिराज्य गाजवतात, परंतु भिक्खू रूपांवर अधिराज्य गाजवत नाही). ही क्रियापदे आहेत. अशा प्रकारे अज्जतनी विभक्तीच्या 'उं' प्रत्ययाच्या जागी 'इंसु' आदेश होऊन 'भू' (भवति) धातूची इतर रूपे होतात. आणखीही— ‘‘Anvabhi’’ itirūpampi, ajjatanyā padissati; Tasmā hi nayato ñeyyaṃ, ‘‘ajjhabhi’’ccādikampi ca. 'अन्वभि' (anvabhi) असे रूप देखील अज्जतनी विभक्तीमध्ये दिसून येते; म्हणून याच नियमाने 'अज्झभि' (ajjhabhi) इत्यादी रूपे देखील जाणून घ्यावीत. Tatrāyaṃ pāḷi – so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhīti. Tattha anvabhīti anu abhīti chedo. Anūti upasaggo. Abhīti ākhyātikapadanti daṭṭhabbaṃ. त्यावर हा पाळि संदर्भ आहे— 'सो तेन कम्मेन दिवं समक्कमि, सुखञ्च खिड्डारतियो च अन्वभी' (तो आपल्या त्या कर्माने स्वर्गात गेला आणि सुख व क्रीडारतीचा अनुभव घेता झाला). तेथे 'अन्वभी' म्हणजे 'अनु' + 'अभी' अशी संधी सोडवावी. 'अनु' हा उपसर्ग आहे आणि 'अभी' हे आख्यातपद (क्रियापद) आहे असे समजावे. Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe iti vā, so bhavissati, te bhavissanti. Tvaṃ bhavissasi, tumhe bhavissatha. Ahaṃ bhavissāmi, mayaṃ bhavissāma. So bhavissate, te bhavissante. Tvaṃ bhavissase, tumhe bhavissavhe. Ahaṃ bhavissaṃ, mayaṃ bhavissāmhe iti vā. Ayaṃ bhavissantīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. 'भविस्सति, भविस्सन्ति। भविस्ससि, भविस्सथ। भविस्सामि, भविस्साम। भविस्सते, भविस्सन्ते। भविस्ससे, भविस्सव्हे। भविस्सं, भविस्साम्हे' किंवा 'सो भविस्सति' (तो होईल), 'ते भविस्सन्ति' (ते होतील). 'त्वं भविस्ससि' (तू होशील), 'तुम्हे भविस्सथ' (तुम्ही व्हाल). 'अहं भविस्सामि' (मी होईन), 'मयं भविस्साम' (आम्ही होऊ). 'सो भविस्सते' (तो होईल), 'ते भविस्सन्ते' (ते होतील). 'त्वं भविस्ससे' (तू होशील), 'तुम्हे भविस्सव्हे' (तुम्ही व्हाल). 'अहं भविस्सं' (मी होईन), 'मयं भविस्साम्हे' (आम्ही होऊ) असे रूपे होतात. हा भविस्सती (भविष्यकाळ) विभक्तीनुसार क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Abhavissā, abhavissaṃsu. Abhavisse, abhavissatha. Abhavissaṃ, abhavissāmhā. Abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase iti vā, so abhavissā, te abhavissaṃsu. Tvaṃ abhavisse, tumhe [Pg.41] abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, mayaṃ abhavissāmhā. So abhavissatha, te abhavissisu. Tvaṃ abhavissase, tumhe abhavissavhe. Ahaṃ abhavissiṃ, mayaṃ abhavissāmhase iti vā. Ayaṃ kālātipattivibhattivasena kriyāpadamālāniddeso. 'अabhaviस्सा, अभविस्सं सु। अभविस्से, अभविस्सथ। अभविस्सं, अभविस्साम्हा। अभविस्सथ, अभविस्सि सु। अभविस्ससे, अभविस्सव्हे। अभविस्सिं, अभविस्साम्हसे' किंवा 'सो अभविस्सा' (तो झाला असता), 'ते अभविस्सं सु' (ते झाले असते). 'त्वं अभविस्से' (तू झाला असतास), 'तुम्हे अभविस्सथ' (तुम्ही झाले असता). 'अहं अभविस्सं' (मी झालो असतो), 'मयं अभविस्साम्हा' (आम्ही झालो असतो). 'सो अभविस्सथ' (तो झाला असता), 'ते अभविस्सि सु' (ते झाले असते). 'त्वं अभविस्ससे' (तू झाला असतास), 'तुम्हे अभविस्सव्हे' (तुम्ही झाले असता). 'अहं अभविस्सिं' (मी झालो असतो), 'मयं अभविस्साम्हसे' (आम्ही झालो असतो) असे रूपे होतात. हा कालातिपत्ति (क्रियातिपत्ती/संकेतार्थ) विभक्तीनुसार क्रियापदमालेचा निर्देश आहे. Vohārabhedakusalena subuddhinā yo,Kaccāyanena kathito jinasāsanatthaṃ; Tyādikkamo tadanugaṃ kiriyāpadānaṃ,Katvā kamo bhavatidhātuvasena vutto. व्यवहाराच्या भेदांमध्ये कुशल आणि सुबुद्ध अशा कच्चायनांनी जिनशासनाच्या (बुद्धांच्या शासनाच्या) कल्याणासाठी जो 'ति' इत्यादी प्रत्ययांचा क्रम सांगितला आहे, त्याला अनुसरून येथे 'भू' (भवति) धातूच्या रूपांनुसार क्रियापदांचा क्रम सांगितला गेला आहे. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह (टीकांसह) नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या तिपिटकातील (त्रिपिटकातील) वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe ...कुशलतेसाठी रचल्या गेलेल्या 'सद्दनीति' (शब्दानुशासन) ग्रंथात... Bhavatino kriyāpadamālāvibhāgo nāma ...'भवति' (भू) धातूच्या क्रियापदमालेचा विभाग नावाचा... Dutiyo paricchedo. दुसरा परिच्छेद। 3. Pakiṇṇakavinicchaya ३. प्रकीर्णक विनिर्णय Ito paraṃ pavakkhāmi, pakiṇṇakavinicchayaṃ; Sappayogesu atthesu, viññūnaṃ pāṭavatthayā. यानंतर, विद्वानांच्या योग्य प्रयोगांमधील अर्थांच्या कुशलतेसाठी, मी प्रकीर्णक विनिर्णय (विविध विषयांचे स्पष्टीकरण) सांगणार आहे. Tattha atthuddhāro, atthasaddacintā, atthātisayayogo, samānāsamānavasenavacanasaṅgaho, āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālasaṅgaho, pakaraṇasaṃsandanā, vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā cāti navadhā vinicchayo veditabbo. त्यामध्ये नऊ प्रकारचा विनिर्णय (निश्चय) समजून घ्यावा, जो याप्रमाणे आहे— १) अर्थोद्धार (अर्थ स्पष्ट करणे), २) 'अत्थ' शब्दाचा विचार, ३) अर्थातिशययोग (अर्थाच्या अतिशयाचा संबंध), ४) समान आणि असमानतेच्या आधारे शब्दांचा संग्रह, ५) आगम लक्षणाच्या आधारे विभक्ती व वचनांचा संग्रह, ६) काळानुसार विभक्ती व वचनांचा संग्रह, ७) काळ संग्रह, ८) ग्रंथांची तुलना (प्रकरण तुलना), आणि ९) वर्तमानकाळ इत्यादींच्या वचन-अर्थाचे स्पष्टीकरण. Atthuddhāre tāva samānasutikapadānamatthuddhāraṇaṃ karissāma. Etthākhyātapadasaññitānaṃ bhotisadda bhavesaddānamattho uddharitabbo. Tathā hete nāmikapadasaññitehi aparehi bhotisadda bhavesaddehi samānasutikāpi asamānatthā ceva honti asamānavibhattikā ca. Sāsanasmiñhi [Pg.42] keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti. प्रथम 'अर्थोद्धार' या विषयांतर्गत, आम्ही समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करू. येथे आख्यातपद (क्रियापद) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या 'भोति' आणि 'भवे' या शब्दांचा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. कारण, नामपद म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इतर 'भोति' आणि 'भवे' या शब्दांशी समान उच्चार असूनही, त्यांचे अर्थ आणि विभक्ती भिन्न असतात. कारण बुद्धांच्या शासनात (पाळि साहित्यात) काही शब्द एकमेकांशी समान उच्चार असणारे असूनही, त्यांचे अर्थ भिन्न, प्रवृत्ती-निमित्त (उत्पत्तीचे कारण) भिन्न, लिंग भिन्न, विभक्ती भिन्न, वचन भिन्न, अंत (शेवट) भिन्न, काळ भिन्न आणि पदजाती (शब्दांच्या जाती) भिन्न असतात. Tesamasamānatthatte ‘‘sabbañhi taṃ jīrati dehanissitaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati. Santo tasito. Pahu santo na bharati. Santo ācikkhate muni. Santo sappurisā loke. Santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti evamādayo payogā. Ettha jīratisaddadvayaṃ yathāsambhavaṃ navabhāvāpagamavaḍḍhanavācakaṃ. Santosaddapañcakaṃ yathāsambhavaṃ parissamappattasamānopasantopalabbhamānavācakanti daṭṭhabbaṃ. त्यांच्या भिन्न अर्थांच्या बाबतीत पुढीलप्रमाणे प्रयोग आहेत— 'सब्बञ्हि तं जीरति देहनिस्सितं' (शरीरावर अवलंबून असलेले सर्व काही जीर्ण होते/नाश पावते), 'अप्पस्सुतायं पुरिसो, बलिबद्दोव जीरति' (हा अल्पश्रुत मनुष्य बैलाप्रमाणे म्हातारा होतो/वाढतो), 'सन्तो तसितो' (थकलेला आणि तहानलेला), 'पहु सन्तो न भरति' (समर्थ असूनही तो पोषण करत नाही), 'सन्तो आचिक्खते मुनि' (शांत मुनी उपदेश करतात), 'सन्तो सप्पुरिसा लोके' (जगात संत हेच सत्पुरुष आहेत), 'सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं' (जगात अस्तित्वात असलेले). येथे 'जीरति' हे दोन शब्द यथासंभव 'नाश पावणे' (तारुण्य नष्ट होणे) आणि 'म्हातारे होणे/वाढणे' यांचे वाचक आहेत. तसेच 'सन्तो' हे पाच शब्द यथासंभव 'थकलेला' (परिश्रम पावलेला), 'असलेला' (विद्यमान), 'शांत' (उपशांत), 'सत्पुरुष' (सज्जन) आणि 'उपलब्ध असणारा' (अस्तित्वात असलेला) यांचे वाचक आहेत असे समजावे. Asamānapavattinimittatte pana ‘‘akataññū mittadubbhī, assaddho akataññūcā’’tievamādayo. Ettha ca akataññūsaddadvayaṃ katākatājānanajānanapavattinimittaṃ paṭicca sambhūtattā asamānapavattinimittakanti daṭṭhabbaṃ. भिन्न प्रवृत्ती-निमित्ताच्या (उत्पत्तीच्या कारणाच्या) बाबतीत पुढीलप्रमाणे प्रयोग आहेत— 'अकतञ्ञू मित्तदुब्भी' (केलेले उपकार न जाणणारा आणि मित्राचा द्रोह करणारा), 'अस्सद्धो अकतञ्ञू च' (श्रद्धा नसलेला आणि अकृत-निर्वाण जाणणारा). येथे 'अकतञ्ञू' हे दोन शब्द अनुक्रमे 'केलेले उपकार न जाणणे' आणि 'अकृत (निर्वाण) जाणणे' या प्रवृत्ती-निमित्तांवर आधारित उत्पन्न झाल्यामुळे, ते भिन्न प्रवृत्ती-निमित्तक आहेत असे समजावे. Asamānaliṅgatte ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānamindo. Tvañca bhadde sukhī hohi. Yattha sā upaṭṭhito hoti. Mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’ti evamādayo. Ettha sukhīsaddadvayaṃ sāsaddadvayañca pumitthiliṅgavasena asamānaliṅganti daṭṭhabbaṃ. भिन्न लिंगाच्या बाबतीत पुढीलप्रमाणे प्रयोग आहेत— 'सुखी होतु पञ्चसिख सक्को देवानमिन्दो' (देवराज सक्क आणि पञ्चसिख सुखी होवोत), 'त्वञ्च भद्दे सुखी होहि' (आणि हे भद्रे! तू सुखी हो), 'यत्थ सा उपट्ठितो होति' (जिथे तो उपस्थित असतो), 'माता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा' (माझी माता आहे, तिचे मी पालन केले पाहिजे). येथे 'सुखी' हे दोन शब्द आणि 'सा' हे दोन शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगाच्या भेदाने भिन्न लिंगी आहेत असे समजावे. Asamānavibhattikatte ‘‘āhāre udare yato. Yato pajānāti sahetudhamma’’nti evamādayo. Ettha yatosaddadvayaṃ [Pg.43] paṭhamāpañcamīvibhattisahitattā asamānavibhattikanti daṭṭhabbaṃ. भिन्न विभक्तीच्या बाबतीत पुढीलप्रमाणे प्रयोग आहेत— 'आहारे उदरे यतो' (आहार आणि उदराच्या बाबतीत संयमित असणारा), 'यतो पजानाति सहेतुधम्मं' (ज्या कारणाने तो सहेतुक धम्माला जाणतो). येथे 'यतो' हे दोन शब्द अनुक्रमे प्रथमा आणि पंचमी विभक्तीने युक्त असल्यामुळे, ते भिन्न विभक्तीचे आहेत असे समजावे. Asamānavacanakatte ime payogā – भिन्न वचनाच्या बाबतीत पुढील प्रयोग आहेत— ‘‘Yāya mātu bhato poso, imaṃ lokaṃ avekkhati; Tampi pāṇadadiṃ santiṃ, hanti kuddho puthujjano’’ti 'याय मातु भतो पोसो, इमं लोकं अवेक्खति; तम्पि पाणददिं सन्तिं, हन्ति कुद्धो पुथुज्जनो' (ज्या मातेने पोसलेला मनुष्य या जगाकडे पाहतो; त्या शांत आणि जीवन देणाऱ्या मातेला देखील क्रोधाविष्ट झालेला सामान्य माणूस मारून टाकतो). Ādīsu hantisaddo ekavacano. इत्यादींमध्ये 'हन्ति' हा शब्द एकवचनी आहे. ‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā; Vākurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade; Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. 'इमे नून अरञ्ञस्मिं, मिगसङ्घानि लुद्दका; वाकुराहि perikखिप्प, सोब्भं पातेत्वा तावदे; विक्कोसमाना तिब्बाहि, हन्ति नेसं वरं वरं' (नक्कीच हे जंगलातील शिकारी, हरणांच्या कळपांना जाळ्यांनी वेढून आणि खड्ड्यात पाडून, तीव्र ओरडत त्यांच्यातील सर्वोत्तम हरणांना मारून टाकतात). Ādīsu pana bahuvacano. ‘‘Sīlavā vattasampanno. Etha tumhe āyasmanto sīlavā hotha. Santo danto niyato brahmacārī. Santo have sabbhi pavedayanti. Mahārājā yasassī so. Cattāro mahārājā’’ti evamādīsu sīlavāsaddādayo ekavacanabahuvacanakā. परंतु इत्यादींमध्ये बहुवचन आहे. "शीलवान, व्रतसंपन्न (सिल्वा वत्तसंपन्नो). या, तुम्ही आयुष्यमानांनो शीलवान व्हा (एथ तुम्हे आयस्मन्तो सीलवा होथ). शांत, दमित, नियत, ब्रह्मचारी (सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी). संत खरोखर सज्जनांना प्रवेदित करतात (सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ति). तो यशस्वी महाराज (महाराजा यसस्सी सो). चार महाराज (चत्तारो महाराजा)" इत्यादींमध्ये 'शीलवा' (sīlavā) इत्यादी शब्द एकवचनी आणि बहुवचनी आहेत. Asamānantatte pana yattha samānasutikānaṃ asamānavibhattikattaṃ vā asamānavacanattaṃ vā upalabbhati. Teyeva payogā. Taṃ yathā? ‘‘Sataṃ sampajānaṃ, sataṃ dhammo, santo danto, santo sappurisā’’ iccevamādayo. परंतु असमानतेमध्ये (असमानावस्थेत) जिथे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांची असमान विभक्ती किंवा असमान वचन आढळते, तेच प्रयोग आहेत. ते कसे? जसे की— 'सतं संपजानं' (स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त), 'सतं धम्मो' (सज्जनांचा धर्म), 'सन्तो दन्तो' (शांत आणि दमित), 'सन्तो सप्पुरिसा' (संत हे सत्पुरुष आहेत) इत्यादी. Asamānakālatte ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassa. Te janā pāramissanti, maccudheyyaṃ suduttara’’nti evamādayo. Ettha issantisaddadvayaṃ vattamānābhavissantīkālavasena asamānakālanti daṭṭhabbaṃ. Vattamānābhavissantīvibhattivasena pana asamānavibhattikantipi. असमान काळ असण्याबाबत— 'हे ब्राह्मणा, जेव्हा (धर्म) सांगितला जात असतो, तेव्हा तू ऐकले नाहीस का की देव पुरुषाच्या पराक्रमाचा हेवा करत नाहीत (इस्सन्ति). ते लोक मृत्यूच्या अत्यंत कठीण अशा साम्राज्याला पार करतील (पारमिस्सन्ति)' इत्यादी. येथे 'इस्सन्ति' (issanti) हा शब्दद्वय वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ या काळभेदांमुळे असमान काळ असलेला समजावा. तसेच वर्तमानकाळ व भविष्यकाळाच्या विभक्तीच्या (प्रत्ययांच्या) भेदांमुळे तो असमान विभक्तीचा देखील आहे. Asamānapadajātikatte [Pg.44] ‘‘sayaṃ samāhito nāgo, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. Pathe dhāvantiyā pati, ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati. Giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī’’ti evamādayo. Ettha sayaṃsaddadvayaṃ nāmanipātavasena patisaddattayaṃ nāmākhyātopasaggavasena asamānapadajātikanti daṭṭhabbaṃ. असमान पदजाती (शब्दांच्या जाती) असण्याबाबत— 'हत्ती स्वतः समाहित असतो (सयं समाहितो नागो), मी स्वतः अभिज्ञा प्राप्त करून कोणाला उद्देशून उपदेश करू? (सयं अभिञ्ञाय कम्मुद्दिसेय्यं). रस्त्यावर धावणाऱ्या स्त्रीचा पती (पथे धावन्तिया पति), एका खांद्यावर मृगचर्म धारण करून, पायांवर डोके ठेवून पडला (पादेसु सिरसा पति). चंडोरण पर्वताचा स्वामी (गिरिं चण्डोरणं पति)' इत्यादी. येथे 'सयं' (sayaṃ) हा शब्दद्वय नाम आणि निपात या रूपाने, आणि 'पति' (pati) हा शब्दत्रय नाम, आख्यात (क्रियापद) आणि उपसर्ग या रूपाने असमान पदजातीचे (भिन्न शब्दजातीचे) समजावे. Iminā nayena sabbattha vitthāretabbaṃ. Evaṃ sāsanasmiṃ keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti. Etādisesu saddesu yo kriyāpadattaṃ pakāseti, na so nāmikapadattaṃ. Yo ca nāmikapadattaṃ pakāseti, na so kriyāpadattaṃ. Evaṃ santepi sutisāmaññato ekattena gahetvā atthuddhāro karaṇīyoti yathāvuttakriyāpadānaṃ nāmapadehi samānasutikānaṃ bhotisadda bhave saddānamatthuddhāraṃ vadāma. या पद्धतीने सर्वत्र विस्तार करावा. अशा प्रकारे बुद्धशासनात काही शब्द परस्परांशी समान उच्चार असणारे असूनही, असमान अर्थाचे, असमान प्रवृत्ती-निमित्ताचे, असमान लिंगाचे, असमान विभक्तीचे, असमान वचनाचे, असमान अंताचे, असमान काळाचे आणि असमान पदजातीचे असतात. अशा शब्दांमध्ये जो क्रियापदत्व प्रकट करतो, तो नामपदत्व प्रकट करत नाही; आणि जो नामपदत्व प्रकट करतो, तो क्रियापदत्व प्रकट करत नाही. असे असूनही, केवळ समान उच्चारामुळे त्यांना एक मानून अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण) केला पाहिजे, म्हणून नामपदांशी समान उच्चार असणाऱ्या पूर्वोक्त क्रियापदांपैकी 'भोति' (bhoti) आणि 'भवे' (bhave) या शब्दांच्या अर्थाचा उद्धार आम्ही सांगतो. Kathaṃ? Bhotisaddo kattuyoge kriyāpadaṃ, kriyāyoge nāmikapadaṃ, tasmā so dvīsu atthesu vattati kriyāpadatthe nāmikapadatthe ca. Tattha kriyāpadatthe vattamānavasena, nāmikapadatthe panālapanavasena. Kriyāpadatthe tāva ‘‘eko bhoti’’, nāmikapadatthe ‘‘mā bhoti paridevesi’’. Atridaṃ vuccati – कसे? 'भोति' (bhoti) हा शब्द कर्त्याच्या योगात क्रियापद असतो आणि क्रियापदाच्या योगात नामपद असतो. म्हणून तो क्रियापदाच्या अर्थात आणि नामपदाच्या अर्थात अशा दोन्ही अर्थांत वापरला जातो. त्यापैकी क्रियापदाच्या अर्थात वर्तमानकाळाच्या रूपाने, तर नामपदाच्या अर्थात संबोधनाच्या रूपाने (आलपन) वापरला जातो. क्रियापदाच्या अर्थात जसे— 'एको भोति' (एक होतो), आणि नामपदाच्या अर्थात जसे— 'मा भोति परिदेवेसि' (हे आदरणीय स्त्री, शोक करू नकोस). याविषयी असे म्हटले आहे— Bhāve nāmapadatthe ca, ālapanavisesite; Imesu dvīsu atthesu, bhotisaddo pavattati. भाव (क्रियापद) आणि संबोधनाने विशेषित अशा नामपदाच्या अर्थात; या दोन अर्थांमध्ये 'भोति' (bhoti) हा शब्द प्रवृत्त होतो. Bhavesaddo [Pg.45] pana ‘‘bhavāmī’’timassa vattamānāvibhattiyuttassa saddassatthepi vattati. ‘‘Bhavāmī’’timassa pañcamīvibhattiyuttassa saddassa āṇatyāsīsanatthesupi vattati. ‘‘Bhaveyyāmī’’timassa sattamīvibhattisahitassa saddassa anumatiparikappatthesupi vattati. Tatridaṃ paṭhamatthassa sādhakaṃ āhaccavacanaṃ – परंतु 'भवे' (bhave) हा शब्द 'भवामि' (मी होतो) या वर्तमानकाळाच्या विभक्तीने युक्त असलेल्या शब्दाच्या अर्थातही वापरला जातो. 'भवामि' (मी होवो) या पंचमी विभक्तीने (आज्ञार्थ) युक्त असलेल्या शब्दाच्या आज्ञा आणि आशीर्वाद या अर्थांतही वापरला जातो. 'भवेय्यं' (मी व्हावे) या सप्तमी विभक्तीने (विध्यर्थ) युक्त असलेल्या शब्दाच्या अनुमती आणि परिकल्पना (संभावना) या अर्थांतही वापरला जातो. त्यापैकी पहिल्या अर्थाचे साधक असणारे हे प्रत्यक्ष वचन आहे— ‘‘Devānaṃ adhiko homi, bhavāmi manujādhipo; Rūpalakkhaṇasampanno, paññāya asamo bhave’’ti. 'मी देवांपेक्षा श्रेष्ठ होतो, मनुष्यांचा राजा होतो; रूप आणि लक्षणांनी संपन्न असा मी प्रज्ञेमध्ये अतुलनीय होतो (भवे).' Ayaṃ pana sabbesaṃ tesamatthānaṃ sādhikā amhākaṃ gāthāracanā – परंतु त्या सर्व अर्थांचे साधन करणारी (सिद्ध करणारी) आमची ही गाथारचना आहे— ‘‘Sukhī bhavati eso ca, ahañcāpi sukhī bhave; Sukhī bhavatu eso ca, ahañcāpi sukhī bhave. 'हा देखील सुखी होतो आणि मी देखील सुखी होतो (भवे); हा देखील सुखी होवो आणि मी देखील सुखी होवो (भवे). Imāya buddhapūjāya, bhavantu sukhitā pajā; Bhave’hañca sukhappatto, sāmacco saha ñātibhi. या बुद्धपूजेने सर्व प्रजा सुखी होवोत; आणि मी माझ्या अमात्य व नातेवाईकांसह सुख प्राप्त करणारा होवो (भवे). Sukhī bhaveyya eso ca, ahañcāpi sukhī bhave; Sukhī bhaveyya ce eso, ahañcāpi sukhī bhave’’ti. हा देखील सुखी व्हावा आणि मी देखील सुखी व्हावे (भवे); जर हा सुखी झाला, तर मी देखील सुखी व्हावे (भवे).' Iccevaṃ – अशा प्रकारे— Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamyañca vibhattiyaṃ; Etesu tīsu ṭhānesu, bhavesaddo pavattati. वर्तमानकाळ, पंचमी आणि सप्तमी विभक्तीमध्ये; या तीन प्रसंगांत 'भवे' (bhave) हा शब्द प्रवृत्त होतो. Ekadhā vattamānāyaṃ, pañcamīsattamīsu ca; Dvedhā dvedhātimassatthaṃ, pañcadhā paridīpaye. वर्तमानकाळात एका प्रकारे, आणि पंचमी व सप्तमीमध्ये दोन-दोन प्रकारे, अशा प्रकारे याचा पाच प्रकारचा अर्थ स्पष्ट करावा. Dvedhā vā vattamānāya-mādipurisavācako; Attho ‘‘bhave’’ti etassa, ‘‘bhavatī’’tipiyujjati. किंवा वर्तमानकाळात दोन प्रकारे—प्रथम पुरुष आणि उत्तम पुरुष वाचक असा 'भवे' (bhave) या शब्दाचा अर्थ 'भवति' (bhavati) आणि 'भवामि' (bhavāmi) असा देखील योजला जातो. Idāni pana etassa, vuttassatthassa sādhakaṃ; Ettha pāḷippadesaṃ tu, āharissaṃ suṇātha me. आता या सांगितलेल्या अर्थाचे साधक असणारे, येथील पाळि वचन मी सादर करतो, ते माझ्याकडून ऐका. Ko’yaṃ [Pg.46] majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe; Kaṃ tvaṃ atthavasaṃ ñatvā, evaṃ vāyamase bhusaṃ. 'किनारा न दिसताही समुद्राच्या मध्यभागी हातपाय मारणारा (प्रयत्न करणारा) हा कोण आहे? कोणत्या प्रयोजनाचा विचार करून तू असा तीव्र प्रयत्न करत आहेस?' Nisamma vattaṃ lokassa, vāyāmassa ca devate; Tasmā majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe. 'हे देवते, जगाची रीत आणि प्रयत्नाचे महत्त्व जाणून घेऊन, म्हणूनच मी किनारा न दिसताही समुद्राच्या मध्यभागी हातपाय मारत आहे (प्रयत्न करत आहे).' Assaṃ purimagāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa hi; ‘‘Āyūhatī’’ti atthoti, viññātabbo vibhāvinā. या पहिल्या गाथेत 'आयुहे' (āyuhe) या पदाचा अर्थ 'आयूहिति' (āyūhati - तो प्रयत्न करतो) असा आहे, हे विद्वानाने जाणावे. Vibhattiyā vipallāsa-vasenāyaṃ samīrito; Vattamāne sattamīti, tissekāravasena vā. हा प्रयोग विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) म्हटला गेला आहे, किंवा वर्तमानकाळात सप्तमी विभक्तीच्या 'ए' (e) कार प्रत्ययामुळे असे झाले आहे. Pacchimāya ca gāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa tu; ‘‘Āyūhāmī’’ti atthoti, saddatthaññū vibhāvaye. आणि नंतरच्या गाथेत 'आयुहे' (āyuhe) या पदाचा अर्थ 'आयूहामि' (āyūhāmi - मी प्रयत्न करतो) असा आहे, हे शब्दार्थ जाणणाऱ्या विद्वानाने स्पष्ट करावे. Tathā ‘‘bhave’’tietassa, vattamānāvibhattiyaṃ; ‘‘Bhavatī’’ti, ‘‘bhavāmī’’ti, catthaṃ dvedhā vibhāvaye. त्याचप्रमाणे 'भवे' (bhave) या शब्दाचा वर्तमानकाळात 'भवति' (bhavati) आणि 'भवामि' (bhavāmi) असा दोन प्रकारचा अर्थ स्पष्ट करावा. Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo; Netabbo nayadakkhena, nayasāgarasāsane. अशा प्रकारच्या इतर पाठांमध्ये देखील हाच नियम नय-सागरासारख्या बुद्धशासनात नय-कुशल विद्वानाने लावावा. Evamayaṃ bhavesaddo pañcasu chasu vā kriyāpadatthesu pavattati. Tathā sattamīvibhatyantanāmikapadassa vuddhisaṃsārakammabhavūpapattibhavasaṅkhātesu atthesupi. Tathā hi ‘‘abhave nandati tassa, bhave tassa na nandatī’’tiādīsu vuddhimhi. ‘‘Bhave vicaranto’’tiādīsu saṃsāre. ‘‘Bhave kho sati jāti hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu kammabhave. ‘‘Evaṃ bhavevijjamāne’’tiādīsu upapattibhaveti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena bhūdhātuto nipphannānaṃ aññatopi aññesaṃ kriyāpadānaṃ yathāsambhavamattho uddharitabbo. अशा प्रकारे हा 'भवे' (bhave) शब्द पाच किंवा सहा क्रियापदांच्या अर्थांत प्रवृत्त होतो. तसेच सप्तमी विभक्तीने अंत होणाऱ्या नामपदाच्या वृद्धी (विकास), संसार, कर्मभव आणि उपपत्तिभव (पुनर्जन्म) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अर्थांतही वापरला जातो. जसे की— 'अभावे नन्दति तस्स, भवे तस्स न नन्दति' (त्याच्या अवनतीमध्ये तो आनंदित होतो, त्याच्या वृद्धीमध्ये तो आनंदित होत नाही) इत्यादींमध्ये 'वृद्धी' या अर्थात. 'भवे विचरन्तो' (संसारात फिरणारा) इत्यादींमध्ये 'संसार' या अर्थात. 'भवे खो सति जाति होति, जातिपच्चया जरामरणं' (भव असतानाच जन्म होतो, जन्माच्या प्रत्ययाने जरा-मरण होते) इत्यादींमध्ये 'कर्मभव' या अर्थात. 'एवं भवे विज्जमाने' (अशा प्रकारे भव विद्यमान असताना) इत्यादींमध्ये 'उपपत्तिभव' या अर्थात समजावे. या पद्धतीने 'भू' धातूपासून निष्पन्न झालेल्या इतरही क्रियापदांचा अर्थ यथासंभव स्पष्ट करावा. Ākhyātatthamhime [Pg.47] atthā, na lātabbā kudācanaṃ; Atthuddhāravasenete, uddhaṭā nāmato yato. हे अर्थ क्रियापदाच्या अर्थावरून कधीही घेऊ नयेत; कारण हे अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या वशात नामावरून उद्धृत केले गेले आहेत. Idamettha saṅkhepato atthuddhāranayanidassanaṃ. हे येथे संक्षेपाने अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या पद्धतीचे उदाहरण आहे. Atthasaddacintāyaṃ pana evamupalakkhetabbaṃ – ‘‘bhavante, parābhavante, parābhave’’iccādayo gacchati gacchaṃ gacchatosaddādayo viya visesasaddā, na yācanopatāpanatthādivācako nāthatisaddo viya, na ca rājadevatādivācako devasaddo viya sāmaññasaddā. Ye cettha visesasaddā, te sabbakālaṃ visesasaddāva. Ye ca sāmaññasaddā, tepi sabbakālaṃ sāmaññasaddāva. अर्थ आणि शब्दाच्या चिंतनामध्ये मात्र असे लक्षात घेतले पाहिजे – 'भवन्ते', 'पराभवन्ते', 'पराभवे' इत्यादी शब्द हे 'गच्छति', 'गच्छं', 'गच्छतो' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'विशेष शब्द' आहेत; याचना करणे, पीडा देणे इत्यादी अर्थ दर्शवणाऱ्या 'नाथति' शब्दासारखे किंवा राजा, देवता इत्यादी अर्थ दर्शवणाऱ्या 'देव' शब्दासारखे 'सामान्य शब्द' नाहीत. आणि जे येथे विशेष शब्द आहेत, ते सर्वकाळ विशेष शब्दच राहतात. आणि जे सामान्य शब्द आहेत, तेही सर्वकाळ सामान्य शब्दच राहतात। Tatra gacchatītiādīnaṃ visesasaddatā evaṃ daṭṭhabbā – gacchatīti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Tathā gacchanti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Gacchatoti eko kitanto, aparo rūḷhīsaddo. Satipi visesasaddatte sadisattā sutisāmaññato tabbisayaṃ buddhiṃ nuppādeti vināva’tthappakaraṇasaddantarābhisambandhena. Tathā hi saddantarābhisambandhena ‘‘gacchati patiṭṭhita’’nti vutte sattamyantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchati tisso’’ti vutte panākhyātanti. Tathā ‘‘sa gacchaṃ na nivattatī’’ti vutte paṭhamantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchaṃ puttanivedako’’ti vutte ākhyātanti viññāyati. ‘‘Gacchato hayato patito’’ti vutte kitantoti viññāyati. ‘‘Gacchato paṇṇapupphāni patantī’’ti vutte rukkhavācako rūḷhīsaddoti. Iti visesasaddānaṃ ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi samānasutikānaṃ atthābhisambandhādīsu yo koci atthavisesañāpako sambandho avassamicchitabbo. Evaṃ ‘‘gacchatī’’tiādīnaṃ ākhyātanāmattādivasena paccekaṃ ṭhitānaṃ ekekatthavācakānaṃ visesasaddatā daṭṭhabbā. त्यात 'गच्छति' इत्यादी शब्दांची 'विशेष-शब्दता' याप्रमाणे पाहिली पाहिजे – 'गच्छति' हे एक नामपद आहे आणि एक आख्यातपद आहे. तसेच 'गच्छन्ति' हे एक नामपद आहे आणि एक आख्यातपद आहे. 'गच्छतो' हा एक कृदन्त शब्द आहे आणि दुसरा रूळ्ही शब्द आहे. विशेष शब्द असूनही, समान उच्चारामुळे संदर्भ आणि इतर शब्दांच्या संबंधाशिवाय त्या विषयाचे ज्ञान उत्पन्न होत नाही. कारण, इतर शब्दांच्या संबंधाने जेव्हा 'गच्छति पतिट्ठितं' असे म्हटले जाते, तेव्हा ते सप्तम्यन्त नामपद आहे असे समजते. परंतु जेव्हा 'गच्छति तिस्सो' असे म्हटले जाते, तेव्हा ते आख्यातपद आहे असे समजते. तसेच जेव्हा 'स गच्छं न निवत्तति' असे म्हटले जाते, तेव्हा ते प्रथमान्त नामपद आहे असे समजते. 'गच्छं पुत्तनिवेदको' असे म्हटले जाते, तेव्हा ते आख्यातपद आहे असे समजते. 'गच्छतो हयतो पतितो' असे म्हटले जाते, तेव्हा ते कृदन्त आहे असे समजते. 'गच्छतो पण्णपुप्फानि पतन्ति' असे म्हटले जाते, तेव्हा तो वृक्षाचा वाचक असलेला रूळ्ही शब्द आहे असे समजते. अशा प्रकारे, समान उच्चार असणाऱ्या आख्यात आणि नाम रूपांच्या विशेष शब्दांमध्ये, अर्थाच्या संबंधासाठी कोणताही विशिष्ट अर्थ दर्शवणारा संबंध असणे आवश्यक मानले पाहिजे. अशा प्रकारे, 'गच्छति' इत्यादी शब्दांची आख्यात, नाम इत्यादी रूपाने स्वतंत्रपणे स्थित असलेल्या आणि एकेका अर्थाचे वाचक असलेल्या शब्दांची 'विशेष-शब्दता' समजली पाहिजे। ‘‘Nāthati [Pg.48] devo’’tiādīnaṃ pana ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi asamānasutikānaṃ anekatthavācakānaṃ sāmaññasaddatā eva daṭṭhabbā. Atthasambandhādīsu hi vinā yena kenaci sambandhena ‘‘nāthatī’’ti vutte ‘‘yācatī’’ti vā ‘‘upatāpetī’’ti vā ‘‘issariyaṃ karotī’’ti vā ‘‘āsīsatī’’ti vā attho paṭibhāti, tathā ‘‘devo’’ti vutte ‘‘megho’’ti vā ‘‘ākāso’’ti vā ‘‘rājā’’ti vā ‘‘devatā’’ti vā ‘‘visuddhidevo’’ti vā attho paṭibhāti. Yadā pana saddantarābhisambandhena ‘‘nāthati suppaṭipatti’’nti vutte tadā ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadassa ‘‘yācatī’’ti attho viññāyati, ‘‘nāthati sabbakilese’’ti vutte ‘‘upatāpetī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati sakacitte’’ti vutte ‘‘issariyaṃ karotī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati lokassa hita’’nti vutte ‘‘āsīsatī’’ti attho viññāyati. Tathā ‘‘devo gajjatī’’ti vutte ‘‘devo’’ti nāmapadassa ‘‘megho’’ti attho viññāyati. ‘‘Viddho vigatavalāhako devo’’ti vutte ‘‘ākāso’’ti attho viññāyati. ‘‘Pivatu devo pānīya’’nti vutte ‘‘rājā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devo devakāyā cavati āyusaṅkhayā’’ti vutte ‘‘devatā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devātidevo satapuññalakkhaṇo’’ti vutte ‘‘visuddhidevo’’ti attho viññāyati. Iminā nayena aññepi sāmaññasaddā ñātabbā. परंतु 'नाथति', 'देवो' इत्यादी आख्यात आणि नाम रूपांच्या, नाम व आख्यातांशी असमान उच्चार असणाऱ्या आणि अनेक अर्थांचे वाचक असणाऱ्या शब्दांची 'सामान्य-शब्दता' पाहिली पाहिजे. कारण अर्थाच्या संबंधाशिवाय, कोणत्याही संबंधाविना जेव्हा केवळ 'नाथति' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'याचना करतो' किंवा 'पीडा देतो' किंवा 'ऐश्वर्य गाजवतो' किंवा 'आकांक्षा करतो' असा अर्थ प्रतीत होतो. तसेच जेव्हा 'देवो' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'मेघ', 'आकाश', 'राजा', 'देवता' किंवा 'विशुद्धिदेव' असा अर्थ प्रतीत होतो. परंतु जेव्हा इतर शब्दांच्या संबंधाने 'नाथति सुप्पटिपत्तिं' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'नाथति' या क्रियापदाचा 'याचना करतो' असा अर्थ समजतो. 'नाथति सब्बकिलेसे' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'पीडा देतो' असा अर्थ समजतो. 'नाथति सकचित्ते' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'ऐश्वर्य गाजवतो' असा अर्थ समजतो. 'नाथति lokassa hita' (नाथति लोकस्स हितं) असे म्हटले जाते, तेव्हा 'आकांक्षा करतो' असा अर्थ समजतो. तसेच 'देवो गज्जति' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'देवो' या नामपदाचा 'मेघ' असा अर्थ समजतो. 'विद्धो विगतवलाहको देवो' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'आकाश' असा अर्थ समजतो. 'पिवतु देवो पानीयं' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'राजा' असा अर्थ समजतो. 'देवो देवकाया चवति आयुसंखया' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'देवता' असा अर्थ समजतो. 'देवातिदेवो सतपुञ्ञलक्खणो' असे म्हटले जाते, तेव्हा 'विशुद्धिदेव' असा अर्थ समजतो. या पद्धतीने इतरही सामान्य शब्द समजून घ्यावेत। Sabbametaṃ ñatvā yathā attho saddena, saddo catthena na virujjhati, tathātthasaddā cintanīyā. Tatridaṃ upalakkhaṇamattaṃ cintākāranidassanaṃ – ‘‘atthakusalā bhavante’’ti vā ‘‘kiccāni bhavante’’ti vā vutte ‘‘bhavante’’ti idaṃ ‘‘bhavantī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante passāmī’’ti vā ‘‘icchāmī’’ti vā vutte upayogatthavaṃ [Pg.49] nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante jane pasaṃsatī’’ti vā ‘‘kāmetī’’ti vā vutte paccattopayogatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Corā parābhavante’’ti vutte ‘‘parābhavante’’ti idaṃ ‘‘parābhavantī’’timinā samānatthamākhyātikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhavante janā icchanti amittāna’’nti vutte ‘‘parābhavante’’ti imāni upayogapaccattatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Eso parābhave’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ ‘‘parābhaveyyā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiyā’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ upayogatthavaṃ bahuvacanaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhave satī’’ti vutte bhāvalakkhaṇabhummatthekavacanakaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Tumhe me pasādā sambhave’’ti vutte ‘‘sambhave’’ti idaṃ ‘‘sambhavathā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhe’’ti vutte ‘‘sambhavavhe’’ti idaṃ sambhavāya nāma itthiyā vācakaṃ itthiliṅgaṃ sālapanaṃ nāmikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhepatiṭṭhita’’nti vutte sambhavanāmakassa purisassa vācakaṃ pulliṅgaṃ bhummavacananti evamattho ca saddo ca cintanīyo. हे सर्व जाणून घेऊन, ज्याप्रमाणे अर्थाचा शब्दाशी आणि शब्दाचा अर्थाशी विरोध होणार नाही, त्याप्रमाणे अर्थ आणि शब्दांचे चिंतन केले पाहिजे. येथे चिंतनाच्या पद्धतीचे केवळ एक उदाहरण दिले आहे – 'अत्थकुसला भवन्ते' किंवा 'किच्चानि भवन्ते' असे म्हटले असता, 'भवन्ते' हे 'भवन्ति' या शब्दाशी समान अर्थ असणारे आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'भवन्ते पस्सामि' किंवा 'इच्छामि' असे म्हटले असता, ते द्वितीया विभक्तीचा अर्थ असणारे नामपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'भवन्ते जने पसंसति' किंवा 'कामेति' असे म्हटले असता, ती प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीचा अर्थ असणारी दोन नामपदे आहेत, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'चोरा पराभवन्ते' असे म्हटले असता, 'पराभवन्ते' हे 'पराभवन्ति' या शब्दाशी समान अर्थ असणारे आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'पराभवन्ते जना इच्छन्ति अमित्तानं' असे म्हटले असता, 'पराभवन्ते' ही द्वितीया आणि प्रथमा विभक्तीचा अर्थ असणारी दोन नामपदे आहेत, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'एसो पराभवे' असे म्हटले असता, 'पराभवे' हे 'पराभवेय्य' या शब्दाशी समान अर्थ असणारे आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'एते पराभवे लोके, पण्डितो समवेक्खिया' असे म्हटले असता, 'पराभवे' हे द्वितीया विभक्तीचा अर्थ असणारे बहुवचनी नामपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'पराभवे सति' असे म्हटले असता, ते भावलक्षण सप्तमी विभक्तीचे एकवचनी नामपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'तुम्हे मे पसादा सम्भवे' असे म्हटले असता, 'सम्भवे' हे 'सम्भवथ' या शब्दाशी समान अर्थ असणारे आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'एहि त्वं सम्भवव्हे' असे म्हटले असता, 'सम्भवव्हे' हे 'सम्भवा' नावाच्या स्त्रीचे वाचक असलेले स्त्रीलिंगी संबोधन नामपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे. 'एहि त्वं सम्भवव्हेपतिट्ठितं' असे म्हटले असता, ते 'सम्भव' नावाच्या पुरुषाचे वाचक असलेले पुल्लिंगी सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्दाचे चिंतन केले पाहिजे। ‘‘Varuṇo brahmadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā; Sambhavo nāmupaṭṭhāko, revatassa mahesino’’ti – 'वरुण आणि ब्रह्मदेव हे मुख्य श्रावक होते; आणि महर्षी रेवतांचे उपस्थायक 'संभव' नावाचे होते' – Hi pāḷi. ‘‘Dhammā pātubhavante’’ti vutte ‘‘pātubhavante’’ti idaṃ ‘‘pātubhavantī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātu bhavante jane’’ti vutte ‘‘te jane bhavaṃ rakkhatū’’ti atthavācakāni ākhyātakitantasabbanāmikapadānīti [Pg.50] evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase tvaṃ guṇehī’’ti vutte ‘‘pātubhavase’’ti idaṃ ‘‘pātubhavasī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase guṇe yo tva’’nti vutte ‘‘pātubhavāhi attano guṇahetu tva’’nti atthavācakāninipātayuttākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ahamattano guṇehi pātubhave’’ti vutte ‘‘pātubhave’’ti idaṃ ‘‘pātubhavāmī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Maṃ pātu bhave idaṃ puññakamma’’nti vutte ‘‘maṃ rakkhatu saṃsāre idaṃ puññakamma’’nti atthavācakāni ākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. Iminā nayena sabbattha yathārahamatthasaddā cintanīyā. Tattha samānasutikānaṃ kesañci saddānaṃ ‘‘na tesaṃ koṭṭhe openti. Na tesaṃ antarā gacche. Satta vo licchavī aparihānīye dhamme desessāmi, ime te deva sattavo, tvañca uttamasattavo’’tiādīsu samānasutikānaṃ viya uccāraṇaviseso icchanīyo. Uccāraṇavisese hi sati padāni paribyattāni, padesu paribyattesu attho paribyatto hoti, atthapariggāhakānaṃ atthādhigamo akiccho hoti, suparisuddhādāsatale paṭibimbadassanaṃ viya, so ca gahitapubbasaṅketassa atthasambandhādīsu aññatarasmiṃ ñāteyeva hoti, na itarathā. Vuttañhetaṃ porāṇehi – ही पाळि (मूळ संहिता) आहे. 'धम्मा पातुभवन्ते' असे म्हटले असता, 'पातुभवन्ते' हे 'पातुभवन्ति' याच्याशी समान अर्थ असलेले, निपातयुक्त आख्यातपद (क्रियापद) आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. 'पातु भवन्ते जने' असे म्हटले असता, 'ते जने भवं रक्खतु' (त्या लोकांना पूजनीय व्यक्तीने वाचवावे) या अर्थाचे वाचक असलेले आख्यात, कृदन्त आणि सर्वनाम पद आहेत, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. 'पातुभवसे त्वं गुणेहि' असे म्हटले असता, 'पातुभवसे' हे 'पातुभवसि' याच्याशी समान अर्थ असलेले आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. 'पातुभवसे गुणे यो त्वं' असे म्हटले असता, 'पातुभवाहि अत्तनो गुणहेतु त्वं' (तू स्वतःच्या गुणांच्या कारणाने प्रकट हो) या अर्थाचे वाचक असलेले, निपातयुक्त आख्यात आणि नाम पद आहेत, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. 'अहमत्तनो गुणेहि पातुभवे' असे म्हटले असता, 'पातुभवे' हे 'पातुभवामि' याच्याशी समान अर्थ असलेले, निपातयुक्त आख्यातपद आहे, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. 'मं पातु भवे इदं पुञ्ञकम्मं' असे म्हटले असता, 'मं रक्खतु संसारे इदं पुञ्ञकम्मं' (या पुण्यकर्माने माझे संसारात रक्षण करावे) या अर्थाचे वाचक असलेले आख्यात आणि नाम पद आहेत, अशा प्रकारे अर्थ आणि शब्द या दोन्हीचा विचार केला पाहिजे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार अर्थ आणि शब्दांचा विचार केला पाहिजे. तेथे समान उच्चार असणाऱ्या काही शब्दांच्या बाबतीत, जसे की 'न तेसं कोठ्ठे ओपेन्ति', 'न तेसं अन्तरा गच्छे', 'सत्त वो लिच्छवी अपरिहानीये धम्मे देसेस्सामि', 'इमे ते देव सत्तवो', 'त्वञ्च उत्तमसत्तवो' इत्यादींमध्ये, समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांप्रमाणेच विशिष्ट उच्चार (उच्चारणविशेष) अपेक्षित आहे. कारण विशिष्ट उच्चार केला असता पदे स्पष्ट होतात, पदे स्पष्ट झाली असता अर्थ स्पष्ट होतो, आणि अर्थ ग्रहण करणाऱ्यांना अर्थाचा बोध विनासायास होतो, जसे की अत्यंत स्वच्छ आरशाच्या पृष्ठभागावर प्रतिबिंब दिसणे. आणि तो (अर्थबोध) पूर्वसंकेत ग्रहण केलेल्या व्यक्तीला अर्थाचा संबंध इत्यादींपैकी काहीतरी माहीत असल्यासच होतो, अन्यथा नाही. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे – ‘‘Visayattamanāpannā, saddā nevatthabodhakā; Na padamattato atthe, te aññātā pakāsakā’’ti. “विषयत्वाला (ज्ञानाचा विषय न बनलेले) प्राप्त न झालेले शब्द अर्थाचा बोध करून देत नाहीत; केवळ पदमात्रेवरून ते अज्ञात असताना अर्थाचा प्रकाश करत नाहीत.” Yadidamettha vuttamamhehi ‘‘uccāraṇaviseso icchanīyo’’ti. Atrāyamuccāraṇavisesadīpanī gāthā sahatthappakāsananayadānagāthāya. आम्ही येथे जे म्हटले आहे की 'विशिष्ट उच्चार अपेक्षित आहे', त्याविषयी विशिष्ट उच्चार स्पष्ट करणारी ही गाथा स्वतःच्या हाताने (हस्तसंकेताने) अर्थ स्पष्ट करण्याच्या पद्धतीचे प्रदर्शन करणाऱ्या गाथेसह आहे. ‘‘Na [Pg.51] te saṃ koṭṭhe openti’’, iti pāṭhe sumedhaso; Padaṃ ‘‘na te’’ti chinditvā, ‘‘saṃ koṭṭhe’’ti paṭheyya ve. 'न ते सं कोठ्ठे ओपेन्ति' या पाठात बुद्धिमान व्यक्तीने 'न ते' असे पद तोडून (विभक्त करून) 'सं कोठ्ठे' असा पाठ निश्चितपणे वाचावा. ‘‘Saṃ na openti koṭṭhe te, bhikkhū’’ti atthamīraye; Evamimesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo. 'ते भिक्खू स्वतःच्या कोठारात (धान्य) साठवून ठेवत नाहीत' असा अर्थ सांगावा. इतर पाठांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. Atha yaṃ panidampi vuttaṃ ‘‘kesañcī’’ti, taṃ kimatthaṃ? ‘‘Gacchati patiṭṭhitaṃ, gacchati tisso, bhavante passāmi, atthakusalā bhavante, vadantaṃ ekapokkharā, vadantaṃ paṭivadatī’’tiādīsu samānasutikānamuccāraṇaviseso na labbhatīti dassanatthaṃ. Tasmā idamettha sallakkhetabbaṃ – yattha samānasutikānamuccāraṇaviseso labbhati atthaviseso ca padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā, tattha payoge samānasutikamekaccaṃ padaṃ vicchinditvā uccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. So tena saddhiṃ bhāsati, sotena vuyhati. Bhavante jane pasaṃsati, bhavante passāmī’’ti evamādayo payogā. Ettha ‘‘hetū’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘hetusampayuttāna’’nti uccāretabbaṃ. Tathā ‘‘so’’ti vicchinditvā ‘‘tena saddhi’’nti uccāretabbaṃ. ‘‘Bhava’’nti vicchinditvā ‘‘te jane’’ti uccāretabbaṃ. आता, जे हे देखील म्हटले आहे की 'काहींच्या बाबतीत', ते कशासाठी? 'गच्छति पतिट्ठितं', 'गच्छति तिस्सो', 'भवन्ते पस्सामि', 'अत्थकुसला भवन्ते', 'वदन्तं एकपोक्खरा', 'वदन्तं पटिवदति' इत्यादींमध्ये समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांचा विशिष्ट उच्चार आढळत नाही, हे दर्शवण्यासाठी. म्हणून येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे – जेथे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांचा विशिष्ट उच्चार आढळतो आणि पदांच्या विभागामुळे (विग्रह) किंवा अविभागामुळे (संधी) अर्थाचा विशेष फरक पडतो, तेथे प्रयोगात समान उच्चार असणारे काही पद विभक्त करून (तोडून) उच्चारले पाहिजे. जसे की – 'हेतु हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो', 'सो तेन सद्धिं भासति', 'सोतेन वुय्हति', 'भवन्ते जने पसंसति', 'भवन्ते पस्सामि' इत्यादी प्रयोग. येथे 'हेतू' असे थोडे विभक्त करून 'हेतुसम्पयुत्तानं' असे उच्चारले पाहिजे. तसेच 'सो' असे विभक्त करून 'तेन सद्धिं' असे उच्चारले पाहिजे. 'भवं' असे विभक्त करून 'ते जने' असे उच्चारले पाहिजे. Sesaṃ pana samānasutikaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Avicchindanīyasmiñhi ṭhāne vicchinditvā paṭhitassa attho duṭṭho hoti. Evaṃ padavibhāgāvibhāgavasena samānasutikānamatthuccāraṇaviseso veditabbo. Ettha hi ‘‘so tenā’’tiādīsu dvipadatthaggahaṇaṃ vibhāgo, ekapadatthaggahaṇamavibhāgoti adhippeto. Ettha ca visuṃ vavatthitānaṃ asamānasutikānaṃ ekato katvā samānasutikabhāvaparikappanaṃ atthantaraviññāpanatthañceva uccāraṇavisesadassanatthañca. Na hi etāni [Pg.52] ‘‘sappo sappo’’tiādīsu viya ekasmiṃyevatthe samānasutikāni. Evaṃ santepi ekajjhakaraṇena laddhaṃ samānasutilesaṃ gahetvā atthantaraviññāpanatthaṃ uccāraṇavisesadassanatthañca ‘‘samānasutikānī’’ti vuttāni. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Idamettha sallakkhetabbaṃ – परंतु उर्वरित समान उच्चार असणारे शब्द विभक्त करून उच्चारू नयेत. कारण जेथे विभक्त करू नये अशा ठिकाणी विभक्त करून वाचल्यास अर्थ दूषित (चुकीचा) होतो. अशा प्रकारे, पदांच्या विभागामुळे आणि अविभागामुळे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांचा अर्थ आणि विशिष्ट उच्चार समजून घेतला पाहिजे. येथे 'सो तेन' इत्यादींमध्ये दोन पदांच्या अर्थाचे ग्रहण करणे म्हणजे 'विभाग' आणि एका पदाच्या अर्थाचे ग्रहण करणे म्हणजे 'अविभाग' असा अभिप्राय आहे. आणि येथे वेगवेगळ्या असलेल्या असमान उच्चार असणाऱ्या शब्दांना एकत्र करून समान उच्चार असण्याची कल्पना करणे हे केवळ दुसरा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आणि विशिष्ट उच्चार दर्शवण्यासाठीच आहे. कारण हे शब्द 'sapo sappo' (साप साप) इत्यादींप्रमाणे एकाच अर्थात समान उच्चार असणारे नाहीत. असे असूनही, एकत्र केल्याने प्राप्त झालेल्या समान उच्चाराचा लेश घेऊन, दुसरा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आणि विशिष्ट उच्चार दर्शवण्यासाठी त्यांना 'समान उच्चार असणारे' (समानसुतिकानि) म्हटले आहे. इतर ठिकाणीही अशा प्रसंगी हाच नियम लागू होतो. येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे – Yattha samānasutikānaṃ aṭṭhārasākāresu yena kenaci ākārena atthaviseso labbhati, vicchinditvā pana uccāraṇe saddavilāso na hoti, attho vā duṭṭho hoti, na tādisesu payogesu samānasutikāni padāni vicchinditvā uccāretabbāni. Tatra katamena cākārena atthavisesalābho bhavati? Padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā akkharasannidhānavasena vā padasannidhānavasena vā padakkharasannidhānavasena vā vicchāvasena vā kammappavacanīyavasena vā bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena vā guṇavācakasaddassa dviruttavasena vā kriyāpadassa dviruttavasena vā saṃhitāpadacchedavasena vā agāravatthaparidīpanavasena vā nirantaratthaparidīpanavasena vā nanirantaratthaparidīpanavasena vā ‘‘punappuna’’miccatthaparidīpanavasena vā upamāne iva saddavasena vā itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakatthaparidīpanavasena vā tathāpavattacittaparidīpanavasena vāti imesuṭṭhārasākāresu, vitthārato pana chabbīsāya ākāresu tato vādhikesu yena kenaci ākārena atthavisesalābho bhavati. जेथे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या अठरा प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराने अर्थाचा विशेष लाभ होतो, परंतु विभक्त करून उच्चारल्यास शब्दाचे सौंदर्य नष्ट होते किंवा अर्थ दूषित होतो, अशा प्रयोगांमध्ये समान उच्चार असणारी पदे विभक्त करून उच्चारू नयेत. तेथे कोणत्या प्रकारांनी अर्थाचा विशेष लाभ होतो? पदांच्या विभागामुळे (विग्रह) किंवा अविभागामुळे (संधी), अक्षरांच्या सान्निध्यामुळे, पदांच्या सान्निध्यामुळे, पद आणि अक्षरांच्या सान्निध्यामुळे, वीप्सा (पुनरावृत्ती) मुळे, कर्मप्रवचनीयामुळे, भय किंवा क्रोध इत्यादी उत्पन्न झाले असता बोलल्या जाणाऱ्या द्विरुक्तीमुळे (आमेडित), गुणवाचक शब्दाच्या द्विरुक्तीमुळे, क्रियापदाच्या द्विरुक्तीमुळे, संहितेच्या पदच्छेदामुळे, अनादर दर्शवण्यामुळे, निरंतर अर्थ स्पष्ट करण्यामुळे, अनिरंतर अर्थ स्पष्ट करण्यामुळे, 'पुन्हा पुन्हा' असा अर्थ स्पष्ट करण्यामुळे, उपमेमध्ये 'इव' शब्दाच्या वापरामुळे, 'इति' शब्दाच्या आधारे शब्द आणि पदाच्या अर्थाचे वाचकत्व स्पष्ट करण्यामुळे, किंवा तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या चित्ताचे प्रकटीकरण करण्यामुळे – या अठरा प्रकारांनी, आणि विस्ताराने सांगायचे तर सव्वीस किंवा त्याहून अधिक प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराने अर्थाचा विशेष लाभ होतो. Ettha padānaṃ tāva vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā samānasutikānamatthavisesalābhe ‘‘sā naṃ saṅgati pāleti, abhikkamo sānaṃ paññāyati. Mā no deva avadhi, māno mayhaṃ na vijjatī’’ti evamādayo payogā. येथे शब्दांच्या विभागणीने (विभागामुळे) किंवा अविभागणीने (अविभागामुळे) समान ध्वनी असलेल्या शब्दांच्या विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'सा नं संगति पालेति, अभिक्रमो सानं पञ्ञायति। मा नो देव अवधि, मानो मय्हं न विज्जति' (ती संगती त्याचे रक्षण करते, त्यांचा पराक्रम दिसून येतो. हे देवा, आम्हास मारू नका, माझ्यात मान/अभिमान नाही) इत्यादी प्रयोग आहेत. Akkharasannidhānavasena [Pg.53] pana atthavisesalābhe ‘‘santehi mahito hito. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure. Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi. Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati. Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā’’ti evamādayo payogā. परंतु अक्षरांच्या सान्निध्यामुळे (जवळ असण्यामुळे) विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'सन्तेहि महितो हितो। सङ्गा सङ्गामजिं मुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं। दाठी दाठीसु पक्खन्दि, मञ्ञमानो यथा पुरे। सब्बाभिभुं व सिरसा सिरसा नमामि। भूमितो उट्ठिता याव, ब्रह्मलोका विधावति। अच्चि अच्चिमतो लोके, डय्हमानम्हि तेजसा' इत्यादी प्रयोग आहेत. Padasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘āpo āpogataṃ. Rājarājamahāmattādayo, sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo, nirāpade pade ninno, anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ, malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ. Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇa’’nti evamādayo payogā. शब्दांच्या (पदांच्या) सान्निध्यामुळे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'आपो आपोगतं। राजराजमहामत्तादयो, सुखोऽलोकस्स लोकस्स, कारको ञाणचक्खुदो, निरापदे पदे निन्नो, अनन्तञाणं करुणालयं लयं, मलस्स बुद्धं सुसमाहितं हितं। नमामि धम्मं भवसंवरं वरं, गुणाकरञ्चेव निरङ्गणं गणं' इत्यादी प्रयोग आहेत. Padakkharasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘pamāṇarahitaṃ hitaṃ, siddhattho sabbasiddhattho, tilokamahito hito. Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī’’ti evamādayo payogā. Tatrimā akkharasannidhānādīsu adhippāyaviññāpaniyo gāthā – पद आणि अक्षरांच्या सान्निध्यामुळे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'पमाणरहितं हितं, सिद्धत्थो सब्बसिद्धत्थो, तिलोकमहितो हितो। उपगन्त्वान सम्बुद्धो, इदं वचनमब्रवी' इत्यादी प्रयोग आहेत. त्याविषयी अक्षरसन्निधी इत्यादींच्या संदर्भातील अभिप्राय स्पष्ट करणाऱ्या गाथा खालीलप्रमाणे आहेत – Mahitoiti saddamhā, makāro ce vivecito; Saddo niratthako ettha, ‘‘akkhara’’nti vade budho. 'महितो' या शब्दातून जर 'म'कार वेगळा केला, तर येथे तो शब्द निरर्थक होतो; विद्वानांनी त्याला 'अक्षर' म्हणावे. Ñeyyā akkharayogena,‘‘Santehi mahito hito’’; Iccādīsu sarūpānaṃ,Hoti atthavisesatā. अक्षरांच्या योगाने (जोडणीने) 'सन्तेहि महितो हितो' इत्यादींमध्ये समान रूपांच्या शब्दांची विशेष अर्थवत्ता जाणून घ्यावी. Upasaggā nipātā ca, yañcaññaṃ atthajotakaṃ; Ekakkharampi viññūhi, taṃ ‘‘pada’’nti samīritaṃ. उपसर्ग आणि निपात, तसेच जे काही इतर अर्थ प्रकट करणारे आहे, ते जरी एक अक्षरी असले तरी विद्वानांनी त्याला 'पद' (शब्द) म्हटले आहे. Padānaṃ [Pg.54] sannidhānañca, padakkharānameva ca; Samāse labbhamānattaṃ, sandhāya lapitaṃ mayā. पदांचे सान्निध्य आणि पद-अक्षरांचे सान्निध्य, समासामध्ये त्यांची होणारी प्राप्ती लक्षात घेऊन माझ्याद्वारे हे सांगितले गेले आहे. Vicchāvasena atthavisesalābhe ‘‘gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo’’ti evamādayo payogā. Ettha hi vicchāvasena sabbepi gāmā pariggahitā. विप्सा (पुनरुक्ती/व्याप्ती) च्या द्वारे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'गामे गामे सतं कुम्भा, गामो गामो रमणीयो' (प्रत्येक गावात शंभर कुंभ आहेत, प्रत्येक गाव रमणीय आहे) इत्यादी प्रयोग आहेत. येथे विप्सेच्या द्वारे सर्वच गावांचा समावेश होतो. Nānādhikaraṇānaṃ tu, vattumekakkhaṇamhi yā; Icchato byāpituṃ icchā, sā vicchāti pakittitā. विविध अधिकरणांना (स्थानांना) एकाच क्षणी सांगण्याची आणि व्यापण्याची जी इच्छा असते, तिला 'विप्सा' (वीप्सा) असे म्हटले गेले आहे. Kammappavacanīyavasena atthavisesalābhe ‘‘rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando’’ti payogā, rukkhānaṃ upari upari vijjotateti attho. कर्मप्रवचनीयाच्या द्वारे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'रुक्खं रुक्खं पति विज्जोतते चन्दो, रुक्खं रुक्खं परि विज्जोतते चन्दो' हे प्रयोग आहेत; याचा अर्थ 'झाडांच्या वर-वर चंद्र चमकतो' असा आहे. Bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena pana atthavisesalābhe ime payogā – bhaye tāva ‘‘coro coro, sappo sappo’’iccādayo. Kodhe ‘‘vasala vasala, caṇḍāla caṇḍāla, vijjha vijjha, pahara pahara’’iccādayo. Pasaṃsāyaṃ ‘‘sādhu sādhu sāriputta, abhikkantaṃ bhante abhikkantaṃ bhante’’iccādayo. Turite ‘‘abhikkama vāseṭṭha abhikkama vāseṭṭha, gaccha gaccha, lunāhi lunāhi’’iccādayo. Kotūhale ‘‘āgaccha āgaccha’’iccādayo. Acchariye ‘‘aho buddho aho buddho’’iccādayo. Hāse ‘‘aho sukhaṃ aho sukhaṃ, aho manāpaṃ aho manāpaṃ’’iccādayo. Soke ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka’’iccādayo. Pasāde ‘‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’’iccādayo. Evaṃ bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena atthavisesalābho bhavati. Ettha pana atthantarābhāvepi daḷhīkammavasena padānamatthajotakabhāvoyeva atthavisesalābho. भय, क्रोध इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर बोलल्या जाणाऱ्या द्विरुक्त शब्दांच्या (आमेडित वचनांच्या) द्वारे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी हे प्रयोग आहेत – भयात: 'चोरो चोरो, सप्पो सप्पो' (चोर चोर, साप साप) इत्यादी. क्रोधात: 'वसल वसल, चण्डाल चण्डाल, विज्झ विज्झ, पहर पहर' (वृषल वृषल, चंडाल चंडाल, मार मार, प्रहार कर प्रहार कर) इत्यादी. प्रशंसेत: 'साधु साधु सारिपुत्त, अभिक्कन्तं भन्ते अभिक्कन्तं भन्ते' (उत्तम उत्तम सारिपुत्त, अतिशय सुंदर भन्ते, अतिशय सुंदर भन्ते) इत्यादी. घाईत (त्वरेत): 'अभिक्कम वासेट्ठ अभिक्कम वासेट्ठ, गच्छ गच्छ, लुनाहि लुनाहि' (पुढे चल वासिष्ठ पुढे चल वासिष्ठ, जा जा, काप काप) इत्यादी. कुतूहलात: 'आगच्छ आगच्छ' (ये ये) इत्यादी. आश्चर्यात: 'अहो बुद्धो अहो बुद्धो' (अहा! बुद्ध, अहा! बुद्ध) इत्यादी. हास्यात (आनंदात): 'अहो सुखं अहो सुखं, अहो मनापं अहो मनापं' (अहा! काय सुख, अहा! काय सुख, अहा! किती मनपसंत, अहा! किती मनपसंत) इत्यादी. शोकात: 'कहं एकपुत्तक कहं एकपुत्तक' (कुठे आहेस माझ्या एकुलत्या एक मुला, कुठे आहेस माझ्या एकुलत्या एक मुला) इत्यादी. प्रसन्नतेत (श्रद्धेत): 'भविस्सन्ति वज्जी भविस्सन्ति वज्जी' (वज्जी राहतील, वज्जी राहतील) इत्यादी. अशा प्रकारे भय, क्रोध इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर बोलल्या जाणाऱ्या द्विरुक्त शब्दांच्या द्वारे विशेष अर्थाची प्राप्ती होते. येथे दुसरा अर्थ नसला तरीही, दृढीकरणाच्या (निश्चयाच्या) द्वारे शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करणे हाच विशेष अर्थाचा लाभ आहे. Bhaye [Pg.55] kodhe pasaṃsāyaṃ,Turite kotūhala’cchare; Hāse soke pasāde ca,Kare āmeḍitaṃ budho. भय, क्रोध, प्रशंसा, घाई (त्वरा), कुतूहल, आश्चर्य, आनंद (हास), शोक आणि प्रसन्नता यामध्ये विद्वानांनी द्विरुक्ती (आमेडित) करावी. Casaddo avuttasamuccayattho, tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Pāpo pāpo’’tiādīsu hi garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka abhirūpakā’’tiādīsu asammāne. ‘‘Kvāyaṃ abalabalo viyā’’tiādīsu atisayatthe āmeḍitaṃ daṭṭhabbaṃ. Guṇavācakassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘kaṇho kaṇho ca ghoro cā’’ti evamādayo. ‘‘Kaṇho kaṇho’’ti hi atīva kaṇhoti attho. Kriyāpadassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘dhame dhame nātidhame’’ti evamādayo. Tattha dhame dhameti dhameyya no na dhameyya. Nātidhameti pamāṇātikkantaṃ pana na dhameyya. Saṃhitāpadacchedavasena atthavisesalābhe ‘‘narānarā, surāsurā, katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkucca’’nti evamādayo. Ettha pana viññūnaṃ paramakosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma – 'च' (च-सद्द) हा शब्द न सांगितलेल्या गोष्टींचा संग्रह करण्यासाठी आहे, त्यामुळे निंदा, अनादर इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'पापो पापो' इत्यादींमध्ये निंदा आहे. 'अभिरूपक अभिरूपका' इत्यादींमध्ये अनादर आहे. 'क्वायं अबलबलो विया' इत्यादींमध्ये अतिशय (अतिरेक) अर्थामध्ये द्विरुक्ती समजली पाहिजे. गुणवाचक शब्दाच्या द्विरुक्तीमुळे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'कण्हो कण्हो च घोरो चा' इत्यादी प्रयोग आहेत. 'कण्हो कण्हो' म्हणजे 'अतिशय काळा' असा अर्थ आहे. क्रियापदाच्या द्विरुक्तीमुळे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'धमे धमे नातिधमे' इत्यादी प्रयोग आहेत. तेथे 'धमे धमे' म्हणजे वाजवावे, वाजवू नये असे नाही. 'नातिधमे' म्हणजे प्रमाणाबाहेर वाजवू नये. संहितेच्या (संधीच्या) पदच्छेदामुळे विशेष अर्थाच्या प्राप्तीसाठी 'नरानरा, सुरासुरा, कताकतकुसलाकुसलविसयं विप्पटिसाराकारेण पवत्तं अनुसोचनं कुक्कुच्चं' (केलेले-न केलेले, कुशल-अकुशल विषयांसंबंधी पश्चात्ताप रूपाने होणारे अनुशोचन म्हणजे कुक्कुच्च/कुकृत्य होय) इत्यादी प्रयोग आहेत. येथे विद्वानांच्या परम कौशल्यासाठी आम्ही एक श्लोक रचत आहोत – Hitāhitā hitaṃhitaṃ, ānubhāvena te jina; Pavarāpavarāhacca, bhavāmā’nāmayā mayanti. हे जिन (विजेते बुद्ध)! आपल्या प्रभावाने हित-अहित आणि उत्तम-अनुत्तम यांचा नाश करून आम्ही निरोगी (आरोग्यसंपन्न) होऊ या. Agāravatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘tuvaṃtuvaṃ pesuññakalahaviggahavivādā’’ti evamādayo. Nirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘divase divase paribhuñjatī’’ti evamādayo. Nanirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe [Pg.56] ‘‘khaṇe khaṇe pīti uppajjatī’’ti evamādayo. ‘‘Punappuna’’miccatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘muhuṃ muhuṃ bhāyayate kumāre’’ti evamādayo. Upamāne ivasaddavasena atthavisesalābhe ‘‘rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ paja’’nti evamādayo. Itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakattaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayi’’nti evamādayo. Tathāpavattacittaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā’’ti evamādayo. Evaṃ īdisesu payogesu samānasutikapadaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Vicchinditvā hi uccāraṇe sati saddavilāso na bhavati, katthaci pana ‘‘katākatākusalākusalavisaya’’nti evamādīsu vicchinditvā uccāritassa attho duṭṭho hoti, tasmā vicchinditvā na uccāretabbaṃ, ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Iti samānasutikesu vinicchayo chabbīsāya ākārehi adhikehi ca maṇḍetvā dassito. घरगुती बाबींचे स्पष्टीकरण करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'तुवं-तुवं (तू-तू), चहाडी, कलह, भांडण आणि वाद' इत्यादी उदाहरणे आहेत. निरंतरतेचा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'दिवसेंदिवस उपभोग घेतो' इत्यादी उदाहरणे आहेत. निरंतरता नसलेला अर्थ स्पष्ट करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'क्षणाक्षणाला प्रीती उत्पन्न होते' इत्यादी उदाहरणे आहेत. 'पुन्हा पुन्हा' असा अर्थ स्पष्ट करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'क्षणोक्षणी मुलाला घाबरवतो' इत्यादी उदाहरणे आहेत. उपमेमध्ये 'इव' (सारखा) या शब्दाच्या अर्थाने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'राजाने धर्माने स्वतःच्या प्रजेप्रमाणे प्रजेचे रक्षण करावे' इत्यादी उदाहरणे आहेत. 'इति' शब्दाच्या आधारे शब्दाच्या अर्थाचे वाचकत्व स्पष्ट करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'बुद्ध बुद्ध असे म्हणत त्याने आनंद व्यक्त केला' इत्यादी उदाहरणे आहेत. तसेच प्रवृत्त झालेल्या चित्ताचे स्पष्टीकरण करण्याच्या दृष्टीने अर्थाचा विशेष लाभ दर्शविताना 'बुद्ध बुद्ध असा विचार करत, तेव्हा मी मार्ग शुद्ध केला' इत्यादी उदाहरणे आहेत. अशा प्रकारे, या प्रयोगांमध्ये समान उच्चार असलेले शब्द तोडून (विभक्त करून) उच्चारू नयेत. कारण तोडून उच्चार केल्यास शब्दाचे सौंदर्य नष्ट होते, आणि काही ठिकाणी जसे की 'कृताकृत-कुशलाकुशल-विषय' इत्यादींमध्ये तोडून उच्चारल्यास अर्थ दूषित होतो, म्हणून तोडून उच्चारू नये, तर एकत्र जोडूनच उच्चार करावा. अशा प्रकारे समान उच्चार असलेल्या शब्दांविषयीचा निर्णय सव्वीस आणि त्याहून अधिक प्रकारांनी सुशोभित करून दर्शविला आहे. Yasmā pana samānasutikesu vinicchaye dassite asamānasutikesupi vinicchayo dassetabbo hoti, tasmā tampi dassessāma – yattha niggahītamhā parākāralopopi pāṭho paññāyati, saṃyogabyañjanassa visaṃyogattampi. Tesu payogesu niggahītapadaṃ anantarapadena saddhiṃ ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Katamāni tāni? ‘‘Sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mama. Pupphaṃ’sā uppajji. Khayamattaṃ na nibbānaṃ’sa gambhīrādivācato’’ti evamādayo. Ettha hi ‘‘sace bhutto bhaveyyāha’’ntiādinā vicchedamakatvā [Pg.57] anantare dvīsu gāthāpadesu antarībhūtānaṃ dvinnaṃ samānasutikapadānaṃ ekato uccāraṇamiva anantarapadehi saddhiṃ ekābaddhuccāraṇavasena ‘‘sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mamā’’tiādinā uccāretabbaṃ. Evarūpoyeva hi uccāraṇaviseso sakalehipi porāṇehi viññūhi anumato uccārito ca ‘‘assa ājīvo garahito mama, assā uppajji, assa gambhīrādivācato’’tievamādiatthappaṭipādanassānurūpattā. परंतु, ज्याअर्थी समान उच्चार असलेल्या शब्दांविषयीचा निर्णय दर्शविला असता, असमान उच्चार असलेल्या शब्दांविषयीचा निर्णयही दर्शविणे आवश्यक ठरते, म्हणून आम्ही तो देखील दर्शवू – जेथे निग्गहीत (अनुस्वार) नंतर 'अ' काराचा लोप झालेला पाठ आढळतो, आणि संयुक्त व्यंजनाचा विसंयोग (विभक्त होणे) देखील आढळतो. त्या प्रयोगांमध्ये निग्गहीतयुक्त शब्द पुढील शब्दाशी एकत्र जोडूनच उच्चारला पाहिजे. ते कोणते आहेत? 'सचे भुत्तो भवेय्याहं-साऽजीवो गरहितो मम' (जर मी जेवलो असतो, तर माझी ती उपजीविका निंद्य ठरली असती), 'पुप्फंऽसा उप्पज्जि' (तिला फूल उमलले), 'खयमत्तं न निब्बानंऽस गम्भीरादिवाचतो' (गंभीर इत्यादी वचनांमुळे निर्वाण हे केवळ क्षयमात्र नाही) इत्यादी. येथे 'सचे भुत्तो भवेय्याहं' इत्यादींमध्ये खंड न पाडता, पुढील दोन गाथापदांमध्ये समाविष्ट असलेल्या दोन समान उच्चार असलेल्या शब्दांच्या एकत्र उच्चाराप्रमाणे, पुढील शब्दांशी एकत्र जोडून उच्चारण्याच्या पद्धतीने 'सचे भुत्तो भवेय्याहं-साऽजीवो गरहितो मम' इत्यादी प्रकारे उच्चार केला पाहिजे. कारण अशाच प्रकारचा विशिष्ट उच्चार सर्व प्राचीन विद्वानांनी संमत केला आहे आणि उच्चारला आहे, कारण तो 'अस्स आजीवो गरहितो मम' (माझी ती उपजीविका निंद्य ठरली असती), 'अस्सा उप्पज्जि' (तिला उमलले), 'अस्स गम्भीरादिवाचतो' (त्याच्या गंभीर इत्यादी वचनांमुळे) इत्यादी अर्थ प्रतिपादन करण्यासाठी योग्य आहे. Yattha pana yādise uccāraṇe kariyamāne attho paribyatto hoti, tesu payogesu kvaci casadda panasaddādiyogaṭṭhāne īsakaṃ vicchinditvā padamuccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Vāḷā ca lapasakkharā. Accantasantā pana yā, ayaṃ nibbānasampadā, ‘‘idaṃ dukkha’’nti vācaṃ bhāsato ‘‘idaṃ dukkha’’nti ñāṇaṃ pavattatīti? Āmantā. Iti ca danti ca duti ca khanti ca ñāṇaṃ pavattatīti? Na hevaṃ vattabbe’’ti evamādayo payogā. परंतु जेथे ज्या प्रकारचा उच्चार केल्याने अर्थ स्पष्ट होतो, त्या प्रयोगांमध्ये काही ठिकाणी 'च' शब्द, 'पन' शब्द इत्यादींच्या जोडणीच्या ठिकाणी शब्द थोडा तोडून उच्चारला पाहिजे. जसे की – 'वाळा च लपसक्खरा' (आणि गोड बोलणारे हिंस्र प्राणी), 'अच्चन्तसन्ता पन या, अयं निब्बानसम्पदा' (परंतु जी अत्यंत शांत आहे, ती ही निर्वाण संपत्ती आहे), 'हे दुःख आहे' असे वचन बोलणाऱ्याला 'हे दुःख आहे' असे ज्ञान प्रवृत्त होते काय? होय. 'इति च', 'दन्ति च', 'दुति च' आणि 'खन्ति च' असे ज्ञान प्रवृत्त होते काय? असे म्हणता येणार नाही, इत्यादी प्रयोग आहेत. Etesu hi paṭhamapayoge ‘‘vāḷā cā’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘lapasakkharā’’ti uccāretabbaṃ. Tattha lapasakkharāti sakkharasadisamadhuravacanā. Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘niratthakavacanehi sakkharā viya madhurā’’ti vuttaṃ, tasmātra bahubbīhitappurisavasena dvidhā samāso daṭṭhabbo ‘‘lapā sakkharā viya yāsaṃ tā lapasakkharā, lapehi vā sakkharā viyāti lapasakkharā’’ti. कारण या प्रयोगांपैकी पहिल्या प्रयोगात 'वाळा च' येथे थोडा खंड पाडून 'लपसक्खरा' असा उच्चार केला पाहिजे. तेथे 'लपसक्खरा' म्हणजे साखरेसारखे गोड बोलणारे. जातक अट्ठकथेमध्ये मात्र 'निरर्थक वचनांमुळे साखरेसारखे गोड' असे म्हटले आहे, म्हणून येथे बहुव्रीहि आणि तत्पुरुष या दोन्ही समासांच्या दृष्टीने समास समजला पाहिजे – 'लपा सक्खरा विय यासं ता लपसक्खरा' (ज्यांचे बोलणे साखरेसारखे आहे ते) किंवा 'लपेहि वा सक्खरा विय' (किंवा बोलण्याने साखरेसारखे). Dutiyapayoge ‘‘accantasantā pana’’iti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘yā’’ti uccāretabbaṃ. Yā pana ayaṃ nibbānasampadā accantasantāti hi attho. दुसऱ्या प्रयोगात 'अच्चन्तसन्ता पन' येथे थोडा खंड पाडून 'या' असा उच्चार केला पाहिजे. कारण 'जी ही निर्वाण संपत्ती आहे, ती अत्यंत शांत आहे' असा अर्थ आहे. Tatiyapayoge [Pg.58] iti ca danti ca duti ca khanti cāti etesu catūsu ṭhānesu ikārañca daṃkārañca dukārañca khaṃkārañca īsakaṃ vicchinditvā tadanantaraṃ ti ca saddā uccāretabbā. तिसऱ्या प्रयोगात 'इति च दन्ति च दुति च खन्ति च' या चार ठिकाणी 'इ' कार, 'दं' कार, 'दु' कार आणि 'खं' कार येथे थोडा खंड पाडून त्यानंतर 'ति च' हे शब्द उच्चारले पाहिजेत. Ettha hi avicchinditvā uccāraṇe sati aññathā gahetabbattā attho duṭṭho bhavati. Kathaṃ? Īdisesu ṭhānesu avicchinditvā uccāraṇe sati itisaddo evanti atthavācako nipāto siyā, sandhivasena pana ikāratthavācako rūḷhīsaddo na siyā. Dantisaddo damanattho siyā, daṃkāravācako na siyā. Dutisaddo niratthako siyā, dukāravācako na siyā. Khantisaddo khamanattho siyā, khaṃkāravācako na siyā. Tasmā ikāra daṃkāra dukāra khaṃkārāni īsakaṃ vicchinditabbāni. कारण येथे खंड न पाडता उच्चार केल्यास, दुसराच अर्थ ग्रहण केला गेल्यामुळे अर्थ दूषित होतो. कसे? अशा ठिकाणी खंड न पाडता उच्चार केल्यास 'इति' शब्द 'अशा प्रकारे' या अर्थाचा वाचक निपात ठरेल, परंतु संधीमुळे 'इ' काराचा अर्थ सांगणारा रूढ शब्द ठरणार नाही. 'दन्ति' शब्द दमन करण्याच्या अर्थाचा ठरेल, 'दं' काराचा वाचक ठरणार नाही. 'दुति' शब्द निरर्थक ठरेल, 'दु' काराचा वाचक ठरणार नाही. 'खन्ति' शब्द क्षमा करण्याच्या अर्थाचा ठरेल, 'खं' काराचा वाचक ठरणार नाही. म्हणून 'इ' कार, 'दं' कार, 'दु' कार आणि 'खं' कार येथे थोडा खंड पाडला पाहिजे. Ettha hi iiti daṃiti duiti khaṃitītiādinā saṃhitāpadacchedo veditabbo, parabhūtassa ca ikārassa lopo. Na panettha idaṃ vattabbaṃ ‘‘sarūpasarānaṃ visaye parabhūtassa sarūpasarassa lopo na hoti, pubbasarasseva lopo hoti tatrāyanti ettha viyā’’ti ‘‘akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā, udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu’’nti pāḷiyaṃ sarūpaparasarassa lopadassanato. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘pavaddhaṃ āpaṃ papa’’nti attho saṃvaṇṇito. Tasmā ‘‘iti cā’’ti etthāpi iiti cāti chedaṃ katvā dvīsu ikāresu parassa ikārassa lopo kātabbo, na pubbassa. येथे 'इ इति', 'दं इति', 'दु इति', 'खं इति' इत्यादी प्रकारे संहितेचा पदच्छेद समजला पाहिजे, आणि नंतर येणाऱ्या 'इ' काराचा लोप होतो. येथे असे म्हणता येणार नाही की – 'समान स्वरांच्या बाबतीत नंतर येणाऱ्या समान स्वराचा लोप होत नाही, तर आधीच्या स्वराचाच लोप होतो, जसे की 'तत्रायं' यामध्ये', कारण 'अकिलासुनो वण्णपथे खणन्ता, उदङ्गणे तत्थ पपं अविन्दुं' या पाळीमध्ये समान असलेल्या नंतरच्या स्वराचा लोप झालेला आढळतो. तसेच अट्ठकथाचार्यांनी 'प्रवृद्ध पाण्याला प्रपा (पाण्याचे ठिकाण)' असा अर्थ स्पष्ट केला आहे. म्हणून 'इति च' येथे देखील 'इ इति च' असा छेद करून, दोन 'इ' कारांपैकी नंतरच्या 'इ' काराचा लोप केला पाहिजे, आधीच्या नाही. Pubbasmiñhi ikāravācake ikāre naṭṭhe sati nipātabhūtena itisaddena ikārasaṅkhāto attho na viññāyeyya, nipātabhūtassa pana itisaddassa ikāre naṭṭhepi so attho viññāyateva ‘‘devadattoti me suta’’nti ettha [Pg.59] devadattapadattho viya. Tasmā itisaddassa parabhūtassa ikārasseva lopo kātabbo, na pubbassa ikāravācakassa ikārassa. Kaccāyane pana yebhuyyappavattiṃ sandhāya asarūpasarato parasseva asarūpasarassa lopo vutto, na sarūpasarato parassa sarūpasarassa. Mahāpadesasuttehi vā sarūpassa parasarassa lopo vuttoti daṭṭhabbaṃ. कारण, पूर्वपदातील 'इ' कारवाचक 'इ' चा लोप झाला असता, निपात असलेल्या 'इति' शब्दाने 'इ' कार संज्ञित अर्थ समजला जाणार नाही. परंतु, निपात असलेल्या 'इति' शब्दातील 'इ' चा लोप झाला तरी तो अर्थ समजतोच, जसे की "देवदत्तोति मे सुतं" (देवदत्त असे मी ऐकले) यामध्ये 'देवदत्त' या पदाच्या अर्थाप्रमाणे. म्हणून, नंतर आलेल्या 'इति' शब्दातील 'इ' चाच लोप केला पाहिजे, पूर्वपदातील 'इ' कारवाचक 'इ' चा नाही. कच्चायनात (कच्चायन व्याकरणात) बहुतांश प्रवृत्तीचा विचार करून असमान स्वराच्या पुढे असलेल्या असमान स्वराचाच लोप सांगितला आहे, समान स्वराच्या पुढे असलेल्या समान स्वराचा नाही. किंवा महाअपदेश सूत्रांद्वारे समान स्वराच्या पुढील स्वराचा लोप सांगितला आहे, असे समजावे. ‘‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷanda’’ntiādīsu pana casaddādiyogaṭṭhānepi sati vicchinditvā padaṃ na uccāretabbaṃ. Yattha ca āgamakkharādīni dissanti, tesu payogesu pubbapadāni vicchinditvā na uccāretabbāni, āgamakkharavantehi parapadehi saddhiṃyeva uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nakkhattarājāriva tārakānaṃ. Bhagavā etadavoca’’iccevamādayo payogā. Yattha yesaṃ visuṃ visuṃ sambandho dissati, attho ca yujjati, tattha tāni atthānurūpaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nahāne ussukkaṃ akāsi, ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmiṃ’’ iccevamādayo payogā. Ettha hi ‘‘nahāne ussukkaṃ akāsī’’ti vicchinditvā ‘‘ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmi’’nti uccāretabbaṃ. Evañhi sati na kevalaṃ so bhikkhu nahāneyeva ussukkaṃ akāsi, atha kho yāguyāpi khādanīyepi bhattasmimpi ussukkaṃ akāsīti atthappakāsane samattho bhavati, aṭṭhānappayutto samuccayatthavācako apisaddo. "अंतरा च राजगहं अंतरा च नाळन्दं" (राजगृह आणि नालंदा यांच्या दरम्यान) इत्यादींमध्ये 'च' इत्यादी शब्दांचा योग असतानाही पद विभक्त करून उच्चारू नये. आणि जेथे आगम अक्षरे इत्यादी दिसतात, त्या प्रयोगांमध्ये पूर्वपदे विभक्त करून उच्चारू नयेत, तर आगम अक्षरे असलेल्या उत्तरपदांसोबतच ती उच्चारली पाहिजेत. जसे की: "नक्खत्तराजारीव तारकानं" (ताऱ्यांमध्ये नक्षत्रराजाप्रमाणे), "भगवा एतदवोच" (भगवान असे म्हणाले) इत्यादी प्रयोग. जेथे ज्यांचा वेगवेगळा संबंध दिसतो आणि अर्थही योग्य ठरतो, तेथे ती पदे अर्थानुसार विभक्त करून उच्चारली पाहिजेत. जसे की: "न्हाने उस्सुक्कं अकासि, उस्सुक्कम्पि अकासि यागुया खादनीये भत्तस्मिं" (त्याने स्नानासाठी उत्सुकता दाखवली, तसेच पेज, खाण्याचे पदार्थ आणि भात यांसाठीही उत्सुकता दाखवली) इत्यादी प्रयोग. येथे "न्हाने उस्सुक्कं अकासि" असे विभक्त करून "उस्सुक्कम्पि अकासि यागुया खादनीये भत्तस्मिं" असे उच्चारले पाहिजे. कारण असे केल्याने, केवळ त्या भिक्खूने स्नानासाठीच उत्सुकता दाखवली नाही, तर पेजेसाठी, खाण्याच्या पदार्थांसाठी आणि भातासाठीही उत्सुकता दाखवली, असा अर्थ प्रकट करण्यास अयोग्य ठिकाणी न वापरलेला आणि समुच्चय अर्थ दर्शवणारा 'अपि' शब्द समर्थ ठरतो. Yattha pana yesamitarena vā itarena vā ekekapadena ubhayapadehi vā sambandho dissati sahevatthayuttiyā, tattha tāni yathārahaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘So dhammaṃ desetiādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ [Pg.60] pakāseti. Paṭiccasamuppādaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasikarotha. Ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti evamādayo payogā. Tatrimā adhippāyaviññāpikā gāthā – परंतु जेथे ज्यांचा इतर किंवा इतर अशा एकेका पदाशी किंवा दोन्ही पदांशी अर्थाच्या योग्यतेसह संबंध दिसतो, तेथे ती पदे योग्यतेनुसार विभक्त करून उच्चारली पाहिजेत. जसे की: "सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति" (ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी अशा धर्माचा उपदेश करतात; अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त, संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात), "पटिच्चसमुप्पादं वो भिक्खवे देसेस्सामि, तं सुणाथ साधुकं मनसिकरोथ" (भिक्खूंनो, मी तुम्हांला पटिच्चसमुप्पाद [प्रतीत्यसमुत्पाद] उपदेशेन, तो नीट ऐका आणि मनात चांगल्या प्रकारे धारण करा), "अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं" (अध्यात्मिक प्रसन्नता, चित्ताची एकाग्रता) इत्यादी प्रयोग. या संदर्भात अभिप्राय स्पष्ट करणाऱ्या पुढील गाथा आहेत – Dhammasaddena vā brahma-cariyasaddena vā padaṃ; Yojetvā īraye viññū, ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’ntidaṃ. सुज्ञ माणसाने 'धम्म' शब्दाशी किंवा 'ब्रह्मचर्य' शब्दाशी 'सात्थं सब्यञ्जनं' (अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त) हे पद जोडून उच्चारले पाहिजे. ‘‘Sādhuka’’nti padaṃ viññū, ‘‘suṇāthā’’ti padena vā; Tathā ‘‘manasikarotha’’, iti vuttapadena vā; Īraye yojayitvāna, ubhayehi padehi vā. सुज्ञ माणसाने 'साधुकं' (चांगल्या प्रकारे) हे पद 'सुणाथ' (ऐका) या पदाशी किंवा 'मनसिकरोथ' (मनात धारण करा) या सांगितलेल्या पदाशी जोडून, किंवा दोन्ही पदांशी जोडून उच्चारले पाहिजे. Ekamekena sambandho, sambandho ubhayehi vā; Dissatīti vijāneyya, saddhimevatthayuttiyā. एकेका पदाशी संबंध किंवा दोन्ही पदांशी संबंध हा अर्थाच्या योग्यतेसह दिसतो, असे जाणावे. Nattanomatiyā eso, attho ettha mayā ruto; Pubbācariyasīhānaṃ, nayaṃ nissāya me ruto. हा अर्थ येथे मी स्वतःच्या बुद्धीने सांगितलेला नाही, तर पूर्वाचार्यांच्या (प्राचीन आचार्यांच्या) सिंहतुल्य पद्धतीचा आश्रय घेऊन मी सांगितला आहे. Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo; Netabbo nayadakkhena, sāsanatthagavesinā. या प्रकारच्या इतर पाठांमध्येही, शासनाचा (बुद्ध शासनाचा) अर्थ शोधणाऱ्या आणि पद्धतीमध्ये निपुण असलेल्या व्यक्तीने हाच नियम लागू केला पाहिजे. Atthānurūpato saddaṃ, atthaṃ saddānurūpato; Cintayitvāna medhāvī, vohare na yathā tathāti. बुद्धिमान माणसाने अर्थानुसार शब्दाचा आणि शब्दानुसार अर्थाचा विचार करून व्यवहार करावा, जसा तसा (अविचाराने) करू नये. Ayamettha atthasaddacintā. येथे ही अर्थ आणि शब्दाची चिंता (विचार) आहे. Atthātisayayoge evaṃ upalakkhetabbaṃ – bhūdhātuatthātisayayogato vaḍḍhane diṭṭhā ‘‘ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo licchavī udānaṃ udānesi ‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’ti’’ iti vā ‘‘ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti vā ‘‘vedā na tāṇāya bhavantidassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti vā ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti vā evaṃ vaḍḍhane diṭṭhā. अर्थाच्या अतिशय योगामध्ये (विशिष्ट अर्थाच्या संबंधात) असे लक्षात घेतले पाहिजे – 'भू' धातूचा अर्थाच्या अतिशय योगामुळे वृद्धी (वाढ) या अर्थात प्रयोग आढळतो, जसे की: "एकमन्तं निसिन्नो खो महानामो लिच्छवी उदानं उदानेसि ‘भविस्सन्ति वज्जी भविस्सन्ति वज्जी’ति" (एका बाजूला बसलेल्या महानाम लिच्छवीने उद्गार काढले, 'वज्जी समृद्ध होतील, वज्जी समृद्ध होतील') किंवा "अहमेव दूसिया भूनहता, रञ्ञो महाप्रतापस्सा" (मीच महाप्रतापी राजाची भ्रूणहत्या करणारी/विनाश करणारी आहे) किंवा "वेदा न ताणाय भवन्तिदस्स, मित्तद्दुनो भूनहुनो नरस्सा" (वेद हे मित्राचा द्रोह करणाऱ्या आणि भ्रूणहत्या करणाऱ्या/विनाश करणाऱ्या माणसाच्या रक्षणासाठी नसतात) किंवा "भूनहच्चं कतं मया" (माझ्याकडून विनाश/भ्रूणहत्या केली गेली) अशा प्रकारे वृद्धी (किंवा विनाश/अतिशय) या अर्थात प्रयोग दिसतो. Vacanasaṅgahe [Pg.61] evaṃ upalakkhetabbaṃ – vattamānāya vibhattiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ pañcamiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavatha. वचनसंग्रहामध्ये (वचनांच्या संक्षेपात) असे लक्षात घेतले पाहिजे – वर्तमानकाळातील (वत्तमाना) विभक्तीचे परस्मैपद मध्यम पुरुष बहुवचन हे आज्ञार्थ (पंचमी) परस्मैपद मध्यम पुरुष बहुवचनासारखेच असते. जसे: 'तुम्हे भवथ' (तुम्ही होता/व्हा). Vattamānapañcamīnaṃ parassapade uttamapurisacatukke ekavacanaṃ ekavacanena, bahuvacanampi bahuvacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. वर्तमानकाळ आणि आज्ञार्थ (पंचमी) यांच्या परस्मैपदातील उत्तम पुरुषाच्या चार रूपांमध्ये, एकवचन एकवचनासारखे आणि बहुवचन बहुवचनासारखेच असते. जसे: 'अहं भवामि' (मी होतो/आहे), 'मयं भवाम' (आम्ही होतो/आहोत). Vattamānāya attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi majjhimapurisekavacanehi sadisaṃ katthaci vaṇṇasamudāyavasena kiñci visesaṃ vajjetvā, esa nayo uttaratrāpi yojetabbo. Tvaṃ bhavase, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Tvaṃ abhavase, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ. वर्तमानकाळातील आत्मनेपद मध्यम पुरुष एकवचन हे हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळ) आणि अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) या दोन्ही काळांच्या आत्मनेपद मध्यम पुरुष एकवचनासारखेच असते, काही ठिकाणी वर्णसमुदायामुळे होणारा थोडा फरक वगळता. हाच नियम पुढेही लागू केला पाहिजे. जसे: 'त्वं भवसे' (तू होतोस), हे वर्तमानकाळाचे रूप आहे. 'त्वं अभवसे', हे हिय्यत्तनी आणि अज्जतनीचे रूप आहे. Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ pañcamiyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca parokkhāya parassapadena majjhimapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ bhave, idaṃ vattamānapañcamīnaṃ rūpaṃ. Tvaṃ babhūve, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. वर्तमानकाळातील आत्मनेपद उत्तम पुरुष एकवचन हे आज्ञार्थ (पंचमी) आत्मनेपद उत्तम पुरुष एकवचनाशी आणि परोक्ष भूतकाळ (परोक्खा) परस्मैपद मध्यम पुरुष एकवचनाशी, अशा दोन वचनांशी (रूपांशी) समान असते. जसे: 'अहं भवे', हे वर्तमानकाळ आणि आज्ञार्थाचे रूप आहे. 'त्वं बभूवे', हे परोक्ष भूतकाळाचे रूप आहे. Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ parokkhajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi uttamapurisabahuvacanehi sadisaṃ. Mayaṃ bhavāmhe, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Mayaṃ babhūvimhe, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavimhe, idamajjataniyā rūpaṃ. वर्तमानकाळातील आत्मनेपद उत्तम पुरुष बहुवचन हे परोक्ष भूतकाळ आणि अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) या दोन्ही काळांच्या आत्मनेपद उत्तम पुरुष बहुवचनासारखेच असते. जसे: 'मयं भवाम्हे', हे वर्तमानकाळाचे रूप आहे. 'मयं बभूविम्हे', हे परोक्ष भूतकाळाचे रूप आहे. 'मयं अभविम्हे', हे अज्जतनीचे रूप आहे. Pañcamiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ parokkhāya attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavavho, idaṃ pañcamiyā rūpaṃ. Tumhe babhūvivho, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. आज्ञाविभक्तीचे (पंचमीचे) आत्मनेपद मध्यम पुरुष बहुवचन हे परोक्ष भूतकाळ आत्मनेपद मध्यम पुरुष बहुवचनासारखेच असते. जसे: 'तुम्हे भवव्हो', हे आज्ञार्थाचे रूप आहे. 'तुम्हे बभूविव्हो', हे परोक्ष भूतकाळाचे रूप आहे. Parokkhāya parassapadaṃ paṭhamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadena paṭhamapurisabahuvacanena ca ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisabahuvacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Te babhūvu, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Te abhavu, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ. परोक्ष भूतकाळातील परस्मैपद प्रथम पुरुष बहुवचन हे हिय्यत्तनी (ह्यस्तन भूतकाळ) परस्मैपद प्रथम पुरुष बहुवचनाशी आणि अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) आत्मनेपद प्रथम पुरुष बहुवचनाशी, अशा दोन वचनांशी (रूपांशी) समान असते. जसे: 'ते बभूवु', हे परोक्ष भूतकाळाचे रूप आहे. 'ते अभवु', हे हिय्यत्तनी आणि अज्जतनीचे रूप आहे. Parokkhāya [Pg.62] parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca hiyyattaniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena ca attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena cāti catūhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe babhūvittha, so babhūvittha, imāni parokkhāya rūpāni. Tumhe abhavattha, so abhavattha, imāni hiyyattaniyā rūpāni. Tumhe abhavittha, idamajjataniyā rūpaṃ. परोक्खा (परोक्ष) विभक्तीचे परस्मैपद मध्यमपुरुष बहुवचन हे (१) परोक्खा आत्मनेपद प्रथमपुरुष एकवचनाशी, (२) हिय्यत्तनी (ह्यस्तनी) परस्मैपद मध्यमपुरुष बहुवचनाशी, (३) हिय्यत्तनी आत्मनेपद प्रथमपुरुष एकवचनाशी आणि (४) अज्जतनी (अद्यतनी) परस्मैपद मध्यमपुरुष बहुवचनाशी अशा चार वचनांशी समान असते. 'तुम्हे बभूवित्थ' (तुम्ही झालात), 'सो बभूवित्थ' (तो झाला), ही परोक्खाची रूपे आहेत. 'तुम्हे अभवत्थ' (तुम्ही झालात), 'सो अभवत्थ' (तो झाला), ही हिय्यत्तनीची रूपे आहेत. 'तुम्हे अभवित्थ' (तुम्ही झालात), हे अज्जतनीचे रूप आहे. Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā attanopadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūvaṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ. परोक्खा विभक्तीचे परस्मैपद उत्तमपुरुष एकवचन हे (१) हिय्यत्तनी परस्मैपद उत्तमपुरुष एकवचनाशी आणि (२) अज्जतनी आत्मनेपद उत्तमपुरुष एकवचनाशी अशा दोन वचनांशी समान असते. 'अहं बभूवं' (मी झालो), हे परोक्खाचे रूप आहे. 'अहं अभवं' (मी झालो), हे हिय्यत्तनी आणि अज्जतनीचे रूप आहे. Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisabahuvacanena sadisaṃ. Mayaṃ babhūvimha, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavamha, idaṃ hiyyattaniyā rūpaṃ. परोक्खा विभक्तीचे परस्मैपद उत्तमपुरुष बहुवचन हे हिय्यत्तनी परस्मैपद उत्तमपुरुष बहुवचनाशी समान असते. 'मयं बभूविम्ह' (आम्ही झालो), हे परोक्खाचे रूप आहे. 'मयं अभवम्ह' (आम्ही झालो), हे हिय्यत्तनीचे रूप आहे. Parokkhāya attanopadauttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūviṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ. परोक्खा विभक्तीचे आत्मनेपद उत्तमपुरुष एकवचन हे (१) हिय्यत्तनी आत्मनेपद उत्तमपुरुष एकवचनाशी आणि (२) अज्जतनी परस्मैपद उत्तमपुरुष एकवचनाशी अशा दोन वचनांशी समान असते. 'अहं बभूविं' (मी झालो), हे परोक्खाचे रूप आहे. 'अहं अभविं' (मी झालो), हे हिय्यत्तनी आणि अज्जतनीचे रूप आहे. Hiyyattaniyā parassapadaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisekavacanena sadisaṃ. So abhavā. हिय्यत्तनी विभक्तीचे परस्मैपद प्रथमपुरुष एकवचन हे अज्जतनी आत्मनेपद प्रथमपुरुष एकवचनाशी समान असते. 'सो अभवा' (तो झाला). Hiyyattaniyā parassapadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ ajjataniyā parassapadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ abhavo. हिय्यत्तनी विभक्तीचे परस्मैपद मध्यमपुरुष एकवचन हे अज्जतनी परस्मैपद मध्यमपुरुष एकवचनाशी समान असते. 'त्वं अभवो' (तू झालास). Bhavissantiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena attanopadena paṭhamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe [Pg.63] bhavissatha, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissatha, so abhavissatha, imāni kālātipattiyā rūpāni. भविस्संती (भविष्यकाळ) विभक्तीचे परस्मैपद मध्यमपुरुष बहुवचन हे कालातिपत्ती विभक्तीच्या परस्मैपद मध्यमपुरुष बहुवचनाशी आणि आत्मनेपद प्रथमपुरुष एकवचनाशी अशा दोन वचनांशी समान असते. 'तुम्हे भविस्सथ' (तुम्ही व्हाल), हे भविस्संतीचे रूप आहे. 'तुम्हे अभविस्सथ' (तुम्ही झाला असता), 'सो अभविस्सथ' (तो झाला असता), ही कालातिपत्तीची रूपे आहेत. Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ bhavissase, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tvaṃ abhavissase, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ. भविस्संती विभक्तीचे आत्मनेपद मध्यमपुरुष एकवचन हे कालातिपत्ती आत्मनेपद मध्यमपुरुष एकवचनाशी समान असते. 'त्वं भविस्ससे' (तू व्हाल), हे भविस्संतीचे रूप आहे. 'त्वं अभविस्ससे' (तू झाला असतास), हे कालातिपत्तीचे रूप आहे. Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavissavhe, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissavhe, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ. भविस्संती विभक्तीचे आत्मनेपद मध्यमपुरुष बहुवचन हे कालातिपत्ती आत्मनेपद मध्यमपुरुष बहुवचनाशी समान असते. 'तुम्हे भविस्सव्हे' (तुम्ही व्हाल), हे भविस्संतीचे रूप आहे. 'तुम्हे अभविस्सव्हे' (तुम्ही झाला असता), हे कालातिपत्तीचे रूप आहे. Bhavissantiyā attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ kālātipattiyā parassapadenuttamapurisekavacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavissaṃ, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Ahaṃ abhavissaṃ, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ. Sesāni sabbāsamaṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vacanāni aññamaññaṃ visadisānīti daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra – भविस्संती विभक्तीचे आत्मनेपद उत्तमपुरुष एकवचन हे कालातिपत्ती परस्मैपद उत्तमपुरुष एकवचनाशी समान असते. 'अहं भविस्सं' (मी होईन), हे भविस्संतीचे रूप आहे. 'अहं अभविस्सं' (मी झालो असतो), हे कालातिपत्तीचे रूप आहे. उर्वरित सर्व आठही विभक्तींची वचने एकमेकांपासून भिन्न आहेत असे समजावे. याविषयी खालील गाथा आहेत – Vattamānāpañcamīsu, thadvayaṃ samudīritaṃ; ‘‘Tumhe bhavatha’’iccatra, udāharaṇakaṃ dvidhā. वत्तमाना (वर्तमानकाळ) आणि पंचमी (आज्ञार्थ) विभक्तींमध्ये 'थ' हे दोन प्रत्यय सांगितले आहेत; 'तुम्हे भवथ' (तुम्ही होता/व्हा) हे येथे दोन प्रकारचे उदाहरण आहे. Midvayaṃ madvayañceva, tāsu vuttaṃ dvidhā dvidhā; ‘‘Bhavāmī’’ti ‘‘bhavāmā’’ti, cettha rūpāni niddise. त्याच विभक्तींमध्ये 'मि' चे दोन आणि 'म' चे दोन प्रत्यय दोन-दोन प्रकारे सांगितले आहेत; येथे 'भवामि' आणि 'भवाम' अशी रूपे दर्शवावीत. Vattamānakahiyyatta-najjatanīvibhattisu; Settayaṃ ‘‘bhavase tva’’nti, vattamānāvibhattito; ‘‘Abhavase’’ti hiyyatta-najjatanīvibhattito. वत्तमाना, हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'से' हा प्रत्यय येतो; वत्तमाना विभक्तीमध्ये 'भवसे त्वं' (तू होतोस) आणि हिय्यत्तनी व अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'अभवसे' (तू झालास) असे रूप होते. Vattamānāpañcamikā-parokkhāsu vibhattisu; Ettayaṃ lapitaṃ tattha, ādo dvinnaṃ vasena tu. वत्तमाना, पंचमी आणि परोक्खा विभक्तींमध्ये 'ए' हा प्रत्यय सांगितला आहे, त्यापैकी पहिल्या दोन विभक्तींच्या (वत्तमाना आणि पंचमी) संबंधात – Jaññā ‘‘ahaṃ bhave’’ti ‘‘tvaṃ, babhūve’’ti parokkhato; Vattamānāparokkhajja-tanīsu tīsu sadditaṃ. 'अहं भवे' (मी होतो/व्हावे) असे जाणावे, आणि परोक्खा विभक्तीमध्ये 'त्वं बभूवे' (तू झालास) असे जाणावे. वत्तमाना, परोक्खा आणि अज्जतनी या तिन्हींमध्ये हा प्रत्यय उच्चारला जातो. Mhettayaṃ [Pg.64] kamato rūpaṃ, mayaṃsaddavisesiyaṃ; ‘‘Sambhavāmhe babhūvimhe, abhavimhe’’ti niddise. 'म्हे' हा प्रत्यय क्रमाने 'मयं' शब्दाने विशेषित होऊन 'संभवाम्हे' (वत्तमाना), 'बभूविम्हे' (परोक्खा) आणि 'अभविम्हे' (अज्जतनी) अशी रूपे दर्शवतो. Pañcamikāparokkhāsu, vhodvayaṃ rūpamettha hi; ‘‘Bhavavho babhūvivho’’ti, tumhesaddavisesiyaṃ. पंचमी आणि परोक्खा विभक्तींमध्ये 'व्हो' चे दोन प्रत्यय आहेत; येथे 'तुम्हे' शब्दाने विशेषित होऊन 'भवव्हो' (पंचमी) आणि 'बभूविव्हो' (परोक्खा) अशी रूपे होतात. Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu; Uttayaṃ ‘‘te babhūvū’’ti, rūpaṃ jaññā parokkhato; परोक्खा किंवा हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'उ' हा प्रत्यय येतो; परोक्खामध्ये 'ते बभूवू' (ते झाले) असे रूप जाणावे. Hiyyattanajjatanito, jaññā ‘‘te abhavū’’iti. हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'ते अभवू' (ते झाले) असे रूप जाणावे. Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu; Sadditaṃ tathasaṃyoga- pañcakaṃ iti niddise. परोक्खा किंवा हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'त्थ' (त-कार संयोग) चे पाच प्रत्यय सांगितले आहेत, ते खालीलप्रमाणे दर्शवावेत. Babhūvitthadvayaṃ tattha, rūpaṃ jaññā parokkhajaṃ; Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimapaṭhamavhayaṃ. त्यामध्ये 'बभूवित्थ' ही दोन रूपे परोक्खा विभक्तीची जाणावीत; ती बहुवचन आणि एकवचनाच्या अनुक्रमाने मध्यमपुरुष आणि प्रथमपुरुष अशी सांगितली आहेत. Abhavatthadvayaṃ ñeyyaṃ, hiyyattanīvibhattijaṃ; Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimo paṭhamo ca so; ‘‘Abhavitthā’’tidaṃ rūpaṃ, ajjatanīvibhattijaṃ. 'अभवत्थ' ही दोन रूपे हिय्यत्तनी विभक्तीची जाणावीत; ती बहुवचन आणि एकवचनाच्या अनुक्रमाने मध्यमपुरुष आणि प्रथमपुरुष अशी सांगितली आहेत. तर 'अभवित्थ' हे रूप अज्जतनी विभक्तीचे आहे. Tañca kho bahukattamhi, tumhesaddena yojaye; Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīsu kittitaṃ. आणि ते (अभवित्थ) बहुवचनामध्ये 'तुम्हे' शब्दाशी जोडावे. हे परोक्खा, हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये सांगितले आहे. Aṃtayaṃ tattha ādiyaṃ, ‘‘babhūvaṃ’’rūpamīritaṃ; Duvinnaṃ abhavaṃrūpaṃ, ahaṃsaddena yojaye. त्यामध्ये 'अं' प्रत्ययाचे पहिले रूप 'बभूवं' असे सांगितले आहे; आणि उर्वरित दोन 'अभवं' ही रूपे 'अहं' शब्दाशी जोडावीत. Parokkhakāhiyyattanī-vasena mhadukaṃ ‘‘mayaṃ; Babhūvimha abhavimha’’, iti rūpadvayaṃ kamā. परोक्खा आणि हिय्यत्तनी विभक्तींच्या अनुक्रमाने 'म्ह' चे दोन प्रत्यय 'मयं' शब्दाशी जोडून 'मयं बभूविम्ह' आणि 'मयं अभविम्ह' अशी दोन रूपे क्रमाने होतात. Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīvibhattisu; Iṃtayaṃ tu tahiṃ rūpaṃ, ‘‘babhūvi’’nti parokkhajaṃ; ‘‘Abhavi’’ntītarāsaṃ tu, ahaṃsaddayutākhilaṃ. परोक्खा, हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'इं' प्रत्ययाचे रूप येते; त्यापैकी 'बभूविं' हे परोक्खाचे रूप आहे, तर 'अहं' शब्दाशी जोडलेली इतर रूपे 'अभविं' (हिय्यत्तनी व अज्जतनीची) आहेत. Hiyyattanajjatanīsu[Pg.65], ādvayaṃ matamettha hi; ‘‘Abhavā’’ iti ekatte, rūpaṃ paṭhamaporisaṃ. हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'आ' चे दोन प्रत्यय मानले आहेत; येथे एकवचनात 'अभवा' हे प्रथमपुरुषाचे रूप होते. Hiyyattanajjatanīsu, odvayaṃ vuttamettha tu; ‘‘Abhavo’’iti ekatte, rūpaṃ majjhimaporisaṃ. हिय्यत्तनी आणि अज्जतनी विभक्तींमध्ये 'ओ' चे दोन प्रत्यय सांगितले आहेत; येथे एकवचनात 'अभवो' हे मध्यमपुरुषाचे रूप होते. Bhavissantiyakālāti-pattīsu dvīsu bhāsitaṃ; Bavhatte bahuekatte, sasaṃyogaṃ ssathattayaṃ. भविस्संती आणि कालातिपत्ती या दोन्ही विभक्तींमध्ये बहुवचन आणि एकवचनात 'स्सथ' (संयोगासह) हे तीन प्रत्यय सांगितले आहेत. ‘‘Tumhe bhavissathi’’ccetaṃ, bhavissantiyato mataṃ; ‘‘Abhavissatha tumhe’’ti, ‘‘abhavissatha so’’ti ca; Kālātipattito vuttaṃ, etañhi vacanadvayaṃ. 'तुम्हे भविस्सथ' हे भविस्संती विभक्तीचे मानले जाते; तर 'अभविस्सथ तुम्हे' आणि 'अभविस्सथ सो' ही दोन वचने कालातिपत्ती विभक्तीची सांगितली आहेत. Bhavissantiyakālāti-pattīsu samudīritaṃ; Majjhimapurisaṭṭhāne, sasaṃyogaṃ ssaseyugaṃ. भविस्संती आणि कालातिपत्ती विभक्तींमध्ये मध्यमपुरुषाच्या ठिकाणी 'स्ससे' (संयोगासह) हे दोन प्रत्यय सांगितले आहेत. ‘‘Bhavissase tva’’miccetaṃ, ‘‘tvaṃ abhavissase’’ti ca; Imāni tu payogāni, tattha viññū pakāsaye. 'भविस्ससे त्वं' आणि 'त्वं अभविस्ससे' हे प्रयोग विद्वानांनी तेथे स्पष्ट करावेत. Ssavhedvayaṃ sena yutaṃ, ssaṃdvayañca catukkakaṃ; Idampi kathitaṃ dvīsu, yathārutavibhattisu. दोन 'स्सव्हे' (ssavhe) हे 'स' ने युक्त असतात, आणि दोन 'स्सं' (ssaṃ) हे चतुष्क (चार) असतात; हे देखील दोन विभक्तींमध्ये, शब्दाच्या उच्चारानुसार (यथारुतविभत्तीसु) सांगितले आहे. ‘‘Bhavissavhe’’ti bavhatte, bhavissantikamajjhimo; Bavhatte ‘‘abhavissavhe’’, kālātipattimajjhimo. बहुवचनामध्ये 'भविस्सव्हे' (bhavissavhe) हे भविष्यकाळातील मध्यम पुरुष (बहुवचन) आहे; आणि बहुवचनामध्ये 'अभविस्सव्हे' (abhavissavhe) हे कालातिपत्ती (conditional mood) मधील मध्यम पुरुष (बहुवचन) आहे. ‘‘Bhavissaṃ’’ iti ekatte, bhavissantikamuttamo; ‘‘Abhavissa’’nti ekatte, kālātipattikuttamo. एकवचनामध्ये 'भविस्सं' (bhavissaṃ) हे भविष्यकाळातील उत्तम पुरुष (एकवचन) आहे; आणि एकवचनामध्ये 'अभविस्सं' (abhavissaṃ) हे कालातिपत्तीमधील उत्तम पुरुष (एकवचन) आहे. Iti vuttāni vuttehi, vacanehi samānataṃ; Yante’kaccehi taṃ sabbaṃ, ekatālīsadhā ṭhitaṃ. अशा प्रकारे सांगितलेल्या वचनांशी समानता असणारे जे काही आहे, ते सर्व काहींच्या मते एकेचाळीस (४१) प्रकारे स्थित आहे. Sesāni pañcapaññāsa, asamānāni sabbathā; Etaṃ nayaṃ gahetvāna, vade sabbattha sambhavāti. उर्वरित पंचावन्न (५५) सर्व प्रकारे असमान आहेत; हा नियम (नय) लक्षात घेऊन सर्व ठिकाणी संभाव्य रूपांचे कथन करावे. Ayamettha samānāsamānavasena vacanasaṅgaho. येथे समान आणि असमान रूपांच्या आधारे हा 'वचनसंग्रह' (वचनांचा संक्षेप) आहे. Āgamalakkhaṇavasena [Pg.66] vibhattivacanasaṅgahe evaṃ upalakkhetabbaṃ – आगम-लक्षणाच्या (प्रत्यय किंवा आगम जोडण्याच्या नियमांच्या) आधारे विभक्ती आणि वचनांच्या संग्रहामध्ये खालीलप्रमाणे लक्ष दिले पाहिजे – Bhavissantīparokkhajja-tanīkālātipattisu; Niccaṃ kvaci kvacā’niccaṃ, ikārāgamanaṃ bhave. भविष्यन्ती (भविष्यकाळ), परोक्खा (परोक्ष भूतकाळ), अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) आणि कालातिपत्ती (संकेतार्थ) मध्ये 'इ' काराचा आगम (ikārāgamana) नेहमी, कधी कधी किंवा कधी कधी अनिश्चितपणे होतो. Ikārāgamanaṃ tañhi, parokkhāyaṃ vibhattiyaṃ; Bavhatte majjhimaṭṭhāne, bavhatte cuttame siyā; Parassapadaṃ sandhāya, idaṃ vacanamīritaṃ. परोक्खा विभक्तीमध्ये 'इ' काराचा आगम बहुवचनातील मध्यम पुरुषात आणि बहुवचनातील उत्तम पुरुषात होतो; परस्मैपद (परस्सपद) लक्षात घेऊन हे वचन सांगितले गेले आहे. Uttamekavaco cāpi, netassa attanopade; Hotīti avagantabbaṃ, bhavissantimhi sabbaso. तसेच उत्तम पुरुषाच्या एकवचनात आत्मनेपदात (अत्तनौपद) हा आगम होत नाही; भविष्यन्तीमध्ये (भविष्यकाळात) हे सर्वथा असेच होते, असे समजावे. Hiyyattanajjatanika-kālātipattīsu pana; Akārāgamanaṃ hoti, sabbaso iti lakkhaye. परंतु, हिय्यतनी (ह्यस्तन भूतकाळ), अज्जतनी (अद्यतन भूतकाळ) आणि कालातिपत्तीमध्ये 'अ' काराचा आगम (akārāgamana) सर्वथा होतो, असे जाणावे. Ajjatanimhi bavhatte, majjhime uttame tathā; Bavhattamhi akārena, ikārāgamanaṃ bhave. अज्जतनीमध्ये बहुवचनातील मध्यम पुरुषात तसेच उत्तम पुरुषात, बहुवचनामध्ये 'अ' कारासोबत 'इ' काराचा देखील आगम होतो. Ikārāgamanaṃ niccaṃ, kālātipattiyaṃ bhave; Akārāgamanaṃ tattha, anekantikamīritaṃ. कालातिपत्तीमध्ये 'इ' काराचा आगम नित्य (नियमित) होतो; तेथे 'अ' काराचा आगम अनैकांतिक (अनिश्चित किंवा वैकल्पिक) सांगितला आहे. Akārāgamanaṃyeva, hiyyattanyaṃ pakāsati; Parokkhāyaṃ bhavissantya-ñcikāroyeva dissati. हिय्यतनीमध्ये केवळ 'अ' काराचाच आगम दिसून येतो; तर परोक्खा आणि भविष्यन्तीमध्ये केवळ 'इ' कारच दिसून येतो. Akārāgamanañceva, ikārāgamanampi ca; Ajjatanikakālāti-pattīsu pana dissati. परंतु, अज्जतनी आणि कालातिपत्तीमध्ये 'अ' काराचा आगम आणि 'इ' काराचा आगम हे दोन्ही दिसून येतात. Tīsu sesavibhattīsu, nā’kārattayamīritaṃ; Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamiyanti sabbaso. उर्वरित तीन विभक्तींमध्ये – वर्तमानकाळ (वत्तमाना), पंचमी आणि सप्तमीमध्ये – सर्वथा 'अ' कार इत्यादींचा आगम सांगितलेला नाही. Ikāreneva sahitā, dve bhavanti vibhattiyo; Satta dvādasa hontettha, vacanānīti lakkhaye. केवळ 'इ' काराशी संबंधित दोन विभक्ती असतात; येथे सात आणि बारा वचने (रूपे) होतात, असे जाणावे. Akāreneva sahitā, ekāyeva vibhatti tu; Dvādasa vacanānettha, bhavantīti ca lakkhaye. केवळ 'अ' काराशी संबंधित फक्त एकच विभक्ती असते; येथे बारा वचने (रूपे) होतात, असे जाणावे. Akārikārasahitā[Pg.67], duveyeva vibhattiyo; Cattāri dvādasañceva, vacanāni bhavantidha. 'अ' आणि 'इ' या दोन्ही कारांनी युक्त अशा केवळ दोनच विभक्ती असतात; येथे चार आणि बारा वचने (रूपे) होतात. Ākārattayamuttā tu, tissoyeva vibhattiyo; Vacanānettha chattiṃsa, hontīti paridīpaye. या तिन्ही आगमांनी (अ, इ इत्यादी) मुक्त अशा केवळ तीनच विभक्ती असतात; येथे छत्तीस (३६) वचने (रूपे) होतात, असे स्पष्ट करावे. Parokkhāajjatanīsu, pañcaṭṭha ca yathākkamaṃ; Ikārato vimuttāni, vacanāni bhavantiti. परोक्खा आणि अज्जतनीमध्ये अनुक्रमे पाच आणि आठ वचने (रूपे) 'इ' कारापासून मुक्त असतात. Evamettha vibhattīnaṃ, channavutividhāna ca; Saṅgaho vacanānanti, viññātabbo vibhāvināti. अशा प्रकारे, येथे विभक्तींच्या शहाण्णव (९६) प्रकारांचा आणि वचनांचा संग्रह विद्वानांनी समजून घ्यावा. Ayamettha āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho. येथे आगम-लक्षणाच्या आधारे हा विभक्ती आणि वचनांचा संग्रह आहे. Kālavasena pana vibhattivacanasaṅgahe duvidho saṅgaho kālattayavasena saṅgaho, kālachakkavasena saṅgaho cāti. Tattha vattamānāpañcamīsattamīvibhattiyo paccuppannakālikā, vattamānāpañcamīsattamīvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Kālātipattivibhatti pana katthaci atītakālikā katthaci anāgatakālikā, tasmā tadantāni padāni atītavacanānipi anāgatavacanānipi honti. Ayaṃ kālattayavasena vibhattivacanasaṅgaho. काळाच्या (काळाच्या नियमांनुसार) आधारे विभक्ती आणि वचनांचा संग्रह दोन प्रकारचा आहे: त्रिकाळ-पद्धतीने (कालत्रय) संग्रह आणि षट्काळ-पद्धतीने (कालषट्क) संग्रह. त्यापैकी, वत्तमाना (वर्तमान), पंचमी आणि सप्तमी या विभक्ती वर्तमानकालीन आहेत, आणि वत्तमाना, पंचमी व सप्तमी विभक्तींनी अंत होणारे शब्द वर्तमानकालीन वचने आहेत. परोक्खा, हिय्यतनी आणि अज्जतनी या विभक्ती भूतकालीन आहेत, आणि परोक्खा, हिय्यतनी व अज्जतनी विभक्तींनी अंत होणारे शब्द भूतकालीन वचने आहेत. भविष्यन्ती विभक्ती भविष्यकालीन आहे, आणि भविष्यन्ती विभक्तीने अंत होणारे शब्द भविष्यकालीन वचने आहेत. परंतु, कालातिपत्ती विभक्ती काही ठिकाणी भूतकालीन तर काही ठिकाणी भविष्यकालीन असते; म्हणून, त्या विभक्तीने अंत होणारे शब्द भूतकालीन आणि भविष्यकालीन दोन्ही प्रकारची वचने असतात. हा त्रिकाळ-पद्धतीने विभक्ती आणि वचनांचा संग्रह आहे. Ayaṃ pana kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho – parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Vattamānāvibhatti paccuppannakālikā, vattamānāvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Pañcamīvibhatti āṇattikālikā[Pg.68], pañcamīvibhatyantāni padāni āṇattivacanāni. Sattamīvibhatti parikappakālikā, sattamīvibhatyantāni padāni parikappavacanāni. Ettha pana ‘‘āṇattivacanānī’’ti ca ‘‘parikappavacanānī’’ti ca idaṃ tathāsīsamattaṃ āsiṭṭhānumatyādīsu pañcamyādīnaṃ dissanato. Kālātipattivibhatti kālātipattikālikā, kālātipattivibhatyantāni padāni kālātipattivacanāni. Evaṃ kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho veditabbo. आता हा षट्काळ-पद्धतीने विभक्ती आणि वचनांचा संग्रह आहे – परोक्खा, हिय्यतनी आणि अज्जतनी या विभक्ती भूतकालीन आहेत, आणि परोक्खा, हिय्यतनी व अज्जतनी विभक्तींनी अंत होणारे शब्द भूतकालीन वचने आहेत. भविष्यन्ती विभक्ती भविष्यकालीन आहे, आणि भविष्यन्ती विभक्तीने अंत होणारे शब्द भविष्यकालीन वचने आहेत. वत्तमाना विभक्ती वर्तमानकालीन आहे, आणि वत्तमाना विभक्तीने अंत होणारे शब्द वर्तमानकालीन वचने आहेत. पंचमी विभक्ती आज्ञार्थक (आणत्तिकालिका) आहे, आणि पंचमी विभक्तीने अंत होणारे शब्द आज्ञार्थक वचने आहेत. सप्तमी विभक्ती विध्यर्थक/संकेतार्थक (परिकप्पकालिका) आहे, आणि सप्तमी विभक्तीने अंत होणारे शब्द विध्यर्थक/संकेतार्थक वचने आहेत. येथे 'आज्ञा-वचने' आणि 'संकेत-वचने' हे केवळ मुख्य शीर्षक म्हणून दिले आहे, कारण पंचमी इत्यादी विभक्ती आशीर्वाद (आसिट्ठ), अनुमती (अनुमति) इत्यादी अर्थांमध्येही दिसून येतात. कालातिपत्ती विभक्ती कालातिपत्तीकालीन (conditional) आहे, आणि कालातिपत्ती विभक्तीने अंत होणारे शब्द कालातिपत्ती वचने आहेत. अशा प्रकारे षट्काळ-पद्धतीने विभक्ती आणि वचनांचा संग्रह समजून घ्यावा. Kālasaṅgahe tividho kālasaṅgaho kālattayasaṅgaho kālacatukkasaṅgaho kālachakkasaṅgaho cāti. काळ-संग्रहामध्ये (काळाच्या संक्षेपात) तीन प्रकारचा काळ-संग्रह आहे: त्रिकाळ-संग्रह (कालत्रयसंग्रह), चतुष्काळ-संग्रह (कालचतुष्कसंग्रह) आणि षट्काळ-संग्रह (कालषट्कसंग्रह). Paccuppanne vattamānā, pañcamī sattamī cimā; Hontātīte parokkhādī, saha kālātipattiyā. वर्तमानकाळात वत्तमाना, पंचमी आणि सप्तमी या विभक्ती होतात; भूतकाळात परोक्खा इत्यादी विभक्ती कालातिपत्तीसह होतात. Anāgate bhavissantī, kālātipattikāpi vā; Evaṃ kālattayaṃ ñeyyaṃ, ākhyātaṃ tappakāsakaṃ. भविष्यकाळात भविष्यन्ती किंवा कालातिपत्ती देखील होते; अशा प्रकारे तीन काळ समजून घ्यावेत, आणि आख्यात (क्रियापद) हे त्यांचे प्रकाशक (दर्शक) असते. Nanu kaccāyane ganthe, kālo vutto catubbidho; Paccuppannenuttakāle, atītenāgate iti. कच्चायन ग्रंथामध्ये काळ चार प्रकारचा सांगितला आहे ना? – वर्तमानकाळ, अनुक्तकाळ (अनुत्तकाल), भूतकाळ आणि भविष्यकाळ. Saccaṃ vutto nuttakālo, paccuppannoti icchito; Samīpe vuttakāloti, atthasambhavato pana. हे सत्य आहे की तेथे 'अनुक्तकाळ' (नूत्तकाल) सांगितला आहे, परंतु अर्थाच्या संभवामुळे तो वर्तमानकाळ किंवा 'समीप भूतकाळ' (समीपे वृत्तकाल) म्हणून स्वीकारला गेला आहे. Tathā hi ‘‘yaṃ tikāla’’nti, vuttamācariyehipi; Na kālato vinimuttaṃ, ākhyātaṃ kiñci dissati. तसेच आचार्यांनी देखील 'जे त्रिकाळ आहे' असे म्हटले आहे; काळापासून मुक्त असलेले कोणतेही आख्यात (क्रियापद) दिसून येत नाही. Nanu cāvuttakāleti, attho tatra tu yujjati; Tathā hi chabbidho kālo, niruttimhi pakāsito. परंतु तेथे 'अवृत्तकाळ' (अवुत्तकाल) हाच अर्थ योग्य ठरतो ना? कारण व्याकरणामध्ये (निरुत्तीमध्ये) सहा प्रकारचा काळ प्रकाशित केला आहे. Atītānāgato paccu-ppanno āṇattimeva ca; Parikappo ca kālassa, atipattīti chabbidho. भूतकाळ, भविष्यकाळ, वर्तमानकाळ, आज्ञा (आणत्ती), संकेत/परिकल्पना (परिकप्प) आणि कालातिपत्ती – अशा प्रकारे काळाचे सहा प्रकार आहेत. Duve vibhattiyo tattha, āṇattiparikappikā; Kālamanāmasitvāpi, niruttaññūhi bhāsitā. त्यामध्ये आज्ञार्थक आणि संकेतार्थक या दोन विभक्ती, काळाचा उल्लेख न करताही व्याकरणकारांनी सांगितल्या आहेत. ‘‘Gacchatu [Pg.69] gaccheyyi’’ccādi-vacane kathite na hi; Kriyā nipphajjati niṭṭhaṃ, nāgatā nātipannikā. 'गच्छतु' (तो जावो), 'गच्छेय्य' (त्याने जावे) इत्यादी वचने म्हटली असता, क्रिया निश्चितपणे पूर्ण होत नाही, ती भविष्यकालीनही नसते आणि अतीत (कालातिपत्ती) देखील नसते. Kālātipattikā saddā, atītenāgatepi ca; Bhavantīti yathāvuttā, niruttimhi vidūhi ve. कालातिपत्तीचे शब्द भूतकाळात आणि भविष्यकाळात देखील होतात, असे व्याकरणतज्ज्ञांनी व्याकरणामध्ये योग्य प्रकारे सांगितले आहे. Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā; Paccuppanne bhavantīti, na tathā tattha bhāsitā. पंचमी आणि सप्तमी नावाच्या आज्ञार्थक व संकेतार्थक विभक्ती वर्तमानकाळात होतात, असे तेथे त्या प्रकारे सांगितलेले नाही. Tasmā kaccāyane ganthe, ‘‘nuttakāle’’ti yaṃ padaṃ; Attho ‘‘avuttakāle’’ti, tassa ñāyatimevidaṃ. म्हणून कच्चायन ग्रंथामध्ये 'नुत्तकाले' (nuttakāle) हा जो शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'अवृत्तकाले' (avuttakāle - अव्यक्त काळात) असा समजला पाहिजे. Saccamevaṃ tu santepi, āṇattiparikappikā; Paccuppannepi daṭṭhabbā, paṇḍitena nayaññunā. हे जरी सत्य असले, तरी नियम जाणणाऱ्या विद्वानाने आज्ञार्थक आणि संकेतार्थक विभक्ती वर्तमानकाळात देखील समजाव्यात. Kasmāti ce āṇāpanaṃ, parikappo ca saccato; Paccuppanne yato atthā, nipphannā dissare ime. जर विचारले की, आज्ञा (आणापन) आणि परिकल्प (संभावना) हे प्रत्यक्षात वर्तमानकाळात का समाविष्ट केले जातात? कारण हे अर्थ (किंवा क्रिया) वर्तमानकाळातच निष्पन्न (पूर्ण) झालेले दिसतात. ‘‘Anuttakāle’’ti padaṃ, etassatthassa jotakaṃ; ‘‘Samīpe vuttakāle’’ti, atthadīpanatotha vā. ‘अनुत्तकाले’ (न सांगितलेल्या काळात) हा शब्द याच अर्थाचा प्रकाशक आहे; किंवा त्याचा अर्थ ‘सांगितलेल्या काळाच्या समीप असलेल्या काळात’ असा स्पष्ट होतो. Atthānaṃ gamanādīnaṃ, nipphatti na tu dissati; ‘‘Gacchatu gaccheyyi’’ccādi, vuttakāle yato tato; Avuttakāle niddiṭṭhā, taddīpakavibhattiyo. कारण ‘गच्छतु’ (तो जावो), ‘गच्छेय्य’ (त्याने जावे) इत्यादी रूपांमध्ये जाणे वगैरे क्रियांची निष्पत्ती सांगितलेल्या काळात दिसून येत नाही; म्हणूनच, त्या काळाचे द्योतक असणारे विभक्ती प्रत्यय हे ‘अवृत्तकाले’ (न सांगितलेल्या काळात) निर्दिष्ट केले आहेत. Kālo vā vuttakāloti, iccevaṃ gahito idha; Dakkhiṇāsuddhipāṭhamhi, katāva tatiyā ayaṃ; Kāladīpanatā tāsaṃ, iti yujjati nāññathā. किंवा येथे ‘कालो’ म्हणजे ‘वृत्तकालो’ (सांगितलेला काळ) असा घेतला आहे. ‘दक्खिणासुद्धि’ पाठात ही तृतीया विभक्ती केली आहे; त्यांचा काळ दर्शविण्याचा स्वभाव याच प्रकारे योग्य ठरतो, अन्यथा नाही. Atthadvayaṃ pakāsetuṃ, ganthe kaccāyanavhaye; Thero kaccāyano ‘‘nutta-kāle’’ti padamabravi. कच्चायन नावाच्या ग्रंथात हे दोन्ही अर्थ प्रकट करण्यासाठी, थेर कच्चायन यांनी ‘नुत्तकाले’ (अनुत्तकाले) हा शब्द वापरला आहे. Evaṃ tidhā catudhāpi, vutto kālāna saṅgaho; Chadhā idāni kālānaṃ, saṅgaho nāma niyyate. अशा प्रकारे काळांचा संग्रह (संक्षिप्त वर्गीकरण) तीन प्रकारे आणि चार प्रकारे सांगितला आहे; आता काळांचा सहा प्रकारांनी होणारा संग्रह सादर केला जात आहे. Vibhattiyo [Pg.70] parokkhā ca, hiyyattanīvibhattiyo; Atha ajjatanī cāti, tisso’tīte pakāsitā. परोक्खा विभक्ती, हिय्यत्तनी विभक्ती आणि अज्जतनी विभक्ती—या तीन विभक्ती भूतकाळात (अतीते) घोषित केल्या आहेत. Anāgate bhavissantī, bhavatīti pakittitā; Paccuppanne vattamānā, tikāle pañcadhā katā. भविष्यकाळात (अनागते) ‘भविस्सती’ विभक्ती सांगितली आहे आणि वर्तमानकाळात (पच्चुप्पन्ने) ‘वत्तमाना’ विभक्ती सांगितली आहे. अशा प्रकारे तीन काळांमध्ये पाच प्रकारच्या विभक्ती केल्या आहेत. Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā; Saṅgayhamānā tā yanti, paccuppannamhi saṅgahaṃ. ‘पंचमी’ आणि ‘सत्तमी’ नावाच्या विभक्ती, ज्या अनुक्रमे आज्ञा (आणत्ति) आणि परिकल्प (परिकप्प) दर्शवितात, त्या वर्तमानकाळातच समाविष्ट केल्या जातात. Yasmā pañcamibhūtāya, vattamānāya ṭhānato; Samānā pañcamī hoti, tasmā sā pañcamī matā. ज्याअर्थी पाचवी असलेल्या वर्तमानकाळाच्या स्थानावर राहिल्यामुळे ही विभक्ती तिच्या समान होते, म्हणून तिला ‘पंचमी’ मानले गेले आहे. Sattamī pana kiñcāpi, samānā tāhi sattamā; Hoti yasmā tato vuttā, sattamītveva no mati. परंतु, ‘सत्तमी’ विभक्ती जरी त्यांच्या समान असली, तरी ती सातवी होत असल्यामुळे तिला ‘सत्तमी’ म्हटले गेले आहे, असे आमचे मत आहे. Kālātipattiyādīhi, yajjevaṃ vattamānikā; Chaṭṭhī bhaveyya kālāti-pattikātītavācikā. जर असे असेल, तर कालातिपत्ती (क्रिया-अतिपत्ती) इत्यादींमुळे वर्तमानकाळासारखी असणारी सहावी विभक्ती ही भूतकाळ दर्शवणारी ‘कालातिपत्ती’ असायला हवी. Pañcamī tāya chaṭṭhassa, tulyattā ṭhānato nanu; Tāhi sattavibhattīhi, sattamī aṭṭhamī siyā. नक्कीच, त्या पंचमीचे सहाव्या विभक्तीशी स्थानाच्या समानतेमुळे, त्या सात विभक्तींसह ‘सत्तमी’ ही आठवी विभक्ती झाली असती. Iti ce koci bhāseyya, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye; Atītenāgate cāpi, kālātipattisambhavā. जर कोणी असे म्हटले, तर ‘तन्ना’ (तसे नाही) असे म्हणून त्याचा निषेध करावा; कारण भूतकाळ आणि भविष्यकाळ या दोन्हीमध्ये कालातिपत्तीचा संभव असतो. Tathā hi bhāsitā cūḷa-niruttimhi visuṃ ayaṃ; Kālātipatyatītamhā-nāgate cāti dīpaye. तसेच, ‘चूळनिरुत्ती’ मध्ये हे स्वतंत्रपणे सांगितले आहे की, ‘कालातिपत्ती ही भूतकाळ आणि भविष्यकाळ या दोन्हीमध्ये होते’, असे ते स्पष्ट करते. Kriyātipannetīteti, kasmā kaccāyane rutaṃ; Athāpi ce vadeyyatra, ‘‘pāyenā’’ti pakāsaye. तर मग कच्चायनामध्ये ‘क्रियातिपन्नेतीते’ (भूतकाळात क्रिया निष्फळ झाली असता) असे का म्हटले आहे? जर येथे असा प्रश्न विचारला, तर ‘प्रामुख्याने’ (पायेन - बहुतांश करून) असे उत्तर द्यावे. Yebhuyyena hi lokasmiṃ, atītamhi pavattati; Kālātipattisaṃyutto, vohāro iti lakkhaye. कारण जगात बहुतांश करून कालातिपत्तीशी संबंधित व्यवहार भूतकाळातच प्रवृत्त होतो; असे समजावे. Atridaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ – ‘‘sacāyaṃ bhikkhave rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiṃyevassa āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhu [Pg.71] uppajjissathā’’ti. ‘‘Passānanda imaṃ mahādhanaseṭṭhiputtaṃ imasmiṃyeva nagare dveasītikoṭidhanaṃ khepetvā bhariyaṃ ādāya bhikkhāya carantaṃ. Sace hi ayaṃ paṭhamavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, imasmiṃyeva nagare aggaseṭṭhi abhavissā. Sace pana nikkhamitvā pabbajissā, arahattaṃ pāpuṇissā, bhariyāpissa anāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace majjhimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, dutiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto anāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sakadāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace pacchimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, tatiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto sakadāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sotāpattiphale patiṭṭhahissā’’ iti vā, ‘‘sace satthā agāraṃ ajjhāvasissā, cakkavattirājā abhavissā. Rāhulasāmaṇero pariṇāyakaratanaṃ, therī itthiratanaṃ, sakalacakkavāḷarajjaṃ etesaññeva abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ bhavati. येथे कालातिपत्तीचे भूतकाळातील वचन खालीलप्रमाणे आहे – 'भिक्षूंनो, जर या राजाने आपल्या धार्मिक, धर्मराज पित्याचा जीव घेतला नसता, तर याच आसनावर त्याला विरज, विमल धम्मचक्षू प्राप्त झाले असते.' किंवा 'आनंदा, या महाधन श्रेष्ठिपुत्राला बघ, जो याच नगरात ब्याऐंशी कोटींची संपत्ती नष्ट करून पत्नीसह भिक्षा मागत फिरत आहे. जर याने आपल्या प्रथम वयात (तारुण्यात) संपत्ती नष्ट न करता उद्योगधंदा केला असता, तर तो याच नगरात अग्रश्रेष्ठी (मुख्य व्यापारी) झाला असता. जर त्याने गृहत्याग करून प्रवज्जा घेतली असती, तर त्याला अर्हतपद प्राप्त झाले असते आणि त्याची पत्नी अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झाली असती. जर त्याने मध्यम वयात संपत्ती नष्ट न करता उद्योगधंदा केला असता, तर तो द्वितीयश्रेष्ठी झाला असता. गृहत्याग करून प्रवज्जा घेतली असती, तर तो अनागामी झाला असता आणि त्याची पत्नी सकदागामी फलावर प्रतिष्ठित झाली असती. जर त्याने अंतिम वयात संपत्ती नष्ट न करता उद्योगधंदा केला असता, तर तो तृतीयश्रेष्ठी झाला असता. गृहत्याग करून प्रवज्जा घेतली असती, तर तो सकदागामी झाला असता आणि त्याची पत्नी सोतापन्न फलावर प्रतिष्ठित झाली असती.' किंवा 'जर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) गृहस्थाश्रमात वास्तव्य केले असते, तर ते चक्रवर्ती राजा झाले असते. राहुल सामणेर हे परिणायकरत्न (प्रधानरत्न), थेरी ही स्त्रीरत्न आणि संपूर्ण चक्रवाळ राज्य त्यांचेच झाले असते.' अशा प्रकारे कालातिपत्तीचे भूतकाळातील वचन होते. Kathaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati? ‘‘Cirampi bhakkho abhavissā, sace na vivadāmase. Asīsakaṃ anaṅguṭṭhaṃ, siṅgālo harati rohitaṃ’’itivā, ‘‘sace ānanda nālabhissā mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, ciraṭṭhitikaṃ ānanda brahmacariyaṃ abhavissā’’ti iti vā, ‘‘ayaṃ aṅgulimālassa mātā ‘aṅgulimālaṃ ānessāmī’ti gacchati, sace samāgamissati, aṅgulimālo ‘aṅgulisahassaṃ pūressāmī’ti mātaraṃ māressati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mahājāniko abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati[Pg.72]. Kaccāyane pana yebhuyyena atītappavattiṃ sandhāya kālātipattivibhattiyā atītakālikatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. कालातिपत्तीचे भविष्यकाळातील वचन कसे होते? 'जर आपण भांडलो नसतो, तर दीर्घकाळपर्यंत आपले अन्न राहिले असते. डोके नसलेला आणि शेपूट नसलेला रोहित मासा कोल्हा घेऊन जात आहे.' किंवा 'आनंदा, जर तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयात स्त्रियांना घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा मिळाली नसती, तर आनंदा, हे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकणारे झाले असते.' किंवा 'ही अंगुलिमालाची माता ‘मी अंगुलिमालाला घेऊन येते’ असे म्हणून जात आहे; जर त्यांची भेट झाली, तर अंगुलिमाल ‘हजार बोटांची संख्या पूर्ण करतो’ या विचाराने आपल्या मातेला मारून टाकेल. जर मी गेलो नाही, तर मोठी हानी झाली असती.' अशा प्रकारे कालातिपत्तीचे भविष्यकाळातील वचन होते. परंतु कच्चायनामध्ये प्रामुख्याने भूतकाळातील प्रवृत्तीचा संदर्भ घेऊन कालातिपत्ती विभक्तीची भूतकालिकता सांगितली आहे, असे समजावे. Kaccāyanepi vā esā, kālātipattikā pana; Anāgatepi hotīti, ayamatthopi dissati. किंवा कच्चायनामध्ये देखील ही कालातिपत्ती भविष्यकाळातही होते, असा अर्थ दिसून येतो. Appaccakkhe parokkhāya-tīte iti hi lakkhaṇe; Santepyatītaggahaṇe, anapekkhiya taṃ idaṃ. ‘अप्पच्चक्खे परोक्खायतीते’ (परोक्ष भूतकाळात जो प्रत्यक्ष नाही) या लक्षणामध्ये भूतकाळाचे ग्रहण केलेले असतानाही, त्याची अपेक्षा न करता हे सांगितले आहे. Anāgate bhavissantī, iti suttassanantaraṃ; Kālātipattivacanā, anāgatānukaḍḍhanaṃ; Tasmā aniyataṃ kālaṃ, kālātipattikaṃ vinā. ‘अनागते भविस्सती’ या सूत्राच्या लगेचच नंतर कालातिपत्तीचे वचन असल्यामुळे, तेथे भविष्यकाळाचे आकर्षण (अनुवृत्ती) होते. म्हणून, कालातिपत्ती वगळता इतर काळ अनियत (अनिश्चित) आहेत. Atītānāgatapaccu-ppannikāhi vibhattihi; Sattamī sattamīyeva, bhavate na tu aṭṭhamī. भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाच्या विभक्तींसह ‘सत्तमी’ ही सातवीच विभक्ती राहते, आठवी नाही. Pañcamīsattamīnaṃ tu, paccuppannavibhattiyaṃ; Saṅgaṇhanatthametāsaṃ, majjhe chaṭṭhī na vuccati. परंतु, वर्तमानकाळाच्या विभक्तीमध्ये पंचमी आणि सत्तमी यांचा समावेश करण्यासाठी, त्यांच्यामध्ये सहावी विभक्ती सांगितली जात नाही. Tathā pañca upādāya, bhavitabbañca chaṭṭhiyā; Pañcamiyā tu sā esā, ‘‘chaṭṭhī’’ti na samīritā. त्याचप्रमाणे, पाच विभक्ती गृहीत धरून सहावी विभक्ती असायला हवी होती; परंतु पंचमीमुळे तिला ‘छठ्ठी’ (सहावी) म्हटले गेले नाही. Chaṭṭhībhāvamhi santepi, ‘‘pañcamī’’ti vaco pana; Pañcamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ. सहावी विभक्ती असण्याचा भाव असतानाही, वर्तमानकाळाच्या विभक्तीमध्ये पंचमी विभक्तीसाठी ‘पंचमी’ हाच शब्द वापरला आहे. Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, viññātabbā vibhāvinā; Pañcamiṃ tu upādāya, sattamiyā vibhattiyā. हे समाविष्ट करण्याच्या उद्देशाने सांगितले आहे, असे विद्वानांनी समजावे; परंतु पंचमी विभक्ती गृहीत धरून, सत्तमी विभक्तीसाठी... Chaṭṭhiyā ca bhavitabbaṃ, na sā ‘‘chaṭṭhī’’ti īritā; Chaṭṭhiṃ pana upādāya, ‘‘sattamī’’tveva īritā. ...सहावी विभक्ती असायला हवी होती, पण तिला ‘छठ्ठी’ (सहावी) म्हटले गेले नाही; तर सहावी विभक्ती गृहीत धरून तिला ‘सत्तमी’ (सातवी) असेच म्हटले गेले आहे. Majjhe chaṭṭhiṃ adassetvā, evaṃ tu kathanampi ca; Sattamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ; Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, adhippāyaṃ vibhāvaye. मध्ये सहावी विभक्ती न दाखवता अशा प्रकारे सांगणे देखील वर्तमानकाळाच्या विभक्तीमध्ये सत्तमी विभक्तीचा समावेश करण्यासाठीच आहे, असा अभिप्राय समजावा. Sabhāvo hesa vatthūnaṃ, gambhīratthesu attano; Yena kenacākārena, adhippāyassa ñāpanaṃ. कारण गंभीर अर्थांच्या बाबतीत वस्तूंचा हाच स्वभाव असतो की, कोणत्याही प्रकारे आपला अभिप्राय प्रकट करणे. Yajjevaṃ [Pg.73] paṭhamaṃtīte-nāgate ca vibhattiyo; Vatvā tato paccuppanne, kathetabbā vibhattiyo. जर असे असेल, तर आधी भूतकाळ आणि भविष्यकाळाच्या विभक्ती सांगून, त्यानंतर वर्तमानकाळाच्या विभक्ती सांगायला हव्या होत्या. Kaccāyanavhaye ganthe, kasmā evaṃ na bhāsitā; Paccuppannavibhatyova, kasmā ādimhi bhāsitā? कच्चायन नावाच्या ग्रंथात असे का सांगितले गेले नाही? वर्तमानकाळाच्याच विभक्ती सुरुवातीला का सांगितल्या गेल्या आहेत? Yasmā vadanti vohāra-pathe etāva pāyato; Tasmā bahuppayogattaṃ, hotetāsaṃ vibhattinaṃ. ज्याअर्थी व्यवहाराच्या मार्गात या (विभक्ती) प्रामुख्याने बोलल्या जातात; त्याअर्थी या विभक्तींचा वापर बहुतांश प्रमाणात होतो. Ādobahuppayogova, kathetabboti ñāyato; Paccuppannamhi sambhūtā, vibhatyovādito matā. सुरुवातीला बहुउपयोगी गोष्टीच सांगितल्या पाहिजेत या न्यायाने, वर्तमानकाळात उत्पन्न झालेल्या विभक्तीच सुरुवातीला मानल्या गेल्या आहेत. Atītānāgataṃ vatvā, paccuppanne tato paraṃ; Yasmā vuttamhi lokasmiṃ, hoti vācāsiliṭṭhatā. कारण भूतकाळ आणि भविष्यकाळ बोलून, त्यानंतर वर्तमानकाळ बोलल्याने जगात बोलण्यात सुसंगतता (मधुरता) येते. Tasmā siliṭṭhakathane, atītādimapekkhiya; Pañcamī sattamī cetā, vattamānāyanantaraṃ; Saṅgaṇhanatthamakkhātā, paccuppannavibhattisu. म्हणून सुसंगत कथनात भूतकाळ इत्यादींची अपेक्षा ठेवून, वर्तमानकाळानंतर या 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' विभक्तींचा वर्तमानकालीन विभक्तींमध्ये समावेश करण्यासाठी उल्लेख केला आहे. Ettha hi yathā ‘‘mātāpitaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, tasmiṃyeva vacane vipariyayaṃ katvā samāsavasena ‘‘pitāmātaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā, ‘‘pitā mātā ca me dajju’’nti pāṭho pana byāsavasena yathicchitappayogattā pūjanīyo, evameva ‘‘atītānāgatapaccuppanna’’nti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, ‘‘atītapaccuppannānāgata’’nti evamādinā vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā siyā. ‘‘Atītārammaṇā paccu-ppannānāgatagocarā’’ti vacanaṃ pana gāthābandhasukhatthaṃ yathicchitappayogattā pūjanīyameva. Ayamettha pāḷi veditabbā – येथे जसे 'मातापितरो' (आई-वडील) असे म्हटले असता सुसंगत कथन होते, परंतु त्याच शब्दाचा उलट करून समासाच्या नियमाने 'पितामातरो' असे म्हटले असता सुसंगत कथन होत नाही, म्हणून तशी शब्दरचना आदरणीय (योग्य) मानली जात नाही. परंतु 'पिता माता च मे दज्जुं' हा पाठ विस्ताराने इच्छित प्रयोगामुळे आदरणीयच आहे. तसेच 'अतीतानागतपच्चुप्पन्नं' (भूत, भविष्य आणि वर्तमान) असे म्हटले असता सुसंगत कथन होते, पण 'अतीतपच्चुप्पन्नानागतं' इत्यादी प्रकारे म्हटले असता सुसंगत कथन होत नाही, म्हणून तशी शब्दरचना आदरणीय असणार नाही. परंतु 'अतीतारम्मणा पच्चुप्पन्नानागतगोचरा' हे वचन गाथा रचनेच्या सुलभतेसाठी इच्छित प्रयोगामुळे आदरणीयच आहे. येथे ही पाळी (पाठांतर) जाणावी – ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ca, “जे काही रूप भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील आहे” आणि, ‘‘Ekāyanaṃ [Pg.74] jātikhayantadassī,Maggaṃ pajānāti hitānukampī; Etena maggena ataṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti ca, “कल्याणकारी आणि अनुकंपा करणारे (बुद्ध), जे जन्माचा क्षय पाहणारे आहेत, ते या एकमेव मार्गाला जाणतात; या मार्गाने पूर्वीचे लोक तरून गेले, आणि जे तरत आहेत व जे (भविष्यात) या ओघाला (संसारप्रवाहाला) तरून जातील” आणि, ‘‘Ye cabbhatītā sambuddhā, ye ca buddhā anāgatā; Ye cetarahi sambuddhā, bahūnaṃ sokanāsakā. “जे भूतकाळातील सम्यक्संबुद्ध होते, आणि जे भविष्यकाळातील बुद्ध असतील; आणि जे सध्याचे सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे बहुतांच्या शोकाचा नाश करणारे आहेत. Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca; Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā’’ti ca ते सर्व सद्धम्माचा आदर करणारे होते, आदर करत आहेत आणि आदर करत राहतील; हीच बुद्धांची धम्मता (नियम) आहे.” आणि Evamanekesu saddappayogesu. Idha yathicchitappayogavasena atītānāgatapaccuppannakālikāsu aṭṭhasu vibhattīsu tisso paccuppannakālikā vibhattiyo ādimhi kathitā, tañca kathanaṃ tāsaññeva vohārapathe yebhuyyena pavattito bahuppayogatāñāpanatthaṃ. Tāsu pana dvinnaṃ vibhattīnaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaññā siliṭṭhakathanicchāyaṃ kamena vattabbā, atītānāgatakālikā vibhattiyo apekkhitvā katā. Iccevaṃ अशा अनेक शब्दप्रयोगांमध्ये. येथे इच्छित प्रयोगाच्या अनुसार भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील आठ विभक्तींपैकी तीन वर्तमानकालीन विभक्ती सुरुवातीला सांगितल्या आहेत, आणि ते सांगणे व्यवहारात त्यांचाच प्रामुख्याने वापर होत असल्यामुळे त्यांचा बहुउपयोग दर्शवण्यासाठी आहे. त्यापैकी दोन विभक्तींना 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' ही संज्ञा सुसंगत कथनाच्या इच्छेने क्रमाने सांगावी, जी भूत आणि भविष्यकालीन विभक्तींची अपेक्षा ठेवून केली आहे. अशा प्रकारे - Yathicchitappayogena, paccuppannavibhattiyo; Tidhā katvāna ādimhi, kaccānena udīritā. इच्छित प्रयोगाच्या अनुसार, वर्तमानकालीन विभक्तींचे तीन प्रकार करून कच्चायनाने सुरुवातीला सांगितले आहेत. Ādimhi kathanaṃ tañca, tāsaṃ pāyena vuttito; Bahuppayogabhāvassa, ñāpanatthanti niddise. सुरुवातीला त्यांचे सांगणे हे प्रामुख्याने त्यांच्या वापरामुळे त्यांच्या बहुउपयोगी स्वरूपाचे ज्ञान करून देण्यासाठी आहे, असे निर्देश करावे. Atītādimapekkhitvā, siliṭṭhakathane dhuvaṃ; ‘‘Pañcamī sattami’’cceva, dvinnaṃ nāmaṃ katanti ca; Kālātipattiṃ vajjetvā, idaṃ vacanamīritaṃ. भूतकाळ इत्यादींची अपेक्षा ठेवून, सुसंगत कथनात निश्चितपणे 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' असे या दोघांचे नाव केले आहे; 'कालातिपत्ती' विभक्तीला वगळून हे वचन सांगितले आहे. Yadi evaṃ ayaṃ doso, āpajjati na saṃsayo; Iti ce koci bhāseyya, atthe akusalonaro. जर असे असेल तर हा दोष निर्माण होईल यात शंका नाही; असे जर अर्थाच्या बाबतीत अकुशल असलेला कोणी मनुष्य म्हणाला, Tekālikākhyātapade[Pg.75], kālātipattiyā pana; Asaṅgahova hotīti, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye. तर 'त्रैकालिक आख्यात पदांमध्ये कालातिपत्तीचा समावेश होत नाही' या विधानाचा 'तसे नाही' असे म्हणून निषेध करावा. Tekālikākhyātapade, na no kālātipattiyā; Iṭṭho asaṅgaho tattha, saṅgahoyeva icchito. त्रैकालिक आख्यात पदांमध्ये कालातिपत्तीचा समावेश न होणे आम्हाला मान्य नाही, तर तेथे तिचा समावेश असणेच इष्ट आहे. Pañcamīsattamīsaññā, kālātipattikaṃ pana; Vibhattimanapekkhitvā, katā icceva no mati. परंतु 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' ही संज्ञा 'कालातिपत्ती' विभक्तीची अपेक्षा न ठेवता केली आहे, असेच आमचे मत आहे. Nānānayaṃ gahetvāna,Paccetabbaṃ tu sārato; Yāya eso ruto attho,Tasmā esā na dubbalā. विविध पद्धतींचा स्वीकार करून, सारांश रूपाने हे समजून घेतले पाहिजे; ज्या अर्थाने हा अर्थ स्पष्ट होतो, त्यामुळे ही (पद्धत) दुर्बळ नाही. Attho labbhati pāsaṃso,Yattha yattha yathā yathā; Tathā tathā gahetabbo,Tattha tattha vibhāvinā. जिथे जिथे जसा जसा प्रशंसनीय अर्थ प्राप्त होतो, तिथे तिथे तसा तसा तो अर्थ विद्वानाने ग्रहण करावा. Vuttañhetaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo’’ti. अभिधम्मटीकेमध्ये असेच म्हटले आहे की, “जिथे जिथे जसा जसा अर्थ प्राप्त होतो, तिथे तिथे तसा तसा तो ग्रहण करावा.” Pañcamīsattamīsaññā, rūḷhīsaññāti kecana; Na panevaṃ gahetabbaṃ, ajānitvā vadanti te. काही लोक म्हणतात की 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' ही संज्ञा रूढी संज्ञा (पारंपारिक संज्ञा) आहे; परंतु असे मानू नये, ते न जाणता असे बोलतात. Nesā purisasaññādi, jhala saññādayo viya; Rūḷhiyā bhāsitā saññā, bhūtenatthena bhāsitā. ही संज्ञा 'झल' इत्यादी संज्ञांप्रमाणे केवळ पुरुषाने दिलेली संज्ञा नाही; ही रूढीने बोलली गेलेली संज्ञा नसून, वास्तविक अर्थाच्या आधारे बोलली गेली आहे. Upanidhāya paññatti, esā saññā yato tato; Anvatthasaññā ṭhapitā, porāṇehīti lakkhaye. ज्याअर्थी ही संज्ञा परस्पर संबंधावरून (अपेक्षेवरून) निर्माण झाली आहे, त्याअर्थी प्राचीन आचार्यांनी ही सार्थ संज्ञा (अन्वर्थ संज्ञा) प्रस्थापित केली आहे, असे जाणावे. Iccevaṃ kālachakkaṃ tu, saṅkhepena tidhā mataṃ; Etamatthañhi sandhāya, ‘‘yaṃ tikāla’’nti bhāsitaṃ. अशा प्रकारे काळाचे सहा प्रकार संक्षेपाने तीन प्रकारांत मानले जातात; हाच अर्थ मनात ठेवून “जे त्रिकाल आहे” असे म्हटले गेले आहे. Ayamettha kālachakkasaṅgaho. येथे हा कालचक्राचा संक्षेप आहे. Evaṃ [Pg.76] tidhā catudhā vā, chadhā vāpi sumedhaso; Kālabhedaṃ vibhāveyya, kālaññūhi vibhāvitaṃ. अशा प्रकारे बुद्धिमान मनुष्याने काळाचे तीन, चार किंवा सहा प्रकार स्पष्ट करावेत, जसे ते कालवेत्त्यांनी (काळाचे ज्ञान असणाऱ्यांनी) स्पष्ट केले आहेत. Atītānāgataṃ kālaṃ, visuṃ kālātipattikaṃ; Gahetvā pañcadhā hoti, evañcāpi vibhāvaye. भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि स्वतंत्रपणे कालातिपत्ती काळ धरून काळाचे पाच प्रकार होतात, असेही स्पष्ट करावे. Ettha nayova ‘‘ajjhatta-bahiddhā vā’’ti pāḷiyaṃ; Atītānāgatakālī, vibhatti samudīritā. येथे पाळीमध्ये (पाठात) “अध्यात्म किंवा बाह्य” या न्यायानेच भूत आणि भविष्यकालीन विभक्ती सांगितली आहे. Iccevaṃ sabbathāpi kālasaṅgaho samatto. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे कालसंक्षेप समाप्त झाला. Idāni viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallajananatthaṃ pakaraṇantaravasenapi imasmiṃ pakaraṇe vattamānānantaraṃ vuttānaṃ āṇattiparikappakālikānaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vibhattīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanaṃ kathayāma – kātantappakaraṇasmiñhi sakkatabhāsānurūpena dasadhā ākhyātavibhattiyo ṭhapitā, kaccāyanappakaraṇe pana māgadhabhāsānurūpena aṭṭhadhā ṭhapitā, niruttiyañca pana māgadhabhāsānurūpeneva atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena chadhā ṭhapitā. Tesu hi kātante vattamānā, sattamī, pañcamī, hiyyattanī, ajjatanī, parokkhā, svātanī, āsī, bhavissantī, kriyātipatti cāti dasadhā vibhattā. Kaccāyane pana vattamānā, pañcamī, sattamī, parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, kālātipatti cāti aṭṭhadhā vibhattā. Iti etesu dvīsu kātantakaccāyanesu vibhattiyo visadisāya paṭipāṭiyā ṭhapitā. Kiñcāpettha visadisā paṭipāṭi, tathāpetā niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasena ekato saṃsandanti samenti kiñci visesaṃ ṭhapetvā. आता विद्वानांना अर्थ ग्रहण करण्यात कौशल्य प्राप्त व्हावे म्हणून, इतर ग्रंथांच्या आधारे देखील या ग्रंथात वर्तमानकाळानंतर सांगितलेल्या आज्ञा आणि तर्क दर्शवणाऱ्या 'पंचमी' आणि 'सप्तमी' नावाच्या दोन विभक्तींच्या मांडणीच्या क्रमाची तुलना आम्ही सांगतो – कातन्त्र व्याकरणामध्ये संस्कृत भाषेच्या अनुरूप आख्यात विभक्तींचे दहा प्रकार सांगितले आहेत, परंतु कच्चायन व्याकरणामध्ये मागधी (पाली) भाषेच्या अनुरूप आठ प्रकार सांगितले आहेत, आणि निरुत्तीमध्ये मागधी भाषेच्याच अनुरूप भूत, भविष्य, वर्तमान, आज्ञा, तर्क आणि कालातिपत्तीच्या भेदाने सहा प्रकार सांगितले आहेत. त्यापैकी कातन्त्र व्याकरणामध्ये वर्तमान, सप्तमी, पंचमी, ह्यस्तनी, अद्यतनी, परोक्षा, श्वस्तनी, आशीः, भविष्यन्ती आणि क्रियातिपत्ती असे दहा प्रकार आहेत. कच्चायनामध्ये वर्तमान, पंचमी, सप्तमी, परोक्षा, ह्यस्तनी, अद्यतनी, भविष्यन्ती आणि कालातिपत्ती असे आठ प्रकार आहेत. अशा प्रकारे या कातन्त्र आणि कच्चायन या दोन्ही ग्रंथांमध्ये विभक्ती वेगवेगळ्या क्रमाने मांडल्या आहेत. जरी हा क्रम भिन्न असला, तरीही निरुत्तीमध्ये सांगितलेल्या भूतकाळ इत्यादी कालविभागाच्या आधारे काही विशेष फरक वगळता ते एकमेकांशी जुळतात आणि समान ठरतात. Kathaṃ[Pg.77]? Kātante tāva hiyyattanī ajjatanī parokkhā cāti imā tisso ekantena atītakālikā, svātanī āsī bhavissanti cāti imā tisso ekantena anāgatakālikā, vattamānā ekāyeva paccuppannakālikā, sattamī pana pañcamī ca paccuppannānāgatakālavasena dvikālikā ‘‘ajja puññaṃ kareyya, svepi kareyya. Ajja gacchatu, sve vā gacchatū’’ti payogārahattā. Kriyātipatti aniyatakālikā ‘‘so ce hiyyo yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce ajja anatthaṅgate sūriye yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce sve yānaṃ alabhissā, agacchissā’’ti payogārahattā. Evaṃ asaṅkarato vavatthapetabbaṃ. कसे? कातन्त्र व्याकरणात तर हिय्यत्तनी (कालचा भूतकाळ), अज्जतनी (आजचा भूतकाळ) आणि परोक्खा (परोक्ष भूतकाळ) या तिन्ही पूर्णपणे भूतकाळातील (अतीतकलिक) आहेत; स्वातनी (उद्याचा भविष्यकाळ), आसी (आशीर्वाद) आणि भविसन्ती (भविष्यकाळ) या तिन्ही पूर्णपणे भविष्यकाळातील (अनागतकालिक) आहेत; वत्तमाना (वर्तमानकाळ) ही एकच वर्तमानकाळातील (पच्चुप्पन्नकालिक) आहे; परंतु सत्तमी (सप्तमी) आणि पञ्चमी (पंचमी) या वर्तमान व भविष्य काळाच्या अपेक्षेने द्विकालिक (दोन काळांच्या) आहेत, कारण 'आज पुण्य करावे, उद्याही करावे' आणि 'आज जावे, किंवा उद्या जावे' अशा प्रयोगांच्या योग्यतेमुळे. क्रियातिपत्ती ही अनियतकालिक (अनिश्चित काळाची) आहे, कारण 'जर त्याला काल वाहन मिळाले असते, तर तो गेला असता; जर त्याला आज सूर्य मावळण्यापूर्वी वाहन मिळाले असते, तर तो गेला असता; जर त्याला उद्या वाहन मिळाले असते, तर तो गेला असता' अशा प्रयोगांच्या योग्यतेमुळे. अशा प्रकारे संकर (मिश्रण) न करता हे निश्चित केले पाहिजे. Evaṃ vavatthapetvā ayamamhehi vuccamāno nayo sādhukaṃ sallakkhetabbo. Kathaṃ? Hiyyattanajjatanīparokkhāsvātanyāsībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā vibhattiyo cha, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā sattamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte sattamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’tivattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ sattamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato punadeva svātanyāsībhavissantivasena ekantānāgatakālikā tisso vibhattiyo gaṇetvā taṃ paccuppannānāgatakālikaṃ ‘‘sattamī’’ti laddhasaññaṃ vibhattiṃ anāgatakālikabhāvena tāhi tīhi saddhiṃ samānaṭṭhānattā catutthaṃ katvā niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’ti vattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. अशा प्रकारे निश्चित करून, आमच्याद्वारे सांगितली जाणारी ही पद्धत चांगल्या प्रकारे लक्षात घेतली पाहिजे. कसे? हिय्यत्तनी, अज्जतनी, परोक्खा, स्वातनी, आसी आणि भविसन्ती या रूपाने पूर्णपणे भूत व भविष्य काळातील सहा विभक्ती आहेत; वर्तमानकाळाच्या रूपाने पूर्णपणे वर्तमानकाळातील विभक्ती एकच आहे, जी क्रमाने मोजली असता सातवे स्थान प्राप्त करते. अशा प्रकारे, या वर्तमान संज्ञक सातव्या स्थानात समाविष्ट करण्यासाठी, निरुक्ति-पद्धतीने 'परिकप्पकालिका' (संभाव्य काळ) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आणि शास्त्र-पद्धतीने 'पच्चुप्पन्नानागतकालिका' (वर्तमान-भविष्य काळ) म्हटल्या जाणाऱ्या एका विभक्तीला, सातव्या स्थानावर असलेल्या वर्तमानकाळाशी समान स्थान असल्यामुळे 'सत्तमी' (सप्तमी) अशी संज्ञा देऊन स्थापित केले. त्यानंतर पुन्हा, स्वातनी, आसी आणि भविसन्ती या रूपाने पूर्णपणे भविष्यकाळातील तीन विभक्ती मोजून, त्या वर्तमान-भविष्य काळातील 'सत्तमी' अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या विभक्तीला भविष्यकाळ असण्याच्या दृष्टीने त्या तिन्हींसह समान स्थान असल्यामुळे चौथे करून, निरुक्ति-पद्धतीने 'आणत्तिकालिका' (आज्ञार्थक काळ) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आणि शास्त्र-पद्धतीने 'पच्चुप्पन्नाnaगतकालिका' म्हटल्या जाणाऱ्या एका विभक्तीला, पाच संख्या पूर्ण करण्याच्या हेतूने 'पञ्चमी' (पंचमी) अशी संज्ञा देऊन स्थापित केले. Kriyātipattiyā [Pg.78] pana aniyatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ tāva kātante vattamānānantaraṃ vuttānaṃ sattamīpañcamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā. परंतु क्रियातिपत्ती ही अनियतकालिक (अनिश्चित काळाची) असल्यामुळे, तिला वगळून हा निर्णय केला गेला आहे, आणि तो केवळ निरुक्ति-पद्धतीचा आश्रय घेऊनच केला आहे. कातन्त्र व्याकरणात वर्तमानकाळानंतर सांगितलेल्या सत्तमी आणि पञ्चमी विभक्तींच्या सार्थ संज्ञेची (अन्वर्थ संज्ञा) इच्छा करणाऱ्या आम्हा लोकांचे हे मत आहे; जे सद्धम्माचे ज्ञाते असलेल्या आदरणीय गुरूंनी नाकारले नाही, तर 'असेच आहे आवुसो, असेच आहे आवुसो' असे म्हणून संमत व स्वीकृत केले आहे. वैयाकरणांनी देखील ते नाकारले नाही, तर 'असेच आहे भन्ते, असेच आहे भन्ते' असे म्हणून संमत व स्वीकृत केले आहे. अशा प्रकारे त्या सर्व पूर्वाचार्यांनी याचे अनुमोदन केले आहे आणि ते नाकारलेले नाही. Kaccāyanappakaraṇe pana buddhavacanānurūpena aṭṭhadhā vibhattīnaṃ vuttattā vattamānāvibhatti pañcamaṭṭhāne ṭhitā. Kathaṃ? Parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā catasso vibhattiyo, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā pañcamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte pañcamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ pañcamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato paraṃ taṃ pañcamaṃ chaṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā parokkhā hiyyattanī ajjatanī bhavissantī vattamānā pañcamīti evaṃ gaṇanāvasena cha vibhattiyo upādāya niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. परंतु कच्चायन व्याकरण ग्रंथात बुद्धवचनाच्या अनुरूप आठ प्रकारच्या विभक्ती सांगितल्या असल्यामुळे, वत्तमाना (वर्तमान) विभक्ती पाचव्या स्थानावर स्थित आहे. कसे? परोक्खा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि भविसन्ती या रूपाने पूर्णपणे भूत व भविष्य काळातील चार विभक्ती आहेत; वर्तमानकाळाच्या रूपाने पूर्णपणे वर्तमानकाळातील विभक्ती एकच आहे, जी क्रमाने मोजली असता पाचवे स्थान प्राप्त करते. अशा प्रकारे, या वर्तमान संज्ञक पाचव्या स्थानात समाविष्ट करण्यासाठी, निरुक्ति-पद्धतीने 'आणत्तिकालिका' (आज्ञार्थक काळ) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आणि 'अनुत्तकालिका' (न सांगितलेल्या काळाची) म्हटल्या जाणाऱ्या विभक्तीला, पाचव्या स्थानावर असलेल्या वर्तमानकाळाशी समान स्थान असल्यामुळे 'पञ्चमी' (पंचमी) अशी संज्ञा देऊन स्थापित केले. त्यानंतर, त्या पाचव्या विभक्तीला सहाव्या स्थानावर ठेवून, परोक्खा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी, भविसन्ती, वत्तमाना आणि पञ्चमी अशा मोजणीच्या रूपाने सहा विभक्ती घेऊन, निरुक्ति-पद्धतीने 'परिकप्पकालिका' (संभाव्य काळ) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आणि 'अनुत्तकालिका' म्हटल्या जाणाऱ्या विभक्तीला, सात संख्या पूर्ण करण्याच्या हेतूने 'सत्तमी' (सप्तमी) अशी संज्ञा देऊन स्थापित केले. Kālātipattiyā pana atītānāgatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ kaccāyane vattamānānantaraṃ vuttānaṃ pañcamīsattamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā ca saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā [Pg.79] ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā. परंतु कालातिपत्ती ही भूत व भविष्य काळाची असल्यामुळे, तिला वगळून हा निर्णय केला गेला आहे, आणि तो केवळ निरुक्ति-पद्धतीचा आश्रय घेऊनच केला आहे. कच्चायन व्याकरणात वर्तमानकाळानंतर सांगितलेल्या पञ्चमी आणि सत्तमी विभक्तींच्या सार्थ संज्ञेची (अन्वर्थ संज्ञा) इच्छा करणाऱ्या आम्हा लोकांचे हे मत आहे; जे सद्धम्माचे ज्ञाते असलेल्या आदरणीय गुरूंनी नाकारले नाही, तर 'असेच आहे आवुसो, असेच आहे आवुसो' असे म्हणून संमत व स्वीकृत केले आहे. वैयाकरणांनी देखील ते नाकारले नाही, तर 'असेच आहे भन्ते, असेच आहे भन्ते' असे म्हणून संमत व स्वीकृत केले आहे. अशा प्रकारे त्या सर्व पूर्वाचार्यांनी याचे अनुमोदन केले आहे आणि ते नाकारलेले नाही. Yasmā hi kātantakaccāyanāni aññamaññaṃ visadisavibhattikkamānipi antarena kiñci visesaṃ niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasenekajjhaṃ saṃsandanti samenti, tasmā niruttinayaññeva sārato gahetvā pañcamīsattamīvibhattīnaṃ anvatthasaññāparikappane amhākaṃ ruci pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā, tasmā eva yo koci imaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ayañhi nayo atīva sukhumo duddaso ca paramāṇuriva, dukkhogāḷho ca mahāgahanamiva, atigambhīro ca mahāsamuddo viya, tasmā imissaṃ saddanītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi sāsanopakāratthaṃ yogo suṭṭhu karaṇīyo. Tathā hi idha katayogehi nāmākhyātādīsu catūsu padesu uppannavādā paravādino jitāva honti. कारण, जरी कातन्त्र आणि कच्चायन या व्याकरणांमध्ये विभक्तींचा क्रम एकमेकांशी भिन्न असला, तरीही कोणत्याही विशेष फरकाशिवाय निरुक्तीमध्ये सांगितलेल्या भूत इत्यादी काळांच्या विभागणीच्या आधारे ते एकत्र जुळतात आणि समान होतात; म्हणूनच, निरुक्ति-पद्धतीलाच सार रूपाने ग्रहण करून पञ्चमी आणि सत्तमी विभक्तींच्या सार्थ संज्ञेची कल्पना करण्याबाबतचे आमचे मत पूर्वाचार्यांनी अनुमोदित केले आहे आणि नाकारलेले नाही. म्हणूनच, कोणीही या मताचे खंडन करून दुसरे मत प्रस्थापित करू शकेल, अशी शक्यता नाही. कारण ही पद्धत अत्यंत सूक्ष्म आणि परमाणूसारखी दुर्लक्ष्य (पाहण्यास कठीण) आहे, महाअरण्यासारखी कठीण प्रवेश असणारी आहे, आणि महासागरासारखी अत्यंत गंभीर (खोल) आहे. म्हणून, या 'सद्दनीति' ग्रंथात श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी बुद्ध शासनाच्या उपकारासाठी चांगला प्रयत्न केला पाहिजे. कारण, येथे अभ्यास करणाऱ्यांकडून नाम, आख्यात इत्यादी चार पदांमध्ये उपस्थित झालेल्या वादांमध्ये परवादी (प्रतिपक्षी) पराभूतच होतात. Muninā munināgena, duṭṭhā pabbajitā jitā; Yathā yathā asaddhamma-pūraṇā pūraṇādayo. ज्याप्रमाणे मुनींमध्ये श्रेष्ठ (मुनिनाग) अशा बुद्धांद्वारे, असद्धर्माने भरलेले पूरण (पूरण कस्सप) इत्यादी दुष्ट प्रव्रजित पराभूत केले गेले; Tathā tathāgatādāyā-nugāyaṃ saddanītiyaṃ; Katayogehipi jitā, savanti paravādinoti. त्याचप्रमाणे, तथागतांच्या वारशाचे अनुकरण करणाऱ्या या 'सद्दनीति' ग्रंथात अभ्यास करणाऱ्यांकडूनही परवादी पराभूत होऊन पळून जातात. Ayaṃ pañcamīsattamīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanā. ही पञ्चमी आणि सत्तमी विभक्तींच्या क्रमाच्या स्थापनेमध्ये ग्रंथांची सुसंगती (तुलना) आहे. Atha vattamānādīnaṃ vacanatthaṃ kathayāma – tattha vattamānāti kenaṭṭhena vattamānā? Vattamānakālavacanaṭṭhena. Paccuppannabhāvena hi vattatīti vattamāno, paccuppannakriyāsaṅkhāto kālo. Tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti ayaṃ ti antiādivibhatti vattamānā. Tathā [Pg.80] hi ‘‘gacchati devadatto’’ti ettha devadattassa paccuppannaṃ gamanakriyaṃ vibhattibhūto tisaddoyeva vadati, tasmā tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti vattamānāti vuccati. Pañcamīti kenaṭṭhena pañcamī? Pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gamanaṭṭhena, pañcannañca saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi niyogā atītānāgatapaccuppannakālikānaṃ parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ vibhattīnamantare pañcamībhūtāya vattamānāya sayampi paccuppannakālikabhāvena samānaṭṭhānattā pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gacchatīti pañcamī. Yathā nadantī gacchatīti nadī. Tathā niyogā atītānāgatakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīsaṅkhātā catasso vibhattiyo upādāya sayampi vattamānāvibhatti viya pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti pañcamī. Sattamīti kenaṭṭhena sattamī? Sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi atītānāgatapaccuppannakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāpañcamīsaṅkhātā cha vibhattiyo upādāya sayampi paccuppannakālikā hutvā sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti sattamī. आता आपण 'वर्तमान' इत्यादींच्या शब्दांचा अर्थ सांगू - त्यामध्ये 'वर्तमाना' (वर्तमानकाळ) कोणत्या अर्थाने 'वर्तमाना' आहे? वर्तमानकाळ दर्शविण्याच्या अर्थाने. कारण वर्तमान रूपाने जे वर्तते (अस्तित्वात असते) ते 'वर्तमान' होय, ज्याला वर्तमान क्रियायुक्त काळ म्हटले जाते. त्या काळाचे वाचक असल्यामुळे ज्या विभक्तीला वर्तमानकाळ प्राप्त होतो, ती 'ति', 'अन्ति' इत्यादी विभक्ती 'वर्तमाना' होय. जसे की, "गच्छति देवदत्तो" (देवदत्त जातो) यामध्ये देवदत्ताची वर्तमान काळातील गमनक्रिया विभक्तीरूप असलेला 'ति' हा शब्दच सांगतो, म्हणून त्या काळाचे वाचक असल्यामुळे ज्या विभक्तीला वर्तमानकाळ प्राप्त होतो, तिला 'वर्तमाना' असे म्हणतात. 'पंचमी' कोणत्या अर्थाने 'पंचमी' आहे? पाचव्या वर्तमान स्थानाप्रत जाण्याच्या अर्थाने आणि पाच या संख्येची पूर्ती करण्याच्या अर्थाने. जसे की, नियमानुसार भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील परोक्खा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी, भविसन्ती आणि वर्तमाना या पाच विभक्तींच्या मध्ये पाचवी बनलेल्या वर्तमाना विभक्तीशी स्वतःही वर्तमानकालिक भावाने समान स्थान असल्यामुळे ती पाचव्या वर्तमान स्थानाप्रत जाते, म्हणून तिला 'पंचमी' म्हणतात. ज्याप्रमाणे आवाज करत वाहते (नदन्ती) ती 'नदी' होय. त्याचप्रमाणे नियमानुसार भूत आणि भविष्य काळातील परोक्खा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी आणि भविसन्ती या चार विभक्तींना गृहीत धरून स्वतःही वर्तमाना विभक्तीप्रमाणे पाच या संख्येची पूर्ती करणारी असल्यामुळे ती 'पंचमी' होय. 'सप्तमी' कोणत्या अर्थाने 'सप्तमी' आहे? सात या संख्येची पूर्ती करण्याच्या अर्थाने. जसे की, भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील परोक्खा, हिय्यत्तनी, अज्जतनी, भविसन्ती, वर्तमाना आणि पंचमी या सहा विभक्तींना गृहीत धरून स्वतःही वर्तमानकालिक होऊन सात या संख्येची पूर्ती करणारी असल्यामुळे ती 'सप्तमी' होय. Parokkhāti kenaṭṭhena parokkhā? Parokkhe bhavāti atthena. Tathā hi cakkhādindriyasaṅkhātassa akkhassa paro tirobhāvo parokkhaṃ, tabbācakabhāvena parokkhe bhavāti parokkhā. Hiyyattanīti kenaṭṭhena hiyyattanī? Hiyyo pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Ajjatanīti kenaṭṭhena ajjatanī? Ajja pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Bhavissantīti kenaṭṭhena bhavissantī? ‘‘Evaṃ anāgate bhavissatī’’ti atthaṃ pakāsentī eti gacchatīti atthena. Kālātipattīti kenaṭṭhena kālātipatti? Kālassātipatanavacanaṭṭhena. Tathā hi kālassa atipatanaṃ accayo atikkamitvā pavatti kālātipatti, labhitabbassa atthassa nipphattirahitaṃ kriyātikkamanaṃ[Pg.81]. Kāloti cettha kriyā adhippetā. Karaṇaṃ kāro, kāro eva kālo rakārassa lakāraṃ katvā uccāraṇavasena. Ayaṃ pana vibhatti tabbācakattā kālātipattīti. Ayaṃ pana vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā. 'परोक्खा' कोणत्या अर्थाने 'परोक्खा' आहे? परोक्षामध्ये (डोळ्यांच्या पलीकडे) असण्याच्या अर्थाने. कारण चक्षु इत्यादी इंद्रियरूप अक्ष (डोळा) च्या पलीकडे किंवा अदृश्य असणे म्हणजे 'परोक्ष' होय, आणि त्याचे वाचक असल्यामुळे परोक्षामध्ये असणारी ती 'परोक्खा' होय. 'हिय्यत्तनी' कोणत्या अर्थाने 'हिय्यत्तनी' आहे? कालच्या दिवसापासून (हिय्यो) सुरू होणाऱ्या भूतकाळात असणारी आणि त्याचे वाचक असण्याच्या अर्थाने. 'अज्जतनी' कोणत्या अर्थाने 'अज्जतनी' आहे? आजच्या दिवसापासून (अज्ज) सुरू होणाऱ्या भूतकाळात असणारी आणि त्याचे वाचक असण्याच्या अर्थाने. 'भविसन्ती' कोणत्या अर्थाने 'भविसन्ती' आहे? "अशा प्रकारे भविष्यात घडेल" हा अर्थ प्रकट करत जाणारी (प्रवृत्त होणारी) या अर्थाने. 'कालातिपत्ती' कोणत्या अर्थाने 'कालातिपत्ती' आहे? काळाच्या उल्लंघनाचे वाचक असण्याच्या अर्थाने. कारण काळाचे उल्लंघन, व्यत्यय किंवा मर्यादा ओलांडून प्रवृत्त होणे म्हणजे 'कालातिपत्ती' होय, जे प्राप्त करावयाच्या फलाच्या सिद्धीशिवाय क्रियेचे उल्लंघन करणे आहे. येथे 'काळ' या शब्दाने 'क्रिया' अभिप्रेत आहे. करणे म्हणजे 'कार', आणि 'र' च्या जागी 'ल' करून उच्चारण्याच्या सुलभतेसाठी 'कार' लाच 'काल' म्हटले जाते. आणि ही विभक्ती त्याचे वाचक असल्यामुळे 'कालातिपत्ती' होय. ही 'वर्तमाना' इत्यादींच्या शब्दांच्या अर्थांचे स्पष्टीकरण आहे. Vippakiṇṇavividhanaye, saṃkiṇṇalakkhaṇadharavarasāsane; Sumatimativaḍḍhanatthaṃ, kathito pakiṇṇakavinicchayo. विखुरलेल्या विविध पद्धती आणि संकीर्ण लक्षणे धारण करणाऱ्या श्रेष्ठ शासनात (बुद्धशासनात), सुज्ञांच्या बुद्धीच्या वृद्धीसाठी हा 'प्रकीर्णकविनिर्णय' (पकिण्णकविनिच्छय) सांगितला आहे. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe ...कौशल्यासाठी (प्रविण्य मिळवण्यासाठी) रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथात... Pakiṇṇakavinicchayo nāma ...'प्रकीर्णकविनिर्णय' (पकिण्णकविनिच्छय) नावाचा... Tatiyo paricchedo. ...तिसरा परिच्छेद समाप्त झाला. 4. Bhūdhātumayanāmikarūpavibhāga ४. भू-धातूपासून बनलेल्या नामरूपांचा विभाग (नामविभक्ती रूपविभाग). ‘‘Bhū sattāya’’nti dhātussa, rūpamākhyātasaññitaṃ; Tyādyantaṃ lapitaṃ nāna-ppakārehi anākulaṃ. "भू सत्तायाम्" (अस्तित्व या अर्थी भू धातू) या धातूचे 'आख्यात' संज्ञेने ओळखले जाणारे आणि 'ति' इत्यादी प्रत्ययांनी शेवट होणारे रूप विविध प्रकारे स्पष्टपणे (गोंधळ न करता) सांगितले गेले आहे. Syādyantaṃ, dāni tasseva, rūpaṃ nāmikasavhayaṃ; Bhāsissaṃ bhāsitatthesu, paṭubhāvāya sotunaṃ. आता श्रोत्यांच्या कुशलतेसाठी, त्याच धातूचे 'सि' इत्यादी प्रत्ययांनी शेवट होणारे 'नामिक' (नाम) नावाचे रूप पूर्वी सांगितलेल्या अर्थांमध्ये मी सांगेन. Yadatthe’ttani nāmeti, para’matthesu vā sayaṃ; Namatīti tadāhaṃsu, nāmaṃ iti vibhāvino. विद्वान लोक असे म्हणतात की, जे स्वतःच्या अर्थाकडे झुकते (नमित करते) किंवा स्वतः इतर अर्थांकडे झुकते (नमते), त्याला 'नाम' असे म्हणतात. Nāmaṃ nāmikamiccatra, ekamevetthato bhave; Tadevaṃ nāmikaṃ ñe yyaṃ, saliṅgaṃ savibhattikaṃ. येथे 'नाम' आणि 'नामिक' हे दोन्ही एकच समजावे. अशा प्रकारे ते नामिक लिंगयुक्त (सलिङ्ग) आणि विभक्तियुक्त (सविभत्तिक) जाणावे. Satvābhidhānaṃ liṅganti, itthipumanapuṃsakaṃ; Vibhattītidha satteva, tattha caṭṭha pavuccare. वस्तू किंवा अस्तित्वाचे वाचक असणे म्हणजे 'लिंग' होय, जे स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग असे आहे. येथे विभक्ती सातच आहेत, परंतु त्यामध्ये आठ सांगितल्या जातात (संबोधनासह). Paṭhamā dutiyā tatiyā, catutthī pañcamī tathā; Chaṭṭhī ca sattamī cāti, honti satta vibhattiyo. प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी अशा सात विभक्ती असतात. Liṅgatthe paṭhamā sāyaṃ, bhinnā dvedhā siyo iti; Kammatthe dutiyā sāpi, bhinnā aṃ yo iti dvidhā. प्रातिपदिकार्थात (लिंगार्थात) प्रथमा विभक्ती होते, ती 'सि' आणि 'यो' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. कर्माच्या अर्थात द्वितीया विभक्ती होते, ती देखील 'अं' आणि 'यो' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. Karaṇe [Pg.82] tatiyā sāpi, bhinnā nā hi iti dvidhā; Sampadāne catutthī sā, bhinnā dvedhā sa naṃ iti. करणाच्या (साधनाच्या) अर्थात तृतीया विभक्ती होते, ती देखील 'ना' आणि 'हि' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. संप्रदानाच्या अर्थात चतुर्थी विभक्ती होते, ती 'स' आणि 'नं' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. Apādāne pañcamī sā, bhinnā dvedhā smā hi iti; Chaṭṭhī sāmimhi sā cāpi, bhinnā dvedhā sa naṃ iti. अपादानाच्या (वियोगाच्या) अर्थात पंचमी विभक्ती होते, ती 'स्मा' आणि 'हि' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. स्वामीच्या (मालकी किंवा संबंधाच्या) अर्थात षष्ठी विभक्ती होते, ती देखील 'स' आणि 'नं' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. Okāse sattamī sāpi, bhinnā dvedhā smiṃsu iti; Āmantanaṭṭhamī sāyaṃ, siyoyevāti cuddasa. अधिकरणाच्या (स्थानाच्या) अर्थात सप्तमी विभक्ती होते, ती देखील 'स्मिं' आणि 'सु' अशी दोन प्रकारांत विभागलेली आहे. संबोधनाच्या अर्थात आठवी विभक्ती होते, ती 'सि' आणि 'यो' (सियो) हीच असते. अशा प्रकारे हे चौदा प्रत्यय आहेत. Vacanadvayasaṃyuttā, ekekā tā vibhattiyo; Satvamitiha viññeyyo, attho so dabbasaññito. त्या प्रत्येक विभक्ती दोन वचनांनी (एकवचन आणि बहुवचन) युक्त असतात. येथे 'सत्त्व' (अस्तित्व) म्हणजे 'द्रव्य' या संज्ञेने ओळखला जाणारा अर्थ समजावा. Yo karotisa kattātu, taṃ kammaṃ yaṃ karoti vā; Kubbate yena vā tantu, karaṇaṃ iti saññitaṃ. जो करतो तो 'कर्ता' होय, आणि तो जे करतो ते 'कर्म' होय; तसेच ज्याच्याद्वारे तो करतो, त्याला 'करण' अशी संज्ञा दिली आहे. Deti rocati vā yassa, sampadānanti taṃ mataṃ; Yatopeti bhayaṃ vā taṃ, apādānanti kittitaṃ. ज्याला दिले जाते किंवा ज्याला आवडते, त्याला 'संप्रदान' मानले जाते; ज्याच्यापासून दूर जातो किंवा भीती वाटते, त्याला 'अपादान' असे म्हटले आहे. Yassāyatto samūhovā, taṃ ve sāmīti desitaṃ; Yasmiṃ karoti kiriyaṃ, tadokāsanti sadditaṃ. ज्याच्या अधीन एखादा समूह किंवा वस्तू असते, त्याला 'स्वामी' (मालक/संबंधी) असे सांगितले आहे; ज्याच्यामध्ये क्रिया केली जाते, त्याला 'ओकास' (अधिकरण/स्थान) असे म्हटले जाते. Yadālapati taṃ vatthu, āmantanamudīritaṃ; Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vā pana. ज्या वस्तूला संबोधित केले जाते, त्याला 'आमंत्रण' (संबोधन) म्हटले आहे; किंवा प्रत्यक्ष असलेल्या व्यक्तीला शब्दाद्वारे आपल्याकडे अभिमुख करणे (लक्ष वेधून घेणे) म्हणजे संबोधन होय. Vinā ālapanatthaṃ liṅgatthādīsu paṭhamādivibhattuppatti upalakkhaṇavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. संबोधनाचा अर्थ वगळता, प्रातिपदिकार्थ (लिंगार्थ) इत्यादींमध्ये प्रथमा इत्यादी विभक्तींची उत्पत्ती उपलक्षण रूपाने (लक्षणेवरून) सांगितली आहे, असे समजावे. Idamettha niruttilakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ – paccattavacane paṭhamā vibhatti bhavati, upayogavacane dutiyā vibhatti bhavati, karaṇavacane tatiyā vibhatti bhavati, sampadānavacane catutthī vibhatti bhavati, nissakkavacane pañcamī vibhatti bhavati, sāmivacane chaṭṭhī vibhatti bhavati, bhummavacane sattamī vibhatti bhavati, āmantanavacane aṭṭhamī vibhatti bhavati. Tatruddānaṃ – येथे हे निरुक्त-लक्षण (व्याकरणिक व्याख्या) पाहावे – पच्चत्तवचनात (कर्त्याच्या अर्थात) प्रथमा विभक्ती होते, उपयोगवचनात (कर्माच्या अर्थात) द्वितीया विभक्ती होते, करणवचनात (साधनाच्या अर्थात) तृतीया विभक्ती होते, संप्रदानवचनात चतुर्थी विभक्ती होते, निस्सक्कवचनात (अपादानाच्या अर्थात) पंचमी विभक्ती होते, सामिवचनात (संबंधाच्या अर्थात) षष्ठी विभक्ती होते, भुम्मवचनात (अधिकरणाच्या अर्थात) सप्तमी विभक्ती होते, आमंत्रणवचनात (संबोधनाच्या अर्थात) आठवी विभक्ती होते. त्याविषयीचा संक्षेप (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे – Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ; Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummamālapanaṭṭhamaṃ. पच्चत्त (प्रथमा), उपयोग (द्वितीया), करण (तृतीया), संप्रदान (चतुर्थी), niस्सक्क (पंचमी), सामिवचन (षष्ठी), भुम्म (सप्तमी) आणि आठवे आलपन (संबोधन) होय. Tatra [Pg.83] paccattavacanaṃ nāma tividhaliṅgavavatthānagatānaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ paccattasabhāvaniddesattho. Upayogavacanaṃ nāma yo yaṃ karoti, tena tadupayuttaparidīpanattho. Karaṇavacanaṃ nāma tajjāpakatanibbattakaparidīpanattho. Sampadānavacanaṃ nāma tappadānaparidīpanattho. Nissakkavacanaṃ nāma tannissaṭatadapagamaparidīpanattho. Sāmivacanaṃ nāma tadissaraparidīpanattho. Bhummavacanaṃ nāma tappatiṭṭhāparidīpanattho. Āmantanavacanaṃ nāma tadāmantanaparidīpanattho. Evaṃ ñatvā payogāni asammuyhantena yojetabbāni. तेथे पच्चत्तवचन (प्रथमा विभक्ती) म्हणजे स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक या तीन प्रकारच्या लिंगव्यवस्थेमध्ये असलेल्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाचा निर्देश करणे होय. उपयोगवचन (द्वितीया विभक्ती) म्हणजे जो जे करतो, त्याद्वारे त्या उपयोगाचे (कर्माचे) प्रकटीकरण करणे होय. करणवचन (तृतीया विभक्ती) म्हणजे त्या क्रियेच्या साधकाचे किंवा निष्पादकाचे प्रकटीकरण करणे होय. संप्रदानवचन (चतुर्थी विभक्ती) म्हणजे त्याला प्रदान करण्याचे (देण्याचे) प्रकटीकरण करणे होय. निस्सक्कवचन (पंचमी विभक्ती) म्हणजे त्यापासून निघून जाणे किंवा दूर जाणे याचे प्रकटीकरण करणे होय. सामिवचन (षष्ठी विभक्ती) म्हणजे त्याच्या स्वामीत्वाचे प्रकटीकरण करणे होय. भुम्मवचन (सप्तमी विभक्ती) म्हणजे त्याच्या आधाराचे प्रकटीकरण करणे होय. आमंत्रणवचन (संबोधन) म्हणजे त्याला आमंत्रित करण्याचे प्रकटीकरण करणे होय. अशा प्रकारे जाणून घेऊन, गोंधळात न पडता प्रयोगांची योजना करावी. Bhūto, bhāvako, bhavo, abhavo, bhāvo, abhāvo, sabhāvo, sabbhāvo, sambhavo, pabhavo, pabhāvo, anubhavo, ānubhāvo, parābhavo, vibhavo, pātubhāvo, āvibhāvo, tirobhāvo, vinābhāvo, sotthibhāvo, atthibhāvo, natthibhāvoti okārantapulliṅgaṃ. भूतो, भावको, भवो, अभवो, भावो, अभावो, सभावो, सब्भावो, सम्भवो, पभवो, पभावो, अनुभवो, आनुभावो, पराभवो, विभवो, पातुभावो, आविभावो, तिरोभावो, विनाभावो, सोत्थिभावो, अत्थिभावो, नत्थिभावो - हे ओकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहेत. Abhibhavitā, paribhavitā, anubhavitā, samanubhavitā, bhāvitā, paccanubhavitāti ākārantapulliṅgaṃ. अभिभविता, परिभविता, अनुभविता, समनुभविता, भाविता, पच्चनुभविता - हे आकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहेत. Bhavaṃ, parābhavaṃ, paribhavaṃ, abhibhavaṃ, anubhavaṃ, samanubhavaṃ, paccanubhavaṃ, pabhavaṃ, appabhavanti niggahītantapulliṅgaṃ. भवं, पराभवं, परिभवं, अभिभवं, अनुभवं, समनुभवं, पच्चनुभवं, पभवं, अप्पभवं - हे निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त) पुल्लिंगी शब्द आहेत. Dhanabhūti, siribhūti, sotthibhūti, suvatthibhūtīti ikārantapulliṅgaṃ. धनभूति, सिरिभूति, सोत्थिभूति, सुवत्थिभूति - हे इकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहेत. Bhāvī, vibhāvī, sambhāvī, paribhāvīti īkārantapulliṅgaṃ. भावी, विभावी, सम्भावी, परिभावी - हे ईकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहेत. Sayambhū, pabhū, abhibhū, vibhū, adhibhū, patibhū, gotrabhū, vatrabhū, parābhibhū, rūpābhibhū, saddābhibhū, gandhābhibhū, rasābhibhū, phoṭṭhabbābhibhū, dhammābhibhū, sabbābhibhūti ūkārantapulliṅgaṃ. सयम्भू, pभू, अभिभू, विभू, अधिभू, पतिभू, गोत्रभू, वत्रभू, पराभिभू, रूपाभिभू, सद्दाभिभू, गन्धाभिभू, रसाभिभू, फोट्ठब्बाभिभू, धम्माभिभू, सब्बाभिभू - हे ऊकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहेत. Imānettha chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni. येथे ही 'भू' धातूपासून बनलेली सहा प्रकारची पुल्लिंगी रूपे निर्दिष्ट केली आहेत. Ukārantaṃ [Pg.84] pulliṅgaṃtu bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ panukārantapulliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘bhikkhu, hetu’’iti. Tena saddhiṃ sattavidhāni pulliṅgāni honti, sabbānetāni sabhāvatoyeva pulliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattoti atthavācako bhūtasaddoyeva niyogā pulliṅgantipi daṭṭhabbo. 'भू' धातूपासून बनलेले उकारान्त पुल्लिंग रूप मात्र अप्रसिद्ध आहे, परंतु इतर धातूंपासून बनलेले उकारान्त पुल्लिंग रूप जसे की 'भिक्खु' (bhikkhu), 'हेतु' (hetu) प्रसिद्ध आहे. त्यासह सात प्रकारची पुल्लिंगी रूपे होतात; ही सर्व स्वभावतःच पुल्लिंगी आहेत असे समजावे. येथे 'सत्तो' (प्राणी/सत्त्व) या अर्थाचा वाचक असलेला 'भूतो' हा शब्द देखील नियमाने पुल्लिंगीच समजावा. Ye pana ‘‘yo dhammo bhūto, yā dhammajāti bhūtā, yaṃ dhammajātaṃ bhūta’’nti evaṃ liṅgattaye yojanārahattā aniyataliṅgā aññepi bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo sandissanti pāvacanavare, tepi nānopasagganipātapadehi yojanavasena saddaracanāyaṃ sukhumatthaggahaṇe ca viññūnaṃ kosallajananatthaṃ niyatapulliṅgesu pakkhipitvā dassessāma. परंतु, जे 'यो धम्मो भूतो' (जो धर्म उत्पन्न झाला), 'या धम्मजाति भूता' (जी धर्मजाती उत्पन्न झाली), 'यं धम्मजातं भूतं' (जे धर्मजात उत्पन्न झाले) अशा प्रकारे तिन्ही लिंगांमध्ये योजण्यास योग्य असल्यामुळे अनियतलिंगी (अनिश्चित लिंग असलेले) इतरही 'भूत', 'पराभूत', 'सम्भूत' इत्यादी शब्द श्रेष्ठ बुद्धवचनात (पावचनवरे) दिसून येतात; ते देखील विविध उपसर्ग आणि निपात पदांच्या योजनेद्वारे शब्दरचनेत आणि सूक्ष्म अर्थ समजून घेण्यात विद्वानांचे कौशल्य वाढवण्यासाठी, निश्चित पुल्लिंगी शब्दांमध्ये समाविष्ट करून आम्ही दाखवू. Seyyathidaṃ? Bhūto, parābhūto, sambhūto, vibhūto, pātubhūto, āvibhūto, tirobhūto, vinābhūto, bhabbo, paribhūto, abhibhūto, adhibhūto, addhabhūto, anubhūto, samanubhūto, paccanubhūto, bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito, anuparibhūto, paribhavitabbo, paribhotabbo, paribhavanīyo, abhibhavitabbo, abhibhotabbo, abhibhavanīyo, adhibhavitabbo, adhibhotabbo, adhibhavanīyo, anubhavitabbo, anubhotabbo, anubhavanīyo, samanubhavitabbo, samanubhotabbo, samanubhavanīyo, paccanubhavitabbo, paccanubhotabbo, paccanubhavanīyo, bhāvetabbo, bhāvanīyo, sambhāvetabbo, sambhāvanīyo, vibhāvetabbo, vibhāvanīyo, paribhāvetabbo, paribhāvanīyo, bhavamāno, vibhavamāno, paribhavamāno, abhibhavamāno, anubhavamāno, samanubhavamāno, paccanubhavamāno, anubhonto, samanubhonto, paccanubhonto, sambhonto, abhisambhonto, bhāvento, sambhāvento, vibhāvento[Pg.85], paribhāvento, paribhaviyamāno, paribhuyyamāno, abhibhaviyamāno, abhibhūyamāno, anubhaviyamāno, anubhuyyamāno, samanubhaviyamāno, samanubhuyyamāno, paccanubhaviyamāno, paccanubhuyyamānoti imāni niyatapulliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evamokārantādivasena chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ tāva pulliṅgavasena udāharaṇuddeso. ते खालीलप्रमाणे आहेत: भूतो, पराभूतो, सम्भूतो, विभूतो, पातुभूतो, आविभूतो, तिरोभूतो, विनाभूतो, भब्बो, परिभूतो, अभिभूतो, अधिभूतो, अद्धभूतो, अनुभूतो, समनुभूतो, पच्चनुभूतो, भावितो, सम्भावितो, विभावितो, परिभावितो, अनुपरिभूतो, परिभवितब्बो, परिभोतब्बो, परिभवनीयो, अभिभवितब्बो, अभिभोतब्बो, अभिभवनीयो, अधिभवितब्बो, अधिभोतब्बो, अधिभवनीयो, अनुभवितब्बो, अनुभोतब्बो, अनुभवनीयो, समनुभवितब्बो, समनुभोतब्बो, समनुभवनीयो, पच्चनुभवितब्बो, पच्चनुभोतब्बो, पच्चनुभवनीयो, भावेतब्बो, भावनीयो, सम्भावेतब्बो, सम्भावनीयो, विभावेतब्बो, विभावनीयो, परिभावेतब्बो, परिभावनीयो, भवमानो, विभवमानो, परिभवमानो, अभिभवमानो, अनुभवमानो, समनुभवमानो, पच्चनुभवमानो, अनुभवन्तो, समनुभवन्तो, पच्चनुभवन्तो, सम्भोन्तो, अभिसम्भोन्तो, भावेन्तो, सम्भावेन्तो, विभावेन्तो, परिभावेन्तो, परिभवियमानो, परिभुय्यमानो, अभिभवियमानो, अभिभूयमानो, अनुभवियमानो, अनुभुय्यमानो, समनुभवियमानो, समनुभुय्यमानो, पच्चनुभवियमानो, पच्चनुभुय्यमानो - ही निश्चित पुल्लिंगी शब्दांमध्ये समाविष्ट केलेली लिंगे आहेत. अशा प्रकारे ओकारान्तादी क्रमाने 'भू' धातूपासून बनलेली सहा प्रकारची पुल्लिंगी रूपे प्रकाशित केली आहेत. हा पुल्लिंगाच्या दृष्टीने उदाहरणांचा निर्देश आहे. Bhāvikā, bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, paribhāvanāti ākārantaitthiliṅgaṃ. भाविका, भावना, विभावना, सम्भावना, परिभावना - हे आकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. Bhūmi, bhūti, vibhūti. Ikārantaitthiliṅgaṃ. भूमि, भूति, विभूति - हे इकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. Bhūrī, bhūtī, bhotī, vibhāvinī, parivibhāvinī, sambhāvinī, pātubhavantī, pātubhontī, paribhavantī, paribhontī, abhibhavantī, abhibhontī, adhibhavantī, adhibhontī, anubhavantī, anubhontī, samanubhavantī, samanubhontī, paccanubhavantī, paccanubhontī, abhisambhavantī, abhisambhontīti īkārantaitthiliṅgaṃ. भूरी, भूती, भोती, विभाविनी, परिविभाविनी, सम्भाविनी, पातुभवन्ती, पातुभोन्ती, परिभवन्ती, परिभोन्ती, अभिभवन्ती, अभिभोन्ती, अधिभवन्ती, अधिभोन्ती, अनुभवन्ती, अनुभोन्ती, समनुभवन्ती, समनुभोन्ती, पच्चनुभवन्ती, पच्चनुभोन्ती, अभिसम्भवन्ती, अभिसम्भोन्ती - हे ईकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. Bhū, abhū. Ūkārantaitthiliṅgaṃ. भू, अभू - हे ऊकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. Imānettha catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni. येथे ही 'भू' धातूपासून बनलेली चार प्रकारची स्त्रीलिंगी रूपे निर्दिष्ट केली आहेत. Ukārantitthiliṅgaṃ bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ pana ukārantitthiliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘dhātu, dhenu’’iti. Tena saddhiṃ pañcavidhāni itthiliṅgāni honti, okārantassa vā gosaddassa itthiliṅgabhāve tena saddhiṃ chabbidhānipi honti, sabbānetāni sabhāvatoyevitthiliṅgānīti daṭṭhabbāni. Etthāpi aniyataliṅgā bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo itthiliṅgavasena yujjante. 'भू' धातूपासून बनलेले उकारान्त स्त्रीलिंग रूप मात्र अप्रसिद्ध आहे, परंतु इतर धातूंपासून बनलेले उकारान्त स्त्रीलिंग रूप जसे की 'धातु' (dhātu), 'धेनु' (dhenu) प्रसिद्ध आहे. त्यासह पाच प्रकारची स्त्रीलिंगी रूपे होतात; किंवा ओकारान्त 'गो' शब्दाच्या स्त्रीलिंगी रूपामुळे त्यासह सहा प्रकारची देखील होतात. ही सर्व स्वभावतःच स्त्रीलिंगी आहेत असे समजावे. येथे देखील अनियतलिंगी असलेले 'भूत', 'पराभूत', 'सम्भूत' इत्यादी शब्द स्त्रीलिंगाच्या दृष्टीने योजले जातात. Kathaṃ? Bhūtā, parābhūtā, sambhūtāti sabbaṃ vitthārato gahetabbaṃ ‘‘anubhonto samanubhonto’’tiādīni nava padāni [Pg.86] vajjetvā. Tāni hi īkārantavasena yojitāni. Imāni niyataliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ ākārantādivasena catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ itthiliṅgavasena udāharaṇuddeso. कसे? 'भूता', 'पराभूता', 'सम्भूता' इत्यादी सर्व विस्ताराने समजून घ्यावे, फक्त 'अनुभोन्तो', 'समनुभोन्तो' इत्यादी नऊ पदे वगळून. कारण ती ईकारान्त रूपाने योजली गेली आहेत. ही निश्चित स्त्रीलिंगी शब्दांमध्ये समाविष्ट केलेली लिंगे आहेत. अशा प्रकारे आकारान्तादी क्रमाने 'भू' धातूपासून बनलेली चार प्रकारची स्त्रीलिंगी रूपे प्रकाशित केली आहेत. हा स्त्रीलिंगाच्या दृष्टीने उदाहरणांचा निर्देश आहे. Bhūtaṃ, mahābhūtaṃ, bhavittaṃ, bhūnaṃ, bhavanaṃ, parābhavanaṃ, sambhavanaṃ, vibhavanaṃ, pātubhavanaṃ, āvibhavanaṃ, tirobhavanaṃ, vinābhavanaṃ, sotthibhavanaṃ, paribhavanaṃ, abhibhavanaṃ, adhibhavanaṃ, anubhavanaṃ, samanubhavanaṃ, paccanubhavananti niggahītantanapuṃsakaliṅgaṃ. भूतं, महाभूतं, भवित्तं, भूनं, भवनं, पराभवनं, सम्भवनं, विभवनं, पातुभवनं, आविभवनं, तिरोभवनं, विनाभवनं, सोत्थिभवनं, परिभवनं, अभिभवनं, अधिभवनं, अनुभवनं, समनुभवनं, पच्चनुभवनं - हे निग्गहीत-अंत (अनुस्वारान्त) नपुंसकलिंगी शब्द आहेत. Atthavibhāvi, dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ. अत्थविभावि, धम्मविभावि - हे इ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहेत. Gotrabhu, cittasahabhu, nacittasahabhu. Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ. गोत्रभु, चित्तसहभु, नचित्तसहभु - हे उ-कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द आहेत. Sabbānetāni sabhāvatoyeva napuṃsakaliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattabhūtarūpavācako bhūtasaddoyeva niyogā napuṃsakaliṅgotipi daṭṭhabbaṃ. Etthāpi aniyataliṅgā bhūta parābhūta sambhūtasaddādayo napuṃsakaliṅgavasena yujjante. हे सर्व स्वभावतःच नपुंसकलिंगी आहेत असे समजावे. येथे प्राणी (सत्त) आणि महाभूत-रूप वाचक असलेला 'भूत' हा शब्द देखील नियमाने नपुंसकलिंगीच समजावा. येथे अनियतलिंगी (निश्चित लिंग नसलेले) 'भूत', 'पराभूत', 'सम्भूत' इत्यादी शब्द नपुंसकलिंगाच्या रूपाने योजले जातात. Kathaṃ? Bhūtaṃ, parābhūtaṃ, sambhūtaṃ, vibhūtaṃ. Peyyālo. Samanubhavamānaṃ, paccanubhavamānaṃ, anubhontaṃ, anubhavantaṃ, samanubhontaṃ, samanubhavantaṃ, paccanubhontaṃ, paccanubhavantaṃ, sambhontaṃ, sambhavantaṃ, abhisambhontaṃ, abhisambhavantaṃ, pātubhontaṃ, pātubhavantaṃ, paribhontaṃ, paribhavantaṃ, abhibhontaṃ, abhibhavantaṃ, adhibhontaṃ, adhibhavantaṃ, bhāventaṃ, sambhāventaṃ, vibhāventaṃ, paribhāventaṃ, paribhāviyamānaṃ, paribhuyyamānaṃ, peyyālo. Paccanubhaviyamānaṃ, paccanubhuyyamānanti imāni niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ niggahītantādivasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni[Pg.87]. Ayaṃ napuṃsakaliṅgavasena udāharaṇuddeso, evaṃ pulliṅgādivasena liṅgattayaṃ bhūdhātumayamuddiṭṭhaṃ. कसे? भूतं, पराभूतं, सम्भूतं, विभूतं... (पेय्यालो - इत्यादी). समनुभवमानं, पच्चनुभवमानं, अनुभोन्तं, अनुभवन्तं, समनुभोन्तं, समनुभवन्तं, पच्चनुभोन्तं, पच्चनुभवन्तं, सम्भोन्तं, सम्भवन्तं, अभिसम्भोन्तं, अभिसम्भवन्तं, पातुभोन्तं, पातुभवन्तं, परिभोन्तं, परिभवन्तं, अभिभोन्तं, अभिभवन्तं, अधिभोन्तं, अधिभवन्तं, भावेन्तं, सम्भावेन्तं, विभावेन्तं, परिभावेन्तं, परिभावियमानं, परिभुय्यमानं... (पेय्यालो - इत्यादी), पच्चनुभावियमानं, पच्चनुभुय्यमानं - हे शब्द नियत नपुंसकलिंगांमध्ये समाविष्ट केलेले लिंग (प्रक्षिप्त लिंग) आहेत. अशा प्रकारे, निग्गहीत-अंत इत्यादींच्या आधारे 'भू' धातूपासून बनलेले तीन प्रकारचे नपुंसकलिंगी शब्द प्रकाशित केले आहेत. हा नपुंसकलिंगाच्या दृष्टीने उदाहरणांचा निर्देश आहे. अशा प्रकारे पुल्लिंग इत्यादींच्या आधारे 'भू' धातूपासून बनलेल्या तिन्ही लिंगांचा निर्देश केला गेला आहे. Ettha me appasiddhāti, ye ye saddā pakāsitā; Te te pāḷippadesesu, maggitabbā vibhāvinā. येथे माझ्याद्वारे जे जे शब्द प्रकाशित केले गेले आहेत, ते ते शब्द विद्वानांनी पालि ग्रंथांमध्ये शोधून काढावेत. O, ā, bindu, i, ī, u, ū-antime sattadhā ṭhitā; Ñe yyā pulliṅgabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā. ओ, आ, बिन्दु (अनुस्वार), इ, ई, उ, ऊ - हे शेवटी असणारे सात प्रकारचे पुल्लिंगी भेद आहेत, असे व्याकरणकारांनी सांगितले आहे. Ā ivaṇṇo cuvaṇṇo ca, pañca antā sarūpato; Itthibhedāti viññeyyā, okārantena chāpi vā. आ, इ-वर्ण (इ, ई) आणि उ-वर्ण (उ, ऊ) हे पाच अंत असलेले शब्द मूळतः स्त्रीलिंगी भेद म्हणून जाणावेत, किंवा ओ-कारान्तासह सहा भेद जाणावेत. Bindu, i, u-ime antā, tayo ñeyyā vibhāvinā; Napuṃsakappabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā. बिन्दु (अनुस्वार), इ, उ - हे तीन अंत असलेले शब्द नपुंसकलिंगाचे भेद आहेत, असे विद्वानांनी आणि व्याकरणकारांनी सांगितले आहे. Antā satteva pulliṅge, itthiyaṃ pañca vā cha vā; Napuṃsake tayo evaṃ, dasa pañcahi chabbidhā. अशा प्रकारे पुल्लिंगात सात, स्त्रीलिंगात पाच किंवा सहा, आणि नपुंसकलिंगात तीन अंत असतात; अशा प्रकारे एकूण दहा, पाच आणि सहा प्रकारचे भेद होतात. Yasmā panettha ‘‘bhūto’’tiādayo saddā nibbacanābhidheyyakathanatthasādhakavacanapariyāyavacanatthuddhāravasena vuccamānā pākaṭā honti suviññeyyā ca, tasmā imesaṃ nibbacanādīni yathāsambhavaṃ vakkhāma viññūnaṃ tuṭṭhijananatthañceva sotārānamatthesu paṭutarabuddhipaṭilābhāya ca. Tatra bhūtoti khandhapātubhāvena bhavatīti bhūto, idaṃ tāva nibbacanaṃ. ‘‘Bhūto’’ti sabbasaṅgāhakavasena satto vuccati, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto. Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Atha vā bhūtoti evaṃnāmako amanussajātiyo sattaviseso, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhūtavijjā, bhūtavejjo, bhūtaviggahito’’ti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Yañca pana ‘‘satto macco pajā’’tiādikaṃ tattha tattha āgataṃ vacanaṃ, idaṃ sattoti [Pg.88] atthavācakassa bhūtasaddassa pariyāyavacanaṃ. Yañca niddesapāḷiyaṃ ‘‘maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jagu jantu hindagu manujo’’ti āgataṃ, idampi pariyāyavacanameva. Tāni sabbāni piṇḍetvā vuccante – कारण येथे 'भूतो' इत्यादी शब्द व्युत्पत्ती (निरुक्ती), अभिधेय (अर्थ), साधक वचन, पर्याय वचन आणि अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण) यांद्वारे सांगितले असता स्पष्ट आणि सहज समजण्याजोगे होतात. म्हणून, विद्वानांच्या आनंदासाठी आणि श्रोत्यांना अर्थाचे अधिक तीव्र आकलन व्हावे यासाठी आम्ही या शब्दांची व्युत्पत्ती इत्यादी यथासंभव सांगू. त्यामध्ये 'भूतो' म्हणजे जो स्कंधांच्या प्रादुर्भावाने (उत्पत्तीने) अस्तित्त्वात येतो तो 'भूतो' (भूत) होय; ही त्याची व्युत्पत्ती आहे. 'भूतो' या शब्दाने सर्वसमावेशक अर्थाने 'प्राणी' (सत्त) असे म्हटले जाते; हे त्याचे अभिधेय (अर्थ) कथन आहे. 'यो च कालघसो भूतो...' (जो काळाला खाणारा प्राणी आहे...) आणि 'सब्बेव निक्खिपिस्सन्ति, भूता लोके समुस्सयं' (जगातील सर्व प्राणी आपला देह सोडून देतील) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. किंवा 'भूत' नावाचा एक विशिष्ट अमनुष्य जातीचा प्राणी, हे त्याचे अभिधेय कथन आहे. 'भूतविज्जा' (भूतविद्या), 'भूतवेज्जो' (भूतवैद्य), 'भूतविग्गहितो' (भूताने पछाडलेला) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. आणि जे 'सत्तो, मच्चो, पजा' इत्यादी शब्द वेगवेगळ्या ठिकाणी आले आहेत, ते 'सत्त' (प्राणी) या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'भूत' शब्दाचे पर्याय शब्द (समानार्थी शब्द) आहेत. आणि निर्देशपालिमध्ये जे 'मच्चो, सत्तो, नरो, मानवो, पोसो, पुग्गलो, जीवो, जगु, जन्तु, हिन्दगु, मनुजो' असे आले आहे, ते देखील पर्याय वचनच आहे. हे सर्व एकत्रित करून सांगितले जात आहे - Satto macco jano bhūto, pāṇo hindagu puggalo; Jantu jīvo jagu yakkho, pāṇī dehī tathāgato. सत्त, मच्च, जन, भूत, पाण, हिन्दगु, पुग्गल, जन्तु, जीव, जगु, यक्ख, पाणी, देही, तथागत - Sattavo mātiyo loko, manujo mānavo naro; Poso sarīrīti pume, bhūtamiti napuṃsake. सत्तव, मातिय, लोक, मनुज, मानव, नर, पोस, सरीरी - हे पुल्लिंगात वापरले जातात; आणि 'भूतमिति' (भूतं) हा शब्द नपुंसकलिंगात वापरला जातो. Pajāti itthiyaṃ vutto, liṅgato, na ca atthato; Evaṃ tiliṅgikā honti, saddā sattābhidhānakā. 'पजा' (प्रजा) हा शब्द स्त्रीलिंगात वापरला जातो, हा भेद केवळ लिंगाच्या दृष्टीने आहे, अर्थाच्या दृष्टीने नाही. अशा प्रकारे प्राण्याचे वाचक असलेले शब्द तिन्ही लिंगांत असतात. Yo so jaṅghāya ulati, so satto jaṅghalo idha; Pāṇadehābhidhānehi, sattanāmaṃ papañcitaṃ. जो आपल्या पायांनी चालतो, त्याला येथे 'जंघलो' (जंघल - वेगवान) प्राणी म्हटले जाते. 'पाण' (प्राण) आणि 'देह' या नावांनी प्राण्याच्या नावाचा विस्तार केला गेला आहे. Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘pariyāyavacana’’nti ca ‘‘abhidhāna’’nti ca ‘‘saṅkhā’’tiādīni ca ekatthāni adhippetāni, atthuddhāravasena pana bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātusassatavijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati, tappayogo upari atthattikavibhāge āvibhavissati. Bhāvakoti bhāvetīti bhāvako, idaṃ nibbacanaṃ. Yo bhāvanaṃ karoti, so bhāvako. Idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhāvako nipako dhīro’’ti idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. ‘‘Bhāvako bhāvanāpasuto bhāvanāpayutto bhāvanāsampanno’’ti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Imāni ‘‘bhūto bhāvako’’ti dve padāni suddhakattuhetukattuvasena vuttānīti. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nibbacana’’nti ca ādīni [Pg.89] avatvā katthaci atthasādhakavacanaṃ pariyāyavacanaṃ atthuddhārañca yathārahaṃ dassessāma. Tesu hi sabbattha dassitesu ganthavitthāro siyā, tasmā yesamattho uttāno, tesampi padānamabhidheyyaṃ na kathessāma, nibbacanamattameva nesaṃ kathessāma. Yesaṃ pana gambhīro attho, tesamabhidheyyaṃ kathessāma. या ग्रंथामध्ये 'पर्यायवचन', 'अभिधान' आणि 'संखा' (संख्या/संज्ञा) इत्यादी शब्द एकाच अर्थाने अभिप्रेत आहेत. अर्थाच्या स्पष्टीकरणानुसार (अत्थुद्धारवसेन) 'भूत' हा शब्द पंचस्कंध, अमनुष्य, धातू, धान्य (सस्स), विद्यमान, क्षीणासव (अर्हत), प्राणी, वृक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. त्याचा प्रयोग पुढे 'अत्थत्तिकविभागा'मध्ये स्पष्ट होईल. 'भावको' म्हणजे जो भावना (ध्यान/विकास) करतो तो 'भावको' होय; ही त्याची व्युत्पत्ती आहे. जो भावना करतो, तो भावक होय; हे त्याचे अभिधेय कथन आहे. 'भावको निपको धीरो' (भावक, निपुण आणि धीर) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. 'भावको, भावनापसुतो, भावनापयुत्तो, भावनासम्पन्नो' हे त्याचे पर्याय शब्द आहेत. हे 'भूतो' आणि 'भावको' हे दोन शब्द शुद्ध कर्ता आणि प्रयोजक कर्ता यांच्या अर्थात सांगितले आहेत. यानंतर, नियमांनुसार सहज समजण्याजोगे असल्यामुळे 'ही व्युत्पत्ती आहे' इत्यादी न सांगता, जेथे आवश्यक असेल तेथे अर्थाचे साधक वचन, पर्याय वचन आणि अर्थाचे स्पष्टीकरण योग्यतेनुसार दाखवू. कारण जर हे सर्व ठिकाणी दाखवले तर ग्रंथाचा विस्तार खूप मोठा होईल. म्हणून ज्या शब्दांचा अर्थ अगदी स्पष्ट आहे, त्या शब्दांचे अभिधेय (अर्थ) आम्ही सांगणार नाही, केवळ त्यांची व्युत्पत्तीच सांगू. परंतु ज्या शब्दांचा अर्थ गंभीर (गहन) आहे, त्यांचे अभिधेय आम्ही स्पष्ट करू. Bhavanaṃ bhavo, bhavo vuccati vuddhi. Bhūsaddassa atthātisayayogato vaḍḍhanepi dissamānattā bhavanaṃ vaḍḍhananti katvā. ‘‘Bhavo ca rañño abhavo ca rañño’’ti idaṃ vuddhiatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā bhavoti vuccati sassataṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’ti hi sassatavasena pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi, tasmā bhavadiṭṭhī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tathā bhavoti bhavadiṭṭhi, bhavati sassataṃ tiṭṭhatīti pavattanato sassatadiṭṭhi bhavadiṭṭhi nāma. Bhavadiṭṭhi hi uttarapadalopena bhavoti vuccati. ‘‘Bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Etthāyaṃ pāḷivacanattho – ekacce samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavadiṭṭhiyā vā kāmabhavādinā vā sabbabhavato vimuttiṃ saṃsāravisuddhiṃ kathayiṃsūti. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti sattā etenāti bhavoti atthena sampattipuññāni bhavoti ca vuccanti. ‘‘Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha panāyaṃ pāḷivacanattho – bhavoti sampatti, abhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, abhavoti pāpaṃ, taṃ sabbaṃ vītivattoti. भवन म्हणजे भव, भव याला वृद्धी (वाढ) म्हटले जाते. 'भू' शब्दाचा अर्थाच्या अतिशय योगाने वाढीमध्येही दिसून येत असल्यामुळे 'भवन' म्हणजे 'वर्धन' (वाढवणे) असे मानून. "भवा च रञ्ञो अभवा च रञ्ञो" (राजाची वृद्धी आणि राजाचा ऱ्हास) हे वचन वृद्धी या अर्थाचे साधक आहे. अथवा 'भव' म्हणजे 'शाश्वत' असे म्हटले जाते. "शाश्वत आत्मा आणि लोक" अशा प्रकारे शाश्वत रूपाने प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'शाश्वतदृष्टी' होय, म्हणून 'भवदृष्टी' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. तसेच 'भव' म्हणजे 'भवदृष्टी', 'भवति' म्हणजे शाश्वत राहते या अर्थाने प्रवृत्त झाल्यामुळे शाश्वतदृष्टीला 'भवदृष्टी' असे नाव आहे. भवदृष्टीला उत्तरपदलोप होऊन 'भव' असे म्हटले जाते. "भवेन भवस्स विप्पमोक्खमाहंसु" (भवाच्या द्वारे भवापासून मुक्ती सांगतात) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. येथे या पाळिवचनाचा अर्थ असा आहे - काही श्रमण किंवा ब्राह्मण भवदृष्टीने किंवा कामभवादिने सर्व भवापासून विमुक्ती (संसारविशुद्धी) सांगतात. अथवा 'भवन्ति' म्हणजे प्राणी याच्याद्वारे वाढतात म्हणून 'भव' या अर्थाने संपत्ती आणि पुण्य यांनाही 'भव' म्हटले जाते. "इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो" (अशा प्रकारे भव आणि अभव या दोन्ही अवस्था पार केलेला) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. येथे या पाळिवचनाचा अर्थ असा आहे - भव म्हणजे संपत्ती, अभव म्हणजे विपत्ती. तसेच भव म्हणजे वृद्धी, अभव म्हणजे हानी. भव म्हणजे शाश्वत, अभव म्हणजे उच्छेद. भव म्हणजे पुण्य, अभव म्हणजे पाप, त्या सर्वांना पार केलेला (वीतिवत्तो). Sahokāsā [Pg.90] khandhāpi bhavo. ‘‘Kāmabhavo rūpabhavo’’ iccevamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha pana khandhā ‘‘yo paññāyati, so sarūpaṃ labhatī’’ti katvā ‘‘bhavati avijjātaṇhādisamudayā nirantaraṃ samudetī’’ti atthena vā ‘‘bhavā’’ti vuccanti. Okāso pana ‘‘bhavanti jāyanti ettha sattā nāmarūpadhammā cā’’ti atthena ‘‘bhavo’’ti. Apica kammabhavopi bhavo, upapattibhavopi bhavo. ‘‘Upādānapaccayā bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tattha kammameva bhavo kammabhavo. Tathā upapatti eva bhavo upapattibhavo. Etthūpapatti bhavatīti bhavo, kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānamuppādo’’ti vutto. Evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā bhāvanalakkhaṇattā bhāvetīti bhavo. Kiṃ bhāveti? Upapattiṃ. Iti upapattiṃ bhāvetīti bhavoti vuccati. Bhāvetītimassa ca nibbattetīti hetukattuvasenattho. Atha vā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti vacanato bhavati etenāti bhavoti kammabhavo vuccati. अवकाशासह (स्थानासह) स्कंध देखील 'भव' आहेत. "कामभव, रूपभव" इत्यादी या अर्थाचे साधक वचन आहे. येथे स्कंध "जो जाणला जातो, तो स्वरूप प्राप्त करतो" असे मानून, किंवा "अविद्या, तृष्णा इत्यादींच्या समुदयाने निरंतर उत्पन्न होतो (भवति)" या अर्थाने "भव" म्हटले जातात. अवकाश (स्थान) तर "येथे प्राणी आणि नामरूपधर्म उत्पन्न होतात (भवन्ति)" या अर्थाने "भव" आहे. शिवाय, कर्मभव देखील भव आहे आणि उपपत्तिभव देखील भव आहे. "उपादानपच्चया भवो" (उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो), तो द्विविध आहे - कर्मभव आणि उपपत्तिभव, हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. त्यामध्ये कर्मच भव म्हणजे "कर्मभव" होय. तसेच उपपत्ती (पुनर्जन्म) हाच भव म्हणजे "उपपत्तिभव" होय. येथे उपपत्ती उत्पन्न होते म्हणून "भव" आहे, परंतु कर्म जसे सुखाचे कारण असल्यामुळे "सुखो बुद्धानमुप्पादो" (बुद्धांचा उत्पाद सुखकारक आहे) असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे भवाचे कारण असल्यामुळे फलोपचाराने (फलव्यवहाराने) त्याला "भव" समजावे. अथवा भावनलक्षण असल्यामुळे जो भावित करतो (उत्पन्न करतो) तो "भव" होय. काय भावित करतो? उपपत्तीला. अशा प्रकारे उपपत्तीला भावित करतो म्हणून "भव" म्हटले जाते. "भावेति" (भावित करतो) याचा हेतुकर्तृवाचक अर्थ "उत्पन्न करतो" असा आहे. अथवा "भवपच्चया जाती" (भवाच्या प्रत्ययाने जात/जन्म होतो) या वचनावरून ज्याच्याद्वारे उत्पन्न होतो तो "भव" म्हणजे "कर्मभव" म्हटला जातो. ‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti "स्कंधांची, धातूंची आणि आयतनांची अखंडपणे चालणारी परंपरा म्हणजेच 'संसार' म्हटला जातो." Vuttalakkhaṇo saṃsāropi bhavo. ‘‘Bhave dukkhaṃ bhavadukkhaṃ, bhave saṃsaranto’’ti imānetassatthassa sādhakāni vacanāni. Tatra kenaṭṭhena saṃsāro bhavoti kathīyati? Bhavati ettha sattasammuti khandhādipaṭipāṭisaṅkhāte dhammapuñjasminti atthena[Pg.91]. Idaṃ bhavasaddassa bhāvakattukaraṇādhikaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ. उक्त लक्षणांचा संसार देखील 'भव' आहे. "भवे दुक्खं भवदुक्खं" (भवातील दुःख हे भवदुःख आहे), "भवे संसरन्तो" (भवामध्ये संसार करणारा) ही या अर्थाची साधक वचने आहेत. तेथे कोणत्या अर्थाने संसाराला 'भव' म्हटले जाते? स्कंधादींच्या परंपरेने युक्त अशा धर्मसमूहामध्ये 'प्राणी' अशी संज्ञा उत्पन्न होते (भवति) या अर्थाने. हे 'भव' शब्दाचे भाव, कर्तृ, करण आणि अधिकरण साधनाच्या वशाने केलेले अर्थकथन आहे. Ettha bhavasaddassa atthuddhāraṃ vadāma – येथे आपण 'भव' शब्दाचा अर्थोद्धार (अर्थांचे वर्गीकरण) सांगू - Vuddhisampattipuññāni, khandhā sokāsasaññitā; Saṃsāro sassatañcetaṃ, bhavasaddena sadditaṃ. वृद्धी, संपत्ती, पुण्य, अवकाशासह (स्थानासह) असलेले स्कंध, संसार आणि शाश्वतदृष्टी - हे सर्व 'भव' या शब्दाने संबोधिले जातात. Bhavataṇhā bhavadiṭṭhi, upapattibhavo tathā; Kammabhavo ca sabbantaṃ, bhavasaddena sadditaṃ. भवतृष्णा, भवदृष्टी, तसेच उपपत्तिभव आणि कर्मभव - हे सर्व 'भव' या शब्दाने संबोधिले जातात. Bhavataṇhābhavadiṭṭhi-dvayaṃ katthaci pāḷiyaṃ; Uttarapadalopena, bhavasaddena sadditaṃ. भवतृष्णा आणि भवदृष्टी हे दोन्ही पाळीमध्ये काही ठिकाणी उत्तरपदलोप होऊन केवळ 'भव' या शब्दाने संबोधिले जातात. Abhavoti na bhavo abhavo. अभव म्हणजे जो भव नाही तो अभव. Vipatti hāni ucchedo, pāpañceva catubbidhā; Ime abhavasaddena, atthā vuccanti sāsane. विपत्ती, हानी, उच्छेद आणि पाप - हे चार प्रकारचे अर्थ शासनात (बुद्धशासनात) 'अभव' या शब्दाने सांगितले जातात. Bhāvoti ajjhāsayo, yo ‘‘adhippāyo’’tipi vuccati. ‘‘Thīnaṃbhāvo durājāno. Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. Hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetī’’ti evamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica vatthudhammopi bhāvo. ‘‘Bhāvasaṅketasiddhīna’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, cittampi bhāvo. ‘‘Accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ, bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñcī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Kriyāpibhāvo. ‘‘Bhāvalakkhaṇaṃ bhāvasattamī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātu vā etaṃ adhivacanaṃ. Tattha ajjhāsayo ca vatthudhammo ca cittañca satto cāti ime bhavatīti bhāvo. Tathā pana bhāvetīti bhāvo, kriyā [Pg.92] tu bhavananti bhāvo. Sā ca bhavanagamanapacanādivasenānekavidhā. Apica bhāvarūpampi bhāvo, yaṃ itthibhāvo pumbhāvo itthindriyanti ca vuccati. Tatrāyaṃ vacanattho – ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti bhāvo. 'भाव' म्हणजे अध्याशय (आशय/हेतू), ज्याला 'अभिप्राय' देखील म्हटले जाते. "थीनांभावो दुराजानो" (स्त्रियांचा स्वभाव समजण्यास कठीण असतो), "ना मच्चो राजभरियासु, भावं कुब्बेथ पण्डितो" (बुद्धिमान अमात्याने राजाच्या पत्नींविषयी आसक्तीचा भाव ठेवू नये), "हदयङ्गतभावं पकासेति" (हृदयातील भाव प्रकट करतो) इत्यादी या अर्थाचे साधक वचन आहे. शिवाय, वस्तुधर्म देखील 'भाव' आहे. "भावसङ्केतसिद्धीनं" हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. चित्त देखील 'भाव' आहे. "अच्चाहितं कम्मं करोसि लुद्दं, भावे च ते कुसलं नत्थि किञ्ची" (हे व्याधा! तू अत्यंत क्रूर कर्म करतोस आणि तुझ्या चित्तात थोडेही कुशल नाही) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. क्रिया देखील 'भाव' आहे. "भावलक्खणं भावसत्तमी" हे देखील या अर्थाचे साधक वचन आहे. शिवाय, 'भाव' हा प्राण्याचा (सत्त्वाचा) पर्यायवाचक शब्द आहे असे म्हणतात, किंवा हा धातूचा वाचक आहे. त्यामध्ये अध्याशय, वस्तुधर्म, चित्त आणि प्राणी - हे उत्पन्न होतात (भवति) म्हणून 'भाव' आहेत. तसेच जो भावित करतो (उत्पन्न करतो) तो 'भाव' होय, तर क्रिया म्हणजे होणे (भवन) या अर्थाने 'भाव' आहे. ती क्रिया होणे, जाणे, शिजवणे इत्यादींच्या वशाने अनेक प्रकारची आहे. शिवाय, भावरूप देखील 'भाव' आहे, ज्याला स्त्रीभाव, पुरुषभाव आणि स्त्रीइंद्रिय असे म्हटले जाते. येथे हा वचनाचा अर्थ आहे - ज्याच्याद्वारे 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' असे चित्त आणि अभिधान (नाव) उत्पन्न होते (भवति), तो 'भाव' होय. Nattanomatiyā etaṃ, nibbacanamudāhaṭaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, mataṃ nissāya māhaṭaṃ. हे स्वतःच्या मताने मांडलेले नाही, तर पूर्वाचार्यरूपी सिंहांच्या मताचा आश्रय घेऊन मांडले गेले आहे. Vuttañhetaṃ porāṇehi ‘‘itthiyā bhāvo itthibhāvo, itthīti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti itthibhāvo’’ti, tasmā pumbhāvoti etthāpi pumassa bhāvo pumbhāvo, pumāti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti pumbhāvoti nibbacanaṃ samadhigantabbaṃ. Idaṃ bhāvasaddassa kattubhāvakaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ. कारण पोराणांनी (प्राचीन आचार्यांनी) म्हटले आहे - 'स्त्रीचा भाव म्हणजे स्त्रीभाव, किंवा ज्याच्याद्वारे स्त्री असे चित्त आणि अभिधान (नाव) उत्पन्न होते तो स्त्रीभाव होय.' म्हणून 'पुंभाव' (पुरुषभाव) याविषयी देखील 'पुरुषाचा भाव म्हणजे पुंभाव, किंवा ज्याच्याद्वारे पुरुष असे चित्त आणि अभिधान उत्पन्न होते तो पुंभाव होय' अशी निरुक्ती (व्युत्पत्ती) समजून घ्यावी. हे 'भाव' शब्दाचे कर्तृ, भाव आणि करण साधनाच्या वशाने केलेले अर्थकथन आहे. Abhāvoti na bhāvoti abhāvo, ko so? Suññatā natthitā. Sabhāvoti attano bhāvo sabhāvo, attano pakati iccevattho. Atha vā sabhāvoti dhammānaṃ sati atthasambhave yo koci sarūpaṃ labhati, tassa bhāvo lakkhaṇamiti saññito namanaruppanakakkhaḷaphusanādiākāro iccevattho. ‘‘Sāmaññaṃ vā sabhāvo vā, dhammānaṃ lakkhaṇaṃ mata’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica sabhāvoti salakkhaṇo paramatthadhammo. Kenaṭṭhena? Saha bhāvenāti atthena. Sabbhāvoti sataṃ bhāvo sabbhāvo, sappurisadhammo iccevattho. Atha vā attano bhāvo sabbhāvo. ‘‘Gāhāpayanti sabbhāva’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Saṃvijjamāno vā bhāvo sabbhāvo. ‘‘Evaṃ gahaṇasabbhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.93] vacanaṃ. Idaṃ sabhāva sabbhāvasaddānaṃ bhāvasādhanavasenatthakathanaṃ. "अभाव" म्हणजे "भाव" (अस्तित्व) नसणे. तो काय आहे? शून्यता, नास्तित्व. "स्वभाव" म्हणजे स्वतःचा भाव, स्वतःची प्रकृती असा याचा अर्थ आहे. किंवा "स्वभाव" म्हणजे धर्मांचे अस्तित्व संभवत असताना जे काही स्वतःचे रूप प्राप्त करते, त्याचा भाव (अस्तित्व) हा "लक्षण" या नावाने ओळखला जातो; जसे की नमन (वाकणे), रुप्पन (पीडित होणे), कक्खळ (कठोरता), फुसन (स्पर्श) इत्यादी आकार (अवस्था) असा याचा अर्थ आहे. "धर्मांचे लक्षण हे सामान्य किंवा स्वभाव मानले जाते" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. तसेच, "स्वभाव" म्हणजे स्वलक्षणाने युक्त असलेला परमार्थ धर्म होय. कोणत्या अर्थाने? "सह भावेन" (भावासह असणे) या अर्थाने. "सद्भाव" म्हणजे सत् (सज्जनांचा) भाव तो सद्भाव, म्हणजेच सत्पुरुष धर्म असा याचा अर्थ आहे. किंवा स्वतःचा भाव म्हणजे सद्भाव. "सद्भावाचे ग्रहण करवितात" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. किंवा विद्यमान (अस्तित्वात असलेला) भाव म्हणजे सद्भाव. "अशा प्रकारे ग्रहण करण्याचा सद्भाव" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. हे "स्वभाव" आणि "सद्भाव" या शब्दांचे भावसाधनाच्या आधारे केलेले अर्थस्पष्टीकरण आहे. Sambhavoti sambhavanaṃ sambhavo, sambhavanakriyā, yutti vā. Yutti hi sambhavoti vuccati ‘‘sambhavo gahaṇassa kāraṇa’’ntiādīsu. Atha vā sambhavati etasmāti sambhavo. Yato hi yaṃ kiñci sambhavati, so sambhavo. Pabhavoti pabhavanaṃ pabhavo, acchinnatā, pabhavati etasmāti vā pabhavo. Yato hi yaṃ kiñci pabhavati, so pabhavo. Ime pana sambhavapabhavasaddā katthaci samānatthā katthaci bhinnatthāti veditabbā. Kathaṃ? Sambhavasaddo hi bhavanakriyampi vadati yuttimpi paññattimpi sambhavarūpampi paccayatthampi, pabhavasaddo pana bhavanakriyampi vadati nadippabhavampi paccayatthampi, tasmā paccayatthaṃ vajjetvā bhinnatthāti gahetabbā, paccayatthena pana samānatthāti gahetabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘paccayo hetu nidānaṃ kāraṇaṃ sambhavo pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nāna’’nti. "संभव" म्हणजे संभवणे (उत्पन्न होणे) तो संभव, किंवा संभवण्याची क्रिया, अथवा युक्ती (योग्य असणे). कारण "ग्रहणाचे कारण संभव आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये युक्तीलाच "संभव" म्हटले जाते. किंवा ज्याच्यापासून काही संभवते (उत्पन्न होते) तो संभव. कारण ज्याच्यापासून जे काही संभवते, तो संभव होय. "प्रभव" म्हणजे प्रभवन (उत्पत्ती), अखंडता, किंवा ज्याच्यापासून काही प्रभवते (उत्पन्न होते) तो प्रभव. कारण ज्याच्यापासून जे काही प्रभवते, तो प्रभव होय. परंतु हे "संभव" आणि "प्रभव" शब्द कुठे समान अर्थाचे तर कुठे भिन्न अर्थाचे आहेत, असे जाणावे. कसे? कारण "संभव" शब्द हा उत्पत्तीची क्रिया, युक्ती, प्रज्ञप्ती (संकल्पना), संभव-रूप आणि प्रत्ययाचा (कारणाचा) अर्थ देखील सांगतो. तर "प्रभव" शब्द हा उत्पत्तीची क्रिया, नदीचा उगम (नदीप्रभव) आणि प्रत्ययाचा (कारणाचा) अर्थ सांगतो. म्हणून प्रत्ययाचा (कारणाचा) अर्थ वगळता ते भिन्न अर्थाचे आहेत असे मानावे, आणि प्रत्ययाच्या अर्थाने ते समान अर्थाचे आहेत असे मानावे. कारण असे म्हटले आहे की— "प्रत्यय, हेतू, निदान, कारण, संभव, प्रभव इत्यादी अर्थाने एकच आहेत, केवळ व्यंजनाने (शब्दाने) भिन्न आहेत." ‘‘Mūlaṃ hetu nidānañca, sambhavo pabhavo tathā; Samuṭṭhānāhārārammaṇaṃ, paccayo samudayena cā’’ti "मूळ, हेतू, निदान, तसेच संभव, प्रभव, समुत्थान, आहार, आलंबन (आरम्मण), प्रत्यय आणि समुदय (हे सर्व एकाच अर्थाचे शब्द आहेत)." Ayampi gāthā etassatthassa sādhikā. Idaṃ sambhavapabhavasaddānaṃ bhāvāpādānasādhanavasenatthakathanaṃ. ही गाथा देखील याच अर्थाची साधक आहे. हे "संभव" आणि "प्रभव" या शब्दांचे भाव आणि अपादान साधनांच्या आधारे केलेले अर्थस्पष्टीकरण आहे. Evamettha bhāvakattukammakaraṇāpādānādhikaraṇavasena cha sādhanāni pakāsitāni. Tāni sampadānasādhanena sattavidhāni bhavanti, taṃ pana uttari āvibhavissati ‘‘dhanamassa bhavatūti dhanabhūtī’’tiādinā. Iccevaṃ kitakavasena sabbathāpi sattavidhāni sādhanāni honti, yāni ‘‘kārakānī’’tipi vuccati, ito aññaṃ sādhanaṃ natthi. Idha payogesvatthesu ca viññūnaṃ [Pg.94] pāṭavatthaṃ sādhananāmaṃ pakāsitaṃ. Tathā hi dunnikkhittasādhanehi padehi yojitā saddappayogā dubbodhatthā honti, sunikkhittasādhanehi pana padehi yojitā subodhatthā honti, tasmā payogāsādhanamūlakā, attho ca payogamūlako. Payogānurūpañhi aviparītaṃ katvā atthaṃ kathanasīlā ‘‘yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito’’ti evamādīsu sādhanavasena gahetabbesu atthesu, aññesu catthesu paṭutarabuddhino paṇḍitāyeva ekantena bhagavato pariyattisāsanadharā nāma hontīti veditabbaṃ. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nāma sādhana’’nti na vakkhāma, kevalamidha dassitesu payogesu viññūnaṃ bahumānuppādanatthañceva vividhavicittapāḷigatike vividhatthasāre jinavaravacane sotūnaṃ buddhivijambhanatthañca atthasādhakavacanāniyeva yathārahaṃ suttageyyaveyyākaraṇagāthādīsu tato tato āharitvā dassessāma. अशा प्रकारे, येथे भाव, कर्ता, कर्म, करण, अपादान आणि अधिकरण यांच्या आधारे सहा साधने (कारके) प्रकाशित केली आहेत. संप्रदान साधनासह ती सात प्रकारची होतात, जे पुढे "त्याला धन लाभो म्हणून धनभूती" इत्यादी उदाहरणांद्वारे स्पष्ट होईल. अशा प्रकारे कृदंत प्रत्ययांच्या (कितक) आधारे सर्व प्रकारे सात साधने होतात, ज्यांना "कारके" असेही म्हटले जाते; याशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही. येथे प्रयोगांमध्ये आणि अर्थांमध्ये विद्वानांच्या कौशल्यासाठी "साधन" हे नाव प्रकाशित केले आहे. कारण चुकीच्या पद्धतीने योजलेल्या साधनांच्या पदांनी युक्त असलेले शब्दप्रयोग समजण्यास कठीण (दुर्बोध) असतात, तर योग्य प्रकारे योजलेल्या साधनांच्या पदांनी युक्त असलेले शब्दप्रयोग समजण्यास सोपे (सुबोध) असतात. म्हणून प्रयोग हे साधनावर आधारित असतात आणि अर्थ हा प्रयोगावर आधारित असतो. कारण प्रयोगाला अनुसरून विपर्यास न करता अर्थ सांगणारे, "मागितल्यावरच तो बहुतांश चीवराचा उपभोग घेतो, न मागता फार कमी" इत्यादी साधनांच्या आधारे ग्रहण करावयाच्या अर्थांमध्ये आणि इतर अर्थांमध्ये अत्यंत कुशाग्र बुद्धी असलेले पंडितच निश्चितपणे भगवंतांच्या परियत्ती शासनाचे (बुद्धवचनांचे) धारक असतात, असे जाणावे. यापुढे नियमांनुसार सहज समजण्याजोगे असल्यामुळे "हे अमुक साधन आहे" असे आम्ही सांगणार नाही. केवळ येथे दर्शविलेल्या प्रयोगांमध्ये विद्वानांचा आदर वाढवण्यासाठी आणि विविध व विचित्र पाळी भाषेतील विविध अर्थांनी समृद्ध अशा जिनवरांच्या (बुद्धांच्या) वचनांमध्ये श्रोत्यांच्या बुद्धीचा विकास करण्यासाठी, आम्ही सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा इत्यादींमधून योग्यतेनुसार अर्थ सिद्ध करणारी वचने ठिकठिकाणाहून उद्धृत करून दाखवू. Pabhāvoti pakārato bhavatīti pabhāvo, soyamānubhāvoyeva. ‘‘Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Anubhavoti anubhavanaṃ anubhavo, kiṃ taṃ? Paribhuñjanaṃ. Ānubhāvoti tejussāhamantapabhūsattiyo. ‘‘Tejasaṅkhato ussāhamantapabhūsattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. "प्रभाव" म्हणजे प्रकर्षाने (विशेष प्रकारे) उत्पन्न होणे तो प्रभाव, तो हा "अनुभाव" (किंवा महान सामर्थ्य) च होय. "मी तुझा तो प्रभाव पाहत नाही, ज्याने तू मिथिला नगरीला जाशील" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. "अनुभव" म्हणजे अनुभवणे तो अनुभव. तो काय आहे? उपभोग घेणे (परिभोग). "आनुभाव" (सामर्थ्य) म्हणजे तेज, उत्साह, मंत्र, प्रभू आणि शक्ती (या पाच शक्ती). "तेजाने युक्त किंवा उत्साह, मंत्र, प्रभू आणि शक्तीने युक्त असा ज्याचा महान आनुभाव (प्रभाव) आहे, तो "महानुभाव" (महाप्रतापी) होय" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. Tejo ussāhamantā ca, pabhūsattīti pañcime; Ānubhāvāti vuccanti, pabhāvāti ca te vade. "तेज, उत्साह, मंत्र, प्रभू आणि शक्ती या पाचांना "आनुभाव" म्हटले जाते आणि त्यांनाच "प्रभाव" असेही म्हणतात." Tejādivācakattamhi, ānubhāvapadassa tu; Atthanibbacanaṃ dhīro, yathāsambhavamuddise. "परंतु "आनुभाव" हा शब्द तेज इत्यादींचा वाचक असताना, विद्वानाने योग्यतेनुसार त्याची अर्थव्युत्पत्ती सांगावी." Atha [Pg.95] vā ānubhāvoti anubhavitabbaphalaṃ. ‘‘Anubhavitabbassa phalassa mahantatāya mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhavoti parābhavanaṃ parābhavo, atha vā parābhavatīti parābhavo. ‘‘Suvijāno parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica ‘‘dhammadessī parābhavo’’ti pāṭhānurūpato parābhavissatīti parābhavoti anāgatakālavasenapi nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā parābhavanti etenāti parābhavo. Kiṃ taṃ? Dhammadessitādi. ‘‘Paṭhamo so parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavoti nibbānaṃ. Tañhi bhavato vigatattā bhavato vigatoti vibhavo, bhavassa ca taṃhetu vigatattā vigato bhavo etasmāti vibhavo. Vibhavanti ucchijjanti vinassanti ito ariyadhanavilomakā kilesamahācorātipi vibhavo. Vibhavasaddassa nibbānābhidhānatte ‘‘evaṃ bhave vijjamāne, vibhavo icchitabbako’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Imāni pana nibbānassa pariyāyavacanāni – किंवा "आनुभाव" म्हणजे अनुभवायचे फळ. "अनुभवायच्या फळाच्या मोठेपणामुळे तो "महानुभाव" होय" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. "पराभव" म्हणजे पराभूत होणे (पतन होणे) तो पराभव, किंवा जो पराभूत होतो तो पराभव. "पराभव सहज ओळखता येतो" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. तसेच, "धर्माचा द्वेष करणारा पराभूत होतो (त्याचा पराभव होतो)" या पाठानुसार, "जो भविष्यात पराभूत होईल तो पराभव" अशी भविष्यकाळाच्या आधारे देखील व्युत्पत्ती पाहावी. किंवा ज्याच्याद्वारे पराभूत होतात तो पराभव. तो काय आहे? धर्मद्वेष इत्यादी. "तो पहिला पराभव आहे" हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. "विभव" म्हणजे निर्वाण. कारण ते (निर्वाण) भवापासून (अस्तित्वापासून/संसारापासून) मुक्त असल्यामुळे "भवापासून मुक्त तो विभव" किंवा भवाचा नाश करण्याचे कारण असल्यामुळे "ज्याच्यापासून भव नष्ट होतो तो विभव" होय. किंवा ज्याच्यामध्ये आर्यधनाच्या विरोधी असलेले क्लेशरूपी महाचोर नष्ट होतात, नाहीसे होतात, तो "विभव" होय. "विभव" हा शब्द निर्वाणाचा वाचक असताना, "अशा प्रकारे भव (संसार) विद्यमान असताना, विभव (निर्वाण) इच्छिण्याजोगा आहे" हे वचन येथे साधक आहे. ही निर्वाणाची समानार्थी (पर्यायी) नावे आहेत— Nibbānaṃ vibhavo mokkho, nirodho amataṃ samaṃ; Saṅkhārūpasamo dukkha-nirodho accuta’kkhayo. "निर्वाण, विभव, मोक्ष, निरोध, अमृत, सम, संस्कारोपशम, दुःखनिरोध, अच्युत, अक्षय," Vivaṭṭa’makataṃ atthaṃ, santipada’masaṅkhataṃ; Pāraṃ taṇhākkhayo dukkha-kkhayo saññojanakkhayo. "विवट्ट (विवर्त), अकृत, अर्थ, शांतिपद, असंस्कृत, पार (पलीकडचा तीर), तृष्णाक्षय, दुःखक्षय आणि संयोजनक्षय (ही सर्व निर्वाणाची नावे आहेत)." Yogakkhemo virāgo ca,Lokanto ca bhavakkhayo; Apavaggo visaṅkhāro,Sabbhi suddhi visuddhi ca. योगक्खेम, विराग, लोकान्त, भवक्खय (भवक्षय), अपवग्ग, विसंखार, आणि सत्पुरुषांद्वारे शुद्धी व विशुद्धी. Vimutyā’pacayo mutti, nibbuti upadhikkhayo; Santi asaṅkhatā dhātu, disā ca sabbatopabhaṃ. विमुत्ती (मुक्तता), अपचय (कर्मक्षय), मुत्ती (मुक्ती), निब्बुती (निर्वाण), उपधिक्खय (उपाधींचा क्षय), सन्ती (शांती), असंखत धातू (असंस्कृत धातू) आणि सर्वतोप्रभ (सर्व बाजूंनी प्रकाशमान असणारी) दिशा. Vināpetāni [Pg.96] nāmāni, visesakapadaṃ idha; Nibbānavācakānīti, sallakkheyya sumedhaso. बुद्धिमान मनुष्याने (सुमेधसाने) हे लक्षात घ्यावे की, या नावांव्यतिरिक्त येथे विशेषण म्हणून वापरलेले शब्द देखील निब्बानाचे (निर्वाणाचे) वाचक आहेत. ‘‘Tāṇaṃ leṇa’’ntiādīni-pekkhikāni bhavanti hi; Visesakapadānanti, etthetāni pakāsaye. कारण 'ताण' (रक्षण), 'लेण' (आश्रय) इत्यादी शब्द हे अपेक्षेने युक्त (सापेक्ष) असतात; येथे त्यांना विशेषण (विशेषक पद) म्हणून स्पष्ट करावे. Tāṇaṃ leṇa’marūpañca, santaṃ sacca’manālayaṃ; Sududdasaṃ saraṇañca, parāyaṇa’manītikaṃ. ताण (रक्षण), लेण (आश्रय), अरूप, सन्त (शांत), सच्च (सत्य), अनालय (आसक्तीरहित), सुदुद्दरस (अतिशय कठीणतेने दिसणारे), सरण (शरण), परायण (अंतिम ध्येय) आणि अनीतिक (उपद्रवरहित). Anāsavaṃ dhuvaṃ niccaṃ, viññāṇa’manidassanaṃ; Abyāpajjaṃ sivaṃ khemaṃ, nipuṇaṃ apalokikaṃ. अनासव (आसवरहित), धुव (ध्रुव/स्थिर), निच्च (नित्य), अनिदरसन विञ्ञाण (अनिर्देश्य विज्ञान), अब्यापज्ज (व्याधी/पीडारहित), सिव (शिव/कल्याणकारी), खेम (क्षेम), निपुण (सूक्ष्म) आणि अपलोकिक (नाश न पावणारे). Ananta’makkharaṃ dīpo, accantaṃ kevalaṃ padaṃ; Paṇītaṃ accutañcāti, bahudhāpi vibhāvaye. अनन्त, अक्खर (अक्षर/अविनाशी), दीप (बेटासारखा आश्रय), अच्चन्त (अत्यंत/अंतिम), केवळ पद (अद्वितीय स्थान), पणीत (उत्कृष्ट) आणि अच्चुत (च्युतीरहित/अच्युत) - अशा अनेक प्रकारे (निब्बानाचे) स्पष्टीकरण करावे. Gotrabhūti padassatthaṃ, vadantehi garūhi tu; Gottaṃ vuccati nibbāna-miti gottanti bhāsitaṃ. 'गोत्रभू' या पदाचा अर्थ सांगताना आचार्यांनी (गुरूंनी) 'गोत्र' म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) असे म्हटले आहे, म्हणून याला 'गोत्र' असे म्हटले गेले आहे. Vibhavoti vā vināsasampattidhanucchedadiṭṭhiyopi vuccanti. Tattha vināso vibhavanaṃ ucchijjanaṃ nassananti atthena vibhavo. ‘‘Vibhavo sabbadhammānaṃ, ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Sampatti pana visesato bhavatīti vibhavo. ‘‘Rañño sirivibhavaṃ daṭṭhukāmā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Dhanaṃ pana bhavanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti sattā etenāti vibhavo. ‘‘Asītikoṭivibhavassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbattī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Idaṃ pana pariyāyavacanaṃ – 'विभव' या शब्दाने विनाश, संपत्ती, धन आणि उच्छेददृष्टी देखील म्हटले जाते. त्यामध्ये, विनाश, नष्ट होणे, उच्छेद होणे आणि नाहीसे होणे या अर्थाने 'विभव' हा शब्द वापरला जातो. 'सर्व धर्मांचा विभव, येथे काही लोक विद्यमान सत्त्वाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव प्रस्थापित करतात' - हे वचन या अर्थाचे साधक (प्रमाण) आहे. संपत्ती विशेष रूपाने होते म्हणून तिला 'विभव' म्हणतात. 'राजाचे श्रीविभव (वैभव/संपत्ती) पाहण्याची इच्छा असणारे' - हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. धन (पैसा) ज्याच्याद्वारे प्राणी अस्तित्वात येतात, वाढतात, वृद्धी, प्रगती आणि विपुलता प्राप्त करतात, म्हणून त्याला 'विभव' म्हणतात. 'ऐंशी कोटी विभवाच्या (धनाच्या) ब्राह्मणाचा मुलगा म्हणून जन्मला' - हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत – Dhanaṃ saṃ vibhavo dabbaṃ, sāpateyyaṃ pariggaho; Oḍḍaṃ bhaṇḍaṃ sakaṃ attho, iccete dhanavācakā. धन, सं, विभव, दब्ब (द्रव्य), सापतेय्य (स्वकीय धन), परिग्गह (परिग्रह), ओड्ड, भण्ड (भांड/वस्तू), सक (स्वतःचे) आणि अत्थ (अर्थ) - हे सर्व 'धना'चे वाचक शब्द आहेत. Ucchedadiṭṭhi pana vibhavati ucchijjati ‘‘attā ca loko ca puna cutito uddhaṃ na jāyatī’’ti gahaṇato vibhavoti. ‘‘Vibhavataṇhā’’ti [Pg.97] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavataṇhāti hi ucchedadiṭṭhisahagatāya taṇhāya nāmaṃ. Ettha atthuddhāro vuccati – परंतु, 'आत्मा आणि लोक मृत्यूनंतर पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत, त्यांचा उच्छेद होतो' अशा प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे उच्छेददृष्टीला 'विभव' म्हटले जाते. 'विभवतण्हा' (विभवतृष्णा) हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. कारण विभवतण्हा हे उच्छेददृष्टीने युक्त असलेल्या तृष्णेचे नाव आहे. येथे अर्थाचा संक्षेप (अर्थोद्धार) सांगितला जात आहे – Dhananibbānasampatti-vināsucchedadiṭṭhiyo; Vuttā vibhavasaddena, iti viññū vibhāvaye. धन, निब्बान (निर्वाण), संपत्ती, विनाश आणि उच्छेददृष्टी हे सर्व 'विभव' या शब्दाने सांगितले जातात; सुज्ञांनी (विद्वानांनी) असे स्पष्ट करावे. Pātubhāvoti pātubhavanaṃ pātubhāvo. Āvibhāvoti āvibhavanaṃ āvibhāvo, ubhinnametesaṃ pākaṭatā iccevattho. Tirobhāvoti tirobhavanaṃ tirobhāvo, paṭicchannabhāvo. Vinābhāvoti vinābhavanaṃ vinābhāvo, viyogo. Sotthibhāvoti sotthibhavanaṃ sotthibhāvo, suvatthibhāvo sukhassa atthitā, atthato pana nibbhayatā nirupaddavatā eva. Atthibhāvoti atthitā vijjamānatā avivittatā. Natthibhāvoti natthitā avijjamānatā vivittatā rittatā tucchatā suññatā. Okārantapulliṅganiddeso. 'पातुभाव' म्हणजे प्रकट होणे (प्रादुर्भाव). 'आविभाव' म्हणजे प्रकट होणे (आविर्भाव), या दोन्ही शब्दांचा अर्थ 'स्पष्टता' (प्रकटता) असाच आहे. 'तिरोभाव' म्हणजे अदृश्य होणे, लपलेली अवस्था (प्रच्छन्नभाव). 'विनाभाव' म्हणजे विलग होणे, वियोग. 'सोत्थिभाव' (स्वस्तिभाव) म्हणजे कल्याणकारी अवस्था, सुखाचे अस्तित्व; परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ही निर्भयता आणि उपद्रवरहितता आहे. 'अत्थिभाव' (अस्तिभाव) म्हणजे अस्तित्व, विद्यमानता, रिक्त नसणे. 'नत्थिभाव' (नास्तिभाव) म्हणजे अनस्तित्व, अविद्यमानता, विविक्तता (शून्यता), रिक्तता, तुच्छता आणि शून्यता. हा 'ओ' कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Abhibhavatīti abhibhavitā, paraṃ abhibhavanto yo koci. Evaṃ paribhavitā, anubhavatīti anubhavitā, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā anubhavanto yo koci. Evaṃ samanubhavitā. Paccanubhavitā, ettha pana yathā ‘‘amatassa dātā. Anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīsu ‘‘dātā’’ti padānaṃ kattuvācakānaṃ ‘‘amatassā’’tiādīhi padehi kammavācakehi chaṭṭhiyantehi saddhiṃ yojanā dissati, tathā imesampi padānaṃ ‘‘paccāmittassa abhibhavitā’’tiādinā yojanā kātabbā. Evaṃ aññesampi evarūpānaṃ padānaṃ. Ākārantapulliṅganiddeso. जो पराभूत करतो तो 'अभिभविता' (विजेता), म्हणजेच दुसऱ्यावर विजय मिळवणारा कोणताही व्यक्ती. याचप्रमाणे 'परिभविता' (अपमान करणारा). जो अनुभव घेतो तो 'अनुभविता', म्हणजेच सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख (उपेक्षा) यांचा अनुभव घेणारा कोणताही व्यक्ती. याचप्रमाणे 'समनुभविता' आणि 'पच्चनुभविता'. येथे ज्याप्रमाणे 'अमृताचा दाता (अमतस्स दाता)', 'उत्पन्न न झालेल्या मार्गाचा उत्पादक (अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता)' इत्यादींमध्ये 'दाता' या कर्तावाचक पदांचा 'अमतस्स' इत्यादी षष्ठी विभक्तीतील कर्मवाचक पदांशी संबंध दिसतो, त्याचप्रमाणे या पदांचा देखील 'शत्रूचा पराभव करणारा (पच्चामित्तस्स अभिभविता)' इत्यादी प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. इतर अशाच प्रकारच्या शब्दांच्या बाबतीतही हेच समजावे. हा 'आ' कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Bhavatīti bhavaṃ. Bhavissatīti vā bhavaṃ, vaḍḍhamāno puggalo. ‘‘Suvijāno bhavaṃ hoti, suvijāno parābhavo. Dhammakāmo [Pg.98] bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā yena saddhiṃ katheti, so ‘‘bhava’’nti vattabbo, ‘‘bhavaṃ kaccāyano. Bhavaṃ ānando. Maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādīsu. Ettha pana dhātuatthe ādaro na kātabbo, sammutiattheyevādaro kātabbo ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vacanato. Vohāravisayasmiñhi lokasammuti eva padhānā avilaṅghanīyā. Parābhavatīti parābhavaṃ. Evaṃ paribhavaṃ. Abhibhavaṃ. Anubhavaṃ. Pabhavati pahoti sakkotīti pabhavaṃ, pahonto yo koci. Na pabhavaṃ appabhavaṃ, ‘‘appabhava’’nti ca idaṃ jātake diṭṭhaṃ – जो वृद्धिंगत होतो तो 'भवं' (कल्याण पावणारा). किंवा जो भविष्यात वृद्धिंगत होईल तो 'भवं', म्हणजेच प्रगती करणारा मनुष्य. 'कल्याण पावणारा मनुष्य सहज ओळखता येतो, पराभव (ऱ्हास) पावणाराही सहज ओळखता येतो. धम्मावर प्रेम करणारा कल्याण पावतो, धम्माचा द्वेष करणारा ऱ्हास पावतो' - हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. किंवा ज्याच्याशी बोलले जाते, त्याला 'भवं' (महाशय/पूज्य) असे म्हटले पाहिजे, जसे की 'भवं कच्चायन' (महाशय कात्यायन), 'भवं आनंद' (महाशय आनंद), 'मला वाटते की महाशय राजाच्या पतिव्रता पत्नीची इच्छा करतात' इत्यादींमध्ये. येथे धातूच्या मूळ अर्थाचा आग्रह धरू नये, तर केवळ लोकसंकेताच्या (संमृती) अर्थाचाच आदर केला पाहिजे, कारण म्हटले आहे: 'संकेतवचन हे सत्य आहे, जे लोकव्यवहाराचे कारण आहे.' कारण व्यावहारिक क्षेत्रात लोकसंकेतच मुख्य आणि अनुलंघनीय असतो. जो ऱ्हास पावतो तो 'पराभवं'. याचप्रमाणे 'परिभवं', 'अभिभवं', 'अनुभवं'. जो समर्थ आहे, सक्षम आहे, करू शकतो तो 'पभवं' (प्रभवं), म्हणजेच समर्थ असणारा कोणताही व्यक्ती. जो समर्थ नाही तो 'अप्पभवं' (अप्रभवं), आणि हा 'अप्पभवं' शब्द जातकामध्ये आढळतो – ‘‘Chinnabbhamiva vātena, ruṇṇo rukkhamupāgamiṃ; Sohaṃ appabhavaṃ tattha, sākhaṃ hatthehi aggahi’’nti 'वाऱ्याने छिन्नविच्छिन्न झालेल्या ढगाप्रमाणे, मी रडत रडत एका वृक्षाजवळ गेलो; तेथे मी असमर्थ (अप्पभवं) होऊन हातांनी एका फांदीला पकडले.' Tattha sādhakavacanamidaṃ. Niggahītantapulliṅganiddeso. तेथे हे साधक वचन आहे. हा निग्गहीत (अनुस्वार) अन्त्य असणाऱ्या पुल्लिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Dhanabhūtīti dhanamassa bhavatūti dhanabhūti. Siribhūtīti sobhāya ceva paññāpuññānañca adhivacanaṃ. Sā assa bhavatūti siribhūti. Evaṃ sotthibhūti, suvatthibhūti. Ikārantapulliṅganiddeso. 'धनभूती' म्हणजे 'त्याला धन प्राप्त होवो'. 'सिरिभूती' (श्रीभूती) हे शोभा तसेच प्रज्ञा व पुण्याचे नाव आहे. 'ती त्याला प्राप्त होवो' म्हणजे 'सिरिभूती'. याचप्रमाणे 'सोत्थिभूती' (स्वस्तिभूती), 'सुवत्थिभूती'. हा 'इ' कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Bhāvīti bhavanasīlo bhāvī, bhavanadhammo bhāvī, bhavane sādhukārī bhāvī. Evaṃ vibhāvī. Sambhāvī. Paribhāvīti. Tatra vibhāvīti atthavibhāvane samattho paṇḍito vuccati. Ettha vidvā, vijjāgato, ñāṇītiādi pariyāyavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra – 'भावी' म्हणजे अस्तित्वात राहण्याचा स्वभाव असणारा, अस्तित्वाचा धर्म असणारा, अस्तित्वात चांगले कार्य करणारा. याचप्रमाणे 'विभावी', 'संभावी', 'परिभावी'. त्यामध्ये 'विभावी' म्हणजे अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यात समर्थ असणारा पंडित (विद्वान) म्हटला जातो. येथे 'विद्वा' (विद्वान), 'विज्जागतो' (विद्याप्राप्त), 'ञाणी' (ज्ञानी) इत्यादी समानार्थी शब्द समजावेत. आणि याविषयी पुढील गाथा आहेत – Vidvā vijjāgato ñāṇī, vibhāvī paṇḍito sudhī; Budho visārado viññū, dosaññū viddasu vidū. विद्वा (विद्वान), विज्जागतो (विद्याप्राप्त), ञाणी (ज्ञानी), विभावी, पण्डितो (पंडित), सुधी, बुधो (बुध), विसारदो (विशारद), विञ्ञू (विज्ञ), दोसञ्ञू (दोषज्ञ), विद्दसु आणि विदू (विद्वान). Vipassī [Pg.99] paṭibhāṇī ca, medhāvī nipako kavi; Kusalo viduro dhīmā, gatimā mutimā cayaṃ. विपस्सी (विपश्यना करणारा/अंतर्दृष्टी असलेला), पटिभाणी (प्रतिभावान), मेधावी, निपको (चतुर), कवी, कुसलो (कुशल), विदुरो (विदुर), धीमा (धीमान), गतिमा (बुद्धिवान) आणि मुतिमा (स्मृतिमान/मतिमान). Cakkhumā kaṇṇavā dabbo, dhīro bhūri vicakkhaṇo; Sappañño buddhimā pañño, evaṃnāmā vibhāvinoti. चक्खुमा (चक्षुमान/ज्ञानचक्षू असलेला), कण्णवा (कर्णवान/ऐकणारा), दब्बो (द्रव्यवान/योग्य), धीरो (धीर), भूरि (विशाल प्रज्ञेचा), विचक्खणो (विचक्षण), सप्पञ्ञो (सप्रज्ञ), बुद्धिमा (बुद्धिमान) आणि पञ्ञो (प्रज्ञावान) - ही सर्व 'विभावी' (विद्वान) पुरुषांची नावे आहेत. Īkārantapulliṅganiddeso. हा 'ई' कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Sayambhūti sayameva bhavatīti sayambhū. Ko so? Antarena paropadesaṃ sāmaṃyeva sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paṭivijjhitvā sabbaññutaṃ patto sakyamuni bhagavā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – 'सयंभू' म्हणजे जो स्वतःच उत्पन्न होतो (स्वयंभू). तो कोण आहे? दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच सर्व ज्ञेय धर्मांचा साक्षात्कार करून सर्वज्ञता प्राप्त केलेले शाक्यमुनी भगवान. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – ‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati; Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo. 'माझा कोणीही आचार्य (गुरु) नाही, माझ्यासारखा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही; देवलोकासह या संपूर्ण जगात माझ्या तोडीचा कोणीही प्रतिपुरुष (प्रतिस्पर्धी) नाही.' Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītībhūtosmi nibbuto’’ti. मीच या जगात अर्हत आहे, मीच सर्वश्रेष्ठ शास्ता आहे; मी एकटाच सम्यक्संबुद्ध आहे, मी शीतलीभूत आणि निर्वाणप्राप्त झालो आहे. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vigataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno sayambhū. So evaṃbhūto khandhasantāno loke aggapuggaloti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ekapuggalo bhikkhave loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo? Tathāgato bhikkhave arahaṃ sammāsambuddho’’ti. So ekapuggalo etarahi ‘‘sabbaññū, sugato’’tiādīhi yathābhuccaguṇādhigatanāmehi ca pasiddho, ‘‘gotamo ādiccabandhū’’ti gottato ca pasiddho, sakyaputto sakko sakyamuni sakyasīho sakyapuṅgavoti kulato ca pasiddho, suddhodanimāyādevīsutoti [Pg.100] mātāpitito ca pasiddho, siddhatthoti gahitanāmena ca pasiddho. Bhavanti catra – वास्तविक पाहता, पारमितांनी परिपूर्ण, स्वयंभू ज्ञानाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश केलेले, महाकरुणा आणि सर्वज्ञता-ज्ञानादी अपरिमित गुणांचे आधार असलेले पंचस्कंधांचे प्रवाह म्हणजेच 'स्वयंभू' होय. अशी ही स्कंध-संतती जगात 'अग्रपुद्गल' (सर्वश्रेष्ठ पुरुष) म्हटली जाते. भगवंतांनी म्हटलेच आहे - 'भिक्खूहो, जगात उत्पन्न होणारा एकच असा अद्भुत मनुष्य उत्पन्न होतो. तो एक पुद्गल कोणता? भिक्खूहो, तो म्हणजे अर्हत सम्यक्संबुद्ध तथागत होय.' तो एक पुद्गल सध्या 'सर्वज्ञ, सुगत' इत्यादी यथार्थ गुणांवरून प्राप्त झालेल्या नावांनी प्रसिद्ध आहे, गोत्रावरून 'गोतम' आणि 'आदिच्चबंधू' म्हणून प्रसिद्ध आहे, कुलावरून 'सक्यपुत्त' (शाक्यपुत्र), 'सक्क' (शाक्य), 'सक्यमुनि' (शाक्यमुनी), 'सक्यसीह' (शाक्यसिंह), 'सक्यपुंगव' (शाक्यश्रेष्ठ) म्हणून प्रसिद्ध आहे, माता-पित्यावरून 'शुद्धोदनपुत्र' आणि 'मायादेवीपुत्र' म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि ठेवलेल्या नावावरून 'सिद्धत्थ' (सिद्धार्थ) म्हणून प्रसिद्ध आहे. याविषयी खालील गाथा आहेत – Yo ekapuggalo āsi, buddho so vadataṃ varo; Gottato gotamo nāma, tathevādiccabandhu ca. जे अद्वितीय पुरुष होते, ते वक्तांमध्ये श्रेष्ठ बुद्ध; गोत्राने 'गोतम' आणि तसेच 'आदिच्चबंधू' (सूर्यबंधू) म्हणून ओळखले जातात. Sakyakule pasūtattā, sakyaputtoti vissuto; Sakko iti ca avhito, tathā sakyamunīti ca. शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे 'सक्यपुत्त' (शाक्यपुत्र) म्हणून प्रसिद्ध झाले; त्यांना 'सक्क' (शाक्य) आणि तसेच 'सक्यमुनि' (शाक्यमुनी) असेही म्हटले जाते. Sabbattha seṭṭhabhāvena, sakye ca seṭṭhabhāvato; Sakyasīhoti so sakya-puṅgavoti ca sammato. सर्व ठिकाणी श्रेष्ठ असल्यामुळे आणि शाक्यांमध्येही श्रेष्ठ असल्यामुळे, त्यांना 'सक्यसीह' (शाक्यसिंह) आणि 'सक्यपुंगव' (शाक्यश्रेष्ठ) मानले गेले आहे. Suddhodanīti pitito, nabhe candova vissuto; Mātitopi ca saññāto, māyādevīsuto iti. पित्यावरून आकाशातील चंद्राप्रमाणे 'शुद्धोदनी' (शुद्धोदनपुत्र) म्हणून प्रसिद्ध झाले; आणि मातेवरूनही 'मायादेवीसुत' (मायादेवीपुत्र) म्हणून ओळखले गेले. Sabbaññū sugato buddho, dhammarājā tathāgato; Samantabhaddo bhagavā, jino dasabalo muni. सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धम्मराजा, तथागत, समंतभद्र (सर्व बाजूंनी कल्याणकारी), भगवंत, जिन (विजेता), दसबल (दशबलधारी) आणि मुनी. Satthā vināyako nātho,Munindo lokanāyako; Narāsabho lokajino,Sambuddho dvipaduttamo. शास्ता (शिक्षक), विनायक (मार्गदर्शक), नाथ, मुनिंद (मुनींद्र), लोकनायक, नरासभ (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ), लोकजिन (जगाला जिंकणारे), संबुद्ध आणि द्विपदुत्तम (द्विपदांमध्ये सर्वश्रेष्ठ). Devadevo lokagaru, dhammassāmī mahāmuni; Samantacakkhu purisa-dammasārathi māraji. देवदेव, लोकगुरू, धम्मस्वामी, महामुनी, समंतचक्खू (सर्वद्रष्टे), पुरिसदम्मसारथी (दमनाचा योग्य पुरुषांचे सारथी) आणि मारजी (मारावर विजय मिळवणारे). Dhammissaro ca advejjha-vacano satthavāhako; Visuddhidevo devāti-devo ca samaṇissaro. धम्मीसर (धम्मेश्वर), अद्वैधवचन (सत्यवचनी), सत्थवाह (सार्थवाह), विसुद्धिदेव (विशुद्ध देव), देवातिदेव आणि समणिस्सर (श्रमणांचे ईश्वर). Bhūripañño’nadhivaro, narasīho ca cakkhumā; Munimuni naravaro, chaḷabhiñño jane suto. भूरिपञ्ञ (विशाल प्रज्ञेचे), अनधिवर (सर्वश्रेष्ठ), नरसिंह, चक्खुमा (ज्ञानचक्षू असलेले), मुनिमुनी (मुनींचे मुनी), नरवर (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ), आणि लोकांमध्ये 'छळभिञ्ञ' (षडभिज्ञ) म्हणून प्रसिद्ध. Aṅgīraso yatirājā, lokabandhu’matandado; Vattā pavattā saddhamma-cakkavattī yatissaro. अंगीरस, यतिराज, लोकबंधू, अमतंदद (अमृत देणारे), वक्ता, प्रवर्तक, सद्धम्म-चक्कवत्ती (सद्धम्म-चक्रवर्ती) आणि यतीश्वर. Lokadīpo [Pg.101] sirīghano, samaṇindo naruttamo; Lokattayavidū loka-pajjoto purisuttamo. लोकदीप, सिरीघन (श्रीघन), समणिंद (श्रमणेंद्र), नरुत्तम (मनुष्यांमध्ये उत्तम), लोकत्तयविदू (त्रिलोकज्ञ), लोकपज्जोत (लोकप्रदीप) आणि पुरिसुत्तम (पुरुषोत्तम). Saccadaso satapuñña-lakkhaṇo saccasavhayo; Ravibandhā’samasamo, pañcanetta’ggapuggalo. सच्चदसो (सत्य पाहणारे), शतपुण्यलक्षण (शंभर पुण्यांची लक्षणे असलेले), सच्चसव्य (सत्यनाम), रविबंधू (सूर्यबंधू), असमसमी (अतुलनीय), पंचनेत्र आणि अग्रपुद्गल (सर्वश्रेष्ठ पुरुष). Sabbābhibhū sabbavidū, saccanāmo ca pāragū; Purisātisayo sabba-dassāvī narasārathi. सब्बाभिभू (सर्वविजेते), सब्बविदू (सर्वज्ञ), सच्चनाम (सत्यनाम), पारगू (पारंगत), पुरिसातिसय (अतिमानव), सब्बदस्सावी (सर्वद्रष्टे) आणि नरसारथी. Sammāsambuddho iti so, ñāto sattuttamoti ca; Tādī vibhajjavādīti, mahākāruṇikoti ca. ते 'सम्यक्संबुद्ध' आणि 'सत्तुत्तम' (प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ) म्हणून ओळखले जातात; तसेच 'तादी' (समता बाळगणारे), 'विभज्जवादी' (विश्लेषणवादी) आणि 'महाकारुणिक' म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत. Cakkhubhūto dhammabhūto, ñāṇabhūtoti vaṇṇito; Brahmabhūtoti purisā-jañño iti ca thomito. त्यांचे 'चक्खुभूत' (ज्ञानचक्षूरूप), 'धम्मभूत' (धम्मरूप), 'ञाणभूत' (ज्ञानरूप) म्हणून वर्णन केले गेले आहे; आणि 'ब्रह्मभूत' (श्रेष्ठरूप) व 'पुरिसाजञ्ञ' (पुरुषश्रेष्ठ) म्हणून त्यांची स्तुती केली गेली आहे. Lokajeṭṭho sayambhū ca, mahesi mārabhañjano; Amoghavacano dhamma-kāyo mārābhibhū iti. लोकजेठ्ठ (लोकांमध्ये ज्येष्ठ), स्वयंभू, महेसी (महर्षी), मारभंजन (माराचा नाश करणारे), अमोघवचन (सत्यवचनी), धम्मकाय आणि माराभिभू (मारावर विजय मिळवणारे) असे त्यांना म्हटले जाते. Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Nāmaṃ guṇehi nissitaṃ, ko kavindo kathessati. त्या महान महर्षींच्या गुणांनुसार त्यांची असंख्य नावे आहेत; नावे गुणांवर आधारित असतात, कोणता कवीश्वर ती सर्व सांगू शकेल? Tatra sabbaññu iccādi-nāmaṃ sādhāraṇaṃ bhave; Sabbesānampi buddhānaṃ, gotamo itiādi na. त्यामध्ये 'सर्वज्ञ' इत्यादी नावे सर्व बुद्धांसाठी सामायिक आहेत, परंतु 'गोतम' इत्यादी नावे तशी नाहीत. Buddho paccekabuddho ca, ‘‘sayambhū’’iti sāsane; Keci ‘‘brahmā sayambhū’’ti, sāsanāvacaraṃ na taṃ. बुद्ध शासनात बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध यांना 'स्वयंभू' म्हटले जाते; काही लोक 'ब्रह्मा स्वयंभू आहे' असे म्हणतात, परंतु ते बुद्ध शासनाला धरून नाही. ‘‘Buddho tathāgato satthā, bhagavā’’ti padāni tu; Ṭhānenekasahassamhi, sañcaranti abhiṇhaso. परंतु 'बुद्ध, तथागत, शास्ता, भगवंत' हे शब्द हजारो ठिकाणी वारंवार येतात. Tatra cādipadaṃ anta-padañceva imāni tu; Ekatopi carantīti, vibhāveyya visārado. त्यामध्ये पहिले पद आणि शेवटचे पद, तसेच ही पदे एकत्रही येतात, हे विद्वानांनी स्पष्टपणे समजून घ्यावे. Visesakapadānaṃ tu, apekkhakapadāni ca; Anapekkhapadānīti, padāni duvidhā siyuṃ. विशेषक पदांचे (विशेषणांचे) दोन प्रकार असू शकतात: अपेक्षक पदे (सापेक्ष) आणि अनपेक्षक पदे (निरपेक्ष). Tathā [Pg.102] hi satthavāho naravaro chaḷabhiññoti evaṃpakārāni abhidhānapadāni visesakapadāpekkhakāni. Kathaṃ? तसेच 'सत्थवाह' (सार्थवाह), 'नरवर' (मनुष्यश्रेष्ठ), 'छळभिञ्ञ' (षडभिज्ञ) यांसारखी अभिधान पदे (नावे) विशेषक पदांची अपेक्षा ठेवणारी असतात. ती कशी? ‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ; Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino. “अशा प्रकारे, युद्ध जिंकलेल्या, सर्वश्रेष्ठ सार्थवाहाची (मार्गदर्शकाची), मृत्यूला जिंकणारे आणि त्रिविद्य (तीन विद्या प्राप्त) असलेले श्रावक उपासना करतात. Yaṃ loko pūjayate,Salokapālo sadā namassati ca; Tasseta sāsanavaraṃ,Vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti, ज्यांची जग पूजा करते आणि लोकपालांसह सर्वजण ज्यांना नेहमी नमस्कार करतात; त्या नरवराचे (मनुष्यश्रेष्ठाचे) हे श्रेष्ठ शासन विद्वानांनी जाणून घ्यावे.” ‘‘Chaḷabhiññassa sāsana’’nti ca evaṃ visesakapadāpekkhakāni bhavanti. Buddho jino bhagavāti evaṃpakārāni pana no visesakāpekkhānīti daṭṭhabbaṃ. आणि “छळभिञ्ञस्स सासनं” (षडभिज्ञांचे शासन) याप्रमाणे ही पदे विशेषक पदांची अपेक्षा ठेवणारी असतात. परंतु 'बुद्ध, जिन, भगवंत' यांसारखी पदे विशेषकाची अपेक्षा न ठेवणारी असतात, असे समजावे. Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhūti evaṃpakārānaṃ idha vuttānamabhidhānānaṃ visesatthābhāvato punaruttidoso atthī’’ti. Tanna, abhidhānānaṃ abhisaṅkharaṇīyānabhisaṅkharaṇīyavasena abhisaṅkhatābhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānānīti dvedhā dissanato. Tathā hi katthaci keci ‘‘sakyasīho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sakyakesarī sakyamigādhipo’’tiādinā nānāvividhamabhidhānamabhisaṅkharonti, pāvacanepi hi ‘‘dviduggamavarahanutta’malatthā’’ti pāṭho dissati. Tathā keci ‘‘dhammarājā’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dhammadisampatī’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Sabbaññū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sabbadassāvī sabbadassī’’tiādīni abhisaṅkharonti, ‘‘sahassakkho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dasasatalocano’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ādiccabandhū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘aravindasahāyabandhū’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ambuja’’nti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘nīrajaṃ kuñja’’ntiādīni abhisaṅkharonti. Pāvacanepi hi [Pg.103] yaṃ padumaṃ, taṃ jalajaṃ nāmāti mantvā paṭisambhidāppattehi ariyehi desanāvilāsavasena vutto ‘‘padumuttaranāmino’’ti vattabbaṭṭhāne ‘‘jalajuttaranāmino’’ti pāṭho dissati. Evaṃ abhisaṅkhatābhidhānāni dissanti. यावर काही लोक असे म्हणू शकतात की, 'मुनिंद, समणिंद, समणिस्सर, yatiस्सर, आदिच्चबंधू, रविबंधू इत्यादी येथे सांगितलेल्या नावांमध्ये काही विशेष अर्थ नसल्यामुळे पुनरुक्ती दोष आहे.' पण तसे नाही, कारण नावांचे रचना करण्यायोग्य आणि रचना न करण्यायोग्य अशा दोन प्रकारांनी 'अभिसंखत' (रचित) आणि 'अनभिसंखत' (मूळ) असे दोन भेद दिसून येतात. जसे की, काही ठिकाणी काही लोक 'सक्यसीह' (शाक्यसिंह) या नावाच्या आधारे 'सक्यकेसरी', 'सक्यमिगाधिप' (शाक्यमृगाधिप) इत्यादी विविध नावांची रचना करतात. बुद्धवचनातही (पावचनात) “द्विदुग्गमवरहनुत्त’मलत्था” असा पाठ आढळतो. तसेच काही लोक 'धम्मराजा' या नावाच्या आधारे 'धम्मदिसंपती' इत्यादी नावांची रचना करतात. 'सर्वज्ञ' या नावाच्या आधारे 'सब्बदस्सावी' (सर्वद्रष्टा), 'सब्बदस्सी' इत्यादी नावांची रचना करतात. 'सहस्सक्ख' (सहस्राक्ष) या नावाच्या आधारे 'दससतलोचन' इत्यादी नावांची रचना करतात. 'आदिच्चबंधू' या नावाच्या आधारे 'अरविंदसहायबंधू' इत्यादी नावांची रचना करतात. 'अंबुज' या शब्दाच्या आधारे 'नीरज', 'कुंज' इत्यादी शब्दांची रचना करतात. बुद्धवचनातही जे 'पदुम' (कमळ) आहे, तेच 'जलज' (पाण्यात जन्मणारे) आहे असे मानून, प्रतिसंभिदा प्राप्त अरहंतांनी देशनेच्या वैविध्यासाठी 'पदुमुत्तरनामिस्स' (पदुमुत्तर नावाच्या) असे म्हणण्याऐवजी 'जलजुत्तरनामिस्स' (जलजुत्तर नावाच्या) असा पाठ वापरलेला दिसतो. अशा प्रकारे रचित (अभिसंखत) नावे दिसून येतात. ‘‘Buddho bhagavā’’ti abhidhānāni pana anabhisaṅkhatābhidhānāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti, tathā ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti. Evaṃ ‘‘buddho bhagavā’’ti abhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānāni. Na hi tāni abhidhānāni ceva ‘‘satthā sugato jino’’tiādīni ca aññaṃ kiñci abhidhānaṃ paṭicca abhisaṅkhatāni, nāpi aññāni abhidhānāni etāni paṭicca abhisaṅkhatāni dissanti. Tathā hi ‘‘buddho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘bujjhitā bodhetā bodhako’’tiādīni nāmābhidhānāni na abhisaṅkharonti. Tathā ‘‘bhagavā satthā sugato’’tiādīni nāmābhidhānāni paṭicca ‘‘sampannabhago anusāsako sundaravacano’’tiādīni nāmābhidhānāni nābhisaṅkharonti. Evaṃ imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhū’’tiādinā nayena punarutti amhehi katāti daṭṭhabbā. Evamaññatrāpi nayo netabbo. Atridaṃ vuccati – “बुद्ध” आणि “भगवा” ही नावे अनभिसंखत (अकृत्रिम किंवा स्वाभाविक) नावे आहेत. कारण धम्मसेनापती आयुष्यमान सारिपुत्तांनी म्हटले आहे की, “बुद्ध हे नाव आईने ठेवलेले नाही, वडिलांनी ठेवलेले नाही, बहिणीने ठेवलेले नाही, नातेवाईक आणि सगोत्रांनी ठेवलेले नाही, देवतांनी ठेवलेले नाही. हे बुद्ध भगवंतांचे विमोक्षाच्या (मुक्तीच्या) अंतिम क्षणी, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसोबतच झालेले प्रत्यक्ष प्रकटीकरण (सच्छिका पण्णत्ति) आहे, जे ‘बुद्ध’ या नावाने ओळखले जाते.” तसेच, “भगवा हे नाव आईने ठेवलेले नाही... पे... प्रत्यक्ष प्रकटीकरण आहे, जे ‘भगवा’ या नावाने ओळखले जाते.” अशा प्रकारे “बुद्ध” आणि “भगवा” ही नावे अनभिसंखत नावे आहेत. कारण ही नावे आणि “सत्था (शास्ता), सुगत, जिन” इत्यादी इतर कोणतीही नावे इतर कोणत्याही नावावर अवलंबून तयार झालेली (अभिसंखत) नाहीत, आणि इतर कोणतीही नावे या नावांवर अवलंबून तयार झालेली दिसत नाहीत. तसेच, “बुद्ध” या नावावर अवलंबून “बुज्झिता (जाणणारा), बोधेता (जाणून देणारा), बोधक” इत्यादी नाम-अभिधाने तयार होत नाहीत. तसेच “भगवा, सत्था, सुगत” इत्यादी नाम-अभिधानांवर अवलंबून “संपन्नभग (ऐश्वर्यसंपन्न), अनुशासक, सुंदरवचन” इत्यादी नाम-अभिधाने तयार होत नाहीत. अशा प्रकारे हा भेद दर्शवण्यासाठी “मुनिंद (मुनींद्र), समणिंद (श्रमणींद्र), समणिस्सर (श्रमणेश्वर), यतिस्सर (यतीश्वर), आदिच्चबंधु (आदित्यबंधू), रविबंधू” इत्यादी पद्धतीने आमच्याद्वारे पुनरुक्ती केली गेली आहे, असे समजावे. इतर ठिकाणीही असाच नियम लावावा. याविषयी असे म्हटले आहे – ‘‘Abhisaṅkhatanāmañca, nāmañcānabhisaṅkhataṃ; Dviduggamavaro buddho, iti nāmaṃ dvidhā bhave’’ti. “अभिसंखत (कृत्रिम) नाव आणि अनभिसंखत (अकृत्रिम) नाव; दोन दुर्गम (संसारसागर) पार केलेले श्रेष्ठ बुद्ध, अशा प्रकारे हे नाव दोन प्रकारचे होते.” Pabhūti paraṃ pasayha bhavatīti pabhū, issaro. ‘‘Araññassa pabhū ayaṃ luddako’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Abhibhūti [Pg.104] abhibhavatīti abhibhū, asaññasatto. Kiṃ so abhibhavi? Cattāro khandhe arūpino. Iti cattāro khandhe arūpino abhibhavīti abhibhū. So ca kho niccetanattā abhibhavanakriyāyāsati pubbevā’saññuppattito jhānalābhikāle attanā adhigatapañcamajjhānaṃ saññāvirāgavasena bhāvetvā cattāro arūpakkhandhe asaññibhave appavattikaraṇena abhibhavitumārabhi, tadabhibhavanakiccaṃ idāni siddhanti abhibhavīti abhibhūti vuccati. Apica niccetanabhāvena abhibhavanabyāpāre asatipi pubbe sacetanakāle sabyāpārattā sacetanassa viya niccetanassāpi sato tassa upacārena sabyāpāratāvacanaṃ yujjateva. Dissati hi loke sāsane ca sacetanassa viya acetanassapi upacārena sabyāpāratāvacanaṃ. Taṃ yathā? Kūlaṃ patitukāmaṃ, evaṃ loke. Sāsane pana – ‘प्रभू’ म्हणजे दुसऱ्यावर प्रभाव पाडून राहणारा, स्वामी (ईश्वर). “हा शिकारी अरण्याचा प्रभू (स्वामी) आहे” हे वाक्य या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) आहे. ‘अभिभू’ म्हणजे पराभूत करणारा, असंज्ञसत्त (संज्ञाहीन प्राणी). त्याने कशाला पराभूत केले? चार अरूप स्कंधांना. अशा प्रकारे चार अरूप स्कंधांना पराभूत केले म्हणून तो ‘अभिभू’ होय. तो अचेतन असल्यामुळे पराभूत करण्याची क्रिया नसतानाही, पूर्वी असंज्ञ अवस्थेत उत्पन्न होण्यापूर्वी, ध्यान प्राप्तीच्या वेळी स्वतः प्राप्त केलेल्या पाचव्या ध्यानाचा संज्ञेच्या विरागाद्वारे (वैराग्याद्वारे) अभ्यास करून, चार अरूप स्कंधांना असंज्ञ भवात अप्रवृत्त (अक्रिय) करून पराभूत करण्यास सुरुवात केली; ते पराभूत करण्याचे कार्य आता सिद्ध झाले आहे, म्हणून ‘पराभूत केले’ या अर्थाने त्याला ‘अभिभू’ म्हटले जाते. शिवाय, अचेतन असल्यामुळे पराभूत करण्याचा व्यापार (क्रिया) नसला तरी, पूर्वी सचेतन असताना क्रियाशील असल्यामुळे, सचेतन प्राण्याप्रमाणेच अचेतन असलेल्या त्याच्यासाठीही उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) क्रियाशीलतेचे वचन योग्यच ठरते. कारण लोकव्यवहारात आणि शासनात (बुद्धवचनात) सचेतनाप्रमाणेच अचेतनासाठीही उपचाराने क्रियाशीलतेचे वचन दिसून येते. ते कसे? जसे लोकव्यवहारात “काठ कोसळू इच्छितो” (कोसळण्याच्या बेतात आहे). आणि शासनात (बुद्धवचनात) तर – ‘‘Rodante dārake disvā, ubbiggā vipulā dumā; Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti ca “रडणाऱ्या मुलांना पाहून व्याकुळ झालेले मोठे वृक्ष स्वतःच खाली वाकून मुलांच्या जवळ जातात” आणि ‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāyā’’ti ca ‘‘phalaṃ toseti kassaka’’nti ca ādi. Abhibhūsaddassa asaññasattābhidhānatte ‘‘abhibhuṃ abhibhuto maññatī’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā abhibhavatīti abhibhū, paresamabhibhavitā yo koci. Visesato pana tathāgatoyeva abhibhū. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī’’ti. Keci pana ‘‘abhibhū nāma sahasso brahmā’’ti vadanti. “भदंत! आता वृक्ष कोळशासारखे (लाल फुलांनी युक्त) झाले आहेत, फळांची इच्छा करणारे ते पानांचा त्याग करत आहेत” आणि “फळ शेतकऱ्याला संतुष्ट करते” इत्यादी. ‘अभिभू’ हा शब्द असंज्ञसत्त (संज्ञाहीन प्राणी) या अर्थाचा वाचक आहे, यासाठी “अभिभूला पराभूत मानतो” हे वाक्य येथे साधक (प्रमाण) आहे. अथवा, जो पराभूत करतो तो ‘अभिभू’ होय, म्हणजेच इतरांना पराभूत करणारा कोणीही. परंतु विशेषतः तथागतच ‘अभिभू’ आहेत. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की, “भिक्खूंनो! तथागत हे अभिभू (सर्वांना पराभूत करणारे), अनभिभूत (कोणाकडूनही पराभूत न होणारे), सर्वद्रष्टे आणि वशवर्ती (सर्वांवर नियंत्रण ठेवणारे) आहेत.” काही लोक मात्र “अभिभू नावाचा सहस्र (हजार) ब्रह्मा आहे” असे म्हणतात. Vibhūti visesabhūtoti vibhū, ‘‘bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.105] vacanaṃ. Vibhūti hettha rūpakāyadhammakāyasampattiyā visesabhūtoti attho. Āha ca – ‘विभू’ म्हणजे विशेष रूपाने अस्तित्वात असलेला तो विभू. “जर बुद्ध भवप्रवाह पार करून गेलेले, लोकांतगू (लोकांचा अंत गाठलेले) आणि विभू आहेत...” हे वाक्य या अर्थाचे साधक आहे. येथे ‘विभू’ म्हणजे रूपकाय आणि धम्मकाय यांच्या संपत्तीने (समृद्धीने) विशेष झालेला, असा अर्थ आहे. आणि म्हटलेही आहे – ‘‘Dissamānopi tāvassa, rūpakāyo acintiyo; Asādhāraṇañāṇaṭṭhe, dhammakāye kathāva kā’’ti. “त्यांचा प्रत्यक्ष दिसणारा रूपकाय देखील अचिंत्य आहे; मग असाधारण ज्ञानयुक्त धम्मकायाविषयी काय बोलावे!” Adhibhūti adhibhavatīti adhibhū, issaro. ‘अधिभू’ म्हणजे अधिभूत (अधिष्ठित) करणारा किंवा पराभूत करणारा, स्वामी (ईश्वर). ‘‘Tadā maṃ tapatejena, santatto tidivādhibhū; Dhārento brāhmaṇaṃ vaṇṇaṃ, bhikkhāya maṃ upāgamī’’ti – “तेव्हा माझ्या तपाच्या तेजाने संतप्त झालेला, त्रिदिवाचा (स्वर्गाचा) अधिभू (स्वामी) ब्राह्मणाचे रूप धारण करून माझ्याकडे भिक्षेसाठी आला” – Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Patibhūti patibhūtoti patibhū, ‘‘goṇassa patibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Gotrabhūti gottasaṅkhātaṃ amatamahānibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā bhūtoti gotrabhū, sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāppattabalavavipassanācittena samannāgato puggalo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti, tehi dhammehi samannāgato puggalo gotrabhū’’ti, idamevettha atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica samaṇoti gottamattamanubhavamāno kāsāvakaṇṭhasamaṇopi gotrabhū. So hi ‘‘samaṇo’’ti gottamattaṃ anubhavati vindati, na samaṇadhamme attani avijjamānattāti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, ‘‘bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vatrabhūti sakko. So hi mātāpitibharaṇādīhi sattahi vattehi sakkattaṃ labhitvā aññe deve vattena abhibhavatīti vatrabhū. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana bhūdhātumhi labbhamānaṃ pattiatthampi gahetvā ‘‘vattena aññe abhibhavitvā devissariyaṃ pattoti vatrabhū’’ti [Pg.106] vuttaṃ, ‘‘vatranāmakaṃ vā asuraṃ abhibhavatīti vatrabhū’’ti ca, ‘‘vatrabhū jayataṃpitā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha hi vatrabhūti vatranāmakassa asurassa abhibhavitā. Jayataṃ pitāti jayantānaṃ pitā. ‘‘Sakko indo purindado’’ iccādi pariyāyavacanaṃ. Idaṃ tu dhātādhikāre pakāsessāma. Parābhibhūti paramabhibhavatīti parābhibhū. Evaṃ rūpābhibhūtiādīsupi. Sabbābhibhūti sabbamabhibhavitabbaṃ abhibhavatīti sabbābhibhū. Sabbābhibhūti ca idaṃ nāmaṃ tathāgatasseva yujjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. 'पतिभू' म्हणजे प्रतिभू (जामीनदार). 'गोणाचा (बैलाचा) प्रतिभू' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. 'गोत्रभू' म्हणजे गोत्रसंज्ञक अशा अमृत महानिर्वाणाला आलंबन करून जो उत्पन्न झाला आहे तो गोत्रभू होय; जो सोतापत्तिमार्गाच्या अनंतरप्रत्ययाने (तात्कालिक कारणाने) शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) बलवान विपश्यनाचित्ताने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) आहे. भगवंतांनी असे म्हटले आहे की, 'आणि कोणता पुद्गल गोत्रभू आहे? ज्या धर्मांच्या लगेचच नंतर आर्यधर्माची अवक्रांती (प्रवेश) होते, त्या धर्मांनी युक्त असलेला पुद्गल गोत्रभू होय.' हेच येथे अर्थसाधक वचन आहे. शिवाय, 'श्रमण' अशा केवळ गोत्राचा (नावाचा) अनुभव घेणारा, गळ्यात काषाय वस्त्र धारण करणारा श्रमण (काषावकंठ श्रमण) देखील गोत्रभू आहे. कारण तो स्वतःमध्ये श्रमणधर्माचा अभाव असल्यामुळे केवळ 'श्रमण' या गोत्राचाच अनुभव घेतो, प्राप्त करतो, म्हणून त्याला 'गोत्रभू' म्हटले जाते. 'हे आनंदा, भविष्यकाळात काषाय वस्त्र गळ्यात घालणारे, दुःशील आणि पापी धर्माचे गोत्रभू होतील,' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. 'वत्रभू' म्हणजे शक्र (इंद्र). तो माता-पित्यांचे भरण-पोषण इत्यादी सात व्रतांमुळे शक्रत्व प्राप्त करून इतर देवांना आपल्या व्रताने पराभूत करतो, म्हणून तो 'वत्रभू' होय. आगम-अट्ठकथेत मात्र 'भू' धातूपासून मिळणारा 'प्राप्ती' हा अर्थही घेऊन, 'व्रताने इतरांना पराभूत करून देव-ऐश्वर्य प्राप्त केलेला तो वत्रभू' असे म्हटले आहे, आणि 'वत्र नावाच्या असुराला पराभूत करतो म्हणून वत्रभू' असेही म्हटले आहे. 'वत्रभू जयतांपिता' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. येथे 'वत्रभू' म्हणजे वत्र नावाच्या असुराचा पराभव करणारा. 'जयतांपिता' म्हणजे जिंकणाऱ्यांचा पिता. 'शक्र, इंद्र, पुरिंदद' इत्यादी त्याचे पर्यायवाची शब्द आहेत. हे आम्ही धातूच्या अधिकारात स्पष्ट करू. 'पराभिभू' म्हणजे दुसऱ्याला पराभूत करतो तो पराभिभू. याचप्रमाणे रूपाभिभू इत्यादी शब्दांमध्येही समजावे. 'सर्वाभिभू' म्हणजे सर्व अभिभवनीय गोष्टींना पराभूत करतो तो सर्वाभिभू. आणि 'सर्वाभिभू' हे नाव केवळ तथागतांनाच शोभते. भगवंतांनी असे म्हटले आहे की - ‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi,Sabbesu dhammesu anūpalitto; Sabbañjaho taṇhakkhaye vimutto,Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti. मी सर्वाभिभू (सर्वांना जिंकणारा) आणि सर्वविद् (सर्व जाणणारा) आहे, सर्व धर्मांमध्ये अलिप्त आहे; सर्व काही त्यागलेला, तृष्णाक्षयामुळे विमुक्त झालेला आहे. स्वतःच (परम सत्य) जाणून घेतल्यावर मी कोणाला (माझा गुरु म्हणून) निर्देशित करू? Ūkārantapulliṅganiddeso. Niyatapulliṅganiddesoyaṃ. ऊ-कारान्त पुल्लिंगी निर्देश. हा नियत पुल्लिंगी निर्देश आहे. Idāni aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūta sambhūtasaddādīnaṃ niddeso vuccati. Tatra bhūtoti attano paccayehi abhavīti bhūto, bhūtoti jāto sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto, bhūtoti vā laddhasarūpo yo koci saviññāṇako vā aviññāṇako vā. Atha vā tathākārena bhavatīti bhūto, bhūtoti sacco tatho avitatho aviparīto yo koci, ettha yo bhūtasaddo saccattho, tassa ‘‘bhūtaṭṭho’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhūtoti parābhavīti parābhūto. Suṭṭhu bhūtoti sambhūto. Visesena bhūtoti vibhūto. Vissuto bhūtoti vā vibhūto, ‘‘vibhūtārammaṇa’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavīti vā vibhūto, vinaṭṭhoti attho, ‘‘rūpe vibhūte na phusanti phassā’’ti [Pg.107] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Pākaṭo bhūtoti pātubhūto. Āvi bhavatīti āvibhūto. Evaṃ tirobhūto. Vinābhūto. Bhavitumanucchavikoti bhabbo. Paribhaviyate soti paribhūto. Yena kenaci yo pīḷito hīḷito vā, so paribhūto. Gamyamānattho yathākāmacārī. Abhibhaviyyate soti abhibhūto. Adhibhaviyate soti adhibhūto. Evaṃ addhabhūto. Ettha adhisaddena samānattho addhasaddo, ‘‘cakkhu bhikkhave addhabhūtaṃ, rūpā addhabhūtā, cakkhuviññāṇaṃ addhabhūta’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, tathā ‘‘idha bhikkhave bhikkhu na heva anaddhabhūtaṃ attānaṃ na addhabhāvetī’’ti padampi. Tattha anaddhabhūtanti dukkhena anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, taṃ na addhabhāveti nābhibhavatīti suttapadattho. आता नियत लिंगांमध्ये समाविष्ट केलेल्या अनियत लिंगी अशा 'भूत', 'पराभूत', 'संभूत' इत्यादी शब्दांचा निर्देश केला जात आहे. त्यामध्ये 'भूत' म्हणजे आपल्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) जो उत्पन्न झाला तो भूत होय. 'भूत' म्हणजे जन्मलेला, उत्पन्न झालेला, निर्वृत्त (प्रकट) झालेला, अभिनिर्वृत्त झालेला, प्रादुर्भूत झालेला. किंवा 'भूत' म्हणजे ज्याने स्वरूप प्राप्त केले आहे असा कोणताही सविज्ञाणक (सजीव) किंवा अविज्ञाणक (निर्जीव) पदार्थ. अथवा त्या प्रकारे जो होतो तो 'भूत' होय. 'भूत' म्हणजे सत्य, तथ्य, avitath (अपरिवर्तित), अविपरीत असा कोणताही. येथे जो 'भूत' शब्द सत्य या अर्थाने आहे, त्याचे 'भूतत्थ' (सत्यार्थ) हे येथे साधक वचन आहे. 'पराभूत' म्हणजे ज्याचा पराभव झाला तो पराभूत. चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झालेला तो 'संभूत'. विशेष रूपाने उत्पन्न झालेला तो 'विभूत'. किंवा प्रसिद्ध झालेला तो 'विभूत'. 'विभूतारम्मण' (स्पष्ट आलंबन) हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. किंवा नष्ट झाला तो 'विभूत', नष्ट झालेला असा अर्थ आहे. 'रूप नष्ट झाल्यावर स्पर्श स्पर्श करत नाहीत' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे. प्रकट झालेला तो 'प्रादुर्भूत'. प्रकट होतो तो 'आविर्भूत'. याचप्रमाणे तिरोभूत (अदृश्य झालेला), विनाभूत (वियुक्त झालेला). होण्यास योग्य असलेला तो 'भव्य' (भब्ब). ज्याचा परिभव (अपमान) केला जातो तो 'परिभूत'. ज्या कोणाकडून जो पीडित किंवा निंदित केला गेला आहे, तो परिभूत होय. गम्यमान अर्थ असलेला तो यथाकामचारी (स्वेच्छेने वागणारा). जो पराभूत केला जातो तो 'अभिभूत'. ज्याच्यावर अधिभव (अधिकार/अभिभव) केला जातो तो 'अधिभूत'. याचप्रमाणे 'अद्धभूत'. येथे 'अधि' शब्दाशी समान अर्थ असलेला 'अद्ध' शब्द आहे. 'हे भिक्खूहो, चक्षू अद्धभूत (अधिभूत/पीडित) आहे, रूपे अद्धभूत आहेत, चक्षूविज्ञान अद्धभूत आहे' हे या अर्थाचे साधक वचन आहे, तसेच 'येथे भिक्खूहो, भिक्खू अनद्धभूत अशा स्वतःला अद्धभावित करत नाही' हे पद देखील आहे. त्यामध्ये 'अनद्धभूत' म्हणजे दुःखाने अनधिभूत (न ग्रासलेला). दुःखाने अनधिभूत म्हणजे मनुष्य-आत्मभाव (मनुष्य जन्म) म्हटला जातो, त्याला तो अद्धभावित करत नाही म्हणजे पराभूत करत नाही, असा या सूत्राचा अर्थ आहे. Anubhaviyate soti anubhūto. Evaṃ samanubhūto. Paccanubhūto. Bhāvito. Ettha bhāvitoti iminā samānādhikaraṇaṃ ‘‘satisambojjhaṅgo kho kassapa mayā sammadakkhāto bhāvito’’tiādīsu guṇīvācakaṃ padhānapadaṃ sāsane daṭṭhabbaṃ. Titthiyasamaye pana bhāvitoti kāmaguṇo vuccati. Vuttañhetaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na bhāvitamāsīsatī’’ti. Tatra bhāvitā nāma pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti suttapadattho. Sambhāviyate soti sambhāvito. Evaṃ vibhāvito. Paribhāvito. Anuparibhūto. Manaṃparibhūtoti manaṃ paribhaviyittha soti manaṃparibhūto. Ettha manaṃparibhūtoti īsakaṃ appattaparibhavano vuccati. Mananti hi nipātapadaṃ. ‘‘Atipaṇḍitena puttena, manamhi upakūlito, devadattena attano abuddhabhāvena ceva khantimettādīnañca [Pg.108] abhāvena kumārakassapatthero ca therī ca manaṃ nāsito, manaṃ vuḷho ahosī’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. Atra manaṃsaddassa kiñci yuttiṃ vadāma. ज्याचा अनुभव घेतला जातो तो 'अनुभूत'. याचप्रमाणे समनुभूत, पच्चनुभूत (प्रत्यनुभूत), भावित. येथे 'भावित' या शब्दाशी सामानाधिकरण्य केलेले 'हे कस्सप, माझ्याद्वारे सतिसंबोज्झंग (स्मृतिसंबोध्यंग) चांगल्या प्रकारे आख्यात (सांगितलेला) आणि भावित (विकसित केलेला) आहे' इत्यादी वाक्यांमधील गुणीवाचक प्रधान पद बुद्धशासनात पाहावे. तीर्थिकांच्या (इतर पंथीयांच्या) सिद्धांतात मात्र 'भावित' म्हणजे कामगुण म्हटले जाते. पाळीमध्ये असे म्हटले आहे की, 'भावितची आकांक्षा करत नाही.' तेथे 'भावित' म्हणजे पाच कामगुण आहेत, त्यांची तो आकांक्षा करत नाही, त्यांचे सेवन करत नाही, असा या सूत्राचा अर्थ आहे. ज्याचा आदर केला जातो तो 'संभावित'. याचप्रमाणे विभावित, परिभावित, अनुपरिभूत. 'मनां-परिभूत' म्हणजे ज्याचा थोडा परिभव (अपमान) झाला तो मनां-परिभूत. येथे 'मनां-परिभूत' म्हणजे थोडासा झालेला परिभव म्हटला जातो. 'मनां' (manaṃ) हे निपात पद आहे. 'अतिपंडित पुत्राने, मी थोडा भाजला गेलो,' 'देवदत्ताने स्वतःच्या अबुद्धभावामुळे (अज्ञानामुळे) आणि क्षान्ती-मैत्री इत्यादींच्या अभावामुळे कुमारकस्सप थेर आणि थेरी यांना थोडे नष्ट केले, थोडे वाहून नेले,' इत्यादी वाक्यांमध्ये याचा प्रयोग समजून घ्यावा. येथे 'मनां' शब्दाचे काही स्पष्टीकरण आम्ही सांगतो. Manaṃsaddo dvidhā bhinno, nāmaṃ nepātikañciti; Santaṃ tassa manaṃ hoti, manamhi upakūlitoti. 'मनां' शब्द दोन प्रकारे विभागला गेला आहे - नाम आणि निपात; 'त्याचे मन शांत असते' (येथे 'मन' हे नाम आहे) आणि 'मी थोडा भाजला गेलो' (येथे 'मनां' हे निपात आहे). Paribhavitabboti aññena paribhavituṃ sakkuṇeyyoti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tabbapaccayaṭṭhāne hi sakkuṇeyyapadayojanā dissati ‘‘aladdhaṃ ārammaṇaṃ laddhabbaṃ labhanīyaṃ laddhuṃ vā sakkuṇeyya’’nti. Atha vā paribhavanamarahatīti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tathā hi tabbapaccayaṭṭhāne arahatipadayojanā dissati ‘‘parisakkuṇeyyaṃ lābhamarahatīti laddhabba’’nti. Ettha pana paribhottabboti padassa atthibhāve ‘‘khattiyo kho mahārāja daharoti na uññātabbo na paribhottabbo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Abhiadhipubbā bhūdhātuyo samānatthā. Sesāni dukāni nayānusārena ñeyyāni. Bhamānoti bhavatīti bhamāno, majjhe vakāralopo daṭṭhabbo. Atridaṃ vattabbaṃ – 'परिभवितब्बो' म्हणजे दुसऱ्याद्वारे तिरस्कृत (अपमानित) केले जाण्यास योग्य तो 'परिभवितब्बो' होय. याचप्रमाणे 'परिभोत्तब्बो' आणि 'परिभवनीयो' हे शब्द आहेत. कारण 'तब्ब' प्रत्ययाच्या स्थानी 'सक्कुणेय्य' (शक्य असणे) या पदाची योजना दिसून येते, जसे की - 'न मिळालेले आलम्बन मिळवण्यास योग्य (लद्धब्बं), मिळवण्यासारखे (लभनीयं) किंवा मिळवणे शक्य असणारे (लद्धुं वा सक्कुणेय्यं)'. अथवा, तिरस्कारास पात्र असणारा तो 'परिभवितब्बो' होय. याचप्रमाणे 'परिभोत्तब्बो' आणि 'परिभवनीयो' हे शब्द आहेत. कारण 'तब्ब' प्रत्ययाच्या स्थानी 'अरहति' (पात्र असणे) या पदाची योजना दिसून येते, जसे की - 'प्राप्त करण्यास योग्य अशा लाभाला मिळवण्यास पात्र असणे म्हणजे लद्धब्बं'. येथे 'परिभोत्तब्बो' या पदाच्या अस्तित्वाविषयी 'खत्तियो खो महाराज दहरोति न उञ्ञातब्बो न परिभोत्तब्बो' (हे महाराजा! क्षत्रिय तरुण असला तरी त्याचा अनादर करू नये, त्याचा तिरस्कार करू नये) हे पाळीचे उदाहरण आहे. 'अभि' आणि 'अधि' उपसर्गपूर्वक 'भू' धातू समान अर्थाचे आहेत. उर्वरित द्विक (जोड्या) नियमांनुसार समजून घ्याव्यात. 'भमानो' म्हणजे जो होतो (भवति) तो 'भमानो' होय, येथे मध्यभागी 'व' काराचा लोप झाला आहे असे समजावे. येथे हे सांगणे आवश्यक आहे - ‘‘Kiṃ so bhamāno saccako’’, iccatra pāḷiyaṃ pana; Rūpaṃ bhavatidhātussa, valopeneva dissati. “किं सो भमानो सच्चको” (तो सच्चक काय होत आहे/भ्रमण करत आहे का?), या पाळीमध्ये 'भवति' धातूचे रूप 'व' काराच्या लोपानेच दिसून येते. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kiṃ so bhamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatī’’ti. Vibhavamānoti vibhavatīti vibhavamāno. Evaṃ paribhavamānotiādīsu. Tattha ‘‘abhisambhonto’’timassa karonto nipphādento iccevattho. ‘‘Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Yasmā panimāni [Pg.109] ‘‘bhavamāno’’tiādīni vippakatapaccattavacanāni, tasmā saramāno rodati, gacchanto gaṇhāti, ‘‘gacchanto so bhāradvājo, addasa accutaṃ isi’’ntiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā rājā bhavamāno sampattimanubhavatītiādinā yojetabbāni. ‘‘Saramāno gacchanto’’tiādīni hi ‘‘yāto gato patto’’tiādīhi sadisāni na honti, uttarakriyāpadāpekkhakāni honti tvāpaccayantapadāni viyāti. येथे ही पाळी अशी आहे - 'किं सो भमानो सच्चको निगण्ठपुत्तो, यो भगवतो वादं आरोपेस्सती' (तो निगण्ठपुत्र सच्चक काय होत आहे, जो भगवंतांवर वाद लादणार आहे?). 'विभवमानो' म्हणजे जो नष्ट होतो किंवा ऐश्वर्यवान होतो तो 'विभवमानो' होय. याचप्रमाणे 'परिभवमानो' इत्यादी शब्दांमध्ये समजावे. तेथे 'अभिसम्भोन्तो' याचा अर्थ 'करणारा' किंवा 'उत्पन्न करणारा' असा आहे. 'सब्बानि अभिसम्भोन्तो, स राजवसतिं वसे' (सर्व गोष्टी पूर्ण करत त्याने राजवाड्यात राहावे) हे वचन या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) आहे. परंतु, ज्याअर्थी हे 'भवमानो' इत्यादी शब्द अपूर्ण वर्तमानकृदन्त (विप्पकतपच्चत्तवचन) आहेत, त्याअर्थी 'स्मरण करत रडतो', 'जात असताना पकडतो', किंवा 'जात असताना त्या भारद्वाजाने अच्युत ऋषींना पाहिले' इत्यादींप्रमाणे पूर्ण उत्तर-क्रियापदे जोडून 'राजा होत असताना संपत्तीचा उपभोग घेतो' इत्यादी प्रकारे योजना करावी. कारण 'सरमानो' (स्मरण करत), 'गच्छन्तो' (जात असताना) इत्यादी शब्द 'यातो' (गेलेला), 'गतो' (गेलेला), 'पत्तो' (पोहोचलेला) इत्यादींसारखे नसतात, तर ते 'त्वा' प्रत्ययान्त शब्दांप्रमाणे उत्तर-क्रियापदाची अपेक्षा ठेवणारे असतात. Paribhaviyamānoti paribhaviyate soti paribhaviyamāno. Evaṃ paribhuyyamānotiādīsupi. Imānipi vippakatapaccattavacanāni, tasmā ‘‘rājapurisehi nīyamāno coro evaṃ cintesī’’tiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā aññehi paribhaviyamāno tāṇaṃ gavesati. Bhogo puggalenānubhaviyamāno parikkhayaṃ gacchatītiādinā yojetabbāni. Evaṃ sabbatra īdisesu vippakatavacanesu yojetabbāni. Ayaṃ aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūta parābhūta sambhūtasaddānaṃ niddeso. Iccevaṃ pulliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito. 'परिभवियमानो' म्हणजे ज्याचा तिरस्कार केला जातो तो 'परिभवियमानो' होय. याचप्रमाणे 'परिभुय्यमानो' इत्यादी शब्दांमध्येही समजावे. हे शब्द देखील अपूर्ण वर्तमानकृदन्त (विप्पकतपच्चत्तवचन) आहेत, म्हणून 'राजपुरुषांद्वारे नेला जाणारा चोर असा विचार करू लागला' इत्यादींप्रमाणे पूर्ण उत्तर-क्रियापदे जोडून 'इतरांकडून तिरस्कृत केला जात असताना तो संरक्षणाचा शोध घेतो' अशी योजना करावी. 'मनुष्याद्वारे उपभोगला जाणारा भोग क्षयाला जातो' इत्यादी प्रकारे योजना करावी. अशा प्रकारे सर्वत्र यांसारख्या अपूर्ण वर्तमानकृदन्त शब्दांमध्ये योजना करावी. हा अनियत लिंग असणाऱ्या आणि नियत लिंगांमध्ये समाविष्ट केलेल्या 'भूत', 'पराभूत', 'सम्भूत' या शब्दांचा निर्देश आहे. अशा प्रकारे पुल्लिंगी, 'भू' धातूपासून बनलेल्या शब्दांचा योग्यतेनुसार व्युत्पत्ती इत्यादींच्या द्वारे निर्देश स्पष्ट केला आहे. Idāni itthiliṅganiddeso vuccati – tatra bhāvikāti bhāvetīti bhāvikā. Yā bhāvanaṃ karoti, sā bhāvikā. Bhāvanāti vaḍḍhanā brūhanā phātikaraṇaṃ āsevanā bahulīkāro. Vibhāvanāti pakāsanā sandassanā. Atha vā vibhāvanāti abhāvanā antaradhāpanā. Sambhāvanāti ukkaṃsanā thomanā. Paribhāvanāti vāsanā, samantato vā vaḍḍhanā. Ākārantitthiliṅganiddeso. आता स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश केला जात आहे - तेथे 'भाविका' म्हणजे जी भावना करते (भावेति) ती 'भाविका' होय. जी भावना करते ती 'भाविका' होय. 'भावना' म्हणजे वाढवणे, वृद्धी करणे, विपुल करणे, वारंवार सराव करणे, बहुलीकरण करणे होय. 'विभावना' म्हणजे प्रकट करणे, स्पष्ट दाखवणे होय. अथवा 'विभावना' म्हणजे अभाव करणे, नाहीसे करणे होय. 'संभावना' म्हणजे आदर करणे, प्रशंसा करणे होय. 'परिभावना' म्हणजे सुवासित करणे किंवा सर्व बाजूंनी वाढवणे होय. हा आकारांत स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Bhūmīti sattāyamānā bhavatīti bhūmi, atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha thāvarā ca jaṅgamā cāti bhūmi. Bhūmi vuccati [Pg.110] pathavī. ‘‘Paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādīsu pana lokuttaramaggo bhūmīti vuccati. Yā panandhabālamahājanena viññātā pathavī, tassimāni abhidhānāni – 'भूमी' म्हणजे जी अस्तित्वात असते ती 'भूमी' होय, अथवा ज्या ठिकाणी स्थावर आणि जंगम (सजीव-निर्जीव) प्राणी उत्पन्न होतात आणि वाढतात ती 'भूमी' होय. भूमीला 'पृथ्वी' असे म्हटले जाते. परंतु 'पठमाय भूमिया पत्तिया' (पहिल्या भूमीच्या प्राप्तीसाठी) इत्यादी वाक्यांमध्ये लोकोत्तर मार्गाला 'भूमी' असे म्हटले जाते. जी सामान्य अज्ञानी लोकांद्वारे जाणली गेलेली पृथ्वी आहे, तिची ही नावे आहेत - ‘‘Pathavī medanī bhūmi, bhūrī bhū puthuvī mahī; Chamā vasumatī ubbī, avanī ku vasundharā; Jagatī khiti vasudhā, dharaṇī go dharā’’iti. “पथवी, मेदनी, भूमी, भूरी, भू, पुथुवी, मही, छमा, वसुमती, उब्बी, अवनी, कु, वसुन्धरा, जगती, खिति, वसुधा, धरणी, गो, धरा” ही पृथ्वीची नावे आहेत. Atra bhū ku gosaddā pathavīpadatthe vattantīti kutra diṭṭhapubbāti ce? येथे 'भू', 'कु' आणि 'गो' हे शब्द पृथ्वी या अर्थामध्ये वापरले जातात, हे पूर्वी कोठे पाहिले गेले आहे काय? असा प्रश्न विचारल्यास - Vidvā bhūpāla kumuda-gorakkhādipadesu ve; Bhū ku goiti pathavī, vuccatīti vibhāvaye. विद्वानांनी 'भूपाल' (राजा), 'कुमुद' (कमळ), 'गोरक्ख' (गोपाळ/गायींचे रक्षण करणारा) इत्यादी शब्दांमध्ये 'भू', 'कु' आणि 'गो' हे शब्द पृथ्वी या अर्थाचेच आहेत, असे स्पष्टपणे समजून घ्यावे. Bhūtīti bhavanaṃ bhūti. Vibhūtīti vināso, visesato bhavanaṃ vā, atha vā visesato bhavanti sattā etāyāti vibhūti, sampattiyeva, ‘‘rañño vibhūti. Pihanīyā vibhūtiyo’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ikārantitthiliṅganiddeso. 'भूती' म्हणजे असणे किंवा समृद्धी होय. 'विभूती' म्हणजे विनाश, किंवा विशेष रूपाने असणे, अथवा ज्याच्याद्वारे प्राणी विशेष रूपाने समृद्ध होतात ती 'विभूती' म्हणजे संपत्तीच होय. 'रञ्ञो विभूति' (राजाचे ऐश्वर्य) आणि 'पिहनीया विभूतियो' (इच्छा करण्यायोग्य संपत्ती) हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. हा इकारांत स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Bhūrīti pathavī. Sā hi bhavanti etthāti bhūrīti vuccati, bhavati vā paññāyati vaḍḍhati cāti bhūrī, atha vā bhūtābhūtā tannissitā sattā ramanti etthāti bhūrī. Pathavīnissitā hi sattā pathaviyaṃyeva ramanti, tasmā sā imināpi atthena bhūrīti vuccati. Bhūrīsaddassa pathavīvacane ‘‘bhūripañño’’ti atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhūrī viyāti bhūrī, paññā, bhūrīti pathavīsamāya vitthatāya paññāya nāmaṃ, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti ettha aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā bhūte atthe ramatīti bhūrī, paññāyetaṃ nāmaṃ, ‘‘bhūrī medhā pariṇāyikā’’ti ettha [Pg.111] aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā paññāyeva rāgādayo dhamme abhibhavatīti bhūrī, rāgādiarayo abhibhavatītipi bhūrī. Tathā hi paṭisambhidāmagge āyasmatā sāriputtena vuttaṃ ‘‘rāgaṃ abhibhūyatīti bhūrī, paññā. Dosaṃ mohaṃ…pe… rāgo ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā. Doso. Moho…pe… sabbe bhavagāmino kammā ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā’’. Ettha pana ‘‘gotrabhū’’ti padamiva ‘‘aribhū’’ti vattabbepi bhūsaddaṃ pubbanipātaṃ katvā sandhivasena bhūrīti padamuccāritanti daṭṭhabbaṃ. Apica īdisesu nāmikapadesu vināpi upasaggena abhibhavanādiatthā labbhantiyeva, nākhyātikapadesūti daṭṭhabbaṃ. Idaṃ pana paññāya pariyāyavacanaṃ – 'भूरी' म्हणजे पृथ्वी होय. कारण तिच्यावर सर्व प्राणी राहतात (भवन्ति एत्थ) म्हणून तिला 'भूरी' असे म्हणतात, किंवा ती उत्पन्न होते, ओळखली जाते आणि वाढते म्हणून ती 'भूरी' होय, अथवा अस्तित्वात असलेले व नसलेले तिच्यावर आश्रित असणारे प्राणी येथे रममाण होतात म्हणून ती 'भूरी' होय. पृथ्वीवर आश्रित असणारे प्राणी पृथ्वीवरच रमतात, म्हणून ती या अर्थानेही 'भूरी' म्हटली जाते. 'भूरी' शब्दाचा पृथ्वी या अर्थाचा साधक शब्द 'भूरिपञ्ञो' (पृथ्वीसमान विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेला) हा आहे. शिवाय, 'भूरी' प्रमाणे असणारी ती 'भूरी' म्हणजे प्रज्ञा होय. पृथ्वीसारख्या विस्तीर्ण प्रज्ञेचे नाव 'भूरी' आहे, 'योगा वे जायती भूरी, अयोगा भूरिसङ्खयो' (योगापासून प्रज्ञा उत्पन्न होते, अयोगापासून प्रज्ञेचा क्षय होतो) या गाथेतील अट्ठकथेचे वचन या अर्थाचे साधक आहे. अथवा, जी सत्य अर्थामध्ये रमते ती 'भूरी' म्हणजे प्रज्ञा होय, 'भूरी मेधा परिणायिका' (विस्तीर्ण प्रज्ञा आणि बुद्धी मार्गदर्शक असते) या गाथेतील अट्ठकथेचे वचन या अर्थाचे साधक आहे. अथवा, प्रज्ञाच राग इत्यादी धर्मांचा पराभव करते म्हणून ती 'भूरी' होय, किंवा राग इत्यादी शत्रूंचा (अरींचा) पराभव करते म्हणूनही ती 'भूरी' होय. तसेच पटिसम्भिदामग्ग ग्रंथात आयुष्यमान सारिपुत्तांनी म्हटले आहे - 'रागाचा पराभव करते म्हणून भूरी म्हणजे प्रज्ञा होय. द्वेष, मोह... इत्यादी. राग हा शत्रू (अरी) आहे, त्या शत्रूचे मर्दन करते म्हणून भूरी म्हणजे प्रज्ञा होय. द्वेष, मोह... इत्यादी. सर्व संसारगामी कर्मे हे शत्रू आहेत, त्या शत्रूंचे मर्दन करते म्हणून भूरी म्हणजे प्रज्ञा होय.' येथे 'गोत्रभू' या शब्दाप्रमाणे 'अरिभू' असे म्हणणे योग्य असतानाही, 'भू' शब्दाला पूर्वस्थानी ठेवून संधीच्या नियमांनुसार 'भूरी' असे पद उच्चारले गेले आहे, असे समजावे. शिवाय, अशा नामवाचक शब्दांमध्ये उपसर्गाशिवायही पराभव इत्यादी अर्थ प्राप्त होतातच, क्रियापदांमध्ये नाही, असे समजावे. प्रज्ञेचे हे समानार्थी शब्द आहेत - Paññā pajānanā cintā, vicayo upalakkhaṇā; Pavicayo ca paṇḍiccaṃ, dhammavicayameva ca. प्रज्ञा (बुद्धी), पजानना (विशेष ज्ञान), चिंता (विचार), विचयो (शोध), उपलक्खणा (निरीक्षण), पविचयो (उत्कृष्ट शोध), पाण्डिच्चं (पांडित्य) आणि धम्मविचय (धर्माचा शोध) हे प्रज्ञेचे समानार्थी शब्द आहेत. Sallakkhaṇā ca kosallaṃ, bhūrī paccupalakkhaṇā; Nepuññañceva vebhabyā, medhā cupaparikkhakā. संलक्षणा (सूक्ष्म निरीक्षण) आणि कौशल्य, भूरी (विशाल प्रज्ञा) आणि प्रत्युपलक्षणा (प्रत्यक्ष परीक्षण); नैपुण्य आणि वैभव्य (विश्लेषण क्षमता), मेधा आणि उपपरीक्षा (तпасणी). Sampajaññañca pariṇā-yikā ceva vipassanā; Paññindriyaṃ paññābalaṃ, amoho sammādiṭṭhi ca; Patodo cābhidhammasmā, imāni gahitāni me. संपजन्य (स्पष्ट जाणीव) आणि मार्गदर्शक विपश्यना; प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, अमोह आणि सम्यक् दृष्टी; आणि अभिधम्मातील प्रतोद (अंकुश), हे सर्व माझ्याद्वारे ग्रहण केले गेले आहेत. Ñāṇaṃ paññāṇamummaṅgo, sattho soto ca diṭṭhi ca; Mantā bodho buddhi buddhaṃ, paṭibhānañca bodhiti. ज्ञान, प्रज्ञान, उम्मंग (भेदक प्रज्ञा), शस्त्र, स्रोत आणि दृष्टी; मन्ता (मंत्रणा/प्रज्ञा), बोध, बुद्धी, बुद्ध आणि प्रतिभा व बोधी. Dhammo vijjā gati monaṃ, nepakkaṃ go matī muti; Vīmaṃsā yoni dhonā ca, paṇḍā paṇḍiccayampi ca; Vedo paṇḍitiyañceva, cikicchā miriyāpi ca. धम्म, विद्या, गती, मौन, नैपक्क्य (चतुरता), गो, मती, मुती (समज); वीमंसा (मीमांसा/तपासणी), योनी (योग्य विचार), धोना (शुद्धीकरण), पंडा (प्रज्ञा) आणि पांडित्य; वेद, पाण्डित्य, चिकित्सा आणि मिरीया (प्रयत्न). ‘‘Soto bodhī’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇanāmadvayaṃ idaṃ; Buddhapaccekasambuddha-sāvakānampi rūhati. ‘स्रोत’ आणि ‘बोधी’ असे जे म्हटले गेले आहे, ही ज्ञानाची दोन नावे; बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि श्रावक यांच्यासाठीही लागू होतात. ‘‘Abhisambodhi [Pg.112] sambodhi’’, iti nāmadvayaṃ pana; Paccekabuddhasabbaññu-buddhānaṃyeva rūhati. परंतु ‘अभिसंबोधी’ आणि ‘संबोधी’ ही दोन नावे; केवळ प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्ध (सर्वज्ञ बुद्ध) यांच्यासाठीच लागू होतात. Abhisambodhisaṅkhātā, paramopapadā pana; Ñāṇapaṇṇatti sabbaññu-sambuddhasseva rūhati. परंतु ‘अभिसंबोधी’ म्हणून ओळखली जाणारी, परम पदाला प्राप्त करून देणारी ज्ञानाची संज्ञा केवळ सर्वज्ञ सम्यक्संबुद्धांसाठीच लागू होते. Sammāsambodhisaṅkhātā, anuttarapadādikā; Buddhā vā ñāṇapaṇṇatti, sabbaññusseva rūhati. ‘सम्यक्संबोधी’ म्हणून ओळखली जाणारी, अनुत्तर (सर्वोच्च) पदादी किंवा ‘बुद्ध’ ही ज्ञानाची संज्ञा केवळ सर्वज्ञांसाठीच लागू होते. ‘‘Sabbaññutā’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇaṃ sabbaññunova taṃ; Yujjate avasesā tu, ñāṇapaññatti sabbagā. ‘सर्वज्ञता’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते ज्ञान केवळ सर्वज्ञांनाच लागू होते; परंतु उर्वरित ज्ञानाच्या संज्ञा सर्वांसाठी (ज्ञानवंतांसाठी) सामान्य आहेत. Ñāṇabhāvamhi santepi, dhammacakkhādikaṃ pana; Payojanantarābhāvā, nātra sandassitaṃ mayāti. ज्ञानाचा भाव असूनही, ‘धम्मचक्षु’ इत्यादींचा इतर प्रयोजनाच्या अभावामुळे माझ्याकडून येथे उल्लेख केला गेला नाही. Bhūtīti bhūtassa bhariyā. Yathā hi petassa bhariyā ‘‘petī’’ti vuccati, evameva bhūtassa bhariyā ‘‘bhūtī’’ti vuccati. Bhotīti yāya saddhiṃ kathentena sā itthī ‘‘bhotī’’ iti vattabbā, tasmā iminā padena itthī vohariyatīti ca daṭṭhabbaṃ. Yathā hi purisena saddhiṃ kathentena puriso ‘‘bhavaṃ’’ iti vohariyati, evameva itthiyā saddhiṃ kathentena itthī ‘‘bhotī’’iti vohariyati. ‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvājo, ime ānesi dārake’’ti, ‘‘ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhotī kupitā ahū’’ti cettha nidassanaṃ. Atha vā idhekacco satto itthiliṅgavasena laddhanāmo, so ‘‘bhotī’’iti vattabbo, tasmā iminā padena itthīpi itthiliṅgena laddhanāmā anitthīpi vohariyatīti ca daṭṭhabbā. Tathā hi devaputtopi ‘‘devatā’’ti itthiliṅgavasena voharitabbattā devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti voharito, pageva devadhītā. Tathā hi ‘‘bhotī carahi jānāti, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti ettha pana devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti itthi liṅgavohāro kato. Atrāyaṃ [Pg.113] suttapadattho ‘‘yadi so kuhako dhanatthiko tāpaso na jānāti, bhotī devatā pana jānāti ki’’nti. Apica – ‘भूती’ म्हणजे भूताची पत्नी. ज्याप्रमाणे प्रेताच्या पत्नीला ‘प्रेती’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे भूताच्या पत्नीला ‘भूती’ म्हटले जाते. ‘भोती’ म्हणजे ज्या स्त्रीशी बोलताना तिला ‘भोती’ (आदरणीय स्त्री) असे म्हटले पाहिजे, म्हणून या पदाने स्त्रीला संबोधित केले जाते असे समजावे. ज्याप्रमाणे पुरुषाशी बोलताना पुरुषाला ‘भवं’ (महोदय) असे संबोधित केले जाते, त्याचप्रमाणे स्त्रीशी बोलताना स्त्रीला ‘भोती’ (महोदया) असे संबोधित केले जाते. ‘पूजनीय भारद्वाज हे बालक कोठून आणत आहेत?’ आणि ‘मी महोदेची सेवा करीन, महोदया रागावू नयेत’ हे याचे उदाहरण आहे. किंवा, येथे एखादा प्राणी स्त्रीलिंगी नामामुळे नाव प्राप्त करतो, त्याला ‘भोती’ म्हटले पाहिजे, म्हणून या पदाने स्त्रीलिंगी नाव प्राप्त झालेली स्त्री आणि स्त्री नसलेला (परंतु स्त्रीलिंगी नाव असलेला) देखील संबोधित केला जातो असे समजावे. कारण देवपुत्र देखील ‘देवता’ या स्त्रीलिंगी शब्दाच्या वापरामुळे ‘देवता’ शब्दाच्या अपेक्षेने ‘भोती’ असा संबोधित केला जातो, मग देवकन्येबद्दल काय सांगावे! जसे की ‘महोदया आता जाणतात का? विचारल्यावर मला सांगा’, येथे ‘देवता’ शब्दाच्या अपेक्षेने ‘भोती’ असा स्त्रीलिंगी प्रयोग केला आहे. येथे सूत्रातील पदाचा अर्थ असा आहे: ‘जर तो कपटी, धनलोभी तपस्वी जाणत नसेल, तर महोदया देवता जाणतात काय?’ आणि आणखीही – ‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate; Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti – “हे यक्षा, तू माझा हितचिंतक आहेस; हे देवते, तू माझी कल्याण करणारी आहेस. मी तुझे ते वचन पाळीन, तू माझा आचार्य आहेस.” – Maṭṭhakuṇḍalīvatthusmiṃ pulliṅgayakkhasaddamapekkhitvā ‘‘atthakāmo’’ti pulliṅgavasena itthiliṅgañca devatāsaddamapekkhitvā ‘‘hitakāmā’’ti itthiliṅgavasena purisabhūto maṭṭhakuṇḍalī voharito. Aññatrāpi devatāsaddamapekkhitvā devaputto itthiliṅgavasena voharito – मठ्ठकुंडलीच्या कथेत, पुल्लिंगी ‘यक्ष’ शब्दाच्या अपेक्षेने ‘अत्थकामो’ (हितचिंतक) या पुल्लिंगी रूपाने आणि स्त्रीलिंगी ‘देवता’ शब्दाच्या अपेक्षेने ‘हितकामा’ (कल्याण करणारी) या स्त्रीलिंगी रूपाने, पुरुष असलेला मठ्ठकुंडली संबोधित केला गेला आहे. इतर ठिकाणीही ‘देवता’ शब्दाच्या अपेक्षेने देवपुत्राला स्त्रीलिंगी रूपाने संबोधित केले गेले आहे – ‘‘Na tvaṃ bāle vijānāsi, yathā arahataṃ vaco’’ti; ‘‘Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’’ti. “हे बाळे, अर्हतांचे वचन जसे आहे तसे तू जाणत नाहीस”; “हे अम्मा, तू माझी हितचिंतक आहेस; हे देवते, तू माझी कल्याण करणारी आहेस.” Ettha pana ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbala’’nti ettha ca itthīyeva itthiliṅgavasena voharitā, tasmā katthaci itthipurisapadatthasaṅkhātaṃ atthaṃ anapekkhitvā liṅgamattamevāpekkhitvā bhotī devatā, bhotī silā, bhotī jambū, bhotiṃ devatantiādīhi saddhiṃ paccattavacanādīni yojetabbāni. Katthaci pana liṅgañca atthañca apekkhitvā ‘‘bhotī itthī, bhotiṃ deva’’ntiādinā yojetabbāni. Vibhāvinīti vibhāvetīti vibhāvinī. Evaṃ paribhāvinītiādīsupi. Īkārantitthiliṅganiddeso. येथे ‘ये बाळे, महाबली कुस राजाची क्षमा माग’ यामध्ये स्त्रीलाच स्त्रीलिंगी रूपाने संबोधित केले गेले आहे. म्हणून काही ठिकाणी स्त्री-पुरुष या अर्थाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ लिंगाचीच अपेक्षा ठेवून ‘भोती देवता’ (महोदया देवता), ‘भोती सिला’ (महोदया शिळा), ‘भोती जंबू’ (महोदया जांभूळ), ‘भोतीं देवतं’ इत्यादींसह प्रथमा विभक्ती इत्यादी जोडल्या पाहिजेत. परंतु काही ठिकाणी लिंग आणि अर्थ या दोन्हीची अपेक्षा ठेवून ‘भोती इत्थी’ (महोदया स्त्री), ‘भोतीं देवं’ इत्यादी जोडले पाहिजेत. ‘विभाविनी’ म्हणजे जी स्पष्ट करते ती विभाविनी. याचप्रमाणे ‘परिभाविनी’ इत्यादींमध्येही समजावे. हा ई-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Bhūti sattāyamānā bhavatīti bhū. Atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha sattasaṅkhārāti bhū. Bhū vuccati pathavī. Abhūti vaḍḍhivirahitā kathā, na bhūtapubbāti vā abhū, abhūtapubbā kathā. Na bhūtāti vā abhū, abhūtā kathā. ‘‘Abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti idametesamatthānaṃ [Pg.114] sādhakaṃ vacanaṃ. Ūkārantitthiliṅganiddeso. Niyatitthiliṅganiddesoyaṃ. ‘भू’ म्हणजे जी अस्तित्वात येते किंवा होते. अथवा ज्यामध्ये प्राणी आणि संस्कार उत्पन्न होतात, जन्मतात आणि वाढतात ती ‘भू’. ‘भू’ म्हणजे पृथ्वी असे म्हटले जाते. ‘अभू’ म्हणजे वृद्धीरहित (असत्य) कथा, किंवा जी पूर्वी कधी घडली नाही ती ‘अभू’ (अभूतपूर्व कथा). किंवा जी सत्य नाही ती ‘अभू’ (असत्य कथा). “तू माझ्याशी असत्य कसे काय बोलतोस? खरोखर तू पापयुक्त (वाईट) बोलत आहेस!” हे वचन या अर्थांचे साधक (सिद्ध करणारे) आहे. हा ऊ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. हा नियत (निश्चित) स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश आहे. Aniyataliṅgānaṃ pana niyatitthiliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasambhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito. परंतु अनियतलिंगी असूनही नियत स्त्रीलिंगी शब्दांमध्ये समाविष्ट केलेल्या ‘भूत’, ‘पराभूत’, ‘संभूत’ इत्यादी शब्दांचा निर्देश नियमानुसार सहज समजण्याजोगा आहे. अशा प्रकारे, ‘भू’ धातूपासून बनलेल्या स्त्रीलिंगी शब्दांचा निर्देश त्यांच्या व्युत्पत्ती इत्यादीनुसार योग्य प्रकारे स्पष्ट केला गेला आहे. Idāni napuṃsakaliṅganiddeso vuccati – tatra bhūtanti catubbidhaṃ pathavīdhātuādikaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tañhi aññesaṃ nissayabhāvena bhavatīti bhūtaṃ, bhavati vā tasmiṃ tadadhīnavuttitāya upādārūpanti bhūtaṃ. Atha vā bhūtanti satto bhūtanāmako vā. Bhūtanti hi napuṃsakavasena sakalo satto evaṃnāmako ca yakkhādiko vuccati. ‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā. Yānīdha bhūtāni samāgatāni, ujjhāpetvāna bhūtāni, tamhā ṭhānā apakkamī’’ti evamādīsu napuṃsakappayogo veditabbo. Gātābandhasukhatthaṃ liṅgavipallāsoti ce? Tanna, ‘‘yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva tesaṃ tassa anto, na bahi ṭhānaṃ upalabbhatī’’ti cuṇṇiyapadaracanāyampi bhūtasaddassa napuṃsakaliṅgattadassanatoti avagantabbaṃ. Mahābhūtanti vuttappakāraṃ catubbidhaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tassa mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Kathaṃ? Mahantaṃ bhūtanti mahābhūtaṃ, māyākārasaṅkhātena mahābhūtena samantipi mahābhūtaṃ, yakkhādīhi mahābhūtehi samantipi mahābhūtaṃ, mahantehi ghāsacchādanādipaccayehi bhūtaṃ pavattantipi mahābhūtaṃ, mahāvikārabhūtantipi mahābhūtaṃ. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Atridaṃ suṭṭhupalakkhitabbaṃ – आता नपुंसकलिंगाचे स्पष्टीकरण (निर्देश) सांगितले जात आहे – त्यामध्ये ‘भूत’ म्हणजे पृथ्वीधातू इत्यादी चार प्रकारचे महाभूतरूप होय. कारण ते इतरांच्या आश्रयभावाने अस्तित्वात येते म्हणून ‘भूत’ आहे, किंवा त्याच्यावर अवलंबून राहून उपादारूप त्यात उत्पन्न होते म्हणून ‘भूत’ आहे. अथवा ‘भूत’ म्हणजे प्राणी किंवा ‘भूत’ नावाचा जीव. कारण नपुंसकलिंगाच्या प्रयोगाने संपूर्ण प्राणी आणि यक्ष इत्यादींना या नावाने संबोधले जाते. “कालो घसति भूतानि, सब्बानेव सहत्तना। यानीध भूतानि समागतानि, उज्झापेत्वान भूतानि, तम्हा ठाना अपक्कमी” (काळ सर्व प्राण्यांना स्वतःसह गिळंकृत करतो... इत्यादी) अशा उदाहरणांमध्ये नपुंसकलिंगाचा प्रयोग समजून घ्यावा. जर असे म्हटले की, गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी लिंगविपर्यास (लिंग बदल) झाला आहे का? तर तसे नाही, कारण “यक्षादी महाभूते ज्याला पकडतात, त्यांचा अंत किंवा बाह्य स्थान आढळत नाही” या गद्य रचनेतही (चुण्णियपदात) ‘भूत’ शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व दिसून येते, असे समजले पाहिजे. ‘महाभूत’ म्हणजे वर सांगितलेले चार प्रकारचे महाभूतरूप. त्याचे महाभूतत्व हे त्याच्या विशाल प्रकटीकरण इत्यादी कारणांमुळे समजले पाहिजे. कसे? जे महान भूत (अस्तित्व) आहे ते ‘महाभूत’ होय; जादूगारासारख्या महाभूताशी साम्य असल्यामुळेही ते ‘महाभूत’ आहे; यक्षादी महाभूतांशी साम्य असल्यामुळेही ते ‘महाभूत’ आहे; अन्न-वस्त्र इत्यादी महान प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारे जे भूत (अस्तित्व) प्रवर्तित होते तेही ‘महाभूत’ आहे; आणि जे महाविकाररूप भूत आहे तेही ‘महाभूत’ आहे. अशा प्रकारे, विशाल प्रकटीकरण इत्यादी कारणांमुळे त्याचे महाभूतत्व समजले पाहिजे. येथे हे चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवले पाहिजे – Punnapuṃsakaliṅgo [Pg.115] ca, bhūtasaddo pavattati; Paṇṇattiyaṃ guṇe ceva, guṇeyevitthiliṅgako. ‘भूत’ हा शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात प्रयुक्त होतो; तो प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आणि गुणाच्या अर्थात वापरला जातो, तर गुणी (गुणाने युक्त) च्या अर्थात तो स्त्रीलिंगी असतो. Bhūta sambhūtasaddādi-naye paṇṇattivācakā; Yojetabbā tiliṅge te, iti ñe yyaṃ visesato. ‘भूत’, ‘संभूत’ इत्यादी शब्दांच्या नियमांनुसार प्रज्ञप्तीवाचक (संकल्पनावाचक) शब्द तिन्ही लिंगांत योजले पाहिजेत, हे विशेषत्वाने जाणले पाहिजे. ‘‘Bhūto tiṭṭhati, bhūtāni, tiṭṭhanti, samaṇo ayaṃ; Idāni bhūto, cittāni, bhūtāni vimalāni tu. “भूतो तिट्ठति (प्राणी उभा आहे), भूतानि तिट्ठन्ति (प्राणी उभे आहेत), समणो अयं इदानि भूतो (हा श्रमण आता भूत/उत्पन्न झाला आहे), चित्तानि भूतानि विमलानि तु (चित्त निर्मळ झाले आहे).” Vañjhā bhūtā vadhū esā’’, iccudāharaṇānime; Vuttāni suṭṭhu lakkheyya, sāsanatthagavesako. “वन्झा भूता वधू एसा (ही वधू वांझ झाली आहे)”, ही उदाहरणे शासनाच्या (बुद्धवचनाच्या) अर्थाचा शोध घेणाऱ्याने चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवली पाहिजेत. Bhavittanti vaḍḍhitaṭṭhānaṃ. Tañhi bhavanti vaḍḍhanti etthāti bhavittanti vuccati, ‘‘janittaṃ me bhavittaṃ me, iti paṅke avassayi’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘भवित्त’ म्हणजे वाढीचे स्थान (समृद्धीचे स्थान). कारण जिथे प्राणी वाढतात (समृद्ध होतात) त्याला ‘भवित्त’ म्हणतात. “जनित्तं मे भवित्तं मे, इति पंके अवस्सयि” (माझे जन्मस्थान आणि माझे समृद्धीचे स्थान, असे म्हणून तो चिखलात पडला) हे वचन या अर्थाचे साधक (प्रमाण) आहे. ‘‘Bhavittaṃ’’ iti ‘‘bhāvitta’’-nti ca pāṭho dvidhā mayā; Rassattadīghabhāvena, diṭṭho bhaggavajātake. ‘भवित्तं’ आणि ‘भावित्तं’ असा दोन प्रकारचा पाठ मी र्हस्व आणि दीर्घ भावामुळे ‘भग्गव जातका’त पाहिला आहे. Bhūnanti bhavanaṃ bhūnaṃ vaddhi. ‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti, ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘भून’ म्हणजे भवन (घर) किंवा ‘भून’ म्हणजे वृद्धी (वाढ). “अहमेव दूसिया भूनhता, रञ्ञो महाप्रतापस्स” (महाप्रतापी राजाची मीच दूषिका आणि वृद्धीचा नाश करणारी ठरले) आणि “भूनहच्चं कतं मया” (माझ्याकडून भ्रूणहत्या/वृद्धीचा नाश झाला) हे वचन या अर्थाचे साधक (प्रमाण) आहे. Bhavananti bhavanakriyā. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti ettha sattā puttadhītāhi nānāsampattīhi cāti bhavanaṃ vuccati geho, ‘‘pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Geho gharañca āvāso, bhavanañca niketana’’nti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Parābhavananti avaddhimāpajjanaṃ. Sambhavananti suṭṭhu bhavanaṃ. Vibhavananti ucchedo vināso vā. Pātubhavananti pākaṭatā sarūpalābho iccevattho. Āvibhavananti paccakkhabhāvo. Tirobhavananti paṭicchannabhāvo. Vinābhavananti vinābhāvo. Sotthibhavananti suvatthitā. Paribhavananti pīḷanā hīḷanā vā. Abhibhavananti vidhamanaṃ. Adhibhavananti ajjhottharaṇaṃ[Pg.116]. Anubhavananti paribhuñjanaṃ. Samanubhavananti suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Paccanubhavananti adhipatibhāvenapi suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Niggahītantanapuṃsakaliṅganiddeso. ‘भवन’ म्हणजे होण्याची क्रिया. अथवा जिथे प्राणी पुत्र-पुत्री आणि विविध संपत्तीने वाढतात (समृद्ध होतात) त्याला ‘भवन’ म्हणजे घर म्हणतात. “पेत्तिकं भवनं ममा” (हे माझे पैतृक गृह आहे) हे वचन या अर्थाचे साधक आहे. “गेहो, घरं, आवासो, भवनं, निकेतनं” हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत. ‘पराभवन’ म्हणजे अवनती किंवा वृद्धी न होणे. ‘संभवन’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे होणे (उत्पत्ती). ‘विभवन’ म्हणजे उच्छेद किंवा विनाश. ‘पातुभवन’ म्हणजे प्रकट होणे किंवा स्वतःचे रूप प्राप्त करणे, असा अर्थ आहे. ‘आविभवन’ म्हणजे प्रत्यक्ष होणे. ‘तिरोभवन’ म्हणजे अदृश्य किंवा गुप्त होणे. ‘विनाभवन’ म्हणजे विनाभाव (वियोग). ‘सोत्थिभवन’ म्हणजे कल्याण किंवा स्वस्तिभाव. ‘परिभवन’ म्हणजे पीडा देणे किंवा निंदा करणे. ‘अभिभवन’ म्हणजे पराभूत करणे किंवा नष्ट करणे. ‘अधिभवन’ म्हणजे आच्छादित करणे (अधिपत्य गाजवणे). ‘अनुभवन’ म्हणजे उपभोग घेणे. ‘समनुभवन’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे उपभोग घेणे. ‘पच्चनुभवन’ म्हणजे अधिपत्यभावाने देखील चांगल्या प्रकारे उपभोग घेणे. हा निग्गहीत-अंत (अनुस्वार-अंत) नपुंसकलिंगाचा निर्देश आहे. Atthavibhāvīti atthassa vibhāvanasīlaṃ cittaṃ vā ñāṇaṃ vā kulaṃ vā atthavibhāvi. Evaṃ dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅganiddeso. ‘अत्थविभावी’ म्हणजे अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे चित्त, ज्ञान किंवा कुल हे ‘अत्थविभावी’ होय. याचप्रमाणे ‘धम्मविभावी’ समजावे. हा इ-कारान्त नपुंसकलिंगाचा निर्देश आहे. Gotrabhūti paññattārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ vā gotrabhucittaṃ. Tañhi kāmāvacaragottamabhibhavati, mahaggatagottañca bhāveti nibbattetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Apica gotrabhūti nibbānārammaṇaṃ maggavīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā phalasamāpattivīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Tesu hi paṭhamaṃ puthujjanagottamabhibhavati, ariyagottañca bhāveti, gottābhidhānā ca nibbānato ārammaṇakaraṇavasena bhavatīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, dutiyaṃ pana saṅkhārārammaṇampi samānaṃ āsevanapaccayabhāvena sasampayuttāni phalacittāni gottābhidhāne nibbānamhi bhāvetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Idaṃ pāḷivavatthānaṃ – ‘गोत्रभू’ म्हणजे प्रज्ञप्ति-आलंबन (संकल्पना-आलंबन) किंवा mahaggat-आलंबन असणारे गोत्रभूचित्त होय. कारण ते कामावचर गोत्राचा पराभव करते आणि mahaggat गोत्राची भावना (उत्पत्ती) करते, म्हणून त्याला ‘गोत्रभू’ म्हटले जाते. शिवाय, ‘गोत्रभू’ म्हणजे निर्वाण-आलंबन असणारे आणि मार्गवीथीमध्ये प्रवृत्त असणारे गोत्रभूज्ञान, किंवा संस्कार-आलंबन असणारे आणि फलसमापत्तीवीथीमध्ये प्रवृत्त असणारे गोत्रभूज्ञान होय. त्यापैकी पहिले (ज्ञान) पृथग्जन गोत्राचा पराभव करते आणि आर्य गोत्राची भावना करते, आणि निर्वाणाला आलंबन बनवल्यामुळे गोत्र संज्ञेचे होत असल्याने त्याला ‘गोत्रभू’ म्हटले जाते. दुसरे (ज्ञान) संस्कार-आलंबन असूनही आसेवनप्रत्ययभावामुळे आपल्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या फलचित्तांना गोत्र संज्ञेच्या निर्वाणामध्ये भावित करते (उत्पन्न करते), म्हणून त्याला ‘गोत्रभू’ म्हटले जाते. हा पाळीचा नियम आहे – ‘‘Gotrabhu’’iti rassatta-vasena kathitaṃ padaṃ; Napuṃsakanti viññeyyaṃ, ñāṇacittādipekkhakaṃ. ‘गोत्रभु’ असे र्हस्व रूपाने सांगितलेले पद नपुंसकलिंगी समजावे, जे ज्ञान, चित्त इत्यादींच्या अपेक्षेने असते. ‘‘Gotrabhū’’iti dīghatta-vasena kathitaṃ pana; Pulliṅgamiti viññeyyaṃ, puggalādikapekkhakaṃ. परंतु ‘गोत्रभू’ असे दीर्घ रूपाने सांगितलेले पद पुल्लिंगी समजावे, जे पुद्गल (व्यक्ती) इत्यादींच्या अपेक्षेने असते. Dīghabhāvena vuttaṃ tu, napuṃsakanti no vade; Binduvantī’tare bhedā, tayo iti hi bhāsitā. दीर्घ रूपाने सांगितलेल्या पदाला नपुंसकलिंगी म्हणू नये; इतर तीन भेद अनुस्वारयुक्त (बिंदूयुक्त) सांगितले आहेत. Īkārantā ca ūdantā, rassattaṃ yanti sāsane; Napuṃsakattaṃ patvāna, sahabhu sīghayāyiti. शासनात (बुद्धवचनात) ई-कारान्त आणि ऊ-कारान्त शब्द नपुंसकलिंग प्राप्त झाल्यावर र्हस्व होतात, जसे ‘सहभु’ आणि ‘सीघयायि’. Cittena saha bhavatīti cittasahabhu, cittena saha na bhavatīti nacittasahabhu, rūpaṃ. Ukārantanapuṃsakaliṅganiddeso. Niyatanapuṃsakaliṅganiddesoyaṃ. चित्तासोबत जे उत्पन्न होते ते ‘चित्तसहभु’ आणि चित्तासोबत जे उत्पन्न होत नाही ते ‘नचित्तसहभु’ रूप होय. हा उ-कारान्त नपुंसकलिंगाचा निर्देश आहे. हा नियत (निश्चित) नपुंसकलिंगाचा निर्देश आहे. Aniyataliṅgānaṃ [Pg.117] niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ napuṃsakaliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito. Iccevaṃ sabbathāpi liṅgattayaniddeso samatto. अनियतलिंगी शब्दांपैकी जे निश्चित नपुंसकलिंगात समाविष्ट केले आहेत, अशा ‘भूत’, ‘पराभूत’ इत्यादी शब्दांचे स्पष्टीकरण नियमांनुसार सहज समजण्यासारखेच आहे. अशा प्रकारे, ‘भू’ धातूपासून बनलेल्या नपुंसकलिंगी शब्दांचे योग्य प्रकारे व्युत्पत्ती इत्यादींद्वारे स्पष्टीकरण केले गेले आहे. अशा प्रकारे, सर्व प्रकारे तिन्ही लिंगांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले. Ulliṅganena vividhena nayena vuttaṃ,Bhūdhātusaddamayaliṅgatikaṃ yadetaṃ; Āliṅgiyaṃ piyatarañca sutaṃ suliṅgaṃ,Poso kare manasi liṅgaviduttamicchaṃ. विविध नियमांच्या आधारे स्पष्ट केलेले, ‘भू’ धातूच्या शब्दांपासून बनलेले हे जे तिन्ही लिंगांचे वर्णन आहे; लिंगांचे ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्या मनुष्याने या सुंदर आणि प्रिय अशा श्रुत (शास्त्राचा) आपल्या मनात स्वीकार करावा. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कौशल्यासाठी (निपुणतेसाठी) रचलेल्या ‘सद्दनीति’ ग्रंथात... Bhūdhātumayānaṃ tividhaliṅgikānaṃ nāmikarūpānaṃ vibhāgo ‘भू’ धातूपासून बनलेल्या तिन्ही लिंगांच्या नामरूपांचा विभाग... Catuttho paricchedo. चौथा परिच्छेद (अध्याय) समाप्त. 5. Okārantapulliṅganāmikapadamālā ५. ओ-कारान्त पुल्लिंगी नामपदमाला. Bhū dhātuto pavattānaṃ, nāmikānamito paraṃ; Nāmamālaṃ pakāsissaṃ, nāmamālantarampi ca. 'भू' धातूपासून उत्पन्न होणाऱ्या नामांनंतर, मी नाममाला आणि इतर नाममाला देखील प्रकाशित करीन. Vippakiṇṇakathā ettha, evaṃ vutte na hessati; Pabhedo nāmamālānaṃ, paripuṇṇova hehiti. येथे विखुरलेली चर्चा अशा प्रकारे सांगितली असता होणार नाही; नाममालांचे वर्गीकरण परिपूर्णच होईल. Pubbācariyasīhānaṃ, tasmā idha mataṃ sutaṃ; Purecaraṃ karitvāna, vakkhāmi savinicchayaṃ. म्हणून, पूर्व आचार्य-सिंहांचे (श्रेष्ठ आचार्यांचे) ऐकलेले मत येथे अग्रभागी ठेवून, मी सविस्तर निर्णयांसह सांगेन. Puriso, purisā. Purisaṃ, purise. Purisena, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. Bho purisa, bhavanto purisā. पुरिसो, पुरिसा। पुरिसं, पुरिसे। पुरिसेन, पुरिसेहि, पुरिसेभि। पुरिसस्स, पुरिसानं। पुरिसा, पुरिसस्मा, पुरिसम्हा, पुरिसेहि, पुरिसेभि। पुरिसस्स, पुरिसानं। पुरिसे, पुरिसस्मिं, पुरिसम्हि, पुरिसेसु। भो पुरिस, भवन्तो पुरिसा। Ayamāyasmatā mahākaccānena pabhinnapaṭisambhidena katasmā niruttipiṭakato uddharito purisaiccetassa pakatirūpassa [Pg.118] nāmikapadamālānayo. Tatra purisavacanaekavacanaputhuvacanesu paccattavacanādīni bhavanti. Taṃ yathā? Puriso tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Tatra purisoti purisavacane ekavacane paccattavacanaṃ bhavati, purisāti purisavacane puthuvacane paccattavacanaṃ bhavati. हा, प्रभिन्नपटिसम्भिदा (विशिष्ट ज्ञान) प्राप्त असलेल्या आयुष्यमान महाकच्चायनांनी रचलेल्या 'निरुत्तिपिटक' मधून उद्धृत केलेला 'पुरिस' (पुरुष) या प्रातिपदिक रूपाचा नामपदविभक्तीचा नियम आहे. तेथे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचन आणि बहुवचनात (पुथुवचन) प्रथमा विभक्ती (पच्चत्तवचन) इत्यादी विभक्त्या होतात. जसे की? 'पुरिसो तिट्ठति' (पुरुष उभा राहतो), 'पुरिसा तिट्ठन्ति' (पुरुष उभे राहतात). तेथे 'पुरिसो' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात प्रथमा विभक्तीचे रूप होते, आणि 'पुरिसा' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात प्रथमा विभक्तीचे रूप होते. Purisaṃ passati, purise passati. Tatra purisanti purisavacane ekavacane upayogavacanaṃ bhavati, puriseti purisavacane puthuvacane upayogavacanaṃ bhavati. 'पुरिसं पस्सति' (पुरुषाला पाहतो), 'पुरिसे पस्सति' (पुरुषांना पाहतो). तेथे 'पुरिसं' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात द्वितीया विभक्तीचे (उपयोगवचन) रूप होते, आणि 'पुरिसे' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात द्वितीया विभक्तीचे रूप होते. Purisena kataṃ, purisehi kataṃ, purisebhi kataṃ. Tatra purisenāti purisavacane ekavacane karaṇavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane karaṇavacanaṃ bhavati. 'पुरिसेन कतं' (पुरुषाने केले), 'पुरिसेहि कतं', 'पुरिसेभि कतं' (पुरुषांनी केले). तेथे 'पुरिसेन' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात तृतीया विभक्तीचे (करणवचन) रूप होते, आणि 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात तृतीया विभक्तीचे रूप होते. Purisassa dīyate, purisānaṃ dīyate. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sampadānavacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sampadānavacanaṃ bhavati. 'पुरिसस्स दीयते' (पुरुषाला दिले जाते), 'पुरिसानं दीयते' (पुरुषांना दिले जाते). तेथे 'पुरिसस्स' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात चतुर्थी विभक्तीचे (संप्रदानवचन) रूप होते, आणि 'पुरिसानं' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात चतुर्थी विभक्तीचे रूप होते. Purisā nissaṭaṃ, purisasmā nissaṭaṃ, purisamhā nissaṭaṃ, purisehi nissaṭaṃ, purisebhi nissaṭaṃ. Tatra purisāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati. Purisasmāti…pe… purisamhāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane nissakkavacanaṃ bhavati. 'पुरिसा निस्सटं', 'पुरिसस्मा निस्सटं', 'पुरिसम्हा निस्सटं' (पुरुषापासून मुक्त/निघलेले), 'पुरिसेहि निस्सटं', 'पुरिसेभि निस्सटं' (पुरुषांपासून मुक्त/निघलेले). तेथे 'पुरिसा' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात पंचमी विभक्तीचे (निस्सक्कवचन) रूप होते. 'पुरिसस्मा'...पे... 'पुरिसम्हा' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात पंचमी विभक्तीचे रूप होते, आणि 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात पंचमी विभक्तीचे रूप होते. Purisassa pariggaho, purisānaṃ pariggaho. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sāmivacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sāmivacanaṃ bhavati. 'पुरिसस्स परिग्गहो' (पुरुषाचा ताबा/मालकी), 'पुरिसानं परिग्गहो' (पुरुषांचा ताबा/मालकी). तेथे 'पुरिसस्स' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात षष्ठी विभक्तीचे (सामीवचन) रूप होते, आणि 'पुरिसानं' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात षष्ठी विभक्तीचे रूप होते. Purise patiṭṭhitaṃ, purisasmiṃ patiṭṭhitaṃ, purisamhi patiṭṭhitaṃ, purisesu patiṭṭhitaṃ. Tatra puriseti purisavacane ekavacane bhummavacanaṃ bhavati, purisasminti…pe… purisamhīti…pe… purisesūti purisavacane puthuvacane bhummavacanaṃ bhavati. 'पुरिसे पतिट्ठितं', 'पुरिसस्मिं पतिट्ठितं', 'पुरिसम्हि पतिट्ठितं' (पुरुषावर प्रतिष्ठित), 'पुरिसेसु पतिट्ठितं' (पुरुषांवर प्रतिष्ठित). तेथे 'पुरिसे' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात सप्तमी विभक्तीचे (भुम्मवचन) रूप होते, आणि 'पुरिसस्मिं'...पे... 'पुरिसम्हि'...पे... 'पुरिसेसु' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात सप्तमी विभक्तीचे रूप होते. Bho [Pg.119] purisa tiṭṭha, bhavanto purisā tiṭṭhatha. Tatra bho purisaiti purisavacane ekavacane ālapanaṃ bhavati, bhavanto purisāiti purisavacane puthuvacane ālapanaṃ bhavatīti iminā nayena sabbattha nayo vitthāretabbo. 'भो पुरिस तिट्ठ' (हे पुरुषा, थांब), 'भवन्तो पुरिसा तिट्ठथ' (हे पुरुषहो, थांबा). तेथे 'भो पुरिस' हे 'पुरिस' शब्दाच्या एकवचनात संबोधन (आलपन) होते, आणि 'भवन्तो पुरिसा' हे 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनात संबोधन होते. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी विस्तार करावा. Yamakamahātherena katāya pana cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi tādiso nayo niruttipiṭake natthi, tathāpi bahūnamālapanavisaye ‘‘bho yakkhā’’itiādīnaṃ ālapanabahuvacanānaṃ jātakaṭṭhakathādīsu dissanato pasatthatarova hoti viññūnaṃ pamāṇañca, tasmā iminā yamakamahātheramatenapi ‘‘puriso purisā purisa’’ntiādīni vatvā āmantane ‘‘bho purisa, bho purisā, bhavanto purisā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā. परंतु, यमक महाथेरांनी रचलेल्या 'चूळनिरुत्ति' मध्ये 'भो पुरिस' असे र्हस्व रूपाने संबोधनाचे एकवचन सांगून, 'भो पुरिसा' असे दीर्घ रूपाने संबोधनाचे बहुवचन सांगितले आहे. जरी असा नियम 'निरुत्तिपिटक' मध्ये नसला, तरी अनेकांच्या संबोधनाच्या बाबतीत 'भो यक्खा' (हे यक्षांनो) इत्यादी संबोधनाचे बहुवचन जातक-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये दिसून येत असल्याने, ते विद्वानांसाठी अधिक प्रशस्त आणि प्रमाणभूतच आहे. म्हणून, या यमक महाथेरांच्या मतानुसार देखील 'पुरिसो, पुरिसा, पुरिसं' इत्यादी रूपे सांगून, संबोधनात 'भो पुरिस, bho पुरिसा, भवन्तो पुरिसा' अशी नामपदमाला जोडावी. Tattha purisoti paṭhamāya ekavacanaṃ. Purisāti bahuvacanaṃ. Purisanti dutiyāya ekavacanaṃ. Puriseti bahuvacanaṃ. Purisenāti tatiyāya ekavacanaṃ. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti catutthiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhāti tīṇi pañcamiyā ekavacanāni. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti chaṭṭhiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhīti tīṇi sattamiyā ekavacanāni. Purisesūti bahuvacanaṃ. Bho purisāti aṭṭhamiyā ekavacanaṃ. Bho purisā, bhavanto purisāti dve bahuvacanāni. तेथे 'पुरिसो' हे प्रथमेचे एकवचन आहे. 'पुरिसा' हे बहुवचन आहे. 'पुरिसं' हे द्वितीयेचे एकवचन आहे. 'पुरिसे' हे बहुवचन आहे. 'पुरिसेन' हे तृतीयेचे एकवचन आहे. 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि' ही दोन बहुवचने आहेत. 'पुरिसस्स' हे चतुर्थीचे एकवचन आहे. 'पुरिसानं' हे बहुवचन आहे. 'पुरिसा', 'पुरिसस्मा', 'पुरिसम्हा' ही तीन पंचमीची एकवचने आहेत. 'पुरिसेहि', 'पुरिसेभि' ही दोन बहुवचने आहेत. 'पुरिसस्स' हे षष्ठीचे एकवचन आहे. 'पुरिसानं' हे बहुवचन आहे. 'पुरिसे', 'पुरिसस्मिं', 'पुरिसम्हि' ही तीन सप्तमीची एकवचने आहेत. 'पुरिसेसु' हे बहुवचन आहे. 'भो पुरिस' हे अष्टमीचे (संबोधनाचे) एकवचन आहे. 'भो पुरिसा', 'भवन्तो पुरिसा' ही दोन बहुवचने आहेत. Kiñcāpetesu ‘‘purisā’’ti idaṃ paṭhamāpañcamīaṭṭhamīnaṃ, ‘‘purise’’ti idaṃ dutiyāsattamīnaṃ, ‘‘purisehi, purisebhī’’ti tatiyāpañcamīnaṃ, ‘‘purisāna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ ekasadisaṃ, tathāpi atthavasena asaṅkarabhāvo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Puriso [Pg.120] tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Purisaṃ passati, purise passatī’’tiādinā. जरी यांमध्ये 'पुरिसा' हे प्रथमा, पंचमी आणि अष्टमीचे; 'पुरिसे' हे द्वितीया आणि सप्तमीचे; 'पुरिसेहि, पुरिसेभि' हे तृतीया आणि पंचमीचे; 'पुरिसानं' हे चतुर्थी आणि षष्ठीचे समान रूप असले, तरी अर्थाच्या आधारे त्यांमधील स्पष्ट भेद (असंकरभाव) समजून घ्यावा. कसा? 'पुरिसो तिट्ठति, पुरिसा तिट्ठन्ति' (पुरुष उभा राहतो, पुरुष उभे राहतात), 'पुरिसं पस्सति, पुरिसे पस्सति' (पुरुषाला पाहतो, पुरुषांना पाहतो) इत्यादी उदाहरणांद्वारे. Tattha ca bhoti āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanaṃyeva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘‘bho purisā’’iti bahuvacanappayogopi gahito. ‘‘Bhavanto’’tidaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘‘purisā’’ti puna vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iti yamakamahātherena ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā bhijjati. Atrimāni nidassanapadāni – ‘‘api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametīti, no hidaṃ bho gotama. Acchariyaṃ bho ānanda, abbhutaṃ bho ānanda, ehi bho samaṇa, bho pabbajita’’iccādipāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa ekavacanappayoge pavattinidassanaṃ, ‘‘tena hi bho mamapi suṇātha. Yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, nāhaṃ bho samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi, passatha bho imaṃ kulaputtaṃ. Bho yakkhā ahaṃ imaṃ tumhākaṃ bhājetvā dadeyyaṃ. Aparisuddho panamhi, bho dhuttā tumhākaṃ kriyā mayhaṃ na ruccati. So te purise āha bho tumhe maṃ mārentā rañño dassetvāva mārethā’’ti iccādi pana pāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa bahuvacanappayoge pavattinidassanaṃ. Kaccāyanappakaraṇe pana ‘‘bho purisa, bho purisā’’ti padadvayaṃ ālapanekavacanavasena vuttaṃ. Taṃ yathā āgamehi na virujjhati, tathā gahetabbaṃ. येथे 'भो' (bhoti) हा संबोधनार्थी निपात आहे. तो केवळ एकवचनातच होतो असे नाही, तर बहुवचनातही होतो, म्हणूनच “भो पुरिसा” (bho purisā) हा बहुवचनी प्रयोगही घेतला आहे. “भवन्तो” (bhavanto) हा शब्द तर बहुवचनातच होतो, म्हणून पुन्हा “पुरिसा” (purisā) असे म्हटले आहे, हे लक्षात घ्यावे. अशा प्रकारे यमक महाथेरांनी “भो पुरिस” (bho purisa) असे र्हस्व स्वराने संबोधनाचे एकवचन सांगून, “भो पुरिसा” (bho purisā) असे दीर्घ स्वराने संबोधनाचे बहुवचन सांगितले आहे. कारण पाळीमध्ये आणि अट्ठकथांमध्ये निपात असलेला 'भो' हा शब्द एकवचन आणि बहुवचनाच्या भेदाने दोन प्रकारे विभागला जातो. याची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत – “सपरिग्रह (संसारिक आसक्ती असलेल्या) त्रैविद्य ब्राह्मणांचे अपरिग्रही ब्रह्माशी साम्य किंवा ऐक्य होते काय? नाही, हे भो गोतम! (no hidaṃ bho gotama). आश्चर्य आहे भो आनंद! अद्भुत आहे भो आनंद! ये भो समण! भो पब्बजित!” इत्यादी पाळी आणि अट्ठकथांमधील उदाहरणे 'भो' शब्दाच्या एकवचनी प्रयोगाची आहेत. “तर मग भो, माझेही ऐका. ज्याप्रमाणे आपण स्वतः त्या भदन्त गोतमांच्या दर्शनासाठी जाण्यास योग्य आहोत, मी भो समण गोतमांच्या सुभाषिताबद्दल सुभाषित म्हणून अनुमोदन करत नाही असे नाही, पहा भो या कुलपुत्राला. भो यक्खा (यक्षांनो), मी हे तुमच्यात वाटून देईन. पण मी अपवित्र आहे, भो धुत्ता (धूर्तांनो), तुमचे कृत्य मला आवडत नाही. त्याने त्या पुरुषांना म्हटले, भो तुम्ही मला मारताना राजाला दाखवूनच मारा.” इत्यादी पाळी आणि अट्ठकथांमधील उदाहरणे 'भो' शब्दाच्या बहुवचनी प्रयोगाची आहेत. कच्चायन व्याकरणामध्ये (Kaccāyanappakaraṇe) मात्र “भो पुरिस, bho purisā” हे दोन्ही शब्द संबोधनाच्या एकवचनाच्या अर्थाने सांगितले आहेत. ते जसे आगमांशी (परंपरेशी) सुसंगत आहे, तसेच ग्रहण करावे. Keci [Pg.121] pana adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchanti, dūraṭṭhassālapane pana ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchanti. Adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānaṃ itthīnañca ālapane na kiñci vadanti. Tathā adūraṭṭhāya dūraṭṭhāya ca itthiyā ālapane te pucchitabbā ‘‘adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapane kathaṃ vattabba’’nti. Addhā te evaṃ puṭṭhā uttari kiñci vattuṃ na sakkhissanti. Evampi te ce vadeyyuṃ ‘‘bhavanto purisāti imināva adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatī’’ti. Tadā te vattabbā ‘‘yadi bhavanto purisā’’ti iminā advejjhena vacanena adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavati, evaṃ sante ‘‘bho purisa’’iti rassapadenapi dūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ vattabbaṃ, evaṃ avatvā kimatthaṃ adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchatha, kimatthañca dūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchatha. काही लोक जवळ असलेल्या व्यक्तीला संबोधताना “भो पुरिस” (bho purisa) अशा र्हस्व स्वराने संबोधनाचे एकवचन मानतात, तर दूर असलेल्या व्यक्तीला संबोधताना “भो पुरिसा” (bho purisā) अशा दीर्घ स्वराने संबोधनाचे एकवचन मानतात. जवळ असलेल्या आणि दूर असलेल्या पुरुषांच्या व स्त्रियांच्या संबोधनाविषयी ते काहीच बोलत नाहीत. तसेच जवळ असलेल्या आणि दूर असलेल्या स्त्रीला संबोधण्याविषयी त्यांना विचारले पाहिजे की, “जवळ असलेल्या आणि दूर असलेल्या पुरुषांना संबोधताना कसे बोलावे?” नक्कीच, असे विचारले असता ते पुढे काही सांगू शकणार नाहीत. तरीही जर ते असे म्हणाले की, “'भवन्तो पुरिसा' (bhavanto purisā) यानेच जवळ असलेल्या आणि दूर असलेल्या पुरुषांचे संबोधन होते.” तर त्यांना विचारले पाहिजे की, “जर 'भवन्तो पुरिसा' या निःसंदिग्ध शब्दाने जवळ असलेल्या आणि दूर असलेल्या पुरुषांचे संबोधन होते, तर मग 'भो पुरिस' या र्हस्व शब्दानेही दूर असलेल्या पुरुषाचे संबोधन व्हायला हवे. असे न सांगता तुम्ही जवळ असलेल्याच्या संबोधनासाठी 'भो पुरिस' या र्हस्व स्वराने संबोधनाचे एकवचन का मानता, आणि दूर असलेल्याच्या संबोधनासाठी 'भो पुरिसा' या दीर्घ स्वराने संबोधनाचे एकवचन का मानता?” Nanu ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha sugata bojjhaṅgā’’tiādīsu ālapanapadabhūtaṃ ‘‘bhagavā’’iti dīghapadaṃ samīpe ṭhitakālepi dūre ṭhitakālepi buddhassālapanapadaṃ bhavitumarahateva, tathā ālapanapadabhūtaṃ ‘‘sugata’’iti rassapadampi. Yasmā panetesu ‘‘bhagavā’’ti ālapanapadassa na katthacipi rassattaṃ dissati, ‘‘sugatā’’ti ālapanapadassa ca na katthacipi dīghattaṃ dissati, tasmā dīgharassamattābhedaṃ acintetvā ‘‘purisa’’iti rassavasena vuttapadaṃ pakatissaravasena samīpe ṭhitassa purisassa āmantanakāle adūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavati, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisassa āmantanakāle dūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavatīti gahetabbaṃ. Tathā ‘‘bhavanto purisā, bho yakkhā, bho dhuttā’’tiādīni [Pg.122] dīghavasena vuttāni ālapanabahuvacanapadānipi pakatissaravasena samīpe ṭhitapurisānaṃ āmantanakāle adūraṭṭhānamālapanapadāni bhavanti, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisādīnaṃ āmantanakāle dūraṭṭhānamālapanapadāni bhavantīti gahetabbāni. Tathā hi brāhmaṇā katthaci katthaci rassaṭṭhānepi dīghaṭṭhānepi āyatena sarena majjhimāyatena sarena accāyatena ca sarena vedaṃ paṭhanti likhitumasakkuṇeyyena gītassarena viya. Iti sabbakkharesupi āyatena sarenuccāraṇaṃ labbhateva likhitumasakkuṇeyyaṃ, tasmā asampathamanotaritvā ‘‘bho purisa’’iti vacanena dūraṭṭhassa ca adūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ bhavati, ‘‘bho purisā, bhavanto purisā’’ti imehi vacanehipi dūraṭṭhānañca adūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iti dūraṭṭhassa adūraṭṭhānañca āyatena sarena āmantanameva pamāṇaṃ, na dīgharassamattāviseso, tasmā ‘‘bho sattha, bho rāja, bho gaccha, bho muni, bho daṇḍi, bho bhikkhu, bho sayambhu, bhoti kaññe, bhoti patti, bhoti itthi, bhoti yāgu, bhoti vadhu, bho kula, bho aṭṭhi, bho cakkhu’’iccevamādīhi padehi adūraṭṭhassālapanañca dūraṭṭhassālapanañca bhavati. ‘‘Bhavanto satthā, satthāro, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evamādīhipi padehi adūraṭṭhānañcālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. “तग्ध भगवा बोज्झङ्गा, तग्ध सुगत बोज्झङ्गा” (नक्कीच, भगवन्! हे बोध्यंग आहेत; नक्कीच, सुगत! हे बोध्यंग आहेत) इत्यादींमध्ये संबोधन पद असलेले “भगवा” (bhagavā) हे दीर्घ पद जवळ असतानाही आणि दूर असतानाही बुद्धांचे संबोधन पद असू शकतेच, तसेच संबोधन पद असलेले “सुगत” (sugata) हे र्हस्व पदही. परंतु, ज्याअर्थी यांमध्ये “भगवा” या संबोधन पदाचे कुठेही र्हस्व रूप दिसत नाही आणि “सुगत” या संबोधन पदाचे कुठेही दीर्घ रूप दिसत नाही, त्याअर्थी दीर्घ आणि र्हस्व मात्रेचा भेद न विचारता, “पुरिस” (purisa) असे र्हस्व स्वराने म्हटलेले पद सामान्य स्वराने (पकतिस्सर) जवळ असलेल्या पुरुषाला संबोधताना जवळचे संबोधन पद होते, आणि लांबवलेल्या स्वराने (आयतस्सर) दूर असलेल्या पुरुषाला संबोधताना दूरचे संबोधन पद होते, असे समजावे. तसेच “भवन्तो पुरिसा, भो यक्खा, भो धुत्ता” इत्यादी दीर्घ स्वराने म्हटलेली संबोधनाची बहुवचनी पदेही सामान्य स्वराने जवळ असलेल्या पुरुषांना संबोधताना जवळची संबोधन पदे होतात, आणि लांबवलेल्या स्वराने दूर असलेल्या पुरुषांना संबोधताना दूरची संबोधन पदे होतात, असे समजावे. कारण ब्राह्मण लोक काही ठिकाणी र्हस्व स्थानीही आणि दीर्घ स्थानीही लांबवलेल्या स्वराने, मध्यम लांबवलेल्या स्वराने आणि अत्यंत लांबवलेल्या स्वराने वेदांचे पठण करतात, जसे की लिहिता न येणाऱ्या गाण्याच्या स्वराप्रमाणे. अशा प्रकारे सर्व अक्षरांमध्ये लांबवलेल्या स्वराने उच्चारण करणे शक्य होतेच, जे लिहिता येत नाही. म्हणून गोंधळात न पडता “भो पुरिस” या शब्दाने दूर असलेल्या आणि जवळ असलेल्या पुरुषाचे संबोधन होते, आणि “भो पुरिसा, भवन्तो पुरिसा” या शब्दांनीही दूर असलेल्या आणि जवळ असलेल्या पुरुषांचे संबोधन होते, असे समजावे. अशा प्रकारे दूर असलेल्या आणि जवळ असलेल्यांचे लांबवलेल्या स्वराने केलेले संबोधनच प्रमाण आहे, दीर्घ-र्हस्व मात्रेचा विशेष भेद नाही. म्हणून “भो सत्थ (शास्ता), भो राज, भो गच्छ, भो मुनि, भो दण्डि, भो भिक्खु, भो स्वयम्भू, भोति कञ्ञे, भोति पत्ति, भोति इत्थि, भोति यागु, भोति वधु, भो कुल, भो अट्ठि, भो चक्खु” इत्यादी पदांनी जवळचे संबोधन आणि दूरचे संबोधन होते. “भवन्तो सत्था, सत्थारो, भोतियो कञ्ञा, कञ्ञायो” इत्यादी पदांनीही जवळचे संबोधन होते, असे समजावे. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – यावर हा निष्कर्ष आहे – Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rañño puttaṃ adassayuṃ; Putto ca pitaraṃ disvā, dūratovajjhabhāsatha. त्याचे ते बोलणे ऐकून त्यांनी राजाला पुत्राला दाखवले; आणि पुत्राने पित्याला पाहून दूरवरूनच असे म्हटले. Āgacchu dovārikā khaggabandhā,Kāsāviyā hantu mamaṃ janinda; Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ,Aparādho ko nvidha mamajja atthi. “हे जनिन्द (नरेंद्रा/राजन)! तलवार धारण केलेले द्वारपाल आले आहेत, काषाय वस्त्र परिधान केलेल्या मला ते मारोत; पण विचारले असता मला हा अर्थ सांगा की, आज येथे माझा काय अपराध आहे?” Evaṃ [Pg.123] saddhammarājena, vohārakusalena ve; Sudesite somanassa-jātake sabbadassinā. अशा प्रकारे व्यवहारकुशल आणि सर्वदर्शी सद्धम्मराजांनी (बुद्धांनी) 'सोमनस्स जातक' चांगल्या प्रकारे उपदेशिले आहे. Dūraṭṭhānepi rassattaṃ, ‘‘janinda’’iti dissati; Na katthacipi dīghattaṃ, iti nīti mayā matā. दूर अंतरावर असलेल्या व्यक्तीला संबोधताना देखील र्हस्वत्व (र्हस्व स्वर) दिसून येते, जसे की 'जनिन्द' (हे जननायक); कुठेही दीर्घत्व (दीर्घ स्वर) दिसून येत नाही, असा नियम माझ्याद्वारे समजला गेला आहे। Idampettha vattabbaṃ ‘‘kuto nu bho idamāyātaṃ ‘dūraṭṭhassālapanaṃ adūraṭṭhassālapanami’ti’’? Saddasatthato. Saddasatthaṃ nāma na sabbaso buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti. येथे हे देखील सांगितले पाहिजे की, 'हे महोदय, हे कुठून आले आहे - दूर असलेल्याचे संबोधन आणि जवळ असलेल्याचे संबोधन?' शब्दशास्त्रातून (व्याकरणातून)। शब्दशास्त्र हे बुद्धवचनासाठी सर्वतोपरी उपकारक नाही, परंतु अंशतः (एका अंशाने) उपकारक ठरते। Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ, tasmā sabbattha ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā vohāro kātabbo, puthuvacanaṃ anekavacananti ca idaṃ sāsane niruttaññūnaṃ vohāro, itaraṃ saddasatthavidūnaṃ. या प्रकरणामध्ये 'बहुवचन' किंवा 'पुथुवचन' (अनेकवचन) किंवा 'अनेकवचन' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत, केवळ व्यंजने (शब्दरूप) भिन्न आहेत। म्हणून सर्वत्र 'बहुवचन', 'पुथुवचन' किंवा 'अनेकवचन' असा व्यवहार केला पाहिजे। 'पुथुवचन' आणि 'अनेकवचन' हा शासनातील (बुद्धशासनातील) निरुक्तिज्ञांचा (भाषाशास्त्रज्ञांचा) व्यवहार आहे, तर दुसरा (बहुवचन) शब्दशास्त्रज्ञांचा (व्याकरणकारांचा) व्यवहार आहे। Kasmā pana imasmiṃ pakaraṇe dvivacanaṃ na vuttanti? Yasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi, tasmā na vuttanti. Nanu buddhavacane vacanattayaṃ atthi, tathā hi ‘‘āyasmā’’ti idaṃ ekavacanaṃ, ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti idaṃ bahuvacananti? Tanna, yadi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ vacanaṃ dvivacanaṃ bhaveyya, ‘‘puriso purisā’’tiādīsu kataraṃ dvivacananti vadeyyātha, tasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi. Teneva hi si yo aṃ yo nā hītiādinā ekavacanabahuvacanāneva dassitānīti. परंतु या प्रकरणामध्ये द्विवचन का सांगितले नाही? कारण बुद्धवचनामध्ये 'द्विवचन' नावाचा प्रकार नाही, म्हणून ते सांगितले नाही। बुद्धवचनामध्ये तीन वचने आहेत ना? जसे की, 'आयुष्मान्' (आयस्मा) हे एकवचन, 'आयस्मन्ता' हे द्विवचन आणि 'आयस्मन्तो' हे बहुवचन आहे? तसे नाही। जर 'आयस्मन्ता' हे रूप द्विवचन असते, तर 'पुरिसो, पुरिसा' इत्यादींमध्ये तुम्ही कोणत्या रूपाला द्विवचन म्हणाल? म्हणून बुद्धवचनामध्ये द्विवचन नावाचा प्रकार नाही। म्हणूनच 'सि, यो, अं, यो, ना, हि' इत्यादी प्रत्ययांद्वारे केवळ एकवचन आणि बहुवचनच दर्शविले गेले आहेत। Nanu ca bho ‘‘suṇantu me āyasmantā, ajja uposatho pannaraso. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti pāḷiyaṃ dve sandhāya ‘‘āyasmantā’’ti vuttaṃ, ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu pana pāḷīsu bahavo sandhāya ‘‘āyasmanto’’ti vuttaṃ, na ca sakkā vattuṃ ‘‘yathā tathā vutta’’nti[Pg.124], parivāsādiārocanepi aṭṭhakathācariyehi viññātasugatādhippāyehi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttattāti? Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana vinayavohāravasena vuttanti. Nanu vinayo buddhavacanaṃ, kasmā ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthī’’ti vadathāti? Saccaṃ vinayo buddhavacanaṃ, tathāpi vinayakammavasena vuttattā upalakkhaṇamattaṃ, na sabbasādhāraṇabahuvacanapariyāpannaṃ. Yadi hi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ siyā, tappayogānipi kriyāpadāni dvivacanāneva siyuṃ, tathārūpānipi kriyāpadāni na santi. Na hi akkharasamayakovido jhānalābhīpi dibbacakkhunā vassasatampi vassasahassampi samavekkhanto buddhavacane ekampi kriyāpadaṃ dvivacananti passeyya, evaṃ kriyāpadesu dvivacanassābhāvā nāmikapadesu dvivacanaṃ natthi. Nāmikapadesu tadabhāvāpi kriyāpadesu tadabhāvo veditabbo. Sakkaṭabhāsāyaṃ dvīsupi dvivacanāni santi, māgadhabhāsāyaṃ pana natthi. पण हे महोदय, 'सुणन्तु मे आयस्मन्ता, अज्ज उपोसथो पन्नरसो... (हे आयुष्मन्तांनो, माझे ऐका, आज पंधरावा उपोसथ आहे। जर आयुष्मन्तांना योग्य वाटत असेल, तर आपण परस्परांच्या परिशुद्धीचा उपोसथ करूया)' या पाळीमध्ये दोघांना उद्देशून 'आयस्मन्ता' असे म्हटले आहे, आणि 'उद्दिठ्ठा खो आयस्मन्तो चत्तारो पाराजिका धम्मा' (हे आयुष्मन्तांनो, चार पाराजिकांचे पठण केले गेले आहे) इत्यादी पाळीमध्ये अनेकांना उद्देशून 'आयस्मन्तो' असे म्हटले आहे। आणि 'हे कसेतरी बोलले गेले आहे' असे म्हणता येणार नाही। तसेच परिवास (परिवर्तन काळ) इत्यादींच्या सूचनेमध्ये देखील, सुगतांचा (बुद्धांचा) अभिप्राय जाणणाऱ्या अट्ठकथाचार्यांनी 'दोघांना सूचित करताना "आयस्मन्ता धारेन्तु" (दोन्ही आयुष्मन्तांनी लक्षात ठेवावे) आणि तिघांना सूचित करताना "आयस्मन्तो धारेन्तु" (सर्व आयुष्मन्तांनी लक्षात ठेवावे) असे म्हणावे' असे म्हटले आहे ना? हे खरे आहे, परंतु ते विनय-व्यवहाराच्या (विनय नियमांच्या) दृष्टीने म्हटले गेले आहे। विनय हे बुद्धवचन नाही का? मग तुम्ही 'बुद्धवचनात द्विवचन नावाचा प्रकार नाही' असे का म्हणता? विनय हे बुद्धवचन आहे हे खरे आहे, तरीही विनयकर्माच्या दृष्टीने म्हटल्यामुळे ते केवळ एक लक्षण (विशिष्ट निर्देश) आहे, ते सर्वसाधारण बहुवचनात समाविष्ट नाही। जर 'आयस्मन्ता' हे द्विवचन असते, तर त्याच्याशी संबंधित क्रियापदे देखील द्विवचनातच असती, परंतु तशी क्रियापदे अस्तित्वात नाहीत। व्याकरणशास्त्रामध्ये निपुण असलेला एखादा ध्यानप्राप्त पुरुष देखील आपल्या दिव्यचक्षूने शंभर वर्षे किंवा हजार वर्षे शोधत राहिला, तरी त्याला बुद्धवचनात एकही क्रियापद द्विवचनात आढळणार नाही। अशा प्रकारे क्रियापदांमध्ये द्विवचनाचा अभाव असल्यामुळे नामपदांमध्येही द्विवचन नाही। नामपदांमध्ये त्याचा अभाव असल्यामुळे क्रियापदांमध्येही त्याचा अभाव समजला पाहिजे। संस्कृत भाषेमध्ये दोन्हीमध्ये (नाम आणि क्रियापद) द्विवचने आहेत, परंतु मागधी भाषेमध्ये (पाळीमध्ये) ती नाहीत। Apica ‘‘puthuvacana’’nti niruttivohāropi ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ natthī’’ti etamatthaṃ dīpeti. Tañhi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacanaṃ, tattha vā vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vuccati. Kathamidaṃ sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vohāro natthi, tasmā idaṃ tehi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi dvivacanabahuvacanehi visuṃbhūtaatthassa vacananti vuccati. Kathañca pana sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ dve upādāya dvivacanaṃ vuttaṃ, na ticatupañcādike [Pg.125] bahavo upādāya, bahavo pana upādāya bahuvacanaṃ vuttaṃ, na dve upādāya, ayaṃ sakkaṭabhāsāya viseso. Māgadhabhāsāyaṃ pana dviticatupañcādike bahavo upādāya puthuvacanaṃ vuttaṃ, tasmā sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti vuccati. Ayaṃ māgadhabhāsāya viseso. Tasmātra puthubhūtassa, puthuno vā atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti attho samadhigantabbo. शिवाय, 'पुथुवचन' हा व्याकरणिक व्यवहार देखील 'बुद्धवचनात द्विवचन नाही' हाच अर्थ स्पष्ट करतो। कारण ते संस्कृत भाषेमध्ये सांगितलेल्या द्विवचन आणि बहुवचनापेक्षा भिन्न असलेले वचन आहे, किंवा तेथे (संस्कृतात) सांगितलेल्या अर्थांपेक्षा भिन्न असलेल्या अर्थाचे वचन असल्यामुळे त्याला 'पुथुवचन' असे म्हटले जाते। जर असे विचारले की, हे संस्कृत भाषेमध्ये सांगितलेल्या द्विवचन आणि बहुवचनापेक्षा भिन्न असलेले वचन कसे आहे? तर, कारण संस्कृत भाषेमध्ये 'पुथुवचन' असा व्यवहार नाही, म्हणून याला संस्कृत भाषेमध्ये सांगितलेल्या द्विवचन आणि बहुवचनापेक्षा भिन्न अर्थाचे वचन म्हटले जाते। आणि संस्कृत भाषेमध्ये सांगितलेल्या अर्थांपेक्षा भिन्न अर्थाचे वचन म्हणजे 'पुथुवचन' कसे? कारण संस्कृत भाषेमध्ये दोघांना उद्देशून द्विवचन सांगितले जाते, तीन, चार, पाच इत्यादी अनेकांना उद्देशून नाही; आणि अनेकांना उद्देशून बहुवचन सांगितले जाते, दोघांना उद्देशून नाही। हे संस्कृत भाषेचे वैशिष्ट्य आहे। परंतु मागधी भाषेमध्ये दोन, तीन, चार, पाच इत्यादी अनेकांना उद्देशून 'पुथुवचन' सांगितले जाते। म्हणून संस्कृत भाषेमध्ये सांगितलेल्या अर्थांपेक्षा भिन्न अर्थाचे वचन असल्यामुळे याला 'पुथुवचन' म्हटले जाते। हे मागधी भाषेचे वैशिष्ट्य आहे। म्हणून येथे विस्तृत किंवा अनेकविध अर्थाचे वचन म्हणजे 'पुथुवचन' असा अर्थ समजला पाहिजे। Idāni ‘‘puriso, purisā, purisa’’nti niruttipiṭakato uddharitanayaṃ nissāya pakatirūpabhūtassa bhūtasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'पुरिसो, पुरिसा, पुरिस' या निरुत्तिपिटकातून उद्धृत केलेल्या पद्धतीचा आधार घेऊन, मूळ रूप असलेल्या 'भूत' शब्दाची नामपद-तालिका (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहे – Bhūto, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtā. भूतो, भूता। भूतं, भूते। भूतेन, भूतेहि, भूतेभि। भूतस्स, भूतानं। भूता, भूतस्मा, भूतम्हा, भूतेहि, भूतेभि। भूतस्स, भूतानं। भूते, भूतस्मिं, भूतम्हि, भूतेसु। भो भूत, भवन्तो भूता। Atha vā ‘‘bho bhūtā’’iti bahuvacanaṃ viññeyyaṃ. Yathā panettha bhūtaiccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā purisanayena yojitā, evaṃ bhāvakādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā purisanayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘buddho’’tiādīnaṃ padānaṃ buddhaiccādīni pakatirūpāni. अथवा 'भो भूता' हे बहुवचन समजावे। ज्याप्रमाणे येथे 'भूत' या मूळ रूपाची नामपद-तालिका 'पुरिस' शब्दाच्या पद्धतीनुसार योजली आहे, त्याचप्रमाणे 'भावक' इत्यादी आणि इतर तत्सम शब्दांची नामपद-तालिका देखील 'पुरिस' शब्दाच्या पद्धतीनुसार योजली पाहिजे। येथे इतर तत्सम शब्द म्हणजे 'बुद्धो' इत्यादी शब्दांचे 'बुद्ध' इत्यादी मूळ रूप होय। Buddho dhammo saṅgho maggo,Khandho kāyo kāmo kappo; Māso pakkho yakkho bhakkho,Nāgo megho bhogo yāgo. बुद्धो (बुद्ध), धम्मो (धम्म), सङ्घो (संघ), मग्गो (मार्ग), खन्धो (स्कंध), कायो (काय/शरीर), कामो (काम), कप्पो (कल्प); मासो (महिना), पक्खो (पक्ष), यक्खो (यक्ष), भक्खो (भक्ष्य), नागो (नाग), मेघो (मेघ), भोगो (भोग), यागो (याग)। Rāgo doso moho māno,Makkho thambho kodho lobho; Hāso vero dāho tejo,Chando kāso sāso rogo. रागो (राग/आसक्ती), दोसो (द्वेष), मोहो (मोह), मानो (मान/अभिमान), मक्खो (मक्ख/गुणवैगुण्य लपवणे), थम्भो (स्तंभ/ताठरपणा), कोधो (क्रोध), लोभो (लोभ); हासो (हास/आनंद), वेरो (वैर), दाहो (दाह), तेजो (तेज), छन्दो (छंद/इच्छा), कासो (खोकला), सासो (श्वास), रोगो (रोग)। Asso [Pg.126] sasso isso sisso,Sīho byaggho rukkho selo; Indo sakko devo gāmo,Cando sūro ogho dīpo. अस्सो (घोडा), सस्सो (धान्य/सासरा), इस्सो (ईश/स्वामी), सिस्सो (शिष्य), सीहो (सिंह), ब्यग्घो (वाघ), रुक्खो (वृक्ष), सेलो (शैल/पर्वत); इन्दो (इंद्र), सक्को (शक्र), देवो (देव), गामो (गाव), चन्दो (चंद्र), सूरो (सूर्य/वीर), ओघो (ओघ/पूर), दीपो (दीप/द्वीप)। Passo yañño cāgo vādo,Hattho patto soso gedho; Somo yodho gaccho accho,Geho māḷo aṭṭo sālo. पस्सो (पाच/बाजू), यञ्ञो (यज्ञ), चागो (त्याग), वादो (वाद), हत्थो (हात), पत्तो (पात्र/पान), सोसो (शोष/क्षयरोग), गेधो (लोभ/आसक्ती); सोमो (सोम), योधो (योद्धा), गच्छो (झुडूप), अच्छो (अस्वल/स्वच्छ), गेहो (गृह/घर), माळो (माळा/मंडप), अट्टो (अट्ट/मचाण), सालो (साल वृक्ष/शाळा)। Naro nago migo saso,Suṇo bako ajo dijo; Hayo gajo kharo saro,Dumo talo paṭo dhajo. नरो (नर/माणूस), nago (नग/पर्वत), मिगो (मृग/हरिण), ससो (ससा), सुणो (कुत्रा), बको (बगळा), अजो (बोकड/बकरा), दिजो (द्विज/पक्षी); हयो (घोडा), गजो (हत्ती), खरो (गाढव), सरो (बाण/तलाव), दुमो (द्रुम/वृक्ष), तालो (ताड वृक्ष), पटो (पट/वस्त्र), धजो (ध्वज)। Urago paṭago vihago bhujago,Kharabho sarabho pasado gavajo; Mahiso vasabho asuro garuḷo,Taruṇo varuṇo baliso paligho. उरग (साप), पटग (पतंग), विहग (पक्षी), भुजग (भुजंग), खरभ, शरभ, प्रसद, गवज; महिष (म्हैस), वषभ (बैल), असुर, गरुड, तरुण, वरुण, बलिश (गळ), पलिघ (अडसर). Sālo dhavo ca khadiro,Godhumo saṭṭhiko yavo; Kaḷāyo ca kulattho ca,Tilo muggo ca taṇḍulo. साल, धव आणि खदिर (खैर); गहू, षष्टिक (साठ दिवसांत पिकणारे धान्य) आणि यव (जव); कलाय (वाटाणा) आणि कुलत्थ (कुळीथ); तीळ, मूग आणि तांदूळ. Khattiyo brāhmaṇo vesso,Suddo dhutto ca pukkuso; Caṇḍālo patiko paṭṭho,Manusso rathiko ratho. क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, धूर्त (जुगारी) आणि पुक्कस; चंडाल, पती, पठ्ठ (तज्ज्ञ), मनुष्य, रथी (सारथी) आणि रथ. Pabbajito [Pg.127] gahaṭṭho ca,Goṇo oṭṭho ca gadrabho; Mātugāmo ca orodho,Iccādīni vibhāvaye. प्रव्रजित (संन्यासी) आणि गृहस्थ, बैल, उंट आणि गाढव; मातृग्राम (स्त्री) आणि अवरोध (अंतःपूर/राण्या), इत्यादी स्पष्ट करावेत (जाणावेत). Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu bho ‘orodhā ca kumārā cā’ti pāṭhassa dassanato orodhasaddo itthiliṅgo’’ti? Tanna, tattha hi ‘‘orodhā’’ti idaṃ okārantapulliṅgameva, nā’kārantitthiliṅgaṃ, tumhe pana ‘‘ākārantitthiliṅga’’nti maññamānā evaṃ vadatha, na panidaṃ ākārantitthiliṅgaṃ, atha kho ‘‘mātugāmā’’tipadaṃ viya bahuvacanavasena vuttamākārantapadanti. Nanu ca bho sammohavinodaniyādīsu orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭā, kathanti ce? ‘‘Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva manaṃ palobhetvā ‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ sutvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsū’’ti. Ettha hi ‘‘rājorodhāna’’nti vatvā ‘‘tā’’ti vuttattāva orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭāti? Tanna, atthassa duggahaṇato. Duggahito hi ettha tumhehi attho, ettha pana orodhasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘tā’’ti vuttattā ‘‘tā itthiyo’’ti ayamevattho. Tumhe pana amātāpitarasaṃvaddhattā ācariyakule ca anivuṭṭhattā etaṃ sukhumatthamajānantā yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadatha. येथे काही लोक असे म्हणू शकतात की, 'अहो, ‘ओरोधा च कुमारा च’ (अवरोध आणि कुमार) या पाठाच्या दर्शनावरून ‘ओरोध’ (अवरोध) हा शब्द स्त्रीलिंगी नाही का?' ते योग्य नाही, कारण तेथे ‘ओरोधा’ हा ओ-कारान्त पुल्लिंगीच शब्द आहे, आ-कारान्त स्त्रीलिंगी नाही. परंतु तुम्ही त्याला ‘आ-कारान्त स्त्रीलिंगी’ मानून असे म्हणत आहात. पण हा आ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द नाही, तर ‘मातृगामा’ (mātugāmā) या पदाप्रमाणे बहुवचनामुळे वापरलेले आ-कारान्त पद आहे. 'अहो, संमोहविनोदनी इत्यादी ग्रंथांमध्ये ‘ओरोध’ शब्दाचे स्त्रीलिंगी असणे स्पष्ट आहे, ते कसे?' असे विचारल्यास: 'वृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने स्थविरांवर (थेरांवर) क्रुद्ध होऊन, आधी त्यांचे मन विचलित केले आणि स्वप्नात सांगितले की, ‘आजपासून सातव्या दिवशी तुमचा उपस्थायक असलेला राजा मरेल.’ स्थविरांनी ती गोष्ट ऐकून राजाच्या अंतःपुराला (राण्यांना) सांगितले. त्यांनी (त्यांनी - ता) एकाच वेळी मोठा आक्रोश केला.' येथे ‘राजओरोधानं’ असे म्हणून पुढे ‘ता’ (त्या) असे म्हटल्यामुळे ‘ओरोध’ शब्दाचे स्त्रीलिंगी असणे स्पष्ट होत नाही का? ते योग्य नाही, कारण अर्थ चुकीचा ग्रहण केला गेला आहे. येथे तुम्ही अर्थ चुकीचा समजला आहे. येथे ‘ओरोध’ शब्दाने स्त्री या अर्थाचा बोध होत असल्यामुळे, स्त्री या अर्थाचा संदर्भ घेऊन ‘ता’ (त्या) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘त्या स्त्रिया’ असाच आहे. परंतु तुम्ही आई-वडिलांच्या संस्कारांशिवाय वाढल्यामुळे आणि आचार्यांच्या कुळात न राहिल्यामुळे हा सूक्ष्म अर्थ न जाणता, तोंडाला येईल ते बोलत आहात. Bhuñjanatthaṃ kathanatthaṃ, mukhaṃ hotīti no vade; Yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ, vacanaṃ paṇḍito naroti. खाण्यासाठी आणि बोलण्यासाठी तोंड असते, म्हणून (काहीही) बोलू नये; पंडित माणसाने तोंडाला येईल ते (जे काही मुखात येईल ते) बोलू नये. Na mayaṃbho yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadāma, aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāma, aṭṭhakathāyeva amhākaṃ paṭisaraṇaṃ[Pg.128], na mayaṃ tumhākaṃ saddahāmāti. Amhākaṃ saddahatha vā mā vā, mā tumhe ‘‘aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāmā’’ti aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha. Na hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘orodhasaddo itthiliṅgo’’ti vuttaṭṭhānamatthi, tasmāpi aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha, na yuttaṃ buddhādīnaṃ garūnamabbhācikkhanaṃ mahato anatthassa lābhāya saṃvattanato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, bahuñca apuññaṃ pasavati, tato attānañca khaṇatī’’ti. ‘अहो, आम्ही तोंडाला येईल ते बोलत नाही, आम्ही अट्ठकथाचार्यांचेच वचन प्रमाण मानून बोलतो, अट्ठकथाच आमचा आश्रय आहे, आम्ही तुमच्यावर विश्वास ठेवत नाही.’ आमच्यावर विश्वास ठेवा किंवा ठेवू नका, परंतु तुम्ही 'आम्ही अट्ठकथाचार्यांचेच वचन घेऊन बोलतो' असे म्हणून अट्ठकथाचार्यांवर खोटा आळ ठेवू नका. कारण अट्ठकथाचार्यांनी ‘ओरोध शब्द स्त्रीलिंगी आहे’ असे म्हटलेले कोणतेही स्थान अस्तित्वात नाही, म्हणून तुम्ही अट्ठकथाचार्यांवर खोटा आळ ठेवत आहात. बुद्ध इत्यादी आदरणीय गुरूंवर खोटा आळ ठेवणे योग्य नाही, कारण ते मोठ्या अनर्थाला कारणीभूत ठरते. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे की, ‘स्वतःच्या चुकीच्या ग्रहणामुळे जो आमच्यावर खोटा आळ ठेवतो, तो पुष्कळ अपुण्य पदरी पाडून घेतो आणि स्वतःचाच नाश करतो.’ Evaṃ abbhācikkhanassa ayuttataṃ sāvajjatañca dassetvā punapi te idaṃ vattabbā – jātakaṭṭhakathāyampi tumhehi āhaṭaudāharaṇasadisaṃ udāharaṇamatthi, taṃ suṇātha. Kosiyajātakaṭṭhakathāyañhi ‘‘satthā jetavane viharanto ekaṃ sāvatthiyaṃ mātugāmaṃ ārabbha kathesi. Sā kirekassa saddhassa pasannassa upāsakabrāhmaṇassa brāhmaṇī dussīlā pāpadhammā’’ti pāṭho dissati. Ettha hi ‘‘mātugāmaṃ ārabbha kathesī’’ti vatvā ‘‘sā’’ti vuttattā tumhākaṃ matena mātugāmasaddo itthiliṅgoyeva siyā, na pulliṅgo, kimidaṃ aṭṭhakathāvacanampi na passatha, tadeva pana aṭṭhakathāvacanaṃ passatha, kiṃ sā eva aṭṭhakathā tumhākaṃ paṭisaraṇaṃ, na tadaññāti. अशा प्रकारे खोटा आळ ठेवण्याची अयोग्यता आणि दोष दाखवून त्यांना पुन्हा हे विचारले पाहिजे – जातक-अट्ठकथेतही तुम्ही दिलेल्या उदाहरणासारखेच एक उदाहरण आहे, ते ऐका. कोसियजातक-अट्ठकथेत असा पाठ आढळतो की, ‘शास्ता जेतवनात विहार करत असताना श्रावस्तीतील एका मातृग्रामाचा (स्त्रीचा) संदर्भ घेऊन बोलले. ती एका श्रद्धाळू व प्रसन्न उपासक ब्राह्मणाची दुःशील व पापी स्वभावाची ब्राह्मणी होती.’ येथे ‘मातृग्रामाचा संदर्भ घेऊन बोलले’ असे म्हणून पुढे ‘ती’ (सॉ) असे म्हटल्यामुळे तुमच्या मते ‘मातृग्राम’ हा शब्द स्त्रीलिंगीच असायला हवा, पुल्लिंगी नाही. हे काय, तुम्ही हे अट्ठकथेचे वचन पाहत नाही का? फक्त तेच अट्ठकथेचे वचन पाहता का? काय तीच अट्ठकथा तुमची शरण आहे, दुसरी नाही? Yadi tāsaddaṃ apekkhitvā orodhasaddassa itthiliṅgattamicchatha, etthāpi sāsaddamapekkhitvā mātugāmasaddassa itthiliṅgattamicchathāti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyeyyuṃ. Etthāpi mātugāmasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘sā’’ti vuttattā ‘‘sā itthī’’ti ayamevattho. Katthaci [Pg.129] hi padhānavācakena pulliṅgena napuṃsakaliṅgena vā samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittāpulliṅgavasena vā napuṃsakaliṅgavasena vā niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā itthipadatthamevāpekkhitvā itthiliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Idha visākhe mātugāmo susaṃvihitakammantā hoti saṅgahitaparijanā bhattumanāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhatī’’ti ca, ‘‘ko nu kho bhante hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya, daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca. Idha mallike ekacco mātugāmo kodhanā hoti upāyāsabahulā, appampi vuttā samānā abhisajjati kuppati byāpajjati patitthiyati kopañca dosañca appaccayañca pātukarotī’’ti ca, ‘‘taṃ kho pana bhikkhave itthiratanaṃ rañño cakkavattissa pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṃkārapaṭissāvinī’’ti ca ime payogā. जर तुम्ही ‘ता’ (त्या) या शब्दाचा विचार करून ‘ओरोध’ शब्दाचे स्त्रीलिंगी असणे इच्छित असाल, तर येथेही ‘सा’ (ती) या शब्दाचा विचार करून ‘मातृग्राम’ शब्दाचे स्त्रीलिंगी असणे मान्य करा. असे म्हटल्यावर ते निरुत्तर, हतबुद्ध, लज्जित, खांदे पाडलेले आणि खाली मान घालून विचार करू लागतील. येथेही ‘मातृग्राम’ शब्दाने स्त्री या अर्थाचा बोध होत असल्यामुळे, स्त्री या अर्थाचा संदर्भ घेऊन ‘सा’ (ती) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘ती स्त्री’ असाच आहे. कारण काही ठिकाणी मुख्य वाचक असलेल्या पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी शब्दाशी समानाधिकरण असलेल्या विशेषण शब्दाचे लिंग, अभिधेय लिंगाचे अनुकरण करणारे असल्यामुळे, पुल्लिंग किंवा नपुंसकलिंग रूपाने निर्देश करणे योग्य असतानाही, त्या लिंगाचा विचार न करता केवळ स्त्री या अर्थाचा विचार करून स्त्रीलिंगी निर्देश केलेला आढळतो. ते कसे? जसे की – ‘हे विशाखे! येथे मातृग्राम (स्त्री) उत्तम प्रकारे कामे करणारी असते, परिजनांचा सांभाळ करणारी असते, पतीला आवडणारे आचरण करते आणि साठवलेल्या धनाचे रक्षण करते.’ आणि ‘भंते! काय हेतू आणि काय कारण आहे, ज्यामुळे येथे एखादी स्त्री (मातृग्राम) कुरूप, दिसायला वाईट, दरिद्री, अल्प संपत्ती असणारी, अल्प भोग असणारी आणि अल्प प्रभाव असणारी असते? हे मल्लिका! येथे एखादी स्त्री (मातृग्राम) क्रोधी असते, अत्यंत संतापी असते, थोडेसे बोलले तरी ती चिडते, रागावते, द्वेष करते, विरोध करते आणि आपला राग, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करते.’ आणि ‘भिक्खूंनो! चक्रवर्ती राजाचे ते स्त्री-रत्न आधी उठणारे, नंतर झोपणारे आणि आज्ञा पाळणारे असते.’ हे प्रयोग आहेत. Katthaci pana padhānavācakena napuṃsakaliṅgena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittā napuṃsakaliṅgavasena niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā purisapadatthamevāpekkhitvā pulliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsino ahesuṃ. Taṃ kho pana rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ ñātānaṃ pavesetā aññātānaṃ nivāretā’’ti. Katthaci padhānavācakena liṅgattayena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānurūpaṃ niddeso dissati. Taṃ yathā? Sā itthī ‘‘sīlavatī kalyāṇadhammā. Aṭṭhahi kho nakulamāte dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā parammaraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ [Pg.130] sahabyataṃ upapajjati. Saddho purisapuggalo, saddhaṃ kulaṃ, cittaṃ dantaṃ sukhāvaha’’nti. पण काही ठिकाणी मुख्य वाचक नपुंसकलिंगी शब्दाशी समानाधिकरण असलेल्या गुणवाचक शब्दाच्या अभिधेयलिंगाचे (विशेष्यलिंगाचे) अनुकरण करण्याच्या स्वभावामुळे नपुंसकलिंगाच्या रूपाने निर्देश करावयाचा असला तरी, लिंगाची अपेक्षा न करता केवळ पुरुष (पुल्लिंगी) अर्थाचीच अपेक्षा करून पुल्लिंगी निर्देश दिसून येतो. तो कसा? "पाचशे प्रत्येकबुद्ध या इसिगिलि पर्वतावर दीर्घकाळ निवास करणारे होते. तसेच, चक्रवर्ती राजाचे ते परिणायकरत्न परिचितांना प्रवेश देणारे आणि अपरिचितांना रोखणारे होते." काही ठिकाणी मुख्य वाचक तिन्ही लिंगांशी समानाधिकरण असलेल्या गुणवाचक शब्दाचा अभिधेयलिंगाला (विशेष्यलिंगाला) अनुरूप असा निर्देश दिसून येतो. तो कसा? ती स्त्री "शीलवती, कल्याणधर्मी (आहे). हे नकुलमाते! आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते. श्रद्धावान पुरुषपुद्गल, श्रद्धावान कुल, दमन केलेले चित्त सुख देणारे असते." Seyyaiti saddo pana yebhuyyena okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati ekākāreneva tiṭṭhanato. Kathaṃ? Seyyo amitto matiyā upeto. Esāva pūjanā seyyo, ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo. परंतु 'सेय्य' (seyya) हा शब्द बहुधा ओकारान्त रूपात राहून तिन्ही लिंगांना अनुकूल होतो, कारण तो एकाच रूपात राहतो. कसा? बुद्धीने युक्त असलेला शत्रू श्रेष्ठ (सेय्यो अमित्तो मतिया उपेतो). हीच पूजा श्रेष्ठ आहे, एका दिवसाचे जीवन श्रेष्ठ आहे. ‘‘Dhammena ca alābho yo,Yo ca lābho adhammiko; Alābho dhammiko seyyo,Yañce lābho adhammiko. "धर्माने होणारा जो अलाभ (तोटा) आहे, आणि जो अधार्मिक लाभ आहे; अधार्मिक लाभापेक्षा धर्माने होणारा अलाभ श्रेष्ठ आहे. Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo; Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ. अल्पबुद्धी लोकांची जी कीर्ती (यश) आहे, आणि विद्वानांचा जो अपयश आहे; अल्पबुद्धी लोकांच्या यशापेक्षा विद्वानांचे अपयशच श्रेष्ठ आहे. Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā; Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā. दुर्बुद्धी लोकांकडून होणारी प्रशंसा आणि विद्वानांकडून होणारी जी निंदा आहे; मूर्खांच्या प्रशंसेपेक्षा विद्वानांकडून होणारी निंदाच श्रेष्ठ आहे. Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekikaṃ; Pavivekaṃ dukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ. कामवासनेतून उत्पन्न होणारे सुख आणि विवेकपूर्ण एकांतातून उत्पन्न होणारे दुःख; काममय सुखापेक्षा एकांतातील दुःखच श्रेष्ठ आहे. Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ; Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammika’’nti. अधर्माने जगणे आणि धर्माने येणारा जो मृत्यू आहे; अधर्माने जगण्यापेक्षा धार्मिक मृत्यूच श्रेष्ठ आहे." Evamayaṃ seyya iti saddo okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati. Katthaci pana ākārantabhāve ṭhatvā itthiliṅgānukūlo dissati ‘‘itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipā’’ti. Niggahītanto pana hutvā napuṃsakaliṅgānukūlo apasiddho. Evaṃpakāre payoge kiṃ tumhe na passathāti. Evaṃ vuttā ca te niruttarāva bhavissanti. अशा प्रकारे हा 'सेय्य' हा शब्द ओकारान्त रूपात राहून तिन्ही लिंगांना अनुकूल होतो. परंतु काही ठिकाणी तो आकारान्त रूपात राहून स्त्रीलिंगाला अनुकूल असलेला दिसतो, जसे की - "हे जनाधिप (राजे)! काही स्त्रिया सुद्धा पुरुषापेक्षा श्रेष्ठ असतात." निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त) होऊन नपुंसकलिंगाला अनुकूल असणे अपसिद्ध (अशुद्ध) आहे. अशा प्रकारचा प्रयोग तुम्ही पाहत नाही का? असे विचारले असता ते निरुत्तरच होतील. Sacepi [Pg.131] te ettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘tattha tattha suttappadese aṭṭhakathādīsu ca ‘mātugāmo’ti vā ‘mātugāmenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena mātugāmasaddassa dassanato pulliṅgabhūtaṃ mātugāmasaddaṃ anapekkhitvā itthipadatthameva apekkhitvā ‘‘sā itthī’’ti itthīsaddena sāsaddassa sambandhaggahaṇaṃ mayaṃ sampaṭicchāma, ‘orodho’ti vā ‘orodhenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena ṭhitassa orodhasaddassa adassanato pana tumhehi vuttaṃ purimatthaṃ na sampaṭicchāmā’’ti. Tadā tesaṃ imāni vinayapāḷiyaṃ āgatapadāni dassetabbāni ‘‘tena kho pana samayena rājā udeno uyyāne paricāresi saddhiṃ orodhena, atha kho rañño udenassa orodho rājānaṃ udenaṃ etadavocā’’ti. Evaṃ imāni suttapadāni dassetvā suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘rāmo nāma rājā kuṭṭharogī orodhehi ca nāṭakehi ca jigucchamāno’’ti vacanañca dassetvā ‘‘gacchatha tumhe garukulamupagantvā bhagavato saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ sādhukaṃ padabyañjanāni uggaṇhathā’’ti uyyojetabbā. जरी त्यांनी यावर असे म्हटले की, "त्या त्या सुत्तप्रदेशात आणि अट्ठकथा इत्यादींमध्ये 'मातुगामो' किंवा 'मातुगामेन' अशा ओकारान्त पुल्लिंगी रूपाने 'मातुगाम' शब्दाचा प्रयोग दिसत असल्यामुळे, पुल्लिंगी असलेल्या 'मातुगाम' शब्दाची अपेक्षा न करता केवळ स्त्री या अर्थाचीच अपेक्षा करून 'सा इत्थी' (ती स्त्री) या स्त्रीशब्दाशी 'सा' या शब्दाचा संबंध जोडणे आम्ही स्वीकारतो; परंतु 'ओरोधो' किंवा 'ओरोधेन' अशा ओकारान्त पुल्लिंगी रूपाने राहणारा 'ओरोध' शब्द न आढळल्यामुळे तुम्ही सांगितलेला पूर्व अर्थ आम्ही स्वीकारत नाही." तेव्हा त्यांना विनयपाळीमध्ये आलेली ही पदे दाखवावीत - "त्या वेळी राजा उदेन आपल्या अंतःपुरासह (राण्यांसह) उद्यानात विहार करत होता. तेव्हा राजा उदेनच्या अंतःपुराने (राण्यांनी) राजा उदेनला असे म्हटले." अशा प्रकारे ही सुत्तपदे दाखवून आणि सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील "राम नावाचा राजा कुष्ठरोगी होता आणि तो आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांकडून व नर्तकींकडून तिरस्कृत होत होता" हे वचनही दाखवून, "तुम्ही गुरुगृही जाऊन भगवंतांच्या सद्धर्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वासाठी पदे व व्यंजने चांगल्या प्रकारे शिका" असे सांगून त्यांना पाठवून द्यावे. Idāni mātugāmasaddādīsu kiñci vinicchayaṃ vadāma – mātugāmasaddo ca orodhasaddo ca dārasaddo cāti ime itthipadatthavācakāpi samānā ekantena pulliṅgā bhavanti. Tesu dārasaddassa ekasmiṃ atthe vattamānassāpi bahuvacanakattameva saddasatthavidū icchanti, na ekavacanakattaṃ. Mayaṃ pana dārasaddassa ekasmiṃ atthe ekavacanakattaṃ, yebhuyyena pana bahuvacanakattaṃ anujānāma, bavhatthe vattabbameva natthi. Pāḷiyañhi dārasaddo yebhuyyena bahuvacanako bhavati, ekavacanako appo. Tatrime payogā – आता आपण 'मातुगाम' इत्यादी शब्दांविषयी काही निर्णय सांगू या - 'मातुगाम' (मातृग्राम) शब्द, 'ओरोध' (अंतःपूर) शब्द आणि 'दार' (पत्नी) शब्द हे स्त्री या अर्थाचे वाचक असूनही निश्चितपणे पुल्लिंगी असतात. त्यांपैकी 'दार' शब्द एकाच अर्थात वापरला जात असतानाही व्याकरणकार त्याचे बहुवचनी रूपच इच्छितात, एकवचनी रूप नाही. परंतु आम्ही 'दार' शब्दाचे एका अर्थात एकवचनी रूप आणि बहुधा बहुवचनी रूप स्वीकारतो; अनेक अर्थांच्या बाबतीत तर सांगण्याची गरजच नाही. कारण पाळीमध्ये 'दार' शब्द बहुधा बहुवचनी असतो, एकवचनी फार कमी असतो. त्यातील हे प्रयोग आहेत - ‘‘Dāsā [Pg.132] ca dāsyo anujīvino ca,Puttā ca dārā ca mayañca sabbe; Dhammañcarāmapparalokahetu,Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti ca, "दास, दासी, सेवक, पुत्र, पत्नी आणि आम्ही सर्वजण परलोकाच्या कल्याणासाठी धर्माचे आचरण करतो, म्हणूनच आमचे तरुण (मुले) मरत नाहीत." आणि, ‘‘Yo ñātīnaṃ sakhīnaṃ vā, dāresu paṭidissati; Sahasā sampiyāyena, taṃ jaññāvasalo itī’’ti ca, "जो नातेवाईकांच्या किंवा मित्रांच्या पत्नींशी बळजबरीने किंवा प्रेमाने संबंध ठेवताना दिसतो, त्याला 'वसल' (हीन मनुष्य) समजावे." आणि, ‘‘Sehi dārehi’santuṭṭho, vesiyāsu padissati; Dissati paradāresu, taṃ parābhavato mukha’’nti ca, "स्वतःच्या पत्नीने संतुष्ट न राहता जो वेश्यांकडे जातो आणि परस्त्रीशी संबंध ठेवताना दिसतो, ते त्याच्या विनाशाचे द्वार आहे." आणि, ‘‘Puttesu dāresu ca yā apekkhā’’ti ca byāse, samāse pana ‘‘puttadārā disā pacchā, puttadārehi mattano’’ti ca evamādayo bahuvacanappayogā bahavo bhavanti. "पुत्र आणि पत्नी यांच्याविषयी जी आसक्ती आहे" अशा विग्रहात, आणि समासात "पुत्र-पत्नी ही मागची दिशा आहे, स्वतःच्या पुत्र-पत्नीसह" इत्यादी अनेक बहुवचनी प्रयोग विपुल प्रमाणात आढळतात. Ekavacanappayogā pana appā. Seyyathidaṃ? ‘‘Garūnaṃ dāre, dhammaṃ care yopi samuñjakaṃ care, dārañca posaṃ dadamappakasmi’’nti ca, परंतु एकवचनी प्रयोग कमी आहेत. जसे की - "गुरूंच्या पत्नीशी, जो उदरनिर्वाहासाठी धान्य गोळा करतो त्यानेही धर्माचे आचरण करावे, आणि थोड्या उत्पन्नातूनही दान देऊन पत्नीचे पोषण करावे." आणि, ‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā; Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti ca, "हे मातली! जे गृहस्थ पुण्यकर्म करणारे, शीलवान उपासक आहेत आणि जे धर्माने आपल्या पत्नीचे पोषण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो." आणि, ‘‘Paradāraṃ na gaccheyyaṃ, sadārapasuto siya’’nti ca, "परस्त्रीकडे जाऊ नये, स्वतःच्या पत्नीशीच एकनिष्ठ असावे." आणि, ‘‘Yo icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ; Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddama’’nti ca "ज्या पुरुषाला जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा पुरुष म्हणून जन्माला येण्याची इच्छा असेल, त्याने परस्त्रीचा तसाच त्याग करावा, जसे धुवून स्वच्छ केलेल्या पायाने चिखल टाळला जातो." आणि, Evamādayo ekavacanappayogā appā. अशा प्रकारचे एकवचनी प्रयोग कमी आहेत. Samāhāralakkhaṇavasena panesa dārasaddo napuṃsakaliṅgekavacanopi katthaci bhavati. ‘‘Ādāya puttadāraṃ. Puttadārassa saṅgaho’’iti evaṃ idha vuttappakārena liṅgañca atthañca sallakkhetvā ‘‘puriso purisā’’ti pavattaṃ purisasaddanayaṃ nissāya [Pg.133] sabbesaṃ ‘‘bhūto bhāvako bhavo’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañcokārantapadānaṃ nāmikapadamālāsu saddhāsampannehi kulaputtehi saddhammaṭṭhitiyā kosallamuppādetabbaṃ. समाहार लक्षणाने (समूह अर्थाने) हा 'दार' शब्द काही ठिकाणी नपुंसकलिंगी एकवचनातही होतो. जसे की - "पुत्र आणि पत्नीला घेऊन. पुत्र आणि पत्नीचा सांभाळ करणे." अशा प्रकारे येथे सांगितलेल्या पद्धतीने लिंग आणि अर्थ लक्षात घेऊन, "पुरिसो पुरिसा" या पद्धतीने चालणाऱ्या 'पुरिस' शब्दाच्या नियमाचा आश्रय घेऊन, श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी सद्धर्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वासाठी "भूतो, भावको, भवो" इत्यादी 'भू' धातूपासून बनलेल्या आणि इतर ओकारान्त शब्दांच्या नामरूपांच्या तक्त्यांमध्ये (नामिकपदमला) नैपुण्य प्राप्त केले पाहिजे. Kiṃ pana sabbāni okārantapadāni purisanaye sabbappakārena ekasadisāneva hutvā paviṭṭhānīti? Na paviṭṭhāni. Kānici hi okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti, ekadesena na paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāneva. Tatra katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca? ‘‘Saro vayo ceto’’tiādīni. Saroiti hi ayaṃsaddo ususaddasaravanaakārādisaravācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Rahadavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Vayoiti saddo parihānivācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Āyukoṭṭhāsavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Ceto iti saddo yadi paṇṇattivācako, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Yadi pana cittavācako, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Manogaṇo ca nāma – पण काय सर्व 'ओ'कारान्त (okāranta) शब्द 'पुरिस' (purisa) शब्दाच्या रूपांप्रमाणे सर्व प्रकारे अगदी सारखेच होऊन समाविष्ट होतात का? नाही, समाविष्ट होत नाहीत. कारण काही 'ओ'कारान्त शब्द 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्व प्रकारे समाविष्ट होतात आणि काही अंशाने (एकदेशाने) समाविष्ट होतात; काही 'ओ'कारान्त शब्द 'पुरिस' रूपांमध्ये काही अंशाने समाविष्ट होतात आणि काही अंशाने समाविष्ट होत नाहीत; तर काही 'ओ'कारान्त शब्द 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्वथा समाविष्ट होतच नाहीत. त्यापैकी, कोणते काही 'ओ'कारान्त शब्द 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्व प्रकारे समाविष्ट होतात आणि काही अंशाने समाविष्ट होतात? 'सरो' (saro), 'वयो' (vayo), 'चेतो' (ceto) इत्यादी. कारण 'सरो' हा शब्द जर बाण (उसु), तलाव (सर), अकार इत्यादी स्वर (सर) यांचा वाचक असेल, तर तो 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्व प्रकारे समाविष्ट होतो. जर तो तलावाचा वाचक असेल, तर 'मनोगण' (manogaṇa) वर्गातील असल्यामुळे तो 'पुरिस' रूपांमध्ये काही अंशाने समाविष्ट होतो. 'वयो' हा शब्द जर ऱ्हास (पर्हाणी) वाचक असेल, तर तो 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्व प्रकारे समाविष्ट होतो. जर तो आयुष्याचा भाग (वय) दर्शवणारा असेल, तर 'मनोगण' वर्गातील असल्यामुळे तो 'पुरिस' रूपांमध्ये काही अंशाने समाविष्ट होतो. 'चेतो' हा शब्द जर प्रज्ञेचा (पण्णत्ति) वाचक असेल, तर तो 'पुरिस' रूपांमध्ये सर्व प्रकारे समाविष्ट होतो. पण जर तो चित्ताचा वाचक असेल, तर 'मनोगण' वर्गातील असल्यामुळे तो 'पुरिस' रूपांमध्ये काही अंशाने समाविष्ट होतो. आणि 'मनोगण' म्हणजे - Mano vaco vayo tejo,Tapo ceto tamo yaso; Ayo payo siro chando,Saro uro raho aho – मनो (मन), वचो (वाणी), वयो (वय/अवस्था), तेजो (तेज), तपो (तप), चेतो (चित्त), तमो (अंधकार), यसो (यश); अयो (लोखंड), पयो (दूध/पाणी), सिरो (मस्तक), छन्दो (इच्छा/छंद), सरो (तलाव), उरो (छाती), रहो (एकांत), अहो (दिवस) - Ime soḷasa. हे सोळा (शब्द) आहेत. Idāni yathāvuttassa pākaṭīkaraṇatthaṃ manasaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma – आता वर सांगितलेल्या गोष्टी स्पष्ट करण्यासाठी 'मन' इत्यादी शब्दांची नामरूपमाला (विभक्ती रूपे) सांगू - Mano[Pg.134], manā. Manaṃ, mano, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasi, mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā. मनो, मना (प्रथमा). मनं, मनो, मने (द्वितीया). मनसा, मनेन, मनेहि, मनेभि (तृतीया). मनसो, मनस्स, मनानं (चतुर्थी). मना, मनस्मा, मनम्हा, मनेहि, मनेभि (पंचमी). मनसो, मनस्स, मनानं (षष्ठी). मनसि, मने, मनस्मिं, मनम्हि, मनेसु (सप्तमी). भो मन, भवन्तो मना (संबोधन). Atha vā ‘‘bho manā’’iti bahuvacanampi ñeyyaṃ. Evaṃ vaco, vacā. Vacaṃ, vaco, vace. Vacasātiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ahasaddassa pana bhummekavacanaṭṭhāne ahasi, ahe, ahasmiṃ, ahamhi, ahu, ahanīti yojetabbā. अथवा 'भो मना' असे बहुवचनही समजावे. याचप्रमाणे वचो, वचा. वचं, वचो, वचे. 'वचसा' इत्यादी रूपांप्रमाणे नामरूपमाला जोडावी. परंतु 'अह' (दिवस) शब्दाच्या सप्तमी एकवचनाच्या ठिकाणी अहसि, अहे, अहस्मिं, अहम्हि, अहु, अहनि अशी रूपे जोडावीत. Idāni rūpantaravisesadassanatthaṃ napuṃsakaliṅgassa manasaddassapi nāmikapadamālaṃ vadāma, aṭṭhāne ayaṃ kathitāti na codetabbaṃ. आता रूपांमधील विशेष फरक दाखवण्यासाठी नपुंसकलिंगी 'मन' शब्दाची देखील नामरूपमाला सांगतो, ही अयोग्य ठिकाणी सांगितली आहे असा आक्षेप घेऊ नये. Manaṃ, manāni, manā. Manaṃ, manāni, mane. Manena, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā. Atha vā ‘‘bho manāni, bho manā’’evampi bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Evamuttaratrāpi nayo. मनं, मनानि, मना (प्रथमा). मनं, मनानि, मने (द्वितीया). मनेन, मनेहि, मनेभि (तृतीया). मनस्स, मनसो, मनानं (चतुर्थी). मना, मनस्मा, मनम्हा, मनेहि, मनेभि (पंचमी). मनस्स, मनसो, मनानं (षष्ठी). मने, मनस्मिं, मनम्हि, मनेसु (सप्तमी). भो मन, भवन्तो मना (संबोधन). अथवा 'भो मनानि, भो मना' असेही बहुवचन समजावे. पुढेही याच नियमाने जावे. Ettha ca pulliṅgassa manasaddassa paccattakaraṇasampadānasāmibhummavacanāni mano manasā manaso manasīti rūpāni ṭhapetvā yāni sesāni, napuṃsakaliṅgassa ca manasaddassa paccattavacanāni ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpāni ca, aṭṭhamyopayogavacanānaṃ ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpadvayañca ṭhapetvā yāni sesāni, tāni sabbāni kamato samasamāni. आणि येथे पुल्लिंगी 'मन' शब्दाची प्रथमा (पच्चत्त), तृतीया (करण), चतुर्थी-षष्ठी (संपदान-सामी) आणि सप्तमी (भुम्म) यांची 'मनो', 'मनसा', 'मनसो', 'मनसि' ही रूपे सोडून जी उरलेली रूपे आहेत; आणि नपुंसकलिंगी 'मन' शब्दाची प्रथमेची 'मनं, मनानि' ही रूपे आणि संबोधन (अष्टमी) व द्वितीया (उपयोग) यांची 'मनं, मनानि' ही दोन रूपे सोडून जी उरलेली रूपे आहेत, ती सर्व अनुक्रमे एकमेकांशी अगदी समान आहेत. Keci okāranto manoiti saddo napuṃsakaliṅgoti vadanti, te vattabbā – yadi so napuṃsakaliṅgo siyā, tassadisehi vaco vayotiādisaddehipi napuṃsakaliṅgeheva bhavitabbaṃ, na ‘‘te napuṃsakaliṅgā’’ti garū vadanti, ‘‘pulliṅgā’’icceva vadanti. Yasmā ca pāḷiyaṃ ‘‘kāyo anicco; mano [Pg.135] anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano dukkho’’ti ca ‘‘nicco vā anicco vāti anicco bhante’’ti ca evamādayo pulliṅgappayogā bahavo diṭṭhā. Tena ñāyati manosaddo ekantena pulliṅgoti. Yadi pana napuṃsakaliṅgosiyā, ‘‘anicco dukkho’’ti evamādīni taṃsamānādhikaraṇāni anekapadasatānipi napuṃsakaliṅgāneva siyuṃ. Na hi tāni napuṃsakaliṅgāni, atha kho abhidheyyaliṅgānuvattakāni vāccaliṅgāni. Evaṃ manosaddassa pulliṅgatā paccetabbāti, sace manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti, kathaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakarūpaṃ dissatīti? Saccaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakaliṅgameva, tathāpi manogaṇe pamukhabhāvena gahitassokārantassa manasaddassa rūpaṃ na hoti. Atha kiñcarahīti ce? Cittasaddena samānaliṅgassa samānasutittepi manogaṇe apariyāpannassa niggahītantasseva manasaddassa rūpaṃ. Manasaddo hi punnapuṃsakavasena dvidhā bhijjati ‘‘mano manaṃ’’iti yathā ‘‘ajjavoajjava’’nti. ‘‘Mano ce nappadussati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’ti hi pāḷi. Yadi ca so manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti. काही लोक म्हणतात की 'ओ'कारान्त 'मनो' हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे. त्यांना सांगावे की - जर तो नपुंसकलिंगी असता, तर त्याच्यासारखे 'वचो', 'वयो' इत्यादी शब्दही नपुंसकलिंगीच असायला हवे होते. परंतु आचार्य त्यांना 'नपुंसकलिंगी' म्हणत नाहीत, तर 'पुल्लिंगी'च म्हणतात. आणि ज्याअर्थी पाळीमध्ये 'कायो अनिच्चो; मनो अनिच्चो' (काय अनित्य आहे, मन अनित्य आहे) आणि 'कायो दुक्खो, मनो दुक्खो' (काय दुःख आहे, मन दुःख आहे) आणि 'निच्चो वा अनिच्चो वाति अनिच्चो भन्ते' (नित्य की अनित्य? भन्ते, अनित्य आहे) इत्यादी अनेक पुल्लिंगी प्रयोग आढळतात, त्यावरून हे स्पष्ट होते की 'मन' शब्द निश्चितपणे पुल्लिंगी आहे. पण जर तो नपुंसकलिंगी असता, तर 'अनिच्चो', 'दुक्खो' इत्यादी त्याच्याशी समान अधिकरण असलेले शेकडो शब्दही नपुंसकलिंगीच झाले असते. परंतु ते नपुंसकलिंगी नाहीत, तर विशेष्य लिंगाचे अनुकरण करणारे विशेषण लिंग (वाच्चलिंग) आहेत. अशा प्रकारे 'मन' शब्दाचे पुल्लिंगत्व मान्य केले पाहिजे. मग जर 'मन' शब्द नपुंसकलिंगी नाही, तर 'मनानि' हे नपुंसकलिंगी रूप कसे दिसते? हे सत्य आहे की 'मनानि' हे नपुंसकलिंगीच रूप आहे, तरीही ते मनोगणामध्ये प्रामुख्याने घेतलेल्या 'ओ'कारान्त 'मन' शब्दाचे रूप नाही. तर मग ते कोणाचे रूप आहे? 'चित्त' शब्दाशी समान लिंग असलेल्या आणि समान उच्चार असूनही मनोगणात समाविष्ट नसलेल्या मकारान्त (निग्गहीत-अन्त) 'मनं' शब्दाचेच ते रूप आहे. कारण 'मन' शब्द पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग या भेदाने 'मनो' आणि 'मनं' असा दोन प्रकारे विभागला जातो, जसे 'अज्जवो' आणि 'अज्जवं'. कारण पाळीमध्ये 'मनो चे नप्पदुस्सति' (जर मन दूषित झाले नाही) आणि 'सन्तं तस्स मनं होति' (त्याचे मन शांत असते) असे आढळते. आणि जर तो 'मनो' शब्द नपुंसकलिंगी नसता... ‘‘Garu cetiyapabbatavattaniyā,Pamadā pamadā pamadā vimadaṃ; Samaṇaṃ sunisamma akā hasitaṃ,Patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti “चेतियपब्बत (चैत्यपर्वत) येथील श्रेष्ठ आचरणाने, प्रमदा (स्त्री) उन्मत्तपणा सोडून शांत झाली; श्रमणाचे (वचन) ऐकून तिने हास्य केले, (आणि) मुनींचे मन अशुभांमध्ये पडले.” Ettha manosaddena samānādhikaraṇo ‘‘patita’’nti saddo napuṃsakaliṅgabhāvena kasmā sannihito. Yasmā ca samānādhikaraṇapadaṃ napuṃsakaliṅgabhāvena sannihitaṃ, tasmā saddantarasannidhānavasena manosaddo napuṃsakaliṅgoti ñāyatīti? Tanna, samānādhikaraṇapadassa sabbattha liṅgavisesājotanato. Yadi hi samānādhikaraṇapadaṃ sabbattha liṅgavisesaṃ joteyya, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthāpi ‘‘cattāro’’ti [Pg.136] padaṃ indriyasaddassa pulliṅgattaṃ kareyya, na ca kātuṃ sakkoti. Indriyasaddo hi ekantena napuṃsakaliṅgo. Yadi tumhe ‘‘patita’’nti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya manosaddassa napuṃsakaliṅgattamicchatha, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthapi ‘‘cattāro’’ti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchathāti. Na mayaṃ bho indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchāma, atha kho napuṃsakaliṅgattaṃyeva icchāma, ‘‘cattāro’’ti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitattā ‘‘cattārī’’ti gaṇhāma, tasmā ‘‘cattāri indriyānī’’ti atthaṃ dhāremāti. Yadi evaṃ ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitanti mantvā ‘‘patito’’ti atthaṃ dhārethāti. Na dhārema ettha liṅgavipallāsassa anicchitabbato. Yadi hi manosaddo pulliṅgo siyā, taṃsamānādhikaraṇapadaṃ ‘‘patito’’ti vattabbaṃ siyā. Kimācariyo evaṃ vattuṃ na jāni, jānamāno eva so ‘‘patito’’ti nāvoca, ‘‘patita’’nti panāvoca, tena ñāyati ‘‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’’ti. Mā tumhe evaṃ vadetha, samānādhikaraṇapadaṃ nāma katthaci padhānaliṅgamanuvattati, katthaci nānuvattati, tasmā na taṃ liṅgavisesajotane ekantato pamāṇaṃ. ‘‘Mātugāmo, orodho, āvuso visākha, ehi visākhe, cittāni aṭṭhīnī’’ti evamādirūpavisesoyeva pamāṇaṃ. Yadi samānādhikaraṇapadeyeva liṅgaviseso adhigantabbo siyā, ‘‘cattāro ca mahābhūtā’’tiādīsu liṅgavavatthānaṃ na siyā. Yasmā evamādīsupi ṭhānesu liṅgavavatthānaṃ hotiyeva. Kathaṃ? ‘‘Cattāro’’ti pulliṅgaṃ ‘‘mahābhūtā’’ti napuṃsakanti, tasmā ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti napuṃsakaliṅgaṃ ‘‘mano’’ti pulliṅganti vavatthānaṃ bhavatīti. Idaṃ sutvā te tuṇhī bhavissanti. Tato [Pg.137] tesaṃ tuṇhībhūtānaṃ idaṃ vattabbaṃ – yasmā manogaṇe pavattānaṃ padānaṃ samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojetabbāni, tasmā manogaṇe pamukhassa manosaddassapi samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojitāni. Tathā hi pubbācariyā ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo’payāti. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco. Avanataṃ siro yassa soyaṃ avaṃsiro, appakaṃ rāgādi rajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’tiādinā saddaracanaṃ kubbiṃsu, na pana tehi vaco siro rajosaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaṃ vibhāvetuṃ īdisī saddaracanā katā, atha kho siromanosaddānaṃ manogaṇe pavattānaṃ pulliṅgasaddānaṃ katthacipi īdisānipi liṅgavipallāsavasena ṭhitāni samānādhikaraṇapadāni hontīti paresaṃ jānāpanādhippāyavatiyā anukampāya viracitā. Etthāpi tumhākaṃ matena manosaddassa napuṃsakaliṅgatte sati vaco siro iccādayopi napuṃsakaliṅgattamāpajjanti napuṃsakaliṅgavasena samānādhikaraṇapadānaṃ niddiṭṭhattā. Kiṃ panetesampi napuṃsakaliṅgattaṃ icchathāti. Addhā te idampi sutvā nibbeṭhetumasakkontā tuṇhī bhavissanti. Kiñcāpi te aññaṃ gahetabbakāraṇaṃ apassantā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yadi bho mano saddo napuṃsakaliṅgona hoti, kasmā veyyākaraṇā ‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’ti vadantī’’ti? Te vattabbā – yadi tumhe veyyākaraṇamataṃ gahetvā manosaddassa napuṃsakaliṅgattaṃ rocetha, nanu bhagavāyeva loke asadiso mahāveyyākaraṇo mahāpuriso visārado parappavādamaddano. Bhagavantañhi padakā veyyākaraṇā ambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadaṇḍādayo ca brāhmaṇā saccakanigaṇṭhādayo ca paribbājakā [Pg.138] vādena na sampāpuṇiṃsu, aññadatthu bhagavāyeva mattavāraṇagaṇamajjhe kesarasīho viya asambhīto nesaṃ nesaṃ vādaṃ maddesi, mahante ca ne atthe patiṭṭhāpesi, evaṃvidhena bhagavatā vohārakusalena yasmā ‘‘kāyo anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano anicco, mano dukkho’’ti ca evamādinā vuttā manosaddassa pulliṅgabhāvasūcanikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā manosaddo pulliṅgoyevāti sārato paccetabboti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyissanti. येथे 'मनो' (मन) या शब्दाशी समानाधिकरण असलेला 'पतितं' हा शब्द नपुंसकलिंगी रूपात का ठेवला गेला आहे? आणि ज्याअर्थी समानाधिकरण पद नपुंसकलिंगी रूपात ठेवले गेले आहे, त्याअर्थी दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्यामुळे 'मनो' शब्द नपुंसकलिंगी आहे असे समजले जाते का? तसे नाही, कारण समानाधिकरण पद सर्व ठिकाणी लिंगाचा विशेष भेद स्पष्ट करत नाही. जर समानाधिकरण पद सर्व ठिकाणी लिंगाचा विशेष भेद स्पष्ट करत असते, तर 'चत्तारो इन्द्रियानि' (cattāro indriyānī) येथे देखील 'चत्तारो' हे पद 'इन्द्रिय' शब्दाला पुल्लिंगी बनवू शकले असते, परंतु ते तसे करू शकत नाही. कारण 'इन्द्रिय' शब्द हा निश्चितपणे नपुंसकलिंगी आहे. जर तुम्ही 'पतितं' या समानाधिकरण पदाचा आश्रय घेऊन 'मनो' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व स्वीकारू इच्छिता, तर 'चत्तारो इन्द्रियानि' येथे देखील 'चत्तारो' या समानाधिकरण पदाचा आश्रय घेऊन 'इन्द्रिय' शब्दाचे पुल्लिंगत्व का स्वीकारत नाही? हे महाशय, आम्ही 'इन्द्रिय' शब्दाचे पुल्लिंगत्व स्वीकारत नाही, तर त्याचे नपुंसकलिंगत्वच स्वीकारतो. 'चत्तारो' हे पद लिंगविपर्यासामुळे (लिंगव्यत्ययामुळे) आलेले असल्याने आम्ही त्याला 'चत्तारि' असे मानतो, म्हणून 'चत्तारि इन्द्रियानि' असा अर्थ ग्रहण करतो. जर असे असेल, तर 'पतितं असुभेसु मुनिस्स मनो' (मुनींचे मन अशुभांमध्ये पडले आहे) येथे देखील 'पतितं' हे पद लिंगविपर्यासामुळे आलेले आहे असे मानून 'पतितो' असा अर्थ का ग्रहण करत नाही? आम्ही तसा अर्थ ग्रहण करत नाही, कारण येथे लिंगविपर्यास इष्ट (मान्य) नाही. जर 'मनो' शब्द पुल्लिंगी असता, तर त्याचे समानाधिकरण पद 'पतितो' असे म्हणावे लागले असते. आचार्यांना असे बोलणे माहीत नव्हते काय? माहीत असूनही त्यांनी 'पतितो' असे म्हटले नाही, तर 'पतितं' असे म्हटले; यावरून हे समजते की 'मनो' शब्द नपुंसकलिंगी आहे. तुम्ही असे बोलू नका. समानाधिकरण पद हे कधी मुख्य लिंगाचे अनुकरण करते, तर कधी करत नाही. म्हणून लिंगाचा विशेष भेद स्पष्ट करण्यासाठी ते निश्चितपणे प्रमाण मानले जाऊ शकत नाही. 'मातुगामो' (स्त्री), 'ओरोधो' (अन्तःपूर), 'आवुसो विसाख' (हे विशाख), 'एहि विसाखे' (ये विशाखे), 'चित्तानि अट्ठीनि' (चित्ते आणि हाडे) इत्यादी रूपांमधील विशेषच प्रमाण आहे. जर केवळ समानाधिकरण पदावरूनच लिंगाचा विशेष भेद समजायचा असता, तर 'चत्तारो च महाभूता' (आणि चार महाभूते) इत्यादींमध्ये लिंगाची व्यवस्था झाली नसती. कारण अशा ठिकाणी देखील लिंगाची व्यवस्था होतेच. कशी? 'चत्तारो' हे पुल्लिंगी आहे आणि 'महाभूता' हे नपुंसकलिंगी आहे. म्हणून 'पतितं असुभेसु मुनिस्स मनो' येथे देखील 'पतितं' हे नपुंसकलिंगी आणि 'मनो' हे पुल्लिंगी आहे, अशी व्यवस्था होते. हे ऐकून ते शांत (मौन) होतील. त्यानंतर ते मौन झाल्यावर त्यांना हे सांगावे – ज्याअर्थी 'मनोगण' (मन-समूह) मध्ये येणाऱ्या शब्दांची समानाधिकरण पदे काही ठिकाणी नपुंसकलिंगी रूपाने जोडली जातात, त्याचअर्थी मनोगणातील प्रमुख असलेल्या 'मनो' शब्दाची समानाधिकरण पदे देखील काही ठिकाणी नपुंसकलिंगी रूपाने जोडली गेली आहेत. तसेच पूर्वाचार्यांनी 'सद्धम्मतेजविहतं विलयं खणेन, वेनेय्यसत्तहदयेसु तमोऽपयाति' (सद्धम्माच्या तेजाने नष्ट होऊन क्षणात नाहीसे होते, विनेय प्राण्यांच्या हृदयातील अंधकार दूर होतो), 'दुक्खं वचो एतस्मिन्ति दुब्बचो' (ज्यामध्ये बोलणे कठीण आहे तो दुर्वच), 'अवनतं सिरो यस्स सोयं अवंसिरो' (ज्याचे डोके खाली झुकले आहे तो अधोमुख), 'अप्पकं रागादि रजो येसं पञ्ञामये अक्खिम्हि ते अप्परजक्खा' (ज्यांच्या प्रज्ञारूपी डोळ्यात राग इत्यादी रज/धूळ कमी आहे ते अल्प-रजस्क) इत्यादी शब्दरचना केली आहे. परंतु त्यांनी 'वचो' (वाणी), 'सिरो' (मस्तक), 'रजो' (धुळीचा कण) इत्यादी शब्दांचे नपुंसकलिंगत्व स्पष्ट करण्यासाठी अशी शब्दरचना केलेली नाही, तर 'सिरो' आणि 'मनो' यांसारखे मनोगणात यायला हवे असलेले पुल्लिंगी शब्द असूनही, काही ठिकाणी लिंगविपर्यासामुळे त्यांची समानाधिकरण पदे अशी (नपुंसकलिंगी) होतात, हे इतरांना समजावून सांगण्याच्या उद्देशाने आणि अनुकंपेने ही रचना केली आहे. येथे देखील तुमच्या मतानुसार जर 'मनो' शब्द नपुंसकलिंगी मानला, तर 'वचो', 'सिरो' इत्यादी शब्द देखील नपुंसकलिंगी ठरतील, कारण त्यांची समानाधिकरण पदे नपुंसकलिंगी रूपाने दर्शवली गेली आहेत. तर मग काय तुम्ही या शब्दांचे देखील नपुंसकलिंगत्व स्वीकारू इच्छिता? नक्कीच, ते हे देखील ऐकून याचे खंडन करण्यास असमर्थ ठरून मौन होतील. जरी त्यांना दुसरे कोणतेही स्वीकारण्याजोगे कारण न दिसल्याने ते असे म्हणू शकतील की, 'हे महाशय, जर 'मनो' शब्द नपुंसकलिंगी नाही, तर वैयाकरण (व्याकरणकार) 'मनो शब्द नपुंसकलिंगी आहे' असे का म्हणतात?' त्यांना असे सांगावे – जर तुम्ही वैयाकरणांचे मत स्वीकारून 'मनो' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व पसंत करता, तर या जगात भगवानच अद्वितीय, महान वैयाकरण, महापुरुष, विशारद (कुशल) आणि परवादाचे (इतर मतांचे) मर्दन करणारे आहेत ना? कारण पदरचनाकार, वैयाकरण, अंबट्ठ माणव, पोक्खरसाती, सोणदण्ड इत्यादी ब्राह्मण आणि सच्चक निगण्ठ इत्यादी परिव्राजक हे वादात भगवंतांची बरोबरी करू शकले नाहीत. उलट, भगवानच मत्त हत्तींच्या कळपात सिंह जसा निर्भयपणे वावरतो, तसे निर्भयपणे त्यांच्या वादाचे मर्दन करत असत आणि त्यांना महान अर्थामध्ये (कल्याणामध्ये) प्रतिष्ठित करत असत. अशा व्यवहारकुशल भगवंतांनी 'कायो अनिच्चो' (शरीर अनित्य आहे), 'कायो दुक्खो' (शरीर दुःखकारक आहे), 'मनो अनिच्चो' (मन अनित्य आहे), 'मनो दुक्खो' (मन दुःखकारक आहे) इत्यादी उपदेशांद्वारे 'मनो' शब्दाचे पुल्लिंगत्व दर्शवणारी अनेक पाळि वचने सांगितलेली दिसतात. म्हणून 'मनो' शब्द हा पुल्लिंगीच आहे, असा दृढ विश्वास ठेवावा. असे म्हटल्यावर ते निरुत्तर, हतबुद्ध, खिन्न, खांदे पाडलेले आणि खाली तोंड करून विचारमग्न होतील. Idāni sarasaddādīnaṃ nāmikapadamālā visesato vuccate – आता 'सर' इत्यादी शब्दांची नामरूपे (विभक्ती रूपे) विशेष रूपाने सांगितली जात आहेत – Saro, sarā. Saraṃ, sare. Sarena, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā. सरो, सरा (प्रथमा). सरं, सरे (द्वितीया). सरेन, सरेहि, सरेभि (तृतीया). सरस्स, सरानं (चतुर्थी). सरा, सरस्मा, सरम्हा, सरेहि, सरेभि (पंचमी). सरस्स, सरानं (षष्ठी). सरे, सरस्मिं, सरम्हि, सरेसु (सप्तमी). भो सर, भवन्तो सरा (संबोधन). Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa ususaddasaravanaakārādisaravācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā. ही 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाच्या नियमाचे पूर्णपणे अनुसरण करणाऱ्या, बाण, आवाज, तलाव, 'अ' कार इत्यादी स्वरांचा वाचक असलेल्या 'सर' शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) आहेत. Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa rahadavācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā – परंतु ही 'पुरिस' शब्दाच्या नियमाचे अंशतः अनुसरण करणाऱ्या, 'मनोगण' (मन-समूह) अंतर्गत येणाऱ्या आणि तलाव (सरोवर) या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'सर' शब्दाची नामरूपे आहेत – Saro, sarā. Saraṃ, saro, sare. Sarasā, sarena, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarasi, sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā, bho sarā iti vā. सरो, सरा। सरं, सरो, सरे। सरसा, सरेन, सरेहि, सरेभि। सरसो, सरस्स, सरानं। सरा, सरस्मा, सरम्हा, सरेहि, सरेभि। सरसो, सरस्स, सरानं। सरसि, सरे, सरस्मिं, सरम्हि, सरेसु। भो सर, भवन्तो सरा, भो सरा - असे रूप होते. Vayo, vayā. Vayaṃ, vaye. Vayena, vayehi, vayebhīti purisanayena ñe yyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa parihānivācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā. वयो, वया। वयं, वये। वयेन, वयेहि, वयेभि - हे 'पुरिस' (पुरुष) नियमाप्रमाणे जाणावे. ही 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समाविष्ट असलेल्या, 'ऱ्हास' (पतन) दर्शवणाऱ्या 'वय' शब्दाची नामरूपमाला आहे. Ayaṃ [Pg.139] pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa āyukoṭṭhāsavācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā – vayo, vayā. Vayaṃ, vayo, vaye. Vayasā, vayena, vayehi, vayebhīti mananayena ñeyyo. Tassa ceto paṭissosi, araññe luddagocaro. Cetā haniṃsu vedabbaṃ. परंतु, ही 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट असलेल्या, 'मनोगण' वर्गातील, 'आयुष्याचा भाग' दर्शवणाऱ्या 'वय' शब्दाची नामरूपमाला आहे – वयो, वया। वयं, वयो, वये। वयसा, वयेन, वयेहि, वयेभि - हे 'मन' नियमाप्रमाणे जाणावे. 'त्याच्या मनाने प्रतिसाद दिला, अरण्यात पारध्याच्या क्षेत्रात.' 'चेत लोकांनी वेदब्बाला मारले.' Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetena, cetehi, cetebhīti purisanayena ñeyyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. चेतो, चेता। चेतं, चेते। चेतेन, चेतेहि, चेतेभि - हे 'पुरिस' नियमाप्रमाणे जाणावे. ही 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समाविष्ट असलेल्या, 'प्रज्ञप्ती' (नाव/संज्ञा) दर्शवणाऱ्या 'चेत' शब्दाची नामरूपमाला आहे. Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā – ceto, cetā. Cetaṃ, ceto, cete. Cetasā, cetena, cetehi, cetebhīti mananayena ñeyyo. Yaso kulaputto, yasaṃ kulaputtaṃ, yasena kulaputtenāti ekavacanavasena purisanayena yojetabbā, ekavacanaputhuvacanavasena vā. Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni cāti iminā nayena sabbapadāni paññācakkhunā upaparikkhitvā viseso veditabbo. Avisesaññuno hi evamādivibhāgaṃ ajānantā yaṃ vā taṃ vā byañjanaṃ ropentā yathādhippetaṃ atthaṃ virādhenti, tasmā yo ettha amhehi pakāsito vibhāgo, so saddhāsampannehi kulaputtehi sakkaccamuggahetabbo. Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca ekadesena na paviṭṭhāni ca? Mano vaco tejosaddādayo ceva ayyasaddo ca, tatra manasaddādīnaṃ nāmikapadamālā heṭṭhā vibhāvitā. परंतु, ही 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट असलेल्या, 'चित्त' (मन) दर्शवणाऱ्या 'चेत' शब्दाची नामरूपमाला आहे – चेतो, चेता। चेतं, चेतो, चेते। चेतसा, चेतेन, चेतेहि, cetebhīti (चेतेभि) - हे 'मन' नियमाप्रमाणे जाणावे. 'यसो कुलपुत्तो' (यस कुलपुत्र), 'यसं कुलपुत्तं' (यस कुलपुत्राला), 'यसेन कुलपुत्तेन' (यस कुलपुत्राद्वारे) - हे एकवचनाच्या स्वरूपात 'पुरिस' नियमाप्रमाणे किंवा एकवचन व बहुवचनाच्या स्वरूपात योजावे. अशा प्रकारे, काही 'ओ-कारान्त' शब्द 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समाविष्ट असतात, तर काही अंशतः समाविष्ट असतात; या नियमाने सर्व शब्दांची प्रज्ञाचक्षूने परीक्षा करून त्यातील फरक समजून घ्यावा. कारण, फरक न जाणणारे लोक अशा प्रकारचा विभाग न समजता वाटेल ते व्यंजन (शब्दरूप) योजून इच्छित अर्थाचा नाश करतात. म्हणून, आम्ही येथे जो विभाग स्पष्ट केला आहे, तो श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी काळजीपूर्वक ग्रहण करावा. 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट असलेले आणि अंशतः समाविष्ट नसलेले काही 'ओ-कारान्त' शब्द कोणते आहेत? 'मन', 'वच', 'तेज' इत्यादी शब्द आणि 'अय्य' शब्द; त्यापैकी 'मन' इत्यादी शब्दांची नामरूपमाला खाली स्पष्ट केली आहे. Ayyasaddassa [Pg.140] pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘ayyo, ayyā. Ayyaṃ, ayye’’ti purisanayena vatvā ālapanaṭṭhāne ‘‘bho ayya, bho ayyo’’ti dve ekavacanāni, ‘‘bhavanto ayyā, bhavanto ayyo’’ti dve bahuvacanāni ca vattabbāni. Ettha ayyo iti saddo paccattavacanabhāve ekavacanaṃ, ālapanavacanabhāve ekavacanañceva bahuvacanañca. Tatrime payogā ‘‘ayyo kira sāgato ambatitthikena nāgena saṅgāmesi, pivatu bhante ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti evamādīni ayyosaddassa paccattekavacanappayogāni, ‘‘atha kho sā itthī taṃ purisaṃ etadavoca ‘nāyyo so bhikkhu maṃ nippāṭesi, apica ahameva tena bhikkhunā gacchāmi, akārako so bhikkhu, gaccha khamāpehī’ti’’ evamādīni ayyosaddassa ālapanekavacanappayogāni, ‘‘etha’yyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me. Etha mayaṃ ayyo samaṇesu sakyaputtiyesu pabbajissāmā’’ti evamādīni ayyosaddassa ālapanabahuvacanappayogāni. Bhavati catra – परंतु, 'अय्य' शब्दाच्या नामरूपमालेमध्ये “अय्यो, अय्या। अय्यं, अय्ये” असे 'पुरिस' नियमाप्रमाणे म्हणून, संबोधन स्थानी “भो अय्य, भो अय्यो” अशी दोन एकवचने आणि “भवन्तो अय्या, भवन्तो अय्यो” अशी दोन बहुवचने म्हणावीत. येथे 'अय्यो' हा शब्द प्रथमा विभक्तीत एकवचन आहे, आणि संबोधन विभक्तीत एकवचन तसेच बहुवचनही आहे. त्यामध्ये हे प्रयोग आहेत: “अय्यो किर सागतो अम्बतित्थिकेन नागेन सङ्गामेसि, पिवतु भन्ते अय्यो सागतो कापोतिकं प्रसन्नं” (आर्य सागत यांनी खरोखर आंबतित्थिय नागाशी युद्ध केले, भन्ते आर्य सागत यांनी कापोतिका नावाची मद्य प्यावी) इत्यादी 'अय्यो' शब्दाचे प्रथमा एकवचनाचे प्रयोग आहेत; “अथ खो सा इत्थी तं पुरिसं एतदवोच - नाय्यो सो भिक्खु मं निप्पाटेसि, अपि च अहमेव तेन भिक्खुना गच्छामि, अकारको सो भिक्खु, गच्छ खमापेहीति” (त्यानंतर त्या स्त्रीने त्या पुरुषाला असे म्हटले - 'त्या आर्य भिक्खूने मला घराबाहेर काढले नाही, उलट मीच त्या भिक्खूंसोबत जात आहे, ते भिक्खू निरपराध आहेत, जा आणि त्यांची क्षमा माग') इत्यादी 'अय्यो' शब्दाचे संबोधन एकवचनाचे प्रयोग आहेत; “एथय्यो राजवसतिं, निसीदित्वा सुणाथ मे। एथ मयं अय्यो समणेसु सक्यपुत्तियेसु पब्बजिस्सामा” (या, आर्यहो, राजवाड्यात, बसून माझे ऐका. या, आपण आर्य शाक्यपुत्रीय श्रमणांमध्ये प्रव्रजित होऊ या) इत्यादी 'अय्यो' शब्दाचे संबोधन बहुवचनाचे प्रयोग आहेत. याविषयी असे म्हटले आहे – Ayyo iti ayaṃ saddo, paccattekavaco bhave; Ālapane bahuvaco, bhave ekavacopi ca – “अय्यो” हा शब्द प्रथमा विभक्तीत एकवचनी असतो; संबोधनात तो बहुवचनी आणि एकवचनीसुद्धा असतो – Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti ekadesena na paviṭṭhāni ca. अशा प्रकारे, काही 'ओ-कारान्त' शब्द 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट असतात आणि अंशतः समाविष्ट नसतात. Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāni? Gosaddoyeva. Gosaddassa hi ayaṃ nāmikapadamālā – 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समाविष्ट नसलेले काही 'ओ-कारान्त' शब्द कोणते आहेत? केवळ 'गो' (गाय/बैल) शब्दच. कारण 'गो' शब्दाची नामरूपमाला खालीलप्रमाणे आहे – Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ[Pg.141], gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo. Ayaṃ purisanaye sabbathā appaviṭṭhassa gosaddassa nāmikapadamālā. गो, गावो, गवो। गावुं, गावं, गवं, गावो, गवो। गावेन, गवेन, गोहि, गोभि। गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं। गावा, गावस्मा, गावम्हा, गवा, गवस्मा, गवम्हा, गोहि, गोभि। गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं। गावे, गावस्मिं, गावम्हि, गवे, गवस्मिं, गवम्हि, गावेसु, गवेसु, गोसु। भो गो, भवन्तो गावो, गवो - ही 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समाविष्ट नसलेल्या 'गो' शब्दाची नामरूपमाला आहे. Nanu ca bho gosaddo attanā sambhūtagoṇasaddamālāvasena purisanaye ekadesena paviṭṭho ceva ekadesena na paviṭṭho cāti? Saccaṃ. Goṇasaddo gosaddavasena sambhūtopi ‘‘vatticchānupubbikā saddapaṭipattī’’ti vacanato gosaddato visuṃ amhehi gahetvā purisanaye pakkhitto. Tassa hi visuṃ gahaṇe yutti dissati syādīsu ekākāreneva tiṭṭhanato, tasmā gosaddato sambhūtampi goṇasaddaṃ anapekkhitvā suddhaṃ gosaddameva gahetvā purisanaye sabbathā gosaddassa appaviṭṭhatā vuttā. पण हे पहा, 'गो' शब्द स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या 'गोण' शब्दाच्या रूपमालेच्या आधारे 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट आणि अंशतः समाविष्ट नाही असे नाही का? हे सत्य आहे. 'गोण' शब्द 'गो' शब्दापासून उत्पन्न झालेला असला तरी, “वक्त्याच्या इच्छेनुसार शब्दांची योजना होते” या वचनानुसार, आम्ही 'गो' शब्दापासून त्याला वेगळे मानून 'पुरिस' नियमात समाविष्ट केले आहे. कारण, 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्ययांमध्ये तो एकाच रूपाने राहत असल्यामुळे त्याला वेगळे मानणे योग्य ठरते. म्हणून, 'गो' शब्दापासून उत्पन्न झालेल्या 'गोण' शब्दाचा विचार न करता, केवळ शुद्ध 'गो' शब्दच घेऊन 'पुरिस' नियमात 'गो' शब्दाचा पूर्णपणे समावेश नाही, असे म्हटले आहे. Nanu ca bho paccattavacanabhūto goiti saddo purisoti saddena sadisattā purisanaye ekadesena paviṭṭhoti? Tanna, gosaddo hi niccamokāranto, na purisasaddādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhokārantaṭṭho. Teneva hi paccattavacanaṭṭhānepi ālapanavacanaṭṭhānepi goicceva tiṭṭhati. Yadi paccattavacanattaṃ paṭicca gosaddassa purisanaye ekadesena paviṭṭhatā icchitabbā, ‘‘kānici okārantapadānī’’ti evaṃ vuttā okārantakathā kamatthaṃ dīpeyya, nipphalāva sā kathā siyā, tasmā amhehi yathāvutto nayoyeva āyasmantehi manasi kātabbo. Evaṃ gosaddassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā daṭṭhabbā. पण हे पहा, प्रथमा विभक्तीत असलेला 'गो' हा शब्द 'पुरिस' शब्दासारखा असल्यामुळे तो 'पुरिस' नियमात अंशतः समाविष्ट आहे असे नाही का? तसे नाही; कारण 'गो' शब्द हा नेहमी 'ओ-कारान्त' असतो, 'पुरिस' इत्यादी शब्दांप्रमाणे तो आधी 'अ-कारान्त' राहून नंतर 'ओ-कारान्त' रूप प्राप्त करत नाही. म्हणूनच, प्रथमा विभक्तीच्या स्थानी आणि संबोधन विभक्तीच्या स्थानी देखील तो 'गो' असाच राहतो. जर प्रथमा विभक्तीच्या आधारे 'गो' शब्दाचा 'पुरिस' नियमात अंशतः समावेश मान्य करायचा असेल, तर “काही ओ-कारान्त शब्द” अशी सांगितलेली ओ-कारान्त चर्चा काय स्पष्ट करेल? ती चर्चा निरर्थकच ठरेल. म्हणून, आम्ही सांगितलेला नियमच आयुष्यमानांनी (पूजनीय भिक्खूंनी) मनात ठेवावा. अशा प्रकारे, 'गो' शब्दाचा 'पुरिस' नियमात पूर्णपणे समावेश नाही, असे समजावे. Kecettha evaṃ puccheyyuṃ ‘‘gosaddassa tāva ‘go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ’ iccādinā nayena purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā amhehi ñātā, jaraggava puṅgavādisaddā pana kutra naye [Pg.142] paviṭṭhā’’ti? Tesaṃ evaṃ byākātabbaṃ ‘‘jaraggava puṅgavādisaddā sabbathāpi purisanaye paviṭṭhā’’ti. Tathā hi tesaṃ gosaddato ayaṃ viseso, jaranto ca so go cāti jaraggavo. Ettha nakāralopo takārassa ca gakārattaṃ bhavati samāsapadattā, samāse ca simhi pare gosaddassokārassa avādeso labbhati, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘visāṇena jaraggavo’’ti ekavacanarūpaṃ dissati. Tathā hi aññattha anupapadattā gavoiti bahuvacanapadaṃyeva dissati. Idha pana sopapadattā samāsapadabhāvamāgamma ‘‘jaraggavo’’ti ekavacanapadaṃyeva dissati. Tathā hi jaraggavoti ettha jarantā ca te gavo cāti evaṃ bahuvacanavasena nibbacanīyatā na labbhati lokasaṅketavasena ekasmiṃ atthe nirūḷhattāti. ‘‘Jaraggavo, jaraggavā. Jaraggavaṃ, jaraggave. Jaraggavenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā yojetabbā. Esa nayo puṅgavo sakyapuṅgavotiādīsupi. येथे काही जण असे विचारू शकतात की, "आम्हाला हे माहीत आहे की 'गो' शब्दाचा 'गो, गावो, गवो. गावुं, गावं, गवं' इत्यादी पद्धतीने 'पुरिस' (पुरुष) नामाच्या रूपात पूर्णपणे प्रवेश होत नाही, परंतु 'जरग्गव', 'पुङ्गव' इत्यादी शब्द कोणत्या पद्धतीमध्ये (नय) समाविष्ट होतात?" त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे की, "'जरग्गव', 'पुङ्गव' इत्यादी शब्द सर्व प्रकारे 'पुरिस' (पुरुष) नामाच्या पद्धतीमध्येच समाविष्ट होतात." कारण 'गो' शब्दापेक्षा त्यांचा हा फरक आहे की, 'जरन्तो च सो गो चाति जरग्गवो' (जो म्हातारा आहे आणि तो बैल आहे तो 'जरग्गव' होय). येथे समासपद असल्यामुळे 'न' काराचा लोप होतो आणि 'त' काराचा 'ग' कार होतो, आणि समासात 'सि' प्रत्यय पर असताना 'गो' शब्दाच्या 'ओ' काराचा 'अव' आदेश होतो, म्हणूनच पाळीमध्ये "विसाणेन जरग्गवो" (शिंगाने म्हातारा बैल) असे एकवचनी रूप दिसते. कारण इतर ठिकाणी उपपद नसल्यामुळे 'गवो' हे बहुवचनी रूपच दिसते. परंतु येथे उपपद असल्यामुळे समासपद होऊन 'जरग्गवो' असे एकवचनी रूपच दिसते. कारण 'जरग्गवो' येथे 'जरन्ता च ते गवो चाति' अशा प्रकारे बहुवचनाच्या आधारे व्युत्पत्ती (निर्वचन) मिळत नाही, कारण लोकसंकेतानुसार (लोकव्यवहारानुसार) ते एकाच अर्थात रूढ झाले आहे. "जरग्गवो, जरग्गवा. जरग्गवं, जरग्गवे. जरग्गवेना" अशा प्रकारे 'पुरिस' पद्धतीनुसार नामविभक्तीचे रूप (नामिकपदमला) जोडले पाहिजे. हाच नियम 'पुङ्गव', 'सक्यपुङ्गव' इत्यादी शब्दांनाही लागू होतो. Tatra puṅgavoti gunnaṃ yūthapati nisabhasaṅkhāto usabho. Yo pāḷiyaṃ ‘‘muhuttajātova yathā gavaṃpati, samehi pādehi phusī vasundhara’’nti ca ‘‘gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo’’ti ca āgato. Īdisesu pana ṭhānesu keci ‘‘pumā ca so go cāti puṅgavo’’ti vacanatthaṃ bhaṇanti. Mayaṃ pana padhāne nirūḷho ayaṃ saddoti vacanatthaṃ na bhaṇāma. Na hi puṅkokilotiādisaddānaṃ kokilādīnaṃ pumbhāvappakāsanamatte samatthatā viya imassa pumbhāvappakāsanamatte samatthatā sambhavati, atha kho padhānabhāvappakāsane ca samatthatā sambhavati. Tena ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīsu nisabhasaṅkhāto puṅgavo viyāti puṅgavo, sakyānaṃ, sakyesu [Pg.143] vā puṅgavo sakyapuṅgavotiādinā samāsapadattho gahetabbo. Atha vā uttarapadatte ṭhitānaṃ sīhabyagghanāgādisaddānaṃ seṭṭhavācakattā ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīnaṃ ‘‘sakyaseṭṭho’’tiādinā attho gahetabbo. Iti sabbathāpi purisanaye pavattanato jaraggava puṅgavādisaddānaṃ gosaddassa padamālato visadisapadamālatā vavatthapetabbā. Gosaddassa pana purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā ca vavatthapetabbā. तेथे 'पुङ्गव' म्हणजे गाईंच्या कळपाचा पती (कळपाचा प्रमुख), ज्याला 'निसभ' किंवा 'उसभ' (वृषभ/बैल) म्हटले जाते. जो पाळीमध्ये "मुहुत्तजातोव यथा ग्वम्पति, समेहि पादेहि फुसी वसुन्धरं" (जन्माला आल्यावर लगेचच कळपाच्या प्रमुखाप्रमाणे सम चरणांनी पृथ्वीला स्पर्श केला) आणि "गवञ्चे तरमानानं, उजुं गच्छति पुङ्गवो" (नदी पार करणाऱ्या गाईंमध्ये जर पुङ्गव/बैल सरळ गेला तर...) अशा प्रकारे आला आहे. अशा ठिकाणी काही जण "पुमा च सो गो चाति पुङ्गवो" (जो नर आहे आणि बैल आहे तो पुङ्गव) असा शब्दार्थ सांगतात. परंतु आम्ही हा शब्द 'प्रधान' (श्रेष्ठ) या अर्थी रूढ असल्यामुळे असा शब्दार्थ सांगत नाही. कारण 'पुङ्कोकिल' इत्यादी शब्दांमध्ये कोकिळा इत्यादींचा केवळ नरभाव (पुंभाव) प्रकट करण्याची जी क्षमता असते, तशी क्षमता या शब्दाची केवळ नरभाव प्रकट करण्यात नाही, तर श्रेष्ठत्व (प्रधानभाव) प्रकट करण्यात आहे. म्हणूनच "सक्यपुङ्गवो" (शाक्यपुङ्गव) इत्यादी शब्दांमध्ये 'निसभ' (श्रेष्ठ बैल) समजल्या जाणाऱ्या पुङ्गवाप्रमाणे जो आहे तो पुङ्गव, शाक्यांचा किंवा शाक्यांमध्ये जो पुङ्गव (श्रेष्ठ) तो 'सक्यपुङ्गवो' अशा प्रकारे समासाचा अर्थ घेतला पाहिजे. किंवा उत्तरपदामध्ये असलेल्या सिंह, व्याघ्र, नाग इत्यादी शब्दांप्रमाणे श्रेष्ठवाचक असल्यामुळे "सक्यपुङ्गवो" इत्यादींचा अर्थ "सक्यसेट्ठो" (शाक्यश्रेष्ठ) असा घेतला पाहिजे. अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी 'पुरिस' (पुरुष) पद्धतीमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'जरग्गव', 'पुङ्गव' इत्यादी शब्दांची नामरूपे 'गो' शब्दाच्या नामरूपांपेक्षा भिन्न आहेत असे निश्चित केले पाहिजे. आणि 'गो' शब्दाचा 'पुरिस' पद्धतीमध्ये सर्वथा प्रवेश होत नाही, हेही निश्चित केले पाहिजे. Āpasadde ācariyānaṃ liṅgavacanavasena matibhedo vijjati, tasmā taṃmatena tassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā bhavati. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mahiyā pana nadiyā uttarena āpo’’ti vuttaṃ, ṭīkāyaṃ pana taṃ ulliṅgitvā ‘‘mahiyā nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpo’’ti vuttaṃ. Evaṃ āpasaddassa ekantena itthiliṅgatā bahuvacanatā ca ācariyehi icchitā, tesaṃ mate āpoiti itthiliṅge paṭhamābahuvacanarūpe honte dutiyātatiyāpañcamīsattamīnaṃ bahuvacanarūpāni kīdisāni siyuṃ. Tathā hi ‘‘purise, purisehi purisebhi purisesū’’ti rūpavato pulliṅgassa viya okārantitthiliṅgassa ekāraehi kārādiyuttāni rūpāni katthacipi na dissanti. Ato tesaṃ mate padamālānayo atīva dukkaro. 'आप' (पाणी) शब्दाच्या लिंग आणि वचनाबाबत आचार्यांमध्ये मतभेद आहेत, म्हणून त्यांच्या मते या शब्दाचा 'पुरिस' (पुरुष) पद्धतीमध्ये सर्वथा प्रवेश होत नाही. "अङ्गुत्तरापेसू" या पाळीच्या अट्ठकथेमध्ये "महिया पन नदिया उत्तरेन आपो" (मही नदीच्या उत्तरेला पाणी आहे) असे म्हटले आहे, तर टीकेमध्ये त्याचा उल्लेख करून "महिया नदिया आपो तस्स जनपदस्स उत्तरेन होन्ति, तासं अविदूरत्ता सो जनपदो उत्तरापो" (मही नदीचे पाणी त्या जनपदाच्या उत्तरेला आहे, त्यांच्या जवळ असल्यामुळे तो जनपद 'उत्तराप' आहे) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'आप' शब्दाचे केवळ स्त्रीलिंगी असणे आणि बहुवचनी असणे आचार्यांना अभिप्रेत आहे. त्यांच्या मते जर 'आपो' हे स्त्रीलिंगी प्रथमा बहुवचनाचे रूप असेल, तर द्वितीया, तृतीया, पंचमी आणि सप्तमीची बहुवचनी रूपे कशी असतील? कारण "पुरिसे, पुरिसेहि पुरिसेसू" अशा रूपांयुक्त पुल्लिंगाप्रमाणे, ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाची 'ए' कार आणि 'इ' कार इत्यादींनी युक्त रूपे कोठेही दिसत नाहीत. म्हणून त्यांच्या मते नामरूपांची पद्धती (पदमाला) अत्यंत कठीण आहे. Āpasaddassa garavo, saddasatthanayaṃ pati; Bahuvacanatañcitthi-liṅgabhāvañca abravuṃ. व्याकरणशास्त्राच्या नियमांनुसार आचार्यांनी 'आप' शब्दाचे बहुवचन आणि स्त्रीलिंगी असणे सांगितले आहे. Iccāpasaddassa [Pg.144] itthiliṅgabahuvacanantatā veyyākaraṇānaṃ mataṃ nissāya anumatāti veditabbā. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āpo iti saddassa napuṃsakaliṅgekavacanavasena vutto payogo diṭṭho ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti. Jātakapāḷiyaṃ tu tassekavacanantatā diṭṭhā. Tathā hi ‘‘suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthābhisandatī’’ti. Imasmiṃ padese āpo iti saddo ekavacanaṭṭhāne ṭhito diṭṭho. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘āpoti saṅkhaṃ gataṃ salilaṃ suci sugandhaṃ hutvā tattha abhisandatīti salilaṃsaddavasena ekavacanappayogo kato, na nāmasaddavasena. Āpasaddo hi ekantenitthiliṅgo ceva bahuvacananto ca. Tathā hi ‘āpo tatthābhisandantī’ti bahuvacanavasena tappayogo vattabbopi chandānurakkhaṇatthaṃ vacanavipallāsavasena niddiṭṭho’’ti. Tanna, ‘‘āpo tatthābhisandare’’ti vattuṃ sakkuṇeyyattā ‘‘tāni ajja padissare’’ti bahuvacanappayogā viya. Yasmā evaṃ na vuttaṃ, yasmā ca pana pāḷiyaṃ ‘‘āpo labbhati, tejo labbhati, vāyo labbhatī’’ti ekavacanappayogo dissati, tasmā ‘‘āpo’’ti saddassa ekavacanantatā paccakkhato diṭṭhāti. अशा प्रकारे 'आप' शब्दाचे स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनान्त असणे हे वैयाकरणांच्या मताचा आश्रय घेऊन मान्य केले आहे असे समजावे. परंतु अट्ठसालिनीमध्ये 'आप' या शब्दाचा नपुंसकलिंगी एकवचनाच्या रूपात वापर झालेला दिसतो: "ओमत्तं पन आपो अधिमत्तपथवीगतिकं जातं" (कमी प्रमाणात असलेले पाणी हे अधिक प्रमाणात पृथ्वीच्या स्वभावाचे झाले आहे). जातकपाळीमध्ये तर त्याचे एकवचनी रूप दिसते. जसे की, "सुचिं सुगन्धं सलिलं, आपो तत्थाभिसन्दती" (स्वच्छ आणि सुगंधी पाणी तेथे वाहते). या ठिकाणी 'आपो' हा शब्द एकवचनाच्या जागी वापरलेला दिसतो. येथे काही जण असे म्हणू शकतात की, "'आप' अशी संज्ञा मिळालेले पाणी स्वच्छ आणि सुगंधी होऊन तेथे वाहते, येथे 'सलिल' शब्दाच्या प्रभावामुळे एकवचनी प्रयोग केला आहे, नाम शब्दाच्या प्रभावामुळे नाही. कारण 'आप' शब्द निश्चितपणे स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनान्तच आहे. म्हणूनच 'आपो तत्थाभिसन्दन्ती' असा बहुवचनी प्रयोग करणे योग्य असतानाही, छंदाचे रक्षण करण्यासाठी वचन-विपर्यास (वचनात बदल) करून तसा निर्देश केला आहे." हे योग्य नाही, कारण "आपो तत्थाभिसन्दरे" असे म्हणणे शक्य होते, जसे "तानि अज्ज पदिस्सरे" हा बहुवचनी प्रयोग आहे. ज्याअर्थी असे म्हटले गेले नाही, आणि ज्याअर्थी पाळीमध्ये "आपो लब्भति, तेजो लब्भति, वायो लब्भति" (पाणी मिळते, तेज मिळते, वायू मिळतो) असा एकवचनी प्रयोग दिसतो, त्याअर्थी 'आपो' या शब्दाचे एकवचनान्त असणे प्रत्यक्षपणे दिसून येते. Athāpi ce vadeyyuṃ – nanu pāḷiyaṃyeva tassa bahuvacanantatā paccakkhato diṭṭhā ‘‘āpo ca devā pathavī ca, tejo vāyo tadāgamu’’nti? Tampi na. Ettha hi ‘‘devā’’ti saddaṃ apekkhitvā ‘‘āgamu’’nti bahuvacanappayogo kato, na ‘‘āpo’’ti saddaṃ. Yadi ‘‘āpo’’ti saddaṃ sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā, ‘‘pathavī’’ti ‘‘tejo’’ti ‘‘vāyo’’ti ca saddampi sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā[Pg.145]. Evaṃ sante pathavī tejo vāyosaddāpi bahuvacanakabhāvamāpajjeyyuṃ, na pana āpajjanti. Na hete bahuvacanakā, atha kho ekavacanakā eva. Rūḷhīvasena te pavattā pakatiāpādīsu atthesu appavattanato. Tathā hi āpokasiṇādīsu parikammaṃ katvā nibbattā devā ārammaṇavasena ‘‘āpo’’tiādināmaṃ labhantīti. Evaṃ vuttāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ‘aṅguttarāpesū’ti bahuvacanapāḷi dissatī’’ti? Te vattabbā – asampathamavatiṇṇā tumhe, na hi tumhe saddappavattiṃ jānātha, ‘‘aṅguttarāpesū’’ti bahuvacanaṃ pana ‘‘kurūsu aṅgesu aṅgānaṃ magadhāna’’ntiādīni bahuvacanāni viya rūḷhīvasena ekassāpi janapadassa vuttaṃ, na āpasaṅkhātaṃ atthaṃ sandhāya. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti ettha hi āpasaṅkhāto attho upasajjanībhūto, pulliṅgabahuvacanena pana vutto janapadasaṅkhāto atthoyeva padhāno ‘‘āgatasamaṇo saṅghārāmo’’ti ettha samaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ upasajjanakaṃ katvā pavattassa āgatasamaṇasaddassa saṅghārāmasaṅkhāto attho viya, tasmā āpasaṅkhātaṃ atthaṃ gahetvā yo aṅguttarāpo nāma janapado, tasmiṃ aṅguttarāpesu janapadeti attho veditabbo. Tathā hi ‘‘aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo’’ti pāḷi dissati. Tattha uttarena mahāmahiyā nadiyā āpo yesaṃ te uttarāpā, aṅgā ca te uttarāpā cāti aṅguttarāpā, tesu aṅguttarāpesu. Evaṃ ekasmiṃ janapadeyeva bahuvacanaṃ na āpasaṅkhāte atthe, tena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade’’ti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. जरी ते असे म्हणत असतील की - पाळिमध्येच (पालि साहित्यातच) त्याचे बहुवचनी रूप प्रत्यक्षपणे पाहिले गेले आहे, जसे की: 'आपो च देवा पथवी च, तेजो वायो तदागमुं' (पाणी, देव, पृथ्वी, तेज आणि वायू तेथे आले)? तर ते देखील योग्य नाही. कारण येथे 'देवा' या शब्दाच्या अपेक्षेने 'आगमुं' या बहुवचनी क्रियापदाचा प्रयोग केला गेला आहे, 'आपो' या शब्दाच्या अपेक्षेने नाही. जर 'आपो' या शब्दाला उद्देशून बहुवचनी प्रयोग केला गेला असता, तर 'पथवी', 'तेजो' आणि 'वायो' या शब्दांना उद्देशूनही बहुवचनी प्रयोग केला गेला असता. असे झाले असते तर पृथ्वी, तेज आणि वायू हे शब्द देखील बहुवचनी झाले असते, परंतु ते तसे होत नाहीत. कारण हे शब्द बहुवचनी नसून एकवचनीच आहेत. मूळ पाणी इत्यादी अर्थांमध्ये ते प्रवृत्त होत नसल्यामुळे रूढीने ते प्रवृत्त झाले आहेत. तसेच, आप-कसिण (पाणी-कसिण) इत्यादींमध्ये परिकर्म (ध्यानसाधना) करून उत्पन्न झालेले देव आलंबनाच्या प्रभावाने 'आपो' इत्यादी नाव प्राप्त करतात. असे म्हटले तरी ते असे म्हणू शकतात की, 'अहो, पण "अंगुत्तरापेसु" अशी बहुवचनी पाळि दिसते ना?' त्यांना असे सांगावे की - तुम्ही योग्य मार्गावर आलेला नाही आहात, कारण तुम्हाला शब्दांच्या प्रवृत्तीचे ज्ञान नाही. 'अंगुत्तरापेसु' हे बहुवचन तर 'कुरुसु, अंगेसु, अंगाने, मगधाने' इत्यादी बहुवचनांप्रमाणे रूढीने एकाच जनपदासाठी वापरले गेले आहे, पाण्याचा अर्थ लक्षात घेऊन नाही. 'अंगुत्तरापेसु' यामध्ये पाण्याचा अर्थ गौण झाला आहे, आणि पुल्लिंगी बहुवचनाने सांगितलेला जनपदाचा अर्थच मुख्य आहे. जसे 'आगतसमणो संघाराम' (ज्या संघारामात श्रमण आले आहेत तो संघाराम) यामध्ये श्रमण हा अर्थ गौण करून प्रवृत्त झालेल्या 'आगतसमण' या शब्दाचा मुख्य अर्थ 'संघाराम' असा होतो. म्हणून, पाण्याचा अर्थ सोडून जो 'अंगुत्तराप' नावाचा जनपद आहे, त्या 'अंगुत्तरापेसु' जनपदाचा असा अर्थ समजला पाहिजे. तसेच 'अंगुत्तरापेसु विहरति आपणं नाम अंगानां निगमो' अशी पाळि दिसते. तेथे महामही नदीच्या उत्तरेला ज्यांचे पाणी आहे ते 'उत्तराप' आणि जे अंग देश आहेत व उत्तराप आहेत ते 'अंगुत्तराप', त्या अंगुत्तराप देशांमध्ये. अशा प्रकारे एकाच जनपदासाठी बहुवचन वापरले आहे, पाण्याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी नाही. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'तस्मिं अंगुत्तरापेसु जनपदे' (त्या अंगुत्तराप जनपदा मध्ये). असे सांगितल्यावर ते निरुत्तर होतील. Tathāpi ye evaṃ vadanti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanakocā’’ti. Te pucchitabbā ‘‘kiṃ paṭicca tumhe āyasmanto ‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’ti vadathā’’ti[Pg.146]? Te evaṃ puṭṭhā evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘aṅgāyeva so janapado, mahiyā pana nadiyā uttarena āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpoti vuccatī’’ti ca ‘‘mahiyā pana nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccatī’’ti ca evaṃ pubbācariyehi abhisaṅkhato saddaracanāviseso dissati, tasmā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti vadāmāti. Saccaṃ dissati, so pana saddasatthe veyyākaraṇānaṃ mataṃ gahetvā abhisaṅkhato, saddasatthañca nāma na sabbathā buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti, tasmā kaccāyanappakaraṇe icchitānicchitasaṅgahavivajjanaṃ kātuṃ ‘‘jinavacanayuttañhi, liṅgañca nippajjate’’ti lakkhaṇāni vuttāni. तसेच जे असे म्हणतात की - 'आप' शब्द स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनीच आहे. त्यांना विचारले पाहिजे की - 'आयुष्यमानांनो, तुम्ही कोणत्या कारणाने "आप शब्द स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनी आहे" असे म्हणता?' असे विचारले असता ते असे म्हणू शकतात - 'तो जनपद अंग देशच आहे, परंतु मही नदीच्या उत्तरेला पाणी आहे, त्याच्या जवळ असल्यामुळे त्याला "उत्तराप" म्हटले जाते' आणि 'मही नदीचे पाणी त्या जनपदाच्या उत्तरेला आहे, त्याच्या जवळ असल्यामुळे तो जनपद "उत्तराप" म्हटला जातो' अशा प्रकारे पूर्वाचार्यांनी तयार केलेली विशिष्ट शब्दरचना दिसते, म्हणून आम्ही 'तो स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनी आहे' असे म्हणतो. हे खरे दिसते, परंतु ते व्याकरणशास्त्रात वैयाकरणांचे मत घेऊन तयार केले गेले आहे. व्याकरणशास्त्र हे पूर्णपणे बुद्धवचनाला उपकारक नसते, तर ते अंशतःच उपकारक असते. म्हणूनच कच्चायन व्याकरणामध्ये इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींचा संग्रह व त्याग करण्यासाठी 'जिनवचनयुत्तं हि, लिंगं च निप्पज्जते' (कारण बुद्धवचनाला अनुकूल असेच लिंग सिद्ध होते) हे लक्षण सांगितले आहे. Yadi ca āpasaddo itthiliṅgabahuvacanako, kathaṃ āpoti padaṃ sijjhatīti? Āpasaddato paṭhamāyovacanaṃ katvā tassokārādesañca katvā āpoti padaṃ sijjhati ‘‘gāvo’’ti padamivāti. Visamamidaṃ nidassanaṃ, ‘‘gāvo’’ti padañhi niccokārantena gosaddena sambhūtaṃ. Tathā hi yomhi pare gosaddantassāvādesaṃ katvā tato yonamokārādesaṃ katvā ‘‘gāvo’’ti nipphajjati, āpasadde pana dve ādesā na santi. Buddhavacanañhi patvā āpasaddo akārantatāpakatiko jāto, na aññathāpakatikoti. आणि जर 'आप' शब्द स्त्रीलिंगी बहुवचनी आहे, तर 'आपो' हे पद कसे सिद्ध होते? 'आप' शब्दाहून प्रथमेचे बहुवचन करून आणि त्याचा 'ओ' कार आदेश करून 'गावो' या पदाप्रमाणे 'आपो' हे पद सिद्ध होते. हे उदाहरण विषम (अयोग्य) आहे, कारण 'गावो' हे पद नेहमी ओ-कारान्त असणाऱ्या 'गो' शब्दापासून बनले आहे. तसेच 'यो' प्रत्यय पुढे असताना 'गो' शब्दाच्या शेवटी 'आव' आदेश करून आणि त्यानंतर 'यो' प्रत्ययाचा 'ओ' कार आदेश करून 'गावो' असे रूप सिद्ध होते, परंतु 'आप' शब्दात हे दोन आदेश होत नाहीत. बुद्धवचनाचा विचार करता 'आप' शब्द अ-कारान्त स्वभावाचा झाला आहे, इतर स्वभावाचा नाही. Evaṃ vuttāpi te ‘‘idameva saccaṃ, nāñña’’nti cetasi sannidhāya ādhānaggāhiduppaṭinissaggibhāve, ‘‘na vacanapaccanīkasātena suvijānaṃ subhāsita’’nti evaṃ vuttapaccanīkasātabhāve ca ṭhatvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yatheva gāvosaddo, tatheva āposaddo kiṃ itthiliṅgo na bhavissati bahuvacanako cā’’ti? Tato tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpaṃ āpato sañjānāti, āpaṃ āpato [Pg.147] saññatvā āpaṃ maññati, āpasmiṃ maññati, āpaṃ meti maññati, āpaṃ abhinandatī’’ti evaṃ suttapadāni dassetvā ‘‘āpanti idaṃ kataravacana’’nti pucchitabbā. Addhā te āpasaddassa bahuvacanantabhāvameva icchamānā vakkhanti ‘‘dutiyābahuvacana’’nti. Te vattabbā ‘‘nanu yovacanaṃ na suyyatī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘yovacanaṃ kataamādesattā na suyyatī’’ti. Yaṃ yaṃ bhonto icchanti, taṃ taṃ mukhārūḷhaṃ vadanti. असे म्हटले तरी ते 'हेच सत्य आहे, इतर काही नाही' असे मनात धरून, स्वतःच्या मताचा हेका धरणारे व ते न सोडणारे होऊन, आणि 'विरोधी बोलण्यात आनंद मानणाऱ्याला सुभाषित सहज समजत नाही' अशा विरोधी आनंद घेण्याच्या वृत्तीत राहून असे म्हणू शकतात - 'जसा "गावो" शब्द आहे, तसाच "आपो" शब्द स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनी का असणार नाही?' तेव्हा त्यांना ही सुत्तपदे दाखवावीत. ती कोणती? 'आपं आपतो संजानाति, आपं आपतो सञ्ञत्वा आपं मञ्ञति, आपस्मिं मञ्ञति, आपं मेति मञ्ञति, आपं अभिनन्दति' अशी सुत्तपदे दाखवून त्यांना विचारले पाहिजे की - '"आपं" हे कोणते वचन आहे?' नक्कीच ते 'आप' शब्दाचे बहुवचनी रूपच मानू इच्छित असल्यामुळे म्हणतील - 'द्वितीयेचे बहुवचन'. त्यांना विचारले पाहिजे - 'पण येथे "यो" प्रत्यय ऐकू येत नाही ना?' ते म्हणतील - '"यो" प्रत्ययाचा आदेश केल्यामुळे तो ऐकू येत नाही.' हे गृहस्थ जे जे इच्छितात, ते ते आपल्या तोंडाने बोलतात. ‘‘Āpato’’ti idaṃ pana kiṃ bhonto vadantīti? ‘‘Āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti vadāma topaccayassa ekatthe ca bavhatthe ca pavattanato. Iti tumhe bahuvacanakattaṃyeva icchamānā ‘‘āposaddo ca yovacananto’’ti bhaṇatha, ‘‘āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti bhaṇatha, ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti ettha pana ‘‘āpasmi’’ntidaṃ kataravacanantaṃ katarādesena sambhūtanti? Addhā te evaṃ puṭṭhā niruttarā bhavissanti. Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te pucchitabbā ‘‘yaṃ ācariyehi veyyākaraṇamataṃ gahetvā ‘yā āpo’ti ca ‘tāsa’nti ca vuttaṃ, tattha ‘kiṃ tāsa’nti vacane ‘āpāna’nti padaṃ ānetvā attho vattabbo, udāhu āpassā’’ti? ‘‘Āpāna’nti padamānetvā attho vattabbo’’ti ce, evañca sati ‘‘yā āpā’’ti vattabbaṃ ‘‘yā kaññā tiṭṭhantī’’ti padamiva. Atha ‘‘āpā’’ti padaṃ nāma natthi, ‘‘āpo’’ti padaṃyeva bahuvacanakanti ce, evaṃ sati ‘‘tāsa’’nti etthāpi ‘‘āpassā’’ti padaṃ ānetvā attho veditabbo. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘āpo’’ti paccattekavacanassa tumhākaṃ matena bahuvacanatte sati ‘‘āpassā’’ti padampi bahuvacananti katvā tāsaṃsaddena yojetvā vattuṃ yuttitoti. Evaṃ sati ‘‘āpāna’’nti [Pg.148] padassa abhāveneva bhavitabbaṃ. Yathā pana ‘‘puriso, purisā. Purisaṃ, purise’’ti ca, ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’nti ca ekavacanabahuvacanāni bhavanti, evaṃ ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’ti ekavacanabahuvacanehi bhavitabbaṃ. Evañca sati ‘‘āpasaddo bahuvacanakoyeva hotī’’ti na vattabbaṃ. “पण ‘आपतो’ (āpato) याबद्दल आपण काय म्हणता? ‘आपतो’ हे देखील ‘बहुवचन आणि ‘त’ प्रत्ययाने युक्त’ (topaccayanta) आहे असे आम्ही म्हणतो, कारण ‘त’ प्रत्यय एकवचन आणि बहुवचन दोन्हीमध्ये वापरला जातो. अशा प्रकारे, आपण केवळ बहुवचनच इच्छित असल्याने ‘आप-शब्द हा ‘यो’ प्रत्ययाने युक्त आहे’ असे म्हणता, आणि ‘आपतो’ हे देखील ‘बहुवचन आणि ‘त’ प्रत्ययाने युक्त’ आहे असे म्हणता. परंतु ‘आपस्मिं मञ्ञति’ (āpasmiṃ maññatī) यामध्ये ‘आपस्मिं’ हे कोणत्या वचनाचे रूप आहे आणि कोणत्या आदेशाने (बदलाने) तयार झाले आहे? नक्कीच, असे विचारले असता ते निरुत्तर होतील. तसेच, ज्यांचे असे मत आहे की ‘आप-शब्द हा स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनीच आहे’, त्यांना विचारले पाहिजे की, ‘आचार्यांनी व्याकरणाचे मत स्वीकारून जे ‘या आपो’ (yā āpo) आणि ‘तासं’ (tāsaṃ) असे म्हटले आहे, त्यामध्ये ‘तासं’ या वचनात ‘आपानं’ (āpānaṃ) हे पद आणून अर्थ सांगावा की ‘आपस्सा’ (āpassā) असे?’ जर ते म्हणतील की ‘आपानं’ हे पद आणून अर्थ सांगावा, तर मग ‘या आपा’ (yā āpā) असे म्हटले पाहिजे, जसे ‘या कञ्ञा तिट्ठन्ति’ (yā kaññā tiṭṭhantī) हे पद आहे. आणि जर ‘आपा’ असे पदच अस्तित्वात नाही, केवळ ‘आपो’ हेच पद बहुवचनी आहे असे म्हटले, तर मग ‘तासं’ यामध्ये देखील ‘आपस्सा’ हे पद आणून अर्थ समजून घेतला पाहिजे. असे का? कारण तुमच्या मते ‘आपो’ हे प्रथमा एकवचन असूनही जर बहुवचन मानले, तर ‘आपस्सा’ हे पद देखील बहुवचन मानून ‘तासं’ या शब्दाशी जोडून बोलणे योग्य ठरेल. असे झाल्यास ‘आपानं’ या पदाचा अभावच असायला हवा. परंतु ज्याप्रमाणे ‘पुरिसो, पुरिसा’ (एकवचन, बहुवचन) आणि ‘पुरिसं, पुरिसे’ (द्वितीया एकवचन, बहुवचन) तसेच ‘गो, गावो, गवो’ आणि ‘गावुं’ अशी एकवचन आणि बहुवचनाची रूपे होतात, त्याचप्रमाणे ‘आपो, आपा’ आणि ‘आपं, आपे’ अशी एकवचन आणि बहुवचनाची रूपे असायला हवीत. आणि असे असताना ‘आप-शब्द केवळ बहुवचनीच असतो’ असे म्हणता येणार नाही.” Ye evaṃ vadanti, tesaṃ vacanaṃ sadosaṃ duppariharaṇīyaṃ mūlapariyāyasutte ‘‘āpaṃ maññati āpasmi’’nti ekavacanapāḷīnaṃ dassanato, visuddhimaggādīsu ca ‘‘vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ āpoti appotīti āpo’’tiādikassa ekavacanavasena vuttanibbacanassa dassanato. Yathā pana pāḷiyaṃ itthiliṅgepi pariyāpanno gosaddo ‘‘tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyyā’’ti ca ‘‘annadā baladā cetā’’ti ca ādinā bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi ca asabbanāmikapadehi ca samānādhikaraṇabhāvena vutto dissati, na tathā pāḷiyaṃ bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi vā asabbanāmikapadehi vā samānādhikaraṇabhāvena vutto āpasaddo dissati. Yadi hi āpasaddo itthiliṅgo siyā, kaññasaddato āpaccayo viya āpasaddato āpaccayo vā siyā, nadasaddato viya ca īpaccayo vā siyā, ubhayampi natthi, ubhayābhāvato itthiliṅge vuttaṃ sabbampi vidhānaṃ tattha na labbhati, tena ñāyati ‘‘āpasaddo anitthiliṅgo’’ti. Nanu ca bho gosaddatopi āpaccayo natthi, tadabhāvato itthiliṅge vuttavidhānaṃ na labbhati, evaṃ sante kasmā soyeva itthiliṅgo hoti, na panāyaṃ āpasaddoti? “जे असे म्हणतात, त्यांचे बोलणे सदोष आणि खंडन करण्यास कठीण आहे; कारण मूलपरियायसुत्तात ‘आपं मञ्ञति आपस्मिं’ (āpaṃ maññati āpasmiṃ) अशा एकवचनी पाळी वचनांचे दर्शन होते, आणि विसुद्धिमग्ग इत्यादी ग्रंथांमध्ये ‘विस्सन्दनभावेन तं तं ठानं आपोति अप्पोतीति आपो’ (vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ āpoti appotīti āpo - वाहून जाण्याच्या स्वभावामुळे त्या त्या स्थानाला प्राप्त होते म्हणून ‘आप’ म्हणतात) इत्यादी एकवचनाच्या स्वरूपात सांगितलेली व्युत्पत्ती दिसून येते. परंतु ज्याप्रमाणे पाळी भाषेमध्ये स्त्रीलिंगात समाविष्ट असलेला ‘गो’ (गाय) शब्द ‘ता गावो ततो ततो दण्डेन आकोटेय्या’ (tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyyā) आणि ‘अन्नदा बलदा चेता’ (annadā baladā cetā) इत्यादी बहुवचन दर्शवणाऱ्या स्त्रीलिंगी सर्वनामांशी आणि इतर नामांशी समानाधिकरण भावाने वापरलेला दिसतो, तसा पाळी भाषेमध्ये बहुवचन दर्शवणाऱ्या स्त्रीलिंगी सर्वनामांशी किंवा इतर नामांशी समानाधिकरण भावाने वापरलेला ‘आप’ शब्द दिसून येत नाही. जर ‘आप’ शब्द स्त्रीलिंगी असता, तर ‘कञ्ञा’ (कन्या) शब्दाप्रमाणे ‘आप’ शब्दाला ‘आ’ प्रत्यय लागला असता, किंवा ‘नदी’ शब्दाप्रमाणे ‘ई’ प्रत्यय लागला असता. परंतु हे दोन्ही प्रत्यय लागत नाहीत. या दोन्हीच्या अभावामुळे स्त्रीलिंगासाठी सांगितलेले कोणतेही नियम तिथे लागू होत नाहीत, यावरून हे स्पष्ट होते की ‘आप-शब्द स्त्रीलिंगी नाही’. पण अहो! ‘गो’ शब्दाला देखील ‘आ’ प्रत्यय लागत नाही, आणि त्याच्या अभावामुळे स्त्रीलिंगाचे नियम लागू होत नाहीत; असे असताना तो (गो शब्द) स्त्रीलिंगी कसा होतो, आणि हा ‘आप’ शब्द का होत नाही?” Ettha vuccate – gosaddo na niyogā itthiliṅgo, atha kho pulliṅgova. Itthiliṅgabhāve pana tamhā āpaccaye [Pg.149] ahontepi īpaccayo vikappena hoti, aññampi itthiliṅge vuttavidhānaṃ labbhati. So hi niccamokārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā ‘‘go, gāvī’’tiādinā attano itthiliṅgarūpānaṃ nibbattikāraṇabhūto, tena so itthiliṅgo bhavati. Āpasadde pana īpaccayādi na labbhati. Tena so itthiliṅgoti na vattabbo. Yathā vā gosaddassa avisadākāravohārataṃ paṭicca itthiliṅgabhāvo upapajjati, na tathā āpasaddassa. Āpasaddassa hi anākularūpakkamattā avisadākāravohāratā na dissati, yāya eso itthiliṅgo siyā. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. “यावर उत्तर दिले जाते – ‘गो’ शब्द अनिवार्यपणे स्त्रीलिंगी नाही, तर तो पुल्लिंगीच आहे. परंतु स्त्रीलिंगी रूपात त्याला ‘आ’ प्रत्यय लागत नसला तरी ‘ई’ प्रत्यय विकल्पाने लागतो, आणि स्त्रीलिंगासाठी सांगितलेले इतर नियमही लागू होतात. तो नेहमी ‘ओकारान्त’ प्रकृतीमध्ये राहून ‘गो, गावी’ (go, gāvī) इत्यादी रूपांनी स्वतःच्या स्त्रीलिंगी रूपांच्या उत्पत्तीचे कारण बनतो, त्यामुळे तो स्त्रीलिंगी होतो. परंतु ‘आप’ शब्दामध्ये ‘ई’ इत्यादी प्रत्यय मिळत नाहीत. त्यामुळे तो स्त्रीलिंगी आहे असे म्हणता येणार नाही. किंवा ज्याप्रमाणे ‘गो’ शब्दाच्या अस्पष्ट आकाराच्या व्यवहारामुळे (वापरामुळे) त्याचे स्त्रीलिंगी असणे सिद्ध होते, तसे ‘आप’ शब्दाच्या बाबतीत नाही. कारण ‘आप’ शब्दाचा रूपक्रम स्पष्ट (नियमित) असल्यामुळे त्याचा अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार दिसत नाही, ज्यामुळे तो स्त्रीलिंगी ठरेल. असे सांगितले असता ते निरुत्तर होतील.” Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo sabbadā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te vattabbā – yathā itthiliṅgabhūtassa kaññāsaddassa paṭhamaṃ kaññaiti rassavasena ṭhapitassa āpaccayato paraṃ smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭhati, yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati ‘‘kaññāyaṃ, kaññāyā’’ti, na tathā ‘‘itthiliṅga’’nti tumhehi gahitassa āposaddassa paṭhamaṃ āpaiti rassavasena ṭhapitassa paraṃ smiṃvacanaṃ yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati, atha kho sarūpatoyeva tiṭṭhati ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti. Yadi pana āpasaddo itthiliṅgo siyā, smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭheyya. Yasmā ca smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhati, tasmā āpasaddo na itthiliṅgo. Na hi caturāsītidhammakkhandhasahassasaṅgahesu anekakoṭisatasahassesu pāḷippadesesu ekasmimpi pāḷippadese paṭhamaṃ akārantabhāvena ṭhapetabbānaṃ itthiliṅgasaddānaṃ parato ṭhitaṃ smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. “तसेच, ज्यांचे असे मत आहे की ‘आप-शब्द नेहमी स्त्रीलिंगी आणि बहुवचनीच असतो’, त्यांना विचारले पाहिजे – ज्याप्रमाणे स्त्रीलिंगी असलेल्या ‘कञ्ञा’ (कन्या) शब्दाला प्रथम ‘कञ्ञ’ असे र्हस्व करून ठेवल्यावर ‘आ’ प्रत्ययानंतर येणारा ‘स्मिं’ (smiṃ) प्रत्यय मूळ रूपात राहत नाही, तर तो ‘यं’ आणि ‘या’ भावाने ‘कञ्ञायं, कञ्ञाय’ (kaññāyaṃ, kaññāya) असा राहतो; त्याप्रमाणे तुम्ही स्त्रीलिंगी मानलेल्या ‘आप’ शब्दाला प्रथम ‘आप’ असे र्हस्व करून ठेवल्यावर पुढील ‘स्मिं’ प्रत्यय ‘यं’ किंवा ‘या’ भावाने राहत नाही, तर तो मूळ रूपातच राहतो, जसे ‘आपस्मिं मञ्ञति’ (āpasmiṃ maññatī). जर ‘आप’ शब्द स्त्रीलिंगी असता, तर ‘स्मिं’ प्रत्यय मूळ रूपात राहिला नसता. आणि ज्याअर्थी ‘स्मिं’ प्रत्यय मूळ रूपात राहतो, त्याअर्थी ‘आप’ शब्द स्त्रीलिंगी नाही. कारण चौऱ्याऐंशी हजार धम्मस्कंधांच्या संग्रहातील अनेक कोटी-अब्ज पाळी उताऱ्यांमध्ये एकाही पाळी उताऱ्यात, प्रथम अकारान्त रूपात ठेवल्या जाणाऱ्या स्त्रीलिंगी शब्दांच्या पुढे असलेला ‘स्मिं’ प्रत्यय मूळ रूपात राहिलेला दिसत नाही. असे सांगितले असता ते निरुत्तर होतील.” Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘āpasaddo napuṃsakaliṅgo, tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ [Pg.150] jāta’nti napuṃsakaliṅgabhāvena taṃsamānādhikaraṇapadāni niddiṭṭhānī’’ti? Tanna, manogaṇe pavattehi tama vaca sirasaddādīhi viya āpasaddenapi samānādhikaraṇapadānaṃ katthaci napuṃsakaliṅgabhāvena niddisitabbattā. Pubbācariyānañhi saddaracanāsu ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī’’ti ettha ‘‘tamo’’tipadena samānādhikaraṇaṃ ‘‘vihata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati, tathā ‘‘dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco’’ti ettha ‘‘vaco’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘dukkha’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘avanataṃ siro yassa so avanatasiro’’ti ettha ‘‘siro’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘avanata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’ti ettha ‘‘rajo’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘appa’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati. Na te ācariyā tehi samānādhikaraṇapadehi tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ tathāvidhaṃ saddaracanaṃ kubbiṃsu, atha kho ‘‘sobhanaṃ mano tassāti sumano’’ti ettha viya manogaṇe pavattapulliṅgānaṃ payoge napuṃsakaliṅgabhāvenapi samānādhikaraṇapadāni katthaci hontīti dassanatthaṃ kubbiṃsu. Yathā ca ‘‘vihata’’ntiādikā saddaracanā tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā, tathā ‘‘omatta’’nti ca ‘‘adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti ca saddaracanāpi āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā. Yasmā pana manogaṇe pavattehi manasaddādīhi ekadesena samānagatikattā āpasaddenapi napuṃsakaliṅgassa samānādhikaraṇatā yujjati, tasmā aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti napuṃsakaliṅgassa āpasaddena samānādhikaraṇatā katā. Tathāpi āpasaddo [Pg.151] manasaddādīhi ekadesena samānagatiko samāsapadatte majjhokārassa ‘‘āpokasiṇaṃ, āpogata’’ntiādippayogassa dassanato, tasmā ‘‘omatta’’ntiādivacanaṃ āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ vuttanti na gahetabbaṃ, liṅgavipariyayavasena pana katthaci evampi saddagati hotīti ñāpanatthaṃ vuttanti gahetabbaṃ. ‘‘Omatto’’ti ca ‘‘adhimattapathavīgatiko jāto’’ti ca liṅgaṃ parivattetabbaṃ. Yadi hi āpasaddo napuṃsakaliṅgo siyā, sanikārāni’ssa paccattopayogarūpāni buddhavacanādīsu vijjeyyuṃ, na tādisāni santi. Kiñci bhiyyo – okārantaṃ nāma napuṃsakaliṅgaṃ katthacipi natthi, niggahītantaikāranta ukārantavasena hi tividhāniyeva napuṃsakaliṅgāni. Tena āpasaddassa napuṃsakaliṅgatā nupapajjatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. Iccokārantavasena gahitassa āpasaddassa itthiliṅgatā ca napuṃsakaliṅgatā ca ekantato natthi, niggahītantavasena pana gahitassa katthaci napuṃsakaliṅgatā siyā ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti payogadassanato. Ettha paneke vadeyyuṃ ‘‘yadi bho okārantavasena gahitassa āpasaddassa itthinapuṃsakaliṅgavasena dviliṅgatā natthi, okāranto āpasaddo kataraliṅgo’’ti? Pulliṅgoti mayaṃ vadāmāti. यावर काही लोक असे म्हणू शकतात की, “'आप' (āpo) हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे, कारण अट्ठसालिनीमध्ये 'ओमत्तं पन आपो अधिमत्तपथवीगतिकं जातं' (परंतु अल्पप्रमाण असलेले 'आप' हे अधिक प्रमाणात पृथ्वीभावाला प्राप्त झाले) असे नपुंसकलिंगी भावामध्ये त्याचे समानाधिकरण पद निर्दिष्ट केले आहे”? ते योग्य नाही, कारण मनोगणामध्ये (मन-वर्गात) प्रवृत्त होणाऱ्या 'तम', 'वच', 'शिर' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'आप' शब्दाने देखील समानाधिकरण पदांचा काही ठिकाणी नपुंसकलिंगी भावाने निर्देश केला जाऊ शकतो. कारण पूर्वाचार्यांच्या शब्दरचनांमध्ये “सद्धम्मतेजविहतं विलयं खणेन, वेनेय्यसत्तहदयेसु तमो पयाती” येथे 'तमो' या पदाशी समानाधिकरण असलेले 'विहतं' हे नपुंसकलिंगी रूप दिसते, तसेच “दुक्खं वचो एतस्मिं विपच्चनीकसाते पुग्गलेति दुब्बचो” येथे 'वचो' या पदाशी समानाधिकरण असलेले 'दुक्खं' हे नपुंसकलिंगी रूप, “अवनतं सिरो यस्स सो अवनतसिरो” येथे 'सिरो' या पदाशी समानाधिकरण असलेले 'अवनतं' हे नपुंसकलिंगी रूप, आणि “अप्पं रागादिरजो येसं पञ्ञामये अक्खिम्हि ते अप्परजक्खा” येथे 'रजो' या पदाशी समानाधिकरण असलेले 'अप्पं' हे नपुंसकलिंगी रूप दिसते. त्या आचार्यांनी त्या समानाधिकरण पदांद्वारे 'तम', 'वच', 'शिर' इत्यादी शब्दांचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवण्यासाठी तशी शब्दरचना केली नव्हती, तर “सोभनं मनो तस्साति सुमनो” याप्रमाणे मनोगणामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या पुल्लिंगी शब्दांच्या प्रयोगात काही ठिकाणी नपुंसकलिंगी भावाने देखील समानाधिकरण पदे होतात, हे दर्शवण्यासाठी ती रचना केली होती. आणि ज्याप्रमाणे 'विहतं' इत्यादी शब्दरचना 'तम', 'वच', 'शिर' इत्यादी शब्दांचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवण्यासाठी केलेली नाही, त्याचप्रमाणे 'ओमत्तं' आणि 'अधिमत्तपथवीगतिकं जातं' ही शब्दरचना देखील 'आप' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवण्यासाठी केलेली नाही. परंतु, मनोगणामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या 'मन' इत्यादी शब्दांशी अंशतः समान गती (समान रूप) असल्यामुळे 'आप' शब्दाशी देखील नपुंसकलिंगाचे समानाधिकरण जुळते, म्हणूनच अट्ठसालिनीमध्ये “ओमत्तं पन आपो अधिमत्तपथवीगतिकं जातं” असे नपुंसकलिंगाचे 'आप' शब्दाशी समानाधिकरण केले गेले आहे. तरीही, 'आप' शब्द हा 'मन' इत्यादी शब्दांशी अंशतः समान गती असलेला आहे, कारण सामासिक पदामध्ये मध्यवर्ती 'ओ' काराचा 'आपोकसिणं, आपोगतं' इत्यादी प्रयोगांमध्ये निर्देश आढळतो. म्हणून, 'ओमत्तं' इत्यादी वचन 'आप' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे असे मानू नये, तर लिंगविपर्यासाच्या (लिंग बदलाच्या) नियमामुळे काही ठिकाणी अशीही शब्दगती (शब्दाचे रूप) होते, हे दर्शवण्यासाठी ते म्हटले आहे असे मानावे. “ओमत्तो” आणि “अधिमत्तपथवीगतिको जातो” असे लिंग परिवर्तित केले पाहिजे. जर 'आप' शब्द नपुंसकलिंगी असता, तर बुद्धवचनांमध्ये त्याचे 'स' कारयुक्त प्रथमा व द्वितीया विभक्तीची रूपे आढळली असती, परंतु तशी रूपे आढळत नाहीत. आणखी थोडे सांगायचे तर – 'ओ' कारान्त नपुंसकलिंग कुठेही आढळत नाही, कारण अनुस्वारान्त (निग्गहीतन्त), 'इ' कारान्त आणि 'उ' कारान्त अशा तीनच प्रकारचे नपुंसकलिंगी शब्द असतात. त्यामुळे 'आप' शब्दाचे नपुंसकलिंगत्व सिद्ध होत नाही. असे म्हटल्यावर ते निरुत्तर होतील. अशा प्रकारे, 'ओ' कारान्त रूपाने स्वीकारलेल्या 'आप' शब्दाचे स्त्रीलिंगत्व आणि नपुंसकलिंगत्व एकांताने (निश्चितपणे) नाही. परंतु, अनुस्वारान्त (निग्गहीतन्त) रूपाने स्वीकारलेल्या शब्दाचे काही ठिकाणी नपुंसकलिंगत्व असू शकते, कारण “भन्ते नागसेन समुद्दो समुद्दोति वुच्चति, केन कारणेन आपं उदकं समुद्दोति वुच्चति” असा प्रयोग आढळतो. येथे काही लोक विचारू शकतात की, “हे महाशय, जर 'ओ' कारान्त रूपाने स्वीकारलेल्या 'आप' शब्दाचे स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही लिंगांमध्ये अस्तित्व नसेल, तर 'ओ' कारान्त 'आप' शब्द कोणत्या लिंगाचा आहे?” आम्ही सांगतो की, तो पुल्लिंगी आहे. Yadi ca bho āpasaddo pulliṅgo. Yathā āpasaddassa pulliṅgatā paññāyeyya, nijjhānakkhamatā ca bhaveyya, tathā suttaṃ āharathāti. ‘‘Āharissāmisuttaṃ, na no suttāharaṇe bhāro atthī’’ti evañca pana vatvā tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo upalabbhatīti? Āmantā. Āpassa kattā kāretā upalabbhatīti? Na [Pg.152] hevaṃ vattabbe. Atīto āpo atthīti? Āmantā. Tena āpena āpakaraṇīyaṃ karotīti? Na hevaṃ vattabbe. Āpaṃ maññati āpasmiṃ maññatī’’ti imāni suttapadāni. “आणि जर, हे महाशय, 'आप' शब्द पुल्लिंगी असेल, तर ज्यायोगे 'आप' शब्दाचे पुल्लिंगत्व स्पष्ट होईल आणि ते विचारपूर्वक स्वीकारण्यास योग्य ठरेल, असे सुत्त (सूत्र) सादर करा.” “मी सुत्त सादर करेन, आम्हाला सुत्त सादर करणे कठीण नाही,” असे सांगून त्यांना ही सुत्तपदे दाखवावीत. उदाहरणाथ: “'आपो' (पाणी/जलधातू) उपलब्ध आहे का? होय, आहे. 'आप'चा कर्ता किंवा करविणारा उपलब्ध आहे का? असे म्हणता येणार नाही. भूतकालीन 'आप' आहे का? होय, आहे. त्या 'आप'ने 'आप'चे कार्य करतो का? असे म्हणता येणार नाही. 'आप' मानतो, 'आप'मध्ये मानतो” ही सुत्तपदे आहेत. Ettha ca ‘‘upalabbhatī’’tiādinā āpasaddassa ekavacanatā siddhā, tāya siddhāya bahuvacanatāpi siddhāyeva. Ekavacanatāyeva hi saddasatthe paṭisiddhā, na bahuvacanatā, tena ‘‘āpenā’’ti iminā pana āpasaddassa itthiliṅgabhāvavigamo siddho itthiliṅge enādesābhāvato. ‘‘Āpassa, āpasmi’’nti imināpi itthiliṅgabhāvavigamoyeva itthiliṅge sarūpato nā smā smiṃ vacanānamabhāvā. ‘‘Atīto’’ti iminā itthiliṅganapuṃsakaliṅgabhāvavigamo okārantanapuṃsakaliṅgassa abhāvato, okārantassa guṇanāmabhūtassa itthiliṅgassa ca abhāvato. आणि येथे “उपलब्भति” (उपलब्ध आहे) इत्यादी प्रयोगांमुळे 'आप' शब्दाचे एकवचन सिद्ध होते, आणि ते सिद्ध झाल्यामुळे त्याचे बहुवचन देखील सिद्धच होते. कारण व्याकरणशास्त्रामध्ये केवळ एकवचनाचाच निषेध केला आहे, बहुवचनाचा नाही. म्हणून “आपेन” या प्रयोगावरून 'आप' शब्दाचे स्त्रीलिंगत्व दूर होते (स्त्रीलिंगी नसल्याचे सिद्ध होते), कारण स्त्रीलिंगामध्ये 'एन' (ena) हा आदेश होत नाही. “आपस्स, आपस्मिं” या प्रयोगांवरून देखील स्त्रीलिंगत्वाचाच अभाव सिद्ध होतो, कारण स्त्रीलिंगामध्ये मूळ रूपाने 'ना', 'स्मा', 'स्मिं' हे प्रत्यय होत नाहीत. “अतीतो” या प्रयोगावरून स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही लिंगांचा अभाव सिद्ध होतो, कारण 'ओ' कारान्त नपुंसकलिंगी शब्द नसतात, तसेच 'ओ' कारान्त विशेषणयुक्त स्त्रीलिंगी शब्दही नसतात. Apica buddhavacanādīsu ‘‘cittāni, rūpānī’’tiādīni viya sanikārānaṃ rūpānaṃ adassanato okārantabhāvena gahitassa napuṃsakaliṅgabhāvavigamo atīva pākaṭo. Aparampettha vattabbaṃ – ‘‘atīto āpo atthīti? Āmantā’’ti ettha ‘‘atīto’’ti iminā āpasaddassa visadākāravohāratāsūcakena okārantapadena tassa avisadākāravohāratāya ca ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāvo siddho. Tassa ca avisadākāravohāratāya abhāve siddhe itthiliṅgabhāvo dūrataro. Ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāve siddhe napuṃsakaliṅgabhāvopi dūrataroyeva. Iti na katthacipi okārantabhāvena gahito āpasaddo itthiliṅgo vā napuṃsakaliṅgo vā bhavati. Milindapañhe pana niggahītantavasena āgato napuṃsakaliṅgoti veditabbo, na cettha vattabbaṃ ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti [Pg.153] ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti vāccaliṅgānamanuvattāpakassa abhidheyyaliṅgabhūtassa āpasaddassa ‘‘kaññāya cittānī’’tiādīnaṃ viya itthinapuṃsakaliṅgarūpānaṃ abhāvato. Apica vohārakusalā tathāgatā tathāgatasāvakā ca, tehiyeva uttamapurisehi vohārakusalehi ‘‘atīto āpo’’tiādinā vuttattāpi ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na cintetabbāni, tasmā taṃsamānādhikaraṇo okārantabhāvena gahito āpasaddo ekavacananto pulliṅgo ceva yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanako cāti veditabbo ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’tiādinā yojetabbattā. Evaṃ vuttāni suttapadāni savinicchayāni sutvā addhā te āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanatāvādino niruttarā bhavissanti. शिवाय, बुद्धवचनांमध्ये 'चित्तानि, रूपाणि' इत्यादींप्रमाणे सविकार रूपांचे अदर्शन असल्यामुळे, 'ओ'-कारान्त रूपाने ग्रहण केलेल्या शब्दाचा नपुंसकलिंगी भाव नाहीसा होणे अत्यंत स्पष्ट आहे. येथे आणखी एक गोष्ट सांगण्यासारखी आहे – 'अतीतो आपो अत्थि (भूतकालीन पाणी आहे का)? आमन्ता (होय)' येथे 'अतीतो' या 'आप' शब्दाच्या स्पष्ट आकाराच्या व्यवहाराला सूचित करणाऱ्या 'ओ'-कारान्त पदाने त्याचा अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आणि दोन्हीपासून मुक्त आकाराचा व्यवहार या दोन्हीचा अभाव सिद्ध होतो. आणि त्याचा अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार सिद्ध न झाल्यामुळे स्त्रीलिंगी भाव तर फार दूर राहिला. आणि दोन्हीपासून मुक्त आकाराचा व्यवहार सिद्ध न झाल्यामुळे नपुंसकलिंगी भाव देखील फार दूरच आहे. अशा प्रकारे, कुठेही 'ओ'-कारान्त रूपाने ग्रहण केलेला 'आप' शब्द स्त्रीलिंगी किंवा नपुंसकलिंगी होत नाही. परंतु मिलिन्दपञ्हमध्ये अनुस्वाराच्या (निग्गहीत) रूपाने आलेला शब्द नपुंसकलिंगी समजावा, आणि येथे असे म्हणता येणार नाही की 'अतीतो' आणि 'तेन' हे लिंगविपर्यासाने (लिंग बदलामुळे) म्हटले गेले आहेत, कारण विशेष्य लिंगाचे अनुकरण करणाऱ्या आणि अभिधेय लिंग असलेल्या 'आप' शब्दाचे, 'कञ्ञाय' (कन्येचे), 'चित्तानि' इत्यादींप्रमाणे स्त्रीलिंगी व नपुंसकलिंगी रूपे नसतात. शिवाय, व्यवहारात कुशल असलेले तथागत आणि तथागत-श्रावक, त्या व्यवहारात कुशल असलेल्या उत्तम पुरुषांनी 'अतीतो आपो' इत्यादी प्रकारे म्हटले असल्यामुळे देखील, 'अतीतो' आणि 'तेन' हे लिंगविपर्यासाने म्हटले गेले आहेत असा विचार करू नये, म्हणून त्याच्याशी समानाधिकरण असलेला, 'ओ'-कारान्त रूपाने ग्रहण केलेला 'आप' शब्द एकवचनान्त पुल्लिंगीच आहे आणि प्रयोगानुसार तो एकवचनी व बहुवचनी दोन्ही रूपांत समजावा, कारण 'आपो, आपा. आपं, आपे' इत्यादी प्रकारे त्याची योजना करायची असते. अशा प्रकारे निर्णयांसह सांगितलेली सूत्रपदे ऐकून, निश्चितच ते 'आप' शब्दाला स्त्रीलिंगी बहुवचनी मानणारे लोक निरुत्तर होतील. Ettha koci vadeyya – pāḷiyaṃ pulliṅganayo ekavacananayo ca kiṃ aṭṭhakathāṭīkācariyehi na diṭṭho, ye āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ vaṇṇesunti? No na diṭṭho, diṭṭhoyeva so nayo tehi. Yasmā pana te na kevalaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacaneyeva visāradā, atha kho sakalepi saddasatthe visāradā, tasmā saddasatthe attano paṇḍiccaṃ pakāsetuṃ, ‘‘saddasatthe ca īdiso nayo vutto’’ti viññāpetuñca saddasatthanayaṃ gahetvā āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanakattaṃ vaṇṇesunti natthi tesaṃ doso. Tathā hi mūlapariyāyasuttantaṭṭhakathāyaṃ tehiyeva vuttaṃ āpasaddassa pulliṅgekavacanakattasūcanakaṃ ‘‘lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo, tesū’’tiādi, tasmā natthi tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ [Pg.154] karoma, na tesaṃ vacanaṃ codanābhājanaṃ. Ye pana ujuvipaccanīkavādā daḷhameva āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ mamāyanti, tesaṃyeva vacanaṃ codanābhājanaṃ. Yasmā pana mayaṃ pāḷinayānusārena antadvayavato āpasaddassa pulliṅgattaṃ napuṃsakaliṅgattañca vidadhāma, tasmā yo koci idaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, idañca pana ṭhānaṃ mahāgahanaṃ duppaṭivijjhanaṭṭhena, paramasukhumañca katañāṇasambhārehi paramasukhumañāṇehi paṇḍitehi vedanīyattā. Sabbamidañhi vacanaṃ tesu tesu ṭhānesu atthabyañjanapariggahaṇe sotūnaṃ paramakosallajananatthañceva sāsane ādaraṃ akatvā saddasatthamatena kālaṃ vītināmentānaṃ sāthalikānaṃ pamādavihāranisedhanatthañca sāsanassātimahantabhāvadīpanatthañca vuttaṃ, na attukkaṃsanaparavambhanatthanti imissaṃ nītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi yogo karaṇīyo bhagavato sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ. येथे कोणी म्हणू शकेल – पाळी भाषेतील पुल्लिंगी नियम आणि एकवचनी नियम काय अट्ठकथा आणि टीकाचार्यांनी पाहिले नव्हते, ज्यांनी 'आप' शब्दाला स्त्रीलिंगी बहुवचनी म्हणून वर्णन केले आहे? असे नाही की त्यांनी पाहिले नव्हते, त्यांनी तो नियम नक्कीच पाहिला होता. परंतु, ते केवळ अट्ठकथांसह त्रिपिटक बुद्धवचनातच निष्णात नव्हते, तर संपूर्ण व्याकरणशास्त्रामध्ये (सद्दसत्थ) देखील निष्णात होते, म्हणून व्याकरणशास्त्रातील आपले पांडित्य प्रकट करण्यासाठी आणि 'व्याकरणशास्त्रात असा नियम सांगितला आहे' हे समजावून सांगण्यासाठी, त्यांनी व्याकरणशास्त्राचा नियम घेऊन 'आप' शब्दाचे स्त्रीलिंगी बहुवचनी रूप म्हणून वर्णन केले आहे, यात त्यांचा काही दोष नाही. तसेच, मूलपरियायसुत्तन्त-अट्ठकथेमध्ये त्यांनी स्वतःच 'आप' शब्दाच्या पुल्लिंगी एकवचनी रूपाचे सूचक असे म्हटले आहे की – 'लक्षण, ससंभार, आलंबन आणि संमृतीच्या भेदाने आप चार प्रकारचा आहे, त्यांमध्ये...' इत्यादी. म्हणून त्यांचा काही दोष नाही. ते पूजनीय आयुष्यमान आहेत, आम्ही त्यांना केवळ नमस्कार करतो, त्यांचे वचन आक्षेपास पात्र नाही. परंतु जे थेट विरोधी वाद मांडणारे लोक 'आप' शब्दाच्या स्त्रीलिंगी बहुवचनी रूपाचाच हट्ट धरून बसतात, त्यांचेच वचन आक्षेपास पात्र आहे. परंतु, आम्ही पाळी नियमांनुसार दोन्ही टोकांपासून मुक्त असलेल्या 'आप' शब्दाचे पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी रूप सिद्ध करतो, म्हणून कोणीही या वादाचे खंडन करून दुसरा वाद प्रस्थापित करू शकेल, अशी शक्यता नाही. आणि हा विषय अत्यंत गहन आहे कारण तो समजण्यास कठीण आहे, आणि ज्यांनी ज्ञानाचा संभार गोळा केला आहे अशा अत्यंत सूक्ष्म बुद्धीच्या पंडितांद्वारेच तो जाणण्याजोगा असल्यामुळे तो अत्यंत सूक्ष्म आहे. हे सर्व वचन वेगवेगळ्या ठिकाणी अर्थ आणि व्यंजनाचे ग्रहण करण्यात श्रोत्यांमध्ये परम कौशल्य निर्माण करण्यासाठीच, आणि शासनाविषयी (बुद्धशासनाविषयी) आदर न बाळगता केवळ व्याकरणशास्त्राच्या मतानुसार काळ घालवणाऱ्या शिथिल लोकांच्या प्रमादविहाराचा (आळसाचा) निषेध करण्यासाठी आणि शासनाचे अतिशय मोठेपण स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले गेले आहे, स्वतःची प्रशंसा करण्यासाठी किंवा इतरांना कमी लेखण्यासाठी नाही. म्हणून, भगवंतांच्या शासनाच्या चिरस्थायी अस्तित्वासाठी श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी या पद्धतीचा अभ्यास केला पाहिजे. Yasmā pana pāḷito aṭṭhakathā balavatī nāma natthi, tasmā pāḷinayānurūpeneva āpasaddassa nāmikapadamālaṃ yojessāma sotūnamasammohatthaṃ, kimettha saddasatthanayo karissati. Atrāyaṃ udānapāḷi ‘‘kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyu’’nti. परंतु, पाळीपेक्षा (मूळ पाळी ग्रंथापेक्षा) अट्ठकथा अधिक बलवान नसते, म्हणून आम्ही पाळी नियमांनुसारच 'आप' शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) श्रोत्यांच्या संभ्रमनिरासासाठी योजू, येथे व्याकरणशास्त्राचा नियम काय करणार? याविषयी ही उदानपाळी आहे – 'विहिरीचे काय करायचे, जर सर्वत्र नेहमी पाणीच (आपा) असेल.' Āpo, āpā. Āpaṃ, āpe. Āpena, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpā, āpasmā, āpamhā, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpe, āpasmiṃ, āpamhi, āpesu. Bho āpa, bhavanto āpā. आपो, आपा। आपं, आपे। आपेन, आपेहि, आपेभि। आपस्स, आपानं। आपा, आपस्मा, आपम्हा, आपेहि, आपेभि। आपस्स, आपानं। आपे, आपस्मिं, आपम्हि, आपेसु। भो आप, भवन्तो आपा। Sabbanāmādīhipi yojessāma – yo āpo, ye āpā. Yaṃ āpaṃ, ye āpe. Yena āpena, sesaṃ neyyaṃ[Pg.155], so āpo, te āpā. Atīto āpo, atītā āpā. Sesaṃ neyyaṃ. Iccevaṃ – सर्वनामांसोबत देखील आम्ही योजना करू – यो आपो, ये आपा। यं आपं, ये आपे। येन आपेन, उर्वरित रूपे याचप्रमाणे समजावीत, सो आपो, ते आपा। अतीतो आपो, अतीता आपा। उर्वरित रूपे याचप्रमाणे समजावीत. अशा प्रकारे – Purisena samā āpa-saddādī sabbathā matā; Na sabbathāva gosaddo, purisena samo mato. 'आप' इत्यादी शब्द सर्व प्रकारे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दासारखेच मानले गेले आहेत; परंतु 'गो' शब्द सर्व प्रकारे 'पुरिस' शब्दासारखा मानला गेला नाही. Manādī ekadesena, purisena samā matā; Sarādī ekadesena, sabbathā vā samā matā. 'मन' इत्यादी शब्द अंशतः 'पुरिस' शब्दासारखे मानले गेले आहेत; 'सर' (बाण) इत्यादी शब्द अंशतः किंवा सर्व प्रकारे 'पुरिस' शब्दासारखे मानले गेले आहेत. Ye panettha saddā ‘‘manogaṇo’’ti vuttā, kathaṃ tesaṃ manogaṇabhāvo sallakkhetabboti? Vuccate tesaṃ manogaṇabhāvasallakkhaṇakāraṇaṃ – येथे जे शब्द 'मनोगण' म्हणून सांगितले आहेत, त्यांचा मनोगणभाव कसा ओळखावा? त्यांच्या मनोगणभावाच्या ओळखीचे कारण सांगितले जात आहे – Manogaṇo manogaṇā-Dikā cevā’manogaṇo; Iti saddā tidhā ñeyyā,Manogaṇavibhāvane. मनोगण, मनोगणादी आणि अमनोगण; मनोगणाचे स्पष्टीकरण करताना हे शब्द तीन प्रकारचे समजावेत. Ye te nā sa smiṃvisaye,Sā so syantā bhavanti ca; Samāsataddhitantatte,Majjhokārā ca honti hi. जे शब्द 'ना', 'सा', 'स्मिं' या विभक्ती प्रत्ययांच्या विषयात 'सा', 'सो', 'सि' (किंवा 'सु') अंत असणारे होतात; आणि समास व तद्धित प्रत्यय लागल्यास ज्यांच्या मध्यभागी 'ओ'-कार होतो. Sokārantapayogā ca, kriyāyogamhi dissare; Evaṃvidhā ca te saddā, ñeyyā ‘‘manogaṇo’’iti. आणि क्रियापदाच्या योगात 'सो'-कारान्त प्रयोग दिसून येतात; अशा प्रकारचे शब्द 'मनोगण' म्हणून समजावेत. Atra tassatthassa sādhakāni payogāni sāsanato ca lokato ca yathārahamāharitvā dassessāma – manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā. Na mayhaṃ manaso piyo. Sādhukaṃ manasi karotha. Manopubbaṅgamā dhammā. Manoramaṃ, manodhātu, manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami. Yo ve ‘‘dassa’’nti vatvāna, adāne kurute mano. Vacasā paricitā. Vacaso vacasi. येथे त्या अर्थाचे साधक असणारे प्रयोग शासनातून (बुद्धवचनातून) आणि लोकव्यवहारातून योग्यतेनुसार आणून दाखवू – 'मनसा चे पसन्नेन, भासति वा करोति वा' (जर प्रसन्न मनाने मनुष्य बोलतो किंवा कर्म करतो). 'न मय्हं मनसो पियो' (ते माझ्या मनाला प्रिय नाही). 'साधुकं मनसि करोथ' (मनात चांगल्या प्रकारे धारण करा). 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (सर्व धर्म मनाच्या पूर्वगामी आहेत). 'मनोरमं' (मनोरम), 'मनोधातु' (मनोधातू), 'मनोमयेन कायेन, इद्धिया उपसङ्कमि' (मनोमय शरीराने ऋद्धीद्वारे जवळ गेले). 'यो वे दस्संति वत्वान, अदाने कुरुते मनो' (जो 'देईन' असे बोलून न देण्याकडे मन वळवतो). 'वचसा परिचिता' (वाणीने परिचित). 'वचसो वचसि' (वचसो वचसि). Vacorasmīhi [Pg.156] bodhesi, veneyyakumudañcidaṃ; Rāgo sārāgarahito, visuddho buddhacandimā. वाणीरूपी किरणांनी या विनेयरूपी (उपदेश देण्यास योग्य) कमळाला प्रबोधित केले; आसक्तीरहित आणि अत्यंत शुद्ध असे बुद्धरूपी चंद्र आहेत. Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi; Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco. कस्सपाचे (कश्यपाचे) वचन ऐकून अलाताने हे म्हटले, 'मुनींचे (बुद्धांचे) वचन ऐकून मी अधिकच प्रसन्न झालो आहे.' Sakhā ca mitto ca mamāsi sīvika, susikkhito sādhu karohi me vaco. Ekūnatiṃso vayasā subhadda. Vayaso, vayasi, vayovuddho, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti. Jalantamiva tejasā. Tejaso, tejasi, tejodhātukusalo. Tejokasiṇaṃ. Tapasā uttamo, tapaso, tapasi, tapodhano, tapojigucchā. Kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbasi brahmapattiyā. Cetasā aññāsi, evaṃ cetaso parivitakko udapādi, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, cetoparivitakkamaññāya. Cetopariyañāṇaṃ, ceto paricchindati, so parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānāti. Tamasā, tamaso, tamasi, tamonudo, tamoharo. Navāhametaṃ yasasā dadāmi. Yasaso, yasasi, yaso bhogasamappito. Yasoladdhākho panasmākaṃ bhogā. Yasodharā devī, yaso laddhā na majjeyya. Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ. Ayaso, ayasi, ayopākārapariyantaṃ, ayasā paṭikujjitaṃ. Seyyo ayoguḷo bhutto, ayopatto[Pg.157], ayomayaṃ, ayo kantatīti ayokanto. Ghatena vā bhuñjassu payasā vā, sādhu khalu payaso pānaṃ yaññadattena, payasi ojā, payodharā, payonidhi. Sahassanetto sirasā paṭiggahi. Siraso, sirasi añjaliṃ katvā, vanditabbaṃ isiddhajaṃ. Siroruhā, siro chindati. Yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro. Siro te vajjhayitvāna. Sarasā, saraso, tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa. Saroruhaṃ. Yaṃ etā upasevanti, chandasāvā dhanenavā. Sāvittī chandaso mukhaṃ. Chandasi, chandoviciti, chandobhaṅgo, urasā panudahissāmi, uraso, urasi jāyati, urasilomo, uromajjhe vijjhi. Rahasā, rahaso, rahasi, rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā. Ahasā, ahasi. Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccayeti imāni payogāni. Ettha ca ‘‘manena, manassa, mane, manasmiṃ, manamhī’’tiādīni ca ‘‘manaāyatanaṃ tamaparāyano ayapatto chandahānī’’tiādīni ca ‘‘na manaṃ aññāsi. Yasaṃ laddhāna dummedho. ‘‘Siraṃ chindatī’’tiādīni ca rūpāni manogaṇabhāvappakāsakāni na hontīti na dassitāni, na alabbhamānavasena, tasmātra imā ādito paṭṭhāya manogaṇabhāvavibhāvinī gāthāyo bhavanti – हे सीविक, तू माझा सखा आणि मित्र आहेस, सुशिक्षित आहेस, माझे वचन नीट ऐक. सुभद्दा, वयाने एकोणतीस (वर्षे). 'वयसो', 'वयसि', 'वयोवृद्ध', 'वयोगुण' अनुक्रमे नष्ट होतात. तेजाने जळत असल्यासारखे. 'तेजसो', 'तेजसि', 'तेजोधातूकुशल'. 'तेजोकसिण'. तपाने उत्तम, 'तपसो', 'तपसि', 'तपोधन', 'तपोजिगुच्छा'. आपण निर्जन अरण्याचा आश्रय घेऊन ब्रह्मप्राप्तीसाठी येथे तप का करत आहात? मनाने जाणले, अशा प्रकारे मनात विचार उत्पन्न झाला, हा अर्थ मनात ठेवून, मनातील विचार जाणून. 'चेतोपरियज्ञान', चित्त मर्यादित करतो, तो इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो. तमाने (अंधकाराने), 'तमसो', 'तमसि', 'तमोनुद', 'तमोहर'. मी हे यशाने देत नाही. 'यशसो', 'यशसि', 'यश आणि भोगाने युक्त'. यश प्राप्त झाल्यावर आमचे भोग. यशोधरा देवी, यश मिळवून उन्मत्त होऊ नये. लोखंडापासूनच मळ (गंज) उत्पन्न होतो. 'अयसो', 'अयसि', 'लोखंडी तटबंदीने वेढलेले', 'लोखंडाने झाकलेले'. लोखंडाचा गोळा खाणे अधिक श्रेयस्कर आहे, 'लोखंडाचे पात्र', 'लोखंडी', लोखंड कापतो म्हणून 'लोहकांत'. तुपासोबत किंवा दुधासोबत खावे, यज्ञदत्ताने दूध पिणे खरोखर चांगले आहे, दुधात ओज असते, 'पयोधर', 'पयोनिधी'. सहस्रनेत्राने (शक्राने) डोक्याने स्वीकार केला. 'शिरसो', 'शिरसि', डोक्यावर हात जोडून ऋषींच्या ध्वजाला वंदन करावे. 'शिरोरुह', डोके कापतो. जो कामांचा (वासनांचा) त्याग करतो, तो सापाच्या डोक्याला पाय देण्यासारखा आहे. तुझे डोके कापून. सरोवराने, 'सरसो', तीन प्रकारची कमळे, त्या सरोवरात हे ब्राह्मणा. 'सरोरुह'. ज्याची या सेवा करतात, इच्छेने किंवा धनाने. 'सावित्री हा छंदांचा मुख आहे'. 'छंदसि', 'छंदोविचिती', 'छंदोभंग', छातीने दूर करीन, 'उरसो', छातीवर उत्पन्न होतो, 'छातीवर केस असलेला', छातीच्या मध्यभागी वेधले. रहस्याने (एकांतात), 'रहसो', 'रहसि', एकांतात बसून, तेव्हा मी असा विचार केला. 'अहसा', 'अहसि'. तेथे पारंब्या उत्पन्न होतात, अहोरात्रांच्या समाप्तीने, हे प्रयोग आहेत. आणि येथे 'मनेन, मनस्स, मने, मनस्मिं, मनम्हि' इत्यादी आणि 'मनायतनं, तमपरायणो, अयपत्तो, छंदहानी' इत्यादी आणि 'न मनं अञ्ञासि, यसं लद्धान दुम्मेधो, सिरं छिन्दति' इत्यादी रूपे मनोगणाचा भाव प्रकट करत नाहीत, म्हणून ती दाखवली नाहीत; ती उपलब्ध नसल्यामुळे नव्हे. म्हणून, सुरुवातीपासूनच मनोगणाचा भाव स्पष्ट करणाऱ्या या गाथा आहेत - ‘‘Manasā [Pg.158] manaso manasi’’,Itiādivasā ṭhitā; Sā so syantā saddarūpā,Vuttā ‘‘manogaṇo’’iti. 'मनसा, मनसो, मनसि' इत्यादी रूपांनी जे शब्द स्थित आहेत; 'सा', 'सो', 'सि' अंत असणारे ते शब्दरूप 'मनोगण' म्हटले जातात. Manodhātu vacorasmi,Vayovuddho tapoguṇo; Tejodhātu tamonāso,Yasobhogasamappito. मनोधातू, वचोरस्मि (वचो-रश्मी), वयोवृद्ध, तपोगुण, तेजोधातू, तमोनाश, यश आणि भोगाने युक्त. Cetoparivitakko ca, ayopatto payodharā; Siroruhā saroruhaṃ, uromajjhe rahogato. चेतोपरिवितर्क (मनातील विचार), अयपात्र (लोखंडी पात्र), पयोधरा, शिरोरुह (केस), सरोरुह (कमळ), उरोमध्य (छातीचा मध्यभाग), रहोगत (एकांतात गेलेला). Chandobhaṅgo ahorattaṃ, manomaya’mayomayaṃ; Evaṃvidho viseso yo, lakkhaṇantaṃ manogaṇe. छंदोभंग, अहोरात्र, मनोमय, अयोमयी (लोहमय); अशा प्रकारची जी वैशिष्ट्ये आहेत, ते मनोगणाचे लक्षण आहे. ‘‘Vaco sutvā, siro chindi, ayo kantati’’ iccapi; Upayogassa saṃsiddhi, lakkhaṇantaṃ manogaṇe. 'वचो सुत्वा' (वचन ऐकून), 'शिरो छिन्दि' (डोके कापले), 'अयो कन्तति' (लोखंड कापतो) इत्यादी; द्वितीया विभक्तीची (उपयोगाची) सिद्धी हे मनोगणाचे लक्षण आहे. Manogaṇe vuttanayo, itthiliṅge na labbhati; Punnapuṃsakaliṅgesu, labbhateva yathārahaṃ. मनोगणात सांगितलेला नियम स्त्रीलिंगात आढळत नाही; पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात तो योग्यतेनुसार आढळतोच. Iccevaṃ sabbathāpi – अशा प्रकारे सर्व प्रकारे - Sā so syantāni rūpāni, sandissanti manogaṇe; Majjhokārantarūpā ca, sokārantūpayogatā. 'सा', 'सो', 'सि' अंत असणारी रूपे मनोगणात दिसून येतात; तसेच मध्यभागी 'ओ'कार असणारी रूपे आणि द्वितीया विभक्तीत 'ओ'कार अंत असणारी रूपेही दिसतात. Idaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ. हे मनोगणाचे लक्षण आहे. अशा प्रकारे मनोगणाचे लक्षण व्याकुळता नसलेले, गुंतागुंत नसलेले आणि स्पष्टपणे सांगितले आहे. Atha manogaṇādilakkhaṇaṃ kathayāma – आता आपण मनोगणादींचे (मनोगणासारख्या इतर शब्दांचे) लक्षण सांगू - Ye te nā sasmiṃvisaye,Sā so syantā yathārahaṃ; Samāsataddhitantatte,Majjhokāro na honti tu. जे शब्द तृतीया, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या विषयात अनुक्रमे 'सा', 'सो', 'सि' अंत असणारे होत नाहीत; तसेच समास आणि तद्धित प्रत्यय लागल्यावर ज्यांच्या मध्यभागी 'ओ'कार होत नाही. Sokārantūpayogā [Pg.159] ca,Kriyāyoge na honti te; Saddā evaṃvidhā sabbe; Manogaṇādikā matā. आणि क्रियापदाच्या योगात ज्यांची द्वितीया विभक्ती 'ओ'कार अंत असणारी होत नाही; अशा प्रकारचे सर्व शब्द 'मनोगणादी' मानले जातात. Seyyathidaṃ? ‘‘Bilaṃ padaṃ mukha’’miccādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – bilasā, bilaso, bilasi, bilagato, bilaṃ pāvisi. Padasāva agamāsi, tīṇi padavārāni, mākāsi mukhasā pāpaṃ, mukhagataṃ bhojanaṃ chaḍḍāpeti. Saccena danto damasā upeto. Rasavaraṃ rasamayaṃ rasaṃ pivīti. Idaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ. उदाहरणादाखल: 'बिल', 'पद', 'मुख' इत्यादी. त्यांची रूपे अशी होतात - 'बिलसा', 'बिलसो', 'बिलसि', 'बिलगत', 'बिलं पाविसि' (बिळात प्रवेश केला). 'पदसाव अगमासि' (पायानेच गेला), 'तीणि पदवाराणि' (तीन पदवार). 'माकासि मुखसा पापं' (मुखाने पाप करू नकोस), 'मुखगतं भोजनं छड्डापेति' (मुखात गेलेले भोजन ओकवून टाकतो). 'सच्चेन दंतो दमसा उपेतो' (सत्याने दमन केलेला, संयमाने युक्त). 'रसवरं रसमयं रसं पिविति' (उत्कृष्ट रस, रसमय रस पितो). हे मनोगणादींचे लक्षण आहे. Aparampi bhavati – दुसरेही (लक्षण) होते - Ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tu; Nā sa smiṃvisaye sāso-syantā pana na hontihi. जे शब्द समास इत्यादी भावात मध्यभागी 'ओ'कार असणारेच होतात; परंतु तृतीया, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या विषयात 'सा', 'सो', 'सि' अंत असणारे होत नाहीत. Sokārantūpayogā ca,Kriyāyoge na honti te; Saddā evaṃvidhā cāpi,Manogaṇādikā matā. आणि क्रियापदाच्या योगात ज्यांची द्वितीया विभक्ती 'ओ'कार अंत असणारी होत नाही; अशा प्रकारचे शब्द देखील 'मनोगणादी' मानले जातात. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo vāyo sarado’’iccevamādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – āpodhātu, vāyodhātu, āpokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, āpomayaṃ, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, saradakālo. Āpena, āpassa, āpe, āpasmiṃ, āpamhi. Vāyena, vāyassa, vāye, vāyasmiṃ, vāyamhi. Saradena, saradassa, sarade, saradasmiṃ, saradamhi. Āpaṃ āpato sañjānāti. Vāyaṃ vāyato sañjānāti. Saradaṃ pattheti, saradaṃ ramaṇīyā nadī. उदाहरणादाखल: 'आप', 'वाय', 'सरद' इत्यादी. त्यांची रूपे अशी होतात - 'आपोधातू', 'वायोधातू', 'आपोकसिण', 'वायोकसिण', 'आपोमय', 'वायोमय', 'जीव त्वं सरदसतं' (तू शंभर शरद ऋतू जग), 'सरदकालो' (शरद काळ). 'आपेन', 'आपस्स', 'आपे', 'आपस्मिं', 'आपम्हि'. 'वायेन', 'वायस्स', 'वाये', 'वायस्मिं', 'वायम्हि'. 'सरदेन', 'सरदस्स', 'सरदे', 'सरदस्मिं', 'सरदम्हि'. 'आपं आपतो संजानाति' (जलाला जलाच्या रूपाने जाणतो). 'वायं वायतो संजानाति' (वायूला वायूच्या रूपाने जाणतो). 'सरदं पत्थेति' (शरद ऋतूची इच्छा करतो), 'सरदं रमणीया नदी' (शरद ऋतूत नदी रमणीय असते). Keci [Pg.160] panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu sāsane vāyasaddo viya vāyusaddopi manogaṇādīsu icchitabbo’’ti? Ettha vuccate – येथे काही जण असे म्हणू शकतात की, 'शासनात जसा 'वाय' शब्द आहे, तसा 'वायू' शब्दही मनोगणादींमध्ये स्वीकारला पाहिजे की नाही?' यावर सांगितले जाते - ‘‘Vāyu vāyo’’ti etesu, pacchimoyeva icchito; Manogaṇādīsu nādi, ādiggahavasenidha. 'वायू' आणि 'वायो' या शब्दांमध्ये नंतरचाच मनोगणादींमध्ये स्वीकारला गेला आहे, आधीचा नाही; येथे 'आदी' ग्रहणाच्या वशामुळे. ‘‘Manodhātu vāyodhātu’’, iccādīni padāni hi; Akārantavaseneva, majjhokārāni sijjhare. 'मनोधातू', 'वायोधातू' इत्यादी पदे अकारान्त शब्दांच्या प्रभावानेच मध्यभागी 'ओ'कार असणारी सिद्ध होतात. Vāyusaddamhi gahite, ādiggahavasenidha; ‘‘Vāyodhātū’’ti omajjhaṃ, rūpameva na hessati. जर येथे 'वायू' शब्द स्वीकारला, तर 'आदी' ग्रहणाच्या वशामुळे 'वायोधातू' असे मध्यभागी 'ओ'कार असणारे रूप सिद्ध होणार नाही. Yathā hi āyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ; ‘‘Āyusā ekaputta’’nti, manasādipadaṃ viya. कारण जसे 'आयु' शब्दाचे रूप 'आयुसा एकपुत्तं' असे 'मनसा' इत्यादी पदांप्रमाणे स-आगमासह दिसून येते. Na tathā vāyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ; Tasmā manogaṇādimhi, tasso’kāso na vijjati. तसे 'वायू' शब्दाचे रूप स-आगमासह दिसून येत नाही; म्हणून मनोगणादींमध्ये त्याला स्थान नाही. Tathā hi ‘‘vāyati iti, vāyo’’ iti garū vaduṃ; ‘‘Vāyodhātū’’ti etassa, padassatthaṃ tahiṃ tahiṃ. कारण 'वायतीती वायो' (जो वाहतो तो वायू) असे गुरूंनी म्हटले आहे; आणि 'वायोधातू' या पदाचा अर्थ ठिकठिकाणी तोच आहे. Yattha pathavī ca āpo ca, tejo vāyo na gādhati; Ettha āpādikaṃ sadda-ttikaṃ manogaṇādike. जिथे पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू प्रतिष्ठा पावत नाहीत; येथे 'आप' इत्यादी तीन शब्द मनोगणादींमध्ये समाविष्ट आहेत. Idampi manogaṇādikalakkhaṇaṃ. Ettha manogaṇādikā dvidhā bhijjanti bila padādito āpādito ca. Evaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ. हे देखील मनोगणादिकांचे लक्षण आहे. येथे मनोगणादिक 'बिल' पदापासून आणि 'आप' पासून असे दोन प्रकारे विभागले जातात. अशा प्रकारे मनोगणादिकांचे लक्षण गोंधळरहित, गुंतागुंतीशिवाय आणि जटारहित करून स्पष्टपणे सांगितले आहे. Atha amanogaṇalakkhaṇaṃ kathayāma – आता आपण अमनोगणाचे लक्षण सांगू या – Ye ca nāvisaye sontā, ye ca smāvisaye siyuṃ; Saddā evaṃpakārā te, amanogaṇasaññitā. जे शब्द 'ना' च्या विषयात 'सो' अंत असणारे असतात, आणि जे 'स्मा' च्या विषयात 'सो' अंत असणारे असतात; अशा प्रकारचे ते शब्द 'अमनोगण' संज्ञक असतात. Ke [Pg.161] te? Atthabyañjanakkharasaddādayo ceva dīghorasaddā ca. Etesu hi atthasaddādīnaṃ nāvacanaṭṭhāne ‘‘atthaso byañjanaso akkharaso suttaso upāyaso sabbaso ṭhānaso’’tiādīni sontāni rūpāni bhavanti. Dīghorasaddānaṃ pana smāvacanaṭṭhāne ‘‘dīghaso oraso’’ti sontāni rūpāni bhavanti. Idaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ. ते कोणते? 'अत्थ' (अर्थ), 'ब्यञ्जन' (व्यंजन), 'अक्खर' (अक्षर) इत्यादी शब्द आणि 'दीघ' (दीर्घ) व 'ओर' (और) हे शब्द. कारण, यांच्यामध्ये 'अत्थ' इत्यादी शब्दांच्या 'ना' प्रत्ययाच्या स्थानी "अत्थसो, ब्यञ्जनसो, अक्खरसो, सुत्तसो, उपायसो, सब्बसो, ठानसो" इत्यादी 'सो' अंत असणारी रूपे होतात. परंतु 'दीघ' आणि 'ओर' या शब्दांच्या 'स्मा' प्रत्ययाच्या स्थानी "दीघसो, ओरसो" अशी 'सो' अंत असणारी रूपे होतात. हे अमनोगणाचे लक्षण आहे. Aparampi bhavati – आणखी दुसरेही लक्षण आहे – Sabbathā vinimuttā ye, sā so syantādibhāvato; Evaṃvidhāpi te saddā, amanogaṇasaññitā. जे शब्द 'सा', 'सो', 'स्यन्त' इत्यादी भावांपासून सर्वथा मुक्त असतात; अशा प्रकारचे ते शब्द देखील 'अमनोगण' संज्ञक असतात. Ke te? ‘‘Puriso kaññā citta’’miccādayo. Idampi amanogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ. ते कोणते? "पुरिसो" (पुरुष), "कञ्ञा" (कन्या), "चित्तं" (चित्त) इत्यादी. हे देखील अमनोगणाचे लक्षण आहे. अशा प्रकारे अमनोगणाचे लक्षण गोंधळरहित, गुंतागुंतीशिवाय आणि जटारहित करून स्पष्टपणे सांगितले आहे. Evaṃ dassitesu manogaṇalakkhaṇādīsu koci vadeyya ‘‘yadidaṃ tumhehi vuttaṃ ‘ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tū’tiādinā manogaṇādikalakkhaṇaṃ, tena ‘‘parosataṃ gomayaṃ godhano’’iccādīsu goparasaddādayopi manogaṇādikabhāvaṃ āpajjantīti? Nāpajjanti. Kasmāti ce? Yasmā – अशा प्रकारे मनोगणादिकांचे लक्षण दाखविले असता कोणी म्हणू शकेल की, "तुम्ही जे 'ये समासादिभावम्हि, मज्झोकाराव होन्ति तु' इत्यादींद्वारे मनोगणादिकांचे लक्षण सांगितले आहे, त्याने "परोसतं, गोमयं, गोधनो" इत्यादींमध्ये 'गोपर' इत्यादी शब्द देखील मनोगणादिक भाव प्राप्त करतात का?" ते प्राप्त करत नाहीत. का? कारण – Ettha manogaṇādīnaṃ, antassottaṃ paṭiccidaṃ; ‘‘Majjhokārā’’ti vacanaṃ, vuttaṃ na tvāgamādikaṃ. येथे मनोगणादिकांच्या संदर्भात, हे 'सो' प्रत्ययाच्या अंताला अनुसरून आहे; "मज्झोकारा" (मध्यभागी 'ओ' कार होणे) हे वचन सांगितले आहे, आगम इत्यादींच्या बाबतीत नाही. ‘‘Parosataṃ gomaya’’nti-ādīsu amanogaṇo; Pubbabhūtaṃ padaṃ ossā-gamattā’niccatāya ca. "परोसतं, गोमयं" इत्यादींमध्ये अमनोगण आहे; कारण पूर्वपदामध्ये 'ओ' आणि 'स' चा आगम होतो आणि अनित्यता असल्यामुळे देखील. Tasmā nāpajjanti. Iti sabbathāpi amanogaṇalakkhaṇaṃ nissesato dassitaṃ. Iccevaṃ manogaṇavibhāvanāyaṃ manogaṇo manogaṇādiko amanogaṇo cāti tidhā bhedo veditabbo. म्हणून ते प्राप्त करत नाहीत. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे अमनोगणाचे लक्षण पूर्णपणे दाखविले आहे. अशा रीतीने मनोगणाच्या स्पष्टीकरणात मनोगण, मनोगणादिक आणि अमनोगण असा तीन प्रकारचा भेद समजला पाहिजे. Tattha [Pg.162] manogaṇe pariyāpannasaddānaṃ samāsaṃ patvā ‘‘abyaggamanaso naro, thiracetasaṃ kulaṃ, saddheyyavacasā upāsikātiādinā liṅgattayavasena aññathāpi rūpāni bhavanti. Ettha pana keci evaṃ vadanti ‘‘yadā manasaddo sakatthe avattitvā ‘abyaggo mano yassa soyaṃ abyaggamanaso, alīno mano yassa soyaṃ alīnamanaso’ti evaṃ aññatthe vattati, tadā purisanayeneva nāmikapadamālā labbhati, na manogaṇanayenā’’ti. Taṃ na gahetabbaṃ ubhinnampi yathārahaṃ labbhanato. Tathā hi visuddhimagge puggalāpekkhanavasena ‘‘khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso. Ajjhesanaṃ gahetvānā’’ti ettha manogaṇanayo dissati. Taṭṭīkāyampi ‘‘ajjhesito dāṭhānāga-ttherena thiracetasā’’ti manogaṇanayo dissati, tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Evaṃ vadantā ca te abyaggamanasaddādīnaṃ abyaggamanasaiccādinā sakārantapakatibhāvena ṭhapetabbabhāvaṃ vibbhantamativasena cintetvā sabbāsu vibhattīsu, dvīsu ca vacanesu purisanayena yojetabbataṃ maññanti. Evañca sati ‘‘guṇabhūsitacetaso, thiracetasā’’ti chaṭṭhīcatutthītatiyārūpāni nasiyuṃ, aññāniyeva anabhimatāni rūpāni siyuṃ. Yasmā siyuṃ, tasmā evaṃ aggahetvā ayaṃ viseso gahetabbo. त्या मनोगणामध्ये समाविष्ट असलेल्या शब्दांचे समासात आल्यावर "अब्यग्गमनसो नरो" (स्थिर मनाचा मनुष्य), "थिरचेतसं कुलं" (दृढ मनाचे कुळ), "सद्धेय्यवचसा उपासिका" (विश्वासार्ह बोलणारी उपासिका) इत्यादी तीन लिंगांच्या अनुसार इतर रूपे देखील होतात. परंतु येथे काही जण असे म्हणतात की, "जेव्हा 'मन' शब्द स्वतःच्या अर्थात न राहता दुसऱ्या अर्थात वर्ततो, जसे की 'ज्याचे मन स्थिर आहे तो अब्यग्गमनसो', 'ज्याचे मन अलीन आहे तो अलीगमनसो', तेव्हा नामाची पदमाला केवळ 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच मिळते, मनोगणाच्या पद्धतीने नाही." हे स्वीकारले जाऊ नये, कारण योग्यतेनुसार दोन्ही पद्धतींची रूपे मिळतात. तथाहि, विशुद्धिमार्गात पुद्गलाच्या अपेक्षेने "खन्तिसोरच्चमेत्तादि-गुणभूसितचेतसो। अज्झेसनं गहेत्वाना" येथे मनोगणाची पद्धत दिसून येते. त्याच्या टीकेमध्ये देखील "अज्झेसितो दाठान्हागतत्थेरेन थिरचेतसा" येथे मनोगणाची पद्धत दिसून येते, म्हणून त्यांचे म्हणणे स्वीकारले जाऊ नये. आणि असे बोलणारे ते 'अब्यग्गमन' इत्यादी शब्दांना 'अब्यग्गमनस' इत्यादी 'स'कारान्त प्रातिपदिक मानून, भ्रान्त बुद्धीने विचार करून, सर्व विभक्तींमध्ये आणि दोन्ही वचनांमध्ये 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे योजना करावी असे मानतात. आणि जर असे झाले, तर "गुणभूसितचेतसो, thiracetasā" ही षष्ठी, चतुर्थी आणि तृतीयेची रूपे होणार नाहीत, तर दुसरीच अनिष्ट रूपे होतील. ज्याअर्थी ती होतील, त्याअर्थी असे न स्वीकारता हा विशेष समजून घेतला पाहिजे. Yattha hi samāsavasena manasaddo cetasaddādayo ca sakatthe avattitvā aññatthe vattanti, tattha sakārāgamānaṃ padānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca yathārahaṃ labbhati. Nissakārāgamānaṃ pana purisanayeneva labbhati. Yattha pana samāsavisayeyeva manādisaddā sakatthe vattanti, tattha nissakārāgamānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca labbhati. कारण जेथे समासामुळे 'मन' शब्द आणि 'चेत' इत्यादी शब्द स्वतःच्या अर्थात न राहता दुसऱ्या अर्थात वर्ततात, तेथे 'स'कारागम असलेल्या पदांची विभक्ती रूपे 'पुरिस' पद्धतीने आणि मनोगणातील 'मन' पद्धतीने योग्यतेनुसार दोन्ही प्रकारे मिळतात. परंतु 'स'कारागम नसलेल्या पदांची रूपे केवळ 'पुरिस' पद्धतीनेच मिळतात. पण जेथे समासाच्या विषयातच 'मन' इत्यादी शब्द स्वतःच्या अर्थात वर्ततात, तेथे 'स'कारागम नसलेल्या पदांची विभक्ती रूपे 'पुरिस' पद्धतीने आणि मनोगणातील 'मन' पद्धतीने देखील मिळतात. Idāni [Pg.163] imassatthassa āvibhāvatthaṃ, saddagatīsu ca viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ yathāvuttānaṃ padānaṃ padamālā tidhā katvā dassayissāma – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamanaso naro’’ti evamaccantaṃ puggalāpekkhakassa imassa padassa – आता या अर्थाच्या स्पष्टतेसाठी आणि शब्दांच्या गतीमध्ये विद्वानांचे कौशल्य वाढवण्यासाठी, वर सांगितलेल्या पदांची पदमाला तीन प्रकारे करून दाखवू – "ज्याचे मन आसक्त आहे तो ब्यासत्तमनसो मनुष्य" अशा प्रकारे अत्यंत पुद्गलापेक्षी असलेल्या या पदाची – Byāsattamanaso naro, byāsattamanasā narā. Byāsattamanasaṃ naraṃ, byāsattamanase nare. Byāsattamanasā, byāsattamanena narena, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanā, byāsattamanasmā, byāsattamanamhā narā, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanasi, byāsattamane, byāsattamanasmiṃ, byāsattamanamhi nare, byāsattamanesu naresu. Bho byāsattamanasa nara, bhavanto byāsattamanasā narāti nāmikapadamālā bhavati. "ब्यासत्तमनसो नरो, ब्यासत्तमनसा नरा (प्रथमा). ब्यासत्तमनसं नरं, ब्यासत्तमने नरे (द्वितीया). ब्यासत्तमनसा, ब्यासत्तमननेन नरेन, ब्यासत्तमनेहि, ब्यासत्तमनेभि नरेहि (तृतीया). ब्यासत्तमनसो, ब्यासत्तमनस्स नरस्स, ब्यासत्तमनानं नरानं (चतुर्थी). ब्यासत्तमना, ब्यासत्तमनस्मा, ब्यासत्तमनम्हा नरा, ब्यासत्तमनेहि, ब्यासत्तमनेभि नरेहि (पंचमी). ब्यासत्तमनसो, ब्यासत्तमनस्स नरस्स, ब्यासत्तमनानं नरानं (षष्ठी). ब्यासत्तमनसि, ब्यासत्तमने, ब्यासत्तमनस्मिं, ब्यासत्तमनम्हि नरे, ब्यासत्तमनेसु नरेसु (सप्तमी). भो ब्यासत्तमनस नर, भवन्तो ब्यासत्तमनसा नरा (संबोधन)" अशी विभक्ती रूपे (पदमाला) होते. Evaṃ sakārāgamassa labbhamānālabbhamānatā vavatthapetabbā. Ettha hi paṭhamādutiyāvibhattīnaṃ ekavacanabahuvacanaṭṭhāne ca tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ca yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā. Ayañca nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo. अशा प्रकारे 'स'कारागमाची प्राप्ती आणि अप्राप्ती निश्चित केली पाहिजे. येथे प्रथमा व द्वितीया विभक्तीच्या एकवचन आणि बहुवचनाच्या स्थानी, आणि तृतीया, चतुर्थी, षष्ठी व सप्तमी विभक्तीच्या एकवचनाच्या स्थानी, आदेश स्वर आणि विभक्ती स्वर पर असल्यामुळे योग्यतेनुसार 'स'चा आगम होतो. आणि ही सूक्ष्म पद्धत चांगल्या प्रकारे मनात ठेवली पाहिजे. Aparo nayo – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamano’’ti evampi puggalāpekkhakassa imassa padassa ‘‘byāsattamano naro, byāsattamanā narā. Byāsattamanaṃ nara’’ntiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā bhavati. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi. Aparopi nayo – ‘‘byāsatto ca so mano cāti byāsattamano’’ti evaṃ cittāpekkhakassapi imassa padassa ‘‘byāsattamano, byāsattamanā. Byāsattamanaṃ, byāsattamane. Byāsattamanasā, byāsattamanenā’’tiādinā manogaṇe mananayena nāmikapadamālā bhavati, ettha pana tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ [Pg.164] ekavacanaṭṭhāneyeva sāgamo bhavati ādesasaraparattā. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘alīnamanaso naro’’tiādīsupi ayaṃ tividho nayo veditabbo. दुसरी पद्धत (नय) - "ज्याचे मन आसक्त आहे तो 'ब्यासात्तमना' (व्यासक्तमना)" अशा प्रकारे व्यक्तीच्या अपेक्षेने असलेल्या या शब्दाची "ब्यासात्तमना नरो, b्यासात्तमना नरा. ब्यासात्तमनं नरं" इत्यादी प्रकारे 'पुरिस' (पुरुष) पद्धतीनुसारच नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमाला) होतात. येथे मात्र कोणत्याही प्रकारे 'स' आगम होत नाही. आणखी एक पद्धत - "जे आसक्त आहे तेच मन म्हणजे 'ब्यासात्तमना'" अशा प्रकारे चित्ताच्या अपेक्षेने असलेल्या या शब्दाची "ब्यासात्तमना, ब्यासात्तमना. ब्यासात्तमनं, ब्यासात्तमने. ब्यासात्तमनसा, ब्यासात्तमनेन" इत्यादी प्रकारे मनोगणामध्ये 'मन' पद्धतीनुसार नामविभक्तीची रूपे होतात. येथे मात्र तृतीया, चतुर्थी, षष्ठी आणि सप्तमीच्या एकवचनाच्या ठिकाणीच आदेश स्वराच्या परत्वामुळे 'स' आगम होतो. ज्याप्रमाणे येथे आहे, त्याचप्रमाणे "अलीनामनसो नरो" (अलीनमना मनुष्य) इत्यादी शब्दांमध्येही ही त्रिविध पद्धत समजली पाहिजे. Napuṃsakaliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasā kulenā’’tiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ettha pana paṭhamādutiyātatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāneyeva yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā, ayampi nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo. नपुंसकलिंगात सांगायचे झाल्यास "ब्यासात्तमनसं कुलं, ब्यासात्तमनानि कुलानि. ब्यासात्तमनसं कुलं, ब्यासात्तमनानि कुलानि. ब्यासात्तमनसा कुलेन" इत्यादी प्रकारे नामविभक्तीची रूपे जोडली पाहिजेत. येथे मात्र प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, षष्ठी आणि सप्तमीच्या एकवचनाच्या ठिकाणीच आदेश स्वर आणि विभक्ती स्वराच्या परत्वामुळे योग्यतेनुसार 'स' आगम होतो. ही सूक्ष्म पद्धतही चांगल्या प्रकारे मनात ठेवली पाहिजे. Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasā itthī’’ti evaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāneyeva sāgamaṃ vatvā tato ‘‘byāsattamanā, byāsattamanāyo itthiyo. Byāsattamanaṃ itthi’’nti kaññānayena yojetabbā. ‘‘Evaṃ saddheyyavacasā upāsikā, saddheyyavacāyo upāsikāyo. Saddheyyavacaṃ upāsika’’ntiādināpi. ‘‘Byāsattamanaṃ kulaṃ, byāsattamanā itthī’’tiādinā pana cittakaññānayena yojetabbā. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi. स्त्रीलिंगात सांगायचे झाल्यास "ब्यासात्तमनसा इत्थी" अशा प्रकारे केवळ प्रथमा एकवचनाच्या ठिकाणी 'स' आगम सांगून, त्यानंतर "ब्यासात्तमना, ब्यासात्तमनायो इत्थियो. ब्यासात्तमनं इत्थिं" अशा प्रकारे 'कञ्ञा' (कन्या) पद्धतीनुसार रूपे जोडली पाहिजेत. "एवं सद्धेय्यवचसा उपासिका, सद्धेय्यवचायो उपासिकायो. सद्धेय्यवचं उपासिकं" इत्यादी प्रकारेही रूपे होतात. परंतु "ब्यासात्तमनं कुलं, ब्यासात्तमना इत्थी" इत्यादी प्रकारे 'चित्त-कञ्ञा' पद्धतीनुसार रूपे जोडली पाहिजेत. येथे मात्र कोणत्याही प्रकारे 'स' आगम होत नाही. Sotūnaṃ ñāṇappabhedajananatthaṃ aparāpi nāmikapadamālāyo dassayissāma sahanibbacanena – mano eva mānasaṃ, samussāhitaṃ mānasaṃ yassa soyaṃ samussāhitamānaso. ‘‘Samussāhitamānaso, samussāhitamānasā. Samussāhitamānasaṃ, samussāhitamānase. Samussāhitamānasenā’’ti purisanayena yojetabbā. Sundarā medhā assa atthīti sumedhaso. ‘‘Sumedhaso, sumedhasā. Sumedhasaṃ, sumedhase. Sumedhasenā’’ti purisanayena, evaṃ ‘‘bhūrimedhaso’’tiādīnampi. Tatrime payogā – श्रोत्यांच्या ज्ञानाचा विकास करण्यासाठी आम्ही व्युत्पत्तीसह (निर्वचनासह) इतरही नामविभक्तीची रूपे दाखवू - मन हेच मानस होय, ज्याचे मानस (मन) उत्साहित झाले आहे तो 'समुस्साहितमानसो'. "समुस्साहितमानसो, समुस्साहितमानसा. समुस्साहितमानसं, समुस्साहितमानसे. समुस्साहितमानसेन" अशा प्रकारे 'पुरिस' पद्धतीनुसार रूपे जोडली पाहिजेत. ज्याची बुद्धी (मेधा) सुंदर आहे तो 'सुमेधसो'. "सुमेधसो, सुमेधसा. सुमेधसं, सुमेधसे. सुमेधसेन" अशा प्रकारे 'पुरिस' पद्धतीनुसार, आणि याचप्रमाणे "भूरिमेधसो" इत्यादी शब्दांचीही रूपे होतात. त्यातील हे प्रयोग आहेत - ‘‘Yaṃ [Pg.165] vadanti sumedhoti, bhūripaññaṃ sumedhasaṃ; Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya; Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā. "ज्याला लोक 'सुमेध' म्हणतात, त्या विपुल प्रज्ञेच्या सुमेधसाला; हे पिंगिय! तू त्याच्यापासून एका क्षणासाठी तरी का दूर राहिलास? गौतम हे विपुल प्रज्ञेचे आहेत, गौतम हे विपुल बुद्धीचे (भूरिमेधस) आहेत." Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa; Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti. "हे ब्राह्मणा! मी त्यांच्यापासून एका क्षणासाठीही दूर राहत नाही; गौतम हे विपुल प्रज्ञेचे आहेत, गौतम हे विपुल बुद्धीचे (भूरिमेधस) आहेत." Itthiliṅge vattabbe ‘‘samussāhitamānasā sumedhasā’’ti rūpāni, napuṃsake vattabbe ‘‘samussāhitamānasaṃ sumedhasa’’nti rūpāni, kaññā cittanayena etesaṃ padamālā yojetabbā. Okārantapulliṅgaṭṭhāne itthiliṅgādivinicchayo nayappakāsanatthaṃ kato. Visesato hi okārantakathāyeva idhādhippetā. Apica loke nīti nāma nānappakārehi kathitā eva sobhati, ayañca sāsane nīti, tasmā nānappakārehi kathitāti. स्त्रीलिंगात सांगायचे झाल्यास "समुस्साहितमानसा सुमेधसा" अशी रूपे होतात, नपुंसकलिंगात सांगायचे झाल्यास "समुस्साहितमानसं सुमेधसं" अशी रूपे होतात. 'कञ्ञा' आणि 'चित्त' पद्धतीनुसार यांची नामरूपे जोडली पाहिजेत. ओ-कारान्त पुल्लिंगाच्या ठिकाणी स्त्रीलिंग इत्यादींचा निर्णय पद्धती स्पष्ट करण्यासाठी केला आहे. विशेषतः येथे ओ-कारान्त शब्दांची चर्चाच अभिप्रेत आहे. शिवाय, जगामध्ये नीती ही विविध प्रकारे सांगितली तरच शोभून दिसते, आणि ही शासनातील (बुद्धशासनातील) नीती आहे, म्हणूनच ती विविध प्रकारे सांगितली आहे. Sabbāni nayato evaṃ, okārantapadānime; Pulliṅgāni pavuttāni, sāsanatthaṃ mahesino. महर्षींच्या (बुद्धांच्या) शासनाच्या (धम्माच्या) अर्थासाठी हे सर्व ओ-कारान्त पुल्लिंगी शब्द अशा प्रकारे पद्धतीनुसार सांगितले आहेत. Viseso tesu kesañci, pāḷiyaṃ yo padissati; Paccattavacanaṭṭhāne, pakāsessāmi taṃ’dhunā. त्यांच्यापैकी काहींचा जो विशेष फरक पाळीमध्ये दिसून येतो, तो मी आता प्रथमा विभक्तीच्या (पच्चत्तवचन) ठिकाणी प्रकट करतो. ‘‘Vanappagumbe yatha phussitagge’’, itiādinayena hi; Katthacodantapulliṅga-rūpāni aññathā siyuṃ. "वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे" (ज्याप्रमाणे फुलांनी बहरलेले वन) इत्यादी पद्धतीनुसार काही ठिकाणी अ-कारान्त पुल्लिंगी रूपे वेगळ्या प्रकारे (ए-कारान्त) होतात. Paccattavacanicceva, tañca rūpaṃ pakāsaye; ‘‘Paccatte bhummaniddeso’’, iti bhāsanti kecana. ते रूप प्रथमा विभक्तीचेच (पच्चत्तवचन) म्हणून प्रकट करावे; काही जण म्हणतात की "प्रथमा विभक्तीमध्ये सप्तमी विभक्तीचा (भुम्म) निर्देश आहे." Tatra kānici suttapadāni dassessāma – natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, pariyantakate saṃsāre, jīve sattame, na hevaṃ vattabbe, bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantīti. Imāni [Pg.166] ekavacanabahuvacanavasena dvidhā gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānañca ekārādeso veditabbo. त्यातील काही सूत्रपदे आम्ही दाखवतो - "नत्थि अत्तकारे" (स्वतःचे कर्तृत्व नाही), "नत्थि परकारे" (दुसऱ्याचे कर्तृत्व नाही), "नत्थि पुरिसकारे" (पुरुषार्थ नाही), "परियन्तकते संसारे" (संसार मर्यादित झाल्यावर), "जीवे सत्तमे" (सातव्या जीवामध्ये), "न हेवं वत्तब्बे" (असे म्हणता येणार नाही), "बाले च पण्डिते च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्तीति" (मूर्ख आणि पंडित दोघेही भटकून आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतील). ही रूपे एकवचन आणि बहुवचनाच्या आधारे दोन प्रकारे घेतली पाहिजेत. प्रथमा एकवचन आणि बहुवचनाचा 'ए' कार आदेश समजावा. Ye pana ‘‘vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘yadi vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso, evañca sati ‘thāliyaṃ odanaṃ pacatī’ti ettha viya ādhārasutisambhavato ‘gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe’ti idaṃ kataratthaṃ jotetī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘na mayaṃ bho ‘vanappagumbeti idaṃ bhummavacana’nti vadāma, atha kho ‘paccattavacanassa bhummavacananiddeso’ti vadāmā’’ti. Evampi dosoyeva tumhākaṃ, nanu ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti etthāpi sampadānavacanassa bhummavacananiddesoti vuttepi saṅghassa dānakriyāya ādhārabhāvato ‘‘saṅghe’’ti vacanaṃ suṇantānaṃ ādhārasuti ca ādhāraparikappo ca hotiyeva. Na hi sakkā evaṃ pavattaṃ cittaṃ nivāretuṃ, tasmā ettha evaṃ pana viseso gahetabbo ‘‘paccattavacanassapi katthaci bhummavacanassa viya rūpaṃ hotī’’ti. Evañhi gahite na koci virodho. Īdisesu hi ṭhānesu niruttippabhedakusalo lokānukampako bhagavā paccattavacanavasena niddisitabbe sati evaṃ aniddisitvā lokassa sammohamuppādayanto viya kathaṃ bhummavacananiddesaṃ karissati, tasmā saddasāmaññalesamattaṃ gahetvā ‘‘bhummavacananiddeso’’ti na vattabbaṃ. Yadi saddasāmaññaṃ gahetvā bhummavacananiddesaṃ icchatha, ‘‘paccattekavacanassa upayogabahuvacananiddeso’’tipi icchitabbaṃ siyā. पण जे लोक असे म्हणतात की, 'वनप्पगुम्बे (vanappagumbe) हा प्रथमा विभक्तीचा (paccattavacana) सप्तमी विभक्तीच्या (bhummavacana) अर्थाने निर्देश आहे', त्यांना असे विचारले पाहिजे की, 'जर वनप्पगुम्बे हा प्रथमा विभक्तीचा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने निर्देश असेल, आणि असे असताना जसे 'थाळियं ओदनं पचति' (भांड्यात भात शिजवतो) येथे आधाराचे (अधिकरण) श्रवण संभवते, तसे 'गिम्हान मासे पठमस्मिं गिम्हे' (उन्हाळ्याच्या महिन्यातील पहिल्या उन्हाळ्यात) हे कोणत्या अर्थाला प्रकाशित करते?' ते कदाचित म्हणतील, 'हे महाशय, आम्ही 'वनप्पगुम्बे' हे सप्तमीचे रूप आहे असे म्हणत नाही, तर 'प्रथमा विभक्तीचा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने निर्देश' आहे असे म्हणतो.' असे असले तरी तुमच्या मतात दोषच आहे. कारण 'संघे गोतमि देहि' (हे गौतमी, संघात दान दे) येथे देखील संप्रदान विभक्तीचा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने निर्देश आहे असे म्हटले तरी, संघाच्या दानक्रियेचा आधार असल्यामुळे 'संघे' हा शब्द ऐकणाऱ्यांना आधाराचे श्रवण आणि आधाराची कल्पना होतेच. अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताला रोखणे शक्य नाही. म्हणून येथे हा विशेष नियम स्वीकारला पाहिजे की, 'प्रथमा विभक्तीचे देखील काही ठिकाणी सप्तमी विभक्तीसारखे रूप होते.' असे स्वीकारल्यास कोणताही विरोध राहत नाही. कारण अशा ठिकाणी व्याकरणभेदात कुशल आणि लोकांवर अनुकंपा करणारे भगवान, जेव्हा प्रथमा विभक्तीच्या रूपाने निर्देश करणे योग्य होते, तेव्हा तसा निर्देश न करता लोकांमध्ये संभ्रम निर्माण केल्यासारखा सप्तमी विभक्तीचा निर्देश कसा करतील? म्हणून केवळ शब्दाच्या सामान्य अंशाचा आधार घेऊन 'सप्तमी विभक्तीचा निर्देश' असे म्हणू नये. जर केवळ शब्दाचे साधर्म्य घेऊन सप्तमी विभक्तीचा निर्देश मानू इच्छित असाल, तर 'प्रथमा एकवचनाचा द्वितीया बहुवचनाच्या अर्थाने निर्देश' असेही मानावे लागेल. Apica tatheva ‘‘attakāre’’ti paccattavacanassa bhummavacananiddese sati ādhārasutisambhavato ‘‘attakārasmiṃ kiñci vatthu natthī’’ti anadhippeto attho siyā, na pana ‘‘attakāro natthī’’ti adhippeto attho. ‘‘Upayogabahuvacananiddeso’’ti gahaṇepi upayogatthassa natthisaddena [Pg.167] avattabbattā dosoyeva siyā, atthisaddādīnaṃ viya pana natthisaddassapi paṭhamāya yogato ‘‘attakāre’’ti idaṃ paccattavacanamevāti viññāyati. ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti etthāpi paccattavacanassa ‘‘bhummavacananiddeso’’ti vā ‘‘upayogavacananiddeso’’ti vā gahaṇe sati ‘‘bālā ca paṇḍitā cā’’ti ettakampi vattuṃ ajānanadoso siyā, ‘‘karissantī’’ti padayogato pana ‘‘bāle cā’’tiādi paccattavacanamevāti viññāyati. Yathā pana niggahītāgamavasenuccārite ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti pade paccattavacanassa ‘‘cakkhuṃ me dehi yācito’’ti ettha upayogavacanena sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti ‘‘udapādī’’tiākhyātena kathitattā, na pana vibhattivipallāsatthabhūto upayogavacanattho ‘‘udapādī’’tiākhyātena avacanīyattā, ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti hi bhagavatā vuttakāle ko ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti padaṃ parivattitvā atthamācikkhati, tathā ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīnampi paccattavacanānaṃ aparehi ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīhi bhummopayogavacanehi sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti, na itaravacanattho yathāpayogaṃ atthassa gahetabbattā. Iti ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ. शिवाय, त्याचप्रमाणे 'अत्तकारे' (attakāre) या प्रथमा विभक्तीच्या (paccattavacana) जागी सप्तमी विभक्तीचा (bhummavacana) निर्देश मानल्यास, आधारवाचक श्रुती संभवत असल्यामुळे 'अत्तकारामध्ये (स्वतःच्या कर्तृत्वात) काही वस्तू नाही' असा अनपेक्षित अर्थ होईल, परंतु 'अत्तकार (स्वतःचे कर्तृत्व) नाही' हा अभिप्रेत अर्थ होणार नाही. 'द्वितीया बहुवचनाचा निर्देश' असे ग्रहण केल्यासही, द्वितीया विभक्तीच्या अर्थाचा 'नत्थि' (नाही) या शब्दाशी संबंध जोडता येत नसल्यामुळे दोषच निर्माण होईल. परंतु 'अत्थि' (आहे) इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'नत्थि' या शब्दाचाही प्रथमा विभक्तीशी योग असल्यामुळे 'अत्तकारे' हे प्रथमा विभक्तीचेच रूप आहे, असे समजले जाते. 'बाले च पंडिते च संधावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति' (मूर्ख आणि पंडित धावून, संसार करून दुःखाचा अंत करतील) येथेही प्रथमा विभक्तीच्या जागी 'सप्तमी विभक्तीचा निर्देश' किंवा 'द्वितीया विभक्तीचा निर्देश' असे ग्रहण केल्यास, 'बाला च पंडिता चा' (मूर्ख आणि पंडित) एवढेही बोलता न यायचा दोष निर्माण होईल. परंतु 'करिस्सन्ति' (करतील) या क्रियापदाच्या योगामुळे 'बाले चा' इत्यादी प्रथमा विभक्तीचेच रूप आहे, असे समजले जाते. ज्याप्रमाणे निग्गहीत (अनुस्वार) आगम झाल्यामुळे उच्चारलेल्या 'चक्खुं उदापादि' (चक्षु उत्पन्न झाले) या पदात प्रथमा विभक्तीचे रूप असूनही, 'चक्खुं मे देहि याचितो' (मागितल्यावर मला डोळा दे) यातील द्वितीया विभक्तीच्या उच्चाराशी साम्य असले, तरी ऐकणाऱ्याला प्रथमा विभक्तीचाच अर्थ भासतो; कारण 'उदापादि' (उत्पन्न झाले) या क्रियापदाद्वारे ते सांगितले गेले आहे. विभक्तीच्या विपर्यासाने होणारा द्वितीया विभक्तीचा अर्थ भासत नाही, कारण 'उदापादि' या क्रियापदाने तो सांगता येत नाही. कारण भगवंतांनी 'चक्खुं उदापादि' असे म्हटल्याच्या वेळी कोण 'चक्खुं उदापादि' या पदाचा बदल करून अर्थ सांगतो? त्याचप्रमाणे 'बाले पंडिते' इत्यादी प्रथमा विभक्तीच्या रूपांचे इतर 'बाले पंडिते' इत्यादी सप्तमी किंवा द्वितीया विभक्तीच्या रूपांशी उच्चारसाम्य असले, तरी ऐकणाऱ्याला प्रथमा विभक्तीचाच अर्थ भासतो, इतर विभक्तीचा अर्थ भासत नाही; कारण प्रयोगानुसारच अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. म्हणून 'वनप्पगुम्बे, बाले, पंडिते' इत्यादींचे शुद्ध प्रथमा विभक्तीचे रूप असणेच सारभूत मानले पाहिजे, केवळ उच्चारसाम्यामुळे सप्तमी किंवा द्वितीया विभक्तीचे रूप मानू नये. Yaṃ panācariyena jātakaṭṭhakathāyaṃ – परंतु आचार्यांनी जातक-अट्ठकथेत जे म्हटले आहे की – ‘‘Tayo giriṃ tiantaraṃ kāmayāmi,Pañcālā kuruyo kekake ca; Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi,Tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanīta’’nti – “मी तीन पर्वत आणि तीन अंतराळ (किंवा तीन राज्ये) इच्छितो - पांचाल, कुरु आणि केकक; हे ब्राह्मणा, मी त्याहूनही अधिक इच्छितो, हे ब्राह्मणा, माझ्यावर उपचार कर, मी कामासक्त आहे” – Imassa [Pg.168] kāmanītajātakassa saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ, tena kekakassa raṭṭhaṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ vadanto ca so ‘‘purise passati, purise patiṭṭhita’’nti, ‘‘passāmi loke sadhane manusse’’ti ca ādīsu yebhuyyena ‘‘purise, loke, sadhane, manusse’’tiādīnaṃ upayogabahuvacanabhummekavacanabhāvena āgatattā paccattekavacanabahuvacanabhāvassa pana apākaṭattā yebhuyyappavattiṃ sandhāya ‘‘idampi tādisamevā’’ti maññamāno vadati maññe. Ācariyā hi katthaci attano ruciyāpi visuṃ visuṃ kathenti. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci – ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva ‘‘pañcālā, kuruyo’’ti sahajātapadāni viya, raṭṭhavācakattā pana ‘‘kuruyo’’ti padamiva bahuvacanavasena vuttaṃ. Na hi bhagavā ‘‘khattiyo, brāhmaṇo, vesso’’tiādīsu viya samānavibhattīhi niddisitabbesu sahajātapadesu pacchimaṃ upayogavacanavasena niddiseyya, yutti ca na dissati ‘‘pañcālā’’ti, ‘‘kuruyo’’ti paccattavacanaṃ vatvā ‘‘kekake’’ti upayogavacanassa vacane, tasmā ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva. Tathā hi sandhivisodhanavidhāyako ācariyo tādisānaṃ padānaṃ paccattavacanattaññeva vibhāvento sāmaṃ kate pakaraṇe ‘‘vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve’’ti āha, ṭīkāyampi ca tesaṃ paccattavacanabhāvameva vibhāvento ‘‘vanappagumbo, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo’’ti sādhanīyaṃ rūpaṃ patiṭṭhapetvā niggahītalopavasena akārokārānañca ekārādesavasena ‘‘vanappagumbe, sukhe, dukkhe, jīve’’ti rūpanipphattimāha. Sā pāḷinayānu kūlā. Kaccāyanācariyenapi pāḷinayaṃ nissāya ‘‘dvipade tulyādhikaraṇe’’ti paccattabahuvacanapadaṃ vuttaṃ. Tenāha vuttiyaṃ ‘‘dve padāni tulyādhikaraṇānī’’ti. ‘‘Dvipade tulyādhikaraṇe’’ti [Pg.169] ca idaṃ ‘‘aṭṭha nāgāvāsasatānī’’ti vattabbe ‘‘aṭṭha nāgāvāsasate’’ti padamiva vuccatīti daṭṭhabbaṃ. या कामनीतजातकाच्या वर्णनात 'केकके च' हे प्रथमा विभक्तीच्या जागी द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे, त्याद्वारे केकक देश दर्शविला जातो, असे म्हटले आहे. असे म्हणताना ते (आचार्य), 'पुरिसे पस्सति, पुरिसे पतिट्ठितं' (माणसांना पाहतो, माणसांत प्रतिष्ठित) आणि 'पस्सामि लोके सधने मनुस्से' (मी जगात धनवान माणसांना पाहतो) इत्यादींमध्ये बहुतांश करून 'पुरिसे, लोके, सधने, मनुस्से' इत्यादी शब्द द्वितीया बहुवचन आणि सप्तमी एकवचन या रूपाने आलेले असल्यामुळे, आणि प्रथमा एकवचन व बहुवचनाचे रूप स्पष्ट नसल्यामुळे, बहुतांश प्रवृत्तीचा विचार करून 'हे देखील तसेच आहे' असे मानून बोलत असावेत, असे मला वाटते. कारण आचार्य कधीकधी स्वतःच्या मतानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात. परंतु आमचे मत असे आहे की – 'केकके' हे प्रथमा विभक्तीचेच रूप आहे, जसे की 'पंचला, कुरुयो' हे सोबत आलेले शब्द आहेत. देशवाचक असल्यामुळे 'कुरुयो' या शब्दाप्रमाणे ते बहुवचनात वापरले गेले आहे. कारण भगवान 'खत्तियो, ब्राह्मणो, वेस्सो' (क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य) इत्यादींप्रमाणे समान विभक्तीने निर्देशित करावयाच्या सोबत आलेल्या पदांमध्ये शेवटच्या पदाचा द्वितीया विभक्तीत निर्देश करणार नाहीत. आणि 'पंचला', 'कुरुयो' ही प्रथमा विभक्तीची रूपे बोलून 'केकके' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप बोलण्यात कोणतीही युक्ती दिसत नाही, म्हणून 'केकके' हे प्रथमा विभक्तीचेच रूप आहे. तसेच, संधीचे विशोधन करणाऱ्या आचार्यांनी अशा पदांचे प्रथमा विभक्तीचे रूपच स्पष्ट करताना स्वतः रचलेल्या ग्रंथात 'vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve' (वनप्पगुम्बो वनप्पगुम्बे, सुखं दुक्खं जीवो, सुखे दुक्खे जीवे) असे म्हटले आहे. आणि टीकेमध्येही त्यांचे प्रथमा विभक्तीचे रूपच स्पष्ट करताना 'वनप्पगुम्बो, सुखं, दुक्खं, जीवो' हे सिद्ध करावयाचे रूप प्रस्थापित करून, निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) लोप करून आणि 'अ'कार व 'ओ'काराच्या जागी 'ए'कार आदेश करून 'वनप्पगुम्बे, सुखे, दुक्खे, जीवे' अशी रूपसिद्धी सांगितली आहे. ती पाळि पद्धतीला अनुकूल आहे. कच्चायन आचार्यांनीही पाळि पद्धतीचा आश्रय घेऊन 'द्विपदे तुल्याधिकरणे' (दोन पदे समान अधिकरणात) हे प्रथमा बहुवचनाचे पद म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी वृत्तीमध्ये 'द्वे पदानि तुल्याधिकरणानि' (दोन पदे समान अधिकरण आहेत) असे म्हटले आहे. आणि 'द्विपदे तुल्याधिकरणे' हे 'अट्ठ नागावाससतानि' (आठशे नागनिवास) म्हणावयाचे असताना 'अट्ठ नागावाससते' या पदासारखे म्हटले जाते, असे समजले पाहिजे. Keci pana tesaṃ bhummekavacanattaṃ icchanti. Tattha yadi ‘‘vanappagumbe’’ti paccatte bhummavacanaṃ, ‘‘kekake’’ti ca paccatte upayogavacanaṃ, ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha ‘‘esese’’ti imānipi paccatte bhummavacanāni vā siyuṃ, upayogavacanāni vā. Yathetāni evaṃvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti, tathā ‘‘vanappagumbe, kekake’’tiādīnipi tathāvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti. Iccevaṃ sabbathāpi ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite, kekake’’ti, ‘‘viratte kosiyāyane, aṭṭha nāgāvāsasate, ke purise, esese’’ti evamādīnaṃ anekesaṃ purisaliṅgaitthiliṅganapuṃsakaliṅgasabbanāmaekavacanaanekavacanavasena sāsanavare ṭhitānaṃ padānaṃ nipphatti paccattekavacanaputhuvacanānamekārādesavaseneva bhavatīti avassamidaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Evaṃ ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanatā atīva sukhumā dubbiññeyyā, saddhena kulaputtena ācariye payirupāsitvā tadupadesaṃ sakkaccaṃ gahetvā jānitabbā. Buddhavacanasmiñhi saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti. परंतु काही लोक त्यांचे सप्तमी एकवचन मानतात. त्यामध्ये जर 'वनप्पगुम्बे' हे प्रथमा विभक्तीच्या जागी सप्तमी विभक्तीचे रूप असेल, आणि 'केकके' हे प्रथमा विभक्तीच्या जागी द्वितीया विभक्तीचे रूप असेल, तर 'एसेसे एके एकट्ठे' यामध्ये 'एसेसे' ही देखील प्रथमा विभक्तीच्या जागी सप्तमी विभक्तीची किंवा द्वितीया विभक्तीची रूपे असावीत. ज्याप्रमाणे ही अशा प्रकारची नसून शुद्ध प्रथमा विभक्तीचीच रूपे आहेत, त्याचप्रमाणे 'वनप्पगुम्बे, केकके' इत्यादी देखील तशा प्रकारची नसून शुद्ध प्रथमा विभक्तीचीच रूपे आहेत. अशा प्रकारे सर्वथा 'वनप्पगुम्बे, बाले, पंडिते, केकके', 'विरत्ते कोसियायने, अट्ठ नागावाससते, के पुरिसे, एसेसे' इत्यादी अनेक पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग, सर्वनाम, एकवचन आणि बहुवचनाच्या रूपाने श्रेष्ठ शासनात असलेल्या पदांची सिद्धी प्रथमा एकवचन आणि बहुवचनाच्या जागी 'ए'कार आदेशाच्या योगानेच होते, हे अवश्य स्वीकारले पाहिजे. अशा प्रकारे 'वनप्पगुम्बे, बाले, पंडिते' इत्यादींची शुद्ध प्रथमा विभक्ती असणे अत्यंत सूक्ष्म आणि समजण्यास कठीण आहे, जे श्रद्धाळू कुलपुत्राने आचार्यांची सेवा करून, त्यांचा उपदेश आदरपूर्वक ग्रहण करून जाणून घेतले पाहिजे. कारण बुद्धवचनामध्ये शब्दाच्या दृष्टीने, अर्थाच्या दृष्टीने आणि अभिप्रायाच्या दृष्टीने व्याकरणकारांच्या ज्ञानचक्षूंना संभ्रमित करणारी विविध पाळि पद्धती दिसून येते. Tattha saddato tāva idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘virattā kosiyāyanī’’ti vattabbe ‘‘viratte kosiyāyane’’ti itthiliṅgapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘ko puriso’’ti vattabbe ‘‘ke purise’’ti sabbanāmikapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘kinnāmo te upajjhāyo’’ti vattabbe ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti samāsapadaṃ pulliṅgavisayaṃ dissati. Kiṃ nāmaṃ etassāti [Pg.170] konāmoti hi samāso. Tena ‘‘konāmā itthī, konāmaṃ kula’’nti ayampi nayo gahetabbo. ‘‘Kva te balaṃ mahārājā’’ti vattabbe ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kvasaddena īsakaṃ samānasutiko sattamiyanto kosaddo dissati, kva kosaddā hi aññamaññamīsakasamānasutikā. Tathā ‘‘idha hemantagimhesu, idha hemantagimhisu, na tenatthaṃ abandhi so, na tenatthaṃ abandhisū’’ti aññānipi yojetabbāni. तेथे शब्दाच्या दृष्टीने प्रथम हे संभ्रमाचे स्थान आहे – 'विरत्ता कोसियायनी' असे म्हणायचे असताना 'विरत्ते कोसियायने' असे स्त्रीलिंगी प्रथमा विभक्तीचे वचन दिसते; 'को पुरिसो' असे म्हणायचे असताना 'के पुरिसे' असे सर्वनामिक प्रथमा विभक्तीचे वचन दिसते; 'किन्नामो ते उपज्झायो' असे म्हणायचे असताना 'कोनामो ते उपज्झायो' असे पुल्लिंगी विषयातील सामासिक पद दिसते. 'याचे नाव काय?' या अर्थाने 'कोनामो' असा समास होतो. त्यामुळे 'कोनामा इत्थी, कोनामं कुलं' हा देखील नियम ग्रहण करावा. 'क्व ते बलं महाराजा' असे म्हणायचे असताना 'को ते बलं महाराजा' येथे 'क्व' शब्दाशी किंचित समान उच्चार असलेला सप्तमी विभक्तीचा 'को' शब्द दिसतो, कारण 'क्व' आणि 'को' हे शब्द परस्परांशी किंचित समान उच्चार असणारे आहेत. तसेच 'इध हेमन्तगिम्हेसु, इध हेमन्तगिम्हिसु, न तेनत्थं अबन्धि सो, न तेनत्थं अबन्धिस्' इत्यादी इतर उदाहरणेही योजावीत. Atthato pana idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘yaṃ na kañcanadvepiñcha, andhena tamasā gata’’nti ettha nakāro ‘‘kata’’nti iminā sambandhitabbo. Na katanti kataṃ viyāti attho. Ettha hi nakāro upamāne vattati, na paṭisedhe. अर्थाच्या दृष्टीने मात्र हे संभ्रमाचे स्थान आहे – 'यं न कञ्चनद्वेपिञ्छ, अन्धेन तमसा गतं' येथे 'न' हा कार (नकार) 'कतं' याच्याशी संबंधित केला पाहिजे. 'न कतं' म्हणजे 'केल्यासारखे' असा अर्थ आहे. कारण येथे 'न' कार उपमा देण्यासाठी वापरला आहे, निषेध करण्यासाठी नाही. ‘‘Assaddho akataññū ca,Sandhicchedo ca yo naro; Hatāvakāso vantāso,Sa ve uttamaporiso’’ti 'जो मनुष्य अश्रद्ध (अंधश्रद्धा नसलेला), अकृतज्ञ (कृतघ्न नव्हे, तर निर्वाण जाणणारा), संधीचा छेद करणारा (संसार-बंध तोडणारा), ज्याने संधी नष्ट केली आहे आणि ज्याने तृष्णा ओकून टाकली आहे, तोच खरोखर उत्तम पुरुष होय.' Evamādīnipi aññāni yojetabbāni. याचप्रमाणे इतर उदाहरणेही योजावीत. Adhippāyato idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘taṇhaṃ asmimānaṃ sassatucchedadiṭṭhiyo dvādasāyatananissitaṃ nandirāgañca hantvā brāhmaṇo anīgho yātī’’ti vattabbepi tathā avatvā tamevatthaṃ gahetvā aññena pariyāyena अभिप्राय (तात्पर्य) च्या दृष्टीने हे संभ्रमाचे स्थान आहे – 'तृष्णा, अस्मिमान, शाश्वत व उच्छेद दृष्टी आणि बारा आयतनांवर आश्रित असलेला नंदीराग नष्ट करून ब्राह्मण दुःखमुक्त होऊन चालतो' असे म्हणायचे असताना, तसे न म्हणता तोच अर्थ घेऊन दुसऱ्या पर्यायाने - ‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye; Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti 'माता आणि पित्याचा वध करून, तसेच दोन क्षत्रिय राजांचा वध करून, आणि अनुचरांसह राष्ट्राचा नाश करून ब्राह्मण दुःखमुक्त होऊन चालतो' असे - Vuttaṃ. म्हणले आहे. ‘‘Vanaṃ [Pg.171] chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ; Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti 'हे भिक्खूंनो! जंगलाचा छेद करा, केवळ वृक्षाचा नाही; कारण जंगलातून भय निर्माण होते. जंगल आणि जंगलातील झुडूप या दोन्हीचा छेद करून तुम्ही तृष्णारहित व्हा.' Evamādīnipi aññāni yojetabbāni. Evaṃ buddhavacane saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti. Yathāha – याचप्रमाणे इतर उदाहरणेही योजावीत. अशा प्रकारे बुद्धवचनात शब्दाच्या दृष्टीने, अर्थाच्या दृष्टीने आणि अभिप्रायाच्या दृष्टीने व्याकरणकारांच्या ज्ञानचक्षूंना संभ्रमात टाकणारे विविध पाळी नियम दिसतात. जसे म्हटले आहे – ‘‘Jānantā api saddasatthamakhilaṃ muyhanti pāṭhakkame,Yebhuyyena hi lokanītividhurā pāṭhe nayā vijjare; Paṇḍiccampi pahāya bāhiragataṃ ettheva tasmā budho,Sikkheyyāmaladhammasāgaratare nibbānatitthūpage’’ti. 'संपूर्ण शब्दशास्त्र जाणणारे देखील पाठाच्या क्रमामध्ये संभ्रमात पडतात, कारण बहुतांश पाठांमधील नियम हे लौकिक नीतीपेक्षा वेगळे असतात. म्हणूनच, विद्वानाने बाह्य पांडित्याचा त्याग करून, निर्वाणरूपी घाटाकडे नेणाऱ्या या निर्मळ धम्मसागराला पार करण्यासाठी येथेच शिकले पाहिजे.' Evaṃ pāḷinayānaṃ dubbiññeyyattā ‘‘vanappagumbe, bāle ca, paṇḍite cā’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ bhummopayogavacanehi tesaṃ samānasutikattepi paccattajotakattā. Samānasutikāpi hi saddā atthappakaraṇaliṅgasaddantarābhisambandhādivasena atthavisesajotakā bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Sīho gāyatī’’ti vutte ‘‘evaṃnāmako puriso’’ti attho viññāyati. ‘‘Sīho naṅguṭṭhaṃ cāletī’’ti vutte pana ‘‘migarājā’’ti viññāyati. Evaṃ atthavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Saṅgāme ṭhatvā ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘asso’’ti viññāyati. Rogisālāyaṃ pana ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘lavaṇa’’nti viññāyati. Evaṃ pakaraṇavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Issā’’ti vutte ‘‘evaṃnāmikā dhammajātī’’ti viññāyati. ‘‘Isso’’ti vutte pana ‘‘acchamigo’’ti viññāyati. Evaṃ liṅgavasena ekadesasamānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Ettha pana kiñcāpi ‘‘devadattaṃ pakkosa ghaṭadhārakaṃ [Pg.172] daṇḍadhāraka’’ntiādīsupi ghaṭadaṇḍādīni liṅgaṃ, tathāpi samānasutikādhikārattā na taṃ idhādhippetaṃ. अशा प्रकारे पाळी नियमांचे आकलन कठीण असल्यामुळे, 'वनप्पगुम्बे', 'बाले च', 'पण्डिते चा' इत्यादींना केवळ शुद्ध प्रथमा विभक्तीचे वचन म्हणूनच प्रामुख्याने मानले पाहिजे, केवळ समान उच्चारामुळे त्यांना सप्तमी किंवा द्वितीया विभक्तीचे वचन मानू नये; जरी सप्तमी आणि द्वितीया विभक्तीच्या वचनांशी त्यांचा उच्चार समान असला, तरी ते प्रथमा विभक्तीचेच द्योतक आहेत. कारण समान उच्चार असणारे शब्द देखील अर्थ, प्रकरण, लिंग आणि इतर शब्दांशी असलेला संबंध इत्यादींच्या आधारे विशिष्ट अर्थाचे द्योतक बनतात. ते कसे? 'सीहो गायती' असे म्हटले असता 'या नावाचा माणूस' असा अर्थ समजतो. परंतु 'सीहो नङ्गुट्ठं चालेती' असे म्हटले असता 'मृगराज' असा अर्थ समजतो. अशा प्रकारे अर्थाच्या आधारे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या विशिष्ट अर्थाचे प्रकटीकरण होते. युद्धाच्या मैदानात उभे राहून 'सिन्धवमानेही' असे म्हटले असता 'घोडा' असा अर्थ समजतो. परंतु रुग्णालयात 'सिन्धवमानेही' असे म्हटले असता 'मीठ' असा अर्थ समजतो. अशा प्रकारे प्रकरणाच्या आधारे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या विशिष्ट अर्थाचे प्रकटीकरण होते. 'इस्सा' असे म्हटले असता 'या नावाची मानसिक प्रवृत्ती' समजते. परंतु 'इस्सो' असे म्हटले असता 'अस्वल' समजतो. अशा प्रकारे लिंगाच्या आधारे अंशतः समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या विशिष्ट अर्थाचे प्रकटीकरण होते. येथे जरी 'देवदत्तं पक्कोस घटधारकं दण्डधारकं' इत्यादींमध्ये घडा, दंड इत्यादी लिंग आहेत, तरीही समान उच्चाराच्या अधिकाराचा विषय असल्यामुळे ते येथे अभिप्रेत नाही. ‘‘Issā uppajjatī’’ti ca ‘‘issā purisamanubandhiṃsū’’ti ca vutte pana sabbathā samānasutikānaṃ saddantarābhisambandhavasena yathāvuttaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘sīho bhikkhave migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamatī’’ti vutte ‘‘migādhipo kesarasīho’’ti viññāyati. ‘‘Sīho samaṇuddeso, sīho senāpatī’’ti ca vutte pana ‘‘sīho nāma sāmaṇero, sīho nāma senāpatī’’ti viññāyati. Evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ paccattopayogatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ ālapanatthapaccattatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati, tasmā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’tiādīni bhummopayogavacanehi sadisattepisaddantarābhisambandhavasena suddhapaccattavacanānīti gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānaṃ eva hi ekārādesavasena evaṃvidhāni rūpāni bhavanti bhummopayogavacanāni viyāti. Nanu ca bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dissanato ‘ekārantampi pulliṅgaṃ atthī’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ, okārantabhāvogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantapulliṅgaṃ nāma natthi, tasmā pulliṅgānaṃ yathāvuttasattavidhatāyeva gahetabbāti. 'इस्सा उप्पज्जती' आणि 'इस्सा पुरिसमनुबन्धिंसु' असे म्हटले असता, सर्व प्रकारे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांचे इतर शब्दांशी असलेल्या संबंधामुळे वर सांगितल्याप्रमाणे विशिष्ट अर्थाचे प्रकटीकरण होते. तसेच 'सीहो भिक्खवे मिगराजा सायन्हसमयं आसया निक्खमती' असे म्हटले असता 'मृगाधिपती केसरसिंह' असा अर्थ समजतो. परंतु 'सीहो समणुद्देसो, सीहो सेनापती' असे म्हटले असता 'सिंह नावाचा श्रामणेर, सिंह नावाचा सेनापती' असा अर्थ समजतो. अशा प्रकारे देखील इतर शब्दांशी असलेल्या संबंधामुळे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या विशिष्ट अर्थाचे प्रकटीकरण होते. 'अद्दसंसु खो छब्बग्गिया भिक्खू सत्तरसवग्गिये भिक्खू विहारं पटिसङ्खरोन्ते' येथे देखील इतर शब्दांशी असलेल्या संबंधामुळे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीच्या अर्थाचे विशिष्ट प्रकटीकरण होते. तसेच 'सिञ्च भिक्खु इमं नावं' आणि 'अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच' येथे देखील इतर शब्दांशी असलेल्या संबंधामुळे समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या संबोधन आणि प्रथमा विभक्तीच्या अर्थाचे विशिष्ट प्रकटीकरण होते. म्हणून 'वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे' इत्यादी शब्द सप्तमी किंवा द्वितीया विभक्तीच्या वचनांसारखे दिसत असले, तरी इतर शब्दांशी असलेल्या संबंधामुळे ते शुद्ध प्रथमा विभक्तीचेच वचन आहेत असे मानले पाहिजे. कारण प्रथमा विभक्तीच्या एकवचन आणि बहुवचनांना 'ए' कार आदेश झाल्यामुळे सप्तमी किंवा द्वितीया विभक्तीच्या वचनांसारखी अशी रूपे बनतात. पण मग, 'अशा प्रकारची रूपे पाळी भाषेमध्ये दिसत असल्यामुळे, एकांत पुल्लिंग देखील असते असे म्हणावे का?' असे म्हणू नये, कारण ती रूपे ओकारान्त भावामध्ये समाविष्ट असणारी विशिष्ट रूपे आहेत. आदेश झाल्यामुळे सिद्ध होत असल्यामुळे स्वतंत्रपणे 'ए-कारान्त पुल्लिंग' नावाचा प्रकार अस्तित्वात नाही. म्हणून पुल्लिंगांचे वर सांगितलेले सात प्रकारच ग्राह्य धरले पाहिजेत. Keci [Pg.173] pana vadeyyuṃ ‘‘yāyaṃ purisasaddanayaṃ gahetvā ‘bhūto, bhūtā. Bhūta’ntiādinā sabbesamokārantapadānaṃ nāmikapadamālā vibhattā, tattha catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni kimatthaṃ na vuttānī’’ti? Visesadassanatthaṃ. Tādisāni hi catutthekavacanarūpāni pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ‘‘gatyatthakammani, nayanatthakammani, vibhattivipariṇāme, tadatthe cā’’ti saṅkhepato imesu catūsuyeva ṭhānesu, pabhedato pana sattasu ṭhānesu dissanti. Dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti, iti imaṃ visesaṃ dassetuṃ na vuttānīti. Nanu dānakriyāyoge ‘‘abhirūpāya kaññā deyyā’’ti catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato imasmimpi saddanītippakaraṇe ‘‘purisāya, bhūtāyā’’tiādīni vattabbāni, evaṃ sante kasmā ‘‘dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissantī’’ti vuttanti? Apāḷinayattā. ‘‘Abhirūpāya kaññā deyyā’’ti ayañhi saddasatthato āgato nayo, na buddhavacanato. Buddhavacanañhi patvā ‘‘abhirūpassa kaññā deyyā’’ti padarūpaṃ bhavissatīti. Nanu ca bho namoyogādīsupi catutthekavacanassa āyādeso dissatīti. Sāsanāvacarāpi hi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Keci pana – काही लोक कदाचित् असे म्हणतील की, “ज्याप्रमाणे ‘पुरिस’ शब्दाच्या नियमानुसार ‘भूतो, भूता, भूत’ इत्यादी सर्व अकारान्त शब्दांची नामरूपे (विभक्ती रूपे) विभागली गेली आहेत, तर मग तेथे चतुर्थी एकवचनाच्या ‘आय’ आदेशासह असणारी रूपे का सांगितली गेली नाहीत?” विशेष (वैशिष्ट्य) दर्शवण्यासाठी. कारण, पाळि नियमात आणि प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीत तपासणी केली असता, चतुर्थी एकवचनाची अशी रूपे संक्षेपाने ‘गत्यर्थक कर्मात, नयनार्थक कर्मात, विभक्ती परिवर्तनात आणि तदर्थात (त्याच्यासाठी या अर्थात)’ या चारच ठिकाणी, आणि विस्ताराने (प्रभेदाने) सात ठिकाणी दिसून येतात. परंतु दान देणे, आवडणे, धारण करणे, ‘नमो’ चा योग इत्यादी भेदांमध्ये कोणत्याही संप्रदान विषयात ती (रूपे) दिसून येत नाहीत; म्हणून हा विशेष दर्शवण्यासाठी ती सांगितली गेली नाहीत. पण दानक्रियेच्या योगात “अभिरूपाय कञ्ञा देय्या” (सुंदर कन्येला दान द्यावे) असे चतुर्थी एकवचनाच्या ‘आय’ आदेशासह रूप दिसत असल्यामुळे, या सद्दनीति प्रकरणातही “पुरिसाय, भूताय” इत्यादी रूपे सांगायला हवीत. असे असताना “दान, रोचन (आवडणे), धारण, नमो-योग इत्यादी भेदांमध्ये कोणत्याही संप्रदान विषयात ती दिसत नाहीत” असे का म्हटले आहे? कारण ती पाळि पद्धती नाही. “अभिरूपाय कञ्ञा देय्या” हा नियम व्याकरणशास्त्रातून आलेला आहे, बुद्धवचनातून नाही. कारण बुद्धवचनाचा विचार करता “अभिरूपस्स कञ्ञा देय्या” असे पदरूप होईल. पण हे महाशय, ‘नमो’ च्या योगात इत्यादी ठिकाणीही चतुर्थी एकवचनाचा ‘आय’ आदेश दिसून येतोच की. कारण बुद्ध शासनात वावरणारे निपुण पंडित देखील “नमो बुद्धाय” इत्यादी म्हणून त्रिरत्नाचे वंदन करतात. आणि काही लोक तर — ‘‘Namo buddhāya buddhassa,Namo dhammāya dhammino; Namo saṅghāya saṅghassa,Namokārena sotthi me’’ti ca, “बुद्धाला आणि बुद्धाचे वंदन असो, धम्माला आणि धम्मवानाचे वंदन असो; संघाला आणि संघाचे वंदन असो, या नमोकारामुळे माझे कल्याण होवो.” ‘‘Mukhe [Pg.174] sarasi samphulle, nayanuppalapaṅkaje; Pādapaṅkajapūjāya, buddhāya satataṃ dade’’ti ca, “विकसित सरोवरासारख्या मुखावर, नीलकमलासारख्या नेत्रांवर आणि पादकमलांच्या पूजेसाठी मी बुद्धाला सतत (दान) अर्पण करतो.” ‘‘Naro naraṃ yācati kiñci vatthuṃ, narena dūto pahito narāyā’’ti ca gāthāracanampi kubbantīti? Saccaṃ, sāsanāvacarāpi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīnivatvā ratanattayaṃ vandanti, gāthāracanampi kubbanti, evaṃ santepi te saddasatthe kataparicayavasena saddasatthato nayaṃ gahetvā tathārūpā gāthāpi cuṇṇiyapadānipi abhisaṅkharonti, ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Ye pana saddasatthe akataparicayā antamaso bāladārakā, tepi aññesaṃ vacanaṃ sutvā kataparicayavasena ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti, ‘‘namo buddhassā’’ti vadantā pana appakatarā. Katthaci hi padese kumārake akkharasamayaṃ uggaṇhāpentā garū akkharānamādimhi ‘‘namo buddhāyā’’ti sikkhāpenti, na pana ‘‘namo buddhassā’’ti, evaṃ santepi pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ṭhapetvā gatyatthakammādiṭṭhānacatukkaṃ, pabhedato sattaṭṭhānaṃ vā dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede yattha katthaci sampadānavisaye catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni na dissanti, tasmā kehici abhisaṅkhatāni ‘‘namo buddhāya, buddhāya dānaṃ dentī’’ti padāni pāḷiṃ patvā ‘‘namo buddhassa, buddhassa dānaṃ dentī’’ti aññarūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ pana pāḷinayaaṭṭhakathānayānurūpena āyādesassa payogaracanā – ‘‘buddhāya saraṇaṃ gacchati, buddhaṃ saraṇaṃ gacchatī’’ti vā, ‘‘buddhāya nagaraṃ nenti, buddhaṃ nagaraṃ nentī’’ti vā, ‘‘buddhāya sakkato dhammo, buddhena sakkato dhammo’’ti vā, ‘‘buddhāya jīvitaṃ pariccajati, buddhassa atthāya jīvitaṃ pariccajatī’’ti vā, ‘‘buddhāya apenti aññatitthiyā, buddhasmā apenti aññatitthiyā’’ti vā[Pg.175], ‘‘buddhāya dhammatā, buddhassa dhammatā’’ti vā, ‘‘buddhāya pasanno, buddhe pasanno’’ti vā iti pabhedato imaṃ sattaṭhānaṃ vivajjetvā aññattha āyādeso na dissati. Tathā hi – “माणूस माणसाकडे काही वस्तू मागतो, माणसाने माणसासाठी दूत पाठवला आहे” अशी गाथारचना देखील ते करतात का? हे सत्य आहे, बुद्ध शासनात वावरणारे निपुण पंडित देखील “नमो बुद्धाय” इत्यादी म्हणून त्रिरत्नाचे वंदन करतात, गाथारचना देखील करतात. असे असले तरी, ते व्याकरणशास्त्राच्या अभ्यासाच्या बळावर व्याकरणशास्त्रातून नियम घेऊन तशा प्रकारच्या गाथा आणि गद्यपदे रचतात, आणि “नमो बुद्धाय” इत्यादी म्हणून त्रिरत्नाचे वंदन करतात. परंतु ज्यांचा व्याकरणशास्त्राचा अभ्यास नाही, अगदी लहान मुले देखील, इतरांचे बोलणे ऐकून आणि सवयीने “नमो बुद्धाय” इत्यादी म्हणून त्रिरत्नाचे वंदन करतात; “नमो बुद्धस्स” असे म्हणणारे मात्र फार कमी आहेत. कारण काही प्रदेशांत मुलांना अक्षरे शिकवताना शिक्षक अक्षरांच्या सुरुवातीला “नमो बुद्धाय” असे शिकवतात, “नमो बुद्धस्स” असे नाही. असे असले तरी, पाळि पद्धतीत आणि प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीत तपासणी केली असता, गत्यर्थक कर्मादी चार स्थाने किंवा विस्ताराने सात स्थाने वगळता, दान, रोचन, धारण, नमो-योग इत्यादी भेदांमध्ये कोणत्याही संप्रदान विषयात चतुर्थी एकवचनाच्या ‘आय’ आदेशासह असणारी रूपे दिसून येत नाहीत. म्हणून काहींनी रचलेली “नमो बुद्धाय, बुद्धाय दानं देन्ति” ही पदे पाळि भाषेचा विचार करता “नमो बुद्धस्स, बुद्धस्स दानं देन्ति” अशी अन्य रूपांत बदलतात, असे समजले पाहिजे. पाळि पद्धती आणि अट्ठकथा पद्धतीनुसार ‘आय’ आदेशाची प्रयोगरचना खालीलप्रमाणे आहे — “बुद्धाय सरणं गच्छति” (बुद्धाला शरण जातो) किंवा “बुद्धं सरणं गच्छति” असे; “बुद्धाय नगरं नेन्ति” (बुद्धाला नगरात नेतात) किंवा “बुद्धं नगरं नेन्ति” असे; “बुद्धाय सक्कतो धम्मो” (बुद्धाने धम्माचा सत्कार केला) किंवा “बुद्धेन सक्कतो धम्मो” असे; “बुद्धाय जीवितं परिच्चजति” (बुद्धासाठी जीवन त्याग करतो) किंवा “बुद्धस्स अत्थाय जीवितं परिच्चजति” असे; “बुद्धाय अपेन्ति अञ्ञतित्थिया” (बुद्धापासून अन्यतीर्थीय दूर जातात) किंवा “बुद्धस्मा अपेन्ति अञ्ञतित्थिया” असे; “बुद्धाय धम्मता” (बुद्धाचा स्वभाव) किंवा “बुद्धस्स धम्मता” असे; “बुद्धाय पसन्नो” (बुद्धावर प्रसन्न) किंवा “बुद्धे पसन्नो” असे. याप्रमाणे विस्ताराने ही सात स्थाने वगळता इतरत्र ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. कारण की — Pāṭhe mahānamakkāra-saṅkhāte sādhunandane; Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati. महा-नमक्कार (महान नमस्कार) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आणि सज्जनांना आनंद देणाऱ्या पाठात, संप्रदानात आणि नमो-योगात ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. Ettha mahānamakkārapāṭho nāma ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti pāṭho. Atrāpi āyādeso na dissati. Vammikasuttepi ‘‘namo karohi nāgassā’’ti evaṃ āyādeso na dissati. Ambaṭṭhasuttepi ‘‘sotthi bhadante hotu rañño, sotthi janapadassa’’. Evaṃ āyādeso na dissati. येथे ‘महा-नमक्कार पाठ’ म्हणजे “नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स” हा पाठ होय. येथेही ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. वम्मिक सुत्तातही “नमो करोहि नागस्स” (नागाला नमस्कार कर) असे असून ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. अम्बट्ठ सुत्तातही “सोत्थि भदन्ते होतु रञ्ञो, सोत्थि जनपदस्स” (भदन्त! राजाचे कल्याण होवो, जनपदाचे कल्याण होवो) असे आहे. येथेही ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. ‘‘Suppabuddha’’nti pāṭhassa, atthasaṃvaṇṇanāyapi; Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati. “सुप्पबुद्धं” या पाठाच्या अर्थ-वर्णनात (अट्ठकथेत) देखील संप्रदानात आणि नमो-योगात ‘आय’ आदेश दिसून येत नाही. Tathā hi तसेच — ‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā; Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ buddhagatā satī’’ti “गौतमाचे (बुद्धाचे) श्रावक नेहमी उत्तम प्रकारे जागे होतात, ज्यांची बुद्धगती स्मृती (बुद्धाविषयीची स्मृती) दिवस आणि रात्र नेहमी जागृत असते.” Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhikassa putto guḷaṃ khipamāno buddhānussatiṃ āvajjetvā ‘namo buddhassā’ti vatvā guḷaṃ khipatī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Sagāthāvaggavaṇṇanāyampi dhanañjānīsuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tvaṃ ṭhitāpi nisinnāpi khipitvāpi kāsetvāpi ‘namo buddhassā’ti tassa muṇḍakassa samaṇakassa namakkāraṃ karosī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Tathā tattha tattha ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tassa [Pg.176] purisassa bhattaṃ na ruccati. Samaṇassa rocate saccaṃ, buddhassa chattaṃ dhāreti, buddhassa silāghate’’tiādinā āyādesavivajjito saddaracanāviseso dissati. Evaṃ dānarocanādīsu bahūsu sampadānavisayesu catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpaṃ na dissati. या पाळिच्या अट्ठकथेत “सम्यग्दृष्टीचा मुलगा गुळ फेकत असताना बुद्धानुस्मृतीचे स्मरण करून ‘नमो बुद्धस्स’ (बुद्धाला नमस्कार असो) असे म्हणून गुळ फेकतो” असा ‘आय’ आदेश नसलेला शब्दरचनेचा विशेष दिसून येतो. सगाथावग्ग-वर्णनेत देखील धनञ्जानी सुत्ताच्या अट्ठकथेत “तू उभी असताना, बसलेली असताना, शिंकताना किंवा खोकताना देखील ‘नमो बुद्धस्स’ असे म्हणून त्या मुंडक (मुंडण केलेल्या) श्रमणाला नमस्कार करतेस” असा ‘आय’ आदेश नसलेला शब्दरचनेचा विशेष दिसून येतो. तसेच ठिकठिकाणी “बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला दान देतो. त्या माणसाला भात आवडत नाही. श्रमणाला सत्य आवडते, बुद्धासाठी छत्र धारण करतो, बुद्धाची प्रशंसा करतो” इत्यादींमध्ये ‘आय’ आदेश नसलेला शब्दरचनेचा विशेष दिसून येतो. अशा प्रकारे दान, रोचन इत्यादी अनेक संप्रदान विषयांमध्ये चतुर्थी एकवचनाच्या ‘आय’ आदेशासह असणारे रूप दिसून येत नाही. Gatyatthakammādīsu pana catūsu ṭhānesu dissati. Tathā hi ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti cettha gatyatthakammani dissati. Ettha hi ‘‘mūlaṃ paṭikasseyya, appo saggaṃ gacchatī’’ti ca attho. ‘‘Paṭikasseyyā’’ti cettha kasa gatiyanti dhātussa patiupasaggena visesitattā ‘‘ākaḍḍheyyā’’ti attho bhavati. ‘‘Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya netī’’ti ettha nayanatthakammani dissati. Ettha hi maṃ udakaṃ neti, attano vasanakasobbhaṃ pāpetīti attho. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha vibhattivipariṇāme dissati. Mama vacanato viramathāti hi nissakkavacanavasena attho. ‘‘Mahāgaṇāya bhattā me’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mama mahato haṃsagaṇassa bhattāti hi sāmivacanavasena attho. Mama haṃsarājāti cettha adhippāyo. ‘‘Asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mayaṃ dhanañcayassa rañño asakkatā ca bhavāmāti hi kattutthe sāmivacanaṃ. Tathā hi ‘‘dhanañcayassā’’ti vā ‘‘dhanañcayenā’’ti vā vattabbe evaṃ avatvā ‘‘dhanañcayāyā’’ti sampadānavacanaṃ dānakriyādikassa sampadānavisayassa abhāvato vibhattivipariṇāmeyeva yujjati, tasmā dhanañcayarājena mayaṃ asakkatā ca bhavāmāti attho gahetabbo. Aññampi vibhattivipariṇāmaṭṭhānaṃ maggitabbaṃ. परंतु, गत्यर्थक कर्म इत्यादी चार स्थानांमध्ये (हा प्रत्यय) दिसून येतो. तसेच, "मूलाय पटिकस्सेय्य, अप्पो सग्गाय गच्छति" (मूळाकडे खेचावे, थोडेच स्वर्गाला जातात) यामध्ये गत्यर्थक कर्मामध्ये दिसून येतो. येथे "मूलं पटिकस्सेय्य, अप्पो सग्गं गच्छति" (मूळाला खेचावे, थोडेच स्वर्गात जातात) असा अर्थ आहे. "पटिकस्सेय्य" यामध्ये "कस गतिया" (गती अर्थातील कष् धातू) या धातूला "पति" (प्रति) उपसर्गाने विशेषित केल्यामुळे "आकड्ढेय्य" (खेचावे) असा अर्थ होतो. "अयं पुरिसो मम अत्थकामो, यो मं गहेत्वान दकाय नेति" (हा मनुष्य माझा हितचिंतक आहे, जो मला पकडून पाण्याकडे नेतो) येथे नयनार्थक (नेण्याच्या अर्थातील) कर्मामध्ये दिसून येतो. येथे "मला पाण्याकडे नेतो, स्वतःच्या राहण्याच्या खड्ड्यापर्यंत पोहोचवतो" असा अर्थ आहे. "विरमथायस्मन्तो मम वचनाय" (आयुष्यमानांनो, माझ्या वचनापासून परावृत्त व्हा) येथे विभक्ती-विपरिणामामध्ये दिसून येतो. कारण "मम वचनो विरमथ" (माझ्या वचनापासून परावृत्त व्हा) असा अपादान (निसक्क) विभक्तीच्या अर्थाने अर्थ होतो. "महागणाय भत्ता मे" (माझ्या मोठ्या समूहाचा तो पोशिंदा आहे) येथेही विभक्ती-विपरिणामामध्ये दिसून येतो. कारण "माझ्या मोठ्या हंसगणाचा तो पोशिंदा आहे" असा षष्ठी (सामी) विभक्तीच्या अर्थाने अर्थ होतो. येथे "माझा हंसराज" असा अभिप्राय आहे. "असक्कता चस्म धनञ्जयाय" (आणि आम्ही धनंजयाकडून असत्कृत झालो आहोत) येथेही विभक्ती-विपरिणामामध्ये दिसून येतो. कारण "आम्ही धनंजय राजाचे असत्कृत (अनादरित) झालो आहोत" असा कर्त्याच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे. तसेच "धनञ्जयस्स" (धनंजयाचे) किंवा "धनञ्जयेन" (धनंजयाद्वारे) असे म्हणायचे असताना, तसे न म्हणता "धनञ्जयाय" असे संप्रदान विभक्तीचे रूप वापरणे, दानक्रिया इत्यादी संप्रदानाच्या विषयाचा अभाव असल्यामुळे विभक्ती-विपरिणामच योग्य ठरतो. म्हणून, "धनंजय राजाकडून आम्ही असत्कृत झालो आहोत" असाच अर्थ घेतला पाहिजे. इतरही विभक्ती-विपरिणामाची स्थाने शोधली पाहिजेत. ‘‘Virāgāya [Pg.177] upasamāya nirodhāyā’’tiādīni pana anekasahassāni āyādesasahitāni saddarūpāni tadatthe pavattanti. Aṭṭhakathācariyāpi hi dhammavinayasaddatthaṃ vaṇṇentā ‘‘dhammānaṃ vinayāya. Anavajjadhammatthañhesa vinayo, na bhavabhogādiattha’’nti tadatthavaseneva āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ payuñjiṃsu, evaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammani nayanatthakammani vibhattivipariṇāme tadatthe cāti imesu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye. Tathā hi niruttipiṭake ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ vuttaṃ, purisasaddādivasena pana tādisāni rūpāni na vuttāni tādisānaṃ saddarūpānaṃ yattha katthaci appavattanato. Kaccāyanappakaraṇepi hi ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa vuttiyaṃ ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Purisāyā’’ti vā ‘‘samaṇāyā’’ti vā ‘‘brāhmaṇāyā’’ti vā na vuttanti. परंतु "विरागाय उपसमाय निरोधाय" (विरागासाठी, उपशमासाठी, निरोधासाठी) इत्यादी अनेक हजार "आय" आदेशासह असलेली शब्दरूपे त्याच अर्थात (तदर्थात) प्रवृत्त होतात. अट्ठकथाचार्य देखील धम्म-विनय शब्दाच्या अर्थाचे वर्णन करताना "धम्मानं विनयाय. अनवज्जधम्मत्थञ्हेस विनयो, न भवभोगादिअत्थं" (धम्माच्या विनयासाठी. हा विनय अनवद्य धम्माच्या अर्थासाठी आहे, भवभोगादींच्या अर्थासाठी नाही) असे सांगून त्याच अर्थाच्या वशने "आय" आदेशासह असलेले शब्दरूप वापरतात. अशा प्रकारे, चतुर्थी एकवचनाची "आय" आदेशासह असलेली रूपे गत्यर्थक कर्मामध्ये, नयनार्थक कर्मामध्ये, विभक्ती-विपरिणामामध्ये आणि तदर्थामध्ये (त्याच अर्थात) याच चार स्थानांवर दिसून येतात; परंतु दान, रोचन (आवडणे) इत्यादी भेद असलेल्या इतर कोणत्याही संप्रदानाच्या विषयात दिसून येत नाहीत. तसेच निरुत्तिपिटकात "अत्थाय इति संप्रदानवचनं" (अत्थाय हे संप्रदान वचन आहे) असे "आय" आदेशासह असलेले शब्दरूप सांगितले आहे, परंतु "puris" (पुरुष) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत तशी रूपे सांगितलेली नाहीत, कारण तशा शब्दरूपांची इतर कुठेही प्रवृत्ती होत नाही. कच्चायन व्याकरणामध्येही "आय चतुत्थेकवचनस्स तु" या सूत्राच्या वृत्तीमध्ये "अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं" (देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी, सुखासाठी, कल्याणासाठी) असे म्हटले आहे. "पुरिसाय" किंवा "समणाय" किंवा "ब्राह्मणाय" असे म्हटलेले नाही. Ettha siyā – nanu bho tasseva vuttiyaṃ ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukhaṃ. Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadāti. Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti vuttattā ‘‘purisāya samaṇāya brāhmaṇāyā’’tiādīni padarūpāni nayato dassitāni, kevalaṃ pana mukhasaddayogato bahuvacanabhāvato vikappanato ca ‘‘purisāyā’’tiādīni na sijjhanti, mukhasaddayogādivirahite pana ṭhāne avassaṃ sijjhantīti? Ettha vuccate – ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukha’’nti vadanto ‘‘sace āyādeso bhaveyya[Pg.178], catutthiyā eva bhavati, na chaṭṭhiyā’’ti dassento ‘‘mukha’’nti padaṃ dassesi, na ca tena ‘‘mukhasaddaṭṭhāne detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade ṭhite āyādeso hotī’’ti dasseti. ‘‘Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadātī’’ti vadantopi ‘‘ekavacanasseva āyādeso hoti, na bahuvacanassā’’ti dasseti. ‘‘Dadātī’’ti idaṃ padaṃ ‘‘purisāna’’nti padassa sampadānavacanattaṃ ñāpetuṃ avoca, na ca ‘‘detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade sati catutthekavacanassa āyādeso hotī’’ti imamatthaṃ viññāpeti. ‘‘Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti ca vadantopi ‘‘sampadāneyeva vikappena āyādeso hotī’’ti viññāpeti, na dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ ñāpeti. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते – हे पहा, त्याच वृत्तीमध्ये "चतुर्थी कशासाठी? पुरिसस्स मुखं (पुरुषाचे मुख). एकवचनासाठी कशासाठी? पुरिसानं ददाति (पुरुषांना देतो). 'वा' (पर्याय) कशासाठी? दाता होति समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा (श्रमणाचा किंवा ब्राह्मणाचा दाता होतो)" असे म्हटल्यामुळे "पुरिसाय, समणाय, ब्राह्मणाय" इत्यादी पदरूपे नियमाने दर्शविली आहेत. केवळ "मुख" शब्दाच्या योगामुळे, बहुवचनामुळे आणि विकल्पामुळे "पुरिसाय" इत्यादी रूपे सिद्ध होत नाहीत, परंतु "मुख" शब्दाचा योग इत्यादी नसलेल्या ठिकाणी ती नक्कीच सिद्ध होतात का? यावर उत्तर दिले जाते – "चतुर्थी कशासाठी? पुरिसस्स मुखं" असे म्हणताना, "जर आय-आदेश झाला, तर तो चतुर्थीचाच होतो, षष्ठीचा नाही" हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी "मुखं" हे पद दाखवले आहे. त्याद्वारे ते "मुख शब्दाच्या जागी 'देतो' इत्यादी संप्रदानविषयक क्रियापद असताना आय-आदेश होतो" असे दर्शवत नाहीत. "एकवचनासाठी कशासाठी? पुरिसानं ददाति" असे म्हणतानाही ते "एकवचनाचाच आय-आदेश होतो, बहुवचनाचा नाही" हे दर्शवतात. "ददाति" (देतो) हे पद "पुरिसानं" या पदाचे संप्रदानत्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, "देतो" इत्यादी संप्रदानविषयक क्रियापद असताना चतुर्थी एकवचनाचा आय-आदेश होतो, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी नाही. आणि "वा कशासाठी? दाता होति समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा" असे म्हणतानाही ते "संप्रदानातच विकल्पाने आय-आदेश होतो" हे स्पष्ट करतात, दान इत्यादी क्रियेवर अवलंबून आय-आदेशाचे विधान स्पष्ट करत नाहीत. Yadi pana dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ siyā, vuttikārakena lakkhaṇassa vuttiyaṃ mūlodāharaṇeyeva ‘‘atthāya hitāyā’’ti tadatthapayogāni viya ‘‘purisāya dīyate’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Kasmāti ce? Buddhavacane porāṇaṭṭhakathāsu ca tādisassa payogassa abhāvā. Niruttipiṭake hi pabhinnapaṭisambhido so āyasmā mahākaccāno ‘‘purisassa dīyate’’ti āyādesarahitāniyeva rūpāni dasseti, ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti bhaṇantopi ca thero dānādikriyāpekkhaṃ akatvā catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpameva niddisi. Tena so payogo tadatthappayogoti viññāyati. Iti imehi kāraṇehi jānitabbaṃ ‘‘dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ na kata’’nti. Yajjevaṃ ‘‘atthāya hitāyā’’tiādīniyeva tadatthappayogāni ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa visayā bhaveyyuṃ, nāññānīti? Tanna, aññānipi visayāyeva tassa. Katamāni? ‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo [Pg.179] saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mamavacanāya, gaṇāya bhattā’’tiādīni. ‘‘Saggassa gamanena vā’’tiādīni pana vādhikārattā avisayāvāti. परंतु जर दान इत्यादी क्रियेवर अवलंबून आय-आदेशाचे विधान असते, तर वृत्तिकारांनी सूत्राच्या वृत्तीमध्ये मूळ उदाहरणातच "अत्थाय हिताय" या तदर्थ प्रयोगांप्रमाणे "पुरिसाय दीयते" (पुरुषाला दिले जाते) इत्यादी म्हणायला हवे होते, पण तसे म्हटलेले नाही. असे का? कारण बुद्धवचनात आणि प्राचीन अट्ठकथांमध्ये अशा प्रयोगाचा अभाव आहे. कारण निरुत्तिपिटकात प्रभिन्नपटिसंभिदा (विशेष ज्ञान प्राप्त केलेले) असलेले ते आयुष्यमान महाकच्चायन "पुरिसस्स दीयते" अशी आय-आदेशरहित रूपेच दर्शवतात, आणि "अत्थाय इति संप्रदानवचनं" असे म्हणतानाही त्या थेरांनी दान इत्यादी क्रियेची अपेक्षा न ठेवता चतुर्थी एकवचनाचे आय-आदेशासह असलेले रूपच निर्दिष्ट केले आहे. त्यावरून तो प्रयोग "तदर्थ प्रयोग" (त्याच अर्थाचा प्रयोग) आहे असे समजते. अशा प्रकारे, या कारणांवरून हे जाणले पाहिजे की "दान इत्यादी क्रियेवर अवलंबून आय-आदेशाचे विधान केलेले नाही". जर असे असेल, तर "अत्थाय हिताय" इत्यादी तदर्थ प्रयोगच "आय चतुत्थेकवचनस्स तु" या सूत्राचे विषय होतील, इतर नाहीत का? तसे नाही, इतरही त्याचे विषय आहेतच. कोणते? "मूलाय पटिकस्सेय्य, अप्पो सग्गाय गच्छति, दकाय नेति, विरमथायस्मन्तो ममवचनाय, गणाय भत्ता" इत्यादी. परंतु "सग्गस्स गमनेन वा" इत्यादी रूपे "वा" (विकल्प) अधिकाराच्या अंतर्गत असल्यामुळे विषय ठरत नाहीत. Nanu ca bho evaṃ sante vuttikārakena mūlodāharaṇesu ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vatvā ‘‘mūlāya paṭikasseyyā’’tiādīnipi vattabbāni, kimudāharaṇe pana ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti vattabbanti? Saccaṃ, avacane kāraṇamatthi, taṃ suṇātha – ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti ettha hi ‘‘mūlāya, saggāyā’’ti padāni suddhasampadānavacanāni na honti gatyatthakammani vattanato, tasmā mūlodāharaṇesu na vuttāni. Tathā ‘‘dakāya netī’’ti ettha ‘‘dakāyā’’ti padaṃ nayanatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha pana ‘‘vacanāyā’’ti padaṃ nissakkavacanatthe vattanato, ‘‘gaṇāya bhattā’’ti ettha ‘‘gaṇāyā’’ti padaṃ sāmivacanatthe vattanato, ‘‘asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti ettha ‘‘dhanañcayāyā’’ti padaṃ kattuvasena sāmiatthe vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. Kimudāharaṇepi ‘‘saggassā’’ti padaṃ gamanasaddasannidhānato gatyatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti na vuttaṃ. Evañhettha vuttanayena buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisayeti daṭṭhabbaṃ. अहो, जर असे असेल तर वृत्तिकाराने मूळ उदाहरणांमध्ये 'अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं' (देवांच्या आणि मनुष्यांच्या हितासाठी, सुखासाठी) असे म्हणून 'मूलाय पटिकस्सेय्य' इत्यादी देखील सांगायला हवे होते, मग उदाहरणामध्ये 'वा ति किमत्थं सग्गस्स गमनेन वा' असे का सांगितले? सत्य आहे, न सांगण्याचे कारण आहे, ते ऐका - 'मूलाय पटिकस्सेय्य, अप्पो सग्गाय गच्छति' येथे 'मूलाय, सग्गाय' हे शब्द शुद्ध संप्रदान वाचक नाहीत, कारण ते गत्यर्थक कर्मामध्ये वापरले गेले आहेत, म्हणून मूळ उदाहरणांमध्ये ते सांगितले गेले नाहीत. तसेच 'दकाय नेति' येथे 'दकाय' हा शब्द नयनार्थक (नेणे या अर्थाच्या) कर्मामध्ये वापरला गेल्यामुळे शुद्ध संप्रदान वाचक होत नाही, म्हणून तो सांगितला नाही. 'विरमथायस्मन्तो मम वचनाय' येथे 'वचनाय' हा शब्द अपादान (निस्सक्क) अर्थात वापरला गेल्यामुळे, 'गणाय भत्ता' येथे 'गणाय' हा शब्द स्वामी (षष्ठी) अर्थात वापरला गेल्यामुळे, 'असक्कता चस्म धनञ्जयाय' येथे 'धनञ्जयाय' हा शब्द कर्त्याच्या स्वामी अर्थात वापरला गेल्यामुळे शुद्ध संप्रदान वाचक होत नाही, म्हणून तो सांगितला नाही. मूळ उदाहरणामध्ये देखील 'सग्गस्स' हा शब्द 'गमन' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे गत्यर्थक कर्मामध्ये वापरला गेल्यामुळे शुद्ध संप्रदान वाचक होत नाही, म्हणून 'वा ति किमत्थं सग्गस्स गमनेन वा' असे सांगितले नाही. अशा प्रकारे, येथे सांगितलेल्या नियमानुसार बुद्धवचन आणि प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीनुसार चतुर्थी एकवचनाचे 'आय' आदेशासह रूपे गत्यर्थक कर्म इत्यादी केवळ चारच ठिकाणी दिसतात, परंतु दान, रोचन (आवडणे) इत्यादी भेद असलेल्या इतर कोणत्याही संप्रदानाच्या विषयात दिसत नाहीत, असे जाणावे। Nanu ca bho ‘‘candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāyā’’ti dānappayoge catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato ‘‘rājakaññāya dīyate, rājakaññāya [Pg.180] ruccati alaṅkāro, rājakaññāya chattaṃ dhāreti, rājakaññāya namo karohi, rājakaññāya sotthi bhavatu, rājakaññāya silāghate’’tiādīhipi payogehi bhavitabbaṃ, atha kasmā ‘‘buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye’’ti vadathāti? Uppathamavatiṇṇo bhavaṃ, na hi bhavaṃ amhākaṃ vacanatthaṃ jānāti. Ayañhettha amhākaṃ vacanattho – sabbānipi itthiliṅgāni ekavacanavasena tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīṭhānesu samasamāni honti, appāni asamāni, tasmā tāni ṭhapetvā pulliṅganapuṃsakaliṅgesu purisādi cittādisaddānaṃ akārantapakatibhāve ṭhitānaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni buddhavacanādīsu dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti. Teneva hi ‘‘mūlāya, saggāya, dakāya, vacanāya, gaṇāyā’’tiādīni gatyatthakammādīsu tīsu ‘‘abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā’’ti evamādīni pana anekasatāni tiliṅgapadāni tadattheyevāti imesu catūsu ṭhānesu dissanti. ‘‘Deti, rocati, dhāretī’’tiādīsu pana suddhasampadānavisayesu na dissanti. Bhavanti catra – अहो, 'चन्दनसारं जेट्ठिकाय अदासि सुवण्णमालं कनििट्ठाय' (मोठ्या बहिणीला चंदनाचा अर्क दिला आणि धाकट्या बहिणीला सोन्याची माळ दिली) या दानाच्या प्रयोगात चतुर्थी एकवचनाचे 'आय' आदेशासह रूप दिसत असल्यामुळे, 'राजकञ्ञाय दीयते, राजकञ्ञाय रुच्चति अलङ्कारो, राजकञ्ञाय छत्तं धारेति, राजकञ्ञाय नमो करोहि, राजकञ्ञाय सोत्थि भवतु, राजकञ्ञाय सिलाघते' इत्यादी प्रयोग देखील असायला हवेत, मग तुम्ही असे का म्हणता की 'बुद्धवचन आणि प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीनुसार चतुर्थी एकवचनाचे 'आय' आदेशासह रूपे गत्यर्थक कर्म इत्यादी केवळ चारच ठिकाणी दिसतात, परंतु दान, रोचन इत्यादी भेद असलेल्या इतर कोणत्याही संप्रदानाच्या विषयात दिसत नाहीत'? आपण चुकीच्या मार्गावर गेला आहात, आपल्याला आमच्या बोलण्याचा अर्थ समजलेला नाही. आमच्या बोलण्याचा अर्थ असा आहे - सर्व स्त्रीलिंगी शब्द एकवचनामध्ये तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी समान असतात, काही थोडे असमान असतात. म्हणून, ते वगळून, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगातील 'पुरिस', 'चित्त' इत्यादी अकारान्त प्रातिपदिक (प्रकृती) असलेल्या शब्दांचे चतुर्थी एकवचनाचे 'आय' आदेशासह रूपे बुद्धवचनात दान, रोचन इत्यादी संप्रदानाच्या विषयात कुठेही दिसत नाहीत. म्हणूनच 'मूलाय, सग्गाय, दकाय, वचनाय, गणाय' इत्यादी गत्यर्थक कर्म इत्यादी तीन ठिकाणी आणि 'अभिञ्ञाय, सम्बोधाय, निब्बानाय' इत्यादी शेकडो तिन्ही लिंगांतील शब्द 'तदर्थ' (त्याच अर्थासाठी) या अर्थात अशा चार ठिकाणी दिसतात. परंतु 'देति, रोचति, धारेति' इत्यादी शुद्ध संप्रदानाच्या विषयात ते दिसत नाहीत. याविषयी पुढील गाथा आहेत - Catutthekavacanassa, āyādesena saṃyutaṃ; Rūpaṃ anitthiliṅgānaṃ, ṭhānesu catusuṭṭhitaṃ. चतुर्थी एकवचनाचे 'आय' आदेशाने युक्त असलेले स्त्रीलिंगेतर (पुल्लिंग व नपुंसकलिंगी) शब्दांचे रूप चार ठिकाणीच आढळते. Gatyatthakammani ceva, nayanatthassa kammani; Vibhattiyā vipallāse, tadatthe cāti niddise. गत्यर्थक कर्मामध्ये, नयनार्थक (नेणे या अर्थाच्या) कर्मामध्ये, विभक्तीच्या विपर्यासात (व्यत्ययात) आणि तदर्थ (त्याच अर्थासाठी) या ठिकाणी ते निर्दिष्ट करावे. ‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati’’; Evaṃ gatyatthakammasmiṃ, diṭṭhamamhehi sāsane. 'मूलाय पटिकस्सेय्य' आणि 'अप्पो सग्गाय गच्छति' अशा प्रकारे गत्यर्थक कर्मामध्ये आम्ही शासनात पाहिले आहे. ‘‘Dakāya [Pg.181] neti’’ iccevaṃ, nayanatthassa kammani; ‘‘Vacanāyā’’ti nissakke, viramaṇappayogato. 'दकाय नेति' अशा प्रकारे नयनार्थक कर्मामध्ये, आणि 'वचनाय' हे अपादान (निस्सक्क) अर्थात विरतीच्या प्रयोगामुळे आहे. ‘‘Gaṇāya’’iti sāmismiṃ, ‘‘bhattā’’ti saddayogato; ‘‘Dhanañcayāyā’’ti padaṃ, kattutthe sāmisūcakaṃ. 'भत्ता' या शब्दाच्या योगामुळे 'गणाय' हे षष्ठी (स्वामी) अर्थात आहे, आणि 'धनञ्जयाय' हा शब्द कर्त्याच्या अर्थात स्वामीत्व दर्शवणारा आहे. ‘‘Asakkatā’’ti saddassa, yogatoti viniddise; Añño cāpi vipallāso, maggitabbo vibhāvinā. 'असक्कता' या शब्दाच्या योगामुळे (ते रूप झाले आहे) असे निर्दिष्ट करावे; आणि विद्वानांनी इतरही विभक्ती विपर्यास शोधावेत. ‘‘Abhiññāya sambodhāya, nibbānāyā’’timāni tu; Liṅgattayavaseneva, tadatthasmiṃ viniddise. परंतु 'अभिञ्ञाय, सम्बोधाय, niब्बानाय' हे शब्द तिन्ही लिंगांच्या नियमांनुसार 'तदर्थ' (त्याच अर्थासाठी) या अर्थात निर्दिष्ट करावेत. Evaṃ pāṭhānulomena, kathito āyasambhavo; Idantu sukhumaṃ ṭhānaṃ, cintetabbaṃ punappunaṃ. अशा प्रकारे पाठाच्या अनुषंगाने 'आय' आदेशाची उत्पत्ती सांगितली आहे; परंतु हा अत्यंत सूक्ष्म विषय असून यावर वारंवार विचार केला पाहिजे. Okārantavaseneva, nānānayasumaṇḍitā; Padamālā mahesissa, sāsanatthaṃ pakāsitā. ओकारान्त शब्दांच्या आधारेच, विविध नियमांनी सुशोभित अशी ही पदमाला महर्षींच्या शासनाचा अर्थ प्रकाशित करण्यासाठी प्रकट केली आहे. Imamatimadhurañce cittikatvā suṇeyyuṃ,Vividhanayavicittaṃ sādhavo saddanītiṃ; Jinavaravacanete saddato jātakaṅkhaṃ,Kumudamiva’sinā ve suṭṭhu chindeyyumettha. जर सज्जन लोक विविध नियमांनी युक्त असलेल्या या अत्यंत मधुर 'सद्दनीति' ग्रंथाचा आदरपूर्वक अभ्यास करतील, तर ते श्रेष्ठ जिनांच्या वचनांविषयी शब्दांच्या बाबतीत निर्माण झालेल्या शंकांचे, तलवारीने कमळ कापून टाकावे त्याप्रमाणे, नक्कीच पूर्णपणे निरसन करतील. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकाच्या वचनपद्धतींमध्ये विद्वानांच्या Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' प्रकरणामध्ये Savinicchayo okārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa ओकारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपाचा निर्णय असलेला Nāmikapadamālāvibhāgo nāma ‘नामिक पदमाला विभाग’ नावाचा Pañcamo paricchedo. पाचवा परिच्छेद समाप्त. Akārantokārantatāpakatikaokārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. अकारान्त आणि ओकारान्त प्रकृती असलेले ओकारान्त पुल्लिंगी रूप समाप्त झाले. 6. Ākārantapulliṅganāmikapadamālā ६. आकारान्त पुल्लिंगी नामिक पदमाला. Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpesu abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ [Pg.182] vakkhāma – satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthari, satthāresu. Bho sattha, bho satthā, bhavanto satthāro. आता पूर्व आचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून, आकारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपांमध्ये 'अभिभवितुं इच्छणाऱ्या' या प्रातिपदिक रूपाची नामिक पदमाला सांगतो - सत्था, सत्था, सत्थारो (प्रथमा). सत्थारं, सत्थारो (द्वितीया). सत्थारा, सत्थारेहि, सत्थारेभि (तृतीया). सत्थु, सत्थुस्स, सत्थुनो, सत्थानं, सत्थारानं (चतुर्थी). सत्थारा, सत्थारेहि, सत्थारेभि (पंचमी). सत्थु, सत्थुस्स, सत्थुनो, सत्थानं, सत्थारानं (षष्ठी). सत्थरि, सत्थारेसु (सप्तमी). भो सत्थ, भो सत्था, भवन्तो सत्थारो (संबोधन). Ayaṃ yamakamahātherena katāya cūḷaniruttiyā āgato nayo. Ettha ca niruttipiṭake ca kaccāyane ca ‘‘satthunā’’ti padaṃ anāgatampi gahetabbameva ‘‘dhammarājena satthunā’’ti dassanato. ‘‘Satthārā, satthunā, satthārehi, satthārebhī’’ti kamo ca veditabbo. Ettha ca asatipi atthavisese byañjanavisesavasena, byañjanavisesābhāvepi atthanānatthatāvasena saddantarasandassanaṃ niruttikkamoti ‘‘satthā’’ti padaṃ ekavacanabahuvacanavasena dvikkhattuṃ vuttanti veditabbaṃ. Niruttipiṭakādīsu pana ‘‘satthā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi na āgataṃ, tathāpi ‘‘avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷiyaṃ ‘‘avitakkitā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘satthā’’ti padassa paṭhamābahuvacanattaṃ avassamicchitabbaṃ. Tathā vattā, dhātā, gantādīnampi taggatikattā. Tathā niruttipiṭake ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanañca ‘‘satthussa, satthāna’’nti catutthīchaṭṭhekavacanabahuvacanāni ca āgatāni, cūḷaniruttiyaṃ pana na āgatāni. Tattha ‘‘mātāpitaro poseti. Bhātaro atikkamatī’’ti dassanato ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanarūpaṃ ayuttaṃ viya dissati. Kaccāyanādīsu ‘‘bho sattha, bho satthā’’ iti rassadīghavasena ālapanekavacanadvayaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake ‘‘bho sattha’’ itirassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bhavanto satthāro’’ti ārādesavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Cūḷaniruttiyaṃ [Pg.183] ‘‘bho sattha’’ iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho satthā’’ iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ lapitaṃ. Sabbametaṃ āgame upaparikkhitvā yathā na virujjhati, tathā gahetabbaṃ. हा यमक महास्थविरांनी रचलेल्या 'चूळनिरुत्ती' मधील आलेला नियम आहे. आणि येथे, निरुत्तिपिटकात आणि कच्चायनात 'सत्थुना' (satthunā) हा शब्द आलेला नसला तरी 'धम्मराजेन सत्थुना' (धम्मराज शास्त्याद्वारे) अशा प्रयोगावरून तो स्वीकारलाच पाहिजे. 'सत्थारा, सत्थुना, सत्थारेहि, सत्थारेभि' हा क्रम समजून घ्यावा. आणि येथे अर्थाचा विशेष भेद नसतानाही व्यंजनाच्या विशेषत्वामुळे, आणि व्यंजनाचा विशेष भेद नसतानाही अर्थाच्या विविधतेमुळे दुसऱ्या शब्दाचे दर्शन घडवणे हा निरुत्तीचा (व्याकरणाचा) मार्ग आहे, म्हणून 'सत्था' हा शब्द एकवचन आणि बहुवचनाच्या रूपाने दोनदा सांगितले आहे असे समजावे. परंतु निरुत्तिपिटक इत्यादींमध्ये 'सत्था' हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप आलेले नाही. जरी ते आलेले नसले, तरी 'अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ति' या पाळीतील 'अवितक्किता' या प्रथमा बहुवचनाच्या प्रयोगावरून 'सत्था' या शब्दाचे प्रथमा बहुवचन रूप अवश्य स्वीकारले पाहिजे. तसेच वत्ता (वक्ता), धाता (विधाता), गन्ता (जाणारा) इत्यादींचेही याच नियमाने रूप होते. तसेच निरुत्तिपिटकात 'सत्थारे' हे द्वितीया बहुवचनाचे रूप आणि 'सत्थुस्स, सत्थानं' हे चतुर्थी व षष्ठीचे एकवचन व बहुवचनाचे रूप आलेले आहे, परंतु चूळनिरुत्तीमध्ये ते आलेले नाही. तेथे 'मातापितरो पोसेति' (मातापित्यांचे पोषण करतो), 'भांतरो अतिक्कमति' (भावांचे उल्लंघन करतो) अशा प्रयोगांवरून 'सत्थारे' हे द्वितीया बहुवचनाचे रूप अयोग्य असल्यासारखे दिसते. कच्चायन इत्यादींमध्ये 'भो सत्थ, भो सत्था' असे र्हस्व आणि दीर्घाच्या भेदाने दोन संबोधन एकवचने सांगितली आहेत. निरुत्तिपिटकात 'भो सत्थ' असे र्हस्व रूपाने संबोधन एकवचन सांगून 'भवन्तो सत्थारो' असे आदेश रूपाने संबोधन बहुवचन सांगितले आहे. चूळनिरुत्तीमध्ये 'भो सत्थ' असे र्हस्व रूपाने संबोधन एकवचन सांगून 'भोत्था' असे दीर्घ रूपाने संबोधन बहुवचन म्हटले आहे. हे सर्व आगमात (परंपरेत) तपासून, जसे विरोधाभास होणार नाही, तसे ग्रहण केले पाहिजे. Idāni satthusaddassa yaṃ rūpantaraṃ amhehi diṭṭhaṃ, taṃ dassessāma – tathā hi ‘‘imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthūnaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘satthūna’’nti padaṃ diṭṭhaṃ, tasmā ayampi kamo veditabbo ‘‘satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ, satthūna’’nti. Abhibhavitā, abhibhavitā, abhibhavitāro. Abhibhavitāraṃ, abhibhavitāro. Abhibhavitārā, abhibhavitunā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ, abhibhavitūnaṃ. Abhibhavitārā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ. Abhibhavitari, abhibhavitāresu. Bho abhibhavita, bho abhibhavitā, bhavanto abhibhavitāro. Yathā panettha abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā satthunayena yojitā, evaṃ paribhavituādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā satthunayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘vattā, dhātā’’iccādīnaṃ padānaṃ vattudhātu iccādīni pakatirūpāni. आता 'सत्थु' (शास्ता) शब्दाचे जे दुसरे रूप आमच्या पाहण्यात आले आहे, ते आम्ही दाखवू – जसे की 'इमेसं महानाम तिण्णं सत्थूनं एका निट्ठा उदाहु पुथु निट्ठा' (हे महानाम, या तीन शास्त्यांची निष्ठा एकच आहे की वेगवेगळी?) या पाळीत 'सत्थूनं' हा शब्द आढळतो, म्हणून हा देखील क्रम समजून घ्यावा – 'सत्थु, सत्थुस्स, सत्थुनो, सत्थानं, सत्थारानं, सत्थूनं'. अभिभविता, अभिभविता, अभिभवितारो. अभिभवितारं, अभिभवितारो. अभिभवितारा, अभिभवितुना, अभिभवितारेहि, अभिभवितारेभि. अभिभवितु, अभिभवितुस्स, अभिभवितुनो, अभिभवितानं, अभिभवितारानं, अभिभवितूनं. अभिभवितारा, अभिभवितारेहि, अभिभवितारेभि. अभिभवितु, अभिभवितुस्स, अभिभवितुनो, अभिभवितानं, अभिभवितारानं. अभिभवितरि, अभिभवितारेसु. भो अभिभविता, भो अभिभविता, भवन्तो अभिभवितारो. जसे येथे 'अभिभवितु' या मूळ रूपाची (प्रातिपदिकाची) नामविभक्ती रूपमाला 'सत्थु' च्या नियमाने जोडली आहे, तसेच 'परिभवितु' इत्यादी आणि इतर तत्सम शब्दांची नामविभक्ती रूपमाला 'सत्थु' च्या नियमाने जोडली पाहिजे. येथे इतर तत्सम शब्द म्हणजे 'वत्ता, धाता' इत्यादी शब्दांची 'वत्तु, धातु' इत्यादी मूळ रूपे (प्रातिपदिके) होत. Vattā dhātā gantā netā,Dātā kattā cetā tātā; Chettā bhettā hantā metā,Jetā boddhā ñātā sotā. वत्ता (वक्ता), धाता (विधाता), गन्ता (जाणारा), नेता (मार्गदर्शक), दाता (देणारा), कत्ता (कर्ता), चेता (चेतवणारा), ताता (रक्षक/पिता); छेत्ता (कापणारा), भेत्ता (भेदणारा), हन्ता (मारणारा), मेता (मापणारा), जेता (जिंकणारा), बोद्धा (जाणणारा), ज्ञाता (ज्ञाता), सोता (ऐकणारा). Gajjitā vassitā bhattā, mucchitā paṭisedhitā; Bhāsitā pucchitā khantā, uṭṭhātokkamitā tatā. गज्जिता (गर्जना करणारा), वस्सिता (वर्षा करणारा), भत्ता (भरणपोषण करणारा/पती), मुच्छिता (मूर्च्छित होणारा), पटिसेधिता (प्रतिषेध करणारा); भासिता (बोलणारा), पुच्छिता (विचारणारा), खन्ता (क्षमा करणारा), उट्ठाता (उठणारा), ओक्कमिता (प्रवेश करणारा), तता (विस्तार करणारा). Nattā [Pg.184] panattā akkhātā, sahitā paṭisevitā; Netā vinetā iccādī, vattare suddhakattari. नत्ता (नातू), पणत्ता (पणतू), अक्खाता (सांगणारा), सहिता (सहन करणारा), पटिसेविता (सेवन करणारा); नेता (मार्गदर्शक), विनेता (शिस्त लावणारा) इत्यादी शब्द याच वर्गातील (जातीचे) म्हटले जातात. Uppādetā viññāpetā, sandassetā pabrūhetā; Bodhetādī caññe saddā, ñeyyā hetusmiṃ atthasmiṃ. उप्पादेता (उत्पन्न करणारा), विञ्ञापेता (विज्ञापित करणारा), सन्दस्सेता (दर्शन घडवणारा), पब्रूहेता (प्रवृद्ध करणारा); बोधेता (बोध देणारा) इत्यादी इतर शब्द प्रयोजक (हेतु) अर्थामध्ये जाणावेत. Kattā khattā nettā bhattā, pitā bhātātime pana; Kiñci bhijjanti suttasmiṃ, taṃ pabhedaṃ kathessahaṃ. परंतु कत्ता (कर्ता), खत्ता (द्वारपाल/सारथी), नेत्ता (मार्गदर्शक), भत्ता (भरणपोषण करणारा), पिता (वडील), भाता (भाऊ) हे शब्द सूत्रांमध्ये काही प्रमाणात भिन्न होतात, तो भेद मी सांगेन. Satthātiādīsu keci, upayogena sāminā; Saheva niccaṃ vattanti, neva vattanti keci tu. सत्था (शास्ता) इत्यादी शब्दांपैकी काही शब्द नेहमी द्वितीया (उपयोग) आणि षष्ठी (सामी) विभक्तीच्या संबंधातच वापरले जातात, तर काही शब्द तसे वापरले जात नाहीत. Tatra kattusaddādayo rūpantaravasena satthusaddato kiñci bhijjanti. Tathā hi ‘‘uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃvadā’’ti ettha ‘‘katte’’ti idaṃ ālapanekavacanarūpaṃ, evañhi ‘‘bho kattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Tena hi bho khatte yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkamā’’ti ettha ‘‘khatte’’ti idañcālapanekavacanarūpaṃ. Evampi ‘‘bho khattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Nette ujuṃ gate satī’’ti ettha ‘‘nette’’ti idaṃ sattamiyā ekavacanarūpaṃ, etampi ‘‘nettarī’’ti rūpato rūpantaraṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti ettha ‘‘bhattūsū’’ti idaṃ sattamiyā bahuvacanarūpaṃ. ‘‘Bhattāresū’’ti rūpato rūpantaraṃ, atra ‘‘bhattūsū’’ti dassanato, ‘‘mātāpitūsu paṇḍitā’’ti ettha ‘‘pitūsū’’ti dassanato ca ‘‘vattūsu dhātūsu gantūsu netūsu dātūsu kattūsū’’ti evamādinayopi gahetabbo. Ayaṃ nayo satthusaddepi icchitabbo viya amhe paṭibhāti. तेथे 'कत्तु' (कर्ता) इत्यादी शब्द रूपभेदाच्या दृष्टीने 'सत्थु' शब्दापेक्षा थोडे भिन्न आहेत. जसे की, 'उट्ठेहि कत्ते तरमानो, गन्त्वा वेस्सन्तरं वद' (हे कत्ते/सारथी, घाईघाईने उठ आणि वेस्संतराला जाऊन सांग) येथे 'कत्ते' हे संबोधन एकवचनाचे रूप आहे, अशा प्रकारे हे 'भो कत्ता' या रूपापेक्षा वेगळे रूप आहे. 'तेन हि भो खत्ते येन चम्पेय्यका ब्राह्मणगहपत्तिका तेनुपसङ्कम' (म्हणून हे खत्ते/सारथी, जेथे चम्पेय्यक ब्राह्मण आणि गृहपती आहेत तेथे जा) येथे 'खत्ते' हे संबोधन एकवचनाचे रूप आहे. हे देखील 'भो खत्ता' या रूपापेक्षा वेगळे रूप आहे. 'नेत्ते उजुं गते सति' (नेत्र सरळ मार्गावर गेले असता) येथे 'नेत्ते' हे सप्तमी एकवचनाचे रूप आहे, हे देखील 'नेत्तरि' या रूपापेक्षा वेगळे रूप आहे. 'आराधयति राजानं, पूजं लभति भत्तूसु' (राजाला प्रसन्न करतो, पतींमध्ये/भरणपोषण करणाऱ्यांमध्ये आदर मिळवतो) येथे 'भत्तूसु' हे सप्तमी बहुवचनाचे रूप आहे. हे 'भत्तारेसु' या रूपापेक्षा वेगळे रूप आहे, येथे 'भत्तूसु' या प्रयोगावरून आणि 'मातापितूसु पण्डिता' येथे 'पितूसु' या प्रयोगावरून 'वत्तूसु, धातूसु, गन्तूसु, नेतूसु, दातूसु, कत्तूसु' इत्यादी नियम देखील ग्रहण करावा. हा नियम 'सत्थु' शब्दाच्या बाबतीतही स्वीकारणे योग्य आहे, असे आम्हाला वाटते. Pitā, pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitaro. Pitarā, pitunā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno[Pg.185], pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitarā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno, pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitari, pitaresu, pitūsu. Bho pita, bho pitā, bhavanto pitaro. Ettha pana ‘‘petyā, pitūna’’nti imaṃ nayadvayaṃ vajjetvā bhātusaddassa ca padamālā yojetabbā. Tattha ‘‘matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, anuññātosi mātāpitūhi, mātāpitūnaṃ accayenā’’ti ca dassanato pitusaddassa ‘‘petyā, pitūhi, pitūbhi. Pitūna’’nti rūpabhedo ca, ‘‘pitaro’’ iccādīsu rassattañca satthusaddato viseso. Tattha ca ‘‘petyā’’ti idaṃ ‘‘jantuyo, hetuyo, hetuyā, adhipatiyā’’ti padāni viya acinteyyaṃ pulliṅgarūpanti daṭṭhabbaṃ. पिता, पिता, पितरो। पितरं, पितरो। पितरा, पितुना, पेत्या, पितरेहि, पितरेभि, पितूहि, पितूभि। पितु, पितुस्स, पितुनो, पितानं, पितरानं, पितूनं। पितरा, पेत्या, पितरेहि, पितरेभि, पितूहि, पितूभि। पितु, पितुस्स, पितुनो, पितानं, पितरानं, पितूनं। पितरि, पितरेसु, पितूसु। भो पित, भो पिता, भवन्तो पितरो। येथे 'पेत्या, पितूनं' हे दोन प्रकार वगळून 'भातु' (भाऊ) शब्दाची पदमाला (विभक्ती रूपे) योजावी. त्यामध्ये "मत्या च पेत्या च कतं सुसाधु" (आई आणि वडिलांनी केलेले अत्यंत चांगले आहे), "अनुञ्ञातोसि मातापितूहि" (तुला माता-पित्यांनी अनुमती दिली आहे), "मातापितूनं अच्चयेन" (माता-पित्यांच्या निधनानंतर) इत्यादी प्रयोगांवरून 'पितु' शब्दाचे "पेत्या, पितूहि, पितूभि, पितूनं" हे रूपभेद आणि "पितरो" इत्यादींमध्ये र्हस्वत्व असणे हे 'सत्थु' (शास्ता) शब्दापेक्षा वेगळे वैशिष्ट्य आहे. आणि तेथे "पेत्या" हे रूप "जन्तुयो, हेतुयो, हेतुया, अधिपतिया" या शब्दांप्रमाणेच अचिंत्य (विशेष) पुल्लिंगी रूप समजावे. Codanā sodhanā cātra bhavati – satthā pitā iccevamādīni nipphannattamupādāya ākārantānīti ca, paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti ca tumhe bhaṇatha, ‘‘hetu satthāradassanaṃ. Amātāpitarasaṃvaḍḍho. Kattāraniddeso’’tiādīsu pana satthāra iccādīni kathaṃ tumhe bhaṇathāti? Etānipi mayaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti bhaṇāmāti. Nanu ca bho etāni akārantānīti? Na, ukārantāniyeva tāni. Nanu ca bho yo aṃ nādīni parabhūtāni vacanāni na dissanti yehi ukārantasaddānamantassa ārādeso siyā, tasmā akārantānīti? Na, īdise ṭhāne parabhūtānaṃ yo aṃ nādīnaṃ vacanānamanokāsattā. Tathā hi samāsavisayo eso. Samāsavisayasmiñhi acinteyyānipi rūpāni dissantīti. Evaṃ santepi bho ‘‘gāmato nikkhamatī’’ti payogassa viya asamāsavisaye ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti niddesapāḷidassanato ‘‘hetu [Pg.186] satthāradassana’’ntiādīsu satthāra iccādīni akārantānīti cintetabbānīti? Na cintetabbāni ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti etthāpi ukārantattā. Ettha hi asamāsattepi topaccayaṃ paṭicca satthusaddassa ukāro ārādesaṃ labhati. Yāni pana tumhe ukārassa ārādesanimittāni yo aṃnādīni vacanāni icchatha, tāni īdise ṭhāne viññūnaṃ pamāṇaṃ na honti. Kāni pana hontīti ce? Asamāsavisaye topaccayo ca samāsavisaye parapadāni ca parapadābhāve syādivibhattiyo cāti imāneva īdise ṭhāne ekantena pamāṇaṃ honti. Tathā hi dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ayaṃ nimmātāpitaroti imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthī’’ti ettha nimmātāpitaroti imassa samāsavisayattā simhi pare ukāro ārādesaṃ labhati, tato sissa okārādeso, iccetaṃ padaṃ pakatirūpavasena ukārantaṃ bhavati. Nipphannattamupādāya ‘‘puriso, urago’’ti padāni viya okārantañca bhavati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘mātā ca pitā ca mātāpitaro, natthi mātāpitaro etassāti nimmātāpitaro’’ti. Pakatirūpavasena hi ‘‘nimmātāpitu’’ iti ṭhite sivacanasmiṃ pare ukārassa ārādeso hoti. Katthaci pana dhammapadaṭṭhakathāpotthake ‘‘ayaṃ nimmātāpitiko’’ti pāṭho dissati, eso pana ‘‘ayaṃ nimmātāpitaro’’ti padassa ayuttataṃ maññamānehi ṭhapitoti maññāma, na so ayutto aṭṭhakathāpāṭho. So hi umaṅgajātakaṭṭhakathāyaṃ ekapitaroti simhi ārādesapayogena sameti. Tathā hi – येथे आक्षेप आणि समाधान असे आहे – 'सत्था' (शास्ता), 'पिता' इत्यादी शब्द सिद्ध रूपाच्या आधारे आकारान्त आहेत आणि मूळ प्रकृती रूपाच्या आधारे उकारान्त आहेत, असे तुम्ही म्हणता. मग "हेतु सत्थारदस्सनं", "अमातापितरसंवड्ढो", "कत्तारनिद्देसो" इत्यादींमध्ये 'सत्थार' इत्यादी शब्दांना तुम्ही काय म्हणता? आम्ही यांनाही मूळ प्रकृती रूपाच्या आधारे उकारान्तच म्हणतो. अहो, पण हे अकारान्त नाहीत का? नाही, ते उकारान्तच आहेत. अहो, पण ज्यांच्यामुळे उकारान्त शब्दांच्या शेवटी 'आर' आदेश व्हावा, असे 'यो', 'अं' इत्यादी नंतर येणारे प्रत्यय दिसत नाहीत, म्हणून ते अकारान्त नाहीत का? नाही, कारण अशा ठिकाणी नंतर येणाऱ्या 'यो', 'अं' इत्यादी प्रत्ययांना वाव (अवकाश) नसतो. कारण हा समासाचा विषय आहे. समासाच्या विषयात अचिंत्य (आश्चर्यकारक) रूपेही दिसतात. असे असले तरी, अहो! "गामतो निक्खमति" (गावातून निघतो) या प्रयोगाप्रमाणे असमस्त (समास नसलेल्या) विषयात "सत्थारतो सत्थारं गच्छति" (शास्त्याकडून शास्त्याकडे जातो) या निर्देश पाळीवरून "हेतु सत्थारदस्सनं" इत्यादींमध्ये 'सत्थार' इत्यादी शब्द अकारान्त आहेत असे मानावे का? तसे मानू नये, कारण "सत्थारतो सत्थारं गच्छति" येथेही उकारान्तत्वच आहे. येथे समास नसतानाही 'तो' प्रत्ययामुळे 'सत्थु' शब्दाच्या उकाराला 'आर' आदेश मिळतो. परंतु, उकाराच्या 'आर' आदेशाचे निमित्त म्हणून तुम्ही ज्या 'यो', 'अं' इत्यादी प्रत्ययांची अपेक्षा करता, ते अशा ठिकाणी विद्वानांसाठी प्रमाण मानले जात नाहीत. मग कोणते प्रमाण मानले जातात? तर, असमस्त विषयात 'तो' प्रत्यय, समस्त विषयात परपद (पुढील शब्द) आणि परपदाच्या अभावी 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय, हेच अशा ठिकाणी निश्चितपणे प्रमाण मानले जातात. तसेच धम्मपद-अट्ठकथेत "यावदेव अनत्थाय, ञत्तं बालस्स जायती" या पाळीच्या अर्थवर्णनात "अयं निम्मातापितरोति इमस्मिं पहटे दण्डो नत्थी" (हा माता-पिता नसलेला आहे, याला मारल्यास दंड नाही) येथे 'निम्मातापितरो' हा समासाचा विषय असल्यामुळे 'सि' प्रत्यय नंतर असताना उकाराला 'आर' आदेश मिळतो, त्यानंतर 'सि' प्रत्ययाचा 'ओ' आदेश होतो, आणि हे पद मूळ प्रकृती रूपाने उकारान्त बनते. सिद्ध रूपाच्या आधारे "पुरिसो, उरगो" या शब्दांप्रमाणे ते ओकारान्तही बनते. येथे समासविग्रह असा आहे – "माता च पिता च मातापितरो, नत्थि मातापितरो एतस्साति निम्मातापितरो" (माता आणि पिता म्हणजे माता-पिता; ज्याला माता-पिता नाहीत तो निम्माता-पिता). मूळ प्रकृती रूपाने "निम्मातापितु" अशी स्थिती असताना 'सि' प्रत्यय नंतर आल्यावर उकाराचा 'आर' आदेश होतो. काही धम्मपद-अट्ठकठेच्या हस्तलिखितांमध्ये "अयं निम्मातापितिको" असा पाठ दिसतो, परंतु हा पाठ "अयं निम्मातापितरो" हे पद अयोग्य मानणाऱ्यांनी ठेवला असावा असे आम्हाला वाटते; तो अट्ठकठेचा पाठ अयोग्य नाही. कारण तो उमंगजातक-अट्ठकथेत 'एकपितरो' या 'सि' प्रत्ययातील 'आर' आदेशाच्या प्रयोगाशी जुळतो. जसे की – ‘‘Yathāpi [Pg.187] niyako bhātā,Saudariyo ekamātuko; Evaṃ pañcālacando te,Dayitabbo rathesabhā’’ti ज्याप्रमाणे स्वतःचा सख्खा भाऊ, एकाच आईच्या उदरी जन्मलेला (सहोदर) असतो; हे रथांचे स्वामी! त्याचप्रमाणे हा पांचालचंड तुमचा प्रिय असावा. Imissā pāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentehi pāḷinayaññūhi garūhi ‘‘niyakoti ajjhattiko ekapitaro ekamātuyā jāto’’ti simhi ārādesapayogaracanā katā. Na kevalañca simhi ārādese pulliṅgappayogoyevamhehi diṭṭho, atha kho itthiliṅgappayogopi sāsane diṭṭho. Tathā hi vinayapiṭake cūḷavagge ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti padaṃ dissati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘sakyakule uppannattā sakyassa bhagavato dhītā sakyadhītarā, na sakyadhītarā asakyadhītarā’’ti. Idhāpi simhi pare ukārassa ārādeso kato, itthiliṅgabhāvassa icchitattā āpaccayo, tato silopo ca daṭṭhabbo. Evaṃ samāsapadatte satthu pitu kattusaddānaṃ nāmikapadamālāyaṃ vuttarūpato koci koci rūpaviseso dissati. Aññesampi rūpaviseso nayaññunā maggitabbo suttantesu. Ko hi nāma samattho nissesato buddhavacanasāgare saṃkiṇṇāni vicitrāni paṇḍitajanānaṃ hadayavimhāpanakarāni padarūparatanāni samuddharitvā dassetuṃ, tasmā amhehi appamattakāniyeva dassitāni. या पाळीचा अर्थ स्पष्ट करताना पाळीच्या नियमांचे जाणकार असलेल्या आदरणीय गुरूंनी "नियकोति अज्झत्तिको एकपितरो एकमातुया जातो" (नियक म्हणजे स्वतःचा, एकाच पित्यापासून आणि एकाच मातेपासून जन्मलेला) अशी 'सि' प्रत्ययात 'आर' आदेशाच्या प्रयोगाची रचना केली आहे. आणि केवळ 'सि' प्रत्ययात 'आर' आदेशाचा पुल्लिंगी प्रयोगच आम्हाला आढळला नाही, तर शासनात (बुद्धवचनात) स्त्रीलिंगी प्रयोगही आढळला आहे. जसे की विनयपिटकातील चुल्लवग्गात "असमणी होति असक्यधीतरा" (ती श्रमणी राहत नाही आणि शाक्यपुत्रीही राहत नाही) हे पद दिसते. येथे समासविग्रह असा आहे – "सक्यकुले उप्पन्नत्ता सक्यस्स भगवतो धीता सक्यधीतरा, न सक्यधीतरा असक्यधीतरा" (शाक्य कुळात जन्मल्यामुळे शाक्य भगवंतांची कन्या म्हणजे शाक्यधीतरा; जी शाक्यधीतरा नाही ती असाक्यधीतरा). येथेही 'सि' प्रत्यय नंतर असताना उकाराचा 'आर' आदेश केला आहे, स्त्रीलिंगी भाव विवक्षित असल्यामुळे 'आ' प्रत्यय लागला आहे आणि त्यानंतर 'सि' प्रत्ययाचा लोप झाला आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, समस्त पद असताना 'सत्थु', 'पितु', 'कत्तु' या शब्दांच्या नामविभक्ती रूपमालेत सांगितलेल्या रूपांपेक्षा काही काही विशेष रूपे आढळतात. इतर शब्दांचेही विशेष रूप नियमांच्या जाणकारांनी सुत्तांमध्ये शोधून काढावे. बुद्धवचनरूपी महासागरात विखुरलेली, विद्वानांच्या हृदयाला विस्मित करणारी विविध पदरूपरूपी रत्ने पूर्णपणे बाहेर काढून दाखवण्यास कोण समर्थ आहे? म्हणूनच आम्ही केवळ थोडीशीच रूपे दाखवली आहेत. Adandhajātiko viññu-jātiko satataṃ idha; Yogaṃ karoti ce satthu, pāḷiyaṃ so na kaṅkhati. जो मंद बुद्धीचा नाही, तर बुद्धिमान आहे, तो जर येथे सतत शास्त्यांच्या पाळी भाषेचा अभ्यास (प्रयत्न) करेल, तर त्याला पाळी भाषेविषयी कोणतीही शंका उरणार नाही. Ye panidha amhehi ‘‘satthā, abhibhavitā, vattā, kattā’’dayo saddā pakāsitā, tesu keci upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘pucchitā, okkamitā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘abhijānāsi [Pg.188] no tvaṃ mahārāja imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā. Niddaṃ okkamitā’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci sāmivacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘abhibhavitā, vattā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘paccāmittānaṃ abhibhavitā, tassa bhavanti vattāro. Amatassa dātā. Parissayānaṃ sahitā. Anuppannassa maggassa, uppādetā naruttamo’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci pana upayogavacanenapi saddhiṃ neva vattanti niyogā paññattiyaṃ pavattanato. Taṃ yathā? ‘‘Satthā, pitā, bhātā, nattā’’iccādayo. Ettha pana ‘‘upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattantī’’tiādivacanaṃ kammabhūtaṃ atthaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. येथे आमच्याद्वारे जे "सत्था (शास्ता), अभिभविता (पराभूत करणारा), वत्ता (बोलणारा), कत्ता (करणारा)" इत्यादी शब्द प्रकाशित केले गेले आहेत, त्यांपैकी काही शब्द नेहमी द्वितीया विभक्तीसोबत (उपयोगवचन) प्रयुक्त होतात, जसे की "पुच्छिता (विचारणारा), ओक्कमिता (प्रवेश करणारा)" इत्यादी. तसेच "अभिजानासि नो त्वं महाराज इमं पञ्हं अञ्ञे समणब्राह्मणे पुच्छिता" (महाराज, तुम्ही इतर श्रमण-ब्राह्मणांना हा प्रश्न विचारल्याचे आठवते का?), "निद्दं ओक्कमिता" (झोपेत प्रवेश करणारा) इत्यादी अनेक प्रयोग आढळतात. काही शब्द नेहमी षष्ठी विभक्तीसोबत (सामिवचन) प्रयुक्त होतात, जसे की "अभिभविता, वत्ता" इत्यादी. तसेच "पच्चामित्तानं अभिभविता" (शत्रूंना पराभूत करणारा), "तस्स भवन्ति वत्तारो" (त्याचे वक्ते होतात), "अमतस्स दाता" (अमृताचा दाता), "परिस्सयानं सहिता" (संकटांना सहन करणारा), "अनुप्पन्नस्स मग्गस्स, उप्पादेता नरुत्तमो" (उत्पन्न न झालेल्या मार्गाचा उत्पादक असणारा नरोत्तम) इत्यादी अनेक प्रयोग आढळतात. परंतु काही शब्द तर द्वितीया विभक्तीसोबतही कधीच प्रयुक्त होत नाहीत, कारण ते केवळ प्रज्ञप्तीमध्ये (पण्णत्ति) प्रयुक्त होतात. ते कसे? "सत्था (शास्ता), पिता (पिता), भाता (भाऊ), नत्ता (नातू)" इत्यादी. येथे "द्वितीया विभक्तीसोबत नेहमी प्रयुक्त होतात" इत्यादी वचन कर्मभूत अर्थाला उद्देशून केले आहे, असे समजावे. Evaṃ ukārantatāpakatikānaṃ ākārantapadānaṃ pavattiṃ viditvā saddesu atthesu ca kosallamicchantehi puna liṅgaantavasena ‘‘satthā, sattho, sattha’’nti tikaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. Tatra hi ‘‘satthā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattho’’ti idaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattha’’ntidaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā niggahītantabhūtaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Tatra satthāti sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā, ko so? Bhagavā. Satthoti saha atthenāti sattho, bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjāya desantaraṃ gato janasamūho. Satthanti sāsati ācikkhati atthe etenāti satthaṃ, byākaraṇādigantho, atha vā sasati hiṃsati satte etenāti satthaṃ, asiādi. ‘‘Satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro’’ti pure viya [Pg.189] padamālā. ‘‘Sattho, satthā. Satthaṃ, satthe’’ti purisanayena padamālā. ‘‘Satthaṃ, satthāni, satthā. Satthaṃ, satthāni, satthe’’ti napuṃsake vattamāna cittanayena padamālā yojetabbā. Evaṃ tidhā bhinnāsu nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. अशा प्रकारे उकारान्त मूळ प्रकृती असलेल्या आकारान्त पदांची प्रवृत्ती जाणून घेऊन, शब्दांमध्ये आणि अर्थांमध्ये कौशल्य इच्छिणाऱ्यांनी पुन्हा लिंग आणि अन्ताच्या भेदाने "सत्था, सत्थो, सत्थं" अशी त्रयी करून, पदांचा अर्थ, मूळ रूपाची नामपदमाळा आणि पदांचे साधर्म्य व वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे. त्यामध्ये "सत्था" हे आधी उकारान्त मूळ प्रकृतीमध्ये राहून नंतर आकारान्त झालेले पुल्लिंगी रूप आहे. "सत्थो" हे आधी अकारान्त मूळ प्रकृतीमध्ये राहून नंतर ओकारान्त झालेले पुल्लिंगी रूप आहे. "सत्थं" हे आधी अकारान्त मूळ प्रकृतीमध्ये राहून नंतर निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त) झालेले नपुंसकलिंगी रूप आहे. त्यामध्ये "सत्था" म्हणजे जो देवलोकासह संपूर्ण जगाला शास्तन (अनुशासन/उपदेश) करतो तो "सत्था" (शास्ता) होय. तो कोण आहे? भगवान. "सत्थो" म्हणजे जो अर्थासह (धनासह) असतो तो "सत्थो" (सार्थ/तांडा), म्हणजेच भांडवल घेऊन व्यापारासाठी दुसऱ्या देशात गेलेला लोकसमूह. "सत्थं" म्हणजे ज्याच्याद्वारे अर्थाचे शास्तन (कथन/स्पष्टीकरण) केले जाते ते "सत्थं" (शास्त्र), जसे की व्याकरण इत्यादी ग्रंथ; अथवा ज्याच्याद्वारे प्राण्यांची हिंसा केली जाते ते "सत्थं" (शस्त्र), जसे की तलवार इत्यादी. "सत्था, सत्था, सत्थारो। सत्थारं, सत्थारो" ही पूर्वीप्रमाणेच पदमाळा आहे. "सत्थो, सत्था। सत्थं, सत्थे" ही "पुरिस" (पुरुष) शब्दाप्रमाणे चालणारी पदमाळा आहे. "सत्थं, सत्थानि, सत्था। सत्थं, सत्थानि, सत्थे" ही नपुंसकलिंगात चालणाऱ्या "चित्त" शब्दाप्रमाणे पदमाळा योजावी. अशा प्रकारे तीन प्रकारांनी भिन्न असलेल्या नामपदमाळांमध्ये पदांचे साधर्म्य आणि वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे. Satthā tiṭṭhati sabbaññū, satthā yanti dhanatthikā; Satthā apeti puriso, bhonto satthā dadātha saṃ. सर्वज्ञ शास्ता (सत्था) उभे आहेत, धनाची इच्छा करणारे तांडे (सत्था) जात आहेत; मनुष्य शस्त्रापासून (सत्था) दूर जातो, हे महोदय, तांड्याला (सत्था) आपले (धन) द्या. Evaṃ sutisāmaññavasena sadisatā bhavati. अशा प्रकारे श्रुती-सामान्यामुळे (ऐकण्याच्या समानतेमुळे) साधर्म्य (सारखेपणा) होते. Satthaṃ yaṃ tikhiṇaṃ tena, sattho katvāna kappiyaṃ; Phalaṃ satthussa pādāsi, satthā taṃ paribhuñjati. जे तीक्ष्ण शस्त्र (सत्थं) आहे, त्याने तांड्याने (सत्थो) कल्पिय (योग्य) करून, ते फळ शास्त्याला (सत्थुस्स) दिले, शास्ता (सत्था) त्याचा उपभोग घेतात. Evaṃ asutisāmaññavasena asadisatā bhavati, tathā liṅgaantavasena. ‘‘Cetā ceto’’ti ca ‘‘tātā tāto’’ti ca dukaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. अशा प्रकारे श्रुती-सामान्याच्या अभावामुळे (ऐकण्याच्या असमानतेमुळे) वैधर्म्य (भिन्नता) होते, तसेच लिंग आणि अन्ताच्या भेदानेही होते. "चेता, चेतो" आणि "ताता, तातो" अशी द्वयी करून पदांचा अर्थ, मूळ रूपाची नामपदमाळा आणि पदांचे साधर्म्य व वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे. Tatra hi ‘‘cetā’’ti paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tātā’’ti padampi. ‘‘Ceto’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tāto’’ti padampi. Tatra cetāti cinoti rāsiṃ karotīti cetā, pākāracinanako puggalo, iṭṭhakavaḍḍhakīti attho. Cetoti cittaṃ, evaṃnāmako vā luddo. Ettha ca cittaṃ ‘‘cetayati cintetī’’ti atthavasena ceto, luddo pana paṇṇattivasena. Tātāti tāyatīti tātā. ‘‘Aghassa tātā hitassa vidhātā’’tissa payogo. ‘‘Tāto’’ti etthāpi tāyatīti tāto, puttānaṃ pitūsu, pitarānaṃ puttesu, aññesañca aññesu piyapuggalesu vattabbavohāro [Pg.190] eso. ‘‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ ruccati assame. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhamaṃ dhamaṃ. Ehi tātā’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. ‘‘Cetā, cetā, cetāro. Cetāraṃ, cetāro’’ti satthunayena padamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetasā, cetenā’’ti manogaṇanayena ñeyyā. Ayaṃ cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetenā’’ti purisanayena ñeyyā. Ayaṃ paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Tātā, tātā, tātāro. Tātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Tāto, tātā, tāta’’nti purisanayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā, tathā liṅgaantavasena ‘‘ñātā, ñāto, ñātaṃ, ñātā’’ti catukkaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. त्यामध्ये "चेता" हे आधी उकारान्त मूळ प्रकृतीमध्ये राहून नंतर आकारान्त झालेले पुल्लिंगी रूप आहे, तसेच "ताता" हे पदही. परंतु "चेतो" हे आधी अकारान्त मूळ प्रकृतीमध्ये राहून नंतर ओकारान्त झालेले पुल्लिंगी रूप आहे, तसेच "तातो" हे पदही. त्यामध्ये "चेता" म्हणजे जो गोळा करतो, रास करतो तो "चेता" (चिणणारा), म्हणजेच भिंत चिणणारा माणूस, वीटकाम करणारा कारागीर (गवंडी) असा अर्थ आहे. "चेतो" म्हणजे चित्त, किंवा या नावाचा एखादा शिकारी. येथे चित्त हे "चेतयति चिन्तेति" (चेतना करते, विचार करते) या अर्थाने "चेतो" आहे, तर शिकारी हा प्रज्ञप्तीच्या (पण्णत्ति) स्वरूपात आहे. "ताता" म्हणजे जो रक्षण करतो तो "ताता". "अघस्स ताता हितस्स विधाता" (पापापासून रक्षण करणारा आणि हिताचे विधान करणारा) हा याचा प्रयोग आहे. "तातो" यामध्येही जो रक्षण करतो तो "तातो" (तात/वडील किंवा प्रिय व्यक्ती). मुलांनी वडिलांना, वडिलांनी मुलांना आणि इतरांनी इतर प्रिय व्यक्तींना संबोधण्यासाठी वापरला जाणारा हा व्यावहारिक शब्द आहे. "सो नून कपणो तातो, चिरं रुच्चति अस्समे। किच्छेनाधिगता भोगा, ते तातो विधमं धमं। एहि ताता" (तो बिचारा तात नक्कीच आश्रमात दीर्घकाळ रडत असेल. कष्टाने मिळवलेले जे भोग आहेत, ते तात नष्ट करत आहेत. ये ताता!) इत्यादींमध्ये याचा प्रयोग समजून घ्यावा. "चेता, चेता, चेतारो। चेतारं, चेतारो" ही "सत्थु" शब्दाप्रमाणे चालणारी पदमाळा आहे. "चेतो, चेता। चेतं, चेते। चेतसा, चेतेन" ही "मनोगण" (मनस्-गण) प्रमाणे समजून घ्यावी. ही चित्तवाचक "चेत" शब्दाची नामपदमाळा आहे. "चेतो, चेता। चेतं, चेते। चेतेन" ही "पुरिस" (पुरुष) शब्दाप्रमाणे समजून घ्यावी. ही प्रज्ञप्तीवाचक "चेत" शब्दाची नामपदमाळा आहे. "ताता, ताता, तातारो। तातारं" ही "सत्थु" शब्दाप्रमाणे समजून घ्यावी. "तातो, ताता, तात" ही "पुरिस" शब्दाप्रमाणे समजून घ्यावी. अशा प्रकारे या नामपदमाळांमध्येही पदांचे साधर्म्य आणि वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे, तसेच लिंग आणि अन्ताच्या भेदाने "ञाता, ञातो, ञातं, ञाता" अशी चतुष्टयी करून पदांचा अर्थ, मूळ रूपाची नामपदमाळा आणि पदांचे साधर्म्य व वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे. Tatra hi ‘‘ñātā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ. ‘‘Ñāto ñāta’’nti imāni yathākkamaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchokārantaniggahītantabhūtāni vāccaliṅgesu punnapuṃsakaliṅgāni. Tathā hi ‘‘ñāto attho sukhāvaho. Ñātametaṃ kuraṅgassā’’ti nesaṃ payogā dissanti. ‘‘Ñātā’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ ākārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchāpi ākārantabhūtaṃ vāccaliṅgesu itthiliṅgaṃ. Tathā hi ‘‘esā itthimayā ñātā’’ti payogo. Tatra pulliṅgapakkhe ‘‘jānātīti ñātā’’ti kattukārakavattamānakālavasena attho gahetabbo. Itthiliṅgādipakkhe ‘‘ñāyitthāti ñātā ñāto [Pg.191] ñāta’’nti kammakārakātītakālavasena attho gahetabbo. Esa nayo aññatthāpi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāro. Ñātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Ñāto, ñātā. Ñāta’’nti purisanayena ñeyyā. ‘‘Ñātaṃ, ñātāni, ñātā. Ñātaṃ, ñātāni, ñāte’’ti vakkhamānacittanayena ñeyyā. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāyo. Ñātaṃ, ñātā, ñātāyo’’ti vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Aññesupi ṭhānesu yathārahaṃ iminā nayena sadisāsadisatā upaparikkhitabbā. Vattā dhātā gantādīnampi ‘‘vadatīti vattā, dhāretīti dhātā, gacchatīti gantā’’tiādinā yathāsambhavaṃ nibbacanāni ñeyyāni. तेथे 'ञाता' (ñātā) हा शब्द प्रथम उकारान्त मूळ रूपात (ukārantatāpakatiya) राहून नंतर आकारान्त बनलेला पुल्लिंगी शब्द आहे. 'ञातो, ञातं' (ñāto, ñātaṃ) हे शब्द अनुक्रमे प्रथम अकारान्त मूळ रूपात राहून नंतर ओकारान्त आणि निग्गहीत (अनुस्वार) अन्त झालेले, विशेष्यलिंगानुसार (vāccaliṅgesu) पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगी आहेत. तसेच त्यांचे प्रयोग 'ञातो अत्थो सुखावहो' (ñāto attho sukhāvaho - जाणलेला अर्थ सुख देणारा असतो) आणि 'ञातमेतं कुरङ्गस्स' (ñātametaṃ kuraṅgassa - हे हरिणाला माहीत आहे) असे दिसतात. 'ञाता' (ñātā) हा शब्द प्रथम आकारान्त मूळ रूपात राहून नंतरही आकारान्तच राहणारा, विशेष्यलिंगानुसार स्त्रीलिंगी शब्द आहे. जसे की 'एसा इत्थिमया ञाता' (esā itthimayā ñātā - ही स्त्री माझ्याकडून ओळखली गेली आहे) असा प्रयोग आहे. तेथे पुल्लिंगी पक्षाच्या बाबतीत 'जानाति इति ञाता' (जो जाणतो तो ज्ञाता/ञाता) असा कर्तृकारक वर्तमानकाळाच्या अर्थाने अर्थ घ्यावा. स्त्रीलिंग इत्यादी पक्षांच्या बाबतीत 'ञायित्थ इति ञाता, ञातो, ञातं' (जे जाणले गेले ते) असा कर्मकारक भूतकाळाच्या अर्थाने अर्थ घ्यावा. हाच नियम इतर ठिकाणीही यथासंभव पाहावा. 'ञाता, ञाता, ञातारो, ञातारं' हे 'सत्थु' (शास्ता) च्या रूपांप्रमाणे जाणावे. 'ञातो, ञाता, ञातं' हे 'पुरिस' (पुरुष) च्या रूपांप्रमाणे जाणावे. 'ञातं, ञातानि, ञाता, ञातं, ञातानि, ञाते' हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या 'चित्त' च्या रूपांप्रमाणे जाणावे. 'ञाता, ञाता, ञातायो, ञातं, ञाता, ञातायो' हे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या 'कञ्ञा' (कन्या) च्या रूपांप्रमाणे जाणावे. अशा प्रकारे या नामविभक्तीच्या रूपमालांमध्ये शब्दांचे साधर्म्य आणि वैधर्म्य निश्चित करावे. इतर ठिकाणीही योग्यतेनुसार याच पद्धतीने साधर्म्य आणि वैधर्म्य तपासावे. 'वत्ता' (वक्ता), 'धाता' (धाता), 'गन्ता' (गंता) इत्यादी शब्दांचेही 'वदति इति वत्ता' (जो बोलतो तो वक्ता), 'धारेति इति धाता' (जो धारण करतो तो धाता), 'गच्छति इति गन्ता' (जो जातो तो गंता) इत्यादी प्रकारे यथासंभव व्युत्पत्तीचे अर्थ जाणावे. Yaṃ panettha amhehi pakiṇṇakavacanaṃ kathitaṃ, taṃ ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Yasmā ayaṃ saddanīti nāma saddānamatthānañca yuttāyuttipakāsanatthaṃ katārambhattā nānappakārena sabbaṃ māgadhavohāraṃ saṅkhobhetvā kathitāyeva sobhati, na itarathā, tasmā nānappabhedena vattumicchāya sambhavato ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Nānāupāyehi viññūnaṃ ñāpanatthaṃ katārambhattā ca pana punaruttidosopettha na cintetabbo, aññadatthu saddhāsampannehi kulaputtehi ayaṃ saddanīti piṭakattayopakārāya sakkaccaṃ pariyāpuṇitabbā. येथे आमच्याद्वारे जे प्रकीर्ण (विविध) वचन सांगितले गेले आहे, त्याला 'हे अयोग्य स्थानी सांगितले आहे' असे म्हणू नये. कारण हा 'सद्दनीति' (शब्दानुशासन) नावाचा ग्रंथ शब्दांच्या आणि अर्थांच्या योग्य-अयोग्यतेचे प्रकाशन करण्यासाठी सुरू केला असल्याने, विविध प्रकारे संपूर्ण मागध भाषेचे (पालीचे) मंथन करून सांगितल्यानेच शोभून दिसतो, अन्यथा नाही. म्हणून विविध भेदांनी सांगण्याच्या इच्छेच्या शक्यतेमुळे 'हे अयोग्य स्थानी सांगितले आहे' असे म्हणू नये. तसेच विविध उपायांनी विद्वानांना समजवण्यासाठी हा ग्रंथ सुरू केला असल्याने, येथे पुनरुक्तीचा दोषही मानू नये. उलट, श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी त्रिपिटकाच्या उपकारासाठी या सद्दनीतीचा आदरपूर्वक अभ्यास केला पाहिजे. Iti abhibhavitāpadasadisāni vattā, dhātā, gantādīni padāni dassitāni. Idāni ataṃsadisāni dassessāma. Seyyathidaṃ – अशा प्रकारे 'अभिभविता' शब्दासारखे 'वक्ता', 'धाता', 'गंता' इत्यादी शब्द दाखवले गेले आहेत. आता जे त्याच्यासारखे नाहीत (अतंसदिस - भिन्न रूप असलेले) ते दाखवू. जसे की – Guṇavā gaṇavā ceva, balavā yasavā tathā; Dhanavā sutavā vidvā, dhutavā katavāpi ca. गुणवा (गुणवान), गणवा (गणवान), तसेच बलवा (बलवान), यसवा (यशस्वी); धनवा (धनवान), सुतवा (श्रुतवान), विद्वा (विद्वान), तसेच धुतवा (धुतगुणयुक्त) आणि कतवा (कृतवान). Hitavā [Pg.192] bhagavā ceva, dhitavā thāmavā tathā; Yatavā cāgavā cātha, himaviccādayo ravā. हितवा (हितवान), भगवा (भगवान), तसेच धितवा (धैर्यवान), थामवा (सामर्थ्यवान); यतवा (संयमी), चागवा (त्यागी) आणि हिमवा (हिमालय) इत्यादी शब्द आहेत. Punnapuṃsakaliṅgehi, akārantehi pāyato; Vantusaddo paro hoti, tadantā guṇavādayo. प्रायः अकारान्त पुल्लिंगी आणि नपुंसकलिंगी शब्दांनंतर 'वन्तु' प्रत्यय लागतो, आणि त्या प्रत्ययाने अंत होणारे 'गुणवा' इत्यादी शब्द बनतात. Saññāvā rasmivā ceva, massuvā ca yasassivā; Iccādidassanāpeso, ākārivaṇṇukārato; Itthiliṅgādīsu hoti, katthacīti pakāsaye. 'सञ्ञावा' (संज्ञावान), 'रस्मिवा' (रश्मिवान), 'मस्सुवा' (श्मश्रुवान) आणि 'यसस्सिवा' (यशस्वी) इत्यादी प्रयोगांच्या दर्शनावरून, आकारान्त, इकारान्त आणि उकारान्त शब्दांनंतर स्त्रीलिंग इत्यादींमध्ये काही ठिकाणी (हा प्रत्यय) होतो, असे स्पष्ट करावे. Satimā gatimā attha-dassimā dhitimā tathā; Mutimā matimā ceva, jutimā hirimāpi ca. सतिमा (स्मृतिमान), गतिमा (गतिमान), अत्थदस्सिमा (अर्थदर्शी), धितिमा (धैर्यवान); मुतिमा (मतिमान), मतिमा (बुद्धिमान), जुतिमा (द्युतिमान) आणि हिरिमा (लज्जावान). Thutimā ratimā ceva, yatimā balimā tathā; Kasimā sucimā dhīmā, rucimā cakkhumāpi ca. थुतिमा (स्तुतिमान), रतिमा (रतिमान), यतिमा (यत्नवान), बलिमा (बलवान); कसिमा (कृषिमान), सुचिमा (शुचिमान), धीमा (धीमान), रुचिमा (रुचिमान) आणि चक्खुमा (चक्षुमान). Bandhumā hetumā’yasmā, ketumā rāhumā tathā; Khāṇumā bhāṇumā gomā, vijjumā vasumādayo. बन्धुमा (बंधुमान), हेतुमा (हेतुमान), आयस्मा (आयुष्मान), केतुमा (केतुमान), तसेच राहुमा (राहुमान); खाणुमा (स्थाणुमान), भाणुमा (भानुमान), गोमा (गोमान), विज्जुमा (विद्युत्मान) आणि वसुमा (वसुमान) इत्यादी. Pāpimā puttimā ceva, candimiccādayopi ca; Ataṃsadisasaddāti, viññātabbā vibhāvinā. पापिमा (पापी), पुत्तिमा (पुत्रवान) आणि चन्दिमा (चंद्रमा) इत्यादी शब्दही; त्यांच्यापेक्षा भिन्न रूप असलेले (अतंसदिस) शब्द आहेत, असे विद्वानांनी जाणावे. Ivaṇṇukārokārehi, mantusaddo paro bhave; Ākārantā cikārantā, imantūti vibhāvaye. इ-वर्ण (इ, ई) आणि उ-कारानंतर 'मन्तु' प्रत्यय लागतो. आकारान्त आणि च-कारान्त शब्दांनंतर 'इमन्तु' प्रत्यय होतो, असे स्पष्ट करावे. Guṇavā, guṇavā, guṇavanto. Guṇavantaṃ, guṇavante. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇavā, bhavanto guṇavā, bhonto guṇavanto. गुणवा, गुणवा, गुणवन्तो (प्रथमा). गुणवन्तं, गुणवन्ते (द्वितीया). गुणवता, गुणवन्तेन, गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि (तृतीया). गुणवतो, गुणवन्तस्स, गुणवतं, गुणवन्तानं (चतुर्थी). गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तस्मा, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि (पंचमी). गुणवतो, गुणवन्तस्स, गुणवतं, गुणवन्तानं (षष्ठी). गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तम्हि, गुणवन्तेसु (सप्तमी). भो गुणवा, भवन्तो गुणवा, भोन्तो गुणवन्तो (संबोधन). Ettha [Pg.193] pana ‘‘etha tumhe āvuso sīlavāhothā’’ti ca, येथे पुन्हा "या, तुम्ही आवुसो (मित्रांनो), शीलवान व्हा" असे, आणि ‘‘Balavanto dubbalā honti, thāmavantopi hāyare; Cakkhumā andhikā honti, mātugāmavasaṃ gatā’’ti ca "बलवान लोक दुर्बळ होतात, सामर्थ्यवानही क्षीण होतात; चक्षुमान (डोळस) लोक आंधळे होतात, जेव्हा ते स्त्रीच्या (मातृग्रामाच्या) अधीन जातात" असे प्रयोग आहेत. Pāḷiyaṃ ‘‘sīlavā, cakkhumā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanaṭṭhāne bahuvacanaṃ vuttaṃ. ‘‘Guṇavā satimā’’tiādīsupi eseva nayo. Cūḷaniruttiyampi hi ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanabahuvacanāni āgatāni, niruttipiṭake paccattekavacanabhāveneva āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana niruttipiṭake ca ‘‘bho guṇava’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ āgataṃ. Mayaṃ pana ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā. Kathaṃ nu bhagavā tuyhaṃ sāvako sāsane rato’’tievamādīsu anekasatesu pāṭhesu ‘‘bhagavā’’iti ālapanekavacanassa dīghabhāvadassanato vantupaccayaṭṭhāne ‘‘bho guṇavā’’iccādi dīghavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, mantupaccayaṭṭhāne pana imantupaccayaṭṭhāne ca ‘‘sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. Evaṃ jānāhi pāpima’’iccādīsu pāḷipadesesu ‘‘cakkhuma’’iccādiālapanekavacanassa rassabhāvadassanato ‘‘bho satima, bho gatima’’iccādi rassavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, atha vā mahāparinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘āyasmā tissa’’ itidīghavasena vuttālapanekavacanassa dassanato ‘‘bhagavā, āyasmā’’ itidīghavasena vuttapadamattaṃ ṭhapetvā vantupaccayaṭṭhānepi mantupaccayanayo netabbo, mantupaccayaṭṭhānepi vantupaccayanayo netabbo. Tathā hi kaccāyanādīsu ‘‘bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā’’iti niggahītarassadīghavasena tīṇi ālapanekavacanāni vuttāni, iminā ‘‘bho satimaṃ, bho satima, bho satimā’’ti evamādinayopi dassito[Pg.194]. Paṭhamābahuvacanaṭṭhāne pana ‘‘guṇavanto, guṇavantā, guṇavantī’’ti tīṇi padāni vuttāni, imināpi ‘‘satimanto, satimantā, satimantī’’ti evamādinayopi dassito. Tesu ‘‘bho guṇavaṃ bho satimaṃ, guṇavantā, guṇavantī’’ti imāni padāni evaṃgatikāni ca aññāni padāni pāḷiyaṃ appasiddhāni yathā ‘‘āyasmantā’’ti padaṃ pasiddhaṃ, tasmā yaṃ cūḷaniruttiyaṃ vuttaṃ, yañca niruttipiṭake, yañca kaccāyanādīsu, taṃ sabbaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāhi ca saddhiṃ yathā na virujjhati, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandati sameti, tathā gahetabbaṃ. पाळीमध्ये 'सीलवा, चक्खुमा' (शीलवान, चक्षुमान) हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप दिसत असल्यामुळे, 'गुणवा' (गुणवान) हे प्रथमा आणि संबोधन स्थानामध्ये बहुवचन म्हटले आहे. 'गुणवा सतिमा' (गुणवान, स्मृतिमान) इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम आहे. कारण चुळनिरुत्तीमध्ये देखील 'गुणवा' अशी प्रथमा आणि संबोधनाची बहुवचने आली आहेत, तर निरुत्तिपिटकामध्ये केवळ प्रथमा एकवचन रूपानेच आले आहे. परंतु चुळनिरुत्तीमध्ये आणि निरुत्तिपिटकामध्ये 'भो गुणव' असे र्हस्व रूपाने संबोधन एकवचन आले आहे. परंतु आम्ही 'तग्ध भगवा बोज्झंगा' (निश्चितच भगवंतांनी बोध्यंग...), 'कथं नु भगवा तुय्हं सावको सासने रतो' (भगवंत! आपला श्रावक शासनात कसा बरं रममाण आहे?) इत्यादी शेकडो पाठांमध्ये 'भगवा' हे संबोधन एकवचनाचे रूप दीर्घ दिसत असल्यामुळे, 'वन्तु' प्रत्ययाच्या स्थानामध्ये 'भो गुणवा' इत्यादी दीर्घ रूपाने प्रयोग करणे अधिक योग्य मानतो. परंतु 'मन्तु' प्रत्ययाच्या स्थानामध्ये आणि 'इमन्तु' प्रत्ययाच्या स्थानामध्ये 'सब्बवेरभयातीत, पादे वंदामि चक्खुम' (सर्व वैर आणि भयापासून मुक्त असलेल्या, हे चक्षुमान! मी आपल्या चरणी वंदन करतो), 'एवं जानाहि पापिम' (हे पापी! असे जाण) इत्यादी पाळी पदांमध्ये 'चक्खुम' इत्यादी संबोधन एकवचनाचे रूप र्हस्व दिसत असल्यामुळे, 'भो सतिम, भो गतिम' इत्यादी र्हस्व रूपाने प्रयोग करणे अधिक योग्य मानतो. किंवा महापरिनिब्बानसुत्त अट्ठकथेमध्ये 'आयुस्मा तिस्स' (आयुष्मान तिस्स) अशा दीर्घ रूपाने सांगितलेले संबोधन एकवचन दिसत असल्यामुळे, 'भगवा, आयुस्मा' ही दीर्घ रूपाने सांगितलेली पदे वगळता, 'वन्तु' प्रत्ययाच्या स्थानामध्ये देखील 'मन्तु' प्रत्ययाचा नियम लावावा आणि 'मन्तु' प्रत्ययाच्या स्थानामध्ये देखील 'वन्तु' प्रत्ययाचा नियम लावावा. कारण कच्चायन इत्यादी व्याकरणांमध्ये 'भो गुणवं, भो गुणव, भो गुणवा' अशी निग्गहीत, र्हस्व आणि दीर्घ रूपाने तीन संबोधन एकवचने सांगितली आहेत. यावरून 'भो सतिमं, भो सतिम, भो सतिमा' इत्यादी नियम देखील दर्शविला गेला आहे. प्रथमा बहुवचनाच्या स्थानामध्ये 'गुणवन्तो, गुणवन्ता, गुणवन्ती' अशी तीन पदे सांगितली आहेत, यावरून 'सतिमन्तो, सतिमन्ता, सतिमन्ती' इत्यादी नियम देखील दर्शविला गेला आहे. त्यांपैकी 'भो गुणवं, भो सतिमं, गुणवन्ता, गुणवन्ती' ही पदे आणि अशाच प्रकारची इतर पदे पाळीमध्ये दर्शविली आहेत, जसे की 'आयुस्मन्ता' हे पद प्रसिद्ध आहे. म्हणून जे काही चुळनिरुत्तीमध्ये सांगितले आहे, जे निरुत्तिपिटकामध्ये सांगितले आहे आणि जे कच्चायन इत्यादींमध्ये सांगितले आहे, ते सर्व पाळी आणि अट्ठकथांशी विसंगत न ठरता, गंगेच्या पाण्यात यमुनेचे पाणी मिसळावे त्याप्रमाणे निश्चितपणे सुसंगत होते आणि जुळते, असे ग्रहण करावे. Apicettha ayampi viseso gahetabbo. Taṃ yathā? ‘‘Tuyhaṃ dhītā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato. शिवाय, येथे हा देखील विशेष (भेद) घेतला पाहिजे. तो कसा? 'तुझी कन्या, हे महावीर, प्रज्ञावान आणि दीप्तिमान आहे' (तुय्हं धीता महावीर, पञ्ञवन्त जुतिन्धरा) या पाळीतील 'पञ्ञवन्त' (paññavanta) या संबोधन एकवचनाच्या दर्शनामुळे. ‘‘Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitāni,Yasassi naṃ paññavantaṃ visayha; Yaso ca laddhā purimaṃ uḷāraṃ,Nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇa’’nti. ‘सर्व काही अशा प्रकारे पूर्ण झाले आहे, हे यशस्वी, प्रज्ञावान! पूर्वीची थोर कीर्ती प्राप्त करून, जुने वर्ण आणि बल सोडू नये.’ Imissā jātakapāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato ca ‘‘bho guṇavanta, bho guṇavantā, bho satimanta, bho satimantā’’tiādīnipi ālapanekavacanāni avassamicchitabbāni. Tathā hi tissaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yasassi paññavanta’’ iccālapanavacanaṃ aṭṭhakathācariyā icchanti. Nanti hi padapūraṇe nipātamattaṃ. Paññavantanti pana chandānurakkhaṇatthaṃ anusārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Evaṃ pāvacane vantupaccayādisahitānaṃ saddānaṃ ‘‘bhagavā, āyasmā, paññavanta, cakkhuma, pāpima’’itidassitanayena ālapanappavatti veditabbā. Ettha ca ‘‘gaṅgābhāgīrathī nāma, himavantā pabhāvitā’’ti ca ‘‘kuto āgatattha bhanteti, himavantā mahārājā’’ti ca dassanato [Pg.195] ‘‘guṇavantā’’ti pañcamiyā ekavacanaṃ kathitaṃ. Yathā guṇavantu saddassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ dhanavantubalavantādīnaṃ satimantu gatimantādīnañca nāmikapadamālā yojetabbā. या जातकपाळीच्या अट्ठकथेमध्ये 'पञ्ञवन्त' (paññavanta) या संबोधन एकवचनाच्या दर्शनामुळे 'भो गुणवन्त, भो गुणवन्ता, भो सतिमन्त, भो सतिमन्ता' इत्यादी संबोधन एकवचने देखील अवश्य स्वीकारली पाहिजेत. कारण त्या पाळीमध्ये 'यसस्सि पञ्ञवन्त' (yasassi paññavanta) हे संबोधन रूप अट्ठकथाचार्यांना अभिप्रेत आहे. 'नं' (naṃ) हा केवळ पादपूरक निपात आहे. तर 'पञ्ञवन्तं' (paññavantaṃ) हे छंदाचे रक्षण करण्यासाठी अनुस्वाराचा आगम करून म्हटले आहे. अशा प्रकारे बुद्धवचनात (पावचन) 'वन्तु' प्रत्यय इत्यादींनी युक्त असलेल्या शब्दांची 'भगवा, आयुस्मा, पञ्ञवन्त, चक्खुम, पापिम' या दर्शविलेल्या पद्धतीने संबोधनाची प्रवृत्ती जाणावी. आणि येथे 'गंगा भागीरथी नावाचा प्रवाह हिमालयातून उगम पावतो' (गंगाभागीरथी नाम, हिमवन्ता पभाविता) आणि 'भन्ते! आपण कोठून आलात? हे महाराज, हिमालयातून' (कुतो आगतत्थ भन्तेति, हिमवन्ता महाराजा) या दर्शनावरून 'गुणवन्ता' हे पंचमी विभक्तीचे एकवचन सांगितले आहे. ज्याप्रमाणे 'गुणवन्तु' शब्दाची नामविभक्ती रूपे (नामपदमाला) योजली आहेत, त्याचप्रमाणे 'धनवन्तु', 'बलवन्तु' इत्यादींची आणि 'सतिमन्तु', 'गतिमन्तु' इत्यादींची देखील नामविभक्ती रूपे योजावीत. Idāni vidvādipadānaṃ guṇavāpadena samānagatikattampi sotūnaṃ payogesu sammohāpagamatthaṃ ekadesato nibbacanādīhi saddhiṃ vidvantuiccādipakatirūpassa nāmikapadamālā vuccate – ñāṇasaṅkhāto vedo assa atthīti vidvā, paṇḍito. Ettha ca vidvāsaddassa atthibhāve ‘‘iti vidvā samaṃ care’’tiādi āhaccapāṭho nidassanaṃ. Atrāyaṃ padamālā – vidvā, vidvā, vidvanto. Vidvantaṃ, vidvante. Vidvatā, vidvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Vedanāvā, vedanāvā, vedanāvanto. Vedanāvantaṃ, vedanāvante. Vedanāvatā, vedanāvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘saññāvācetanāvā saddhāvā paññavā sabbāvā’’iccādīsupi. Ettha ca ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ sabbāvantaṃ loka’’ntiādīni nidassanapadāni. Tattha sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Majjhedīghañhi idaṃ padaṃ. Yebhuyyena pana ‘‘paññavāpaññavanto’’tiādīni majjherassānipi bhavanti. Yasassino parivārabhūtā janā assa atthīti yasassivā, atha vā yasassī ca yasassivā cāti yasassivā. Ekadesasarūpekasesoyaṃ. ‘‘Yasassivā’’ti padassa pana atthibhāve – आता, ऐकणाऱ्यांच्या प्रयोगांमधील संभ्रम दूर करण्यासाठी, 'विद्वन्त्व' (vidvantu) इत्यादी मूळ रूपांची नामविभक्ती रूपे (नामपदमाला) काही अंशी व्युत्पत्तीसह सांगितली जात आहे, जी 'गुणवा' (guṇavā) शब्दासारखीच चालते – ज्ञानरूपी वेद (विद्या) ज्याच्याकडे आहे तो 'विद्वा' (vidvā) म्हणजेच पंडित होय. आणि येथे 'विद्वा' शब्दाच्या अस्तित्वाबाबत 'इति विद्वा समं चरे' (अशा प्रकारे विद्वानाने समतेने आचरण करावे) इत्यादी स्पष्ट पाठ हे उदाहरण आहे. येथे ही नामपदमाला अशी आहे – विद्वा, विद्वा, विद्वन्तो (प्रथमा). विद्वन्तं, विद्वन्ते (द्वितीया). विद्वता, विद्वन्तेन (तृतीया). उर्वरित सर्व रूपे याचप्रमाणे जाणावीत. वेदनावा, वेदनावा, वेदनावन्तो. वेदनावन्तं, वेदनावन्ते. वेदनावता, वेदनावन्तेन. उर्वरित सर्व रूपे याचप्रमाणे जाणावीत. याचप्रमाणे 'सञ्ञावा (संज्ञावान), चेतनावा (चेतनावान), सद्धावा (श्रद्धावान), पञ्ञावा (प्रज्ञावान), सब्बावा (सर्ववान)' इत्यादींमध्ये देखील जाणावे. आणि येथे 'वेदनावा किंवा स्वतःला सर्ववान लोक...' (वेदनाविन्तं वा अत्तानं सब्बावन्तं लोकं) इत्यादी उदाहरणांची पदे आहेत. तेथे 'सब्बावन्तं' म्हणजे सर्व सत्त्वांनी (प्राण्यांनी) युक्त, सर्व सत्त्वांनी वेढलेला असा अर्थ आहे. हे पद मध्यदीर्घ आहे. परंतु या बहुतांश करून 'पञ्ञवा, पञ्ञवन्तो' इत्यादी रूपे मध्य-र्हस्व देखील असतात. ज्याच्याकडे कीर्तिमान अनुयायी (परिवार) आहेत तो 'यसस्सिवा' (yasassivā), किंवा जो यशस्वी आणि कीर्तिमान आहे तो 'यसस्सिवा'. हा एकदेशसरूप एकशेष समास आहे. 'यसस्सिवा' या शब्दाच्या अस्तित्वाबाबत – ‘‘Khattiyo jātisampanno, abhijāto yasassivā; Dhammarājā videhānaṃ, putto uppajjate tavā’’ti ‘क्षत्रिय जातिसंपन्न, अभिजात आणि यशस्वी; विदेहांचा धम्मराज असलेला पुत्र तुला उत्पन्न होईल.’ Idaṃ nidassanaṃ. ‘‘Yasassivā, yasassivā, yasassivanto. Yasassivantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Atthe dassanasīlaṃ atthadassi, kiṃ [Pg.196] taṃ? Ñāṇaṃ. Atthadassi assa atthīti atthadassimā, ettha ca – हे उदाहरण आहे. 'यसस्सिवा, यसस्सिवा, यसस्सिवन्तो, यसस्सिवन्तं' इत्यादी रूपे जाणावीत. अर्थ पाहण्याचा स्वभाव असलेला तो 'अत्थदस्सी' (अर्थदर्शी). ते काय आहे? ज्ञान. ज्याच्याकडे 'अत्थदस्सी' आहे तो 'अत्थदस्सिमा' (atthadassimā) होय. आणि येथे— ‘‘Taṃ tattha gatimā dhitimā, mutimā atthadassimā; Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravī’’ti ‘तेथे गतीमान (बुद्धिमान), धृतीमान (धैर्यवान), मतीमान (प्रज्ञावान) आणि अर्थदर्शी (हित पाहणारा), सर्व धम्मांचे आकलन करणारा विधुर असे म्हणाला.’ Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Atthadassimā, atthadassimā, atthadassimanto. Atthadassimantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Pāpaṃ assa atthīti pāpimā, akusalarāsisamannāgato māro. Puttā assa atthīti puttimā, bahuputto. ‘‘Socati puttehi puttimā’’ti ettha hi bahuputto ‘‘puttimā’’ti vuccati. Cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candavimānamadhippetaṃ, candavimānavāsī pana devaputto ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘cando uggato, pamāṇato cando āyāmavitthārato ubbedhato ca ekūnapaññāsayojano, parikkhepato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano’’tiādīsu candavimānaṃ ‘‘cando’’ti vuttaṃ. ‘‘Tathāgataṃ arahantaṃ, candimā saraṇaṃ gato’’tiādīsu pana candadevaputto ‘‘candimā’’ti. Aparo nayo – cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candadevaputto adhippeto, tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ pana candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘rāhu candaṃ pamuñcassu, cando maṇimayavimāne vasatī’’tiādīsu candadevaputto ‘‘cando’’ti vutto. हे या अर्थाचे साधक (सिद्ध करणारे) वचन आहे. “अत्थदस्सिमा, अत्थदस्सिमा, अत्थदस्सिमन्तो, अत्थदस्सिमन्तं” इत्यादी जाणावे. ज्याच्याकडे पाप आहे तो 'पापिमा' (पापी), म्हणजेच अकुशल राशीने युक्त असलेला मार. ज्याला पुत्र आहेत तो 'पुत्तिमा' (पुत्रवान), म्हणजेच अनेक पुत्रांचा पिता. “पुत्रांमुळे पुत्रवान शोक करतो” येथे अनेक पुत्र असलेल्याला 'पुत्तिमा' म्हटले आहे. ज्याच्याकडे चंद्र आहे तो 'चन्दिमा' (चंद्रमा). येथे 'चन्द' शब्दाने चंद्रविमान अभिप्रेत आहे, आणि चंद्रविमानात राहणारा देवपुत्र म्हणजे 'चन्दिमा' होय. कारण की, “चंद्र उगवला, प्रमाणाने चंद्र लांबी-रुंदीने आणि उंचीने एकोणपन्नास योजन आहे, परिघाने तीन योजनांनी कमी दीडशे योजन आहे” इत्यादींमध्ये चंद्रविमानाला 'चन्द' म्हटले आहे. परंतु “तथागत अरहंतांना चंद्रमा शरण गेला” इत्यादींमध्ये चंद्रदेवपुत्राला 'चन्दिमा' म्हटले आहे. दुसरा प्रकार - ज्याच्याकडे चंद्र आहे तो 'चन्दिमा'. येथे 'चन्द' शब्दाने चंद्रदेवपुत्र अभिप्रेत आहे, आणि त्याचे निवासस्थान असलेले चंद्रविमान म्हणजे 'चन्दिमा' होय. कारण की, “हे राहू, चंद्राला मुक्त कर, चंद्र मणीमय विमानामध्ये राहतो” इत्यादींमध्ये चंद्रदेवपुत्राला 'चन्द' म्हटले आहे. ‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane; Somaṃlokaṃpabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti “जो खरोखर तरुण भिक्खू बुद्धशासनात स्वतःला जोडतो (साधना करतो), तो या जगाला प्रकाशित करतो, जसा ढगांतून मुक्त झालेला चंद्रमा.” Ādīsu pana tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti vuttaṃ. Iti ‘‘cando’’ti ca ‘‘candimā’’ti ca candadevaputtassapi candavimānassapi [Pg.197] nāmanti veditabbaṃ. Tatra ‘‘pāpimā puttimā candimā’’ti imāni pāpasaddādito ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe pavattassa imantupaccayassa vasena siddhimupāgatānīti gahetabbāni. इत्यादींमध्ये त्याचे निवासस्थान असलेल्या चंद्रविमानाला 'चन्दिमा' म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'चन्द' आणि 'चन्दिमा' हे चंद्रदेवपुत्राचे आणि चंद्रविमानाचेही नाव आहे असे जाणावे. त्यामध्ये 'पापिमा, पुत्तिमा, चन्दिमा' हे शब्द 'पाप' इत्यादी शब्दांपासून 'ते त्याचे आहे' (तदस्सत्थि) या अर्थात प्रवृत्त झालेल्या 'इमन्तु' प्रत्ययाच्या बळावर सिद्ध झाले आहेत असे समजावे. Nanu ca bho mantupaccayavaseneva sādhetabbānīti? Na, katthacipi akārantato mantuno abhāvā. Nanu ca bho evaṃ santepi pāpa putta candato paṭhamaṃ ikārāgamaṃ katvā tato mantupaccayaṃ katvā sakkā sādhetunti? Sakkā rūpamattasijjhanato, nayo pana sobhano na hoti. Tathā hi pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ katvā mantupaccaye vidhiyamāne aññehi guṇayasādīhi akārantehi ikārāgamaṃ katvā mantupaccayassa kātabbatāpasaṅgo siyā. Na hi anekesu pāḷisatasahassesu katthacipi akārantato guṇa yasādito ikārāgamena saddhiṃ mantupaccayo dissati, aṭṭhānattā pana pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ akatvā imantupaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhantīti. पण अहो, हे केवळ 'मन्तु' प्रत्ययाच्या बळावरच सिद्ध केले पाहिजेत ना? नाही, कारण कुठेही अ-कारान्त शब्दांनंतर 'मन्तु' प्रत्यय होत नाही. पण अहो, असे असले तरी 'पाप', 'पुत्त', 'चन्द' या शब्दांनंतर आधी 'इ' काराचा आगम करून, त्यानंतर 'मन्तु' प्रत्यय लावून हे सिद्ध करता येऊ शकते ना? केवळ रूपाच्या सिद्धीसाठी हे शक्य आहे, पण हा नियम (नय) योग्य नाही. कारण जर 'पाप', 'पुत्त' इत्यादी अ-कारान्त शब्दांनंतर 'इ' काराचा आगम करून 'मन्तु' प्रत्यय लावला, तर इतर 'गुण', 'यस' इत्यादी अ-कारान्त शब्दांनंतरही 'इ' काराचा आगम करून 'मन्तु' प्रत्यय लावण्याचा प्रसंग येईल. लाखो पाळि वाक्यांमध्ये कुठेही 'गुण', 'यस' इत्यादी अ-कारान्त शब्दांनंतर 'इ' कार आगमासह 'मन्तु' प्रत्यय दिसत नाही. म्हणून अयोग्य असल्यामुळे 'पाप', 'पुत्त' इत्यादी अ-कारान्त शब्दांनंतर 'इ' कार आगम न करता, 'इमन्तु' प्रत्यय लावल्यावरच 'पापिमा', 'पुत्तिमा' इत्यादी रूपे सिद्ध होतात. Evaṃ santepi bho kasmā kaccāyanappakaraṇe mantupaccayova vutto, na imantupaccayoti? Dvayampi vuttameva. Kathaṃ ñāyatīti ce? Yasmā tattha ‘‘tapādito sī, daṇḍādito ika ī, madhvādito ro, guṇādito vantū’’ti imāni cattāri suttāni sannihitatodantasaddabhāvena vatvā majjhe ‘‘satyādīhi mantū’’ti aññathā suttaṃ vatvā tato sannihitatodantavasena ‘‘saddhādito ṇā’’ti suttaṃ vuttaṃ, tasmā tattha ‘‘satyādīhimantū’’ti visadisaṃ katvā vuttassa suttassa vasena imantu paccayo ca vuttoti viññāyati. Pakati hesācariyānaṃ yena kenaci ākārena attano adhippāyaviññāpanaṃ. Ettha ca dutiyo attho sarasandhivasena gahetabbo. Tathā hissa ‘‘satyādīhi mantū’’ti [Pg.198] paṭhamo attho, ‘‘satyādīhi imantū’’ti dutiyo attho. Iti ‘‘seto dhāvatī’’ti payoge viya ‘‘satyādīhi mantū’’ti sutte bhinnasattisamavetavasena atthadvayapaṭipatti bhavati, tasmā paramasukhumasugambhīratthavatā anena suttena katthaci sati gati setu goiccādito mantupaccayo icchito. Katthaci sati pāpa puttaiccādito imantupaccayo icchitoti daṭṭhabbaṃ. असे असले तरी, अहो, कच्चायन व्याकरण ग्रंथात (कच्चायनप्पकरणे) केवळ 'मन्तु' प्रत्ययच का सांगितला आहे, 'इमन्तु' प्रत्यय का नाही? दोन्हीही सांगितले आहेत. ते कसे समजते? कारण तेथे “तपादितो सी, दण्डादितो इक ई, मध्वादितो रो, गुणादितो वन्तू” ही चार सूत्रे जवळ असलेल्या अ-कारान्त आणि द-कारान्त शब्दांच्या भावाने सांगून, मध्ये “सत्यादीहि मन्तू” हे वेगळे सूत्र सांगून, त्यानंतर जवळ असलेल्या अ-कारान्त आणि द-कारान्त शब्दांच्या संबंधाने “सद्धादितो णा” हे सूत्र सांगितले आहे. म्हणून तेथे “सत्यादीहि मन्तू” असे भिन्न करून सांगितलेल्या सूत्राच्या बळावर 'इमन्तु' प्रत्यय देखील सांगितला आहे असे समजते. आचार्यांचा हा स्वभावच असतो की कोणत्याही प्रकारे आपला अभिप्राय प्रकट करणे. आणि येथे दुसरा अर्थ स्वरसंधीच्या बळावर घेतला पाहिजे. कारण त्याचा “सत्यादीहि मन्तू” हा पहिला अर्थ आहे, आणि “सत्यादीहि इमन्तू” हा दुसरा अर्थ आहे. अशा प्रकारे “सेतो धावति” (पांढरा धावतो / कुत्रा धावतो) या प्रयोगाप्रमाणे “सत्यादीहि मन्तू” या सूत्रात भिन्न शक्तींच्या समवायामुळे दोन अर्थांचे आकलन होते. म्हणून अत्यंत सूक्ष्म आणि गंभीर अर्थ असलेल्या या सूत्राद्वारे कुठे 'सति, गति, सेतु, गो' इत्यादी शब्दांनंतर 'मन्तु' प्रत्यय अभिप्रेत आहे, तर कुठे 'सति, पाप, पुत्त' इत्यादी शब्दांनंतर 'इमन्तु' प्रत्यय अभिप्रेत आहे असे पाहावे. Yasmā pana satisaddo mantuvasena gatidhīsethugo iccādīhi, imantuvasena pāpaputtādīhi ca samānagatikattā tesaṃ pakārabhāvena gahito, tasmā evaṃ suttattho bhavati ‘‘satyādīhi mantu satippakārehi saddehi mantupaccayo hoti imantupaccayo ca yathārahaṃ ‘tadassatthi’ iccetasmiṃ atthe’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā ‘‘satimā’’ti ettha satīti ikārantato mantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, dhīmā, setumā, gomā’’tiādīsu ikāranta īkāranta ukārantaniccokārantato mantupaccayo hoti. Yathā ca ‘‘satimā’’ti ettha ‘‘satī’’ti ikārantato imantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, pāpimā, puttimā’’tiādīsu ikāranta akārantato imantupaccayo hoti. Evaṃ satippakārehi saddehi yathāsambhavaṃ mantu imantupaccayā hontīti. परंतु ज्याअर्थी 'सति' शब्द 'मन्तु' प्रत्ययाच्या दृष्टीने 'गति, धी, सेतु, गो' इत्यादींशी आणि 'इमन्तु' प्रत्ययाच्या दृष्टीने 'पाप, पुत्त' इत्यादींशी समान गतीचा (समान स्वरूपाचा) असल्यामुळे त्यांचा प्रकार म्हणून घेतला गेला आहे, म्हणून सूत्राचा अर्थ असा होतो - “सत्यादीहि मन्तु” म्हणजे सति-सारख्या शब्दांनंतर 'ते त्याचे आहे' (तदस्सत्थि) या अर्थात योग्यतेनुसार 'मन्तु' प्रत्यय आणि 'इमन्तु' प्रत्यय होतो. येथे हा अभिप्राय आहे - ज्याप्रमाणे 'सतिमा' येथे 'सति' या इ-कारान्त शब्दाला 'मन्तु' प्रत्यय होतो, त्याचप्रमाणे 'गतिमा, धीमा, सेतुमा, गोमा' इत्यादींमध्ये इ-कारान्त, ई-कारान्त, उ-कारान्त आणि ओ-कारान्त शब्दांनंतर 'मन्तु' प्रत्यय होतो. आणि ज्याप्रमाणे 'सतिमा' येथे 'सति' या इ-कारान्त शब्दाला 'इमन्तु' प्रत्यय होतो, त्याचप्रमाणे 'गतिमा, पापिमा, पुत्तिमा' इत्यादींमध्ये इ-कारान्त आणि अ-कारान्त शब्दांनंतर 'इमन्तु' प्रत्यय होतो. अशा प्रकारे सति-सारख्या शब्दांनंतर यथासंभव 'मन्तु' आणि 'इमन्तु' प्रत्यय होतात. Yajjevaṃ paccayadvayavidhāyakaṃ ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti vattabbaṃ, kasmā nāvocāti? Tathā avacane kāraṇamatthi. Yadi hi ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti suttaṃ vuttaṃ siyā, ekakkhaṇeyeva imantu mantūnaṃ vacanena daṇḍasaddato sambhūtaṃ ‘‘daṇḍiko daṇḍī’’ti rūpadvayamiva satigatiāditopi visadisarūpadvayamicchitabbaṃ siyā, tañca natthi, tasmā [Pg.199] ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Apica tathā vutte bavhakkharatāya ganthagarutā siyā. Yasmā ca suttena nāma appakkharena asandiddhena sāravantena gūḷhaninnayena sabbatomukhena anavajjena bhavitabbaṃ. Kaccāyane ca yebhuyyena tādisāni gambhīratthāni suvisadañāṇavisayabhūtāni suttāni dissanti ‘‘upājhadhikissaravacane, sarā sare lopa’’ntiādīni, idampi tesamaññataraṃ, tasmā ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Evaṃ suttopadese akatepi imantunopi gahaṇatthaṃ bhinnasattisamavetavasena ‘‘satyādīhi mantū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. जर दोन प्रत्ययांचे विधान करणाऱ्या “दण्डादितो इक ई” (दण्डादि शब्दांहून 'इक' आणि 'ई' प्रत्यय होतात) या सूत्राप्रमाणे “सत्यादितो इमन्तु मन्तू” (सत्यादि शब्दांहून 'इमन्तु' आणि 'मन्तु' प्रत्यय होतात) असे म्हणायला हवे होते, तर मग (व्याकरणकारांनी) तसे का म्हटले नाही? तसे न म्हणण्यामागे कारण आहे. जर खरोखरच “दण्डादितो इक ई” या सूत्राप्रमाणे “सत्यादितो इमन्तु मन्तू” असे सूत्र म्हटले गेले असते, तर एकाच वेळी 'इमन्तु' आणि 'मन्तु' या दोन्ही प्रत्ययांच्या विधानामुळे 'दण्ड' शब्दापासून बनलेल्या “दण्डिको, दण्डी” या दोन रूपांप्रमाणे 'सति', 'गति' इत्यादी शब्दांपासूनही दोन भिन्न रूपांची अपेक्षा करावी लागली असती, परंतु तसे (प्रयोग) आढळत नाहीत. म्हणून “सत्यादितो इमन्तु मन्तू” असे म्हटले नाही. शिवाय, तसे म्हटले असता अधिक अक्षरे असल्यामुळे ग्रंथाचा विस्तार (ग्रंथगौरव) वाढला असता. कारण सूत्रात कमी अक्षरे (अल्पाक्षरत्व), संशयरहितता (असंदिग्धता), सारगर्भितता (सारवत्त्व), गूढ अर्थ (गूळ्हनिन्नयत्व), सर्वतोमुखता आणि निर्दोषता असावी लागते. कच्चायन व्याकरणात बहुतांश करून अशीच गंभीर अर्थ असणारी आणि अत्यंत स्पष्ट ज्ञानाचा विषय असणारी सूत्रे आढळतात, जसे की “उपाज्झधिकिस्सरवचने, सरा सरे लोपं” इत्यादी. हे (प्रस्तुत सूत्र) देखील त्यांपैकीच एक आहे, म्हणून “सत्यादितो इमन्तु मन्तू” असे म्हटले नाही. अशा प्रकारे सूत्राचा उपदेश केला नसला तरी, 'इमन्तु' प्रत्ययाचे ग्रहण करण्यासाठी भिन्न शक्तीच्या समवायामुळे (संयोगामुळे) “सत्यादीहि मन्तू” असे म्हटले आहे, असे समजावे. Aparo nayo – ‘‘tapādito sī’’tiādīsu todantasaddassa bahuvacanantatā na suṭṭhu pākaṭā topaccayassa ekatthabavhatthesu vattanato, ‘‘satyādīhi mantū’’ti ettha pana hisaddassa bahuvacanatthatā atīva pākaṭā, tasmā bahuvacanaggahaṇena imantu paccayo hotītipi daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho vināpi imantupaccayena pāpamassatthīti pāpī, pāpī eva pāpimāti sakatthe māpaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhanti ‘‘chaṭṭhamo so parābhavo’’ti ettha mapaccayena ‘‘chaṭṭhamo’’ti padaṃ viyāti? Atinayaññū bhavaṃ, atinayaññū nāmāti bhavaṃ vattabbo, na pana bhavaṃ saddagatiṃ jānāti, saddagatiyo ca nāma bahuvidhā. Tathā hi chaṭṭhoyeva chaṭṭhamo, ‘‘suttameva suttanto’’tiādīsu purisanayena yojetabbā saddagati, ‘‘devoyeva devatā’’tiādīsu kaññānayena yojetabbā saddagati, ‘‘diṭṭhi eva diṭṭhigata’’ntiādīsu cittanayena yojetabbā saddagati. Evaṃvidhāsu saddagatīsu ‘‘pāpī eva pāpimā’’tiādikaṃ kataraṃ saddagatiṃ vadesi? ‘‘Satthā rājā brahmā sakhā attā sā pumā’’tiādīsu [Pg.200] ca kataraṃ saddagatiṃ vadesi? Katarasaddantogadhaṃ katarāya ca nāmikapadamālāyaṃ yojetabbaṃ maññasīti? So evaṃ puṭṭho addhā uttari kiñci adisvā tuṇhī bhavissati, tasmā tādiso nayo na gahetabbo. Tādisasmiñhi naye ‘‘pāpimatā pāpimato’’tiādīni rūpāni na sijjhanti, imantupaccayanayena pana sijjhanti, tasmā ayameva nayo pasatthataro āyasmantehi sammā citte ṭhapetabbo. Atridaṃ nidassanaṃ – दुसरा प्रकार असा – “तपादितो सी” इत्यादी सूत्रांमध्ये 'तप' शब्दाच्या शेवटी असलेल्या शब्दाची बहुवचनान्तता नीट स्पष्ट होत नाही, कारण 'त' प्रत्यय हा एकवचन आणि बहुवचन या दोन्ही अर्थांमध्ये वापरला जातो. परंतु “सत्यादीहि मन्तू” यामध्ये मात्र 'हि' शब्दाची बहुवचनान्तता अत्यंत स्पष्ट आहे. म्हणून बहुवचनाच्या ग्रहणाने 'इमन्तु' प्रत्यय देखील होतो, असे समजावे. (शंकाकार म्हणतो) “अहो! 'इमन्तु' प्रत्ययाशिवाय देखील 'पापम् अस्य अत्थि' (ज्याला पाप आहे तो) या अर्थी 'पापी' असा शब्द बनतो, आणि 'पापी' हाच 'पापिमा' (पापी पुरुष) असा स्वतःच्याच अर्थात (स्वार्थे) 'म' प्रत्यय केल्यावरच 'पापिमा', 'पुत्तिमा' इत्यादी शब्द सिद्ध होतात; जसे की “छट्ठमो सो पराभवो” (तो सहावा पराभव आहे) येथे 'म' प्रत्ययाने 'छट्ठमो' हे पद सिद्ध होते, तसे का नाही?” (उत्तर) “आपण अत्यंत नीतिज्ञ (अतिनयज्ञ) आहात, आपल्याला 'अतिनयज्ञ' असेच म्हटले पाहिजे! परंतु आपण शब्दांच्या गतीला (शब्दांच्या प्रवृत्तीला किंवा रूपांच्या सिद्धीला) जाणत नाही. शब्दांच्या गती अनेक प्रकारच्या असतात. जसे की, 'छट्ठ' हाच 'छट्ठमो' आहे; “सुत्तमेव सुत्तन्तो” इत्यादींमध्ये पुरुषवाचक पद्धतीने (पुंल्लिंगी रूपाने) शब्दाची गती जोडली पाहिजे. “देवोयेव देवता” इत्यादींमध्ये कन्यावाचक पद्धतीने (स्त्रीलिंगी रूपाने) शब्दाची गती जोडली पाहिजे. “दिट्ठि एव दिट्ठिगतं” इत्यादींमध्ये चित्तवाचक पद्धतीने (नपुंसकलिंगी रूपाने) शब्दाची गती जोडली पाहिजे. अशा प्रकारच्या शब्दांच्या गतींमध्ये “पापी एव पापिमा” इत्यादींना आपण कोणत्या प्रकारची शब्दाची गती म्हणणार? आणि “सत्था, राजा, ब्रह्मा, सखा, अत्ता, सा, पुमा” इत्यादींमध्ये कोणती शब्दाची गती सांगणार? हे कोणत्या शब्दाच्या अंतर्गत येते आणि कोणत्या नामविभक्तीच्या रूपात (नामिकपदमॉलेत) जोडले पाहिजे, असे आपल्याला वाटते?” असे विचारले असता, तो नक्कीच पुढे काहीही न सुचल्यामुळे शांत बसेल. म्हणून तसा प्रकार (नियम) स्वीकारू नये. कारण अशा प्रकारच्या नियमात “पापिमता, पापिमतो” इत्यादी रूपे सिद्ध होत नाहीत, परंतु 'इमन्तु' प्रत्ययाच्या नियमाने ती सिद्ध होतात. म्हणून हाच मार्ग अधिक प्रशस्त आहे, जो आयुष्यमानांनी (पूजनीय भिक्खूंनी) आपल्या मनात चांगल्या प्रकारे धारण करावा. याविषयी हे उदाहरण आहे – ‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ,Mārassa ca pāpimato parājayo; Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā,Jayaṃ tadā devagaṇā mahesino’’ti ca, “हा श्रीमान (तेजस्वी) बुद्धांचा विजय आहे आणि पापी माराचा पराभव आहे; त्यावेळी बोधिमंडळावर प्रसन्न झालेल्या देवगणांनी महर्षींच्या (बुद्धांच्या) या विजयाचा जयघोष केला.” ‘‘Sākhāpattaphalūpeto, khandhimāvamahādumo’’ti ca. आणि “फांद्या, पाने आणि फळांनी युक्त असा हा विस्तीर्ण खोड असलेला मोठा वृक्ष आहे.” Pāpimā, pāpimā, pāpimanto. Pāpimantaṃ. Sesaṃ neyyaṃ, esa nayo ‘‘khandhimā, puttimā’’tiādīsupi. पापिमा (एकवचन), पापिमा (दुसरे रूप), पापिमन्तो (बहुवचन). पापिमन्तं (द्वितीया एकवचन). उर्वरित रूपे याचप्रमाणे जाणावीत. हाच नियम “खन्धिमा, पुत्तिमा” इत्यादी शब्दांनाही लागू होतो. Idāni yathāpāvacanaṃ kiñcideva himavantu satimantādīnaṃ visesaṃ brūma. Himavantova pabbato. Satimaṃ bhikkhuṃ. Bandhumaṃ rājānaṃ. Candimaṃ devaputtaṃ. Satimassa bhikkhuno. Bandhumassa rañño. Iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjati. Iccādi viseso veditabbo. Apicettha ‘‘āyasmantā’’ti dvinnaṃ vattabbavacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti bahūnaṃ vattabbavacananti ayampi viseso veditabbo. Tathā hi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Tiṇṇa’’nti cettha kathāsīsamattaṃ, tena catunnampi pañcannampi atirekasatānampīti dassitaṃ [Pg.201] hoti. Bahavohi upādāya ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādikā pāḷiyo ṭhapitā. Tattha ‘‘āyasmantā’’tidaṃ vinayavohāravasena dveyeva sandhāya vuttattā na sabbasādhāraṇaṃ. Vinayavohārañhi vajjetvā aññasmiṃ vohāre na pavattati. ‘‘Āyasmanto’’tidaṃ pana sabbattha pavattatīti dvinnaṃ viseso veditabbo. आता प्रवचनानुसार (बुद्धवचनानुसार) 'हिमवन्तु', 'सतिमन्तु' इत्यादी शब्दांमधील काही विशेष फरक आम्ही सांगतो. 'हिमवन्तो' म्हणजेच पर्वत. 'सतिमं' म्हणजे स्मृतिवान भिक्खू. 'बन्धुमं' म्हणजे बंधू असलेला राजा. 'चन्दिमं' म्हणजे चंद्र देवपुत्र. 'सतिमस्स' म्हणजे स्मृतिवान भिक्खूचा. 'बन्धुमस्स' म्हणजे बंधू असलेल्या राजाचा. 'इद्धिमस्स' (ऋद्धिवान) आणि दुसऱ्याच्या मनात एकाच क्षणी चित्त उत्पन्न होते. अशा प्रकारे यांमधील विशेष फरक समजून घ्यावा. तसेच, येथे 'आयस्मन्ता' हे दोन व्यक्तींसाठी वापरायचे वचन आहे आणि 'आयस्मन्तो' हे अनेकांसाठी वापरायचे वचन आहे, हा देखील विशेष फरक समजून घ्यावा. म्हणूनच म्हटले आहे – “दोघांना सांगताना 'आयस्मन्ता धारेन्तु' (आयुष्यमानांनी धारण करावे) असे म्हणावे आणि तिघांना सांगताना 'आयस्मन्तो धारेन्तु' असे म्हणावे.” येथे 'तिघांना' असे म्हणणे हे केवळ संभाषणाच्या सुरुवातीचे उदाहरण आहे, त्याद्वारे चार, पाच किंवा शंभरहून अधिक व्यक्तींचाही निर्देश होतो. कारण अनेकांना उद्देशूनच “उद्दिट्ठा खो आयस्मन्तो चत्तारो पाराजिका धम्मा” (हे आयुष्यमान हो, चार पाराजिका धर्मांचा उपदेश केला आहे) इत्यादी पाळी (वचने) प्रस्थापित केली आहेत. तेथे 'आयस्मन्ता' हा शब्द विनय नियमांच्या (विनयव्यवहाराच्या) प्रथेनुसार केवळ दोघांनाच उद्देशून वापरला गेल्यामुळे तो सर्वसाधारण नाही. कारण विनयव्यवहार सोडून इतर व्यवहारात त्याचा प्रयोग होत नाही. परंतु 'आयस्मन्तो' हा शब्द सर्व ठिकाणी वापरला जातो, हा दोघांमधील फरक समजून घ्यावा. Tatra ‘‘himavanto’’ti idaṃ yebhuyyenekavacanaṃ bhavati, katthaci bahuvacanampi, tenāha niruttipiṭake thero ‘‘himavā tiṭṭhati, himavanto tiṭṭhantī’’ti. ‘‘Himavantova pabbato’’ti ayaṃ ekavacananayo yathārutapāḷivasena gahetabbo. Yathārutapāḷi ca nāma – त्यामध्ये 'हिमवन्तो' हा शब्द बहुतांश करून एकवचनात वापरला जातो, तर काही ठिकाणी बहुवचनातही वापरला जातो. म्हणूनच निरुत्तिपिटकात थेरांनी (स्थविरांनी) म्हटले आहे – “हिमवा तिट्ठति, हिमवन्तो तिट्ठन्ति” (हिमवान पर्वत उभा आहे, हिमवान पर्वत उभे आहेत). “हिमवन्तो व पब्बतो” हा एकवचनाचा नियम मूळ पाळी वचनानुसार ग्रहण करावा. आणि मूळ पाळी वचन असे आहे – ‘‘Dūre santo pakāsanti, himavantova pabbato; Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā. “सज्जन लोक दूर असले तरी हिमवान पर्वताप्रमाणे चमकतात (प्रकट होतात); तर दुर्जन लोक रात्री मारलेल्या बाणाप्रमाणे जवळ असूनही दिसत नाहीत. Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko; Atulo nāma nāmena, puññavanto jutindharo. त्या काळी मी अतुल नावाचा, महान ऋद्धी असलेला, पुण्यवान आणि तेजस्वी नागराज होतो. Gatimanto satimanto, dhitimanto ca so isi; Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro’’ ते ऋषी (बुद्ध) गतीमान, स्मृतिमान आणि धैर्यवान होते; आणि सद्धर्माला धारण करणारे थेर (स्थवीर) आनंद हे रत्नांचे जणू सागरच होते.” Iccādi. Ettha ‘‘puññavanto’’tiādīni anekesu ṭhānesu bahuvacanabhāvena punappunaṃ vadantānipi katthaci ekavacanāni honti, ekavacanabhāvo ca nesaṃ gāthāvisaye dissati, tasmā tāni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. इत्यादी. येथे 'पुण्णवन्तो' इत्यादी शब्द अनेक ठिकाणी बहुवचन म्हणून वारंवार येत असले, तरी काही ठिकाणी ते एकवचनातही असतात. गाथांच्या (श्लोकांच्या) संदर्भात त्यांचे एकवचनी रूप दिसून येते, म्हणून ते बुद्धवचनानुसार (प्रवचनानुसार) योग्य प्रकारे ग्रहण करावेत. Evaṃ himavantusatimantusaddādīnaṃ visesaṃ ñatvā puna liṅgantavasena dviliṅgakapadānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. अशा प्रकारे 'हिमवन्तु', 'सतिमन्तु' इत्यादी शब्दांमधील विशेष फरक जाणून घेऊन, पुन्हा लिंगभेदानुसार द्विलिंगी पदांचा अर्थ, मूळ रूपांची नामविभक्ती मालिका (नामिकपदमॉला) आणि पदांमधील साम्य व भेद निश्चित करावा. Tatra [Pg.202] hi ‘‘sirimā’’ti padaṃ sutisāmaññavasena liṅgadvaye vattanato dvidhā bhijjati. ‘‘Sirimā puriso’’ti hi atthe ākārantaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sirimā nāma devī’’ti atthe ākārantaṃ itthiliṅgaṃ, ubhayampetaṃ ukārantatāpakatikā. Atha vā pana pacchimaṃ ākārantatāpakatikaṃ, sirī yassa atthi so sirimāti pulliṅgavasena nibbacanaṃ, sirī yassā atthi sā sirimāti itthiliṅgavasena nibbacanaṃ. Atrimāni kiñcāpi sutivasena nibbacanatthavasena ca aññamaññaṃ samānatthāni, tathāpi purisapadatthaitthipadatthavācakattā bhinnatthānīti veditabbāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Sirimā, sirimā, sirimanto. Sirimantaṃ, sirimante. Sirimatā, sirimantena. Guṇavantusaddasseva nāmikapadamālā. Sirimā, sirimā, sirimāyo. Sirimaṃ, sirimā, sirimāyo. Sirimāya. Vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evaṃ dvidhā bhinnānaṃ samānasutikasaddānaṃ nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Samānanibbacanatthassapi hi asamānasutikassa ‘‘sirimā’’ti saddassa nāmikapadamālāyaṃ padānaṃ imehi padehi kācipi samānatā na labbhati. Atridaṃ vuccati – तेथे 'सिरिमा' (sirimā) हे पद श्रवणसाम्यामुळे (उच्चारसाम्यामुळे) दोन्ही लिंगांत प्रयुक्त होत असल्याने दोन प्रकारे विभागले जाते. 'सिरिमा पुरिसो' (श्रीमंत पुरुष) या अर्थामध्ये ते आकारान्त पुल्लिंगी आहे, आणि 'सिरिमा नाम देवी' (सिरिमा नावाची देवी) या अर्थामध्ये ते आकारान्त स्त्रीलिंगी आहे; हे दोन्ही मूळचे उकारान्त प्रातिपदिक आहेत. किंवा मग, नंतरचे (स्त्रीलिंगी रूप) हे मूळचे आकारान्त प्रातिपदिक आहे. 'श्री (शोभा/संपत्ती) ज्याच्याजवळ आहे तो सिरिमा' अशी पुल्लिंगी व्युत्पत्ती होते, आणि 'श्री ज्याच्याजवळ आहे ती सिरिमा' अशी स्त्रीलिंगी व्युत्पत्ती होते. जरी हे शब्द श्रवणाच्या दृष्टीने आणि व्युत्पत्तीच्या अर्थाच्या दृष्टीने परस्परांशी समान अर्थाचे असले, तरीही पुरुषवाचक अर्थ आणि स्त्रीवाचक अर्थ दर्शविणारे असल्यामुळे ते भिन्न अर्थाचे आहेत असे जाणावे. हाच नियम इतरही अशाच प्रकारच्या ठिकाणी लागू करावा. सिरिमा, सिरिमा, सिरिमन्तो. सिरिमन्तं, सिरिमन्ते. सिरिमता, सिरिमन्तेन. 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणेच याची नामपदमाला (विभक्ती रूपे) चालते. सिरिमा, सिरिमा, सिरिमायो. सिरिमं, सिरिमा, सिरिमायो. सिरिमाय. पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे हे जाणावे. अशा प्रकारे दोन प्रकारे विभागलेल्या समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांच्या नामपदमालांमध्ये पदांचे साधर्म्य आणि वैधर्म्य निश्चित केले पाहिजे. कारण समान व्युत्पत्तीचा अर्थ असूनही भिन्न उच्चार असणाऱ्या 'सिरिमा' या शब्दाच्या नामपदमालेतील पदांचे या पदांशी कोणतेही साधर्म्य आढळत नाही. याविषयी असे म्हटले जाते – ‘‘Sirimā’’ti padaṃ dvedhā, pumitthīsu pavattito; Bhijjatīti vibhāveyya, ettha pulliṅgamicchitaṃ. 'सिरिमा' हे पद पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग या दोन्हीमध्ये प्रयुक्त होत असल्याने दोन प्रकारे विभागले जाते, असे स्पष्ट करावे; येथे (प्रस्तुत प्रकरणात) पुल्लिंगी रूप अपेक्षित आहे. Iti abhibhavitā padena visadisāni guṇavāsatimādīni padāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Idāni aparānipi tabbisadisāni padāni dassessāma saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Seyyathidaṃ? अशा प्रकारे 'अभिभविता' या पदाशी विसदृश (भिन्न) असणारी 'गुणवा', 'सतिमा' इत्यादी पदे त्यांच्या नामपदमालांसह (विभक्ती रूपांसह) दर्शविली आहेत. आता आपण त्यांच्याशी विसदृश असणारी इतरही पदे त्यांच्या नामपदमालांसह दर्शवू. ते खालीलप्रमाणे आहेत – Rājā brahmā sakhā attā, ātumā sā pumā rahā; Daḷhadhammā ca paccakkha-dhammā ca vivaṭacchadā. राजा, ब्रह्मा, सखा, अत्ता (आत्मा), आतुमा (आत्मा), सा (तो/ती), पुमा (पुरुष), रहा (रह/गुप्त); आणि दळ्हधम्मा (दृढधर्मा), पच्चक्खधम्मा (प्रत्यक्षधर्मा) आणि विवटच्छदा (विवृतच्छद/ज्याने आवरण दूर केले आहे तो). Vattahā [Pg.203] ca tathā vutta-sirā ceva yuvāpi ca; Maghava addha muddhādi, viññātabbā vibhāvinā. तसेच वत्तहा (वृत्रहा/इंद्र), वुत्तसिरा (मुंडित मस्तक असलेला), युवा, मघवा, अद्धा (मार्ग/काळ), मुद्धा (मस्तक) इत्यादी पदे विद्वानांनी जाणून घ्यावीत. Ettha ‘‘sā’’ti padameva ākārantatāpakatikamākārantaṃ, sesāni pana akārantatāpakatikāni ākārantāni. येथे 'सा' हे पदच मूळचे आकारान्त प्रातिपदिक असून आकारान्त आहे, तर उर्वरित पदे मूळची अकारान्त प्रातिपदिक असून आकारान्त (प्रथमा एकवचनात) बनतात. Rājā, rājā, rājāno. Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno. Raññā, rājinā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññe, rājini, rājūsu. Bho rāja, bhavanto rājāno, bhavanto rājā iti vā, ayamamhākaṃ ruci. राजा, राजा, राजानो (प्रथमा). राजानं, राजं, राजानो (द्वितीया). रञ्ञा, राजिना, राजूहि, राजूभि (तृतीया). रञ्ञो, राजिनो, रञ्ञं, राजूनां, राजानं (चतुर्थी). रञ्ञा, राजूहि, राजूभि (पंचमी). रञ्ञो, राजिनो, रञ्ञं, राजूनां, राजानं (षष्ठी). रञ्ञे, राजिनि, राजूसु (सप्तमी). भो राज, भवन्तो राजानो, किंवा भवन्तो राजा (संबोधन) – हे आमचे मत (पसंती) आहे. Niruttipiṭakādīsu ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana āgataṃ. Kiñcāpi niruttipiṭakādīsu na āgataṃ, tathāpi ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti pāḷiyaṃ bahuvacanekavacanavasena ‘‘sakhā’’ti padassa dassanato ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ icchitabbameva. Tathā ‘‘brahmā, attā’’iccādīnipi bahuvacanāni taggatikattā vinā kenaci rūpavisesena. निरुत्तिपिटक इत्यादी ग्रंथांमध्ये 'राजा' चे बहुवचन रूप आलेले नाही, परंतु चूळनिरुत्तीमध्ये ते आले आहे. जरी निरुत्तिपिटक इत्यादींमध्ये ते आलेले नसले, तरीही पाळीमध्ये 'नेतादिसा सखा होन्ति, लब्भा मे जीवतो सखा' (असे सखे नसतात, माझ्या जिवंतपणी मला सखे मिळतील) या वाक्यात बहुवचन आणि एकवचनाच्या रूपाने 'सखा' या पदाचा प्रयोग दिसत असल्याने, 'राजा' चे बहुवचन रूप देखील मान्य केलेच पाहिजे. त्याचप्रमाणे 'ब्रह्मा', 'अत्ता' इत्यादींची बहुवचन रूपे देखील कोणत्याही विशेष रूपाशिवाय त्याच नियमाने (तद्गतिकत्वामुळे) सिद्ध होतात. Ettha ca ‘‘gahapatiko nāma ṭhapetvā rājaṃ rājabhogaṃ brāhmaṇaṃ avaseso gahapatiko nāmā’’ti dassanato rājanti vuttaṃ, idaṃ pana niruttipiṭake na āgataṃ. ‘‘Sabbadattena rājinā’’ti dassanato ‘‘rājinā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti dassanato catutthīchaṭṭhīvasena ‘‘rājāna’’nti vuttaṃ. Kaccāyanarūpasiddhiganthesu pana ‘‘rājena, rājehi, rājebhi. Rājesū’’ti padāni vuttāni. Cūḷaniruttiniruttipiṭakesu tāni nāgatāni, anāgatabhāvoyeva tesaṃ yuttataro pāḷiyaṃ adassanato, tasmā etthetāni [Pg.204] amhehi na vuttāni. Pāḷinaye hi upaparikkhiyamāne īdisāni padāni samāseyeva passāma, na panāññatra, atrime payogā – ‘‘āvutthaṃ dhammarājenā’’ti ca, ‘‘sivirājena pesito’’ti ca, ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajagga’’nti ca, ‘‘nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti ca, evaṃ pāḷinaye upaparikkhiyamāne ‘‘rājenā’’tiādīni samāseyeva passāma, na kevalaṃ pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānayepi upaparikkhiyamāne samāseyeva passāma, na panāññatra, evaṃ santepi suṭṭhu upaparikkhitabbamidaṃ ṭhānaṃ. Ko hi nāma sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sabbaso nayaṃ sallakkhetuṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi khīṇāsavehi. आणि येथे 'गृहपती म्हणजे राजा, राजभोगी आणि ब्राह्मण यांना सोडून उर्वरित सर्व गृहपती होत' या प्रयोगावरून 'राजं' असे म्हटले आहे, परंतु हे निरुत्तिपिटकात आलेले नाही. 'सब्बदत्तेन राजिना' या प्रयोगावरून 'राजिना' असे म्हटले आहे. 'आराधयति राजानं, पूजं लभति भत्तुसू' या प्रयोगावरून चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीच्या अर्थाने 'राजानं' असे म्हटले आहे. कच्चायन आणि रूपसिद्धी ग्रंथांमध्ये मात्र 'राजेन, राजेहि, राजेभि, राजेसु' ही पदे सांगितली आहेत. चूळनिरुत्ती आणि निरुत्तिपिटक यांमध्ये ती आलेली नाहीत; पाळीमध्ये त्यांचा प्रयोग न आढळल्यामुळे ती न येणेच अधिक योग्य आहे, म्हणूनच आम्ही येथे ती सांगितलेली नाहीत. कारण पाळी पद्धतीचे सूक्ष्म निरीक्षण केले असता, अशी पदे केवळ समासातच आढळतात, इतरत्र नाही. येथे हे प्रयोग आहेत – 'आवुत्थं धम्मराजेन' (धम्मराजाने वास्तव्य केले), 'सिविराजेन पेसितो' (सिविराजाने पाठविलेला), 'pajāpatissa devarājassa dhajagga' म्हणजे 'पजापतिस्स देवराजस्स धजग्गं' (प्रजापती देवराजाचा ध्वज), 'निक्खमन्ते महाराजे, सिवीनं रट्ठवड्ढने' (शिवी राष्ट्राची समृद्धी करणाऱ्या महाराजांनी प्रस्थान केले असता). अशा प्रकारे पाळी पद्धतीचे सूक्ष्म निरीक्षण केले असता 'राजेन' इत्यादी पदे केवळ समासातच आढळतात. केवळ पाळी पद्धतीतच नव्हे, तर प्राचीन अट्ठकथांच्या पद्धतीचे सूक्ष्म निरीक्षण केले असता देखील ती केवळ समासातच आढळतात, इतरत्र नाही. असे असले तरी, या विषयाचे चांगल्या प्रकारे परीक्षण केले पाहिजे. कारण अट्ठकथांसह संपूर्ण त्रिपिटक बुद्धवचनातील सर्व नियमांचे पूर्णपणे आकलन करण्यास, ज्यांनी प्रतिसंभिदा प्राप्त केली आहे अशा क्षीणासवांच्या (अर्हंतांच्या) व्यतिरिक्त दुसरा कोण समर्थ असू शकेल? Ettha ca samāsantagatarāja-saddassa nāmikapadamālāyo dvidhā vuccante okārantākārantavasena. Tatrokārantā ‘‘mahārājo yuvarājo sivirājo dhammarājo’’iccevamādayo bhavanti. Ākārantā pana ‘‘mahārājā yuvarājā sivirājā dhammarājā’’iccevamādayo. Ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca ‘‘mahārājo’’tiādīni na santi, tathāpi ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāḷiyaṃ ‘‘sabbasakho’’ti dassanato ‘‘mahārājo’’tiādīnipi avassamicchitabbāni. Tathā hi samāsesu ‘‘dhammarājena, dhammarājassā’’tiādīni dissanti. Etāni okārantarūpāni eva, nākārantarūpāni. Mahārājo, mahārājā. Mahārājaṃ, mahārāje. Mahārājena, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi, mahārājesu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājā[Pg.205]. Kaccāyanacūḷaniruttinayehi pana ‘‘bho mahārājā’’iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ‘‘mahārājo’’ti okārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājo dhammarājo devarājo’’tiādīnampi okārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā. आणि येथे समासाच्या शेवटी येणाऱ्या 'राज' शब्दाच्या नामपदमाला ओकारान्त आणि आकारान्त अशा दोन प्रकारे सांगितल्या जातात. त्यापैकी ओकारान्त रूपे 'महाराजो, युवराजो, सिविराजो, धम्मराजो' इत्यादी होतात. तर आकारान्त रूपे 'महाराजा, युवराजा, सिविराजा, धम्मराजा' इत्यादी होतात. येथे जरी पाळीमध्ये आणि प्राचीन अट्ठकथांमध्ये 'महाराजो' इत्यादी रूपे आढळत नसली, तरीही पाळीमध्ये 'सब्बमित्तो सब्बसखो, सब्बभूतानुकम्पको' या वाक्यात 'सब्बसखो' असा प्रयोग दिसत असल्याने 'महाराजो' इत्यादी रूपे देखील अवश्य मान्य केली पाहिजेत. कारण समासांमध्ये 'धम्मराजेन, धम्मराजस्स' इत्यादी रूपे आढळतात. ही ओकारान्त रूपेच आहेत, आकारान्त रूपे नाहीत. महाराजो, महाराजा (प्रथमा). महाराजं, महाराजे (द्वितीया). महाराजेन, महाराजेहि, महाराजेभि (तृतीया). महाराजस्स, महाराजानां (चतुर्थी). महाराजा, महाराजस्मा, महाराजम्हा, महाराजेहि, महाराजेभि (पंचमी). महाराजस्स, महाराजानां (षष्ठी). महाराजे, महाराजस्मिं, महाराजम्हि, महाराजेसु (सप्तमी). भो महाराज, भवन्तो महाराजा (संबोधन). कच्चायन आणि चूळनिरुत्तीच्या नियमांनुसार 'भो महाराजा' अशी एकवचन आणि बहुवचनाची रूपे देखील जाणावीत. ज्याप्रमाणे 'महाराजो' या ओकारान्त पदाच्या आधारे रूपमाला चालते, त्याचप्रमाणे 'सिविराजो, धम्मराजो, देवराजो' इत्यादी ओकारान्त पदांच्या आधारे देखील मूळ रूपाची नामपदमाला योजावी. Ayaṃ panākārantavasena nāmikapadamālā – आणि ही आकारान्त रूपांनुसार नामपदमाला आहे – Mahārājā, mahārājā, mahārājāno. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ, mahārājāno. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññe, mahārājini, mahārājūsu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājāno. महाराजा, महाराजा, महाराजानो (प्रथमा). महाराजानं, महाराजं, महाराजानो (द्वितीया). महाराञ्ञा, महाराजिना, महाराजूहि, महाराजूभि (तृतीया). महाराञ्ञो, महाराजिनो, महाराञ्ञं, महाराजूनं (चतुर्थी). महाराञ्ञा, महाराजूहि, महाराजूभि (पंचमी). महाराञ्ञो, महाराजिनो, महाराञ्ञं, महाराजूनं (षष्ठी). महाराञ्ञे, महाराजिनि, महाराजूसु (सप्तमी). भो महाराज, भवन्तो महाराजानो (संबोधन). Idhāpi pakaraṇadvayanayena ‘‘bho mahārājā’’ iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ca ‘‘mahārājā’’ti ākārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājā, dhammarājā, devarājā’’tiādīnampi ākārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā. येथे देखील दोन्ही ग्रंथांच्या नियमांनुसार 'भो महाराजा' अशी एकवचन आणि बहुवचनाची रूपे देखील पाहिली पाहिजेत. आणि ज्याप्रमाणे 'महाराजा' या आकारांत शब्दाच्या आधारे रूपमाला चालते, त्याचप्रमाणे 'सिविराजा' (शिविराज), 'धम्मराजा' (धर्मराज), 'देवराजा' (देवराज) इत्यादी आकारांत शब्दांच्या आधारे मूळ रूपाची (प्रातिपदिकाची) नामविभक्ती रूपमाला जोडली पाहिजे. Idha aparāpi atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ kriyāpadehi saddhiṃ yojetvā ākārantokārantānaṃ missakavasena nāmikapadamālā vuccate – येथे अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी क्रियापदांसह जोडून, आकारांत आणि ओकारांत शब्दांची मिश्र नामविभक्ती रूपमाला सांगितली जात आहे – Mahārājā, mahārājo tiṭṭhati, mahārājāno, mahārājā tiṭṭhanti. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ passati, mahārājāno, mahārāje passati. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājena kataṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi, mahārājebhi kataṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa dīyate, mahāraññā, mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā nissaṭaṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi[Pg.206], mahārājebhi nissaṭaṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa pariggaho, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ, mahārājānaṃ pariggaho. Mahāraññe, mahārājini, mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi patiṭṭhitaṃ, mahārājūsu, mahārājesu patiṭṭhitaṃ. Bho mahārāja tvaṃ tiṭṭha, bhonto mahārājāno, mahārājā tumhe tiṭṭhathāti. Evaṃ ‘‘yuvarājā, yuvarājo’’tiādīsupi. महाराजा, महाराजो तिट्ठति (महाराज उभे आहेत - एकवचन), महाराजानो, महाराजा तिट्ठन्ति (महाराज उभे आहेत - बहुवचन). महाराजानं, महाराजं पस्सति (महाराजांना पाहतो - एकवचन), महाराजानो, महाराजे पस्सति (महाराजांना पाहतो - बहुवचन). महाराञ्ञा, महाराजिना, महाराजेन कतं (महाराजांद्वारे केले गेले - एकवचन), महाराजूहि, महाराजूभि, महाराजेहि, महाराजेभि कतं (महाराजांद्वारे केले गेले - बहुवचन). महाराञ्ञो, महाराजिनो, महाराजस्स दीयते (महाराजांना दिले जाते - एकवचन), महाराञ्ञा, महाराजा, महाराजस्मा, महाराजम्हा निस्सटं (महाराजांपासून निघालेले - एकवचन), महाराजूहि, महाराजूभि, महाराजेहि, महाराजेभि निस्सटं (महाराजांपासून निघालेले - बहुवचन). महाराञ्ञो, महाराजिनो, महाराजस्स परिग्गहो (महाराजांचे स्वामित्व - एकवचन), महाराञ्ञं, महाराजूनं, महाराजानं परिग्गहो (महाराजांचे स्वामित्व - बहुवचन). महाराञ्ञे, महाराजिनि, महाराजे, महाराजस्मिं, महाराजम्हि पतिट्ठितं (महाराजांवर प्रतिष्ठित - एकवचन), महाराजूसु, महाराजेसु पतिट्ठितं (महाराजांवर प्रतिष्ठित - बहुवचन). भो महाराज त्वं तिट्ठ (हे महाराज, तुम्ही उभे राहा - एकवचन), भोन्तो महाराजानो, महाराजा तुम्हे तिट्ठथ (हे महाराज, तुम्ही सर्व उभे राहा - बहुवचन). याचप्रमाणे 'युवराजा, युवराजो' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही समजावे. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘kasmā pakaraṇakattunā imasmiṃ ṭhāne mahanto vāyāmo ca mahanto ca parakkamo kato, nanvetesupi padesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjantīti? Viññūhi te evaṃ vattabbā ‘‘pakaraṇakattārenettha so ca mahanto vāyāmo so ca mahanto parakkamo sāṭṭhakathe navaṅge satthusāsane saddesu ca atthesu ca sotārānaṃ suṭṭhu kosalluppādanena sāsanassopakāratthaṃ kato, yāni cetāni tena padāni dassitāni, etesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjanti. Ettha yāni buddhavacane vijjanti, tāni vijjamānavasena gahitāni. Yāni na vijjanti, tāni porāṇaṭṭhakathādīsu vijjamānavasena pāḷinayavasena ca gahitānī’’ti. Atrāyaṃ saṅkhepato adhippāyavibhāvanā – येथे काही लोक असे म्हणू शकतील की, 'ग्रंथकर्त्याने या ठिकाणी एवढा मोठा प्रयत्न आणि एवढा मोठा पराक्रम का केला आहे? या शब्दांपैकी काही शब्द बुद्धवचनात आढळतात आणि काही आढळत नाहीत, हे खरे नाही का?' सुज्ञ लोकांनी त्यांना असे सांगावे की, 'ग्रंथकर्त्याने येथे जो मोठा प्रयत्न आणि मोठा पराक्रम केला आहे, तो अट्ठकथा (भाष्य) आणि नवअंग (नवांग) बुद्धशासनातील शब्दांमध्ये आणि अर्थांमध्ये श्रोत्यांना उत्तम कौशल्य प्राप्त करून देऊन शासनाच्या (धम्माच्या) उपकारासाठी केला आहे. आणि त्याने जे शब्द येथे दाखवले आहेत, त्यांपैकी काही बुद्धवचनात आढळतात आणि काही आढळत नाहीत. येथे जे बुद्धवचनात आढळतात, ते विद्यमान असल्यामुळे ग्रहण केले आहेत. जे आढळत नाहीत, ते प्राचीन अट्ठकथा इत्यादींमध्ये विद्यमान असल्यामुळे आणि पाळीच्या नियमांनुसार ग्रहण केले आहेत.' येथे संक्षेपाने अभिप्रेत असलेला अर्थ स्पष्ट केला जात आहे – ‘‘Idaṃ vatvā mahārājā, kaṃso bārāṇasiggaho; Dhanuṃ tūṇiñca nikkhippa, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti ‘असे बोलून वाराणसीचा राजा कंसाने धनुष्य आणि बाणभत्ता खाली ठेवून संयम स्वीकारला.’ Idaṃ ākārantassa mahārājasaddassa nidassanaṃ. Yasmā ‘‘sabbasakho’’ti pāḷi vijjati, tasmā tena nayena ‘‘mahārājo’’tipi okāranto diṭṭho nāma hoti purisanayena yojetabbo ca. Teneva ca ‘‘tamabravi mahārājā. Nikkhamante mahārāje’’tiādīni dissanti. हे आकारांत 'महाराजा' शब्दाचे उदाहरण आहे. ज्याअर्थी 'सब्बसखो' अशी पाळी आढळते, त्याअर्थी त्या नियमाने 'महाराजो' हे देखील ओकारांत रूप सिद्ध होते आणि ते 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे जोडले पाहिजे. म्हणूनच 'तमब्रवि महाराजा' (त्याला महाराज म्हणाले) आणि 'निक्खमन्ते महाराजे' (महाराज बाहेर पडत असताना) इत्यादी प्रयोग आढळतात. Evaṃ [Pg.207] mahārājasaddassa okārantatte siddhe ‘‘mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā’’ti pañcamiyā ekavacanañca ‘‘mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhī’’ti sattamiyā ekavacanañca siddhāni eva honti pāḷiyaṃ avijjamānānampi nayavasena gahetabbattā. ‘‘Rājena, rājassā’’tiādīni pana nayavasena gahetabbāni na honti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘rājā brahmā sakhā attā’’iccevamādīni ‘‘puriso urago’’tiādīni viya aññamaññaṃ sabbathā sadisāni na honti. Tathā hi nesaṃ ‘‘raññā brahmunā sakhinā attanā attena sānā pumunā’’tiādīni visadisānipi rūpāni bhavanti, tasmā tāni na sakkā nayavasena jānituṃ. Evaṃ dujjānattā pana pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca yathārutapadāneva gahetabbāni. Mahārājasaddādīnaṃ pana okārantabhāve siddheyeva ‘‘purisanayogadhā ime saddā’’ti nayaggahaṇaṃ dissati, tasmā amhehi nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Yathā hi – अशा प्रकारे 'महाराज' शब्दाचे ओकारान्तत्व सिद्ध झाल्यावर, "महाराजा, महाराजस्मा, महाराजम्हा" हे पंचमीचे एकवचन आणि "महाराजे, महाराजस्मिं, महाराजम्हि" हे सप्तमीचे एकवचन सिद्धच होते, कारण पाळिमध्ये ते उपलब्ध नसले तरीही नयाच्या (नियमाच्या) आधारे ते ग्रहण केले पाहिजे. परंतु "राजेन, राजस्स" इत्यादी रूपे नयाच्या आधारे ग्रहण करता येत नाहीत. असे का? कारण "राजा, ब्रह्मा, सखा, अत्ता" इत्यादी रूपे "पुरिसो, उरगो" इत्यादी रूपांप्रमाणे सर्व प्रकारे एकमेकांशी समान नसतात. कारण त्यांची "रञ्ञा, ब्रह्मुना, सखिना, अत्तना, अत्तेन, साना, पुमुना" इत्यादी विसदृश (भिन्न) रूपे देखील होतात, म्हणून ती नयाच्या आधारे जाणणे शक्य नाही. अशा प्रकारे ते जाणणे कठीण असल्यामुळे पाळिमध्ये आणि प्राचीन अट्ठकथांमध्ये जसे शब्द दिले आहेत तसेच ग्रहण केले पाहिजेत. परंतु 'महाराज' इत्यादी शब्दांचे ओकारान्तत्व सिद्ध झाल्यावरच "हे शब्द पुरुष शब्दाच्या नयाचे अनुसरण करणारे आहेत" असे नयाचे ग्रहण दिसते, म्हणून आम्ही नयाच्या आधारे "महाराजा, महाराजस्मा" इत्यादी रूपे सांगितली आहेत. जसे की – ‘‘Etañhi te durājānaṃ, yaṃ sesi matasāyikaṃ; Yassa te kaḍḍhamānassa, hatthā daṇḍona muccatī’’ti "हे तुझ्यासाठी खरोखरच कठीण आहे, जे तू मृतासारखा निजला आहेस; ज्या तुला ओढले जात असताना, तुझ्या हातातून दंड सुटत नाही." Ettha ‘‘hatthā’’ti, ‘‘attadaṇḍā bhayaṃ jāta’’nti ettha pana ‘‘daṇḍā’’ti ca okārantassa pañcamiyekavacanassa dassanato ‘‘uragā, paṭaṅgā, vihagā’’tiādīnipi okārantāni pañcamiyekavacanāni gahetabbāni honti. Yathā ca ‘‘dāṭhini mātimaññavho, siṅgālo mama pāṇado’’ti ettha ‘‘maññavho’’ti, ‘‘suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā’’ti ettha pana ‘‘kappayavho’’ti ca kriyāpadassa dassanato ‘‘gacchavho, bhuñjavho, sayavho’’tiādīnipi gahetabbāni honti. Gaṇhanti ca tādisāni padarūpāni sāsane sukusalā kusalā, tasmā amhehipi nayaggāhavasena ‘‘mahārājā[Pg.208], mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Nayaggāhavasena pana gahaṇe asati kathaṃ nāmikapadamālā paripuṇṇā bhavissanti, satiyeva tasmiṃ paripuṇṇā bhavanti. येथे "हत्था" आणि "अत्तदण्डा भयं जातं" येथे "दण्डा" हे ओकारान्त शब्दाचे पंचमी एकवचनाचे रूप दिसून आल्यामुळे "उरगा, पटङ्गा, vihagā" (विहगा) इत्यादी ओकारान्त शब्दांची पंचमी एकवचनाची रूपे देखील ग्रहण केली पाहिजेत. आणि जसे "दाठिनि मातिमञ्ञव्हो, सिङ्गालो मम पाणदो" येथे "मञ्ञव्हो" आणि "सुद्धा सुद्धेहि संवासं, कप्पयव्हो पतिस्सता" येथे "कप्पयव्हो" हे क्रियापदाचे रूप दिसून आल्यामुळे "gacchavho, bhuñjavho, sayavho" (गच्छव्हो, भुञ्जव्हो, सयव्हो) इत्यादी रूपे देखील ग्रहण केली पाहिजेत. आणि शासनात अत्यंत कुशल आणि विद्वान लोक अशा प्रकारची पदरूपे ग्रहण करतात, म्हणूनच आम्ही देखील नयाच्या आधारे "महाराजा, महाराजस्मा" इत्यादी रूपे सांगितली आहेत. जर नयाच्या आधारे ग्रहण केले नाही, तर नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) कशी पूर्ण होतील? नयाच्या आधारे ग्रहण केल्यावरच ती पूर्ण होतात. Tathā hi buddhavacane anekasatasahassāni nāmikapadāni kriyāpadāni ca pāṭiekkaṃ pāṭiekkaṃ ekavacanabahuvacanakāhi sattahi aṭṭhahi vā nāmavibhattīhi channavutiyā ca ākhyātikavacanehi yojitāni na santi, nayavasena pana santiyeva, iti nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni amhehi ṭhapitāni. ‘‘Mahārājā tiṭṭhanti, mahārājā tumhe tiṭṭhathā’’ti imāni pana ‘‘atha kho cattāro mahārājā mahatiyā ca yakkhasenāya mahatiyā ca kumbhaṇḍasenāyā’’ti dassanato, कारण बुद्धवचनात अनेक लाखो नामपदे आणि क्रियापदे स्वतंत्रपणे एकवचन आणि बहुवचनाच्या सात किंवा आठ नामविभक्तींनी आणि शहाण्णव आख्यात प्रत्ययांनी जोडलेली नाहीत, परंतु नयाच्या आधारे ती अस्तित्वात आहेतच. म्हणूनच नयाच्या आधारे आम्ही "महाराजा, महाराजस्मा" इत्यादी रूपे स्थापित केली आहेत. "महाराजा तिट्ठन्ति, महाराजा तुम्हे तिट्ठथ" ही रूपे तर "अथ खो चत्तारो महाराजा महतिया च यक्खसेनाय महतिया च कुम्भण्डसेनाय" या वचनावरून दिसून येतात, ‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā; Daddaḷhamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave’’ti "ते चार महाराज, चारही दिशांना; कपिलवस्तूच्या वनात देदीप्यमान होऊन उभे राहिले." Dassanato ca vuttāni. ‘‘Mahārāja’’ntiādīnipi pāḷiñca pāḷinayañca disvā eva vuttāni. Asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni na passāma, tasmā suṭṭhu vicāretabbamidaṃ ṭhānaṃ. Idañhi duddasaṃ vīrajātinā jānitabbaṭṭhānaṃ. Sace panāyasmanto buddhavacane vā porāṇikāsu vā aṭṭhakathāsu asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi nāma sabbappakārena buddhavacane vohārappabhedaṃ jānituṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi. दर्शनावरून (उदाहरणांवरून) असे म्हटले आहे. "महाराज" इत्यादी रूपे देखील पालि आणि पालि-नय (व्याकरण पद्धती) पाहूनच म्हटली गेली आहेत. असमासात (समास नसताना) "राजं, राजेन" इत्यादी रूपे आपल्याला आढळत नाहीत, म्हणून या स्थानाचा चांगला विचार केला पाहिजे. कारण हे स्थान दुर्दर्श (समजण्यास कठीण) असून वीरजातींनी (विद्वान किंवा प्रज्ञावंतांनी) जाणून घेण्यासारखे स्थान आहे. परंतु जर आयुष्यमानांना (तुम्हा पूज्य भिक्खूंना) बुद्धवचनात किंवा प्राचीन अट्ठकथांमध्ये असमासात "राजं, राजेन" इत्यादी रूपे आढळली, तर त्यावर नीट विचार करावा. कारण प्रभिन्न-पटिसम्भिदा (विशेष ज्ञान) प्राप्त झालेल्या महा-खीणासवांच्या (अर्हतांच्या) व्यतिरिक्त दुसरा कोण बुद्धवचनातील सर्व प्रकारच्या व्यावहारिक भेदांना जाणण्यास समर्थ असू शकेल? Vuttañhetaṃ bhagavatā – कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे – ‘‘Vītataṇho anādāno, niruttipadakovido; Akkharānaṃ sannipātaṃ, jaññā pubbāparāni cā’’ti. "जो तृष्णारहित आणि उपादानरहित (आसक्तीरहित) आहे, जो निरुक्ति (व्याकरण) आणि पदांचा कोविद (कुशल) आहे; त्याने अक्षरांचा संयोग आणि त्यांचा पूर्वापार (क्रम) जाणावा." Brahmā[Pg.209], brahmā, brahmāno. Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmani, brahmesu, bho brahma, bho brahme, bhavanto brahmāno. ब्रह्मा, ब्रह्मा, ब्रह्मानो। ब्रह्मानं, ब्रह्मं, ब्रह्मानो। ब्रह्मुना, ब्रह्मेहि, ब्रह्मेभि, ब्रह्मूहि, ब्रह्मूभि। ब्रह्मस्स, ब्रह्मुनो, ब्रह्मानं, ब्रह्मूनं। ब्रह्मुना, ब्रह्मेहि, ब्रह्मेभि, ब्रह्मूहि, ब्रह्मूभि। ब्रह्मस्स, ब्रह्मुनो, ब्रह्मानं, ब्रह्मूनं। ब्रह्मनि, ब्रह्मेसु, भो ब्रह्म, भो ब्रह्मे, भवन्तो ब्रह्मानो। Yamakamahātheraruciyā ‘‘bho brahmā’’iti bahuvacanaṃ vā. Ettha pana ‘‘paṇḍitapurisehi devehi brahmūhī’’ti ṭīkāvacanassa dassanato, ‘‘brahmūnaṃ vacīghoso hotī’’ti ca ‘‘brahmūnaṃ vimānādīsu chandarāgo kāmāsavo na hotī’’ti ca aṭṭhakathāvacanassa dassanato, ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti āhaccabhāsitassa ca dassanato ‘‘brahmūhi, brahmūbhi, brahmūnaṃ, brahme’’ti padāni vuttāni, etāni cūḷaniruttiniruttipiṭakakaccāyanesu na āgatāni. यमक महाथेरांच्या आवडीनुसार (मतानुसार) "भो ब्रह्मा" हे बहुवचन देखील होते. परंतु येथे "पण्डितपुरिसेहि देवेहि ब्रह्मूही" (पंडित पुरुषांद्वारे, देवांद्वारे, ब्रह्मांद्वारे) या टीका-वचनाच्या दर्शनावरून, आणि "ब्रह्मूनं वचीघोसो होती" (ब्रह्मांचा वाणीचा घोष असतो) व "ब्रह्मूनं विमानादीसु छन्दरागो कामासवो न होती" (ब्रह्मांच्या विमानादींमध्ये छंदराग आणि कामासव नसतो) या अट्ठकथा-वचनांच्या दर्शनावरून, तसेच "विहिंससञ्ञी पगुणं न भासिं, धम्मं पणीतं मनुजेसु ब्रह्मे" (हिंसासंज्ञी असलेला मी मनुष्यांमध्ये प्रणीत धर्माचे स्पष्ट भाषण केले नाही, हे ब्रह्मा!) या आहतवचनाच्या (थेट वचनाच्या) दर्शनावरून "ब्रह्मूhi, ब्रह्मूभि, ब्रह्मूनं, ब्रह्मे" ही पदे सांगितली आहेत; ही पदे चूळनिरुत्ति, निरुत्तिपिटक आणि कच्चायन व्याकरणामध्ये आलेली नाहीत. Sakhā, sakhā, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhaṃ, sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhārasmā, sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhe, sakhesu, sakhāresu. Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhino, sakhāno, sakhāyo. सखा, सखा, सखिनो, सखानो, सखायो। सखं, सखारं, सखानं, सखिनो, सखानो, सखायो। सखिना, सखारेहि, सखारेभि, सखेहि, सखेभि। सखिस्स, सखिनो, सखीनं, सखारानं, सखानं। सखारस्मा, सखिना, सखारेहि, सखारेभि, सखेहि, सखेभि। सखिस्स, सखिनो, सखीनं, सखारानं, सखानं। सखे, सखेसु, सखारेसु। भो सख, भो सखा, भो सखि, भो सखी, भो सखे, भवन्तो सखिनो, सखानो, सखायो. Yamakamahātheramatena ‘‘bho sakhā’’iti bahuvacanaṃ vā. Pāḷiyaṃ pana suvaṇṇakakkaṭajātake ‘‘hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī’’ti dīghavasena vutto sakhāsaddo ālapanekavacanaṃ, tasmā yamakamahātheranayo na yujjatīti ce[Pg.210]? No na yujjati. Yasmā ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti manojajātake sakhāsaddo ekavacanampi hoti bahuvacanampi. Tathā hi tattha paṭhamapāde bahuvacanaṃ, dutiyapāde panekavacanaṃ, tasmā yamakamahātherena paccattālapanabahuvacanaṭṭhāne sakhāsaddo vutto. Ettha ca ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāṭhānulomena samāse labbhamānassa sakhasaddassa nāmikapadamālā bhavati ‘‘sabbasakho, sabbasakhā, sabbasakhaṃ, sabbasakhe’’tiādinā purisanayena. Tatrāyaṃ samāsaviggaho – sabbesaṃ janānaṃ sakhā, sabbe vā janā sakhino etassāti sabbasakho, yathā sabbaverīti. यमक महाथेरांच्या मते "भो सखा" हे बहुवचन देखील होते. परंतु जर पालीमधील सुवण्णकक्कट जातकात "हरे सखा किस्स नु मं जहासी" (अरे मित्रा, तू मला का सोडत आहेस?) या या दीर्घ स्वराच्या प्रयोगाने म्हटलेला "सखा" शब्द हा संबोधनाचा एकवचन आहे, त्यामुळे यमक महाथेरांचा नियम योग्य ठरत नाही, असे म्हटले तर? नाही, ते अयोग्य नाही. कारण "नेतादिसा सखा होन्ति, लब्भा मे जीवतो सखा" (असे मित्र नसतात, मी जिवंत राहिलो तर मला मित्र मिळतील) या मनोज जातकात "सखा" शब्द एकवचनातही आहे आणि बहुवचनातही आहे. कारण तेथे पहिल्या पादात बहुवचन आहे, तर दुसऱ्या पादात एकवचन आहे; म्हणूनच यमक महाथेरांनी प्रथमा आणि संबोधनाच्या बहुवचनाच्या ठिकाणी "सखा" शब्द वापरला आहे. आणि येथे "सब्बमित्तो सब्बसखो, सब्बभूतानुकम्पको" (सर्वमित्र, सर्वसखा, सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा करणारा) या पाठाच्या अनुषंगाने समासात मिळणाऱ्या "सख" शब्दाची नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) "सब्बसखो, सब्बसखा, सब्बसखं, सब्बसखे" इत्यादी प्रकारे "पुरिस" शब्दाप्रमाणे चालतात. तेथे हा समासविग्रह असा आहे – "सब्बेसं जनानं सखा" (सर्व लोकांचा मित्र) या अर्थी किंवा "सब्बे वा जना सखिनो एतस्साति सब्बसखो" (किंवा सर्व लोक ज्याचे मित्र आहेत तो "सब्बसखो"), जसे "सब्बवेरी" (सर्ववैरी) हा शब्द होतो. Attā, attā, attāno. Attānaṃ, attaṃ, attāno. Attanā, attena, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attanā, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attani, attanesu. Bho atta, bhavanto attā, bhonto attāno. अत्ता, अत्ता, अत्तानो। अत्तानं, अत्तं, अत्तानो। अत्तना, अत्तेन, अत्तेहि, अत्तेभि। अत्तनो, अत्तानं। अत्तना, अत्तेहि, अत्तेभि। अत्तनो, अत्तानं। अत्तनि, अत्तेसु। भो अत्त, भवन्तो अत्ता, भोन्तो अत्तानो. Ettha pana attaṃ niraṅkatvāna piyāni sevati. परंतु येथे "अत्तं निरंकत्वान पियानि सेवति" (स्वतःचा त्याग करून प्रिय गोष्टींचे सेवन करतो). ‘‘Sace gacchasi pañcālaṃ, khippa’mattaṃ jahissasi; Migaṃ panthānupannaṃva, mahantaṃ bhayamessatī’’ti "जर तू पंचालात जाशील, तर लवकरच स्वतःचा (जीवाचा) नाश करशील; मार्गावर आलेल्या मृगाप्रमाणे तुला मोठे भय प्राप्त होईल." Pāḷīsu ‘‘atta’’nti dassanato ‘‘atta’’nti idha vuttaṃ, ‘‘attena vā attaniyena vā’’ti pāḷidassanato pana ‘‘attenā’’ti. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘attassā’’ti catutthīchaṭṭhīnamekavacanaṃ āgataṃ, etaṃ kaccāyane niruttipiṭake ca na dissati. Katthaci pana ‘‘attesū’’ti āgataṃ. Sabbānetāni sāṭṭhakathaṃ jinatantiṃ oloketvā gahetabbāni. पालि ग्रंथांमध्ये "अत्तं" असे दर्शन होत असल्यामुळे येथे "अत्तं" असे म्हटले आहे, आणि "अत्तेन वा अत्तनीयेन वा" या पालि-दर्शनावरून "अत्तेन" असे म्हटले आहे. परंतु चूळनिरुत्तीमध्ये "अत्तस्स" हे चतुर्थी आणि षष्ठीचे एकवचन आले आहे, हे कच्चायन आणि निरुत्तिपिटकात दिसत नाही. काही ठिकाणी "अत्तेसु" असेही आले आहे. ही सर्व रूपे अट्ठकथेसह जिनतंती (बुद्धवचन परंपरा) पाहूनच ग्रहण करावीत. ‘‘Ātumā[Pg.211], ātumā, ātumāno. Ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno. Ātumena, ātumehi, ātumebhī’’tiādinā purisanayena vatvā ‘‘bho ātuma, bhavanto ātumā, ātumāno’’ti vattabbaṃ. "आतुमा, आतुमा, आतुमानो। आतुमानं, आतुमं, आतुमानो। आतुमेन, आतुमेहि, आतुमेभि" इत्यादी प्रकारे "पुरिस" शब्दाप्रमाणे रूपे सांगून "भो आतुम, भवन्तो आतुमा, आतुमानो" असे म्हणावे. Tatra attasaddassa samāse ‘‘bhāvitatto, bhāvitattā. Bhāvitattaṃ, bhāvitatte. Bhāvitattena, bhāvitattehi, bhāvitattebhī’’ti purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā. तेथे "अत्त" शब्दाच्या समासात "भावितत्तो, भावितत्ता। भावितत्तं, भावितत्ते। भावितत्तेन, भावितत्तेहि, भावितत्तेभि" अशा प्रकारे "पुरिस" शब्दाच्या नियमानेच नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) योजावीत. Sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sāne, sānesu. Bho sā, bhavanto sāno. Sā vuccati sunakho. सा, सा, सानो। सानं, साने। साना, सानेहि, सानेभि। सास्स, सानं। साना, सानेहि, सानेभि। सास्स, सानं। साने, सानेसु। भो सा, भवन्तो सानो। "सा" म्हणजे कुत्रा (श्वान) म्हटला जातो. Ettha ca ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hoti. Sāva vārenti sūkara’’nti nidassanapadāni. Keci pana sāsaddassa dutiyātatiyādīsu ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi tāni ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni buddhavacane ceva aṭṭhakathādīsu ca niruttipiṭake ca dissanti. Evaṃ pana niruttipiṭake vuttaṃ ‘‘sā tiṭṭhati, sāno tiṭṭhanti. Sānaṃ passati, sāne passati. Sānā kataṃ, sānehi kataṃ, sānebhi kataṃ. Sāssa dīyate, sānaṃ dīyate. Sānā nissaṭaṃ, sānehi nissaṭaṃ, sānebhi nissaṭaṃ. Sāssa pariggaho, sānaṃ pariggaho. Sāne patiṭṭhitaṃ, sānesu patiṭṭhitaṃ. Bho sā, bhavanto sāno’’ti, tasmā niruttipiṭake vuttanayeneva nāmikapadamālā gahetabbā. आणि येथे "न यत्थ सा उपट्ठितो होति" (जिथे कुत्रा उपस्थित नसतो) आणि "साव वारेंति सूकरं" (कुत्रेच डुकराला अडवतात) ही उदाहरणाची पदे आहेत. काही लोक "सा" शब्दाच्या द्वितीया, तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये "सं, से, सेना" इत्यादी रूपे सांगतात, ते योग्य नाही. कारण ही "सं, से, सेना" इत्यादी रूपे बुद्धवचनात, अट्ठकथांमध्ये आणि निरुत्तिपिटकात आढळत नाहीत. परंतु निरुत्तिपिटकात असे म्हटले आहे – "सा तिट्ठति, सानो तिट्ठन्ति। सानं पस्सति, साने पस्सति। साना कतं, saनेहि कतं, सानेभि कतं। सास्स दीयते, सानं दीयते। साना निस्सटं, सानेहि निस्सटं, सानेभि निस्सटं। सास्स परिग्गहो, सानं परिग्गहो। साने पतिट्ठितं, सानेसु पतिट्ठितं। भो सा, भवन्तो सानो" इति, म्हणून निरुत्तिपिटकात सांगितलेल्या नियमानेच नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) ग्रहण करावीत. Atridaṃ [Pg.212] vattabbaṃ – yathā ‘‘sehi dārehi asantuṭṭho’’tiādīsu pulliṅge vattamānassa ‘‘sako’’iti atthavācakassa sasaddassa ‘‘attano ayanti so’’ti etasmiṃ atthe ‘‘so, sā. Saṃ, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti purisanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Yathā vā ‘‘hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva saṃ phalaṃ. Sāni kammāni tappenti, kosalaṃ sena’santuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayī’’tiādīsu napuṃsakaliṅge vattamānassa sakamiccatthavācakassa sasaddassa ‘‘saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti cittanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā tehi ācariyehi dutiyātatiyāṭhāne ‘‘saṃ, se. Senā’’ti vuttaṃ, kasmā ca pañcamīṭhāne ‘‘sā, sasmā, samhā’’ti vuttaṃ, sattamīṭhāne ca ‘‘se, sasmiṃ, samhī’’ti ca vuttaṃ? Sabbametaṃ akāraṇaṃ, takkagāhamattena gahitaṃ akāraṇaṃ. Sunakhavācako hi sāsaddo ākārantatāpakatiko, na purisa cittasaddādayo viya akārantatāpakatiko. Yāya imassa īdisāni rūpāni siyuṃ, sā ca pakati natthi. Na ceso ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā’’ iccevamādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhaākārantatā, atha kho niccamokārantatāpakatiko gosaddo viya niccamākārantatāpakatiko. Niccamākārantatāpakatikassa ca evarūpāni rūpāni na bhavanti, tasmā niruttipiṭake pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanena na vuttāni. Sacepi maññeyyuṃ ‘‘attaṃ, attenā’ti [Pg.213] ca dassanato ‘saṃ, senā’ti imāni pana gahetabbānī’’ti. Na gahetabbāni ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā, sā, pumā’’iccevamādīnaṃ aññamaññaṃ padamālāvasena visadisattā nayavasena gahetabbākārassa asambhavato. Īdise hi ṭhāne nayaggāhavasena gahaṇaṃ nāma sadosaṃyeva siyā, tasmā nayaggāhavasenapi na gahetabbāni. येथे हे सांगणे आवश्यक आहे – ज्याप्रमाणे ‘सेहि दारेहि असन्तुट्ठो’ (आपल्या पत्नीने असंतुष्ट) इत्यादींमध्ये पुल्लिंगात वर्तमान असलेल्या, ‘स्वतःचा’ (सको) या अर्थाचा वाचक असलेल्या ‘स’ शब्दाची, ‘तो स्वतःचा आहे’ (अत्तनो अयन्ति सो) या अर्थामध्ये “सो, सा. सं, से. सेन, सेहि, सेभि. सस्स, सानं. सा, सस्मा, सम्हा, सेहि, सेभि. सस्स, सानं. से, सस्मिं, सम्हि, सेसू” अशी ‘पुरिस’ (पुरुष) शब्दाच्या नियमाने रूपे होतात, तशी ‘कुत्रा’ (सुनख) वाचक ‘सा’ शब्दाची रूपे होत नाहीत. किंवा ज्याप्रमाणे “हिंसन्ति अत्तसम्भुता, तचसारंव सं फलं. सानि कम्मानि तप्पेंति, कोसलं सेन’सन्तुट्ठं, जीवग्गाहं अगाहयी” इत्यादींमध्ये नपुंसकलिंगात वर्तमान असलेल्या, ‘स्वतःचा’ (सक) या अर्थाचा वाचक असलेल्या ‘स’ शब्दाची “सं, सानि, सा. सं, सानि, से. सेन, सेहि, सेभि. सस्स, सानं. सा, सस्मा, सम्हा, सेहि, सेभि. सस्स, सानं. से, सस्मिं, सम्हि, सेसू” अशी ‘चित्त’ शब्दाच्या नियमाने रूपे होतात, तशी ‘कुत्रा’ वाचक ‘सा’ शब्दाची रूपे होत नाहीत. असे असताना, त्या आचार्यांनी द्वितीया व तृतीया विभक्तीच्या ठिकाणी ‘सं, से. सेना’ असे का म्हटले आहे, आणि पंचमीच्या ठिकाणी ‘सा, सस्मा, सम्हा’ असे का म्हटले आहे, आणि सप्तमीच्या ठिकाणी ‘से, सस्मिं, सम्हि’ असे का म्हटले आहे? हे सर्व अकारण (निराधार) आहे, केवळ तर्काने ग्रहण केलेले अकारण आहे. कारण कुत्रा वाचक ‘सा’ शब्द हा आकारांत प्रकृतीचा (मूळ रूपाचा) आहे, ‘पुरिस’ किंवा ‘चित्त’ शब्दाप्रमाणे अकारांत प्रकृतीचा नाही. ज्याच्यामुळे याची अशी रूपे व्हावीत, ती प्रकृती (मूळ रूप) येथे नाही. आणि हा ‘राजा, ब्रह्मा, सखा, अत्ता’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे आधी अकारांत भावात राहून नंतर आकारांतत्व प्राप्त झालेला नाही, तर नेहमी ओकारांत प्रकृती असलेल्या ‘गो’ शब्दाप्रमाणे नेहमी आकारांत प्रकृतीचाच आहे. आणि नेहमी आकारांत प्रकृती असलेल्या शब्दाची अशी रूपे होत नाहीत, म्हणूनच निरुत्तिपिटकात प्रभिन्नपटिसम्भिदा (प्रभेद-प्रतिसंविदा) प्राप्त पूजनीय महाकच्चायन यांनी ती सांगितलेली नाहीत. जरी असे मानले की ‘अत्तं, अत्तेना’ इत्यादी दर्शनावरून ‘सं, सेना’ ही रूपे ग्रहण करावीत, तरी ती ग्रहण करू नयेत. कारण “राजा, ब्रह्मा, सखा, अत्ता, सा, पुमा” इत्यादींची परस्परांच्या पदमाळेनुसार विसदृशता (भिन्नता) असल्यामुळे, नियमाच्या (नय) आधारे ग्रहण करण्यायोग्य रूप असणे असंभव आहे. अशा ठिकाणी केवळ नियमाच्या आधारे ग्रहण करणे दोषयुक्तच ठरेल, म्हणून नियमाच्या आधारे देखील ती ग्रहण करू नयेत. Aparampi atra vattabbaṃ – yathā hi ‘‘sāhi nārīhi te yantī’’ti vutte ‘‘attano nārī’’ti, ‘‘sā nārī’’ti evaṃ atthavato itthiliṅgassa kaññāsaddena sadisassa sāsaddassa ‘‘sā, sā, sāyo. Saṃ, sā, sāyo. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāyaṃ, sāsū’’ti kaññānayena rūpāni bhavanti, na tathā imassa sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā te ācariyā tatiyābahuvacanaṭṭhāne ca ‘‘sāhi, sābhī’’ti rūpāni icchanti, kasmā ca sattamībahuvacanaṭṭhāne ‘‘sāsū’’ti? Idampi akāraṇaṃ ākārantapulliṅgattā. Kasmā ca pana catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa rassavasena ‘‘sassa’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ sunakhavācakassa sāsaddassa ākārantatāpakatikattā. Ākārantatāpakatikassa ca sāsaddassa yathā akārantatāpakatikassa purisasaddassa ‘‘purisassā’’ti catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ bhavati evarūpassa rūpassa abhāvato. Teneva āyasmā kaccāno niruttipiṭake sunakhavācakassa sāsaddassa rūpaṃ dassento catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa dīghavasena ‘‘sāssa’’iti rūpamāha. Kasmā ca pana te ācariyā catutthekavacanaṭṭhāne ‘‘sāya’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ, ṭhapetvā hi ākārantitthiliṅge ghasaññato ākārato paresaṃ nādīnaṃ āyādesañca akārantato punnapuṃsakaliṅgato [Pg.214] parassa catutthekavacanassa āyādesañca ākārantapulliṅge aghato ākārantato parassa catutthekavacanassa katthacipi āyādeso na dissati. Niruttipiṭake ca tādisaṃ rūpaṃ na vuttaṃ, avacanaṃyeva yuttataraṃ buddhavacane aṭṭhakathādīsu ca anāgamanato. Yā panamhehi niruttipiṭakaṃ nissāya buddhavacanañca sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā vuttā, sāyeva sārato paccetabbā. Etthāpi nānāatthesu vattamānānaṃ liṅgattayapariyāpannānaṃ sā so saṃiccetesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā daṭṭhabbā. येथे आणखी एक गोष्ट सांगणे आवश्यक आहे – ज्याप्रमाणे “साहि नारीहि ते यन्ती” (त्या आपल्या स्त्रियांसोबत ते जातात) असे म्हटले असता ‘स्वतःची स्त्री’ (अत्तनो नारी), ‘ती स्त्री’ (सा नारी) अशा अर्थाच्या, ‘कञ्ञा’ (कन्या) शब्दासारख्या स्त्रीलिंगी ‘सा’ शब्दाची “सा, सा, सायो. सं, सा, सायो. साय, साहि, साभि. साय, सानं. साय, साहि, साभि. साय, सानं. साय, सायं, सासू” अशी ‘कञ्ञा’ शब्दाच्या नियमाने रूपे होतात, तशी या कुत्रा वाचक ‘सा’ शब्दाची रूपे होत नाहीत. असे असताना, ते आचार्य तृतीया बहुवचनाच्या ठिकाणी ‘साहि, साभि’ अशी रूपे का इच्छितात (मानतात), आणि सप्तमी बहुवचनाच्या ठिकाणी ‘सासू’ असे का मानतात? हे देखील अकारण आहे, कारण हा आकारांत पुल्लिंगी शब्द आहे. आणि चतुर्थी व षष्ठी एकवचनाच्या ठिकाणी पूर्व अक्षराच्या र्हस्वतेमुळे ‘सस्स’ असे रूप का मानतात? हे देखील अकारण आहे, कारण कुत्रा वाचक ‘सा’ शब्द हा आकारांत प्रकृतीचा आहे. आणि आकारांत प्रकृती असलेल्या ‘सा’ शब्दाचे, ज्याप्रमाणे अकारांत प्रकृती असलेल्या ‘पुरिस’ शब्दाचे ‘पुरिसस्स’ असे चतुर्थी व षष्ठी एकवचनाचे रूप होते, तसे रूप असणे शक्य नाही. म्हणूनच आयुष्यमान कच्चायन यांनी निरुत्तिपिटकात कुत्रा वाचक ‘सा’ शब्दाचे रूप दाखवताना चतुर्थी व षष्ठी एकवचनाच्या ठिकाणी पूर्व अक्षराच्या दीर्घतेमुळे ‘सास्स’ असे रूप सांगितले आहे. आणि ते आचार्य चतुर्थी एकवचनाच्या ठिकाणी ‘साय’ असे रूप का मानतात? हे देखील अकारण आहे, कारण आकारांत स्त्रीलिंगात ‘घ’ संज्ञक आकाराच्या पुढील ‘ना’ इत्यादींच्या जागी ‘आय’ आदेश होणे आणि अकारांत पुल्लिंग व नपुंसकलिंगाच्या पुढील चतुर्थी एकवचनाच्या जागी ‘आय’ आदेश होणे सोडून, आकारांत पुल्लिंगात ‘अघ’ संज्ञक आकाराच्या पुढील चतुर्थी एकवचनाच्या जागी कुठेही ‘आय’ आदेश दिसत नाही. आणि निरुत्तिपिटकात तसे रूप सांगितलेले नाही, बुद्धवचनात आणि अट्ठकथा इत्यादींमध्ये ते आलेले नसल्यामुळे ते न सांगणेच अधिक योग्य आहे. परंतु आम्ही निरुत्तिपिटक आणि बुद्धवचनाचा आधार घेऊन कुत्रा वाचक ‘सा’ शब्दाची जी नामपदमाळा (विभक्ती रूपे) सांगितली आहे, तीच प्रमाण मानली पाहिजे. येथेही वेगवेगळ्या अर्थांमध्ये वर्तमान असलेल्या आणि तिन्ही लिंगांत समाविष्ट असलेल्या ‘सा’, ‘सो’, ‘सं’ या तीन शब्दांच्या मूळ रूपाच्या नामपदमाळांमध्ये शब्दांचे सादृश्य आणि वैसादृश्य (सारखेपणा आणि वेगळेपणा) पाहिले पाहिजे. Ettha siyā – yo tumhehi sāsaddo ‘‘taṃsaddatthe ca sunakhe ca sakamiccatthe ca vattatī’’ti icchito, kathaṃ taṃ ‘‘sā’’ti vutteyeva ‘‘imassa atthassa vācako’’ti jānantīti? Na jānanti, payogavasena pana jānanti lokiyajanā ceva paṇḍitā ca. Payogavasena hi ‘‘sā maddī nāgamāruhi, nātibaddhaṃva kuñjara’’ntiādīsu sāsaddassa taṃsaddatthatā viññāyati, evaṃ sāsaddo taṃsaddatthe ca vattati. ‘‘Na yattha sā upaṭṭhito hoti. Bhagavato sājātimpi sutvā sattā amatarasabhāgino bhavantī’’tiādīsu sāsaddassa sunakhavācakatā viññāyati. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते – तुम्ही जो ‘सा’ शब्द “तो (तद्) शब्दाच्या अर्थात, कुत्र्याच्या अर्थात आणि स्वतःच्या (स्वक) अर्थात वापरला जातो” असे मानले आहे, तर केवळ ‘सा’ असे म्हटले असता “हा या अर्थाचा वाचक आहे” हे लोक कसे जाणतात? ते केवळ शब्दाने जाणत नाहीत, तर प्रयोगाच्या (संदर्भाच्या) आधारे सामान्य लोक आणि पंडित देखील जाणतात. प्रयोगाच्या आधारेच “सा मद्दी नागमारुहि, नातिबद्धंव कुञ्जरं” (ती मद्दी हत्तीवर चढली...) इत्यादींमध्ये ‘सा’ शब्दाचा ‘तो’ (तद्) हा अर्थ समजतो, अशा प्रकारे ‘सा’ शब्द ‘तो’ या अर्थात वापरला जातो. “न यत्थ सा उपट्ठितो होति” (जिथे तो कुत्रा उपस्थित नसतो) आणि “भगवतो साजातिम्पि सुत्वा सत्ता अमतरसभागिनो भवन्ति” (भगवंतांच्या कुत्र्याची जात/उत्पत्ती ऐकूनही प्राणी अमृत रसाचे भागीदार होतात) इत्यादींमध्ये ‘सा’ शब्दाचा ‘कुत्रा’ हा अर्थ समजतो. ‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca; Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,Uttiṭṭhapiṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti “हे यशस्वी! हे अन्न तुझ्यासाठी तयार केले आहे, ते खाल्ले जाते, भोगले जाते आणि प्यायले जाते; तू मला दुसऱ्याने दिलेल्या अन्नावर जगणारा समज, चंडाल (सपाको - कुत्र्यांसह शिजवून खाणारा किंवा कुत्र्यांचा मालक) देखील उरलेले अन्न (उत्तिट्ठपिण्डं) मिळवो.” Ettha pana sāsaddassa rassabhāvakaraṇena ‘‘sapāko’’ti pāḷi ṭhitāti atthaṃ aggahetvā ‘‘sānaṃ sunakhānaṃ idaṃ maṃsanti sa’’miti atthaṃ gahetvā ‘‘saṃ pacatīti sapāko’’ti vuttanti [Pg.215] daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sapākoti sapākacaṇḍālo’’ icceva vuttaṃ. Tampi etadevatthaṃ dīpeti. Evaṃ sāsaddo sunakhe ca vattati. ‘‘Sā dārā jantūnaṃ piyā’’ti vutte pana ‘‘sakā dārā sattānaṃ piyā’’ti atthadīpanavasena sāsaddassa sakavācakatā paññāyati. Evaṃ sāsaddo sakamiccatthe ca vattati. Iti sāsaddaṃ payogavasena īdisatthassa vācakoti jānanti. Atridaṃ vuccati – येथे 'सा' शब्दाचा र्हस्व भाव केल्याने "सपाको" अशी पाळि राहिली आहे, असा अर्थ न घेता, "सां म्हणजे कुत्र्यांचे हे मांस आहे" असा अर्थ घेऊन "सां पचतीति सपाको" (जो कुत्र्याचे मांस शिजवतो तो सपाक) असे म्हटले आहे, असे समजावे. परंतु अट्ठकथेमध्ये "सपाको म्हणजे सपाकचांडाल" असेच म्हटले आहे. ते देखील याच अर्थाचे प्रकटीकरण करते. अशा प्रकारे 'सा' शब्द कुत्र्यासाठी देखील वापरला जातो. "सा दारा जन्तूनं पिया" असे म्हटले असता "स्वतःची पत्नी प्राण्यांना प्रिय असते" या अर्थाच्या स्पष्टीकरणामुळे 'सा' शब्दाची स्व-वाचकता समजते. अशा प्रकारे 'सा' शब्द 'स्वतःचा' या अर्थात देखील वापरला जातो. अशा प्रकारे 'सा' शब्द प्रयोगाच्या आधारे अशा अर्थाचा वाचक आहे असे जाणतात. याविषयी असे म्हटले आहे – Taṃsaddatthe ca sunakhe,Sakasmimpi ca vattati; Sāsaddo so ca kho ñeyyo,Payogānaṃ vasena ve. "तो 'सा' शब्द 'तो' (तद्) शब्दाच्या अर्थात, कुत्र्याच्या अर्थात आणि स्वतःच्या अर्थात देखील वापरला जातो; प्रयोगांच्या आधारेच तो खरोखर जाणला पाहिजे." Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hotī’’ti ekavacanappayogadassanato ca, आणि येथे पाळिमध्ये "न यत्थ सा उपट्ठितो होति" हा एकवचनाचा प्रयोग दिसून आल्यामुळे, ‘‘Asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare; Rakkhasā puttarūpena, sāva vārenti sūkara’’nti "अहो! ते दुष्ट राक्षस पुत्राच्या रूपाने मला 'तात, तात' असे म्हणत आहेत; कुत्र्यांप्रमाणे ते डुकराला अडवत आहेत." Bahuvacanappayogadassanato ca, niruttipiṭake ‘‘sāno’’iccādidassanato ca ‘‘sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā’’tiādinā sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā kathitā. बहुवचनाचा प्रयोग दिसून आल्यामुळे आणि निरुत्तिपिटकात "सानो" इत्यादी रूपे दिसून आल्यामुळे "सा, सा, सानो। सानं, साने। साना" इत्यादी प्रकारे कुत्रा या अर्थाच्या 'सा' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली आहे. Idāni pumasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'पुम' (पुरुष) शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली जात आहे – Pumā, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumāne. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pumānesu. Bho puma, bhavanto pumā, pumāno. ‘‘Bho pumā’’iti bahuvacane nayopi ñeyyo. पुमा, पुमा, pumāno (पुमानो)। pumānaṃ (पुमानं), pumāne (पुमाने)। pumānā (पुमाना), pumunā (पुमुना), pumena (पुमेन), pumānehi (पुमानेहि), pumānebhi (पुमानेभि)। pumassa (पुमस्स), pumuno (पुमुनो), pumānaṃ (पुमानं)। pumānā (पुमाना), pumunā (पुमुना), pumānehi (पुमानेहि), pumānebhi (पुमानेभि)। pumassa (पुमस्स), pumuno (पुमुनो), pumānaṃ (पुमानं)। pumāne (पुमाने), pumānesu (पुमानेसु)। भो पुम, भवन्तो पुमा, पुमानो। "भो पुमा" हा बहुवचनातील नियम देखील जाणावा. Ettha [Pg.216] pana – येथे तर – ‘‘Thiyo tassa pajāyanti, na pumā jāyare kule; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti "जो मनुष्य जाणूनबुजून विचारलेल्या प्रश्नाचे चुकीचे उत्तर देतो, त्याच्या कुळात स्त्रियाच जन्माला येतात, पुरुष जन्माला येत नाहीत." Ayaṃ pāḷi pumasaddassa bahuvacanabhāvasādhikā, kaccāyane ‘‘he pumaṃ’’iti sānusāraṃ ālapanekavacanaṃ dissati. Tadanekesu pāḷippadesesu ca aṭṭhakathāsu ca sānusārānaṃ ālapanavacanānaṃ adassanato idha na vadāmi. Upaparikkhitvā yuttaṃ ce, gahetabbaṃ. ‘‘Yasassi naṃ paññavantaṃ visayhā’’ti ettha pana chandānurakkhaṇatthaṃ āgamavasenevānusāro hoti, na sabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Ayamākārantavasena nāmikapadamālā. ही पाळि 'पुम' शब्दाचे बहुवचन सिद्ध करणारी आहे. कच्चायनामध्ये "हे पुमं" असे अनुस्वारासह संबोधनाचे एकवचन दिसते. परंतु अनेक पाळि प्रदेशांमध्ये आणि अट्ठकथांमध्ये अनुस्वारासह संबोधनाची वचने दिसून येत नसल्यामुळे मी येथे ते सांगत नाही. नीट परीक्षण करून जर योग्य वाटले तर ते ग्रहण करावे. "यसस्सि नं पञ्ञवन्तं विसय्हा" येथे छंदोभंग टाळण्यासाठी आगम म्हणून अनुस्वार आला आहे, तो स्वाभाविक नाही असे समजावे. ही आकारान्त रूपाने नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) आहे. ‘‘Soḷasitthisahassānaṃ,Na vijjati pumo tadā; Ahorattānamaccayena,Nibbatto ahamekako’’ti ca, "तेव्हा सोळा हजार स्त्रियांमध्ये एकही पुरुष नव्हता; अहोरात्र उलटून गेल्यावर मी एकटाच जन्माला आलो." आणि, ‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā; Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti ca "जसे बगळ्यांच्या योनीमध्ये कधीही नर नसतो; मेघ गर्जना करत असताना त्या गर्भ धारण करतात." आणि, Pāḷidassanato pana okārantavasenapi nāmikapadamālā veditabbā. पाळि वचन दिसून आल्यामुळे ओकारान्त रूपाने देखील नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) जाणावी. Pumo, pumā. Pumaṃ, pume. Pumena, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pumā, pumasmā, pumamhā, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumesu. Bho puma, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumā’’iti vā, evaṃ pumasaddassa dvidhā nāmikapadamālā bhavati. पुमो, पुमा। पुमं, पुमे। पुमेन, पुमेहि, पुमेभि। पुमस्स, पुमानं। पुमा, पुमस्मा, पुमम्हा, पुमेहि, पुमेभि। पुमस्स, पुमानं। पुमे, पुमस्मिं, पुमम्हि, पुमेसु। भो पुम, भवन्तो पुमा। "भो पुमा" किंवा, अशा प्रकारे 'पुम' शब्दाची दोन प्रकारची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) होते. Idāni missakanayo vuccate – आता मिश्र नियम (मिश्रनय) सांगितला जात आहे – Pumā[Pg.217], pumo, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumānesu, pumesu. Bho puma, bhavanto pumāno, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumāno, bho pumā’’iti vā. पुमा, पुमो, पुमा, पुमानो। पुमानं, पुमं, पुमाने, पुमे। पुमाना, पुमुना, पुमेन, पुमानेहि, पुमानेभि, पुमेहि, पुमेभि। पुमस्स, पुमुनो, पुमानं। पुमाना, पुमुना, पुमा, पुमस्मा, पुमम्हा, पुमानेहि, पुमानेभि, पुमेहि, पुमेभि। पुमस्स, पुमुनो, पुमानं। पुमाने, पुमे, पुमस्मिं, पुमम्हि, पुमानेसु, पुमेसु। भो पुम, भवन्तो पुमानो, भवन्तो पुमा। "भो पुमानो, भो पुमा" किंवा. Idāni rahasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'रह' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली जात आहे – Rahā vuccati pāpadhammo. Rahā, rahā, rahino. Rahānaṃ, rahāne. Rahinā, rahinehi, rahinebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahā, rahānehi, rahānebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahāne, rahānesu. Bho raha, bhavanto rahino, bhavanto rahā. 'रह' म्हणजे पापी धर्म (पापधर्म) म्हटले जाते. रहा, रहा, रहिनो। रहानं, रहाने। रहिना, रहिनेहि, रहिनेभि। रहस्स, रहानं। रहा, रहानेहि, रहानेभि। रहस्स, रहानं। रहाने, रहानेसु। भो रह, भवन्तो रहिनो, भवन्तो रहा. Idāni daḷhadhammasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'दळ्हधम्म' (दृढधर्मा) शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली जात आहे – Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammā. ‘‘Bho daḷhadhammāno, bho daḷhadhammā’’iti puthuvacanampi ñeyyaṃ, evaṃ paccakkhadhammasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā. दळ्हधम्मा, दळ्हधम्मा, दळ्हधम्मानो। दळ्हधम्मानं, दळ्हधम्माने। दळ्हधम्मिना, दळ्हधम्मेहि, दळ्हधम्मेभि। दळ्हधम्मस्स, दळ्हधम्मानं। दळ्हधम्मिना, दळ्हधम्मेहि, दळ्हधम्मेभि। दळ्हधम्मस्स, दळ्हधम्मानं। दळ्हधम्मे, दळ्हधम्मेसु। भो दळ्हधम्म, भवन्तो दळ्हधम्मानो, भवन्तो दळ्हधम्मा। "भो दळ्हधम्मानो, भो दळ्हधम्मा" हे बहुवचन देखील जाणावे, अशाच प्रकारे 'पच्चक्खधम्म' (प्रत्यक्षधर्मा) शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) जोडावी. Ettha ca ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro dhanuggahā daḷhadhammā’’ti idaṃ nidassanaṃ. Imissaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘daḷhadhammā’’ iti bahuvacanavasena āgatattā daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi appasiddho tadantānaṃ bahuvacanabhāve tulyarūpattā. Tathāpi amhehi padamālā ākārantavaseneva yojitā. Īdisesu hi ṭhānesu daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi vattuṃ yujjateva [Pg.218] aparibyattarūpattā. Aññasmiṃ pana pāḷippadese atīva paribyatto hutvā okāranta daḷhadhammasaddo dvidhā dissati guṇasaddapaṇṇattivācakasaddavasena. Tattha ‘‘issatte casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto’’ti ettha daḷhadhammasaddo okāranto guṇasaddo. ‘‘Bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresī’’ti ettha pana paṇṇattivācakasaddo. Evaṃ okāranto daḷhadhammasaddo dvidhā diṭṭho. Tassa pana ‘‘daḷhadhammo, daḷhadhammā. Daḷhadhammaṃ, daḷhadhamme’’ti purisanayena nāmikapadamālā ñeyyā, ākārantokārantānaṃ vasena missakapadamālā ca. Kathaṃ? आणि येथे "सेय्यथापि भिक्खवे चत्तारो धनुग्गहा दळ्हधम्मा" हे उदाहरण आहे. या पाळिमध्ये "दळ्हधम्मा" हे बहुवचनाच्या रूपाने आले असल्यामुळे 'दळ्हधम्म' शब्द आकारान्त देखील आणि ओकारान्त देखील समजला पाहिजे, कारण त्यांच्या शेवटी येणाऱ्या बहुवचनाची रूपे समान असतात. तरीही आम्ही नामिकपदमला आकारान्त रूपानेच जोडली आहे. कारण अशा ठिकाणी 'दळ्हधम्म' शब्द अस्पष्ट रूप असल्यामुळे आकारान्त देखील आणि ओकारान्त देखील म्हणणे योग्यच आहे. परंतु इतर पाळि प्रदेशात अत्यंत स्पष्ट होऊन ओकारान्त 'दळ्हधम्म' शब्द गुणवाचक शब्द आणि संज्ञावाचक शब्द अशा दोन प्रकारे दिसून येतो. त्यामध्ये "इस्सत्ते चस्मि कुसलो, दळ्हधम्मोति विस्सुतो" येथे 'दळ्हधम्म' हा ओकारान्त गुणवाचक शब्द आहे. "वाराणसीत दळ्हधम्म नावाचा राजा राज्य करत होता" येथे तो संज्ञावाचक शब्द आहे. अशा प्रकारे ओकारान्त 'दळ्हधम्म' शब्द दोन प्रकारे दिसून येतो. त्याची "दळ्हधम्मो, दळ्हधम्मा। दळ्हधम्मं, दळ्हधम्मे" अशी पुरुष शब्दाच्या नियमाने नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) जाणावी, आणि आकारान्त व ओकारान्त रूपांच्या आधारे मिश्र नामिकपदमला देखील जाणावी. ती कशी? Daḷhadhammā, daḷhadhammo, daḷhadhammāno, daḷhadhammā. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamme. Daḷhadhamminā, daḷhadhammena, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷadhamminā, daḷhadhammā, daḷhadhammasmā, daḷhadhammamhā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme, daḷhadhammasmiṃ, daḷhadhammamhi, daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammāti. Evaṃ paccakkhadhammā, paccakkhadhammoti missakapadamālā ca yojetabbā. दळ्हधम्मा, दळ्हधम्मो, दळ्हधम्मानो, दळ्हधम्मा. दळ्हधम्मानं, दळ्हधम्मं, दळ्हधम्माने, दळ्हधम्मे. दळ्हधम्मिना, दळ्हधम्मेन, दळ्हधम्मेहि, दळ्हधम्मेभि. दळ्हधम्मस्स, दळ्हधम्मानं. दळधम्मिना, दळ्हधम्मा, दळ्हधम्मस्मा, दळ्हधम्मम्हा, दळ्हधम्मेहि, दळ्हधम्मेभि. दळ्हधम्मस्स, दळ्हधम्मानं. दळ्हधम्मे, दळ्हधम्मस्मिं, दळ्हधम्मम्हि, दळ्हधम्मेसु. भो दळ्हधम्म, भवन्तो दळ्हधम्मानो, भवन्तो दळ्हधम्मा ति. अशा प्रकारे 'पच्चक्खधम्मा', 'पच्चक्खधम्मो' यांची मिश्रपदमाला (मिश्र शब्दरूपांची मालिका) देखील योजावी. Idāni vivaṭacchadasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'विवटच्छद' (vivaṭacchada) या शब्दाची नामपदमाला (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहे – Vivaṭacchadā, vivaṭacchadā, vivaṭacchadāno. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadāne. Vivaṭacchadena, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchadā, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchade, vivaṭacchadesu. Bho vivaṭacchada, bhavanto vivaṭacchadā, bhavanto vivaṭacchadāno. विवटच्छदा, विवटच्छदा, विवटच्छदानो. विवटच्छदानं, विवटच्छदाने. विवटच्छदेन, विवटच्छदेहि, विवटच्छदेभि. विवटच्छदस्स, विवटच्छदानं. विवटच्छदा, विवटच्छदेहि, विवटच्छदेभि. विवटच्छदस्स, विवटच्छदानं. विवटच्छदे, विवटच्छदेसु. भो विवटच्छद, भवन्तो विवटच्छदा, भवन्तो विवटच्छदानो. Ayaṃ nāmikapadamālā ‘‘sace pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchadā’’ti [Pg.219] pāḷidassanato ākārantavasena kathitā. ‘‘Loke vivaṭacchado’’tipi pāḷidassanato pana okārantavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchado, vivaṭacchadā, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchade’’ti. Missakavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchadā, vivaṭacchado, vivaṭacchadāno, vivaṭacchadā. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchadāne, vivaṭacchade’’iti. ही नामपदमाला 'सचे पन अगारस्मा अनगारियं पब्बजति अरहं होति सम्मासम्बुद्धो लोके विवटच्छदा' (जर तो घराबाहेर पडून अनगारिक [प्रव्रजित] झाला, तर तो जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विवटच्छद [अज्ञानाचा पडदा दूर केलेला] होतो) या पालि वचनाच्या आधारे 'आकारान्त' रूपाने सांगितली आहे. परंतु, 'लोके विवटच्छदो' या पालि वचनाच्या आधारे 'ओकारान्त' रूपाने देखील 'विवटच्छदो, विवटच्छदा, विवटच्छदं, विवटच्छदे' अशी सांगावी. तसेच मिश्र रूपाने देखील 'विवटच्छदा, विवटच्छदो, विवटच्छदानो, विवटच्छदा. विवटच्छदानं, विवटच्छदं, विवटच्छदाने, विवटच्छदे' अशी सांगावी. Idāni vattahasaddassa nāmikapadamālā vuccate – vattahāti sakko. आता 'वत्तह' (vattaha) या शब्दाची नामपदमाला सांगितली जात आहे – 'वत्तह' म्हणजे सक्क (शक्र/इंद्र). Vattahā, vattahāno. Vattahānaṃ, vattahāne. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahāne, vattahānesu. Bho vattaha, bhavanto vattahāno. Atha vā ‘‘bho vattahā, bho vattahāno’’iccapi. वत्तहा, वत्तहानो. वत्तहानं, वत्तहाने. वत्तहाना, वत्तहानेहि, वत्तहानेभि. वत्तहिनो, वत्तहानं. वत्तहाना, वत्तहानेहि, वत्तहानेभि. वत्तहिनो, वत्तहानं. वत्तहाने, वत्तहानेसु. भो वत्तह, भवन्तो वत्तहानो. किंवा 'भो वत्तहा, भो वत्तहानो' असेही होते. Idāni vuttasirasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'वुत्तसिर' (vuttasira) या शब्दाची नामपदमाला सांगितली जात आहे – Vuttasirā, vuttasirā, vuttasirāno. Vuttasirānaṃ, vuttasirāne. Vuttasirānā, vuttasirānehi, vuttasirānebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ, vuttasirā, vuttasirehi, vuttasirebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ. Vuttasire, vuttasiresu. Bho vuttasira, bhānto vuttasirānoti. ‘‘Vuttasiro’’ti okārantapāṭhopi dissati. वुत्तसिरा, वुत्तसिरा, वुत्तसिरानो. वुत्तसिरानं, वुत्तसिराने. वुत्तसिराना, वुत्तसिरानेहि, वुत्तसिरानेभि. वुत्तसिरस्स, वुत्तसिरानं, वुत्तसिरा, वुत्तसिरेहि, वुत्तसिरेभि. वुत्तसिरस्स, वुत्तसिरानं. वुत्तसिरे, वुत्तसिरेसु. भो वुत्तसिर, भान्तो वुत्तसिरानो. 'वुत्तसिरो' असा ओकारान्त पाठ देखील आढळतो. Idāni yuvasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'युव' (yuva) या शब्दाची नामपदमाला सांगितली जात आहे – Yuvā, yuvā, yuvāno, yuvānā. Yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve. Yuvānā, yuvena, yuvānena, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvānā[Pg.220], yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu. Bho yuva, yuvāna, bhavanto yuvānā. युवा, युवा, युवानो, युवाना. युवानं, युवं, युवाने, युवे. युवाना, युवेन, युवानेन, युवानेहि, युवानेभि, युवेहि, युवेभि. युवानस्स, युवस्स, युवानानं, युवानं. युवाना, युवानस्मा, युवानम्हा, युवानेहि, युवानेभि, युवेहि, युवेभि. युवानस्स, युवस्स, युवानानं, युवानं. युवाने, युवानस्मिं, युवानम्हि, युवे, युवस्मिं, युवम्हि, युवानेसु, युवासु, युवेसु. भो युव, युवान, भवन्तो युवाना. Imasmiṃ ṭhāne ekadesena ākārantanayo ca sabbathā okārantanayo ca ekadesena ca okārantanayoti tayo nayā dissanti. या ठिकाणी अंशतः आकारान्त पद्धत, पूर्णतः ओकारान्त पद्धत आणि अंशतः ओकारान्त पद्धत असे तीन प्रकार (नय) दिसून येतात. Maghavasaddassapi ‘‘maghavā, maghavā, maghavāno, maghavānā’’tiādinā yuvasaddasseva nāmikapadamālāyojanaṃ kubbanti garū. Niruttipiṭake pana ‘‘maghavā tiṭṭhati, maghavanto tiṭṭhanti. Maghavantaṃ passati, maghavante passati. Maghavatā kataṃ, maghavantehi kataṃ, maghavantebhi kataṃ. Maghavato dīyate, maghavantānaṃ dīyate. Maghavatā nissaṭaṃ, maghavantehi nissaṭaṃ, maghavantebhi nissaṭaṃ. Maghavato pariggaho, maghavantānaṃ pariggaho. Maghavati patiṭṭhitaṃ, maghavantesu patiṭṭhitaṃ. Bho maghavā, bhavanto maghavanto’’ti guṇavāpadanayena vuttaṃ, tathā cūḷaniruttiyampi. Taṃ pāḷiyā saṃsandati sameti. Pāḷiyañhi ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccatī’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘maghoti nāmaṃ assa atthīti maghavā’’ti atthi atthavācakavantupaccayavasena padasiddhi dassitā hoti, tasmāssa guṇavantusaddassa viya ca nāmikapadamālā yojetabbā. आचार्य (गुरू) 'मघव' शब्दाची देखील 'मघवा, मघवा, मघवानो, मघवाना' इत्यादी प्रकारे 'युव' शब्दाप्रमाणेच नामपदमाला तयार करतात. परंतु, निरुत्तिपिटकात 'मघवा तिट्ठति, मघवन्तो तिट्ठन्ति...' इत्यादी रूपांनी 'गुणवत्' (गुणवान) शब्दाच्या पद्धतीने सांगितले आहे, आणि चूळनिरुत्तीमध्येही तसेच आहे. ते पालि वचनाशी सुसंगत आणि जुळणारे आहे. कारण पालिमध्ये म्हटले आहे – 'सक्को महालि देवानामिन्दो पुब्बे मनुस्सभूतो समानो मघो नाम माणवो अहोसि, तस्मा मघवाति वुच्चति' (हे महाली! देवांचा राजा सक्क पूर्वी मनुष्य असताना 'मघ' नावाचा तरुण होता, म्हणून त्याला 'मघवा' म्हटले जाते). याद्वारे 'मघ हे ज्याचे नाव आहे तो मघवा' अशा प्रकारे 'अस्ति' (असणे) अर्थ दर्शवणाऱ्या 'वन्तु' प्रत्ययाच्या आधारे शब्दाची सिद्धी (उत्पत्ती) दर्शवली आहे, म्हणून याची नामपदमाला 'गुणवन्तु' शब्दाप्रमाणे योजावी. Idāni addhasaddassa nāmikapadamālā vuccate – addhasaddassa hi yaṃ kāle magge ca vattamānassa ‘‘atīto addhā. Dīgho addhā suduggamo’’tiādīsu ‘‘addhā’’ti paṭhamantaṃ rūpaṃ dissati, taṃ ‘‘addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasa’’ntiādīsu ekaṃsatthe [Pg.221] vattamānena ‘‘addhā’’ti nipātapadena samānaṃ. Nipātānaṃ pana padamālā na rūhati, nāmikānaṃyeva rūhati. आता 'अद्ध' (addha) या शब्दाची नामपदमाला सांगितली जात आहे – काळ (वेळ) आणि मार्ग (रस्ता) या अर्थांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'अद्ध' शब्दाचे 'अतीतो अद्धा' (भूतकाळ), 'दीघो अद्धा सुदुग्गमो' (लांबचा मार्ग अत्यंत कठीण आहे) इत्यादींमध्ये 'अद्धा' हे प्रथमेचे रूप दिसते. ते 'अद्धा इदं मन्तपदं सुदुद्दरं' (नक्कीच हे मंत्रपद अत्यंत दुर्बोध आहे) इत्यादींमध्ये निश्चिततेच्या अर्थाने वापरल्या जाणाऱ्या 'अद्धा' या निपात (अव्यय) शब्दासारखेच आहे. परंतु, निपातांची नामपदमाला चालत नाही, ती केवळ नामपदांचीच चालते. Addhā, addhā, addhāno. Addhānaṃ, addhāne. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhani, addhāne, addhānesu. Bho addha, bhavanto addhā, addhāno. अद्धा, अद्धा, अद्धानो. अद्धानं, अद्धाने. अद्धुना, अद्धानेहि, अद्धानेभि. अद्धुनो, अद्धानं. अद्धुना, अद्धानेहि, अद्धानेभि. अद्धुनो, अद्धानं. अद्धनि, अद्धाने, अद्धानेसु. भो अद्ध, भवन्तो अद्धा, अद्धानो. Ettha kiñci payogaṃ dassessāma – tayo addhā. Addhānaṃ vītivatto. Iminā dīghena addhunā. Dīghassa addhuno accayena. Pathaddhuno pannaraseva cando. Ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano. Addhāne gacchante paññāyissati. Iccādayo ñeyyā. Ayampi panettha nīti veditabbā ‘‘addhānanti dutiyekavacanantavasena catutthīchaṭṭhībahuvacanavasena ca vuttaṃ rūpaṃ. ‘‘Addhānamaggapaṭippanno hotī’’tiādīsu dīghamaggavācakena ‘‘addhāna’’nti napuṃsakena sadisaṃ sutisāmaññavasenāti. येथे काही प्रयोग दाखवू या – 'तयो अद्धा' (तीन काळ). 'अद्धानं वीतिवत्तो' (मार्ग पार केलेला). 'इमिना दीघेन अद्धुना' (या प्रदीर्घ काळाने/मार्गाने). 'दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन' (प्रदीर्घ काळ उलटून गेल्यावर). 'पथद्धुनो पन्नरसेव चन्दो' (आकाशातील पंधराव्या रात्रीच्या चंद्राप्रमाणे). 'अहू अतीत मद्धाने, समणो खन्तिदीपनो' (भूतकाळात क्षमाशीलतेचा प्रकाश पसरवणारे एक श्रमण होते). 'अद्धाने गच्छन्ते पञ्ञायिस्सति' (काळ सरत जाईल तसे समजेल). इत्यादी उदाहरणे जाणावीत. येथे हा नियम देखील समजून घ्यावा – 'अद्धानं' हे रूप द्वितीया एकवचन आणि चतुर्थी-षष्ठी बहुवचनाच्या अर्थाने सांगितले आहे. 'अद्धानमग्गपटिपन्नो होति' इत्यादी वाक्यांमध्ये दीर्घ मार्गाचा वाचक असलेल्या 'अद्धानं' या नपुंसकलिंगी शब्दाशी ते केवळ ऐकण्याच्या समानतेमुळे (श्रुतिसामान्यामुळे) सारखे वाटते. Idāni muddhasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'मुद्ध' (muddha - मस्तक/डोके) या शब्दाची नामपदमाला सांगितली जात आहे – Muddhā, muddhā, muddhāno. Muddhaṃ, muddhe, muddhāne. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhani, muddhanesu. Bho muddha, bhavanto muddhā, muddhāno. मुद्धा, मुद्धा, मुद्धानो। मुद्धं, मुद्धे, मुद्धाने। मुद्धाना, मुद्धेहि, मुद्धेभि। मुद्धस्स, मुद्धानं। मुद्धाना, मुद्धेहि, मुद्धेभि। मुद्धस्स, मुद्धानं। मुद्धनि, मुद्धनेसु। भो मुद्ध, भवन्तो मुद्धा, मुद्धानो. Evaṃ abhibhavitāpadena visadisapadāni bhavanti. Iti nānānayehi abhibhavitāpadena sadisāni vattādīni visadisāni guṇavādīni rājasāiccādīni ca ākārantapadāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi. अशा प्रकारे 'अभिभविता' या शब्दाप्रमाणे विसदृश (भिन्न) शब्द होतात. अशा रीतीने विविध पद्धतींनी 'अभिभविता' शब्दाशी समान असलेले 'वत्तू' (वक्ता) इत्यादी आणि विसदृश असलेले 'गुणवादी', 'राजसी' इत्यादी आकारान्त शब्द नामविभक्तीच्या रूपांसह (नामिकपदमला) दाखवले आहेत. Ettha [Pg.222] yogaṃ sace poso, kare paṇḍitajātiko; Tassa vohārabhedesu, vijambhe ñāṇamuttamaṃ. जर एखादा बुद्धिमान मनुष्य येथे (या व्याकरणात) प्रयत्न करेल, तर त्याचे उत्तम ज्ञान व्यवहाराच्या (भाषेच्या वापराच्या) भेदांमध्ये विकसित होईल. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, नऊ अंगांनी युक्त आणि अट्ठकथांसह असलेल्या तिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe ...कौशल्यासाठी (नैपुण्यासाठी) रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथात... Savinicchayo ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa ...आकारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या मूळ रूपाचा (प्रकृतिरूपाचा) निर्णयात्मक विचार... Nāmikapadamālāvibhāgo nāma ...'नामिकपदमलाविभाग' नावाचा... Chaṭṭho paricchedo. सहावा परिच्छेद. Ukāranta avaṇṇantatāpakatikaṃ उकारान्त आणि अवर्णान्त प्रकृतीचे... Ākārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. आकारान्त पुल्लिंगी शब्द समाप्त झाले. 7. Niggahītantapulliṅganāmikapadamālā ७. निग्गहीत (अनुस्वार) अन्त असलेल्या पुल्लिंगी शब्दांची नामिकपदमला (विभक्ती रूपे). Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantapulliṅgānaṃ bhavanta karontaiccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma – आता, पूर्व आचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून, 'भवन्त', 'करोन्त' इत्यादी निग्गहीत-अन्त पुल्लिंगी शब्दांच्या मूळ रूपाची (प्रकृतिरूपाची) नामिकपदमला (विभक्ती रूपे) सांगू – Gacchaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ; Jayaṃ jaraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ. गच्छं, महं, चरं, तिट्ठं, ददं, भुञ्जं, सुणं, पचं; जयं, जरं, चवं, मीयं, सरं, kuब्बं, जपं, वजं. Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchante. Gacchatā, gacchantehi, gacchanteti. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchā, bhavanto gacchanto. गच्छं, गच्छन्तो, गच्छन्ता। गच्छन्तं, गच्छन्ते। गच्छता, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि। गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं। गच्छता, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि। गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं। गच्छति, गच्छन्तेसु। भो गच्छं, भो गच्छा, भवन्तो गच्छन्तो. Gacchādīni aññāni ca taṃsadisānaṃ evaṃ ñeyyānīti yamakamahātheramataṃ. Kiñcāpettha tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhī’’ti imāni padāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha payogadassanato gahetabbāni. 'गच्छ' इत्यादी आणि इतर तत्सम शब्द याच प्रकारे जाणावेत, असे यमक महाथेरांचे मत आहे. जरी येथे तृतीयेच्या एकवचनाच्या स्थानी इत्यादी ठिकाणी 'गच्छन्तेन, गच्छन्ता, गच्छन्तस्मा, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तम्हि' हे शब्द आलेले नाहीत, तरीही ठिकठिकाणी प्रयोगांमध्ये (वापरात) दिसत असल्यामुळे ते ग्रहण करावेत. Tatra yamakamahātherena ālapanavacanaṭṭhāneyeva ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattaṃ kathitaṃ, paccattavacanaṭṭhāne [Pg.223] ekavacanattaṃ. Kehici pana paccattavacanaṭṭhāne ekavacanabahuvacanattaṃ, ālapanavacanaṭṭhāne bahuvacanattaṃyeva kathitaṃ. ‘‘Gacchaṃ, mahaṃ, cara’’ntiādīnaṃ pana ālapanaṭṭhāne ekavacanattaṃ. Mayaṃ pana buddhavacane anekāsu cāṭṭhakathāsu ‘‘gacchanto, mahanto’’tiādīnaṃ bahuvacanappayogānaṃ ‘‘gacchaṃ, mahaṃ’’iccādīnañca sānusārālapanekavacanappayogānaṃ adassanato ‘‘gacchanto bhāradvājo. Sa gacchaṃ na nivattati. Mahanto lokasannivāso’’tiādīnaṃ pana paccattekavacanappayogānaññeva dassanato tādisāni rūpāni anijjhānakkhamāni viya maññāma. Niruttipiṭake paccattālapanaṭṭhāne ‘‘mahanto, bhavanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattameva kathitaṃ, na ekavacanattaṃ. Tathā hi tattha ‘‘mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭha’’nti gāthaṃ vatvā ‘‘mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhantī’’ti ca, ‘‘bho mahā, bhavanto mahanto’’ti ca, ‘‘bhavaṃ tiṭṭhati, bhavanto tiṭṭhantī’’ti ca ādi vuttaṃ. त्यात यमक महाथेरांनी केवळ संबोधन विभक्तीच्या स्थानीच 'गच्छन्तो, महन्तो, चरन्तो' इत्यादींचे बहुवचन सांगितले आहे, आणि प्रथमा विभक्तीच्या (पच्चत्त) स्थानी एकवचन सांगितले आहे. काही इतरांनी मात्र प्रथमेच्या स्थानी एकवचन आणि बहुवचन दोन्ही, आणि संबोधनाच्या स्थानी केवळ बहुवचनच सांगितले आहे. परंतु 'गच्छं, महं, चरं' इत्यादींचे संबोधनाच्या स्थानी एकवचन सांगितले आहे. आम्ही मात्र बुद्धवचनात आणि अनेक अट्ठकथांमध्ये 'गच्छन्तो, महन्तो' इत्यादींच्या बहुवचनी प्रयोगांचा आणि 'गच्छं, महं' इत्यादींच्या अनुस्वारयुक्त संबोधनाच्या एकवचनी प्रयोगांचा अभाव असल्यामुळे, आणि 'गच्छन्तो भारद्वाजो' (गच्छन्तो भारद्वाज), 'स गच्छं न निवत्तति' (तो जात असताना परतत नाही), 'महन्तो लोकसन्निवॉसो' (महान लोकनिवास) इत्यादी केवळ प्रथमेच्या एकवचनी प्रयोगांचेच दर्शन होत असल्यामुळे, अशी रूपे विचारार्ह (स्वीकारार्ह) नाहीत असे मानतो. निरुत्तिपिटकात प्रथमा आणि संबोधन स्थानी 'महन्तो, भवन्तो, चरन्तो' इत्यादींचे केवळ बहुवचनच सांगितले आहे, एकवचन नाही. कारण तेथे 'महं भवं चरं तिट्ठं' ही गाथा सांगून 'महं तिट्ठति, mahन्तो तिट्ठन्ति' आणि 'भो महा, भवन्तो महन्तो' आणि 'भवं तिट्ठति, भवन्तो तिट्ठन्ति' इत्यादी म्हटले आहे. Ettha pana ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’ti padāni yattha ‘‘honto hontā’’ti kriyatthaṃ na vadanti, tattha ‘‘bhavaṃ kaccāno. Mā bhavanto evaṃ avacutthā’’tiādīsu viya aññasmiṃ atthe patanato ekavacanabahuvacanāni bhavanti, tasmā ‘‘santo sappurisā loke’’ti ettha ‘‘santo’’ti padassa viya ‘‘arahanto sammāsambuddhā’’ti ettha ‘‘arahanto’’ti padassa viya ca ‘‘bhavanto’’ti padassa bahuvacanattaṃ nijjhānakkhamaṃ. ‘‘Mahanto, caranto, tiṭṭhanto’’tiādīnaṃ pana bahuvacanattaṃ na nijjhānakkhamaṃ viya amhe paṭibhāti. Na hi katthacipi ‘‘santo, arahanto, bhavanto’’ti padavajjitānaṃ ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ anekapadasatānaṃ bahuvacanantatāpayoge passāma. Tathā hi – परंतु येथे 'भवं, भवन्तो' हे शब्द जेथे 'होन्तो, होन्ता' (असणे) हा क्रियावाचक अर्थ दर्शवत नाहीत, तेथे 'भवं कच्चानो' (पूज्य कच्चायन), 'मा भवन्तो एवं अवचुत्थ' (आपण असे बोलू नका) इत्यादींप्रमाणे दुसऱ्या अर्थात प्रयुक्त होत असल्यामुळे ते एकवचन आणि बहुवचन होतात. म्हणूनच, 'सन्तो सप्पुरिसा लोके' (जगात सत्पुरुष आहेत) यातील 'सन्तो' या शब्दाप्रमाणे आणि 'अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा' (अर्हत सम्यक्संबुद्ध) यातील 'अरहन्तो' या शब्दाप्रमाणे 'भवन्तो' या शब्दाचे बहुवचन असणे विचारार्ह (स्वीकारार्ह) आहे. परंतु 'महन्तो, चरन्तो, तिट्ठन्तो' इत्यादींचे बहुवचन असणे आम्हाला विचारार्ह वाटत नाही. कारण 'सन्तो, अरहन्तो, भवन्तो' हे शब्द वगळता 'गच्छन्तो, महन्तो, चरन्तो' इत्यादी शेकडो शब्दांचा बहुवचनी प्रयोग आम्हाला कोठेही आढळत नाही. कारण की – Bavhatte [Pg.224] katthaci ṭhāne, ‘‘jāna’’miccādayo yathā; Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. ज्याप्रमाणे काही ठिकाणी 'जानं' (जाणणारा) इत्यादी शब्द बहुवचनात दिसतात, त्याप्रमाणे 'गच्छन्तो' इत्यादी शब्द बहुवचनात दिसत नाहीत. Bavhatte katthaci ṭhāne, ‘‘santo’’ iccādayopi ca; Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. ज्याप्रमाणे काही ठिकाणी 'सन्तो' इत्यादी शब्द देखील बहुवचनात दिसतात, त्याप्रमाणे 'गच्छन्तो' इत्यादी शब्द बहुवचनात दिसत नाहीत. ‘‘Arahanto’’ti bavhatte, ekanteneva dissati; Nevaṃ dissanti bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. 'अरहन्तो' हा शब्द निश्चितपणे बहुवचनात दिसतो; परंतु 'गच्छन्तो' इत्यादी शब्द बहुवचनात अशा प्रकारे दिसत नाहीत. Anekasatapāṭhesu, ‘‘viharanto’’tiādīsu; Ekassapi bahukatte, pavatti na tu dissati. 'विहरन्तो' इत्यादी शेकडो पाठांमध्ये, एकाही शब्दाची बहुवचनात प्रवृत्ती (वापर) दिसून येत नाही. Bahuvacananayena, ‘‘gacchanto’’ti padassa hi; Gahaṇe sati bahavo, dosā dissanti saccato. कारण 'गच्छन्तो' हा शब्द बहुवचनाच्या नियमाने ग्रहण केला असता, खरोखरच अनेक दोष दिसून येतात. Yathekamhi ghare daḍḍhe, daḍḍhā sāmīpikā gharā; Tathā bavhattavācitte, ‘‘gacchanto’’ti padassa tu. ज्याप्रमाणे एक घर जळले असता शेजारची घरेही जळतात, त्याचप्रमाणे 'गच्छन्तो' या शब्दाला बहुवचनवाचक मानल्यास... ‘‘Viharanto’’tiādīnaṃ, bavhattavācitā siyā; Rūpanayo aniṭṭho ca, gahetabbo anekadhā. ...'विहरन्तो' इत्यादी शब्दही बहुवचनवाचक होतील आणि अनिष्ट रूपपद्धती अनेक प्रकारे स्वीकारावी लागेल. Evaṃ santepi yasmā ‘‘niruttipiṭakaṃ nāma pabhinnapaṭisambhidena mahākhīṇāsavena mahākaccāyanena kata’’nti loke pasiddhaṃ, tasmā idaṃ ṭhānaṃ punappunaṃ upaparikkhitabbaṃ. Kiñcāpettha there gāravena evaṃ vuttaṃ, tathāpi pāḷinayaṃ garuṃ katvā diṭṭhenekavacananayena adiṭṭho bahuvacananayo chaḍḍetabbo. Evaṃ sati niggahītantesu nayo sobhano bhavati. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci – असे असले तरी, 'निरुत्तिपिटक हे प्रभिन्नपटिसम्भिदा (प्रभेदयुक्त प्रतिसंभिदा) प्राप्त महान खीणासव (अर्हत) महाकच्चायनांनी रचले आहे' असे जगात प्रसिद्ध असल्यामुळे, या विषयाचे वारंवार परीक्षण केले पाहिजे. जरी येथे थेरांबद्दलच्या (स्थविरांबद्दलच्या) आदरापोटी असे म्हटले गेले असले, तरी पाळी भाषेच्या नियमाला श्रेष्ठ मानून, दृष्ट (दिसणाऱ्या) एकवचनाच्या नियमाच्या आधारे अदृष्ट (न दिसणारा) बहुवचनाचा नियम सोडून दिला पाहिजे. असे केल्यास निग्गहीत-अन्त शब्दांच्या बाबतीत हा नियम शोभून दिसतो. आमची पसंती (रुची) मात्र अशी आहे – ‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’ iti padāni tu; Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye. 'भवं, करं, अरहं, सं, महं' हे शब्द मात्र परस्परांपेक्षा विसदृश (भिन्न) आहेत, असे जाणावे. ‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ; Jānaṃ passa’’ntiādīni, sadisāni bhavanti hi. 'गच्छं, चरं, ददं, तिट्ठं, चिन्तयं, भावयं, वदं, जानं, पस्सं' इत्यादी शब्द खरोखरच समान (सदृश) आहेत. Tatra ‘‘jāna’’ntiādīni, katthaci parivattare; Vibhattiliṅgavacana-vasenāti vibhāvaye. त्यात 'जानं' इत्यादी शब्द विभक्ती, लिंग आणि वचनाच्या अनुसार काही ठिकाणी बदलतात, असे स्पष्ट समजावे. Tatra [Pg.225] tāva bhavantasaddassa nāmikapadamālā vuccati – bhavaṃsaddo hi ‘‘vaḍḍhanto, honto’’ti atthepi vadati. Tesaṃ vasena ayaṃ nāmikapadamālā. त्यामध्ये सर्वप्रथम 'भवन्त' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली जात आहे – 'भवं' शब्द "वाढणारा, असणारा" या अर्थात देखील वापरला जातो. त्यांच्या आधारे ही नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) आहे. Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. He bhavanta, he bhavantā. भवं, भवन्तो, भवन्ता। भवन्तं, भवन्ते। भवन्तेन, भवन्तेहि, भवन्तेभि। भवन्तस्स, भवन्तानं। भवन्ता, भवन्तस्मा, भवन्तम्हा, भवन्तेहि, भवन्तेभि। भवन्तस्स, भवन्तानं। भवन्ते, भवन्तस्मिं, भवन्तम्हि, भवन्तेसु। हे भवन्त, हे भवन्ता। Tattha ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’tiādīnaṃ ‘‘vaḍḍhantohonto’’tiādinā attho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘suvijāno bhavaṃ hoti. Dhammakāmo bhavaṃ hoti. Rājā bhavanto nānāsampattīhi modati. Kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandī bhavante dahato udakaṃ gaṅgāya otaratī’’ti payogā bhavanti, tasmā ayaṃ nāmikapadamālā sārato paccetabbā. Ettha bhavaṃsaddamattaṃ vajjetvā gacchamānacaramānasaddādīsu viya bhavantasadde ‘‘bhavanto, bhavantā’’ti purisanayopi labbhati, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘bhavantaṃ, bhavantānī’’ti cittanayopi labbhati. Evaṃ vaḍḍhanabhavanatthavācakassa bhavantasaddassa nāmikapadamālā veditabbā. तेथे 'भवं, भवन्तो' इत्यादी शब्दांचा अर्थ 'वाढणारा, असणारा' (वड्ढन्तो, होन्तो) इत्यादी असा समजला पाहिजे. कारण की, 'सुविजानो भवं होति' (कल्याणकारी मनुष्य सहज ओळखता येतो), 'धम्मकामो भवं होति' (धम्माची आवड असणारा मनुष्य कल्याणकारी होतो), 'राजा भवन्तो नानासम्पत्तीहि मोदति' (राजा समृद्ध होत विविध संपत्तीने आनंदित होतो), 'कुळीरदहो गङ्गाय एकाबद्धो, गङ्गाय पूरणकाले गङ्गोदकेन पूरति, उदके मन्दी भवन्ते दहतो उदकं गङ्गाय ओतरती' (कर्कटक डोह गंगेला जोडलेला आहे, गंगेला पूर येतो तेव्हा तो गंगेच्या पाण्याने भरतो, आणि पाणी कमी होत असताना डोहातील पाणी गंगेत उतरते) असे प्रयोग आढळतात. म्हणून ही नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमळा) मूलतः समजून घेतली पाहिजेत. येथे केवळ 'भवं' हा शब्द वगळता, 'गच्छमान, चरमान' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'भवन्त' शब्दात 'भवन्तो, भवन्ता' असा पुल्लिंगी प्रयोगही मिळतो; नपुंसकलिंगात सांगायचे झाल्यास 'भवन्तं, भवन्तानि' असा 'चित्त' शब्दासारखा प्रयोगही मिळतो. अशा प्रकारे, वाढणे किंवा असणे या अर्थाचा वाचक असलेल्या 'भवन्त' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमळा) समजून घ्यावीत. Ayañca viseso ‘‘bhavanto’’ti padaṃ vaḍḍhanabhavanatthato aññatthe vattamānaṃ bahuvacanameva hoti, yathā ‘‘bhavanto āgacchantī’’ti. Vaḍḍhanabhavanatthesu vattamānaṃ ekavacanameva. Atrime payogā ‘‘anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti. Samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā’’ti. ‘‘Bhavaṃ’’ iti padaṃ pana ubhayatthāpi ekavacanameva, tasmā [Pg.226] idāni ‘‘bhavaṃ ānando. Bhavanto āgacchanti, appasaddā bhavanto hontu, mā bhonto saddamakatthā’’ti evamādipayogadassanavasena vohāravisese pavattaṃ aññaṃ atthaṃ paṭicca aparāpi nāmikapadamālā vuccate – आणि हा विशेष आहे की, 'भवन्तो' हा शब्द वाढणे किंवा असणे या अर्थाव्यतिरिक्त इतर अर्थात (उदा. आदरणीय महोदय या अर्थात) वापरला असता तो केवळ बहुवचनातच असतो, जसे की 'भवन्तो आगच्छन्ति' (महोदय येत आहेत). वाढणे किंवा असणे या अर्थांमध्ये वापरला असता तो केवळ एकवचनातच असतो. येथे हे प्रयोग आहेत: 'अनुपुब्बेन भवन्तो विञ्ञुतं पापुणाति' (हळूहळू वाढणारा मनुष्य शहाणपणाला प्राप्त होतो). 'समणेन नाम ईदिसेसु कम्मेसु अब्यावटेन भवितब्बं, एवं भवन्तो हि समणो susamaṇo assā' (श्रमणाने अशा कामांमध्ये अलिप्त राहिले पाहिजे, कारण असा असणारा श्रमणच चांगला श्रमण होतो). परंतु 'भवं' हा शब्द दोन्ही अर्थांमध्ये केवळ एकवचनातच असतो. म्हणून आता 'भवं आनन्दो' (आदरणीय आनंद), 'भवन्तो आगच्छन्ति' (महोदय येत आहेत), 'अप्पसद्दा भवन्तो होन्तु' (महोदय, शांत व्हा), 'मा भोन्तो सद्दं अकत्था' (महोदयांनो, गोंगाट करू नका) इत्यादी प्रयोगांच्या दर्शनावरून, विशिष्ट व्यवहारात प्रवृत्त झालेल्या दुसऱ्या अर्थाच्या अपेक्षेने दुसरी नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमळा) सांगितली जात आहेत – Bhavaṃ, bhavanto, bhonto. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Bho, bhavanto, bhonto iti. भवं, भवन्तो, भोन्तो। भवन्तं, भवन्ते। भवता, भोता, भवन्तेन, भवन्तेहि, भवन्तेभि। भवतो, भोतो, भवन्तस्स, भवन्तानं, भवतं। भवता, भोता, भवन्तेहि, भवन्तेभि। भवतो, भोतो, भवन्तस्स, भवन्तानं, भवतं। भवति, भवन्ते, भवन्तस्मिं, भवन्तम्हि, भवन्तेसु। भो, भवन्तो, भोन्तो. Ettha pana ‘‘bho’’iccādīni tīṇi padāni yasmā vohāravisesapavattāni ālapanapadāni honti, tasmā ‘‘āvuso, bhante’’ti padāni viya bhosaddādiupapadavantāni na bhavanti, ‘‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’’iccādīsu hi purisasaddādayoyeva bhosaddādi upapadavanto bhavanti. Idha ca ‘‘bhavaṃ ānando’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti padāni vuttāni, na pana ‘‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni. Paṭhamasmiñhi naye vaḍḍhanatthavasena ‘‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’’ti bhosaddādayo ālapanapadānaṃ upapadāni bhavanti, na dutiyasmiṃ naye. Āmeḍitavasena pana ‘‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’’ti padāni bhavanti yathā ‘‘bhante bhante’’ti. येथे 'भो' इत्यादी तीन शब्द विशिष्ट व्यवहारात प्रवृत्त झालेले संबोधनाचे शब्द (आलपनपदे) असल्यामुळे, ते 'आवुसो, भन्ते' या शब्दांप्रमाणे 'भो' इत्यादी उपपदे असणारे नसतात. कारण 'भो पुरिस' (हे माणसा), 'भवन्तो ब्राह्मणा' (आदरणीय ब्राह्मणहो), 'भोन्तो समणा' (आदरणीय श्रमणहो), 'भो राज' (हे राजा) इत्यादींमध्ये 'पुरिस' इत्यादी शब्दच 'भो' इत्यादी उपपदांनी युक्त असतात. आणि येथे 'भवं आनन्दो' यामध्ये 'भवं' या शब्दाशी समान अर्थ असलेले 'भो, भवन्तो, भोन्तो' हे शब्द सांगितले आहेत, परंतु 'धम्मकामो भवं होति' यातील 'भवं' शब्दाशी समान अर्थाचे नाहीत. पहिल्या पद्धतीमध्ये (म्हणजे वाढणे या अर्थात) वाढण्याच्या अर्थामुळे 'भो भवन्त, भवन्तो भवन्ता, भोन्तो भवन्ता' असे 'भो' इत्यादी शब्द संबोधनाच्या पदांचे उपपदे होतात, दुसऱ्या पद्धतीमध्ये नाही. पुनरावृत्तीच्या (आमेडित) रूपाने 'भो भो, भवन्तो भवन्तो, भोन्तो भोन्तो' असे शब्द होतात, जसे की 'भन्ते भन्ते'. Atridaṃ bhūdhātuvasena saṅkhepato pāḷinidassanaṃ – kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito. Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi. Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo [Pg.227] brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā. Mā bhavanto evaṃ avacuttha. Imaṃ bhonto nisāmetha. Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā iccevamādi. Ettha ‘‘bhavaṃ’’iccādīni bhūdhātumayāni nāmapadānīti veditabbāni. येथे 'भू' धातूच्या अनुषंगाने थोडक्यात पालि उदाहरणे दिली आहेत – 'कस्मा भवं विज्जनमरण्ञनिस्सितो' (आदरणीय महोदय निर्जन अरण्याचा आश्रय का घेत आहेत?), 'कथं पनाहं भो तं भवन्तं गोतमं जानिस्सामि' (पण हे महोदया, मी त्या आदरणीय गोतमांना कसे ओळखणार?), 'एवं भोति खो अम्बट्ठो माणवो ब्राह्मणस्स पोक्खरसातिस्स पटिस्सुत्वा' (अशा प्रकारे, 'हे महोदया' [किंवा 'असे होय' या अर्थी 'भो' + 'इति'], अम्बट्ठ नावाच्या तरुण ब्राह्मणाने पोक्खरसाती ब्राह्मणाला उत्तर दिले), 'मा भवन्तो एवं अवचुत्थ' (महोदयांनो, असे बोलू नका), 'इमं भोन्तो निसामेथ' (महोदयांनो, हे ऐका), 'एवं भो पुरिस जानाहि, पापधम्मा असञ्ञता' (हे माणसा, असे समज की पापी लोक असंयमी असतात) इत्यादी. येथे 'भवं' इत्यादी शब्द 'भू' धातूपासून बनलेले नामशब्द आहेत असे समजले पाहिजे. Apica tesu ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti imāni nipātapadānipi hontīti vavatthapetabbaṃ. ‘‘Bho purisā’’tiādīsu tesaṃ nipātānipātabhāve vivādo na karaṇīyo. Kaccāyanasmiñhi ‘‘bho ge tū’’ti vuttaṃ. Aññattha pana ‘‘āmantanatthe nipāto’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi niruttimañjūsāyaṃ vuttaṃ ‘‘bhotidaṃ āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanameva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘bho purisā’ti bahuvacanappayogopi gahito. ‘Bhavanto’ti padaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘purisā’ti puna vutta’’nti. Pāḷiyañhi aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā dissati, itare pana bahuvacanavaseneva dissanti. Tesaṃ tu nipātapadatte rūpanipphādanakiccaṃ natthi. Tesu bhosaddassa nipātapadattā āhaccabhāsite nijjīvālapane itthiliṅgavisayo ‘‘ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile’’ti payogopi dissati. Atrimā bhosaddassa pavattiparidīpanī gāthāyo – शिवाय, त्यांच्यामध्ये 'भो, भवन्तो, भोन्तो' हे अव्यय (निपात) शब्द देखील असतात, असे निश्चित केले पाहिजे. 'भो पुरिसा' इत्यादींमध्ये त्यांच्या अव्यय असण्या-नसण्याबाबत वाद घालू नये. कारण कच्चायन व्याकरणात 'भो गे तू' असे म्हटले आहे. इतर ठिकाणी 'संबोधनाच्या अर्थातील अव्यय' (आमन्तनत्थे निपातो) इत्यादी म्हटले आहे. तसेच निरुत्तिमंजुषामध्ये म्हटले आहे: 'हा "भो" शब्द संबोधनाच्या अर्थातील अव्यय आहे. तो केवळ एकवचनातच असतो असे नाही, तर बहुवचनातही असतो, म्हणूनच "भो पुरिसा" हा बहुवचनी प्रयोगही स्वीकारला आहे. परंतु "भवन्तो" हा शब्द केवळ बहुवचनातच असतो, म्हणून पुन्हा "पुरिसा" असे म्हटले आहे.' कारण पालि आणि अट्ठकथांमध्ये अव्यय असलेला 'भो' शब्द एकवचन आणि बहुवचनाच्या भेदाने दोन प्रकारे दिसतो, परंतु इतर शब्द केवळ बहुवचनातच दिसतात. परंतु त्यांचे अव्यय रूप असल्यामुळे त्यांच्यात रूपसिद्धीचे कार्य (रूपनिप्फादन-किच्च) नसते. त्यांच्यामध्ये 'भो' हा शब्द अव्यय असल्यामुळे, निर्जीव गोष्टींना संबोधित करताना स्त्रीलिंगी विषयात देखील 'उम्मुज्ज भो पुथुसिले, परिप्लव भो पुथुसिले' (हे विस्तीर्ण शिळे, वर ये! हे विस्तीर्ण शिळे, तरंग!) असा प्रयोगही दिसतो. येथे 'भो' शब्दाच्या वापराचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या गाथा आहेत – ‘‘Ito bho sugatiṃ gaccha, manussānaṃ sahabyataṃ’’; Evamādīsu bhosaddo, ekavacanako mato. 'हे महोदया, येथून सुगतीला जा, मनुष्यांच्या सहवासात जा'; इत्यादींमध्ये 'भो' हा शब्द एकवचनी मानला गेला आहे. ‘‘Passatha bho imaṃ kula-putta’’miccevamādisu; Bahuvacanako eso, bhosaddoti vibhāvaye. 'महोदयांनो, या कुलपुत्राला पहा'; इत्यादींमध्ये हा 'भो' शब्द बहुवचनी आहे असे स्पष्ट होते. Puggalālapane [Pg.228] ceva, dhammassālapanepi ca; Nijjīvālapane cāti, bhosaddo tīsu dissati. व्यक्तीला संबोधित करताना, गुणाला (धम्माला) संबोधित करताना आणि निर्जीव वस्तूला संबोधित करताना – अशा तीनही ठिकाणी 'भो' शब्द आढळतो. Tatra dhammālapanamhi, ekavacova labbhati; Itaresu siyā deka-vaco bahuvacopi ca. त्यामध्ये गुणाच्या (धम्माच्या) संबोधनात केवळ एकवचनच मिळते; इतरांमध्ये एकवचन किंवा बहुवचन देखील असू शकते. Nicchitabbaṃ guṇīpadaṃ, dhammassālapane dhuvaṃ; ‘‘Acchariyaṃ vata bho’’ti, idamettha nidassanaṃ. गुणाच्या (धम्माच्या) संबोधनात विशेष्य पद (गुणीपद) निश्चितपणे ठरवले पाहिजे; 'आश्चर्य आहे खरोखर, महोदया!' (अच्छरियं वत भो) हे याचे येथे उदाहरण आहे. Icchitabbaṃ guṇīpadaṃ, puggalālapane pana; ‘‘Evaṃ bho purisa jānāhi’’, idamettha nidassanaṃ. परंतु व्यक्तीच्या संबोधनात विशेष्य पद (गुणीपद) अपेक्षित असते; 'हे माणसा, असे समज' (एवं भो पुरिस जानाहि) हे याचे येथे उदाहरण आहे. Guṇīpadaṃ asantampi, puggalālapanamhi tu; Ajjhāharitvā pāvade, atthaṃ ‘‘bho ehi’’ādisu. परंतु व्यक्तीच्या संबोधनात विशेष्य पद (गुणीपद) नसले तरीही, 'भो एहि' (हे महोदया, या) इत्यादींमध्ये अध्याहार करून अर्थ स्पष्ट करावा. Ghaṭādīnaṃ ālapanaṃ, nijjīvālapanaṃ bhave; Jīvaṃva lokiyā loke, ālapanti kadāci tu. घडा इत्यादींना संबोधित करणे हे निर्जीव संबोधन (निज्जीवालापन) होय; संसारी लोक जगात कधीकधी त्यांना जणू काही सजीव असल्यासारखे संबोधित करतात. Nijjīvālapanaṃ appaṃ, atthaviññāpane siyā; ‘‘Ummujja bho puthusile’’, iti pāḷi nidassanaṃ. निर्जीव वस्तूंचे संबोधन अल्प असते, ते अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी असू शकते; 'हे विस्तीर्ण शिळे, वर ये (उमज्जा)', हे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे. Ettha liṅgavipallāsaṃ, keci icchanti paṇḍitā; Tesaṃ matena bhotīti, liṅgaṃ vipariṇāmaye. येथे काही पंडित लिंगविपर्यास (लिंग बदल) मानतात; त्यांच्या मते 'भोती' (bhotī) असे लिंग परिवर्तित करावे. Atha vā pana bhosaddo, nipāto sopadaṃ viya; Tasmā virodhatā nāssa, tiliṅge vacanadvaye. किंवा 'भो' हा शब्द निपात (अव्यय) आहे, पदासारखा; म्हणून तिन्ही लिंगांत आणि दोन्ही वचनांत त्याचा काही विरोध (विसंगती) नाही. Evaṃ santepi bhosaddo, dviliṅgeyeva pāyato; Yasmā diṭṭho tato viññū, dviliṅgeyeva taṃ vade. असे असूनही, 'भो' हा शब्द प्रायः दोनच लिंगांत आढळतो; म्हणून विद्वानांनी त्याचा प्रयोग दोनच लिंगांत करावा. Itthiliṅgamhi sampatte, ‘‘bho’’ti iti payojaye; Evaṃvidhaṃ payogañhi, suppayogaṃ budhābravuṃ. स्त्रीलिंग प्राप्त झाले असता 'भो' असा प्रयोग करावा; अशा प्रकारच्या प्रयोगालाच विद्वानांनी सुप्रयोग (योग्य प्रयोग) म्हटले आहे. Yajjevaṃ [Pg.229] duppayogaṃva, siyā tumhehi dassitaṃ; ‘‘Ummujja bho puthusile’’, iccāhaccapadanti ce. जर तुमच्याद्वारे दर्शविलेला 'हे विस्तीर्ण शिळे, वर ये' (उमज्जा भो पुथुसिले) हा प्रयोग दुष्प्रयोग (अयोग्य प्रयोग) वाटत असेल, आणि तो केवळ एक अपवादात्मक प्रयोग (आहतपद) आहे असे मानले तर? Duppayogaṃ na taṃ yasmā, vohārakusalena ve; Jinena bhāsite dhamme, duppayogā na vijjare. तो दुष्प्रयोग नाही, कारण व्यवहारकुशल अशा जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या धम्मामध्ये दुष्प्रयोग आढळत नाहीत. Itthiliṅgassa visaye, bhotisaddappayojanaṃ; Kavīnaṃ pemanīyanti, mayā evamudīritaṃ. स्त्रीलिंगाच्या विषयात 'भोती' (bhoti) शब्दाचा प्रयोग कवींना प्रिय वाटणारा आहे, असे माझ्याद्वारे म्हटले गेले आहे. Evaṃ bhavantasaddassa nāmikapadamālā pāḷinayānurūpaṃ dvidhā vibhattā vaḍḍhanabhavanatthatadaññatthavasena. अशा प्रकारे 'भवंत' शब्दाची नामपदमाला (विभक्ती रूपे) पाळी नियमांनुसार 'वर्धन-भवन' अर्थ आणि त्याव्यतिरिक्त इतर अर्थांच्या भेदाने दोन प्रकारे विभागली आहे. Karontasaddassa pana – पण 'करोन्त' (करत असलेला) शब्दाची रूपे खालीलप्रमाणे आहेत – Karaṃ, karonto, karontā. Karontaṃ, karonte. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto karontāti rūpāni bhavanti. करं, करोन्तो, करोन्ता. करोन्तं, करोन्ते. करोता, करोन्तेन, करोन्तेहि, करोन्तेभि. करोतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं. करोता, करोन्ता, करोन्तस्मा, करोन्तम्हा, करोन्तेहि, करोन्तेभि. करोतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं. करोन्ते, करोन्तस्मिं, करोन्तम्हि, करोन्तेसु. भो करोन्त, भवन्तो करोन्ता अशी रूपे होतात. ‘‘Karoto na kariyati pāpa’’nti idamettha karotosaddassa atthitānidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘karontī, karontiyo’’tiādinā yojetabbāni, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘karontaṃ, karontānī’’tiādinā yojetabbāni. 'करणाऱ्याकडून पाप केले जात नाही' (करोतो न करियति पापं) हे येथे 'करोतो' शब्दाच्या अस्तित्वाचे उदाहरण आहे. स्त्रीलिंगात सांगायचे असल्यास 'करोन्ती, करोन्तियो' इत्यादी रूपांनी योजना करावी, आणि नपुंसकलिंगात सांगायचे असल्यास 'करोन्तं, करोन्तानी' इत्यादी रूपांनी योजना करावी. Arahantasaddassa – 'अरहन्त' शब्दाची रूपे खालीलप्रमाणे आहेत – Arahaṃ, arahanto. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, arahantena, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahatā, arahantā, arahantasmā, arahantamhā, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahante, arahantasmiṃ[Pg.230], arahantamhi, arahantesu. Bho arahanta, bhavanto arahanto iti rūpāni bhavanti. अरहं, अरहन्तो. अरहन्तं, अरहन्ते. अरहता, अरहन्तेन, अरहन्तेहि, अरहन्तेभि. अरहतो, अरहन्तस्स, अरहन्तानं, अरहतं. अरहता, अरहन्ता, अरहन्तस्मा, अरहन्तम्हा, अरहन्तेहि, अरहन्तेभि. अरहतो, अरहन्तस्स, अरहन्तानं, अरहतं. अरहन्ते, अरहन्तस्मिं, अरहन्तम्हि, अरहन्तेसु. भो अरहन्त, भवन्तो अरहन्तो अशी रूपे होतात. Ayaṃ guṇavācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Arahā, arahanto, arahantā’’iti ca. Etañhi rūpaṃ samantapāsādikāyaṃ manussaviggahaṭṭhāne dissati. Uttarimanussadhammapāḷiyaṃ pana ‘‘mayañcamhā anarahanto’’ti padaṃ dissati. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paṇṇattivācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā. ही गुणवाचक 'अरहन्त' शब्दाची नामपदमाला आहे. तसेच 'अरहा, अरहन्तो, अरहन्ता' अशीही रूपे होतात. हे रूप समन्तपासादिकामध्ये 'मनुष्यविग्रह' (मनुस्सविग्गह) प्रकरणात दिसते. उत्तरिमनुस्सधम्म पाळीमध्ये (विनयपिटक) 'मयञ्चम्हा अनरहन्तो' (आम्ही अरहंत नाही आहोत) हे पद दिसते. अरहन्तं, अरहन्ते, अरहता, उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही प्रज्ञप्तिवाचक (संज्ञावाचक) 'अरहन्त' शब्दाची नामपदमाला आहे. Tathā hi ‘‘arahaṃ sammāsambuddho. Arahaṃ sugato loke. Arahanto sammāsambuddhā’’tiādīsu arahaṃsaddādayo guṇavācakā. ‘‘Arahā ahosi. Ahañhi arahā loke. Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ. तसेच, जसे की 'अरहं सम्मासम्बुद्धो' (अरहंत सम्यक्संबुद्ध), 'अरहं सुगतो लोके' (जगात अरहंत सुगत), 'अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा' (अरहंत सम्यक्संबुद्ध) इत्यादींमध्ये 'अरहं' इत्यादी शब्द गुणवाचक आहेत. तर 'अरहा अहोसि' (अरहंत झाले), 'अहञ्हि अरहा लोके' (मीच जगात अरहंत आहे), 'एकॉ अरहा, एकसट्ठि अरहन्तो लोके अहेसुं' (जगात एक अरहंत, एकसष्ट अरहंत झाले) इत्यादींमध्ये... Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ. गावात असो वा अरण्यात, सखल भागात असो वा मैदानावर, जेथे अरहंत विहार करतात, ती भूमी रमणीय असते. Mayañcamhā anarahanto’’tiādīsu arahāsaddādayo paṇṇattivācakāti daṭṭhabbā. Idha itthinapuṃsakaliṅgavasena visuṃ vattabbanayo appasiddho. Yadi evaṃ āsavakkhayaṃ pattā itthī kathaṃ vattabbā, āsavakkhayaṃ pattaṃ cittaṃ kathaṃ vattabbanti? Itthī tāva ‘‘yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti vacanato ‘‘araha’’nti vattabbā guṇavasena, paṇṇattivasena pana ‘‘itthī arahā ahosī’’ti vattabbā. Cittaṃ pana guṇavaseneva ‘‘arahaṃ citta’’nti vattabbanti. ...आणि 'मयञ्चम्हा अनरहन्तो' इत्यादींमध्ये 'अरहा' इत्यादी शब्द प्रज्ञप्तिवाचक (संज्ञावाचक) आहेत असे जाणावे. येथे स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या बाबतीत स्वतंत्रपणे सांगण्याचा नियम जाणावा. जर असे असेल, तर आसवांचा क्षय (आसवक्खय) झालेल्या स्त्रीला काय म्हणावे, आणि आसवांचा क्षय झालेल्या चित्ताला काय म्हणावे? स्त्रीला तर 'जी स्त्री अरहंत असेल, सम्यक्संबुद्ध असेल...' या वचनानुसार गुणाच्या दृष्टीने 'अरहं' (arahaṃ) म्हणावे, परंतु प्रज्ञप्तीच्या (संज्ञेच्या) दृष्टीने 'इत्थी अरहा अहोसि' (स्त्री अरहंत झाली) असे म्हणावे. चित्ताला मात्र गुणाच्या दृष्टीनेच 'अरहं चित्तं' (arahaṃ cittaṃ) असे म्हणावे. Santasaddassa [Pg.231] – 'सन्त' (सज्जन) शब्दाची रूपे खालीलप्रमाणे आहेत – Saṃ, santo, santo, santā. Saṃ, santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santoti rūpāni bhavanti. सं, सन्तो, सन्तो, सन्ता. सं, सन्तं, सन्ते. सता, सन्तेन, सन्तेहि, सन्तेभि, सब्भि. सतो, सन्तस्स, सन्तानं, सतं, सतानं. सता, सन्ता, सन्तस्मा, सन्तम्हा, सन्तेहि, सन्तेभि, सब्भि. सतो, सन्तस्स, सन्तानं, सतं, सतानं. सति, सन्ते, सन्तस्मिं, सन्तम्हि, सन्तेसु. भो सन्त, भवन्तो सन्तो अशी रूपे होतात. Ettha pana ‘‘addhā hi tāta satanesa dhammo’’ti jayaddisajātakapāḷidassanato ‘‘satāna’’nti vuttaṃ. Tattha hi satanesāti satānaṃ esāti chedo, rassattaniggahītasaralopavasena ca rūpaniṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘addhā ekaṃsena esa tāta satānaṃ paṇḍitānaṃ dhammo sabhāvo’’ti attho vutto. Ayaṃ ye loke ‘‘sappurisā’’ti ca ‘‘ariyā’’ti ca ‘‘paṇḍitā’’ti ca vuccanti, tesaṃ vācakassa santasaddassa nāmikapadamālā. Tappaṭisedhassa pana asaṃ, asanto, katthaci asantā iccapi. Tathā hi ‘‘asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare’’ti pāḷi dissati. ‘‘Asaṃ, asantaṃ, asante. Asatā’’tiādinā yojetabbā. Imasmiṃ atthe ‘‘santo, asanto’’timāni bahuvacanakāniyeva bhavanti, na katthacipi ekavacanakāni. Kasmā? Paṇṇattivācakattā. Aññatra pana ‘‘santo, danto’’tiādīsu ekavacanāniyeva ṭhapetvā vijjamānatthavācakasantosaddaṃ, kasmā? Apaṇṇattivācakattāti daṭṭhabbaṃ. येथे 'अद्धा हि तात सतनेसो धम्मो' या जयद्दिस जातक पाळीतील वचनावरून 'सतानं' (satānaṃ) असे म्हटले आहे. कारण तेथे 'सतनेसो' म्हणजे 'सतानं एसो' असा संधिच्छेद आहे, आणि र्हस्वत्व, निग्गहीत व स्वरलोप यांच्या नियमांनुसार हे रूप सिद्ध झाले आहे असे जाणावे. कारण त्याच्या अट्ठकथेमध्ये 'अद्धा एकंसेन एस तात सतानं पण्डितानं धम्मो सभावो' (नक्कीच, हे पुत्रा, हा सज्जन पंडितांचा धम्म व स्वभाव आहे) असा अर्थ सांगितला आहे. ही जगात ज्यांना 'सत्पुरुष' (सप्पुरिस), 'आर्य' (अरिय) आणि 'पंडित' (पण्डित) म्हटले जाते, त्यांच्या वाचक अशा 'सन्त' शब्दाची नामपदमाला आहे. त्याच्या निषेधार्थ (नकारार्थी) 'असं, असन्तो' आणि काही ठिकाणी 'असन्ता' असे रूप होते. कारण 'असन्ता किर मं जम्मा, तात ताताति भासरे' (दुर्जन लोक मला 'हे पुत्रा, हे पुत्रा' असे म्हणतात) अशी पाळी आढळते. 'असं, असन्तं, असन्ते, असता' इत्यादी रूपांनी योजना करावी. या अर्थामध्ये 'सन्तो, असन्तो' ही बहुवचनी रूपेच होतात, कुठेही एकवचनी रूपे होत नाहीत. का? कारण ते प्रज्ञप्तिवाचक (संज्ञावाचक) आहेत. इतर ठिकाणी मात्र 'सन्तो, दन्तो' (शांत, दमित) इत्यादींमध्ये एकवचनी रूपेच ठेवून, विद्यमान अर्थाचा वाचक असलेला 'सन्त' शब्द वापरावा. का? कारण तो अप्रज्ञप्तिवाचक (संज्ञावाचक नसलेला) आहे असे जाणावे. Idāni paṇṇattivācakānaṃ tesaṃ kānici payogāni kathayāma – आता त्या प्रज्ञप्तिवाचक (संज्ञावाचक) शब्दांचे काही प्रयोग सांगतो – Sameti [Pg.232] asatā asaṃ. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Na sā sabhā yattha na santi santo. Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā. Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito. Sabbhireva samāsetha. Sataṃ dhammo iccevamādīni bhavanti. 'समेति असता असं' (दुर्जनांशी दुर्जन मिळून जातो), 'यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं' (हे राजा, मनुष्य ज्याची संगत करतो, मग तो सज्जन असो वा दुर्जन), 'न सा सभा यत्थ न सन्ति सन्तो' (ती सभा नव्हे जेथे सज्जन नसतात), 'असन्तो निरयं यन्ति, सन्तो सग्गपरायणा' (दुर्जन नरकात जातात, तर सज्जन स्वर्गपरायण असतात), 'असन्ते नोपसेवेय्य, सन्ते सेवेय्य पण्डितो' (पंडिताने दुर्जनांची संगत करू नये, सज्जनांचीच संगत करावी), 'सब्भिरेव समासेथ' (सज्जनांसोबतच संगत करावी), 'सतं धम्मो' (सज्जनांचा धम्म) इत्यादी उदाहरणे होतात. Yo panamhehi padamālāyaṃ ‘‘sabbhī’’ti ayaṃ saddo tatiyāpañcamībahuvacanavasena yojito, so ca kho santaiti akārantapakativasena, aññattha pana ‘‘sabbhī’’ti ikārantapakativasena yojetabbo. Tathā hi sabbhīti sappuriso nibbānañca, sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Sabbo cāyamattho sāṭṭhakathāya ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti imāya ca dīpetabbo. आणि आमच्याद्वारे पदमालेमध्ये जो "सब्भी" हा शब्द तृतीया व पंचमी बहुवचनाच्या रूपाने योजला गेला आहे, तो 'सन्त' या अकारान्त प्रकृतीच्या (मूळ शब्दाच्या) आधारे आहे; परंतु इतर ठिकाणी "सब्भी" हा इकारान्त प्रकृतीच्या आधारे योजला पाहिजे. कारण 'सब्भी' म्हणजे सत्पुरुष आणि निर्वाण होय, याशिवाय 'सब्भी' हे सुंदरतेचे (उत्कृष्टतेचे) एक विशेषण आहे. हा सर्व अर्थ अट्ठकथेसह "बहुम्पेतं असब्भि जातवेदा" या पाळी वचनाने आणि "सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ति" या पाळी वचनाने स्पष्ट केला पाहिजे. Ālapane ca paccatte, tatiyāpañcamīsu ca; Samāsamhi ca yojeyya, sabbhisaddaṃ sumedhaso. बुद्धिमान मनुष्याने संबोधन, प्रथमा, तृतीया व पंचमी विभक्तींमध्ये आणि समासामध्ये सुद्धा 'सब्भि' शब्दाची योजना करावी. Atrāyaṃ yojanā – bho sabbhi tiṭṭha, sabbhi tiṭṭhati, sabbhi saha gacchati, sabbhi apehi, asabbhirūpo puriso. Yasmā panāyaṃ sāsanānukūlā, tasmā imissā tadanukūlattaṃ dassetuṃ idha sāsanato payoge dassessāma atakkāvacare vicitte sugatapāḷinaye sotūnaṃ visāradamatipaṭilābhatthaṃ. Taṃ yathā? Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma. Sabbhi kubbetha santhavaṃ. Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ. Ābādhoyaṃ asabbhirūpo. Asammodako thaddho asabbhirūpo’’ti[Pg.233]. Tattha ālapanavacane diṭṭheyeva paccattavacanaṃ pāḷiyaṃ sarūpato anāgatampi diṭṭhameva hoti. Tathā karaṇavacane diṭṭheyeva nissakkavacanampi diṭṭhameva hoti. Samāse saddarūpe diṭṭheyeva byāse saddarūpaṃ yathāsambhavaṃ diṭṭhameva hoti ṭhapetvā ‘‘hetusatthāradassana’’ntiādīni. Tattha ca nibbānavācako ce, sabbhisaddo itthiliṅgo santivisuddhi nibbutisaddā viya, so ca yamakamahātheramate rattinayena yojetabbo. Sabbesamikārantitthiliṅgānaṃ sādhāraṇo hi so nayo. Sundaratthavācako ce, aggi ratti aṭṭhinayehi yojetabbo vāccaliṅgattā. ‘‘Sabbhidhammabhūtaṃ nibbāna’’nti ettha hi sundaradhammabhūtaṃ nibbānanti attho. Evaṃ pāḷinayavasena ālapanādīsu pañcasu ṭhānesu sabbhisaddassa pavattiṃ ñatvā puna aṭṭhakathānayavasenapi tappavatti veditabbā. Kathaṃ? Yasmā sagāthāvaggassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘santo ‘sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetī’ti pavedayantī’’ti imasmiṃ padese ‘‘sabbhīhī’’ti hivacanavasena saddaracanāviseso aṭṭhakathācariyehi dassito, tasmā sabbhisaddo sabbesupi vibhattivacanesu yojetabbo. Atridaṃ vadāma – येथे ही योजना अशी आहे – 'भो सब्भि तिट्ठ' (हे सत्पुरुषा, थांब), 'सब्भि तिट्ठति' (सत्पुरुष थांबतो), 'सब्भि सह गच्छति' (सत्पुरुषासोबत जातो), 'सब्भि अपेहि' (सत्पुरुषापासून दूर जा), 'असब्भिरूपो पुरिसो' (असत्पुरुषतुल्य मनुष्य). आणि कारण ही योजना बुद्धशासनाला अनुकूल आहे, म्हणून तिची अनुकूलता दर्शवण्यासाठी, अतर्क्स आणि विस्मयकारक अशा सुगत-पाळी-नयामध्ये (बुद्धांच्या पाळी पद्धतीमध्ये) श्रोत्यांना प्रगल्भ बुद्धी प्राप्त व्हावी या उद्देशाने आम्ही येथे शासनातील प्रयोग दाखवू. ते कसे? "बहुम्पेतं असब्भि जातवेद, यं तं वालधिनाऽभिपूजयाम" (हे अग्नी, आम्ही शेपटीने तुझी जी पूजा करतो, ती असत्पुरुषासारखी निरर्थक आहे). "सब्भि कुब्बेथ सन्थवं" (सत्पुरुषांशी मैत्री करावी). "यं सालवनस्मिं सेनको, पापकम्ममकरि असब्भिरूपं" (शालवनात सशाने जे असत्पुरुषासारखे पापकर्म केले). "आबाधोयं असब्भिरूपो" (हा आजार असत्पुरुषासारखा/अयोग्य आहे). "असम्मॉदको थद्धो असब्भिरूपो" (आनंद न देणारा, उद्धट आणि असत्पुरुषासारखा). त्यामध्ये, संबोधनाचे रूप पाहिले असता, प्रथमेचे रूप पाळीमध्ये प्रत्यक्ष आले नसले तरी ते सिद्धच मानले जाते. त्याचप्रमाणे, तृतीया विभक्तीचे रूप पाहिले असता, पंचमी विभक्तीचे रूपही सिद्धच मानले जाते. समासातील शब्दरूप पाहिले असता, विग्रहातील शब्दरूप सुद्धा "हेतुसत्थारदस्सनं" इत्यादी शब्द वगळता यथासंभव सिद्धच मानले जाते. आणि त्यामध्ये जर 'सब्भि' शब्द निर्वाणवाचक असेल, तर तो 'सन्ति', 'विसुद्धि', 'निब्बुति' या शब्दांप्रमाणे स्त्रीलिंगी असतो, आणि यमक महाथेरांच्या मतानुसार तो 'रत्ति' शब्दाच्या रूपाप्रमाणे योजला पाहिजे. कारण सर्व इकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांसाठी तोच सामान्य नियम आहे. जर तो 'सुंदर' (उत्कृष्ट) या अर्थाचा वाचक असेल, तर विशेष्यलिंगी असल्यामुळे तो 'अग्गि', 'रत्ति', 'अट्ठि' यांच्या रूपांप्रमाणे योजला पाहिजे. कारण "सब्भिधम्मभूतं निब्बानं" यामध्ये 'सुंदर धर्मरूप निर्वाण' असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, पाळी नियमानुसार संबोधन इत्यादी पाच ठिकाणी 'सब्भि' शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) जाणून घेऊन, पुन्हा अट्ठकथेच्या नियमानुसारही त्याची प्रवृत्ती समजून घेतली पाहिजे. ते कसे? कारण सगाथावग्गाच्या अट्ठकथेमध्ये "सन्तो 'सब्भीहि सद्धिं सतं धम्मो न जरं उपेती'ति पवेदयन्ति" या वाक्यात 'सब्भीहि' अशा 'हि' प्रत्ययाच्या रूपाने अट्ठकथाचार्यांनी विशिष्ट शब्दरचना दाखवली आहे, म्हणून 'सब्भि' शब्द सर्वच विभक्ती व वचनांमध्ये योजला पाहिजे. याविषयी आम्ही असे म्हणतो – Garū ‘‘sabbhīhi saddhi’’nti, atthaṃ bhāsiṃsu pāḷiyā; Yato tato sabbhisaddaṃ, dhīro sabbattha yojaye. आदरणीय गुरूंनी "सब्भीहि सद्धिं" या पाळी वचनाचा अर्थ सांगितला आहे; म्हणून बुद्धिमान मनुष्याने 'सब्भि' शब्दाची सर्व ठिकाणी योजना करावी. ‘‘Asabbhirūpo’’itipi, samāsavisaye sutaṃ; Yasmā tasmā sabbhisaddaṃ, viññū sabbadhi yojaye. "असब्भिरूपो" असा शब्दही समासाच्या विषयात ऐकला जातो; म्हणून सुज्ञ मनुष्याने 'सब्भि' शब्दाची सर्व ठिकाणी योजना करावी. ‘‘Ovadeyyānusāseyya[Pg.234], asabbhā ca nivāraye’’ti ettha pana ‘‘asabbhā’’tipadaṃ vicitravuttīsu taddhitapaccayesu ṇyapaccayavasena nipphattimupāgatanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Yebhuyyena asabbhīsu bhavaṃ asabbhaṃ. Kiṃ taṃ? Akusalaṃ, tato asabbhā akusaladhammā nivāraye ca, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. ‘‘Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī’’ti ettha tu asabbhīnaṃ etāti asabbhā, na vā sabbhīnaṃ etātipi asabbhāti nibbacanaṃ, ṇyapaccayavasena ca padasiddhi veditabbā. Yā ca panettha amhehi santasaddassa ‘‘saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā padamālā dassitā, tattha ‘‘sameti asatā asa’’nti pāḷiyaṃ ‘‘asa’’nti pade diṭṭheyeva ‘‘sa’’nti padaṃ pāḷiyaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti yugaḷabhāvena vijjamānatārahattā. Evaṃ diṭṭhena adiṭṭhassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Atha vā ‘‘asa’’nti ettha na saṃ asanti samāsaviggahavasenādhigantabbattā ‘‘sa’’miti padaṃ diṭṭhameva hoti. Evamaññatrāpi nayo. Tatra santi sappuriso. Asanti asappuriso. Itthiliṅgevattabbe ‘‘asatī, asā’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Asatī, asatī, asatiyo, asā. Asatiṃ, asatī, asatiyo. Asāya, asatiyā, asatīhi, asatībhi. Asatiyā, asatīna’’nti vakkhamāna itthinayena nāmikapadamālā yojetabbā. "ओवदेय्यानुसासेय्य, असब्भा च निवारये" (उपदेश करावा, अनुशासने करावीत आणि असभ्य गोष्टींपासून परावृत्त करावे) यामध्ये "असब्भा" हा शब्द विविध वृत्तींमध्ये तद्धित प्रत्ययांपैकी 'ण्य' प्रत्ययाच्या प्रभावाने सिद्ध झाला आहे, असे समजावे. ते कसे? बहुतांश करून असत्पुरुषांमध्ये जे उत्पन्न होते ते 'असब्भं' (असभ्य/अयोग्य) होय. ते काय आहे? अकुशल (पाप). म्हणून "असब्भा" म्हणजे अकुशल धर्मांपासून परावृत्त करावे आणि कुशल धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित करावे, असा अर्थ आहे. "आम्हाला असभ्य शब्दांनी ओरडत, तीक्ष्ण शस्त्रांनी मारतील" यामध्ये मात्र "असत्पुरुषांचे जे आहे ते असभ्य (असब्भा)" किंवा "जे सत्पुरुषांचे नाही ते असभ्य (असब्भा)" अशी व्युत्पत्ती आहे, आणि 'ण्य' प्रत्ययाच्या योगाने ही पदसिद्धी झाली आहे असे समजावे. आणि येथे आमच्याद्वारे 'सन्त' शब्दाची जी "सं, सन्तो. सं, सन्तं, सन्ते" इत्यादी रूपांनी पदमाला दाखवली आहे, त्यामध्ये "समेति असता असं" या पाळी वचनात "असं" हा शब्द प्रत्यक्ष दिसतो, तेव्हा "सं" हा शब्द पाळीमध्ये प्रत्यक्ष आला नसला तरी तो सिद्धच मानला जातो, कारण ते जोडीने अस्तित्वात असतात. अशा प्रकारे, प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या शब्दावरून न दिसणाऱ्या शब्दाचे ग्रहण करावे. अथवा "असं" यामध्ये 'न सं असं' अशा समासविग्रहाच्या नियमाने समजून घेता येत असल्यामुळे "सं" हा शब्द सिद्धच मानला जातो. इतर ठिकाणीही हाच नियम लावावा. त्यामध्ये 'सन्ति' म्हणजे सत्पुरुष आणि 'असन्ति' म्हणजे असत्पुरुष. स्त्रीलिंगात सांगायचे झाल्यास "असती, असा" अशी रूपे होतात. "असती, असती, असतियो, असा. असतिं, असती, असतियो. असाया, असतिया, असतीहि, असतीभि. असतिया, असतीनं" अशा प्रकारे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या स्त्रीलिंगी नियमानुसार नामपदमाला योजली पाहिजे. Ettha pana ‘‘asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati. Mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’tiādīni dassetabbāni. Asāti cettha asatīti ca samānatthā, asantajātikāti hi tesaṃ attho. Yasmā pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘asāti asatiyo lāmikā, atha vā sātaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ tāsu natthi, attani paṭibaddhacittānaṃ asātameva dentītipi asā[Pg.235], dukkhā, dukkhavatthubhūtāti attho’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, tasmā sātaṃ natthi etissanti asāti atthe ‘‘asā’’ti padassa yathā ritto assādo etthāti rittassantipadassa luttuttarakkharassa ‘‘rittassaṃ, rittassāni. Rittassa’’nti cittanayena nāmikapadamālā yojetabbā, tathā ‘‘asā, asā, asāyo. Asaṃ, asā, asāyo. Asāyā’’ti kaññānayena yojetabbā. येथे "असा लोकित्थियो नाम, वेला तासं न विज्जति। मा च वसं असतीनं निगच्छे" (जगातील स्त्रिया खरोखरच चंचल असतात, त्यांची मर्यादा नसते. असती स्त्रियांच्या आहारी जाऊ नये) इत्यादी उदाहरणे दिली पाहिजेत. येथे 'असा' आणि 'असती' हे समान अर्थाचे शब्द आहेत, कारण त्यांचा अर्थ 'असत् स्वभावाच्या' असा आहे. परंतु ज्याअर्थी जातक-अट्ठकथेमध्ये "असा म्हणजे असती, निकृष्ट स्त्रिया; अथवा 'सात' म्हणजे सुख म्हटले जाते, ते त्यांच्यामध्ये नसते, स्वतःवर आसक्त चित्त असणाऱ्यांना त्या केवळ दुःखच (असात) देतात म्हणूनही त्या 'असा' म्हणजे दुःखद, दुःखाचे कारण आहेत असा अर्थ" असे स्पष्टीकरण दिले आहे, म्हणून 'ज्यांच्यामध्ये सुख नाही त्या असा' या अर्थाने "असा" या शब्दाची नामपदमाला, ज्याप्रमाणे 'रित्तो अस्सादो एत्थाति रित्तस्सं' (ज्यामध्ये आस्वाद शून्य आहे ते रित्तस्स) या शब्दातील शेवटचे अक्षर लुप्त होऊन "रित्तस्सं, rittassāni. रित्तस्सं" अशी 'चित्त' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे योजली जाते, त्याचप्रमाणे "असा, असा, असायो. असं, असा, असायो. असाया" अशी 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे योजली पाहिजे. Ettha ca yo amhehi ‘‘santo’’iti saddo dassito. So katthaci ekavacanabahuvacanabhāvena saṃvijjamānasaddassatthampi vadati, tassa vasena ayaṃ nāmikapadamālā – आणि येथे आमच्याद्वारे जो "सन्तो" हा शब्द दाखवला गेला आहे, तो काही ठिकाणी एकवचन आणि बहुवचन रूपाने अस्तित्वात असलेल्या शब्दाचा अर्थही सांगतो, त्याच्या आधारे ही नामपदमाला अशी आहे – Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā. सन्तो, सन्तो, सन्ता। सन्तं, सन्ते। सता, सन्तेन, सन्तेहि, सन्तेभि। सतो, सन्तस्स, सतं, सन्तानं। सता, सन्ता, सन्तस्मा, सन्तम्हा, सन्तेहि, सन्तेभि। सतो, सन्तस्स, सतं, सन्तानं। सति, सन्ते, सन्तस्मिं, सन्तम्हि, सन्तेसु। भो सन्त, भवन्तो सन्तो, भवन्तो सन्ता। Ettha pana ‘‘ayaṃ kho bhikkhave aṭṭhamo bhaddo assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Cattārome bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti. Bhave kho sati jāti hoti’’iccevamādīni payogāni bhavanti. ‘‘Saṅkhāresu kho sati viññāṇaṃ hotī’’tiādīsu pana satisaddo vacanavipallāsavasena ṭhitoti gahetabbo. येथे, "भिक्षूंनो, हा आठवा उत्तम जातिवंत अश्व (अस्सआजानीय) जगात विद्यमान आहे, उपलब्ध आहे. भिक्षूंनो, हे चार पुद्गल (व्यक्ती) जगात विद्यमान आहेत, उपलब्ध आहेत. ते असत्य, तुच्छ, खोटे आणि अभूताने (असत्याने) आरोप करतात. भव असताना जाती (जन्म) होते" इत्यादी प्रयोग होतात. परंतु, "संस्कार असताना विज्ञान होते" इत्यादींमध्ये 'सति' (sati) हा शब्द वचनविपर्यासामुळे (वचनबदलामुळे) स्थित आहे असे समजावे. Tatra ekavacanabahuvacanavasena dvidhā ṭhitesu santosaddesu bahuvacanasantosaddaṃ ṭhapetvā sesā samānasaddassatthampi vadanti, tasmā ‘‘santoti samāno, santāti samānā’’tiādinā [Pg.236] attho kathetabbo. Samānoti imassa ca ‘‘honto’’ti attho ‘‘pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’’ntiādīsu viya. Payogāni pana – त्यामध्ये, एकवचन आणि बहुवचनाच्या रूपाने दोन प्रकारे स्थित असलेल्या 'संतो' (santo) शब्दांमध्ये, बहुवचनी 'संतो' शब्द वगळून, उर्वरित शब्द 'समान' (samāna - असणे/होणे) या शब्दाचा अर्थही सांगतात. म्हणून, "'संतो' म्हणजे 'समानो' (असणारा), 'संता' म्हणजे 'समाना' (असणारे)" इत्यादी प्रकारे अर्थ सांगावा. 'समानो' याचा अर्थ 'होन्तो' (honto - असणारा/होणारा) असा आहे, जसे की "समर्थ असताना (पहु समानो), विपुल कल्याणाचा विचार करणारा, तू कोणत्या कारणाने माझे दुःख दूर करत नाहीस?" इत्यादींमध्ये. प्रयोग तर खालीलप्रमाणे आहेत – ‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ; Pahu santo na bharati, taṃ parābhavato mukhaṃ. "जो तरुण वय निघून गेलेल्या, वृद्ध झालेल्या माता किंवा पित्याचे, स्वतः समर्थ (पहु संतो) असूनही पोषण करत नाही, ते त्याच्या पराभवाचे (अधोगतीचे) द्वार आहे." Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti "येथेच राहत असताना, devabhūta (देव झालेल्या) मला (सतो - असताना/असलेल्या), पुन्हा आयुष्य प्राप्त झाले आहे; हे मित्रा, असे जाण." Evamādīni bhavanti. इत्यादी प्रयोग होतात. Apica santosaddo yasmā ‘‘kilanto’’ti ca ‘‘upasanto’’ti ca ‘‘niruddho’’ti ca atthaṃ vadati, tasmā tesaṃ vasena santasaddassa ‘‘santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā veditabbā. Ettha ca ‘‘santo tasito. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Santo danto niyato brahmacārī. Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato’’tiādīni payogāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘santaṃ, santānī’’ti cittanayena nāmikapadamālā. Sā ca ‘‘saṃvijjamānaṃ samānaṃ kilantaṃ upasantaṃ niruddha’’miti atthadīpakāpadavatīti veditabbā. Atha vā ‘‘upādāne kho sati bhavo hotī’’tiādīsu napuṃsakappayogadassanato santasaddassa saṃvijjamānasaddatthavācakatte tatiyāpañcamīcatutthīchaṭṭhīsattamīṭhāne ‘‘satā, sato, sataṃ, satī’’ti padāni adhikāni vattabbāni, sesāni cittanayena ñeyyāni. Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘santā, santā, santāyo. Santaṃ, santā, santāyo. Santāyā’’ti kaññānayena ca, santī, santī, santiyo[Pg.237]. Santiṃ, santī, santiyo. Santiyā’’ti itthinayena ca nāmikapadamālā yojetabbā. Etāsu paṭhamā ‘‘saṃvijjamānā kilantā upasantā niruddhā’’ti atthadīpakāpadavatī, ettha payogā suviññeyyāva. Dutiyā pana ‘‘saṃvijjamānā samānā’’ti atthadīpakāpadavatī. Tathā hi ‘‘santī āpatti āvikātabbā’’ti ettha saṃvijjamānā ‘‘santī’’ti vuccati. शिवाय, 'संतो' शब्द ज्याअर्थी 'किलंतो' (थकलेला), 'उपसंतो' (शांत झालेला) आणि 'निरुद्धो' (निरुद्ध झालेला) असा अर्थ व्यक्त करतो, त्याअर्थी त्यांच्या अनुषंगाने 'संत' शब्दाची 'संतो, संता; संतं, संते; संतेन' अशी पुरुष-पद्धतीने (पुल्लिंगी) नाम-विभक्ती-रूपावली (नामिकपदमला) समजावी. येथे 'संतो तसितो' (थकलेला आणि तहानलेला), 'दीघं संतस्स योजनं' (थकलेल्या प्रवाशासाठी योजन लांब असते), 'संतो दंतो नियतो ब्रह्मचारी' (शांत, दमित, नियत ब्रह्मचारी), 'संतो निरुद्धो अत्थङ्गतो अब्भत्थङ्गतो' (शांत, निरुद्ध, अस्त पावलेला, पूर्णपणे अस्त पावलेला) इत्यादी प्रयोग आहेत. नपुंसकलिंगात सांगायचे असल्यास, 'संतं, संतानि' अशी 'चित्त' शब्दाच्या रूपावलीप्रमाणे नाम-विभक्ती-रूपावली होते. आणि ती 'संविज्जमानं (विद्यमान), समानं (असलेले), किलंतं (थकलेले), उपसंतं (शांत झालेले), निरुद्धं (निरुद्ध झालेले)' असा अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या पदांनी युक्त आहे असे समजावे. अथवा 'उपादाने खो सति भवो होति' (उपादान असताना भव होतो) इत्यादींमध्ये नपुंसकलिंगी प्रयोग दिसत असल्यामुळे, 'संत' शब्दाचा 'संविज्जमान' (विद्यमान) या अर्थाचा वाचक म्हणून तृतीया, पंचमी, चतुर्थी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी 'सता, सतो, सतं, सति' ही पदे अधिक सांगावीत, उर्वरित रूपे 'चित्त' शब्दाच्या रूपावलीप्रमाणे जाणावीत. स्त्रीलिंगात सांगायचे असल्यास, 'संता, संता, संतायो; संतं, संता, संतायो; संताया' अशी 'कन्या' शब्दाच्या रूपावलीप्रमाणे, आणि 'संती, संती, संतियो; संतिं, संती, संतियो; संतिया' अशी 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाच्या रूपावलीप्रमाणे नाम-विभक्ती-रूपावली जोडावी. यांपैकी पहिली रूपावली 'संविज्जमाना, किलंता, उपसंता, निरुद्धा' असा अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या पदांनी युक्त आहे, येथे प्रयोग सहज समजण्यासारखेच आहेत. दुसरी रूपावली तर 'संविज्जमाना, समाना' असा अर्थ स्पष्ट करणारी आहे. तसेच 'संती आपत्ति आविकातब्बा' (विद्यमान असलेली आपत्ती/गुन्हा प्रकट करावा) येथे विद्यमान असणाऱ्या गोष्टीला 'संती' म्हटले आहे. ‘‘Yāya mātu bhato poso,Imaṃ lokaṃ avekkhati; Tampi pāṇadadiṃ santiṃ,Hanti kuddho puthujjano’’ti "ज्या मातेने सांभाळलेला मनुष्य या लोकाकडे पाहतो (म्हणजेच जगतो), त्या प्राण देणाऱ्या आणि विद्यमान असलेल्या (संतिं - असणाऱ्या) मातेलाही क्रोधाविष्ट झालेला पृथग्जन (अज्ञानी मनुष्य) मारून टाकतो." Ettha pana samānā ‘‘santī’’ti vuccati. Aparāpi itthiliṅge vattabbe padamālā veditabbā. Santīsaddassa hi saṃvijjamānasaddatthavācakatte ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā itthiliṅgappayogadassanato sattamīṭhāne ‘‘sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū’’ti rūpāni vattabbāni. Sesāni itthinayena ñeyyāni. Ayaṃ tatiyā, ettha ca ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti pāḷi ‘‘santiyā’’iccādīnaṃ atthibhāve nidassanaṃ. Aparo nayo – satīsaddassa ‘‘samānā’’ti imasmiṃ atthe ‘‘yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī’’ti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷidassanato ‘‘satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā’’tiādīnipi rūpāni yojetabbāni, saṃyoge nakāralopavasena vā. येथे 'समाना' (असणारी) या अर्थी 'संती' असे म्हटले आहे. स्त्रीलिंगात सांगायची असल्यास दुसरीही नाम-विभक्ती-रूपावली जाणावी. 'संती' शब्दाचा 'संविज्जमान' (विद्यमान) या अर्थाचा वाचक म्हणून 'जाती (जन्म) असताना जरामरण होते' इत्यादी स्त्रीलिंगी प्रयोगांच्या दर्शनावरून सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी 'sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū' अशी रूपे सांगावीत. उर्वरित रूपे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाच्या रूपावलीप्रमाणे जाणावीत. ही तिसरी रूपावली आहे, आणि येथे "आपत्ती (गुन्हा) नसताना (असंतिया आपत्तिया) मौन बाळगावे" हा पालिपाठ 'संतिया' इत्यादींच्या अस्तित्वाचे (अत्थिभावाचे) उदाहरण आहे. दुसरा प्रकार – 'सती' शब्दाचा 'समाना' (असणारी) या अर्थी "तू जी वृद्ध माणसासोबत राहतेस, अशी तरुण असताना (दहरिया सती)" आणि "ज्यांनी तुला वृद्धाला दिले, तू अशी तरुण असताना (दहरियं सतिं)" या पालिपाठांच्या दर्शनावरून 'सती, सती, सतियो; सतिं, सती, सतियो; सतिया' इत्यादी रूपेही जोडावीत, किंवा संयोगात 'न' काराचा लोप झाल्यामुळे (अशी रूपे होतात). Idāni ‘‘santo, santā’’ti padadvayassa payoganicchayaṃ kathayāma payogesu sotūnaṃ asammūḷhabhāvāya. Tathā hi ‘‘sappurisā’’ti vā ‘‘paṇḍitā’’ti vā bahuvacanavasena atthaṃ [Pg.238] vattukāmena ‘‘santo danto’’ti evaṃ vuttaekavacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamāno’’ti ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamānā’’ti bahuvacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti, ‘‘santo saṃvijjamānā’’ti ca evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti vā ‘‘santā’’ti vā bahuvacanaṃ vattabbaṃ, ‘‘kilanto’’ti vā ‘‘samāno’’ti vā ‘‘upasanto’’ti vā ‘‘niruddho’’ti vā ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. Teyevatthe bahuvacanavasena vattukāmena pana ‘‘santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessatī’’ti ettha viya ‘‘santā’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Idañhi mandabuddhīnaṃ sammohaṭṭhānaṃ. Ayampi panettha saṅgaho veditabbo – आता प्रयोगांमध्ये श्रोत्यांचा गोंधळ उडू नये म्हणून 'संतो' आणि 'संता' या दोन पदांच्या प्रयोगाचा निश्चय सांगतो. जसे की, 'सप्पुरिसा' (सत्पुरुष) किंवा 'पंडिता' (पंडित) या बहुवचनी अर्थाने बोलण्याची इच्छा असल्यास, 'संतो दंतो' (शांत, दमित) या एकवचनी रूपासारखेच 'संतो' हे बहुवचनी रूप वापरावे. 'संविज्जमानो' (विद्यमान असणारा) या एकवचनी अर्थाने बोलण्याची इच्छा असल्यास, 'संतो' हे एकवचनी रूप वापरावे. 'संविज्जमाना' (विद्यमान असणारे) या बहुवचनी अर्थाने बोलण्याची इच्छा असल्यास, 'संतो सप्पुरिसा' (सत्पुरुष) आणि 'संतो संविज्जमाना' (विद्यमान असणारे) या बहुवचनी रूपांप्रमाणे 'संतो' किंवा 'संता' हे बहुवचनी रूप वापरावे. 'किलंतो' (थकलेला), 'समानो' (असणारा), 'उपसंतो' (शांत झालेला) किंवा 'निरुद्धो' (निरुद्ध झालेला) या एकवचनी अर्थाने बोलण्याची इच्छा असल्यास, 'संतो सप्पुरिसा' या बहुवचनी रूपासारखेच 'संतो' हे एकवचनी रूप वापरावे. परंतु, त्याच अर्थांमध्ये बहुवचनाने बोलण्याची इच्छा असल्यास, "सुजलेल्या पायांनी थकलेले (संता) असताना, त्यांना हाताने कोण पकडेल?" यामधील 'संता' प्रमाणे 'संता' हे बहुवचनी रूप वापरावे. हा नियम चांगल्या प्रकारे मनात ठेवावा. कारण हे मंदबुद्धी लोकांच्या गोंधळाचे स्थान आहे. येथे हा संग्रह (संक्षिप्त नियम) देखील समजावा – ‘‘Tiliṅgatthe ca ekatthe, bavhatthepi ca dissati; Sattamyanto satisaddo, vipallāse bahumhi so’’ti. "सप्तमी विभक्तीचा अंत असणारा 'सति' (sati) शब्द तिन्ही लिंगांच्या अर्थात, एकवचनात आणि बहुवचनातही दिसतो; तो अनेक प्रकारच्या विपर्यासात (बदलात) वापरला जातो." Idāni mahantasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'महंत' (mahanta - महान) शब्दाची नाम-विभक्ती-रूपावली (नामिकपदमला) सांगितली जात आहे – Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Bho maha, bho mahā, bhavanto mahantoti ayamamhākaṃ ruci. "महं, महा, महंतो, महंता (प्रथमा). महंतं, महंते (द्वितीया). महता, महंतेन, महंतेहि, महंतेभि (तृतीया). महतो, महंतस्स, महंतानं, महतं (चतुर्थी). महता, महंता, महंतस्मा, महंतम्हा, महंतेहि, महंतेभि (पंचमी). महतो, महंतस्स, महंतानं, महतं (षष्ठी). महति, महंते, महंतस्मिं, महंतम्हि, महंतेसु (सप्तमी). भो मह, भो महा, भवंतो महंतो (संबोधन) – हे आमचे मत (रुची) आहे." Ettha ‘‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantenā’’ti purisanayopi labbhati, tasmā ‘‘bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti ālapanapadāni yojetabbāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe [Pg.239] ‘‘mahantaṃ, mahantānī’’ti cittanayopi labbhati. Itthiliṅge vattabbe ‘‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’’ti itthinayopi labbhati. ‘‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’’tiādīnettha nidassanapadāni. Aparopi ‘‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahanta’’nti kaññānayopi labbhati, ‘‘mahantā nidhikumbhiyo’’tiādīnettha nidassanapadāni. Kaccāyane pana ‘‘mahantī’’iti padaṃ diṭṭhaṃ. Taṃ ‘‘guṇavantī, kulavantī’’iccādīni viya pāḷiyaṃ appasiddhattā vīmaṃsitabbaṃ. येथे 'महन्तो, महन्ता (प्रथमा एकवचन व बहुवचन), महन्तं, महन्ते (द्वितीया एकवचन व बहुवचन), महन्तेन' (तृतीया एकवचन) इत्यादींप्रमाणे पुल्लिंगी रूपे देखील आढळतात. म्हणून 'भो महन्त (हे महान पुरुष!), भवन्तो महन्ता (हे महान पुरुषहो!)' अशी संबोधनाची पदे योजावीत. नपुंसकलिंगात सांगायचे झाल्यास 'महन्तं, महन्तानि' असे 'चित्त' शब्दाप्रमाणे रूपे देखील आढळतात. स्त्रीलिंगात सांगायचे झाल्यास 'महती, महती, महतियो (प्रथमा एकवचन व बहुवचन), महतिं, महती, महतियो (द्वितीया एकवचन व बहुवचन), महतिया, महतीहि, महतीभि' (तृतीया एकवचन व बहुवचन) असे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाप्रमाणे रूपे देखील आढळतात. 'महतिया च यक्खसेनाया' (आणि यक्षांच्या मोठ्या सेनेने) इत्यादी येथील उदाहरणांची पदे आहेत. दुसरे देखील 'महन्ता, महन्ता, महन्तायो (प्रथमा एकवचन व बहुवचन), महन्तं' (द्वितीया एकवचन) असे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाप्रमाणे रूपे देखील आढळतात. 'महन्ता निधिकुम्भियो' (मोठ्या संपत्तीचे घडे) इत्यादी येथील उदाहरणांची पदे आहेत. कच्चायन व्याकरणात मात्र 'महन्ती' असे पद पाहिले गेले आहे. ते 'गुणवन्ती, कुलवन्ती' इत्यादींप्रमाणे पाळीमध्ये न दिसल्यामुळे (असिद्ध असल्यामुळे) विचार करण्याजोगे आहे. Nanu bho yasmā sāsanepi ‘‘gacchantī, carantī’’tiādīni ca ‘‘iddhimantī’’ti ca padaṃ dissati, tasmā ‘‘mahantī, guṇavantī’’tiādīnipi bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ tathārūpassa nayassa vasena aggahetabbattā, ‘‘mahatī, guṇavatī’’iccādinayasseva dassanato ca. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca ‘‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā, itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā. Satimatī cakkhumatī. Iddhimatī pattimatī’’ti ca ‘‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’’ti ca ādīni payogāni dissanti, na ‘‘mahantī, rūpavantī’’iccādīni. अहो! जर शासनात (बुद्धवचनात) देखील 'गच्छन्ती, चरन्ती' इत्यादी आणि 'इद्धिमन्ती' असे पद दिसते, तर मग 'महन्ती, गुणवन्ती' इत्यादी रूपे देखील असायला हवीत ना? (उत्तर-) तसे नसावे; कारण तशा प्रकारच्या नियमाच्या आधारे ते स्वीकारले जात नाही आणि 'महती, गुणवती' इत्यादी नियमांचेच दर्शन घडते. तसेच पाळीमध्ये आणि अट्ठकथांमध्ये 'सेय्यथापि नाम महती नङ्गलसीसा (ज्याप्रमाणे नांगराचा मोठा फाळ असावा), इत्थी सिया रूपवती, सा च सीलवती सिया (स्त्री रूपवती असावी आणि ती शीलवती असावी), सतिमती चक्खुमती (स्मृतिमान व प्रज्ञावान), इद्धिमती पत्तिमती' आणि 'महतिं सेनं दिस्वा महोसधसेना मन्दा, अयं अतिविय महती सेना दिस्सती' (मोठी सेना पाहून महौषधाची सेना मंद झाली, ही अत्यंत मोठी सेना दिसत आहे) इत्यादी प्रयोग दिसतात, 'महन्ती, रूपवन्ती' इत्यादी प्रयोग दिसत नाहीत. Keci pana ‘‘mahāiti saddo byāse na labbhati, samāseyeva labbhati ‘mahāpuriso’ti ettha viyā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Mahā te upāsaka pariccāgo. Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo. Ghoso ca vipulo mahā. Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā. Senā sādissate mahā’’ti payogadassanato. Evaṃ byāsepi labbhatīti [Pg.240] veditabbaṃ, tasmā ‘‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti pulliṅge, ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’’ti napuṃsakaliṅge, ‘‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’’ti itthiliṅge sabbaṃ sampuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Samāse pana ‘‘mahāsatto mahāupāsako mahāupāsikā mahabbalo mahāvanaṃ mahaggataṃ mahapphalaṃ mahabbhaya’’ntiādīni rūpāni bhavanti, taddhite ‘‘mahattano mahattaṃ mahantattaṃ mahantatā’’ti rūpāni bhavanti. Gacchantasaddassa pana ‘‘gacchanto gacchantā’’ti rūpāni vatvā sesāni mahantasadde vuttanayena vitthāretvā nāmikapadamālā veditabbā. Tathā ‘‘gacchanto, gacchantā’’ti purisanayo ca ‘‘gacchantaṃ, gacchantānī’’ti cittanayo ca ‘‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’’ti itthinayo ca gahetabbo. Evaṃ liṅgattayavasena ‘‘caraṃ caranto carantaṃ carantī, dadaṃ dadanto dadantaṃ dadantī’’tiādīnaṃ anekapadasahassānaṃ nāmikapadamālā vitthāretabbā. काही लोक म्हणतात की, 'महा' हा शब्द विग्रहात (स्वतंत्रपणे) आढळत नाही, तर तो केवळ 'महापुरिसो' याप्रमाणे समासातच आढळतो; परंतु ते स्वीकारू नये. कारण 'महा ते उपासक परित्चागो (हे उपासका, तुझा त्याग मोठा आहे), महा वतायं भन्ते भूमिचालो (भन्ते, हा भूकंप खरोखरच मोठा आहे), घोसो च विपुलो महा (आणि मोठा व प्रचंड आवाज), बाराणसिरज्जं नाम महा (वाराणसीचे राज्य मोठे आहे), सेना सा दिस्सते महा' (ती मोठी सेना दिसत आहे) असे प्रयोग पाहायला मिळतात. यावरून विग्रहात (स्वतंत्रपणे) देखील हा शब्द आढळतो हे जाणावे. म्हणून 'महं, महा, महन्तो, महन्ता. भो महन्त, भवन्तो महन्ता' असे पुल्लिंगात; 'महन्तं, महा, महन्तानि. भो महन्त, भवन्तो महन्तानि' असे नपुंसकलिंगात; 'महन्ता, महा, महन्ता, महन्तायो. भोति महन्ते, भोतियो महन्ता, महन्तायो' असे स्त्रीलिंगात सर्व रूपे पूर्णपणे योजावीत. समासात मात्र 'महासत्तो, महाउपासको, महाउपासिका, महब्बलो, महावनं, महग्गतं, महप्फलं, महब्भयं' इत्यादी रूपे होतात. तद्धित प्रत्ययात 'महत्तनो, महत्तं, महन्तत्तं, महन्तता' अशी रूपे होतात. 'गच्छन्त' शब्दाची मात्र 'गच्छन्तो, गच्छन्ता' अशी रूपे सांगून, उर्वरित रूपे 'महन्त' शब्दाच्या सांगितलेल्या पद्धतीने सविस्तरपणे नामविभक्तीच्या तक्त्याप्रमाणे जाणावीत. तसेच 'गच्छन्तो, गच्छन्ता' हा पुल्लिंगी प्रकार, 'गच्छन्तं, गच्छन्तानि' हा नपुंसकलिंगी प्रकार आणि 'गच्छन्ती, गच्छन्ती, गच्छन्तियो' हा स्त्रीलिंगी प्रकार ग्रहण करावा. अशा प्रकारे तिन्ही लिंगांच्या नियमांनुसार 'चरं चरन्तो चरन्तं चरन्ती, ददं ददन्तो ददन्तं ददन्ती' इत्यादी हजारो शब्दांचे नामविभक्तीचे तक्ते सविस्तरपणे जाणावेत. Ye panācariyā ‘‘gacchanto’’tiādīnaṃ paccattālapanabahuvacanattañca ‘‘gacchaṃ’’iccādīnaṃ ālapanekavacanattañca icchanti, te samamhehi payogo sāsane na diṭṭho nayavasenāgahetabbattā. Tasmā tāni ettha na vadāma. Ayaṃ pana viseso diṭṭho. Seyyathidaṃ? जे आचार्य 'गच्छन्तो' इत्यादींचे प्रथमा व संबोधन बहुवचन आणि 'गच्छं' इत्यादींचे संबोधन एकवचन मानतात, त्यांचा तो प्रयोग आमच्याद्वारे शासनात (बुद्धवचनात) पाहिला गेला नाही, कारण तो नियमानुसार स्वीकारण्याजोगा नाही. म्हणून आम्ही ते येथे सांगत नाही. परंतु हा विशेष फरक पाहिला गेला आहे. तो कसा? ‘‘Gacchaṃ vidhama’’miccādi-padāni munisāsane; Katthacākhyātikā honti, katthaci pana nāmikā. बुद्धशासनात 'गच्छं, विधमं' इत्यादी पदे कोठे आख्यात (क्रियापद) असतात, तर कोठे नाम (कृदन्त नाम) असतात. ‘‘Tassāhaṃ santike gacchaṃ,So me satthā bhavissati; Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ,Putto vessantaro tava. ‘तस्साहं सन्तिके गच्छं (मी त्याच्या जवळ जाईन), सो मे सत्था भविस्सति (तो माझा शास्ता होईल); विधमं देव ते रट्ठं (हे देवा, तुझ्या राष्ट्राचा नाश करणारा), पुत्तो वेस्सन्तरो तव (तुझा पुत्र वेस्सन्तर आहे). Adhammaṃ [Pg.241] sārathi kayirā, mañce tvaṃ nikkhanaṃ vane’’; Iccevamādayo ñeyyā, payogā ettha dhīmatā. अधम्मं सारथि कयिरा (सारथीने अधर्म करावा), मञ्चे त्वं निक्खनं वने’ (तू वनात मंचकावर पुरत असताना); बुद्धिवान मनुष्याने यांसारखे प्रयोग येथे समजून घ्यावेत. ‘‘Gacchissāmi vidhamī’’ti-ādinā jinasāsane; Nānākālapurisānaṃ, vasenatthaṃ vade vidū. बुद्धशासनात 'गच्छिस्सामि (मी जाईन), विधमी (त्याने नाश केला)' इत्यादींद्वारे वेगवेगळ्या काळ आणि पुरुषांच्या (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) नियमांनुसार विद्वानाने अर्थ सांगावा. Nāmatte pana ‘‘gacchanto, vidhamanto’’tiādinā; ‘‘Gaccha’’miccevamādīna-matthamatthavidū vade. परंतु नाम रूपात 'गच्छन्तो (जाणारा), विधमन्तो (नाश करणारा)' इत्यादींद्वारे 'गच्छं' इत्यादी शब्दांचा अर्थ अर्थ जाणणाऱ्या विद्वानाने सांगावा. Idāni samagatikattepi ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena yo viseso dissati, taṃ vadāma. Tathā hi ‘‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmī’’ti evamādīsu jānaṃ passaṃ saddānaṃ ‘‘jānantī passantī’’ti liṅgantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchanto’’ti saddassa ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. ‘‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’’ti ettha ‘‘jānantā passantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā pana ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchante’’ti saddassa ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. ‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti ettha anussaraṃsaddassa ‘‘anussarantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti ettha saraṃsaddassa sarantenāti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato [Pg.242] yathā’’ti ettha phusaṃsaddassapi ‘‘phusantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Tathā ‘‘yācaṃ adadamappiyo’’ti etthāpi yācaṃsaddassa ‘‘yācantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Yācanti vā yācitabbaṃ dhanaṃ, iminā nayena nānappakārato parivattanaṃ veditabbaṃ. Iti ‘‘bhavaṃkara’’ntiādīnaṃ visadisapadamālā ca ‘‘gacchaṃ, cara’’ntiādīnaṃ sadisapadamālā ca ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena katthaci parivattananti ayaṃ tividhopi ākāro ākhyātikapadatthavibhāvanāya saddhiṃ kathito pāvacanavare sotūnaṃ saddesvatthesu ca visāradabuddhipaṭilābhatthaṃ. Sabbametañhi sandhāya imā gāthā vuttā – आता, समान गती (समान रूप) असूनही "जानं, पस्सं" (जाणत, पाहत) इत्यादी शब्दांमध्ये लिंग, विभक्ती आणि वचनाच्या फरकामुळे जो विशेष फरक दिसून येतो, तो आम्ही सांगतो. जसे की, "सा जानंयेव आह न जानामीति, पस्संयेव आह न पस्सामीति" (ती जाणत असूनही म्हणाली की मी जाणत नाही, पाहत असूनही म्हणाली की मी पाहत नाही) इत्यादींमध्ये 'जानं', 'पस्सं' या शब्दांचे 'जानन्ती', 'पस्सन्ती' असे लिंगबदलामुळे परिवर्तन होते, असे समजावे. याद्वारे "गच्छं" या शब्दाचा देखील प्रयोगानुसार "गच्छन्ती" असा स्त्रीलिंगी अर्थ प्राप्त होतो, कारण ते समान गतीचे आहेत; परंतु "गच्छन्तो" या शब्दाचा "गच्छन्ती" असा स्त्रीलिंगी अर्थ प्राप्त होत नाही, कारण ते असमान गतीचे आहेत, हे कारण दर्शविले आहे. "अपि नु तुम्हे आयस्मन्तो एकन्तसुखं लोकं जानं पस्सं विहरथा" (हे आयुष्यमानांनो, तुम्ही अत्यंत सुखी लोकाला जाणत आणि पाहत विहार करता का?) येथे "जानन्ता पस्सन्ता" असे वचनबदलामुळे परिवर्तन होते, असे समजावे. याद्वारे "गच्छं" या शब्दाचा देखील प्रयोगानुसार "गच्छन्ता" असा बहुवचनी अर्थ प्राप्त होतो, कारण ते समान गतीचे आहेत; परंतु "गच्छन्ते" या शब्दाचा "गच्छन्ता" असा बहुवचनी अर्थ प्राप्त होत नाही, कारण ते असमान गतीचे आहेत, हे कारण दर्शविले आहे. हाच नियम पुढेही लागू होतो. "भरन्ति मातापितरो, पुब्बे कतमनुस्सरं" (माता-पित्यांचे पालनपोषण करतात, पूर्वी केलेल्या उपकारांचे स्मरण करत) येथे 'अनुस्सरं' या शब्दाचे 'अनुस्सरन्ता' असे वचनबदलामुळे परिवर्तन होते. "सद्धम्मो गरुकातब्बो, सरं बुद्धान सासनं" (सद्धम्माचा आदर केला पाहिजे, बुद्धांच्या शासनाचे स्मरण करत) येथे 'सरं' या शब्दाचे 'सरन्तेन' (स्मरण करणाऱ्याने) असे विभक्तीबदलामुळे परिवर्तन होते. "फुसं भूतानि सण्ठानं, मनसा गण्हतो यथा" (प्राण्यांना स्पर्श करत, जसे मनाने ग्रहण करणाऱ्याचे रूप असते) येथे 'फुसं' या शब्दाचे देखील 'फुसन्तस्स' असे विभक्तीबदलामुळे परिवर्तन होते. तसेच "याचं अददमप्पियो" (याचना करणाऱ्याला न देणारा अप्रिय होतो) येथेही 'याचं' या शब्दाचे 'याचन्तस्स' असे विभक्तीबदलामुळे परिवर्तन होते. किंवा 'याचन्ति' म्हणजे याचना केली जाणारी संपत्ती, या नियमाने विविध प्रकारे परिवर्तन समजून घ्यावे. अशा प्रकारे "भवं, करं" इत्यादींची असमान शब्दमाळा आणि "गच्छं, चरं" इत्यादींची समान शब्दमाळा, आणि "जानं, पस्सं" इत्यादींचे लिंग, विभक्ती व वचनाच्या फरकामुळे काही ठिकाणी होणारे परिवर्तन, हे तिन्ही प्रकार आख्यातपदांच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणासह श्रेष्ठ बुद्धवचनात (पावचनवरे) श्रोत्यांना शब्दांमध्ये आणि अर्थांमध्ये कुशल बुद्धी प्राप्त व्हावी म्हणून सांगितले आहेत. हे सर्व लक्षात घेऊनच या गाथा म्हटल्या आहेत – ‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’iti padāni tu; Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye. "भवं, करं, अरहं, सं, महं" हे शब्द मात्र असमान (विसदृश) असतात, ते एकमेकांपासून भिन्न आहेत असे समजावे. ‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ; Jānaṃ passa’’ntiādīni, samānāni bhavanti hi. "गच्छं, चरं, ददं, तिट्ठं, चिन्तयं, भावयं, वदं, जानं, पस्सं" इत्यादी शब्द मात्र समान (सदृश) असतात. Tatra ‘‘jāna’’ntiādīnaṃ, katthaci parivattanaṃ; Liṅgavibhattivacana-ntarato pana dissatīti. त्यामध्ये "जानं" इत्यादी शब्दांचे काही ठिकाणी लिंग, विभक्ती आणि वचनाच्या फरकामुळे परिवर्तन दिसून येते. Apica ayaṃ sabbesampi niggahītantapulliṅgānaṃ pakati, yadidaṃ dvīsu liṅgesu chasu vibhattīsu terasasu vacanesu aññataraliṅgavibhattivacanavasena parivattanaṃ. Ayampi panettha nīti veditabbā. शिवाय, ही सर्व अनुस्वारान्त (निग्गहीतान्त) पुल्लिंगी शब्दांची मूळ प्रकृती आहे, जी दोन लिंगांमध्ये, सहा विभक्तींमध्ये आणि तेरा वचनांमध्ये इतर कोणत्याही लिंग, विभक्ती आणि वचनाच्या स्वरूपात परिवर्तित होते. हा देखील येथील नियम समजावा. ‘‘Gacchaṃ cara’’ntiādīni, vippakatavaco siyuṃ; ‘‘Gacchamāno caramāno’’, iccādīni padāni ca. "गच्छं, चरं" इत्यादी शब्द आणि "गच्छमानो, चरमानो" इत्यादी शब्द अपूर्ण क्रिया (वर्तमानकाळात चालू असलेली क्रिया) दर्शवणारे असावेत. ‘‘Mahaṃ bhava’’nti etāni, vippakatavacopi ca; Avippakatavaco ca, siyuṃ atthānurūpato. "महं, भवं" हे शब्द अर्थानुसार अपूर्ण क्रिया दर्शवणारे आणि पूर्ण क्रिया दर्शवणारे देखील असावेत. ‘‘Arahaṃ [Pg.243] sa’’nti etāni, vinimuttāni sabbathā; Ākāraṃ tividhampetaṃ, kare citte sumedhasoti. "अरहं, सं" हे शब्द सर्वथा (या नियमांपासून) मुक्त आहेत. बुद्धिमान मनुष्याने हा त्रिविध प्रकार आपल्या चित्तात धारण करावा. Savinicchayoyaṃ niggahītantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. अनुस्वारान्त (निग्गहीतान्त) पुल्लिंगी शब्दांच्या मूळ रूपाचा हा सविस्तर निर्णयांसह नाम-शब्दरूपांचा (नामिकपद्माला) विभाग आहे. Ākārantatāpakatikaṃ niggahītantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. आकारान्त प्रकृतीचे अनुस्वारान्त (निग्गहीतान्त) पुल्लिंगी रूप समाप्त झाले. Idāni dhanabhūtiiccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāmi pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā. आता मी 'धनभूति' या मूळ रूपाचा आणि त्याच्यासारख्या इतर शब्दांचा नाम-शब्दरूपांचा (नामिकपद्माला) विभाग प्राचीन आचार्यांचे मत समोर ठेवून सांगतो. Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo. Yamakamahātheramataṃ. अग्गि, अग्गी, अग्गयो। अग्गिं, अग्गी, अग्गयो। अग्गिना, अग्गीहि, अग्गीभि। अग्गिस्स, अग्गिनो, अग्गीनं। अग्गिना, अग्गीहि, अग्गीभि। अग्गिस्स, अग्गिनो, अग्गीनं। अग्गिस्मिं, अग्गिम्हि, अग्गीसु। भो अग्गि, भो अग्गी, भवन्तो अग्गयो। हे यमक महाथेरांचे मत आहे. Ettha kiñcāpi nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aggismā, aggimhā’’ti imāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. ‘‘Agginā, aggismā, aggimhā’’ti kamo ca veditabbo. येथे जरी अपादान (निसक्क/पंचमी) विभक्तीच्या ठिकाणी "अग्गिस्मा, अग्गिम्हा" ही रूपे आलेली नसली, तरीही वेगवेगळ्या ठिकाणी त्यांच्यासारखे प्रयोग दिसून येत असल्यामुळे ती ग्रहण करावीत. आणि "अग्गिना, अग्गिस्मा, अग्गिम्हा" असा क्रम समजावा. Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Bho dhanabhūti, bho dhanabhūtī, bhavanto dhanabhūtayo. धनभूति, धनभूती, धनभूतयो। धनभूतिं, धनभूती, धनभूतयो। धनभूतिना, धनभूतीहि, धनभूतीभि। धनभूतिस्स, धनभूतिनो, धनभूतीनं। धनभूतिना, धनभूतिस्मा, धनभूतिम्हा, धनभूतीहि, धनभूतीभि। धनभूतिस्स, धनभूतिनो, धनभूतीनं। धनभूतिस्मिं, धनभूतिम्हि, धनभूतीसु। भो धनभूति, भो धनभूती, भवन्तो धनभूतयो। Siribhūti sotthibhūti, suvatthibhūti aggini; Gini joti dadhi pāṇi, isi sandhi muni maṇi. सिरिभूति, सोत्थिभूति, सुवत्थिभूति, अग्गिनि, गिनी, जोति, दधि, पाणि, इसि, सन्धि, मुनि, मणि, Byādhi [Pg.244] gaṇṭhi ravi muṭṭhi, kavi giri kapi nidhi; Kucchi vatthi vidhi sāli, vīhi rāsi ahi masi. ब्याधि, गण्ठि, रवि, मुट्ठि, कवि, गिरि, कपि, निधि, कुच्छि, वत्थि, विधि, सालि, वीहि, रासि, अहि, masi, Sāti kesi kimi bondi, bodhi dīpi pati hari; Ari dhani timi kali, sārathyudadhi añjali, साति, केसि, किमि, बोन्दि, बोधि, दीपि, पति, हरि, अरि, धनि, तिमि, कलि, सारथ्युदधि, अञ्जलि, Adhipati narapati, asi ñāti nirūpadhi; Samādhi jaladhiccādī, dhanabhūtisamā matā. अधिपति, नरपति, असि, ञाति, निरूपधि, समाधि, जलधि इत्यादी शब्द 'धनभूति' शब्दाप्रमाणेच (रूपे चालणारे) मानले जातात. Atha vā etesu adhipatisaddassa ‘‘adhipatiyā sattā’’ti pāḷidassanato ‘‘adhipatiyā’’ti sattamīrūpampi icchitabbaṃ. Apica ‘‘asāre sāramatino’’ti pāḷiyaṃ ikārantasamāsapadato yovacanassa noādesadassanato kvaci adhipatiiccādīnaṃ ikārantasamāsapadānaṃ ‘‘adhipatino’’tiādināpi paccattopayogarūpāni icchitabbāni īkārantānaṃ daṇḍīsaddādīnaṃ ‘‘daṇḍino’’tiādīni paccattopayogasampadānasāmivacanarūpāni viya. Gahapatijānipatisaddādīnaṃ pana samāsapadānampi evarūpāni paccattopayogarūpāni na icchitabbāni ‘‘gahapatayo jānipatayo’’tiādinā nayena yathāpāvacanaṃ gahetabbarūpattā. Isi munisaddānaṃ panālapanaṭṭhāne ‘‘ise, muse’’ti rūpantarampi gahetabbaṃ ‘‘putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune’’ti dassanato. किंवा, यांमध्ये 'अधिपति' शब्दाचे "अधिपतिया सत्ता" (adhipatiyā sattā) या पाळी पाठाच्या दर्शनावरून "अधिपतिया" असे सप्तमीचे रूप देखील स्वीकारले पाहिजे. तसेच, "असारे सारमतिनो" (asāre sāramatino) या पाळी पाठात इ-कारान्त समासपदावरून 'यो' प्रत्ययाचा 'नो' असा आदेश दिसत असल्यामुळे, काही ठिकाणी 'अधिपति' इत्यादी इ-कारान्त समासपदांची "अधिपतिनो" इत्यादी प्रथमा आणि द्वितीया विभक्तीची रूपे देखील स्वीकारली पाहिजेत; जसे ई-कारान्त 'दण्डी' इत्यादी शब्दांची "दण्डिनो" इत्यादी प्रथमा, द्वितीया, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीची रूपे होतात त्याप्रमाणे. परंतु 'गृहपति' (gahapati), 'जानिपति' (jānipati) इत्यादी समासपदांची अशी प्रथमा व द्वितीया विभक्तीची रूपे स्वीकारू नयेत, कारण "गहपतयो जानिपतयो" इत्यादी पद्धतीने बुद्धवचनानुसार (पाठांनुसार) रूपे ग्रहण केली जातात. तसेच 'इसि' (ऋषी) आणि 'मुनि' शब्दांच्या संबोधन स्थानामध्ये "इसे, मुसे" असे रूपान्तर देखील ग्रहण केले पाहिजे, कारण "पुत्तो उप्पज्जतं इसे. पटिग्गण्ह महामुने" (putto uppajjataṃ ise. paṭiggaṇha mahāmune) असा पाळी पाठ दिसतो. Ye panettha amhehi aggini ginisaddā vuttā, tatreke evaṃ vadanti ‘‘agginisaddo paccattekavacanabhāveyeva labbhati, na paccattabahuvacanabhāve upayogabhāvādīsu vā’’ti. Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ agginisaddo nāma natthi, ginisaddoyeva atthī’’ti vadanti. Keci ‘‘ginisaddo nāma natthi, agginisaddoyevatthī’’ti [Pg.245] vadanti. Sabbametaṃ na yujjati aggini ginisaddānamupalabbhanato, sabbāsupi vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatādassanato ca. Tathā hi suttanipāte kokālikasutte – येथे आम्ही जे 'अग्गिनि' (aggini) आणि 'गिनि' (gini) शब्द सांगितले आहेत, त्याविषयी काही लोक असे म्हणतात की, "अग्गिनि शब्द केवळ प्रथमा एकवचनातच मिळतो, प्रथमा बहुवचनात किंवा द्वितीया इत्यादी विभक्तींमध्ये नाही." तर काही जण म्हणतात की, "पाळीमध्ये 'अग्गिनि' नावाचा शब्दच नाही, केवळ 'गिनि' हाच शब्द आहे." काही जण म्हणतात की, "'गिनि' नावाचा शब्द नाही, केवळ 'अग्गिनि' हाच शब्द आहे." हे सर्व योग्य नाही, कारण 'अग्गिनि' आणि 'गिनि' हे दोन्ही शब्द आढळतात, आणि सर्व विभक्तींमध्ये दोन्ही वचनांत त्यांची योजना केली जाऊ शकते असे दिसून येते. तसेच सुत्तनिपातातील कोकालिकसुत्तात म्हटले आहे – ‘‘Na hi vaggu vadanti vadantā,Nābhijavanti na tāṇamupenti; Aṅgāre santhate senti,Agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti "ते बोलताना मधुर बोलत नाहीत, ते वेगाने धावत नाहीत आणि शरण जात नाहीत; ते पसरलेल्या निखाऱ्यांवर निजतात आणि प्रज्वलित अग्नीमध्ये प्रवेश करतात." Imasmiṃ padese ‘‘aggini’’nti upayogavacanaṃ dissati. Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘agginiṃ sampajjalitanti samantatojālaṃ sabbadisāsu ca sampajjalitamaggi’’nti. Tatreva ca suttanipāte kokālikasutte – या ठिकाणी "अग्गिनिं" (agginiṃ) असे द्वितीया विभक्तीचे रूप दिसते. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे: "'अग्गिनिं सम्पज्जलितं' म्हणजे सर्व बाजूंनी ज्वालांनी युक्त आणि सर्व दिशांना प्रज्वलित झालेला अग्नी." आणि त्याच सुत्तनिपातातील कोकालिकसुत्तात – ‘‘Atha lohamayaṃ pana kumbhiṃ,Agginisañjalitaṃ pavisanti; Paccanti hi tāsu cirarattaṃ,Agginisamāsu samuplavāte’’ti "त्यानंतर ते लोखंडी कढईत प्रवेश करतात, जी अग्नीने प्रज्वलित झालेली असते; तेथे ते दीर्घकाळ शिजतात, अग्नीसारख्या कढयांमध्ये तरंगत राहतात." Imasmiṃ padese samāsavisayattā agginisañjalitanti agginīhi sañjalitanti attho labbhati, tathā agginisamāsūti agginīhi sadisāsūti atthopi. Evaṃ samāsavidhānamukhena ‘‘agginīhī’’ti karaṇavacanampi dissati. या ठिकाणी समासाच्या नियमांमुळे "अग्गिनिसञ्जलितं" याचा अर्थ "अग्नींनी प्रज्वलित" असा प्राप्त होतो, तसेच "अग्गिनिसमासु" याचा अर्थ "अग्नींसारख्या" असा देखील प्राप्त होतो. अशा प्रकारे समास रचनेच्या माध्यमातून "अग्गिनीहि" असे तृतीया (करण) विभक्तीचे रूप देखील दिसते. Ginisaddopi ca pāḷiyaṃ dissati. Tathā hi ‘‘tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī’’ti cūḷabodhicariyāyaṃ ginisaddo diṭṭho. Keci panettha sandhivasena akāralopaṃ saññogādissa ca gakārassa lopaṃ vadanti, tampi na yujjati tassā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmāti [Pg.246] yato kaṭṭhā. Ginīti aggī’’ti evaṃ ginisaddassa ulliṅgetvā vacanato. Tathā ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti imassa dhaniyasuttassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhitoti ābhato jālito vā. Ginīti aggī’’ti vacanato, tatheva ca ‘‘mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī’’ti imissā theragāthāya saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ginīti aggī’’ti vacanato. Yadi hi ginisaddo visuṃ na siyā, aṭṭhakathācariyā ‘‘jāyate ginī’’tiādīni ‘‘jāyate agginī’’tiādinā padacchedavasena atthaṃ vadeyyuṃ. Yasmā evaṃ na vadiṃsu, ‘‘ginīti aggī’’ti pana vadiṃsu, tena ñāyati ‘‘ginisaddopi visuṃ atthī’’ti. Ye ‘‘ginisaddo natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbameva sāsane ginisaddassupalabbhanato. Suttanipātaṭṭhakathāyañhi ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti pāṭhassa saṃvaṇṇanāyameva ‘‘tesu ṭhānesu aggini ‘ginī’ti vohariyatī’’ti tassa abhidhānantaraṃ vuttaṃ, tasmā mayamettha gāthāracanaṃ karissāma – 'गिनि' (gini) शब्द देखील पाळीमध्ये आढळतो. जसे की, "तमेव कट्ठं दहति, यस्मा सो जायते गिनी" (तेच लाकूड जळते, ज्याच्यापासून अग्नी उत्पन्न होतो) या चूळबोधिचर्येत 'गिनि' शब्द पाहिला गेला आहे. येथे काही लोक संधीमुळे 'अ' काराचा लोप आणि संयोगाच्या सुरुवातीच्या 'ग्' काराचा लोप झाला असे म्हणतात, परंतु ते देखील योग्य नाही; कारण त्या पाळीच्या अट्ठकथेत "यस्मा म्हणजे ज्या लाकडापासून, गिनी म्हणजे अग्नी" असा 'गिनि' शब्दाचा स्पष्ट उल्लेख करून अर्थ सांगितला आहे. तसेच "छन्ना कुटि आहितो गिनी" या धनियसुत्ताच्या अट्ठकथेत "आहितो म्हणजे आणलेला किंवा प्रज्वलित केलेला, गिनी म्हणजे अग्नी" असे म्हटले आहे, आणि त्याचप्रमाणे "महागिनी पज्जलितो, अनाहारोपसम्मती" या थेरगाथेच्या वर्णनात "गिनी म्हणजे अग्नी" असे म्हटले आहे. जर 'गिनि' हा स्वतंत्र शब्द नसता, तर अट्ठकथाचार्यांनी "जायते गिनी" इत्यादींचा अर्थ "जायते अग्गिनी" अशा पदच्छेदाने केला असता. ज्याअर्थी त्यांनी तसे म्हटले नाही, तर "गिनी म्हणजे अग्नी" असे म्हटले, त्यावरून हे समजते की 'गिनि' हा देखील एक स्वतंत्र शब्द आहे. जे लोक "'गिनि' शब्द नाही" असे म्हणतात, त्यांचे म्हणणे मुळीच स्वीकारण्याजोगे नाही, कारण बुद्धशासनात 'गिनि' शब्द आढळतो. कारण सुत्तनिपात अट्ठकथेत "छन्ना कुटि आहितो गिनी" या पाठाच्या वर्णनातच "त्या ठिकाणी 'अग्गिनि' याला 'गिनि' असे म्हटले जाते" असे त्याचे दुसरे नाव सांगितले आहे, म्हणून आम्ही येथे एक गाथा रचतो – Videharaṭṭhamajjhamhi, yaṃ taṃ nāmena vissutaṃ; Raṭṭhaṃ pabbataraṭṭhanti, dassaneyyaṃ manoramaṃ. "विदेह राष्ट्राच्या मध्यभागी, जे 'पर्वत राष्ट्र' या नावाने प्रसिद्ध आहे, जे दर्शनीय आणि मनोरम आहे." Dhammakoṇḍavhayaṃ tattha, nagaraṃ atthi sobhanaṃ; Tamhi ṭhāne manussānaṃ, bhāsā eva giniccayaṃ. "तेथे 'धम्मकोण्ड' नावाचे एक सुंदर नगर आहे; त्या ठिकाणी लोकांच्या भाषेत 'गिनि' हाच अग्नीचा वाचक शब्द आहे." ‘‘Gini ginī ginayo’’ti-ādinā pavade vidū; Padamālaṃ yathā aggi-saddasseva sumedhaso. "विद्वानांनी 'गिनि, गिनी, गिनयो' इत्यादी रूपांनी पदमाला (शब्दरूपे) सांगावी, जसे बुद्धिमान लोक 'अग्गि' शब्दाची सांगतात." Iti alābu lābusaddā viya aggini ginisaddāpi bhagavato pācane dissantīti veditabbā. Yathā pana agginisaddassa sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatā siddhā, tathā ginisaddassapi siddhāva hoti. Tasmātra – अशा प्रकारे, 'अलाबु' (alābu) आणि 'लाबु' (lābu) शब्दांप्रमाणे 'अग्गिनि' आणि 'गिनि' शब्द देखील भगवंतांच्या प्रवचनात आढळतात, असे जाणावे. आणि ज्याप्रमाणे 'अग्गिनि' शब्दाची सर्व विभक्तींमध्ये दोन्ही वचनांत योजना सिद्ध होते, त्याचप्रमाणे 'गिनि' शब्दाची देखील सिद्ध होते. म्हणून येथे – Aggini[Pg.247], agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Aggininā, agginismā, agginimhā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Agginismiṃ, agginimhi, agginīsu. Bho aggini, bhavanto agginī, bhavanto agginayo. अग्गिनि, अग्गिनी, अग्गिनयो (प्रथमा)। अग्गिनिं, अग्गिनी, अग्गिनयो (द्वितीया)। अग्गिनिना, अग्गिनीहि, अग्गिनीभि (तृतीया)। अग्गिनिस्स, अग्गिनीनं (चतुर्थी)। अग्गिनिना, अग्गिनिस्मा, अग्गिनिम्हा, अग्गिनीहि, अग्गिनीभि (पंचमी)। अग्गिनिस्स, अग्गिनीनं (षष्ठी)। अग्गिनिस्मिं, अग्गिनिम्हि, अग्गिनीसु (सप्तमी)। भो अग्गिनि, भवन्तो अग्गिनी, भवन्तो अग्गिनयो (संबोधन). ‘‘Gini, ginī, ginayo. Giniṃ, ginī, ginayo, gininā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Iti pāḷinayānusārena aggini ginisaddānaṃ nāmikapadamālā yojitā. Atha vā yathā sakkaṭabhāsāyaṃ satva paddhasvāminīti saññogavasena vuttānaṃ saddānaṃ māgadhabhāsaṃ patvā sattavapadumasuvāminīti nissaññogavasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘tvañca uttamasattavo’’tiādinā, tathā sakkaṭabhāsāyaṃ agnīti saññogavasena vuttassa māgadhabhāsaṃ patvā ‘‘agginī’’ti saññoganakāravasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’tiādikā. Yathā ca veyyākaraṇehi sakkaṭabhāsābhūto agnisaddo sabbāsu vibhattīsu tīsu vacanesu yojiyati, tathā māgadhabhāsābhūto agginisaddopi sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbova hoti, tasmā so idhamhehi yojiyati, ginisaddopi agginisaddena samānatthattā, īsakañca sarūpattā tatheva yojiyatīti daṭṭhabbaṃ. "गिनि, गिनी, गिनयो। गिनिं, गिनी, गिनयो, गिनिना" इत्यादी सर्व रूपे योजावीत. अशा प्रकारे पाळीच्या नियमांनुसार 'अग्गिनि' आणि 'गिनि' शब्दांची नाम-पदमाला (विभक्ती रूपे) योजली आहे. किंवा, ज्याप्रमाणे संस्कृत भाषेत 'सत्त्व' (sattva), 'पद्म' (padma), 'स्वामी' (svāmī) असे संयोगयुक्त उच्चारलेले शब्द मागधी भाषेत (पाळीत) आल्यावर 'सत्तव' (sattava), 'पदुम' (paduma), 'सुवामी' (suvāmī) असे संयोगरहित उच्चारलेले पाळीमध्ये दिसतात, जसे की "त्वञ्च उत्तमसत्तवो" इत्यादींमध्ये; त्याचप्रमाणे संस्कृत भाषेत 'अग्नि' (agni) अशा संयोगयुक्त उच्चारलेल्या शब्दाचा मागधी भाषेत आल्यावर 'अग्गिनि' (aggini) असा संयोगरहित उच्चार पाळीमध्ये दिसतो, जसे की "अग्गिनिं सम्पज्जलितं पविसन्ति" इत्यादींमध्ये. आणि ज्याप्रमाणे वैयाकरणांनी संस्कृत भाषेतील 'अग्नि' शब्दाची सर्व विभक्तींमध्ये तीन वचनांत योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे मागधी भाषेतील 'अग्गिनि' शब्दाची देखील सर्व विभक्तींमध्ये दोन वचनांत योजना केलीच पाहिजे; म्हणूनच आम्ही येथे त्याची योजना केली आहे. 'गिनि' शब्द देखील 'अग्गिनि' शब्दाशी समान अर्थाचा असल्यामुळे आणि थोडेसे समान रूप असल्यामुळे त्याची देखील तशीच योजना केली जाते, असे समजावे. Ettha siyā – yadi agginisaddo sabbesu vibhattivacanesu yojetabbo, atha kasmā kaccāyane ‘‘aggissinī’’ti lakkhaṇena simhi pare aggisaddantassa iniādeso dassitoti? Saccaṃ, yathā navakkhattuṃ ṭhapetvā katekasesassa dasasaddassa yovacanamhi navādesaṃ katvā yovacanassa utiādesaṃ kasmā ‘‘navutī’’ti rūpe nipphanne puna ‘‘navutī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato naṃvacanaṃ katvā ‘‘navutīna’’nti rūpaṃ nipphāditaṃ[Pg.248]. Itthiliṅge pana nādiekavacanāni katvā tesaṃ yāādesaṃ katvā ‘‘navutiyā’’ti rūpaṃ nipphāditaṃ. Tathā hi ‘‘channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ navutiyā haṃsasahassehi parivuto’’tiādīni payogāni dissanti. Tathā simhi aggisaddantassa iniādesakaraṇavasena ‘‘agginī’’ti rūpe nipphannepi puna ‘‘agginī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato yoaṃnādayo vibhattiyo katvā ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’tiādīni kathaṃ na nipphajjissantīti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. येथे अशी शंका येऊ शकते – जर 'अग्गि' (aggi) हा शब्द सर्व विभक्ती वचनांमध्ये योजायचा असेल, तर कच्चायन व्याकरणात "अग्गिस्सिनी" (aggissinī) या सूत्राने 'सि' प्रत्यय पर असताना 'अग्गि' शब्दाच्या अंताला 'इनि' आदेश का दर्शविला आहे? हे सत्य आहे, जसे नऊ वेळा ठेवून उर्वरित 'दस' शब्दाला 'यो' प्रत्यय असताना 'नव' आदेश करून आणि 'यो' प्रत्ययाचा 'उति' आदेश करून "नवुती" (navutī) हे रूप सिद्ध झाल्यावर, पुन्हा "नवुती" हा प्रातिपदिक (प्रकृती) मानून त्याला 'नं' प्रत्यय लावून "नवुतीनं" (navutīnaṃ) हे रूप सिद्ध केले जाते. स्त्रीलिंगात मात्र 'ना' इत्यादी एकवचन प्रत्यय लावून त्यांचा 'या' आदेश करून "नवुतिया" (navutiyā) हे रूप सिद्ध केले जाते. तसेच "छन्नवुतीनं पासंडानं धम्मानं पवरं यदिदं सुगतविनयं नवुतिया हंससहस्सेहि परिवुतो" (शहाण्णव पाखंडी मतांमध्ये सुगतविनय हा श्रेष्ठ धर्म आहे, जो नव्वद हजार हंसांनी वेढलेला आहे) इत्यादी प्रयोग आढळतात. त्याचप्रमाणे 'सि' प्रत्यय असताना 'अग्गि' शब्दाच्या अंताला 'इनि' आदेश केल्याने "अग्गिनी" (agginī) हे रूप सिद्ध झाल्यावरही, पुन्हा "अग्गिनी" हा प्रातिपदिक मानून त्याला 'यो', 'अं' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लावून "अग्गिनि, अग्गिनी, अग्गिनयो; अग्गिनिं, अग्गिनी, अग्गिनयो; अग्गिनिना" इत्यादी रूपे का सिद्ध होणार नाहीत? असा निष्कर्ष काढला पाहिजे. Savinicchayoyaṃ ikārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा इ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपांचा (प्रकृती रूपांचा) सविस्तर निर्णयांसह नाम-पदमाला विभाग (शब्दरूपांचा विभाग) आहे. Ikārantatāpakatikaṃ ikārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. इ-कारान्त प्रकृती असलेले इ-कारान्त पुल्लिंगी प्रकरण समाप्त झाले. Idāni bhāvī iccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā. आता आम्ही 'भावी' (bhāvī) या प्रातिपदिकाचा आणि त्याच्यासारख्या इतर शब्दांचा नाम-पदमाला विभाग, पूर्वाचार्यांच्या मताला अग्रभागी ठेवून सांगू. Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu. Bho daṇḍi, bho daṇḍī, bhavanto daṇḍino. Yamakamahātheramataṃ. दण्डी, दण्डी, दण्डिनो (प्रथमा). दण्डिं, दण्डी, दण्डिनो (द्वितीया). दण्डिना, दण्डीहि, दण्डीभि (तृतीया). दण्डिस्स, दण्डिनो, दण्डीनं (चतुर्थी). दण्डिना, दण्डीहि, दण्डीभि (पंचमी). दण्डिस्स, दण्डिनो, दण्डीनं (षष्ठी). दण्डिस्मिं, दण्डिम्हि, दण्डीसु (सप्तमी). भो दण्डि, भो दण्डी, भवन्तो दण्डिनो (संबोधन). हे यमक महाथेरांचे मत आहे. Ettha kiñcāpi ‘‘daṇḍina’’nti upayogekavacanañca ‘‘daṇḍismā, daṇḍimhā’’ti nissakkavacanañca ‘‘daṇḍinī’’ti bhummekavacanañca nāgataṃ, tathāpi tattha tattha taṃsadisassa payogassa dassanato gahetabbameva. येथे जरी 'दण्डिनं' (daṇḍinaṃ) हे द्वितीया एकवचन, 'दण्डिस्मा, दण्डिम्हा' (daṇḍismā, daṇḍimhā) हे पंचमी एकवचन आणि 'दण्डिनी' (daṇḍinī) हे सप्तमी एकवचन आलेले नसले, तरी त्या त्या ठिकाणी तशा प्रकारच्या प्रयोगांच्या दर्शनावरून ते ग्रहण केलेच पाहिजे. ‘‘Bhaṇa [Pg.249] samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ; Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti “हे मित्रा! अनुज्ञा मिळाल्यावर संपूर्ण अर्थ आणि धर्म सांग; कारण तरुण पक्षी देखील प्रज्ञावान आणि तेजस्वी असतात.” Pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī’’iti paccattabahuvacanassa dassanato pana ‘‘daṇḍī’’iti paccattopayogabahuvacanāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ. पाळिमध्ये (पाळी भाषेत) 'पक्खी' (pakkhī) हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप आढळत असल्यामुळे, 'दण्डी' (daṇḍī) हे प्रथमा आणि द्वितीया बहुवचनाचे रूप सांगितले आहे, असे समजले पाहिजे. Bhāvī, bhāvī, bhāvino. Bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino. Bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. Bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. (Bhāvini) bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu. Bho bhāvi, bho bhāvī, bhavanto bhāvino. भावी, भावी, भाविनो (प्रथमा). भाविं, भाविनं, भावी, भाविनो (द्वितीया). भाविना, भावीहि, भावीभि (तृतीया). भाविस्स, भाविनो, भावीनं (चतुर्थी). भाविना, भाविस्मा, भाविम्हा, भावीहि, भावीभि (पंचमी). भाविस्स, भाविनो, भावीनं (षष्ठी). (भाविनि) भाविस्मिं, भाविम्हि, भावीसु (सप्तमी). भो भावि, भो भावी, भवन्तो भाविनो (संबोधन). Evaṃ vibhāvī sambhāvī, paribhāvī dhajī gaṇī; Sukhī rogī sasī kuṭṭhī, makuṭī kusalī balī. याचप्रमाणे विभावी, सम्भावी, परिभावी, धजी, गणी, suxī (सुखी), रोगी, ससी (शशी), कुट्ठी (कुष्ठी), मकुटी, कुसली (कुशली) आणि बली. Jaṭī yogī karī yānī, tomarī musalī phalī; Dantī mantī sudhī medhī, bhāgī bhogī nakhī sikhī. जटी, योगी, करी, yani (यानी), तोमरी, मुसली, फली, दन्ती, मन्ती, सुधी, मेधी, भागी, भोगी, नखी आणि सिखी (शिखी). Dhammī saṅghī ñāṇī atthī, hatthī cakkhī pakkhī dāṭhī; Raṭṭhī chattī mālī cammī, cārī cāgī kāmī sāmī. धम्मी, संघी, ञाणी (ज्ञानी), अत्थी, हत्थी, चक्खी, पक्खी, दाठी, रट्ठी, छत्ती, माली, चम्मी, चारी, चागी, कामी आणि सामी (स्वामी). Mallakārī pāpakārī, sattughātī dīghajīvī; Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī. मल्लकारी, पापकारी, सत्तुघाती (शत्रुघाती), दीघजीवी (दीर्घजीवी), धम्मवादी, सीहनादी (सिंहनादी), भूमिसायी आणि सीघयायी (शीघ्रयायी). Vajjadassī ca pāṇī ca, yasassiccādayopi ca; Etesaṃ koci bhedo tu, ekadesena vuccate. तसेच 'वज्जदस्सी' (वज्रदर्शी), 'पाणी' (प्राणी), 'यसस्सी' (यशस्वी) इत्यादी शब्दांमधील काही भेद अंशतः (एका भागात) सांगितले जात आहेत. Īkārantapulliṅgapadesu hi ‘‘vajjadassī, pāṇī’’iccevamādīnaṃ upayogabhummavacanaṭṭhāne ‘‘vajjadassinaṃ, pāṇine’’tiādīnipi rūpāni bhavanti. Ettha ca – कारण ई-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांमध्ये 'वज्जदस्सी', 'पाणी' इत्यादी शब्दांच्या द्वितीया आणि सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी 'वज्जदस्सिनं', 'पाणिने' इत्यादी रूपे देखील होतात. आणि येथे – ‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ; Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine. “ज्याप्रमाणे गुप्त धनाचा मार्ग दाखवणाऱ्याला पाहावे, त्याप्रमाणे दोष दाखवणाऱ्याला (वज्जदस्सिनं) पाहावे; याचप्रमाणे जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यू प्राण्यावर (पाणिने) आक्रमण करतात. Samupagacchati [Pg.250] sasini gaganatalaṃ. चंद्र (ससिनि) गगनतळावर आरूढ होतो. Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine; Ucchinno saha raṭṭhena, majjhāraññaṃ tadā ahu. यशस्वी (यसस्सिने) मातंग ऋषींच्या प्रति मनात द्वेष निर्माण करून, राजा माझ हा आपल्या राष्ट्रासह नष्ट झाला आणि तेव्हा ते माझ अरण्य झाले. Susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino’’ti आम्ही वैऱ्यांमध्येही वैररहित (अवेरिनो) होऊन अत्यंत सुखाने जगतो.” Evamādayo payogā veditabbā, ayaṃ nayo daṇḍīpadādīsupi labbhateva samānagatikattā daṇḍīpadādīnaṃ vajjadassīpadādīhi. Tasmā upayogaṭṭhāne ‘‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’’ti yojetabbaṃ. Bhummaṭṭhāne ‘‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesū’’ti yojetabbaṃ. Esa nayo gāmaṇī senānīiccādīni vajjetvā yathārahaṃ īkārantapulliṅgesu netabbo. इत्यादी प्रयोग समजून घ्यावेत. हाच नियम 'दण्डी' इत्यादी शब्दांमध्येही प्राप्त होतोच, कारण 'दण्डी' इत्यादी शब्दांची गती (रूपसिद्धी) 'वज्जदस्सी' इत्यादी शब्दांसारखीच समान आहे. म्हणून द्वितीयेच्या (उपयोगाच्या) ठिकाणी "दण्डिं, दण्डिनं, दण्डिनो, दण्डिने" अशी योजना करावी. सप्तमीच्या (भुम्माच्या) ठिकाणी "दण्डिस्मिं, दण्डिम्हि, दण्डिनि, दण्डिने, दण्डीसु, दण्डिनेसू" अशी योजना करावी. हा नियम 'गामणी' (ग्रामणी), 'सेनानी' इत्यादी शब्द वगळून इतर ई-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांमध्ये योग्यतेनुसार लावावा. Savinicchayoyaṃ īkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा ई-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपांचा सविस्तर निर्णयांसह नाम-पदमाला विभाग आहे. Īkārantatāpakatikaṃ īkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. ई-कारान्त प्रकृती असलेले ई-कारान्त पुल्लिंगी प्रकरण समाप्त झाले. Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantapulliṅgānaṃ appasiddhattā aññesaṃ ukārantapulliṅgānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ pūressāma. Katamāni tāni? ‘‘Bhikkhu hetu setu ketu rāhu bhāṇu khāṇu saṅku ucchu veḷu maccu jantu sindhu bandhu ruru neru sattu babbu paṭu bindu garu’’iccādīni. आता भू-धातूपासून बनलेल्या उ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या अनेक विभक्ती रूपे असल्यामुळे, इतर उ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांच्या आधारे प्रातिपदिक रूपांची नाम-पदमाला पूर्ण करू. ते शब्द कोणते? 'भिक्खु', 'हेतु', 'सेतु', 'केतु', 'राहु', 'भाणु', 'खाणु', 'संकु', 'उच्छु', 'वेळु', 'मच्चु', 'जन्तु', 'सिन्धु', 'बन्धु', 'रुरु', 'नेरु', 'सत्तु', 'बब्बु', 'पटु', 'बिन्दु', 'गरु' इत्यादी. Bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo. Bhikkhuādīni aññāni ca taṃsadisāni evaṃ ñeyyāni. भिक्खु, भिक्खू, भिक्खवो (प्रथमा). भिक्खुं, भिक्खू, भिक्खवो (द्वितीया). भिक्खुना, भिक्खूहि, भिक्खूभि (तृतीया). भिक्खुस्सा, भिक्खुनो, भिक्खूनं (चतुर्थी). भिक्खुना, भिक्खुस्मा, भिक्खुम्हा, भिक्खूहि, भिक्खूभि (पंचमी). भिक्खुस्सा, भिक्खुनो, भिक्खूनं (षष्ठी). भिक्खुस्मिं, भिक्खुम्हि, भिक्खूसु (सप्तमी). भो भिक्खु, भवन्तो भिक्खू, भिक्खवे, भिक्खवो (संबोधन). 'भिक्खु' इत्यादी आणि इतर त्यांच्यासारखे शब्द याचप्रमाणे समजावेत. Ayampi [Pg.251] panettha viseso ñeyyo – hetu, hetū, hetuyo, hetavo. Hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo. Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. येथे हा देखील विशेष फरक समजून घ्यावा – हेतु, हेतू, हेतुयो, हेतवो (प्रथमा). हेतुं, हेतू, हेतुयो, हेतवो (द्वितीया). भो हेतु, भवन्तो हेतू, हेतवे, हेतवो (संबोधन). उर्वरित रूपे 'भिक्खु' शब्दाप्रमाणेच होतात. Atha vā ‘‘hetuyā’’tiādīnaṃ dassanato ‘‘dhenuyā’’ti itthiliṅgarūpena sadisaṃ ‘‘hetuyā’’ti pulliṅgarūpampi sattamīṭhāne icchitabbaṃ. Kānici hi pulliṅgarūpāni kehici itthiliṅgarūpehi sadisāni bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā’’ti evaṃ nayadassanena ‘‘hetuyā tīṇi. Adhipatiyā satta. Uṭṭhehi katte’’tiādīsu liṅgavipallāsacintā na uppādetabbā. अथवा 'हेतुया' इत्यादींच्या दर्शनावरून 'धेनुया' या स्त्रीलिंगी रूपासारखे 'हेतुया' हे पुल्लिंगी रूप देखील सप्तमी विभक्तीच्या स्थानी इच्छिले पाहिजे. कारण काही पुल्लिंगी रूपे काही स्त्रीलिंगी रूपांसारखी असतात. ते कसे? 'उट्ठेहि कत्ते तरमानो. एहि बालेखमापेहि, कुसराजं महब्बलं. भातरा मातरा अधिपतिया रत्तिया हेतुयो धेनुयो मत्या पेत्या' अशा प्रकारे नयदर्शनाने 'हेतुया तीणि. अधिपतिया सत्त. उट्ठेहि कत्ते' इत्यादींमध्ये लिंगविपर्यास विषयी शंका उत्पन्न करू नये. Jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Bho jantu, bhavanto jantū, jantave jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. जन्तु, जन्तू, जन्तुयो, जन्तुनो, जन्तवो. जन्तुं, जन्तू, जन्तुयो, जन्तुनो, जन्तवो. भो जन्तु, भवन्तो जन्तू, जन्तवे जन्तवो. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' प्रमाणे समजावीत. Garu, garū, garavo, garuno. Garuṃ, garū, garavo, garuno. Bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Ettha pana ‘‘bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā’’tipāḷinidassanaṃ. Tatra ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ cuṇṇiyapadesveva dissati, na gāthāsu. ‘‘Bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva dissati, na cuṇṇiyapadesu, apica ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayeyeva dissati, na asandhivisaye, buddhassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayepi asandhivisayepi dissati. ‘‘Bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ gāthāsu ca dissati[Pg.252], cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva dissati. Sāvakassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ na dissatīti ayaṃ dvinnaṃ viseso daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’tiādīsu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ cuṇṇiyapadesveva diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, yācanti pañjalīkatā’’tiādīsu ‘‘bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva diṭṭhaṃ. ‘‘Āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhave’’ti evamādīsu sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayeyeva ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhū āmantesi sotukāmattha bhikkhave’’ti ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādīsu pana buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayāvisayesu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo’’ti ‘‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’’ti evamādīsu buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu ‘‘bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ gāthāsu ca diṭṭhaṃ, cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva diṭṭhaṃ. Iccevaṃ – गरु, गरू, गरवो, गरुनो. गरुं, गरू, गरवो, गरुनो. भो गरु, भवन्तो गरू, गरवो, गरुनो. उर्वरित रूपे 'भिक्खु' प्रमाणे समजावीत. येथे 'भत्तु च गरुनो सब्बे, पटिपूजेति पण्डिता' हे पाळी उदाहरण आहे. त्यामध्ये 'भिक्खवे' हे संबोधन पद केवळ गद्य पाठातच दिसते, गाथांमध्ये नाही. 'भिक्खवो' हे प्रथमा विभक्तीचे पद केवळ गाथांमध्येच दिसते, गद्य पाठात नाही. शिवाय, 'भिक्खवे' हे संबोधन पद श्रावकाने भिक्खूंना संबोधित केलेल्या पाळी पाठात केवळ संधियुक्त ठिकाणीच दिसते, संधिरहित ठिकाणी नाही. परंतु, बुद्धांनी भिक्खूंना संबोधित केलेल्या पाळी पाठात ते संधियुक्त आणि संधिरहित दोन्ही ठिकाणी दिसते. 'भिक्खवो' हे संबोधन पद बुद्धांनी भिक्खूंना संबोधित केलेल्या पाळी पाठात गाथांमध्ये देखील दिसते आणि गद्य पाठात केवळ संधियुक्त ठिकाणीच दिसते. श्रावकाने भिक्खूंना संबोधित केलेल्या पाळी पाठात ते दिसत नाही, हा या दोघांमधील फरक लक्षात घेतला पाहिजे. तसेच 'एवञ्च पन भिक्खवे इमं सिक्खापदं उद्दिसेय्याथ' इत्यादींमध्ये 'भिक्खवे' हे पद केवळ गद्य पाठातच दिसले आहे. 'भिक्खवो tisata इमे, याचन्ति पञ्जलीकता' इत्यादींमध्ये 'भिक्खवो' हे प्रथमा विभक्तीचे पद केवळ गाथांमध्येच दिसले आहे. 'आयस्मा सारिपुत्तो भिक्खू आमन्तेसि आवुसो भिक्खवे' इत्यादी श्रावकांच्या भिक्खू-संबोधन पाळी पाठात केवळ संधियुक्त ठिकाणीच 'भिक्खवे' हे पद दिसले आहे. 'भिक्खू आमन्तेसि सोतुकामत्थ भिक्खवे', 'इध भिक्खवे भिक्खू' इत्यादी बुद्धांच्या भिक्खू-संबोधन पाळी पाठात मात्र संधियुक्त आणि संधिरहित दोन्ही ठिकाणी 'भिक्खवे' हे पद दिसले आहे. 'अरञ्ञे रुक्खमूले वा, suññāgāreva भिक्खवो', 'तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि भिक्खवो' इत्यादी बुद्धांच्या भिक्खू-संबोधन पाळी पाठात 'भिक्खवो' हे संबोधन पद गाथांमध्ये देखील दिसले आहे आणि गद्य पाठात केवळ संधियुक्त ठिकाणीच दिसले आहे. अशा प्रकारे - Cuṇṇiyeva pade diṭṭhaṃ, ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ dvidhā; Yato pavattate sandhi-visayāvisayesu taṃ. 'भिक्खवे' हे पद केवळ गद्य पाठातच दोन प्रकारे दिसले आहे; कारण ते संधियुक्त आणि संधिरहित अशा दोन्ही विषयांत प्रवृत्त होते. ‘‘Bhikkhavo’’ti padaṃ diṭṭhaṃ, gāthāyañceva cuṇṇiye; Padasmimpi ca sandhissa, visayevāti niddiseti. 'भिक्खवो' हे पद गाथांमध्ये आणि गद्य पाठात देखील दिसले आहे; परंतु गद्य पाठात ते केवळ संधियुक्त ठिकाणीच दिसते, असे निर्देशिले आहे. Savinicchayoyaṃ ukārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा उकारान्त पुल्लिंगी नामांच्या मूळ रूपाचा सविस्तर निर्णय असलेला नामविभक्ती रूपांचा विभाग आहे. Ukārantatāpakatikaṃ ukārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. उकारान्त मूळ रूप असलेला उकारान्त पुल्लिंगी विभाग समाप्त झाला. Idāni pana sayambhūiccetassa pakatirūpassa taṃsadisānañca nāmikapadamālaṃ kathayāma – आता आपण 'सयम्भू' या मूळ रूपाची आणि त्याच्यासारख्या इतर नामांची नामविभक्ती रूपे सांगू या - Sayambhū[Pg.253], sayambhū, sayambhuvo. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhunā, sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Bho sayambhu, bho sayambhū, bhavanto sayambhū, sayambhuvo. Evaṃ pabhū abhibhūvibhū iccādīnipi. सयम्भू, सयम्भू, सयम्भुवो. सयम्भुं, सयम्भू, सयम्भुवो. सयम्भुना, सयम्भूहि, सयम्भूभि. सयम्भुस्स, सयम्भुनो, सयम्भूनां. सयम्भुना, सयम्भुस्मा, सयम्भुम्हा, सयम्भूहि, सयम्भूभि. सयम्भुस्स, सयम्भुनो, सयम्भूनां. सयम्भुस्मिं, सयम्भुम्हि, सयम्भूसु. भो सयम्भु, भो सयम्भू, भवन्तो सयम्भू, सयम्भुवो. याचप्रमाणे पभू, अभिभू, विभू इत्यादींची रूपे देखील होतात. Sabbaññū, sabbaññū, sabbaññuno. Sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno. Bho sabbaññu, bhavanto sabbaññū, sabbaññuno, sesāsu vibhattīsu padāni bhikkhusadisāni bhavanti, evaṃ vidū viññū kataññū maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū vadaññū avadaññū iccādīni. सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञुनो. सब्बञ्ञुं, सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञुनो. भो सब्बञ्ञु, भवन्तो सब्बञ्ञू, सब्बञ्ञुनो, उर्वरित विभक्तींमध्ये रूपे 'भिक्खु' प्रमाणे होतात. याचप्रमाणे विदू, विञ्ञू, कतञ्ञू, मग्गञ्ञू, धम्मञ्ञू, अत्थञ्ञू, कालञ्ञू, rattiññū, मत्तञ्ञू, वदञ्ञू, अवदञ्ञू इत्यादींची रूपे होतात. Tatra ‘‘ye ca laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā’’ti ettha ‘‘vadaññū’’ti paccattabahuvacanassa dassanato sayambhū sabbaññū iccādīnampi paccattopayogabahuvacanattaṃ gahetabbaṃ. Apica ‘‘vidū, viññū’’tiādīsu ‘‘paracittavidunī’’ti itthiliṅgadassanato itthiliṅge vattabbe ‘‘vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā’’ti itthinayena padamālā kātabbā. Tathā ‘‘viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti ettha ‘‘viññū’’ti itthiliṅgadassanato ‘‘kodhanā akataññū ca, pisuṇā mittabhedikā’’ti ettha ca ‘‘akataññū’’ti itthiliṅgadassanatopi ‘‘viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā’’ti ca ‘‘kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyāti ca jambūnayena padamālā kātabbā. Evaṃ ‘‘maggaññū, dhammaññū’’iccādīsupi. ‘‘Sayambhū’’ti pade pana [Pg.254] ‘‘sayambhu ñāṇaṃ gotrabhu citta’’nti dassanato napuṃsakaliṅgatte vattabbe ‘‘sayambhu, sayambhū, sayambhūni. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhūnī’’ti napuṃsake āyunayopi gahetabbo. Esa nayo sesesupi yathārahaṃ gahetabbo. त्यामध्ये 'ये च लद्धा मनुस्सत्तं, वदञ्ञू वीतमच्छरा' येथे 'वदञ्ञू' हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप दिसल्यामुळे सयम्भू, सब्बञ्ञू इत्यादींचे देखील प्रथमा व द्वितीया बहुवचनाचे रूप असेच ग्रहण करावे. शिवाय 'विदू, विञ्ञू' इत्यादींमध्ये 'परचित्तविदुनी' असे स्त्रीलिंगी रूप दिसल्यामुळे, स्त्रीलिंगात रूपे करताना 'विदुनी, विदुनी, विदुनियो. विदुनिं, विदुनी, विदुनियो. विदुनिया' अशा प्रकारे स्त्रीलिंगी नियमाने नामविभक्ती रूपे करावीत. तसेच 'विञ्ञू पटिबला सुभासितदुब्भासितं दुट्ठुल्लादुट्ठुल्लं आजानितुं' येथे 'विञ्ञू' हे स्त्रीलिंगी रूप दिसल्यामुळे आणि 'कोधना अकतञ्ञू च, पिसुणा मित्तभेदिका' येथे 'अकतञ्ञू' हे स्त्रीलिंगी रूप दिसल्यामुळे देखील 'विञ्ञू, विञ्ञू, विञ्ञुयो. विञ्ञुं, विञ्ञू, विञ्ञुयो. विञ्ञुया' आणि 'कतञ्ञू, कतञ्ञू, कतञ्ञुयो. कतञ्ञुं, कतञ्ञू, कतञ्ञुयो, कतञ्ञुया' अशी 'जम्बू' प्रमाणे नामविभक्ती रूपे करावीत. याचप्रमाणे 'मग्गञ्ञू, धम्मञ्ञू' इत्यादींमध्ये देखील समजावे. परंतु 'सयम्भू' या पदात 'सयम्भु ञाणं गोत्रभु चित्तं' या दर्शनावरून नपुंसकलिंगी रूपे करताना 'सयम्भु, सयम्भू, सयम्भूनि. सयम्भुं, सयम्भू, सयम्भूनी' अशी नपुंसकलिंगात 'आयु' प्रमाणे रूपे ग्रहण करावीत. हाच नियम उर्वरित शब्दांमध्ये देखील योग्यतेनुसार ग्रहण करावा. Savinicchayoyaṃ ūkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा ऊकारान्त पुल्लिंगी नामांच्या मूळ रूपाचा सविस्तर निर्णय असलेला नामविभक्ती रूपांचा विभाग आहे. Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. ऊकारान्त मूळ रूप असलेला ऊकारान्त पुल्लिंगी विभाग समाप्त झाला. Iti sabbathāpi pulliṅgānaṃ pakatirūpassa अशा प्रकारे सर्व प्रकारे पुल्लिंगी नामांच्या मूळ रूपाचा Nāmikapadamālāvibhāgo samatto. नामविभक्ती रूपांचा विभाग समाप्त झाला. Yasmā panāyaṃ samattopi pāvacanādīsu yaṃ yaṃ ṭhānaṃ sotūnaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ dissati, tattha tattha sotūnamanuggahāya codanāsodhanāvasena saṃsayaṃ samugghāṭetvā puna vattabbo hoti, tasmā kiñci padesamettha kathayāma. परंतु, जरी हा ग्रंथ संपूर्ण असला, तरी बुद्धवचनांमध्ये (पावचन) जे जे स्थान श्रोत्यांसाठी संभ्रमाचे स्थान म्हणून दिसून येते, तिथे तिथे श्रोत्यांच्या कल्याणासाठी (अनुग्रहासाठी) आक्षेप आणि निराकरण (चोदना-शोधन) करून संशय दूर करण्यासाठी पुन्हा सांगणे आवश्यक ठरते, म्हणून आम्ही येथे काही भागाचे विवेचन करत आहोत. Yaṃ kira bho pāḷiyaṃ ‘‘saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti ca rūpaṃ ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpamiva vuttaṃ, taṃ tathā avatvā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ‘‘brahmacārino’’icceva vattabbanti? Saccaṃ, tattha ‘‘brahmaṃ caratīti brahmacāri yathā munātīti munī’’ti evaṃ ikārantavasena icchitattā. ‘‘Munayo aggayo’’ti rūpāni viya ‘‘brahmacārayo’’ti rūpaṃ bhavati. Aññattha pana ‘‘brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī, yathā dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena gahaṇe ‘‘dukkaṭakammakārino’’ti rūpamiva ‘‘daṇḍo assa atthīti daṇḍī’’ti īkārantassa saddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ca ‘‘brahmacārino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino [Pg.255] sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī’’ti pāḷi dissati. Evaṃ ikārantavasena ‘‘brahmacārayo’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ yujjati, puna īkārantavasena ‘‘brahmacārino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpampi yujjati, tasmā ‘‘brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo’’ti agginayena, ‘‘brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino’’ti daṇḍīnayena ca padamālā gahetabbā. हे पहा, पाळीमध्ये (पाठात) 'सञ्ञते ब्रह्मचारयो, अपचे ब्रह्मचारयो' हे रूप 'अग्गि' (अग्नि) या इ-कारान्त शब्दाच्या 'अग्गयो' या रूपाप्रमाणे सांगितले आहे. ते तसे न सांगता, 'दण्डी' या ई-कारान्त शब्दाच्या 'दण्डिनो' या रूपाप्रमाणे 'ब्रह्मचारिनो' असेच म्हणायला हवे का? होय, हे खरे आहे; कारण तिथे 'ब्रह्मं चरतीति ब्रह्मचारि' (जो ब्रह्मचर्य आचरण करतो तो ब्रह्मचारि) आणि 'मुनातीति मुनी' (जो जाणतो तो मुनि) याप्रमाणे इ-कारान्त रूपाने ते अपेक्षित आहे. त्यामुळे 'मुनयो, अग्गयो' या रूपांप्रमाणे 'ब्रह्मचारयो' हे रूप बनते. परंतु इतर ठिकाणी, 'ब्रह्मं चरणसीलोति ब्रह्मचारी' (ब्रह्मचर्य आचरण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो ब्रह्मचारी), जसे 'दुक्कटं कम्मं करणसीलोति दुक्कटकम्मकारी' (वाईट कर्म करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो दुष्कृत्य करणारा) याप्रमाणे स्वभाव (तच्छील) अर्थ घेऊन ई-कारान्त रूपाने स्वीकारल्यास, 'दुक्कटकम्मकारिनो' या रूपाप्रमाणे आणि 'दण्डो अस्स अत्थीति दण्डी' (ज्यांच्याकडे दंड आहे तो दण्डी) या ई-कारान्त शब्दाच्या 'दण्डिनो' या रूपाप्रमाणे 'ब्रह्मचारिनो' हे रूप बनते. कारण पाळीमध्ये असे दिसून येते: 'इमे हि नाम धम्मचारिनो समचारिनो ब्रह्मचारिनो सच्चवादिनो सीलवन्तो कल्याणधम्मा पटिजानिस्सन्ती'. अशा प्रकारे, इ-कारान्त रूपाने 'ब्रह्मचारयो' हे प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधनाचे बहुवचन रूप योग्य ठरते, आणि पुन्हा ई-कारान्त रूपाने 'ब्रह्मचारिनो' हे प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधनाचे बहुवचन रूपही योग्य ठरते. म्हणून, 'ब्रह्मचारि, ब्रह्मचारी, brahmacārayo' हे 'अग्गि' च्या नियमाप्रमाणे (अग्गिनयेन) आणि 'ब्रह्मचारी, ब्रह्मचारी, ब्रह्मचारिनो' हे 'दण्डी' च्या नियमाप्रमाणे (दण्डीनयेन) शब्दरूपे (पदमाला) समजली पाहिजेत. Yaṃ pana āyasmā buddhaghoso ‘‘yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā’’ti ettha yatisaddassa ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatayo’’ti rūpaṃ avatvā kasmā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatino’’ti rūpaṃ dasseti. Nanvesā pamādalekhā viya dissati. Yathā hi ‘‘kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā’’ti pāḷigatiyā upaparikkhiyamānāya ‘‘yatayo’’ti rūpeneva bhavitabbaṃ ikārantattāti? Nāyaṃ pamādalekhā. ‘‘Vadanasīlo vādī’’ti ettha viya tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena yojane niddosattā, tasmā ‘‘yatanasīlo yatī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ cetasi sannidhāya īkārantavasena ‘‘yatino’’ti sampadānasāmīnamekavacanasadisaṃ paccattabahuvacanarūpaṃ bhadantena buddhaghosena dassitanti daṭṭhabbaṃ. Upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva. परंतु, आयुष्यमान बुद्धघोषांनी 'यथा सोभन्ति यतिनो, सीलभूतनभूसिता' (शील रुपी अलंकाराने सुशोभित झालेले यती जसे शोभून दिसतात) येथे 'यति' या इ-कारान्त शब्दाचे, 'अग्गि' शब्दाच्या 'अग्गयो' या रूपाप्रमाणे 'यतयो' असे रूप न सांगता, 'दण्डी' या ई-कारान्त शब्दाच्या 'दण्डिनो' या रूपाप्रमाणे 'यतिनो' हे रूप का दाखवले आहे? ही लेखनाची चूक (प्रमादलेखा) असल्यासारखे वाटत नाही का? कारण 'कुक्कुटा मणयो दण्डा सिवयो देव ते सुद्धा' या पाळीच्या रचनेनुसार विचार केला असता, इ-कारान्त असल्यामुळे 'यतयो' असेच रूप असायला हवे होते ना? ही लेखनाची चूक नाही. 'वदनसीलो वादी' (बोलणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो वादी) याप्रमाणे स्वभाव (तच्छील) अर्थ घेऊन ई-कारान्त रूपाने योजना केल्यास ते निर्दोष ठरते. म्हणून, 'यतनसीलो यती' (प्रयत्न करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो यती) असा स्वभाव अर्थ मनात ठेवून, ई-कारान्त रूपाने 'यतिनो' हे चतुर्थी व षष्ठी एकवचनासारखे दिसणारे प्रथमा बहुवचनाचे रूप भदन्त बुद्धघोषांनी दाखवले आहे, असे समजले पाहिजे. द्वितीया आणि संबोधनाचे बहुवचन रूपही तसेच असते. Yattha pana tassīlatthaṃ aggahetvā ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti ettha viya ‘‘yatati vīriyaṃ karotīti yatī’’ti kattukārakavasena ikārantabhāvo gayhati. Tattha ‘‘munayo maṇayo sivayo’’ti yokārantarūpāni viya ‘‘yatayo’’ti yokārantaṃ paccattabahuvacanarūpañca [Pg.256] upayogālapanabahuvacanarūpañca bhavati, evaṃ īkārantapulliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu yokārantāneva rūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ. परंतु जेथे स्वभाव (तच्छील) अर्थ न घेता, 'यो मुनाति उभो लोके, मुनि तेन पवुच्चती' (जो दोन्ही लोकांचे ज्ञान प्राप्त करतो, त्याला मुनी म्हटले जाते) याप्रमाणे 'यतति वीरियं करोतीति यति' (जो प्रयत्न करतो, वीर्य करतो तो यति) अशा कर्तृकारकाच्या अर्थाने इ-कारान्त भाव घेतला जातो, तिथे 'मुनयो, मणयो, सिवयो' या 'यो'-कारान्त रूपांप्रमाणे 'यतयो' हे 'यो'-कारान्त प्रथमा बहुवचन रूप आणि द्वितीया व संबोधनाचे बहुवचन रूप बनते. अशा प्रकारे, इ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांची तिन्ही ठिकाणी (प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधन बहुवचनात) 'यो'-कारान्त रूपेच होतात, असे समजले पाहिजे. Yadi evaṃ ikārantapulliṅgānaṃ sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhimicchādiṭṭhivajirabuddhi saddādī kathanti? Etesaṃ pana ikārantavasena niddiṭṭhānampi samāsapadattā agginaye aṭṭhatvā yathāsambhavaṃ daṇḍīnaye tiṭṭhanato nokārantāneva rūpāni. Tathā hi ‘‘asāre sāramatino’’ti nokārantapaccattabahuvacanapāḷi dissati, upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho kaccāyanappakaraṇe ‘‘atthe visāradamatayo’’ti ettha samāsapadassa ikārantapulliṅgassa yokārantassa paccattabahuvacanapāṭhassa dassanato sāramatisaddādīnampi ‘‘visāradamatayo’’ti rūpena viya yokārantehi rūpehi bhavitabbanti? Napi bhavitabbaṃ buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa rūpassa adassanatoti. जर असे असेल, तर 'सारमति, सुद्धदिट्ठि, सम्मादिट्ठि, मिच्छादिट्ठि, वजिरबुद्धि' इत्यादी इ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांचे रूप कसे होईल? जरी हे शब्द इ-कारान्त म्हणून निर्दिष्ट केले असले, तरी ते सामासिक शब्द (समासपद) असल्यामुळे 'अग्गि' च्या नियमात न बसता, शक्यतो 'दण्डी' च्या नियमात बसतात; म्हणून त्यांची 'नो'-कारान्त रूपेच होतात. कारण पाळीमध्ये 'असारे सारमतिनो' असे 'नो'-कारान्त प्रथमा बहुवचनाचे रूप दिसून येते. द्वितीया आणि संबोधनाचे बहुवचन रूपही तसेच समजावे. पण हे पहा, कच्चायन व्याकरणामध्ये (कच्चायनप्पकरणे) 'अत्थे विसारदमतयो' येथे इ-कारान्त पुल्लिंगी सामासिक शब्दाचे 'यो'-कारान्त प्रथमा बहुवचनाचे रूप दिसत असल्यामुळे, 'सारमति' इत्यादी शब्दांचेही 'विसारदमतयो' या रूपाप्रमाणे 'यो'-कारान्त रूपे व्हायला हवीत ना? नाही, तसे होऊ शकत नाही; कारण बुद्धवचनात इ-कारान्त पुल्लिंगी सामासिक शब्दांचे 'विसारदमतयो' सारखे रूप कुठेही दिसून येत नाही. Nanu ca bho buddhavacane ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisāni yokārantāni rūpāni dissanti. Evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa yokārantassa rūpassa adassanato’’ti vuttanti? Ettha vuccate – visadisattaṃ paṭicca. Gahapatisaddādīsu hi yasmā patisaddo sabhāveneva pulliṅgo, na tu samāsato pubbe itthiliṅgapakatiko hutvā pacchā pulliṅgabhāvaṃ patto, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘gahapatayo, jānipatayo’’ti yokārantāni, ‘‘senāpatayo, senāpatino’’ti yo nokārantāni [Pg.257] ca paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti. Tathā hi ‘‘tattakā senāpatino’’ti aṭṭhakathāpāṭho dissati. Yasmā pana sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhi micchādiṭṭhi vajirabuddhi saddādīsu matidiṭṭhisaddādayo samāsato pubbe itthiliṅgapakatikā hutvā pacchā bahubbīhisamāsavasena pulliṅgabhāvappattā, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘sāramatino suddhadiṭṭhino sammādiṭṭhino micchādiṭṭhino vajirabuddhino’’tiādīni’nokārantāniyeva paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti, sampadānasāmīnamekavacanehi sadisānīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. पण हे पहा, बुद्धवचनात 'पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा। ते होन्ति जानिपतयो, अञ्ञमञ्ञं पियंवदा' (हे पाच गृहपतींचे फायदे आहेत. ते पत्नीचे पती होतात आणि परस्परांशी प्रिय बोलतात) याप्रमाणे इ-कारान्त पुल्लिंगी सामासिक शब्दांची 'विसारदमतयो' सारखी 'यो'-कारान्त रूपे दिसून येतात. असे असताना, 'बुद्धवचनात इ-कारान्त पुल्लिंगी सामासिक शब्दांचे विसारदमतयो सारखे यो-कारान्त रूप दिसत नाही' असे का म्हटले गेले? यावर उत्तर दिले जाते – त्यांच्यातील भिन्नतेमुळे (विसदृशतेमुळे). कारण 'गहपति' इत्यादी शब्दांमध्ये 'पति' हा शब्द स्वभावानेच पुल्लिंगी आहे, तो समासाच्या आधी स्त्रीलिंगी प्रकृतीचा (रूपाचा) असून नंतर पुल्लिंगी झालेला नाही. म्हणून अशा ठिकाणी 'गहपतयो, जानिपतयो' ही 'यो'-कारान्त रूपे, आणि 'सेनापतयो, सेनापतिनो' ही 'यो' व 'नो'-कारान्त प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधनाची बहुवचन रूपे होतात. कारण अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथापाठो) 'तत्तका सेनापतिनो' असा पाठ दिसून येतो. परंतु, 'सारमति, सुद्धदिट्ठि, सम्मादिट्ठि, मिच्छादिट्ठि, वजिरबुद्धि' इत्यादी शब्दांमध्ये 'मति, दिट्ठि' इत्यादी शब्द समासाच्या आधी स्त्रीलिंगी प्रकृतीचे असून नंतर बहुव्रीहि समासामुळे पुल्लिंगी झाले आहेत. म्हणून अशा ठिकाणी 'सारमतिनो, सुद्धदिट्ठिनो, सम्मादिट्ठिनो, मिच्छादिट्ठिनो, वजिरबुद्धिनो' इत्यादी 'नो'-कारान्त रूपेच प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधनाची बहुवचन रूपे होतात, जी चतुर्थी व षष्ठी एकवचनाच्या रूपांसारखी असतात – हा निष्कर्ष येथे समजून घेतला पाहिजे. Seṭṭhi sārathicakkavattisāmiiccetesu kathanti? Ettha pana ayaṃ viseso veditabbo – katthaci pāṭhe ‘‘seṭṭhī sārathī cakkavattī sāmī’’ti antakkharassa dīghattaṃ dissati, katthaci pana ‘‘seṭṭhi sārathi cakkavatti sāmi’’iti antakkharassa rassattaṃ dissati. Kiñcāpi rassattametesaṃ dissati, tathāpi tattha tattha paccattavacanādibhāvena ‘‘seṭṭhino sārathino’’tiādipayogadassanato rassaṃ katvā etāni uccāriyantīti ñāyati, tasmā evaṃ nibbacanattho gahetabbo – seṭṭhaṃ dhanasāraṃ, ṭhānantaraṃ vā assa atthīti seṭṭhī. Assadammādayo sāraṇasīloti sārathī. Cakkaṃ pavattanasīloti cakkavattī. Saṃ etassa atthīti sāmīti. Assatthikatassīlatthasaddā hi nokārantarūpavasena samānagatikā bhavanti yathā ‘‘daṇḍino bhūmisāyino’’ti. Aparopi nibbacanattho īkārantavasena assadammādayo sāretīti sārathī. Tathā hi ‘‘purisadamme sāretīti purisadammasārathī’’ti vuttaṃ. Cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Evaṃ kattukārakavasena īkārantattaṃ gahetvā katthaci labbhamānampi ikārantattaṃ anapekkhitvā buddhavacanānurūpena ‘‘sārathino [Pg.258] cakkavattino’’tiādīni nokārantarūpāni gahetvā daṇḍīnayena yojetabbāni ‘‘daṇḍinī’’tiādikaṃ vajjitabbaṃ vajjetvā. Evaṃ ‘‘seṭṭhino sārathino cakkavattino sāmino’’tiādīni nokārantāniyeva rūpāni ñeyyāni. 'सेठ्ठि', 'सारथि', 'चक्कवत्ति', 'सामि' या शब्दांच्या बाबतीत काय सांगावे? येथे हा विशेष फरक समजून घेतला पाहिजे – काही पाठांमध्ये 'सेठ्ठी, सारथी, चक्कवत्ती, सामी' असे अंतिम अक्षराचे दीर्घत्व दिसते, तर काही पाठांमध्ये 'सेठ्ठि, सारथि, चक्कवत्ति, सामि' असे अंतिम अक्षराचे र्हस्वत्व दिसते. जरी यांचे र्हस्वत्व दिसत असले, तरीही त्या त्या ठिकाणी प्रथमा विभक्ती इत्यादींच्या रूपाने 'सेठ्ठिनो, सारथिनो' इत्यादी प्रयोगांच्या दर्शनावरून हे र्हस्व करून उच्चारले जातात असे समजते. म्हणून, असा व्युत्पत्ति-अर्थ घेतला पाहिजे – श्रेष्ठ धनसंपत्ती किंवा उच्च पद ज्याच्याकडे आहे तो 'सेठ्ठी'. दम्य अश्वांना (घोड्यांना) चालवण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'सारथी'. चक्र फिरवण्याचा (प्रवर्तित करण्याचा) ज्याचा स्वभाव आहे तो 'चक्कवत्ती' (चक्रवर्ती). स्वतःचे स्वामित्व ज्याच्याकडे आहे तो 'सामी' (स्वामी). कारण 'अत्थि' (अस्तित्व) आणि 'तच्छील' (स्वभाव) अर्थाचे शब्द 'न'कारान्त रूपांच्या द्वारे समान गतीचे (समान रूपांचे) होतात, जसे की 'दण्डिनो, भूमिसायिनो'. दुसराही व्युत्पत्ति-अर्थ 'ई'कारान्ताच्या दृष्टीने असा आहे – दम्य अश्वांना चालवतो तो 'सारथी'. तसेच 'पुरुषदम्यांना (दम्य पुरुषांना) चालवतो म्हणून पुरिसदम्मसारथी' असे म्हटले आहे. चक्र फिरवतो तो 'चक्कवत्ती'. अशा प्रकारे कर्तृकारकाच्या दृष्टीने 'ई'कारान्तत्व स्वीकारून, काही ठिकाणी आढळणाऱ्या 'इ'कारान्तत्वाचा विचार न करता, बुद्धवचनाला अनुसरून 'सारथिनो, चक्कवत्तिनो' इत्यादी 'न'कारान्त रूपे घेऊन 'दण्डी' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे (दण्डिनयेन) योजना करावी, फक्त 'दण्डिनी' इत्यादी स्त्रीलिंगी रूपे वर्ज्य करून. अशा प्रकारे 'सेठ्ठिनो, सारथिनो, चक्कवत्तिनो, सामिनो' इत्यादी 'न'कारान्त रूपेच समजावीत. Atra kiñci payogaṃ nidassanamattaṃ kathayāma. ‘‘Tāta tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā’’ti ca ‘‘te katabhattakiccā ‘mahāseṭṭhino mayaṃ gamissāmā’ti vadiṃsū’’ti ca ‘‘sārathino āhaṃsū’’ti ca ‘‘dve cakkavattino’’ti ca evamādīni. Tattha kiñcāpi katthaci ‘‘seṭṭhi sārathi’’iccādi rassattapāṭho dissati, tathāpi so sabhāvena rassattabhāvo pāṭho na hoti, dīghassa rassattakaraṇapāṭhoti veditabbo. Padamālā cassa vuttanayena veditabbā. येथे केवळ दर्शवण्यासाठी (उदाहरणादाखल) काही प्रयोग सांगतो. 'ताता (मुला/वडिला), तीन श्रेष्ठ (सेठ्ठिनो) आमचे खूप उपकारकर्ते आहेत', आणि 'त्यांनी भोजन आटोपून आम्ही महाश्रेष्ठ (महासेठ्ठिनो) जाऊ असे म्हटले', आणि 'सारथी (सारथिनो) म्हणाले', आणि 'दोन चक्रवर्ती (चक्कवत्तिनो)' इत्यादी. त्यामध्ये जरी काही ठिकाणी 'सेठ्ठि, सारथि' इत्यादी र्हस्व पाठ दिसत असला, तरी तो स्वभावाने र्हस्व पाठ नाही, तर दीर्घाचा र्हस्व केलेला पाठ आहे असे समजावे. आणि याची शब्दरूपे (पदमाला) सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे समजावी. Mahesīti ettha kathanti? ‘‘Mahesī’’ti ettha kiñcāpi mahesīsaddo īkārantavasena niddisiyati, tathāpi isisaddena samānagatikattā isisaddassa aggisaddena samānapadamālattā agginayena padamālā kātabbā. Nanu ca bho ettha tassīlattho dissati ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esanasīloti mahesī’’ti, tasmā ‘‘bhūmisāyī’’ti padassa viya daṇḍīnayeneva padamālā kātabbāti? Na kātabbā tassīlatthassa asambhavato. Imassa hi ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esi gavesi esitvā ṭhitoti mahesī’’ti atassīlattho eva yujjati. Katakaraṇīyesu buddhādīsu ariyesu pavattanāmattā. Isisaddena cāyaṃ saddo īsakaṃ samāno kevalaṃ samāsapariyosāne dīghavasena uccāriyati, rassavasena pana ‘‘mahā isi mahesī’’ti sandhiviggaho[Pg.259]. Yasmā rassattaṃ gahetvā tassa padamālākaraṇaṃ yujjati, tasmā ‘‘saṅgāyiṃsu mahesayo’’ti ikārantarūpaṃ dissati. Na hi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane katthacipi catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ viya ‘‘mahesino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ dissati. Tasmā īkārantavasena uccāritassapi sato rassavasena uccāritassa viya ‘‘mahesi, mahesī, mahesayo. Mahesiṃ, mahesī, mahesayo. Mahesinā’’ti padamālā kātabbā. Apica mahesīsaddo yattha rājaggubbarivācako, tattha itthiliṅgo hoti, tabbasena pana ‘‘mahesī, mahesī, mahesiyo. Mahesiṃ, mahesī, mahesiyo. Mahesiyā’’ti ca vakkhamānaitthīnayena padamālā kātabbā. Hatthīsadde kathanti? Hatthīsaddassa pana hattho assa atthīti evaṃ īkārantavasena gahaṇe ‘‘hatthino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘vane hatthino’’ti payogo dissati. Tasseva tasmiṃyevatthe rassaṃ katvā gahaṇe ‘‘hatthayo’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi – 'महेसी' (mahesī) या शब्दाच्या बाबतीत काय सांगावे? 'महेसी' येथे जरी 'महेसी' शब्द 'ई'कारान्त रूपाने दर्शवला जात असला, तरी 'इसि' (ऋषि) शब्दाशी समान गतीचा (समान रूपांचा) असल्यामुळे आणि 'इसि' शब्दाची शब्दरूपे 'अग्गि' शब्दाप्रमाणे चालत असल्यामुळे, 'अग्गि'च्या नियमाप्रमाणे (अग्गिनयेन) याची शब्दरूपे बनवावीत. पण अहो! येथे तच्छील (स्वभाव) अर्थ दिसतो – 'महान शीलस्कंध इत्यादी धर्मांचा शोध घेण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे तो महेसी', म्हणून 'भूमिसायी' शब्दाप्रमाणे 'दण्डी'च्या नियमानेच याची शब्दरूपे बनवली पाहिजेत ना? नाही, तशी बनवू नयेत, कारण येथे तच्छील अर्थ संभवत नाही. कारण या शब्दाचा 'महान शीलस्कंध इत्यादी धर्मांचा ज्याने शोध घेतला, जो शोधत राहिला आणि शोधून स्थित झाला तो महेसी' असा अतच्छील (स्वभावाव्यतिरिक्त) अर्थच योग्य ठरतो. कारण हा शब्द कृतकृत्य झालेल्या बुद्ध इत्यादी आर्यांसाठी वापरला जाणारा केवळ एक संज्ञावाचक शब्द आहे. 'इसि' शब्दाशी हा शब्द थोडा समान आहे, केवळ समासाच्या शेवटी दीर्घत्वामुळे तो उच्चारला जातो, परंतु र्हस्वत्वाच्या दृष्टीने 'महा इसि = महेसी' असा संधिविग्रह होतो. ज्याअर्थी र्हस्वत्व स्वीकारून त्याची शब्दरूपे बनवणे योग्य ठरते, त्याअर्थी 'सङ्गायिंसु महेसयो' (महान ऋषींनी संगायन केले) असे 'इ'कारान्त रूप दिसते. कारण अट्ठकथासहित तिपिटक बुद्धवचनात कुठेही चतुर्थी-षष्ठी एकवचनाच्या रूपाप्रमाणे 'महेसिनो' असे प्रथमा, द्वितीया, संबोधन बहुवचनाचे रूप दिसत नाही. म्हणून 'ई'कारान्त रूपाने उच्चारला जात असला तरी, र्हस्व रूपाने उच्चारल्याप्रमाणेच 'महेसि, महेसी, महेसयो। महेसिं, महेसी, महेसयो। महेसिना' अशी शब्दरूपे बनवावीत. शिवाय, 'महेसी' शब्द जेथे राजाच्या मुख्य राणीचा (पट्टराणीचा) वाचक असतो, तेथे तो स्त्रीलिंगी असतो; आणि त्यानुसार 'महेसी, महेसी, महेसियो। महेसिं, महेसी, महेसियो। महेसिया' अशी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या स्त्रीलिंगी नियमाप्रमाणे शब्दरूपे बनवावीत. 'हत्थी' (हत्ती) शब्दाच्या बाबतीत काय सांगावे? 'हत्थी' शब्दाचा 'हात (सोंड) ज्याला आहे तो' अशा प्रकारे 'ई'कारान्त रूपाने स्वीकार केल्यास 'हत्थिनो' असे रूप होते. तसेच 'वने hत्थिनो' (वनात हत्ती) असा प्रयोग दिसतो. त्याच अर्थात त्याचा र्हस्व करून स्वीकार केल्यास 'हत्थयो' असे रूप होते. जसे की – ‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā; Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā. “हंस, क्रौंच, मयूर (मोर), हत्ती (हत्थयो), ठिपक्यांचे हरिण आणि इतर मृग; हे सर्व सिंहाला भ्यातात, कारण शरीराच्या आकारात समानता नसते.” Evameva manussesu, daharo cepi paññavā; Sopi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti “त्याचप्रमाणे मनुष्यांमध्ये, जरी कोणी लहान असला तरी जर तो प्रज्ञावान असेल, तर तोच तिथे महान ठरतो; केवळ शरीराने मोठा असलेला मूर्ख मनुष्य महान ठरत नाही.” Imasmiṃ keḷisīlajātake ‘‘hatthayo’’ti āhaccapadaṃ dissati. Evamassa daṇḍīnayena ca agginayena ca dvidhā padamālā, veditabbā. Iminā nayena avuttesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena [Pg.260] porāṇaṭṭhakathānurūpena ca padamālā yojetabbā. या 'केळिसील जातका'मध्ये 'हत्थयो' हे स्पष्ट पद दिसते. अशा प्रकारे याची 'दण्डी'च्या नियमाने आणि 'अग्गि'च्या नियमाने अशी दोन प्रकारची शब्दरूपे (पदमाला) समजावीत. या नियमाने न सांगितलेल्या ठिकाणीही पाळि नियमाला अनुसरून आणि प्राचीन अट्ठकथेला अनुसरून शब्दरूपांची योजना करावी. Ettāvatā bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca nānappakārato dassitā. एवढ्या विवेचनाने 'भू' धातूपासून बनलेल्या पुल्लिंगी शब्दांची नाम-विभक्ती रूपे (नामिक पदमाला) इतर लिंगांसह, इतर शब्दांसह आणि इतर अर्थांसह विविध प्रकारे दर्शवली गेली आहेत. Imaṃ saddanītiṃ sunītiṃ vicittaṃ,Sapaññehi sammā parīpālanīyaṃ; Sadā suṭṭhu cinteti vāceti yo so,Naro ñāṇavitthinnataṃ yāti seṭṭhaṃ. या विविधतेने नटलेल्या आणि उत्तम नीती असलेल्या 'सद्द्नीति' ग्रंथाचे प्रज्ञावंतांनी चांगल्या प्रकारे जतन केले पाहिजे. जो मनुष्य नेहमी याचे चांगल्या प्रकारे चिंतन करतो आणि अध्यापन करतो, तो श्रेष्ठ अशा ज्ञानविस्ताराला प्राप्त होतो. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथासहित नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कौशल्यासाठी (नैपुण्यासाठी) रचलेल्या 'सद्द्नीति' प्रकरणामध्ये... Savinicchayo niggahītantādipulliṅgānaṃ निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त) इत्यादी पुल्लिंगी शब्दांच्या निर्णयांसह... Pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo मूळ रूपाचा (प्रकृतिरूपाचा) नाम-विभक्ती रूपांचा विभाग... Sattamo paricchedo. सातवा परिच्छेद समाप्त. Sabbathāpi pulliṅgaṃ samattaṃ. सर्व प्रकारे पुल्लिंग समाप्त झाले. 8. Itthiliṅganāmikapadamālā ८. स्त्रीलिंगी नाम-विभक्ती रूपे (स्त्रीलिंगी नामिक पदमाला). Atha itthiliṅgesu ākārantassa bhūdhātumayassa pakatirūpabhūtassa bhāvikāsaddassa nāmikapadamālāyaṃ vattabbāyampi pasiddhassa tāva kaññāsaddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma – आता स्त्रीलिंगी शब्दांमध्ये, 'भू' धातूपासून बनलेल्या आणि मूळ रूप असलेल्या 'भाविका' शब्दाची नाम-विभक्ती रूपे सांगायची असली, तरी आधी प्रसिद्ध असलेल्या 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाची नाम-विभक्ती रूपे सांगतो – Kaññā, kaññā, kaññāyo. Kaññaṃ, kaññā, kaññāyo. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāyaṃ, kaññāsu. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo. Ayamamhākaṃ ruci. कञ्ञा, कञ्ञा, कञ्ञायो (प्रथमा)। कञ्ञं, कञ्ञा, कञ्ञायो (द्वितीया)। कञ्ञाय, कञ्ञाहि, कञ्ञाभि (तृतीया)। कञ्ञाय, कञ्ञानं (चतुर्थी)। कञ्ञाय, कञ्ञाहि, कञ्ञाभि (पंचमी)। कञ्ञाय, कञ्ञानं (षष्ठी)। कञ्ञाय, कञ्ञायं, कञ्ञासु (सप्तमी)। भोति कञ्ञे, भोतियो कञ्ञा, कञ्ञायो (संबोधन)। हे आमचे मत (रुची) आहे. Ettha [Pg.261] ‘‘kaññā’’ti ekavacanabahuvacanavasena vuttaṃ, niruttipiṭake bahuvacanavasena vutto nayo natthi. Tathā hi tattha ‘‘saddhā tiṭṭhati, saddhāyo tiṭṭhanti. Saddhaṃ passati, saddhāyo passatī’’ti ettakameva vuttaṃ, ‘‘saddhā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi nāgataṃ, tathāpi ‘‘bāhā paggayha pakkanduṃ, sivikaññā samāgatā. Ahetu appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’’tiādipāḷidassanato bāhākaññā saññāsaddādīnaṃ bahuvacanatā gahetabbā. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bhoti kaññe, bhoti kaññā’’ti dve ekavacanāni vatvā ‘‘bhotiyo kaññāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake pana ‘‘bhoti saddhā’’ti ekavacanaṃ vatvā ‘‘bhotiyo saddhāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Mayaṃ panettha ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Phussatī varavaṇṇābhe. Ehi godhe nivattassū’’tiādipāḷidassanato ‘‘bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evaṃpakārāniyeva ālapanekavacanabahuvacanāni icchāma. Ettha ‘‘bhoti kaññe’’ti ayaṃ nayo ammādīsu mātādīsu ca na labbhati. येथे “कञ्ञा” (कन्या) हा शब्द एकवचन आणि बहुवचनाच्या अर्थाने वापरला आहे, निरुत्तिपिटकात बहुवचनाच्या अर्थाने वापरलेला नियम आढळत नाही. तसेच तेथे “सद्धा तिट्ठति, सद्धायो तिट्ठन्ति (श्रद्धा राहते, श्रद्धा राहतात). सद्धं पस्सति, सद्धायो पस्सति (श्रद्धेला पाहतो, श्रद्धांना पाहतो)” एवढेच म्हटले आहे, “सद्धा” हे बहुवचन आलेले नाही. जरी ते आलेले नसले, तरी “बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, सिविकञ्ञा समागता (बाहू पसरून रडू लागले, शिविका-कन्या एकत्र आल्या). अहेतु अप्पच्चया पुरिसस्स सञ्ञा उप्पज्जन्तिपि निरुज्झन्तिपि (हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय माणसाच्या संज्ञा उत्पन्नही होतात आणि निरुद्धही होतात)” इत्यादी पाळी पाठांवरून 'बाहा', 'कञ्ञा', 'सञ्ञा' इत्यादी शब्दांचे बहुवचनत्व ग्रहण केले पाहिजे. चूळनिरुत्तीमध्ये “भोति कञ्ञे, भोति कञ्ञा” अशी दोन एकवचने सांगून “भोतियो कञ्ञायो” असे एक बहुवचन सांगितले आहे. परंतु निरुत्तिपिटकात “भोति सद्धा” असे एकवचन सांगून “भोतियो सद्धायो” असे एक बहुवचन सांगितले आहे. आम्ही मात्र येथे “एहि बाले खमापेहि, कुसराजं महब्बलं (ये बाले, महाबली कुसराजाची क्षमा माग). फुस्सती वरवण्णाभे (उत्कृष्ट वर्णाच्या फुस्सती). एहि गोधे निवत्तस्सु (ये घोरपडी, परत फिर)” इत्यादी पाळी पाठांवरून “भोति कञ्ञे, भोतियो कञ्ञा, कञ्ञायो” अशाच प्रकारची संबोधनाची एकवचने आणि बहुवचने इच्छितो. येथे “भोति कञ्ञे” हा नियम 'अम्मा' इत्यादी आणि 'माता' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत मिळत नाही. Bhāvikā, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikaṃ, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāyaṃ, bhāvikāsu. Bhoti bhāvike, bhotiyo bhāvikā, bhāvikāyo. भाविका, भाविका, भाविकायो। भाविकं, भाविका, भाविकायो। भाविकाय, भाविकाहि, भाविकाभि। भाविकाय, भाविकानं। भाविकाय, भाविकाहि, भाविकाभि। भाविकाय, भाविकानं। भाविकाय, भाविकायं, भाविकासु। भोति भाविके, भोतियो भाविका, भाविकायो। Evaṃ heṭṭhuddiṭṭhānaṃ sabbesaṃ bhūdhātumayānaṃ ‘‘bhāvanā vibhāvanā’’iccevamādīnaṃākārantapadānaṃ aññesañcākārantapadānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññāni ākārantapadāni nāma saddhādīni. अशा प्रकारे वर उल्लेखिलेल्या 'भू' धातूपासून बनलेल्या “भावना, विभावना” इत्यादी सर्व आकारान्त पदांची आणि इतर आकारान्त पदांची नामरूपे (विभक्ती रूपे) जोडली पाहिजेत. येथे इतर आकारान्त पदे म्हणजे 'सद्धा' (श्रद्धा) इत्यादी होत. Saddhā [Pg.262] medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā’bhijjhā; Icchā pucchā jāyā māyā, mettā mattā sikkhā saṅkhā. सद्धा (श्रद्धा), मेधा, पञ्ञा (प्रज्ञा), विज्जा (विद्या), चिन्ता, मन्ता (मंत्रणा), तण्हा (तृष्णा), अभिज्झा (अभिध्या); इच्छा, पुच्छा (प्रश्न), जाया (पत्नी), माया, मेत्ता (मैत्री), मत्ता (मात्रा), सिक्खा (शिक्षा), सङ्खा (संख्या). Jaṅghā bāhā gīvā jivhā, vācā chāyā gaṅgā nāvā; Niddā kantā sālā mālā, velā vīṇā bhikkhā lākhā. जङ्घा (जंघा/पाय), बाहा (बाहू), गीवा (मान), जिव्हा (जीभ), वाचा, छाया, गङ्गा, नावा (नाव); निद्दा (निद्रा), कन्ता (कांता), साला (शाळा/गृह), माला (माळ), वेला (वेळ), वीणा, भिक्खा (भिक्षा), लाखा (लाख). Gāthā senā lekhā’pekkhā, āsā pūjā esā kaṅkhā; Aññā muddā khiḍḍā bhassā, bhāsā kīḷā sattā cetā. गाथा, सेना, लेखा, अपेक्खा (अपेक्षा); आसा (आशा), पूजा, एसा (एषणा), कङ्खा (शंका); अञ्ञा (आज्ञा/ज्ञान), मुद्धा (मुद्रा), खिड्ढा (क्रीडा), bhassā (भाष्य); भासा (भाषा), कीळा (क्रीडा), सत्ता, चेता (चेतना). Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā; Devatā vaṭṭakā godhā, balākā vasudhā sabhā. पिपासा (तहान), वेदना, सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तसिणा (तृष्णा), पजा (प्रजा); देवता, वट्टका (लावा पक्षी), गोधा (घोरपड), बलाका (बगळा), वसुधा, सभा. Ukkā sephālikā sikkā, salākā vālikā sikhā; Kāraṇā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā. उक्का (उल्का/मशाल), सेफालिका (पारिजातक), सिक्का (शिंकें), सलाका (सळई), वालिका (वाळू), सिखा (शिखा/शेंडा); कारणा (कारण), विसिखा (गल्ली), साखा (शाखा), वचा (वेखंड), वञ्झा (वांझ), जटा, घटा (घट/समूह). Pīḷā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā; Kathā nindā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā. पीडा, सोण्डा (सोंड), वितण्डा (वितंडवाद) आणि, करुणा, वनिता, लता; कथा, निन्दा, सुधा, राधा (विशाखा नक्षत्र), वासना, सिंसपा (शिसवीचे झाड), पपा (पाणपोई). Pabhā sīmā khamā ejā,Khattiyā sakkharā surā; Dolā tulā silā līlā,Lāle’ḷā mekhalā kalā. पभा (प्रभा), सीमा, khamā (क्षमा), एजा (कंप/तृष्णा); खत्तिया (क्षत्रिय स्त्री), सक्खरा (साखर), सुरा (मद्य); दोला (झोपाळा), तुला, सिला (शिला/दगड), लीला; लाला (लाळ), एळा (वेलची), मेखला, कला. Vaḷavā suṇisā mūsā, mañjūsā sulasā disā; Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā parisā nisā; Mātikiccādayo ceva, bhāvikāpadasādisā. वळवा (घोडी), सुणिसा (सून), मूसा (साचा), मञ्जूसा (पेटी), सुलसा, दिसा (दिशा); नासा (नाक), जुण्हा (चांदणे), गुहा, ईहा (इच्छा), लसिका (लसीका), परिसा (परिषद), निसा (रात्र); मातकिच्च (मातृकृत्य) इत्यादी शब्द देखील 'भाविका' शब्दासारखेच चालतात. Ammannambā ca tātā ca, kiñcideva samā siyuṃ; Mātā dhītā panattādī, puthageva ito siyuṃ. 'अम्मा', 'अम्बा' आणि 'ताता' (आईच्या अर्थाने) हे शब्द काही प्रमाणात समान असू शकतात; परंतु 'माता', 'धीता' (कन्या), 'पणत्ता' (पणती) इत्यादी शब्द यापेक्षा वेगळेच चालतात. Parisāsaddassa pana sattamīṭhāne ‘‘parisāya, parisāyaṃ, parisati, parisāsū’’ti yojetabbaṃ ‘‘ekamidaṃ bho gotama samayaṃ todeyyassa brāhmaṇassa parisati parūpārambhaṃ vattentī’’ti pāḷidassanato. Ammādīnaṃ pana ‘‘ammā, ammā, ammāyo’’tiādinā [Pg.263] kaññānayena vatvā avasāne ‘‘bhoti amma, bhoti ammā, bhotiyo ammā, ammāyo’’tiādinā yojetabbaṃ. परंतु 'परिसा' (परिषद) शब्दाच्या सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी “परिकाय, परिसायं, परिसति, परिसासू” असे रूप जोडले पाहिजे, कारण “एकमिदं भो गोतम समयं तोदेय्यस्स ब्राह्मणस्स परिसति परूपारम्भं वत्तेन्ती (हे गौतम, एका वेळी तोदेय्य ब्राह्मणाच्या परिषदेत दुसऱ्यांवर दोषारोप करत असताना)” असा पाळी पाठ आढळतो. 'अम्मा' इत्यादी शब्दांचे रूप “अम्मा, अम्मा, अम्मायो” इत्यादी प्रकारे 'कञ्ञा' शब्दाप्रमाणे चालवून शेवटी “भोति अम्म, भोति अम्मा, भोतियो अम्मा, अम्मायो” इत्यादी प्रकारे जोडले पाहिजे. Mātā, mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātaro. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātari, mātuyā, matyā, mātuyaṃ, matyaṃ, mātūsu. Bhoti mātā, bhotiyo mātā, mātaro. माता, माता, मातरो। मातरं, मातरो। मातरा, मातुया, मत्या, मातूहि, मातूभि। मातु, मातुया, मत्या, मातराणं, मातानं, मातूनं। मातरा, मातुया, मत्या, मातूहि, मातूभि। मातु, मातुया, मत्या, मातराणं, मातानं, मातूनं। मातरी, मातुया, मत्या, मातुयं, मत्यं, मातूसु। भोति माता, भोतियो माता, मातरो। Ettha pana yasmā pāḷiyaṃ itthiliṅgānaṃ sakārantāni rūpāni ehi ebhi esukārantādīni ca enantādīni ca na dissanti, tasmā kehici vuttānipi ‘‘mātussa mātarehī’’tiādīni na vuttāni, esa nayo itaresupi. ‘‘Yaṃkiñcitthikataṃ puññaṃ, mayhañca mātuyā ca te. Anuññāto ahaṃ matyā’’ti pāḷidassanato pana karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanaṭṭhāne ‘‘mātuyā, matyā’’ti ca vuttaṃ itthiliṅgaṭṭhāne samānagatikattā tesaṃ vacanānaṃ. Tathā hi ummādantijātake ‘‘matyā’’ti padaṃ pañcamītatiyekavacanavasena āgataṃ, yathā pana ‘‘khattiyā’’ti padaṃ majjhasaralopavasena ‘‘khatyā’’ti bhavati, tathā ‘‘mātuyā mātuya’’nti ca padaṃ ‘‘matyā, matya’’nti bhavati, ayaṃ nayo dhītusaddādīsu na labbhati. येथे मात्र, ज्याअर्थी पाळीमध्ये स्त्रीलिंगी शब्दांची 'स' कारान्त रूपे, 'एहि', 'एभि', 'एसु' कारान्त इत्यादी आणि 'एन' अन्त इत्यादी रूपे दिसत नाहीत, त्याअर्थी काहींनी सांगितलेली “मातुस्स, मातरेहि” इत्यादी रूपे येथे सांगितलेली नाहीत; हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु “यंकिञ्चित्थिकतं पुञ्ञं, मय्हञ्च मातुया च ते. अनुञ्ञातो अहं मत्या (जे काही स्त्रियांनी केलेले पुण्य आहे, ते माझे आणि तुझ्या मातेचे असो. मी मातेकडून अनुज्ञा मिळालेला आहे)” या पाळी पाठावरून तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी “मातुया” आणि “मत्या” असे म्हटले आहे, कारण स्त्रीलिंगी स्थानी त्या वचनांची गती समान असते. तसेच उम्मादन्ती जातकामध्ये “मत्या” हे पद पंचमी आणि तृतीया एकवचनाच्या अर्थाने आले आहे. ज्याप्रमाणे “खत्तिया” हे पद मध्यस्वराचा लोप होऊन “खत्या” असे होते, त्याचप्रमाणे “मातुया, मातुयं” हे पद “मत्या, मत्यं” असे होते. हा नियम 'धीतु' (कन्या) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीत मिळत नाही. Dhītā, dhītā, dhītaro. Dhītaṃ, dhītaraṃ, dhītaro. Dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītarā, dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītari, dhītuyā, dhītuyaṃ, dhītūsu. Bhoti dhītu, bhoti dhītā, bhotiyo dhītā, dhītaro. Ettha pana. धीता, धीता, धीतरो। धीतं, धीतरं, धीतरो। धीतुया, धीतूहि, धीतूभि। धीतु, धीतुया, धीतराणं, धीतानं, धीतूनं। धीतरा, धीतुया, धीतूहि, धीतूभि। धीतु, धीतुया, धीतराणं, धीतानं, धीतूनं। धीतरी, धीतुया, धीतुयं, धीतूसु। भोति धीतु, भोति धीता, भोतियो धीता, धीतरो। येथे मात्र. ‘‘Jāliṃ [Pg.264] kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ; Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti “जाली, कण्हाजिना ही कन्या (धीता) आणि पतिव्रता मद्दीदेवी यांचा त्याग करताना मी केवळ बोधीच्याच कारणासाठी (दुसऱ्या कशाचाही) विचार केला नाही.” Pāḷiyaṃ ‘‘dhīta’’nti dassanato upayogavacanaṭṭhāne ‘‘dhīta’’nti vuttaṃ, tasmā idaṃ sārato gahetabbaṃ, tathā pāḷiyaṃ ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti samāsapadassa dassanato tatiyekavacanantapadasadisaṃ ‘‘seṭṭhidhītarā’’tiādikaṃ paṭhamekavacanantampi samāsapadaṃ gahetabbameva, niruttipiṭake pana ‘‘mātā dhītā’’ti padadvayaṃ saddhānaye pakkhitta, tamamhehi ‘‘saddhāyā’’ti padassa viya ‘‘mātāyā’’tiādīnaṃ pāḷiādīsu byāse adassanato visuṃ gahitaṃ samāseyeva hi īdisiṃ saddagatiṃ passāma ‘‘rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā’’ti. Evaṃ kaññānayopi ekadesena labbhati, tathā ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ti pāḷiyaṃ ‘‘nandamāte’’ti dassanato ‘‘bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte’’ti evamādinayopi labbhati, tatra nandamāteti nandassa mātā nandamātā, bhoti nandamāte, evaṃ samāseyeva īdisī saddagati hoti, tasmā samāsapadatte ‘‘mātu dhītu duhitu’’iccetesaṃ pakatirūpānaṃ dve koṭṭhāsā gahetabbā paṭhamaṃ dassitarūpakoṭṭhāso ca kaññānayo rūpakoṭṭhāso cāti. Nattādīni padāni na kevalaṃ pulliṅgāniyeva honti, atha kho itthiliṅgānipi. Tathā hi ‘‘visākhāya nattā kālaṅkatā hoti. Catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā’’tiādīni payogāni sāsane dissanti. पाळीमध्ये 'धीत' (dhīta) असे दिसल्यामुळे, द्वितीया विभक्तीच्या (उपयोगवचन) स्थानी 'धीत' असे म्हटले आहे, म्हणून हे महत्त्वाचे (सारभूत) मानले पाहिजे. तसेच पाळीमध्ये 'असमणी होति असक्यधीतरा' (ती श्रमणी नसलेली, शाक्यपुत्री नसलेली होते) या समासाचे दर्शन होत असल्यामुळे, तृतीया एकवचनान्त पदासारखे 'सेट्ठिधीतरा' (श्रेष्ठिपुत्री) इत्यादी प्रथमा एकवचनान्त समासपद सुद्धा ग्रहण केलेच पाहिजे. परंतु निरुत्तिपिटकात 'माता धीता' हे दोन शब्द 'सद्धा' (श्रद्धा) च्या नियमात समाविष्ट केले आहेत. आमच्याद्वारे 'सद्धाय' या शब्दाप्रमाणे 'माताय' इत्यादी रूपांचे पाळी इत्यादींमध्ये विस्ताराने दर्शन न झाल्यामुळे, ते स्वतंत्रपणे घेतले आहे. कारण समासातच आपण अशा प्रकारची शब्दांची गती (रूपे) पाहतो, जसे की 'राजमाताय, राजधीताय, सेट्ठिधीताय'. अशा प्रकारे 'कन्या' प्रमाणे चालणारा नियम (कञ्ञानय) देखील एका अंशाने प्राप्त होतो. तसेच पाळीमध्ये 'अच्छरियं नन्दमाते, अब्भुतं नन्दमाते' असे दिसल्यामुळे, 'भोति राजमाते, भोति राजधीते' इत्यादी प्रकारचा नियम देखील प्राप्त होतो. तेथे 'नंदमाता' म्हणजे नंदाची माता ती नंदमाता. 'भोति नंदमाते', अशा प्रकारे समासातच अशी शब्दांची गती होते. म्हणून समासपद असताना 'मातु, धीतु, दुहितु' या मूळ रूपांचे (प्रकृतिरूपांचे) दोन भाग ग्रहण केले पाहिजेत - पहिला दर्शविलेला रूपांचा भाग आणि दुसरा 'कन्या' प्रमाणे चालणारा रूपांचा भाग. 'नत्ता' (नातू/नात) इत्यादी शब्द केवळ पुल्लिंगीच नसतात, तर स्त्रीलिंगी देखील असतात. तसेच 'विशाखाय nत्ता कालङ्कता होति' (विशाखेची नात मरण पावली आहे), 'चतस्सो मूसिका गाधं कत्ता, नो वसिता' (चार उंदरींनी खोल खड्डा केला आहे, पण त्या तेथे राहिल्या नाहीत) इत्यादी प्रयोग शासनात दिसतात. Nattā, nattā, nattāro. Nattaṃ, nattāraṃ, nattāro. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ [Pg.265] nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ, nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattari, nattuyā, nattuyaṃ, nattūsu. Bhoti natta, bhoti nattā, bhotiyo nattā, nattāro. नत्ता, नत्ता, नत्तारो। नत्तं, नत्तारं, नत्तारो। नत्तारा, नत्तुया, नत्तूहि, नत्तूभि। नत्तु, नत्तुया, नत्तारानं, नत्तानं, नत्तूनं। नत्तारा, नत्तुया, नत्तूहि, नत्तूभि। नत्तु, नत्तुया, नत्तारानं, नत्तानं, नत्तूनं। नत्तरि, नत्तुया, नत्तुयं, नत्तूसु। भोति नत्त, भोति नत्ता, भोतियो नत्ता, नत्तारो। Evaṃ ‘‘kattā vasitā bhāsitā’’ iccādīsupi samāsapadatte pana ‘‘rājamātāya nandamāte’’tiādīni viya ‘‘rājanattāya, rājanatte’’tiādīni rūpāni bhavanti. अशा प्रकारे 'कत्ता, वसिता, भासिता' इत्यादी शब्दांमध्ये देखील समासपद असताना 'राजमाताय, नंदमाते' इत्यादींप्रमाणे 'राजनत्ताय, राजनत्ते' इत्यादी रूपे होतात. Savinicchayoyaṃ ākārantukārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा आकारांत आणि उकारांत स्त्रीलिंगी शब्दांच्या मूळ रूपांचा (प्रकृतिरूपांचा) सविस्तर निर्णय असलेला नामविभक्तीच्या रूपांचा विभाग (नामिकपदमलाविभाग) आहे. Ākārantukārantatāpakatikaṃ आकारांत आणि उकारांत मूळ रूप असलेले. Ākārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. आकारांत स्त्रीलिंगी रूप समाप्त झाले. Idāni bhūmipadādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā – आता आपण पूर्वाचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून 'भूमी' इत्यादी शब्दांची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगू – Ratti, rattī, rattiyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattiyaṃ, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattiyo. Yamakamahātheramataṃ. रत्ति, रत्ती, रत्तियो। रत्तिं, रत्ती, रत्तियो। रत्तिया, रत्तीहि, रत्तीभि। रत्तिया, रत्तीनं। रत्तिया, रत्तीहि, रत्तीभि। रत्तिया, रत्तीनं। रत्तिया, रत्तियं, रत्तीसु। भोति रत्ति, भोतियो रत्तियो। यमकमहाथेरांचे मत. ‘‘Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo. Bhūmiṃ, bhūmī, bhūmiyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘bhūti satti patti vutti mutti kitti khanti titti siddhi iddhi vuddhi suddhi buddhi bodhi pīti nandi mati asani vasani sati gati vuḍḍhi yuvati aṅguli bondi diṭṭhi tuṭṭhi nābhi’’ iccādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Apica ‘‘ratyo amoghā gacchanti. Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ. Na bhūmyā caturaṅgulo. Seti bhūmyā anutthunaṃ. Bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ. Gīvāya paṭimuñcati. Imā ca nabhyo satarājicittitā. Sateratā vijjurivappabhāsare’’ti evamādīnaṃ [Pg.266] payogānaṃ dassanato ratti bhūmi nābhisaddādīnaṃ ayampi nāmikapadamālāviseso veditabbo. Kathaṃ? ‘भूमी, भूमी, भूमियो। भूमिं, भूमी, भूमियो’ याप्रमाणे सर्व जाणावे. अशा प्रकारे ‘भूती, सत्ती, पत्ती, वुत्ती, मुत्ती, कित्ती, खन्ती, तित्ती, सिद्धी, इद्धी, वुद्धी, सुद्धी, बुद्धी, बोधी, पीती, नन्दी, मती, असनी, वसनी, सती, गती, वुड्ढी, युवती, अङ्गुली, बोन्दी, दिट्ठी, तुट्ठी, नाभी’ इत्यादी शब्दांची देखील नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) योजावीत. शिवाय, 'रत्यो अमोघा गच्छन्ति। दिवा च रत्तो च हरन्ति ये बलिं। न भूम्या चतुरङ्गुलो। सेति भूम्या अनुत्थुनं। भूम्या सो पतितं पासं। गीवाय पटिमुञ्चति। इमा च नभ्यो सतराजिचित्तिता। सतेरता विज्जुरिवप्पभासरे' इत्यादी प्रयोगांचे दर्शन होत असल्यामुळे, 'रत्ति', 'भूमी', 'नाभी' इत्यादी शब्दांचा हा देखील नामविभक्तीचा विशेष (भेद) समजला पाहिजे. तो कसा? Ratti, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattiyaṃ ratyaṃ, ratto, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattī, rattiyo, ratyo. रत्ति, रत्ती, रत्तियो, रत्यो। रत्तिं, रत्ती, रत्तियो, रत्यो। रत्तिया, रत्या, रत्तीहि, रत्तीभि। रत्तिया, रत्या, रत्तीनं। रत्तिया, रत्या, रत्तीहि, रत्तीभि। रत्तिया, रत्या, रत्तीनं। रत्तिया, रत्या, रत्तियं, रत्यं, रत्तो, रत्तीसु। भोति रत्ति, भोतियो रत्ती, रत्तियो, रत्यो. Ettha ‘‘ratto’’ti rūpanayaṃ vajjetvā ‘‘bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ. येथे 'रत्तो' हे रूप वगळून 'भूमी, भूमी, भूमियो, भूम्यो' याप्रमाणे सर्व जाणावे. Nābhi, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiṃ, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhiyaṃ, nabhyaṃ, nābhīsu. Bhoti nābhi, bhotiyo nābhī, nābhiyo, nabhyo. नाभी, नाभी, नाभियो, नभ्यो। नाभिं, नाभी, नाभियो, नभ्यो। नाभिया, नभ्या, नाभीहि, नाभीभि। नाभिया, नभ्या, नाभीनं। नाभिया, नभ्या, नाभीहि, नाभीभि। नाभिया, नभ्या, नाभीनं। नाभिया, नभ्या, नाभियं, नभ्यं, नाभीसु। भोति नाभी, भोतियो नाभी, नाभियो, नभ्यो. Bodhi, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiṃ, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhīsu. Bhoti bodhi, bhotiyo bodhī, bodhiyo, bojjho. बोधी, बोधी, बोधियो, बोज्झो। बोधिं, बोधियं, बोज्झं, बोधी, बोधियो, बोज्झो। बोधिया, बोज्झा, बोधीहि, बोधीभि। बोधिया, बोज्झा, बोधीनं। बोधिया, बोज्झा, बोधीहि, बोधीभि। बोधिया, बोज्झा, बोधीनं। बोधिया, बोज्झा, बोधियं, बोज्झं, बोधीसु। भोति बोधी, भोतियो बोधी, बोधियो, बोज्झो. Ettha pana ‘‘bujjhassu jina bodhiyaṃ. Aññatra bojjhā tapasā’’ti vicitrapāḷinayadassanato vicitranayā nāmikapadamālā vuttā. Sabbopi cāyaṃ nayo aññatthāpi yathārahaṃ yojetabbo. परंतु येथे 'बुज्झस्सु जिन बोधियं। अञ्ञत्र बोज्झा तपसा' अशा विविध पाळी नियमांच्या दर्शनामुळे विविध प्रकारची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगितली आहेत. हा सर्व नियम इतर ठिकाणी देखील योग्यतेनुसार योजावा. Savinicchayoyaṃ ikārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा इकारांत स्त्रीलिंगी शब्दांच्या मूळ रूपांचा (प्रकृतिरूपांचा) सविस्तर निर्णय असलेला नामविभक्तीच्या रूपांचा विभाग (नामिकपदमलाविभाग) आहे. Ikārantatāpakatikaṃ ikārantitthiliṅgaṃ इकारांत मूळ रूप असलेले इकारांत स्त्रीलिंगी. Niṭṭhitaṃ. समाप्त झाले. Idāni [Pg.267] bhūrīsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā – आता आपण पूर्वाचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून 'भूरी' इत्यादी शब्दांची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगू – Itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ, itthī, itthiyo. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthiyaṃ, itthīsu. Bhoti itthi, bhotiyo itthiyo. Yamakamahātheramataṃ. इत्थी, इत्थी, इत्थियो। इत्थिं, इत्थी, इत्थियो। इत्थिया, इत्थीहि, इत्थीभि। इत्थिया, इत्थीनं। इत्थिया, इत्थीहि, इत्थीभि। इत्थिया, इत्थीनं। इत्थिया, इत्थियं, इत्थीसु। भोति इत्थि, भोतियो इत्थियो। यमकमहाथेरांचे मत. ‘‘Bhūrī, bhūrī, bhūriyo. Bhūriṃ, bhūrī, bhūri yo’’ti itthiyā samaṃ. Evaṃ bhūtī bhotī vibhāvinī iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañca īkārantasaddānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññe īkārantasaddā nāma – ‘भूरी, भूरी, भूरियो। भूरिं, भूरी, भूरियो’ हे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाप्रमाणेच आहे. अशा प्रकारे 'भूती', 'भोती', 'विभाविनी' इत्यादी 'भू' धातूपासून बनलेल्या आणि इतर ईकारांत शब्दांची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) योजावीत. येथे इतर ईकारांत शब्द म्हणजे – ‘‘Mātulānī ca bhaginī, bhikkhunī sāmugī ajī; Vāpī pokkharaṇī devī, nāgī yakkhinī rājinī. ‘मातुलानी (मामी) आणि भगिनी (बहीण), भिक्खुनी, सामुगी, अजी (शेळी); वापी (विहीर), पोक्खरणी (तलाव), देवी, नागी, यक्खिनी, राजिनी (राणी).’ Dāsī ca brāhmaṇī muṭṭha-ssatinī sīghayāyinī; Sākiyānī’’ti cādīni, payogāni bhavanti hi. दासी, ब्राह्मणी, मुट्ठस्सतिनी (स्मृतिभ्रष्ट स्त्री), सीघयायिनी (वेगाने जाणारी स्त्री), साकियानी (शाक्य स्त्री) इत्यादी प्रयोग खरोखर आढळतात. Tatra ‘‘pokkharaṇī dāsī, brāhmaṇi’’ccādinaṃ gati; Aññathāpi siyā gāthā-cuṇṇiyesu yathārahaṃ. त्यामध्ये 'पोक्खरणी' (कमळतलाव), 'दासी', 'ब्राह्मणी' इत्यादी शब्दांची रूपे गाथा आणि गद्यामध्ये योग्यतेनुसार इतर प्रकारेही असू शकतात. ‘‘Kusāvatī’’tiādīnaṃ, gāthāsveva visesato; Rūpāni aññathā honti, ekavacanato vade. विशेषतः गाथांमध्येच 'कुसावती' इत्यादी शब्दांची रूपे वेगळी होतात, ती एकवचनात सांगावीत. ‘‘Kāsī avantī’’iccādī, bahuvacanato vade; ‘‘Candavatī’’tiādīni, payogassānurūpato. 'कासी', 'अवन्ती' इत्यादी शब्द बहुवचनात सांगावेत; आणि 'चन्दवती' इत्यादी शब्द प्रयोगाच्या गरजेनुसार सांगावेत. Tathā hi ‘‘pokkharañño sumāpitā. Tā ca sattasatā bhariyā, dāsyo sattasatāni ca. Dārake ca ahaṃ nessaṃ[Pg.268], brāhmaṇyā paricārake. Najjo sandanti. Najjā nerañjarāya tīre. Lakkhyā bhava nivesanaṃ. तसेच, 'पोक्खरञ्ञो सुमापिता' (कमळतलाव उत्तम प्रकारे बांधले आहेत), 'ता च सत्तसता भरिया, दास्यो सत्तसतानि च' (आणि त्या सातशे पत्नी आणि सातशे दासी), 'दारके च अहं नेस्सं, ब्राह्मण्या परिचारके' (आणि मी मुलाला, ब्राह्मणीच्या सेवकाला घेऊन जाईन), 'नज्जो सन्दान्ति' (नद्या वाहतात), 'नज्जा नेरञ्जराय तीरे' (नेरंजरा नदीच्या तीरावर), 'लक्ख्या भव निवेसनं' (लक्ष्मीचे निवासस्थान होवो). Bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako; Asītiyā sahassehi, supatto parivārito. हे महाराज! बाराणशीमध्ये (बाराणस्यं) ऐंशी हजार कावळ्यांनी वेढलेला 'सुपत्त' नावाचा कावळ्यांचा राजा राहत होता. Rājā yathā vessavaṇo naḷiñña’’nti 'जसा राजा वेस्सवण नळिणीमध्ये (कमळतलावात)' इत्यादी. Evamādīnaṃ pāḷīnaṃ dassanato pokkharaṇī iccādīnaṃ nāmikapadamālāyo savisesā yojetabbā. Kathaṃ? ‘Pokkharaṇī, pokkharaṇī, pokkharaṇiyo, pokkharañño. Pokkharaṇi’’ntiādinā vatvā karaṇasampadānanissakkasāmivacanaṭṭhāne ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā, pokkharaṇiyaṃ, pokkharañña’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Tathā ‘‘dāsī, dāsī, dāsiyo, dāsyo. Dāsiṃ, dāsiyaṃ, dāsī, dāsiyo, dāsyo’’ti vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘dāsiyā, dāsyā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘dāsiyā, dāsyā, dāsiyaṃ, dāsya’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Ettha pana ‘‘yaṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ. Phusissāmi vimuttiya’’nti payogānaṃ dassanato aṃvacanassa yamādesavasena ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ. Tesu ca ‘‘ghare jātaṃva dāsiya’’nti ettha aṃvacanassa yamādesato aññopi saddanayo labbhati. Kathaṃ? Yathā daharī eva ‘‘dahariyā’’ti vuccati, evaṃ dāsī eva ‘‘dāsiyā’’ti. अशा प्रकारच्या पाळी वचनांच्या दर्शनावरून 'पोक्खरणी' इत्यादी शब्दांच्या नामविभक्तीच्या रूपांची मालिका (नामपदमाला) विशेष रूपाने योजली पाहिजे. कशी? 'पोक्खरणी, पोक्खरणी, पोक्खरणियो, पोक्खरञ्ञो. पोक्खरणिं' इत्यादी रूपे सांगून, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीच्या ठिकाणी 'पोक्खरणिया, पोक्खरञ्ञा' अशी एकवचनी रूपे सांगावीत. सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी मात्र 'पोक्खरणिया, पोक्खरञ्ञा, पोक्खरणियं, पोक्खरञ्ञं' अशी एकवचनी रूपे सांगावीत. आणि सर्व ठिकाणी पदे परिपूर्ण करावीत. तसेच 'दासी, दासी, दासियो, दास्यो. दासिं, दासियं, दासी, दासियो, दास्यो' असे सांगून तृतीया विभक्ती इत्यादींच्या ठिकाणी 'दासिया, दास्या' अशी एकवचनी रूपे सांगावीत. सप्तमी विभक्तीच्या ठिकाणी मात्र 'दासिया, दास्या, दासियं, दास्यं' अशी एकवचनी रूपे सांगावीत. सर्व ठिकाणी पदे परिपूर्ण करावीत. परंतु येथे 'यट्ठिया पटिकोटेति, घरे जातंव दासियं. फुसिस्सामि विमुत्तियं' (काठीने मारतो, घरात जन्मलेल्या दासीप्रमाणे. मी विमुक्तीचा स्पर्श करेन) अशा प्रयोगांच्या दर्शनावरून 'अं' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'य' आदेश झाल्यामुळे 'दासियं' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'घरे जातंव दासियं' येथे 'अं' विभक्ती प्रत्ययाच्या जागी 'य' आदेश झाल्यामुळे दुसरीही शब्दपद्धती प्राप्त होते. कशी? ज्याप्रमाणे 'दहरी' (तरुणी) लाच 'दहरिया' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे 'दासी' लाच 'दासिया' म्हटले जाते. Ettha pana ‘‘passāmi vohaṃ dahariṃ, kumāriṃ cārudassana’’nti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷi nidassanaṃ[Pg.269], upayogavacanicchāya ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ, imasmiṃ panādhippāye ‘‘dāsiyā, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyaṃ, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyāyā’’ti kaññānayeneva nāmikapadamālā bhavati ‘‘kumāriyā’’ti saddasseva. Tathā hi ‘‘kumāriye upaseniye’’ti pāḷi dissati. Tathā ‘‘pupphavatiyā, pupphavatiyaṃ, pupphavatiyāya, pupphavatiyāyaṃ, bhoti pupphavatiye’’ti kaññānayanissitena ekavacananayena nāmikapadamālā bhavati. परंतु येथे 'पस्सामि वोहं दहरिं, कुमारिं चारुदस्सनं' (मी त्या सुंदर तरुण मुलीला पाहतो) आणि 'ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सति' (ज्यांनी तिला वृद्ध माणसाला दिले, अशी तरुणी असताना) हे पाळीचे उदाहरण आहे; द्वितीया विभक्तीच्या इच्छेने 'दासियं' असे म्हटले आहे. या अभिप्रायामध्ये 'दासिया, दासिया, दासियायो. दासियं, दासिया, दासियायो. दासियाया' अशी 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या पद्धतीप्रमाणेच नामपदमाला होते, जशी 'कुमारिया' या शब्दाची होते. कारण 'कुमारिये उपसेनिये' अशी पाळी पाहायला मिळते. तसेच 'पुप्फवतिया, puप्फवतियं, पुप्फवतियाय, पुप्फवतियायं, भोति पुप्फवतिये' अशी 'कञ्ञा' शब्दाच्या पद्धतीवर आधारित एकवचनाच्या नियमाने नामपदमाला होते. Ettha pana ‘‘atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatiyā nāma ahosi. Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatiyāyaṃ. Uyyassu pubbena pupphavatiyāyā’’ti pāḷi ca aṭṭhakathāpāṭho ca nidassanaṃ. Aparo nayo – ‘‘dāsiyā dahariyā kumāriyā’’tiādīsu kakārassa yakārādesopi daṭṭhabbo. Brāhmaṇīsaddassa tu ‘‘brāhmaṇī, brāhmaṇī, brāhmaṇiyo, brāhmaṇyo. Brāhmaṇi’’ntiādīni vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘brāhmaṇiyā, brāhmaṇyā’’ti ekavacanāni vattabbāni, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Nadīsaddassa ‘‘nadī, nadī, nadiyo, najjo. Nadi’’ntiādinā vatvā ‘‘nadiyā, najjā’’ti ca ‘‘nadiyaṃ, najja’’nti ca vattabbaṃ, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Itthiliṅgesu hi paccattabahuvacane diṭṭheyeva upayogabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, tathā upayogabahuvacane diṭṭheyeva paccattabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanānampi aññatarasmiṃ diṭṭheyeva aññataraṃ diṭṭhameva hoti. Tathā hi ‘‘dāsā ca dāsyo anujīvino cā’’ti ettha ‘‘dāsyo’’ti paccattabahuvacane diṭṭheyeva aparampi ‘‘dāsyo’’ti upayogabahuvacanaṃ taṃsadisattā diṭṭhameva hoti. परंतु येथे 'अतीते अयं बाराणसी पुप्फवतिया नाम अहोसि' (भूतकाळात ही बाराणशी 'पुप्फवती' नावाचे शहर होते), 'राजासि लुद्दकम्मो, एकराजा पुप्फवतियायं' (पुप्फवतीमध्ये क्रूर कर्माचा एकराजा नावाचा राजा होता), 'उय्यस्सु पुब्बेन पुप्फवतियाया' (पुप्फवतीच्या पूर्वेकडे जा) ही पाळी आणि अट्ठकथा पाठ हे याचे उदाहरण आहे. दुसरी पद्धत अशी की – 'दासिया, दहरिया, कुमारिया' इत्यादींमध्ये 'क' काराच्या जागी 'य' काराचा आदेश झालेला देखील पाहावा. 'ब्राह्मणी' शब्दाच्या बाबतीत मात्र 'ब्राह्मणी, ब्राह्मणी, ब्राह्मणिंयो, ब्रह्मण्यो. ब्राह्मणिं' इत्यादी रूपे सांगून तृतीया विभक्ती इत्यादींच्या ठिकाणी 'ब्राह्मणिया, ब्रह्मण्या' अशी एकवचनी रूपे सांगावीत, आणि सर्व ठिकाणी पदे परिपूर्ण करावीत. 'नदी' शब्दाच्या बाबतीत 'नदी, नदी, नदियो, नज्जो. नदिं' इत्यादी सांगून 'नदिया, नज्जा' आणि 'नदियं, नज्जं' असे सांगावे, आणि सर्व ठिकाणी पदे परिपूर्ण करावीत. कारण स्त्रीलिंगी शब्दांमध्ये प्रथमा बहुवचनाचे रूप पाहिले असता, द्वितीया बहुवचनाचे रूप समोर आले नसले तरी ते समजून येते; तसेच द्वितीया बहुवचनाचे रूप पाहिले असता, प्रथमा बहुवचनाचे रूप समोर आले नसले तरी ते समजून येते; आणि तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी व सप्तमी विभक्तींपैकी कोणतेही एक रूप पाहिले असता, दुसरे रूप समजून येते. कारण 'दासा च दास्यो अनुजीविनो च' (दास आणि दासी व सेवक) येथे 'दास्यो' हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप पाहिले असता, दुसरे 'दास्यो' हे द्वितीया बहुवचनाचे रूप देखील त्याच्यासारखेच असल्यामुळे समजून येते. ‘‘Sakko [Pg.270] ca me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo; Ekarattaṃ dvirattaṃ vā, bhaveyyaṃ abhipārako; Ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siya’’nti 'जर सक्काने मला वर दिला आणि तो वर मला मिळाला, तर एक किंवा दोन रात्रीसाठी मी सर्वोच्च रक्षक होईन; उम्मादन्तीसोबत रममाण होऊन त्यानंतर मी शिवी देशाचा राजा होईन' इत्यादी. Ettha ‘‘ummādantyā’’ti karaṇavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni sampadānanissakkasāmibhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Brāhmaṇyā paricārake’’ti ettha ‘‘brāhmaṇyā’’ti sāmivacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkabhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Seti bhūmyā anutthuna’’nti ettha ‘‘pathabyā cārupubbaṅgī’’ti ettha ca ‘‘bhūmyā, pathabyā’’ti sattamiyā ekavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkasāmivacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Bārāṇasyaṃ mahārājā’’ti ettha ‘‘bārāṇasya’’nti bhummavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni aññānipi ‘‘brāhmaṇyaṃ ekādasyaṃ pañcamya’’ntiādīni bhummavacanāni diṭṭhāniyeva honti. येथे 'उम्मादन्त्या' हे तृतीया विभक्तीचे रूप पाहिले असता, त्याच्यासारखीच चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीची रूपे देखील समजून येतात. 'ब्राह्मण्या परिचारके' येथे 'ब्राह्मण्या' हे षष्ठी विभक्तीचे रूप पाहिले असता, त्याच्यासारखीच तृतीया, चतुर्थी, पंचमी आणि सप्तमी विभक्तीची रूपे देखील समजून येतात. 'सेति भूम्या अनुत्थुनं' आणि 'पथब्या चारुपुब्बङ्गी' येथे 'भूम्या, पथब्या' ही सप्तमी एकवचनाची रूपे पाहिली असता, त्यांच्यासारखीच तृतीया, चतुर्थी, पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीची रूपे देखील समजून येतात. 'बाराणस्यं महाराजा' येथे 'बाराणस्यं' हे सप्तमी विभक्तीचे रूप पाहिले असता, त्याच्यासारखीच इतर 'ब्राह्मण्यं, एकादस्यं, पञ्चम्यं' इत्यादी सप्तमी विभक्तीची रूपे देखील समजून येतात. Gaṇhanti ca tādisāni rūpāni pubbācariyāsabhāpi gāthābhisaṅkharaṇavasena. Sāsanepi pana etādisāni rūpāni yebhuyyena gāthāsu sandissanti. आणि प्राचीन आचार्य देखील गाथांच्या रचनेसाठी अशा प्रकारची रूपे स्वीकारतात. बुद्धशासनात देखील अशी रूपे बहुधा गाथांमध्येच दिसून येतात. Kusāvatī. Kusāvatiṃ. Kusāvatiyā, kusāvatyā. Kusāvatiyaṃ, kusāvatyaṃ. Bhoti kusāvati. कुसावती (प्रथमा), कुसावतिं (द्वितीया), कुसावतिया, कुसावत्या (तृतीया इ.), कुसावतियं, कुसावत्यं (सप्तमी), भोति कुसावति (संबोधन). Bārāṇasī. Bārāṇasiṃ. Bārāṇasiyā, bārāṇasyā. Bārāṇasiyaṃ, bārāṇasyaṃ, bārāṇassaṃ iccapi, bhoti bārāṇasi. बाराणसी (प्रथमा), बाराणसिं (द्वितीया), बाराणसिया, बाराणस्या (तृतीया इ.), बाराणसियं, बाराणस्यं, बाराणस्सं (सप्तमी) इत्यादी, भोति बाराणसि (संबोधन). Naḷinī. Naḷiniṃ. Naḷiniyā, naḷiññā. Naḷiniyaṃ, naḷiññaṃ. Bhoti naḷini. Aññānipi yojetabbāni. नळिणी (प्रथमा), nळिणिं (द्वितीया), नळिणिया, नळिञ्ञा (तृतीया इ.), नळिणियं, नळिञ्ञं (सप्तमी), भोति नळिणि (संबोधन). इतर शब्दांची रूपे देखील अशीच योजावीत. Gāthāvisayaṃ pana patvā ‘‘kusāvatimhi, bārāṇasimhi, naḷinimhī’’tiādinā saddarūpānipiyojetabbāni. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘kusāvatimhi’’ādīni mhiyantāni itthiliṅgarūpāni gāthāsuyeva [Pg.271] paññāyanti, na cuṇṇiyapadaracanāyaṃ. Akkharasamaye pana tādisāni rūpāni anivāritāni ‘‘nadimhā cā’’tiādidassanato. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu cuṇṇiyapadaracanāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhimhī’’tiādikaṃ itthiliṅgarūpaṃ dissati, taṃ akkharavipallāsavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ paṭisandhiyaṃ sugatiyaṃ duggatiya’’ntiādidassanato. Ayaṃ panettha niyamo sugatasāsane gāthāyaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ca ‘‘kaññā ratti itthī yāgu vadhū’’ti evaṃ pañcantehi itthiliṅgehi saddhiṃ nā sa smā smiṃ mhā mhiiccete saddā sarūpato parattaṃ na yanti. Mhisaddo pana gāthāyaṃ ivaṇṇantehi itthiliṅgehi saddhiṃ parattaṃ yāti. Tatridaṃ vuccati – परंतु गाथांच्या (काव्याच्या) विषयात आल्यावर "कुसावतिम्हि, बाराणसिम्हि, नळिनिम्हि" इत्यादी शब्दरूपे योजावीत. कारण पाळीमध्ये "कुसावतिम्हि" इत्यादी 'म्हि' अंत असणारी स्त्रीलिंगी रूपे गाथांमध्येच दिसून येतात, गद्य रचनेत (चुण्णियपदरचना) नाही. व्याकरणशास्त्रामध्ये (अक्खरसमये) मात्र अशी रूपे प्रतिबंधित नाहीत, कारण "नदिम्हा चा" इत्यादी प्रयोग आढळतात. परंतु अट्ठकथांमधील गद्य रचनेत जे "सम्मादिट्ठिम्हि" इत्यादी स्त्रीलिंगी रूप दिसते, ते वर्णांच्या विपर्यासाने (अक्खरविपल्लास) म्हटले गेले आहे असे समजावे; कारण गद्य रचनेच्या ठिकाणी "सम्मादिट्ठियं, पटिसन्धियं, सुगतियं, दुग्गतियं" इत्यादी प्रयोग दिसून येतात. येथे सुगतशासनात (बुद्धशासनात) गाथा आणि गद्य रचनेत हा नियम आहे की, "कञ्ञा, रत्ति, इत्थी, यागु, वधू" या पाच अंत असणाऱ्या स्त्रीलिंगी शब्दांसोबत 'ना, स, स्मा, स्मिं, म्हा, म्ही' हे शब्द त्यांच्या मूळ रूपात पुढे जोडले जात नाहीत. परंतु 'म्हि' हा शब्द गाथेत 'इ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांसोबत पुढे जोडला जातो. त्याविषयी हे म्हटले जाते - ‘‘Gāthāyaṃ cuṇṇiye cāpi, nā sasmādī sarūpato; Nākārantaivaṇṇanta-itthīti parataṃ gatā. “गाथा आणि गद्यातही, 'ना', 'स', 'स्मा' इत्यादी प्रत्यय त्यांच्या मूळ रूपात 'आ'कारान्त आणि 'इ'/'ई'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांच्या पुढे जोडले जात नाहीत. Mhisaddo pana gāthāyaṃ, ivaṇṇantitthibhī saha; Ya’to parattametassa, payogāni bhavanti hi. परंतु गाथेत 'म्हि' हा शब्द 'इ'/'ई'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांसोबत पुढे जोडला जातो, कारण याचे असे प्रयोग आढळतात. Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā; Kusāvabhimhi nagare, rājā āsi mahīpatī’’ti. जसे की, 'बलाकायोनिम्हि' (बगळ्याच्या योनीत) कधीही नर नसतो; आणि 'कुसावतिम्हि' नगरात एक राजा पृथ्वीचा स्वामी होता.” Evaṃ kusāvatī iccādīni aññathā bhavanti, nagaranāmattā panekavacanānipi, na janapadanāmāni viya bahuvacanāni. ‘‘Kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Evaṃ avantī avantiyo’’tiādināpi nāmikapadamālā yojetabbā. Aññānipi padāni gahetabbāni. Evaṃ kāsīiccādīni janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti atthassa ekattepi. अशा प्रकारे 'कुसावती' इत्यादी शब्द वेगळे होतात. नगराचे नाव असल्यामुळे ते एकवचनी देखील असतात, जनपदांच्या नावांप्रमाणे बहुवचनी नसतात. “कासी, कासियो। कासीहि, कासीभि। कासीनं। कासीsu। भोतियो कासियो। याचप्रमाणे अवन्ती, अवन्तियो” इत्यादी रूपांनी नामविभक्तीची रूपमाला (नामिकपदमला) योजावी. इतर शब्दही घ्यावेत. अशा प्रकारे 'कासी' इत्यादी शब्द जनपदाचे नाव असल्यामुळे रूढीनुसार अर्थ एकवचनी असला तरी बहुवचनातच वापरले जातात. Candavatī, candavatiṃ, candavatiyā, candavatiyaṃ, bhoti candavati, evaṃ ekavacanavasena vā, candavatiyo, candavatiyo, candavatīhi, candavatībhi, candavatīnaṃ, candavatīsu, bhotiyo [Pg.272] candavatiyo, evaṃ bahuvacanavasena vā nāmikapadamālā veditabbā, aññānipi padāni yojetabbāni. ‘‘Candavatī’’iccādīni hi ekissā bahūnañcitthīnaṃ paṇṇattibhāvato payogānurūpena ekavacanavasena vā bahuvacanavasena vā yojetabbāni bhavanti. Esa nayo aññatrāpi. “चन्दवती, चन्दवतीं, चन्दवतिया, चन्दवतियं, भोति चन्दवति” अशा प्रकारे एकवचनानुसार, किंवा “चन्दवतियो, चन्दवतियो, चन्दवतीहि, चन्दवतीभि, चन्दवतीनं, चन्दवतीसु, भोतियो चन्दवतियो” अशा प्रकारे बहुवचनानुसार नामविभक्तीची रूपमाला समजावी, आणि इतर शब्दही योजावेत. कारण “चन्दवती” इत्यादी शब्द एका किंवा अनेक स्त्रियांचे नाव (प्रज्ञप्ती) असल्यामुळे प्रयोगाच्या गरजेनुसार एकवचनात किंवा बहुवचनात योजले जातात. हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो. Savinicchayoyaṃ īkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा 'ई'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांच्या मूळ रूपाचा (प्रकृतिरूप) नामविभक्ती रूपमालेचा सविस्तर निर्णय (विभाग) आहे. Īkārantatāpakatikaṃ īkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. मूळ स्वरूपाने 'ई'कारान्त असणारे स्त्रीलिंगी रूप समाप्त झाले. Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantitthiliṅgānaṃ appasiddhattā aññena ukārantitthiliṅgena nāmikapadamālaṃ pūressāma – आता 'भू' धातूपासून बनलेल्या 'उ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांचे प्रयोग दुर्मिळ असल्यामुळे, दुसऱ्या 'उ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाने नामविभक्तीची रूपमाला पूर्ण करू - Yāgu, yāgū, yāguyo. Yāguṃ, yāgū, yāguyo. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāguyaṃ, yāgūsu. Bhoti yāgu, bhotiyo yāgū, yāguyo. यागु, यागू, यागुयो। यागुं, यागू, यागुयो। यागुया, यागूहिक, यागूभि। यागुया, यागूनं। यागुया, यागूहिक, यागूभि। यागुया, यागूनं। यागुया, यागुयं, यागूसु। भोति यागु, भोतियो यागू, यागुयो. Evaṃ ‘‘dhātu dhenu kāsu daddu kaṇḍu kacchu rajju’’iccādīni. Tatra dhātusaddo rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkasaṅkhātadhātuvācako pulliṅgo, sabhāvavācako pana sugatādīnaṃ sārīrikavācako lokadhātuvācako ca cakkhādivācako ca itthiliṅgo, bhū hū karapacādisaddavācako itthiliṅgoceva pulliṅgo ca. Atra panitthiliṅgo adhippeto. याचप्रमाणे “धातु, धेनु, कासु, दद्दु, कण्डु, कच्छु, रज्जु” इत्यादी शब्द चालतात. त्यामध्ये 'धातु' हा शब्द रस, रक्त, मांस, मेद, स्नायू, अस्थी, अस्थिमज्जा आणि शुक्र या धातूंचा वाचक असताना पुल्लिंगी असतो; स्वभाववाचक (गुणधर्म), सुगत (बुद्ध) इत्यादींच्या शारीरिक धातूंचा (अस्थी अवशेष) वाचक, लोकधातूचा वाचक आणि चक्षू (इंद्रिय) इत्यादींचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो; आणि 'भू, हू, कर, पच' इत्यादी क्रियापदांच्या धातूंचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्ही असतो. परंतु येथे स्त्रीलिंगी रूप अभिप्रेत आहे. Savinicchayoyaṃukārantitthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo. हा 'उ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांच्या नामविभक्ती रूपमालेचा सविस्तर निर्णय आहे. Ukārantatāpakatikaṃ ukārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. मूळ स्वरूपाने 'उ'कारान्त असणारे स्त्रीलिंगी रूप समाप्त झाले. Idāni bhūsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā – आता पूर्वाचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून 'भू' इत्यादी शब्दांची नामविभक्ती रूपमाला सांगू - Jambū, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā[Pg.273], jambūnaṃ. Jambuyā, jambuyaṃ, jambūsu. Bhoti jambu, bhotiyo jambū, jambuyo. Yamakamahātheramataṃ. जम्बू, जम्बू, जम्बुयो। जम्बुं, जम्बू, जम्बुयो। जम्बुया, जम्बूहि, जम्बूभि। जम्बुया, जम्बूनं। जम्बुया, जम्बूहि, जम्बूभि। जम्बुया, जम्बूनं। जम्बुया, जम्बुयं, जम्बूसु। भोति जम्बु, भोतियो जम्बू, जम्बुयो। हे यमक महाथेरांचे मत आहे. Ettha jambūsaddassa itthiliṅgattaṃ ‘‘ambā sālā ca jambuyo’’tiādinā pasiddhaṃ. ‘‘Ime te jambukā rukkhā’’ti ettha pana rukkhasaddaṃ apekkhitvā ‘‘jambukā’’ti pulliṅganiddeso katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi jambūti kathetabbāti jambukā. Ke re ge saddeti dhātu. Atha vā itthiliṅgavasena jambū eva jambukā, jambukā ca tā rukkhā cāti jambukārukkhā, yathā laṅkādīpo, pulliṅgapakkhe vā samāsavasena ‘‘jambukarukkhā’’ti vattabbe gāthāvisayattā chandānurakkhaṇatthaṃ dīghaṃ katvā ‘‘jambukārukkhā’’ti vuttaṃ ‘‘saraṇāgamane kañcī’’ti ettha viya. येथे 'जम्बू' शब्दाचे स्त्रीलिंगी असणे “अम्बा साला च जम्बुयो” इत्यादी प्रयोगांवरून प्रसिद्ध आहे. “इme ते जम्बुका रुक्खा” येथे मात्र 'रुक्ख' (वृक्ष) शब्दाचा विचार करून “जम्बुका” असा पुल्लिंगी निर्देश केला आहे असे समजावे. कारण 'जम्बू' असे म्हणावे म्हणून 'जम्बुका' असा शब्द बनतो. 'के रे गे सद्देति' हा धातू आहे. किंवा स्त्रीलिंगाच्या दृष्टीने 'जम्बू' म्हणजेच 'जम्बुका', आणि 'जम्बुका' असणारे ते 'रुक्खा' (वृक्ष) म्हणून 'जम्बुकारुक्खा' (जम्बुकावृक्ष), जसे 'लङ्कादीपो' (लंकाद्वीप). किंवा पुल्लिंगी पक्षात समासामुळे “जम्बुकरुक्खा” असे म्हणायचे असताना, गाथेचा विषय असल्यामुळे छंदाचे रक्षण करण्यासाठी दीर्घ करून “जम्बुकारुक्खा” असे म्हटले आहे, जसे “सरणागमने कञ्ची” या उदाहरणात झाले आहे. Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhuyo. भू, भू, भुयो। भुं, भू, भुयो। भुया, भूहि, भूभि। भुया, भूनं। भुया, भूहि, भूभि। भुया, भूनं। भुया, भुयं, भूसु। भोति भु, भोतियो भू, भुयो. Evaṃ ‘‘abhū, abhū, abhuyo. Abhuṃ, abhū, abhuyo. Abhuyā’’tiādinā yojetabbā. Atra ‘‘abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti nidassanapadaṃ. याचप्रमाणे “अभू, अभू, अभुयो। अभुं, अभू, अभुयो। अभुया” इत्यादी रूपे योजावीत. येथे “अभुं मे कथं नु भणसि, पापकं वत भाससि” (तू माझ्याशी असत्य कसे काय बोलतोस, खरोखर तू पापयुक्त बोलत आहेस) हे उदाहरणाचे वाक्य आहे. ‘‘Vadhū ca sarabhū ceva, sarabū sutanū camū; Vāmūrū nāganāsūrū’’, iccādī jambuyā samā. “वधू, सरभू, सरबू, सुतनू, चमू, वामूरू, नागनासूरू” इत्यादी शब्द 'जम्बू' शब्दाप्रमाणे चालतात. Idaṃ pana sukhumaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu manasi kātabbaṃ. ‘‘Vadaññū, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuṃ, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuyā’’ti jambūsamaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ ‘‘maggaññū dhammaññū kataññū’’iccādīsupi. परंतु हा सूक्ष्म विषय चांगल्या प्रकारे मनात ठेवावा. “वदञ्ञू, वदञ्ञू, वदञ्ञुयो। वदञ्ञुं, वदञ्ञू, वदञ्ञुयो। वदञ्ञुया” अशी रूपे 'जम्बू' शब्दाप्रमाणे योजावीत. याचप्रमाणे “मग्गञ्ञू, धम्मञ्ञू, कतञ्ञू” इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही समजावे. Nanu ca bho – पण अहो महाशय - ‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ; Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti “मी येथून जाऊन, मनुष्य योनी प्राप्त करून, वदान्य (दानशूर) आणि शीलसंपन्न होऊन पुष्कळ कुशल कर्म करीन” - Evamādippayogadassanato vadaññūsaddādīnaṃ pulliṅgabhāvo pasiddho, evaṃ sante kasmā idha itthiliṅganayo dassitoti? Vadaññūiccādīnaṃ ekantapulliṅgabhāvābhāvato dviliṅgāni tesaṃ vāccaliṅgattā. Tathā hi – इत्यादी प्रयोगांवरून 'वदञ्ञू' इत्यादी शब्दांचे पुल्लिंगी असणे प्रसिद्ध आहे, असे असताना येथे स्त्रीलिंगी नियम का दाखवला आहे? कारण 'वदञ्ञू' इत्यादी शब्द केवळ पुल्लिंगीच नसतात, तर ते विशेषण (वाच्यलिङ्ग) असल्यामुळे दोन्ही लिंगांत (द्विलिंगी) असतात. कारण की - ‘‘Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā; Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti ca, “ती मी मनुष्यत्व प्राप्त करून, वदान्य (दानशूर) आणि मत्सररहित होऊन, संघात अप्रमत्त राहून पुन्हा पुन्हा दान देईन” असेही प्रयोग आढळतात. ‘‘Kodhanā akataññū cā’’ti ca itthiliṅgapayogikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā evaṃ nīti amhehi ṭhapitā. “कोधना अकतञ्ञू चा” (क्रोधी आणि कृतघ्न) असे स्त्रीलिंगी प्रयोगाचे अनेक पाळी (पाळि-पाठ) दिसून येतात, म्हणूनच आमच्याद्वारे असा नियम प्रस्थापित केला गेला आहे। Savinicchayoyaṃ ūkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा 'ऊ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांच्या मूळ रूपाचा (प्रकृती रूपाचा) सविस्तार निर्णयांसह नामपदमाला विभाग आहे। Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. 'ऊ'कारान्त प्रकृती असलेले 'ऊ'कारान्त स्त्रीलिंगी प्रकरण समाप्त झाले। Okārantapadaṃ bhūdhātumayaṃ itthiliṅgamappasiddhaṃ, aññaṃ panokārantaṃ itthiliṅgaṃ pasiddhaṃ. 'भू' धातूपासून बनलेले 'ओ'कारान्त स्त्रीलिंगी पद अप्रसिद्ध आहे, परंतु इतर 'ओ'कारान्त स्त्रीलिंगी पद प्रसिद्ध आहे। Okārantaṃ itthiliṅgaṃ, gosaddoti vibhāvaye; Gosaddasseva pulliṅge, rūpamassāhu kecana; 'ओ'कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द 'गो' शब्द आहे असे समजावे; काही आचार्य या 'गो' शब्दाची पुल्लिंगाप्रमाणेच रूपे होतात असे म्हणतात। Tathā hi keci ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’ntiādinā nayena vuttāni pulliṅgassa gosaddassa rūpāni viya itthiliṅgassa gosaddassa rūpāni icchanti, tesaṃ mate majjhe bhinnasuvaṇṇānaṃ vaṇṇavisesābhāvo viya rūpavisesābhāvato gosaddassa itthiliṅgabhāvapaṭipādanaṃ anijjhānakkhamaṃ. Kasmāti ce? Yasmā mātugāmasaddassa ‘‘mātugāmo, mātugāmā. Mātugāma’’ntiādinā nayena dve padamālā katvā ekā pulliṅgassa padamālā, ekā itthiliṅgapadamālāti vuttavacanaṃ viya idaṃ vacanaṃ amhe paṭibhāti, tasmā anijjhānakkhamaṃ. कारण की, काही लोक “गो, गावो, गवो, गावुं” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली पुल्लिंगी 'गो' शब्दाची रूपे जशी आहेत, तशीच स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची रूपे मानतात. त्यांच्या मते, वेगवेगळ्या सोन्याच्या तुकड्यांमध्ये जसा रंगाचा विशेष फरक नसतो, तसाच रूपांमध्ये विशेष फरक नसल्यामुळे 'गो' शब्दाचे स्त्रीलिंगीत्व सिद्ध करणे विचार करण्यायोग्य (ग्राह्य) वाटत नाही. असे का? कारण, 'मातुगाम' (स्त्री) शब्दाची “मातुगामो, मातुगामा, मातुगामं” इत्यादी पद्धतीने दोन पदमाला करून, एक पुल्लिंगी पदमाला आणि एक स्त्रीलिंगी पदमाला आहे, असे म्हणण्यासारखेच हे वचन आम्हाला वाटते, म्हणूनच हे विचार करण्यायोग्य नाही। Apica itthiliṅgassa gosaddassa rūpesu pulliṅgassa gosaddassa rūpehi samesu santesu kathaṃ gosaddassa itthiliṅgabhāvo [Pg.275] siyā? Rūpamālāvisesābhāvato. Yathā hi ratti aggi aṭṭhisaddānaṃ ikārantabhāvena samattepi itthiliṅgapumanapuṃsakaliṅgalakkhaṇabhūto rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, na tathā tehācariyehi abhimatassa itthiliṅgassa gosaddassa rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso bhavati, yathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ, yathā ca dvinnaṃ āyusaddānaṃ punnapuṃsakaliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, tathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ. Avisesatte sati kathaṃ tesaṃ pumitthiliṅgavavatthānaṃ siyā, kathañca visadāvisadākāravohāratā siyā. Idaṃ ṭhānaṃ atīva saṇhasukhumaṃ paramagambhīraṃ mahāgahanaṃ na sakkā sabbasattānaṃ mūlabhāsābhūtāya sabbaññujineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā nayaṃ sammā ajānantena akatañāṇasambhārena kenaci ajjhogāhetuṃ vā vijaṭetuṃ vā, amhākaṃ pana mate dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāviseso ceva dissati, pumitthiliṅgavavatthānañca dissati, visadāvisadākāravohāratā ca dissati, napuṃsakaliṅgassa tadubhayamuttākāravohāratā ca dissatīti daṭṭhabbaṃ. शिवाय, स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची रूपे पुल्लिंगी 'गो' शब्दाच्या रूपांसारखीच असताना, 'गो' शब्दाचे स्त्रीलिंगीत्व कसे असू शकेल? कारण रूपमालेमध्ये काही विशेष फरक नाही. जसे की 'रत्ति' (रात्र), 'अग्गि' (अग्नी) आणि 'अट्ठि' (हाड) या शब्दांचे 'इ'कारान्तत्व समान असूनही, स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगाचे लक्षण दर्शवणारा रूपमालेतील विशेष फरक दिसून येतो. परंतु, ज्याप्रमाणे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात समाविष्ट असलेल्या दोन 'धातु' शब्दांचा रूपमाला-विशेष दिसून येतो, तसा त्या आचार्यांनी मानलेल्या स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाचा रूपमाला-विशेष दिसून येत नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात समाविष्ट असलेल्या दोन 'धातु' शब्दांचा रूपमाला-विशेष असतो, त्याचप्रमाणे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात समाविष्ट असलेल्या दोन 'गो' शब्दांचा रूपमाला-विशेष असायला हवा; आणि ज्याप्रमाणे पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात समाविष्ट असलेल्या दोन 'आयु' शब्दांचा रूपमाला-विशेष दिसून येतो, त्याचप्रमाणे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगात समाविष्ट असलेल्या दोन 'गो' शब्दांचा रूपमाला-विशेष असायला हवा. जर फरकच नसेल, तर त्यांचे पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग असे वर्गीकरण कसे होणार, आणि स्पष्ट व अस्पष्ट स्वरूपाचा व्यवहार कसा होणार? हे स्थान अत्यंत सूक्ष्म, परम गंभीर आणि अत्यंत गहन आहे. सर्व प्राण्यांची मूळ भाषा असलेल्या, सर्वज्ञ जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या मागधी (पाली) या स्वाभाविक भाषेचा नियम नीट न जाणणाऱ्या आणि ज्ञानाचा संचय न केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला यात प्रवेश करणे किंवा याचे विश्लेषण करणे शक्य नाही. परंतु, आमच्या मते, दोन 'गो' शब्दांचा रूपमाला-विशेषही दिसून येतो, पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगाचे वर्गीकरणही दिसून येते, स्पष्ट व अस्पष्ट स्वरूपाचा व्यवहारही दिसून येतो, आणि नपुंसकलिंगाचा त्या दोन्हीहून मुक्त असलेला व्यवहारही दिसून येतो, असे समजावे। Idāni imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne imaṃ nītiṃ ṭhapessāma. Evañhi sati pariyattisāsane paṭipannakā nikkaṅkhabhāvena na kilamissanti. Ettha tāva atthaggahaṇe viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ tisso nāmikapadamālāyo kathessāma – seyyathidaṃ? आता या अर्थाच्या स्पष्टीकरणासाठी आम्ही या ठिकाणी हा नियम प्रस्थापित करू. असे केल्याने, पर्यत्ती शासनात (धम्मशिक्षणात) प्रवृत्त झालेले लोक संशयरहित होऊन त्रासून जाणार नाहीत. येथे प्रथम अर्थ समजून घेण्यासाठी विद्वानांमध्ये कौशल्य निर्माण व्हावे म्हणून आम्ही तीन नामपदमाला सांगू – त्या खालीलप्रमाणे आहेत: Gāvī, gāvī, gāviyo. Gāviṃ, gāvī, gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā, gāvīnaṃ. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā[Pg.276], gāvīnaṃ. Gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsu. Bhoti gāvi, bhotiyo gāvī, gāviyo. गावी, गावी, गावियो। गाविं, गावी, गावियो। गाविया, गावीहि, गावीभि। गाविया, गावीनं। गाविया, गावीहि, गावीभि। गाविया, गावीनं। गाविया, गावियं, गावीसु। भोति गावि, भोतियो गावी, गावियो। Ayaṃ gosaddato vihitassa īpaccayassa vasena nipphannassa itthivācakassa īkārantitthiliṅgassa gāvīsaddassa nāmikapadamālā. ही 'गो' शब्दाला लावलेल्या 'ई' प्रत्ययामुळे निष्पन्न झालेल्या, स्त्री-वाचक 'ई'कारान्त स्त्रीलिंगी 'गावी' शब्दाची नामपदमाला आहे। Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ, gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo. गो, गावो, गवो। गावुं, गावं, गवं, गावो, गवो। गावेन, गवेन, गोहि, गोभि। गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं। गावा, गावस्मा, गावम्हा, गवा, गवस्मा, गवम्हा, गोहि, गोभि। गावस्स, गवस्स, गवं, गुन्नं, गोनं। गावे, गावस्मिं, गावम्हि, गवे, गवस्मिं, गवम्हि, गावेसु, गवेसु, गोसु। भो गो, भवन्तो गावो, गवो। Ayaṃ pumavācakassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālā. ही पुरुष-वाचक 'ओ'कारान्त पुल्लिंगी 'गो' शब्दाची नामपदमाला आहे। Go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāviṃ, gāvo, gāvī gavo. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gosu. Bhoti go, bhotiyo gāvo, gāvī, gavo. Ayaṃ pumitthivācakassa okārantassitthipulliṅgassa gosaddanāmikapadamālā. गो, गावी, गावो, गावी, गवो। गावं, गवं, गाविं, गावो, गावी, गवो। गोहि, गोभि। गवं, गुन्नं, गोनं। गोहि, गोभि। गवं, गुन्नं, गोनं। गोसु। भोति गो, भोतियो गावो, गावी, गवो। ही स्त्री-पुरुष-वाचक 'ओ'कारान्त स्त्री-पुल्लिंगी 'गो' शब्दाची नामपदमाला आहे। Ettha pana ‘‘gāvu’’nti padaṃ ekantapumavācakattā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, ekantapumavācakattañcassa āhaccapāḷiyā ñāyati ‘‘idha pana bhikkhave vassūpagataṃ bhikkhuṃ itthī nimantesi ‘ehi bhante, hiraññaṃ vā te demi, suvaṇṇaṃ vā te demi, khettaṃ vā te demi, vatthuṃ vā te demi, gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demi. Dāsaṃ vā te demi, dāsiṃ vā te demi, dhītaraṃ vā te demi bhariyatthāya, ahaṃ vā te bhariyā homi, aññaṃ vā te bhariyaṃ ānemī’ti’’ evaṃ āhaccapāḷiyā ñāyati. येथे “गावुं” हे पद केवळ पुल्लिंगी वाचक असल्यामुळे (या स्त्रीलिंगी/स्त्री-पुल्लिंगी पदमालेत) सांगितले गेले नाही असे समजावे, आणि त्याचे केवळ पुल्लिंगी वाचक असणे थेट पाळीवरून (मूळ पाठावरून) समजते: “येथे, भिक्खूंनो! वर्षावास पत्करलेल्या भिक्खूला एखादी स्त्री निमंत्रित करते की, 'या भन्ते, मी आपल्याला नाणी (हिरण्य) देते, किंवा सोने देते, किंवा शेत देते, किंवा वास्तू (जागा) देते, किंवा बैल (गावुं) देते, किंवा गाय (गाविं) देते, किंवा दास देते, किंवा दासी देते, किंवा पत्नी बनवण्यासाठी मुलगी देते, किंवा मी स्वतः आपली पत्नी होते, किंवा आपल्यासाठी दुसरी पत्नी आणून देते'.” अशा प्रकारे थेट पाळीवरून हे समजते। Ettha [Pg.277] hi ‘‘gāvu’’nti vacanena pumā vutto, ‘‘gāvi’’nti vacanena itthī, yaṃ pana imissaṃ okārantitthiliṅgapadamālāyaṃ ‘‘gāvī’’ti padaṃ catukkhattuṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘kaññā’’ti padaṃ viya itthiliṅgassa avisadākāravohāratāviññāpane samatthaṃ hoti. Na hi itaresu liṅgesu samānasutikabhāvena catukkhattuṃ āgatapadaṃ ekampi atthi, ‘‘gāvī gāvi’’nti ca imesaṃ saddānaṃ katthaci ṭhāne itthipumesu sāmaññavasena pavattiṃ upari kathayissāma. Yā panamhehi okārantitthiliṅgassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā katā, tattha gosaddato siyonaṃ īkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati, tena okārantitthiliṅgassa ‘‘gāvī gāvī gāvi’’nti rūpāni dassitāni. Tathā hi mukhamattadīpaniyaṃ saddasatthavidunā vajirabuddhācariyena niruttinaye kosallavasena gosaddato yonamīkārādeso vutto. Yathā pana gosaddato yonamīkārādeso bhavati, tathā sissīkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati. Atrimā nayaggāhaparidīpaniyo gāthā – येथे 'गावुं' या शब्दाने पुरुष (पुल्लिंग) आणि 'गाविं' या शब्दाने स्त्री (स्त्रीलिंग) दर्शविली आहे. परंतु, या ओकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दरूपावलीत जे 'गावी' हे पद चार वेळा आले आहे, ते 'कन्या' या पदाप्रमाणे स्त्रीलिंगाच्या अस्पष्ट व्यवहाराचे ज्ञान करून देण्यास समर्थ आहे. कारण इतर लिंगांमध्ये समान उच्चारामुळे चार वेळा आलेले एकही पद नाही. 'गावी' आणि 'गाविं' या शब्दांची काही ठिकाणी स्त्री आणि पुरुष या दोघांसाठी सामान्य रूपाने होणारी प्रवृत्ती आम्ही पुढे सांगू. आम्ही जी ओकारान्त स्त्रीलिंगी 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो. गावं, गवं, गाविं' इत्यादी पद्धतीने शब्दरूपावली तयार केली आहे, त्यामध्ये 'गो' शब्दाहून 'सि' आणि 'यो' प्रत्ययांचा 'ईकार' आदेश होतो आणि 'अं' प्रत्ययाचा 'इंकार' आदेश होतो, त्यामुळे ओकारान्त स्त्रीलिंगी 'गावी, गावी, गाविं' अशी रूपे दर्शविली आहेत. तसेच 'मुखमत्तदीपनी' मध्ये व्याकरणतज्ज्ञ वजिरबुद्धाचार्यांनी निरुक्तीच्या नियमातील कौशल्यामुळे 'गो' शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश सांगितला आहे. ज्याप्रमाणे 'गो' शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश होतो, त्याचप्रमाणे 'सि' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश आणि 'अं' प्रत्ययाचा 'इंकार' आदेश होतो. याविषयी नय ग्रहण करून देणाऱ्या गाथा खालीलप्रमाणे आहेत – Īpaccayā siddhesvapi, ‘‘gāvī gāvī’’tiādisu; Paṭhamekavacanādi-antesu jinasāsane. जिनशासनात प्रथमेच्या एकवचनापासून ते शेवटापर्यंत 'गावी, गावी' इत्यादी रूपे 'ई' प्रत्यय लावून सिद्ध होत असली तरी, Vadatā yonamīkāraṃ, gosaddassitthiyaṃ pana; Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci. परंतु स्त्रीलिंगात 'गो' शब्दाच्या 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश सांगणाऱ्या आचार्यांनी अस्पष्टता प्रकट करण्यासाठी हा नियम दिला आहे, असे आमचे मत आहे. Kiñca bhiyyo aṭṭhakathāsu ca – आणखी काय, अट्ठकथांमध्ये देखील – ‘‘Gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti-vacanena panitthiyaṃ; Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci. 'गावो' असे म्हणून पुन्हा स्त्रीलिंगात 'गाविं' या शब्दाने अस्पष्टता प्रकट करण्यासाठी हा नियम दिला आहे, असे आमचे मत आहे. Tathā hi samantapāsādikādīsu aṭṭhakathāsu ‘‘cheko hi gopālako sakkharāyo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighathambhamatthake [Pg.278] nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti vacanena itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohāratā vihitā. ‘‘Gāvo’’ti hi iminā sāmaññato itthipumabhūtā goṇā gahitā, tathā ‘‘gāvi’’nti imināpi itthibhūto pumabhūto ca goṇo. Evaṃ ‘‘gāvo’’ti ca ‘‘gāvi’’nti ca ime saddā saddasatthavidūhi aṭṭhakathācariyehi niruttinayakusalatāya samānaliṅgavasena ekasmiṃyeva pakaraṇe ekasmiṃyeva vākye piṇḍīkatā. Yadi hi itthiliṅge vattamānassa itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ ‘‘gāvī gāvi’’miccetāni rūpāni na labbheyyuṃ, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāva’’nticceva vattabbaṃ siyā, ‘‘gāvi’’nti pana na vattabbaṃ. Yathā ca pana aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo’’ti itthipumavasena sabbesaṃ gunnaṃ saṅgāhakavacanaṃ vatvā teyeva gāvo sandhāya puna ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti saddaracanaṃ kubbiṃsu, tasmā ‘‘gāvi’’nti idampi sabbasaṅgāhakavacanamevāti daṭṭhabbaṃ. Asabbasaṅgāhakavacanaṃ idaṃ gāvīsaddena itthiyāyeva gahetabbattāti ce? Na, pakaraṇavasena atthantarassa viditattā. Na hi sabbavajesu ‘‘itthiyoyeva vasanti, na pumāno’’ti ca, ‘‘pumānoyeva vasanti, na itthiyo’’ti ca sakkā vattuṃ. Apica ‘‘gāvimpi disvā palāyanti ‘bhikkhū’ti maññamānā’’ti pāḷi dissati, etthāpi ‘‘gāvi’’nti vacanena itthibhūto pumabhūto ca sabbo go gahitoti daṭṭhabbaṃ. Itarathā ‘‘itthibhūtoyeva go bhikkhūti maññitabbo’’ti āpajjati. Iti pāḷinayena itthiliṅge vattamānamhā itthipumavācakasmā gosaddato aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti viññāyati. तसेच समन्तपासादिका इत्यादी अट्ठकथांमध्ये 'चतुर गोपाळ आपल्या पदरात खडे घेऊन, हातात दोरी व काठी घेऊन पहाटेच गोठ्यात जातो, गाईंच्या पाठीवर मारून आणि वेशीच्या खांबावर बसून दारापाशी आलेल्या प्रत्येक गाईला (किंवा बैलाला) 'एक, दोन' असे म्हणून खडा फेकून मोजतो' या संदर्भात 'गावो' असे म्हणून पुन्हा 'गाविं' या शब्दाने स्त्री व पुरुष दोन्ही दर्शविणाऱ्या ओकारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाच्या अस्पष्ट व्यवहाराचे विधान केले आहे. 'गावो' या शब्दाने सामान्यतः स्त्री व पुरुष दोन्ही असलेले गोधन घेतले जाते, तसेच 'गाविं' या शब्दाने देखील स्त्रीरूप आणि पुरुषरूप असलेले गोधन घेतले जाते. अशा प्रकारे 'गावो' आणि 'गाविं' हे शब्द व्याकरणतज्ज्ञ अट्ठकथाचार्यांनी निरुक्तीच्या नियमातील कुशलतेमुळे समान लिंगाच्या आधारे एकाच प्रकरणात आणि एकाच वाक्यात एकत्र केले आहेत. जर स्त्रीलिंगात वापरल्या जाणाऱ्या, स्त्री व पुरुष दोन्ही दर्शविणाऱ्या ओकारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाच्या पदमालेत 'गावी, गाविं' ही रूपे मिळाली नसती, तर अट्ठकथेत 'गावो' असे म्हणून 'गावं' असेच म्हणावे लागले असते, 'गाविं' असे म्हणता आले नसते. आणि ज्याप्रमाणे अट्ठकथाचार्यांनी 'गावो' असे स्त्री व पुरुष दोन्हीच्या अर्थाने सर्व गोधनाचा संग्रह करणारे वचन वापरून, त्याच गाई-बैलांच्या संदर्भात पुन्हा 'दारापाशी आलेल्या प्रत्येक गाविं' अशी शब्दरचना केली, त्यावरून 'गाविं' हे देखील सर्वसंग्राहक वचनच आहे असे समजावे. जर कोणी असे म्हटले की, हे सर्वसंग्राहक वचन नाही, कारण 'गावी' शब्दाने केवळ स्त्रीच घेतली पाहिजे? तर तसे नाही, कारण प्रकरणाच्या संदर्भावरून दुसरा अर्थ स्पष्ट होतो. सर्व गोठ्यांमध्ये 'केवळ गाईच राहतात, बैल नाही' किंवा 'केवळ बैलच राहतात, गाई नाही' असे म्हणता येत नाही. शिवाय, 'गाविंपि दिस्वा पलायन्ति भिक्खूति मञ्ञमाना' अशी पाळी आढळते, येथेही 'गाविं' या शब्दाने स्त्रीरूप आणि पुरुषरूप असलेले सर्व गोधन घेतले आहे असे समजावे. अन्यथा 'केवळ स्त्रीरूप असलेल्या गाईलाच भिक्खू समजावे' असा प्रसंग येईल. अशा प्रकारे पाळीच्या नियमानुसार स्त्रीलिंगात वापरल्या जाणाऱ्या, स्त्री व पुरुष दोन्ही दर्शविणाऱ्या 'गो' शब्दाहून 'अं' प्रत्ययाचा 'इंकार' आदेश होतो, हे समजते. Vajirabuddhācariyenapi [Pg.279] gosaddato īpaccaye kātabbepi akatvā yonamīkārādeso kato. Tassādhippāyo evaṃ siyā gosaddato īpaccaye kate sati īpaccayavasena ‘‘gāvī’’ti nipphannasaddo yattha katthaci visaye ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādayo viya itthivācakoyeva siyā, na katthacipi itthipumavācako, tasmā sāsanānukūlappayogavasena yonamīkārādeso kātabboti. Iti vajirabuddhācariyamate gosaddato yonaṃ īkārādeso hotīti ñāyati. वजिरबुद्धाचार्यांनी देखील 'गो' शब्दाहून 'ई' प्रत्यय करणे शक्य असतानाही तो न करता 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश केला आहे. त्यांचा अभिप्राय असा असावा की, 'गो' शब्दाहून 'ई' प्रत्यय केल्यास 'ई' प्रत्ययाच्या प्रभावाने 'गावी' हा सिद्ध झालेला शब्द कोणत्याही विषयात 'मृगी, मयुरी, कुक्कुटी' इत्यादींप्रमाणे केवळ स्त्रीलिंगवाचकच होईल, तो कुठेही स्त्री-पुरुष दोन्हीचा वाचक होणार नाही. म्हणून शासनाला अनुकूल अशा प्रयोगासाठी 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश केला पाहिजे. अशा प्रकारे वजिरबुद्धाचार्यांच्या मते 'गो' शब्दाहून 'यो' प्रत्ययाचा 'ईकार' आदेश होतो, हे समजते. Kiñca bhiyyo – yasmā aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā’’tiādinā nayena racitāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti vacanapariyosānāya saddaracanāyaṃ ‘‘eko gāvī, dve gāvī’’ti atthayojanānayo vattabbo hoti, ‘‘gāvi’’nti upayogavacanañca dissati. Iti aṭṭhakathācariyānaṃ mate gosaddato siyonamīkārādeso aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti ñāyati. Tasmāyevamhehi yā sā okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo, gāvaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā pāḷinayānukūlā aṭṭhakathānayānukūlā kaccāyanācariyamataṃ gahetvā padanipphattijanakassa garuno ca matānukūlā, ‘‘gāvī’’ti padassa catukkhattuṃ āgatattā pana okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohārattañca sādheti. Iccesā pāḷinayādīsu ñāṇena sammā upaparikkhiyamānesu atīva yujjati, natthettha appamattakopi doso. Ettha pana paccattopayogālapanānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāviyo’’ti padañca karaṇasampadānanissakkasāmīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā’’ti padañca karaṇanissakkānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīhi gāvībhī’’ti padāni ca sampadānasāmīnaṃ [Pg.280] bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīna’’nti padañca bhummavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsū’’ti padāni cāti imāni vitthārato soḷasa padāni ekantena īpaccayavasena siddhattā ekantitthivācakattā ca na vuttānīti daṭṭhabbaṃ. आणखी काय - ज्याअर्थी अट्ठकथाचार्यांनी 'गावो पिट्ठियं पहरित्वा' (गाईंच्या पाठीवर मारून) इत्यादी पद्धतीने रचलेल्या 'द्वारं पत्तं पत्तं गाविं एको द्वेति सक्खरं खिपित्वा गणेति' (दरवाजापाशी आलेल्या प्रत्येक गाईला 'एक, दोन' असे खडे टाकून मोजतो) या वाक्याच्या शेवटी असलेल्या शब्दरचनेत 'एको गावी, द्वे गावी' असा अर्थ लावायचा असतो, आणि 'गाविं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूपही दिसते. यावरून अट्ठकथाचार्यांच्या मते 'गो' शब्दाहून 'सि' आणि 'यो' प्रत्ययांच्या जागी 'ई' कारादेश आणि 'अं' प्रत्ययाच्या जागी 'इं' कारादेश होतो, हे समजते. म्हणूनच, आम्ही जी 'ओ'कारान्त मूळ असलेल्या स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो, गावं, गाविं' इत्यादी पद्धतीने पदमाला (रूपे) मांडली आहे, ती पाळि पद्धतीला अनुकूल, अट्ठकथा पद्धतीला अनुकूल आणि कच्चायनाचार्यांचे मत स्वीकारून पदसिद्धी करणाऱ्या गुरूंच्या मतालाही अनुकूल आहे. तसेच 'गावी' हा शब्द चार वेळा आल्यामुळे 'ओ'कारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाच्या स्पष्ट नसलेल्या रूपांचा वापर सिद्ध करतो. पाळि पद्धती इत्यादींमध्ये ज्ञानाने योग्य प्रकारे परीक्षण केले असता हे अत्यंत योग्य ठरते, यात थोडासाही दोष नाही. परंतु, येथे प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधन यांच्या बहुवचनाच्या ठिकाणी 'गावियो' हे पद, आणि तृतीया, चतुर्थी, पंचमी व षष्ठी यांच्या एकवचनाच्या ठिकाणी 'गाविया' हे पद, तृतीया व पंचमी यांच्या बहुवचनाच्या ठिकाणी 'गावीहि, गावीभि' ही पदे, चतुर्थी व षष्ठी यांच्या बहुवचनाच्या ठिकाणी 'गावीनं' हे पद, आणि सप्तमीच्या ठिकाणी 'गाविया, गावियं, गावीसू' ही पदे - अशी ही सविस्तर सोळा पदे केवळ 'ई' प्रत्ययामुळे सिद्ध होत असल्यामुळे आणि केवळ स्त्रीलिंगवाचक असल्यामुळे येथे सांगितलेली नाहीत, असे समजावे. Ayaṃ panettha nicchayo vuccate sotūnaṃ nikkaṅkhabhāvāya – itthiliṅgapadesu hi ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasena vā īkāriṃkārādesavasena vā sijjhanti. Etesu pacchimanayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. Tathā ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasenapi siddhattā yebhuyyena itthivācakāni bhavanti īkāriṃkārādesavasenapi siddhattā. Katthaci ekakkhaṇeyeva sabbasaṅgāhakavasena itthipumavācakāni bhavanti. Etesupi pacchimoyeva nayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. ‘‘Gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāvīnaṃ. Gāviyaṃ, gāvīsū’’ti etāni pana īpaccayavaseneva siddhattā sabbathāpi itthīnaṃyeva vācakāni bhavanti. Itthibhūtesveva godabbesu lokasaṅketavasena visesato pavattattā ekantato itthidabbesu pavattāni ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādīni padāni viya. Kiñcāpi pana ‘‘nadī mahī’’iccādīnipi itthiliṅgāni īpaccayavaseneva siddhāni, tathāpi tāni aviññāṇakattā tadatthānaṃ itthidabbesu vattantīti vattuṃ na yujjati. Itthipumanapuṃsakabhāvarahitā hi tadatthā. Yasmā pana itthiliṅge gosadde enayogo esukāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvena gavena gāvesu gavesū’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca itthiliṅgena gosaddena saddhiṃ sasmāsmiṃvacanāni sarūpato parattaṃ na yanti, tasmā ‘‘gāvassa gavassa gāvasmā gavasmā gāvasmiṃ gavasmi’’nti padāni na vuttāni. Yasmā ca tattha smāvacanassa ādesabhūto ākāro ca mhākāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvā gavā gāvamhā gavamhā’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca smiṃvacanassa ādesabhūto ekāro [Pg.281] ca mhikāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāve gave gāvamhi gavamhī’’ti padāni na vuttāni. Apica ‘‘yāya tāyā’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojetuṃ ayuttattāpi ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni itthiliṅgaṭṭhāne na vuttāni. Tathā hi ‘‘yāya tāya’’iccādīhi saddhiṃ ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni na yojetabbāni ekantapulliṅgarūpattā. येथे ऐकणाऱ्यांच्या शंकारहित होण्यासाठी हा निर्णय सांगितला जात आहे - स्त्रीलिंगी पदांमध्ये 'गावी, गाविं' ही रूपे 'ई' प्रत्ययामुळे किंवा 'ई'कार व 'इं'कार आदेशांमुळे सिद्ध होतात. यांपैकी नंतरची पद्धत येथे अभिप्रेत आहे, तर पहिली पद्धत इतर ठिकाणी आहे. तसेच 'गावी, गाविं' ही रूपे 'ई' प्रत्ययाने सिद्ध होत असल्यामुळे बहुधा स्त्रीलिंगवाचक असतात आणि 'ई'कार व 'इं'कार आदेशांमुळेही सिद्ध होतात. काही ठिकाणी एकाच वेळी सर्वांचा समावेश करण्याच्या दृष्टीने ती स्त्री व पुरुष दोन्ही वाचक असतात. यांमध्येही नंतरचीच पद्धत येथे अभिप्रेत आहे, पहिली पद्धत इतर ठिकाणी आहे. 'गावियो, गाविया, गावीहि, गावीभि, गावीनं, गावियं, गावीसू' ही पदे केवळ 'ई' प्रत्ययामुळेच सिद्ध होत असल्यामुळे सर्व प्रकारे केवळ स्त्रीलिंगाचीच वाचक असतात. स्त्रीलिंगी असलेल्याच गो-द्रव्यांमध्ये (गाईंमध्ये) लोकसंकेतानुसार विशेष रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, ती केवळ स्त्रीलिंगी द्रव्यांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या 'मिगी' (हरिणी), 'मोरी' (लांडोर), 'कुक्कुटी' (कोंबडी) इत्यादी पदांसारखी आहेत. जरी 'नदी, मही' इत्यादी स्त्रीलिंगी शब्दही केवळ 'ई' प्रत्ययानेच सिद्ध होतात, तरीही ते अचेतन असल्यामुळे त्यांचे अर्थ स्त्रीलिंगी द्रव्यांमध्ये वर्ततात असे म्हणणे योग्य नाही. कारण त्यांचे अर्थ स्त्री, पुरुष व नपुंसक भावापासून रहित असतात. परंतु, स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दात 'एन' योग आणि 'एसु'कार मिळत नसल्यामुळे 'गावेन, गवेन, गावेसु, गवेसु' ही पदे सांगितलेली नाहीत. आणि स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दासोबत 'स, स्मा, स्मिं' ही विभक्ती रूपे मूळ रूपात पुढे जात नसल्यामुळे 'गावस्स, गवस्स, गावस्मा, गवस्मा, गावस्मिं, गवस्मिं' ही पदे सांगितलेली नाहीत. आणि तेथे 'स्मा' विभक्तीच्या जागी आदेश होणारा 'आ'कार आणि 'म्हा'कार मिळत नसल्यामुळे 'गावा, गवा, गावम्हा, गवम्हा' ही पदे सांगितलेली नाहीत. आणि 'स्मिं' विभक्तीच्या जागी आदेश होणारा 'ए'कार आणि 'म्हि'कार मिळत नसल्यामुळे 'गावे, गवे, गावम्हि, गवम्हि' ही पदे सांगितलेली नाहीत. शिवाय, 'याय, ताय' इत्यादी समानाधिकरण पदांशी जोडणे अयोग्य असल्यामुळेही 'गावेन, गवेन' इत्यादी पदे स्त्रीलिंगाच्या ठिकाणी सांगितलेली नाहीत. कारण 'याय, ताय' इत्यादींसोबत 'गावेन, गवेन' इत्यादी पदे जोडली जाऊ शकत नाहीत, कारण ती पूर्णपणे पुल्लिंगी रूपे आहेत. Keci panettha vadeyyuṃ – yā tumhehi okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā ‘‘mātugāmo itthī mātugāmā itthiyo’’ti vuttasadisā ca hotīti? Tanna. Mātugāmaitthīsaddā hi nānāliṅgā pumitthiliṅgabhāvena, nānādhātukā ca gamu isudhātuvasena, imasmiṃ pana ṭhāne go gāvīsaddā ekaliṅgā itthi liṅgabhāvena, ekadhātukā ca gamudhātuvasenāti. Yajjevaṃ goṇasaddassa gosaddassādesavasena kaccāyanena vuttattā tadādesattaṃ ekadhātukattañcāgamma tenāpi saddhiṃ missetvā padamālā vattabbāti? Na, goṇasaddassa accantapulliṅgattā akārantatāpakatikattā ca. Tathā hi so visuṃ pulliṅgaṭṭhāne uddiṭṭho. Ayaṃ pana ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādikā padamālā okārīkārantapadāni missetvā katāti na sallakkhetabbā, atha kho vikappena gosaddato paresaṃ si yo aṃvacanānaṃ īkāriṃkārādesavasena vuttapadavantattā okārantitthiliṅgapadamālā icceva sārato paccetabbā. येथे काही लोक कदाचित् म्हणतील - तुम्ही जी 'ओ'कारान्त मूळ असलेल्या स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो' इत्यादी पद्धतीने पदमाला मांडली आहे, ती 'मातुगामो इत्थी, मातुगामा इत्थियो' (स्त्री, स्त्रिया) असे म्हटल्यासारखीच आहे का? तर तसे नाही. कारण 'मातुगाम' आणि 'इत्थी' हे शब्द पुल्लिंग व स्त्रीलिंग अशा वेगवेगळ्या लिंगांचे आहेत, आणि 'गमु' व 'इसु' धातूंच्या भेदाने वेगवेगळ्या धातूंचे आहेत. परंतु या ठिकाणी 'गो' आणि 'गावी' हे शब्द स्त्रीलिंग रूपाने एकच लिंग असलेले आहेत, आणि 'गमु' धातूच्या योगाने एकाच धातूचे आहेत. जर असे आहे, तर 'गोण' शब्द 'गो' शब्दाचा आदेश असल्यामुळे कच्चायनांनी तसे सांगितले आहे, म्हणून त्याचा आदेश असणे आणि एकाच धातूचा असणे यावरून त्याच्याशीही मिश्रित करून पदमाला सांगावी का? नाही, कारण 'गोण' शब्द पूर्णपणे पुल्लिंगी आहे आणि 'अ'कारान्त मूळ असलेला आहे. म्हणूनच तो स्वतंत्रपणे पुल्लिंगाच्या ठिकाणी दर्शविला आहे. परंतु, ही 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो' इत्यादी पदमाला 'ओ'कारान्त आणि 'ई'कारान्त पदांचे मिश्रण करून बनवली आहे असे समजू नये, तर पर्यायाने 'गो' शब्दाहून पुढील 'सि, यो, अं' प्रत्ययांच्या जागी 'ई'कार व 'इं'कार आदेशांमुळे युक्त पदे असल्यामुळे, ही 'ओ'कारान्त स्त्रीलिंगी पदमालाच आहे, असेच प्रामुख्याने मानले पाहिजे. Idāni gosaddassa itthiliṅgabhāvasādhakāni suttapadāni lokikappayogāni ca kathayāma – ‘‘seyyathāpi bhikkhave vassānaṃ pacchime māse saradasamaye kiṭṭhasambādhe gopālako [Pg.282] gāvo rakkheyya, tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyya. आता 'गो' शब्दाचे स्त्रीलिंगत्व सिद्ध करणारी सुत्तपदे (सूत्रांमधील वाक्ये) and लौकिक प्रयोग सांगतो - 'भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे पावसाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, शरद ऋतूत, पिके दाट आलेली असताना, गोपाळकाने गाईंचे रक्षण करावे, आणि त्या गाईंना तिथून तिथून काठीने मारावे.' Annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā; Etamatthaṃ vasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te. या (गाई) अन्न देणाऱ्या, बल देणाऱ्या, तसेच वर्ण (तेज) देणाऱ्या आणि सुख देणाऱ्या आहेत; हा अर्थ (महत्त्व) लक्षात घेऊन त्यांनी गाईंना मारले नाही. Sabbā gāvo samāharati. Gamissanti bhante gāvo vacchagiddhiniyo’’ti imāni suttapadāni. ‘‘Gosu duyhamānāsu gato’’tiādīni pana lokikappayogāni. Iti gosaddassa itthiliṅgabhāvopi pulliṅgabhāvo viya sārato paccetabbo. 'तो सर्व गाईंना एकत्र करतो. भन्ते, वासरांवर प्रेम करणाऱ्या गाई जातील' - ही सुत्तपदे आहेत. 'गाईंचे दूध काढत असताना तो गेला' इत्यादी लौकिक प्रयोग आहेत. अशा प्रकारे 'गो' शब्दाचे स्त्रीलिंगत्व देखील पुल्लिंगत्वाप्रमाणेच प्रामुख्याने मानले पाहिजे. Tatra ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādīni kiñcāpi itthiliṅgabhāvena vuttāni, tathāpi yathāpayogaṃ ‘‘pajā devatā’’tipadāni viya itthipurisavācakāneva bhavanti, tasmā itthiliṅgavasena ‘‘sā go’’ti vā ‘‘tā gāvo’’ti vā vutte itthipumabhūtā sabbepi goṇā gahitāti veditabbā. Na hi īdise ṭhāne ekantato liṅgaṃ padhānaṃ, atthoyeva padhāno. ‘‘Vajegāvo duhantī’’ti vutte kiñcāpi ‘‘gāvo’’ti ayaṃ saddo pumepi vattati, tathāpi duhanakriyāya pume asambhavato atthavasena itthiyo ñāyante. ‘‘Gāvī duhantī’’ti vutte pana liṅgavasena atthavasena ca vacanato ko saṃsayamāpajjissati viññū. ‘‘Tā gāvo carantī’’ti vutte itthiliṅgavasena vacanato kadāci kassaci saṃsayo siyā ‘‘nanu itthiyo’’ti, pulliṅgavasena pana ‘‘te gāvo carantī’’ti vutte saṃsayo natthi, itthiyo ca pumāno ca ñāyante pulliṅgabahuvacanena katthaci itthipumassa gahitattā. ‘‘Athettha sīhā byagghā cā’’tiādīsu viya ‘‘gāvī caratī’’ti ca ‘‘gāviṃ passatī’’ti ca vutte itthī viññāyate gāvīsaddena itthiyā gahetabbattā[Pg.283]. Lokikappayogesu hi sāsanikappayogesu ca gāvīsaddena itthī gayhati. Ekaccaṃ pana sāsanikappayogaṃ sandhāya ‘‘gāvī’’ti, ‘‘gāvi’’nti ca ‘‘itthipurisasādhāraṇavacanamavocumha. Tathā hi ‘‘seyyathāpi bhikkhave dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assā’’ti pāḷi dissati. Aṭṭhakathāsu ca ‘‘gāvo’’ti itthipumasādhāraṇaṃ saddaracanaṃ katvā puna tadeva itthipumaṃ sandhāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti racitā saddaracanā dissati. तेथे 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो' इत्यादी शब्द जरी स्त्रीलिंगी रूपाने सांगितले असले, तरीही प्रयोगाच्या अनुसार 'पजा' (प्रजा), 'देवता' या पदांप्रमाणे ते स्त्री आणि पुरुष दोन्हीचे वाचक असतात. म्हणून, स्त्रीलिंगाच्या दृष्टीने 'सा गो' (ती गाय) किंवा 'ता गावो' (त्या गाई) असे म्हटले असता, स्त्री आणि पुरुष दोन्ही रूपातील सर्वच गोवंश (बैल व गाई) ग्रहण केले जातात असे समजावे. कारण अशा ठिकाणी केवळ लिंग प्रधान नसते, तर अर्थच प्रधान असतो. 'वजे गावो दुहन्ति' (गोठ्यात गाईंचे दूध काढतात) असे म्हटले असता, जरी 'गावो' हा शब्द पुल्लिंगातही वापरला जात असला, तरी दूध काढण्याची क्रिया पुल्लिंगात (बैलांमध्ये) असंभव असल्याने, अर्थाच्या आधारे येथे स्त्रीलिंगी (गाई) असाच अर्थ समजला जातो. परंतु 'गावी दुहन्ति' (गाईंचे दूध काढतात) असे म्हटले असता, लिंग आणि अर्थ या दोन्हीच्या आधारे बोलले गेल्यामुळे कोणत्या विद्वानाला संशय येईल? 'ता गावो चरन्ति' (त्या गाई चरतात) असे स्त्रीलिंगी प्रयोगाने म्हटले असता, कधी कोणाला 'त्या केवळ माद्या (गाई) आहेत का?' असा संशय येऊ शकतो. परंतु पुल्लिंगी प्रयोगाने 'ते गावो चरन्ति' (ते गोवंश चरतात) असे म्हटले असता संशय राहत नाही, कारण पुल्लिंगी बहुवचनाने काही ठिकाणी स्त्री आणि पुरुष दोन्हीचे ग्रहण होते. जसे 'अथ एत्थ सीहा ब्यग्घा चा' (येथे सिंह आणि वाघ आहेत) इत्यादींमध्ये, तसेच 'गावी चरति' (गाय चरते) आणि 'गाविं पस्सति' (गाईला पाहतो) असे म्हटले असता, 'गावी' शब्दाने स्त्रीलिंगी (गाय) ग्रहण करायची असल्यामुळे स्त्री (गाय) असाच बोध होतो. कारण लौकिक प्रयोगांमध्ये आणि शासनिक (बौद्ध वाङ्मयीन) प्रयोगांमध्ये 'गावी' शब्दाने स्त्रीलिंगी (गाय) ग्रहण केली जाते. परंतु काही विशिष्ट शासनिक प्रयोगांचा संदर्भ घेऊन आम्ही 'गावी' आणि 'गाविं' हे स्त्री व पुरुष दोघांसाठीचे साधारण (सामायिक) वचन म्हटले आहे. तसेच, 'हे भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर कसाई किंवा कसायचा शिकाऊ मुलगा गाईला मारून, चौकात तिचे तुकडे-तुकडे करून बसलेला असावा' अशी पाळी (मूळ पाठ) आढळते. आणि अट्ठकथांमध्ये 'गावो' अशी स्त्री-पुरुष साधारण शब्दरचना करून, पुन्हा त्याच स्त्री-पुरुषाचा संदर्भ घेऊन 'द्वारं पत्तं पत्तं गाविं' (प्रत्येक दाराशी आलेल्या गाईला/गोवंशाला) अशी रचलेली शब्दरचना आढळते. Ettha hi gojātiyaṃ ṭhitā itthīpi pumāpi ‘‘gāvī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Visesato pana ‘‘gāvī’’ti idaṃ itthiyā adhivacanaṃ. Tathā hi tattha tattha pāḷippadesādīsu ‘‘acirapakkantassa bhagavato bāhiyaṃ dārucīriyaṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesī’’ti, ‘‘gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demī’’ti ca ‘‘tiṇasīho kapotavaṇṇagāvīsadiso’’ti ca payogadassanato itthī kathiyatīti vattabbaṃ. Gosaddena pana ‘‘goduhanaṃ. Gadduhanaṃ. Gokhīraṃ godhano gorūpāni cā’’ti dassanato itthīpi pumāpi kathiyatīti vattabbaṃ. येथे गो-जातीमध्ये असलेले स्त्री (गाय) आणि पुरुष (बैल) दोन्हीही 'गावी' या संज्ञेस प्राप्त होतात. परंतु विशेषतः 'गावी' हे स्त्रीलिंगाचे (गाईचे) नाव आहे. कारण ठिकठिकाणी पाळी प्रदेशांमध्ये (पाठांमध्ये) 'भगवान प्रस्थान केल्यानंतर लगेचच, तरुण वासरू असलेल्या एका गाईने बाहिय दारुचीरिय याच्यावर हल्ला करून त्याला जीवानिशी मारले', 'मी तुला बैल देतो किंवा गाय देतो' आणि 'तृणसिंह हा कबुतराच्या रंगाच्या गाईसारखा असतो' असे प्रयोग दिसत असल्यामुळे, येथे स्त्रीलिंगी (गाय) बद्दल सांगितले आहे असे म्हणावे लागेल. परंतु 'गो' शब्दाने 'गोदुहनं (गाईचे दूध काढणे), गद्दुहनं, गोखीरं (गाईचे दूध), गोधनं, गोरूपाणि च' इत्यादी प्रयोगांवरून स्त्री आणि पुरुष दोन्ही सांगितले जातात असे म्हणावे लागेल. Idāni okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ pāḷinayādinissito atthayuttinayo vuccate viññūnaṃ kosallajananatthaṃ – आता, विद्वानांच्या कौशल्यात वृद्धी व्हावी म्हणून, ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाच्या पदमालेमध्ये (विभक्ती रूपांमध्ये) पाळी नियमांवर आधारित अर्थ आणि युक्तीचा नियम सांगितला जात आहे – Sā go gacchati, sā gāvī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo passati. Tāhi gohi, gobhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ[Pg.284], gunnaṃ, gonaṃ siṅgāni. Tāsu gosu patiṭṭhitaṃ. Bhoti go tvaṃ tiṭṭha, bhotiyo gāvo gāvī, gavā tumhe tiṭṭhatha. ती गाय जाते (सा गो गच्छति), ती गाय जाते (सा गावी गच्छति), त्या गाई जातात (ता गावो, गावी, गवो गच्छन्ति). त्या गाईला पाहतो (तं गावं, गाविं, गवं पस्सति), त्या गाईंना पाहतो (ता गावो, गावी, गवो पस्सति). त्या गाईंद्वारे केले गेले (ताहि गोहि, गोभि कतं). त्या गाईंना देतो (तासं गवं, गुन्नं, गोनं देति). त्या गाईंपासून दूर होतो (ताहि गोहि, गोभि अपेति). त्या गाईंची शिंगे (तासं गवं, गुन्नं, गोनं सिंगानि). त्या गाईंवर प्रतिष्ठित आहे (तासु गोसु पतिट्ठितं). हे गाई, तू थांब (भोति गो त्वं तिट्ठ), हे गाईंनो, तुम्ही थांबा (भोतियो गावो गावी, गवा तुम्हे तिट्ठथ). Aparopi vuccate – दुसरा (प्रकार) देखील सांगितला जात आहे – Sā go nadiṃ tarantī gacchati, sā gāvī nadiṃ tarantī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantīyo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ nadiṃ tarantiṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantiyo passati. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ santakaṃ. Tāsu gosu nadiṃ tarantīsu patiṭṭhitanti. ती गाय नदी पोहून पार करत जाते (सा गो नदिं तरन्ती गच्छति), ती गाय नदी पोहून पार करत जाते (सा गावी नदिं तरन्ती गच्छति), त्या गाई नदी पोहून पार करत जातात (ता गावो, गावी, गवो नदिं तरन्तीयो गच्छन्ति). त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईला पाहतो (तं गावं, गाविं, गवं नदिं तरन्तिं पस्सति), त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंना पाहतो (ता गावो, गावी, गवो नदिं तरन्तियो पस्सति). त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंद्वारे केले गेले (ताहि गोहि, गोभि नदिं तरन्तीहि कतं). त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंना देतो (तासं गवं, गुन्नं, गोनं नदिं तरन्तीनं देति). त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंपासून दूर होतो (ताहि गोहि, गोभि नदिं तरन्तीहि अपेति). ते नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंचे मालकीचे आहे (तासं गवं, गुन्नं, गोनं नदिं तरन्तीनं सन्तकं). त्या नदी पोहून पार करणाऱ्या गाईंवर प्रतिष्ठित आहे (तासु गोसु नदिं तरन्तीसु पतिट्ठितं). Tatra yā sā ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā okārantassitthiliṅgassa gosaddassa padamālā ṭhapitā, sā ‘‘go, gāvo gavo’’tiādinā vuttassa okārantapulliṅgassa gosaddassa padamālāto savisesā paccattopayogālapanaṭṭhāne catunnaṃ kaññāsaddānaṃ viya gāvīsaddānaṃ vuttattā. Yasmā panāyaṃ viseso, tasmā imassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa aññesamitthiliṅgānaṃ viya avisadākāravohāratā sallakkhetabbā, na pulliṅgānaṃ viya visadākāravohāratā, nāpi napuṃsakaliṅgānaṃ viya ubhayamuttākāravohāratā sallakkhetabbā. Ettha nicchayakaraṇī gāthā vuccati – तेथे जी 'गो, गावी, गावो, गावी, गवो' इत्यादी रूपांनी ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची पदमाला मांडली आहे, ती 'गो, गावो, गवो' इत्यादी रूपांनी सांगितलेल्या ओ-कारान्त पुल्लिंगी 'गो' शब्दाच्या पदमालेपेक्षा विशेष आहे; कारण प्रथमा (पच्चत्त), द्वितीया (उपयोग) आणि संबोधन (आलपन) या स्थानांवर चार 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दांप्रमाणे 'गावी' शब्द सांगितले आहेत. आणि ज्याअर्थी हा विशेष (भेद) आहे, त्याअर्थी या ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाचा इतर स्त्रीलिंगी शब्दांप्रमाणे अस्पष्ट-आकार व्यवहार (अविशदाकार व्यवहार) लक्षात घेतला पाहिजे, पुल्लिंगी शब्दांप्रमाणे स्पष्ट-आकार व्यवहार (विशदाकार व्यवहार) नव्हे, आणि नपुंसकलिंगी शब्दांप्रमाणे दोन्हीहून मुक्त असा व्यवहार (उभयमुक्ताकार व्यवहार) देखील लक्षात घेऊ नये. याविषयी निर्णय देणारी गाथा येथे सांगितली आहे – Duvinnaṃ dhātusaddānaṃ, yathā dissati nānatā; Gosaddānaṃ tathā dvinnaṃ, icchitabbāva nānatā. ज्याप्रमाणे दोन 'धातु' शब्दांमध्ये भिन्नता दिसून येते, त्याचप्रमाणे दोन 'गो' शब्दांमध्येही भिन्नता स्वीकारलीच पाहिजे. Tathā hi pumitthiliṅgavasena dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso dissati. Taṃ yathā? तसेच, पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगाच्या भेदाने दोन 'धातु' शब्दांमधील विशेष (भेद) दिसून येतो. तो कसा? Dhātu[Pg.285], dhātū, dhātavo. Dhātuṃ, dhātū, dhātavo. Dhātunā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmā, dhātumhā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmiṃ, dhātumhi, dhātūsu. Ayaṃ pulliṅgaviseso. धातु, धातू, धातवो (प्रथमा). धातुं, धातू, धातवो (द्वितीया). धातुना, धातूहि, धातूभि (तृतीया). धातुस्स, धातूनं (चतुर्थी). धातुस्मा, धातुम्हा, धातूहि, धातूभि (पंचमी). धातुस्स, धातूनं (षष्ठी). धातुस्मिं, धातुम्हि, धातूसु (सप्तमी). हा पुल्लिंगी विशेष (भेद) आहे. Dhātu, dhātū, dhātuyo. Dhātuṃ, dhātū, dhātuyo. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātuyaṃ, dhātūsu. Ayaṃ itthiliṅgassa viseso. धातु, धातू, धातुयो (प्रथमा). धातुं, धातू, धातुयो (द्वितीया). धातुया, धातूहि, धातूभि (तृतीया). धातुया, धातूनं (चतुर्थी). धातुया, धातूहि, धातूभि (पंचमी). धातुया, धातूनं (षष्ठी). धातुया, धातुयं, धातूसु (सप्तमी). हा स्त्रीलिंगी विशेष (भेद) आहे. Yathā ca dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso paññāyati, tathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Yathā ca punnapuṃsakaliṅgānaṃ dvinnaṃ āyusaddānaṃ ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā, ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’tiādinā ca viseso paññāyati, yathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Tathā hi visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅgaṃ. आणि ज्याप्रमाणे दोन 'धातु' शब्दांमधील विशेष (भेद) समजून येतो, त्याचप्रमाणे दोन 'गो' शब्दांमधील विशेष देखील समजून येतोच. आणि ज्याप्रमाणे पुल्लिंग व नपुंसकलिंगी अशा दोन 'आयु' शब्दांमध्ये 'आयु, आयू, आयवो' इत्यादी रूपांनी आणि 'आयु, आयू, आयूनी' इत्यादी रूपांनी विशेष समजून येतो, त्याचप्रमाणे दोन 'गो' शब्दांमधील विशेष देखील समजून येतोच. कारण, स्पष्ट-आकार व्यवहार (विशदाकार व्यवहार) म्हणजे पुल्लिंग, अस्पष्ट-आकार व्यवहार (अविशदाकार व्यवहार) म्हणजे स्त्रीलिंग, आणि दोन्हीहून मुक्त असा व्यवहार (उभयमुक्ताकार व्यवहार) म्हणजे नपुंसकलिंग होय. Idāni imamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā saṅkhepato kathayāma – purisoti visadākāravohāro, kaññāti avisadākāravohāro, rūpanti ubhayamuttākāravohāro. Puriso tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhanti, kaññā passati, bhotiyo kaññā tiṭṭhatha, etthekapadamasamaṃ, cattāri samāni. Purisā tiṭṭhanti, purisā nissaṭaṃ, bhavanto purisā gacchatha. Kaññāyo tiṭṭhanti, kaññāyo passati, bhotiyo kaññāyo gacchatha, tīṇi tīṇi samāni. Purisaṃ passati, kaññaṃ passati, dve asamāni. Purise passati, purise patiṭṭhitaṃ, dve samāni. Tena purisena kataṃ, tāya kaññāya kataṃ, tāya kaññāya deti, tāya kaññāya [Pg.286] apeti, tāya kaññāya santakaṃ, tāya kaññāya patiṭṭhitaṃ, ekamasamaṃ, pañca samāni. Evaṃ pulliṅgassa visadākāravohāratā dissati, itthiliṅgassa avisadākāravohāratā dissati. Napuṃsakaliṅgassa pana ‘‘rūpaṃ, rūpāni, rūpā. Rūpaṃ, rūpāni, rūpe. Bho rūpa, bhavanto rūpāni, rūpā’’ti evaṃ tīsu paccattopayogālapanaṭṭhānesu sanikārāya visesāya rūpamālāya vasena ubhayamuttākāravohāratā dissati, pumitthiliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu sanikārāni rūpāni sabbadā na santi, iti visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbaṃ. आता हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करून संक्षेपाने सांगतो – 'पुरिस' (पुरुष) हा स्पष्ट आकाराचा व्यवहार आहे, 'कञ्ञा' (कन्या) हा अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आहे, 'रूप' हा दोन्ही प्रकारांनी मुक्त आकाराचा व्यवहार आहे. 'पुरिसो तिट्ठति' (पुरुष उभा राहतो), 'कञ्ञा तिट्ठति' (कन्या उभी राहते), 'कञ्ञा तिट्ठन्ति' (कन्या उभ्या राहतात), 'कञ्ञा पस्सति' (कन्या पाहते), 'भोतियो कञ्ञा तिट्ठथ' (हे कल्याणी कन्यांनो, तुम्ही उभे राहा) – येथे एक पद असमान आहे आणि चार समान आहेत. 'पुरिसा तिट्ठन्ति' (पुरुष उभे राहतात), 'पुरिसा निस्सटं' (पुरुषांपासून मुक्त), 'भवन्तो पुरिसा गच्छथ' (हे पूज्य पुरुषांनो, तुम्ही जा). 'कञ्ञायो तिट्ठन्ति' (कन्या उभ्या राहतात), 'कञ्ञायो पस्सति' (कन्यांना पाहतो), 'भोतियो कञ्ञायो गच्छथ' (हे कल्याणी कन्यांनो, तुम्ही जा) – येथे तीन-तीन समान आहेत. 'पुरिसं पस्सति' (पुरुषाला पाहतो), 'कञ्ञं पस्सति' (कन्येला पाहतो) – हे दोन असमान आहेत. 'पुरिसे पस्सति' (पुरुषांना पाहतो), 'पुरिसे पतिट्ठितं' (पुरुषांमध्ये प्रतिष्ठित) – हे दोन समान आहेत. 'तेन पुरिसेन कतं' (त्या पुरुषाने केले), 'ताय कञ्ञाय कतं' (त्या कन्येने केले), 'ताय कञ्ञाय देति' (त्या कन्येला देतो), 'ताय कञ्ञाय अपेति' (त्या कन्येपासून दूर होतो), 'ताय कञ्ञाय सन्तकं' (त्या कन्येच्या मालकीचे), 'ताय कञ्ञाय पतिट्ठितं' (त्या कन्येमध्ये प्रतिष्ठित) – येथे एक असमान आहे आणि पाच समान आहेत. अशा प्रकारे पुल्लिंगाची स्पष्ट-आकार-व्यवहारता दिसून येते आणि स्त्रीलिंगाची अस्पष्ट-आकार-व्यवहारता दिसून येते. नपुंसकलिंगाचे तर "रूपं, रूपाणि, रूपा. रूपं, रूपाणि, रूपे. भो रूप, भवन्तो रूपाणि, रूपा" अशा प्रकारे प्रथमा, द्वितीया आणि संबोधन या तीन स्थानांमध्ये विकारासह विशेष रूपमालेच्या द्वारे दोन्ही प्रकारांनी मुक्त आकाराचा व्यवहार दिसून येतो. पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंगाची या तीन स्थानांमध्ये विकारासह रूपे नेहमी नसतात. म्हणून, स्पष्ट-आकार-व्यवहार म्हणजे पुल्लिंग, अस्पष्ट-आकार-व्यवहार म्हणजे स्त्रीलिंग आणि दोन्ही प्रकारांनी मुक्त आकाराचा व्यवहार म्हणजे नपुंसकलिंग असे जाणावे. Ayaṃ nayo ‘‘saddhā sati hirī, yā itthī saddhā pasannā, te manussā saddhā pasannā, pahūtaṃ saddhaṃ paṭiyattaṃ, saddhaṃ kula’’ntiādīsu samānasutikasaddesupi padamālāvasena labbhateva. Yā ca pana itthiliṅgassa avisadākāravohāratā vuttā, sā ekaccesupi saṅkhyāsaddesu labbhati. Tathā hi vīsatiādayo navutipariyantā saddā ekavacanantā itthiliṅgāti vuttā, ettha ‘‘vīsatiyā’’ti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ, tathā ‘‘tiṃsāyā’’tiādīnaṃ ‘‘navutiyā’’ti padapariyantānaṃ, evaṃ vīsatiādīnaṃ kaññāsaddasseva avisadākāravohāratā labbhatīti avagantabbaṃ. Yadi evaṃ ticatusaddesu kathanti? Ticatusaddā pana yasmā ‘‘tayo tisso tīṇi, cattāro caturo catasso cattārī’’ti attano attano rūpāni abhidheyyaliṅgānugabhattā yathāsakaliṅgavasena ‘‘purisā kaññāyo cittānī’’tiādīhi visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātehi saddehi yogaṃ gacchanti, tasmā paccekaliṅgavasena visadāvisadobhayarahitākāravohārāti vattumarahanti. हा नियम "सद्धा (श्रद्धा), सति (स्मृती), हिरी (लज्जा); जी स्त्री श्रद्धेने प्रसन्न आहे (या इत्थी सद्धा पसन्ना); ते मनुष्य श्रद्धेने प्रसन्न आहेत (ते मनुस्सा सद्धा पसन्ना); प्रचुर श्रद्धा तयार केली आहे (पहूतं सद्धं पटियत्तं); श्रद्धाळू कुल (सद्धं कुलं)" इत्यादी समान उच्चार असणाऱ्या शब्दांमध्येही पदमालेच्या आधारे प्राप्त होतोच. आणि स्त्रीलिंगाची जी अस्पष्ट-आकार-व्यवहारता सांगितली आहे, ती काही संख्यावाचक शब्दांमध्येही आढळते. जसे की, 'वीसति' (वीस) पासून 'नवुति' (नव्वद) पर्यंतचे शब्द एकवचनान्त स्त्रीलिंगी सांगितले आहेत. येथे 'वीसतिया' हे रूप पाच वेळा वापरावे लागते, तसेच 'तिंसाय' इत्यादींपासून 'नवुतिया' या पदापर्यंत; अशा प्रकारे 'वीसति' इत्यादी शब्दांमध्ये 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाप्रमाणेच अस्पष्ट-आकार-व्यवहारता प्राप्त होते, असे समजावे. जर असे आहे, तर 'ति' (तीन) आणि 'चतु' (चार) या शब्दांच्या बाबतीत काय? 'ति' आणि 'चतु' हे शब्द तर "तयो, तिस्सो, तीणि" (तीन) आणि "चत्तारो, चतुरो, चतस्सो, चत्तारी" (चार) अशी आपली स्वतःची रूपे विशेष्य लिंगाच्या अनुगामी असल्यामुळे, आपापल्या लिंगानुसार 'पुरिसा' (पुरुष), 'कञ्ञायो' (कन्या), 'चित्तानि' (चित्ते) इत्यादी स्पष्ट, अस्पष्ट आणि दोन्ही प्रकारांनी रहित आकाराचा व्यवहार असणाऱ्या शब्दांशी जोडले जातात. म्हणून, प्रत्येक लिंगानुसार ते स्पष्ट, अस्पष्ट आणि दोन्ही प्रकारांनी रहित आकाराचे व्यवहार आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरेल. Sabbanāmesupi [Pg.287] ayaṃ tividho ākāro labbhati rūpavisesayogato. Kathaṃ? Punnapuṃsakavisaye ‘‘tassa kassa’’ iccādīni sabbāni sabbanāmikarūpāni catutthīchaṭṭhiyantāni bhavanti, itthiliṅgavisaye ‘‘tassā kassā’’ iccādīni sabbanāmikarūpāni tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamiyantāni bhavanti, tasmā sabbanāmattepi itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ekantato sampaṭicchitabbā. Ettha pana sulabhāni catutthīchaṭṭhīrūpāni anāharitvā sudullabhabhāvena tatiyāpañcamīsattamīrūpāni sāsanato āharitvā dassessāma bhagavato pāvacane nikkaṅkhabhāvena sotūnaṃ paramasaṇhasukhumañāṇādhigamatthaṃ. Taṃ yathā? ‘‘Āyasmā udāyī yena sā kumārikā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā tassā kumārikāya saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammanīye nisajjaṃ kappesī’’ti. Ettha ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpaṃ, ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni tatiyārūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipidiṭṭhāniyeva nāma tesaṃ aññamaññasamānagatikattā, diṭṭhena ca adiṭṭhassapi yuttassa gahetabbattā. ‘‘Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti ettha ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpaṃ, ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni pañcamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. ‘‘Aññataro bhikkhu vesāliyaṃ mahāvane makkaṭiṃ āmisena upalāpetvā tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti ca ettha ‘‘tassā aññatarissā’’ti ca sattamiyā rūpaṃ, tasmiṃ diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāmāti. सर्वनामांमध्येही रूपांच्या विशेष योगामुळे हा त्रिविध (तीन प्रकारचा) आकार प्राप्त होतो. कसा? पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या विषयात "तस्स, कस्स" इत्यादी सर्व सर्वनामांची रूपे चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीची असतात. स्त्रीलिंगाच्या विषयात "तस्सा, कस्सा" इत्यादी सर्वनामांची रूपे तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमी विभक्तीची असतात. म्हणून सर्वनामांमध्येही स्त्रीलिंगाची अस्पष्ट-आकार-व्यवहारता पूर्णपणे स्वीकारली पाहिजे. येथे सहज मिळणारी चतुर्थी आणि षष्ठीची रूपे न घेता, अत्यंत दुर्मिळ असणारी तृतीया, पंचमी आणि सप्तमीची रूपे भगवंतांच्या प्रवचनातून आणून दाखवू, जेणेकरून श्रोत्यांना भगवंतांच्या वचनात निःशंकता निर्माण व्हावी आणि त्यांना परम सूक्ष्म व सखोल ज्ञानाची प्राप्ती व्हावी. ते कसे? जसे की: "आयुष्यमान उदायी जेथे ती कुमारी होती तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी त्या कुमारीसोबत एकांतात, झाकलेल्या आणि मैथुनास योग्य अशा आसनावर एकट्याने एका स्त्रीसोबत आसन ग्रहण केले." येथे 'तस्सा' हे तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. 'तस्सा' हे तृतीया विभक्तीचे रूप पाहिले असता, 'सब्बस्सा', 'कतरिस्सा' इत्यादी तृतीया विभक्तीची रूपे पाळीमध्ये थेट आलेली नसली तरी ती पाहिलेलीच मानली पाहिजेत; कारण त्यांची गती एकमेकांसारखीच आहे आणि जे पाहिले आहे त्यावरून न पाहिलेल्या परंतु योग्य असलेल्या रूपांचे ग्रहण केले पाहिजे. "कस्साहं केन हायामि" (मी कोणापासून आणि कशाने हीन होत आहे?) येथे 'कस्सा' हे पंचमी विभक्तीचे रूप आहे. 'कस्सा' हे पंचमी विभक्तीचे रूप पाहिले असता, 'सब्बस्सा', 'कतरिस्सा' इत्यादी पंचमी विभक्तीची रूपे पाळीमध्ये आलेली नसली तरी ती पाहिलेलीच मानली पाहिजेत. "एक भिक्खू वैशालीतील महावनात एका माकडिणीला खाण्याचे आमिष दाखवून तिच्याशी मैथुन धर्म आचरतो. एक भिक्खू एका स्त्रीच्या प्रेमात पडतो (प्रतिबद्धचित्त होतो)." येथे 'तस्सा' आणि 'अञ्ञतरिस्सा' ही सप्तमी विभक्तीची रूपे आहेत. ती पाहिली असता, 'सब्बस्सा', 'कतरिस्सा' इत्यादी सप्तमी विभक्तीची रूपे पाळीमध्ये आलेली नसली तरी ती पाहिलेलीच मानली पाहिजेत. Nanu [Pg.288] ca bho ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti ettha ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ, ‘‘tāyā’’ti hissa attho, tathā ‘‘kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti idampi vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Kāyā’’ti hissa attho. ‘‘Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto’’ti etthāpi ‘‘aññatarissā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Aññatarissa’’nti hissa atthoti? Tanna, īdisesu cuṇṇiyapadavisayesu vibhattivipallāsassa anicchitabbattā. Nanu ca bho cuṇṇiyapadavisayepi ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsu ‘‘saṅghassā’’ti vibhattivipallāsatthaṃ vadanti garūti? Saccaṃ, tathāpi tādisesu ṭhānesu dve adhippāyā bhavanti ādhārapaṭiggāhakabhāvena bhummasampadānānamicchitabbattā. Tathā hi ‘‘saṅghassa dethā’’ti vattukāmassa sato ‘‘saṅghe dethā’’ti vacanaṃ na virujjhati, yujjatiyeva. Tathā ‘‘saṅghe dethā’’ti vattukāmassapi sato ‘‘saṅghassa dethā’’ti vacanampi na virujjhati, yujjatiyeva, yathā pana alābu lābusaddesu visuṃ visuṃ vijjamānesupi ‘‘lābūni sīdanti silā plavantī’’ti ettha chandānurakkhaṇatthaṃ akāralopo hotīti akkharalopo buddhiyā kariyati. Tathā ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsupi buddhiyā vibhattivipallāsassa parikappanaṃ katvā ‘‘saṅghassā’’ti vipallāsatthamicchanti ācariyā. Tasmā ‘‘saṅghe gotami dehi. Vessantare varaṃ datvā’’tiādīsu vibhattivipallāso yutto ‘‘tassā kumārikāyā’’tiādīsu pana na yutto, vibhattivipallāso ca nāma yebhuyyena ‘‘neva dānaṃ viramissa’’ntiādīsu gāthāsu icchitabbo. अहो महोदय, 'तस्सा कुमारिकाय सद्धिं' (त्या कुमारीसोबत) येथे 'तस्सा' हे विभक्ती-विपर्यासामुळे (विभक्तीच्या बदलामुळे) म्हटले आहे, कारण त्याचा अर्थ 'ताया' (तिच्याद्वारे/तिच्यासोबत) असा आहे; तसेच 'कस्साहं केन हायामी' (मी कोणापेक्षा कशाने कमी पडतो?) हे देखील विभक्ती-विपर्यासामुळे म्हटले आहे, कारण त्याचा अर्थ 'काया' (कोणापेक्षा) असा आहे. 'अञ्ञतरिस्सा इत्थिया पटिबद्धचित्तो' (एका स्त्रीवर आसक्त चित्त असलेला) येथेही 'अञ्ञतरिस्सा' हे विभक्ती-विपर्यासामुळे म्हटले आहे, कारण त्याचा अर्थ 'अञ्ञतरिस्सं' (एका स्त्रीमध्ये) असा आहे, असे नाही का? तसे नाही, कारण अशा गद्यपदांच्या (चुण्णियपद) विषयात विभक्ती-विपर्यास स्वीकारणे इष्ट नाही. पण अहो महोदय, गद्यपदांच्या विषयातही 'संघे गोतमि देहि' (हे गौतमी, संघामध्ये दान दे) इत्यादी वाक्यांमध्ये आचार्य 'संघस्स' (संघाला) असा विभक्ती-विपर्यास मानतात ना? हे सत्य आहे, तरीही अशा ठिकाणी आधार (अधिकरण) आणि प्रतिग्राहक (संप्रदान) या दोन्ही भावांमुळे सप्तमी आणि चतुर्थी या दोन्ही विभक्तींचे अभिप्राय इच्छिले जातात. तसेच 'संघाला द्या' (संघस्स देथ) असे म्हणण्याची इच्छा असताना 'संघामध्ये द्या' (संघे देथ) असे म्हणणे विरुद्ध ठरत नाही, ते योग्यच आहे. त्याचप्रमाणे 'संघामध्ये द्या' असे म्हणण्याची इच्छा असताना 'संघाला द्या' असे म्हणणेही विरुद्ध ठरत नाही, ते योग्यच आहे. ज्याप्रमाणे 'अलाबु' आणि 'लाबु' हे शब्द वेगवेगळे अस्तित्वात असतानाही, 'लाबूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ती' (भोपळे बुडतात आणि दगड तरंगतात) येथे छंदाच्या रक्षणासाठी 'अ' काराचा लोप होतो, अशा प्रकारे बुद्धीने अक्षरलोप केला जातो. त्याचप्रमाणे 'संघे गोतमि देहि' इत्यादींमध्ये देखील बुद्धीने विभक्ती-विपर्यासाची कल्पना करून आचार्य 'संघस्स' असा विपर्यास-अर्थ इच्छितात. म्हणून 'संघे गोतमि देहि', 'वेस्संतरे वरं दत्वा' इत्यादींमध्ये विभक्ती-विपर्यास योग्य आहे, परंतु 'तस्सा कुमारिकाय' इत्यादींमध्ये तो योग्य नाही. आणि विभक्ती-विपर्यास हा बहुधा 'नेव दानं विरमिस्सं' इत्यादी गाथांमध्येच (पद्यांमध्येच) स्वीकारला पाहिजे. Tathāpi vadeyya yā sā tumhehi ‘‘tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti pāḷi ābhatā, na sā sattamīpayogā. ‘‘Tassā’’ti [Pg.289] hi idaṃ chaṭṭhiyantapadaṃ ‘‘tassāmakkaṭiyāaṅgajāte methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti atthasambhavatoti? Tanna, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tassāti bhummavacana’’nti vuttattā. Kiñca bhiyyo – aṭṭhakathāyaṃyeva ‘‘tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati, tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatī’’ti imasmiṃ padese ‘‘tassā’’ti bhummavacanaṃ niddeso katoti. Nanu ca bho tatthāpi ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena bhummatthe sāmivacananti? ‘‘Ativiya tvaṃ vibhattivipallāsanaye kusalosi, vibhattivipallāsiko nāmā’’ti bhavaṃ vattabbo. Yo tvaṃ dhammasaṅgāhakattherehi vuttapāḷimpi ullaṅghasi, aṭṭhakathāvacanampi ullaṅghasi, aparampi te niddesapāḷiṃ āharissāma. Sace tvaṃ paṇḍitajātiko, saññattiṃ gamissasi. Sace apaṇḍitajātiko, attano gāhaṃ amuñcantoyeva saññattiṃ na gamissati, sāsane cittiṃ katvā suṇohīti. ‘‘Tasmā hi sikkhetha idheva jantū’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisantena pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme’’ti evaṃ ‘‘imissā’’ti padaṃ bhummavacanavasena vuttaṃ. Tañhi ‘‘idhā’’ti padassa atthavācakattā sattamiyā rūpanti viññāyati. Iti ‘‘imissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. तरीही तुम्ही असे म्हणू शकता की, तुम्ही जी 'तस्सा मेथुनं धम्मं पटिसेवति' (तिच्याशी मैथुनधर्म आचरतो) ही पाळी उद्धृत केली आहे, ती सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग नाही. कारण 'तस्सा' हे षष्ठी विभक्तीचे पद असून 'त्या माकडिणीच्या जननेंद्रियामध्ये मैथुनधर्म आचरतो' असा अर्थ संभवतो? तसे नाही, कारण अट्ठकथेमध्ये 'तस्सा हे सप्तमीचे वचन (भूमवचन) आहे' असे स्पष्ट म्हटले आहे. आणखी काय - अट्ठकथेमध्येच 'तस्सा च सिक्खाय सिक्खं परिपूरेन्तो सिक्खति, तस्मिञ्च सिक्खापदे अवीतिक्कमन्तो सिक्खति' (त्या शिक्षेमध्ये शिक्षा परिपूर्ण करत शिकतो आणि त्या शिक्षापदाचे उल्लंघन न करता शिकतो) या वाक्यात 'तस्सा' हा सप्तमी विभक्तीचा निर्देश केला आहे. पण अहो महोदय, तिथेही 'तस्सा' हे विभक्ती-विपर्यासामुळे सप्तमीच्या अर्थी षष्ठीचे वचन (सामीवचन) आहे का? तर आपल्याला असे म्हणावे लागेल की, 'तुम्ही विभक्ती-विपर्यास पद्धतीमध्ये अत्यंत कुशल आहात, खरोखरच तुम्ही विभक्ती-विपर्यासवादी आहात!' जे तुम्ही धम्मसंगीतिका (धम्मसंग्रह) करणाऱ्या थेरांनी सांगितलेल्या पाळीचेही उल्लंघन करता आणि अट्ठकथेच्या वचनाचेही उल्लंघन करता. आम्ही तुमच्यासाठी आणखी एक निर्देश-पाळी सादर करतो. जर तुम्ही बुद्धिमान (पंडित) असाल, तर तुम्हाला हे समजेल. जर तुम्ही अबुद्धिमान असाल, तर स्वतःचा हट्ट न सोडता तुम्हाला हे समजणार नाही. शासनावर (बुद्धशासनावरील आदराने) चित्त एकाग्र करून ऐका. 'तस्मा हि सिक्खेथ इधेव जन्तू' (म्हणून माणसाने येथेच शिकावे) या पाळीचा अर्थ स्पष्ट करताना, प्रभिन्नपटिसंभिदा (विशेष ज्ञान) प्राप्त, शास्त्यांसमान (बुद्धांसमान) असणारे अग्रश्रावक, धम्मसेनापती आयुष्यमान सारिपुत्त यांनी 'इध (येथे) म्हणजे इमिस्सा दिट्ठिया (या दृष्टीमध्ये), इमिस्सा khantiyā (या सहनशीलतेमध्ये), इमिस्सा रुचिया (या आवडीमध्ये), इमस्मिं आदाये (या ग्रहणामध्ये), इमस्मिं धम्मे (या धम्मामध्ये)' अशा प्रकारे 'इमिस्सा' हे पद सप्तमी विभक्तीच्या (भूमवचन) अर्थाने वापरले आहे. कारण ते 'इध' या शब्दाचा अर्थ दर्शवणारे असल्याने सप्तमीचे रूप आहे असे समजले जाते. अशा प्रकारे 'इमिस्सा' हे सप्तमीचे रूप पाहिले असता, 'सब्बस्सा', 'कतरिस्सा' इत्यादी सप्तमीची रूपे पाळीमध्ये थेट आलेली नसली तरी ती पाहिलेलीच मानली पाहिजेत. Aparampi te sabbalokānukampakena sabbaññunā āhaccabhāsitaṃ pāḷiṃ āharissāma, cittiṃ katvā suṇohi, ‘‘aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā [Pg.290] apubbaṃ acarimaṃ dve arahanto sammāsambuddhā uppajjeyyu’’nti ettha ‘‘ekissā’’ti idaṃ sattamiyā rūpaṃ. Evaṃ ‘‘ekissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. Na hi sabbathāpi vohārā sarūpato pāḷiādīsu dissanti, ekacce dissanti, ekacce na dissantiyeva. Atridaṃ vuccati – आम्ही तुमच्यासाठी सर्व जगावर अनुकंपा करणाऱ्या सर्वज्ञांनी (बुद्धांनी) प्रत्यक्ष सांगितलेली आणखी एक पाळी सादर करतो, चित्त एकाग्र करून ऐका - 'अट्ठाणमेतं भिक्खवे अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया अपुब्बं अचरिमं द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा उप्पज्जेय्युं' (हे भिक्खूंनो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की, एकाच लोकधातूमध्ये एकाच वेळी दोन अर्हत सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतील). येथे 'एकिस्सा' हे सप्तमीचे रूप आहे. अशा प्रकारे 'एकिस्सा' हे सप्तमीचे रूप पाहिले असता, 'सब्बस्सा', 'कतरिस्सा' इत्यादी सप्तमीची रूपे पाळीमध्ये थेट आलेली नसली तरी ती पाहिलेलीच मानली पाहिजेत. कारण सर्वच व्यवहार (शब्दप्रयोग) मूळ रूपात पाळी इत्यादींमध्ये दिसून येत नाहीत; काही दिसतात, तर काही दिसतच नाहीत. या संदर्भात हे म्हटले आहे - ‘‘Tassā’’iccādayo saddā, ‘‘tāya’’iccādayo viya; Ñeyyā pañcasu ṭhānesu, tatiyādīsu dhīmatā. ‘तस्सा’ इत्यादी शब्द, ‘ताया’ इत्यादी शब्दांप्रमाणेच; तृतीयेपासून पुढील पाच विभक्तींच्या ठिकाणी बुद्धिमान पुरुषाने जाणावेत. Tiṇṇannaṃ pana nādīnaṃ, hoti sabyapadesato; ‘‘Tassā kassā’’tiādīni, bhavanti tatiyādisu. परंतु ‘तिण्णं’ (तीन) इत्यादी नामांच्या बाबतीत, विशेष निर्देशामुळे; ‘तस्सा’, ‘कस्सा’ इत्यादी रूपे तृतीया इत्यादी विभक्तींमध्ये होतात. Atra panāyaṃ pāḷinayavibhāvanā aṭṭhakathānayavibhāvanā ca – tassā kaññāya saddhiṃ gacchati, tassā kaññāya kataṃ, tassā kaññāya deti, tassā kaññāya apeti, tassā kaññāya ayaṃ kaññā hīnā, tassā kaññāya ayaṃ kaññā adhikā, tassā kaññāya santakaṃ, tassā kaññāya patiṭṭhitanti. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ cittiṃ katvā pariyāpuṇitabbā sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ. Evaṃ sabbathāpi pāḷiaṭṭhakathānayānusārena itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ñātabbā. येथे पाळी पद्धतीचे आणि अट्ठकथा पद्धतीचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे - तस्सा कञ्ञाय सद्धिं गच्छति (त्या कन्येसोबत जातो), तस्सा कञ्ञाय कतं (त्या कन्येने केले), तस्सा कञ्ञाय देति (त्या कन्येला देतो), तस्सा कञ्ञाय अपेति (त्या कन्येपासून दूर जातो), तस्सा कञ्ञाय अयं कञ्ञा हीना (त्या कन्येपेक्षा ही कन्या कनिष्ठ आहे), तस्सा कञ्ञाय अयं कञ्ञा अधिका (त्या कन्येपेक्षा ही कन्या श्रेष्ठ आहे), तस्सा कञ्ञाय सन्तकं (त्या कन्येचे मालकीचे), तस्सा कञ्ञाय पतिट्ठितं (त्या कन्येमध्ये प्रतिष्ठित आहे). ही दुर्मिळ व्याकरण पद्धती (नीति) शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) चिरंतन अस्तित्वासाठी चांगल्या प्रकारे मनात धरून आत्मसात केली पाहिजे. अशा प्रकारे, सर्वतोपरी पाळी आणि अट्ठकथा पद्धतीनुसार स्त्रीलिंगी शब्दांच्या अस्पष्ट स्वरूपाच्या व्यवहाराची माहिती करून घेतली पाहिजे. Evaṃ pana ñatvā viññujātinā ‘‘dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāvisesena liṅganānattaṃ hotī’’ti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Gosaddo hi ‘‘puriso mātugāmo orodho āpo satthā’’tiādayo viya na niyogā visadākāravohāro, nāpi ‘‘kaññā ratti itthī’’tiādayo viya niyogā avisadākāravohāro. Tathā hi ayaṃ pulliṅgabhāve dhātusaddo viya visadākāravohāro, itthiliṅgabhāve avisadākāravohāro[Pg.291]. Iti imassa atthassa sotūnaṃ ñāpanena paramasaṇhasukhumañāṇappaṭilābhattaṃ ‘‘go, gāvī gāvo. Gāviṃ, gavo’’tiādinā okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa āveṇikā nāmikapadamālā vuttā. Ettha pana ‘‘gāvi’’nti ekakkhattumāgataṃ, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gāvī gāva’’nti tikkhattuṃ, ‘‘gāviyā’’ti pañcakkhattuṃ, evamettha pañcakkhattuṃ āgatapadānaṃ vasena avisadākāro dissatīti idaṃ itthiliṅganti gahetabbaṃ. Imañhi nayaṃ muñcitvā natthi añño nayo yena gosaddo itthiliṅgo siyā. Tasmā idameva amhākaṃ mataṃ sārato paccetabbaṃ. Pumitthiliṅgasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāya nibbisesataṃ vadantānaṃ pana ācariyānaṃ mataṃ pulliṅge vattamānena gosaddeni’tthiliṅge vattamānassa gosaddassa rūpamālāya sadisatte sati mātugāmasaddassa nāmikapadamālāyo samaṃ yojetvā pumitthiliṅgabhāvaparikappanaṃ viya hotīti na sārato paccetabbaṃ. अशा प्रकारे जाणून घेऊन सुज्ञ व्यक्तीने "दोन 'गो' शब्दांच्या रूपमाळेच्या (विभक्तीरूपांच्या) फरकामुळे लिंगभेद होतो" असा येथे निष्कर्ष काढावा. कारण 'गो' शब्द हा "पुरिसो, मातुगामो, ओरोधो, आपो, सत्था" इत्यादी शब्दांप्रमाणे निश्चितपणे स्पष्ट आकाराचा व्यवहार (स्पष्ट रूप असणारा) नाही, आणि "कञ्ञा, रत्ति, इत्थी" इत्यादी शब्दांप्रमाणे निश्चितपणे अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार (अस्पष्ट रूप असणारा) देखील नाही. कारण हा पुल्लिंगी भावात 'धातु' शब्दाप्रमाणे स्पष्ट आकाराचा व्यवहार आहे, आणि स्त्रीलिंगी भावात अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार आहे. अशा प्रकारे या अर्थाचे श्रोत्यांना ज्ञान करून देण्यासाठी आणि परम सूक्ष्म व सखोल ज्ञानाची प्राप्ती करून देण्यासाठी "गो, गावी गावो. गाविं, गवो" इत्यादींद्वारे ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी 'गो' शब्दाची विशिष्ट नामविभक्ती रूपमाळा (नामिकपदमळा) सांगितली आहे. येथे "गाविं" हे एकदा आले आहे, "गो, गोही" इत्यादी दोनदा आले आहेत, "गावो, गावी, गावं" हे तीनदा आले आहेत, "गाविया" हे पाचदा आले आहे; अशा प्रकारे येथे पाच वेळा आलेल्या पदांच्या आधारे अस्पष्ट आकार दिसतो, म्हणून हे स्त्रीलिंगी आहे असे मानले पाहिजे. कारण हा नियम सोडून दुसरा कोणताही नियम नाही ज्याद्वारे 'गो' शब्द स्त्रीलिंगी होऊ शकेल. म्हणून हेच आमचे मत सारभूत (योग्य) म्हणून स्वीकारले पाहिजे. परंतु, पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग अशा दोन्ही 'गो' शब्दांच्या रूपमाळेत कोणताही फरक नाही असे म्हणणाऱ्या आचार्यांचे मत—पुल्लिंगात वापरल्या जाणाऱ्या 'गो' शब्दाची रूपमाळा स्त्रीलिंगात वापरल्या जाणाऱ्या 'गो' शब्दाच्या रूपमालेसारखीच असल्यामुळे, 'मातुगाम' शब्दाच्या नामिकपदमळेशी समान जुळवून पुल्लिंग-स्त्रीलिंग भावाची कल्पना करण्यासारखे आहे, म्हणून ते सारभूत (योग्य) म्हणून स्वीकारले जाऊ नये. Ettha pana kiñci liṅgasaṃsandanaṃ kathayāma – heṭṭhā niddiṭṭhassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālāyaṃ ‘‘gāvuṃ gāvaṃ gāvenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gavo gava’’nti imāni pana ‘‘satthā rājā’’tiādīni viya tikkhattuṃ, catukkhattuṃ vā panettha pañcakkhattuṃ vā āgatapadāni na santi. Tadabhāvato visadākāro dissati. Purisasaddassa nāmikapadamālāyampi ‘‘puriso purisa’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘purise’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘purisā’’ti tikkhattuṃ. Evaṃ visadākāro dissati. Ākārantitthiliṅgassa pana ‘‘kañña’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘kaññāhī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘kaññāyo’’tiādīni tikkhattuṃ, ‘‘kaññā’’ti idaṃ catukkhattuṃ, ‘‘kaññāyā’’ti idaṃ pana pañcakkhattuṃ. Evaṃ avisadākāro dissati. Ākārantapulliṅgassatu ‘‘sattharī’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘satthū’’tiādīni [Pg.292] dvikkhattuṃ, ‘‘satthā’’tiādīni tikkhattuṃ, evaṃ visadākāro dissati. Iminā nayena sabbāsupi pumitthiliṅgapadamālāsu visadākāro ca avisadākāro ca veditabbo. Napuṃsakaliṅgassa pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘cittenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘citta’’ntiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘cittānī’’ti idaṃ tikkhattuṃ āgataṃ. Aṭṭhi āyusaddādīsupi eseva nayo. Ettha ubhayamuttākāro dissati. Kiñcāpettha catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ vā āgatapadānaṃ abhāvato visadākāro upalabbhamāno viya dissati, tathāpi yasmā ‘‘cittaṃ aṭṭhi āyū’’tiādīni napuṃsakāni ‘‘gacchaṃ aggi bhikkhū’’tiādīnaṃ pulliṅgānaṃ nayena appavattanato visadākārañca, ‘‘ratti yāgū’’tiādīnaṃ itthiliṅgānaṃ nayena appavattanato avisadākārañca ubhayamanupagamma visesato ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’tiādinā sanikārāya rūpamālāya rūpavantāni bhavanti, tasmā tesamākāro ubhayamuttoti daṭṭhabbo. येथे आपण काही लिंग-तुलना करू या – खाली दर्शविलेल्या ओ-कारान्त पुल्लिंगी 'गो' शब्दाच्या नामिकपदमळेमध्ये "गावुं, गावं, गावेन" इत्यादी रूपे एकदा आली आहेत, "गो, गोही" इत्यादी दोनदा आली आहेत, "गावो, गवो, गवं" ही रूपे मात्र "सत्था, राजा" इत्यादींप्रमाणे तीनदा आली आहेत; येथे चार वेळा किंवा पाच वेळा आलेली पदे नाहीत. त्याच्या अभावामुळे स्पष्ट आकार (स्पष्ट रूप) दिसून येतो. 'पुरिस' शब्दाच्या नामिकपदमळेमध्ये देखील "पुरिसो, पुरिसं" इत्यादी एकदा आले आहेत, "पुरिसे" इत्यादी दोनदा आले आहेत, "पुरिसा" हे तीनदा आले आहे. अशा प्रकारे स्पष्ट आकार दिसून येतो. आ-कारान्त स्त्रीलिंगी शब्दाच्या बाबतीत "कञ्ञं" इत्यादी एकदा आले आहेत, "कञ्ञाही" इत्यादी दोनदा आले आहेत, "कञ्ञायो" इत्यादी तीनदा आले आहेत, "कञ्ञा" हे चारदा आले आहे, आणि "कञ्ञाय" हे पाचदा आले आहे. अशा प्रकारे अस्पष्ट आकार दिसून येतो. आ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दाच्या बाबतीत तर "सत्थरी" इत्यादी एकदा आले आहेत, "सत्थू" इत्यादी दोनदा आले आहेत, "सत्था" इत्यादी तीनदा आले आहेत; अशा प्रकारे स्पष्ट आकार दिसून येतो. या नियमाने सर्वच पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी पदमाळांमध्ये स्पष्ट आकार आणि अस्पष्ट आकार समजून घ्यावा. नपुंसकलिंगाच्या नामिकपदमळेमध्ये तर "चित्तेन" इत्यादी एकदा आले आहेत, "चित्तं" इत्यादी दोनदा आले आहेत, "चित्तानी" हे तीनदा आले आहे. 'अट्ठि' (हाड), 'आयु' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. येथे दोन्हीहून मुक्त (उभयमुक्त) आकार दिसून येतो. जरी येथे चार वेळा किंवा पाच वेळा आलेल्या पदांच्या अभावामुळे स्पष्ट आकार उपलब्ध असल्यासारखा दिसतो, तरीही ज्याअर्थी "चित्तं, अट्ठि, आयू" इत्यादी नपुंसकलिंगी शब्द "गच्छं, अग्गि, भिक्खू" इत्यादी पुल्लिंगी शब्दांच्या नियमाने न चालल्यामुळे स्पष्ट आकार, आणि "रत्ति, यागू" इत्यादी स्त्रीलिंगी शब्दांच्या नियमाने न चालल्यामुळे अस्पष्ट आकार, या दोन्हीकडे न जाता विशेषतः "चित्तं, चित्तानी, चित्ता. चित्तं, चित्तानी, citte" इत्यादींनी युक्त अशा रूपमाळेने युक्त असतात, म्हणून त्यांचा आकार 'उभयमुक्त' (दोन्हींपासून मुक्त) आहे असे मानले पाहिजे. Tividhopāyaṃ ākāro sakkaṭabhāsāsu na labbhati. Tenesa sabbesupi byākaraṇasatthesu na vutto. Sabbasattānaṃ pana mūlabhāsābhūtāya jineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā labbhati. Tathā hi ayaṃ niruttimañjūsāyaṃ vutto – हा त्रिविध प्रकारचा आकार संस्कृत भाषेत आढळत नाही. म्हणूनच हा सर्वच व्याकरणशास्त्रांमध्ये सांगितलेला नाही. परंतु सर्व प्राण्यांची मूळ भाषा असलेल्या, जिनांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या मागधी भाषेच्या स्वाभाविक निरुक्तीमध्ये (व्याकरणात) तो आढळतो. म्हणूनच 'निरुत्तिमंजूषा' मध्ये असे म्हटले आहे – Kiṃ panetaṃ liṅgaṃ nāma? Keci tāva vadanti – पण हे 'लिंग' म्हणजे नक्की काय? काही लोक तर म्हणतात – ‘‘Thanakesavatī itthī, massuvā puriso siyā. Ubhinnamantaraṃ etaṃ, itaro’bhayamuttako’ti "स्तन व केस असणारी ती स्त्री, आणि मिशा असणारा तो पुरुष असावा. या दोघांमधील फरक हा आहे, आणि इतर (नपुंसकलिंग) हा दोन्हींपासून मुक्त आहे." Vuttattā visiṭṭhā thanakesādayo liṅga’’nti, etaṃ na sabbattha, gaṅgāsālārukkhādīnaṃ thanādinā sambandhābhāvato. असे म्हटल्यामुळे विशिष्ट स्तन, केस इत्यादी म्हणजेच लिंग होय, पण हे सर्वत्र लागू होत नाही; कारण गंगा, सालवृक्ष इत्यादींचा स्तनादींशी काही संबंध नसतो. Apare [Pg.293] vadanti – ‘‘na liṅgaṃ nāma paramatthato kiñci atthi, lokasaṅketarūḷho pana vohāro liṅgaṃ nāmā’’ti. Idamettha sanniṭṭhānaṃ. Sabbaliṅgikopi saddo hoti taṭaṃ taṭī taṭoti. Yadi ca paramatthato liṅgaṃ nāma siyā, kathaṃ aññamaññaviruddhānaṃ tesaṃ ekattha samāveso bhavati, tasmā yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, visadākāravohāro pulliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbanti. इतर लोक म्हणतात – "परमार्थतः (वास्तविक पाहता) लिंग नावाची कोणतीही गोष्ट अस्तित्वात नाही, तर लोकसंकेताने रूढ झालेला व्यवहार म्हणजेच लिंग होय." हाच येथे निष्कर्ष आहे. 'तटं, तटी, तटो' याप्रमाणे शब्द सर्वलिंगी देखील असतो. आणि जर परमार्थतः लिंग अस्तित्वात असते, तर एकमेकांशी विरुद्ध असलेल्या या तिन्हींचा एकाच अर्थात कसा समावेश झाला असता? म्हणून, ज्या कोणत्याही अर्थाचा अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार असेल ते स्त्रीलिंग, स्पष्ट आकाराचा व्यवहार असेल ते पुल्लिंग, आणि दोन्हीहून मुक्त आकाराचा व्यवहार असेल ते नपुंसकलिंग समजावे. Ettha pana nāmikapadamālāsaṅkhātapabandhavaseneva avisadākāravohārāditā gahetabbā, na ekekapadavasena. Tathā hi ‘‘kaññā puriso citta’’nti ca, ‘‘kaññāyo purisā cittānī’’ti ca evamādikassa ekekapadassa avisadākāravohārāditā na dissati. Yasmā pana pabandhavasena visadākāravohārādibhāve siddheyeva samudāyāvayavattā ekekapadassapi avisadākāravohārāditā sijjhateva. परंतु येथे नामिकपदमळा (विभक्ती रूपमाळा) नावाच्या प्रबंधाच्या (वाक्यरचना किंवा रूपांच्या समूहाच्या) आधारेच अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार इत्यादी ग्रहण करावे, एका एका पदाच्या आधारे नाही. कारण "कञ्ञा, पुरिसो, चित्तं" आणि "कञ्ञायो, पुरिसा, चित्तानी" इत्यादी प्रत्येक स्वतंत्र पदावरून अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार इत्यादी दिसून येत नाही. परंतु ज्याअर्थी प्रबंधाच्या (समूहाच्या) आधारे स्पष्ट आकाराचा व्यवहार इत्यादी सिद्ध झाल्यावरच, समुदायाचा अवयव असल्यामुळे प्रत्येक स्वतंत्र पदाचा देखील अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार इत्यादी सिद्ध होतोच. Keci pana nāmikapadamālāsaṅkhātaṃ pabandhaṃ aparāmasitvā ekekapadavaseneva avisadākāravohārādikaṃ icchanti, te vattabbā ‘‘yadi ekekapadasseva avisadākāravohārāditā siyā, evaṃ sante ‘kaññā purisā satthā guṇavā rājā’tiādīnaṃ padānaṃ ākārasutivasena, ‘puriso satthāro kaññāyo’tiādīnaṃ pana okārasutivasena, ‘cittaṃ purisaṃ kañña’ntiādīnaṃ anusārasutivasena aññamaññaṃ samānasutisambhavā kathaṃ avisadākāravohārāditā siyā’’ti? Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘siyā eva, nānattaṃ pana tesaṃ duppaṭivedha’’nti. Te vattabbā ‘‘mā tumhe evamavacuttha, dujjānatarampi nibbānaṃ kathanasamatthaṃ puggalaṃ nissāya jānanti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā vadethā’’ti. Evañca pana vatvā [Pg.294] tato uttari te pañhaṃ pucchitabbā ‘‘bodhisaddo āyusaddo ca kataraliṅgo’’ti. Te jānantā evaṃ vakkhanti ‘‘bodhisaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo ca, āyusaddo ca pana napuṃsakaliṅgo ca pulliṅgo cāti dviliṅgā ete saddā’’ti. Te vattabbā ‘‘yadi bodhisaddo ca āyusaddo ca dviliṅgā ete saddā, evaṃ sante dvinnaṃ bodhisaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ kathaṃ avisadākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā, kathañca pana dvinnaṃ āyusaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ ubhayamuttākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā’’ti? Evaṃ vuttā te addhā kiñci uttari apassantā niruttarā bhavissanti. Saddasatthavidū pana saddasatthato nayaṃ gahetvā vadanti – काही लोक नाम-पदमालेच्या (विभक्ती रूपांच्या मालिकेच्या) प्रबंधाचा विचार न करता, केवळ एकेका पदाच्या आधारेच 'अविशदाकार-व्यवहार' (अस्पष्ट आकाराचा व्यवहार) इत्यादी मानू इच्छितात. त्यांना असे विचारले पाहिजे की, 'जर केवळ एकेका पदाचाच अविशदाकार-व्यवहार इत्यादी असेल, तर अशा वेळी 'कञ्ञा (कन्या), पुरिसा (पुरुष), सत्था (शास्ता), गुणवा (गुणवान), राजा' इत्यादी पदांच्या 'आ'कार-श्रुतीमुळे (शेवटी 'आ' ऐकू आल्यामुळे), आणि 'puriso (पुरुष), सत्थारो (शास्ते), कञ्ञायो (कन्या)' इत्यादींच्या 'ओ'कार-श्रुतीमुळे, तसेच 'चित्तं (चित्त), पुरिसं (पुरुषाला), कञ्ञं (कन्येला)' इत्यादींच्या अनुस्वार-श्रुतीमुळे परस्परांमध्ये समान श्रुती (सारखाच उच्चार) संभवत असताना, अविशदाकार-व्यवहार इत्यादी कसा होऊ शकेल?' जरी ते असे म्हणतील की, 'असे होऊ शकते, परंतु त्यांच्यातील भेद समजणे कठीण आहे.' तर त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'तुम्ही असे बोलू नका. अत्यंत कठीण असलेले निर्वाण देखील सांगण्यास समर्थ असलेल्या व्यक्तीच्या आश्रयाने लोक जाणतात, म्हणून नीट विचार करून बोला.' आणि असे बोलून त्यानंतर त्यांना पुढे असा प्रश्न विचारला पाहिजे की, 'बोधि-शब्द आणि आयु-शब्द हे कोणत्या लिंगाचे आहेत?' ते जाणत असल्यास असे म्हणतील की, 'बोधि-शब्द हा स्त्रीलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्ही आहे, आणि आयु-शब्द हा नपुंसकलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्ही आहे, अशा प्रकारे हे दोन्ही शब्द द्विलिंगी आहेत.' त्यांना विचारले पाहिजे की, 'जर बोधि-शब्द आणि आयु-शब्द हे द्विलिंगी शब्द आहेत, तर अशा वेळी एकाच पदभावाने निश्चित झालेल्या आणि अत्यंत समान श्रुती (उच्चार) असलेल्या दोन 'बोधि' शब्दांमध्ये अनुक्रमे अविशदाकार-व्यवहार आणि विशदाकार-व्यवहार कसा होऊ शकेल? आणि एकाच पदभावाने निश्चित झालेल्या आणि अत्यंत समान श्रुती असलेल्या दोन 'आयु' शब्दांमध्ये अनुक्रमे उभयमुक्त-आकार-व्यवहार (दोन्हींपासून मुक्त आकाराचा व्यवहार) आणि विशदाकार-व्यवहार कसा होऊ शकेल?' असे विचारले असता, ते निश्चितच पुढे काही न सुचल्यामुळे निरुत्तर होतील. परंतु व्याकरणशास्त्र जाणणारे (शब्दशास्त्रविद्) व्याकरणशास्त्रावरून नियम घेऊन असे म्हणतात – ‘‘Ese’sā eta’miti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa; ‘Thīpumanapuṃsakānī’ti,Vuccante tāni nāmānī’’ti. “ज्या अर्थांमध्ये (वस्तूंमध्ये) लोकांमध्ये 'एसे' (हा), 'एसा' (ही) आणि 'एतं' (हे) अशी प्रसिद्धी आहे, त्या नामांना अनुक्रमे 'स्त्री, पुरुष आणि नपुंसक' (स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग) असे म्हटले जाते.” Tesaṃ kira ayamadhippāyo – ‘‘eso puriso, eso mātugāmo, eso rājā, esā itthī, esā latā, etaṃ napuṃsakaṃ, etaṃ citta’’nti evaṃ purisādīsu yesu atthesu lokassa ‘‘eso esā eta’’nti ca pasiddhi hoti, tesu atthesu tāni nāmāni ‘‘pumitthinapuṃsakaliṅgānī’’ti vuccanti, taṃdvārena aññānipīti. Evaṃ vadantehi tehi ‘‘iminā nāma ākārena ‘eso esā eta’nti nāmāni aññāni ca pulliṅgādināmaṃ labhantī’’ti ayaṃ viseso na dassito, saddhammanayaññūhi pana neruttikehi dassito ‘‘yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅga’’ntiādinā. त्यांचा असा अभिप्राय आहे की – 'एषो पुरिसो (हा पुरुष), एषो मातुगामो (हा मातृग्राम/स्त्री), एषो राजा (हा राजा), एषा इत्थी (ही स्त्री), एषा लता (ही लता), एतं नपुंसकं (हे नपुंसक), एतं चित्तं (हे चित्त)' अशा प्रकारे पुरुषादी ज्या अर्थांमध्ये लोकांमध्ये 'एषो, एषा, एतं' अशी प्रसिद्धी असते, त्या अर्थांमध्ये ती नामे 'पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग' अशी म्हटली जातात, आणि त्याद्वारे इतर नामेही. असे म्हणणाऱ्या त्यांनी 'या विशिष्ट आकाराने 'एषो, एषा, एतं' ही नामे आणि इतर नामे पुल्लिंग इत्यादी नाव प्राप्त करतात' हा विशेष दाखवला नाही. परंतु सद्धम्माचा नियम जाणणाऱ्या वैयाकरणांनी (निरुक्तांनी) 'ज्या कोणत्याही अर्थाचा अविशदाकार-व्यवहार असतो, ते स्त्रीलिंग' इत्यादीद्वारे हा विशेष दाखवला आहे. Keci [Pg.295] pana ‘‘avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅga’’ntiādīni vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, evaṃ sante mātugāmakalattakantakaṇṭakagumbādayopi vohārā itthiliṅgāni siyuṃ avisadākārattā tadatthānaṃ. Yadi pana visadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ‘‘devatā saddhā ñāṇa’’miccādayopi vohārā pulliṅgāni siyuṃ visadākārattā tadatthānaṃ. Atha vā yadi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, visadākārānaṃ panatthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ekassevatthassa ekakkhaṇe dvīhi liṅgehi na vattabbatā siyā – परंतु काही लोक 'अविशदाकार अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार म्हणजे स्त्रीलिंग' इत्यादी म्हणतात, ते स्वीकारता कामा नये. कारण जर अविशदाकार अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार स्त्रीलिंग असेल, तर अशा वेळी 'मातृग्राम (स्त्री), कलत्र (पत्नी), कांत (पती), कंटकगुम्ब (काट्यांचे झुडूप)' इत्यादी व्यवहार देखील त्यांच्या अर्थांच्या अविशदाकारत्वामुळे स्त्रीलिंगी झाले पाहिजेत. जर विशदाकार अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार पुल्लिंग असेल, तर अशा वेळी 'देवता, श्रद्धा, ज्ञान' इत्यादी व्यवहार देखील त्यांच्या अर्थांच्या विशदाकारत्वामुळे पुल्लिंगी झाले पाहिजेत. किंवा जर अविशदाकार अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार स्त्रीलिंग असेल आणि विशदाकार अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार पुल्लिंग असेल, तर अशा वेळी एकाच अर्थाला एकाच क्षणी दोन लिंगांनी सांगता आले नसते – ‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate; Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti. “हे यक्षा! तू माझा हितचिंतक (अर्थकाम) आहेस; हे देवते! तू माझी हितकर्ती (हितकामा) आहेस. मी तुझे ते वचन ऐकतो, तू माझा आचार्य आहेस.” Yadi ca ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro napuṃsakaliṅgaṃ, evaṃ sante ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ tiṇarukkhādīsu ‘‘idaṃ nāmā’’ti niyamābhāvato liṅgavacanaṃ viruddhaṃ siyā. Apica ‘‘paññāratanaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayuga’’nti ca ādinā napuṃsakaliṅgavacanena tadatthānampi ubhayamuttākāratā vuttā siyā. Apica ekampi tīraṃ ‘‘taṭaṃ taṭī taṭo’’ti tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā. Ekampi ca ñāṇaṃ ‘‘paññāṇaṃ paññā pajānanā amoho’’tiādinā tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā, tasmā taṃ nayaṃ aggahetvā yathāvuttoyeva nayo gahetabbo. आणि जर दोन्ही आकारांपासून मुक्त (उभयमुक्त) असलेल्या अर्थांचा वाचक असलेला व्यवहार नपुंसकलिंग असेल, तर अशा वेळी दोन्ही आकारांपासून मुक्त असलेल्या तृण, वृक्ष इत्यादी अर्थांमध्ये 'हे नाम' असा नियम नसल्यामुळे लिंगवचन विरुद्ध होईल. शिवाय, 'प्रज्ञारत्न (पञ्ञारतनं), सारिपुत्त-मोग्गल्लान हे श्रावकयुग (सावकयुगं)' इत्यादी नपुंसकलिंगी वचनाने त्यांच्या अर्थांची देखील उभयमुक्तता सांगितली गेली असती. शिवाय, एकाच तीराला (किनाऱ्याला) 'तटं (नपुंसकलिंग), तटी (स्त्रीलिंग), तटो (पुल्लिंग)' अशा तीन लिंगांनी सांगता आले नसते. आणि एकाच ज्ञानाला 'पञ्ञाणं (प्रज्ञान), पञ्ञा (प्रज्ञा), पजानना (प्रजानना), अमोहो (अमोह)' इत्यादी तीन लिंगांनी सांगता आले नसते. म्हणून तो नियम न स्वीकारता, वर सांगितलेलाच नियम स्वीकारला पाहिजे. Lokasmiñhi itthīnaṃ heṭṭhimakāyo visado hoti, uparimakāyo avisado, uramaṃsaṃ avisadaṃ, gamanādīnipi avisadāni[Pg.296]. Itthiyo hi gacchamānā avisadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā avisadaṃ bhuñjanti. Purisampi hi avisadaṃ disvā ‘‘mātugāmo viya gacchati tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatī’’ti vadanti. Iti yathā itthiyo yebhuyyena avisadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena avisadākārā, teyeva itthiliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Kaññā devatā dhītalikā dubbā saddhā ratti itthī yāgu vadhū’’ iccevamādīni. Purisānaṃ pana heṭṭhimakāyo avisado hoti, uparimakāyo visado, uramaṃsaṃ visadaṃ, gamanādīnipi visadāni honti. Purisā hi gacchamānā visadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā visadaṃ bhuñjanti. Itthimpi hi gamanādīni visadāni kurumānaṃ disvā ‘‘puriso viya gacchatī’’tiādīni vadanti. Iti yathā purisā yebhuyyena visadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena visadākārā, teyeva pulliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Puriso mātugāmo orodho āpo rukkho moho satthā’’ iccevamādīni. Yathā ca pana napuṃsakā ubhayamuttākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā ubhayamuttākārā, teyeva napuṃsakaliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Cittaṃ rūpaṃ itthāgāraṃ kalattaṃ nāṭakaṃ ratanaṃ ñāṇaṃ aṭṭhi āyu’’iccevamādīni. Iccevaṃ nāmikānaṃ sabbesampi vohārānaṃ – लोकात स्त्रियांचा खालचा देह स्पष्ट (विशद) असतो, वरचा देह अस्पष्ट (अविशद) असतो, छातीचे मांस अस्पष्ट असते आणि चालणे इत्यादी क्रिया देखील अस्पष्ट असतात. स्त्रिया चालताना अस्पष्टपणे चालतात, उभ्या राहताना, झोपताना, बसताना, खाताना, जेवताना अस्पष्टपणे जेवतात. पुरुषालाही अस्पष्टपणे (अशा प्रकारे) करताना पाहून लोक म्हणतात, 'हा स्त्रीसारखा चालतो, उभा राहतो, झोपतो, बसतो, खातो, जेवतो.' अशा प्रकारे, जशा स्त्रिया बहुतांश करून अस्पष्ट आकाराच्या असतात, तसेच ज्या कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन वस्तूचे जे व्यवहार बहुतांश करून अस्पष्ट आकाराचे असतात, त्यांनाच 'स्त्रीलिंग' असे म्हणतात. जसे की? 'कन्या, देवता, धीतलिका (बाहुली), दुब्बा (दूर्वा), सद्धा (श्रद्धा), रत्ति (रात्र), इत्थी (स्त्री), यागु (पेज), वधू' इत्यादी. परंतु पुरुषांचा खालचा देह अस्पष्ट असतो, वरचा देह स्पष्ट असतो, छातीचे मांस स्पष्ट असते आणि चालणे इत्यादी क्रिया देखील स्पष्ट असतात. पुरुष चालताना स्पष्टपणे चालतात, उभ्या राहताना, झोपताना, बसताना, खाताना, जेवताना स्पष्टपणे जेवतात. स्त्रीलाही चालणे इत्यादी क्रिया स्पष्टपणे करताना पाहून लोक म्हणतात, 'ही पुरुषासारखी चालते' इत्यादी. अशा प्रकारे, जसे पुरुष बहुतांश करून स्पष्ट आकाराचे असतात, तसेच ज्या कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन वस्तूचे जे व्यवहार बहुतांश करून स्पष्ट आकाराचे असतात, त्यांनाच 'पुल्लिंग' असे म्हणतात. जसे की? 'पुरिसो (पुरुष), मातुगामो (स्त्री), ओरोधो (अन्तःपूर), आपो (पाणी), रुक्खो (वृक्ष), मोहो (मोह), सत्था (शास्ता/गुरु)' इत्यादी. आणि जसे नपुंसक हे दोन्ही आकारांपासून मुक्त (उभयमुक्त) असतात, तसेच ज्या कोणत्याही सचेतन किंवा अचेतन वस्तूचे जे व्यवहार दोन्ही आकारांपासून मुक्त असतात, त्यांनाच 'नपुंसकलिंग' असे म्हणतात. जसे की? 'चित्तं (चित्त), रूपं (रूप), इत्थागारं (अन्तःपूर), कलत्तं (पत्नी), नाटकं (नाटक), रतनं (रत्न), ञाणं (ज्ञान), अट्ठि (हाड), आयु (आयुष्य)' इत्यादी. अशा प्रकारे सर्व नामवाचक व्यवहारांचे – Visadāvisadākārā, ākāro’bhayamuttako; Liṅgassa lakkhaṇaṃ etaṃ, ñeyyaṃ syādippabandhato. स्पष्ट आणि अस्पष्ट आकार, आणि दोन्ही आकारांपासून मुक्त असणे; हे लिंगाचे लक्षण 'स्यादि' (विभक्ती) प्रत्ययांच्या संबंधावरून जाणावे. Idaṃ [Pg.297] ṭhānaṃ dubbinivijjhaṃ mahāvanagahanaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā dassitaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Iti sabbesaṃ nāmikapadānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena itthiliṅgādibhāvassa sambhavato dvinnampi gosaddānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena yathāsakaṃ itthiliṅgādibhāvo veditabbo. हे समजण्यास कठीण असलेले स्थान, जे एखाद्या घनदाट अरण्यासारखे होते, ते झुडपे आणि गुंतागुंत काढून स्पष्ट करून दाखवले आहे, ते चांगल्या प्रकारे मनात धारण करावे. अशा प्रकारे, सर्व नामपदांच्या संबंधावर आधारित असलेल्या अस्पष्ट आकाराच्या व्यवहारादी भावामुळे स्त्रीलिंग इत्यादी भावाचा संभव होत असल्याने, दोन्ही 'गो' शब्दांचा देखील संबंधावर आधारित असलेल्या अस्पष्ट आकाराच्या व्यवहारादी भावामुळे आपापल्या परीने स्त्रीलिंग इत्यादी भाव समजून घ्यावा. Savinicchayoyaṃ okārantitthiliṅgassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा ओ-कारान्त स्त्रीलिंगाचा सविस्तर निर्णयांसह नामपदमालेचा विभाग आहे. Okārantatāpakatikaṃ okārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. ओ-कारान्त प्रकृती असलेले ओ-कारान्त स्त्रीलिंग समाप्त झाले. Evaṃ sabbathāpi ākāranta ivaṇṇanta uvaṇṇantokārantavasena chabbidhāni itthiliṅgāni niravasesato gahitāni bhavanti. Etesu pana kesañci ākārantānaṃ īkārantānañca katthaci paccattekavacanassa ekārādesavasena yo pabhedo dissati, so idāni vuccati. Tathā hi – अशा प्रकारे सर्व प्रकारे आ-कारान्त, इ-वर्णान्त (इ, ई), उ-वर्णान्त (उ, ऊ) आणि ओ-कारान्त अशा सहा प्रकारच्या स्त्रीलिंगांचे पूर्णपणे ग्रहण केले गेले आहे. परंतु, यांमध्ये काही आ-कारान्त आणि ई-कारान्त शब्दांच्या प्रथमा एकवचनाच्या जागी 'ए-कार' आदेश झाल्यामुळे जो भेद दिसून येतो, तो आता सांगितला जात आहे. जसे की – ‘‘Na tvaṃ rādha vijānāsi, aḍḍharatte anāgate; Abyayataṃ vilapasi, viratte kosiyāyane’’ti “हे राधा, मध्यरात्र येण्यापूर्वी तुला काही समजत नाही; तू व्यर्थच विलाप करत आहेस, हे विरक्त कोसीयायनी!” Imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti ākārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘viratte’’ti vuttaṃ. Tathā ‘‘kosiyāyanī’’ti īkārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘kosiyāyane’’ti vuttaṃ. Tena aṭṭhakathācariyo ‘‘viratte kosiyāyaneti mātā no kosiyāyanī brāhmaṇī virattā amhākaṃ pitari nippemā jātā’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesi. Nanu ca bho pāḷiyaṃ ‘‘viratte’’ti, ‘‘kosiyāyane’’ti ca paccattavacanassa dassanato ‘‘ekārantampi itthiliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ākārīkārantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena [Pg.298] hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ itthiliṅgaṃ nāma natthi, tasmā itthiliṅgānaṃ yathāvuttā chabbidhatāyeva gahetabbā. या राधजातकामध्ये 'विरत्ता' असे आ-कारान्त रूपाने सांगायचे असताना, प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात 'ए-कार' आदेश झाल्यामुळे 'विरत्ते' असे म्हटले आहे. तसेच 'कोसीयायनी' असे ई-कारान्त रूपाने सांगायचे असताना, प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात 'ए-कार' आदेश झाल्यामुळे 'कोसीयायने' असे म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी 'विरत्ते कोसीयायने म्हणजे आमची आई कोसीयायनी ब्राह्मणी विरक्त झाली आहे, आमच्या पित्यावर तिचे प्रेम राहिले नाही' असा अर्थ स्पष्ट केला आहे. पण मग, हे महाशय! पाळीमध्ये 'विरत्ते' आणि 'कोसीयायने' हे प्रथमा विभक्तीचे रूप दिसत असल्याने 'ए-कारान्त स्त्रीलिंग देखील आहे' असे म्हणावे का? तसे म्हणू नये, कारण ही रूपे आ-कारान्त आणि ई-कारान्त रूपांच्या अंतर्गतच विशेष रूपे आहेत. आदेशाच्या योगाने सिद्ध होत असल्यामुळे स्वतंत्र असे 'ए-कारान्त स्त्रीलिंग' अस्तित्वात नाही, म्हणून स्त्रीलिंगांचे वर सांगितलेले सहा प्रकारच ग्राह्य धरले पाहिजेत. Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ, pakiṇṇanayasālinī; Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ sayambhuno. अशा प्रकारे, स्वयंभू (बुद्धांच्या) शासनाच्या कल्याणासाठी, मी स्त्रीलिंगांची विविध नियमांनी युक्त अशी पदमाला विभक्त (स्पष्ट) केली आहे. Saddanītisūriyoyaṃ,Anekasuvinicchayarasmikalāpo; Saṃsayandhakāranudo,Kassa matipadumaṃ na vikāse. हा सद्दनीति-रूपी सूर्य, जो अनेक उत्तम निर्णयांच्या किरणसमूहांनी युक्त आहे आणि संशयरूपी अंधाराचा नाश करणारा आहे, कोणाच्या बुद्धीरूपी कमळाला विकसित करणार नाही? Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कुशलतेसाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' प्रकरणामध्ये Itthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo स्त्रीलिंगांच्या नामपदमालेचा विभाग Aṭṭhamo paricchedo. आठवा परिच्छेद समाप्त. 9. Napuṃsakaliṅganāmikapadamālā ९. नपुंसकलिंग नामपदमाला Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ ‘‘bhūtaṃ’’iccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma – आता, पूर्वाचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून, निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त) नपुंसकलिंगांच्या 'भूतं' इत्यादी प्रकृती रूपांची नामपदमाला सांगतो – Cittaṃ, cittāni. Cittaṃ, cittāni. Cittena, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Cittā, cittasmā, cittamhā, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Citte, cittasmiṃ, cittamhi, cittesu. Bho citta, bho cittā, bhavanto cittāni. Yamakamahātheramataṃ. चित्तं, चित्तानि (प्रथमा). चित्तं, चित्तानि (द्वितीया). चित्तेन, चित्तेहि, चित्तेभि (तृतीया). चित्तस्स, चित्तानं (चतुर्थी). चित्ता, चित्तस्मा, चित्तम्हा, चित्तेहि, चित्तेभि (पंचमी). चित्तस्स, चित्तानं (षष्ठी). चित्ते, चित्तस्मिं, चित्तम्हि, चित्तेसु (सप्तमी). भो चित्त, भो चित्ता, भवन्तो चित्तानि (संबोधन). हे यमकमहाथेरांचे मत आहे. Ettha kiñcāpi ‘‘cittā’’ti paccattabahuvacanaṃ ‘‘citte’’ti upayogabahuvacanañca anāgataṃ, tathāpi tattha tattha aññesampi tādisānaṃ niggahītantanapuṃsakarūpānaṃ dassanato vibhaṅgapāḷiyañca ‘‘cha cittā abyākatā’’tiādidassanato gahetabbameva[Pg.299], tasmā ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’ti kamo veditabbo. Niggahītantānañhi napuṃsakaliṅgānaṃ katthaci okārantapulliṅgānaṃ viya paccattopayogabahuvacanāni bhavanti. Tāni ca pulliṅgena vā saliṅgena vā aliṅgena vā saddhiṃ samānādhikaraṇāni hutvā kevalāni vā pāvacane sañcaranti. Atra ‘‘cattāro satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānā. Sabbe mālā upentimaṃ. Yassa ete dhanā atthi. Cattāro mahābhūtā. Tīṇindriyā. Dve indriyā. Dasindriyā. Dve mahābhūte nissāya dve mahābhūtā, pañca viññāṇā, caturo aṅge adhiṭṭhāya, semi vammikamatthake, rūpā saddā rasā gandhā. Rūpe ca sadde ca atho rase ca. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti evamādayo anekasatā pāḷippadesā daṭṭhabbā. येथे जरी 'चित्ता' (cittā) हे प्रथमा बहुवचन आणि 'चित्ते' (citte) हे द्वितीया बहुवचन आलेले नसले, तरीही तिथे तिथे इतरही अशाच प्रकारच्या निग्गहीत-अंत (अनुस्वार-अंत) नपुंसकलिंगी रूपांच्या दर्शनावरून आणि विभंगपाळीमध्ये 'छ चित्ता अब्याकता' (सहा चित्ते अव्याकृत आहेत) इत्यादी दर्शनावरून ते ग्रहण केलेच पाहिजे. म्हणून 'चित्तं, चित्तानि, चित्ता. चित्तं, चित्तानि, चित्ते' असा क्रम समजला पाहिजे. कारण निग्गहीत-अंत नपुंसकलिंगी शब्दांची काही ठिकाणी ओ-कारान्त पुल्लिंगी शब्दांप्रमाणे प्रथमा आणि द्वितीया बहुवचनाची रूपे होतात. आणि ती पुल्लिंगाशी, स्वलिंगाशी (नपुंसकलिंगाशी) किंवा अलिंगाशी (विशेषणाशी) समानाधिकरण होऊन किंवा केवळ स्वतंत्रपणे बुद्धवचनात (पावचनेत) वापरली जातात. येथे 'चत्तारो सतिपट्ठाना' (चार सतिपट्ठान), 'चत्तारो सम्मप्पधाना' (चार सम्मप्पधान), 'सब्बे माला उपेन्ति मं' (सर्व माळा माझ्याकडे येतात), 'यस्स एते धना अत्थि' (ज्यांच्याकडे हे धन आहे), 'चत्तारो महाभूता' (चार महाभूत), 'तीणिन्द्रिया' (तीन इंद्रिये), 'द्वे इन्द्रिया' (दोन इंद्रिये), 'दसिन्द्रिया' (दहा इंद्रिये), 'द्वे महाभूते निस्साय द्वे महाभूता' (दोन महाभूतांच्या आश्रयाने दोन महाभूते), 'पञ्च विञ्ञाणा' (पाच विज्ञाने), 'चतुरो अङ्गे अधिट्ठाय' (चार अंगांवर अधिष्ठित होऊन), 'सेमि वम्मिकमत्थके' (मी वारुळाच्या माथ्यावर झोपतो), 'रूपा सद्दा रसा गन्धा' (रूप, शब्द, रस, गंध), 'रूपे च sadde च अथो रसे च' (रूपांवर, शब्दांवर आणि रसांवर), 'चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं' (डोळा आणि रूपांचा आश्रय घेऊन चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते) इत्यादी शेकडो पाळी संदर्भ पाहावेत. Ettha pana ‘‘satipaṭṭhānā’’tiādīni padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na gahetabbāni satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato. ‘‘Cattāro’’tiādīniyeva pana padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti gahetabbāni niyogā niggahītantehi napuṃsakaliṅgehi satipaṭṭhānasaddādīhi saddhiṃ tesaṃ samānādhikaraṇabhāvassa dassanatoti. परंतु येथे 'सतिपट्ठाना' इत्यादी पदे लिंगविपर्यासामुळे (लिंगबदलामुळे) म्हटली गेली आहेत असे मानू नये; कारण सतिपट्ठान इत्यादी शब्दांचे प्रथमा एकवचनाच्या ठिकाणी ओ-कारान्त पुल्लिंगी रूप असल्याचे दिसून येत नाही. परंतु 'चत्तारो' इत्यादी पदेच लिंगविपर्यासामुळे म्हटली गेली आहेत असे मानले पाहिजे, कारण निग्गहीत-अंत नपुंसकलिंगी 'सतिपट्ठान' इत्यादी शब्दांशी त्यांचा समानाधिकरण भाव निश्चितपणे दिसून येतो. Kecettha vadeyyuṃ – nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādippayogadassanato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ [Pg.300] okārantapulliṅgabhāvo labbhati. Evaṃ sante kasmā tumhehi ‘‘satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato’’ti vuttaṃ, kasmā ca ekantato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgatā anumatā, nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādidassanato ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsupi ‘‘satipaṭṭhānasaddādayo liṅgavipallāsavasena vuttā’’ti vattabbāti? Na vattabbā, kasmāti ce? ‘‘Satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi satipaṭṭhānacittasaddādīnaṃ liṅgavipallāsavasena anicchitabbato. Tattha hi pulliṅgena dhammasaddena yojetuṃ dhammissaro bhagavā dhammāpekkhaṃ katvā ‘‘satipaṭṭhāno, citto, cittā’’ti ca abhāsi. Kevalā hi satipaṭṭhāna cittasaddādayo okārantapulliṅgabhāvena katthacipi yojitā na santi, niggahītantanapuṃsakabhāvena pana yojitā santi. येथे काही लोक असे म्हणू शकतात – 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादी प्रयोगांच्या दर्शनावरून सतिपट्ठान इत्यादी शब्दांचे ओ-कारान्त पुल्लिंगी रूप प्राप्त होतेच. असे असताना तुमच्याकडून 'सतिपट्ठान इत्यादी शब्दांचे प्रथमा एकवचनाच्या ठिकाणी ओ-कारान्त पुल्लिंगी रूप असल्याचे दिसून येत नाही' असे का म्हटले गेले? आणि सतिपट्ठान इत्यादी शब्दांचे केवळ निग्गहीत-अंत नपुंसकलिंगी असणेच का मान्य केले गेले? 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादी दर्शनावरून 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादींमध्येही 'सतिपट्ठान इत्यादी शब्द लिंगविपर्यासामुळे म्हटले गेले आहेत' असे म्हणावे की नाही? तसे म्हणू नये. का? कारण 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादींमध्येही सतिपट्ठान, चित्त इत्यादी शब्दांचा लिंगविपर्यास मान्य करता येत नाही. कारण तेथे पुल्लिंगी 'धम्म' शब्दाशी जोडण्यासाठी, धर्माचे स्वामी असलेल्या भगवंतांनी 'धम्म' शब्दाची अपेक्षा ठेवून 'सतिपट्ठानो, चित्तो, चित्ता' असे म्हटले. कारण केवळ 'सतिपट्ठान', 'चित्त' इत्यादी शब्द ओ-कारान्त पुल्लिंगी रूपाने कुठेही जोडलेले नाहीत, परंतु निग्गहीत-अंत नपुंसकलिंगी रूपाने मात्र जोडलेले आहेत. Tathā hi ‘‘citto gahapatī’’ti etthāpi pulliṅgagahapatisaddaṃ apekkhitvā viññāṇe pavattaṃ cittanāmaṃ paṇṇattivasena puggale āropetvā puggalavācakaṃ katvā ‘‘citto’’ti vuttaṃ. Yadi pana viññāṇasaṅkhātaṃ cittamadhippetaṃ siyā, ‘‘citta’’micceva vucceyya. Tasmā ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu liṅgavipallāso na icchitabbo sāpekkhattā cittasaddādīnaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi liṅgavipallāso na icchitabbo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsu pana satipaṭṭhānasaddādīnaṃ apekkhitabbāni padāni na santi, yehi te pulliṅgāni siyuṃ, tasmā ‘‘cattāro’’tiādīniyeva padāni parivattetvā ‘‘cattāri, sabbāni, etānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena gahetvā ‘‘satipaṭṭhānā[Pg.301], sammappadhānā’’tiādīhi padehi yojetabbāni. Īdisesu ṭhānesu keci aṭṭhakathācariyā nikāralopaṃ icchanti ‘‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje, nimittāni padissantī’’ti ettha viya. Adassanañhi lopo, tasmā ‘‘cattāri satipaṭṭhānāni, cattāri sammappadhānāni, sabbāni mālānī’tiādikā yojanā kātabbā. तसेच 'चित्तो गहपती' येथेही पुल्लिंगी 'गहपति' शब्दाची अपेक्षा ठेवून, विज्ञानामध्ये प्रवृत्त असलेल्या 'चित्त' या नावाला प्रज्ञप्तीद्वारे (संज्ञेद्वारे) पुद्गलावर (व्यक्तीवर) आरोपित करून, त्याला पुद्गलवाचक बनवून 'चित्तो' असे म्हटले आहे. जर विज्ञान नावाचे चित्त अभिप्रेत असते, तर 'चित्तं' असेच म्हटले गेले असते. म्हणून 'चित्तो गहपति, cittā इत्थी' इत्यादींमध्ये चित्त इत्यादी शब्दांच्या सापेक्षतेमुळे लिंगविपर्यास मानू नये. आणि जसे येथे आहे, तसेच 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादींमध्येही लिंगविपर्यास मानू नये. परंतु 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादींमध्ये सतिपट्ठान इत्यादी शब्दांना अपेक्षित असणारी अशी पदे नाहीत, ज्यांच्यामुळे ते पुल्लिंगी व्हावेत. म्हणून 'चत्तारो' इत्यादी पदेच बदलून 'चत्तारि, सब्बानि, एतानि' अशी नपुंसकलिंगी रूपाने ग्रहण करून 'सतिपट्ठाना, सम्मप्पधाना' इत्यादी पदांशी जोडली पाहिजेत. अशा ठिकाणी काही अट्ठकथाचार्य 'नि' काराचा लोप मानतात, जसे की 'या पुब्बे बोधिसत्तानं, पल्लङ्कवरमाभुजे, निमित्तानि पदिसन्ति' येथे दिसून येते. न दिसणे म्हणजेच लोप होणे होय, म्हणून 'चत्तारि सतिपट्ठानानि, चत्तारि सम्मप्पधानानि, सब्बानि मालानि' अशी योजना केली पाहिजे. Keci pana ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddaṃ itthiliṅganti maññitvā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ itthiliṅgavasena parivattetvā ‘‘sabbā mālā’’ti atthaṃ kathenti. Taṃ kiñcāpi yuttataraṃ viya dissati, tathāpi na gahetabbaṃ. Na hi so bhagavā liṅgaṃ naññāsi, na ca ‘‘sabbā mālā upenti ma’’nti dve padāni itthiliṅgāni katvā vattuṃ na sakkhi. Yo evaṃ visadisaliṅgāni padāni uccāresi. Jānantoyeva pana bhagavā vattuṃ sakkontoyeva ca ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti visadisaliṅgāni padāni uccāresi, tasmā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ ‘‘sabbānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena parivattetvā vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘tīṇindriyā’’ti padaṃ viya luttanikārena napuṃsakaliṅgena mālāsaddena yojetvā ‘‘sabbāni mālānī’’ti attho gahetabbo katthaci ‘‘yassa ete dhanā atthī’’ti ettha viya. Ettha hi yassa etāni dhanānīti attho. Idampettha sallakkhitabbaṃ. Mālāsaddo dviliṅgo itthinapuṃsakavasena. Tiṭṭhatu tassitthiliṅgattaṃ suviññeyyattā, napuṃsakatte pana tīṇi mālāni. ‘‘Mālehi ca gandhehi ca bhagavato sarīraṃ pūjentī’’tiādayo napuṃsakappayogānipi bahū sandissantīti. परंतु काही लोक 'सब्बे माला उपेन्ति मं' येथे 'माला' शब्दाला स्त्रीलिंगी मानून, पुल्लिंगी असलेल्या 'सब्बे' शब्दाला स्त्रीलिंगी रूपाने बदलून 'सब्बा माला' असा अर्थ सांगतात. ते जरी अधिक योग्य असल्यासारखे वाटत असले, तरीही ते स्वीकारले जाऊ नये. कारण त्या भगवंतांना लिंग माहीत नव्हते असे नाही, किंवा 'सब्बा माला उपेन्ति मं' अशी दोन्ही पदे स्त्रीलिंगी करून बोलणे त्यांना शक्य नव्हते असेही नाही, ज्यांनी अशा प्रकारे भिन्न लिंगी पदे उच्चारली. परंतु सर्व काही जाणत असताना आणि बोलण्यास समर्थ असतानाच भगवंतांनी 'सब्बे माला उपेन्ति मं' अशी भिन्न लिंगी पदे उच्चारली. म्हणून पुल्लिंगी असलेल्या 'सब्बे' शब्दाला 'सब्बानि' अशा नपुंसकलिंगी रूपाने बदलून, विभंगपाळीतील 'तीणिन्द्रिया' या पदाप्रमाणे, लोप पावलेल्या रूपाने नपुंसकलिंगी 'माला' शब्दाशी जोडून 'सब्बानि मालानि' असा अर्थ ग्रहण केला पाहिजे, जसे की काही ठिकाणी 'यस्स एते धना अत्थि' येथे दिसून येते. येथे 'ज्यांच्याकडे हे धन आहे' (यस्स एतानि धनानि) असा अर्थ आहे. येथे हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे की, 'माला' शब्द स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग अशा दोन्ही लिंगांत वापरला जातो. त्याचे स्त्रीलिंगी असणे सुस्पष्ट असल्याने बाजूला ठेवू या, परंतु नपुंसकलिंगात 'तीणि मालानि' (तीन माळा) असे रूप होते. 'मालेहि च गन्धेहि च भगवतो सरीरं पूजेन्ति' (माळांनी आणि गंधांनी भगवंतांच्या शरीराची पूजा करतात) इत्यादी नपुंसकलिंगी प्रयोगही पुष्कळ ठिकाणी दिसून येतात. Yadi pana bho mālasaddo itthinapuṃsakavasena dviliṅgo, ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddassa itthiliṅgabhāvaparikappane ko doso atthīti? Attheva itthiliṅgasaddassa [Pg.302] pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassābhāvato, napuṃsakaliṅgassa pana pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassa upalabbhanato. Teneva ca ‘‘ete dhanā’’tiādayo payogā pāvacane bahudhā diṭṭhā. Etthāpi pana vadeyyuṃ ‘‘dhanātiādīni vipallāsavasena pulliṅgāniyeva ‘‘ete’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojitattā’’ti. Na, napuṃsakāniyevetāni. Yadi hi ‘‘dhanā’’tiādīni pulliṅgāni siyuṃ, katthaci paccattekavacanaṭṭhāne ‘‘eso’’tiādīhi okārantasamānādhikaraṇapadehi yojitā okārantadhanasaddādayo siyuṃ. Tathārūpānaṃ abhāvato pana ‘‘dhanā indriyā viññāṇā’’tiādayo saddā napuṃsakaliṅgāniyeva honti. Ayaṃ nayo paccattabahuvacanaṭṭhāneyeva labbhati. Napuṃsakaliṅgāni hi visadākārāni pulliṅgarūpāni viya hutvā pulliṅgehipi saddhiṃ caranti, napuṃsakā viya purisavesadhārino purisehīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. पण जर, हे महाशय, 'माला' शब्द स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही लिंगांत (द्विलिंगी) असेल, तर 'सब्बे माला उपेन्ति मं' (सर्व माळा माझ्याकडे येतात) यामध्ये 'माला' शब्दाला स्त्रीलिंग मानण्यात कोणता दोष आहे? दोष आहेच, कारण स्त्रीलिंगी शब्दाचा पुल्लिंगी सर्वनामाशी समानाधिकरण भाव (समान विभक्ती-वचन संबंध) असू शकत नाही; परंतु नपुंसकलिंगी शब्दाचा पुल्लिंगी सर्वनामाशी समानाधिकरण भाव आढळतो. म्हणूनच 'एते धना' (हे धन) इत्यादी प्रयोग बुद्धवचनात (पावचनेत) अनेकदा आढळतात. येथेही कदाचित ते म्हणतील की, 'धना' इत्यादी शब्द विपर्यासाने (लिंगबदलाने) पुल्लिंगीच आहेत, कारण ते 'एते' इत्यादी समानाधिकरण पदांशी जोडलेले आहेत. नाही, हे नपुंसकलिंगीच आहेत. जर 'धना' इत्यादी पुल्लिंगी असते, तर कुठे तरी प्रथमा एकवचनाच्या ठिकाणी 'एसो' इत्यादी 'ओ'-कारान्त समानाधिकरण पदांशी जोडलेले 'ओ'-कारान्त 'धन' इत्यादी शब्द आढळले असते. तशा रूपांचा अभाव असल्यामुळे 'धना, इन्द्रिया, विञ्ञाणा' इत्यादी शब्द नपुंसकलिंगीच आहेत. हा नियम केवळ प्रथमा बहुवचनाच्या ठिकाणीच लागू होतो. कारण नपुंसकलिंगी शब्द स्पष्ट रूपाने पुल्लिंगी रूपांसारखे होऊन पुल्लिंगी शब्दांसोबतही चालतात, जसे पुरुषाचा वेष धारण केलेले नपुंसक पुरुषांसोबत वावरतात; असा येथे निष्कर्ष काढावा. Athāpi te pubbe vuttavacanaṃ puna parivattetvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu cittaṃ etassa atthīti citto, cittaṃ etissā atthīti cittā yathā ‘‘saddho, saddhā’’ti evaṃ assatthīti atthavasena gahetabbato liṅgavipallāso nicchitabbo, ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīni pana evarūpassa atthassa aggahetabbato ‘‘satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā’’ti vattabbe liṅgavipallāsena ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādi vuttanti liṅgavipallāso icchitabbo’’ti? Tanna, ‘‘citto gahapatī’’tiādīsu pana ‘‘satipaṭṭhāno dhammo’’tiādīsu ca cittasatipaṭṭhānasaddādīnaṃ gahapati dhammādīnaṃ apekkhanavasena niccaṃ pulliṅgabhāvassa icchitattā. आणि जर त्यांनी पूर्वी सांगितलेले विधान पुन्हा बदलून असे म्हटले की, 'चित्तो गहपति' (चित्त असलेला गृहपती), 'चित्ता इत्थी' (चित्त असलेली स्त्री) इत्यादींमध्ये 'चित्त याचे आहे तो चित्तो', 'चित्त हिचे आहे ती चित्ता' - ज्याप्रमाणे 'सद्धो, सद्धा' (श्रद्धावान पुरुष, श्रद्धावान स्त्री) - याप्रमाणे 'त्याचे ते आहे' या अर्थाने ग्रहण करायचे असल्यामुळे लिंगविपर्यास (लिंगबदल) निश्चित करावा; परंतु 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादींमध्ये अशा प्रकारचा अर्थ ग्रहण करता येत नसल्यामुळे, 'सतिपट्ठानं धम्मो, चित्तं धम्मो, चित्तानि धम्मा' असे म्हणायला हवे असताना लिंगविपर्यासाने 'सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून लिंगविपर्यास मान्य करावा? तर ते योग्य नाही, कारण 'चित्तो गहपति' इत्यादींमध्ये आणि 'सतिपट्ठानो धम्मो' इत्यादींमध्ये 'चित्त', 'सतिपट्ठान' इत्यादी शब्दांचा 'गहपति', 'धम्म' इत्यादींच्या अपेक्षेने (संबंधाने) नेहमी पुल्लिंगी भावच मान्य केला आहे. Tathā [Pg.303] hi ekantanapuṃsakaliṅgopi puññasaddo abhisaṅkhārāpekkhanavasena ‘‘puñño abhisaṅkhāro’’ti pulliṅgo jāto, tathā ekantanapuṃsakaliṅgāpi paduma maṅgalasaddādayo aññassatthassāpekkhanavasena ‘‘padumo bhagavā, padumā devī, maṅgalo bhagavā, maṅgalā itthī’’ti ca pumitthiliṅgā jātā. Ekantapulliṅgāpi hatthivisesavācakā kālāvaka gaṅgeyyasaddādayo kulāpekkhanavasena ‘‘kālāvakañca gaṅgeyya’’ntiādinā napuṃsakaliṅgā jātā. Tadapekkhanavasena hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kālāvako ca gaṅgeyyo’’tiādi pulliṅganiddeso dissati. Evaṃ taṃtadatthānamapekkhanavasena taṃtaṃpakatiliṅgaṃ nāsetvā aparaṃ liṅgaṃ patiṭṭhāpetvā niddeso dissati, na ca tāni sabbānipi liṅgāni taddhitavasena aññaliṅgāni jātāni, atha kho gahapatidhammādīnaṃ apekkhanavaseneva aññaliṅgāni jātāni, tasmā ‘‘petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā’’tiādīsuyeva liṅgavipallāso icchitabbo anaññāpekkhakattā vuttadhammasaddādīnaṃ, na pana ‘‘citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsu cittasaddādīnaṃ vipallāso icchitabbo gahapati dhammādīnaṃ apekkhakattā tesanti niṭṭhametthāvagantabbaṃ, idañca ekaccānaṃ sammohaṭṭhānaṃ, tasmā saddhammaṭṭhitiyā ayaṃ nīti saddhāsampannehi kulaputtehi sādhukaṃ manasi kātabbā. तसेच, केवळ नपुंसकलिंगी असलेला 'पुञ्ञ' (पुण्य) शब्द सुद्धा 'अभिसङ्खार' (अभिसंस्कार) च्या अपेक्षेने 'पुञ्ञो अभिसङ्खारो' असा पुल्लिंगी झाला आहे. तसेच केवळ नपुंसकलिंगी असलेले 'पदुम' (कमळ), 'मङ्गल' इत्यादी शब्द दुसऱ्या अर्थाच्या अपेक्षेने 'पदुमो भगवा' (पद्म भगवान), 'पदुमा देवी', 'मङ्गलो भगवा', 'मङ्गला इत्थी' असे पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी झाले आहेत. केवळ पुल्लिंगी असलेले हत्तीच्या विशेषांचे वाचक 'कालावक', 'गङ्गेय्य' इत्यादी शब्द कुळाच्या अपेक्षेने 'कालावकञ्च गङ्गेय्यं' इत्यादी रूपाने नपुंसकलिंगी झाले आहेत. त्यांच्या अपेक्षेनेच अट्ठकथेत 'कालावको च गङ्गेय्यो' इत्यादी पुल्लिंगी निर्देश दिसतो. अशा प्रकारे त्या त्या अर्थांच्या अपेक्षेने त्या त्या मूळ लिंगाचा त्याग करून दुसरे लिंग प्रस्थापित करून निर्देश केलेला दिसतो. आणि ती सर्व लिंगे तद्धित प्रत्ययामुळे अन्य लिंगी झालेली नाहीत, तर गृहपती, धम्म इत्यादींच्या अपेक्षेनेच अन्य लिंगी झाली आहेत. म्हणूनच 'पेतानि भोति पुत्तानि, खादमाना तुवं पुरे. सिविपुत्तानि चव्हय. एवं धम्मानि सुत्वान, विप्पसीदन्ति पण्डिता' (हे भद्रे, तू पूर्वी मृत पुत्रांना खात होतीस. शिविपुत्रांना बोलाव. अशा प्रकारे धम्म ऐकून पंडित प्रसन्न होतात) इत्यादींमध्येच लिंगविपर्यास मान्य करावा, कारण तेथे उल्लेखिलेले 'धम्म' इत्यादी शब्द इतर कशाची अपेक्षा ठेवत नाहीत. परंतु 'चित्तो गहपति, चित्ता इत्थी, सतिपट्ठानो धम्मो, चित्तो धम्मो, चित्ता धम्मा' इत्यादींमध्ये 'चित्त' इत्यादी शब्दांचा विपर्यास मान्य करू नये, कारण ते गृहपती, धम्म इत्यादींची अपेक्षा ठेवतात, असा येथे निष्कर्ष काढावा. हे काही जणांच्या संमोहाचे (भ्रमाचे) स्थान आहे, म्हणून सद्धम्माच्या चिरस्थितीसाठी ही पद्धत श्रद्धासंपन्न कुलपुत्रांनी चांगल्या प्रकारे मनात धारण करावी. Badaratitthavihāravāsī ācariyadhammapālo pana ‘‘aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanāti pāḷippadese [Pg.304] ‘padā akkharā byañjanā’ti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabba’’nti āha. Etthāpi mayaṃ ‘‘padā’’ti idaṃ ‘‘indriyā rūpā’’tiādīni viya napuṃsakaliṅgamevāti vadāma okārantavasena paṭhamekavacanantabhāvābhāvato, itaradvayaṃ pana napuṃsakaliṅgantipi pulliṅgantipi gahetabbaṃ niggahītantokārantavasena paṭhamekavacanantabhāvassūpalabbhanato. Tathā hi ‘‘puttāni latāni pabbatāni dhammānī’’tiādīnaṃyeva liṅgavipallāsāni icchitabbāni niggahītantavasena paṭhamekavacanantatāya anupaladdhito, tesañcokārantākārantavasena paṭhamekavacanantatādassanato. ‘‘Jarādhammaṃ mā jīrī’’ti idaṃ pana aññapadatthavasena napuṃsakaṃ jātanti daṭṭhabbaṃ. बदरतित्थविहारवासी आचार्य धम्मपाल यांनी मात्र 'अपरीमाणा पदा अपरीमाणा अक्खरा अपरीमाणा ब्यञ्जना' या पाळि पाठात 'पदा, अक्खरा, ब्यञ्जना' असा लिंगविपर्यास केला आहे असे समजावे, असे म्हटले आहे. येथेही आम्ही असे म्हणतो की, 'पदा' हा शब्द 'इन्द्रिया, रूपा' इत्यादींप्रमाणे नपुंसकलिंगीच आहे, कारण 'ओ'-कारान्त रूपाने तो प्रथमा एकवचनात आढळत नाही. इतर दोन शब्द (अक्खरा, ब्यञ्जना) मात्र नपुंसकलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्ही मानावेत, कारण निग्गहीत (अनुस्वार) आणि 'ओ'-कारान्त रूपाने त्यांचे प्रथमा एकवचनाचे रूप आढळते. तसेच 'पुत्तानि, लतानि, पब्बतानि, धम्मानि' इत्यादींचाच लिंगविपर्यास मान्य करावा, कारण निग्गहीत रूपाने त्यांचे प्रथमा एकवचन आढळत नाही, आणि त्यांचे 'ओ'-कारान्त व 'आ'-कारान्त रूपाने प्रथमा एकवचन आढळते. 'जराधम्मं मा जीरी' हे मात्र अन्य पदाच्या अर्थाच्या अपेक्षेने नपुंसकलिंगी झाले आहे असे समजावे. Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtāni, bhavanto bhūtā. Evaṃ cittanayena nāmikapadamālā bhavati. भूतं, भूतानि, भूता (प्रथमा). भूतं, भूतानि, भूते (द्वितीया). भूतेन, भूतेहि, भूतेभि (तृतीया). भूतस्स, भूतानं (चतुर्थी). भूता, भूतस्मा, भूतम्हा, भूतेहि, भूतेभि (पंचमी). भूतस्स, भूतानं (षष्ठी). भूते, भूतस्मिं, भूतम्हि, भूतेसु (सप्तमी). भो भूत, भवन्तो भूतानि, भवन्तो भूता (संबोधन). याप्रमाणे 'चित्त' शब्दाच्या नियमाने नामपदमाला (विभक्ती रूपे) होते. Iminā nayena ‘‘mahābhūtaṃ bhavittaṃ bhūnaṃ bhavana’’miccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ niggahītantapadānaṃ aññesañca ‘‘vatta’’miccādīnaṃ niggahītantapadānaṃ nāmikapadamālā veditabbā. या नियमाने 'महाभूतं, भवित्तं, भूनं, भवनं' इत्यादी 'भू' धातूपासून बनलेल्या निग्गहीतान्त (अनुस्वारान्त) पदांची आणि इतर 'वत्तं' इत्यादी निग्गहीतान्त पदांची नामपदमाला समजावी. Vattaṃ rūpaṃ sotaṃ ghānaṃ, dukkhaṃ pupphaṃ jhānaṃ ñāṇaṃ; Dānaṃ sīlaṃ puññaṃ pāpaṃ, vajjaṃ saccaṃ yānaṃ chattaṃ. वत्तं (कर्तव्य), रूपं (रूप), सोतं (कान), घानं (नाक), दुक्खं (दुःख), पुप्फं (फूल), झानं (ध्यान), ञाणं (ज्ञान); दानं (दान), सीलं (शील), पुञ्ञं (पुण्य), पापं (पाप), वज्जं (दोष), सच्चं (सत्य), यानं (वाहन), छत्तं (छत्र). Sakaṭaṃ kanakaṃ tagaraṃ nagaraṃ, taraṇaṃ caraṇaṃ dharaṇaṃ maraṇaṃ; Nayanaṃ vadanaṃ karaṇaṃ lavanaṃ, vasanaṃ pavanaṃ bhavanaṃ gaganaṃ. सकटं (गाडी), कनकं (सोने), तगरं (तगर), नगरं (नगर), तरणं (पार करणे), चरणं (आचरण), धरणं (धारण करणे), मरणं (मरण); नयनं (डोळा), वदनं (मुख), करणं (करण/साधन), लवनं (कापणी), वसनं (वस्त्र), पवनं (वारा), भवनं (भवन), गगनं (आकाश). Amataṃ puḷinaṃ mālaṃ, āsanaṃ savanaṃ mukhaṃ; Padumaṃ uppalaṃ vassaṃ, locanaṃ sādhanaṃ sukhaṃ. अमतं (अमृत), puळिनं (पुळण/वाळूचा किनारा), मालं (अंगण/माळ), आसनं (आसन), सवनं (श्रवण), मुखं (तोंड); पदुमं (कमळ), उप्पलं (उत्पल), वस्सं (वर्ष/पाऊस), लोचनं (डोळा), साधनं (साधन), सुखं (सुख). Tāṇaṃ [Pg.305] mūlaṃ dhanaṃ kūlaṃ, maṅgalaṃ naḷinaṃ phalaṃ; Hiraññaṃ ambujaṃ dhaññaṃ, jālaṃ liṅgaṃ padaṃ jalaṃ. ताण (रक्षण), मूल (मूळ), धन, कूल (काठ), मङ्गल (मंगल), नळिन (कमळ), फल (फळ), हिरञ्ञ (सुवर्ण), अम्बुज (कमळ), धञ्ञ (धान्य), जाल (जाळे), लिङ्ग (लिंग), पद आणि जल (पाणी). Aṅgaṃ paṇṇaṃ susānaṃ saṃ, āvudhaṃ hadayaṃ vanaṃ; Sopānaṃ cīvaraṃ pāṇaṃ, alātaṃ indriyaṃ kulaṃ. अङ्ग (अवयव), पण्ण (पान), सुसान (स्मशान), सं (स्वतःचे), आवुध (आयुध), हदय (हृदय), वन, सोपान (पायरी), चीवर, पाण (प्राण/पेय), अलात (कोळसा), इन्द्रिय आणि कुल (कुळ). Lohaṃ kaṇaṃ balaṃ pīṭhaṃ, aṇḍaṃ ārammaṇaṃ puraṃ; Araññaṃ tīramassattha-miccādīni samuddhare. लोह, कण, बल (बळ), पीठ (आसन), अण्ड (अंडे), आरम्मण (आलंबन), पुर (नगर), अरञ्ञ (अरण्य), तीर, अस्सत्थ (पिंपळ) इत्यादी शब्द (नपुंसकलिंगी नामांच्या रूपांसाठी) उद्धृत करावेत. Imāni cittasaddena sabbathāpi sadisāni, imāni pana visadisāni. Seyyathidaṃ – हे सर्व शब्द 'चित्त' शब्दाप्रमाणेच सर्व प्रकारे समान आहेत, परंतु हे (खालील) भिन्न आहेत. जसे की – ‘‘Cammaṃ vesma’’ntiādīni, ekadhāyeva bhijjare; ‘‘Kammaṃ thāmaṃ guṇava’’nti-ādīni tu anekadhā. “चम्म” (चामडे), “वेस्म” (घर) इत्यादी शब्द एकाच प्रकारे विभक्त होतात; परंतु “कम्म” (कर्म), “थाम” (बल/शक्ती), “गुणवन्त” इत्यादी शब्द अनेक प्रकारे विभक्त होतात. Kathaṃ? कसे? Camme, cammasmiṃ, cammamhi, cammani, vesme, vesmasmiṃ, vesmamhi, vesmani, ghamme, ghammasmiṃ, ghammamhi, ghammani. Evaṃ aññānipi yojetabbāni. चम्मे, चम्मस्मिं, चम्मम्हि, चम्मनि; वेस्मे, वेस्मस्मिं, वेस्मम्हि, वेस्मनि; घम्मे, घम्मस्मिं, घम्मम्हि, घम्मनि. याप्रमाणे इतर शब्दांचीही योजना करावी. Kammaṃ, kammāni, kammā. Kammaṃ, kammāni, kamme. Kammena, kammunā, kammanā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kammasmā, kammamhā, kammunā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kamme, kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kammesu. Bho kamma, bhavanto kammāni, bhavanto kammā. कम्मं, कम्मानि, कम्मा (प्रथमा). कम्मं, कम्मानि, कम्मे (द्वितीया). कम्मेन, कम्मुना, कम्मना, कम्मेहि, कम्मेभि (तृतीया). कम्मस्स, कम्मुनो, कम्मानं (चतुर्थी). कम्मस्मा, कम्मम्हा, कम्मुना, कम्मेहि, कम्मेभि (पंचमी). कम्मस्स, कम्मुनो, कम्मानं (षष्ठी). कम्मे, कम्मस्मिं, कम्मम्हि, कम्मनि, कम्मेसु (सप्तमी). भो कम्म, भवन्तो कम्मानि, भवन्तो कम्मा (संबोधन). Thāmasaddassa pana tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno’’ti ca, ‘‘thāmā, thāmasmā, thāmamhā, thāmunā’’ti ca yojetabbaṃ. परंतु 'थाम' (शक्ती) शब्दाच्या तृतीया एकवचनाच्या स्थानी इत्यादींमध्ये “थामेन, थामुना”, (षष्ठी/चतुर्थी एकवचनात) “थामस्स, थामुनो” आणि (पंचमी एकवचनात) “थामा, थामस्मा, थामम्हा, थामुना” अशी योजना करावी. Vantu mantu imantupaccayavataṃ pana niggahītantasaddānaṃ ‘‘guṇavaṃ cittaṃ, rucimaṃ pupphaṃ, pāpimaṃ kulaṃ’’ iccādipayogavasena – परंतु 'वन्तु', 'मन्तु' आणि 'इमन्तु' प्रत्यय लागलेल्या अनुस्वारान्त (निग्गहीतन्त) शब्दांचे, जसे की “गुणवं चित्तं” (गुणवान चित्त), “रुचिमं पुप्फं” (सुंदर फूल), “पापिमं कुलं” (पापी कुल) इत्यादी प्रयोगांनुसार – Guṇavaṃ[Pg.306], guṇavantāni, guṇavantā, guṇavanti. Guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante guṇavanti. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇava, bhavanto guṇavantāni, guṇavanti. गुणवं, गुणवन्तानि, गुणवन्ता, गुणवन्ति (प्रथमा). गुणवन्तं, गुणवन्तानि, गुणवन्ते, गुणवन्ति (द्वितीया). गुणवता, गुणवन्तेन, गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि (तृतीया). गुणवतो, गुणवन्तस्स, गुणवतं, गुणवन्तानं (चतुर्थी). गुणवता, गुणवन्ता, गुणवन्तस्मा, गुणवन्तम्हा, गुणवन्तेहि, गुणवन्तेभि (पंचमी). गुणवतो, गुणवन्तस्स, गुणवतं, गुणवन्तानं (षष्ठी). गुणवति, गुणवन्ते, गुणवन्तस्मिं, गुणवन्तम्हि, गुणवन्तेसु (सप्तमी). भो गुणव, भवन्तो गुणवन्तानि, गुणवन्ति (संबोधन). Evaṃ ‘‘rucimaṃ, rucimantāni, rucima’’ntiiccādinā, ‘‘pāpimaṃ, pāpimantāni, pāpima’’nti iccādinā ca yojetabbaṃ. Apicettha ‘‘guṇavaṃ balavaṃ yasavaṃ satimaṃ gatimaṃ’’iccādinā payogā vitthāretabbā. याचप्रमाणे “रुचिमं, रुचिमन्तानि, रुचिमा” इत्यादी आणि “पापिमं, पापिमन्तानि, पापिमा” इत्यादी शब्दांची योजना करावी. तसेच येथे “गुणवं, बलवं, यसवं, सतिमं, गतिमं” इत्यादी प्रयोगांचा विस्तार करावा. Karontasaddassa ‘‘karontaṃ cittaṃ, karontaṃ kula’’nti payogavasena – 'करोन्त' (करणारे) शब्दाच्या “करोन्तं चित्तं” (करणारे चित्त), “करोन्तं कुलं” (करणारे घराणे) या प्रयोगांनुसार – Karontaṃ, karontāni, karontā, karonti. Karontaṃ, karontāni, karonte, karonti. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karoti, karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto, karontāni, karontā, karontīti yojetabbaṃ. करोन्तं, करोन्तानि, करोन्ता, करोन्ति (प्रथमा). करोन्तं, करोन्तानि, करोन्ते, करोन्ति (द्वितीया). करोता, करोन्तेन, करोन्तेहि, करोन्तेभि (तृतीया). करोतो, करतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं (चतुर्थी). करोता, करोन्ता, करोन्तस्मा, करोन्तम्हा, करोन्तेहि, करोन्तेभि (पंचमी). करोतो, करतो, करोन्तस्स, करोन्तानं, करोतं (षष्ठी). करोति, करोन्ते, करोन्तस्मिं, करोन्तम्हि, करोन्तेसु (सप्तमी). भो करोन्त, भवन्तो करोन्तानि, करोन्ता, करोन्ति (संबोधन) अशी योजना करावी. Gacchantasaddassa tu ‘‘gacchantaṃ cittaṃ, gacchantaṃ kula’’nti payogavasena – परंतु 'गच्छन्त' (जाणारे) शब्दाच्या “गच्छन्तं चित्तं” (जाणारे चित्त), “गच्छन्तं कुलं” (जाणारे घराणे) या प्रयोगांनुसार – Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchante. Gacchatā, gacchantena, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantehi[Pg.307], gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchante, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchantā, bhavanto gacchantāni, gacchantāti yojetabbaṃ. गच्छन्तं, गच्छन्तानि, गच्छन्ता (प्रथमा). गच्छन्तं, गच्छन्तानि, गच्छन्ते (द्वितीया). गच्छता, गच्छन्तेन, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि (तृतीया). गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं (चतुर्थी). गच्छता, गच्छन्ता, गच्छन्तस्मा, गच्छन्तम्हा, गच्छन्तेहि, गच्छन्तेभि (पंचमी). गच्छतो, गच्छन्तस्स, गच्छन्तानं, गच्छतं (षष्ठी). गच्छति, गच्छन्ते, गच्छन्तस्मिं, गच्छन्तम्हि, गच्छन्तेसु (सप्तमी). भो गच्छं, भो गच्छन्ता, भवन्तो गच्छन्तानि, गच्छन्ता (संबोधन) अशी योजना करावी. Evaṃ ‘‘carantaṃ dadantaṃ tiṭṭhantaṃ cintayanta’’ntiādīsupi nāmikapadamālā yojetabbā. याचप्रमाणे “चरन्तं” (चालणारे), “ददन्तं” (देणारे), “तिट्ठन्तं” (उभे राहणारे), “चिन्तयन्तं” (विचार करणारे) इत्यादी शब्दांचीही नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) योजावीत. Mahantasaddassa pana koci bhedo, tathā hi ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti evaṃ ‘‘mahā’’iti napuṃsakapayogadassanato ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni, mahantā. Mahantaṃ, mahantāni, mahante. Mahatā’’ti kamo veditabbo. Sabbānetāni cittasaddena visadisāni. परंतु 'महन्त' (मोठा) शब्दाचा काही भेद आहे, जसे की “बाराणसिरज्जं नाम महा” (वाराणसीचे राज्य मोठे आहे) याप्रमाणे “महा” असा नपुंसकलिंगी प्रयोग दिसून येत असल्यामुळे “महन्तं, महा, mahantāni, mahantā (प्रथमा). महन्तं, महन्तानि, महन्ते (द्वितीया). महता (तृतीया)” असा क्रम समजावा. हे सर्व शब्द 'चित्त' शब्दापेक्षा भिन्न आहेत. Savinicchayoyaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा अनुस्वारान्त (निग्गहीतन्त) नपुंसकलिंगी शब्दांच्या मूळ रूपांच्या नामविभक्तीच्या रूपांचा (नामिकपदमला) सविस्तर निर्णय आहे. Avaṇṇukārantatāpakatikaṃ niggahītantaṃ अ-कारान्त मूळ रूप असलेले अनुस्वारान्त (निग्गहीतन्त) Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. नपुंसकलिंग समाप्त झाले. Idāni tassīlatthassa katarassassa atthavibhāvi iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā – आता, पूर्व आचार्यांच्या मताला अग्रभागी ठेवून, तच्छील अर्थाच्या र्हस्व इ-कारान्त 'अत्थविभावि' (अर्थ स्पष्ट करणारे) या शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) सांगू – Aṭṭhi, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhiṃ, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhismiṃ, aṭṭhimhi, aṭṭhīsu. Bho aṭṭhi, bhavanto aṭṭhī, bhavanto aṭṭhīni. Yamakamahātheramataṃ. अट्ठि, अट्ठी, अट्ठीनि (प्रथमा). अट्ठिं, अट्ठी, अट्ठीनि (द्वितीया). अट्ठिना, अट्ठीहि, अट्ठीभि (तृतीया). अट्ठिस्स, अट्ठिनो, अट्ठीनं (चतुर्थी). अट्ठिना, अट्ठीहि, अट्ठीभि (पंचमी). अट्ठिस्स, अट्ठिनो, अट्ठीनं (षष्ठी). अट्ठिस्मिं, अट्ठिम्हि, अट्ठीसु (सप्तमी). भो अट्ठि, भवन्तो अट्ठी, भवन्तो अट्ठीनि (संबोधन). हे यमक महाथेरांचे मत आहे. Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aṭṭhismā, aṭṭhimhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanā gahetabbāni. Yathā pana aṭṭhisaddassa, evaṃ ‘‘satthi dadhi vāri akkhi acchi’’iccādīnampi rūpāni bhavanti. जरी येथे पंचमी विभक्तीच्या (निस्सक्कवचन) स्थानी “अट्ठिस्मा, अट्ठिम्हा” हे शब्द आलेले नसले, तरी त्या त्या ठिकाणी तशाच प्रकारच्या प्रयोगांचे दर्शन होत असल्यामुळे ते ग्रहण करावेत. ज्याप्रमाणे 'अट्ठि' (हाड) शब्दाची रूपे होतात, त्याचप्रमाणे “सत्थि” (मांडी), “दधि” (दही), “वारि” (पाणी), “अक्खि” (डोळा), “अच्छि” (डोळा) इत्यादी शब्दांचीही रूपे होतात. Atthavibhāvi[Pg.308], atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāviṃ, atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāvinā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvinā, atthavibhāvismā atthavibhāvimhā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvismiṃ, atthavibhāvimhi, atthavibhāvīsu. Bho atthavibhāvi, bhavanto atthavibhāvī, bhavanto atthavibhāvīni. अत्थविभावि, अत्थविभावी, अत्थविभावीनि (प्रथमा). अत्थविभाविं, अत्थविभावी, अत्थविभावीनि (द्वितीया). अत्थविभाविना, अत्थविभावीहि, अत्थविभावीभि (तृतीया). अत्थविभाविस्स, अत्थविभाविनो, अत्थविभावीनं (चतुर्थी). अत्थविभाविना, अत्थविभाविस्मा, अत्थविभाविम्हा, अत्थविभावीहि, अत्थविभावीभि (पंचमी). अत्थविभाविस्स, अत्थविभाविनो, अत्थविभावीनं (षष्ठी). अत्थविभाविस्मिं, अत्थविभाविम्हि, अत्थविभावीसु (सप्तमी). भो अत्थविभावि, भवन्तो अत्थविभावी, भवन्तो अत्थविभावीनि (संबोधन). Evaṃ ‘‘dhammavibhāvi, cittānuparivatti, sukhakāri’’iccādīnipi. Tattha aṭṭhi satthiādīni padhānaliṅgāni anaññāpekkhakattā, atthavibhāvi dhammavibhāviādīni appadhānaliṅgāni aññāpekkhakattā. याचप्रमाणे “धम्मविभावि” (धम्म स्पष्ट करणारे), “चित्तानुपरिवत्ति” (चित्ताच्या अनुषंगाने चालणारे), “सुखकारि” (सुख देणारे) इत्यादी शब्दांची रूपे होतात. त्यामध्ये 'अट्ठि', 'सत्थि' इत्यादी शब्द इतर शब्दांवर अवलंबून नसल्यामुळे प्रधान लिंगी (विशेष्य) आहेत, तर 'अत्थविभावि', 'धम्मविभावि' इत्यादी शब्द इतर शब्दांवर अवलंबून असल्यामुळे अप्रधान लिंगी (विशेषण) आहेत. Savinicchayoyaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा इकारान्त नपुंसकलिंगी नामांच्या मूळ रूपाचा सविस्तर निर्णय असलेला नामविभक्ती रूपांचा विभाग आहे. Ivaṇṇantatāpakatikaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. इ-वर्णान्त मूळ रूप असलेला इकारान्त नपुंसकलिंगी विभाग समाप्त झाला. Idāni katarassassa gotrabhu iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā – आता, पूर्वाचार्यांचे मत अग्रभागी ठेवून (त्यांचे अनुसरण करून), 'गोत्रभू' या शब्दाची नामविभक्ती रूपमाला सांगू – Āyu, āyū, āyūni. Āyuṃ, āyū, āyūni. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyusmiṃ, āyumhi, āyūsu. Bho āyu, bhavanto āyū, bhavanto āyūni. Yamakamahātheramataṃ. आयु, आयू, आयूनि। आयुं, आयू, आयूनि। आयुना, आयूहि, आयूभि। आयुस्स, आयुनो, आयूनं। आयुना, आयूहि, आयूभि। आयुस्स, आयुनो, आयूनं। आयुस्मिं, आयुम्हि, आयूसु। भो आयु, भवन्तो आयू, भवन्तो आयूनि। हे यमकमहाथेरांचे मत आहे. Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘āyusmā, āyumhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. Ettha ca āyusaddo puṃnapuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca tassa dviliṅgatā [Pg.309] dissati. ‘‘Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. Āyu cassā parikkhīṇo ahosī’’tiādīsu hi āyusaddo pulliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā bhikkhunayena yathāsambhavaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. ‘‘Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca. Kittakaṃ panassa āyū’’tiādīsu pana napuṃsakaliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’ti yojitā. जरी येथे अपादान विभक्तीच्या स्थानी “आयुस्मा, आयुम्हा” हे शब्द आलेले नसले, तरीही तिथे तिथे त्यासारखे प्रयोग दिसत असल्यामुळे ते ग्रहण करावेत. आणि येथे 'आयु' हा शब्द पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी समजावा. कारण पाळी आणि अट्ठकथांमध्ये त्याचे द्विलिंगत्व दिसून येते. “पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिस। आयु चस्सा परिक्खीणो अहोसी” इत्यादींमध्ये 'आयु' शब्द पुल्लिंगी आहे, त्यानुसार “आयु, आयू, आयवो” इत्यादी भिक्खू-पद्धतीने शक्यतेनुसार नामविभक्ती रूपमाला योजावी. परंतु “अग्गं आयु च वण्णो च। कित्तकं पनस्स आयू” इत्यादींमध्ये तो नपुंसकलिंगी आहे, त्यानुसार “आयु, आयू, आयूनि” अशी योजना केली आहे. Gotrabhu, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhuṃ, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhunā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhunā, gotrabhusmā, gotrabhumhā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhusmiṃ, gotrabhumhi, gotrabhūsu. Bho gotrabhu, bhavanto gotrabhū, bhavanto gotrabhūni. Bho gotrabhū, bho gotrabhūni, evaṃ bahuvacanaṃ vā. Ayamamhākaṃ mataṃ, evaṃ ‘‘cittasahabhu’’iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ ukārantasaddānaṃ aññesampi taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Puggalavācako pana ūkāranto gotrabhūsaddo pulliṅgapariyāpannattā sabbaññūnaye paviṭṭho. Tatraññe saddā nāma ‘‘cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu siṅgu hiṅgu cittagu’’iccādayo. गोत्रभु, गोत्रभू, गोत्रभूनि। गोत्रभुं, गोत्रभू, गोत्रभूनि। गोत्रभुना, गोत्रभूहि, गोत्रभूभि। गोत्रभुस्स, गोत्रभुनो, गोत्रभूनं। गोत्रभुना, गोत्रभुस्मा, गोत्रभुम्हा, गोत्रभूहि, गोत्रभूभि। गोत्रभुस्स, गोत्रभुनो, गोत्रभूनं। गोत्रभुस्मिं, गोत्रभुम्हि, गोत्रभूसु। भो गोत्रभु, भवन्तो गोत्रभू, भवन्तो गोत्रभूनि। भो गोत्रभू, भो गोत्रभूनि, किंवा असे बहुवचन होते. हे आमचे मत आहे. याचप्रमाणे “चित्तसहभु” इत्यादी 'भू' धातूपासून बनलेल्या उकारान्त शब्दांची आणि इतरही तत्सम शब्दांची नामविभक्ती रूपमाला योजावी. परंतु पुद्गलवाचक ऊकारान्त 'गोत्रभू' शब्द पुल्लिंगात समाविष्ट असल्यामुळे तो 'सब्बञ्ञू' (सर्वज्ञ) पद्धतीमध्ये समाविष्ट होतो. तेथील इतर शब्द म्हणजे “चक्खु, वसु, धनु, दारु, तिपु, मधु, सिङ्गु, हिङ्गु, चित्तगु” इत्यादी आहेत. Savinicchayoyaṃ ukārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo. हा निर्णयांसह उकारान्त नपुंसकलिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपाचा नामविभक्ती रूपमाला विभाग आहे. Uvaṇṇokārantatāpakatikaṃ उ-वर्ण आणि ओ-कारान्त प्रकृतीचे. Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. उकारान्त नपुंसकलिंग समाप्त झाले. Evaṃ niggahītanta ikāranta ukārantavasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni niravasesato gahitāneva honti. Tesu kesañci [Pg.310] niggahītantānaṃ kvaci paccattekavacanassa bahuvacanassa ekārādesavasena bhedo dissati. Seyyathidaṃ? ‘‘Sukhe dukkhe. Ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate’’iccevamādi. Nanu bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dassanato ‘‘ekārantampi napuṃsakaliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ niggahītantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ napuṃsakaliṅgaṃ nāma natthi. Tasmā napuṃsakaliṅgānaṃ yathāvuttā tividhatāyeva gahetabbāti. अशा प्रकारे, निग्गहीत-अन्त (अनुस्वारान्त), इकारान्त आणि उकारान्त या भेदाने तीन प्रकारचे नपुंसकलिंग पूर्णपणे ग्रहण केले गेले आहेत. त्यापैकी काही निग्गहीत-अन्त शब्दांमध्ये कधीकधी प्रथमा एकवचन आणि बहुवचनात 'ए' काराच्या आदेशामुळे भेद दिसून येतो. जसे की – “सुखे दुक्खे। एकूनपञ्ञास आजीवकसते एकूनपञ्ञास परिब्बाजकसते” इत्यादी. अहो! पाळीमध्ये अशा प्रकारची रूपे दिसत असल्यामुळे “एकारान्त नपुंसकलिंग सुद्धा आहे” असे म्हणावे का? असे म्हणू नये, कारण ती रूपे निग्गहीत-अन्त अंतर्गतच विशेष रूपे आहेत. आदेशाच्या द्वारे सिद्ध होत असल्यामुळे स्वतंत्रपणे 'एकारान्त नपुंसकलिंग' नावाचे काही नाही. म्हणून, नपुंसकलिंगांचे वर सांगितलेले तीन प्रकारच ग्रहण करावेत. Napuṃsakānamiccevaṃ, liṅgānaṃ nayasālinī; Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ mahesino. अशा प्रकारे, नपुंसकलिंगी शब्दांची ही पद्धतशीर रूपमाला मी महर्षींच्या शासनाच्या कल्याणासाठी स्पष्ट केली आहे. Yassesā paguṇā sadda-nītiresā subhāvitā; Sāsane kulaputtānaṃ, saraṇaṃ so parāyaṇaṃ. ज्याला ही सुसंस्कृत 'सद्दानीति' (व्याकरण) उत्तम प्रकारे अवगत आहे, तो शासनामध्ये कुलपुत्रांसाठी शरण आणि परम आश्रयस्थान बनतो. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe ...कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दानीति' ग्रंथामध्ये... Napuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo ...नपुंसकलिंगी शब्दांच्या प्रातिपदिक रूपाचा नामविभक्ती रूपमाला विभाग... Navamo paricchedo. ...हा नववा परिच्छेद आहे. 10. Liṅgattayamissakanāmikapadamālā १०. तिन्ही लिंगांची मिश्र नामविभक्ती रूपमाला. Adhikūnakato ceka-kkharato ca ito paraṃ; Tīṇi liṅgāni missetvā, padamālamanākulaṃ. यापुढे, अधिक किंवा उणे आणि एकाक्षरी शब्दांच्या क्रमाने, तिन्ही लिंगांचे मिश्रण करून, स्पष्ट अशी रूपमाला सांगतो. Nānāsukhumasaṅketa-gatesvatthesu viññunaṃ; Gambhīrabuddhicāratthaṃ, pavakkhāmi yathābalaṃ. विद्वानांच्या गंभीर बुद्धीच्या विहारासाठी, विविध सूक्ष्म आणि संकेतांनी युक्त अर्थांमध्ये, मी माझ्या शक्तीनुसार सांगेन. Itthī thī ca pabhā bhā ca, girā rā pavanaṃ vanaṃ; Udakañca dakaṃ kañca, vitakko iti cādayo. 'इत्थी' आणि 'थी', 'पभा' आणि 'भा', 'गिरा' आणि 'रा', 'पवनं' आणि 'वनं', 'उदकं', 'दकं' आणि 'कं', 'वितक्को' इत्यादी. Bhū [Pg.311] bhūmi ceva araññaṃ, araññānīti cādayo; Paññā paññāṇaṃ ñāṇañca, iccādī ca tidhā siyuṃ. 'भू', 'भूमी' तसेच 'अरञ्ञं', 'अरञ्ञानी' इत्यादी; 'पञ्ञा', 'पञ्ञाणं' आणि 'ञाणं' इत्यादी तीन प्रकारे असू शकतात. Ko vi sā ceva bhā rā ca, thī dhī ku bhū tatheva kaṃ; Khaṃ go mo mā ca saṃ yaṃ taṃ, kimiccādī ca ekikāti. 'को', 'वी', 'सा' तसेच 'भा' व 'रा', 'थी', 'धी', 'कु', 'भू' तसेच 'कं', 'खं', 'गो', 'मो', 'मा', 'सं', 'यं', 'तं', 'किं' इत्यादी एकाक्षरी शब्द आहेत. Ayaṃ liṅgattayamissako nāmikapadamālāuddeso. Tatra itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ…pe… bhotiyo itthiyo. हा तिन्ही लिंगांच्या मिश्र नामविभक्ती रूपमालेचा निर्देश आहे. त्यामध्ये – इत्थी, इत्थी, इत्थियो। इत्थिं... पे... भोतियो इत्थियो। Thī thī, thiyo. Thiṃ, thī, thiyo. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thiyaṃ, thīsu. Bhoti thi, bhotiyo thī, bhotiyo thiyo. Ettha – थी थी, थियो। थिं, थी, थियो। थिया, थीहि, थीभि। थिया, थीनं। थिया, थीहि, थीभि। थिया, थीनं। थिया, थियं, थीसु। भोति थि, भोतियो थी, भोतियो थियो। येथे – ‘‘Kukkuṭā maṇayo daṇḍā, thiyo ca puññalakkhaṇā; Uppajjanti apāpassa, katapuññassa jantuno; Thiyā guyhaṃ na saṃseyya; Thīnaṃ bhāvo durājāno’’ti “कुक्कुटा मणयो दण्डा, थियो च पुञ्ञलक्खणा। उप्पज्जन्ति अपापस्स, कतपुञ्ञस्स जन्तुनो। थिया गुय्हं न संसेय्य। थीनं भावो दुराजानो” Ādīni nidassanapadāni. इत्यादी उदाहरणाचे शब्द आहेत. Pabhā, pabhā, pabhāyo. Pabhaṃ…pe… bhotiyo pabhāyo. पभा, pabhā, pabhāyo. पभं... पे... भोतियो पभायो। Bhā, bhā, bhāyo. Bhaṃ, bhā, bhāyo. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāyaṃ, bhāsu. Bhoti bhe, bhotiyo bhā, bhotiyo bhāyo. Ettha ca ‘‘bhākaro bhānu’’iccādīni nidassanapadāni. भा, भा, भायो। भं, भा, भायो। भाय, भाहि, भाभि। भाय, भानं। भाय, भाहि, भाभि। भाय, भानं। भाय, भायं, भासु। भोति भे, भोतियो भा, भोतियो भायो। आणि येथे “भाकरो भानु” इत्यादी उदाहरणाचे शब्द आहेत. Girā[Pg.312], girā, girāyo. Giraṃ…pe… bhotiyo girāyo. ‘‘Vācā girā byappatho. Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso’’ti imāni girāsaddassa itthiliṅgabhāve nidassanapadāni. गिरा, गिरा, गिरायो। गिरं... पे... भोतियो गिरायो। “वाचा गिरा ब्यप्पथो। ये वोहं कित्तयिस्सामि, गिराहि अनुपुब्बसो” ही 'गिरा' शब्दाच्या स्त्रीलिंगी असण्याची उदाहरणे आहेत. Suvaṇṇavācako rāsaddo pulliṅgo, idha pana saddavācako rāsaddo itthiliṅgo. सुवर्णवाचक 'रा' शब्द पुल्लिंगी आहे, परंतु येथे शब्दवाचक 'रा' शब्द स्त्रीलिंगी आहे. Rā, rā, rāyo. Raṃ, rā, rāyo. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāyaṃ, rāsu. Bhoti re, bhotiyo rā, bhotiyo rāyo. रा, रा, रायो। रं, रा, रायो। राय, राहि, राभि। राय, रानं। राय, राहि, राभि। राय, रानं। राय, रायं, रासु। भोति रे, भोतियो रा, भोतियो रायो। Rā vuccati saddo. Aggaññasuttaṭīkāyañhi ‘‘rā saddo tiyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakālo’’ti vuttaṃ. Tasmā rāsaddassa saddavācakatte ‘‘rattī’’ti padaṃ nidassanaṃ. 'रा' म्हणजे शब्द म्हटला जातो. कारण अग्गञ्ञसुत्त-टीकेमध्ये म्हटले आहे – “रा सद्दो तियति छिज्जति एत्थाति रत्ति, सत्तानं सद्दस्स वूपसमकालो” (जिथे 'रा' म्हणजे शब्द खंडित होतो ती 'रत्ति' म्हणजे रात्र, जी प्राण्यांच्या शब्दाच्या शांत होण्याचा काळ आहे). म्हणून 'रा' शब्दाच्या शब्दवाचकतेमध्ये “रत्ती” हा शब्द उदाहरण आहे. Pavanaṃ, pavanāni, pavanā. Pavanaṃ, pavanāni, pavane. पवनं, पवनानि, पवना। पवनं, पवनानि, पवने। Vanaṃ, vanāni, vanā. Vanaṃ, vanāni, vane. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. वनं, वनानि, वना। वनं, वनानि, वने। उर्वरित सर्व समजून घ्यावे. Pavana vanasaddā kadāci samānatthā kadāci bhinnatthā. Te hi araññavācakatte samānatthā ‘‘te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisiṃ tadā. Saputto pāvisiṃ vana’’ntiādīsu. Yathākkamaṃ pana te vāyutaṇhāvanavācakatte bhinnatthā ‘‘paramaduggandhapavanavicarite. Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’tiādīsu. ‘पवन’ आणि ‘वन’ हे शब्द कधी समान अर्थाचे तर कधी भिन्न अर्थाचे असतात. कारण, अरण्य (जंगल) या अर्थाचे वाचक असताना ते समान अर्थाचे असतात, जसे की— “ते धम्मे परिपूरेन्तो, पवनं पावििसं तदा। सपुत्तो पावििसं वनं” (त्या धर्मांना परिपूर्ण करत, तेव्हा मी पवनात [अरण्यात] प्रवेश केला. पुत्रासह मी वनात प्रवेश केला) इत्यादींमध्ये. परंतु, अनुक्रमे वायू (वारा), तृष्णा (इच्छा) आणि वन (जंगल) यांचे वाचक असताना ते भिन्न अर्थाचे असतात, जसे की— “परमदुग्गन्धपवनविचरिते” (अत्यंत दुर्गंधीयुक्त वायूने युक्त असलेल्या ठिकाणी) आणि “छेत्वा वनञ्च वनथं, निब्बना होथ भिक्खवो” (हे भिक्खूहो! वन [तृष्णा] आणि वनथ [लहान तृष्णा] कापून टाकून तुम्ही निब्बानयुक्त [तृष्णारहित] व्हा) इत्यादींमध्ये. Udakaṃ, udakāni, udakā. Udakaṃ, udakāni, udake. उदकं, उदकानि, उदका (प्रथमा विभक्ती). उदकं, उदकानि, उदके (द्वितीया विभक्ती). Dakaṃ, dakāni, dakā. Dakaṃ, dakāni, dake. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. दकं, दकानि, दका (प्रथमा). दकं, दकानि, दके (द्वितीया). उर्वरित सर्व (रूपे) याप्रमाणेच जाणावीत. ‘‘Ambapakkaṃ [Pg.313] dakaṃ sītaṃ. Thalajā dakajā pupphā’’tiādīnettha nidassanapadāni. ‘‘Nīlodaṃ vanamajjhato. Mahodadhi. Udabindunipātena, udakumbhopi pūratī’’ti pāḷippadesesu pana samāsantagatanāmattā udasaddeneva udakattho vutto ‘‘rittassāda’’nti vattabbaṭṭhāne ‘‘rittassa’’nti saddena rittassādattho viya. Pāḷiyañhi kevalo udasaddo na diṭṭhapubbo. Atthi ce, suṭṭhu manasi kātabbo. “अम्बपक्कं दकं सीतं” (पिकलेला आंबा आणि थंड पाणी), “थलजा दकजा पुप्फा” (जमिनीवर आणि पाण्यात उगवणारी फुले) इत्यादी येथे उदाहरणाचे शब्द आहेत. परंतु, “नीलोदं वनमज्झतो” (वनाच्या मध्यभागातील निळे पाणी), “महोदधि” (महासागर), “उदबिन्दुनिपातेन, उदकुम्भोपि पूरती” (पाण्याच्या थेंबाथेंबाने पाण्याचा घडाही भरतो) इत्यादी पाळी वचनांमध्ये समासाच्या शेवटी नाम आल्यामुळे ‘उद’ या शब्दानेच ‘उदक’ (पाणी) हा अर्थ सांगितला आहे; जसे की “रित्तस्सादं” (रिक्त आस्वाद) असे म्हणण्याच्या ठिकाणी केवळ “रित्तस्स” या शब्दाने ‘रिक्त आस्वाद’ हा अर्थ व्यक्त होतो. कारण, पाळीमध्ये केवळ ‘उद’ हा शब्द पूर्वी कधी पाहिला गेलेला नाही. जर तो असेल, तर त्याचे नीट मनन केले पाहिजे. Kaṃ, kāni, kā. Kaṃ, kāni, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā, bhavanto kāni. Bhosaddena vā bahuvacanaṃ yojetabbaṃ ‘‘bho kāni, bho kā’’ti. कं, कानि, का (प्रथमा). कं, कानि, के (द्वितीया). केन, केहि, केभि (तृतीया). कस्स, कानं (चतुर्थी). का, कस्मा, कम्हा, केहि, केभि (पंचमी). कस्स, कानं (षष्ठी). के, कस्मिं, कम्हि, केसु (सप्तमी). भो क (हे क!), भवन्तो का, भवन्तो कानि (संबोधन). किंवा ‘भो’ शब्दाने बहुवचन जोडावे, जसे की— “भो कानि, bho का”. Ettha kaṃ vuccati udakaṃ sīsaṃ sukhañca. Atra ‘‘kantāro kandaro kevaṭṭā kesā karuṇā nāko’’tiādīni payogāni veditabbāni. Tatra kantāroti kaṃ vuccati udakaṃ, tena taritabbo atikkamitabboti kantāro, nirudakappadeso. Corakantārantiādīsu pana rūḷhiyā duggamanaṭṭhānepi kantārasaddo pavattatīti daṭṭhabbaṃ. Kandaroti etthāpi kaṃ vuccati udakaṃ, tena dārito bhinnoti kandaro. Kevaṭṭātiādīsu pana ke udake vattanato gahaṇatthaṃ pavattanato kevaṭṭā. Ke sīse senti uppajjantīti kesā. Kaṃ sukhaṃ rundhatīti karuṇā. Nākoti saggo. Kanti hi sukhaṃ, na kaṃ akaṃ, dukkhaṃ, taṃ natthi etthāti nākoti attho gahetabbo[Pg.314]. Yathettha itthīsaddādīnaṃ nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘vitakko vicāro ābhā padīpo’’tiādīnampi yojetabbā. येथे ‘कं’ म्हणजे पाणी, डोके आणि सुख असे म्हटले जाते. येथे “कन्तारो, कन्दरो, केवट्टा, केसा, करुणा, नाको” इत्यादी प्रयोग जाणावेत. त्यामध्ये ‘कन्तारो’ (कांतार/अरण्य) म्हणजे— ‘कं’ म्हणजे पाणी, ज्याच्याद्वारे ते पार केले पाहिजे किंवा ओलांडले पाहिजे ते ‘कन्तार’ (पाणी नसलेला प्रदेश). परंतु ‘चोरकन्तार’ (चोरांचे अरण्य) इत्यादींमध्ये रूढीने दुर्गम ठिकाणीही ‘कन्तार’ शब्द वापरला जातो, असे समजावे. ‘कन्दरो’ (कंदरा/गुहा) येथेही ‘कं’ म्हणजे पाणी, ज्याच्याद्वारे ते विदीर्ण (कोरलेले) किंवा भिन्न केले जाते ते ‘कन्दर’. ‘केवट्टा’ (कोळी/मासेमार) इत्यादींमध्ये ‘के’ म्हणजे पाण्यात राहणारे (मासे) पकडण्यासाठी जे प्रवृत्त होतात ते ‘केवट्टा’. ‘के’ म्हणजे डोक्यावर जे राहतात किंवा उगवतात ते ‘केसा’ (केस). ‘कं’ म्हणजे सुखाला जे रोखते (दुसऱ्याचे दुःख पाहून जे मन द्रवते) ती ‘करुणा’. ‘नाको’ म्हणजे स्वर्ग. ‘कं’ म्हणजे सुख, ‘न कं’ म्हणजे ‘अकं’ (दुःख), जे येथे नाही तो ‘नाको’ (स्वर्ग) असा अर्थ घ्यावा. ज्याप्रमाणे येथे ‘इत्थी’ (स्त्री) इत्यादी शब्दांची नामविभक्ती रूपमाला जोडली आहे, त्याचप्रमाणे “वितक्को, विचारो, आभा, पदीपो” इत्यादींचीही जोडावी. Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhotiyo bhuyo. Ettha ca ‘‘bhūruho bhūpālo bhūbhujo bhūtala’’nti nidassanapadāni. भू, भू, भुयो (प्रथमा). भुं, भू, भुयो (द्वितीया). भुया, भूhi, भूभि (तृतीया). भुया, भूनं (चतुर्थी). भुया, भूhi, भूभि (पंचमी). भुया, भूनं (षष्ठी). भुया, भुयं, भूसु (सप्तमी). भोति भु, भोतियो भू, भोतियो भुयो (संबोधन). आणि येथे “भूरुहो” (झाड), “भूपालो” (राजा), “भूभुजो” (राजा), “भूतलं” (पृथ्वीचा पृष्ठभाग) हे उदाहरणाचे शब्द आहेत. Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo; Sesaṃ vitthāretabbaṃ; Araññaṃ, araññāni, araññā; Sesaṃ vitthāretabbaṃ. भूमि, भूमी, भूमियो; उर्वरित विस्तार करावा. अरञ्ञं, अरञ्ञानि, अरञ्ञा; उर्वरित विस्तार करावा. Araññānī vuccati mahāaraññaṃ, ‘‘gahapatānī’’ti padamiva inīpaccayavasena sādhetabbaṃ padaṃ itthiliṅgañca. ‘‘Araññānī’’ti hi aṭṭhakathāpāṭhopi dissati. ‘अरञ्ञानी’ म्हणजे मोठे अरण्य (महाअरण्य) म्हटले जाते. “गहपतानी” या शब्दाप्रमाणे ‘इनी’ प्रत्ययाच्या साहाय्याने सिद्ध होणारा हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. कारण, अट्ठकथेमध्ये “अरञ्ञानी” असा पाठही दिसून येतो. Araññānī, araññānī, araññāniyo. Araññāniṃ, araññānī, araññāniyo. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññāniyaṃ, araññānīsu. Bhoti araññāni, bhotiyo araññānī, bhotiyo araññāniyo. अरञ्ञानी, अरञ्ञानी, अरञ्ञानियो (प्रथमा). अरञ्ञानिं, अरञ्ञानी, अरञ्ञानियो (द्वितीया). अरञ्ञानिया, अरञ्ञानीहि, अरञ्ञानीभि (तृतीया). अरञ्ञानिया, अरञ्ञानीनं (चतुर्थी). अरञ्ञानिया, अरञ्ञानीहि, अरञ्ञानीभि (पंचमी). अरञ्ञानिया, अरञ्ञानीनं (षष्ठी). अरञ्ञानिया, अरञ्ञानियं, अरञ्ञानीसु (सप्तमी). भोति अरञ्ञानि, भोतियो अरञ्ञानी, भोतियो अरञ्ञानियो (संबोधन). Yathettha uttarādhikavasena yojitā, evaṃ ‘‘sabhā, sabhāya’’ntiādīsupi yojetabbā. Sabhāyanti sabhā eva[Pg.315], liṅgabyattayavasena pana evaṃ vuttaṃ. ‘‘Sabhāye vā dvāramūle vā vatthabba’’nti pāḷi ettha nidassanaṃ. ज्याप्रमाणे येथे पुढील अधिकाराच्या नियमानुसार योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे “सभा, सभायं” इत्यादींमध्येही योजना करावी. ‘सभायं’ म्हणजे ‘सभा’च, परंतु लिंगबदलामुळे (लिंगव्यत्ययामुळे) असे म्हटले आहे. “सभाये वा द्वारमूले वा वत्थब्बं” (सभेत किंवा दारापाशी राहावे) हे पाळी वचन येथे उदाहरण आहे. Paññā, paññā, paññāyo. Paññaṃ, paññā, paññāyo. Paññāya. पञ्ञा, pञ्ञा, pञ्ञायो (प्रथमा). पञ्ञं, pञ्ञा, pञ्ञायो (द्वितीया). पञ्ञाय (तृतीयादी). Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇā. Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇe. Paññāṇena. पञ्ञाणं, pञ्ञाणानि, pञ्ञाणा (प्रथमा). पञ्ञाणं, pञ्ञाणानि, pञ्ञाणे (द्वितीया). पञ्ञाणेन (तृतीया). ‘‘Tathā hi bhante bhagavato sīlapaññāṇaṃ. Sādhu paññāṇavā naro’’tiādīnettha nidassanapadāni. “तथा हि भन्ते भगवतो सीलपञ्ञाणं” (कारण, भन्ते! भगवंतांचे शील हेच त्यांचे लक्षण/ज्ञान आहे), “साधु पञ्ञाणवा नरो” (प्रज्ञावान मनुष्य चांगला असतो) इत्यादी येथे उदाहरणाचे शब्द आहेत. Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇā. Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇe. Ñāṇena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Aggi aggini gini’’iccādīsupi uttarādhikavasena nāmikapadamālā yojetabbā. ञाणं, ञाणानि, ञाणा (प्रथमा). ञाणं, ञाणानि, ञाणे (द्वितीया). ञाणेन (तृतीया). उर्वरित सर्व याप्रमाणेच जाणावे. “अग्गि, अग्गिनि, गिनि” इत्यादींमध्येही पुढील अधिकाराच्या नियमानुसार नामविभक्ती रूपमाला जोडावी. Ko vī sādīsupi ekakkharesu ko vuccati brahmā vāto ca sarīrañca, tassa tabbācakatte ime payogā. Seyyathidaṃ? ‘को’, ‘वी’ इत्यादी एकाक्षरी शब्दांमध्ये ‘को’ म्हणजे ब्रह्मा, वायू आणि शरीर असे म्हटले जाते. त्याचे वाचक असण्यामध्ये हे प्रयोग आहेत. ते कोणते? जसे की— ‘‘Jinena yena ānītaṃ, lokassa amitaṃ hitaṃ; Tassa pādambujaṃ vande, kamoḷialisevitaṃ. “जिनेन येन आनीतं, लोकस्स अमितं हितं। तस्स पादम्बुजं वन्दे, कमोळिअलिसेवितं॥” (ज्या जिनांनी [बुद्धांनी] जगाचे अमर्याद हित आणले [साधले], त्यांच्या चरणकमलांना मी वंदन करतो, जे ‘कमोळिअलिसेवित’ [ब्रह्मदेवांच्या मुकुटावरील भ्रमरांनी सेवित] आहे.) Kakudharukkho. Karajakāyo’’ iccevamādayo. Tattha kamoḷialisevitanti vandantānaṃ anekasatānaṃ brahmānaṃ moḷibhamarasevitanti kavayo icchanti. Kakudharukkhoti ettha pana ko vuccati vāto, tassa yo kujjhati, vātarogāpanayanavasena taṃ nivāreti, tasmā so rukkho kakudhoti vuccatībhi ācariyā. Karajakāyoti ettha tu ko vuccati sarīraṃ, tattha pavatto rajo karajo. Kiṃ taṃ[Pg.316]? Sukkasoṇitaṃ. Tañhi ‘‘rāgo rajo, na ca pana reṇu vuccatī’’ti evaṃ vuttarāgarajaphalattā sarīravācakena kasaddena visesetvā phalavohārena ‘‘karajo’’ti vuccati. Tena sukkasoṇitasaṅkhātena karajena sambhūto kāyo karajakāyoti ācariyā. Tathā hi ‘‘kāyo mātāpettikasambhavo’’ti vutto, mahāassapūrasuttaṭīkāyaṃ pana ‘‘kariyati gabbhāsaye khipiyatīti karo, sambhavo. Karato jātoti karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātuādīnaṃ saṇṭhāpanavasena karato jātoti apare, ubhayathāpi karajakāyanti catusantatirūpamāhā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto kasaddādhikārattā. “ककुधरुक्खो” (ककुध वृक्ष), “करजकायो” (करजकाय) इत्यादी. त्यामध्ये ‘कमोळिअलिसेवितं’ म्हणजे वंदन करणाऱ्या अनेक शेकडो ब्रह्मांच्या मुकुटावरील भ्रमरांनी सेवित, असा कवींना अर्थ अभिप्रेत आहे. ‘ककुधरुक्खो’ येथे ‘को’ म्हणजे वायू, जो त्याला क्रुद्ध करतो (म्हणजे वायूचे आजार दूर करतो), त्या वायूच्या रोगाचे निवारण करत असल्यामुळे त्या वृक्षाला ‘ककुध’ असे म्हटले जाते, असे आचार्य सांगतात. ‘करजकायो’ येथे मात्र ‘को’ म्हणजे शरीर, त्यामध्ये उत्पन्न होणारा रज म्हणजे ‘करज’. तो कोणता? शुक्र आणि शोणित (वीर्य आणि रक्त). कारण “रागो रजो, न च पन रेणु वुच्चति” (राग हा रज आहे, धूळ नव्हे) अशा प्रकारे सांगितलेल्या रागरूपी रजाचे फळ असल्यामुळे, शरीरवाचक ‘क’ शब्दाने विशेषित करून फलव्यवहाराने त्याला ‘करज’ म्हटले जाते. त्या शुक्र-शोणित रूपी करजापासून उत्पन्न झालेली काया म्हणजे ‘करजकाय’ असे आचार्य म्हणतात. म्हणूनच “कायो मातापेत्तिकसम्भवो” (माता-पित्यांपासून उत्पन्न झालेली काया) असे म्हटले आहे. महाअस्सपूरसुत्तटीकेमध्ये मात्र— “गर्भाशयात जे टाकले जाते ते ‘कर’ म्हणजे संभव (उत्पत्ती). करापासून जो जन्मला तो ‘करज’ म्हणजे माता-पित्यांपासून उत्पन्न झालेला, असा अर्थ आहे. माता इत्यादींच्या स्थापनेमुळे करापासून जन्मलेला तो ‘करज’ असे इतर म्हणतात. दोन्ही प्रकारे ‘करजकाय’ म्हणजे चार प्रकारच्या संततीचे रूप म्हटले आहे” असे सांगितले आहे. परंतु हा अर्थ येथे अभिप्रेत नाही, तर ‘क’ शब्दाच्या अधिकाराचा संबंध असल्यामुळे पूर्वोक्त (पहिलाच) अर्थ अभिप्रेत आहे. Ko, kā. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā. को, का (प्रथमा). कं, के (द्वितीया). केन, केहि, केभि (तृतीया). कस्स, कानं (चतुर्थी). का, कस्मा, कम्हा, केहि, केभि (पंचमी). कस्स, कानं (षष्ठी). के, कस्मिं, कम्हि, केसु (सप्तमी). भो क, भवन्तो का (संबोधन). Tatra vi vuccati pakkhī. Tathā hi pakkhīnaṃ issaro supaṇṇarājā vindoti kathiyati. Etamatthañhi sandhāya pubbācariyenapi ayaṃ gāthā bhāsitā – तेथे 'वि' म्हणजे पक्षी असे म्हटले जाते. तसेच पक्षांचा स्वामी सुपर्णराज (गरुडराज) याला 'विन्द' असे म्हटले जाते. याच अर्थाचा संदर्भ घेऊन पूर्वाचार्यांनीही ही गाथा म्हटली आहे – ‘‘Saddhānate muddhani saṇṭhapemi, muninda nindāpagataṃ tavaggaṃ; Devindanāgindanarindavinda-na taṃ vibhinnaṃ caraṇāravinda’’nti. “हे मुनींद्र! देवेंद्र, नागेंद्र आणि नरेंद्रांच्या समूहानेही जे कधी विलग केले नाही, असे निंदेपासून मुक्त असलेले आपले श्रेष्ठ चरणकमल मी श्रद्धेने नम्र झालेल्या मस्तकावर धारण करतो.” Tattha vīnaṃ indoti vindo, pakkhijātiyā jātānaṃ supaṇṇānaṃ rājāti attho. तेथे 'वीनां इन्दो' (पक्षांचा स्वामी) म्हणजे 'विन्द', पक्षी जातीमध्ये जन्मलेल्या सुपर्णांचा (गरुडांचा) राजा असा याचा अर्थ आहे. Viṃ, vī, vayo. Viṃ, vī, vayo. Vinā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vinā, vismā, vimhā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vismiṃ, vimhi, vīsu. Bho vi, bhavanto vayo. विं, वी, वयो। विं, वी, वयो। विना, वीहि, वीभि। विस्स, विनो, वीनं। विना, विस्मा, विम्हा, वीहि, वीभि। विस्स, विनो, वीनं। विस्मिं, विम्हि, वीसु। भो वि, भवन्तो वयो। Sā [Pg.317] vuccati sunakho, ‘‘mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’tiādīsu pana sāsaddo sabbanāmikapariyāpanno parammukhavacano tasaddena sambhūto daṭṭhabbo. Sāsaddassa bhā rā thī bhū kasaddānañca nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā. 'सा' म्हणजे कुत्रा असे म्हटले जाते. परंतु “माझी माता आहे, तिचे मी पालन केले पाहिजे” इत्यादी वाक्यांमध्ये 'सा' हा शब्द सर्वनामाच्या अंतर्गत येणारा, परोक्षवाचक (तृतीय पुरुषवाचक) असून तो 'तद्' शब्दापासून उत्पन्न झालेला मानला पाहिजे. 'सा' शब्दाची आणि 'भा', 'रा', 'थी', 'भू', 'क' या शब्दांची नामविभक्ती रूपे खाली दर्शविली आहेत. Dhī vuccati paññā. Ettha ca ‘‘amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide’’ti. ‘‘Dhīmā, dhīmati, sudhī, sudhinī, dhīyutta’’nti ca ādīni nidassanapadāni. 'धी' म्हणजे प्रज्ञा (बुद्धी) असे म्हटले जाते. आणि येथे “हे तात! अमात्यांना धीर (बुद्धिमान) आणि अर्थाचे (कार्याचे) कुशल म्हणून जाणावे” असे म्हटले आहे. “धीमा, धीमती, सुधी, सुधिनी, धीयुत्त” इत्यादी याची उदाहरणे आहेत. Dhī, dhī, dhiyo. Dhiṃ, dhī, dhiyo. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhiyaṃ, dhīsu. Bhoti dhi, bhotiyo dhī, bhotiyo dhiyo. धी, धी, धियो। धिं, धी, धियो। धिया, धीहि, धीभि। धिया, धीनं। धिया, धीहि, धीभि। धिया, धीनं। धिया, धियं, धीसु। भोति धि, भोतियो धी, भोतियो धियो। Ku vuccati pathavī. Ettha ca ‘‘kudālo. Kumudaṃ. Kuñjaro’’ti imāni nidassanapadāni. Tatra kuṃ pathaviṃ dālayati padāleti bhindati etenāti kudālo. Kuyaṃ pathaviyaṃ modatīti kumudaṃ. Kuṃ jaratīti kuñjaro. Tathā hi vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘kuṃ pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro’’ti. 'कु' म्हणजे पृथ्वी असे म्हटले जाते. आणि येथे “कुदालो (कुदळ), कुमुदं (कमळ), कुंजरो (हत्ती)” ही उदाहरणे आहेत. त्यामध्ये 'कु' म्हणजे पृथ्वीला जो दळतो, विदीर्ण करतो किंवा भेदतो, तो 'कुदालो' (कुदळ). 'कु' म्हणजे पृथ्वीवर जे आनंदित होते (उमलते), ते 'कुमुदं' (कमळ). 'कु' म्हणजे पृथ्वीला जो जर्जर करतो, तो 'कुंजरो' (हत्ती). तसेच विमानवत्थु-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे – “'कु' म्हणजे पृथ्वीला आपल्या आघाताने जो जर्जर करतो, तो 'कुंजरो' होय.” Ku, kū, kuyo. Kuṃ, kū, kuyo. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kuyaṃ, kūsu. Bhoti ku, bhotiyo kū, bhotiyo kuyo. कु, कू, कुयो। कुं, कू, कुयो। कुया, कूहि, कूबि। कुया, कूनं। कुया, कूहि, कूबि। कुया, कूनं। कुया, कुयं, कूसु। भोति कु, भोतियो कू, भोतियो कुयो। Kha’mindriyaṃ pakathitaṃ, kha’mākāsamudīritaṃ; Saggaṭṭhānampi khaṃ vuttaṃ, suññattampi ca khaṃ mataṃ. 'ख' म्हणजे इंद्रिय असे सांगितले आहे, 'ख' म्हणजे आकाश असे म्हटले आहे; स्वर्गस्थानालाही 'ख' म्हटले आहे आणि शून्यतेलाही 'ख' मानले गेले आहे. Tatrindriyaṃ [Pg.318] cakkhuviññāṇādīnaṃ gatinivāsabhāvato ‘‘kha’’nti vuccati, ākāsaṃ vivittaṭṭhena. Saggo katasucaritehi ekantena gantabbatāya ‘‘kha’’nti saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Khago yathā hi rukkhagge, nilīyantova sākhino. Sākhaṃ ghaṭṭetī’’ti ca, ‘‘khe nimmito acari aṭṭhasataṃ sayambhū’’ti ca ādi ettha nidassanaṃ. तेथे चक्षुविज्ञानादींच्या गती व निवासाचे स्थान असल्यामुळे इंद्रियाला 'ख' असे म्हटले जाते, आणि विविक्त (मोकळे) असल्याच्या अर्थाने आकाशाला 'ख' म्हटले जाते. केलेल्या सुचरितांमुळे (सत्कर्मामुळे) निश्चितपणे जाण्यायोग्य असल्यामुळे स्वर्गाला 'ख' ही संज्ञा प्राप्त होते. “ज्याप्रमाणे झाडाच्या शेंड्यावर बसणारा पक्षी (खग) फांदीवर उतरताना फांदीला स्पर्श करतो” आणि “स्वयंभू (बुद्धांनी) आकाशात (खे) निर्माण होऊन एकशे आठ प्रातिहार्ये केली” इत्यादी येथे उदाहरणे आहेत. Khaṃ, khāni, khā. Khaṃ, khāni, khe. Khena, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khā, khasmā, khamhā, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khe, khasmiṃ, khamhi, khesu. Bho kha, bhavanto khāni, bhavanto khā. खं, खानि, खा। खं, खानि, खे। खेन, खेहि, खेभि। खस्स, खानं। खा, खस्मा, खम्हा, खेहि, खेभि। खस्स, खानं। खे, खस्मिं, खम्हि, खेसु। भो ख, भवन्तो खानि, भवन्तो खा। Gosaddassa atthuddhāro vuccate – 'गो' शब्दाचा अर्थविस्तार सांगितला जात आहे – Go goṇe cindriye bhūmyaṃ, vacane ceva buddhiyaṃ; Ādicce rasmiyañceva, pānīyepi ca vattate; Tesu atthesu goṇe thi-pumā ca itare pumā. 'गो' हा शब्द बैल (किंवा गाय), इंद्रिय, भूमी (पृथ्वी), वचन आणि बुद्धी; तसेच सूर्य, किरण आणि पाणी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. या अर्थांपैकी 'बैल/गाय' या अर्थात तो स्त्रीलिंगी व पुल्लिंगी असतो आणि इतर अर्थांमध्ये तो पुल्लिंगी असतो. Tathā hi ‘‘gosu duyhamānāsu gato. Gopañcamo’’tiādīsu gosaddo goṇe vattati. Gocaroti etthindriyepi vattati gāvo cakkhādīnindriyāni caranti etthāti gocaro. Tathā hi porāṇā kathayiṃsu ‘‘gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, abhiṇhaṃ caritabbaṭṭhānaṃ. Gāvovācakkhādīnindriyāni, tehi caritabbaṭṭhānaṃ gocaro’’ti. ‘‘Gomatiṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanāyaṃ pana pathaviyaṃ vattati. ‘‘Bhūripaññaṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃvandāmī’’ti hi attho. Tathā suttanipātaṭṭhakathāyavāseṭṭhasuttasaṃvaṇṇanappadese ‘‘gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasirakkhanti vuttaṃ hoti. Pathavī hi ‘‘go’’ti vuccati, tappabhedo ca khetta’’nti vuttaṃ. तसेच “गाईंचे दोहन केले जात असताना तो गेला” किंवा “गो-पंचम” इत्यादींमध्ये 'गो' शब्द बैलाच्या/गाईच्या अर्थात वापरला जातो. 'गोचर' यामध्ये तो इंद्रियाच्या अर्थातही वापरला जातो; 'गावो' म्हणजे चक्षु इत्यादी इंद्रिये ज्यामध्ये विचरतात, तो 'गोचर' होय. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे – “गाई जेथे विचरतात तो गोचर, गोचरासारखाच गोचर म्हणजे वारंवार विचरण्याचे स्थान. किंवा 'गावो' म्हणजे चक्षु इत्यादी इंद्रिये, त्यांच्याद्वारे विचरण्याचे स्थान म्हणजे गोचर होय.” परंतु “गोमतीं गोतमं नमे” या प्राचीन कवींच्या रचनेत तो पृथ्वीच्या अर्थात वापरला जातो. कारण “विपुल प्रज्ञा असलेल्या गौतम सम्यक्संबुद्धांना मी वंदन करतो” असा याचा अर्थ आहे. तसेच सुत्तनिपात-अट्ठकथेतील वासेट्ठसुत्ताच्या वर्णनात “'गोरक्खं' म्हणजे शेताचे रक्षण, शेतीचे रक्षण असे म्हटले आहे. कारण पृथ्वीला 'गो' म्हटले जाते आणि तिचाच एक भाग म्हणजे शेत होय” असे म्हटले आहे. ‘‘Gottavasena [Pg.319] gotamo’’ti ettha tu vacane buddhiyañca vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gotamoti hi pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabba’’nti. Tathā hi taṃgottajātā suddhodanamahārājādayopi gotamotveva vuccanti. Bhena bhagavā attano pitaraṃ suddhodanamahārājānaṃ ‘‘atikkantavarā kho gotama tathāgatā’’ti avoca. Vessavaṇopi mahārājā bhagavantaṃ ‘‘vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotama’’nti avoca, āyasmāpi vaṅgīso āyasmantaṃ ānandaṃ ‘‘sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotamā’’ti avoca. Evaṃ idaṃ sāmaññarūpaṃ gaṃ tāyatīti gottanti vuttaṃ. Taṃ pana gotamagottakassapagottādivasena bahuvidhaṃ. परंतु “गोत्राच्या कारणाने गौतम” यामध्ये तो वचन आणि बुद्धी या अर्थांमध्ये वापरला जातो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे – “'गं' (वचन किंवा बुद्धी) चे जे रक्षण करते ते 'गोत्र'. 'गौतम' म्हणून प्रवृत्त होणारे जे वचन आणि बुद्धीचे रक्षण करते, एकांतिक विषयाच्या रूपाने रक्षण करते, ते गोत्र होय. कारण ज्याप्रमाणे बुद्धी ही आलंबनभूत अर्थाशिवाय प्रवृत्त होत नाही, त्याचप्रमाणे अभिधान (नाव) हे अभिधेय (अर्था) शिवाय प्रवृत्त होत नाही, म्हणून तो गोत्र नावाचा अर्थ त्यांचे रक्षण करतो असे म्हटले जाते. तो कोण आहे? इतर कुलपरंपरेपेक्षा वेगळे, त्या कुलाच्या आदिपुरुषापासून चालत आलेले, त्या कुलात समाविष्ट असलेल्या सर्वांसाठी सामायिक असलेले सामान्य रूप होय, असे मानले पाहिजे.” तसेच त्या गोत्रात जन्मलेले शुद्धोदन महाराज इत्यादींनाही 'गौतम' असेच म्हटले जाते. भगवंतांनी स्वतःचे पिता शुद्धोदन महाराजांना “हे गौतम! तथागत हे श्रेष्ठ गुणांनी युक्त असतात” असे म्हटले. वेस्सवण महाराजांनीही भगवंतांना “विद्याचरणसंपन्न अशा बुद्ध गौतमांना आम्ही वंदन करतो” असे म्हटले. आयुष्यमान वंगीसांनीही आयुष्यमान आनंदांना “हे गौतमा! अनुकंपा करून मला निर्वाणाचा उत्तम मार्ग सांगा” असे म्हटले. अशा प्रकारे, हे सामान्य रूप 'गं' चे रक्षण करते म्हणून याला 'गोत्र' म्हटले गेले आहे. ते गोत्र गौतमगोत्र, कस्सपगोत्र इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारचे आहे. Tathā gosaddo ādicce vattati. ‘‘Gogottaṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanā ettha nidassanaṃ, ādiccabandhuṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃ vandāmīti attho. Ādiccopi hi gotamagotte jāto bhagavāpi, evaṃ tena samānagottatāya tattha tattha ‘‘ādiccabandhū’’tiādinā bhagavato thomanā dissati ‘‘pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesī’’ti ca, ‘‘vande jetavanaṃ niccaṃ, vihāraṃ ravibandhuno’’ti ca, ‘‘lokekabandhu’maravindasahāyabandhu’’nti ca. ‘‘Uṇhagū’’ti ettha pana gosaddo rasmiyaṃ [Pg.320] vattati. Uṇhā gāvo rasmiyo etassāti uṇhagū, sūriyo. Pubbācariyāpi hi chandovicitisatthe imamevatthaṃ byākariṃsu. तसेच 'गो' शब्द सूर्याच्या अर्थात वापरला जातो. “गोगोत्तं गोतमं नमे” ही प्राचीन कवींची रचना येथे उदाहरण आहे, ज्याचा अर्थ 'आदित्यबंधू गौतम सम्यक्संबुद्धांना मी वंदन करतो' असा आहे. कारण सूर्य देखील गौतम गोत्रात जन्मला होता आणि भगवान देखील; अशा प्रकारे त्यांच्याशी समान गोत्र असल्यामुळे जागोजागी “आदित्यबंधू” इत्यादी शब्दांनी भगवंतांची स्तुती केलेली दिसते. जसे की, “हे आदित्यबंधू! मी आपल्याला विवेक आणि शांतीच्या पदाविषयी विचारतो, हे महर्षी!” आणि “रविबंधूंच्या (सूर्याचे बांधव असलेल्या बुद्धांच्या) विहार असलेल्या जेतवनाला मी नित्य वंदन करतो” आणि “लोकांचे एकमेव बंधू आणि कमल-सखा (सूर्य) चे बंधू” असे म्हटले आहे. परंतु “उण्हगू” यामध्ये 'गो' शब्द किरणाच्या अर्थात वापरला जातो. ज्याचे किरण उष्ण आहेत तो 'उष्णगू' म्हणजे सूर्य होय. कारण पूर्वाचार्यांनी देखील छंदोविचिती शास्त्रामध्ये याच अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे. ‘‘Gosītacandana’’nti ettha pānīye vattati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati. Go viya sītaṃ candanaṃ, tasmiṃ pana uddhanato uddharitapakkuthitatelamhi pakkhitte taṅkhaṇaññeva taṃ telaṃ susītalaṃ hoti. "गोसीतचंदन" (गोशीतचंदन) यामध्ये 'गो' हा शब्द पाण्यासाठी (पेय जलासाठी) वापरला जातो. कारण 'गो' शब्दाने पाणी म्हटले जाते. पाण्यासारखे शीतल असणारे चंदन म्हणजे 'गोसीतचंदन'. चुलीवरून उतरवलेल्या उकळत्या तेलात जर हे (चंदन) टाकले, तर त्याच क्षणी ते तेल अत्यंत शीतल (थंड) होते. Ettheke vadanti ‘‘kasmā bho ‘gopadatthe vattamāno gosaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo cā’ti vadatha, kasmā ca pana ‘indriyapathavīvacanabuddhisūriyarasmipānīyesu vattamāno pulliṅgo’ti vadatha, etesu sūriyatthe vattamāno pulliṅgo hotu, nanu indriyavacanapānīyesu vattamānena pana gosaddena napuṃsakaliṅgena bhavitabbaṃ, pathavībuddhirasmīsu vattamānena itthiliṅgena bhavitabbaṃ indriyādipathavādipadatthesu vattamānānaṃ indriyasaddādipathavīsaddādīnaṃ napuṃsakitthiliṅgavasena niddesassa dassanato’’ti? Tanna, niyamābhāvato. Itthipadatthe vattamānassāpi hi sato kassaci saddassa pulliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘orodho’’ti. Purisapadatthe vattamānassāpi ca sato kassaci itthiliṅgavasena niddeso dissati, yathā ‘‘atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate’’ti. Itthipurisapadatthesu pana avattamānānampi sataṃ kesañci saddānaṃ ekasmiṃyeva ñāṇādiatthe vattamānānaṃ itthipumanapuṃsakaliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘paññā amoho ñāṇa’’nti, ‘‘taṭaṃtaṭītaṭo’’ti ca. Tathā hi anitthibhūtopi samāno ‘‘mātulā’’ti itthiliṅgavasena rukkhopi [Pg.321] nāmaṃ labhati, tabbasena nagarampi. Tenāha cakkavattisuttaṭīkāyaṃ ‘‘mātulāti itthiliṅgavasena laddhanāmo eko rukkho, tāya āsannappadese māpitattā nagarampi ‘mātulā’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ mātulāyanti evaṃnāmake nagare’’ti. येथे काही जण म्हणतात— "हे महाशय, 'गाय' या अर्थी वापरला जाणारा 'गो' शब्द स्त्रीलिंगी आणि पुल्लिंगी दोन्ही आहे असे आपण का सांगता? आणि इंद्रिय, पृथ्वी, वचन, बुद्धी, सूर्य, किरण आणि पाणी या अर्थांमध्ये वापरला जाणारा 'गो' शब्द पुल्लिंगी आहे असे का सांगता? यापैकी 'सूर्य' या अर्थी वापरताना तो पुल्लिंगी असणे योग्य आहे; परंतु 'इंद्रिय', 'वचन' आणि 'पाणी' या अर्थांमध्ये वापरताना 'गो' शब्द नपुंसकलिंगी असायला हवा आणि 'पृथ्वी', 'बुद्धी' व 'किरण' या अर्थांमध्ये वापरताना तो स्त्रीलिंगी असायला हवा. कारण इंद्रिय, पृथ्वी इत्यादी अर्थांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'इंद्रिय', 'पृथ्वी' इत्यादी शब्दांचे निर्देश अनुक्रमे नपुंसकलिंग आणि स्त्रीलिंग या रूपांतच पाहायला मिळतात." हे योग्य नाही, कारण असा कोणताही नियम नाही. स्त्रीवाचक अर्थ असणाऱ्या काही शब्दांचा निर्देश पुल्लिंगी रूपातही पाहायला मिळतो, जसे की "ओरोधो" (अन्तःपूर/राण्या). आणि पुरुषवाचक अर्थ असणाऱ्या काही शब्दांचा निर्देश स्त्रीलिंगी रूपातही पाहायला मिळतो, जसे की "अत्थकामोसि मे यक्ख, हितकामासि देवते" (हे यक्षा, तू माझा हितचिंतक आहेस; हे देवते, तू माझी हितचिंतक आहेस - येथे 'देवता' हा स्त्रीलिंगी शब्द पुरुषवाचक देवतेसाठी वापरला आहे). स्त्री किंवा पुरुषवाचक अर्थ नसतानाही, केवळ 'ज्ञान' इत्यादी एकाच अर्थासाठी वापरल्या जाणाऱ्या काही शब्दांचे निर्देश स्त्रीलिंग, पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग या तिन्ही लिंगांत पाहायला मिळतात, जसे की "पञ्ञा" (स्त्री.), "अमोहो" (पु.) आणि "ञाणं" (नपुं.); तसेच "तटं" (नपुं.), "तटी" (स्त्री.) आणि "तटो" (पु.). त्याचप्रमाणे, स्त्रीलिंगी नसतानाही एका वृक्षाला "मातुला" हे स्त्रीलिंगी नाव मिळते आणि त्यावरून एका नगरालाही तेच नाव मिळते. म्हणूनच चक्कवत्तिसुत्त-टीकेमध्ये म्हटले आहे— "'मातुला' हे स्त्रीलिंगी रूपात नाव मिळालेला एक वृक्ष आहे, त्याच्या जवळच्या प्रदेशात वसवले गेल्यामुळे त्या नगरालाही 'मातुला' असेच ओळखले गेले. म्हणूनच 'मातुला नावाच्या नगरात' असे म्हटले आहे." Gosaddassa nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā. 'गो' शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) खाली दर्शविली आहेत. Mo vuccati cando, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mā vuccati cando’’ti ākārantapāṭho dissati, okārantapāṭhena tena bhavitabbaṃ sakkaṭabhāsāya ekakkharakosato nayaṃ gahetvā ‘‘mo sivo candimā cevā’’ti okārantavasena vattabbattā. Ettha ca okārantavasena vuttassa masaddassa candavācakatte ‘‘puṇṇamī, puṇṇamā’’ti ca nidassanapadāni. Tattha puṇṇo mo etthāti puṇṇamī, evaṃ puṇṇamā, rattāpekkhaṃ itthiliṅgavacanaṃ. Ettha pana ‘‘visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāmepubbenivāsaṃ anussarī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Ettha siyā – yadi ‘‘puṇṇamā’’ti ayaṃsaddo rattāpekkho itthiliṅgo. 'मो' म्हणजे चंद्र असे म्हटले जाते. परंतु अट्ठकथेमध्ये "मा वुच्चति चन्दो" (मा म्हणजे चंद्र) असा आकारांत पाठ आढळतो. वास्तविक तो ओकारांत पाठ असायला हवा, कारण संस्कृत भाषेतील एकाक्षरकोशाच्या नियमानुसार "मो सिवो चन्दिमा चेवा" (मो म्हणजे शिव आणि चंद्र) याप्रमाणे तो ओकारांत रूपातच सांगायला हवा. येथे ओकारांत रूपात सांगितलेल्या 'म' शब्दाचा चंद्र या अर्थी वापर झाल्याची उदाहरणे म्हणजे "पुण्णमी" (पौर्णिमा) आणि "पुण्णमा" हे शब्द आहेत. त्यामध्ये 'ज्या रात्री चंद्र (मो) पूर्ण (पुण्णो) असतो ती' म्हणजे 'पुण्णमी' आणि त्याचप्रमाणे 'पुण्णमा' होय; हे रात्रीच्या संदर्भातील स्त्रीलिंगी शब्द आहेत. येथे "विसाखपुण्णमाय रत्तिया पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरि" (वैशाख पौर्णिमेच्या रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात पूर्वजन्मांचे स्मरण केले) हे याचे उदाहरण आहे. येथे अशी शंका येऊ शकते की – जर "पुण्णमा" हा शब्द रात्रीच्या संदर्भातील स्त्रीलिंगी शब्द आहे, ‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati; Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ. "ज्याप्रमाणे पौर्णिमेच्या रात्री (पुण्णमाये) चंद्र अत्यंत शुद्ध होऊन प्रकाशतो, त्याचप्रमाणे तू देखील प्रसन्न मनाने या दहा हजार लोकधातूंमध्ये प्रकाशित हो. Anvaddhamāse pannarase, puṇṇamāye uposathe; Paccayaṃ nāgamāruyha, dānaṃ dātumupāgami’’nti प्रत्येक पंधरवड्याच्या पंधराव्या दिवशी, पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी, 'पच्चय' नावाच्या हत्तीवर स्वार होऊन तो दान देण्यासाठी आला." Ādīsu kathaṃ ‘‘puṇṇamāye’’ti padasiddhīti? Yakārassa yekārādesavasena. Dhammissarena hi bhagavatā ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito itthiliṅgavisaye ttākārassa ṭhāne ttekāro [Pg.322] viya, nīkārassa ṭhāne nekāro viya ca. Tathā hi yathā ‘‘abyayataṃ vilapasi viratte kosiyāyane’’ti imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti vattabbe ‘‘viratte’’ti vadantena ttākārassa ṭhāne ttekāro paṭhito, ‘‘kosiyāyanī’’ti ca vattabbe ‘‘kosiyāyane’’ti vadantena nīkārassa ṭhāne nekāro paṭhito. Evaṃ ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito. Yathā ca ‘‘dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti imasmiṃ mahāsamayasuttappadese ‘‘dakkhitāyā’’ti vattabbe ‘‘dakkhitāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito, evamidhāpi. Yathā pana ‘‘sabhāye vā dvāramūle vā’’ti ettha ‘‘sabhāya’’nti liṅgabyattayavasena sabhā vuttā, na tathā idha ‘‘puṇṇamāya’’nti liṅgabyattayena puṇṇamā vuttā, atha kho ‘‘puṇṇamā’’ti ākārantitthiliṅgavasena vuttā. Tathā hi ‘‘puṇṇamāyo’’ti padaṃ yakāraṭṭhāne yekāruccāraṇavasena sambhūtaṃ bhummavacananti daṭṭhabbaṃ. इत्यादी गाथांमध्ये "पुण्णमाये" हा शब्द कसा सिद्ध होतो? 'य' काराच्या जागी 'ये' आदेश झाल्यामुळे. कारण धम्मेश्वर भगवान बुद्धांनी "पुण्णमाया" असे म्हणण्याऐवजी "पुण्णमाये" असे म्हटले आहे, म्हणजेच 'य' च्या जागी 'ये' चा उच्चार केला आहे; ज्याप्रमाणे स्त्रीलिंगाच्या बाबतीत 'त्ता' च्या जागी 'त्ते' आणि 'नी' च्या जागी 'ने' चा उच्चार केला जातो. जसे की, या राधजातकातील "अब्ययतं बदलसि विरत्ते कोसियायने" या गाथेत "विरत्ता" म्हणण्याऐवजी "विरत्ते" असे म्हणून 'त्ता' च्या जागी 'त्ते' चा उच्चार केला आहे, आणि "कोसियायनी" म्हणण्याऐवजी "कोसियायने" असे म्हणून 'नी' च्या जागी 'ने' चा उच्चार केला आहे. त्याचप्रमाणे "पुण्णमाया" म्हणण्याऐवजी "पुण्णमाये" असे म्हणून 'य' च्या जागी 'ये' चा उच्चार केला आहे. आणि ज्याप्रमाणे महासमयसुत्तातील "दक्खिताये अपराजितसङ्घं" या भागात "दक्खिताया" म्हणण्याऐवजी "दक्खिताये" असे म्हणून 'य' च्या जागी 'ये' चा उच्चार केला आहे, तसेच येथेही झाले आहे. परंतु, "सभाये वा द्वारमूले वा" यामध्ये ज्याप्रमाणे लिंगबदलामुळे (लिङ्गब्यत्तय) 'सभा' हा शब्द 'सभायं' असा वापरला आहे, तसा येथे लिंगबदलामुळे 'पुण्णमा' हा शब्द 'पुण्णमायं' असा वापरलेला नाही, तर तो 'पुण्णमा' या आकारांत स्त्रीलिंगी रूपानेच वापरला आहे. म्हणूनच "पुण्णमाये" हे पद 'य' च्या जागी 'ये' चा उच्चार केल्यामुळे बनलेले सप्तमी विभक्तीचे (भुम्मवचन) रूप आहे असे समजावे. Mā vuccati sirī. Tathā hi vidvamukhamaṇḍanaṭīkāyaṃ ‘‘mālinī’’ti padassatthaṃ vadatā ‘‘mā vuccati lakkhī, alinī bhamarī’’ti vuttaṃ. Lakkhīsaddo ca sirīsaddena samānattho, tena ‘‘mā vuccati sirī’’ti attho amhehi anumato, tathā porāṇehipi ‘‘maṃ siriṃ dhāreti vidadhāti cāti mandhātā’’ti attho pakāsito, tasmā ‘‘mālinī mandhātā’’ti ca imānettha nidassanapadāni. Tatra pulliṅgassa tāva masaddassa ayaṃ nāmikapadamālā – 'मा' म्हणजे 'सिरी' (श्री/लक्ष्मी/वैभव) असे म्हटले जाते. विद्वमुखमंडन-टीकेमध्ये "मालिनी" या शब्दाचा अर्थ सांगताना "मा वुच्चति लक्खी, अलिनी भमरी" (मा म्हणजे लक्ष्मी आणि अलिनी म्हणजे भ्रमरी) असे म्हटले आहे. 'लक्खी' हा शब्द 'सिरी' शब्दाचा समानार्थी आहे, म्हणून "मा म्हणजे सिरी" हा अर्थ आम्हाला मान्य आहे. तसेच प्राचीन आचार्यांनीही "मं सिरिं धारेति विदधाति चाति मन्धाता" (जो वैभवाला धारण करतो आणि प्रदान करतो तो मान्धाता) असा अर्थ स्पष्ट केला आहे. म्हणून "मालिनी" आणि "मान्धाता" ही याची उदाहरणे आहेत. त्यापैकी, प्रथम पुल्लिंगी 'म' शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) खालीलप्रमाणे आहेत – Mo, mā. Maṃ, me. Mena, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Mā, masmā, mamhā, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Me, masmiṃ, mamhi, mesu. Bho ma, bhavanto mā. मो, मा (प्रथमा). मं, मे (द्वितीया). मेन, मेहि, मेभि (तृतीया). मस्स, मानं (चतुर्थी). मा, मस्मा, मम्हा, मेहि, मेभि (पंचमी). मस्स, मानं (षष्ठी). मे, मस्मिं, मम्हि, मेसु (सप्तमी). भो म, भवन्तो मा (संबोधन). Ayaṃ [Pg.323] pana itthiliṅgassa māsaddassa nāmikapadamālā – आणि स्त्रीलिंगी 'मा' शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) खालीलप्रमाणे आहेत – Mā, mā, māyo. Maṃ, mā, māyo. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māyaṃ, māsu. Bhoti me, bhotiyo māyo. मा, मा, मायो (प्रथमा). मं, मा, मायो (द्वितीया). माय, माहि, माभि (तृतीया). माय, मानं (चतुर्थी). माय, माहि, माभि (पंचमी). माय, मानं (षष्ठी). माय, मायं, मासु (सप्तमी). भोति मे, भोतियो मायो (संबोधन). Ettha pana sirīvācako māsaddo ca saddavācako rāsaddo cāti ime samānagatikā ekakkharattā niccamākārantapakatikattā itthiliṅgattā ca. येथे 'सिरी' (वैभव) वाचक 'मा' शब्द आणि 'सद्द' (शब्द) वाचक 'रा' शब्द हे दोन्ही एकाक्षरी असल्यामुळे, नेहमी आकारांत प्रातिपदिक (मूळ रूप) असल्यामुळे आणि स्त्रीलिंगी असल्यामुळे एकाच प्रकारे चालणारे (समान रूप असणारे) आहेत. Tatra saṃ vuccati santacitto puriso. Yaṃ loke ‘‘sappuriso’’ti ca, ‘‘ariyo’’ti ca, ‘‘paṇḍito’’ti ca vadanti, tassetaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ ‘‘sa’’nti. Evaṃ sappurisāriyapaṇḍitavācakassa saṃsaddassa paccattavacanavasena atthibhāve ‘‘sameti asatā asa’’nti idaṃ payoganidassanaṃ. Ettha hi ‘‘na saṃ asa’’nti samāsacintāya sappurisāsappurisapadatthā saṃ asaṃsaddehi vuttāti ñāyanti, tasmā ‘‘sappurisapadattho paccattavacanena saṃsaddena vutto natthī’’ti vacanaṃ na vattabbaṃ. Ye ‘‘natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Nāmikapadamālā panassa ‘‘saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā heṭṭhā pakāsitā. Napuṃsakaliṅgatte saṃ vuccati dhanaṃ, ‘‘manussassaṃ. Parassaṃ. Sabbassaṃ. Sabbassaharaṇaṃ. Parassaharaṇa’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Tattha manussassa saṃ manussassaṃ. Evaṃ parassa saṃ parassaṃ. Sabbassa saṃ sabbassaṃ. Tassa haraṇaṃ parassaharaṇaṃ sabbassaharaṇanti samāso. Tathā saṃ vuccati sukhaṃ santi ca. Vuttañhi tabbācakattaṃ porāṇakaviracanāyaṃ – तेथे 'सं' (saṃ) म्हणजे शांत चित्त असलेला पुरुष (माणूस) म्हटला जातो. ज्याला जगात 'सत्पुरुष' (sappuriso), 'आर्य' (ariyo) आणि 'पंडित' (paṇḍito) असे म्हणतात, त्याचेच हे 'सं' (saṃ) असे नाव (अधिवचन) आहे. अशा प्रकारे सत्पुरुष, आर्य आणि पंडित यांचा वाचक असलेल्या 'सं' या शब्दाच्या प्रथमा विभक्तीच्या (paccattavacana) रूपाने अस्तित्त्व दर्शवण्यासाठी 'समेति असता असं' (sameti asatā asaṃ - असत् पुरुषाशी असतचा मेळ बसतो) हे प्रयोगाचे उदाहरण आहे. येथे 'न सं असं' (na saṃ asaṃ) या समासाच्या विचाराने सत्पुरुष आणि असत्पुरुष यांचे अर्थ 'सं' आणि 'असं' या शब्दांनी सांगितले आहेत असे समजते, म्हणून 'सत्पुरुष हा अर्थ प्रथमा विभक्तीच्या 'सं' शब्दाने सांगितला जात नाही' असे म्हणणे योग्य नाही. जे 'नाही' असे म्हणतात, त्यांचे म्हणणे स्वीकारू नये. याची नामविभक्तीची रूपे (nāmikapadamālā) तर 'सं, संतं, संते' इत्यादी प्रकारे खाली स्पष्ट केली आहेत. नपुंसकलिंगात 'सं' म्हणजे धन (संपत्ती) म्हटले जाते, 'मनुस्सस्सं' (manussassaṃ - मनुष्याचे धन), 'परस्सं' (parassaṃ - दुसऱ्याचे धन), 'सब्बस्सं' (sabbassaṃ - सर्वस्व/सर्व धन), 'सब्बस्सहरणं' (sabbassaharaṇaṃ - सर्वस्वाचे हरण), 'परस्सहरणं' (parassaharaṇaṃ - परधनाचे हरण) इत्यादी येथे उदाहरणाचे शब्द आहेत. त्यात मनुष्याचे धन म्हणजे 'मनुस्सस्सं'. याचप्रमाणे दुसऱ्याचे धन म्हणजे 'परस्सं'. सर्वांचे धन म्हणजे 'सब्बस्सं'. त्याचे हरण म्हणजे 'परस्सहरणं' आणि 'सब्बस्सहरणं' असा समास होतो. तसेच 'सं' म्हणजे सुख आणि शांती (santi) देखील म्हटले जाते. प्राचीन कवींच्या रचनेत त्याचे वाचकत्व असे सांगितले आहे की - ‘‘Devadevo [Pg.324] saṃdehī no, hīno devātidehato; Hatopapātasaṃsāro, sāro saṃ detu dehina’’nti. “देवांचे देव (बुद्ध), जे देवातिदेवापेक्षा हीन नाहीत, ज्यांनी पुनर्जन्म आणि संसार नष्ट केला आहे, ते श्रेष्ठ (सार) आम्हा देहधाऱ्यांना सुख (सं) देवोत.” Tasmā ayamettha gāthā, ‘‘sakalalokasaṅkaro dīpaṅkaro’’ti ettha ‘‘saṅkaro’’ti padañcanidassanaṃ. ‘‘Saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena’’iccādi pubbe pakāsitanayena ñeyyaṃ. Ettha ca sotūnaṃ sugatamatavare kosallajananatthaṃ samāsantagatassa saṃsaddassa nāmikapadamālaṃ paripuṇṇaṃ katvā kathayāma – म्हणून येथे ही गाथा आहे, 'सकललोकसंकरो दीपंकरो' (सर्व जगाचे कल्याण करणारे दीपंकर बुद्ध) येथे 'संकरो' (saṅkaro) हे पद देखील याचे उदाहरण आहे. 'सं, सानि, सा. सं, सानि, से. सेन' इत्यादी पूर्वी स्पष्ट केलेल्या पद्धतीने जाणावे. आणि येथे श्रोत्यांना सुगत (बुद्ध) यांच्या श्रेष्ठ मतामध्ये कौशल्य प्राप्त व्हावे म्हणून समासाच्या शेवटी आलेल्या 'सं' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे (nāmikapadamālā) पूर्ण करून सांगतो - Manussassaṃ, manussassāni, manussassā. Manussassaṃ, manussassāni, manussasse. Manussassena, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussassā, manussassasmā, manussassamhā, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussasse, manussassasmiṃ, manussassamhi, manussassesu. Bho manussassa, bhonto manussassāni, manussassā. Esa nayo ‘‘parassaṃ sabbassa’’ntiādīsupi, sabbānetāni padāni abhidheyyaliṅgānīti gahetabbāni. मनुस्सस्सं, मनुस्सस्सानि, मनुस्सस्सा (प्रथमा). मनुस्सस्सं, मनुस्सस्सानि, मनुस्सस्से (द्वितीया). मनुस्सस्सेन, मनुस्सस्सेहि, मनुस्सस्सेभि (तृतीया). मनुस्सस्सस्स, मनुस्सस्सानं (चतुर्थी). मनुस्सस्सा, मनुस्सस्सस्मा, मनुस्सस्सम्हा, मनुस्सस्सेहि, मनुस्सस्सेभि (पंचमी). मनुस्सस्सस्स, मनुस्सस्सानं (षष्ठी). मनुस्सस्से, मनुस्सस्सस्मिं, मनुस्सस्सम्हि, मनुस्सस्सेसु (सप्तमी). भो मनुस्सस्स, भोन्तो मनुस्सस्सानि, मनुस्सस्सा (संबोधन). हाच नियम 'परस्सं', 'सब्बस्सं' इत्यादी शब्दांमध्येही लागू होतो, ही सर्व पदे विशेष्यलिंगी (abhidheyyaliṅgāni) आहेत असे समजावे. Yaṃ taṃ kimitisaddānaṃ, nāmamālaṃ panattari; Sabbanāmaparicchede, pakāsissaṃ tiliṅgato. परंतु 'यं', 'तं', 'किं' आणि 'इति' या शब्दांची नाममाला मी पुढे सर्वनाम परिच्छेदात तिन्ही लिंगांमध्ये स्पष्ट करीन. Iccevaṃ heṭṭhā uddiṭṭhānaṃ ko vi sādīnaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ atthantaranidassanapadehi vibhattā. Tatridaṃ liṅgavavatthānaṃ – अशा प्रकारे वर उल्लेखिलेल्या 'को', 'वि', 'सा' इत्यादी शब्दांची नामविभक्तीची रूपे इतर अर्थांच्या उदाहरणांच्या शब्दांसह विभागून सांगितली आहेत. त्यामध्ये लिंगांची व्यवस्था खालीलप्रमाणे आहे - Ko vi sā honti pulliṅge, bhā rā thī dhī ku bhū thiyaṃ; Kaṃ khaṃ napuṃsake go tu, pume cevitthiliṅgake. 'को' (ko), 'वि' (vi), 'सा' (sā) हे पुल्लिंगात असतात; 'भा' (bhā), 'रा' (rā), 'थी' (thī), 'धी' (dhī), 'कु' (ku), 'भू' (bhū) हे स्त्रीलिंगात असतात; 'कं' (kaṃ), 'खं' (khaṃ) हे नपुंसकलिंगात असतात; आणि 'गो' (go) हा शब्द पुल्लिंग व स्त्रीलिंग दोन्हीमध्ये असतो. Mo pume itthiliṅge mā, saṃ pume ca napuṃsake; Yaṃ taṃ kimiti sabbatra, liṅgesveva pavattare. 'मो' (mo) पुल्लिंगात, 'मा' (mā) स्त्रीलिंगात, 'सं' (saṃ) पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगात असतो; तर 'यं' (yaṃ), 'तं' (taṃ), 'किं' (kiṃ) आणि 'इति' (iti) हे सर्व लिंगांमध्ये वापरले जातात. Ito aññānipi ekakkharāni upaparikkhitvā gahetabbāni. याशिवाय इतरही एकाक्षरी शब्दांचा काळजीपूर्वक विचार करून स्वीकार करावा. Evaṃ [Pg.325] viññūnaṃ nayaññūnaṃ saddaracanāvisaye paramavisuddhavipulabuddhipaṭilābhatthaṃ paramasaṇhasukhumatthesu payogesu asammohatthaṃ suvaṇṇatale sīhavijambhanena kesarīsīhassa vijambhanamiva tepiṭake buddhavacane ñāṇavijambhanena vijambhanatthañca adhikūnekakkharavasena liṅgattayaṃ missetvā nāmikapadamālā vibhattā. अशा प्रकारे, विद्वानांना आणि व्याकरण-नियम जाणणाऱ्यांना शब्दरचनेच्या बाबतीत अत्यंत शुद्ध व विशाल बुद्धी प्राप्त व्हावी म्हणून, अत्यंत सूक्ष्म व गहन अर्थांच्या प्रयोगांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ नये म्हणून, आणि सुवर्णभूमीवर सिंहाच्या गर्जनेप्रमाणे (विजंभण) त्रिपिटकातील बुद्धवचनांमध्ये ज्ञानाच्या विस्ताराने विहार करता यावा म्हणून, अधिक व उणे अशा एकाक्षरी शब्दांच्या आधारे तिन्ही लिंगांचे मिश्रण करून ही नामविभक्तीची रूपे (nāmikapadamālā) विभागून सांगितली आहेत. Sadde bhavanti kusalā na tu keci atthe,Atthe bhavanti kusalā na tu keci sadde. काही लोक शब्दांमध्ये कुशल असतात, पण अर्थामध्ये नाही; तर काही लोक अर्थामध्ये कुशल असतात, पण शब्दांमध्ये नाही. Kosallameva paramaṃ dubhayattha tasmā,Yogaṃ kareyya satataṃ matimā varanti. म्हणून दोन्हीमध्ये (शब्द आणि अर्थ या दोन्हीत) कौशल्य मिळवणे हेच परम श्रेष्ठ आहे, म्हणून बुद्धिमान माणसाने नेहमी त्यासाठी प्रयत्न (योग) करावा. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये (byappathagatīsu) Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe विद्वानांच्या कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' (Saddanīti) ग्रंथामध्ये Liṅgattayamissako nāmikapadamālāvibhāgo तिन्ही लिंगांचे मिश्रण असलेला नामविभक्तीच्या रूपांचा विभाग (nāmikapadamālāvibhāgo) Dasamo paricchedo. दहावा परिच्छेद समाप्त. 11. Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpananāmikapadamālā ११. वाच्यलिंग आणि अभिधेयलिंग इत्यादींचे स्पष्टीकरण करणारी नामविभक्तीची रूपे (nāmikapadamālā) Vāccābhidheyyaliṅgādi-vasenapi ito paraṃ; Bhāsissaṃ padamālāyo, bhāsitassānurūpato. यापुढे मी वाच्यलिंग आणि अभिधेयलिंग इत्यादींच्या आधारे, कथनाच्या अनुरूप नामविभक्तीची रूपे (padamālāyo) सांगेन. Tattha vāccaliṅgānīti appadhānaliṅgāni, guṇanāmasaṅkhātāni vā liṅgāni. Abhidheyyaliṅgānīti padhānaliṅgāni, guṇīpadasaṅkhātāni vā liṅgāni. Yasmā pana tesu vāccaliṅgāni nāma abhidheyyaliṅgānuvattakāni bhavanti, tasmā sabbāni bhūdhātumayāni ca vāccaliṅgāni abhidheyyaliṅgānurūpato yojetabbāni. Tesaṃ bhūdhātumayāni vāccaliṅgāni sarūpato nāmikapadamālāya ayojitānipi tattha tattha nayato yojitāni[Pg.326], tasmā na dāni dassessāma. Abhūdhātumayānipi kiñcāpi nayato yojitāni, tathāpi sotārānaṃ payogesu kosallajananatthaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca nesaṃ dassessāma kiñci payogaṃ vadantā. त्यामध्ये 'वाच्यलिंगे' (vāccaliṅgāni) म्हणजे अप्रधान लिंगे किंवा गुणवाचक नामे म्हणून ओळखली जाणारी लिंगे होत. 'अभिधेयलिंगे' (abhidheyyaliṅgāni) म्हणजे प्रधान लिंगे किंवा गुणी (विशेष्य) पदांच्या स्वरूपातील लिंगे होत. परंतु, त्यामध्ये वाच्यलिंगे ही अभिधेयलिंगांचे अनुकरण करणारी असतात, म्हणून 'भू' धातूपासून बनलेली सर्व वाच्यलिंगे अभिधेयलिंगांच्या अनुरूप योजावीत. 'भू' धातूपासून बनलेली ती वाच्यलिंगे जरी प्रत्यक्ष नामविभक्तीच्या रूपात जोडलेली नसली, तरी ठिकठिकाणी नियमांनुसार जोडलेली आहेत, म्हणून ती आता आम्ही दाखवणार नाही. 'भू' धातूव्यतिरिक्त इतर धातूंपासून न बनलेली वाच्यलिंगे देखील जरी नियमांनुसार जोडलेली असली, तरी श्रोत्यांना प्रयोगांमध्ये कौशल्य प्राप्त व्हावे म्हणून आम्ही ती सांगतो आणि काही प्रयोगांचा उल्लेख करून त्यांची नामविभक्तीची रूपे दाखवतो. Dīgho rasso nīlo pīto,Sukko kaṇho seṭṭho pāpo; Saddho suddho ucco nīco,Katotīto iccādīni. दीघो (लांब), रस्सो (आखाड/लहान), नीलो (निळा), पीतो (पिवळा), सुक्को (पांढरा), कण्हो (काळा), सेट्ठो (श्रेष्ठ), पापो (पापी), सद्धो (श्रद्धाळू), सुद्धो (शुद्ध), उच्चो (उंच), नीचो (नीच), कतो (केलेला), अतीतो (गेलेला) इत्यादी. Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ; Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ. “जागणाऱ्यासाठी रात्र दीर्घ (लांब) असते, थकलेल्यासाठी योजन दीर्घ असते; सद्धम्म न जाणणाऱ्या मूर्खांसाठी संसार दीर्घ असतो.” Dīgho, dīghā. Dīghaṃ, dīghe. Dīghena, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. Bho dīgha, bhavanto dīghā. ‘‘Dīghāti maṃ pakkoseyyāthā’’ti idamettha nidassanaṃ. दीघो, दीघा (प्रथमा). दीघं, दीघे (द्वितीया). दीघेन, दीघेहि, दीघेभि (तृतीया). दीघस्स, दीघानं (चतुर्थी). दीघा, दीघस्मा, दीघम्हा, दीघेहि, दीघेभि (पंचमी). दीघस्स, दीघानं (षष्ठी). दीघे, दीघस्मिं, दीघम्हि, दीघेsu (सप्तमी). भो दीघ, भवन्तो दीघा (संबोधन). 'दीघाति मं पक्कोसेय्याथ' (मला 'दीघा' म्हणून बोलवावे) हे येथे याचे उदाहरण आहे. Dīghā, dīghā, dīghāyo. Dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. Dīghāya. Sesaṃ kaññānayena ñeyyaṃ. दीघा, दीघा, दीघायो (प्रथमा). दीघं, दीघा, दीघायो (द्वितीया). दीघाय (तृतीया). उर्वरित रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे जाणावीत. Dīghaṃ, dīghāni, dīghā. Dīghaṃ, dīghāni, dīghe. Dīghena. Sesaṃ cittanayena ñeyyaṃ. Rassādīni ca evameva vitthāretabbāni. Ayaṃ vāccaliṅgānaṃ nāmikapadamālā, ‘‘guṇanāmānaṃ nāmikapadamālā’’ti vattuṃ vaṭṭati. दीघं, दीघानि, दीघा (प्रथमा). दीघं, दीघानि, दीघे (द्वितीया). दीघेन (तृतीया). उर्वरित रूपे 'चित्त' (citta) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे जाणावीत. 'रस्स' (लहान) इत्यादी शब्दांची रूपे देखील याचप्रमाणे सविस्तर जाणावीत. ही वाच्यलिंगांची नामविभक्तीची रूपे आहेत, याला 'गुणवाचक नामांची नामविभक्तीची रूपे' असे म्हणणे योग्य आहे. Abhidheyyakaliṅgesu, savisesāni yāni hi; Tesaṃ dāni yathāpāḷiṃ, padamālaṃ kathessahaṃ. अभिधेयलिंगांमध्ये (विशेष्यलिंगांमध्ये) जी वैशिष्ट्यपूर्ण (सविशेषाणि) पदे आहेत, त्यांची नामविभक्तीची रूपे मी आता पाळी (मूळ मजकूर) नुसार सांगेन. Katamāni tāni padāni, yāni savisesāni? ती वैशिष्ट्यपूर्ण पदे कोणती आहेत? Bhavābhavādikaṃ laṅkā-dīpo iccādikāni ca; Bodhi sandhīti cādīni, savisesāni honti tu. 'भवाभव' (bhavābhava) इत्यादी, 'लंकादीप' (laṅkādīpa) इत्यादी, तसेच 'बोधि' (bodhi), 'संधि' (sandhi) इत्यादी पदे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. Etesu [Pg.327] hi – कारण यांमध्ये - Bhavābhavapadaṃ deka-vaco bahuvaco kvaci; Samāse asamāsepi, sambhavo tassa icchito. 'भवाभव' हे पद कधी एकवचनी तर कधी बहुवचनी असते; समासात आणि समासाशिवाय (असमासात) देखील त्याचे अस्तित्व मान्य केले गेले आहे. Viggahañca padatthañca, vatvā padassimassa me; Vuccamānamavikkhittā, padamālaṃ nibodhatha. या पदाचा विग्रह आणि पदार्थाचा (शब्दाचा अर्थ) सांगून, माझ्याद्वारे सांगितली जाणारी ही पदमाला (विभक्ती रूपे) तुम्ही एकाग्र चित्ताने समजून घ्या. Bhavo ca abhavo ca bhavābhavaṃ. Atha vā bhavo ca abhavo ca bhavābhavāni, ayaṃ viggaho. Tatra bhavoti khuddako bhavo. Abhavoti mahanto bhavo. Vuddhatthavācako hettha akāro. Ettha ca sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakamahantatā veditabbā. Atha vā bhavoti vuddhi. Abhavoti avuddhi. Ayaṃ padattho. Ayaṃ pana nāmikapadamālā – "भवश्च अभवश्च भवाभवं" (भव आणि अभव म्हणजे भवाभव) किंवा "भवश्च अभवश्च भवाभवानि", हा याचा विग्रह आहे. त्यामध्ये 'भव' म्हणजे लहान भव (अस्तित्व). 'अभव' म्हणजे मोठा भव. येथे 'अ' कार हा वृद्धी (वाढ) या अर्थाचा वाचक आहे. आणि येथे सुगती-दुग्गती (सुगती आणि दुर्गती) च्या आधारे तसेच हीन आणि प्रणीत (श्रेष्ठ) च्या आधारे लहानपण आणि मोठेपण समजून घ्यावे. अथवा 'भव' म्हणजे वृद्धी (प्रगती) आणि 'अभव' म्हणजे अवृद्धी (अवनती). हा याचा पदार्थाचा अर्थ आहे. आणि ही नाम-पदमाला (विभक्ती रूपे) अशी आहे – Bhavābhavaṃ, bhavābhavaṃ, bhavābhavena, bhavābhavassa, bhavābhavā, bhavābhavasmā, bhavābhavamhā, bhavābhavassa, bhavābhave, bhavābhavasmiṃ, bhavābhavamhi, bho bhavābhava. Iti bhavābhavapadaṃ ekavacanakaṃ bhavati. Dissati ca tassekavacanatā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca – भवाभवं, भवाभवं, भवाभवेन, भवाभवस्स, भवाभवा, भवाभवस्मा, भवाभवम्हा, भवाभवस्स, भवाभवे, भवाभवस्मिं, भवाभवम्हि, भो भवाभव. अशा प्रकारे 'भवाभव' हे पद एकवचनी होते. आणि त्याचे एकवचनी रूप पाळी (पाली) आणि अट्ठकथेत (टीकेत) दिसून येते – ‘‘Atītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave; Imasmiṃ kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ "भूतकाळातील कल्पांमधील भवाभवातील (विविध अस्तित्वातील) आचरण बाजूला ठेवून, या कल्पामधील आचरण मी सांगेन, ते माझ्याकडून ऐका." Iti vā, किंवा असे, ‘‘Evaṃ bahuvidhaṃ dukkhaṃ, sampattiñca bahūvidhaṃ; Bhavābhave anubhavitvā, patto sambodhimuttamaṃ’’ "अशा प्रकारे विविध प्रकारचे दुःख आणि विविध प्रकारची संपत्ती भवाभवामध्ये अनुभवून, मी उत्तम संबोधीला (ज्ञान) प्राप्त झालो आहे." Iti vā evaṃ pāḷiyaṃ bhavābhava padassa ekavacanatā diṭṭhā. अशा प्रकारे पाळीमध्ये (पालीमध्ये) 'भवाभव' या पदाची एकवचनी अवस्था दिसून येते. Aṭṭhakathāyampi [Pg.328] – अट्ठकथेत (टीकेत) देखील – ‘‘Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ,Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko; Namo avijjādikilesajāla-Viddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti "ज्या बुद्ध-सेवित (धम्माला) न जाणता हा जीवलोक भवाभवामध्ये (संसारात) भटकत राहतो; अविद्या इत्यादी क्लेशांच्या जाळ्याचा नाश करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ धम्माला माझा नमस्कार असो." Evaṃ tassekavacanatā diṭṭhā. अशा प्रकारे त्याची एकवचनी अवस्था दिसून येते. Bhavābhavāni, bhavābhavā, bhavābhavāni, bhavābhave, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavesu, bhavanto bhavābhavāni. Iti bhavābhavapadaṃ bahuvacanakampi bhavati. Dissati ca tassa bahuvacanakatā pāḷiyaṃ ‘‘dhonassa hi natthi kuhiñci loke. Pakappikā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti. Ubhayampi nayaṃ vomissetvā nāmikapadamālā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavena, bhavābhavehi, bhavābhavebhi’’iccevamādinā cittanayena yojetabbā. भवाभवानि, भवाभवा, भवाभवानि, भवाभवे, भवाभवेहि, भवाभवेभि, भवाभवानं, भवाभवेहि, भवाभवेभि, भवाभवानं, भवाभवेसु, भवन्तो भवाभवानि. अशा प्रकारे 'भवाभव' हे पद बहुवचनी देखील होते. आणि त्याची बहुवचनी अवस्था पाळीमध्ये (पालीमध्ये) दिसून येते: "धोनस्स हि नत्थि कुहिञ्चि लोके। पकप्पिका दिट्ठि भवाभवेसू" (शुद्ध झालेल्या पुरुषाची या जगात कुठेही भवाभवांमध्ये कल्पित दृष्टी नसते). दोन्ही पद्धतींचे मिश्रण करून नाम-पदमाला जोडली पाहिजे. कशी? "भवाभवं, भवाभवानि. भवाभवं, भवाभवानि. भवाभवेन, भवाभवेहि, भवाभवेभि" इत्यादी विविध प्रकारे ती जोडली पाहिजे. Napuṃsakekavacana-bahuvacanakā imā; Padamālā samāsatte, katāti paridīpaye. या नपुंसकलिंगी एकवचन आणि बहुवचनाच्या पदमाला समासाच्या अवस्थेत केल्या गेल्या आहेत, असे स्पष्ट करावे. Samāsakapadañceva, asamāsakameva ca; Bhavābhavapadaṃ dvedhā, iti vidvā vibhāvaye. 'भवाभव' हे पद सामासिक आणि असामासिक अशा दोन प्रकारचे आहे, असे विद्वानांनी समजून घ्यावे. Napuṃsakaṃ samāsatte, pulliṅgamitarattane; Napuṃsakaṃ tu pāyena, ekavacanakaṃ vade. समासाच्या अवस्थेत ते नपुंसकलिंगी असते आणि इतर (असामासिक) अवस्थेत ते पुल्लिंगी असते; परंतु नपुंसकलिंगी रूप सामान्यतः एकवचनातच सांगितले जाते. ‘‘Bhavo ca abhavo cā’’ti, samāsatthaṃ vade budho; ‘‘Bhavato bhava’’miccatthaṃ, asamāsassa bhāsaye. "भवश्च अभवश्च" (भव आणि अभव) हा समासाचा अर्थ विद्वानांनी सांगावा; आणि "भवतो भवं" (भवापासून भव) हा असामासिक अर्थ सांगावा. Pulliṅgattamhi so ñeyyo, nissakkaupayogato; Evaṃ visesato jaññā, bhavābhavapadaṃ vidū. पुल्लिंगी अवस्थेत ते अपादान (पंचमी) आणि कर्म (द्वितीया) विभक्तीच्या योगाने जाणावे; अशा प्रकारे विद्वानांनी 'भवाभव' या पदाला विशेष रूपाने समजून घ्यावे. Yathā [Pg.329] cettha bhavābhavapadassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘kammākammaṃ phalāphala’’ntiādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Atthopi nesaṃ yathārahaṃ vattabbo. Yebhuyyenetāni ekavacanakāni bhavanti. Evaṃ tāva bhavābhavapadādīnaṃ visesavantatā daṭṭhabbā. ज्याप्रमाणे येथे 'भवाभव' या पदाची नाम-पदमाला जोडली गेली आहे, त्याचप्रमाणे 'कम्माकम्मं' (कर्माकर्म), 'फलाफलं' (फलाफल) इत्यादी पदांची देखील नाम-पदमाला जोडली पाहिजे. त्यांचा अर्थ देखील योग्यतेनुसार सांगितला पाहिजे. बहुतांश करून ही पदे एकवचनी असतात. अशा प्रकारे 'भवाभव' इत्यादी पदांचे वैशिष्ट्य समजून घेतले पाहिजे. Laṅkādīpo, laṅkādīpaṃ, laṅkādīpena, laṅkādīpassa, laṅkādīpā, laṅkādīpasmā, laṅkādīpamhā, laṅkādīpassa, laṅkādīpe, laṅkādīpasmiṃ, laṅkādīpamhi, bho laṅkādīpa. Ayaṃ samāsatte nāmikapadamālā. Asamāsattepi pana yojetabbā. लङ्कादीपो, Lङ्कादीपं, Lङ्कादीपेन, Lङ्कादीपस्स, Lङ्कादीपा, Lङ्कादीपस्मा, Lङ्कादीपम्हा, Lङ्कादीपस्स, Lङ्कादीपे, Lङ्कादीपस्मिं, Lङ्कादीपम्हि, भो Lङ्कादीप. ही समासाच्या अवस्थेतील नाम-पदमाला आहे. परंतु असामासिक अवस्थेत देखील ती जोडली पाहिजे. Laṅkā dīpo, laṅkaṃ dīpaṃ, laṅkāya dīpena, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpā, laṅkāya dīpasmā, laṅkāya dīpamhā, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpe, laṅkāya dīpasmiṃ, laṅkāya dīpamhi, bhoti laṅke dīpa. Ayaṃ byāse nāmikapadamālā. Ayaṃ nayo ‘‘jambudīpo’’ti ettha na labbhati kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanato, yathā kevalena laṅkāsaddena laṅkādīpo kathiyati. Ayaṃ pana byāse padamālānayo visesato kabbaracanāyaṃ kavīnaṃ upakārāya saṃvattati sāsanassāpi. Tathā hi byāsavasena porāṇakaviracanā dissati – लङ्का दीपो, Lङ्कं दीपं, Lङ्काय दीपेन, Lङ्काय दीपस्स, Lङ्काय दीपा, Lङ्काय दीपस्मा, Lङ्काय दीपम्हा, Lङ्काय दीपस्स, Lङ्काय दीपे, Lङ्काय दीपस्मिं, Lङ्काय दीपम्हि, भोति Lङ्के दीप. ही विग्रह (व्यास) अवस्थेतील नाम-पदमाला आहे. हा नियम 'जम्बुदीपो' (जंबूद्दीप) यामध्ये मिळत नाही, कारण केवळ 'जम्बु' शब्दाने जंबूद्दीप म्हटला जात नाही, जसे केवळ 'लङ्का' शब्दाने लंकाद्वीप म्हटला जातो. परंतु हा विग्रहातील पदमालेचा नियम विशेषतः कवींना काव्यरचनेत आणि शासनाला (बुद्ध शासनाला) देखील उपकारक ठरतो. कारण प्राचीन कवींची रचना विग्रह रूपाने (व्यास रूपाने) दिसून येते – ‘‘Vandāmi selamhi samantakūṭe,Laṅkāya dīpassa sikhāyamāne; Āvāsabhūte sumanāmarassa,Buddhassa taṃ pādavaḷañjamagga’’nti. "लंकाद्वीपाचा मुकुट असलेल्या समंतकूट पर्वतावर, जो सुमन नावाच्या देवाचे निवासस्थान आहे, तेथील बुद्धांच्या त्या पाऊलखुणेला (श्रीपाद) मी वंदन करतो." Sāsanepi byāsavasena ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷi dissati. शासनात (पाली साहित्यात) देखील विग्रह रूपाने "दिब्बो रथो पातुरहु, वेदेहस्स यसस्सिनो" (यशस्वी विदेहासाठी दिव्य रथ प्रकट झाला) इत्यादी पाळी (पाली) वाक्ये दिसून येतात. Yathā [Pg.330] pana ‘‘jambudīpo’’ti ettha ayaṃ nayo na labbhati, tathā ‘‘nāgadīpo’’tiādīsupi kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanamiva kevalena nāgasaddādinā nāgadīpādīnaṃ akathanatoti. Nanu ca bho ‘‘buddhassa jambunadaraṃsino taṃ, dāṭhaṃ mayaṃ jambunarā namāmā’’ti porāṇakaviracanāyaṃ jambūsaddena jambudīpo vutto ‘‘jambudīpanarā’’ti atthasambhavatoti? Saccaṃ ‘‘jambudīpanarā’’ti attho sambhavati, kevalena pana jambūsaddena jambudīpatthaṃ na vadati, kintu ‘‘jambudīpanarā’’ti vattabbe gāthāvisayattā adhikakkharadosaṃ parivajjantena dīpasaddalopaṃ katvā ‘‘jambunarā’’ti vuttaṃ, evaṃ uttarapadalopavasena vutto jambusaddo narasaddaṃ paṭicca samāsabalena ‘‘jambudīpanarā’’ti atthappakāsane samattho hoti, na kevalo byāsakāle, tathā hi ‘‘jambū’’ti vutte jambudīpo na ñāyati, atha kho jamburukkhoyeva ñāyati. परंतु ज्याप्रमाणे 'जम्बुदीपो' (जंबूद्दीप) यामध्ये हा नियम मिळत नाही, त्याचप्रमाणे 'नागदीपो' (नागद्वीप) इत्यादींमध्ये देखील केवळ 'जम्बु' शब्दाने जंबूद्दीप न दर्शवला जाण्याप्रमाणे केवळ 'नाग' इत्यादी शब्दांनी नागद्वीप इत्यादी दर्शवले जात नाहीत. पण मग, "बुद्धस्स जम्बुनदरंसिनो तं, दाठं मयं जम्बुनरा नमामा" (जंबूनद सोन्यासारख्या तेजस्वी बुद्धांच्या त्या दाढेला आम्ही जंबूचे लोक नमस्कार करतो) या प्राचीन कवींच्या रचनेत 'जम्बु' शब्दाने जंबूद्दीप म्हटला गेला आहे, कारण 'जम्बुदीपनरा' (जंबूद्दीपवासीय लोक) असा अर्थ संभवतो ना? हे सत्य आहे की 'जम्बुदीपनरा' असा अर्थ संभवतो, परंतु केवळ 'जम्बु' शब्दाने जंबूद्दीप हा अर्थ व्यक्त होत नाही. तर, 'जम्बुदीपनरा' असे म्हणावयाचे असताना, गाथेच्या छंदोबद्धतेमुळे आणि अधिक अक्षरांचा दोष टाळण्यासाठी 'दीप' शब्दाचा लोप करून 'जम्बुनरा' असे म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे वापरलेला 'जम्बु' शब्द 'नर' शब्दाच्या आश्रयाने समासाच्या बळावर 'जम्बुदीपनरा' हा अर्थ प्रकट करण्यास समर्थ होतो, केवळ विग्रहाच्या वेळी नाही. कारण 'जम्बु' असे म्हटले असता जंबूद्दीप समजला जात नाही, तर जंबूचा (जांभळाचा) वृक्षच समजला जातो. Kiṃ pana bho ‘‘kāko dāso, kākaṃ dāsaṃ, kākena dāsenā’’ti ayaṃ nayo labbhati, na labbhatīti? Labbhati, kākasaddena kākanāmakassa dāsassa kathanaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘jambudīpo’’ti etthāpi ‘‘jambunāmako dīpo’’ti atthaṃ gahetvā ‘‘jambū dīpo, jambuṃ dīpaṃ, jambuyā dīpenā’’ti ayaṃ nayo labbhatīti? Na labbhati jambūsaddassa paṇṇattivasena dīpe appavattanato. Jambūsaddo hi rukkheyeva paṇṇattivasena pavattati, na dīpe. Yathā pana cittavohāro cittanāmake gahapatimhipi manepi pavattati ‘‘citto gahapati. Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu. Yathā ca kusavohāro kusanāmake raññepi kusatiṇepi pavattati – पण हे महाशय, 'काको दासो (कावळा दास), काकं दासं, काकेन दासेन' हा नियम प्राप्त होतो की नाही? प्राप्त होतो, 'काक' शब्दाने 'काक' नावाच्या दासाचे कथन होते. जर असे असेल, तर 'जम्बुदीपो' (जंबू द्वीप) येथेही 'जंबू नावाचे द्वीप' असा अर्थ घेऊन 'जम्बू दीपो, जम्बुं दीपं, जम्बुया दीपेन' हा नियम प्राप्त होतो का? प्राप्त होत नाही, कारण 'जंबू' शब्दाचा प्रज्ञप्तीनुसार (संज्ञेनुसार) द्वीपासाठी प्रयोग होत नाही. 'जंबू' हा शब्द प्रज्ञप्तीनुसार केवळ वृक्षासाठीच वापरला जातो, द्वीपासाठी नाही. परंतु, ज्याप्रमाणे 'चित्त' हा व्यवहार 'चित्त' नावाच्या गृहपतीसाठी आणि मनासाठीही वापरला जातो, जसे की 'चित्तो गहपति' (चित्त गृहपती), 'चित्तं मनो मानसं' (चित्त, मन, मानस) इत्यादींमध्ये. आणि ज्याप्रमाणे 'कुस' हा व्यवहार 'कुस' नावाच्या राजासाठी आणि 'कुस' तृणासाठीही (कुश गवत) वापरला जातो – ‘‘Pabhāvatiñca [Pg.331] ādāya, maṇiṃ verocanaṃ kuso; Kusāvatiṃ kusarājā, agamāsi mahabbalo; Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantatī’’ti जसे की – 'प्रभा आणि विरोचन मणी घेऊन, महाबली कुस राजा कुसावतीला गेला; ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने पकडलेला कुस (कुश गवत) हातालाच कापतो' इत्यादींमध्ये. Ādīsu, tathā kākasaddopi vāyase, evaṃnāmake dāsepi pavattati ‘‘kāko ravati, kāko nāma dāso saṭṭhiyojanāni gacchatī’’tiādīsu. Jambūsaddo pana gahapatimanādīsu citta kusa kākasaddā viya paṇṇattivasena dīpasmiṃ na pavattati, tasmā yathāvuttoyeva nayo manasikaraṇīyo. इत्यादींमध्ये, त्याचप्रमाणे 'काक' शब्द देखील कावळ्यासाठी आणि त्या नावाच्या दासासाठीही वापरला जातो, जसे की 'काको रवती' (कावळा ओरडतो), 'काको नाम दासो सट्ठियोजनानि गच्छति' (काक नावाचा दास साठ योजने जातो) इत्यादींमध्ये. परंतु 'जंबू' शब्द हा गृहपती, मन इत्यादींमधील 'चित्त', 'कुस', 'काक' या शब्दांप्रमाणे प्रज्ञप्तीनुसार द्वीपासाठी वापरला जात नाही, म्हणून वर सांगितलेलाच नियम मनात ठेवला पाहिजे. Yathā panettha ‘‘laṅkādīpo’’ti saddassa nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojitā, evaṃ ‘‘pubbavidehadīpo, aparagoyānadīpo, uttarakurudīpo, assayujanakkhattaṃ, citramāso, vessantararājā, setavatthaṃ, dibbaratho’’tiādīnampi nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojetabbā. Pubbavidehādisaddehi pubbavidehadīpādīnaṃ kathanañca veditabbaṃ. ‘‘Dibbaratho’’tiādīnaṃ samāsagatapadānaṃ payojane sati byāsavasena visuṃ kattabbatā ca veditabbā. Tathā hi byāsavasena ‘‘dibbo ratho’’tiādinā dvinnaṃ dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇavasena paccekavibhattiyuttabhāve sati gāthāsu vuttipālanasukhuccāraṇaguṇo bhavati. So ca sāsanānukūlo hi ayaṃ nayo ṭhapito. Tathā hi pāvacane ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷiyo bahū dissanti, evaṃ laṅkādīpādisaddānaṃ visesavantatā bhavati. परंतु, ज्याप्रमाणे येथे 'लङ्कादीपो' (लंकाद्वीप) या शब्दाची नामपदमाला समासाच्या रूपाने आणि व्यासाच्या (विग्रहाच्या) रूपाने योजली आहे, त्याचप्रमाणे 'पुब्बविदेहदीपो' (पूर्वविदेह द्वीप), 'अपरगोयानदीपो' (अपरगोयान द्वीप), 'उत्तरकुरुदीपो' (उत्तरकुरु द्वीप), 'अस्सयुजनक्खत्तं' (अश्वयुज नक्षत्र), 'चित्रमासो' (चित्र मास), 'वेस्सन्तरराजा' (वेस्सन्तर राजा), 'सेतवत्थं' (श्वेत वस्त्र), 'दिब्बरथो' (दिव्य रथ) इत्यादींचीही नामपदमाला समासाच्या रूपाने आणि व्यासाच्या रूपाने योजली पाहिजे. 'पुब्बविदेह' इत्यादी शब्दांनी 'पुब्बविदेहदीप' इत्यादींचे कथन केले जाते असे जाणावे. 'दिब्बरथो' इत्यादी समासातील पदांचे प्रयोजन असताना, व्यासाच्या रूपाने (विग्रहाने) त्यांना वेगळे केले पाहिजे हे जाणावे. कारण व्यासाच्या रूपाने 'दिब्बो ratho' इत्यादी दोन-दोन पदांच्या समानाधिकरणतेमुळे प्रत्येक पदाला स्वतंत्र विभक्ती प्राप्त होते, तेव्हा गाथांमध्ये वृत्ताचे पालन आणि सुलभ उच्चारणाचा गुण प्राप्त होतो. आणि हा नियम शासनाला (बुद्धशासनाला) अनुकूल असाच स्थापित केला गेला आहे. कारण प्रवचनात 'दिब्बो रथो पातुरहु, वेदेहस्स यसस्सिनो' इत्यादी अनेक पाळी वचने आढळतात, अशा प्रकारे 'लङ्कादीप' इत्यादी शब्दांचे वैशिष्ट्य दिसून येते. Idāni bodhisandhiādīnaṃ visesavantatā vuccati – आता 'बोधि', 'सन्धि' इत्यादींचे वैशिष्ट्य सांगितले जात आहे – Bodhi sandhi vibhattā’yu, dhātuyeva pajāpati; Dāmā dāmaṃ tathā saddhā, saddhaṃ taṭaṃ taṭī taṭo. बोधि, सन्धि, विभत्ति, आयु, धातु आणि प्रजापति; दामा, दामं, तसेच सद्धा, सद्धं, तटं, तटी, तटो. Byañjanaṃ [Pg.332] byañjano attho, atthamakkharamakkharo; Ajjavaṃ ajjavo ceva, tathā maddavagāravā. ब्यञ्जनं, ब्यञ्जनो, अत्थो, अत्थं, अक्खरं, अक्खरो; अज्जवं, अज्जवो तसेच मद्दव आणि गारव. Vaco vacīti cādīni, samarūpā sarūpato; Dvittiliṅgāni sambhonti, yathāsambhavamuddise. वचो, वची इत्यादी समान रूपाचे शब्द स्वरूपाने; दोन किंवा तीन लिंगांचे असतात, जसे शक्य असेल तसे त्यांचे निर्देश करावेत. Etesu hi bodhisaddassa tāva ‘‘bodhi rājakumāro’’ti ca, ‘‘ariyasāvako ‘bodhī’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgoti bojjhaṅgo’’ti ca evaṃ puggalavacanassa ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’ti pulliṅge agginayena nāmikapadamālā bhavati. यांच्यामध्ये 'बोधि' शब्दाची, प्रथम 'बोधि राजकुमार' आणि 'अर्यश्रावकाला बोधि म्हटले जाते, त्या बोधीचे अंग म्हणजे बोज्झंग' अशा प्रकारे पुद्गलवाचक (व्यक्तीवाचक) अर्थामध्ये 'बोधि, बोधी, बोधयो। बोधिं, बोधी, बोधयो। बोधिना' अशी पुल्लिंगात 'अग्नि' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे नामपदमाला होते. Rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇavacanassa pana ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’ti itthiliṅge rattinayena nāmikapadamālā bhavati. परंतु वृक्ष, मार्ग, निर्वाण आणि सर्वज्ञता-ज्ञान या अर्थांमध्ये 'बोधि, बोधी, bodhiyo। बोधिं, बोधी, bodhiyo। बोधिया' अशी स्त्रीलिंगात 'रत्ति' (रात्री) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे नामपदमाला होते. Keci pana ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti vadanti, taṃ āgamena viruddhaṃ viya dissanato vicāretabbaṃ. Na hi āgame rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgabhāvo dissati, puggalavacanassa pana dissati. Yadi ca ‘‘sālo dhavo khadīro’’tiādīnaṃ viya rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ siyā, jambū simbalī pāṭalīsaddādīnaṃ rukkhavācakattā pulliṅgattaṃ siyā, na tesaṃ imassa ca rukkhavācakattepi pulliṅgabhāvo upalabbhati. Yadi hi rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo, evaṃ sante nibbānavacano sabbaññutaññāṇavacano ca bodhisaddo napuṃsakaliṅgo siyā ‘‘nibbāna’’ntiādinā napuṃsakaliṅgavasena niddiṭṭhassa nibbānādino atthassa kathanato. परंतु काही लोक 'वृक्षवाचक बोधिशब्द पुल्लिंगी आहे' असे म्हणतात, ते आगमाशी (परंपरेशी) विरुद्ध असल्यासारखे दिसत असल्याने त्यावर विचार केला पाहिजे. कारण आगमात वृक्षवाचक 'बोधि' शब्दाचे पुल्लिंगी असणे आढळत नाही, तर पुद्गलवाचक (व्यक्तीवाचक) शब्दाचे आढळते. आणि जर 'सालो, धवो, खदीरो' इत्यादींप्रमाणे वृक्षवाचक 'बोधि' शब्दाचे पुल्लिंगत्व असते, तर जंबू, सिम्बली, पाटली इत्यादी शब्दांचेही वृक्षवाचक असल्यामुळे पुल्लिंगत्व झाले असते, परंतु वृक्षवाचक असूनही त्यांचे आणि याचे पुल्लिंगत्व आढळत नाही. जर वृक्षवाचक 'बोधि' शब्द पुल्लिंगी असता, तर निर्वाणवाचक आणि सर्वज्ञता-ज्ञानवाचक 'बोधि' शब्द नपुंसकलिंगी झाला असता, कारण 'निब्बानं' इत्यादी नपुंसकलिंगी रूपाने निर्दिष्ट केलेल्या निर्वाण इत्यादी अर्थांचे ते कथन करते. Ye evaṃ vadanti ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti, te ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti [Pg.333] rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttamatthaṃ cetasi sannidhāya ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘kiṃ rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo na bhavissatī’’ti maññamānā vadanti maññe. Nevaṃ daṭṭhabbaṃ, evañca pana daṭṭhabbaṃ, ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vadantehi garūhi ñāṇavacanaṃ itthi liṅgabhūtaṃ bodhīti ñāṇassa nāmaṃ paṇṇattiantaraparikappanenatthaṃ parikappentena bujjhanaṭṭhānabhūte rukkhe āropetvā rukkho ‘‘bodhī’’ti vutto, tasmā īdisesu ṭhānesu nibbacane ādaro na kātabbo. Na hi ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanakaraṇaṃ rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ kātuṃ sakkoti saṅketasiddhattā vohārassa, tasmā rukkhaṃ sayaṃ abodhimpi samānaṃ bodhiyā paṭilābhaṭṭhānattā saṅketasiddhena ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavohārena voharanti sāsanikā, bodhiyā vā kāraṇattā phalavohārena. Etamatthaṃyeva hi sandhāya ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavasena rukkhanāmaṃ pavattatīti. Tenāha āyasmā sāriputto dhammasenāpati anudhammacakkavattī vohārakusalo itthiliṅgavohārena ‘‘buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Apica tattha tattha ‘‘bodhiyā sākhā’’ti ca, ‘‘kenaṭṭhena mahābodhi, kassa sambandhinī ca sā’’ti ca, जे असे म्हणतात की, "वृक्षवाचक 'बोधि' शब्द पुल्लिंगी आहे", ते "चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'बोधि' म्हटले जाते, ते येथे भगवंतांनी प्राप्त केले म्हणून वृक्षालाही 'बोधि'च म्हटले जाते" या सांगितलेल्या अर्थाला मनात ठेवून, "येथे बुद्धत्व प्राप्त होते म्हणून ती 'बोधि'" अशा व्युत्पत्तीच्या आधारे "वृक्षवाचक 'बोधि' शब्द पुल्लिंगी का असणार नाही?" असा विचार करून बोलतात असे मला वाटते. असे मानू नये, तर या प्रकारे मानले पाहिजे: "चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'बोधि' म्हटले जाते, ते येथे भगवंतांनी प्राप्त केले म्हणून वृक्षालाही 'बोधि'च म्हटले जाते" असे सांगणाऱ्या आचार्यांनी, स्त्रीलिंगी असलेला 'बोधि' हा ज्ञानवाचक शब्द, दुसऱ्या प्रज्ञप्तीची (संकल्पनेची) कल्पना करून अर्थाचे नियोजन करत, बुद्धत्व प्राप्तीचे स्थान असलेल्या वृक्षावर आरोपित करून वृक्षाला 'बोधि' म्हटले आहे. म्हणून अशा ठिकाणी व्युत्पत्तीचा आग्रह धरू नये. कारण "येथे बुद्धत्व प्राप्त होते म्हणून ती 'बोधि'" अशी व्युत्पत्ती करणे हे वृक्षवाचक 'बोधि' शब्दाला पुल्लिंगी बनवू शकत नाही, कारण व्यवहार हा संकेताने सिद्ध होतो. म्हणूनच, वृक्ष स्वतः 'अबोध' (ज्ञानरहित) असूनही, बोधि (ज्ञान) प्राप्तीचे स्थान असल्यामुळे, शासनिक (बौद्ध अनुयायी) संकेताने सिद्ध झालेल्या 'बोधि' या स्त्रीलिंगी व्यवहाराने त्याचा उल्लेख करतात, किंवा बोधीचे कारण असल्यामुळे फलोपचाराने (कारणात फलाचा उपचार करून) तसे म्हणतात. याच अर्थाला उद्देशून "चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'बोधि' म्हटले जाते, ते येथे भगवंतांनी प्राप्त केले म्हणून वृक्षालाही 'बोधि'च म्हटले जाते" असे म्हटले आहे, हे जाणावे. अशा प्रकारे 'बोधि' हे वृक्षाचे नाव स्त्रीलिंगी रूपाने प्रवृत्त होते. म्हणूनच, व्यवहारकुशल, धम्मसेनापती, अनुधम्मचक्रवर्ती आयुष्यमान सारिपुत्तांनी स्त्रीलिंगी व्यवहाराने म्हटले आहे: "बुद्ध भगवंतांच्या बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसह जी प्रत्यक्ष प्रज्ञप्ती झाली, ती म्हणजे 'बुद्ध' होय." शिवाय, ठिकठिकाणी "बोधीची फांदी" (बोधिया साखा) असे आणि "कोणत्या अर्थाने महाबोधि, आणि ती कोणाशी संबंधित आहे?" असेही म्हटले आहे. ‘‘Hatthato muttamattā sā, asītiratanaṃ nabhaṃ; Uggantvāna tadā muñci, chabbaṇṇā rasmiyo subhā’’ti ca "हातातून सुटल्याबरोबर ती (महाबोधीची फांदी) ऐंशी हात आकाशात वर गेली आणि तिने तेव्हा शुभ अशा सहा रंगांच्या (षड्रंग) रश्मी (किरणे) सोडल्या." Evamādayo [Pg.334] rukkhavācakassa bodhisaddassa itthiliṅgabhāve payogā dissanti. अशा प्रकारे वृक्षवाचक 'बोधि' शब्दाच्या स्त्रीलिंगी रूपाचे प्रयोग आढळतात. Atha vā rukkhavācako bodhisaddo dviliṅgo pumitthiliṅgavasena. Tathā hi samantapāsādikāyaṃ vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ mahāveyyākaraṇassa pāḷinayaviduno buddhaghosācariyassa evaṃ saddaracanā dissati ‘‘sakkhissasi tvaṃ tāta pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti ca, ‘‘sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhandā’’ti ca tassa rukkhavācakassa bodhisaddassa ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’tiādinā padamālā veditabbā. Rukkhavācakasseva pana tassa ñāṇe pavattitthiliṅgavohārena saṅketasiddhena rūḷhatthadīpakena ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’tiādinā padamālā veditabbā. Iccevaṃ – अथवा, वृक्षवाचक 'बोधि' शब्द पुल्लिंग आणि स्त्रीलिंग या दोन्ही लिंगांत (द्विलिंगी) आहे. कारण, समंतपासादिका या विनय-अट्ठकथेत, महान व्याकरणकार आणि पालि पद्धतीचे जाणकार आचार्य बुद्धघोषांची अशी शब्दरचना दिसते: "बाळा, तू पाटलीपुत्राला जाऊन महाबोधीसह (महाबोधिना सद्धिं - पुल्लिंगी तृतीया) आर्या संघमित्ता थेरींना आणू शकशील का?" आणि "ती महाबोधीने आरूढ झालेली नौका (महाबोधिसमारूळ्हा नावा) महाराज पाहत असताना महासागराच्या पाण्यात मार्गस्थ झाली." त्या वृक्षवाचक 'बोधि' शब्दाची "येथे बुद्धत्व प्राप्त होते म्हणून ती 'बोधि'" या व्युत्पत्तीनुसार "बोधि, बोधी, बोधयो (प्रथमा); बोधिं, बोधी, बोधयो (द्वितीया); बोधिना (तृतीया)" इत्यादी प्रकारे (पुल्लिंगी) पदमाला जाणावी. परंतु, त्याच वृक्षवाचक शब्दाची, ज्ञानात प्रवृत्त होणाऱ्या आणि संकेताने सिद्ध झालेल्या रूढ अर्थाला दर्शवणाऱ्या स्त्रीलिंगी व्यवहाराने "बोधि, बोधी, बोधियो (प्रथमा); बोधिं, बोधी, बोधियो (द्वितीया); बोधिया (तृतीया)" इत्यादी प्रकारे (स्त्रीलिंगी) पदमाला जाणावी. अशा प्रकारे – Puggalavācako bodhi-saddo pulliṅgiko bhave; Ñāṇādivācako itthi-liṅgoyeva siyā sadā. पुद्गलवाचक (व्यक्तीवाचक) 'बोधि' शब्द पुल्लिंगी असावा; ज्ञान इत्यादींचा वाचक असलेला शब्द नेहमी स्त्रीलिंगीच असावा. Bodhipādapavacano, pumitthiliṅgiko bhave; Evaṃ santepi etassa, itthiliṅgattameva tu; Icchitabbataraṃ yasmā, dhammasenāpatīritaṃ. बोधिवृक्षाचा वाचक असलेला शब्द पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी असावा; असे असले तरी, याचे स्त्रीलिंगी रूपच अधिक इष्ट (स्वीकारार्ह) आहे, कारण धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) तसे म्हटले आहे. Sandhisaddādīnampi nayānusārena nāmikapadamālā yojetabbā. Sandhisaddo hi sarasandhiādivācako pulliṅgo, paṭisandhiyādivācako itthiliṅgo ‘‘sandhino. Sandhiyā’’tiādidassanato. Vibhattisaddo vibhajanavācako itthiliṅgo[Pg.335], syādivācako pulliṅgo ceva itthiliṅgo ca ‘‘vibhattissa. Vibhattiyā’’tiādidassanato. 'संधि' इत्यादी शब्दांचीही नियमांनुसार नाम-पदमाला योजावी. कारण 'संधि' शब्द स्वरसंधि इत्यादींचा वाचक असताना पुल्लिंगी असतो, आणि प्रतिसंधि (पुनर्जन्म) इत्यादींचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो; जसे की "संधिनो" (पुल्लिंगी) आणि "संधिया" (स्त्रीलिंगी) इत्यादी प्रयोगांवरून दिसते. 'विभत्ति' (विभक्ती) शब्द विभागणीचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो, आणि 'सि' (सु) इत्यादी प्रत्ययांचा वाचक असताना पुल्लिंगी तसेच स्त्रीलिंगी दोन्ही असतो; जसे की "विभत्तिस्स" (पुल्लिंगी) आणि "विभत्तिया" (स्त्रीलिंगी) इत्यादी प्रयोगांवरून दिसते. Āyusaddo pana jīvitindriyavācakoyeva hutvā punnapuṃsakaliṅgo, ‘‘punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti ‘‘ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissatī’’ti ca dassanato. परंतु 'आयु' शब्द हा केवळ जीवितेंद्रियाचा वाचक असून पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंग या दोन्ही लिंगांत असतो; जसे की "हे मारिष (मित्रा), मला पुन्हा आयुष्य लाभले आहे" (पुनरायु च मे लद्धो - पुल्लिंगी) आणि "तुझे आयुष्य एवढेच आहे, आता तुझी च्युती (मृत्यू) होण्याची वेळ येईल" (एत्तकंयेव ते आयु - नपुंसकलिंगी) अशा प्रयोगांवरून दिसते. Dhātusaddo sabhāvādivācako itthiliṅgo, karapacādivācako pumitthiliṅgo ‘‘cakkhudhātuyā. Karotissa dhātussa. Dhātuyo dhātuyā’’ti dassanato. 'धातु' शब्द स्वभाव (गुणधर्म) इत्यादींचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो, आणि 'कृ', 'पच्' इत्यादी क्रियापदांच्या मूळ रूपांचा (धातूंचा) वाचक असताना पुल्लिंगी असतो; जसे की "चक्खुधातुया" (चक्षुधातूचा - स्त्रीलिंगी), "करोतिस्स धातुस्स" ('करोति' या धातूचा - पुल्लिंगी), आणि "धातुयो धातुया" इत्यादी प्रयोगांवरून दिसते. Pajāpatisaddo devavisesavācako pulliṅgo, kalattajinamātucchāvācako itthiliṅgo ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha’’, ‘‘attano pajāpatiyā saddhiṃ mahāpajāpatiyā’’ti ca dassanato. 'पजापति' (प्रजापती) शब्द विशिष्ट देवाचा वाचक असताना पुल्लिंगी असतो, आणि पत्नी किंवा जिन-मातृष्वसा (महाप्रजापती गौतमी) यांचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो; जसे की "प्रजापती देवराजाच्या ध्वजाच्या टोकाकडे पहावे" (पजापतिस्स देवराजस्स - पुल्लिंगी), "आपल्या पत्नीसह" (अत्तनो पजापतिया सद्धिं - स्त्रीलिंगी) आणि "महाप्रजापतीसह" (महापजापतिया - स्त्रीलिंगी) अशा प्रयोगांवरून दिसते. Dāmā dāmaṃ saddā mālatīdāmādibhedabhinnassa ekassa vatthussa yathākkamaṃ itthinapuṃsakaliṅgā. Tathā hi ‘‘mālatīdāmā lolāḷiṅgalīlā. Mālatīdāmaṃ. Siṅghitaṃ dāmaṃ bhamarehi. Ratanadāmā. Ratanadāma’’nti ca dviliṅgabhāve lokikappayogā dissanti sāsanānukūlā. 'दामा' आणि 'दामं' हे शब्द मालतीची माळ इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या एकाच वस्तूचे वाचक असून अनुक्रमे स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी आहेत. कारण "चंचल भुंग्यांच्या लीलेने युक्त असलेली मालतीची माळ" (मालतीदामा - स्त्रीलिंगी), "मालतीची माळ" (मालतीदामं - नपुंसकलिंगी), "भुंग्यांनी हुंगलेली माळ" (सिंघितं दामं - नपुंसकलिंगी), "रत्नांची माळ" (रतनदामा - स्त्रीलिंगी) आणि "रत्नांची माळ" (रतनदामं - नपुंसकलिंगी) असे शासनाला (बुद्धवचनाला) अनुकूल असलेले द्विलिंगी लोकव्यवहारातील प्रयोग दिसतात. Saddhaṃ saddhāsaddā pana bhinnavatthūnaṃ vācakā itthinapuṃsakaliṅgā, saddhāsaddo pasādalakkhaṇavācako itthiliṅgo, saddhaṃsaddo matakabhattavācako napuṃsakaliṅgo ‘‘saddhā saddahanā. Mayamassubho gotamabrāhmaṇā nāma dānāni dema saddhāni karomā’’ti dassanato. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saddho puriso[Pg.336], saddhā itthī, saddhaṃ kula’’nti imāni vāccaliṅgattā saṅgahaṃ na gacchantīti daṭṭhabbāni. परंतु 'saddhaṃ' आणि 'saddhā' हे शब्द वेगवेगळ्या वस्तूंचे वाचक असून अनुक्रमे नपुंसकलिंगी आणि स्त्रीलिंगी आहेत. 'saddhā' (श्रद्धा) शब्द प्रसन्नतेच्या लक्षणाचा वाचक असताना स्त्रीलिंगी असतो, आणि 'saddhaṃ' (श्राद्ध) शब्द मृत व्यक्तीच्या उद्देशाने दिलेल्या भोजनाचा वाचक असताना नपुंसकलिंगी असतो; जसे की "श्रद्धा म्हणजे विश्वास ठेवणे" (सद्धा सद्दहना - स्त्रीलिंगी) आणि "आम्ही हे सुप्रसिद्ध गौतम ब्राह्मणांना दान देतो आणि श्राद्ध करतो" (मयमस्सुभो गोतमब्राह्मणा नाम दानानि देम सद्धानि करोमा - नपुंसकलिंगी) अशा प्रयोगांवरून दिसते. परंतु या ठिकाणी "श्रद्धाळू पुरुष" (सद्धो पुरिसो), "श्रद्धाळू स्त्री" (सद्धा इत्थी), "श्रद्धाळू कुल" (सद्धं कुलं) हे शब्द विशेषण (वाच्यलिंगी) असल्यामुळे या वर्गीकरणात समाविष्ट होत नाहीत, असे जाणावे. Taṭaṃ taṭī taṭotime saddā tīrasaṅkhāte ekasmiṃyevatthe thīpunnapuṃsakaliṅgā. 'तटं', 'तटी' आणि 'तटो' हे शब्द 'तीर' (काठ) या एकाच अर्थाचे वाचक असून अनुक्रमे नपुंसकलिंगी, स्त्रीलिंगी आणि पुल्लिंगी आहेत. Byañjanasaddo upasecanaliṅgavākyāveṇikasarīrāvayavavācako napuṃsakaliṅgo, akkharavācako punnapuṃsakaliṅgo. Tatrupasecane ‘‘sūpaṃ vā byañjanaṃ vā’’ti napuṃsakaniddeso dissati. Tathā liṅge ‘‘itthibyañjanaṃ purisabyañjana’’nti napuṃsakaniddeso. Vākye ‘‘padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā’’ti napuṃsakaliṅganiddeso. Āveṇike ‘‘asīti anubyañjanānī’’ti napuṃsakaniddeso. Sarīrāvayave ‘‘kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjana’’nti evaṃ napuṃsakaniddeso. Ettha hi anubyañjanaṃ nāma hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedo ākāro. So eva ‘‘sarīrāvayavo’’ti vuccatīti. Akkhare ‘‘byañjano. Byañjana’’nti ca punnapuṃsakaniddeso. व्यंजन (ब्यञ्जन) हा शब्द उपसेचन (तोंडी लावणी/चटणी इ.), लिंग (चिन्ह), वाक्य, आवेणिक (असाधारण गुण) आणि शरीराचे अवयव यांचा वाचक असताना नपुंसकलिंगी असतो, आणि अक्षराचा वाचक असताना पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी दोन्ही असतो. त्यापैकी उपसेचनाच्या अर्थात “सूपं वा ब्यञ्जनं वा” (वरण किंवा व्यंजन) असा नपुंसकलिंगी निर्देश आढळतो. तसेच लिंगाच्या अर्थात “इत्थिब्यञ्जनं पुरिसब्यञ्जनं” (स्त्री-लिंग, पुरुष-लिंग) असा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. वाक्याच्या अर्थात “पदब्यञ्जनानि साधुकं उग्गहेत्वा” (पदे आणि व्यंजने नीट ग्रहण करून) असा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. आवेणिक (असाधारण गुणांच्या) अर्थात “असीiti अनुब्यञ्जनानि” (ऐंशी अनुव्यंजने) असा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. शरीराच्या अवयवाच्या अर्थात “किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो पाकटभावकरणतो अनुब्यञ्जनं” (क्लेशांना अनुसरून प्रकट करण्याचे साधन असल्यामुळे अनुव्यंजन) असा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. येथे 'अनुव्यंजन' म्हणजे हात, पाय, स्मितहास्य, बोलणे, पाहणे इत्यादींचे वेगवेगळे आकार (हावभाव) होत. त्यालाच 'शरीराचे अवयव' असे म्हटले जाते. अक्षराच्या अर्थात “ब्यञ्जनो, ब्यञ्जनं” (व्यंजन - पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) असा पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. Atthasaddo nibbānavacano napuṃsakaliṅgo, abhidheyyadhanakāraṇapayojananivatyābhisandhānādivacano pana pulliṅgo. Tathā hi kathāvatthumhi ‘‘atthatthamhī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘atthaṃ vuccati nibbāna’’nti napuṃsakaliṅganiddesena atthasaddo vutto. Iti atthasaddo dviliṅgo. अत्थ (अर्थ) हा शब्द निर्वाणाचा वाचक असताना नपुंसकलिंगी असतो; परंतु अभिधेय (वाच्य अर्थ), धन, कारण, प्रयोजन, निवृत्ति, अभिप्राय इत्यादींचा वाचक असताना तो पुल्लिंगी असतो. तसेच, कथावस्तूमध्ये “अत्थत्थम्हि” या पाळीच्या अर्थविवरणामध्ये “अत्थं वुच्चति निब्बानं” (अर्थ म्हणजे निर्वाण म्हटले जाते) अशा नपुंसकलिंगी निर्देशाने 'अत्थ' शब्द वापरला आहे. अशा प्रकारे 'अत्थ' शब्द द्विलिंगी (पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी) आहे. Akkharasaddo ca ‘‘yo pubbo akkharo akkharānī’’ti ca dassanato. Apica akkharasaddo nibbānavacano nāmapaṇṇattivacano ca sabbadānapuṃsakaliṅgo bhavati ‘‘padamaccutamakkharaṃ, mahājanasammatoti [Pg.337] kho vāseṭṭha ‘mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbatta’’nti evamādīsu. ‘‘Akkharāya deseti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti ettha pana pulliṅgotipi napuṃsakaliṅgotipi vattabbo, itthiliṅgoti pana na vattabbo. Ayañhi ‘‘asakkatā casma dhanañcayāya. Viramathāyasmanto mamavacanāyā’’tiādīsu ‘‘dhanañcayāya, vacanāyā’’ti saddā viya vibhattivipallāsena vutto, na liṅgavipallāsavasenāti. आणि 'अक्खर' (अक्षर) हा शब्द “यो पुब्बो अक्खरो अक्खरानि” (जो पूर्वीचा वर्ण, अक्षरे) अशा प्रयोगांवरून दिसून येतो. शिवाय, 'अक्खर' शब्द निर्वाणाचा वाचक आणि नाम-प्रज्ञप्तीचा (संज्ञेचा) वाचक असताना नेहमी नपुंसकलिंगी असतो; जसे की “पदमच्चुतमक्खरं” (अच्युत व अक्षर पद), “महाजनसम्मतोति खो वासेट्ठ ‘महासम्मतो’त्वेव पठमं अक्खरं निब्बत्तं” (हे वासेट्ठ! महाजनांनी संमत केलेला म्हणून 'महासम्मत' हे पहिले अक्षर/नाव उत्पन्न झाले) इत्यादींमध्ये. परंतु, “अक्खराय देसेति, अक्खरक्खराय आपत्ति पाचित्तियस्स” (अक्षराने उपदेश करतो, प्रत्येक अक्षरागणिक पाचित्तिय आपत्ती येते) येथे तो पुल्लिंगी किंवा नपुंसकलिंगी म्हणावा, स्त्रीलिंगी मात्र म्हणू नये. कारण हा प्रयोग “असक्कता चस्म धनञ्चयाय. विरमथायस्मन्तो ममवचनाय” इत्यादींमधील “धनञ्चयाय, वचनाय” या शब्दांप्रमाणे विभक्तीच्या विपर्यासाने (बदलाने) वापरला आहे, लिंगाच्या विपर्यासामुळे नाही. Ajjava maddava gāravasaddā pana punnapuṃsakaliṅgā. ‘‘Ajjavo ca maddavo ca. Ajjavamaddavaṃ. Gāravo ca nivāto ca. Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā’’ti ca ādidassanato. अज्जव (ऋजुता/सरळपणा), मद्दव (मृदुता) आणि गारव (आदर/गौरव) हे शब्द पुल्लिंगी व नपुंसकलिंगी दोन्ही असतात. कारण “अज्जवो च मद्दवो च” (पुल्लिंगी), “अज्जवमद्दवं” (नपुंसकलिंगी), “गारवो च निवातो च” (पुल्लिंगी), “सह आवज्जिते थूपे, गारवं होति मे तदा” (स्तूपाचे स्मरण करताच मला तेव्हा आदर वाटला - नपुंसकलिंगी) इत्यादी प्रयोग दिसून येतात. Vacovacīsaddā pana ghaṭoghaṭīsaddā viya pumitthiliṅgā, tattha vacīsaddassa ‘‘vacī, vacī, vaciyo. Vaciṃ, vacī, vaciyo. Vaciyā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā. Keci ‘‘duccaritapayogaviññattisaddādīsu paresu vacasaddassanto īkāro hoti, tena ‘‘vacīduccarita’’ntiādīni rūpāni dissantī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vacasaddato visuṃ vacīsaddassa dassanato. Atrimāni pāḷito ca aṭṭhakathāto ca nidassanapadāni. ‘‘Vacī vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro vacī, vaciñca vacīsaṅkhāre ca ṭhapetvā avasesā na ceva vacī, na ca vacīsaṅkhāro. Gadito vacībhi satimābhinande’’ti imāni pāḷito nidassanapadāni. ‘‘Copanasaṅkhātā vacī eva viññatti vacīviññatti, vaciyā bhedo vacībhedo’’ti imāni aṭṭhakathāto nidassanapadāni. Iminā nayena aññesampi sarūpāsarūpapadānaṃ [Pg.338] yathārahaṃ dvitiliṅgatā vavatthapetabbā. Evaṃ abhidheyyakaliṅgesu savisesāni abhidheyyaliṅgāni veditabbāni. परंतु 'वच' आणि 'वची' हे शब्द 'घट' आणि 'घटी' शब्दांप्रमाणे अनुक्रमे पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी आहेत. त्यापैकी 'वची' शब्दाची “वची, वची, वचियो। वचिं, वची, वचियो। वचिया” अशी नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे) योजावी. काही व्याकरणकार म्हणतात की, “दुच्चरित, पयोग, विञ्ञत्ति इत्यादी शब्द पुढे असताना 'वच' शब्दाच्या शेवटी 'ई'कार होतो, त्यामुळे 'वचीदुच्चरितं' इत्यादी रूपे दिसतात”; परंतु ते स्वीकारू नये, कारण 'वच' शब्दापेक्षा स्वतंत्रपणे 'वची' शब्द दिसून येतो. याविषयी पाळी आणि अट्ठकथांमधील उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत: “वची वचीसङ्खारो, वचीसङ्खारो वची, वचिञ्च वचीसङ्खारे च ठपेत्वा अवसेसा न चेव वची, न च वचीसङ्खारो” (वाणी हा वाक्संस्कार आहे...), “गदितो वचीभि सतिमाभिनन्दे” (स्मृतिमान पुरुषाने वाणीने बोललेल्याचे अभिनंदन करावे) - ही पाळीतील उदाहरणे आहेत. “चोपनसङ्खाता वची एव विञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति, वचिया भेदो वचीभेदो” (कंपन स्वरूपाची वाणी हीच विज्ञप्ती म्हणजे वाग्विज्ञप्ती, वाणीचा भेद म्हणजे वाग्भेद) - ही अट्ठकथेतील उदाहरणे आहेत. या पद्धतीने इतरही समान व असमान रूपांच्या शब्दांचे योग्यतेनुसार द्विलिंगी किंवा त्रिलिंगी असणे निश्चित करावे. अशा प्रकारे, अभिधेय लिंगांमध्ये विशेष वैशिष्ट्यांसह असणारी अभिधेय लिंगे जाणून घ्यावीत. Idāni katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhibhantaliṅgānañca dhammādivasena nāmikapadamālā vuccate. Tathā hi – आता काही ठिकाणी वाच्यलिंगी असणाऱ्या अभिधेय लिंगांची आणि तद्धितान्त लिंगांची 'धम्म' (धर्म) इत्यादींच्या आधारे नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहे. ती खालीलप्रमाणे – Dhammabho puggalā ceva, dhammapuggalatopi ca; Ekantadhammato ceva, tathevekantapuggalā. केवळ धर्मवाचक, केवळ पुद्गलवाचक, धर्म आणि पुद्गल दोन्ही वाचक, एकांत (केवळ) धर्मवाचक आणि तसेच एकांत (केवळ) पुद्गलवाचक शब्दांच्या, Padamālā siyuṃ tāsu, paccattādivasena tu; Padaṃ samaṃ visamañca, jaññā sabbasamampi ca. प्रथमा (पच्चत्त) इत्यादी विभक्तींच्या आधारे पदमाला होतात. त्यामध्ये पदे समान (सारखी), विषम (भिन्न) किंवा सर्व प्रकारे समान असतात, असे जाणावे. Kathaṃ? ‘‘Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchāvāco, micchādiṭṭhiko, micchāsaṅkappī’’ iccetesaṃ nāmikapadamālā evaṃ veditabbā. कसे? “मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी), मिच्छासङ्कप्पो (मिथ्यासंकल्प), मिच्छावाचा (मिथ्यावाचा), मिच्छावाचो (मिथ्यावाच), मिच्छादिट्ठिको (मिथ्यादृष्टी असलेला), मिच्छासङ्कप्पी (मिथ्यासंकल्प असलेला)” यांची नामिक पदमाला याप्रमाणे जाणून घ्यावी. ‘‘Micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā’’ti evaṃ dhammato, ‘‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhinā’’ti evaṃ puggalato, ‘‘micchāsaṅkappo, micchāsaṅkappā. Micchāsaṅkappa’’nti evaṃ dhammapuggalato, ‘‘micchāvācā, micchāvācā, micchāvācāyo. Micchāvācaṃ, micchāvācā micchāvācāyo. Micchāvācāya’’ evaṃ ekantadhammato, ‘‘micchāvāco, micchāvācā. Micchāvācaṃ, micchāvāce. Micchāvācena’’ evaṃ ekantapuggalato, ‘‘micchādiṭṭhiko. Micchādiṭṭhikā. Micchādiṭṭhika’’nti evampi ekantapuggalato, ‘‘micchāsaṅkappī, micchāsaṅkappino. Micchāsaṅkappi’’nti evampi ekantapuggalato nāmikapadamālā bhavati. Paccattopayogavacanādivasena pana padaṃ sadisaṃ visadisaṃ sabbathā sadisampi ca bhavati. Esa nayo sammādiṭṭhisammāsaṅkappādīsupi. “मिच्छादिट्ठि, मिच्छादिट्ठी, मिच्छादिट्ठियो। मिच्छादिट्ठिं, मिच्छादिट्ठी, मिच्छादिट्ठियो। मिच्छादिट्ठिया” - ही धर्माच्या (भाववाचक) दृष्टीने; “मिच्छादिट्ठि, मिच्छादिट्ठी, मिच्छादिट्ठिनो। मिच्छादिट्ठिं, मिच्छादिट्ठी, मिच्छादिट्ठिनो। मिच्छादिट्ठिना” - ही पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने; “मिच्छासङ्कप्पो, मिच्छासङ्कप्पा। मिच्छासङ्कप्पं” - ही धर्म आणि पुद्गल दोन्हीच्या दृष्टीने; “मिच्छावाचा, मिच्छावाचा, मिच्छावाचायो। मिच्छावाचं, मिच्छावाचा, मिच्छावाचायो। मिच्छावाचाय” - ही एकांत (केवळ) धर्माच्या दृष्टीने; “मिच्छावाचो, मिच्छावाचा। मिच्छावाचं, मिच्छावाचे। मिच्छावाचेन” - ही एकांत पुद्गलाच्या दृष्टीने; “मिच्छादिट्ठिको, मिच्छादिट्ठिका, मिच्छादिट्ठिकं” - ही देखील एकांत पुद्गलाच्या दृष्टीने; “मिच्छासङ्कप्पी, मिच्छासङ्कप्पिनो, मिच्छासङ्कप्पि” - ही देखील एकांत पुद्गलाच्या दृष्टीने नामिक पदमाला होते. प्रथमा (पच्चत्त) आणि द्वितीया (उपयोग) इत्यादी विभक्तींच्या वचनांनुसार पदे समान, विषम किंवा सर्व प्रकारे समान देखील होतात. हाच नियम सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी), सम्मासङ्कप्प (सम्यक् संकल्प) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. Atrime [Pg.339] āhaccabhāsitā payogā – avijjāgatassa bhikkhave aviddasuno micchādiṭṭhi pahoti. Micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahoti. Micchāsaṅkappassa micchāvācā pahoti. Micchāvācassa micchākammanto pahoti. Micchākammantassa micchāājīvo pahoti. Micchāājīvassa micchāvāyāmo pahoti. Micchāvāyāmassa micchāsati pahoti. Micchāsatissa micchāsamādhi pahotīti. Vijjāgatassa bhikkhave viddasuno sammādiṭṭhi pahoti. Sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotīti vitthāro, evaṃ katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhitantaliṅgānañca nāmikapadamālā sappayogā kathitā. या संदर्भात थेट बुद्धवचनातील (आहच्चभासित) हे प्रयोग आहेत – 'भिक्खूहो! अविद्याग्रस्त व अज्ञानी माणसाची मिथ्यादृष्टी वाढते. मिथ्यादृष्टी असलेल्याचा मिथ्यासंकल्प वाढतो. मिथ्यासंकल्प असलेल्याची मिथ्यावाचा वाढते. मिथ्यावाचा असलेल्याचा मिथ्याकर्मान्त वाढतो. मिथ्याकर्मान्त असलेल्याची मिथ्याआजीविका वाढते. मिथ्याआजीविका असलेल्याचा मिथ्याव्यायाम वाढतो. मिथ्याव्यायाम असलेल्याची मिथ्यास्मृती वाढते. मिथ्यास्मृती असलेल्याचा मिथ्यासमाधी वाढतो.' 'भिक्खूहो! विद्या प्राप्त झालेल्या व ज्ञानी माणसाची सम्यक् दृष्टी वाढते. सम्यक् दृष्टी असलेल्याचा सम्यक् संकल्प वाढतो...' इत्यादी विस्तार जाणावा. अशा प्रकारे, काही ठिकाणी वाच्यलिंगी असणाऱ्या अभिधेय लिंगांची आणि तद्धितान्त लिंगांची नामिक पदमाला प्रयोगांसह सांगितली आहे. Idāni nevābhidheyyaliṅgassa bhavitabbasaddassa ca abhidheyyaliṅgānaṃ sotthi suvatthi saddānañca vāccaliṅgābhidheyyaliṅgassa abbhutasaddassa ca vāccaliṅgassa abhūtasaddassacāti imesaṃ kiñci visesaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca yathārahaṃ yojessāma. Etesu hi bhavitabbasaddo ekantabhāvavācako napuṃsakaliṅgo ekavacanantoyeva hoti. Tatiyantapadehi evaṃsadda nasaddādīhi ca yojetabbo ca hoti. Nāssa nāmikapadamālā labbhati, atrime ca payogā ‘‘saddhammagarukena bhavitabbaṃ, no āmisagarukena, iminā corena bhavitabbaṃ, imehi corehi bhavitabbaṃ, imāya coriyā bhavitabbaṃ, imāhi corīhi bhavitabbaṃ, anena cittena bhavitabbaṃ, imehi cittehi bhavitabbaṃ, evaṃ bhavitabbaṃ, aññathā bhavitabba’’nti. Atridaṃ vuccati – आता लिंग नसलेल्या 'भवितब्ब' शब्दाचे आणि लिंग असलेल्या 'सोत्थि', 'सुवत्थि' शब्दांचे, तसेच वाच्यलिंग व अभिधेयलिंग असलेल्या 'अब्भुत' शब्दाचे आणि वाच्यलिंग असलेल्या 'अभूत' शब्दाचे काही वैशिष्ट्य सांगतो, आणि योग्यतेनुसार त्यांची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) जोडतो. या शब्दांमध्ये 'भवितब्ब' शब्द केवळ भाववाचक, नपुंसकलिंगी आणि एकवचनातच असतो. तो तृतीया विभक्तीच्या पदांशी आणि 'एवं', 'न' इत्यादी शब्दांशी जोडला जातो. त्याची नामविभक्तीची रूपे (नामिकपदमला) मिळत नाहीत, आणि त्याचे प्रयोग खालीलप्रमाणे आहेत – "सद्धम्मगरुकेन भवितब्बं, नो आमिसगरुकेन", "इमिना चोरेन भवितब्बं", "इमेहि चोरेहि भवितब्बं", "इमाय चोरिया भवितब्बं", "इमाहि चोरीहि भवितब्बं", "अनेन चित्तेन भवितब्बं", "इमेहि चित्तेहि भवितब्बं", "एवं भवितब्बं", "अञ्ञथा भवितब्बं". याविषयी असे म्हटले आहे – Bhavitabbapadaṃ niccaṃ, sabbaññuvarasāsane; Paṭhamekavaco bhāva-vācakañca napuṃsakaṃ. "सर्वज्ञ (बुद्धांच्या) श्रेष्ठ शासनात 'भवितब्ब' हे पद नेहमी प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात, भाववाचक आणि नपुंसकलिंगी असते." Tatiyantapadehevaṃ-saddādīhi [Pg.340] ca dhīmatā; Yojetabbaṃva sambhoti, iti vidvā vibhāvaye. "बुद्धिमान माणसाने ते तृतीया विभक्तीच्या पदांशी आणि 'एवं' इत्यादी शब्दांशीच जोडले पाहिजे, असे विद्वानाने जाणावे." Ayaṃ ‘‘bhavitabba’’nti padassa viseso. हे 'भवितब्ब' या पदाचे वैशिष्ट्य आहे. Sotthi bhaddante hotu rañño, sotthiṃ gacchati nhāpito. Sotthināmhi samuṭṭhito. Suvatthi, suvatthiṃ, suvatthinā, ayaṃ dhasātthisaddādīnaṃ viseso. भदन्त, राजाचे कल्याण असो, न्हावी कल्याणाने (सुरक्षितपणे) जातो. मी कल्याणाने युक्त होऊन उठलो आहे. 'सुवत्थि', 'सुवत्थिं', 'सुवत्थिना' - हा 'धसात्थि' इत्यादी शब्दांमधील विशेष (भेद) आहे. Ayaṃ pana ‘‘abbhutaṃ abhūta’’nti dvinnaṃ viseso. Bhūsaddassa bbhū, saṃyogapare paṭisedhatthavati aitinipāte upapade sati ekantena rassattamupayāti. Kvatthe? ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’ntiādīsvatthesu. Tathāvidhe asaññogapare rassattaṃ na upayāti. Kvatthe? ‘‘Asacca’’ntiādīsvatthesu. Tathā hi ‘‘abbhuta’’nti padassa ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’ntipi attho bhavati, ‘‘abbhutakaraṇa’’ntipi attho bhavati. ‘‘Abhūta’’nti padassa pana ‘‘asacca’’ntipi attho bhavati, ‘‘ajāta’’ntipi attho bhavati. Tatra ‘‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ’’ iccevamādayo ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’nti atthe payogā. पण हा 'अब्भुत' (अद्भुत) आणि 'अभूत' या दोन्हीमधील विशेष (भेद) आहे. 'भू' शब्दाचा 'ब्भू' होतो, जेव्हा संयोग पुढे असतो आणि निषेधार्थक 'अ' हा निपात उपपद म्हणून असतो, तेव्हा तो निश्चितपणे र्हस्वत्व प्राप्त करतो. कोणत्या अर्थात? 'अभूतपुब्बं भूतं' (जे पूर्वी कधी घडले नाही ते घडले) इत्यादी अर्थांमध्ये. तशाच प्रकारच्या असंयोगाच्या वेळी र्हस्वत्व प्राप्त होत नाही. कोणत्या अर्थात? 'असच्चं' (असत्य) इत्यादी अर्थांमध्ये. कारण 'अब्भुत' या पदाचा 'अभूतपुब्बं भूतं' असाही अर्थ होतो आणि 'अद्भुत घडवणे' (अब्भुतकरणं) असाही अर्थ होतो. परंतु 'अभूत' या पदाचा 'असत्य' असाही अर्थ होतो आणि 'न जन्मलेले' (अजात) असाही अर्थ होतो. त्यामध्ये 'आश्चर्य आहे, हे गृहस्था! अद्भुत आहे, हे गृहस्था! जगात आश्चर्यकारक आहे, रोमांच उभे करणारे अद्भुत आहे' इत्यादी प्रयोग 'अभूतपुब्बं भूतं' या अर्थात आहेत. ‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa,Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā; Hotu no abbhutaṃ tattha,Āsahassehi pañcahī’’ti "तू मला नागाने दंश करव, मी बेडकीच्या पिल्लाने (दंश करवतो); तिथे पाच हजार (मुद्रांच्या) पैजेवर आपले अद्भुत (कौतुक) होऊ दे." Iccevamādayo abbhutakaraṇatthe payogā. Evaṃ rassavasena, dīghavasena pana nissaṃyoge ‘‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’’iccevamādayo [Pg.341] asaccatthe payogā, ‘‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjāta’’nti iccevamādayo ajātatthe payogā. Bhavanti catra – इत्यादी प्रयोग 'अद्भुत घडवणे' (अब्भुतकरण) या अर्थात आहेत. अशा प्रकारे र्हस्वत्वाच्या नियमाने, आणि दीर्घत्वाच्या नियमाने असंयोगात 'अभूतं अतच्छं, अतथं' (असत्य, अवास्तव, अयथार्थ) इत्यादी प्रयोग असत्य अर्थात आहेत, आणि 'अभूतं अजातं असंजातं' (उत्पन्न न झालेले, न जन्मलेले) इत्यादी प्रयोग अजात अर्थात आहेत. आणि याविषयी पुढील गाथा आहेत – ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’nti, atthasmiṃ abbhutantidaṃ; Padaṃ viññūhi viññeyyaṃ, rassabhāvena saṇṭhitaṃ. "जे पूर्वी कधी घडले नाही ते घडले" या अर्थात हे 'अब्भुत' पद र्हस्व रूपाने स्थित आहे, असे विद्वानांनी जाणावे. Abbhutakaraṇatthepi, abbhutanti padaṃ tathā; Saṇṭhitaṃ rassabhāvena, iti vidvā vibhāvaye. तसेच 'अद्भुत घडवणे' या अर्थातही 'अब्भुत' हे पद र्हस्व रूपानेच स्थित आहे, असे विद्वानांनी स्पष्ट करावे. Abhūtamiti dīghatta-vasena kathitaṃ pana; Padaṃ samadhigantabba-masaccājātavācakaṃ. परंतु दीर्घत्वाच्या नियमाने म्हटलेले 'अभूतं' हे पद असत्य आणि अजात (न जन्मलेले) यांचे वाचक आहे असे समजावे. Abbhutaṃ, abbhutāni. Cittanayena, abbhuto, abbhutā. Abbhutaṃ, purisanayena, abbhutā, abbhutā, abbhutāyo. Abbhutaṃ. Kaññānayena ñeyyaṃ. Evaṃ bhūtasaddassapi nāmikapadamālā tidhā gahetabbā. Atra ‘‘abbhuta’’miti padaṃ vāccaliṅgampi bhavati abhidheyyaliṅgampi. ‘‘Abhūta’’miti padaṃ pana vāccaliṅgaṃ abhidheyyaliṅgampi vā saccasaddo viya katthaci. Itissa yathārahaṃ ayampi sappayogā nāmikapadamālā kathitā. अब्भुतं, अब्भुतानि (चित्त शब्दाप्रमाणे नपुंसकलिंगात). अब्भुतो, अब्भुता (पुरुष शब्दाप्रमाणे पुल्लिंगात). अब्भुता, अब्भुतायो (कन्या शब्दाप्रमाणे स्त्रीलिंगात) असे जाणावे. याचप्रमाणे 'भूत' शब्दाचीही नामरूपे तिन्ही लिंगांत घ्यावीत. येथे 'अब्भुत' हे पद विशेषण (वाच्यलिंग) आणि विशेष्य (अभिधेयलिंग) दोन्ही होते. परंतु 'अभूत' हे पद 'सच्च' (सत्य) शब्दाप्रमाणे काही ठिकाणी विशेषण आणि विशेष्य दोन्ही होते. अशा प्रकारे योग्यतेनुसार प्रयोगासह ही नामविभक्तीची रूपमाला (नामिकपदमला) सांगितली आहे. Idāni āgamikānaṃ kosallajananatthaṃ padasamodhānavasena nāmikapadamālā vuccate – buddho bhagavā, buddhā bhagavanto. Buddhaṃ bhagavantaṃ, buddhe bhagavante. Buddhena bhagavatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ padamālā ekavacanabahuvacanavasena ñeyyā. आता आगम (शास्त्राचा) अभ्यास करणाऱ्यांच्या कौशल्यासाठी पदांच्या संयोगाने नामविभक्तीची रूपमाला सांगितली जात आहे – बुद्धो भगवा (बुद्ध भगवान - प्र. ए.), बुद्धा भगवन्तो (बुद्ध भगवान - प्र. ब.). बुद्धं भगवन्तं (द्वि. ए.), बुद्धे भगवन्ते (द्वि. ब.). बुद्धेन भगवता (तृ. ए.), उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही रूपमाला एकवचन आणि बहुवचनाच्या नियमाने जाणावी. Devā tāvatiṃsā. Deve tāvatiṃse. Devehi tāvatiṃsehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā padamālā. देवा तावतिंसा (तावतिंस देव - प्र. ब.). देवे तावतिंसे (द्वि. ब.). देवेहि तावतिंसेहि (तृ. ब.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही रूपमाला केवळ बहुवचनाच्या नियमाने जाणावी. So [Pg.342] bhagavā jānaṃ passaṃ arahaṃ sammāsambuddho, taṃ bhagavantaṃ jānantaṃ passantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena, tassa bhagavato jānato passato arahato sammāsambuddhassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ekavacanavasena ñeyyā padamālā. सो भगवा जानं पस्सं अरहं सम्मासम्बुद्धो (ते भगवान जाणणारे, पाहणारे, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत - प्र. ए.), तं भगवन्तं जानन्तं पस्सन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं (त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांना - द्वि. ए.), तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन (त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांद्वारे - तृ. ए.), तस्स भगवतो जानतो पस्सतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स (त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे - च./ष. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही रूपमाला एकवचनाच्या नियमाने जाणावी. Rājā suddhodano, rājānaṃ suddhodanaṃ, raññā suddhodanena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. राजा सुद्धोदनो (राजा शुद्धोदन - प्र. ए.), राजानं सुद्धोदनं (राजा शुद्धोदनाला - द्वि. ए.), रञ्ञा सुद्धोदनेन (राजा शुद्धोदनाद्वारे - तृ. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. Rājā passenadī kosalo, rājānaṃ passenadiṃ kosalaṃ, raññā passenadinā kosalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. राजा पस्सेनदी कोसलो (कोसलचा राजा प्रसेनजित - प्र. ए.), राजानं पस्सेनदिं कोसलं (कोसलच्या राजा प्रसेनजिताला - द्वि. ए.), रञ्ञा पस्सेनदिना कोसलेन (कोसलच्या राजा प्रसेनजिताद्वारे - तृ. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. Rājā māgadho seniyo bimbisāro, rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो (मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार - प्र. ए.), राजानं मागधं सेनियं बिम्बिसारं (मगधच्या राजा श्रेणिक बिंबिसाराला - द्वि. ए.), रञ्ञा मागधेन सेनियेन बिम्बिसारेन (मगधच्या राजा श्रेणिक बिंबिसाराद्वारे - तृ. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. Rājā māgadho ajātasattu vedehiputto, rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ, raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. राजा मागधो अजातसत्tu वेदेहिपुत्तो (मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू - प्र. ए.), राजानं मागधं अजातसत्तुं वेदेहिपुत्तं (मगधच्या राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रूला - द्वि. ए.), रञ्ञा मागधेन अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन (मगधच्या राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रूद्वारे - तृ. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. Mahāpajāpatī gotamī, mahāpajāpatiṃ gotamiṃ, mahāpajāpatiyā gotamiyāti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ. Mahāpajāpatiyaṃ gotamiyaṃ, bhoti mahāpajāpati gotami. महापजापती गोतमी (महाप्रजापती गौतमी - प्र. ए.), महापजापतिं गोतमिं (महाप्रजापती गौतमीला - द्वि. ए.), 'महापजापतिया गोतमिया' असे पाच वेळा (तृतीया ते सप्तमीपर्यंतच्या विभक्तींमध्ये) म्हणावे. महापजापतियं गोतमियं (सप्तमी ए.), भोती महापजापति गोतमी (हे महाप्रजापती गौतमी! - संबोधन ए.). Makkhali gosālo. Makkhaliṃ gosālaṃ. Makkhalinā gosālena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. मक्खलि गोसालो (मक्खलि गोशाल - प्र. ए.), मक्खलिं गोसालं (मक्खलि गोशालला - द्वि. ए.), मक्खलिना गोसालेन (मक्खलि गोशालद्वारे - तृ. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ, sāriputtamoggallānena sāvakayugena, sāriputtamoggallānassa [Pg.343] sāvakayugassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sabbāpetā padamālā ekavacanavasena ñeyyā. Sāriputtamoggallānā aggasāvakā, sāriputtamoggallāne aggasāvake, sāriputtamoggallānehi aggasāvakehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā. Ito aññesupi eseva nayo. सारिपुत्तमोग्गल्लानं सावकयुगं (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन ही श्रावकजोडी - प्र. ए.), सारिपुत्तमोग्गल्लानं सावकयुगं (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन या श्रावकजोडीला - द्वि. ए.), सारिपुत्तमोग्गल्लानेन सावकयुगेन (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन या श्रावकजोडीद्वारे - तृ. ए.), सारिपुत्तमोग्गल्लानस्स सावकयुगस्स (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन या श्रावकजोडीचे - च./ष. ए.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही सर्व रूपमाला एकवचनाच्या नियमाने जाणावी. सारिपुत्तमोग्गल्लाना अग्गसावका (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन हे अग्रश्रावक - प्र. ब.), सारिपुत्तमोग्गल्लाने अग्गसावके (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन या अग्रश्रावकांना - द्वि. ब.), सारिपुत्तमोग्गल्लानेहि अग्गसावकेहि (सारिपुत्र-मौद्गल्यायन या अग्रश्रावकांद्वारे - तृ. ब.). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. ही रूपमाला बहुवचनाच्या नियमाने जाणावी. यापुढील इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. So dāro, sā dārā. Saṃ dāraṃ, se dāre. Sena dārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sā nārī, sā nāriyo. Saṃ nāriṃ, sā nāriyo. Sāya nāriyā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Saṃ kammaṃ, sāni kammāni. Sena kammena. Saṃ phalaṃ, sāni phalāni. Sena phalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. तो स्वतःचा पती/पत्नी, ती स्वतःची पत्नी. स्वतःची पत्नी (द्वितीया एकवचन), स्वतःच्या पत्नी (द्वितीया बहुवचन). स्वतःच्या पत्नीद्वारे. उर्वरित विस्तार करावा. ती स्त्री, त्या स्त्रिया. स्वतःच्या स्त्रीला, स्वतःच्या स्त्रियांना. स्वतःच्या स्त्रीद्वारे. उर्वरित विस्तार करावा. स्वतःचे कर्म, स्वतःची कर्मे. स्वतःच्या कर्माने. स्वतःचे फळ, स्वतःची फळे. स्वतःच्या फळाने. उर्वरित विस्तार करावा. Paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamena jhānena, paṭhamassa jhānassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. प्रथम ध्यान (प्रथमा एकवचन), प्रथम ध्यान (द्वितीया एकवचन), प्रथम ध्यानाने (तृतीया एकवचन), प्रथम ध्यानाचे (षष्ठी एकवचन). उर्वरित विस्तार करावा. Catutthī disā, catutthiṃ disaṃ, catutthiyā disāya. चौथी दिशा (प्रथमा), चौथी दिशा (द्वितीया), चौथ्या दिशेने/दिशेचे/दिशेत (तृतीया/षष्ठी/सप्तमी). Dhammī kathā, dhammiṃ kathaṃ, dhammiyā kathāya, dhammiyaṃ kathāyaṃ. Evaṃ anupubbī kathā, evarūpī kathā. Iminā nayena aññesupi ṭhānesu padasamodhānavasena liṅgato ca antato ca vacanato ca apekkhitabbaṃ. Padato ca nānappakārā nāmikapadamālā yojetabbā. धार्मिक कथा (धम्मी कथा), धार्मिक कथेला (धम्मिं कथं), धार्मिक कथेने/कथेची (धम्मिया कथाय), धार्मिक कथेत (धम्मियं कथायं). याचप्रमाणे अनुपूर्वी कथा (अनुपुब्बी कथा), अशा प्रकारची कथा (एवरूपी कथा). या पद्धतीने इतर ठिकाणीही शब्दांच्या जोडणीनुसार लिंग, अंत (अंत्य स्वर) आणि वचनाचा विचार केला पाहिजे. आणि शब्दांनुसार विविध प्रकारच्या नाम-विभक्ती मालिका (नामिकपदमला) जोडल्या पाहिजेत. Idāni ekappakārānaṃ saddānaṃ liṅgaantavasena nānattaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yādiso, yādisī, yādisaṃ. Tādiso, tādisī, tādisaṃ. Etādiso, etādisī, etādisaṃ. Kīdiso, kīdisī, kīdisaṃ. Īdiso, īdisī, īdisaṃ. Ediso[Pg.344], edisī, edisaṃ. Sadiso, sadisī, sadisaṃ. Kadāci pana ‘‘yādisā tādisā’’ti evamādīni itthiliṅgarūpānipi bhavanti. Nāmikapadamālā nesaṃ purisa itthī cittanayena yojetabbā. आता, एकाच प्रकारच्या शब्दांचे लिंग आणि अंत (अंत्य स्वर) यानुसार असणारे वेगळेपण समजून घेतले पाहिजे. कसे? यादिसो (जसा), यादिसी (जशी), यादिसं (जसे). तादिसो (तसा), तादिसी (तशी), तादिसं (तसे). एतादिसो (यासारखा), एतादिसी (यासारखी), एतादिसं (यासारखे). कीदिसो (कसा), कीदिसी (कशी), कीदिसं (कसे). ईदिसो (असा), ईदिसी (अशी), ईदिसं (असे). एदिसो (असा), एदिसी (अशी), एदिसं (असे). सदिसो (सारखा), सदिसी (सारखी), सदिसं (सारखे). परंतु कधीकधी ‘यादिसा, तादिसा’ इत्यादी स्त्रीलिंगी रूपे देखील होतात. त्यांची नाम-विभक्ती मालिका ‘पुरिस’ (पुल्लिंग), ‘इत्थी’ (स्त्रीलिंग) आणि ‘चित्त’ (नपुंसकलिंग) यांच्या नियमांनुसार जोडली पाहिजे. Idāni samāsataddhitapadabhūtānaṃ amamasaddādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate – amamo, amamā, amamaṃ, amame. Amamena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. आता, समास आणि तद्धित प्रत्यय लागून बनलेल्या ‘अमम’ (ममत्वरहित) इत्यादी शब्दांची नाम-विभक्ती मालिका सांगितली जात आहे – अममो, अममा, अममं, अममे. अममेन. उर्वरित विस्तार करावा. Mayhako, mayhakā. Mayhakaṃ, mayhake. Mayhakena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. मय्हको, mय्हका. मय्हकं, मय्हके. मय्हकेन. उर्वरित विस्तार करावा. Āmā, āmā, āmāyo. Āmaṃ, āmā, āmāyo. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. आमा, आमा, आमायो. आमं, आमा, आमायो. उर्वरित विस्तार करावा. Tatra amamoti natthi taṇhāmamattaṃ diṭṭhimamattañca etassāti amamo, ko so, arahāyevāti vattuṃ vaṭṭati. Apica yesataṇhāpi sadiṭṭhīpi ‘‘mama ida’’nti mamattaṃ na karonti, tepi amamāyeva. Ettha ca ‘‘manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā’’ti idaṃ sāsanato nidassanaṃ. ‘‘Amamo nirahaṅkāro’’ti idaṃ pana lokato nidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘amamā, amamā, amamāyo’’ti padamālā. Napuṃsake vattabbe ‘‘amamaṃ, amamānī’’ti padamālā. Tatra mayhakoti ‘‘idampi mayhaṃ idampi mayha’’nti vippalapatīti mayhako, eko pakkhiviseso. Vuttañhetaṃ jātake – तेथे ‘अमम’ म्हणजे: ज्यांच्यामध्ये तृष्णा-ममत्व (तृष्णेमुळे निर्माण होणारे ममत्व) आणि दृष्टी-ममत्व (चुकीच्या धारणेमुळे निर्माण होणारे ममत्व) नाही, ते ‘अमम’ होत. ते कोण? ते केवळ ‘अर्हत’ (अरिहंत) आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरेल. शिवाय, ज्यांच्यामध्ये तृष्णा आणि दृष्टी असूनही ते ‘हे माझे आहे’ असे ममत्व करत नाहीत, ते देखील ‘अमम’च आहेत. आणि येथे “मनुष्य तेथे जन्मतात, जे ममत्वरहित आणि परिग्रहरहित असतात” (मनुस्सा तत्थ जायन्ति, अममा अपरिग्गहा) हे शासनातील (बुद्धवचनातील) उदाहरण आहे. “ममत्वरहित आणि अहंकाररहित” (अममो निरहंकारो) हे लौकिक जगातील उदाहरण आहे. स्त्रीलिंगात रूपे सांगताना ‘अममा, अममा, अममायो’ अशी शब्दमालिका होते. नपुंसकलिंगात रूपे सांगताना ‘अममं, अममानि’ अशी शब्दमालिका होते. तेथे ‘मय्हको’ म्हणजे: “हे माझे आहे, हेही माझे आहे” असे ओरडणारा तो ‘मय्हको’ नावाचा एक विशिष्ट पक्षी आहे. जातक कथेमध्ये असे म्हटले आहे की – ‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro; Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti. “‘मय्हक’ नावाचा पक्षी, जो पर्वताच्या शिखरांवर आणि गुहांमध्ये फिरतो; तो पिकलेल्या पिंपळाच्या (किंवा फळाच्या) झाडावर चढून ‘माझे, माझे’ म्हणून ओरडतो.” Itthiliṅge vattabbe ‘‘mayhakī, mayhakī, mayhakiyo’’ti padamālā. Tatra āmāti ‘‘āma ahaṃ tumhākaṃ dāsī’’ti evaṃ dāsibhāvaṃ paṭijānātīti āmā. Gehadāsī. Vuttañhetaṃ jātakesu [Pg.345] ‘‘yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gacchatī’’ti ca, ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti loke’’ti ca, tasmā imānevettha nidassanapadāni. स्त्रीलिंगात रूपे सांगताना ‘मय्हकी, मय्हकी, मय्हकियो’ अशी शब्दमालिका होते. तेथे ‘आमा’ म्हणजे: “होय, मी तुमची दासी आहे” अशा प्रकारे दासी असणे स्वीकारते ती ‘आमा’ (घरातील दासी) होय. जातक कथांमध्ये असे म्हटले आहे की – “जिथे घरात जन्मलेला दास (आमजातो) राहून उद्धटपणे वागतो” आणि “जगात आमाचे (दासीचे) देखील दास असतात”, म्हणून हीच येथे उदाहरणाची पदे आहेत. Idāni kati katipaya katimīsaddānaṃ viseso vuccate yathārahaṃ nāmikapadamālā ca. Tatra katimīsaddassa nāmikapadamālā na labbhati ‘‘ajja bhante katimī’’ti evaṃ pucchāvasena āgatamattato. Kati katipayasaddānaṃ pana labbhateva, sā ca bahuvacanikā. Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana katipayasaddo ekavacaniko vutto. Kati purisā tiṭṭhanti, kati purise passati. Kati itthiyo, kati kulāni. Kati lokasmiṃ chiddāni yattha cittaṃ na tiṭṭhati. Kati kusalā. Kati dhātuyo. Kati āyatanāni. Katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhi saṅgahitaṃ. Katibhi rajamāneti, katibhi parisujjhati. Katipayā purisā, katipayā itthiyo, katipayāni cittāni. Imā pana nāmikapadamālā. आता ‘कति’ (किती), ‘कतिपय’ (काही/अल्प) आणि ‘कतिमी’ (कितवी/कितवा) या शब्दांचे वैशिष्ट्य आणि त्यांची योग्य नाम-विभक्ती मालिका सांगितली जात आहे. तेथे ‘कतिमी’ या शब्दाची नाम-विभक्ती मालिका आढळत नाही, कारण तो केवळ “भन्ते, आज कितवी तिथी आहे?” (अज्ज भन्ते कतिमी) अशा प्रश्नाच्या स्वरूपातच येतो. परंतु ‘कति’ आणि ‘कतिपय’ या शब्दांची विभक्ती रूपे नक्कीच आढळतात आणि ती बहुवचनात असतात. विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये मात्र ‘कतिपय’ हा शब्द एकवचनी सांगितला आहे. किती पुरुष उभे आहेत? तो किती पुरुषांना पाहतो? किती स्त्रिया? किती कुळे? जगात अशी किती छिद्रे आहेत जिथे चित्त स्थिर राहत नाही? किती कुशल (धर्म) आहेत? किती धातू आहेत? किती आयतने आहेत? किती स्कंधांनी, किती आयतनांनी आणि किती धातूंनी संग्रह केला आहे? किती गोष्टींनी मनुष्य मलिन होतो, किती गोष्टींनी तो शुद्ध होतो? काही पुरुष, काही स्त्रिया, काही चित्ते. या त्यांच्या नाम-विभक्ती मालिका आहेत. Kati. Katihi, katibhi. Katinaṃ. Katisu. कति. कतिहि, कतिभि. कतिनं. कतिसु. Katipayā. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesu. Katipayāyo. Katipayāhi, katipayābhi. Katipayānaṃ. Katipayāsu. Katipayāni. Katipaye. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesūti. Sabbāpetā sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyā, samāsavidhimhipi kati [Pg.346] katipayasaddā bahuvacanavaseneva yojetabbā. ‘‘Katisaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. Katipayajanakata’’ntiādīsu hi ‘‘kati kittakā saṅgā katisaṅgā’’tiādinā sabbadā bahuvacanasamāso daṭṭhabbo. कतिपया. कतिपयेहि, कतिपयेभि. कतिपयानं. कतिपयेसु. कतिपयायो. कतिपयाहि, कतिपयाभि. कतिपयानं. कतिपयासु. कतिपयानि. कतिपये. कतिपयेहि, कतिपयेभि. कतिपयानं. कतिपयेसूति. हे सर्व सातही विभक्तींच्या नियमांनुसार समजून घ्यावे. समासाच्या नियमांमध्ये देखील ‘कति’ आणि ‘कतिपय’ हे शब्द बहुवचनाच्या अर्थानेच जोडले पाहिजेत. कारण “किती आसक्ती पार केलेला भिक्खू ओघ उत्तीर्ण झालेला (संसार पूर पार केलेला) म्हटला जातो” (कतिसङ्गातिगो भिक्खु, ओघतिण्णोति वुच्चति) आणि “काही लोकांनी केलेले” (कतिपयजनकतं) इत्यादींमध्ये “किती आणि केवढ्या आसक्ती म्हणजे कतिसङ्ग” अशा प्रकारे नेहमी बहुवचनी समास समजला पाहिजे. Idāni rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate – idha rūḷhīsaddā nāma yevāpanakasaddādayo. Yevāpanako, yevāpanakā. Yevāpanakaṃ. Yevāpano, yevāpanā. Yevāpanaṃ. Yaṃvāpanakaṃ, yaṃvāpanakāni. Sesaṃ sabbattha vitthāretabbaṃ. Tatra yevāpanakoti ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā vuttā phassādayo viya sarūpato avatvā ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā’’ti evaṃ ‘‘yevāpanā’’ti padena vutto yevāpanako, evaṃ ‘‘yevāpano’’ti etthāpi. Tathā ‘‘yaṃ vā panaññampi atthi rūpa’’nti evaṃ ‘‘yaṃvāpanā’’ti padena vuttaṃ yaṃvāpanakaṃ. Esa nayo yathārahaṃ yassakaṃ yatthakantiādīsupi netabbo. आता रूढ शब्दांची (रूळ्हीसद्दा) नाम-विभक्ती मालिका सांगितली जात आहे – येथे रूढ शब्द म्हणजे ‘येवापनक’ इत्यादी शब्द होत. येवापनको, येवापनका. येवापनकं. येवापनो, येवापना. येवापनं. यंवापनकं, यंवापनकानि. उर्वरित सर्व ठिकाणी विस्तार करावा. तेथे ‘येवापनको’ म्हणजे: “स्पर्श होतो, वेदना होते” इत्यादींप्रमाणे स्वतःच्या रूपात न सांगता, “किंवा त्या वेळी जे इतरही प्रतीत्यसमुत्पन्न अरूप धर्म (मानसिक धर्म) अस्तित्वात असतात” अशा प्रकारे ‘येवापना’ या पदाने जो सांगितला जातो तो ‘येवापनको’ होय. याचप्रमाणे ‘येवापनो’ यामध्येही समजावे. तसेच “किंवा इतर जे काही रूप अस्तित्वात आहे” अशा प्रकारे ‘यंवापना’ या पदाने जे सांगितले जाते ते ‘यंवापनकं’ होय. हाच नियम योग्यतेनुसार ‘यस्सकं’, ‘यत्थकं’ इत्यादींमध्येही लावला पाहिजे. Ettha siyā – nanu ca bho panasaddo nipāto, nipātānañca abyayabhāvo siddho tīsu liṅgesu sabbavibhattivacanesu ca vayābhāvato, so kasmā ‘‘yevāpano’’ti okāranto jātoti? Saccaṃ panasaddo nipāto, so ca kho ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti vā, ‘‘brāhmaṇā panā’’ti vā evamādīsu nipāto, ‘‘yevāpanako’’ti vā, ‘‘yevāpano’’ti vā evamādīsu nipāto nāma na hoti. Anukaraṇamattañhetaṃ, tasmā īdisesu panasaddasahitā payogā rūḷhīsaddāti gahetabbā. Yajjevaṃ kasmā nibbacanamudāhaṭanti? Atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते – हे महाशय, ‘पन’ हा शब्द तर निपात (अव्यय) आहे, आणि तिन्ही लिंगांत, सर्व विभक्तींत व वचनांत कोणताही बदल होत नसल्यामुळे निपातांचे अव्ययत्व सिद्ध आहे, मग तो “येवापनो” असा ओ-कारान्त कसा झाला? हे सत्य आहे की ‘पन’ हा शब्द निपात आहे, आणि तो “ये वा पन तस्मिं समये” किंवा “यं वा पनञ्ञम्पि” किंवा “ब्राह्मणा पना” इत्यादींमध्ये निपात आहे; परंतु “येवापनको” किंवा “येवापनो” इत्यादींमध्ये तो निपात राहत नाही. हे केवळ अनुकरण मात्र आहे, म्हणून अशा ठिकाणी ‘पन’ शब्दासह असणारे प्रयोग हे रूढ शब्द (रूळ्हीसद्दा) म्हणून स्वीकारले पाहिजेत. जर असे आहे, तर मग याचे उदाहरण का दिले आहे? अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी. Tayodhammajātakaṃ[Pg.347]. Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakena. Tayodhammajātakassa. Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. तयोधम्मजातकं (प्रथमा), तयोधम्मजातकं (द्वितीया), तयोधम्मजातकेन (तृतीया), तयोधम्मजातकस्स (चतुर्थी/षष्ठी), तयोधम्मजातका, तयोधम्मजातकस्मा (पंचमी). उर्वरित भाग सविस्तर जाणावा. Tayosaṅkhārā. Tayosaṅkhāre. Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi. Tayosaṅkhārānaṃ. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. तयोसंखारा (प्रथमा), तयोसंखारे (द्वितीया), तयोसंखारेहि, तयोसंखारेभि (तृतीया/पंचमी), तयोसंखाराणं (चतुर्थी/षष्ठी). उर्वरित भाग सविस्तर जाणावा. Cattāripurisayugo saṅgho. Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ. Cattāripurisayugena saṅghena. Cattāripurisayugassa saṅghassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. चत्तारिपुरिसयुगो संघो (प्रथमा), चत्तारिपुरिसयुगं संघं (द्वितीया), चत्तारिपुरिसयुगेन संघेन (तृतीया), चत्तारिपुरिसयुगस्स संघस्स (चतुर्थी/षष्ठी). उर्वरित भाग सविस्तर जाणावा. Satokārī, satokārī, satokārino. Satokāriṃ, satokārī, satokārino. Satokārinā, satokārīhi, satokārībhi. Satokārissa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha satokārīti saratīti sato, sato eva hutvā karaṇasīloti satokārī. सतोकारी, सतोकारी, सतोकारिनो (प्रथमा). सतोकारिं, सतोकारी, सतोकारिनो (द्वितीया). सतोकारिना, सतोकारीहि, सतोकारीभि (तृतीया/पंचमी). सतोकारिस्स (चतुर्थी/षष्ठी). उर्वरित भाग सविस्तर जाणावा. येथे 'सतोकारी' म्हणजे: जो स्मरण करतो तो 'सतो' (स्मृतिमान), आणि स्मृतिमान होऊनच कार्य करण्याची सवय असलेला तो 'सतोकारी' होय. Aparesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate saddhimatthavibhāvanāya. Aṅgā. Aṅge. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgesu. Bhonto aṅgā. इतरही रूढ शब्दांची (संज्ञांची) नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) अर्थ स्पष्टीकरणासह सांगितली जात आहेत. अंगा (प्रथमा). अंगे (द्वितीया). अंगेहि, अंगेभि (तृतीया). अंगानं (चतुर्थी). अंगेहि, अंगेभि (पंचमी). अंगानं (षष्ठी). अंगेसु (सप्तमी). भोन्तो अंगा (संबोधन). Aṅgā janapado. Aṅge janapadaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi janapadena. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgesu janapade. Bhonto aṅgā janapada. Evaṃ magadhakosalādīnampi yojetabbā. अंगा जनपदो (प्रथमा). अंगे जनपदं (द्वितीया). अंगेहि, अंगेभि जनपदेन (तृतीया). अंगानं जनपदस्स (चतुर्थी). अंगेहि, अंगेभि जनपदस्मा (पंचमी). अंगानं जनपदस्स (षष्ठी). अंगेसु जनपदे (सप्तमी). भोन्तो अंगा जनपद (संबोधन). याचप्रमाणे मगध, कोसल इत्यादींचेही रूप बनवावे. Itthiliṅge kāsī, kāsiyo, kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Atrāyamatthavibhāvanā – kāsī, kāsiyo janapado. Kāsī, kāsiyo janapadaṃ[Pg.348]. Kāsīhi, kāsībhi janapadena. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīhi, kāsībhi janapadasmā. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīsu janapade. Bhotiyo kāsiyo janapada. Evaṃ avantīcetī vajjī iccetesampi padānaṃ yojetabbā. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kurūsu janapade’’ti. Evaṃ aṅgādīni atthassa ekattepi janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti. Tathā hi tattha tattha ‘‘aṅgesu viharati. Magadhesu cārikaṃ caramāno’’tiādinā, ‘‘aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalāna’’ntiādinā ca bahuvacanapāḷiyo dissanti. Evaṃ rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā bhavanti. स्त्रीलिंगात कासी, कासियो (प्रथमा), कासी, कासियो (द्वितीया). कासीहि, कासीभि (तृतीया/पंचमी). कासीनं (चतुर्थी/षष्ठी). कासीसु (सप्तमी). भोतियो कासियो (संबोधन). येथे हा अर्थ स्पष्ट केला आहे – कासी, कासियो जनपदो (प्रथमा). कासी, कासियो जनपदं (द्वितीया). कासीहि, कासीभि जनपदेन (तृतीया). कासीनं जनपदस्स (चतुर्थी). कासीहि, कासीभि जनपदस्मा (पंचमी). कासीनं जनपदस्स (षष्ठी). कासीसु जनपदे (सप्तमी). भोतियो कासियो जनपद (संबोधन). याचप्रमाणे अवंती, चेती, वज्जी या शब्दांचेही रूप बनवावे. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी "कुरूसु जनपदे" (कुरु देशात) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, अंग इत्यादी देशांचे नाव एकवचनी अर्थात असले तरी, जनपदवाचक नाम असल्यामुळे रूढीनुसार ते नेहमी बहुवचनातच असतात. कारण ठिकठिकाणी "अंगेसु विहरति" (अंग देशात विहार करतात), "मगधेसु चारिकं चरमानो" (मगध देशात चारिका करत असताना) इत्यादी, आणि "अंगानं मगधानं कासीनं कोसलानं" (अंग, मगध, कासी, कोसल देशांचे) इत्यादी बहुवचनी पाळी (पाठांतर) आढळतात. अशा प्रकारे रूढ शब्दांची नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) होतात. Idāni aparāpi ito savisesatarā saddabhede sammohaviddhaṃsanakārikā paramasukhumañāṇāvahā nāmikapadamālāyo kathayāma sotūnaṃ atthabyañjanaggahaṇe paramakosallasampādanatthaṃ. Tā ca kho ‘‘sambuddho paṭijānāsi. Kassako paṭijānāsi. Upāsako paṭijānāsi. Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādayo pāḷinaye nissāyeva. Tattha sambuddhopaṭijānāsīti ‘‘tvaṃ ‘ahaṃ sammāsambuddho’ti paṭijānāsī’’ti itisaddalopavasena attho gahetabbo. Esa nayo ‘‘kassako paṭijānāsī’’tiādīsupi. ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato’’ti ettha pana ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti paṭijānantassa tavāti evaṃ itisaddalopayojanāvasena añño saddasanniveso teneva añño atthapaṭivedho ca bhavati. ‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānatoti’’ādīsupi eseva nayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti [Pg.349] evaṃ paṭijānato tavāti yo attho vutto, sopi yathādassito atthoyeva. Evaṃpakāraṃ ñatvā paṇḍitajātiyena kulaputtena amhehi vuccamānā ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’ti tvaṃ paṭijānāsī’’ti etasmiṃ atthe sakriyāpadā ayaṃ padamālā vavatthapetabbā – आता आम्ही श्रोत्यांना अर्थ आणि व्यंजनांचे (शब्दांचे) ग्रहण करण्यात परम कौशल्य प्राप्त करून देण्यासाठी, शब्दांच्या भेदांमधील संभ्रम नष्ट करणारी आणि अत्यंत सूक्ष्म ज्ञान देणारी आणखी एक विशेष नामविभक्ती रूपे (नामिकपद्माला) सांगतो. ती "सम्बुद्धो पटिजानासि" (तू स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवतोस), "कस्सको पटिजानासि" (तू स्वतःला शेतकरी म्हणवतोस), "उпасको पटिजानासि" (तू स्वतःला उपासक म्हणवतोस), "सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा" (सम्यक्संबुद्ध असल्याचा दावा करणाऱ्या तुला हे धर्म अवगत नाहीत) इत्यादी पाळी पद्धतीवरच आधारित आहेत. त्यामध्ये 'सम्बुद्धो पटिजानासि' याचा अर्थ 'इति' शब्दाच्या लोपामुळे "तू 'मी सम्यक्संबुद्ध आहे' असा दावा करतोस" असा घ्यावा. हाच नियम "कस्सको पटिजानासि" इत्यादींमध्येही लागू होतो. परंतु "सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो" येथे "मी सम्यक्संबुद्ध आहे असा दावा करणाऱ्या तुला" अशा प्रकारे 'इति' शब्दाच्या लोपाच्या योजनेमुळे वेगळी शब्दरचना होते आणि त्यामुळे वेगळा अर्थबोध होतो. "खीणासवस्स ते पटिजानतो" (क्षीणास्रव असल्याचा दावा करणाऱ्या तुला) इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. अट्ठकथेत "सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो" याचा जो अर्थ "मी सम्यक्संबुद्ध आहे, सर्व धर्म मी जाणले आहेत, असा दावा करणाऱ्या तुला" असा सांगितला आहे, तो देखील दर्शविल्याप्रमाणेच आहे. हे जाणून घेऊन, बुद्धिमान कुलपुत्राने आमच्याद्वारे सांगितल्या जाणाऱ्या "मी सम्यक्संबुद्ध आहे असा तू दावा करतोस" या अर्थातील क्रियापदासह ही नामिकपद्माला (विभक्ती रूपे) निश्चित करावी – Sammāsambuddho tvaṃ paṭijānaṃ tiṭṭhasi. Sammāsambuddhaṃ taṃ paṭijānantaṃ passati. Sammāsambuddhena te paṭijānatā dhammo desito. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dīyate. Sammāsambuddhasmā tayā paṭijānatā apeti. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dhammo. Sammāsambuddhasmiṃ tayi paṭijānante patiṭṭhitanti. Tathā ‘‘khīṇāsavo tvaṃ paṭijānāsī’’tiādināpi vitthāretabbaṃ. सम्मासम्बुद्धो त्वं पटिजानं तिट्ठसि (तू स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेत उभा आहेस). सम्मासम्बुद्धं तं पटिजानन्तं पस्सति (तो तुला स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेताना पाहतो). सम्मासम्बुद्धेन ते पटिजानता धम्मो देसितो (स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुझ्याद्वारे धम्म उपदेशिला गेला). सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो दीयते (स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुला दिले जाते). सम्मासम्बुद्धस्मा तया पटिजानता अपेति (स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुझ्यापासून दूर जाते). सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो धम्मो (स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुझा धम्म). सम्मासम्बुद्धस्मिं तयि पटिजानन्ते पतिट्ठितं (स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेणाऱ्या तुझ्यात प्रतिष्ठित आहे). याचप्रमाणे "खीणासवो त्वं पटिजानासि" (तू स्वतःला क्षीणास्रव म्हणवतोस) इत्यादींद्वारेही विस्तार करावा. Iddhimā bhikkhu ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Iddhimanto bhikkhū ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hontīti imasmiṃ panatthe ayampi sakriyāpadā padamālā vavatthapetabbā – ऋद्धिमान भिक्खू एक असूनही अनेक होतो, आणि अनेक असूनही एक होतो. ऋद्धिमान भिक्खू एक असूनही अनेक होतात, आणि अनेक असूनही एक होतात. या अर्थामध्ये क्रियापदासह ही नामिकपद्माला (विभक्ती रूपे) देखील निश्चित करावी – Ekopi hutvā bahudhā honto bahudhāpi hutvā eko honto bhikkhu tiṭṭhati, ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā bhikkhū tiṭṭhanti. Ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko hontaṃ bhikkhuṃ passati, ekopi hutvā bahudhā honte bahudhāpi hutvā eko honte bhikkhū passati. Ekopi hutvā bahudhā hontena bahudhāpi hutvā eko hontena bhikkhunā dhammo desito, ekopi hutvā bahudhā hontehi bahudhāpi hutvā eko hontehi bhikkhūhi dhammo desito. Ekopi hutvā bahudhā hontassa bahudhāpi hutvā eko hontassa bhikkhuno dīyate. Sesaṃ [Pg.350] vitthāretabbaṃ. Bho ekopi hutvā bahudhā honta bahudhāpi hutvā eko honta bhikkhu tvaṃ dhammaṃ desehi, bhonto ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā tumhe dhammaṃ desethāti. Imasmiṃ ṭhāne kevaṭṭasuttaṃ sādhakaṃ. ‘‘Idha kevaṭṭa bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti, āvibhāvaṃ…pe… tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko honta’’nti idaṃ kevaṭṭasuttaṃ. एकोपि हुत्वा बहुधा होन्तो बहुधापि हुत्वा एको होन्तो भिक्खु तिट्ठति (एक असूनही अनेक होणारा आणि अनेक असूनही एक होणारा भिक्खू उभा राहतो), एकोपि हुत्वा bahudhā hoñtā bahudhāpi huṭvā eko hoñtā भिक्खू तिट्ठन्ति (एक असूनही अनेक होणारे आणि अनेक असूनही एक होणारे भिक्खू उभे राहतात). एकोपि हुत्वा बहुधा होन्तं बहुधापि हुत्वा एको होन्तं भिक्खुं पस्सति (एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खूला पाहतो), एकोपि हुत्वा बहुधा होन्ते बहुधापि हुत्वा एको होन्ते भिक्खू पस्सति (एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खूंना पाहतो). एकोपि हुत्वा बहुधा होन्तेन बहुधापि हुत्वा एको होन्तेन भिक्खुना धम्मो देसितो (एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खूद्वारे धम्म उपदेशिला गेला), एकोपि हुत्वा बहुधा होन्तेहि बहुधापि हुत्वा एको होन्तेहि भिक्खूहि धम्मो देसितो (एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खूंद्वारे धम्म उपदेशिला गेला). एकोपि हुत्वा बहुधा होन्तस्स बहुधापि हुत्वा एको होन्तस्स भिक्खुनो दीयते (एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खूला दिले जाते). उर्वरित भाग सविस्तर जाणावा. भो एकोपि हुत्वा बहुधा होन्त बहुधापि हुत्वा एको होन्त भिक्खु त्वं धम्मं देसेहि (हे एक असूनही अनेक होणाऱ्या आणि अनेक असूनही एक होणाऱ्या भिक्खू, तू धम्माचा उपदेश कर!), भोन्तो एकोपि हुत्वा बहुधा होन्ता बहुधापि हुत्वा एको होन्ता तुम्हे धम्मं देसेथा (हे एक असूनही अनेक होणारे आणि अनेक असूनही एक होणारे भिक्खूहो, तुम्ही धम्माचा उपदेश करा!). या ठिकाणी केवट्टसुत्त हे प्रमाण आहे. "हे केवट्ट, येथे भिक्खू अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा (ऋद्धिविधींचा) अनुभव घेतात. एक असूनही अनेक होतात, अनेक असूनही एक होतात, प्रकट होतात... [पे]... मग एखादा श्रद्धावान व प्रसन्न मनुष्य त्या भिक्खूला अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेताना, एक असूनही अनेक होताना आणि अनेक असूनही एक होताना पाहतो." हे केवट्टसुत्त आहे. Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappento bhikkhu evaṃ vadati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentā bhikkhū evaṃ vadanti. Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentaṃ bhikkhuṃ passati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappente bhikkhū passati. Sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha pana ‘‘na tveva ekoekāya, mātugāmena sallape’’tiādikaṃ pāḷipadaṃ sādhakaṃ. Ettha hi ekoekāyāti idaṃ abyayapadasadisaṃ rūḷhīpadanti gahetabbaṃ, aññamaññanti saddassa viya ca ekapadattūpagamanañcassa veditabbaṃ. Bhikkhu vinā dutiyena sayaṃ eko hutvā ekāya itthiyā saddhinti imasmiṃ atthe ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ na rūḷhīpadanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ santepi na ‘‘eko’’ti saddo ‘‘bhikkhū’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘nisajjaṃ kappenta’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. ‘‘Ekāyā’’ti saddopi na ajjhāharitabbena ‘‘itthiyā’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘mātugāmenā’’ti [Pg.351] na vattabbaṃ siyā visesābhāvato dviruttabhāvāpajjanato ca. Kiñca bhiyyo ‘‘mātugāmenā’’ti vuttattā ‘‘ekenā’’ti vattabbaṃ siyā, ekantato pana ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ pumitthisaṅkhātaṃ atthaṃ apekkhati, na samānādhikaraṇapadaṃ, tasmā ‘‘dve jānipatayo aññamaññaṃ sallapentī’’tiādīsu ‘‘aññamañña’’nti padassa viya ca ‘‘ekoekāyā’’ti imassa ekapadattañca nisajjaṃ kappentassa bhikkhuno visesanattañca veditabbaṃ. Atha vā yassaṃ nisajjakriyāyaṃ bhikkhupi ekova hoti, itthīpi ekāva. Sā kriyā rūḷhīvasena ‘‘ekoekāyā’’ti vuccati, tādisāya ekoekāya nisajjakriyāya bhikkhu mātugāmena saddhintipi attho gahetabbo. Iminā nayena aññesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanavasena yojetabbā. Iccevaṃ vāccābhidheyyaliṅgādīnaṃ nāmikapadamālā nānappakārato pakāsitā. एकटा एका स्त्रीसोबत (मातुगाम) एकांतात बसणारा भिक्खू असे म्हणतो, एकटे एका स्त्रीसोबत एकांतात बसणारे भिक्खू असे म्हणतात. एकटा एका स्त्रीसोबत एकांतात बसणाऱ्या भिक्खूला पाहतो, एकटे एका स्त्रीसोबत एकांतात बसणाऱ्या भिक्खूंना पाहतो. सर्व सविस्तर जाणावे. येथे 'पण एकाने एका स्त्रीशी संभाषण करू नये' (न त्वेव एकोएकाय, मातुगामेन सल्लपे) इत्यादी पाळिपद (पाळी वचन) साधक (प्रमाण) आहे. येथे 'एकोएकाय' (एकटा एका स्त्रीसोबत) हे अव्ययपदासारखे रूढिपद मानले पाहिजे, आणि 'अञ्ञमञ्ञं' (परस्पर) या शब्दाप्रमाणे ते एकपदत्व पावले आहे असे जाणावे. भिक्खू दुसऱ्या कोणाशिवाय स्वतः एकटा होऊन एका स्त्रीसोबत (या अर्थाने) 'एकोएकाय' हे पद रूढिपद नाही असे पाहावे. असे असले तरी 'एको' हा शब्द 'भिक्खू' या पदाशी समानाधिकरण नाही. जर तो समानाधिकरण असता, तर 'निसज्जं कप्पेन्तं' (बसणारा) इत्यादी म्हणता आले नसते. 'एकाय' हा शब्दही अध्याहृत 'इत्थिया' (स्त्रीशी) या पदाशी समानाधिकरण नाही. जर तो समानाधिकरण असता, तर विशेष नसून द्विरुक्ती होत असल्यामुळे 'मातुगामेन' (स्त्रीसोबत) असे म्हणता आले नसते. आणखी काय, 'मातुगामेन' असे म्हटल्यामुळे 'एकेन' असे म्हणावे लागले असते, परंतु निश्चितपणे 'एकोएकाय' हे पद पुरुष आणि स्त्री या अर्थाची अपेक्षा करते, समानाधिकरण पदाची नाही. म्हणून 'दोन पती-पत्नी परस्परांशी बोलतात' इत्यादींमध्ये 'अञ्ञमञ्ञं' या पदाप्रमाणे 'एकोएकाय' या पदाचे एकपदत्व आणि आसन ग्रहण करणाऱ्या (बसणाऱ्या) भिक्खूचे विशेषणत्व जाणावे. किंवा ज्या आसन क्रियेमध्ये भिक्खूही एकटाच असतो आणि स्त्रीही एकटीच असते, ती क्रिया रूढीने 'एकोएकाय' अशी म्हटली जाते. अशा प्रकारच्या 'एकोएकाय' आसन क्रियेमध्ये भिक्खूने स्त्रीसोबत (आसन ग्रहण केले) असाही अर्थ घ्यावा. या पद्धतीने इतरही रूढिशब्दांची नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे) प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसार एकवचन आणि बहुवचनाच्या रूपाने योजावी. अशा प्रकारे वाच्य, अभिधेय, लिंग इत्यादींची नामिक पदमाला विविध प्रकारे प्रकाशित केली आहे. Sumadhuratarasaddanitiṃ imaṃ,Paṭutaramatitaṃ susikhe varaṃ; Viduvimatitamopahariṃ raviṃ,Matikumudapabodhinisāpatiṃ. अतिशय मधुर अशा या 'सद्दानीति' ग्रंथाला, जो अत्यंत कुशाग्र बुद्धीने चांगल्या प्रकारे शिकलेला आणि श्रेष्ठ आहे; विद्वानांच्या संशयाचे हरण करणाऱ्या सूर्यासारख्या आणि बुद्धीरूपी कुमुदाला (कमळाला) प्रफुल्लित करणाऱ्या चंद्रासारख्या (या ग्रंथाला मी सादर करतो/रचला आहे). Kataviññūjanassāsa-sāsanassābhivuddhiyā; Dhiyā nītimimaṃ sādhu, sādhukaññeva lakkhaye. कृतज्ञ आणि सुज्ञ लोकांच्या समाधानासाठी आणि शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) अभिवृद्धीसाठी, बुद्धीने या नीतीला (व्याकरण नियमांना) चांगल्या प्रकारे आणि योग्य रीतीनेच लक्ष्यात घ्यावे (समजून घ्यावे). Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त अशा त्रिपिटकाच्या वचनमार्गांमध्ये सुज्ञांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कौशल्यासाठी (ज्ञानासाठी) रचलेल्या 'सद्दानीति' प्रकरणात... Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpano nāmikapadamālāvibhāgo वाच्य, अभिधेय, लिंग इत्यादींचे स्पष्टीकरण करणारा 'नामिक पदमाला विभाग'... Ekādasamo paricchedo. अकरावा परिच्छेद समाप्त. Ettāvatā [Pg.352] bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ itthiliṅgānaṃ napuṃsakaliṅgānañca nāmikapadamālā yathārahaṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca saddhiṃ nānappakārato dassitā. Sabbanāmāni hi ṭhapetvā nayato aññāni kānici nāmāni aggahitāni nāma natthi. इथपर्यंत 'भू' धातूपासून बनलेल्या पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी शब्दांची नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे) योग्यतेनुसार इतर लिंगांसह, इतर शब्दांसह आणि इतर अर्थांसह विविध प्रकारे दाखविली आहे. सर्वनामे वगळता, नियमानुसार इतर कोणतीही नामे ग्रहण न केलेली (सुटलेली) राहिलेली नाहीत. 12. Sabbanāmataṃsadisanāmanāmikapadamālā १२. सर्वनाम आणि तत्सम नामांची नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे). Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbanāmañca tassamaṃ; Nāmañca yojitaṃ nānā-nāmeheva visesato. यानंतर मी सर्वनाम आणि तत्सम नामे, तसेच विविध नामांसोबत विशेष रूपाने योजलेले नाम सांगेन. Yāni honti tiliṅgāni, anukūlāni yāni ca; Tiliṅgānaṃ visesena, padānetāni nāmato. जी तिन्ही लिंगांमध्ये असतात आणि जी तिन्ही लिंगांच्या विशेषणांच्या रूपात अनुकूल असतात, ती नामे या पदांद्वारे स्पष्ट केली जातात. ‘‘Sabbasādhāraṇakāni, nāmāni’’cceva atthato; Sabbanāmāni vuccanti, sattavīsati saṅkhato. अर्थाच्या दृष्टीने 'सर्वांसाठी सामायिक असणारी नामे' म्हणूनच त्यांना 'सर्वनामे' म्हटले जाते, ज्यांची संख्या सत्तावीस (२७) आहे. Tesu kānici rūpehi, sesāññehi ca yujjare; Kānici pana saheva, etesaṃ lakkhaṇaṃ idaṃ. त्यांच्यापैकी काही रूपांच्या दृष्टीने इतर उर्वरित शब्दांशी जोडली जातात, तर काही एकत्रच जोडली जातात; हे त्यांचे लक्षण आहे. Etasmā lakkhaṇā muttaṃ, na padaṃ sabbanāmikaṃ; Tasmātītādayo saddā, guṇanāmāni vuccare. या लक्षणापासून मुक्त (वेगळे) केलेले पद सर्वनाम नसते; म्हणून 'अतीत' (भूतकाळ) इत्यादी शब्द गुणनामे म्हटले जातात. Sabbanāmāni nāma – sabba katara katama ubhaya itaraañña aññatara aññatama pubba para apara dakkhiṇa uttara adharayata eta ima amukiṃ eka ubha dviti catu tumha amha iccetāni sattavīsa. सर्वनामे म्हणजे – सब्ब (सर्व), कतर, कतम, उभय, इतर, अञ्ञ (अन्य), अञ्ञतर, अञ्ञतम, पुब्ब (पूर्व), पर, अपर, दक्खिण (दक्षिण), उत्तर, अधर, य, त, एत, इम, अमु, किं, एक, उभ, द्वि, ति, चतु, तुम्हा, अम्हा – ही सत्तावीस (२७) होत. Etesu sabbasaddo sakalattho, so ca sabbasabbādivasena ñeyyo. Katara katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhigatāparavacano. Aññatara aññatamasaddā aniyamatthā. Pubbādayo uttarapariyantā disākālādivavatthāvacanā. Tathā hi pubba [Pg.353] parā para dakkhiṇuttarasaddā pulliṅgatte yathārahaṃ kāladesādivacanā, itthiliṅgatte disādivacanā, napuṃsakaliṅgatte ṭhānādivacanā. Adharasaddopi heṭṭhimatthavācako vavatthāvacanoyeva, so ca tiliṅgo ‘‘adharo patto. Adharā araṇī, adharaṃ bhājana’’miti, yaṃsaddo aniyamattho. Taṃsaddo parammukhāvacano. Etasaddo samīpavacano. Imasaddo accantasamīpavacano. Amusaddo dūravacano. Kiṃsaddo pucchanattho. Ekasaddo saṅkhādivacano. Vuttañhi – यांच्यामध्ये 'सब्ब' शब्द संपूर्ण अर्थाचा वाचक आहे, आणि तो 'सब्ब' (सर्व) व 'सब्बादि' (सर्वादि) या रूपाने जाणावा. 'कतर' आणि 'कतम' शब्द प्रश्नार्थक आहेत. 'उभय' शब्द दोन अवयवांच्या समुदायाचा वाचक आहे. 'इतर' शब्द आधी सांगितलेल्याच्या विरोधी (किंवा दुसऱ्या) अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञ' शब्द प्राप्त झालेल्या दुसऱ्या अर्थाचा वाचक आहे. 'अञ्ञतर' आणि 'अञ्ञतम' शब्द अनिश्चित अर्थाचे वाचक आहेत. 'पुब्ब' पासून 'उत्तर' पर्यंतचे शब्द दिशा, काळ इत्यादींच्या व्यवस्थेचे वाचक आहेत. तसेच 'पुब्ब', 'पर', 'अपर', 'दक्खिण' आणि 'उत्तर' हे शब्द पुल्लिंगात योग्यतेनुसार काळ, देश इत्यादींचे वाचक असतात; स्त्रीलिंगात दिशा इत्यादींचे वाचक असतात; आणि नपुंसकलिंगात स्थान इत्यादींचे वाचक असतात. 'अधर' शब्द देखील खालच्या अर्थाचा वाचक असून व्यवस्थेचाच वाचक आहे, आणि तो तिन्ही लिंगांत वापरला जातो, जसे की – 'अधरो पत्तो' (खालचे पात्र), 'अधरा अरणी' (खालची अरणी), 'अधरं भाजनं' (खालचे भांडे). 'यं' शब्द अनिश्चित अर्थाचा वाचक आहे. 'तं' शब्द परोक्ष (दूर असलेल्या किंवा समोर नसलेल्या) अर्थाचा वाचक आहे. 'एत' शब्द जवळच्या अर्थाचा वाचक आहे. 'इम' शब्द अत्यंत जवळच्या अर्थाचा वाचक आहे. 'अमु' शब्द दूरच्या अर्थाचा वाचक आहे. 'किं' शब्द प्रश्नार्थक आहे. 'एक' शब्द संख्या इत्यादींचा वाचक आहे. कारण असे म्हटले आहे – Ekasaddo aññatthaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti, ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati. ‘‘Cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhe. ‘‘Eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhāyanti. 'एक' शब्द इतर अर्थ, श्रेष्ठ, असहाय (एकटा), संख्या इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. जसे की, 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, असे काही जण म्हणतात' (इत्थेके अभिवदन्ति) इत्यादींमध्ये तो 'इतर' या अर्थात दिसतो. 'चेतसो एकोदिभावं' (चित्ताची एकाग्रता) इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थात. 'एको वूपकट्ठो' (एकटा एकांतात राहणारा) इत्यादींमध्ये 'असहाय' (एकटा) या अर्थात. 'भिक्खूंनो, ब्रह्मचर्य वासासाठी एकच क्षण आणि एकच वेळ आहे' इत्यादींमध्ये 'संख्या' या अर्थात दिसतो. Yatthesa saṅkhāvacano, tatthekavacanantova. Ubhasaddo dvisaddapariyāyo. Dviticatusaddā saṅkhāvacanā, sabbakālaṃ bahuvacanantāva. Tumhasaddo yena katheti, tasmiṃ vattabbavacanaṃ. Amhasaddo attani vattabbavacanaṃ. जिथे हा संख्यावाचक असतो, तिथे तो केवळ एकवचनातच असतो. 'उभ' शब्द 'द्वि' (दोन) शब्दाचा पर्यायी शब्द आहे. 'द्वि', 'ति' आणि 'चतु' हे शब्द संख्यावाचक असून नेहमी बहुवचनातच असतात. 'तुम्ह' शब्द ज्याच्याशी बोलले जाते, त्याच्यासाठी वापरायचे वचन (द्वितीय पुरुष) आहे. 'अम्ह' शब्द स्वतःसाठी वापरायचे वचन (प्रथम पुरुष/उत्तम पुरुष) आहे. Idāni tesaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma – आता आपण त्यांची नामिक पदमाला (विभक्ती रूपे) सांगू या – Sabbo, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbe. सब्बो, सब्बे (प्रथमा). सब्बं, सब्बे (द्वितीया). सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि (तृतीया). सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं (चतुर्थी). सब्बस्मा, सब्बम्हा, सब्बेहि, सब्बेभि (पंचमी). सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं (षष्ठी). सब्बस्मिं, सब्बम्हि, सब्बेसु (सप्तमी). भो सब्ब, भवन्तो सब्बे (संबोधन). Tatra [Pg.354] ‘‘sabbo bhūto, sabbe bhūtā’’tiādinā, ‘‘sabbo puriso, sabbe purisā’’tiādinā ca nayena sabbāni pulliṅganāmehi saddhiṃ yojetabbāni. Yāni pana yamakamahātherena punnapuṃsakavisaye sabba katara katamādīnaṃ aññānipi rūpāni vuttāni. Taṃ yathā? तेथे 'सब्बो भूतो, सब्बे भूता' (सर्व प्राणी) इत्यादी आणि 'सब्बो पुरिसो, सब्बे पुरिसा' (सर्व पुरुष) इत्यादी पद्धतीने सर्व पुल्लिंगी नामांसोबत (सर्वनाम) जोडले पाहिजेत. परंतु, यमक महास्थविरांनी (यमक महाथेरांनी) पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या बाबतीत 'सब्ब', 'कतर', 'कतम' इत्यादींचे जे इतरही रूप सांगितले आहेत, ते कसे आहेत? ‘‘Sabbā’’ iccādikaṃ rūpaṃ, nissakke bhummake pana; ‘‘Sabbe’’ iccādikaṃ rūpaṃ, yamakena pakāsitaṃ. 'सब्बा' इत्यादी रूप अपादानात (निसक्क) आणि अधिकरणात (भुम्मक) तर 'सब्बे' इत्यादी रूप यमक (महास्थविरांनी) द्वारे प्रकाशित केले गेले आहे. Tañce upaparikkhitvā, yuttaṃ gaṇhantu yogino; Sabbanāmikarūpañhi, vividhaṃ dubbudhaṃ yato. त्याची नीट परीक्षा करून, योग्यांनी जे योग्य असेल ते ग्रहण करावे; कारण सर्वनामांचे रूप विविध आणि समजण्यास कठीण असते. Sabbā, sabbā, sabbāyo. Sabbaṃ, sabbā, sabbāyo. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāyaṃ, sabbassā, sabbassaṃ, sabbāsu. Bhoti sabbe, bhotiyo sabbā, sabbāyo. Itthiliṅgatte nāmikapadamālā. सब्बा, सब्बा, सब्बायो। सब्बं, सब्बा, सब्बायो। सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बाहि, सब्बाभि। सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बासं। सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बाहि, सब्बाभि। सब्बाय, सब्बस्सा, सब्बासं। सब्बायं, सब्बस्सा, सब्बस्सं, सब्बासु। भोति सब्बे, भोतियो सब्बा, सब्बायो। स्त्रीलिंगातील नाम-विभक्ती रूपमाला (पदमला). Ettha ‘‘sabbā bhāvikā, sabbā bhāvikāyo’’ti, ‘‘sabbā kaññā, sabbā kaññāyo’’ti ca ādinā itthiliṅgasabbanāmāni sabbehi itthiliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Ettha ca ‘‘sabbassā’’ti padaṃ tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīvasena pañcadhā vibhattaṃ ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti karaṇappayogādidassanato. Sabbassā kaññāya kataṃ. Sabbassā kaññāya deti. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya hīnā virūpā. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya uttamā abhirūpā. Sabbassā kaññāya apeti, sabbassā kaññāya dhanaṃ. Sabbassā kaññāya patiṭṭhitaṃ. येथे 'सब्बा भाविका, सब्बा भाविकायो' आणि 'सब्बा कञ्ञा, सब्बा कञ्ञायो' इत्यादी प्रकारे स्त्रीलिंगी सर्वनामे सर्व स्त्रीलिंगी नामांसोबत जोडली पाहिजेत. आणि येथे 'सब्बस्सा' हे पद तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी आणि सप्तमीच्या भेदाने पाच प्रकारे विभक्त होते, जसे की 'तस्सा कुमारिकाय सद्धिं' (त्या कुमारीसोबत) या करणाच्या प्रयोगावरून दिसून येते. 'सब्बस्सा कञ्ञाय कतं' (सर्व कन्येने केले). 'सब्बस्सा कञ्ञाय देति' (सर्व कन्येला देतो). 'अयं कञ्ञा सब्बस्सा कञ्ञाय हीना विरूपा' (ही कन्या सर्व कन्येपेक्षा हीन व विरूप आहे). 'अयं कञ्ञा सब्बस्सा कञ्ञाय उत्तमा अभिरूपा' (ही कन्या सर्व कन्येपेक्षा उत्तम व सुंदर आहे). 'सब्बस्सा कञ्ञाय अपेति' (सर्व कन्येपासून दूर जातो), 'सब्बस्सा कञ्ञाय धनं' (सर्व कन्येचे धन). 'सब्बस्सा कञ्ञाय पतिट्ठितं' (सर्व कन्येमध्ये प्रतिष्ठित). Sabbaṃ, sabbāni. Sabbaṃ, sabbāni. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi[Pg.355]. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbāni. Napuṃsakaliṅgatte nāmikapadamālā. सब्बं, सब्बानि। सब्बं, सब्बानि। सब्बेन, सब्बेहि, सब्बेभि। सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं। सब्बस्मा, सब्बम्हा, सब्बेहि, सब्बेभि। सब्बस्स, सब्बेसं, सब्बेसानं। सब्बस्मिं, सब्बम्हि, सब्बेसु। भो सब्ब, भवन्तो सब्बानि। नपुंसकलिंगातील नाम-विभक्ती रूपमाला (पदमला). Ettha ‘‘sabbaṃ bhūtaṃ, sabbāni bhūtāni. Sabbaṃ cittaṃ, sabbāni cittānī’’ti ca ādinā napuṃsakaliṅgasabbanāmāni sabbehi napuṃsakaliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Evaṃ sabbasaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati. येथे 'सब्बं भूतं, सब्बानि भूतानि' (सर्व प्राणी), 'सब्बं चित्तं, सब्बानि चित्तानि' (सर्व चित्त) इत्यादी प्रकारे नपुंसकलिंगी सर्वनामे सर्व नपुंसकलिंगी नामांसोबत जोडली पाहिजेत. अशा प्रकारे 'सब्ब' शब्दाची तिन्ही लिंगांनुसार रूपमाला (पदमला) होते. Idānissa parapadena saddhiṃ samāso veditabbo ‘‘sabbasādhāraṇo sabbaverī’’iti. Tattha sabbesaṃ sādhāraṇo sabbasādhāraṇo. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verino yassa soyaṃ sabbaverīti samāsaviggaho. Yathā pana sabbasaddassa padamālā liṅgattayavasena yojitā, evaṃ katarasaddādīnampi adharasaddapariyantānaṃ yojetabbā. आता याचा दुसऱ्या पदासोबत समास समजून घेतला पाहिजे, जसे की 'सब्बसाधारणो', 'सब्बवेरी'. त्यामध्ये 'सब्बेसं साधारणो इति सब्बसाधारणो' (सर्वांसाठी सामान्य तो सर्वसाधारण). 'सब्बेसं वेरी' (सर्वांचा वैरी) किंवा 'सब्बे वा वेरिनो यस्स सो अयं सब्बवेरी' (सर्वच ज्याचे वैरी आहेत तो हा सर्ववैरी) असा समासविग्रह आहे. ज्याप्रमाणे 'सब्ब' शब्दाची रूपमाला तिन्ही लिंगांनुसार जोडली गेली आहे, त्याचप्रमाणे 'कतर' शब्दापासून ते 'अधर' शब्दापर्यंतच्या शब्दांचीही जोडली पाहिजे. Tatrāyaṃ ubhayasaddavajjito pulliṅgapeyyālo – त्यामध्ये 'उभय' शब्द वगळता पुल्लिंगी संक्षेप (पेय्यालो) खालीलप्रमाणे आहे – Kataro, katare. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katare. Katamo, katame. Itaro, itare. Añño, aññe. Aññataro, aññatare. Aññatamo, aññatame. Pubbo, pubbe. Paro, pare. Aparo, apare. Dakkhiṇo, dakkhiṇe. Uttaro, uttare. Adharo, adhare…pe… bho adhara, bhavanto adhareti. कतरो, कतरे। कतरं...पे... भो कतर, भवन्तो कतरे। कतमो, कतमे। इतरो, इतरे। अञ्ञो, अञ्ञे। अञ्ञतरो, अञ्ञतरे। अञ्ञतमो, अञ्ञतमे। पुब्बो, पुब्बे। परो, परे। अपरो, अपरे। दक्खिणो, दक्खिणे। उत्तरो, उत्तरे। अधरो, अधरे...पे... भो अधर, भवन्तो अधरे इति. Ayaṃ pana ubhayasaddasahito napuṃsakaliṅgapeyyālo – आणि हा 'उभय' शब्दासह नपुंसकलिंगी संक्षेप (पेय्यालो) आहे – Kataraṃ, katarāni. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katarāni. Katamaṃ. Ubhayaṃ. Itaraṃ. Aññaṃ. Aññataraṃ. Aññatamaṃ. Pubbaṃ. Paraṃ. Aparaṃ. Dakkhiṇaṃ. Uttaraṃ. Adharaṃ, adharāni. Adharaṃ…pe… bho adhara, bhavanto adharānīti. कतरं, कतरानि। कतरं...पे... भो कतर, भवन्तो कतरानि। कतमं। उभयं। इतरं। अञ्ञं। अञ्ञतरं। अञ्ञतमं। पुब्बं। परं। अपरं। दक्खिणं। उत्तरं। अधरं, अधरानि। अधरं...पे... भो अधर, भवन्तो अधरानि इति. Idāni [Pg.356] punnapuṃsakaliṅgānaṃ parasaddādīnaṃ rūpantaraniddeso vuccati. Kaccāyanasmiñhi ‘‘purisā’’ti viya ‘‘parā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ dissati. Evarūpo nayo aparasabbakatarādīsu aññatamapariyosānesu navasu appasiddho, labbhamāno pubbadakkhiṇuttarādharesu catūsu labbheyya. Tathā ‘‘purise’’ti viya pāḷiādīsu ‘‘pubbe’’ti saccasaṅkhepe ‘‘itare’’ti, kaccāyane ca ‘‘pare’’ti sattamīekavacanaṃ dissati. Evarūpo nayo sabba aññasaddesu appasiddho, labbhamāno katarakatamādīsu sesesu adharapariyosānesu dvādasasu labbheyya. Tathā ‘‘purisā’’ti viya sabbā katarā iccādi pañcamīekavacananayo pāḷiādīsu appasiddho. Evaṃ santepi ayaṃ nayo punappunaṃ upaparikkhitvā yutto ce, gahetabbo. आता पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगी 'पर' इत्यादी शब्दांच्या इतर रूपांचा निर्देश केला जात आहे. कच्चायन व्याकरणात 'पुरिसा' प्रमाणे 'परा' असे प्रथमा बहुवचन दिसून येते. अशा प्रकारची पद्धत 'अपर', 'सब्ब', 'कतर' इत्यादी 'अञ्ञतम' पर्यंतच्या नऊ शब्दांमध्ये योजली पाहिजे, आणि ती उपलब्ध असल्यास 'पुब्ब', 'दक्खिण', 'उत्तर', 'अधर' या चार शब्दांमध्येही प्राप्त होऊ शकते. तसेच 'पुरिसे' प्रमाणे पाळी इत्यादींमध्ये 'पुब्बे' असे, सच्चसंखेपमध्ये 'इतरे' असे, आणि कच्चायनमध्ये 'परे' असे सप्तमी एकवचन दिसून येते. अशा प्रकारची पद्धत 'सब्ब' आणि 'अञ्ञ' शब्दांमध्ये योजली पाहिजे, आणि ती उपलब्ध असल्यास 'कतर', 'कतम' इत्यादी उर्वरित 'अधर' पर्यंतच्या बारा शब्दांमध्ये प्राप्त होऊ शकते. तसेच 'पुरिसा' प्रमाणे 'सब्बा', 'कतरा' इत्यादी पंचमी एकवचनाची पद्धत पाळी इत्यादींमध्ये योजली पाहिजे. असे असले तरी, या पद्धतीचा वारंवार विचार करून जर ती योग्य असेल, तरच ती ग्रहण करावी. Ayaṃ pana ubhayasaddasahito itthiliṅgapeyyālo – आणि हा 'उभय' शब्दासह स्त्रीलिंगी संक्षेप (पेय्यालो) आहे – Katarā, katarā, katarāyo. Kataraṃ…pe… bhoti katare, bhotiyo katarā, katarāyo. Katamā. Ubhayā. Itarā. Aññatarā. Aññatamā. Pubbā. Parā. Aparā. Dakkhiṇā. Uttarā. Adharā, adharā, adharāyo. Adharaṃ…pe… bhoti adhare, bhotiyo adharā, adharāyoti. कतरा, कतरा, कतरायो। कतरं...पे... भोति कतरे, भोतियो कतरा, कतरायो। कतमा। उभया। इतरा। अञ्ञतरा। अञ्ञतमा। पुब्बा। परा। अपरा। दक्खिणा। उत्तरा। अधरा, अधरा, अधरायो। अधरं...पे... भोति अधरे, भोतियो अधरा, अधरायो इति. Yasmā panetesu itara añña aññatara aññatamānaṃ pāḷiyādīsu ‘‘itarissā’’tiādidassanato koci bhedo vattabbo[Pg.357], tasmā catutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarāya, aññissā, aññāya. Aññatarissā, aññatarāya, aññatamissā, aññatamāyā’’ti yojetabbaṃ. Tathā tatiyāpañcamīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘tassā kumārikāya saddhiṃ. Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti karaṇanissakkappayogadassanato sattamiyā panekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarissaṃ, itarāya, itarāyaṃ, aññissā, aññissaṃ, aññāya, aññāyaṃ, aññatarissā, aññatarissaṃ, aññatarāya, aññatarāyaṃ, aññatamissā, aññatamissaṃ, aññatamāya, aññatamāya’’nti yojetabbaṃ ‘‘aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti pāḷidassanato. परंतु, ज्याअर्थी या शब्दांमध्ये 'इतर', 'अञ्ञ', 'अञ्ञतर', 'अञ्ञतम' यांच्या पाळी इत्यादी ग्रंथांमध्ये 'इतरिस्सा' इत्यादी रूपांच्या दर्शनावरून काही भेद सांगणे आवश्यक आहे, म्हणून चतुर्थी आणि षष्ठीच्या एकवचनाच्या ठिकाणी 'इतरिस्सा, इतराय, अञ्ञिस्सा, अञ्ञाय, अञ्ञतरिस्सा, अञ्ञतराय, अञ्ञतमिस्सा, अञ्ञतमाय' असे जोडले पाहिजे. तसेच तृतीया आणि पंचमीच्या एकवचनाच्या ठिकाणी 'तस्सा कुमारिकाय सद्धिं' (त्या कुमारीसोबत) आणि 'कस्साहं केन हायामि' (मी कोणापासून कशाने हीन होतो) या करण आणि अपादान प्रयोगांच्या दर्शनावरून, आणि सप्तमीच्या एकवचनाच्या ठिकाणी 'इतरiस्सा, इतरिस्सं, इतराय, इतरायं, अञ्ञिस्सा, अञ्ञिस्सं, अञ्ञाय, अञ्ञायं, अञ्ञतरिस्सा, अञ्ञतरिस्सं, अञ्ञतराय, अञ्ञतरायं, अञ्ञतमिस्सा, अञ्ञतमिस्सं, अञ्ञतमाय, अञ्ञतमायं' असे जोडले पाहिजे, कारण पाळीमध्ये 'अञ्ञतरो भिक्खु अञ्ञतरिस्सा इत्थिया पटिबद्धचित्तो होति' (एक भिक्खू एका स्त्रीच्या ठिकाणी आसक्त चित्त असलेला होतो) असे दिसून येते. Tatra sabbasaddo sabbasabbaṃ, padesasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tathā hesa ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmi…pe… katamañca bhikkhave sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ sabbato sañjānātī’’tiādīsu sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadeso, itaresu tīsu sappadesoti veditabbo. Iccevaṃ – तेथे 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द 'सब्बसब्ब' (सर्व-सर्व), 'पदेससब्ब' (प्रादेशिक-सर्व), 'आयतनसब्ब' (आयतन-सर्व) आणि 'सक्कायसब्ब' (सत्काय-सर्व) अशा चार विषयांमध्ये उपयोगात आणलेला दिसतो. तसेच, “सर्व धर्म सर्व प्रकारे बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानमुखात (ज्ञानाच्या कक्षेत) येतात” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सब्बसब्ब' (सर्व-सर्व) या अर्थाने आला आहे. “हे सारिपुत्त, तुमच्या सर्वांचेच (भाषण) वेगवेगळ्या पर्यायांनी सुभाषित आहे” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'पदेससब्ब' (प्रादेशिक-सर्व) या अर्थाने आला आहे. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला सर्व काही उपदेशीन, ते नीट ऐका, मनात नीट धारण करा, मी बोलेन... पे... आणि भिक्खूहो, सर्व म्हणजे काय? चक्षु आणि रूप... पे... मन आणि धर्म” येथे तो 'आयतनसब्ब' (आयतन-सर्व) या अर्थाने आला आहे. “सर्व काही सर्व बाजूंनी जाणतो” इत्यादी वाक्यांमध्ये तो 'सक्कायसब्ब' (सत्काय-सर्व) या अर्थाने आला आहे. त्यापैकी 'सब्बसब्ब' मध्ये आलेला 'सब्ब' शब्द हा निरवशेष (निप्पदेस - संपूर्ण) आहे, आणि इतर तिन्हींमध्ये तो सावशेष (सप्पदेस - मर्यादित) आहे असे समजावे. अशा प्रकारे – Sabbasabbapadesesu[Pg.358], atho āyatanepi ca; Sakkāye cāti catūsu, sabbasaddo pavattati. सब्बसब्ब (सर्व-सर्व), padesa (प्रादेशिक), तसेच आयतन आणि सक्काय (सत्काय) या चार अर्थांमध्ये 'सब्ब' शब्द प्रवृत्त होतो. Katara katamasaddesu katarasaddo appesu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bhiyyo vā appamupādāya vattati. Katamasaddo bahūsu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bahuṃ vā upādāya vattati. Katarasaddo hi appavisayo, katamasaddo bahuvisayo. Tatrime payogā ‘‘katarena maggena gantabbaṃ. Samuddo kataro ayaṃ. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti. Katame dhammā kusalā. Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disatā, imāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā’’. Iccevamādayo bhavanti. Ubhayo. Ubhayaṃ. Ubhayo. Ubhayena. Sesaṃ pulliṅge sabbasaddasamaṃ. Ubhayo janā tiṭṭhanti. Ubhayo jane passati. Yathā ubho puttā. Ubho putteti. ‘‘Ubhayo’’ti hi padaṃ ‘‘ubho’’ti padamiva bahuvacanantabhāvena pasiddhaṃ, na tvekavacanantabhāvena. Ettha hi – 'कतर' आणि 'कतम' या शब्दांमध्ये, 'कतर' हा शब्द थोड्यांपैकी एक, दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक थोड्यांना घेऊन वापरला जातो. 'कतम' हा शब्द बहुतांपैकी एक, दोन, तीन किंवा अनेकांना घेऊन वापरला जातो. कारण 'कतर' शब्द हा अल्पविषयक आहे आणि 'कतम' शब्द हा बहुविषयक आहे. त्यांचे प्रयोग खालीलप्रमाणे आहेत: “कोणत्या (कतर) मार्गाने जावे? हा कोणता (कतर) समुद्र आहे? त्या वेळी कोणता (कतम) स्पर्श असतो? कोणते (कतम) धर्म कुशल आहेत? चार दिशा, चार उपदिशा, वर आणि खाली अशा दहा दिशा आहेत, यांपैकी कोणत्या (कतम) दिशेला नागराज राहतात?” इत्यादी प्रयोग होतात. 'उभयो' (दोन्ही), 'उभयं', 'उभयो', 'उभयेन'. उर्वरित पुल्लिंगी रूपे 'सब्ब' शब्दाप्रमाणे होतात. 'उभयो जना तिट्ठन्ति' (दोन्ही लोक उभे आहेत). 'उभयो जने पस्सति' (दोन्ही लोकांना पाहतो). जसे 'उभो पुत्ता' (दोन्ही पुत्र), 'उभो पुत्ते' (दोन्ही पुत्रांना). कारण 'उभयो' हे पद 'उभो' या पदाप्रमाणे बहुवचनान्त म्हणूनच प्रसिद्ध आहे, एकवचनान्त म्हणून नाही. येथे – ‘‘Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca; Annamevābhinandanti, ubhayo devamānusā’’ “एका रात्रीत दोघेही, तू आणि धनुर्विद्येचा अभ्यास करणारा (धनुसेख); अन्नाचेच अभिनंदन करतात, देव आणि मनुष्य दोन्ही.” ‘‘Ubhayo te pitābhātaro’’ti tadatthasādhakāni nidassanapadāni veditabbāni. Yadā panāyasmanto ‘‘ubhayo’’ti ekavacanantaṃ passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi samattho anantanayapaṭimaṇḍite sāṭṭhakathe tepiṭake jinasāsane niravasesato nayaṃ daṭṭhuṃ [Pg.359] dassetuñca aññatra āgamādhigamasampannena pabhinnapaṭisambhidena. Idañcetthupalakkhitabbaṃ – “ते दोघेही तुझे पिता आणि भाऊ आहेत” ही त्या अर्थाची साधक उदाहरणे समजावीत. परंतु, जेव्हा आयुष्यमानांनो! तुम्ही 'उभयो' हे रूप एकवचनान्त पाहाल, तेव्हा त्याचा नीट विचार करा. कारण अनंत नयांनी सुशोभित असलेल्या, अट्ठकथांसह असलेल्या तिपिटक रूपी जिनशासनात, आगम आणि अधिगम यांनी संपन्न असलेल्या आणि पटिसम्भिदा प्राप्त असलेल्या व्यक्तीशिवाय दुसरा कोण संपूर्णपणे नय पाहण्यास आणि दाखवण्यास समर्थ आहे? आणि येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे – Aññasaddo pubbasaddo, dakkhiṇo cuttaro paro; Sabbanāmesu gayhanti, asabbanāmikesupi. 'अञ्ञ' (अन्य) शब्द, 'पुब्ब' (पूर्व) शब्द, 'दक्खिण' (दक्षिण), 'उत्तर' आणि 'पर' शब्द; हे सर्वनामांमध्ये घेतले जातात आणि असर्वनामांमध्येही घेतले जातात. Etesañhi sabbanāmesu saṅgaho vibhāvitova. कारण यांचा सर्वनामांमध्ये समावेश स्पष्टच केला आहे. Idāni asabbanāmesu saṅgaho vuccate – tattha aññasaddo tāva yadā bālavācako, tadā sabbanāmaṃ nāma na hoti. Asabbanāmattā ca sabbathāpi purisa kaññā cittanayeneva yojetabbo. Tathā hi na jānātīti añño, bālo puriso. Na jānātīti aññā, bālā itthī. Na jānātīti aññaṃ, bālaṃ kulanti vacanattho. Evaṃ viditvā pulliṅgaṭṭhāne ‘‘añño, aññā. Aññaṃ, aññe’’tiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘aññā, aññā, aññāyo’’tiādinā kaññānayeneva, napuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘aññaṃ, aññānī’’tiādinā cittanayeneva yojetabbā. आता असर्वनामांमध्ये त्यांचा समावेश सांगितला जात आहे – त्यापैकी 'अञ्ञ' (अन्य) शब्द जेव्हा 'मूर्ख' (बाल) या अर्थाचा वाचक असतो, तेव्हा तो सर्वनाम नसतो. असर्वनाम असल्यामुळे तो सर्व प्रकारे 'पुरिस' (पुरुष), 'कञ्ञा' (कन्या) आणि 'चित्त' यांच्या रूपांप्रमाणेच योजावा. कारण 'जो जाणत नाही तो अञ्ञ (मूर्ख पुरुष)', 'जी जाणत नाही ती अञ्ञा (मूर्ख स्त्री)', 'जे जाणत नाही ते अञ्ञं (मूर्ख कुल)' असा शब्दाचा अर्थ होतो. हे जाणून पुल्लिंगाच्या ठिकाणी “अञ्ञो, अञ्ञा. अञ्ञं, अञ्ञे” इत्यादी प्रकारे 'पुरिस' शब्दाच्या रूपांप्रमाणेच नामविभक्तीची रूपे योजावीत. स्त्रीलिंगाच्या ठिकाणी “अञ्ञा, अञ्ञा, अञ्ञायो” इत्यादी प्रकारे 'कञ्ञा' शब्दाच्या रूपांप्रमाणे, आणि नपुंसकलिंगाच्या ठिकाणी “अञ्ञं, अञ्ञानि” इत्यादी प्रकारे 'चित्त' शब्दाच्या रूपांप्रमाणे योजावीत. Imasmiñhi atthavisese bālajane vattukāmena ‘‘aññā janā’’ti avatvā ‘‘aññe janā’’ti vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa gahetabbattā. Tathā ‘‘aññānaṃ janāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ janānaṃ, aññesānaṃ janāna’’nti vā vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti. Tathā ‘‘aññānaṃ itthīna’’nti avatvā ‘‘aññāsaṃ itthīna’’nti vuttepi, ‘‘aññānaṃ kulāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ kulānaṃ, aññesānaṃ kulāna’’nti vā vuttepi. Sabbanāmikavasena pana adhigatāparavacanicchāyaṃ ‘‘aññe janā’’tiādinā vattabbaṃ, na ‘‘aññā janā’’tiādinā. Tathā hi ‘‘aññā janā’’tiādinā vuttavacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa [Pg.360] gahetabbattā. Iti yattha ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati, yattha pana ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati. Yā etasmiṃ atthavisese sallakkhaṇā paññā, ayaṃ nītiyā maggo yuttāyuttivicāraṇe hetuttā, lokasmiñhi yuttāyuttivicāraṇā nītīti vuttā. Sā ca vinā paññāya na sijjhati. Evaṃ aññasaddo asabbanāmikopi bhavati. कारण या विशिष्ट अर्थामध्ये, मूर्ख लोकांबद्दल बोलण्याची इच्छा असताना “अञ्ञा जना” (मूर्ख लोक) असे न म्हणता जर “अञ्ञे जना” असे म्हटले, तर त्याचे ते वचन अभिप्रेत अर्थ सिद्ध करत नाही, कारण त्याचा दुसराच अर्थ घेतला जाईल. तसेच “अञ्ञानं जनानं” (मूर्ख लोकांचे) असे न म्हणता जर “अञ्ञेसं जनानं” किंवा “अञ्ञेसानं जनानं” असे म्हटले, तर त्याचे ते वचन अभिप्रेत अर्थ सिद्ध करत नाही. तसेच “अञ्ञानं इत्थीनं” असे न म्हणता जर “अञ्ञासं इत्थीनं” असे म्हटले तरीही, आणि “अञ्ञानं कुलानं” असे न म्हणता जर “अञ्ञेसं कुलानं” किंवा “अञ्ञेसानं कुलानं” असे म्हटले तरीही (अभिप्रेत अर्थ सिद्ध होत नाही). परंतु, सर्वनामाच्या अर्थाने दुसऱ्या अर्थाची इच्छा असताना “अञ्ञे जना” (इतर लोक) इत्यादी प्रकारे म्हणावे, “अञ्ञा जना” इत्यादी प्रकारे नाही. कारण “अञ्ञा जना” इत्यादी प्रकारे म्हटलेले वचन अभिप्रेत अर्थ सिद्ध करत नाही, कारण त्याचा दुसराच अर्थ घेतला जाईल. अशा प्रकारे, जेथे “अञ्ञा जना” इत्यादी वचन योग्य ठरते, तेथे “अञ्ञे जना” इत्यादी वचन योग्य ठरत नाही; आणि जेथे “अञ्ञे जना” इत्यादी वचन योग्य ठरते, तेथे “अञ्ञा जना” इत्यादी वचन योग्य ठरत नाही. या विशिष्ट अर्थाचे जे सूक्ष्म निरीक्षण करणारे ज्ञान (प्रज्ञा) आहे, तोच नीतीचा मार्ग आहे, कारण तो योग्य-अयोग्यतेचा विचार करण्यात कारणीभूत ठरतो. कारण लोकात योग्य-अयोग्यतेचा विचार करणे यालाच 'नीती' म्हटले आहे. आणि ती प्रज्ञेशिवाय सिद्ध होत नाही. अशा प्रकारे 'अञ्ञ' शब्द असर्वनामही होतो. Pubba dakkhiṇuttara parasaddesu pubbasaddo yattha padhānavācako, yattha ca ‘‘semhaṃ pubbo’’tiādīsu lohitakopajavācako, tattha asabbanāmiko. Paṭhamatthe tiliṅgo, dutiyatthe ekaliṅgo. Uttamatthavācako pana uttarasaddo ca parasaddo ca asabbanāmiko tiliṅgoyeva. Tathā ‘‘dakkhiṇassā vahantima’’nti ettha viya susikkhitatthacaturatthavācako dakkhiṇasaddo. ‘‘Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’tiādīsu pana deyyadhammavācako dakkhiṇāsaddo niyogā itthiliṅgo asabbanāmikoyeva. Evaṃ añña pubba dakkhiṇuttara parasaddā asabbanāmikāpi santīti tesaṃ sabbanāmesupi asabbanāmesupi saṅgaho veditabbo. 'पुब्ब' (पूर्व), 'दक्खिण' (दक्षिण), 'उत्तर' आणि 'पर' या शब्दांमध्ये, 'पुब्ब' शब्द जेथे 'प्रधान' (मुख्य) या अर्थाचा वाचक असतो, आणि जेथे “कफ आणि पू (पुब्ब)” इत्यादी वाक्यांमध्ये रक्तजन्य पू या अर्थाचा वाचक असतो, तेथे तो असर्वनाम असतो. पहिल्या अर्थात तो तिन्ही लिंगांत चालतो, दुसऱ्या अर्थात तो एकाच लिंगात (पुल्लिंगात) चालतो. 'उत्कृष्ट' या अर्थाचा वाचक असलेला 'उत्तर' शब्द आणि 'पर' शब्द हे असर्वनाम असून तिन्ही लिंगांतच चालतात. तसेच “दक्षिण दिशेकडून वाहणारी” या वाक्यातील 'दक्खिण' शब्द हा सुशिक्षित किंवा चतुर या अर्थाचा वाचक आहे. परंतु “मृतांसाठी (पेतांसाठी) दक्षिणा द्यावी” इत्यादी वाक्यांमध्ये दान देण्याच्या वस्तूचा (देय्यधम्म) वाचक असलेला 'दक्खिणा' शब्द हा निश्चितपणे स्त्रीलिंगी आणि असर्वनामच असतो. अशा प्रकारे अञ्ञ, puब्ब, दक्खिण, उत्तर आणि पर हे शब्द असर्वनामही असतात, म्हणून त्यांचा सर्वनामांमध्ये आणि असर्वनामांमध्येही समावेश समजावा. Idāni katarasaddādīnaṃ parapadena saddhiṃ samāso nīyate ‘‘kataragāmavāsī katamagāmavāsī. Ubhayagāmavāsino, itaragāmavāsī aññataragāmavāsī, pubbadisā, parajano, dakkhiṇadisā, uttaradisā, adharapatto’’ti. Tatra ‘‘kataro gāmo kataragāmo, katamo gāmo katamagāmo, ubhayo gāmā ubhayagāmā’’tiādinā yathārahaṃ samāsaviggaho, katarasaddassa pana katamasaddena saddhiṃ samāsaṃ icchanti dvidhā ca rūpāni garū ‘‘kataro ca katamo ca katarakatame katarakatamā vā’’ti[Pg.361]. Tasmā sabbanāmikanayena suddhanāmikesu purisanayena ca katara katamasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā, tenassa sampadānasāmivacanaṭṭhānesu ‘‘katarakatamesaṃ, katarakatamesānaṃ, katarakatamāna’’nti tīṇi rūpāni siyuṃ ‘‘katarā ca katamā ca katarakatamā’’ti evaṃ itthiliṅgavasena katasamāse pana sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu kaññānayena ca yojetabbā. ‘‘Katarañca katamañca katarakatamānī’’ti evaṃ napuṃsakaliṅgavasena katasamāse sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu cittanayena ca yojetabbā. आता 'कतर' इत्यादी शब्दांचा दुसऱ्या पदासोबत (परपदासोबत) समास केला जातो, जसे की - "कतरगामवासी (कतरगामवासी), कतमगामवासी (कतमगामवासी), उभयगामवासी (उभयगामवासिनो), इतरगामवासी (इतरगामवासी), अञ्ञतरगामवासी (अञ्ञतरगामवासी), पुब्बदिसा (पूर्व दिशा), परजनो (परजन), दक्खिणदिसा (दक्षिण दिशा), उत्तरदिसा (उत्तर दिशा), अधरपत्तो (अधरपत्त)" इत्यादी. तेथे "कतरो गामो कतरगामो (जो गाव तो कतरगाव), कतमो गामो कतमगामो (जो गाव तो कतमगाव), उभयो गामा उभयगामा (दोन्ही गावे ती उभयगाम)" इत्यादी प्रकारे योग्यतेनुसार समासविग्रह करावा. परंतु, 'कतर' शब्दाचा 'कतम' शब्दासोबत समास इच्छितात आणि त्याचे दोन प्रकारचे रूप श्रेष्ठ मानतात - "कतरो च कतमो च कतरकतमे किंवा कतरकतमा" (कतर आणि कतम ते कतरकतम). म्हणून, सर्वनाम पद्धतीनुसार (सब्बनामिकनयेन) आणि शुद्ध नामांमध्ये 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाच्या पद्धतीनुसार 'कतर' व 'कतम' शब्दांची नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमाला) योजावीत. त्यामुळे त्याच्या संप्रदान आणि स्वामी (षष्ठी) विभक्तीच्या बहुवचनाच्या ठिकाणी "कतरकतमेसं, कतरकतमेसानं, कतरकनमानं" अशी तीन रूपे होतील. "कतरा च कतमा च कतरकतमा" अशा प्रकारे स्त्रीलिंगी समासात सर्वनाम पद्धतीनुसार आणि शुद्ध नामांमध्ये 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या पद्धतीनुसार रूपे योजावीत. "कतरञ्च कतमञ्च कतरकतमानी" अशा प्रकारे नपुंसकलिंगी समासात सर्वनाम पद्धतीनुसार आणि शुद्ध नामांमध्ये 'चित्त' शब्दाच्या पद्धतीनुसार रूपे योजावीत. Ayaṃ panettha visesopi veditabbo – pubbāparādisaddā dvandasamāsādividhiṃ patvā sehi rūpehi rūpavanto na honti, taṃ yathā? Pubbāparā, adharuttarā, māsapubbā purisā, diṭṭhapubbā purisā, tathāgataṃ diṭṭhapubbā sāvakā, idaṃ pulliṅgatte paṭhamābahuvacanarūpaṃ. Etthekāro ādesabhūto na dissati. Pubbāparānaṃ adharuttarānaṃ, māsapubbānaṃ purisānaṃ, idaṃ pulliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Ettha saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvakānaṃ, tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvikānaṃ, kulānaṃ vā, idaṃ tiliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Etthāpi saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Māsapubbāyaṃ māsapubbāya, piyapubbāyaṃ piyapubbāya, idamitthiliṅgatte sattamīcatutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanarūpaṃ. Etthādesabhūtā saṃ sā na dissanti. Māsapubbānaṃ itthīnaṃ, piyapubbānaṃ itthīnaṃ, idamitthiliṅgatte catutthīchaṭṭhībahuvacanarūpaṃ. Ettha panādesabhūto samicceso na dissati. Aññānipi yathāsambhavaṃ yojetabbāni, pubbāparādīnaṃ samāsaviggahaṃ samāsaparicchede pakāsessāma. येथे हा विशेष देखील समजून घ्यावा - 'पुब्ब', 'अपर' इत्यादी शब्द द्वंद्व समासादी विधी प्राप्त करून आपल्या मूळ रूपांसारखे रूप धारण करत नाहीत. ते कसे? 'पुब्बापरा' (पूर्व आणि अपर), 'अधरुत्तरा' (अधर आणि उत्तर), 'मासपुब्बा पुरिसा' (एक महिना आधीचे पुरुष), 'दिट्ठपुब्बा पुरिसा' (पूर्वी पाहिलेले पुरुष), 'तथागतं दिट्ठपुब्बा सावका' (तथागतांना पूर्वी पाहिलेले श्रावक) - हे पुल्लिंगातील प्रथमा विभक्तीचे बहुवचनी रूप आहे. येथे 'ए' कार आदेश झालेला दिसत नाही. 'पुब्बापरानं', 'अधरुत्तरानं', 'मासपुब्बानं पुरिसानं' - हे पुल्लिंगातील चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचे बहुवचनी रूप आहे. येथे 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश झालेले दिसत नाहीत. 'तथागतं दिट्ठपुब्बानं सावकानं', 'तथागतं दिट्ठपुब्बानं साविकानं' किंवा 'कुलानं' - हे तिन्ही लिंगांतील चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचे बहुवचनी रूप आहे. येथेही 'सं' आणि 'सानं' हे आदेश झालेले दिसत नाहीत. 'मासपुब्बायं', 'मासपुब्बाय', 'पियपुब्बायं', 'पियपुब्बाय' - हे स्त्रीलिंगातील सप्तमी, चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचे एकवचनी रूप आहे. येथे आदेश झालेले 'सं' आणि 'सा' दिसत नाहीत. 'मासपुब्बानं इत्थीनं', 'पियपुब्बानं इत्थीनं' - हे स्त्रीलिंगातील चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचे बहुवचनी रूप आहे. येथे मात्र आदेश झालेला 'सं' दिसत नाही. इतर रूपांचीही योग्यतेनुसार योजना करावी. 'पुब्ब', 'अपर' इत्यादींचा समासविग्रह आम्ही समास परिच्छेदात स्पष्ट करू. Idāni [Pg.362] yaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'यं' (जो/जी/जे) या सर्वनामाची नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमाला) सांगितली जात आहेत - Yo, ye. Yaṃ, ye. Yena, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmā, yamhā, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmiṃ, yamhi, yesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Yaṃ, yāni. Yaṃ, yāni. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Atha vā yaṃ, yāni, yā. Yaṃ, yāni, ye. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Katthaci hi nikāralopo bhavati. Atha vā pana nikārassa ākārekārādesāpi gāthāvisaye. यो, ye (प्रथमा). यं, ye (द्वितीया). येन, yehi, yebhi (तृतीया). यस्स, yesaṃ, yesānaṃ (चतुर्थी). यस्मा, yamhā, yehi, yebhi (पंचमी). यस्स, yesaṃ, yesānaṃ (षष्ठी). यस्मिं, yamhi, yesu (सप्तमी). हे पुल्लिंगी रूप आहे. यं, yāni (प्रथमा). यं, yāni (द्वितीया). येन (तृतीया). उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच आहेत. अथवा यं, yāni, yā (प्रथमा). यं, yāni, ye (द्वितीया). येन (तृतीया). उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच आहेत. कारण काही ठिकाणी 'नि' काराचा लोप होतो. अथवा गाथेच्या विषयात 'नि' काराच्या जागी 'आकार' आणि 'एकार' आदेश देखील होतात. ‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje; Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare’’ti ca, "या पुब्बे बोधिसत्तानं, पल्लङ्कवरमाभुजे; निमित्तानि पदिसन्ति, तानि अज्ज पदिसरे" (पूर्वी बोधिसत्त्वांच्या श्रेष्ठ आसनावर बसताना जी चिन्हे दिसत होती, ती आज दिसत आहेत) आणि, ‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto’’ti ca idamettha pāḷinidassanaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. "किं माणवस्स रतनानि अत्थि, ye तं जिनन्तो हरे अक्खधुत्तो" (त्या माणवाकडे कोणती रत्ने आहेत, ज्यांना जिंकून हा जुगारी घेऊन जाईल?) हे येथे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे. हे नपुंसकलिंगी रूप आहे. Yā, yā, yāyo. Yaṃ, yā, yāyo. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yassaṃ, yāyaṃ, yāsu. Itthiliṅgaṃ. Evaṃ yaṃsaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati. Etthālapanapadāni na labbhanti. Tathā taṃsaddādīnaṃ padamālādīsupi. या, या, yāyo (प्रथमा). यं, या, yāyo (द्वितीया). याय, yāhi, yābhi (तृतीया). याय, yassā, yāsaṃ (चतुर्थी). याय, yāhi, yābhi (पंचमी). याय, yassā, yāsaṃ (षष्ठी). यस्सं, yāyaṃ, yāsu (सप्तमी). हे स्त्रीलिंगी रूप आहे. अशा प्रकारे 'यं' शब्दाची तिन्ही लिंगांनुसार पदमाला (विभक्ती रूपे) होते. येथे संबोधन विभक्तीची पदे आढळत नाहीत. त्याचप्रमाणे 'तं' इत्यादी शब्दांच्या पदमालांमध्येही संबोधन पदे आढळत नाहीत. Ettha pana yanti saddassa atthuddhāro vuccate – yanti saddo ‘‘yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato’’tiādīsu paccattavacane dissati. ‘‘Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu upayogavacane. ‘‘Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā’’tiādīsu karaṇavacane. ‘‘Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho [Pg.363] loke udapādī’’tiādīsu bhummavacane dissati. Etthedaṃ vuccati – येथे 'यं' या शब्दाचा अर्थ-उद्धार (विविध अर्थांतील प्रयोग) सांगितला जात आहे - 'यं' हा शब्द "यं मे भन्ते देवानं तावतिंसानं सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं, आरोचेमि तं भन्ते भगवतो" (भन्ते, मी तावतिंस देवांच्या समक्ष जे ऐकले व ग्रहण केले, ते मी भगवंतांना सांगतो) इत्यादी वाक्यांमध्ये प्रथमा विभक्तीत (पच्चत्तवचने) दिसतो. "यन्तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो, अञ्ञं तं पुच्छाम तदिङ्घ ब्रूही" (आम्ही जे विचारले ते आपण आम्हाला सांगितले, आता आम्ही दुसरे विचारतो, ते सांगा) इत्यादी वाक्यांमध्ये द्वितीया विभक्तीत (उपयोगवचने) दिसतो. "अट्ठा नमेतं भिक्खवे अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया" (भिक्खूहो, हे अशक्य आहे की एकाच लोकधातूमध्ये...) इत्यादी वाक्यांमध्ये तृतीया विभक्तीत (करणवचने) दिसतो. "यं यानेन गच्छति" इत्यादी वाक्यांमध्ये किंवा "यं विपस्सी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादी" (जेव्हा विपस्सी भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध जगात उत्पन्न झाले) इत्यादी वाक्यांमध्ये सप्तमी विभक्तीत (भुम्मवचने) दिसतो. याविषयी असे म्हटले आहे - ‘‘Paccatte upayoge ca, bhumme ca karaṇepi ca; Catūsvetesu ṭhānesu, yanti saddo pavattatī’’ti. "प्रथमा (पच्चत्त), द्वितीया (उपयोग), सप्तमी (भुम्म) आणि तृतीया (करण) या चारही ठिकाणी 'यं' हा शब्द वापरला जातो." Parapadena saddhiṃ yaṃsaddassa samāsopi veditabbo ‘‘yaṃkhandhādi, yaṃguṇā, yagguṇā’’ti. Tattha yo khandhādi yaṃkhandhādi, ye guṇā yaṃguṇāti samāsaviggaho. Tathā hi visuddhimagge ‘‘yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadantī’’ti etasmiṃ pade ‘‘ye guṇā yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ, tato jātaṃ ‘bhagavā’ti idaṃ nāmanti yaṃguṇanemittika’’nti nibbacanamicchitabbaṃ. Yagguṇāti ettha pana ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanaṃ. Tathā hi – दुसऱ्या पदासोबत (परपदासोबत) 'यं' शब्दाचा समास देखील समजून घ्यावा, जसे की - "यंखन्धादि (यंखन्धादि), यंगुणा (यंगुणा), यग्गुणा (यग्गुणा)". तेथे "यो खन्धादि यंखन्धादि" (जे स्कंध इत्यादी ते यंस्कंधादी), "ye गुणा यंगुणा" (जे गुण ते यंगुण) असा समासविग्रह आहे. तसेच विशुद्धिमार्गात (विसुद्धिमग्गे) "यंगुणनेमित्तिकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ती" या पदात "ye गुणा यंगुणा, यंगुणा एव निमित्तं यंगुणनिमित्तं, ततो जातं 'भगवा'ति इदं नामन्ति यंगुणनेमित्तिकं" (जे गुण ते यंगुण, यंगुण हेच निमित्त ते यंगुणनिमित्त, त्यापासून उत्पन्न झालेले 'भगवा' हे नाव म्हणजे यं-गुण-नैमित्तिक) असा अर्थ समजून घ्यावा. 'यग्गुणा' येथे मात्र "यस्स गुणा यग्गुणा" (ज्याचे गुण ते यग्गुण) अशी व्युत्पत्ती (निब्बचन) आहे. कारण - ‘‘Api sabbaññutā paññā, yagguṇantaṃ na jāniyā; Atha kā tassa vijaññā, taṃ buddhaṃ bhūguṇaṃ name’’ti "अपि सब्बञ्ञुता पञ्ञा, यग्गुणन्तं न जानिया; अथ का तस्स विञ्ञा, तं बुद्धं भूगुणं नमे" (सर्वज्ञता प्रज्ञा देखील ज्यांच्या गुणांचा अंत जाणू शकत नाही, मग दुसरा कोण ते जाणू शकेल? अशा पृथ्वीसमान गुण असणाऱ्या बुद्धांना मी नमन करतो.) Porāṇakaviracanāyaṃ ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanamicchitabbaṃ. प्राचीन कवींच्या रचनेत "यस्स गुणा यग्गुणा" (ज्याचे गुण ते यग्गुण) असा अर्थ समजून घ्यावा. Yasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve; Niggahītāgamo vātha, dvibhāvo vā siyā dvidhā. 'यं' शब्दाचा दुसऱ्या पदांसोबत समास होताना, निश्चितच निग्गहीत (अनुस्वार) आगम किंवा द्वित्व (द्विभाव) अशा दोन प्रकारे रूपे होतात. Evaṃ yasaddassa samāso sallakkhitabbo. अशा प्रकारे 'यं' शब्दाचा समास लक्षात ठेवावा. Idāni tasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'तं' (तो/ती/ते) या सर्वनामाची नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमाला) सांगितली जात आहेत - So, te. Naṃ, taṃ, ne, te. Nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, ‘nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, amhi, namhi, tamhi, tyamhi, nesu, tesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Ettha [Pg.364] ca āsaṃsaddassa atthibhāve ‘‘nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino’’ti gāthā nidassanaṃ, so ca tiliṅgo daṭṭhabbo. Tyamhīti padassa atthibhāve – सो, ते. नं, तं, ने, ते. नेन, तेन, नेहि, तेहि, नेभि, तेभि. अस्स, नस्स, तस्स, नेसं, तेसं (आसं). अस्मा, नस्मा, तस्मा, नम्हा, तम्हा, नेहि, तेहि, नेभि, तेभि. अस्स, नस्स, तस्स, नेसं, तेसं (आसं). अस्मिं, नस्मिं, तस्मिं, अम्हि, नम्हि, तम्हि, त्यम्हि, नेसु, तेसु. हे पुल्लिंग आहे. आणि येथे 'आसं' या शब्दाच्या अस्तित्वाविषयी "नेवासं केसा दिस्सन्ति, हत्थपादा च जालिनो" (त्यांचे केस दिसत नाहीत, आणि हात-पाय जाळीदार आहेत) ही गाथा उदाहरण आहे, आणि तो (शब्द) तिन्ही लिंगांत पाहावा. 'त्यम्हि' या पदाच्या अस्तित्वाविषयी – ‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyañcādhigacchati; Atha vissāsate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti "यदास्स सीलं पञ्ञञ्च, सोचेय्यञ्चाधिगच्छति; अथ विस्सासते त्यम्हि, गुय्हञ्चस्स न रक्खती" (जेव्हा त्याचे शील, प्रज्ञा आणि शुचिता प्राप्त होते; तेव्हा त्याच्यावर विश्वास ठेवला जातो, आणि त्याचे रहस्य राखले जात नाही) - Ayaṃ gāthā nidassanaṃ. Ayamettha rūpaviseso sallakkhitabbo – ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā. Ese se eke ekaṭṭheti pāḷippadese paccattekavacanakānameta tasaddānaṃ ekārantaniddesopi dissatīti. ही गाथा उदाहरण आहे. येथे हा रूपविशेष लक्षात घेतला पाहिजे – 'अरियविनये' (आर्यविनयात) किंवा 'सप्पुरिसविनये' (सत्पुरुषविनयात). 'एसे से एके एकट्ठे' या पाळी वाक्यात प्रथमेच्या एकवचनातील या 'त' शब्दांचे एकारांत निर्देश देखील दिसतात. Ettha pana tesaddassa atthuddhāro vuccate – tesaddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu taṃsaddassa vasena paccattabahuvacane āgato, ‘‘te na passāmi dārake’’tiādīsu upayogabahuvacane. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū’’ti ca ādīsu tumhasaddassa vasena sampadāne, tuyhanti atthoti vadanti. ‘‘Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti atthoti vadanti. Etthetaṃ vuccati – येथे 'ते' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला जात आहे – 'ते' शब्द "न ते सुखं पजानन्ति, ये न पस्सन्ति नन्दनं" (ते सुख जाणत नाहीत, जे नंदनवन पाहत नाहीत) इत्यादींमध्ये 'तं' शब्दाच्या अनुषंगाने प्रथमेच्या बहुवचनात आला आहे, "ते न पस्सामि दारके" (मी त्या मुलांना पाहत नाही) इत्यादींमध्ये द्वितीयेच्या बहुवचनात आला आहे. "नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम। नमो ते बुद्ध वीरत्थू" (हे पुरुषश्रेष्ठ, आपल्याला नमस्कार असो; हे पुरुषोत्तम, आपल्याला नमस्कार असो; हे बुद्ध वीर, आपल्याला नमस्कार असो) इत्यादींमध्ये 'तुम्ह' शब्दाच्या अनुषंगाने संप्रदानात 'तुय्हं' (तुला/आपल्याला) या अर्थाने आला आहे, असे म्हणतात. "किन्ते दिट्ठं किन्ति ते दिट्ठं, उपधी ते समतिक्कन्ता, आसवा ते पदालिता" (तुझ्याकडून काय पाहिले गेले... तुझ्याकडून उपाधी ओलांडल्या गेल्या, तुझ्याकडून आसव नष्ट केले गेले) इत्यादींमध्ये तृतीयेत (करणे) आला आहे. "किन्ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं" (तुझे व्रत काय आहे, तुझे ब्रह्मचर्य काय आहे) इत्यादींमध्ये षष्ठीत (स्वामी-अर्थात) 'तव' (तुझे) या अर्थाने आला आहे, असे म्हणतात. येथे हे म्हटले आहे – ‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye; Sāmimhi cāti tesaddo, pañcasvatthesu dissatī’’ti. "प्रथमा (पच्चत्त), द्वितीया (उपयोग), तृतीया (करण), संप्रदान आणि षष्ठी (सामी) या पाच अर्थांमध्ये 'ते' शब्द दिसून येतो." Taṃ, tāni. Taṃ, tāni. Nena, tena iccādi. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. तं, तानि. तं, तानि. नेन, तेन इत्यादी. उर्वरित रूपे पुल्लिंगासारखीच आहेत. हे नपुंसकलिंग आहे. Sā[Pg.365], tā, tāyo. Naṃ, taṃ, nā, tā, nāyo, tāyo. Nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Assā, nassā, tassā, nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Nāya, tāya, assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ, nāsu, tāsu, tyāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. सा, ता, तायो. नं, तं, ना, ता, नायो, तायो. नाय, ताय, नाहि, ताहि, नाभि, ताभि. अस्सा, नस्सा, (तिस्सा,) तस्सा, नाय, ताय, नासं, तासं, सानं, आसं. अस्सा, नस्सा, तस्सा, नाय, ताय, नाहि, ताहि, नाभि, ताभि. अस्सा, नस्सा, (तिस्सा,) तस्सा, नाय, ताय, नासं, तासं, सानं, आसं. नाय, ताय, अस्सं, नस्सं, तिस्सं, तस्सं, नायं, तायं, नासु, तासु, त्यासु. हे स्त्रीलिंग आहे. Ettha pana ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā. Bījāni tyāsu ruhantī’’ti payogadassanato ‘‘sānaṃ āsaṃ tyāsū’’ti imāni vuttāni akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtāni. Evaṃ parammukhavacanassa taṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati. येथे "अभिक्कमो सानं पञ्ञायति, नासं कुज्झन्ति पण्डिता। खिड्ढा पणिहिता त्यासु, रति त्यासु पतिट्ठिता। बीजानि त्यासु रुहन्ति" (त्यांचे येणे दिसते, पंडित त्यांच्यावर रागावत नाहीत. त्यांच्यामध्ये खेळ मांडला आहे, त्यांच्यामध्ये रती प्रतिष्ठित आहे. त्यांच्यामध्ये बीजे रुजतात) या प्रयोगांच्या दर्शनावरून 'सानं', 'आसं', 'त्यासू' ही रूपे व्याकरणकारांच्या ज्ञानचक्षूंना संभ्रमित करणारी ठरली आहेत. अशा प्रकारे परोक्षवाचक (तृतीय पुरुषवाचक) 'तं' शब्दाची नामविभक्तीची रूपमाला (नामपदमाला) होते. Ettha ca idaṃ vattabbaṃ – आणि येथे हे सांगितले पाहिजे – ‘‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu’’, iccādīsu padissare; Ādo taṃ tetiādīni, nantiādīni no tathā. "तं त्वं गन्त्वान याचस्सु" (तू तिथे जाऊन याचना कर) इत्यादींमध्ये वाक्याच्या सुरुवातीला 'तं', 'ते' इत्यादी रूपे दिसतात, परंतु 'नं' इत्यादी रूपे तशी (सुरुवातीला) दिसत नाहीत. Naṃ ne nenātiādīni, vo noiccādayo viya; Padato parabhāvamhi, diṭṭhāni jinasāsane. 'नं', 'ने', 'नेन' इत्यादी रूपे, 'वो', 'नो' इत्यादींप्रमाणेच, जिनशासनात (बुद्धवचनात) पदाच्या नंतरच्या भागात (दुसऱ्या स्थानावर) दिसतात. ‘‘Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati’’; Iccādīni payogāni, dassetabbāni viññunā. "अथ नं अथ ने आह, न च नं पटिनन्दति" (त्यानंतर त्याला, त्यानंतर त्यांना म्हणाला, आणि त्याचे अभिनंदन करत नाही) इत्यादी प्रयोग विद्वानांनी दाखवून दिले पाहिजेत. Ko cettha vadeyya – येथे कोण असे म्हणेल की – ‘‘Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā; Evaṃ lokitthiyo nāma, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā’’ti "यथा नदी च पन्थो च, पानागारं सभा पपा; एवं लोकित्थियो नाम, नासं कुज्झन्ति पण्डिता" (ज्याप्रमाणे नदी, मार्ग, मद्यशाळा, सभा आणि पाणपोई सर्वांसाठी असतात; त्याचप्रमाणे जगातील स्त्रिया असतात, पंडित त्यांच्यावर रागावत नाहीत) - Ettha [Pg.366] – येथे – Padato aparattepi, nāsaṃsaddassa dassanā; Ādopi icchitabbāva, naṃ neiccādayo iti. पदाच्या नंतर नसतानाही (म्हणजे सुरुवातीलाच) 'नासं' हा शब्द दिसत असल्यामुळे, 'नं', 'ने' इत्यादी रूपे सुरुवातीलाही स्वीकारली पाहिजेत. So panevantu vattabbo, ‘‘tava vāde na labbhati; Nāsaṃsaddo nasaddo ca, āsaṃsaddo ca labbhare. त्याला असे उत्तर दिले पाहिजे की, "तुमच्या मतात हे सिद्ध होत नाही; कारण 'नासं' हा शब्द नसून, 'न' शब्द आणि 'आसं' शब्द मिळून तो बनला आहे." Tasmā ‘āsaṃ na kujjhanti, itthīnaṃ paṇḍitā’iti; Atthova bhavate evaṃ, suṭṭhu dhārehi paṇḍitā’’ti. "त्यामुळे 'आसं न कुज्झन्ति, इत्थीनं पण्डिता' (पंडित स्त्रियांवर रागावत नाहीत) असाच अर्थ येथे होतो, हे हे पंडिता, तू चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेव." Atha vā yasmā niruttipiṭake ‘‘naṃ purisaṃ passati, ne purise passatī’’tiādinā padato aparattepi ‘‘naṃ, ne’’ iccādīni padāni vuttāni, tasmā tenāpi nayena padato aparānipi tāni kadāci siyuṃ. Mayaṃ pana pāḷinayānusārena tesaṃ pavattiṃ vadāma, idaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. अथवा ज्याअर्थी निरुत्तिपिटकात "नं पुरिसं पस्सति, ने पुरिसे पस्सति" (त्या पुरुषाला पाहतो, त्या पुरुषांना पाहतो) इत्यादींद्वारे पदाच्या नंतर नसतानाही (सुरुवातीलाही) 'नं', 'ने' इत्यादी पदे सांगितली आहेत, त्यामुळे त्या नियमाने देखील ती पदे कधीकधी सुरुवातीला असू शकतात. परंतु आम्ही पाळी भाषेच्या नियमांनुसार त्यांचा वापर सांगत आहोत, या विषयावर चांगला विचार केला पाहिजे. Ettha pana tasaddassa parapadehi saddhiṃ samāsopi veditabbo ‘‘taṃputto, taṃsadiso, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tabbhūto, tagguṇo, tassadiso’’ti. येथे 'त' शब्दाचा इतर पदांसोबत होणारा समास देखील समजून घेतला पाहिजे, जसे की – "तंपुत्तो (त्याचा पुत्र), तंसदिसो (त्याच्यासारखा), तन्निन्नो (त्याच्याकडे झुकलेला), तप्पोणो (त्याच्याकडे प्रवृत्त), तप्पब्भारो (त्याच्याकडे झुकलेला), तब्भूतो (तद्रूप झालेला), तग्गुणो (त्याच्या गुणांचा), तस्sadiso (त्याच्यासारखा)". Tasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve; Niggahītāgamo pubba-pade dvittantu pacchime. "'त' शब्दाचा इतर पदांसोबत समास होताना, पूर्व पदात निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होतो आणि उत्तर पदातील पहिल्या अक्षराचे द्वित्व होते." Evaṃ tasaddassa samāso sallakkhitabbo. अशा प्रकारे 'त' शब्दाचा समास लक्षात घेतला पाहिजे. Idāni etasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'एत' शब्दाची नामविभक्तीची रूपमाला (नामपदमाला) सांगितली जात आहे – Eso, ete. Etaṃ, ete. Etena, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmā, etamhā, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmiṃ, etamhi, etesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. एसो, एते. एतं, एते. एतेन, एतेहि, एतेभि. एतस्स, एतेसं, एतेसानं. एतस्मा, एतम्हा, एतेहि, एतेभि. एतस्स, एतेसं, एतेसानं. एतस्मिं, एतम्हि, एतेसु. हे पुल्लिंग आहे. Etaṃ, etāni. Etaṃ, etāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. एतं, एतानि. एतं, एतानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगासारखीच आहेत, हे नपुंसकलिंग आहे. Esā[Pg.367], etā, etāyo. Etaṃ, etā, etāyo. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etissaṃ, etāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ etasaddassa nāmikapadamālā bhavati. एसा, एता, एतायो. एतं, एता, एतायो. एताय, एताहि, एताभि. एताय, एतिस्सा, एतिस्साय, एतासं. एताय, एताहि, एताभि. एताय, एतिस्सा, एतिस्साय, एतासं. एताय, एतिस्सं, एतासु. हे स्त्रीलिंग आहे. अशा प्रकारे 'एत' शब्दाची नामविभक्तीची रूपमाला होते. Parapadenettha saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhiyyati. Etapparamāyeva devatā sannipatitā ahesu’’ntiādīsu. येथे इतर पदांसोबत त्याचा होणारा समास देखील समजून घेतला पाहिजे, जसे की – "एतदत्थाय लोकस्मिं, निधि नाम निधिय्यति" (याच उद्देशासाठी जगात निधी ठेवला जातो), "एतप्परमायेव देवता सन्निपतिता अहेसुं" (याच श्रेष्ठ हेतूने देवता एकत्र आल्या होत्या) इत्यादींमध्ये. Samāse etasaddassa, saddhiṃ parapadehi ve; Niggahītāgamo pubba-pade hoti na hoti ca. "'एत' शब्दाचा इतर पदांसोबत समास होताना, पूर्व पदात निग्गहीत (अनुस्वार) चा आगम होतो किंवा होत नाही." Idāni idaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'इदं' शब्दाची नामविभक्तीची रूपमाला (नामपदमाला) सांगितली जात आहे – Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime. Anena, iminā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmā, imasmā, imamhā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmiṃ, imasmiṃ, amhi, imamhi, esu, imesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. अयं, इमे. इमं, इमे. अनेन, इमिना, एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. अस्स, इमस्स, एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अस्मा, इमस्मा, इमम्हा, एहि, एभि, इमेहि, इमेभि. अस्स, इमस्स, एसं, एसानं, इमेसं, इमेसानं. अस्मिं, इमस्मिं, अम्हि, इमम्हि, एसु, इमेसु. हे पुल्लिंग आहे. Idaṃ, imāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. इदं, इमानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगासारखीच आहेत. हे नपुंसकलिंग आहे. Ayaṃ, imā, imāyo. Imaṃ, imā, imāyo. Imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assaṃ, imissaṃ, imāya, imāyaṃ, imāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ idaṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati. अयम्, इमा, इमायो। इमम्, इमा, इमायो। इमाय, इमाहि, इमाभि। अस्सा, अस्साय, इमिस्सा, इमिस्साय, इमाय, इमासं। अस्सा, इमिस्सा, इमाय, इमाहि, इमाभि। अस्सा, अस्साय, इमिस्सा, इमिस्साय, इमाय, इमासं। अस्सं, इमिस्सं, इमाय, इमायं, इमासु। हे स्त्रीलिंग आहे. अशा प्रकारे 'इदम्' शब्दाची नामविभक्ती रूपमाला (नामपदमाला) होते. Kaccāyane tu ‘‘imassidamaṃsisu napuṃsake’’ti imasaddoyeva pakatibhāvena vutto, idha pana idaṃsaddoyeva ‘‘idappaccayatā’’ti ettha ‘‘ida’’nti pakatiyā dassanato. Tathā [Pg.368] hi ‘‘imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā’’ti vuttaṃ. Ettha ca idappaccayā eva idappaccayatāti tāsaddena padaṃ vaḍḍhitaṃ na kiñci atthantaraṃ yathā devo eva devatāti. Idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhatthaṃ tāsaddamāha yathā janānaṃ samūho janatāti. Cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake ca idaṃsaddoyeva pakatibhāvena vutto. कच्चायनात (कच्चायन व्याकरणात) तर 'इमस्सिदमंसिसु नपुंसके' या सूत्रात 'इम' हाच शब्द मूळ रूप (प्रकृतिभाव) म्हणून सांगितला आहे, परंतु येथे 'इदम्' हाच शब्द 'इदप्पच्चयता' (इदंप्रत्ययता) यामध्ये 'इदम्' या मूळ रूपाने दिसून येतो. तसेच 'इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता' (यांच्या प्रत्ययाने 'इदप्पच्चय' होतो, 'इदप्पच्चय' म्हणजेच 'इदप्पच्चयता', किंवा 'इदप्पच्चयांचा' समूह म्हणजे 'इदप्पच्चयता') असे म्हटले आहे. आणि येथे 'इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता' यामध्ये 'ता' प्रत्ययाने शब्द वाढवला आहे, त्यात कोणताही वेगळा अर्थ नाही, जसे 'देव' म्हणजेच 'देवता'. 'इदप्पच्चयांचा समूह म्हणजे इदप्पच्चयता' यामध्ये समूह अर्थासाठी 'ता' प्रत्यय सांगितला आहे, जसे 'जनांचा समूह म्हणजे जनता'. चूळनिरुत्तीत आणि निरुत्तिपिटकात देखील 'इदम्' हाच शब्द मूळ रूप म्हणून सांगितला आहे. Samāse idaṃsaddassa, saddhiṃ parapadena ve; Idappaccayatātveva, rūpaṃ dvittaṃ siyuttare. समासामध्ये 'इदम्' शब्दाचा पुढील पदाशी (परपदाशी) संयोग झाल्यावर 'इदप्पच्चयता' असे रूप होते आणि पुढील अक्षराचे द्वित्व (दुप्पट होणे) होते. Idāni amusaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'अमु' शब्दाची नामविभक्ती रूपमाला (नामपदमाला) सांगितली जात आहे – Asu, amu, amū. Amuṃ, amū. Amunā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmiṃ, amumhi, amūsu. Idaṃ pulliṅgaṃ. असु, अमु, अमू। अमुं, अमू। अमुना, अमूहि, अमूभि। अमुस्स, दुस्स, अमूसं, अमूसानं। अमुस्मा, अमुम्हा, अमूहि, अमूभि। अमुस्स, दुस्स, अमूसं, अमूसानं। अमुस्मिं, अमुम्हि, अमूसु। हे पुल्लिंग आहे. Aduṃ, amūni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. अदुं, अमूनि। उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. हे नपुंसकलिंग आहे. Asu, amu, amū, amuyo. Amūṃ, amū, amuyo. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amuyaṃ, amussaṃ, amūsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ amusaddassa nāmikapadamālā bhavati, samāso pana appasiddho. असु, अमु, अमू, अमुयो। अमूं, अमू, अमुयो। अमुया, अमूहि, अमूभि। अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं। अमुया, अमूहि, अमूभि। अमुस्सा, अमुया, अमूसं, अमूसानं। अमुया, अमुयं, अमुस्सं, अमूसु। हे स्त्रीलिंग आहे. अशा प्रकारे 'अमु' शब्दाची नामविभक्ती रूपमाला होते, आणि समास देखील योजावा (जाणावा). Tatra ‘‘dussa me khettapālassa, rattibhattaṃ apābhata’’nti payogadassanato ‘‘dussā’’ti padamamhehi ṭhapitaṃ. Kakārāgamavasena aññānipi asabbanāmikarūpāni bhavanti. Tesaṃ [Pg.369] vasena ayaṃ liṅgattayassa nāmikapadamālā vuccate – तेथे 'दुस्स मे खेत्तपालस्स, रत्तिभत्तं अपाभतं' (माझ्या त्या शेतकर्याचे रात्रीचे जेवण आणले गेले) या प्रयोगाच्या दर्शनावरून 'दुस्स' हे पद आमच्याद्वारे ठेवले गेले आहे. 'क' काराच्या आगमामुळे इतरही असर्वनामिक रूपे होतात. त्यांच्या आधारे या तिन्ही लिंगांची नामविभक्ती रूपमाला सांगितली जात आहे – ‘‘Asuko, asukā. Asukaṃ, asuke’’tiādinā, ‘‘amuko, amukā. Amukaṃ, amuke’’tiādinā ca purisanayopi labbhati. ‘‘Asukā, asukāyo’’tiādinā, ‘‘amukā, amukāyo’’tiādinā ca kaññānayopi labbhati. ‘‘Asukaṃ, asukānī’’tiādinā, ‘‘amukaṃ, amukānī’’tiādinā ca cittanayopi labbhati. Imānettha padāni asabbanāmikānipi kakārāgamavasena nānattadassanatthaṃ vuttāni. 'असुको, असुका। असुकं, असुके' इत्यादींद्वारे आणि 'अमुको, अमुका। अमुकं, अमुके' इत्यादींद्वारे पुरुष-पद्धती (पुल्लिंगी रूपे) देखील प्राप्त होते. 'असुका, असुकायो' इत्यादींद्वारे आणि 'अमुका, अमुकायो' इत्यादींद्वारे कन्या-पद्धती (स्त्रीलिंगी रूपे) देखील प्राप्त होते. 'असुकं, असुकानि' इत्यादींद्वारे आणि 'अमुकं, अमुकानि' इत्यादींद्वारे चित्त-पद्धती (नपुंसकलिंगी रूपे) देखील प्राप्त होते. येथे ही पदे असर्वनामिक असली तरी 'क' काराच्या आगमामुळे विविध रूपे दाखवण्यासाठी सांगितली आहेत. Idāni kiṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'किं' शब्दाची नामविभक्ती रूपमाला (नामपदमाला) सांगितली जात आहे – Ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi, kesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. को, के। कं, के। केन, केहि, केभि। कस्स, किस्स, केसं। कस्मा, कम्हा, केहि, केभि। कस्स, किस्स, केसं। कस्मिं, किस्मिं, कम्हि, किम्हि, केसु। हे पुल्लिंग आहे. Rūpavisesopettha veditabbo ‘‘ke gandhabbe ca rakkhase nāge, ke kimpurise ca mānuse, ke paṇḍite sabbakāmadade, dīghaṃ rattaṃ bhattā me bhavissati, ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’’ti pāḷidassanato. Yasmā pana ke gandhabbe ca rakkhase nāge itiādīsu pāḷīsu ‘‘ke’’ti paccattavacanaṃ ekārantampi dissati, tasmā ‘‘ke’’ti rūpabhedo cettha ñeyyo. Tathā ‘‘kissassa ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotama. Kismiṃ me sivayo kuddhā. Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’tiādīni ca nidassanapadāni ñeyyāni. Apica – येथे रूपांमधील विशेष फरक देखील समजून घेतला पाहिजे, जसे की 'के गन्धब्बे च रक्खसे नागे, के किम्पुरिसे च मानुसे, के पण्डिते सब्बकामददे, दीघं रत्तं भत्ता मे भविस्सति, के च छवे पाथिकपुत्ते, का च तथागतानं अरहंतानं सम्मासम्बुद्धानं आसादना' या पाळी (पालि) वचनावरून दिसून येते. कारण 'के गन्धब्बे च रक्खसे नागे' इत्यादी पाळी वचनांमध्ये 'के' हे प्रथमा विभक्तीचे (पच्चत्तवचन) रूप एकारान्त देखील दिसते, म्हणून येथे 'के' हा रूपभेद समजून घ्यावा. तसेच 'किस्सस्स एकधम्मस्स, वधं रोचेसि गोतम। किस्मिं मे सिवयो कुद्धा। कम्हि काले तया वीर, पत्थिता बोधिमुत्तमा' इत्यादी उदाहरणांची पदे देखील समजून घ्यावीत. आणखी असे की – ‘‘Ko te balaṃ mahārāja’’, itiādīsu pāḷisu; Kvasaddatthe vattatīti, ñeyyā ko iccayaṃ suti. 'को ते बलं महाराज' इत्यादी पाळी वचनांमध्ये; 'को' हा शब्द 'क्व' (कोठे) या अर्थात वापरला आहे, असे समजावे. Petaṃ [Pg.370] taṃ sāmamaddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasi; Iti pāṭhe kathaṃsaddā-bhidheyye vattatīti ca. 'पेतं तं साममदक्खिं, को नु त्वं साम जीवसि' या पाठात 'को' हा शब्द 'कथं' (कसा) या अर्थाचा वाचक म्हणून वापरला आहे. Etesu dvīsu atthesu, diṭṭho ko iccayaṃ ravo; Nipātoti gahetabbo, sutisāmaññato ruto. या दोन्ही अर्थांमध्ये 'को' हा शब्दप्रयोग आढळतो; ध्वनीच्या समानतेमुळे याला निपात (अव्यय) मानले पाहिजे. Napuṃsakaliṅge kaṃ, kāni. Kaṃ, kāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘kiṃ cittaṃ. Kiṃ rūpaṃ. Kiṃ parābhavato mukhaṃ. Kiṃ icchasī’’tiādipayogadassanato pana ‘‘kiṃ, kāni. Kiṃ, kānī’’ti vatvā sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo yuttataro, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. नपुंसकलिंगात 'कं, कानि। कं, कानि।' उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच जोडावीत. अथवा 'किं चित्तं। किं रूपं। किं पराभवतो मुखं। किं इच्छसि' इत्यादी प्रयोगांच्या दर्शनावरून 'किं, कानि। किं, कानि' असे म्हणून उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच जोडावीत. हाच नियम अधिक योग्य आहे. हे नपुंसकलिंग आहे. Kā, kā, kāyo. Kaṃ, kā, kāyo. Kāya, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ, kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāyaṃ, kassaṃ, kāsu. का, का, कायो। कं, का, कायो। काय, काहि, काभि। काय, कस्सा, कासं, कासानं। काय, कस्सा, काहि, काभि। काय, कस्सा, कासं, कासानं। काय, कस्सा, कायं, कस्सं, कासु. Ettha pana kāyoti padassa atthibhāve ‘‘kāyo amoghā gacchantī’’ti nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ kiṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati. Etthetassa atthuddhāro vuccate – kiṃ saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati. Kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu garahane āgato. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu aniyame. ‘‘Kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādīsu nippayojanatāyaṃ. ‘‘Kiṃ na kāhāmi te vaco’’tiādīsu sampaṭicchane. ‘‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu pucchāyaṃ, pucchā ca nāma kāraṇapucchādivasena [Pg.371] anekavidhā, ato kāraṇapucchādivasenapi kiṃsaddassa pavatti vitthārato ñeyyā. Tathā hi ayaṃ ‘‘kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi. Kiṃ nu jātiṃ na rocesi. Kena tetādiso vaṇṇo’’tiādīsu kāraṇapucchāyaṃ vattati. ‘‘Kiṃ kāsuyā karissatī’’tiādīsu kiccapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ sīlaṃ. Ko samādhī’’tiādīsu sarūpapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ khādasi. Kiṃ pivasī’’tiādīsu vatthupucchāyaṃ. ‘‘Khādasi kiṃ pivasi ki’’ntiādīsu kriyāpucchāyaṃ vattati. Adiṭṭhajotanāpucchāti evamādikā pana pañcavidhā pucchā kiṃsaddassa atthuddhāre anāharitabbattā anāgatāti daṭṭhabbaṃ. Etthetaṃ vuccati – येथे 'कायो' या शब्दाच्या अस्तित्वाबाबत 'कायो अमोघा गच्छन्ति' हे उदाहरण पाहावे. हे स्त्रीलिंगी आहे. अशा प्रकारे 'किं' शब्दाची नामविभक्तीची रूपे होतात. येथे त्याचा अर्थ स्पष्ट केला जात आहे - 'किं' हा शब्द 'किं राजा यो लोकं न रक्खति' (जो राजा लोकांचे रक्षण करत नाही तो कसला राजा?) आणि 'किं नु खो नाम तुम्हे मं वत्तब्बं मञ्ञथा' (तुम्ही मला काय बोलण्यास योग्य मानता?) इत्यादींमध्ये निंदेच्या अर्थाने आला आहे. 'यं किञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं' (जे काही भूत, भविष्य आणि वर्तमान रूप आहे) इत्यादींमध्ये अनियमाच्या (अनिश्चिततेच्या) अर्थाने आला आहे. 'किं ते वक्कलि इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन, यो खो वक्कलि धम्मं पस्सति, सो मं पस्सति' (हे वक्कली, या सडणाऱ्या शरीराला पाहून तुला काय लाभ? जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो) इत्यादींमध्ये निरर्थकतेच्या अर्थाने आला आहे. 'किं न काहामि ते वचो' (मी तुझे वचन का पाळणार नाही?) इत्यादींमध्ये संमतीच्या अर्थाने आला आहे. 'किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठं' (या जगात माणसाची कोणती संपत्ती श्रेष्ठ आहे?) इत्यादींमध्ये प्रश्नाच्या अर्थाने आला आहे. प्रश्न हा कारण-प्रश्न इत्यादींच्या भेदाने अनेक प्रकारचा असतो, म्हणून कारण-प्रश्न इत्यादींच्या द्वारे देखील 'किं' शब्दाची प्रवृत्ती विस्ताराने जाणून घ्यावी. कारण, हा शब्द 'किं नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि. किं नु जातिं न रोचेसि. केन तेतादिसो वण्णो' (हे सारथी, तू इतक्या घाईघाईने खड्डा का खणत आहेस? तुला जन्म का आवडत नाही? तुझा असा वर्ण कशामुळे आहे?) इत्यादींमध्ये कारण-प्रश्नाच्या अर्थाने वापरला जातो. 'किं कासुया करिस्सति' (तो खड्ड्याचे काय करणार आहे?) इत्यादींमध्ये कार्य-प्रश्नाच्या अर्थाने. 'किं सीलं. को समाधी' (शील काय आहे? समाधी कोणती आहे?) इत्यादींमध्ये स्वरूप-प्रश्नाच्या अर्थाने. 'किं खादसि. किं पिवसि' (तू काय खातोस? तू काय पितोस?) इत्यादींमध्ये वस्तू-प्रश्नाच्या अर्थाने. 'खाadसि किं पिवसि किं' (खातोस काय, पितोस काय?) इत्यादींमध्ये क्रिया-प्रश्नाच्या अर्थाने वापरला जातो. 'अदिट्ठजोतनापुच्छा' (अदृष्ट प्रकाशक प्रश्न) इत्यादी पाच प्रकारचे प्रश्न 'किं' शब्दाच्या अर्थ-स्पष्टीकरणात न घेण्यासारखे असल्यामुळे येथे आलेले नाहीत, असे समजावे. येथे हे म्हटले आहे - Garahāyaṃ aniyame, nippayojanatāya ca; Sampaṭicchanapucchāsu, kiṃsaddo sampavattati. निंदा, अनियम (अनिश्चितता), निरर्थकता, संमती आणि प्रश्न या अर्थांमध्ये 'किं' हा शब्द चांगल्या प्रकारे वापरला जातो. Parapadena saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘kiṃsamudayo, kiṃvedano, kiṃsaññojano’’ti. Ettha ‘‘ko, ke. Kā, kā, kāyo. Kiṃ, kānī’’ti evaṃ liṅgattayavasena vibhattāni kiṃsaddamayāni padāni samāsapadatte puna kimiti pakatibhāveneva tiṭṭhanti. Nāmasaddena pana samāse tesaṃ dvidhā gati dissati ‘‘kinnāmo, konāmo’’ti. Sabbāni panetāni itthinapuṃsakaliṅgavasena bahuvacanavasena ca yojetabbāni. दुसऱ्या शब्दासोबत त्याचा समास देखील 'किंसमुदयो' (काय उदय असणारा), 'किंवेदनो' (काय वेदना असणारा), 'किंसञ्ञोजनो' (काय संयोजन असणारा) असा समजावा. येथे 'को, के' (पुल्लिंगी), 'का, का, कायो' (स्त्रीलिंगी), 'किं, कानि' (नपुंसकलिंगी) अशा प्रकारे तीन लिंगांच्या अनुसार विभक्त झालेली 'किं' शब्दाची पदे समासामध्ये पुन्हा 'किं' अशा मूळ रूपातच राहतात. नामशब्दासोबत समास झाल्यास त्यांची दोन प्रकारची गती (रूपे) दिसून येते - 'किन्नामो' आणि 'कोनामो'. ही सर्व रूपे स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग आणि बहुवचनाच्या अनुसार योजली पाहिजेत. Kiṃsaddassa samāsamhi, saddhiṃ nāmaravena ve; ‘‘Kinnāmo’’ iti ‘‘konāmo’’, iti cevaṃ gati dvidhā. 'किं' शब्दाचा नामशब्दासोबत समास झाल्यावर 'किन्नामो' आणि 'कोनामो' अशी दोन प्रकारची गती (रूपे) निश्चितपणे होतात. ‘‘Konāmo [Pg.372] te upajjhāyo’’, iccādettha nidassanaṃ; Sahaññena samāsamhi, ‘‘kiṃ kiṃ’’icceva suyyate. 'कोनामो ते उपज्झायो' (तुझ्या उपाध्यायांचे नाव काय आहे?) इत्यादी येथे उदाहरण आहे. इतर शब्दांसोबत समास झाल्यावर 'किं किं' असेच ऐकू येते. Tathā hi ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhu. Kiṃkārapaṭissāvinī’’tiādīsu kiṃsaddo sarūpamavijahanto tiṭṭhati. Tattha hi kiṃcittaṃ yassa so kiṃcitto. ‘‘Kiṃ karomi sāmī’’ti evaṃ kinti kāro karaṇaṃ saddanicchāraṇaṃ kiṃkāro, taṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinītiādi nibbacanamicchitabbaṃ. ‘‘Kinnaro. Kiṃpakkamiva bhakkhita’’ntiādīsu pana nibbacanamappasiddhaṃ, kiṃsaddoyeva padāvayavabhāvena suto. Tathā hi so katthaci padāvayavabhāvena katthaci nu su nukho kāraṇādisaddehi sahacāribhāvena ca suyyati. Atrime payogā – esā te itthī kiṃ hoti. Ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti. Kimpurisānuciṇṇo. Kiṃ nu bhītova tiṭṭhasi. Kiṃsuchetvā sukhaṃ seti. Kiṃ nukho kāraṇaṃ. Kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasi, kiñhi nāma cajantassa, vācāya adadamappakanti evamādayo. Atridaṃ vuccati – तसेच 'किंचित्तो त्वं भिक्खु' (हे भिक्खू, तू कोणत्या चित्ताचा आहेस?), 'किंकारपटिस्साविनी' (काय करू असे विचारणारी) इत्यादींमध्ये 'किं' शब्द आपले मूळ रूप न सोडता राहतो. तेथे 'ज्याचे चित्त काय आहे तो किंचित्तो'. 'हे स्वामी, मी काय करू?' अशा प्रकारे 'किं' असा जो कार (करणे, शब्दोच्चार करणे) तो 'किंकार' होय, त्याला प्रतिसाद देणारी ती 'किंकारपटिस्साविनी' इत्यादी अर्थ जाणावा. 'किन्नरो' (किन्नर), 'किम्पक्कमिव भक्खितं' (किं-पक्व फळाप्रमाणे खाल्लेले) इत्यादींमध्ये तर अर्थ प्रसिद्ध आहे, तेथे 'किं' शब्दच पदाचा अवयव म्हणून ऐकू येतो. कारण तो कुठे पदाचा अवयव म्हणून, तर कुठे 'नु', 'सु', 'नुखो', 'कारण' इत्यादी शब्दांच्या सहचर्याने ऐकू येतो. येथे हे प्रयोग आहेत - 'एसा ते इत्थी किं होति' (ही स्त्री तुझी काय लागते?), 'एते मनुस्सा तुम्हाकं किं होन्ति' (हे लोक तुमचे काय लागतात?), 'किम्पुरिसानुचिण्णो' (किंपुरुषांनी युक्त), 'किं नु भीतोव तिट्ठसि' (तू घाबरल्यासारखा का उभा आहेस?), 'किंसुछेत्वा सुखं सेti' (काय तोडून माणूस सुखाने झोपतो?), 'किं नुखो कारणं' (काय बरे कारण आहे?), 'किं कारणा अम्म तुवं पमज्जसि' (हे आई, तू कोणत्या कारणाने प्रमाद करत आहेस?), 'किञ्हि नाम चजन्तस्स, वाचाय अददमप्पकं' (त्याग करणाऱ्याला वाणीने थोडेही न देणे काय बरे?) इत्यादी. येथे हे म्हटले आहे - ‘‘Visuṃ padāvayavo vā, hutvā nvādīhi vā pana; Yutto saddehi kiṃsaddo, diṭṭho sugatasāsane. सुगत शासनात (बुद्धांच्या शिकवणीत) 'किं' शब्द स्वतंत्रपणे, पदाचा अवयव बनून किंवा 'नु' इत्यादी शब्दांशी युक्त होऊन वापरलेला दिसतो. Pāḷinayānusārena, sesānaṃ sambhavopi ca; Ñeyyo viññūhi saddhamma-nayaññūhi pabhedato’’ti. तसेच पाळि नियमांनुसार इतर शब्दांचा संभव देखील सद्धर्माचे नियम जाणणाऱ्या विद्वानांनी त्यांच्या भेदांनुसार जाणून घ्यावा. Idāni [Pg.373] sabbanāmikabhāve ṭhitehi ko kaṃsaddehi samānasutikānaṃ aññesaṃ ko kaṃsaddānaṃ nāmikapadamālāviseso vattabbo siyā, so heṭṭhā liṅgattayamissakaparicchede vutto. Asabbanāmikattā pana purisa cittanayeneva vibhatto. Tathā hi yadā kosaddo brahmavātakāyatthavācako, kaṃsaddo pana sirojalasukhatthavācako, tadā tāni padāni asabbanāmikāni, kasmā? Akiṃsaddamayattā sabbanāmikarūpasaṅkhātehi asādhāraṇarūpehi virahitattā pucchatthato atthantaravācakattā ca. Ettha pana samānasutivasena atthantaraviññāpanatthaṃ kosaddo kaṃsaddoti ca vuttaṃ, ekantato pana sabbanāmikatte kiṃsaddoyeva, suddhanāmatte kasaddoyevāti gahetabbaṃ. Iccevaṃ – आता सर्वनाम रूपात असलेल्या 'को' आणि 'कं' या शब्दांसारखाच उच्चार असणाऱ्या इतर 'को' आणि 'कं' या शब्दांच्या नामविभक्तीच्या रूपांमधील फरक सांगावा लागेल, तो खाली तीन लिंगांच्या संमिश्र परिच्छेदात सांगितला आहे. सर्वनाम नसल्यामुळे त्यांची विभक्ती 'पुरिस' (पुरुष) आणि 'चित्त' यांच्या नियमाप्रमाणेच होते. कारण जेव्हा 'को' शब्द ब्रह्मा, वायू आणि शरीर यांचा वाचक असतो, आणि 'कं' शब्द डोके, पाणी आणि सुख यांचा वाचक असतो, तेव्हा ती पदे सर्वनामे नसतात. का? कारण ती 'किं' शब्दापासून बनलेली नसतात, सर्वनामाच्या रूपांनी युक्त अशा असाधारण रूपांनी रहित असतात आणि प्रश्नार्थक अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ सांगणारी असतात. येथे समान उच्चारामुळे दुसरा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'को' शब्द आणि 'कं' शब्द असे म्हटले आहे, परंतु पूर्णपणे सर्वनाम असताना 'किं' शब्दच आणि शुद्ध नाम असताना 'क' शब्दच घ्यावा, असे समजावे. अशा प्रकारे - Kāye brahmani vāte ca, sīse jalasukhesu ca; Kasaddo vattatī tīsu, pumā tīsu napuṃsako. शरीर, ब्रह्मा आणि वायू या अर्थांमध्ये, तसेच डोके, पाणी आणि सुख या अर्थांमध्ये 'क' शब्द वापरला जातो. पहिल्या तीन अर्थांमध्ये तो पुल्लिंगी आणि नंतरच्या तीन अर्थांमध्ये नपुंसकलिंगी असतो. Evaṃ sabbanāmabhūtānaṃ kiṃkasaddānaṃ pavatti veditabbā. अशा प्रकारे सर्वनाम असलेल्या 'किं' आणि 'क' शब्दांची प्रवृत्ती समजावी. Idha vuttappakārānaṃ, atthānaṃ dāni saṅgaho; Paññāvepullakaraṇo, ekadesena vuccate. येथे सांगितलेल्या प्रकारच्या अर्थांचा संग्रह, जो प्रज्ञेचा विस्तार करणारा आहे, आता संक्षेपाने सांगितला जात आहे. Kiṃ kiṃpakkena sadisaṃ, kāyo kiṃpabhavo vada; Kiṃpakkasadiso kāmo, kāyo taṇhādisambhavo. 'काय किम्पक्व (विषारी फळ) सारखे आहे? शरीर कशापासून उत्पन्न होते, सांग?' 'काम (वासना) किम्पक्व फळासारखा आहे, आणि शरीर तृष्णेपासून उत्पन्न होते.' Uṇhakāle ka’micchanti, ka’micchanti pipāsitā; Paccāmittā ka’micchanti, ka’micchanti dukhaṭṭitā. उष्ण काळात लोक कशाची (पाण्याची) इच्छा करतात? तहानलेले कशाची इच्छा करतात? शत्रू कशाची (नाशाची) इच्छा करतात? आणि दुःखाने पीडित कशाची इच्छा करतात? Kāyassa kassa ko āyo,Ko nātho kassa bhūtale; Kassa kaṃ jhānajaṃ sātaṃ,Kassaṅgesu ca kaṃ paranti. कोणत्या शरीराचा काय उदय (लाभ) आहे? या पृथ्वीवर कोणाचा कोण रक्षक आहे? कोणाला ध्यानापासून उत्पन्न होणारे सुख मिळते? आणि कोणाच्या अवयवांमध्ये कोणते श्रेष्ठ सुख आहे? Yā [Pg.374] pana tā heṭṭhā amhehi liṅgattayavasena kiṃsaddassa sabbanāmikasaññitassa nāmikapadamālā vibhattā, etāsu pulliṅganapuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’’ti imāni padāni pahāya itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’’nti imāni ca padāni pahāya tato tato sesapadato yathāsambhavaṃ cisaddaṃ canasaddaṃ canaṃsaddañca nipātetvā evarūpāni rūpāni gahetabbāni. Seyyathidaṃ? आम्ही मागे तीन लिंगांच्या अनुसार सर्वनाम संज्ञक 'किं' शब्दाची जी नामविभक्तीची रूपे विभक्त केली आहेत, त्यामध्ये पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगाच्या ठिकाणी 'केभि, किस्स, कस्मा, कम्हा, कम्ही' ही पदे सोडून, आणि स्त्रीलिंगाच्या ठिकाणी 'कायो, काभि, कासानं, कायं, कस्सं' ही पदे सोडून, त्या त्या उर्वरित पदांनंतर यथासंभव 'चि' (ci) शब्द, 'चन' (cana) शब्द आणि 'चनं' (canaṃ) शब्द जोडून अशा प्रकारची रूपे घ्यावीत. जसे की - Koci, keci, kecana. Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. Kenaci, kehici. Kassaci, kesañci. Pañcamiyā ekavacanaṃ ūnaṃ pāḷiyaṃ anāgatattā. Kehici. Kassaci, kesañci. Kasmiñci, kismici, kesuci. Pulliṅganapuṃsakaliṅgavasena daṭṭhabbāni. Atra kismicīti anusāralopavasena vuttaṃ. कोचि, केचि, केचन (प्रथमा). किञ्चि, किञ्चनं, केचि, केचन (द्वितीया). केनचि, केहिचि (तृतीया). कस्सचि, केसञ्चि (चतुर्थी). पाळिमध्ये (पाठात) न आल्यामुळे पंचमीचे एकवचन उणे (गहाळ) आहे. केहिचि (पंचमी बहुवचन). कस्सचि, केसञ्चि (षष्ठी). कस्मिञ्चि, किस्मिचि, केसुचि (सप्तमी). ही रूपे पुल्लिंग आणि नपुंसकलिंगानुसार समजावीत. येथे 'किस्मिचि' हे अनुस्वारलोपामुळे म्हटले गेले आहे. Itthiliṅgavasena pana kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsucīti rūpāni. स्त्रीलिंगानुसार तर 'काचि इत्थी' (कोणतीतरी स्त्री), 'काचि इत्थियो' (काही स्त्रिया). काचि, काचि (प्रथमा). किञ्चि, काचि (द्वितीया). कायचि, काहिचि (तृतीया). कायचि, कस्साचि, कासञ्चि (चतुर्थी). कायचि, काहिचि (पंचमी). कायचि, कस्साचि, कासञ्चि (षष्ठी). कायचि, कासुचि (सप्तमी) अशी रूपे होतात. Ettha ‘‘iti bhāsanti kecana, na naṃ hiṃsāmi kiñcana’’ntiādayo payogā veditabbā. Iti liṅgattayavasena vuttāni koci kāci kiñcītiādīni appamattakānaṃ saṅgāhakavacanānīti veditabbāni. येथे 'इति भासन्ति केचन' (असे काही लोक म्हणतात), 'न नं हिंसामि किञ्चन' (मी त्याला थोडेही हिंसित नाही) इत्यादी प्रयोग समजावेत. अशा प्रकारे तिन्ही लिंगांनुसार म्हटलेले 'कोचि, काचि, किञ्चि' इत्यादी शब्द अल्प प्रमाणातील गोष्टींचे बोधक (संग्राहक) शब्द आहेत असे समजावे. Punetāniyeva yathārahaṃ yaṃsaddena yojetvā dassessāmi – पुन्हा हेच शब्द योग्यतेनुसार 'यं' (यद्) शब्दाशी जोडून दाखवतो – Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci. यो कोचि, ye केचि (प्रथमा). यं किञ्चि, ये केचि (द्वितीया). येन केनचि, येहि केहिचि (तृतीया). यस्स कस्सचि, येसं केसञ्चि (चतुर्थी). यस्मा कस्माचि, येहि केहिचि (पंचमी). यस्स कस्सचि, येसं केसञ्चि (षष्ठी). यस्मिं कस्मिञ्चि, येसु केसुचि (सप्तमी). Ettha [Pg.375] ‘‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya. Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna’’ntiādayo payogā veditabbā. Pulliṅgarūpāni. येथे 'यो कोचि मं अट्ठि कत्वा सुणेय्य' (जो कोणी माझे मन लावून ऐकेल), 'ये केचिमे अत्थि रसा पथब्या, सच्चं तेसं साधुतरं रसानं' (या पृथ्वीवर जे काही रस आहेत, त्या रसांमध्ये सत्य हाच सर्वात श्रेष्ठ रस आहे) इत्यादी प्रयोग समजावेत. ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ettha ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane. Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā. Yāni kānici rūpānī’’tiādayo payogā veditabbā. Napuṃsakaliṅgarūpāni. यं किञ्चि, यानि कानिचि (प्रथमा). यं किञ्चि, यानि कानिचि (द्वितीया). उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. येथे 'यं किञ्चि रतनं अत्थि, धतरट्ठनिवेसने' (धृतराष्ट्राच्या भवनात जे काही रत्न आहे), 'यं किञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा' (येथे किंवा परलोकात जे काही धन आहे), 'यानि कानिचि रूपाणि' (जी काही रूपे आहेत) इत्यादी प्रयोग समजावेत. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci. या काचि इत्थी, या काचि इत्थियो (प्रथमा). यं किञ्चि, या काचि (द्वितीया). याय कायचि, याहि काहिचि (तृतीया). याय कायचि, यासं कासञ्चि (चतुर्थी). याय कायचि, याहि काहिचि (पंचमी). याय कायचि, यासं कासञ्चि (षष्ठी). याय कायचि, यासु कासुचि (सप्तमी). Ettha ‘‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā’’tiādayo payogā veditabbā. Itthiliṅgarūpāni. Iti liṅgattayavasena vuttāni yo koci, yā kāci, yaṃ kiñcītiādīni anavasesapariyādānavacanānīti veditabbāni. Sabbāni cetāni na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoti veditabbāni. Yadi nipātapadāni siyuṃ, tīsu liṅgesu sattasu vibhattīsu ekākārena tiṭṭheyyuṃ, na ca tiṭṭhanti, tasmā na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoyeva. येथे 'या काचि वेदना अतीतानागतपच्चुप्पन्ना' (जी कोणतीही वेदना भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील असेल) इत्यादी प्रयोग समजावेत. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. अशा प्रकारे तिन्ही लिंगांनुसार म्हटलेले 'यो कोचि, या काचि, यं किञ्चि' इत्यादी शब्द संपूर्णता किंवा निःशेषता दर्शवणारे (अनवसेसपरियादानवचन) शब्द आहेत असे समजावे. आणि हे सर्व निपात (अव्यय) शब्द नाहीत, तर ते निपातासारखे दिसणारे शब्दप्रकार (निपातपतिरूपक सद्द्गति) आहेत असे समजावे. जर ते निपात शब्द असते, तर ते तिन्ही लिंगांत आणि साती विभक्तींमध्ये एकाच रूपात राहिले असते, परंतु ते तसे राहत नाहीत; म्हणून ते निपात शब्द नसून निपातासारखे भासणारे शब्दप्रकारच आहेत. Apica ya ta kiṃ etaiccetehi sabbanāmehi liṅgānurūpato ttakattikapaccaye katvā vatticchāyaṃ yāni padāni sijjhanti, tāni paricchedavacanāni asabbanāmikāniyeva bhavanti. Tesaṃ nāmikapadamālā purisa citta kaññānayena yojetabbā. Taṃ yathā? शिवाय, 'य', 'त', 'किं', 'एत' या सर्वनामांना लिंगानुसार '-त्तक' आणि '-त्तिक' प्रत्यय लावून वक्त्याच्या इच्छेनुसार जी रूपे सिद्ध होतात, ती परिच्छेदवाचक (मर्यादा दर्शवणारी) असून सर्वनामे नसतात (असर्वनामिक असतात). त्यांची नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमला) 'पुरिस' (पुरुष), 'चित्त' आणि 'कञ्ञा' (कन्या) यांच्या नियमांनुसार योजावीत. ते कसे? Yattako [Pg.376] jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikāti. Imāni padāni asabbanāmikānipi paccayavasena sambhūtatthantaresu viññūnaṃ kosallatthaṃ vuttāni. 'यत्तको जनो' (जेवढे लोक), 'यत्तकं चित्तं' (जेवढे चित्त), 'यत्तिका इत्थी' (जेवढी स्त्री). तत्तको, तत्तकं, तत्तिका (तेवढा, तेवढे, तेवढी). कित्तको, कित्तकं, कित्तिका (किती, केवढे, किती - स्त्री.). एत्तको, एत्तकं, एत्तिका (एवढा, एवढे, एवढी). हे शब्द असर्वनामिक असले तरी प्रत्ययांच्या प्रभावाने निर्माण होणाऱ्या विविध अर्थांमध्ये विद्वानांच्या कौशल्यासाठी (ज्ञानासाठी) सांगितले आहेत. Idāni saṅkhādivacanassa ekasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता संख्या इत्यादी दर्शवणाऱ्या 'एक' शब्दाची नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमला) सांगितली जात आहेत – Ekasaddo hi saṅkhāvacano ca hoti asadisavacano ca asahāyavacano ca ekaccavacano ca missībhūtavacano ca. Yadā saṅkhā’sadisā’sahāyavacano, tadā ekavacanako bhavati. कारण 'एक' हा शब्द संख्यावाचक, असदृशवाचक (अद्वितीय), असहायवाचक (एकटा), एकच्चवाचक (काही/विशिष्ट) आणि मिस्सीभूतवाचक (एकत्रित/मिश्रित) असा असतो. जेव्हा तो संख्या, अद्वितीय आणि असहाय (एकटा) या अर्थांचा वाचक असतो, तेव्हा तो एकवचनी असतो. Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhīti. Evaṃ saṅkhādivacano ekasaddo ekavacanako. Tathā hi ‘‘eko dve tayo’’ti saṅkhāvisaye ekasaddo ekavacanakova. ‘‘Ekomhi sammāsambuddho. Eko rāja nipajjāmī’’ti asadisāsahāyakathanepi ekavacanakova. Ayaṃ ekavacanikā sabbanāmikapadamālā. एको, एकं, एकेन, एकस्स, एकस्मा/एकम्हा, एकस्स, एकस्मिं/एकम्हि. अशा प्रकारे संख्या इत्यादी अर्थांचा वाचक असलेला 'एक' शब्द एकवचनी असतो. जसे की 'एको द्वे तयो' (एक, दोन, तीन) या संख्यांच्या विषयात 'एक' शब्द एकवचनीच असतो. 'एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो' (मी अद्वितीय सम्यक्संबुद्ध आहे), 'एको राज निपज्जामि' (मी राजा एकटाच निजतो) या अद्वितीय आणि असहाय (एकटेपणा) कथनातही तो एकवचनीच असतो. ही एकवचनी सर्वनामिक नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमला) आहेत. Yadā pana saṅkhatthā ca asahāyā ca bahū vattabbā siyuṃ, tadā ekasaddato kakārāgamaṃ katvā ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi. Purisanaye bahuvacanavasena nāmikapadamālā yojetabbā. Tathā hi saṅkhatthāpi bahū honti. ‘‘Cattāro ekakā siyu’’nti hi vuttaṃ. Asahāyāpi bahū honti. Tathā hi ‘‘ayampi gahapati ekova āgato, ayampi ekova āgato’’ti vattabbe ‘‘ime gahapatayo ekakā āgatā’’ti vattabbatā dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto. परंतु जेव्हा संख्या दर्शवणारे आणि असहाय (एकटे) अनेक लोक किंवा गोष्टी सांगायच्या असतील, तेव्हा 'एक' शब्दाला 'क' काराचा आगम करून 'एकका, एकके, एककेहि, एककेभि' अशी रूपे होतात. 'पुरिस' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे बहुवचनानुसार ही नामविभक्ती रूपे योजावीत. कारण संख्या दर्शवणारे देखील अनेक असू शकतात. जसे की 'चत्तारो एकका सियुं' (चार एके असावेत) असे म्हटले आहे. असहाय (एकटे) देखील अनेक असू शकतात. जसे की 'अयम्पि गहपति एकोव आगतो, अयम्पि एकोव आगतो' (हा गृहपती देखील एकटाच आला आहे, हा देखील एकटाच आला आहे) असे म्हणण्याऐवजी 'इमे गहपतयो एकका आगता' (हे गृहपती एकटेच आले आहेत) असा प्रयोग आढळतो. हा नियम सर्वनामाच्या वर्गात येत नाही, कारण यात असाधारण (सर्वनामिक) रूपांचा अभाव असतो, परंतु दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी हा सांगितला आहे. Yadā [Pg.377] ekaccavacano, tadā ‘‘eke, eke, ekehi, ekebhi ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesū’’ti vattabbaṃ. Ayampi bahuvacanikā sabbanāmikapadamālā. Ettha eketi ekacce. Esa nayo sesesupi. Yadā pana missībhūtavacano, tadā ‘‘ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekāna’’nti purisanaye bahuvacanavasena vattabbaṃ. ‘‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti pāḷi dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto. Tattha ekā bhavantūti ekībhavantu missībhavantu, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandantu samentūti vacanattho. जेव्हा तो 'एकच्च' (काही) या अर्थाचा वाचक असतो, तेव्हा 'एके, एके, एकेहि, एकेभि, एकेसं, एकेहि, एकेभि, एकेसं, एकेसु' असे म्हणावे. ही देखील बहुवचनी सर्वनामिक नामविभक्ती रूपे आहेत. येथे 'एके' म्हणजे 'काही' (एकच्च). हाच नियम उर्वरित रूपांनाही लागू होतो. परंतु जेव्हा तो 'मिस्सीभूत' (एकत्रित) अर्थाचा वाचक असतो, तेव्हा 'पुरिस' शब्दाच्या बहुवचनाच्या नियमाप्रमाणे 'एका, एके, एकेहि, एकेभि, एकानं' असे म्हणावे. 'पञ्चालो च विदेहो च, उभो एका भवन्तु ते' (पाञ्चाल आणि विदेह हे दोन्ही एक व्हावेत) असा पाळिपाठ आढळतो. हा नियम सर्वनामाच्या वर्गात येत नाही, कारण यात असाधारण रूपांचा अभाव असतो, परंतु दुसऱ्या अर्थाचे ज्ञान करून देण्यासाठी हा सांगितला आहे. तेथे 'एका भवन्तु' म्हणजे 'एक व्हावेत, एकत्रित व्हावेत', जसे गंगेच्या पाण्याशी यमुनेचे पाणी पूर्णपणे मिसळून एकरूप होते, तसे त्यांनी एकमेकांशी जुळवून घ्यावे आणि एक व्हावे, असा या शब्दाचा अर्थ आहे. Ācariyā pana evaṃ vibhāgaṃ adassetvā ekasaddassa sabbanāmattameva gahetvā sabbasaddassa viya nāmikapadamālaṃ yojenti. Kathaṃ? परंतु आचार्य असा विभाग न दाखवता 'एक' शब्दाचे केवळ सर्वनामत्वच स्वीकारून 'सब्ब' (सर्व) शब्दाप्रमाणे त्याची नामविभक्ती रूपे योजतात. ते कसे? Eko, eke. Ekaṃ, eke. Ekena, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmā, ekamhā, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmiṃ, ekamhi, ekesūti. Ayaṃ sabbanāmikapadamālāti veditabbā. एको, एके (प्रथमा). एकं, एके (द्वितीया). एकेन, एकेहि, एकेभि (तृतीया). एकस्स, एकेसं, एकेसानं (चतुर्थी). एकस्मा, एकम्हा, एकेहि, एकेभि (पंचमी). एकस्स, एकेसं, एकेसानं (षष्ठी). एकस्मिं, एकम्hi, एकेसु (सप्तमी). ही सर्वनामिक नामविभक्ती रूपे (नामिकपदमला) आहेत असे समजावे. Keci ‘‘ekasaddo saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi, eko ekā ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso’’ti liṅgattaye yojanānayaṃ vadanti. Evaṃ vadantā ca te vibhāgaṃ adassetvā vadanti. Mayaṃ pana sotūnaṃ payogesu kosalluppādanatthaṃ vibhāgaṃ dassetvā vadāma. काही (आचार्य) म्हणतात की, " 'एक' हा शब्द संख्या, समान, असहाय (एकटा) आणि अन्य (दुसरा) या अर्थांचा वाचक आहे. जेव्हा तो संख्यावाचक असतो, तेव्हा सर्व अर्थांमध्ये तो केवळ एकवचनातच असतो; इतर अर्थांमध्ये तो बहुवचनातही असतो. 'एको, एका, एकं' इत्यादी सर्व रूपांमध्ये तो सर्व प्रकारे 'सब्ब' शब्दासारखाच चालतो. केवळ विभक्ती प्रत्ययांमध्येच (संसासु - सप्तमी बहुवचनात) विशेष फरक असतो," असा तिन्ही लिंगांमधील योजनेचा नियम ते सांगतात. आणि असे सांगताना ते विभाग (स्पष्ट वर्गीकरण) न दाखवताच सांगतात. परंतु, आम्ही श्रोत्यांना प्रयोगांमध्ये नैपुण्य प्राप्त व्हावे म्हणून विभाग स्पष्ट करून सांगत आहोत. Apicettha [Pg.378] ayaṃ visesopi sallakkhitabbo ‘‘eke ekaṭṭhe same samabhāge’ti pāḷippadese paccattekavacanassa ekasaddassa ekārantaniddesopi dissatī’’ti. Pulliṅgarūpāni. तसेच येथे हा विशेष देखील लक्षात घेतला पाहिजे की, " 'एके एकट्ठे समे समभागे' या पाळि पाठात प्रथमा एकवचनाच्या 'एक' शब्दाचा 'एकारान्त' निर्देशही दिसून येतो." पुल्लिंगी रूपे. Ekaṃ, ekāni. Ekaṃ, ekāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Tattha ekānīti ekaccāni. Esa nayo sesabahuvacanesupi, napuṃsakaliṅgarūpāni. एकं, एकानि. एकं, एकानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. तेथे 'एकानि' म्हणजे 'एकच्चानि' (काही). हाच नियम उर्वरित बहुवचनी रूपांमध्येही लागू होतो. नपुंसकलिंगी रूपे. Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekā, ekāyo. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāyaṃ, ekissaṃ, ekāsu. Ettha bahuvacanaṭṭhāne ekāti ekaccā, ekāhīti ekaccāhi, ekāsanti ekaccānaṃ ekāsūti ekaccāsu. Itthiliṅgarūpāni. Sabbānetāni sabbanāmāni ekavacanabahuvacanavasena vuttāni. एका, एका, एकायो. एकं, एका, एकायो. एकाय, एकाही, एकाभी. एकाय, एकिस्सा, एकासं. एकाय, एकाही, एकाभी. एकाय, एकिस्सा, एकासं. एकाय, एकायं, एकिस्सं, एकासु. येथे बहुवचनाच्या ठिकाणी 'एका' म्हणजे 'एकच्चा' (काही स्त्रिया), 'एकाही' म्हणजे 'एकच्चाही', 'एकासं' म्हणजे 'एकच्चानं' आणि 'एकासू' म्हणजे 'एकच्चासू' असा अर्थ होतो. स्त्रीलिंगी रूपे. ही सर्व सर्वनामे एकवचन आणि बहुवचनाच्या अनुषंगाने सांगितली आहेत. Apica ekasadde vicchāvasena vattabbe liṅgattayarūpāni ekavacanāneva bhavanti. Kathaṃ? तसेच, जेव्हा 'एक' शब्दाचा वीप्सा (पुनरावृत्ती) अर्थाने प्रयोग करायचा असतो, तेव्हा तिन्ही लिंगांतील रूपे केवळ एकवचनातच होतात. ते कसे? Ekeko, ekekaṃ, ekekena, ekekassa, ekekasmā, ekekamhā, ekekassa, ekekasmiṃ, ekekamhīti pulliṅgarūpāni. एकेको, एकेकं, एकेकेन, एकेकस्स, एकेकस्मा, एकेकम्हा, एकेकस्स, एकेकस्मिं, एकेकम्हि - ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Ekekaṃ, ekekaṃ. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, napuṃsakaliṅgarūpāni. Ekekā, ekekaṃ, ekekāya, ekekissā, ekekāya, ekekissā, ekekāyaṃ, ekekissaṃ. Itthiliṅgarūpāni. एकेकं, एकेकं. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. एकेका, एकेकं, एकेकाय, एकेकिस्सा, एकेकाय, एकेकिस्सा, एकेकायं, एकेकिस्सं. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. Sabbānetāni vicchāsabbanāmānīti vattuṃ vaṭṭati. Bahuvacanāni panettha na santi payogābhāvato. Iti imesu vicchāvasena vuttesu liṅgattayarūpesu samāsacintā na uppādetabbā anibbacanīyattā vicchāsaddānaṃ. Tathā hi ‘‘pabbaṃ pabbaṃ [Pg.379] sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjantī’’tiādīsu pabbapabbasaddādīnaṃ samāsakaraṇavasena nibbacanaṃ pubbācariyehi na dassitaṃ. Yasmā ca vicchāyaṃ vattamānānaṃ dvirutti lokato eva siddhā, na lakkhaṇato, tasmā tattha samāsacintā na uppādetabbā. या सर्व शब्दांना 'वीप्सा-सर्वनामे' (प्रत्येक या अर्थाची सर्वनामे) म्हणणे योग्य आहे. प्रयोगाच्या अभावामुळे येथे बहुवचनी रूपे नसतात. अशा प्रकारे, वीप्सा अर्थाने सांगितलेल्या या तिन्ही लिंगांतील रूपांमध्ये समासाचा विचार करू नये, कारण वीप्सा शब्दांचे निर्वचन (व्युत्पत्ती) करता येत नाही. तसेच, "पब्बं पब्बं (पेरापेराने), संधि संधि (सांध्यासांध्याने), ओधि ओधि (मर्यादेने) होऊन, तापलेल्या तव्यावर टाकलेल्या तिळांप्रमाणे तडतडत संस्कार नष्ट होतात," इत्यादी वाक्यांमध्ये 'पब्बपब्ब' इत्यादी शब्दांचे समासाच्या नियमाने निर्वचन पूर्वाचार्यांनी दाखवलेले नाही. आणि ज्याअर्थी वीप्सा अर्थात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांची द्विरुक्ती ही लोकव्यवहारातूनच सिद्ध होते, व्याकरणाच्या नियमातून नाही, त्याअर्थी तेथे समासाचा विचार करू नये. Idāni ekacca ekatiya ekacciyasaddānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante – pulliṅge tāva ekacco, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Ettha ekacceti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. ‘‘Idhekacco kulaputto. Idhekacce moghapurisā’’ti nidassanapadāni. आता 'एकच्च', 'एकतिय' आणि 'एकच्चिय' या शब्दांची नामरूपे (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहेत - प्रथम पुल्लिंगात: एकच्चो, एकच्चे. एकच्चं, एकच्चे. उर्वरित रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. येथे 'एकच्चे' हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप सर्वनामाच्या रूपासारखेच आहे, कारण ते असाधारण रूप आहे. "इधेकच्चो कुलपुत्तो" (येथे कोणी एक कुलपुत्र) आणि "इधेकच्चे मोघपुरिसा" (येथे काही मूर्ख माणसे) ही याची उदाहरणे आहेत. Ekatiyo, ekatiye. Ekatiyaṃ, ekatiye. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Idhāpi ekatiyeti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. Ekatiye manussā. एकतियो, एकतिये. एकतियं, एकतिये. उर्वरित रूपे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणे चालतात. येथेही 'एकतिये' हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप सर्वनामाच्या रूपासारखेच आहे, कारण ते असाधारण रूप आहे. "एकतिये मनुस्सा" (काही माणसे) हे याचे उदाहरण आहे. ‘‘Na vissase ekatiyesu eva,Agārisu pabbajitesu cāpi; Sādhūpi hutvāna asādhu honti; Asādhu hutvā puna sādhu hontī’’ti "काही गृहस्थांवर किंवा प्रव्रजितांवर (भिक्खूंवर) देखील विश्वास ठेवू नये; कारण ते चांगले असूनही वाईट बनतात, आणि वाईट बनून पुन्हा चांगले बनतात." Nidassanapadāni. Ekacciyasaddassa atthitāyaṃ pana – ही उदाहरणे आहेत. आता 'एकच्चिय' शब्दाच्या अस्तित्वाविषयी सांगायचे तर - ‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha; Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro. "येथे काही लोकांनी हे खरेच म्हटले आहे की, पाण्यात तरंगणारे लाकूड बरे, पण काही (कृतघ्न) मनुष्य चांगला नाही." Ekacciyaṃ āhāra’’nti nidassanapadāni. Ekacciyo, ekacciyā. Ekacciyaṃ, ekacciyeti sabbathāpi purisanayo. Pulliṅgarūpāni. "एकच्चियं आहारं" (काही आहार) ही उदाहरणे आहेत. एकच्चियो, एकच्चिया. एकच्चियं, एकच्चिये. सर्व प्रकारे 'पुरिस' शब्दाप्रमाणेच रूपे होतात. ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Ekaccaṃ[Pg.380], ekaccāni. Ekaccaṃ, ekaccāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni. एकच्चं, एकच्चानि. एकच्चं, एकच्चानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. एकतियं, एकतियानि. एकतियं, एकतियानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. एकच्चियं, एकच्चियानि. एकच्चियं, एकच्चियानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. ‘‘Ekaccā, ekaccā, ekaccāyo’’ti kaññānayena, tathā ‘‘ekatiyā, ekatiyā, ekatiyāyo. Ekatiya’’nti ca, ‘‘ekacciyā, ekacciyā, ekacciyāyo. Ekacciya’’nti ca kaññānayena yojetabbaṃ. Itthiliṅgarūpāni. "एकच्चा, एकच्चा, एकच्चायो" हे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाच्या नियमाप्रमाणे, तसेच "एकतिया, एकतिया, एकतियायो. एकतियं" आणि "एकच्चिया, एकच्चिया, एकच्चियायो. एकच्चियं" हे देखील 'कञ्ञा' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे योजावे. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. Idāni ekākī ekākiyasaddavasena nāmikapadamālā vuccante – आता 'एकाकी' आणि 'एकाकिय' या शब्दांच्या आधारे नामरूपे (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहेत - Ekākī, ekākī, ekākino. Ekākiṃ, ekākī, ekākino. Daṇḍīnayena ñeyyā. Ekākiyo, ekākiyā. Ekākiyaṃ, ekākiye. Ekākiyena. Purisanayena ñeyyaṃ. Pulliṅgarūpāni. एकाकी, एकाकी, एकाकिनो. एकाकिं, एकाकी, एकाकिनो. हे 'दण्डी' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे समजावे. एकाकियो, एकाकिया. एकाकियं, एकाकिये. एकाकियेन. हे 'पुरिस' शब्दाच्या नियमाप्रमाणे समजावे. ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Ekāki kulaṃ, ekākī, ekākīni. Ekākiṃ, ekākī, ekākīni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni. एकाकि कुलं, एकाकी, एकाकीनि. एकाकिं, एकाकी, एकाकीनि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. एकाकियं, एकाकियानि. एकाकियं, एकाकियानि. उर्वरित रूपे पुल्लिंगाप्रमाणेच असतात. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. Ekākinī, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniṃ, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniyāti itthīsadisaṃ. Ekākiyā, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyaṃ, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyāyāti kaññāsadisaṃ. Itthiliṅgarūpāni. Sabbāni panetāni asabbanāmikarūpāni atthantaraviññāpanatthaṃ vuttānīti daṭṭhabbāni. एकाकिनी, एकाकिनी, एकाकिनियो. एकाकिनिं, एकाकिनी, एकाकिनियो. 'एकाकिनिया' इत्यादी रूपे 'इत्थी' (स्त्री) शब्दाप्रमाणे असतात. एकाकिया, एकाकिया, एकाकियायो. एकाकियं, एकाकिया, एकाकियायो. 'एकाकियाय' इत्यादी रूपे 'कञ्ञा' (कन्या) शब्दाप्रमाणे असतात. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. ही सर्व रूपे सर्वनामाची नसून (असर्वनाम रूपे आहेत), ती भिन्न अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी सांगितली आहेत, असे समजावे. Idāni dvisaddapariyāyassa sadā bahuvacanantassa sabbanāmikapadassa ubhasaddassa nāmikapadamālā vuccate – आता 'द्वि' (दोन) या शब्दाचा पर्याय असलेल्या, नेहमी बहुवचनातच राहणाऱ्या आणि सर्वनाम असलेल्या 'उभ' (दोन्ही) या शब्दाची नामरूपे (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहेत - ‘‘Ubho[Pg.381], ubho, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhosū’’ti ayaṃ pāḷinayānurūpena vuttapadamālā. Atrime payogā – ubho kumārā nikkītā. Ubho itthiyo tiṭṭhanti, ubho cittāni tiṭṭhanti, ubho putte adāsi. Ubho kaññāyo passati. Ubho pādāni bhinditvā, saññamissāmi vo ahaṃ. Ubhohi hatthehi. Ubhohi bāhāhi, ubhohi cittehi, ubhinnaṃ janānaṃ, ubhinnaṃ itthīnaṃ, ubhinnaṃ cittānaṃ, ubhosu purisesu, ubhosu itthīsu, ubhosu passesūti, ayamasmākaṃ ruci. Ācariyā pana ‘‘ubhehi, ubhebhi, ubhesū’’tipi icchanti. Kaccāyanepi hi ‘‘ubhe tappurisā’’ti vuttaṃ. Sabbānipi etāni manasi kātabbāniyeva. Ubhasaddassa samāso appasiddho. Liṅgattayasādhāraṇarūpāni. "उभो, उभो, उभोहि, उभोभि, उभिन्नं, उभोहि, उभोभि, उभिन्नं, उभोसू" ही पाळि नियमानुसार सांगितलेली नामरूपे आहेत. येथे हे प्रयोग आहेत - 'उभो कुमारा निक्कीता' (दोन्ही मुले विकत घेतली), 'उभो इत्थियो तिट्ठन्ति' (दोन्ही स्त्रिया उभ्या आहेत), 'उभो चित्तानि तिट्ठन्ति' (दोन्ही चित्ते राहतात), 'उभो पुत्ते अदासि' (दोन्ही पुत्रांना दिले), 'उभो कञ्ञायो पस्सति' (दोन्ही कन्यांना पाहतो), 'उभो पादानि भिन्दित्वा, साञ्ञमिस्सामि वो अहं' (दोन्ही पाय तोडून मी तुम्हांला नियंत्रित करीन), 'उभोहि हत्थेहि' (दोन्ही हातांनी), 'उभोहि बाहाहि' (दोन्ही बाहूंनी), 'उभोहि चित्तेहि' (दोन्ही चित्तांनी), 'उभिन्नं जनानं' (दोन्ही लोकांचे), 'उभिन्नं इत्थीनं' (दोन्ही स्त्रियांचे), 'उभिन्नं चित्तानं' (दोन्ही चित्तांचे), 'उभोसु पुरिसेसु' (दोन्ही पुरुषांमध्ये), 'उभोसु इत्थीसु' (दोन्ही स्त्रियांमध्ये), 'उभोसु पस्सेसु' (दोन्ही बाजूंना) - हे आमचे मत आहे. परंतु, आचार्य 'उभेहि, उभेभि, उभेसू' अशी रूपे देखील इच्छितात. कारण कच्चायनातही 'उभे तप्पुरिसा' असे म्हटले आहे. ही सर्व रूपे मनात ठेवली पाहिजेत. 'उभ' शब्दाचा समास योजावा. ही तिन्ही लिंगांमध्ये सामायिक (समान) रूपे आहेत. Idāni saṅkhāvacanānaṃ dviti catusaddānaṃ sadā bahuvacanantānaṃ sabbanāmānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante – आता, नेहमी बहुवचनातच असणाऱ्या 'द्वि' (दोन), 'ति' (तीन) आणि 'चतु' (चार) या संख्यावाचक सर्वनामांच्या नामपदमाला (विभक्ती रूपे) सांगितली जात आहेत – Dve, dve, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘dvinnanna’’nti padamālā āgatā. Imāni ahaṃsaddādīni viya itthi liṅgādibhāvavinimuttānipi tīsu liṅgesu yujjante ‘‘dve purisā, dve itthiyo, dve cittāni’’iccevamādinā. Imānipi liṅgattayasādhāraṇāni rūpāni. द्वे, द्वे, द्वीहि, द्वीभि, द्विन्नं, दुविन्नं, द्वीहि, द्वीभि, द्विन्नं, duvinnaṃ (दुविन्नं), द्वीसु. 'चूळनिरुत्ति' मध्ये मात्र 'द्विन्नन्नं' (dvinnannaṃ) हे रूप आले आहे. ही रूपे 'अहं' इत्यादी शब्दांप्रमाणे स्त्रीलिंग इत्यादी भेदांपासून मुक्त असूनही तिन्ही लिंगांत वापरली जातात; जसे की— 'द्वे पुरिसा' (दोन पुरुष), 'द्वे इत्थियो' (दोन स्त्रिया), 'द्वे चित्तानि' (दोन चित्ते) इत्यादी. ही रूपे तिन्ही लिंगांसाठी सामायिक (साधारण) आहेत. ‘‘Dve’’ti rūpaṃ dvisaddassa, yaṃ samāsamhi taṃ bhave; Dvitippakatikaṃyeva, nānādesehi sā siyā. 'द्वे' हे 'द्वि' शब्दाचे रूप समासामध्ये होते; ते 'द्वि' आणि 'ति' या मूळ प्रकृतीचेच (प्रातिपदिक) असते, आणि वेगवेगळ्या आदेशांमुळे (बदलांमुळे) ते तसे होते. Dvibhāvo ceva dvebhāvo, dvirattañca duvassako; Dohaḷinī dupattañca, taddhitatte dvayaṃ dvayaṃ. द्विभाव (द्विभावो), द्वेभाव (द्वेभावो), द्विरत्र (द्विरत्तं), द्विवर्षीय (दुवस्सको), दोहळिणी (दोहळिनी), दुपदरी (दुपत्तं) आणि तद्धित प्रत्ययात 'द्वय' (द्वयं) अशी रूपे होतात. Tayo[Pg.382], tayo, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni pulliṅgarūpāni. तयो, तयो, तीहि, तीभि, तिण्णं, तिण्णन्नं, तीहि, तीभि, तिण्णं, तिण्णन्नं, तीसु. ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Tisso, tisso, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘tissannanna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanamāgataṃ, niruttipiṭake pana ‘‘tiṇṇanna’’nti. Tāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane punappunaṃ upaparikkhitvā dissanti ce, gahetabbāni. तिस्सो, तिस्सो, तीहि, तीभि, तिस्सन्नं, तीहि, तीभि, तिस्सन्नं, तीसु. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. 'चूळनिरुत्ति' मध्ये चतुर्थी आणि षष्ठीच्या बहुवचनात 'तिस्सन्नन्नं' (tissannannaṃ) असे रूप आले आहे, तर 'निरुत्तिपिटक' मध्ये 'तिण्णन्नं' (tiṇṇannaṃ) असे आले आहे. अट्ठकथांसह त्रिपिटक बुद्धवचनांमध्ये वारंवार तपासून जर ती रूपे आढळली, तर ती स्वीकारली पाहिजेत. Tīṇi, tīṇi, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni. Katthaci pana pāḷippadese tīṇisaddassa ṇikāralopopi bhavati ‘‘dve vāti vā udakaphusitānī’’ti. ‘‘Tiṇṇannaṃ kho bhikkhave indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā’’ti idaṃ ‘‘tiṇṇanna’’nti padassa atthibhāve nidassanaṃ. तीणि, तीणि, तीहि, तीभि, तिण्णं, तिण्णन्नं, तीहि, तीभि, तिण्णं, तिण्णन्नं, तीसु. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. काही पाळी संदर्भांमध्ये 'तीणि' शब्दातील 'णि' अक्षराचा लोप देखील होतो, जसे की— 'द्वे वा ती वा उदकफुसितानि' (दोन किंवा तीन पाण्याचे थेंब). 'तिण्णन्नं खो भिक्खवे इन्द्रियानं भावितत्ता बहुलीकतत्ता पिण्डोलभारद्वाजेen भिक्खुना अञ्ञा ब्याकता' (भिक्खूंनो, तीन इंद्रियांच्या भावितपणामुळे आणि वारंवार अभ्यास केल्यामुळे पिण्डोल भारद्वाज भिक्खूंनी अर्हतपद घोषित केले आहे) हे वाक्य 'तिण्णन्नं' या पदाच्या अस्तित्वाचे उदाहरण आहे. Yāni rūpāni vuttāni, ‘‘tisso tīṇi tayo’’iti; Samāsavisaye tāni, titippakatikā siyuṃ. जी 'तिस्सो', 'तीणि' आणि 'तयो' अशी रूपे सांगितली आहेत, ती समासाच्या बाबतीत 'ति' या मूळ प्रकृतीची (प्रातिपदिकाची) होतात. Yasmā tissa samāsamhi, saddhiṃ parapadena ve; ‘‘Tivedanaṃ ticitta’’nti, ‘‘tiloka’’nti ca niddise. कारण समासामध्ये उत्तरपदासोबत 'ति' चे रूप जोडले जाते; जसे की 'तिवेदनं' (तीन वेदना), 'तिचित्तं' (तीन चित्ते) आणि 'तिलोकं' (त्रिलोक) असे निर्देश केले जातात. Ettha napuṃsakattaṃva, pāsaṃsaṃ pāyavuttito; Pumattampettha icchanti, ‘‘tibhavo khāyate’’iti. येथे बहुतांश प्रयोगांमध्ये नपुंसकलिंगच योग्य मानले जाते; परंतु येथे पुल्लिंग देखील स्वीकारले जाते, जसे की— 'तिभवो खायते' (तीन भव क्षीण होतात). Cattāro, caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni pulliṅgarūpāni. चत्तारो, चतुरो, चत्तारो, चतुरो, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतुन्नं, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतुन्नं, चतूसु. ही पुल्लिंगी रूपे आहेत. Catasso[Pg.383], catasso, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti padaṃ cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca dassanato vuttaṃ. Tathā hi cūḷaniruttiyaṃ itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti āgataṃ, niruttipiṭake ‘‘catunnaṃ kaññāna’’nti āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana soṇadantasuttādīsu ‘‘samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Aṭṭhakathāsu ca pana suttantaṭṭhakathāyaṃ ‘‘catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Sattilaṅghajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ācariyo panassa catunnaṃ sattīnaṃ laṅghanaṃ sippaṃ jānātī’’ti āgataṃ. चतस्सो, चतस्सो, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतस्सन्नं, चतुन्नं, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतस्सन्नं, चतुन्नं, चतूसु. ही स्त्रीलिंगी रूपे आहेत. स्त्रीलिंगाच्या ठिकाणी 'चतुन्नं' (catunnaṃ) हे पद चूळनिरुत्तीमध्ये, निरुत्तिपिटकात, पाळीमध्ये आणि अट्ठकथांमध्ये देखील दोन प्रकारे सांगितले आहे. तसेच चूळनिरुत्तीमध्ये स्त्रीलिंगाच्या ठिकाणी 'चतुन्नं' आले आहे, निरुत्तिपिटकात 'चतुन्नं कञ्ञानं' (चार कन्यांचे) असे आले आहे. पाळीमध्ये सोणदन्त सुत्त इत्यादींमध्ये 'समणो गोतमो चतुन्नं परिसानं पियो मनापो' (श्रमण गौतम चारही परिषदांना प्रिय व मनपसंत आहेत) असे आले आहे. आणि अट्ठकथांमध्ये, सुत्तन्त अट्ठकथेमध्ये 'चतूहि अच्छरियब्भुतधम्मेहि समन्नागतो चतुन्नं परिसानं पियो मनापो' (चार आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी युक्त असलेले, चारही परिषदांना प्रिय व मनपसंत आहेत) असे आले आहे. सत्तिलङ्घ जातक अट्ठकथेमध्ये 'आचरियो पनस्स चतुन्नं सत्तीनं लङ्घनं सिप्पं जानाति' (त्याचे आचार्य चार भाल्यांवरून उडी मारण्याची कला जाणतात) असे आले आहे. Cattāri, cattāri, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni. चत्तारि, चत्तारि, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतुन्नं, चतूहू, चतूभि, चतुब्भि, चतुन्नं, चतूसु. ही नपुंसकलिंगी रूपे आहेत. ‘‘Cattāro’’ti ‘‘catasso’’ti, ‘‘cattārī’’ti ca sadditaṃ; Rūpaṃ samāsabhāvamhi, catuppakatikaṃ bhave. जे 'चत्तारो', 'चतस्सो' आणि 'चत्तारि' असे शब्दरूप आहे, ते समासामध्ये 'चतु' या मूळ प्रकृतीचे (प्रातिपदिकाचे) होते. Nidassanapadānettha, kamato kamakovido; ‘‘Catubbidhaṃ catussālaṃ, catusacca’’nti niddise. येथे क्रमाचे ज्ञान असणाऱ्याने क्रमाने उदाहरणे द्यावीत; जसे की— 'चतुब्बिधं' (चार प्रकारचे), 'चतुस्सालं' (चार खांबांचे घर) आणि 'चतुसच्चं' (चार आर्यसत्ये) असे निर्देश करावेत. Imāni dveādikāni sabbanāmikāni bahuvacanāniyeva bhavanti, na ekavacanāni. Cūḷaniruttiyaṃ pana tīsu liṅgesu ‘‘catassanna’’nti vuttaṃ, taṃ anijjhānakkhamaṃ viya dissati. ही 'द्वि' (दोन) इत्यादी सर्वनामे केवळ बहुवचनातच असतात, एकवचनात नाही. परंतु 'चूळनिरुत्ति' मध्ये तिन्ही लिंगांत 'चतस्सन्नं' (catassannaṃ) असे म्हटले आहे, जे विचार करण्यायोग्य वाटत नाही (अयोग्य वाटते). Idāni tumhaamhasaddānaṃ nāmikapadamālā vuccante, tesu yena katheti, tassālapane tumhavacanāni bhavanti. आता 'तुम्ह' (तू/तुम्ही) आणि 'अम्ह' (मी/आम्ही) या शब्दांच्या नामपदमाला (विभक्ती रूपे) सांगितल्या जात आहेत. त्यांच्यापैकी ज्याच्याशी बोलले जाते, त्याला संबोधताना 'तुम्ह' चे शब्दरूप वापरले जाते. Tvaṃ, tuvaṃ, tumhe. Taṃ, tuvaṃ, tvaṃ, tavaṃ, tumhe. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayi, tvayi, tumhesu[Pg.384]. Tatra ‘‘tvaṃ puriso, tvaṃ itthī, tvaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni. त्वं, तुवं, तुम्हे. तं, तुवं, त्वं, तवं, तुम्हे. तया, त्वया, तुम्हेहि, तुम्हेभि. तुय्हं, तव, तुम्हं, तुम्हाकं. तया, त्वया, तुम्हेहि, तुम्हेभि. तुय्हं, तव, तुम्हं, तुम्हाकं. तयि, त्वयि, तुम्हेसु. तेथे 'त्वं पुरिसो' (तू पुरुष), 'त्वं इत्थी' (तू स्त्री), 'त्वं चित्तं' (तू चित्त) इत्यादी प्रकारे योजना करावी. Attayoge amhavacanāni bhavanti. स्वतःच्या संबंधात (आत्मयोगात) 'अम्ह' चे शब्दरूप वापरले जाते. Ahaṃ, ahakaṃ, mayaṃ, amhe. Maṃ, mamaṃ, amhe. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayi, amhesu, asmesu. अहं, अहकं, मयं, अम्हे. मं, ममं, अम्हे. मया, अम्हेहि, अम्हेभि. मय्हं, मम, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं. मया, अम्हेहि, अम्हेभि. मय्हं, मम, अम्हं, अम्हाकं, अस्माकं. मयि, अम्हेसु, अस्मेसु. Ettha pana ‘‘kathaṃ amhe karomase’’ti pāḷidassanato ‘‘tumhe’’ti paccattavacanassa viya ‘‘amhe’’ti paccattavacanassapi atthitā veditabbā, ‘‘ahaka’’nti rūpantarampi icchitabbaṃ. Tassa atthibhāve ‘‘ahakañca cittavasānugā bhāsissa’’nti esā pāḷi nidassanaṃ. Ettha hi ahakanti ahaṃ iccevattho. Tatra ‘‘ahaṃ puriso, ahaṃ kaññā, ahaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni. Imānipi liṅgattayasādhāraṇarūpāni. येथे 'कथं अम्हे करोमसे' (आम्ही कसे करू?) या पाळी प्रयोगावरून 'तुम्हे' या प्रथमा विभक्तीच्या (पच्चत्तवचन) रूपाप्रमाणे 'अम्हे' या प्रथमा विभक्तीच्या रूपाचे देखील अस्तित्व जाणावे, तसेच 'अहकं' (ahakaṃ) हे दुसरे रूप देखील स्वीकारले पाहिजे. त्याच्या अस्तित्वाचे उदाहरण म्हणजे 'अहकञ्च चित्तवसानुगा भासिस्सं' ही पाळी होय. येथे 'अहकं' चा अर्थ 'अहं' (मी) असाच आहे. तेथे 'अहं पुरिसो' (मी पुरुष), 'अहं कञ्ञा' (मी कन्या), 'अहं चित्तं' (मी चित्त) इत्यादी प्रकारे योजना करावी. ही रूपे देखील तिन्ही लिंगांसाठी सामायिक (साधारण) आहेत. Kaccāyanacūḷaniruttiniruttipiṭakesu pana ‘‘tumhākaṃ amhāka’’nti ca dutiyābahuvacanaṃ vuttaṃ. Kaccāyane ‘‘tumhānaṃ amhāna’’nti ca paṭhamādutiyābahuvacanaṃ, ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca catutthīchaṭṭhekavacanaṃ, paṭhamādutiyābahuvacanañca vuttaṃ, cūḷaniruttiniruttipiṭake pana ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca dutiyekavacanaṃ vuttaṃ, ‘‘tumhe amhe’’ti ca catutthīchaṭṭhībahuvacanaṃ vuttaṃ. Etāni upaparikkhitvā sāṭṭhakathesu suttantesu dissanti ce, gahetabbāni. कच्चायन, 'चूळनिरुत्ति' आणि 'निरुत्तिपिटक' यांमध्ये मात्र 'तुम्हाकं' (tumhākaṃ) आणि 'अम्हाकं' (amhākaṃ) हे द्वितीया बहुवचनाचे रूप सांगितले आहे. कच्चायनामध्ये 'तुम्हानं' (tumhānaṃ) आणि 'अम्हानं' (amhānaṃ) हे प्रथमा व द्वितीया बहुवचनाचे रूप, तसेच 'तुम्हं' (tumhaṃ) आणि 'अम्हं' (amhaṃ) हे चतुर्थी व षष्ठी एकवचनाचे रूप, आणि प्रथमा व द्वितीया बहुवचनाचे रूप देखील सांगितले आहे. 'चूळनिरुत्ति' आणि 'निरुत्तिपिटक' यांमध्ये मात्र 'तुम्हं' आणि 'अम्हं' हे द्वितीया एकवचनाचे रूप सांगितले आहे, आणि 'तुम्हे' व 'अम्हे' हे चतुर्थी व षष्ठी बहुवचनाचे रूप सांगितले आहे. अट्ठकथांसह सुत्तांमध्ये तपासून जर ही रूपे आढळली, तर ती स्वीकारली पाहिजेत. Tumhaamhasaddānaṃ pana parapadehi saddhiṃ samāse ‘‘maṃdīpā’’tiādayo payogā tathāgatādimukhato sambhavanti. ‘‘Ete gāmaṇi maṃdīpā maṃleṇā maṃsaraṇā’’ti hi tathāgatamukhato, ‘‘tayyogo mayyogo’’ti niruttaññumukhato, kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukhaṃ kamaleneva, tulyaṃ nāññena [Pg.385] kenacī’’ti ca ‘‘candena tvaṃmukhaṃ tulya’’nti ca kavimukhato. 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचा इतर पदांसोबत समास झाल्यावर "मंदीपा" (माझे द्वीप) इत्यादी प्रयोग तथागत आदींच्या मुखातून संभवतात. कारण "हे गामणी, मंदीपा (माझे द्वीप), मंलेणा (माझे लेण), मंसरणा (माझे शरण)" हे तथागतांच्या मुखातून, "तय्योगो, मय्योगो" हे व्याकरणज्ञांच्या मुखातून, आणि काव्यादर्शामध्ये "त्वंमुखं कमलेनेव, तुल्यं नाञ्ञेन केनची" आणि "चंदेण त्वंमुखं तुल्यं" हे कवींच्या मुखातून आले आहे. Tattha hi ahaṃ dīpo etesanti maṃdīpā, ahaṃ leṇaṃ etesanti maṃleṇā, evaṃ maṃsaraṇā. Tumhena yogo tayyogo, tumhasaddena yogo iccevattho. Amhena yogo mayyogo, amhasaddena yogo iccevattho. Tava mukhaṃ tvaṃmukhaṃ. Bahuvacanavasenapi nibbacanīyaṃ ‘‘tumhākaṃ mukhaṃ tvaṃmukha’’nti. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘maṃdīpā’’iccādidassanato ‘‘tvaṃdīpā’’tiādīni kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukha’’nti dassanato tvaṃvaṇṇo, tvaṃsaro, maṃmukhaṃ, maṃvaṇṇo, maṃsaroādīni gahetabbāni. Tattha tvaṃ dīpo etesanti tvaṃdīpā, tumhe vā dīpā etesanti tvaṃdīpā, tava vaṇṇo tvaṃvaṇṇo. Mama mukhaṃ maṃmukhaṃ, amhākaṃ vā mukhaṃ maṃmukhanti nibbacanāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu. तेथे "मी ज्यांचा द्वीप (आश्रय) आहे ते मंदीपा", "मी ज्यांचे लेण (आश्रयस्थान) आहे ते मंलेणा", याचप्रमाणे "मंसरणा" (मी ज्यांचे शरण आहे). 'तुम्ह' सोबत योग म्हणजे 'तय्योगो', म्हणजेच 'तुम्ह' शब्दाशी योग असा अर्थ आहे. 'अम्ह' सोबत योग म्हणजे 'मय्योगो', म्हणजेच 'अम्ह' शब्दाशी योग असा अर्थ आहे. तुझे मुख म्हणजे 'त्वंमुखं'. बहुवचनाच्या दृष्टीनेही "तुमचे मुख म्हणजे त्वंमुखं" असे निर्वचन करावे. आणि येथे पाळीमध्ये "मंदीपा" इत्यादींच्या दर्शनावरून "त्वंदीपा" इत्यादी, आणि काव्यादर्शामध्ये "त्वंमुखं" या दर्शनावरून 'त्वंवण्णो' (तुझा वर्ण), 'त्वंसरो' (तुझा स्वर), 'मंमुखं' (माझे मुख), 'मंवण्णो' (माझा वर्ण), 'मंसरो' (माझा स्वर) इत्यादी ग्रहण करावेत. तेथे "तू ज्यांचा द्वीप आहेस ते त्वंदीपा" किंवा "तुम्ही ज्यांचे द्वीप आहात ते त्वंदीपा", "तुझा वर्ण तो त्वंवण्णो". "माझे मुख ते मंमुखं" किंवा "आमचे मुख ते मंमुखं" अशी निर्वचने आहेत. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू होतो. Samāse tumhaamhākaṃ, honti parapadehi ve; ‘‘Tvaṃmukha’’nti ca ‘‘maṃdīpā, tayyogo mayyogo’’ti ca. समासामध्ये 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' या शब्दांचे इतर पदांसोबत खरोखर (असे रूप) होते: "त्वंमुखं", "मंदीपा", "तय्योगो" आणि "मय्योगो". Etthāha ‘‘kiṃ ettakameva tumhaamhasaddānaṃ rūpaṃ, udāhu aññampi atthī’’ti? Atthi ‘‘te me’’ iccādīni. Yadi evaṃ kasmā padamālā visuṃ na vuttāti? Avacane kāraṇamatthi. Atridaṃ kāraṇaṃ – येथे विचारले जाते: "काय 'तुम्ह' आणि 'अम्ह' शब्दांचे एवढेच रूप आहे, की आणखी काही आहे?" आहे, "ते, मे" इत्यादी. जर असे आहे, तर मग विभक्ती-रूपांची मालिका (पदमाला) स्वतंत्रपणे का सांगितली नाही? न सांगण्यामागे कारण आहे. ते कारण खालीलप्रमाणे आहे – ‘‘Te me vo no’’ti rūpāni, parāni padato yato; Tato nāmikapantīsu, na tu vuttāni tāni me. "ते, मे, वो, नो" ही रूपे दुसऱ्या पदाच्या नंतरच येत असल्यामुळे, नाम-विभक्तीच्या श्रेणींमध्ये (पदमालेत) मी ती स्वतंत्रपणे सांगितलेली नाहीत. Ettha ca mayaṃ me vo nosaddānamatthuddhāro vuccate – tesaddassa pana vuttova. Yasmā aṭṭhakathācariyā mayaṃsaddaṭṭhānepi mayāsaddo, mayāsaddaṭṭhānepi ca mayaṃsaddo icceva vadanti, tasmā mayampi tatheva vadāma. Mayaṃsaddo ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjāmayamasmubho’’tiādīsu asmadatthe āgato[Pg.386]. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātā mandosisūpagā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu nibbattiatthe. Bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu padapūraṇamatte. ‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’nti ettha vikāratthe padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇameva sovaṇṇanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe mayasaddo daṭṭhabbo. Nibbattiatthotipi vattuṃ vaṭṭati. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte mayasaddo daṭṭhabbo. आणि येथे 'मयं', 'मे', 'वो', 'नो' या शब्दांचा अर्थ-उद्धार (स्पष्टीकरण) केला जात आहे – 'ते' शब्दाचा तर सांगितलाच आहे. ज्याअर्थी अट्ठकथाचार्य 'मयं' शब्दाच्या जागी 'मया' शब्द आणि 'मया' शब्दाच्या जागी 'मयं' शब्द असाच प्रयोग करतात, त्याअर्थी आम्हीही तसेच सांगतो. 'मयं' शब्द "अनुञ्ञातपटिञ्ञाता, तेविज्जामयमस्मुभो" इत्यादींमध्ये 'अस्मद्' (आम्ही) या अर्थाने आला आहे. "मयं निस्साय हेमाय, जाता मन्दोसिसूपगा" येथे तो प्रज्ञप्ती (संज्ञा) या अर्थाने आला आहे. "मनोमया पीतिभक्खा सयंपभा" इत्यादींमध्ये तो 'उत्पत्ती' (निब्बत्ति) या अर्थाने आला आहे. बाह्य प्रत्ययाशिवाय केवळ मनानेच उत्पन्न झालेले ते 'मनोमय'. "मी सर्व मातीची (मत्तिकामय) कुटी बनवावी का?" इत्यादींमध्ये तो 'विकार' (रूपांतर) या अर्थाने आला आहे. "दानमय, शीलमय" इत्यादींमध्ये तो केवळ 'पदपूरण' (शब्द पूर्ण करण्यासाठी) या अर्थाने आला आहे. "तुझे सुवर्णमय (सोवण्णमय) आसन भव्य आहे" येथे तो विकार अर्थाने किंवा केवळ पदपूरण अर्थाने पाहावा. कारण जेव्हा 'सुवर्ण हेच सोवण्ण' असा अर्थ असतो, तेव्हा सुवर्णाचा विकार म्हणजे 'सोवण्णमय' या विकार अर्थाने 'मय' शब्द पाहावा. 'उत्पत्ती' या अर्थानेही म्हणणे योग्य आहे. पण जेव्हा 'सुवर्णाने बनलेले ते सोवण्ण' असा अर्थ असतो, तेव्हा 'सोवण्ण हेच सोवण्णमय' या केवळ पदपूरण अर्थाने 'मय' शब्द पाहावा. Mesaddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu karaṇe āgato. Mayāti attho. ‘‘Tassa me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu sampadāne, mayhanti atthoti vadanti. ‘‘Pubbeva me bhikkhave sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu sāmiatthe, mamāti atthoti ca vadanti. Etthetaṃ vuccati – 'मे' शब्द "किच्छेन मे अधिगतं, हलं दानि पकासितुं" इत्यादींमध्ये करण कारकात (तृतीया विभक्तीत) आला आहे. याचा अर्थ 'मया' (माझ्याद्वारे) असा आहे. "तस्स मे भन्ते भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु" इत्यादींमध्ये संप्रदान कारकात (चतुर्थी विभक्तीत) आला आहे, याचा अर्थ 'मय्हं' (मला) असा आहे, असे म्हणतात. "पुब्बेव मे भिक्खवे सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो" इत्यादींमध्ये स्वामी अर्थात (षष्ठी विभक्तीत) आला आहे, याचा अर्थ 'मम' (माझा) असा आहे, असे म्हणतात. याविषयी असे म्हटले आहे – Karaṇe sampadāne ca, sāmiatthe ca āgato; Mesaddo iti viññeyyo, viññunā nayadassinā. करण, संप्रदान आणि स्वामी अर्थात आलेला 'मे' शब्द, नियमांचे दर्शन घेणाऱ्या विद्वानाने असा जाणावा. Ettha [Pg.387] pana ṭhatvā aṭṭhakathācariyehi kate te mesaddānamatthavivaraṇe vinicchayaṃ brūma tesamadhippāyappakāsanavasena sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭanatthaṃ. Tathā hi aṭṭhakathācariyā temesaddānaṃ sampadānatthavasena ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Evaṃ yvāyaṃ tehi asaṅkarato niyamo dassito, so sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tathā hi temesaddatthavācakā tuyhaṃ mayhaṃsaddā tava mamasaddā ca sampadānasāmiatthesu aniyamato pavattanti. येथे थांबून, अट्ठकथाचार्यांनी केलेल्या 'ते' आणि 'मे' शब्दांच्या अर्थ-विवरणावर आम्ही निर्णय सांगतो, त्यांच्या अभिप्रायाचे प्रकटीकरण करून श्रोत्यांच्या संशयाचे निर्मूलन करण्यासाठी. कारण अट्ठकथाचार्यांनी 'ते' आणि 'मे' शब्दांचा संप्रदान अर्थाने "तुय्हं, मय्हं" (तुला, मला) असा अर्थ वर्णन केला आहे, आणि स्वामी अर्थाने "तव, मम" (तुझा, माझा) असा. अशा प्रकारे त्यांनी जो हा संकररहित नियम दाखवला आहे, तो अट्ठकथांसह त्रिपिटकातील बुद्धवचनात कोठे मिळतो? कारण 'ते' आणि 'मे' शब्दांचे अर्थ सांगणारे 'तुय्हं', 'मय्हं' हे शब्द आणि 'तव', 'मम' हे शब्द संप्रदान आणि स्वामी अर्थांमध्ये अनियंत्रितपणे वापरले जातात. Tatrime payogā – idaṃ tuyhaṃ dadāmi. Tuyhaṃ vikappemi. Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi. Esa hi tuyhaṃ pitā narasīho. Tuyhaṃ pana mātā kahanti. Mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ. Na mayhaṃ bhariyā esā. Assamo sukato mayhaṃ. Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ. Tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ. Mayhaṃ sāmiko idāni marissati. Tava dīyate, tava silāghate, mama silāghate, pabbajjā mama ruccati. Tava putto. Ubho mātāpitā mamāti evaṃ aniyamato pavattanti. तेथे हे प्रयोग आहेत – "हे मी तुला देतो" (इदं तुय्हं ददामि). "तुला अर्पण करतो" (तुय्हं विकप्पेमि). "हे ब्राह्मणा, तुझ्या मांसाने, चरबीने आणि मस्तकाने मी आहुती देईन" (तुय्हं मंसेन मेदेन...). "हा खरोखर तुझा पिता नरसिंह आहे" (एस हि तुय्हं पिता नरसीहो). "पण तुझी माता कोठे आहे?" (तुय्हं पन माता कहन्ति). "मलाच दान दिले पाहिजे, इतरांना नाही; माझ्याच श्रावकांना दान दिले पाहिजे, इतरांना नाही" (मय्हमेव दानं दातब्बं...). "ही माझी पत्नी नाही" (न मय्हं भरिया एसा). "माझा आश्रम चांगला बनवला आहे" (अस्समो सुकतो मय्हं). "सर्वज्ञता मला प्रिय आहे" (सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं). "ताता, माझ्या मातेचे मुख वेगळे आहे, तुमचे वेगळे आहे" (तात मय्हं मातु मुखं अञ्ञादिसं...). "माझा पती आता मरेल" (मय्हं सामिको इदानि मरिस्सति). "तुला दिले जाते", "तुझी प्रशंसा केली जाते", "माझी प्रशंसा केली जाते", "मला प्रव्रज्या आवडते" (तव दीयते, tतव सिलाघते, मम सिलाघते, पब्बज्जा मम रुच्चति). "तुझा पुत्र", "दोन्ही माता-पिता माझे आहेत" – अशा प्रकारे हे शब्द अनियंत्रितपणे वापरले जातात. Cūḷaniruttiyañhi yamakamahātherena catutthīchaṭṭhīnaṃ anaññarūpattaṃ vuttaṃ ‘‘catutthīchaṭṭhīnaṃ sabbattha anaññaṃ, tatiyāpañcamīnaṃ bahuvacanañcā’’ti[Pg.388]. Yadi evaṃ aṭṭhakathācariyā ‘‘namo te purisājañña. Namo te buddha vīratthū’tiādīsu tuyhaṃsaddassa vasena sampadāne, tuyhanti hi attho. ‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti hi attho’’tiādīni vadantā ‘‘ayuttaṃ saṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇesu’’ntipi, ‘‘passitabbaṃ na passiṃsū’’tipi āpajjantīti? Yuttaṃyeva te saṃvaṇṇayiṃsu, passitabbañca passiṃsu. Tathā hi te ‘‘saddasatthampi ekadesato sāsanānukūlaṃ hotī’’ti paresamanukampāya saddasatthato nayaṃ gahetvā sampadānatthavasena te mesaddānaṃ ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇayiṃsu, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Saddasatthe hi catutthīchaṭṭhīrūpāni sabbathā visadisāni, sāsane pana sadisāni. Tasmā sāsane sāmaññena pavattāni catutthīchaṭṭhīrūpāni saddasatthe visesena pavattehi catutthīchaṭṭhīrūpehi samānagatikāni katvā paresamanukampāya sampadānatthe tuyhaṃ mayhaṃsaddānaṃ pavattiniyamo, sāmiatthe ca tava mamasaddānaṃ pavattiniyamo dassito. Yasmā pana paresamanukampāya ayaṃ niyamo, tasmā karuṇāyevāyaṃparādho, na aṭṭhakathācariyānaṃ. Tāya eva hi tehi evaṃ saṃvaṇṇanā katāti. चूळनिरुत्तीमध्ये यमक महाथेरांनी चतुर्थी आणि षष्ठी विभक्तीचे अभिन्न रूप असल्याचे सांगितले आहे: 'चतुर्थी आणि षष्ठीचे सर्वत्र अभिन्न रूप असते, आणि तृतीया व पंचमीचे बहुवचन देखील.' जर असे असेल, तर अट्ठकथाचार्य 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ. नमो ते बुद्ध वीरत्थु' इत्यादींमध्ये 'ते' या शब्दाच्या संदर्भात संप्रदान अर्थात 'तुय्हं' असा अर्थ आहे, आणि 'किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं' इत्यादींमध्ये स्वामी अर्थात 'तव' असा अर्थ आहे, असे म्हणतात. मग ते 'अयोग्य स्पष्टीकरण करत आहेत' किंवा 'जे पाहायला हवे होते ते त्यांनी पाहिले नाही' असा आक्षेप घेतला जाईल का? त्यांनी योग्यच स्पष्टीकरण केले आहे आणि जे पाहायला हवे होते तेच त्यांनी पाहिले आहे. कारण त्यांनी 'व्याकरणशास्त्र देखील अंशतः शासनाला अनुकूल असते' असे मानून, इतरांवरील अनुकंपेने व्याकरणशास्त्रातून नियम घेऊन, संप्रदान अर्थाच्या संदर्भात 'ते' आणि 'मे' या शब्दांचा अर्थ 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' असा स्पष्ट केला, आणि स्वामी अर्थाच्या संदर्भात 'तव' आणि 'मम' असा स्पष्ट केला. कारण व्याकरणशास्त्रात चतुर्थी आणि षष्ठीची रूपे पूर्णपणे भिन्न असतात, परंतु शासनात ती समान असतात. म्हणून, शासनात सामान्यपणे वापरली जाणारी चतुर्थी व षष्ठीची रूपे व्याकरणशास्त्रात विशेष रूपाने वापरल्या जाणाऱ्या चतुर्थी व षष्ठीच्या रूपांशी समान मानून, इतरांवरील अनुकंपेने संप्रदान अर्थात 'तुय्हं' व 'मय्हं' या शब्दांचा वापर करण्याचा नियम आणि स्वामी अर्थात 'तव' व 'मम' या शब्दांचा वापर करण्याचा नियम दाखवून दिला आहे. आणि हा नियम इतरांवरील अनुकंपेमुळे असल्यामुळे, हा केवळ करुणेचाच दोष आहे, अट्ठकथाचार्यांचा नाही. कारण त्यांनी याच करुणेपोटी असे स्पष्टीकरण केले आहे. Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ – nanu ca bho aṭṭhakathācariyehi saddanayaṃ nissāya te mesaddānaṃ sāmiatthe vattamānānaṃ ‘‘tava mamā’’ti atthavacanena ‘‘tuyhaṃ maṃsena medena, na mayhaṃ bhariyā esā’’tiādīsu sāmivisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattuṃ, tathā saddanayaññeva nissāya te mesaddānaṃ sampadānatthe vattamānānaṃ [Pg.389] ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthavacanena ‘‘bhattaṃ tava na ruccati. Pabbajjā mama ruccatī’’tiādīsupi sampadānavisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattunti? Na sakkā, gāthāsu viya cuṇṇiyapadaṭṭhānepi tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ aniyamena dvīsu atthesu pavattanato. Na hi īdise ṭhāne gāthāyaṃ vā cuṇṇiyapadaṭṭhāne vā vibhattivipallāso icchitabbo. ‘‘Tassa rajjassahaṃ bhīto. Kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmī’’tiādīsuyeva pana ṭhānesu icchitabbo. यावर काही लोक असे म्हणू शकतात – 'अहो, अट्ठकथाचार्यांनी व्याकरण नियमाचा आश्रय घेऊन, स्वामी अर्थात वापरल्या जाणाऱ्या 'ते' आणि 'मे' या शब्दांचा अर्थ 'तव' आणि 'मम' असा करून, 'तुय्हं मंसेन मेदेन', 'न मय्हं भरिया एसा' इत्यादी स्वामी विषयांमध्ये विभक्ती-विपर्यास दाखवला आहे, असे म्हणता येईल का? तसेच, व्याकरण नियमाचाच आश्रय घेऊन, संप्रदान अर्थात वापरल्या जाणाऱ्या 'ते' आणि 'मे' या शब्दांचा अर्थ 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' असा करून, 'भत्तं तव न रुच्चति', 'पब्बज्जा मम रुच्चति' इत्यादी संप्रदान विषयांमध्येही विभक्ती-विपर्यास दाखवला आहे, असे म्हणता येईल का?' असे म्हणता येणार नाही. कारण गाथांप्रमाणेच गद्य पदांमध्येही 'तुय्हं', 'मय्हं', 'तव' आणि 'मम' हे शब्द कोणत्याही नियमाशिवाय दोन्ही अर्थांमध्ये वापरले जातात. कारण अशा ठिकाणी गाथेत किंवा गद्यात विभक्ती-विपर्यास मानण्याची गरज नाही. परंतु 'तस्स रज्जस्सहाम भीतो', 'किं नु खो अहं तस्स सुखस्स भायामि' इत्यादी ठिकाणीच विभक्ती-विपर्यास मानणे योग्य आहे. Yadi saddanayaṃ nissāya ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsu vibhattivipallāso icchitabbo siyā, ‘‘brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi. Brāhmaṇassa pitā adāsī’’tiādīsupi saddanayaṃ nissāya ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsattho vacanīyo siyā catutthīchaṭṭhīrūpānaṃ satthe visuṃ vacanato. Evañca sati ko dosoti ce? Attheva doso, yasmā dānayoge vā namoyoge vā āyādesasahitāni catutthīchaṭṭhīrūpāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane nupalabbhanti, tasmā ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsatthavacane ayaṃ doso yadidaṃ avijjamānaggahaṇaṃ. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu vibhattivipallāsakaraṇaṃ sāvajjaṃ, tasmā ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsupi vibhattivipallāso na icchitabbo. जर व्याकरण नियमाचा आश्रय घेऊन 'तुय्हं मंसेन मेदेन' इत्यादींमध्ये विभक्ती-विपर्यास मानायचा असेल, तर 'ब्राह्मणस्स पियपुत्तदानं अदासि', 'ब्राह्मणस्स पिता अदासि' इत्यादींमध्येही व्याकरण नियमाचा आश्रय घेऊन 'ब्राह्मणाय' इत्यादी रूपांद्वारे विभक्ती-विपर्यास सांगावा लागेल, कारण व्याकरणशास्त्रात चतुर्थी आणि षष्ठीची रूपे स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. आणि जर असे झाले तर काय दोष आहे? दोष नक्कीच आहे. कारण दान किंवा नमस्कार यांच्या योगात 'आय' आदेशासह असणारी चतुर्थी-षष्ठीची रूपे अट्ठकथांसह असणाऱ्या तिपिटक बुद्धवचनात आढळत नाहीत. म्हणून, 'ब्राह्मणाय' इत्यादी रूपांद्वारे विभक्ती-विपर्यास सांगण्यात हा दोष आहे की, जे अस्तित्वात नाही त्याचे ग्रहण केले जाईल. आणि ज्या अर्थी अशा ठिकाणी विभक्ती-विपर्यास करणे दोषयुक्त आहे, त्या अर्थी 'तुय्हं मंसेन मेदेन' इत्यादींमध्येही विभक्ती-विपर्यास मानू नये. Catutthīchaṭṭhīrūpāni hi anaññāni dissanti ‘‘purisassa adāsi, purisassa dhanaṃ brāhmaṇānaṃ adāsi, brāhmaṇānaṃ santaka’’nti. Tathā hi pāvacane sa naṃsaddā sampadānasāmiatthesu sāmaññena [Pg.390] pavattanti, tappavatti ‘‘aggassa dātā medhāvī’’tiādīhi payogehi dīpetabbā. ‘‘Aggassa dātā medhāvī’’ti ettha hi ‘‘aggassā’’ti ayaṃ saddo yadā kriyāpaṭiggahaṇaṃ paṭicca sampadānatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa ratanattayassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Yadā pana kriyaṃ paṭicca kammabhūte sāmiatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa deyyadhammassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Evaṃ sabbathāpi vipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hotīti. Tathā saddanayaṃ nissāya ‘‘sampadānavacana’’nti tumhehi daḷhaṃ gahitassa mayhaṃsaddassa sāmiatthavasena paṇṇattiyaṃ dassanato vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoteva. Tathā hi – कारण चतुर्थी आणि षष्ठीची रूपे अभिन्न दिसतात, जसे की: 'पुरिसस्स अदासि', 'पुरिसस्स धनं', 'ब्राह्मणानं अदासि', 'ब्राह्मणानं संतकं'. तसेच बुद्धवचनात 'स' आणि 'नं' प्रत्यय असलेले शब्द संप्रदान आणि स्वामी या दोन्ही अर्थांमध्ये सामान्यपणे वापरले जातात. त्यांचा हा वापर 'अग्गस्स दाता मेधावी' इत्यादी प्रयोगांवरून स्पष्ट होतो. येथे 'अग्गस्स दाता मेधावी' यामध्ये 'अग्गस्स' हा शब्द जेव्हा क्रिया स्वीकारण्याच्या अपेक्षेने संप्रदान अर्थात वापरला जातो, तेव्हा त्याचा अर्थ 'अग्र अशा रत्नत्रयाला देणारा' असा होतो. परंतु जेव्हा तो क्रियेच्या अपेक्षेने कर्मभूत अशा स्वामी अर्थात वापरला जातो, तेव्हा त्याचा अर्थ 'अग्र अशा देय वस्तूचे दान देणारा' असा होतो. अशा प्रकारे, कोणत्याही परिस्थितीत विभक्ती-विपर्यास हा तुमचा आधार होऊ शकत नाही. तसेच, व्याकरण नियमाचा आश्रय घेऊन 'संप्रदान वाचक' म्हणून तुम्ही ठामपणे स्वीकारलेल्या 'मय्हं' या शब्दाचा स्वामी अर्थात प्रज्ञप्तीमध्ये वापर झाल्याचे दिसत असल्यामुळे, विभक्ती-विपर्यास हा तुमचा आधार मुळीच होऊ शकत नाही. कारण की – ‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro; Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti 'डोंगराच्या कड्या-कपारीत फिरणारा 'मय्हक' नावाचा एक पक्षी आहे; तो पिकलेल्या पिंपळाच्या झाडावर चढून 'माझे, माझे' (मय्हं, मय्हं) ओरडत असतो.' Ettha mayhakoti ekāya sakuṇajātiyā nāmaṃ. So hi loluppacāritāya ‘‘idampi mayhaṃ, idampi mayha’’nti kāyati ravatīti mayhakoti vuccati mayhasaddūpapadassa ke re ge saddeti dhātussa vasena. येथे 'मय्हक' हे एका पक्षीजातीचे नाव आहे. तो आपल्या अतिलोभी स्वभावामुळे 'हे देखील माझे, हे देखील माझे' असे ओरडतो, म्हणून त्याला 'मय्हक' असे म्हटले जाते. हे 'मय्ह' शब्दाच्या उपपदासह 'के रे गे सद्दे' या धातूच्या नियमानुसार होते. Atrāyaṃ padasodhanā – yadi tuyhaṃ mayhaṃsaddā dhuvaṃ sampadānatthe, tava mamasaddā ca sāmiatthe bhaveyyuṃ, evaṃ sante lokavohārakusalena sabbaññunā tassa sakuṇassa ‘‘mayhako’’ti paṇṇatti na vattabbā siyā anantogadhasampadānatthattā, antogadhasāmyatthattā pana ‘‘mamako’’ icceva paññatti vattabbā siyā. Etthapi ‘‘mayhako’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena vuttanti ce? Na, paṇṇattivisaye vibhattivipariṇāmassa aṭṭhānattā anavakāsattā. येथे ही पद-मीमांसा आहे – जर 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे शब्द निश्चितपणे संप्रदान अर्थातच असते, आणि 'तव' व 'मम' हे शब्द स्वामी अर्थातच असते, तर लोकव्यवहारात कुशल असणाऱ्या सर्वज्ञांनी त्या पक्षाला 'मय्हक' अशी संज्ञा दिली नसती; कारण त्यात संप्रदान अर्थ समाविष्ट नसून स्वामी अर्थ समाविष्ट आहे, त्यामुळे 'ममक' अशीच संज्ञा द्यायला हवी होती. जर येथेही 'मय्हक' हा शब्द विभक्ती-विपर्यासाने वापरला आहे असे म्हटले, तर? नाही, कारण प्रज्ञप्तीच्या विषयात विभक्ती-बदलाला कोणतेही स्थान किंवा वाव नसतो. Apicettha mayhaṃsaddo sarūpato vibhatyantabhāvena tiṭṭhati kasaddena ekapadattūpagamanato, evaṃ santepi ‘‘mayhako’’ti [Pg.391] ayaṃ sakuṇavisesavācako saddo paccattavacanabhāve ṭhitoyeva īsakaṃ sāmiatthampi jotayati sujampati rājapurisasaddā viya. Imināpi kāraṇena vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoti. Iti ‘‘mayhako’’ti paṇṇattiyaṃ vattamānassa padāvayavabhūtassa mayhasaddassa avipallāsavacanalesena tuyhaṃ tava mamasaddesupi vibhattivipallāso na icchitabboti siddhaṃ. Tasmā aṭṭhakathācariyehi sampadānasāmiatthesu sāmaññena pavattānampi samānānaṃ tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ saddanayaññeva nissāya paresamanukampāya vuttappakāro niyamo dassitoti avagantabbaṃ. Iccevaṃ – शिवाय येथे 'मय्हं' हा शब्द स्वतः विभक्तीच्या अंताने युक्त असलेला शब्द म्हणून राहतो, कारण 'क' शब्दाशी त्याचा एकाच पदात समावेश होतो. असे असले तरी, 'मय्हको' हा एका विशिष्ट पक्ष्याचा वाचक असलेला शब्द प्रथमा विभक्तीत (पच्चत्तवचन) राहूनच 'सुजम्पति' (सुजापती) आणि 'राजपुरिस' (राजपुरुष) या शब्दांप्रमाणे थोडा मालकीचा (स्वामी) अर्थही प्रकट करतो. या कारणाने देखील विभक्तीचा विपर्यास (बदल) तुमच्यासाठी आधार ठरू शकत नाही. अशा प्रकारे, 'मय्हको' या संज्ञेमध्ये वर्तमान असलेल्या आणि पदाचा अवयव बनलेल्या 'मय्ह' शब्दाच्या अव्यत्यस्त (न बदललेल्या) वचनाच्या निमित्ताने 'तुय्हं', 'तव', 'मम' या शब्दांमध्येही विभक्तीचा विपर्यास इच्छित नाही, हे सिद्ध होते. म्हणूनच, अट्ठकथाचार्यांनी संप्रदान आणि स्वामी (षष्ठी) अर्थांमध्ये सामान्यपणे वापरल्या जाणाऱ्या समान अशा 'तुय्हं', 'मय्हं', 'तव', 'मम' या शब्दांचा व्याकरण नियमाचाच आश्रय घेऊन, इतरांवरील अनुकंपेने (दयेने) वरील प्रकारचा नियम दर्शविला आहे, असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे - ‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime sadde, sampadāne garū vaduṃ; ‘‘Tava mamā’’ti sāmimhi, nayamādāya satthato. शिक्षकांनी (गुरू) शास्त्रातील नियमाचा आधार घेऊन 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे शब्द संप्रदान अर्थात आणि 'तव' व 'मम' हे शब्द स्वामी (षष्ठी) अर्थात सांगितले आहेत. Evaṃ santepi etesaṃ, niyamo natthi pāḷiyaṃ; Koci tesaṃ viseso ca, diṭṭho amhehi taṃ suṇa. असे असले तरी, पाळीमध्ये (पाळि भाषेत) यांचा असा कोणताही (कठोर) नियम नाही; आणि आमच्याद्वारे त्यांच्यात जो काही विशेष (भेद) पाहिला गेला आहे, तो ऐका. Sāmyatthasampadānatthā, sambhavanti yahiṃ duve; ‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime saddā, te payogā na dullabhā. जिथे स्वामी अर्थ आणि संप्रदान अर्थ हे दोन्ही संभवतात, तिथे 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' या शब्दांचे प्रयोग दुर्मिळ नाहीत. ‘‘Tava mamā’’time saddā, pāyā sāmimhi vattare; Sampadāne yahiṃ honti, te payogā panappakā. 'तव' आणि 'मम' हे शब्द बहुधा स्वामी (षष्ठी) अर्थात वापरले जातात; परंतु जिथे ते संप्रदान अर्थात वापरले जातात, ते प्रयोग मात्र अल्प (कमी) आहेत. Tavato mamato tuyhaṃ-mayhaṃsaddāva sāsane; Pāṭhe nekasahassamhi, sāmiatthe pavattareti. शासनात (बुद्धवचनात) हजारो पाठांमध्ये 'तव' आणि 'मम' पेक्षा 'तुय्हं' आणि 'मय्हं' हे शब्दच स्वामी (षष्ठी) अर्थात वापरले जातात. Sabbāpi imā nītiyo paramasukhumā sududdasā vīrajātinā sādhukaṃ manasi kātabbā. या सर्व अत्यंत सूक्ष्म आणि समजण्यास कठीण असलेल्या व्याकरण पद्धती (नीती) प्रज्ञावंतांनी चांगल्या प्रकारे मनात धारण केल्या पाहिजेत. Vo nosaddesu pana vosaddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci vo [Pg.392] anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha bhikkhave paṇāmemi vo’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo bhikkhave desessāmī’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsita’’ntiādīsu sāmivacane. ‘‘Ye hi voariyā parisuddhā kāyakammantā’’tiādīsu padapūraṇamatte. Etthetaṃ vuccati – आता 'वो' आणि 'नो' या शब्दांमध्ये, 'वो' हा शब्द प्रथमा (पच्चत्त), द्वितीया (उपयोग), तृतीया (करण), संप्रदान, षष्ठी (सामिवचन) आणि पादपूरण (पद पूर्ण करण्यासाठी) या अर्थांमध्ये दिसून येतो. 'कच्चि वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना' (हे अनुरुद्धहो, तुम्ही सर्व एकोप्याने आणि आनंदाने राहत आहात ना?) इत्यादींमध्ये तो प्रथमा विभक्तीत दिसतो. 'गच्छथ भिक्खवे पणामेमि वो' (जा भिक्खूंनो, मी तुम्हाला घालवून देतो) इत्यादींमध्ये द्वितीया विभक्तीत. 'न वो मम सन्तिके वत्थब्बं' (तुम्ही माझ्या जवळ राहू नये) इत्यादींमध्ये तृतीया विभक्तीत. 'वनपत्थपरियायं वो भिक्खवे देसेस्सामि' (भिक्खूंनो, मी तुम्हाला वनप्रस्थ पर्याय उपदेशीन) इत्यादींमध्ये संप्रदान अर्थात. 'सब्बेसं वो सारिपुत्ता सुभासितं' (हे सारिपुत्त, तुम्हा सर्वांचे भाषण सुभाषित आहे) इत्यादींमध्ये षष्ठी विभक्तीत. 'ये हि वो अरिया परिसुद्धा कायकम्मन्ता' इत्यादींमध्ये केवळ पादपूरण अर्थात दिसतो. याविषयी असे म्हटले आहे - ‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye; Sāmissa vacane ceva, tatheva padapūraṇe; Imesu chasu ṭhānesu, vosaddo sampavattati’’. प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, संप्रदान, षष्ठी आणि तसेच पादपूरण; या सहा स्थानांमध्ये 'वो' हा शब्द चांगल्या प्रकारे वापरला जातो. Nosaddo paccattopayogakaraṇasampadānasāmivacanāvadhāraṇanusaddatthesu paṭisedhe nipātamatte ca vattati. Ayañhi ‘‘gāmaṃ no gaccheyyāmā’’ti ettha paccatte dissati. ‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācana’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Saṃvibhajetha no rajjenā’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Satthā no bhagavā anuppatto’’tiādīsu sāmivacane. ‘‘Na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti ettha avadhāraṇe. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ mahārājā’’tiādīsu nusaddatthe, pucchāyantipi vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Subhāsitaññeva bhāseyya, no ca dubbhāsitaṃ bhaṇe’’tiādīsu paṭisedhe. ‘‘Na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī’’tiādīsu nipātamatte. Etthetaṃ vuccati – 'नो' हा शब्द प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, संप्रदान, षष्ठी, अवधारण (निश्चय), 'नु' शब्दाच्या अर्थात (प्रश्नार्थक), निषेध आणि केवळ निपात अर्थात वापरला जातो. जसे की, 'गामं नो गच्छेय्याम' (आम्ही गावात जावे) येथे तो प्रथमा विभक्तीत दिसतो. 'मा नो अज्ज विकन्तिंसु, रञ्ञो सूदा महानसे' (राजाच्या आचाऱ्यांनी आज स्वयंपाकघरात आमचे तुकडे करू नयेत) इत्यादींमध्ये द्वितीया विभक्तीत. 'न नो विवाहों नागेहि, कतपुब्बो कुदाचनं' (आमचा नागांशी कधीही विवाह झालेला नाही) इत्यादींमध्ये तृतीया विभक्तीत. 'संविभजेथ नो रज्जेन' (आम्हाला राज्याचा वाटा द्यावा) इत्यादींमध्ये संप्रदान अर्थात. 'सत्था नो भगवा अनुप्पत्तो' (आमचे शास्ता भगवान आले आहेत) इत्यादींमध्ये षष्ठी विभक्तीत. 'न नो समं अत्थि तथागतेन' (तथागतांसारखा दुसरा कोणीही नाहीच) येथे अवधारण (निश्चय) अर्थात. 'अभिजानासि नो त्वं महाराज' (हे महाराज, तुम्हाला आठवते का?) इत्यादींमध्ये 'नु' शब्दाच्या अर्थात, जो प्रश्न विचारण्यासाठी देखील वापरणे योग्य आहे. 'सुभासितञ्ञेव भासेय्य, नो च दुब्भासितं भणे' (सुभाषितच बोलावे, दुर्भाषित बोलू नये) इत्यादींमध्ये निषेध अर्थात. 'न नो सभायं न करोन्ति kiñcī' इत्यादींमध्ये केवळ निपात अर्थात. याविषयी असे म्हटले आहे - Paccatte [Pg.393] cupayoge ca, karaṇe sampadāniye; Sāmyāvadhāraṇe ceva, nusaddatthe nivāraṇe; Tathā nipātamattamhi, nosaddo sampavattati. प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, संप्रदान, षष्ठी, अवधारण, 'नु' शब्दाचा अर्थ, निषेध आणि तसेच केवळ निपात अर्थात 'नो' हा शब्द चांगल्या प्रकारे वापरला जातो. Idāni sabbanāmānaṃ yathārahaṃ saṃkhittena missakapadamālā vuccate – आता सर्वनामांची योग्यतेनुसार संक्षेपाने मिश्र पदमाला (रूपे) सांगितली जात आहे - Yo so, ye te. Yaṃ taṃ, ye te. Yena tena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yā sā, yā tā. Yaṃ taṃ, yā tā. Yāya tāya. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yaṃ taṃ, yāni tāni. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā nayena liṅgattayayojanā kātabbā. यो सो (जो तो), ye te (जे ते). यं तं (ज्याला त्याला), ये ते. येन तेन (ज्याद्वारे त्याद्वारे). उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. या सा (जी ती), या ता. यं तं, या ता. याय ताय. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. यं तं, यानि तानि. उर्वरित रूपे सविस्तर जाणावीत. या पद्धतीने तिन्ही लिंगांची योजना करावी. ‘‘Eso so, ete te. Ayaṃ so, ime te. So ayaṃ te ime’’tiādinā yathāpayogaṃ padamālā yojetabbā. Tathā hi ‘‘yo so bhagavā sayambhū anācariyako. Ete te bhikkhave ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā. Ayaṃ so sārathi etī’’ti evamādayo vicittappayogā dissanti. Iti sabbanāmikapadānaṃ missakapadamālā yojetabbā. 'एसो सो' (हा तो), 'एते ते' (हे ते). 'अयं सो' (हा तो), 'इमे ते' (हे ते). 'सो अयं' (तो हा), 'ते इमे' (ते हे) इत्यादी प्रकारे प्रयोगाच्या गरजेनुसार पदमाला योजावी. कारण, 'यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको' (जे ते भगवान स्वयंभू आणि गुरुविना ज्ञान प्राप्त केलेले आहेत), 'एते ते भिक्खवे उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा' (भिक्खूंनो, या त्या दोन्ही टोकांना न जाता तथागतांनी शोधून काढलेली मध्यम प्रतिपदा आहे), 'अयं सो सारथि एति' (हा तो सारथी येत आहे) इत्यादी विविध प्रयोग दिसून येतात. अशा प्रकारे सर्वनाम पदांची मिश्र पदमाला योजावी. Mayā sabbatthasiddhassa, sāsane sabbadassino; Sabbattha sāsane suṭṭhu, kosallatthāya sotunaṃ. सर्वज्ञ (सब्बदस्सी) आणि सर्वार्थसिद्ध अशा बुद्धांच्या शासनात, श्रोत्यांच्या सर्व प्रकारे शासनातील चांगल्या कौशल्यासाठी माझ्याद्वारे - Asabbanāmanāmehi, sabbanāmapadehi ve; Saha sabbāni vuttāni, sabbanāmāni pantito. अ-सर्वनाम नामांसह आणि सर्वनाम पदांसह खरोखर सर्व सर्वनामे क्रमाने सांगितली गेली आहेत. Etesu katayogānaṃ, sukhumatthavijānanaṃ; Akicchapaṭivedhena, bhavissati na saṃsayo. यांमध्ये ज्यांनी अभ्यास (योग) केला आहे, त्यांना सूक्ष्म अर्थाचे आकलन कोणत्याही त्रासाशिवाय (सहजपणे) होईल, यात शंका नाही. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकाच्या वचनपद्धतींमध्ये विद्वानांच्या Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' ग्रंथातील Sabbanāmataṃsadisanāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo nāma 'सर्वनाम आणि तत्सम नामांची नामिक पदमाला विभाग' नावाचा Dvādasamo paricchedo. बारावा परिच्छेद समाप्त. 13. Savinicchayasaṅkhyānāmanāmikapadamālā १३. निर्णयांसह संख्यावाचक नामांची नामिक पदमाला Ito [Pg.394] paraṃ pavakkhāmi, saṅkhyānāmikapantiyo; Bhūdhātujehi rūpehi, aññehi cupayojituṃ. यानंतर मी संख्यावाचक नामांच्या मालिका सांगेन, ज्यांचा 'भू' धातूपासून बनलेल्या रूपांशी आणि इतर रूपांशी प्रयोग केला जाऊ शकतो. Yā hi sā heṭṭhā amhehi eka dviti catuiccetesaṃ saṅkhyāsabbanāmānaṃ nāmikapadamālā kathitā, taṃ ṭhapetvā idha asabbanāmānaṃ pañca cha sattādīnaṃ saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālā bhūdhātumayehi aññehi ca rūpehi yojanatthaṃ vuccate – कारण, जी मागे आमच्याद्वारे 'एक', 'द्वि', 'ति', 'चतु' या संख्यावाचक सर्वनामांची नामिक पदमाला सांगितली गेली आहे, ती सोडून येथे अ-सर्वनाम असलेल्या 'पञ्च' (पाच), 'छ' (सहा), 'सत्त' (सात) इत्यादी संख्यावाचक नामांची नामिक पदमाला 'भू' धातूपासून बनलेल्या आणि इतर रूपांशी जोडण्यासाठी सांगितली जात आहे - Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyaṃ. ‘‘Pañca bhūtā, pañca abhibhavitāro, pañca purisā, pañca bhūmiyo, pañca kaññāyo, pañca bhūtāni, pañca cittānī’’tiādinā sabbattha yojetabbaṃ. Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu, chassu itipi. ‘‘Chassu loko samuppanno, chassu krubbati santhava’’nti hi pāḷi. Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu. Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu. Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu. Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu. Evaṃ ekādasa. Dvādasa, bārasa. Terasa, tedasa, teḷasa. Catuddasa, cuddasa. Pañcadasa, pannarasa. Soḷasa. Sattarasa. Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Sabbametaṃ bahuvacanavasena gahetabbaṃ. पञ्च (पाच), पञ्चहि, पञ्चभि, पञ्चन्नं, पञ्चसु. हे सात विभक्तींच्या द्वारे जाणावे. "पञ्च भूता (पाच महाभूते), पञ्च अभिभवितारो (पाच अभिभवकर्ते), पञ्च पुरिसा (पाच पुरुष), पञ्च भूमियो (पाच भूमी), पञ्च कञ्ञायो (पाच कन्या), पञ्च भूतानि (पाच भूते), पञ्च चित्तानि (पाच चित्ते)" इत्यादी प्रकारे सर्वत्र योजना करावी. छ (सहा), छहि, छभि, छन्नं, छसु, छस्सु असेही होते. "छस्सु लोको समुप्पन्नो, छस्सु कृब्बति सन्थवं" (सहामध्ये लोक उत्पन्न होतो, सहामध्ये मैत्री करतो) ही पाळी (पाठांतर) आहे. सत्त (सात), सत्तहि, सत्तभि, सत्तन्नं, सत्तसु. अट्ठ (आठ), अट्ठहि, अट्ठभि, अट्ठन्नं, अट्ठसु. नव (नऊ), नवहि, नवभि, नवन्नं, नवसु. दस (दहा), दसहि, dasabhi, दसन्नं, दससु. याचप्रमाणे एकादस (अकरा). द्वादस, बारस (बारा). तेरस, तेदस, तेळस (तेरा). चतुद्दस, चुद्दस (चौदा). पञ्चदस, पन्नरस (पंधरा). सोळस (सोळा). सत्तरस (सतरा). अट्ठारस (अठरा), अट्ठारसहि, अट्ठारसभि, अट्ठारसन्नं, अट्ठारससु. हे सर्व बहुवचनाच्या अर्थाने ग्रहण करावे. Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ iccādipi. Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ, ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti, ekūnavīsaṃ bhikkhū passati, evaṃ ‘‘kaññāyo cittānī’’ti ca ādinā yojetabbaṃ. Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito, ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ, ekūnavīsāya cittehi kataṃ, ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti, ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti, ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati, ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti[Pg.395]. Evaṃ kaññāhi cittehi. Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ, evaṃ kaññānaṃ cittānaṃ. Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ. Evaṃ ‘‘kaññāsu cittesū’’ti yojetabbaṃ. Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ. एकूनवीसति (एकोणीस), एकूनवीसं इत्यादी रूपेही होतात. एकूनवीसाय, एकूनवीसायं, "एकूनवीस भिक्खू तिट्ठन्ति" (एकोणीस भिक्खू उभे आहेत), "एकूनवीसं भिक्खू पस्सति" (एकोणीस भिक्खूंना पाहतो), याचप्रमाणे "कञ्ञायो चित्तानि" इत्यादींशी योजना करावी. "एकूनवीसाय भिक्खूहि धम्मो देसितो" (एकोणीस भिक्खूंद्वारे धम्म देशिला गेला), "एकूनवीसाय कञ्ञाहि कतं" (एकोणीस कन्यांद्वारे केले गेले), "एकूनवीसाय चित्तेहि कतं" (एकोणीस चित्तांद्वारे केले गेले), "एकूनवीसाय भिक्खूनं चीवरं देति" (एकोणीस भिक्खूंना चीवर देतो), "एकूनवीसाय कञ्ञानं धनं देति" (एकोणीस कन्यांना धन देतो), "एकूनवीसाय चित्तानं रुच्चति" (एकोणीस चित्तांना आवडते), "एकूनवीसाय भिक्खूहि अपेति" (एकोणीस भिक्खूंपासून दूर जातो). याचप्रमाणे कन्या आणि चित्तांच्या बाबतीत. "एकूनवीसाय भिक्खूनं सन्तंकं" (एकोणीस भिक्खूंच्या मालकीचे), याचप्रमाणे कन्या आणि चित्तांच्या बाबतीत. "एकूनवीसायं भिक्खूसु पतिट्ठितं" (एकोणीस भिक्खूंमध्ये प्रतिष्ठित). याचप्रमाणे "कञ्ञासु चित्तेसु" अशी योजना करावी. एकूनवीसति, एकूनवीसतिं, एकूनवीसतिया, एकूनवीसतियं. Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ. Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ. Tathā ekavīsa dvāvīsa bāvīsa tevīsa catuvīsa iccādīsupi. Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ. Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ. Cattārīsa iccādipi. Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ. Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ. Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ. Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ. Sattari iccādipi. Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ. Navuti. Navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ. वीसति (वीस), वीसतिं, वीसतिया, वीसतियं. वीस, वीसं, वीसाय, वीसायं. त्याचप्रमाणे एकवीस, द्वावीस, बावीस, तेवीस, चतुवीस इत्यादींमध्येही. तिंस (तीस), तिंसं, तिंसाय, तिंसायं. चत्तालीस (चाळीस), चत्तालीसं, चत्तालीसाय, चत्तालीसायं. चत्त्तारिस असेही होते. पञ्ञास (पन्नास), पञ्ञासं, पञ्ञासाय, पञ्ञासायं. पण्णास, पण्णासं, पण्णासाय, पण्णासायं. सट्ठि (साठ), सट्ठिं, सट्ठिया, सट्ठियं. सत्तति (सत्तर), सत्ततिं, सत्ततिया, सत्ततियं. सत्तरि असेही होते. असीति (ऐंशी), असीतिं, असीतिया, असीतियं. नवुति (नव्वद), नवुतिं, नवुतिया, नवुतियं. Itthañca aññathāpi saṅkhyārūpāni gahetabbāni. Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu. ‘‘Channavutīna’’nti ca ādināpi saṅkhyārūpānaṃ katthaci dassanato keci saddasatthavidū ūnavīsatisaddaṃ sabbadāpi ekavacanantamitthiliṅgameva payuñjanti. Keci ‘‘vīsatiādayo ānavuti ekavacanantā itthiliṅgā’’ti vadanti. Keci panāhu – अशा प्रकारे आणि इतर प्रकारेही संख्यारूपे ग्रहण करावीत. एकूनवीसेहि, एकूनवीसानं, एकूनवीसेसु. "छन्नवुतीनं" (शहाण्णवांचे) इत्यादी रूपांमध्ये संख्यारूपांचे काही ठिकाणी दर्शन होत असल्यामुळे, काही व्याकरणकार "ऊनवीसति" हा शब्द नेहमी एकवचनात आणि स्त्रीलिंगातच वापरतात. काही जण म्हणतात की, "वीसतिपासून नवुतिपर्यंतचे शब्द एकवचनात आणि स्त्रीलिंगात असतात." तर काही जण म्हणतात की – ‘‘Saddā saṅkhyeyyasaṅkhāsu, ekatte vīsatādayo; Saṅkhatthe dvibahuttamhi, tā tu cānavutitthiyo’’ti. "संख्या आणि संख्यय (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तू) या अर्थांमध्ये 'वीसति' इत्यादी शब्द एकवचनात असतात; परंतु मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या द्विवचन आणि बहुवचनाच्या अर्थात, नव्वदपर्यंतचे ते शब्द स्त्रीलिंगातच असतात." Ettha dvivacanaṃ chaḍḍetabbaṃ buddhavacane tadabhāvato. Sabbesampi ca tesaṃ yathāvuttavacanaṃ kiñci pāḷippadesaṃ patvā yujjati, kiñci pana patvā na yujjati vīsativīsaṃtiṃsaṃiccādīnañhi saṅkhatthānaṃ saddānaṃ bahuvacanappayogavasenapi pāḷiyaṃ dassanato[Pg.396], kaccāyane ca yovacanasambhūtarūpavantatādassanato. Tasmā yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve tesamekavacanantatā veditabbā atthi natthisaddānaṃ viya. येथे द्विवचनाचा त्याग केला पाहिजे, कारण बुद्धवचनात (पाळी भाषेत) त्याचा अभाव आहे. आणि त्या सर्वांचे वर सांगितलेले वचन काही पाळी प्रदेशांमध्ये (वाक्यांमध्ये) योग्य ठरते, तर काही ठिकाणी योग्य ठरत नाही; कारण "वीसति", "वीसं", "तिंसं" इत्यादी मोजल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या शब्दांचा बहुवचनात प्रयोग देखील पाळीमध्ये दिसून येतो, आणि कच्चायन व्याकरणात "यो" विभक्ती प्रत्यय लागून बनलेली रूपे देखील आढळतात. म्हणून, "अत्थि" आणि "नत्थि" या शब्दांप्रमाणेच, संभवतेनुसार आणि बुद्धवचनानुसार (पाळी परंपरेनुसार) स्त्रीलिंगी भावामध्ये त्यांची एकवचनान्तता जाणावी. Atthinatthisaddā hi nipātattā ekattepi bahuttepi pavattanti ‘‘puttā matthi dhanammatthi. Natthi attasamaṃ pemaṃ. Natthi samaṇabrāhmaṇā’’tiādīsu. Aliṅgattepi panetesaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo diṭṭho. Abhidhamme hi dhammasenāpatinā anudhammacakkavattinā vohārakusalena vohārakusalasādhakena ‘‘atthiyā nava. Natthiyā navā’’ti ekavacanantaṃ itthiliṅgarūpaṃ dassitaṃ, tasmā vīsativīsatimiccādīnampi yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve ekavacanantatā veditabbā. कारण "अत्थि" आणि "नत्थि" हे शब्द निपात असल्यामुळे एकवचनात आणि बहुवचनातही वापरले जातात; जसे की "पुत्ता मत्थि धनम्मत्थि" (मला पुत्र आहेत, धन आहे), "नत्थि अत्तसमं पेमं" (आत्म्यासारखे/स्वतःसारखे प्रेम नाही), "नत्थि समणब्राह्मणा" (श्रमण आणि ब्राह्मण नाहीत) इत्यादींमध्ये. लिंग नसतानाही (अलिङ्ग असूनही) काही ठिकाणी त्यांचा स्त्रीलिंगी भाव दिसून येतो. अभिधम्मामध्ये धम्मसेनापती, अनुधम्मचक्कवत्ती, व्यवहारकुशल आणि व्यवहारकुशलता साधणारे (सारिपुत्त थेर) यांच्याद्वारे "अत्थिया नव, नत्थिया नवा" (अस्तिभावात नऊ, नास्तिभावात नऊ) असे एकवचनान्त स्त्रीलिंगी रूप दाखवले गेले आहे. म्हणून, "वीसति", "वीसतिं" इत्यादी शब्दांची देखील संभवतेनुसार आणि बुद्धवचनानुसार स्त्रीलिंगी भावामध्ये एकवचनान्तता जाणावी. Tattheke ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti ca idaṃ liṅgavipallāsavasena gahetabbaṃ maññanti. Tammativasena ‘‘hetumhi adhipatimhī’’ti pulliṅgabhāvo paṭipādetabbo, ‘‘hetupaccaye adhipatipaccaye’’ iccevattho. Atha vā ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti dvayamidaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgaṃ pulliṅgarūpanti gahetabbaṃ ‘‘hetuyo jantuyo’’tiādīnaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgānaṃ pulliṅgarūpānampi vijjamānattā, ‘‘atthiyā natthiyā’’ti idaṃ pana liṅgavipallāsavasena vuttanti na gahetabbaṃ atthi natthisaddānaṃ aliṅgabhedattā. Na hi atthi natthisaddā tīsu liṅgesu ekasmimpi antogadhā. Etesu hi atthisaddo ākhyātanipātavasena bhijjati ‘‘atthi santi saṃvijjati. Atthikhīrā brāhmaṇī’’tiādīsu[Pg.397], natthisaddo pana nipātoyeva. Iccevaṃ atthi natthisaddānaṃ nipātānañca liṅgavacanavasena kathanaṃ yujjati itthiliṅgādivasena ekattādivasena ca appavattanato. Vuttañca – त्यामध्ये काही जण असे मानतात की, "हेतुया अधिपतिया" हे लिंगविपर्यासाच्या (लिंग बदलण्याच्या) नियमामुळे ग्रहण केले पाहिजे. त्यांच्या मते "हेतुम्हि अधिपतिम्हि" असा पुल्लिंगी भाव प्रतिपादित केला पाहिजे, ज्याचा अर्थ "हेतुप्रत्ययात, अधिपतीप्रत्ययात" असाच आहे. किंवा "हेतुया अधिपतिया" हे दोन्ही स्त्रीलिंगी रूपासारखे दिसणारे पुल्लिंगी रूप आहे असे मानावे, कारण "हेतुयो जन्तुयो" इत्यादी स्त्रीलिंगी रूपांसारखी पुल्लिंगी रूपे देखील अस्तित्वात आहेत. परंतु "अत्थिया नत्थिया" हे लिंगविपर्यासाने म्हटले गेले आहे असे मानू नये, कारण "अत्थि" आणि "नत्थि" हे शब्द लिंगभेदरहित (अलिङ्ग) आहेत. "अत्थि" आणि "नत्थि" हे शब्द तिन्ही लिंगांपैकी कोणत्याही एका लिंगात समाविष्ट होत नाहीत. यांमध्ये "अत्थि" हा शब्द आख्यात-निपाताच्या (क्रियापद व अव्यय) रूपाने बदलतो, जसे की "अत्थि सन्ति संविज्जति" (आहे, आहेत, अस्तित्वात आहे), "अत्थिखीरा ब्राह्मणी" (दूध देणारी ब्राह्मणी आहे) इत्यादींमध्ये; तर "नत्थि" हा शब्द केवळ निपातच (अव्यय) आहे. अशा प्रकारे "अत्थि" आणि "नत्थि" या शब्दांचे आणि निपातांचे लिंग व वचनाच्या द्वारे कथन करणे योग्य ठरते, कारण ते स्त्रीलिंग इत्यादी रूपाने किंवा एकवचन इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होत नाहीत. आणि म्हटले देखील आहे – ‘‘Sadisaṃ tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu; Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti. "जे तिन्ही लिंगांमध्ये, सर्व विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये समान राहते, ज्यामध्ये कोणताही बदल (व्यय) होत नाही, त्याला अव्यय म्हणतात." Ettha siyā – nanu ca bho ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, evaṃ sante kasmā ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi vuttanti? Saccaṃ atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, tathā natthisaddo atthisaddassa vacanalesena gahetabbattā yugaḷapadattā ca. Idaṃ pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādivacanaṃ upasagganipātasaṅkhāte asaṅkhyāsadde sandhāya vuttaṃ, na ekekamasaṅkhyāsaddaṃ sandhāya. Tathā hi ‘‘asaṅkhyā’’ti ca ‘‘abyayā’’ti ca laddhavohāresu upasagganipātesu upasaggā sabbepi sabbavibhattivacanakā. Nipātānaṃ pana ekacce paṭhamādīsu yathārahaṃ vibhattiyuttā, ekacce avibhattiyuttā. Tattha ye yadaggena vibhattiyuttā, te tadaggena tabbacanakā. Upasagganipātesu hi paccekaṃ ‘‘idaṃ nāma vacana’’nti laddhuṃ na sakkā, sabbasaṅgāhakavasena pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi pubbācariyehi vuttaṃ. Kaccāyanācariyenapi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti vuttaṃ. Na hi āvusosaddato sabbāpi vibhattiyo labbhanti, atha kho ālapanatthavācakattā ekavacanikaanekavacanikā paṭhamāvibhattiyoyeva labbhanti. Ayamasmākaṃ khanti. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते – "हे महाशय, 'अत्थि, सक्का, लब्भा हे प्रथमेत आहेत' या वचनानुसार 'अत्थि' हा शब्द प्रथमा विभक्तीने युक्त आहे, असे असताना 'तिन्ही लिंगांत समान' (सदिसं तीसु लिङ्गेसु) इत्यादी का म्हटले गेले आहे?" हे सत्य आहे की 'अत्थि' हा शब्द प्रथमा विभक्तीने युक्त आहे, तसेच 'नत्थि' हा शब्दही 'अत्थि' शब्दाच्या साहचर्याने आणि जोडीचा शब्द असल्यामुळे (प्रथमेतच) ग्रहण केला पाहिजे. परंतु, "तिन्ही लिंगांत समान" इत्यादी वचन हे उपसर्ग आणि निपात म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या 'असंख्या' (अव्यय) शब्दांच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे, प्रत्येक स्वतंत्र अव्यय शब्दाच्या संदर्भात नाही. कारण, 'असंख्या' आणि 'अव्यय' अशी संज्ञा मिळालेल्या उपसर्ग आणि निपातांमध्ये सर्वच उपसर्ग हे सर्व विभक्ती आणि वचनांचे अर्थ देणारे असतात. निपातांपैकी काही प्रथमा इत्यादी विभक्तींनी योग्यतेनुसार युक्त असतात, तर काही विभक्तीरहित असतात. त्यांपैकी जे ज्या प्रमाणात विभक्तीने युक्त असतात, ते त्या प्रमाणात त्या वचनाचे असतात. उपसर्ग आणि निपातांमध्ये प्रत्येक शब्दाच्या बाबतीत "हे अमुक वचन आहे" असे निश्चित करणे शक्य नाही, म्हणून सर्वसमावेशकतेने पूर्वाचार्यांनी "तिन्ही लिंगांत समान" इत्यादी म्हटले आहे. आचार्य कच्चायनांनी सुद्धा याच अर्थाचा संदर्भ घेऊन "सब्बासमावुसोपसग्गनिपातादीहि चा" असे म्हटले आहे. कारण 'आवुसो' या शब्दापासून सर्व विभक्ती प्राप्त होत नाहीत, तर संबोधन अर्थाचा वाचक असल्यामुळे केवळ एकवचन आणि बहुवचनातील प्रथमा विभक्तीच प्राप्त होते. हे आमचे मत (खन्ति) आहे. Keci [Pg.398] pana sabbehipi nipātehi sabbavibhattilopaṃ vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāya. Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāya ca dutiyāya cā’’tiādivacanato, padapūraṇamattānañca avibhattiyuttānaṃ atha khalu vata vatha iccādīnaṃ nipātānaṃ vacanato. Etthāpi siyā ‘‘nanu ca bho avibhattiyuttānampi nipātānaṃ sambhavato atthi natthisaddānaṃ avibhattiko niddeso kātabbo, atha kimatthaṃ ‘atthiyā nava, natthiyā navā’ti savibhattiko niddeso kato’’ti? Sabbathā vibhattīhi vinā atthassa niddisitumasakkuṇeyyattāti. परंतु काही लोक सर्वच निपातांपासून सर्व विभक्तींचा लोप होतो असे म्हणतात, ते स्वीकारण्यायोग्य नाही. कारण "अत्थि, सक्का, लब्भा हे प्रथमेत आहेत. दिवा, भिय्यो, नमो हे प्रथमा आणि द्वितीयेत आहेत" इत्यादी वचने आहेत, आणि केवळ पादपूर्ती करणाऱ्या विभक्तीरहित 'अथ, खलु, वत, वथ' इत्यादी निपातांचे अस्तित्व असल्यामुळे. येथेही अशी शंका येऊ शकते की, "हे महाशय, विभक्तीरहित निपातही संभवत असल्यामुळे 'अत्थि' आणि 'नत्थि' या शब्दांचा विभक्तीरहित निर्देश करायला हवा था, मग 'अत्थिया नव, नत्थिया नवा' (अत्थि मध्ये नऊ, नत्थि मध्ये नऊ) असा सविभक्तीक निर्देश कशासाठी केला आहे?" कारण कोणत्याही प्रकारे विभक्तीशिवाय अर्थाचा निर्देश करणे अशक्य आहे. Yadi evaṃ ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthi natthisaddā luttāya paṭhamāya vibhattiyā vasena paṭhamāvibhattikāyeva niddisitabbā, evamakatvā kasmā sattamyantavasena ‘‘atthiyā natthiyā’’ti niddiṭṭhāti? Saccaṃ, atthi natthisaddā paṭhamāvibhattiyuttāyeva niddisitabbā, tathāpi ‘‘atthipaccaye nava, natthipaccaye navā’’ti etassatthassa paridīpane paṭhamāya okāso natthi, sattamiyāyeva pana atthi, tasmā ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti vuttaṃ. Iti atthiyānatthiyāsaddānaṃ sattamyantabhāve siddheyeva tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhiyantabhāvopi siddhoyeva hoti. Tasmā ‘‘atthibhāvo atthitā’’tiādīsupi atthiyā bhāvo atthibhāvo, natthiyā bhāvo natthibhāvo, atthiyā bhāvo atthitābhiādinā samāsataddhitaviggaho avassamicchitabbo. Yadidamamhehi vuttaṃ, taṃ ‘‘pāḷiyā virujjhatī’’ti na vattabbaṃ pāḷinayānusārena vuttattāti. जर असे आहे, तर "अत्थि, सक्का, लब्भा हे प्रथमेत आहेत" या वचनानुसार 'अत्थि' आणि 'नत्थि' हे शब्द लुप्त झालेल्या प्रथमा विभक्तीच्या आधारे प्रथमा विभक्तीचेच म्हणून निर्देशित करायला हवे होते. असे न करता सप्तम्यंत रूपाने "अत्थिया, नत्थिया" असा निर्देश का केला आहे? हे सत्य आहे की, 'अत्थि' आणि 'नत्थि' हे शब्द प्रथमा विभक्तीने युक्तच निर्देशित करायला हवे होते, तरीही "अत्थि-प्रत्ययात नऊ, नत्थि-प्रत्ययात नऊ" या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना प्रथमेला वाव नाही, तर केवळ सप्तमीलाच वाव आहे; म्हणूनच "अत्थिया नव, नत्थिया नवा" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'अत्थिया' आणि 'नत्थिया' या शब्दांचे सप्तम्यंत रूप सिद्ध झाल्यावर तृतीया, चतुर्थी, पंचमी आणि षष्ठी विभक्तीचे रूपही सिद्धच होते. म्हणूनच "अत्थिभावो, अत्थिता" इत्यादींमध्ये सुद्धा 'अत्थिया भावो अत्थिभावो' (अत्थिचा भाव तो अत्थिभाव), 'नत्थिया भावो नत्थिभावो' (नत्थिचा भाव तो नत्थिभाव), 'अत्थिया भावो अत्थिता' इत्यादी प्रकारे समास आणि तद्धित विग्रह करणे अवश्य इष्ट आहे. आम्ही जे हे सांगितले आहे, ते "पाळीशी (पाळी भाषेतील नियमांशी) विरुद्ध आहे" असे म्हणता येणार नाही, कारण ते पाळीच्या पद्धतीनुसारच (पाळिनयानुसार) सांगितले गेले आहे. Evaṃ hotu, kasmā bho ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti itthiliṅganiddeso kato, nanu nipātopasaggā aliṅgabhedāti? Saccaṃ, idaṃ pana ṭhānaṃ atīva sukhumaṃ, tathāpi pubbācariyānubhāvaññeva [Pg.399] nissāya vinicchayaṃ brūma. Yathā hi vīsatiiccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ sarūpato adabbavācakattepi dabbavācakānaṃ latāmatirattiitthī yāguvadhūsaddānaṃ viya itthiliṅgabhāvo saddasatthavidūhi anumato, evaṃ adabbavācakattepi atthi natthisaddānaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo saddhammavidūhi anumato. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti. Atha vā ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti imāni liṅgabhāvavinimuttāni sattamiyantāni nipātapadānītipi gahetabbāni, na ettha codetabbaṃ, evarūpāni nipātapadāni pubbācariyehi vuttāni na santi, tasmā chaḍḍetabbamidaṃ vacananti. असे असू दे, पण हे महाशय, "अत्थिया, नत्थिया" असा स्त्रीलिंगी निर्देश का केला आहे? निपात आणि उपसर्ग हे तर लिंगभेदविरहित (अलिङ्ग) असतात ना? हे सत्य आहे, हा विषय अत्यंत सूक्ष्म आहे, तरीही पूर्वाचार्यांच्या प्रभावाचाच आश्रय घेऊन आम्ही हा निर्णय सांगत आहोत. ज्याप्रमाणे 'वीसति' (वीस) इत्यादी संख्यावाचक शब्दांचे स्वरूप द्रव्यवाचक (वस्तूवाचक) नसले तरी, द्रव्यवाचक असलेल्या 'लता', 'मति', 'रत्ति' (रात्र), 'इत्थी' (स्त्री), 'यागु' (पेज), 'वधू' या शब्दांप्रमाणे त्यांचा स्त्रीलिंगी भाव व्याकरणकारांनी मान्य केला आहे; त्याचप्रमाणे द्रव्यवाचक नसतानाही 'अत्थि' आणि 'नत्थि' या शब्दांचा काही ठिकाणी स्त्रीलिंगी भाव सद्धम्म जाणणाऱ्यांनी मान्य केला आहे. म्हणूनच आयुष्यमान धम्मसेनापतींनी "अत्थिया नव, नत्थिया नवा" असे म्हटले आहे. किंवा "अत्थिया, नत्थिया" ही लिंगभावापासून मुक्त असलेली सप्तम्यंत निपात पदे आहेत असेही गृहीत धरले पाहिजे. येथे अशी शंका घेऊ नये की, "अशा प्रकारची निपात पदे पूर्वाचार्यांनी सांगितलेली नाहीत, म्हणून हे वचन सोडून दिले पाहिजे." Pāvacanasmiñhi garūhi aniddiṭṭhānipi anekavihitāni nipātapadāni sandissanti, nāpi ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti evamādīsu ‘‘apasaddā ime’’ti virodho uppādetabbo. Na hi acinteyyānubhāvena pāramitāpuññena nipphannena anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyamaṇḍalaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā passato buddhassa vacane aññesaṃ vācāvippalāpo avassaṃ labbhatīti. Nanu ca bho ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti ca idaṃ sāriputtattheravacanaṃ tena nikkhittattā. Tathāgatena hi tāvatiṃsabhapane desitakāle imāni padāni na santi, evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacana’’nti vadathāti? Buddhavacanaṃyeva nāma. Āyasmato hi sāriputtassa tathāgatena nayo dinno, tenapi pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena satthu santikā nayaṃ labhitvā byañjanaṃ suropitaṃ kataṃ. Sabbepi hi paṭisambhidappattā ariyā dunniruttiṃ na vadanti niruttipabhedasmiṃ sukusalattā, tasmā aññesamavisayo esa ariyānaṃ vohāroti daṭṭhabbaṃ. कारण बुद्धवचनात (पावचनस्मिं) गुरूंनी (आचार्यांनी) निर्देश न केलेलीही अनेक प्रकारची निपात पदे दिसून येतात. तसेच "हेतुया, अधिपतिया, अत्थिया, नत्थिया" इत्यादींच्या बाबतीत "हे अपशब्द (अशुद्ध शब्द) आहेत" असा विरोध निर्माण करू नये. कारण अचिंत्य प्रभावाच्या पारमिता-पुण्याने निष्पन्न झालेल्या आणि अनावरण ज्ञानाने (अनावृत ज्ञानाने) संपूर्ण ज्ञेयमंडळ हातावरील आवळ्याप्रमाणे प्रत्यक्ष पाहून उपदेश करणाऱ्या बुद्धांच्या वचनात इतरांच्या बोलण्यातील गोंधळ (वाचाविप्पलाप) असणे मुळीच शक्य नाही. "पण हे महाशय, 'हेतुया, अधिपतिया, अत्थिया, नत्थिया' हे तर स्थवीर सारिपुत्तांचे वचन आहे, कारण ते त्यांनी रचले आहे. तथागतांनी तावतिंस भवनात उपदेश करताना ही पदे नव्हती, असे असताना तुम्ही याला 'बुद्धवचन' का म्हणता?" ते बुद्धवचनच आहे. कारण आयुष्यमान सारिपुत्तांना तथागतांनीच पद्धत (नय) दिली होती. प्रभिन्न-पटिसंभिदा (विशेष ज्ञान) प्राप्त असलेल्या, शास्त्यांसमान असलेल्या त्या अग्रश्रावकांनी शास्त्यांच्या सन्निध पद्धत प्राप्त करून व्यंजनांची (शब्दांची) सुयोग्य रचना केली. कारण पटिसंभिदा प्राप्त असलेले सर्वच आर्य हे चुकीची निरुक्ती (अपशब्द) बोलत नाहीत, कारण ते भाषा आणि व्याकरणाच्या प्रकारांमध्ये अत्यंत कुशल असतात. म्हणूनच, हा आर्यांचा व्यवहार इतरांच्या आकलनाचा विषय नाही, असे समजले पाहिजे. Idāni [Pg.400] satādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate – आता 'सत' (शंभर) इत्यादी शब्दांची नामरूपे (नामिक पदमाला) सांगितली जात आहे – Sataṃ, satāni, satā. Sataṃ, satāni, sate. Satena, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu. Evaṃ sahassaṃ, sahassānīti yojetabbaṃ. Dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassanti etthāpi eseva nayo. Ayaṃ panettha payogo ‘‘sataṃ bhikkhū, sataṃ itthiyo, sataṃ cittāni. Bhikkhūnaṃ sataṃ, itthīnaṃ sataṃ, cittānaṃ sataṃ. Sahassādīsupi eseva nayo. Itthañca aññathāpi saddarūpāni bhavanti. Koṭi, koṭī, koṭiyo. Rattinayena ñeyyaṃ. 'सतं' (शंभर), 'सतानि', 'सता' (प्रथमा विभक्ती). 'सतं', 'सतानि', 'सते' (द्वितीया विभक्ती). 'सतेन', 'सतेहि', 'सतेभि' (तृतीया विभक्ती). 'सतस्स', 'सतानं' (चतुर्थी विभक्ती). 'सता', 'सतस्मा', 'सतम्हा', 'सतेहि', 'सतेभि' (पंचमी विभक्ती). 'सतस्स', 'सतानं' (षष्ठी विभक्ती). 'सते', 'सतस्मिं', 'सतम्हि', 'सतेसु' (सप्तमी विभक्ती). याचप्रमाणे 'सहस्सं' (हजार), 'सहस्सानी' असे जुळवावे. 'दसहस्सं' (दहा हजार), 'सतसहस्सं' (एक लाख), 'दसतसहस्सं' (दहा लाख) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. येथे हा प्रयोग आहे - "सतं भिक्खू" (शंभर भिक्खू), "सतं इत्थियो" (शंभर स्त्रिया), "सतं चित्तानि" (शंभर चित्त). "भिक्खूनं सतं" (भिक्खूंचे शंभर), "इत्थीनं सतं" (स्त्रियांचे शंभर), "चित्तानं सतं" (चित्तांचे शंभर). 'सहस्स' (हजार) इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. आणि अशा प्रकारे इतरही शब्दरूपे होतात. जसे की 'कोटि', 'कोटी', 'कोटियो'. हे 'रत्ति' (रात्र) शब्दाच्या रूपांप्रमाणे जाणावे. Ekappabhutito yāva, dasakā yā pavattati; Saṅkhyā tāva sā saṅkhyeyya-ppadhānāti garū vaduṃ. एकपासून सुरू होऊन दहापर्यंत जी संख्या चालते, ती संख्या 'संख्येय-प्रधान' (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूला प्राधान्य देणारी) असते, असे आचार्यांनी (गुरू) म्हटले आहे. Vīsatito yāva satā, yā saṅkhyā tāva sā pana; Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānāti ca vaṇṇayuṃ. परंतु, वीसपासून शंभरपर्यंत जी संख्या आहे, ती 'संख्या-प्रधान' (संख्येला प्राधान्य देणारी) आणि 'संख्येय-प्रधान' (मोजल्या जाणाऱ्या वस्तूला प्राधान्य देणारी) दोन्ही असते, असे वर्णन केले आहे. Apica – शिवाय - Vīsato yāva koṭiyā, saṅkhyā tāva hi sā khalu; Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānā cāti niddise. निश्चयपूर्वक, वीसपासून कोटीपर्यंत जी संख्या आहे, ती 'संख्या-प्रधान' आणि 'संख्येय-प्रधान' दोन्ही आहे असे निर्देश करावे. Tathā hi ‘‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’’nti, ‘‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti ca pāḷi dissati. तसेच, "अशीती कोटियो हित्वा, हिरञ्ञस्सापि पब्बजि" (ऐंशी कोटी सुवर्ण सोडून तो प्रव्रजित झाला) आणि "खीणासवा वीतमला, समिंसु सतकोटियो" (क्षणास्रव आणि मलरहित शंभर कोटी अरहंत एकत्र आले) अशी पाळी (पाठात) दिसून येते. Imasmiṃ pana ṭhāne sabbesaṃ saṅkhyāsaddarūpānaṃ pākaṭīkaraṇena viññūnaṃ sukhumañāṇapaṭilābhatthaṃ sāṭṭhakathaṃ udānapāḷippadesaṃ aññañca pāḷippadesamaṭṭhakathāvacanañca āharitvā dassayissāmi – परंतु, या ठिकाणी सर्व संख्यावाचक शब्दांची रूपे स्पष्ट करून विद्वानांना सूक्ष्म ज्ञान प्राप्त व्हावे या उद्देशाने, मी अट्ठकथेसह उदानपाळीचा भाग आणि इतर पाळी व अट्ठकथेतील वचने उद्धृत करून दाखवतो - ‘‘Yesaṃ [Pg.401] kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni, yesaṃ navuti piyāni, navuti tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ asīti…pe… yesaṃ sattati. Yesaṃ saṭṭhi. Yesaṃ paññāsaṃ, yesaṃ cattārīsaṃ, yesaṃ tiṃsaṃ. Yesaṃ kho visākhe vīsaṃ piyāni, vīsati tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ dasa. Yesaṃ nava. Yesaṃ aṭṭha. Yesaṃ satta. Yesaṃ cha. Yesaṃ pañca. Yesaṃ cattāri. Yesaṃ tīṇi. Yesaṃ dve. Yesaṃ ekaṃ piyaṃ, tesaṃ ekaṃ dukkha’’nti. “हे विशाखे! ज्यांना शंभर प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना शंभर दुःखे आहेत; ज्यांना नव्वद प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना नव्वद दुःखे आहेत. ज्यांना ऐंशी... पे... ज्यांना सत्तर. ज्यांना साठ. ज्यांना पन्नास, ज्यांना चाळीस, ज्यांना तीस. हे विशाखे! ज्यांना वीस प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना वीस दुःखे आहेत. ज्यांना दहा. ज्यांना नऊ. ज्यांना आठ. ज्यांना सात. ज्यांना सहा. ज्यांना पाच. ज्यांना चार. ज्यांना तीन. ज्यांना दोन. ज्यांना एक प्रिय गोष्ट आहे, त्यांना एक दुःख आहे.” Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni. ‘‘Sataṃ piya’’ntipi keci paṭhanti. Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa, tāva saṅkhyāsaṅkhyeyyappadhānā, tasmā ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Keci pana ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhāna’’ntiādinā paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ, tāva saṅkhyeyyappadhānā saṅkhyāppadhānā ca, tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānaṃyeva gahetvā ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Sabbesampi ca yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhanti pāṭho, na pana dukkhassāti. Ekasmiñhi padakkame ekarasāva bhagavato desanā hotīti. Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā. Ayaṃ tāva sāṭṭhakatho udānapāḷippadeso. तेथे 'सतं पियानि' म्हणजे शंभर प्रिय वस्तू. काही जण 'सतं पियं' असाही पाठ वाचतात. आणि येथे, कारण एकपासून सुरू करून दहापर्यंत संख्या ही 'संख्येय-प्रधान' असते, म्हणून 'येसं दस पियानि, दस तेसं दुक्खानि' (ज्यांना दहा प्रिय गोष्टी आहेत, त्यांना दहा दुःखे आहेत) इत्यादी प्रकारे पाळी आली आहे. काही जण 'येसं दस पियानं, दस तेसं दुक्खानं' असा पाठ वाचतात, ते योग्य नाही. कारण वीसपासून सुरू करून शंभरपर्यंत संख्या ही 'संख्येय-प्रधान' आणि 'संख्या-प्रधान' दोन्ही असते, म्हणून तेथेही 'संख्येय-प्रधान' रूपच घेऊन 'येसं खो विसाखे सतं पियानि, सतं तेसं दुक्खानि' इत्यादी प्रकारे पाळी आली आहे. आणि सर्वांसाठीच 'येसं एकं पियं, एकं तेसं दुक्खं' (ज्यांचे एक प्रिय आहे, त्यांचे एक दुःख आहे) असा पाठ आहे, 'दुक्खस्स' (दुःखाचे) असा नाही. कारण एकाच पदक्रमात भगवंतांचा उपदेश एकरस (एकसमान स्वराचा) असतो. म्हणून, वर सांगितलेल्या नियमानुसारच पाळी समजली पाहिजे. हा तर अट्ठकथेसह उदानपाळीचा भाग झाला. Idāni añño pāḷippadeso aṭṭhakathāpāṭhappadeso ca nīyate – आता दुसरा पाळीचा भाग आणि अट्ठकथेचा पाठ उद्धृत केला जात आहे - ‘‘Sataṃ [Pg.402] hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññā sahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā; Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti “शंभर हत्ती, शंभर घोडे, शंभर खेचरांचे रथ, आणि मणिकुंडल धारण केलेल्या शंभर हजार कन्या; (या सर्व गोष्टी) एका (धर्माचरणी व्यक्तीच्या) पाऊल टाकण्याच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत.” Pāḷi. Ettha ‘‘sataṃ hatthī’’tiādīni visesitāni, ‘‘sahassānī’’ti visesanaṃ, tasmā sataṃsaddaṃ sahassasaddena yojetvā ‘‘hatthī’’tiādīni pana upapadaṃ katvā attho gahetabbo. Hatthī sataṃ sahassāni. Assā sataṃ sahassāni. Assatarīrathā sataṃ sahassāni. Āmukkamaṇikuṇḍalā kaññā sataṃ sahassāni. Idaṃ saṅkhyeyyappadhānavasenatthagahaṇaṃ. Saṅkhyāppadhānavasena pana ayampi attho gahetabbo ‘‘hatthīnaṃ satasahassaṃ, assānaṃ satasahassaṃ, assatarīrathānaṃ satasahassaṃ, āmukkamaṇikuṇḍalānaṃ kaññānaṃ satasahassa’’nti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. ‘‘Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’’ti ayamaṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘pañcā’’ti saddaṃ satasaddena saddhiṃ yojetvā ‘‘sippikānaṃ sataṃ natthī’’ti ettha viya himavā pabbato yojanānaṃ pañca satāni uccoti saṅkhyāppadhānavasena attho gahetabbo. ‘‘Pañca satānī’’ti ca addhuno accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Satamiti saddo ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tiādīsu ekavacano. ‘‘Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’tiādīsu bahuvacano. Evaṃ sahassādīnampi ekavacanabahuvacanatā labbhati. Tathā hi ‘‘bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī’’ti ettha ‘‘satasahassa’’nti ekavacanaṃ. ‘‘Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī’’ti ettha sahassanti bahuvacananti daṭṭhabbaṃ. ही पाळी आहे. येथे 'सतं हत्थी' इत्यादी विशेष्य आहेत आणि 'सहस्सानी' हे विशेषण आहे, म्हणून 'सतं' शब्दाला 'सहस्स' शब्दाशी जोडून आणि 'हत्थी' इत्यादींना उपपद करून अर्थ घ्यावा. हत्ती शंभर हजार (एक लाख). घोडे शंभर हजार. खेचरांचे रथ शंभर हजार. मणिकुंडल धारण केलेल्या कन्या शंभर हजार. हा 'संख्येय-प्रधान' दृष्टीने घेतलेला अर्थ आहे. परंतु 'संख्या-प्रधान' दृष्टीने हा देखील अर्थ घ्यावा - 'हत्तींचे एक लाख, घोड्यांचे एक लाख, खेचरांच्या रथांचे एक लाख, मणिकुंडल धारण केलेल्या कन्यांचे एक लाख'. हा नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. 'योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो' (हिमालय पर्वत पाचशे योजने उंच आहे) हा अट्ठकथेचा पाठ आहे. येथे 'पञ्च' शब्दाला 'सत' शब्दाशी जोडून, जसे 'सिप्पिकानं सतं नत्थी' यामध्ये आहे, तसे 'हिमालय पर्वत पाचशे योजने उंच आहे' असा 'संख्या-प्रधान' दृष्टीने अर्थ घ्यावा. आणि 'पञ्च सतानी' हे अंतराच्या अत्यंत संयोगामुळे द्वितीया विभक्तीत (उपयोगवचन) आहे. हा नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. 'सतं' हा शब्द 'सतं होमि, सहस्सं होमि' इत्यादींमध्ये एकवचनी आहे. 'अथेतथेकसतं खत्या, अनुयन्ता यसस्सिनो' इत्यादींमध्ये तो बहुवचनी आहे. अशा प्रकारे 'सहस्स' इत्यादी शब्दांचेही एकवचन आणि बहुवचन प्राप्त होते. जसे की, 'भिय्यो नं सतसहस्सं, यक्खानं पयिरुपासती' येथे 'सतसहस्सं' हे एकवचन आहे. 'परोसहस्सं खो पनस्स पुत्ता भविस्सन्ती' येथे 'सहस्स' हे बहुवचन आहे असे समजावे. ‘‘Kappe [Pg.403] ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye; Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manorama’’nti “एक लाख कल्प आणि चार असंख्येय वर्षांपूर्वी, अमर नावाचे एक प्रेक्षणीय आणि मनोरम नगर होते.” Pāḷi. Ettha ‘‘kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiyeti sāmiatthe upayogabahuvacanaṃ, tasmā ‘‘mahākappānaṃ satasahassānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’ti attho gahetabbo, ‘‘matthake’’ti cettha vacanaseso. ‘‘Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’iccevattho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. ही पाळी आहे. येथे 'कप्पे च सतसहस्से चतुरो च असंखिये' हे षष्ठीच्या अर्थात द्वितीया बहुवचन (उपयोगबहुवचन) आहे, म्हणून 'चार असंख्येय आणि एक लाख महाकल्पांच्या शेवटी (पूर्वी)' असा अर्थ घ्यावा, आणि येथे 'मत्थके' (शेवटी/पूर्वी) हा शब्द अध्याहृत (वचनशेष) आहे. 'एक लाख कल्पांनी अधिक असलेल्या चार असंख्येय कल्पांच्या शेवटी' असाच याचा अर्थ आहे. हा नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye; Etthantare yaṃ caritaṃ, sabbaṃ taṃ bodhipācana’’nti “एक लाख कल्प आणि चार असंख्येय वर्षांच्या या काळात जे काही आचरण (चर्या) केले गेले, ते सर्व बोधी परिपक्व करणारे (बोधिपाचन) होते.” Pāḷi. Ettha ‘‘kappe’’ti accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ. ‘‘Satasahasse kappe’’ti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso upayoganiddeso ca. Samānādhikaraṇañhi idaṃ kappasaddena. ‘‘Caturo ca asaṅkhiye’’ti acchantasaṃyogavasena upayogabahuvacanāni. Kassa pana asaṅkhiyeti? Aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato ‘‘kappāna’’nti ayamattho viññāyateva. Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti. Casaddo sampiṇḍanattho ‘‘mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappe’’ti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. पाळि (पाठात). येथे 'कप्पे' (कप्पांमध्ये) हे अत्यंतसंयोगाच्या (निरंतरतेच्या) अर्थाने द्वितीया बहुवचन आहे. 'सतसहस्से कप्पे' (एक लाख कप्पांमध्ये) हा 'कप्प' शब्दाच्या संबंधामुळे पुल्लिंगी निर्देश आणि द्वितीया निर्देश आहे. कारण हे 'कप्प' शब्दाशी समानाधिकरण आहे. 'चतुरो च असंखिये' (आणि चार असंख्येय) हे अत्यंतसंयोगाच्या अर्थाने द्वितीया बहुवचन आहे. पण 'असंख्येय' कशाचे? दुसऱ्या कशाचा उल्लेख नसल्यामुळे आणि 'कप्प' (कल्प) चा उल्लेख असल्यामुळे, प्रकरणावरून 'कप्पांचे' (कप्पानां) असाच अर्थ समजला जातो. कारण जे सांगितले आहे ते सोडून न सांगितलेल्या कशाचेही ग्रहण करणे योग्य नाही. 'च' (आणि) हा शब्द समुच्चयार्थक आहे, ज्याचा अर्थ 'चार असंख्येय महाकल्प आणि एक लाख महाकल्प' असा होतो. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū’’ti pāḷi. Ettha ghaṭāti ghaṭānaṃ. Sāmiatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. ‘‘Ghaṭānaṃ anekasahassāni’’ iccevattho. Kumbhīnañca satā bahūti anekāni ca kumbhīnaṃ satāni. Ettha nikāralopo daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. 'घटानेकसहरूसाने, कुंभीनञ्च सता बहू' (हजारो घडे आणि अनेक शेकडो कुंभ) हा पाळिपाठ आहे. येथे 'घटा' म्हणजे 'घटानां' (घड्यांचे). कारण हे षष्ठीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. 'घड्यांचे अनेक हजार' असाच याचा अर्थ आहे. 'कुंभीनञ्च सता बहू' म्हणजे कुंभांचे (घागरींचे) अनेक शेकडो. येथे 'नि' काराचा लोप झाला आहे असे समजावे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Dasavīsasahassānaṃ[Pg.404], dhammābhisamayo ahu; Ekadvinnaṃ abhisamayo, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti 'दसवीससहस्सानं, धम्माभिसमयो अहु; एकद्विन्नं अभिसमयो, गणनातो असंखियो' (दहा-वीस हजारांना धम्माभिसमय झाला; एक-दोघांचा अभिसमय तर गणनेच्या पलीकडे, असंख्येय होता) हा पाळिपाठ आहे. Pāḷi. Ettha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsasahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccappaṭivedho. Ekadvinnanti sīsamattakathanaṃ, tena ‘‘ekassa ceva dvinnañca tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasanna’’ntiādinā nayena asaṅkhyeyyoti attho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. पाळि. येथे 'दसवीससहस्सानं' म्हणजे दहा हजार आणि वीस हजारांचे. 'धम्माभिसमयो' म्हणजे चतुरार्य सत्यांचा साक्षात्कार (चतुसच्चप्पटिवेधो). 'एकद्विन्नं' (एक-दोघांचा) हे केवळ मुख्यत्वे करून सांगितले आहे, त्याद्वारे 'एकाचा, दोघांचा, तिघांचा, चौघांचा... पे... दहा जणांचा' इत्यादी पद्धतीने असंख्येय असा अर्थ होतो. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā; Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā’’ti 'चत्तारि सतसहस्सानि, चळभिञ्ञा महिद्धिका; दीपङ्करं लोकविदुं, परिवारेंति सब्बदा' (सहा अभिज्ञा प्राप्त केलेले, महाऋद्धिवान चार लाख [भिक्खू] लोकविदू दीपंकर बुद्धांना नेहमी वेढून राहत असत) हा पाळिपाठ आहे. Pāḷi. Ettha cattāri satasahassānīti idaṃ liṅgabhedavasena ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti imehi dvīhi padehi samānādhikaraṇaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu asaṅkhyeyya vācakopi saddo napuṃsakova hoti, tasmā ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ca ‘‘chaḷabhiññā’’ti ca ‘‘mahiddhikā’’ti ca etaṃ padattayaṃ samānādhikaraṇaṃ. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahaddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ panatthe ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ayaṃ saṅkhyāvacano bhavati. ‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā’’tiādīsupi ayaṃ nayo netabbo. ‘‘Tā ca satta satā bhariyā, dāsyo satta satāni cā’’ti pāḷi. Ettha satāti ‘‘satānī’’ti napuṃsakavasena gahetabbaṃ, na itthiliṅgavasena. ‘‘Satā’’ti hi ‘‘pañca cittā vipākā’’tiādīni viya napuṃsakarūpaṃ. Itthiliṅgabhūtā hi satasaddo natthi, tathā pulliṅgabhūto. Yadi ca dviliṅgo satasaddo siyā[Pg.405], evañca sati ‘‘puriso, kaññā’’ti ca okārantapulliṅgaākārantitthirūpehipibhavitabbaṃ. Rūpadvayampi satasaddassa natthi, tena ñāyati ‘‘satasaddo ekantanapuṃsako’’ti. पाळि. येथे 'चत्तारि सतसहस्सानि' हे लिंगभेदाच्या कारणाने 'चळभिञ्ञा महिद्धिका' या दोन पदांशी समानाधिकरण आहे. कारण अशा ठिकाणी संख्यावाचक शब्द देखील नपुंसकलिंगीच असतो, म्हणून 'चत्तारि सतसहस्सानि', 'चळभिञ्ञा' आणि 'महिद्धिका' ही तिन्ही पदे समानाधिकरण आहेत. किंवा 'चळभिञ्ञा महिद्धिका' म्हणजे 'षडभिज्ञा प्राप्त आणि महाऋद्धिवान असलेल्यांचे' अशा षष्ठीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे रूप समजावे. या अर्थामध्ये 'चत्तारि सतसहस्सानि' हे संख्यावाचक बनते. 'तीणि सतसहस्सानि, नारियो समलङ्कता' (तीन लाख सुशोभित स्त्रिया) इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू करावा. 'ता च सत्त सता भरिया, दास्यो सत्त सतानि चा' (आणि त्या सातशे पत्नी आणि सातशे दासी) हा पाळिपाठ आहे. येथे 'सता' हे 'सतानि' या नपुंसकलिंगी रूपाने ग्रहण करावे, स्त्रीलिंगी रूपाने नाही. कारण 'सता' हे 'पञ्च चित्ता विपाका' इत्यादींप्रमाणे नपुंसकलिंगी रूप आहे. स्त्रीलिंगी असलेला 'सत' शब्द अस्तित्वात नाही, तसेच तो पुल्लिंगीही नाही. जर 'सत' शब्द द्विलिंगी असता, तर 'पुरिसो, कञ्ञा' प्रमाणे अकारान्त पुल्लिंगी आणि आकारान्त स्त्रीलिंगी रूपे झाली असती. ही दोन्ही रूपे 'सत' शब्दाची नाहीत, यावरून हे सिद्ध होते की 'सत शब्द केवळ नपुंसकलिंगीच आहे'. Nanu ca bho ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti ettha satasaddo itthiliṅgo hutvā dissatīti? Na, napuṃsakoyevāti. Nanu ca bho devatāsaddena samānādhikaraṇoti? Saccaṃ samānādhikaraṇo, tathāpi napuṃsakoyeva. Īdisesu hi saṅkhyāvisayesu samānādhikaraṇabhāvo appamāṇo. Tathā hi ‘‘pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesu’’nti napuṃsakaliṅgena pulliṅgassa samānādhikaraṇatā dissati, tasmā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti etthāpi ‘‘sattasatānī’’ti napuṃsakabhāvoyevāti avagantabbo. ‘‘Satta hatthisate datvā’’tiādīsupi satasaddo napuṃsakoyeva. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. पण अहो! 'ता देवता सत्तसता उळारा' (त्या सातशे महान देवता) येथे 'सत' शब्द स्त्रीलिंगी म्हणून दिसत नाही का? नाही, तो नपुंसकलिंगीच आहे. पण अहो! तो 'देवता' शब्दाशी समानाधिकरण आहे ना? सत्य आहे, तो समानाधिकरण आहे, तरीही तो नपुंसकलिंगीच आहे. कारण अशा संख्यांच्या बाबतीत समानाधिकरण असणे हे प्रमाण मानले जात नाही. जसे की, 'पञ्च पच्चेकबुद्धसतानि इमस्मिं इसिगिलिस्मिं पब्बते चिरवासिनो अहेसुं' (पाचशे प्रत्येकबुद्ध या इसिगिलि पर्वतावर दीर्घकाळ राहणारे होते) येथे नपुंसकलिंगाचे पुल्लिंगाशी समानाधिकरण दिसते, म्हणून 'ता देवता सत्तसता उळारा' येथेही 'सत्तसतानि' असा नपुंसकलिंगी भावच आहे असे समजावे. 'सत्त हत्थिस्ते दत्वा' (सातशे हत्ती देऊन) इत्यादींमध्येही 'सत' शब्द नपुंसकलिंगीच आहे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī’’ti pāḷi. Ettha ‘‘navutikoṭisahassehi bhikkhūhī’’ti vā ‘‘bhikkhūnaṃ navutikoṭisahassehī’’ti vā saṅkhyeyyasaṅkhyāpadhānavasena attho gahetabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. 'नवुतिकोटिसहस्सेहि, परिवारेसि महामुनी' (नव्वद हजार कोटी भिक्खूंसह महामुनी वेढलेले होते) हा पाळिपाठ आहे. येथे 'नव्वद हजार कोटी भिक्खूंसह' किंवा 'भिक्खूंच्या नव्वद हजार कोटींसह' असा संख्यावाचक आणि संख्यय (ज्याची गणना करायची आहे तो) यांच्या प्राधान्यानुसार अर्थ घ्यावा. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino’’ti pāḷi. Ettha ‘‘satasahassavassānī’’ti kālassa accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Tathā ‘‘dasavassasahassāni, agāra’majjha so vasī’’ti pāḷiyampi. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. 'सतसहस्सवस्सानि, आयु तस्स महेसिनो' (त्या महर्षींचे [बुद्धांचे] आयुष्य एक लाख वर्षे होते) हा पाळिपाठ आहे. येथे 'सतसहस्सवस्सानि' हे काळाच्या अत्यंतसंयोगाच्या (निरंतरतेच्या) अर्थाने द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. तसेच 'दसवस्ससहस्सानि, अगारमज्झ सो वसी' (तो दहा हजार वर्षे गृहस्थाश्रमात राहिला) या पाळिपाठातही हाच अर्थ आहे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Ito [Pg.406] satasahassamhi, kappe uppajji nāyako’’ti pāḷi, ‘‘ekanavute ito kappe’’ti pāḷi ca. Ettha satasahassamhi kappeti satasahassānaṃ kappānaṃ matthake. Ekanavute kappeti ekanavutiyā kappānaṃ matthaketi bhummavacanassa sāmibhummavacanavasena attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti ettha bhummavacanassa ‘‘bhagavato santike’’ti sāmibhummavacanavasena attho gahito. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. 'इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको' (इथून एक लाख कप्पांपूर्वी नायक [बुद्ध] उत्पन्न झाले) हा पाळिपाठ, आणि 'एकनवुते इतो कप्पे' (इथून एक्याण्णव कप्पांपूर्वी) हा पाळिपाठ आहे. येथे 'सतसहस्सम्हि कप्पे' म्हणजे एक लाख कप्पांच्या समाप्तीनंतर (डोक्यावर). 'एकनवुते कप्पे' म्हणजे एक्याण्णव कप्पांच्या समाप्तीनंतर, असा सप्तमी विभक्तीचा अर्थ षष्ठी-सप्तमीच्या अर्थाने घ्यावा. जसे की, 'भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सति' (भगवंतांच्या ठिकाणी ब्रह्मचर्य पाळले जाते) येथे सप्तमी विभक्तीचा अर्थ 'भगवंतांच्या सन्निध' असा षष्ठी-सप्तमीच्या अर्थाने घेतला आहे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni nahutāni ca; Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti 'यदि तत्थ सहस्सानि, सतानि नहुतानि च; नेवम्हाकं भयं कोचि, वने वाळेसु विज्जती' (जरी तेथे हजारो, शेकडो आणि लाखो हिंस्त्र श्वापदे असली, तरी वनातील त्या हिंस्त्र श्वापदांपासून आम्हाला थोडेही भय वाटत नाही) हा पाळिपाठ आहे. Pāḷi. Ayametassā attho – tattha vane vāḷānaṃ sahassāni ca satāni ca nahutāni ca yadi vijjanti. Atha vā sahassāni satānīti satasahassāni, vāḷānaṃ satasahassāni ca nahutāni ca yadi vijjanti, evaṃ vijjantesupi vāḷesu kocīti kvaci. Kocisaddo hi ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kosaddo viya kvasaddatthe vattati, nimittatthe cāyaṃ niddeso. Tena ‘‘koci kvaci kismiñci vāḷe ekassapi vāḷamigassa kāraṇā nevamhākaṃ bhayaṃ vijjatī’’ti attho gahetabbo. Atha vā kocīti kiñci appamattakampi. Ettha pana ‘‘vāḷesū’’ti nimittatthe bhummaṃ. Vāḷānaṃ kāraṇā appamattakampi amhākaṃ bhayaṃ na vijjatīti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. पाळि. याचा हा अर्थ आहे – जर त्या वनात हिंस्त्र श्वापदांचे हजारो, शेकडो आणि लाखो (नहुत) असतील. किंवा 'सहस्सानि सतानि' म्हणजे लाखो, जर हिंस्त्र श्वापदांचे लाखो आणि अब्जो (नहुत) असतील, अशा प्रकारे हिंस्त्र श्वापदे असतानाही 'कोचि' म्हणजे कुठेही. कारण 'कोचि' हा शब्द 'को ते बलं महाराजा' येथील 'को' शब्दाप्रमाणे 'क्व' (कुठे) या अर्थाने वापरला आहे, आणि हा निर्देश निमित्त अर्थाने आहे. त्यामुळे 'कोचि म्हणजे कुठेही, कोणत्याही एका हिंस्त्र श्वापदाच्या कारणाने आम्हाला थोडेही भय वाटत नाही' असा अर्थ घ्यावा. किंवा 'कोचि' म्हणजे अगदी थोडेही. येथे 'वाळेसु' (हिंस्त्र श्वापदांमध्ये) हे निमित्त अर्थाने सप्तमी विभक्तीत आहे. हिंस्त्र श्वापदांच्या कारणाने आम्हाला थोडेही भय वाटत नाही. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू करावा. ‘‘Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsaparimaṇḍalaṃ; Dasañceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni cā’’ti सर्व मिळून छत्तीस लाख, दहा हजार आणि साडेतीनशे आहेत. Aṭṭhakathāpāṭho[Pg.407]. Ettha yasmā saddato samānavibhattiliṅgavacanānaṃ padānaṃ asamānavibhattiliṅgavacanānaṃ vā atthato pana samānānaṃ dūre ṭhitānampi ekasambandho hoti, itaresaṃ samīpe ṭhitānampi na hoti, tasmā ‘‘sabba’’ntidaṃ ‘‘parimaṇḍala’’ntiminā sambandhitabbaṃ. ‘‘Chattiṃsā’’ti idaṃ pana ‘‘satasahassānī’’timinā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. हा अट्ठकथा-पाठ आहे. येथे ज्याअर्थी शब्दाच्या दृष्टीने समान विभक्ती, लिंग आणि वचन असलेल्या पदांचा किंवा असमान विभक्ती, लिंग आणि वचन असलेल्या पदांचा, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने समान असलेल्या पदांचा दूर असूनही एकमेकांशी संबंध असतो, आणि इतरांचा जवळ असूनही संबंध नसतो, म्हणून 'सब्बं' (सर्व) या पदाचा 'परिमण्डलं' या पदाशी संबंध जोडला पाहिजे. 'छत्तिंस' (छत्तीस) या पदाचा संबंध 'सतसहस्सानि' (लाख) याच्याशी जोडला पाहिजे. हाच नियम इतरही अशाच प्रकारच्या ठिकाणी लागू केला पाहिजे. ‘‘Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti दोन लाख आणि चाळीस हजार योजन जाडीची ही पृथ्वी मानली गेली आहे. Aṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘duve’’ti visesanaṃ, ‘‘satasahassānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā ‘‘cattārī’’ti visesanaṃ, ‘‘nahutānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā hi ‘‘satasahassāni nahutāni cā’’ti imāni ‘‘duve cattārī’’ti imehi visesitabbattā ‘‘dvisatasahassaṃ catunahuta’’nti atthappakāsanāni bhavanti. Evaṃ santepi ‘‘duve’’iccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ ‘‘satasahassānī’’tiādīhi saṅkhyāsaddehi samānādhikaraṇatā pubbācariyehi na vuttā. Yasmā pana yathā ‘‘duve puthujjanā vuttā. Satasahassaṃ bhikkhū’’tiādīsu samānādhikaraṇatā labbhati dabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, na tathā ‘‘duve satasahassānī’’tiādīsu adabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇatā na icchitabbā yuttiyā abhāvato. Yadi evaṃ ‘‘kusalā, rūpaṃ, cakkhumā’’tiādīnaṃ viya imesamaññamaññasambandharahitā siyāti? Na, visesanavisesitabbabhāvena gahitattā. Yajjevaṃ samānādhikaraṇabhāvo laddhabboti? Na, niyamābhāvato. Ekantena hi [Pg.408] guṇaguṇīnaṃyeva visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo, na itaresaṃ visesanavisesitabbattepi. हा अट्ठकथा-पाठ आहे. येथे 'दुवे' (दोन) हे विशेषण आहे आणि 'सतसहस्सानि' (लाख) हे विशेष्य आहे. तसेच 'चत्तारि' (चार) हे विशेषण आहे आणि 'नहुतानि' (नहुत) हे विशेष्य आहे. कारण 'सतसहस्सानि नहुतानि च' ही पदे 'दुवे चत्तारि' या पदांद्वारे विशेषित होत असल्यामुळे 'दोन लाख आणि चार नहुत' असा अर्थ प्रकट करतात. असे असूनही, 'दुवे' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांचे 'सतसहस्सानि' इत्यादी संख्यावाचक शब्दांशी समानाधिकरणत्व पूर्वाचार्यांनी सांगितलेले नाही. कारण ज्याप्रमाणे 'दुवे पुथुज्जना' (दोन पृथग्जन) किंवा 'सतसहस्सं भिक्खू' (एक लाख भिक्षू) इत्यादींमध्ये विशेष्य पदे द्रव्यवाचक (वस्तूवाचक) असल्यामुळे समानाधिकरणत्व प्राप्त होते, त्याप्रमाणे 'दुवे सतसहस्सानि' इत्यादींमध्ये विशेष्य पदे द्रव्यवाचक नसल्यामुळे समानाधिकरणत्व प्राप्त होत नाही. म्हणून अशा ठिकाणी युक्तीच्या (तर्काच्या) अभावामुळे समानाधिकरणत्वाची इच्छा करू नये. जर असे असेल, तर 'कुसला, रूपं, चक्खुमा' इत्यादींप्रमाणे यांचा परस्परांशी संबंध राहणार नाही का? नाही, कारण ते विशेषण-विशेष्य भावाने ग्रहण केले गेले आहेत. जर असे असेल, तर समानाधिकरण भाव प्राप्त झाला पाहिजे का? नाही, कारण तसा नियम नाही. केवळ गुण आणि गुणी यांच्यातील विशेषण-विशेष्य भावामध्येच समानाधिकरण भाव असतो, इतरांमध्ये विशेषण-विशेष्य भाव असूनही तो नसतो. Tattha ‘‘ettaka’’nti pamāṇavacanaṃ. ‘‘Bahalattenā’’ti visesane tatiyā. Ubhayena imamatthaṃ dasseti ‘‘ayaṃ vasundharā bahalattena yojanānaṃ duve satasahassāni cattāri nahutāni ca ettakaṃ saṅkhātā’’ti. ‘‘Ettaka’’nti padassa ca ‘‘duve satasahassāni cattāri nahutāni cā’’ti imehi vā ‘‘vasundharā’’ti iminā vā samānādhikaraṇatā na icchitabbā. Ettakanti hi bhāvanapuṃsakaṃ, yaṃ saddasatthe kriyāvisesananti vadanti. Tassa ‘‘ettakena pamāṇena’’iccevattho. Apica ‘‘duve satasahassāni cattāri na hutāni cā’’ti imesampi ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā na icchitabbā ‘‘bhikkhūnaṃ sata’’nti ettha satasaddassa viya saṅkhyāvacanamattattā. Tathā hi ‘‘ettaka’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṅkhātā’’ti pana ‘‘aya’’nti ca imesaṃ ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā labbhati. Sabbopāyaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. त्यामध्ये 'एत्तकं' (एवढे) हे परिमाणवाचक पद आहे. 'बहलत्तेन' (जाडीने) या विशेषणामध्ये तृतीया विभक्ती आहे. या दोन्ही पदांद्वारे हा अर्थ दर्शविला जातो की, "ही पृथ्वी जाडीने दोन लाख आणि चार नहुत योजन एवढी मोजली गेली आहे." 'एत्तकं' या पदाचे 'दुवे सतसहस्सानि चत्तारि nहुतानि च' या पदांशी किंवा 'वसुन्धरा' या पदाशी समानाधिकरणत्व मानू नये. कारण 'एत्तकं' हे भाव-नपुंसकलिंगी पद आहे, ज्याला व्याकरणशास्त्रात क्रियाविशेषण म्हणतात. त्याचा अर्थ 'एवढ्या परिमाणाने' असाच होतो. शिवाय, 'दुवे सतसहस्सानि चत्तारि नहुतानि च' यांचेही 'वसुन्धरा' या पदाशी समानाधिकरणत्व मानू नये, कारण 'भिक्खूनां सतं' (भिक्षूंचे शंभर) यातील 'सत' शब्दाप्रमाणे हे केवळ संख्यावाचक आहे. म्हणूनच 'एत्तकं' असे म्हटले आहे. परंतु 'सङ्खाता' (मोजली गेलेली) आणि 'अयं' (ही) यांचे 'वसुन्धरा' या पदाशी समानाधिकरणत्व प्राप्त होते. हाच नियम इतरही अशाच प्रकारच्या ठिकाणी सर्व प्रकारे लागू केला पाहिजे. ‘‘Dasettha rājiyo setā, dassanīyā manoramā; Cha piṅgalā pannarasa, haliddā tā catuddasā’’ti यात दहा पांढऱ्या रेषा आहेत, ज्या दर्शनीय आणि मनोरम आहेत; सहा पिंगट आहेत, पंधरा पिवळ्या आहेत आणि त्या चौदा आहेत. Pāḷi. Ettha cha piṅgalā pannarasāti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalā rājiyoti attho gahetabbo. हा पाळी-पाठ आहे. येथे 'सहा पिंगट आणि पंधरा' याचा अर्थ 'सहा आणि पंधरा मिळून एकवीस पिंगट रेषा' असा अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. Tathā – तसेच – ‘‘Puttāpi tassa bahavo, ‘ekanāmā’ti me sutaṃ; Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā’’ti त्याला अनेक पुत्रही होते, जे 'एकच नाव' केलेले होते असे मी ऐकले आहे; ऐंशी, दहा आणि एक (एकूण एक्याण्णव) महाबळवान पुत्र 'इंद्र' नावाचे होते. Pāḷi[Pg.409]. Ettha pana ‘‘ekanavutī’’ti vattabbe ‘‘asīti dasa eko cā’’ti vuttaṃ. Vicitrasaddaracanañhi pāvacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. हा पाळी-पाठ आहे. येथे 'एकनवुती' (एक्याण्णव) असे म्हणायचे असताना 'असीiti दस एको च' (ऐंशी, दहा आणि एक) असे म्हटले आहे. कारण बुद्धवचनात शब्दांची रचना विचित्र असते. हाच नियम इतरही अशाच प्रकारच्या ठिकाणी लागू केला पाहिजे. ‘‘Tiṃsapurisanāvutyo, sabbevekekaniccitā; Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahi’maṃ cara’’nti तीस हजार आणि नऊशे पुरुष, जे सर्व आपापल्या कलेत निपुण आहेत; ज्यांच्या तोडीचा मी या संपूर्ण पृथ्वीवर फिरताना कोणालाही पाहत नाही. Pāḷi. Ettha ‘‘purisānaṃ tiṃsasahassāni navuti ca satāni tiṃsa nāvutyo’’ti vuccanti. Imasmiṃ pana ṭhāne tiṃsasaddato sahassasaddassa navutisaddato ca satasaddassa lopaṃ katvā ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti vuttanti na gahetabbaṃ. Evañhi gahaṇe sati yattha katthacipi edisī saddaracanā kātabbā siyā, katāya ca edisāya saddaracanāya atthāvagamo vinā upadesena suṇantānaṃ na siyā, tasmā nevaṃ gahetabbaṃ. Evaṃ pana gahetabbaṃ – ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti idaṃ lokasaṅketarūḷhaṃ vacanaṃ, saṅketarūḷhassa pana vacanassattho yasmā gahitapubbasaṅketehi sutvā ñāyate, na upadesato, tasmā brahmadattena raññā vuttakālepi satthārā taṃ kathaṃ āharitvā vuttakālepi sabbe manussā vināpi upadesena vacanatthaṃ jānantīti gahetabbaṃ. हा पाळी-पाठ आहे. येथे 'पुरुषांचे तीस हजार आणि नव्वद शंभर (नऊ हजार) यांना तीस नावुत्यो' असे म्हटले जाते. परंतु या ठिकाणी 'तिंस' शब्दातून 'सहस्स' शब्दाचा आणि 'नवुति' शब्दातून 'सत' शब्दाचा लोप करून 'तिंस नावुत्यो' असे म्हटले आहे, असे मानू नये. कारण असे मानल्यास कुठेही अशी शब्दरचना केली जाऊ शकते, आणि अशी शब्दरचना केल्यावर उपदेशाशिवाय ऐकणाऱ्यांना त्याचा अर्थ समजणार नाही, म्हणून असे मानू नये. तर याप्रमाणे मानले पाहिजे – 'तिंस नावुत्यो' हे लोकसंकेताने रूढ झालेले वचन आहे. संकेत-रूढ वचनाचा अर्थ पूर्वी ग्रहण केलेल्या संकेतानुसार ऐकून समजतो, उपदेशावरून नाही. म्हणूनच ब्रह्मदत्त राजाने म्हटल्या वेळी किंवा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) ती कथा उद्धृत करून सांगितल्या वेळीही सर्व लोग उपदेशाशिवायच या वचनाचा अर्थ जाणत होते, असे मानले पाहिजे. Tiṃsañceva sahassāni, navuti ca satāni tu; Tiṃsa nāvutiyo nāma, vuttā umaṅgajātake. तीस हजार आणि नव्वद शंभर (नऊ हजार) यांनाच उमंग जातकात 'तीस नावुतियो' असे म्हटले आहे. Yasmā pāvacane santi, nayā ceva acintiyā; Vohārā ca suguḷhatthā, dayāpannena desitā. ज्याअर्थी बुद्धवचनामध्ये अचिंत्य असे नियम आहेत आणि कारुणिक बुद्धांनी अत्यंत गूढ अर्थ असलेले व्यवहार (शब्दप्रयोग) उपदेशिले आहेत. Tasmā sāṭṭhakathe dhīro, gambhīre jinabhāsite; Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ. म्हणून धीर पुरुषाने अट्ठकथेसह असलेल्या गंभीर अशा जिन-भाषितामध्ये (बुद्धवचनात), गुरूंची योग्य प्रकारे सेवा करत नेहमी उपदेश ग्रहण करावा. Garūpadesahīno hi, atthasāraṃ na vindati; Atthasāravihīno so, saddhammā parihāyati. कारण गुरूंच्या उपदेशापासून वंचित असलेला मनुष्य अर्थाचे सार प्राप्त करू शकत नाही; आणि अर्थाच्या सारापासून वंचित असलेला तो सद्धम्मापासून भ्रष्ट होतो. Garūpadesalābhī [Pg.410] ca, atthasārasamāyuto; Saddhammaṃ paripālento, saddhammasmā na hāyati. परंतु गुरूंचा उपदेश प्राप्त करणारा आणि अर्थाच्या साराने युक्त असलेला मनुष्य सद्धम्माचे परिपालन करत सद्धम्मापासून कधीही भ्रष्ट होत नाही. Saddhammatthāya me tasmā, saṅkhyāmālāpi bhāsitā; Sappayogā yathāyogaṃ, sahevatthavinicchayā. म्हणून मी सद्धम्माच्या रक्षणासाठी अर्थ-निश्चयासह आणि योग्य प्रयोगांसह ही 'संख्यामाला' देखील सांगितली आहे. Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ अशा प्रकारे, अट्ठकथेसह असलेल्या नऊ अंगांच्या त्रिपिटकातील वचनमार्गांमध्ये विद्वानांच्या... Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe ...कौशल्यासाठी रचलेल्या 'सद्दनीति' प्रकरणामध्ये... Savinicchayo saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo ...संख्यावाचक नामांच्या निर्णयांसह नाम-पदमालेचा विभाग... Nāma ...नावाचा... Terasamo paricchedo. ...तेरावा परिच्छेद समाप्त झाला. 14. Atthattikavibhāga १४. अत्थ-त्तिक विभाग Bhūdhātu tāya nipphanna-rūpañcāti idaṃ dvayaṃ; Katvā padhānamamhehi, sabbametaṃ papañcitaṃ. 'भू' धातू आणि त्यापासून निष्पन्न झालेले रूप या दोन्हींना मुख्य मानून आम्ही या सर्वाचा विस्तार केला आहे. Bhavatissa vasā dāni, vakkhāmatthattikaṃ varaṃ; Atthuddhāro tumantañca, tvādiyantaṃ tikaṃ idha. आता 'भवति' च्या प्रभावाने आम्ही येथे श्रेष्ठ अशा 'अत्थ-त्तिक', 'अत्थुद्धार', 'तुमन्त' आणि 'त्वादियन्त' या त्रिकांचे वर्णन करू. Tasmā tāva bhūdhātuto pavattassa bhūtasaddassa atthuddhāro nīyate – म्हणून सर्वप्रथम 'भू' धातूपासून उत्पन्न झालेल्या 'भूत' शब्दाचा अर्थ-उद्धार सादर केले जात आहे – Khandhasattāmanussesu, vijjamāne ca dhātuyaṃ; Khīṇāsave rukkhādimhi, bhūtasaddo pavattati. स्कंध (पंचस्कंध), प्राणी (सत्त्व), अमनुष्य (यक्ष-राक्षस इत्यादी), विद्यमान (अस्तित्वात असलेले), धातू, क्षीणास्रव (अर्हत) आणि वृक्ष इत्यादींच्या संदर्भात 'भूत' हा शब्द वापरला जातो. Uppāde cāpi viññeyyo, bhūtasaddo vibhāvinā; Vipule sopasaggoyaṃ, hīḷane vidhamepi ca; Parājaye vediyane, nāme pākaṭatāya ca. तसेच, सुज्ञ पुरुषाने 'भूत' हा शब्द उत्पत्ती (उत्पाद), उपसर्गासह विपुल (पुष्कळ), निंदा (अवहेलना), विनाश, पराजय, वेदन (अनुभवणे), संज्ञा (नाव) आणि प्रगटता (स्पष्टता) या अर्थांमध्येही समजून घ्यावा. Vuttañhetaṃ – bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti bhikkhave samanupassathā’’tiādīsu hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha [Pg.411] bhūtāni samāgatānī’’ti ettha amanusse. ‘‘Cattāro kho bhikkhu mahābhūtā hetū’’ti ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ettha satte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti ettha rukkhādīsūti. Mūlapariyāyasuttaṭṭhakathāya vacanaṃ idaṃ. Ṭīkāyamādisaddena uppādādīni gayhare. Vuttañhetaṃ – ‘‘jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu bhūtasaddo uppāde dissati. Saupasaggo pana ‘‘pabhūtamariyo pakaroti puñña’’ntiādīsu vipule. ‘‘Yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpo’’tiādīsu hīḷane. ‘‘Sambhūto sāṇavāsī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Abhibhūto māro vijito saṅgāmo’’tiādīsu vidhamane. ‘‘Parābhūtarūpokho ayaṃ acelo pāthikaputto’’tiādīsu parājaye. ‘‘Anubhūtaṃ sukhadukkha’’ntiādīsu vediyane. ‘‘Vibhūtaṃ paññāyā’’tiādīsu pākaṭīkaraṇe dissati, te sabbe ‘‘rukkhādīsū’’tiādisaddena saṅgahitāti daṭṭhabbāti. तसेच हे म्हटले आहे – 'भूत' हा शब्द पंचस्कंध, अमनुष्य, धातू, विद्यमान, क्षीणास्रव, प्राणी, वृक्ष इत्यादींच्या अर्थांमध्ये दिसून येतो. 'भिक्खूहो! हे उत्पन्न झाले आहे (भूतमिदं), असे तुम्ही पाहता का?' इत्यादी वाक्यांमध्ये हा शब्द पंचस्कंदांच्या अर्थात दिसून येतो. 'येथे जे भूत (अमनुष्य) एकत्र आले आहेत' यामध्ये अमनुष्यांच्या अर्थात आहे. 'भिक्खू, चार महाभूते हेच हेतू आहेत' यामध्ये धातूंच्या अर्थात आहे. 'विद्यमान (खऱ्या) गोष्टीबाबत पाचित्तिय होते' इत्यादींमध्ये विद्यमान (अस्तित्वात असलेल्या) अर्थात आहे. 'जो काळाचा घास घेणारा भूत (क्षीणास्रव) आहे' यामध्ये क्षीणास्रवाच्या अर्थात आहे. 'जगातील सर्वच प्राणी (भूत) आपले शरीर टाकून देतील' यामध्ये प्राण्यांच्या अर्थात आहे. 'वनस्पती समूहाचा (भूतगाम) नाश केल्यास' यामध्ये वृक्ष इत्यादींच्या अर्थात आहे. हे मूलपरियायसुत्त अट्ठकथेचे (टीकेचे) वचन आहे. उपटीकेमध्ये (टीका) 'आदि' शब्दाने उत्पत्ती (उत्पाद) इत्यादींचा संग्रह केला जातो. तसेच हे म्हटले आहे – 'जात, भूत, संखत' इत्यादींमध्ये 'भूत' शब्द उत्पत्तीच्या (उत्पाद) अर्थात दिसून येतो. उपसर्गासह 'पभूतं अरियो पकरोति पुञ्ञं' (आर्य पुरुष विपुल पुण्याची कमाई करतो) इत्यादींमध्ये विपुल (पुष्कळ) या अर्थात आहे. 'बहुतांश भिक्खूंच्या दृष्टीने तो तिरस्करणीय रूपाचा (परिभूतरूपो) आहे' इत्यादींमध्ये निंदा (अवहेलना) या अर्थात आहे. 'संभूत साणवासी' इत्यादींमध्ये प्रज्ञप्ती (संज्ञा) या अर्थात आहे. 'मार पराभूत (अभिभूत) झाला, युद्ध जिंकले गेले' इत्यादींमध्ये विनाश (पराभव करणे) या अर्थात आहे. 'हा अचेलक पाथिकपुत्त पराभूत (पराभूतरूप) झाला आहे' इत्यादींमध्ये पराजयाच्या अर्थात आहे. 'सुख-दुःखाचा अनुभव घेतला (अनुभूतं)' इत्यादींमध्ये वेदन (अनुभवणे) या अर्थात आहे. 'प्रज्ञेने स्पष्ट झाले (विभूतं)' इत्यादींमध्ये प्रगटीकरणाच्या (स्पष्ट करण्याच्या) अर्थात दिसून येतो. हे सर्व 'वृक्ष इत्यादी' या शब्दाने समाविष्ट केले आहेत, असे समजावे. Idāni tumantapadāni vuccante – आता 'तुं' प्रत्ययान्त (तुमुन्-प्रत्ययान्त) पदे सांगितली जात आहेत – Bhavituṃ, ubbhavituṃ, samubbhavituṃ, pabhavituṃ, parābhavituṃ, atibhavituṃ, sambhavituṃ, vibhavituṃ, bhotuṃ, sambhotuṃ, vibhotuṃ, pātubhavituṃ, pātubbhavituṃ vā, pātubhotuṃ. Imāni akammakāni tumantapadāni. भवितुं, उब्भवितुं, समुब्भवितुं, पभवितुं, पराभवितुं, अतिभवितुं, सम्भवितुं, विभवितुं, भोतुं, सम्भोतुं, विभोतुं, पातुभवितुं, पातुब्भवितुं किंवा पातुभोतुं. ही अकर्मक 'तुं'-प्रत्ययान्त पदे आहेत. Paribhotuṃ [Pg.412] paribhavituṃ, abhibhotuṃ abhibhavituṃ, adhibhotuṃ adhibhavituṃ, atibhotuṃ atibhavituṃ, anubhotuṃ anubhavituṃ, samanubhotuṃ samanubhavituṃ, abhisambhotuṃ abhisambhavituṃ. Imāni sakammakāni tumantapadāni, sabbānetāni suddhakattari bhavanti. परिभोतुं परिभवितुं, अभिभोतुं अभिभवितुं, अधिभोतुं अधिभवितुं, अतिभोतुं अतिभवितुं, अनुभोतुं अनुभवितुं, समनुभोतुं समनुभवितुं, अभिसम्भोतुं अभिसम्भवितुं. ही सकर्मक 'तुं'-प्रत्ययान्त पदे आहेत, ही सर्व कर्तरी प्रयोगात होतात. ‘‘Bhāvetuṃ, pabhāvetuṃ, sambhāvetuṃ, vibhāvetuṃ, paribhāvetuṃ’’iccevamādīni hetukattari tumantapadāni, sabbānipi hetukattari tumantapadāni sakammakāniyeva bhavanti. Uddesoyaṃ. “भावेतुं, पभावेतुं, सम्भावेतुं, विभावेतुं, परिभावेतुं” इत्यादी प्रयोजक (कारित) 'तुं'-प्रत्ययान्त पदे आहेत, ही सर्व प्रयोजक 'तुं'-प्रत्ययान्त पदे सकर्मकच असतात. हा उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहे. Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitunti hotuṃ vijjituṃ paññāyituṃ sarūpaṃ labhituṃ. Ettha vuttanayānusārena sesānampi tumantānaṃ niddeso vitthāretabbo, sabbāni tumantapadāni catutthiyatthe vattanti ‘‘tvaṃ mama cittamaññāya, nettaṃ yācitumāgato’’ti ettha viya. Yācitunti hi yācanatthāyāti attho. Tasmā bhavituntiādīnampi ‘‘bhavanatthāyā’’ti vā ‘‘bhavanattha’’nti vā ‘‘bhavanāyā’’ti vā ādinā attho gahetabbo. Apica ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti ettha ‘‘daṭṭhu’’nti padassa ‘‘disvā’’ti atthadassanato yathārahaṃ tumantāni tvāsaddantapadatthavasenapi gahetabbāni. Etāni ca nipātapadesu saṅgahaṃgacchanti. Vuttañhi niruttipiṭake nipātapadaparicchede ‘‘tuṃ iti catutthiyā’’ti. Tatrāyamattho ‘‘tuṃ iti etadanto nipāto catutthiyā atthe vattatī’’ti. त्यामध्ये, समान अर्थ असलेल्या पदांपैकी केवळ पहिलेच पद घेऊन निर्देश केला पाहिजे – जसे की 'भवितुं' म्हणजे 'होतुं' (होण्यासाठी), 'विज्जितुं' (विद्यमान असण्यासाठी), 'पञ्ञायितुं' (प्रकट होण्यासाठी), 'सरूपं लभितुं' (स्वतःचे रूप प्राप्त करण्यासाठी). येथे सांगितलेल्या पद्धतीनुसार इतरही 'तुं'-प्रत्ययान्त पदांचा निर्देश सविस्तर करावा. सर्व 'तुं'-प्रत्ययान्त पदे चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थात वापरली जातात, जसे की 'तू माझे मन जाणून, डोळे मागण्यासाठी आला आहेस' (त्वं मम चित्तमञ्ञाय, नेत्तं याचितुमागतो) या वाक्यात. कारण 'याचितुं' चा अर्थ 'याचना करण्यासाठी' (याचनत्थाय) असा आहे. म्हणून 'भवितुं' इत्यादींचा अर्थही 'होण्यासाठी' (भवनत्थाय किंवा भवनत्थं किंवा भवनाय) असा घ्यावा. शिवाय, 'नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो' (नैष्क्रम्याला क्षेमकारक पाहून) येथे 'दट्ठुं' या पदाचा अर्थ 'दिसवा' (पाहून) असा दिसत असल्यामुळे, योग्यतेनुसार 'तुं'-प्रत्ययान्त पदांचा अर्थ 'त्वा'-प्रत्ययान्त (पूर्वकालवाचक) पदांच्या अर्थानुसारही घेतला पाहिजे. आणि ही पदे निपातांमध्ये समाविष्ट होतात. निरुक्तिपिटकातील निपातपद परिच्छेदात म्हटले आहे – 'तुं इति चतुत्थिया' (तुं हा चतुर्थीच्या अर्थात आहे). त्याचा अर्थ असा आहे – 'तुं' हा अंत असलेला निपात चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थात वापरला जातो. Tumantakathā samattā. 'तुं'-प्रत्ययान्त पदांची चर्चा समाप्त झाली. Idāni [Pg.413] tvādiyantapadāni vuccante – आता 'त्वा' इत्यादी प्रत्ययान्त (त्वा-प्रत्ययान्त) पदे सांगितली जात आहेत – Bhavitvā, bhavitvāna, bhavituna, bhaviya, bhaviyāna. Ubbhavitvā, ubbhavitvāna, ubbhavituna, ubbhaviya, ubbhaviyāna. Esa nayo ‘‘samubbhavitvā, parābhavitvā, sambhavitvā, vibhavitvā, pātubbhavitvā’’ti etthāpi. Imāni akammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni. भवित्वा, भवित्वान, भवितुन, भविय, भवियान. उब्भवित्वा, उब्भवित्वान, उब्भवितुन, उब्भविय, उब्भवियान. हाच नियम 'समुब्भवित्वा, पराभवित्वा, सम्भवित्वा, विभवित्वा, पातुब्भवित्वा' यामध्येही लागू होतो. ही अकर्मक आणि उस्सुक्कन-अर्थी (क्रियाशील अर्थाची) 'त्वा'-प्रत्ययान्त पदे आहेत. Bhutvā, bhutvāna, paribhavitvā, paribhavitvāna, paribhavituna, paribhaviya, paribhaviyāna, paribhuyya. Abhibhavitvā, abhibhavitvāna, abhibhavituna, abhibhaviya, abhibhaviyāna, abhibhuyya. Esa nayo ‘‘adhibhavitvā, atibhavitvā, anubhavitvā’’ti etthāpi. Idañcettha nidassanaṃ. ‘‘Tamavoca rājā anubhaviyāna tampi, eyyāsi khippaṃ ahamapi pūjaṃ kassa’’nti. Anubhutvā, anubhutvāna. Adhibhotvā, adhibhotvāna. भुत्वा, भुत्वान, परिभवित्वा, परिभवित्वान, परिभवितुन, परिभविय, परिभवियान, परिभुय्य. अभिभवित्वा, अभिभवित्वान, अभिभवितुन, अभिभविय, अभिभवियान, अभिभुय्य. हाच नियम 'अधिभवित्वा, अतिभवित्वा, अनुभवित्वा' यामध्येही लागू होतो. आणि याचे उदाहरण येथे दिले आहे – 'राजाने त्याचाही अनुभव घेऊन (अनुभवियान) त्याला म्हटले, तू लवकर ये, मीही कोणाची पूजा करू?' अनुभुत्वा, अनुभुत्वान. अधिभोत्वा, अधिभोत्वान. ‘‘Saṭṭhi kappasahassāni, devaloke ramissati; Aññe deve adhibhotvā, issaraṃ kārayissatī’’ti 'साठ हजार कल्प तो देवलोकात रमेल; इतर देवांवर मात करून (अधिभोत्वा) तो आपले ऐश्वर्य गाजवेल.' Idamettha pāḷinidassanaṃ, imāni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni. Imāni cattāri suddhakattariyeva bhavanti. हे येथे पाळी भाषेतील उदाहरण आहे. ही सकर्मक आणि उस्सुक्कन-अर्थी 'त्वा'-प्रत्ययान्त पदे आहेत. ही कर्तरी प्रयोगात होतात. ‘‘Bhāvetvā, bhāvetvāna. Pabhāvetvā, pabhāvetvāna. Sambhāvetvā, sambhāvetvāna. Vibhāvetvā, vibhāvetvāna. Paribhāvetvā, paribhāvetvāna’’iccevamādīni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni hetukattariyeva bhavanti. Uddesoyaṃ. “भावेत्वा, bhावेत्वान. पभावेत्वा, पभावेत्वान. सम्भावेत्वा, सम्भावेत्वान. विभावेत्वा, विभावेत्वान. परिभावेत्वा, परिभावेत्वान” इत्यादी सकर्मक आणि उस्सुक्कन-अर्थी 'त्वा'-प्रत्ययान्त पदे प्रयोजक (कारित) प्रयोगात होतात. हा उद्देश (संक्षिप्त निर्देश) आहे. Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitvāti hutvā paññāyitvā sarūpaṃ labhitvā. Evaṃ vuttanayānusārena sesānampi tvādiyantapadānaṃ niddeso vitthāretabbo. Ayaṃ pana viseso [Pg.414] bhutvāti sampattiṃ anubhutvāti sakammakavasena attho gahetabbo. Bhutvā anubhutvāti imesañhi samānatthataṃ saddhammavidū icchanti. Atridaṃ vuccati – त्यामध्ये, समान अर्थ असलेल्या पदांपैकी केवळ पहिलेच पद घेऊन निर्देश केला पाहिजे – जसे की 'भवित्वा' म्हणजे 'हुत्वा' (होऊन), 'पञ्ञायित्वा' (प्रकट होऊन), 'सरूपं लभित्वा' (स्वतःचे रूप प्राप्त करून). अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीनुसार इतरही 'त्वा'-प्रत्ययान्त पदांचा निर्देश सविस्तर करावा. परंतु हा विशेष फरक आहे की, 'भुत्वा' म्हणजे 'संपत्तीचा अनुभव घेऊन' (अनुभुत्वा) असा सकर्मक अर्थ घ्यावा. कारण 'भुत्वा' आणि 'अनुभुत्वा' या दोन्ही शब्दांचा समान अर्थ सद्धम्माचे जाणकार मान्य करतात. या संदर्भात हे म्हटले आहे – ‘‘Bhutvā bhutvāna’’iccete, ‘‘anubhutvā’’timassa hi; Atthaṃ sūcenti ‘‘hutvā’’ti, padassa pana neva te. 'भुत्वा' आणि 'भुत्वान' हे शब्द 'अनुभुत्वा' (अनुभव घेऊन) या शब्दाचा अर्थ दर्शवतात, परंतु ते 'हुत्वा' (होऊन) या शब्दाचा अर्थ कधीही दर्शवत नाहीत. Keci ‘‘bhūtvā’’ti dīghattaṃ, tassa icchanti sāsane; Dīghatā rassatā ceva, dvayampetaṃ padissati. काही लोक बुद्धशासनात 'भूत्वा' असा दीर्घ उच्चार इच्छितात; दीर्घत्व आणि रस्वत्व हे दोन्हीही (शासनात) दिसून येतात. Saddasatthe ca ‘‘bhūtvā’’ti, dīghattasañhitaṃ padaṃ; ‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, dīpeti na tu sāsane. आणि व्याकरणशास्त्रात (सद्दसत्थ) दीर्घ स्वराने युक्त असलेले 'भूत्वा' हे पद 'भवित्वा' या पदाचा अर्थ स्पष्ट करते, परंतु बुद्धशासनात तसे नाही. ‘‘Hutvā’’iti padaṃyeva, dīpeti jinasāsane; ‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, natthi aññattha taṃ padaṃ. “जिनांच्या शासनात (बुद्धशासनात) ‘हुत्वा’ (hutvā) हाच शब्द ‘भवित्वा’ (bhavitvā) या शब्दाचा अर्थ दर्शवतो; इतरत्र तो (‘भवित्वा’ हा) शब्द आढळत नाही.” Iccevaṃ savisesantu, vacanaṃ sāradassinā; Sāsane saddasatthe ca, viññunā pekkhitabbakaṃ. “अशा प्रकारे, हे विशेष वचन सार (तत्त्व) पाहणाऱ्या विद्वानाने बुद्धशासनात आणि व्याकरणशास्त्रात पाहिले पाहिजे.” Evaṃ ussukkanatthe pavattāni tvādiyantapadānipi niddiṭṭhāni, sabbānetāni avibhattikānīti gahetabbāni. Niruttipiṭake hi nipātaparicchede avibhattikāni katvā tvādiyantapadāni vuttāni. Saddatthavidūnaṃ pana mate paṭhamādivibhattivasena savibhattikāni bhavanti. “अशा प्रकारे, उत्सुकतेच्या (प्रयत्नाच्या) अर्थात वापरलेले ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांत शब्द देखील निर्दिष्ट केले आहेत, हे सर्व विभक्तीरहित (अविभक्तिक) मानले पाहिजेत. कारण निरुत्तिपिटकामध्ये निपात परिच्छेदात ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांत शब्दांना विभक्तीरहित करून सांगितले आहे. परंतु, व्याकरणकारांच्या मते प्रथमा इत्यादी विभक्तींच्या रूपाने ते विभक्तीयुक्त (सविभक्तिक) असतात.” Imasmiñca pana tvādiyantādhikāre idañcupalakkhitabbaṃ – bhutvā gacchati, bhutvā gato, bhutvā gamissasi, kasitvā vapati. Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu iccādī samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogā. ‘‘Bhutvā gacchatī’’ti ettha hi ‘‘bhutvā’’ti idaṃ pubbakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Gacchatī’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ, samānakattukāni cetāni padāni ekakattukānaṃ kriyānaṃ vācakattā. Tathā hettha yo gamanakriyāya [Pg.415] kattā, so eva bhuñjanakriyāya kattubhūto daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. “आणि या ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांच्या अधिकारात हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे – ‘भुत्वा गच्छति’ (जेवून जातो), ‘भुत्वा गतो’ (जेवून गेला), ‘भुत्वा गमिस्ससि’ (जेवून जाशील), ‘कसित्वा वपति’ (नांगरून पेरतो). ‘उमङ्गा निक्खमित्वान, वेदेहो नावमारुहि’ (बोगद्यातून बाहेर पडून वेदेहाने नौकेत प्रवेश केला). ‘भुत्वान भिक्खु भिक्खस्सु’ इत्यादी उदाहरणे समान कर्ता असलेल्या धातूंच्या पूर्वकाळात ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचे प्रयोग आहेत. ‘भुत्वा गच्छति’ यामध्ये ‘भुत्वा’ हा पूर्वकाळची क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे. ‘गच्छति’ हा उत्तरकाळची क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे, आणि हे शब्द समान कर्ता असलेले आहेत कारण ते एकाच कर्त्याच्या क्रियांचे वाचक आहेत. कारण येथे जो जाण्याच्या क्रियेचा कर्ता आहे, तोच जेवण्याच्या क्रियेचाही कर्ता मानला पाहिजे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू केला पाहिजे.” ‘‘Andhakāraṃ nihantvāna, uditoyaṃ divākaro; Vaṇṇaṃ paññāvabhāsehi, obhāsetvā samuggato’’ “‘अंधकाराचा नाश करून हा सूर्य उगवला आहे; प्रज्ञेच्या प्रकाशाने रूपाला प्रकाशित करून तो वर आला आहे.’” Iccādīnipi pana samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogā. Ettha hi ‘‘nihantvānā’’ti padaṃ samānakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Udito’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ padanti na vattabbaṃ samānakālakriyāya idhādhippetattā. Tasmāyeva samānakālakriyādīpakaṃ padanti gahetabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. “इत्यादी उदाहरणे समान कर्ता असलेल्या क्रियांच्या समान काळात (एकाच वेळी) ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचे प्रयोग आहेत. येथे ‘निहन्त्वान’ हा शब्द समान काळातील क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे. ‘उदितो’ हा उत्तरकाळातील क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे असे म्हणू नये, कारण येथे समान काळातील क्रियाच अभिप्रेत आहे. म्हणूनच, तो समान काळातील क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे असेच मानले पाहिजे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू केला पाहिजे.” Keci pana ‘‘mukhaṃ byādāya sayati, akkhiṃ parivattetvā passatī’’ti udāharanti. Apare ‘‘nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti. Tattha byādānaparivattanuttarakālo byādānūpasamalakkhaṇaṃ passanakriyāya lakkhiyati. ‘‘Nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ, tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Udayasamakālameva hi tannivattanīyanivattananti. “काही लोक ‘मुखं ब्यादाय सयति’ (तोंड उघडून झोपतो), ‘अक्खिं परिवत्तेत्वा पस्सति’ (डोळे फिरवून पाहतो) अशी उदाहरणे देतात. इतर काही ‘निसज्ज अधीते’ (बसून अभ्यास करतो), ‘ठत्वा कथेति’ (उभा राहून बोलतो) अशी उदाहरणे देतात. तेथे, तोंड उघडणे आणि डोळे फिरवणे यानंतरचा काळ, तोंड उघडणे थांबण्याच्या लक्षणाने पाहण्याच्या क्रियेद्वारे लक्षित होतो. ‘निसज्ज अधीते, ठत्वा कथेति’ यामध्ये समान काळ असतानाही, अभ्यास आणि भाषणाच्या आधीही बसणे व उभे राहणे घडत असल्यामुळे, पूर्व-उत्तर काळ असण्याची शक्यता मानता येते; म्हणून पूर्वीचीच उदाहरणे योग्य आहेत. कारण उगवण्याच्या समकाळालाच त्याचे निवारण करणे घडते.” ‘‘Dvāramāvaritvā pavisati’’iccādi samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo. Yasmā panettha pavisanakriyā purimā, āvaraṇakriyā pana pacchimā, tasmā ‘‘āvaritvā’’ti idaṃ aparakālakriyādīpakaṃ padanti veditabbaṃ. ‘‘Pavisatī’’ti idaṃ pana pubbakālakriyādīpakaṃ padanti. Ayaṃ nayo [Pg.416] aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. Apare ‘‘dha’nti kacca patito daṇḍo’’ti udāharaṇanti. Abhighātabhūtasamāyoge pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhatīti idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttānīti. “‘द्वारमावरित्वा पविसति’ (दार बंद करून प्रवेश करतो - येथे प्रवेश केल्यानंतर दार बंद करणे अभिप्रेत आहे) इत्यादी उदाहरणे समान कर्ता असलेल्या क्रियांच्या उत्तरकाळात (नंतरच्या काळात) ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचे प्रयोग आहेत. कारण येथे प्रवेश करण्याची क्रिया पहिली आहे आणि दार बंद करण्याची क्रिया नंतरची आहे, म्हणून ‘आवरित्वा’ हा उत्तरकाळातील क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे असे जाणावे. ‘पविसति’ हा पूर्वकाळातील क्रिया दर्शवणारा शब्द आहे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू केला पाहिजे. इतर काही लोक ‘धं’ति कच्च पतितो दण्डो’ (धपकन असा आवाज करून काठी पडली) असे उदाहरण देतात. परंतु आघाताच्या संयोगात, आघातामुळे निर्माण होणाऱ्या आवाजाची समकालीनता येथे प्राप्त होत असल्यामुळे, येथेही पूर्वीचीच उदाहरणे योग्य आहेत.” ‘‘Pisācaṃ disvā cassa bhayaṃ hoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’’iccādi asamāne kattari payogo. Ettha hi pisācaṃ disvā purisassa bhayaṃ hoti, paññāya disvā assa puggalassa āsavā parikkhīṇā. Evaṃ samānakattukatā dhātūnaṃ na labbhati dassanakriyāya purisesu pavattanato, bhavanādikriyāya ca bhayādīsu pavattanatoti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. “‘पिसाचं दिस्वा चस्स भयं होति’ (पिशाचाला पाहून त्याला भीती वाटते), ‘पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा’ (प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात) इत्यादी भिन्न कर्ता (असामान कर्ता) असतानाचे प्रयोग आहेत. कारण येथे पिशाचाला पाहून माणसाला भीती वाटते, प्रज्ञेने पाहून त्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) आसव नष्ट होतात. अशा प्रकारे धातूंचे समानकर्तृत्व प्राप्त होत नाही, कारण पाहण्याची क्रिया माणसांमध्ये घडते आणि उत्पन्न होण्याची क्रिया भीती इत्यादींमध्ये घडते, असे समजले पाहिजे. हाच नियम इतरही अशाच ठिकाणी लागू केला पाहिजे.” Idampi panettha upalakkhitabbaṃ ‘‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’iccādi parāparayogo. ‘‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate, ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’’iccādi lakkhaṇahetuādippayogo. ‘‘Nhatvā gamanaṃ, bhutvā sayanaṃ. Upādāya rūpa’’miccāpi byattayena saddasiddhippayogoti. “येथे हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे – ‘अप्पत्वा नदिं पब्बतो’ (नदीपंपर्यंत न पोहोचलेला पर्वत), ‘अतिक्कम्म पब्बतं नदी’ (पर्वत ओलांडून जाणारी नदी) इत्यादी परापरयोग (परस्पर संबंध) आहेत. ‘सीहं दिस्वा भयं होति’ (सिंहाला पाहून भीती वाटते), ‘घतं पिवित्वा बलं जायते’ (तूप प्यायल्याने शक्ती निर्माण होते), ‘धं’ति कत्वा दण्डो पतितो’ (धपकन आवाज करून काठी पडली) इत्यादी लक्षण, हेतू इत्यादींचे प्रयोग आहेत. ‘न्हात्वा गमनं’ (आंघोळ करून जाणे), ‘भुत्वा सयनं’ (जेवून झोपणे), ‘उपादाय रूपं’ इत्यादी व्यत्ययाने (उलट क्रमाने) शब्दसिद्धीचे प्रयोग आहेत.” Iccevaṃ sabbathāpi samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo, asamānakattukānaṃ tvādisaddappayogo, parāparayogo[Pg.417], lakkhaṇahetuādippayogo, byattayena saddasiddhippayogoti sattadhā tvādiyantānaṃ padānaṃ payogo veditabbo. “अशा प्रकारे, सर्व प्रकारे ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांत शब्दांचे प्रयोग सात प्रकारचे समजले पाहिजेत: १) समान कर्ता असलेल्या धातूंच्या पूर्वकाळात ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचा प्रयोग, २) समान कर्ता असलेल्या धातूंच्या समान काळात ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचा प्रयोग, ३) समान कर्ता असलेल्या धातूंच्या उत्तरकाळात ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचा प्रयोग, ४) भिन्न कर्ता असताना ‘त्वा’ इत्यादी शब्दांचा प्रयोग, ५) परापरयोग (परस्पर संबंध), ६) लक्षण, हेतू इत्यादींचा प्रयोग, आणि ७) व्यत्ययाने शब्दसिद्धीचा प्रयोग.” Yadi evaṃ kasmā kaccāyane ‘‘pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā’’ti pubbakāleyeva ekakattukaggahaṇaṃ katanti? Yetuyyena tvādiyantānaṃ padānaṃ purimakālakriyādīpanato. Kaccāyane hi yebhuyyena pavattiṃ sandhāya ‘‘pubbakālekakattukāna’’nti vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘iti katvā’’tiādīnaṃ padānaṃ hetuatthavasenapi pubbācariyehi attho saṃvaṇṇito, tasmā ‘‘bhavitvā’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ tvādisaddantānaṃ padānaṃ aññesañca ‘‘pacitvā’’tiādīnaṃ yathāpayogaṃ ‘‘bhavanahetu pacanahetū’’tiādinā hetuatthopi gahetabbo. Atridaṃ vuccati – “जर असे आहे, तर कच्चायन व्याकरणात ‘पुब्बकालेककत्तुकानं तुन त्वान त्वा वा’ (समान कर्ता असलेल्या क्रियांच्या पूर्वकाळात ‘तुन’, ‘त्वान’ आणि ‘त्वा’ प्रत्यय होतात) असे केवळ पूर्वकाळ आणि एकच कर्ता ग्रहण करून का सांगितले आहे? कारण बहुतांश करून ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांत शब्द पूर्वकाळातील क्रियाच दर्शवतात. कच्चायन व्याकरणात बहुतांश प्रयोगांचा विचार करून ‘पुब्बकालेककत्तुकानं’ असे म्हटले आहे. परंतु, ज्याअर्थी प्राचीन आचार्यांनी ‘इति कत्वा’ इत्यादी शब्दांचा अर्थ हेतूच्या (कारणाच्या) अर्थाने देखील स्पष्ट केला आहे, त्याअर्थी ‘भवित्वा’ इत्यादी ‘भू’ धातूपासून बनलेल्या ‘त्वा’ प्रत्ययांत शब्दांचा आणि ‘पचित्वा’ इत्यादी इतर शब्दांचा प्रयोगाच्या आवश्यकतेनुसार ‘भवनहेतू’ (होण्याचे कारण), ‘पचनहेतू’ (शिजवण्याचे कारण) इत्यादी हेतूच्या अर्थाने देखील स्वीकार केला पाहिजे. याविषयी असे म्हटले आहे –” Hetutthepi yato honti, saddā ussukkanatthakā; Tasmā hetuvasenāpi, vadeyyatthaṃ vicakkhaṇo. “ज्याअर्थी उत्सुकतेचे (प्रयत्नाचे) अर्थ सांगणारे शब्द हेतूच्या (कारणाच्या) अर्थातही वापरले जातात, त्याअर्थी विद्वानाने हेतूच्या (कारणाच्या) आधारे देखील अर्थ सांगावा.” ‘‘Iti katvā’’ti saddassa, atthasaṃvaṇṇanāsu hi; ‘‘Iti karaṇahetū’’ti, attho dhīrehi gayhati. “कारण ‘इति कत्वा’ या शब्दाच्या अर्थस्पष्टीकरणात विद्वानांद्वारे ‘असे करण्याच्या हेतूने (कारणाने)’ असा अर्थ घेतला जातो.” ‘‘Gacchāmi dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati’’; Iti pāṭhepi hetuttho, gayhate pubbaviññubhi. “‘आता मी निर्वाणाला जातो, जेथे गेल्यावर मनुष्य शोक करत नाही’; या पाठात देखील प्राचीन विद्वानांनी हेतूचा (कारणाचा) अर्थ घेतला आहे.” ‘‘Yasmiṃ nibbāne gamana-hetū’’ti hi kathīyate; Hetutthevaṃ yathāyoga-maññatrāpi ayaṃ nayo. “कारण ‘ज्या निर्वाणात जाण्याच्या हेतूने (कारणाने)’ असे म्हटले जाते; अशा प्रकारे हेतूच्या अर्थाचा हा नियम योग्यतेनुसार इतरत्रही लागू केला पाहिजे.” Evaṃ bhūtasaddassa atthuddhāro ca tumantapadañca tvādiyantapadañcāti atthattikaṃ vibhattaṃ. “अशा प्रकारे, ‘भूत’ शब्दाच्या अर्थाचा उलगडा, ‘तुम्’ प्रत्ययांत शब्द आणि ‘त्वा’ इत्यादी प्रत्ययांत शब्द, या तीन अर्थांचे (अर्थत्रिक) वर्गीकरण स्पष्ट केले आहे.” Yo [Pg.418] imamatthatikaṃ suvibhattaṃ,Kaṇṇarasāyanamāgamikānaṃ; Dhārayate sa bhave gatakaṅkhā,Pāvacanamhi gate sukhumatthe. “जो कोणी आगम (शास्त्र) जाणणाऱ्यांच्या कानांना अमृतासारखे वाटणारे हे सुविभक्त अर्थत्रिक धारण करतो, तो बुद्धवचनाच्या (पावचनाच्या) सूक्ष्म अर्थाविषयी शंकारहित होतो.” Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ “अशा प्रकारे, अट्ठकथांसह नऊ अंगांनी युक्त असलेल्या त्रिपिटकाच्या वचनपद्धतीमध्ये विद्वानांच्या...” Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe “...कौशल्यासाठी रचलेल्या ‘सद्दनीति’ ग्रंथात...” Atthattikavibhāgo nāma अत्थत्तिक विभाग नावाचा. Cuddasamo paricchedo. चौदावा परिच्छेद. Evaṃ nānappakārato bhūdhāturūpāni dassitāni. अशा प्रकारे विविध प्रकारांनी भू-धातूची रूपे दर्शविली आहेत. Padamālā niṭṭhitā. पदमाला पूर्ण झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |