বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားမြတ်ကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။


Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)

သဒ္ဒနီတိကျမ်း (ပဒမာလာ)


Ganthārambhakathā

ကျမ်းစတင်ခြင်းစကား


Dhīrehi [Pg.1] magganāyena, yena buddhena desitaṃ;

Sitaṃ dhammamidhaññāya, ñāyate amataṃ padaṃ.

ပညာရှိတို့သည် မဂ္ဂင်လမ်းညွှန်ဖြင့် အကြင်မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ဖြူစင်တောက်ပသော ဤတရားတော်ကို သိမြင်၍ သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်မြတ်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏။


Taṃ namitvā mahāvīraṃ, sabbaññuṃ lokanāyakaṃ;

Mahākāruṇikaṃ seṭṭhaṃ, visuddhaṃ suddhidāyakaṃ.

ကြီးမြတ်သော လုံ့လရှိတော်မူသော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ လောက၏အထွတ်အထိပ်ဖြစ်တော်မူသော၊ မဟာကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ မြတ်လှစွာသော၊ ကိလေသာမှ စင်ကြယ်တော်မူသော၊ သတ္တဝါတို့အား စင်ကြယ်ခြင်းကို ပေးတော်မူတတ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးဦးချ၍၊


Saddhammañcassa pūjetvā, suddhaṃ santamasaṅkhataṃ;

Atakkāvacaraṃ suṭṭhu, vibhattaṃ madhuraṃ sivaṃ.

ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ စင်ကြယ်သော၊ ငြိမ်းအေးသော၊ ပြုပြင်အပ်သည်မဟုတ်သော၊ ကြံစည်တွေးတောရုံမျှဖြင့် မသိနိုင်သော၊ ကောင်းစွာ ခွဲခြားအပ်သော၊ ချိုသာသာယာသော၊ ဘေးကင်းရာဖြစ်သော တရားတော်မြတ်ကိုလည်း ပူဇော်၍၊


Saṅghassa ca’ñjaliṃ katvā, puññakkhettassa tādino;

Sīlasamādhipaññādi-visuddhaguṇajotino.

ကုသိုလ်ကောင်းမှု၏ စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကဲ့သို့ဖြစ်သော၊ လောကဓံတရားတို့၌ တုန်လှုပ်မှုမရှိသော၊ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ စသည်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်သောဂုဏ်ကို အရွှန်းတောက်စေသော သံဃာတော်အားလည်း လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုး၍၊


Namassanādipuññassa, katassa ratanattaye;

Tejasāhaṃ pahantvāna, antarāye asesato.

ရတနာသုံးပါးတို့၌ ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းစသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် အန္တရာယ်ဟူသမျှကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင်၊


Lokanītiviyattassa, satthu saddhammanītino;

Sāsanatthaṃ pavakkhāmi, saddanītimanākulaṃ.

လောကနီတိ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ သူတော်ကောင်းတရား တည်းဟူသော စည်းကမ်းနည်းလမ်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်အကျိုးငှာ ရှုပ်ထွေးမှုကင်းသော သဒ္ဒနီတိကျမ်းကို ငါသည် ကောင်းစွာ ဟောကြားပေအံ့။


Āsavakkhayalābhena, hoti sāsanasampadā;

Āsavakkhayalābho ca, saccādhigamahetuko.

အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကို ရရှိသဖြင့် သာသနာတော်၌ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ အာသဝေါတရား ကုန်ခန်းခြင်းကို ရရှိခြင်းသည်လည်း သစ္စာတရားကို ရရှိခြင်း (သိမြင်ခြင်း) ဟူသော အကြောင်းရှိ၏။


Saccādhigamanaṃ [Pg.2] tañca, paṭipattissitaṃ mataṃ;

Paṭipatti ca sā kāmaṃ, pariyattiparāyaṇā.

ထိုသစ္စာတရားကို သိမြင်ခြင်းသည်လည်း အကျင့်ပဋိပတ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုအကျင့်ပဋိပတ်သည်လည်း စင်စစ် ပရိယတ္တိတရားလျှင် လဲလျောင်းရာ ရှိ၏။


Pariyattābhiyuttānaṃ, viditvā saddalakkhaṇaṃ;

Yasmā na hoti sammoho, akkharesu padesu ca.

ပရိယတ္တိတရား၌ အားထုတ်ကြကုန်သော သူတို့အား သဒ္ဒါ၏လက္ခဏာကို သိရှိကြရသဖြင့် အက္ခရာတို့၌လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း တွေဝေမိန်းမောခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊


Yasmā cāmohabhāvena, akkharesu padesu ca;

Pāḷiyatthaṃ vijānanti, viññū sugatasāsane.

အက္ခရာနှင့် ပုဒ်တို့၌ တွေဝေခြင်းမရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ပညာရှိတို့သည် မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၌ ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကောင်းစွာ သိရှိနိုင်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊


Pāḷiyatthāvabodhena, yoniso satthusāsane;

Sappaññā paṭipajjanti, paṭipattimatandikā.

ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကောင်းစွာ သိရှိနားလည်ခြင်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၌ မပျင်းမရိဘဲ သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ကျင့်သုံးအားထုတ်ကြကုန်၏။


Yoniso paṭipajjitvā, dhammaṃ lokuttaraṃ varaṃ;

Pāpuṇanti visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā.

သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ကျင့်သုံးအားထုတ်ကြသဖြင့် သီလစသော စင်ကြယ်သော အကျင့်ပဋိပတ်ဖြင့် မြတ်လှစွာသော လောကုတ္တရာတရားသို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။


Tasmā tadatthikā suddhaṃ, nayaṃ nissāya viññunaṃ;

Bhaññamānaṃ mayā sadda-nītiṃ gaṇhantu sādhukaṃ.

ထို့ကြောင့် ထိုအကျိုးကို အလိုရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပညာရှိတို့၏ စင်ကြယ်သော နည်းလမ်းကို အမှီပြု၍ ငါဟောကြားအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်းကို ကောင်းစွာ မှတ်သားနာယူကြကုန်လော့။


Dhātu dhātūhi nipphanna-rūpāni ca salakkhaṇo;

Sandhināmādibhedo ca, padānaṃ tu vibhatti ca.

ဓာတ်များ၊ ဓာတ်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်ထူးများ၊ လက္ခဏာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော သန္ဓိ၊ နာမ် စသော အပြားများ၊ ပုဒ်တို့၏ ဝိဘတ်များ၊


Pāḷinayādayocceva-mettha nānappakārato;

Sāsanassopakārāya, bhavissati vibhāvanā.

ပါဠိနည်းစသည်တို့သည် ဤကျမ်း၌ သာသနာတော်၏ အကျိုးကျေးဇူးအလို့ငှာ အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ထင်ရှားရှင်းလင်းပေလတ္တံ့။


1. Savikaraṇākhyātavibhāga

၁. ဝိကရဏ်နှင့်တကွဖြစ်သော အာခေတ်ဝိဘတ်ခွဲခြားခြင်း


Tattha dhātūti kenaṭṭhena dhātu? Sakatthampi dhāretīti dhātu, atthātisayayogato paratthampi dhāretīti dhātu, vīsatiyā upasaggesu yena kenaci upasaggena atthavisesakāraṇena paṭibaddhā atthavisesampi dhāretīti dhātu, ‘‘ayaṃ imissā attho, ayamito paccayo paro’’tiādinā anekappakārena paṇḍitehi dhāriyati esātipi dhātu, vidahanti viduno etāya saddanipphattiṃ ayalohādimayaṃ [Pg.3] ayalohādidhātūhi viyātipi dhātu. Evaṃ tāva dhātusaddassattho veditabbo.

ထိုစကားရပ်၌ 'ဓာတ်' ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဓာတ်ဟု ခေါ်သနည်း? မိမိ၏ အနက်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓာတ်မည်၏။ အနက်အထူးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တစ်ပါးသော အနက်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်း ဓာတ်မည်၏။ အလုံးနှစ်ဆယ်သော ဥပသာဂ်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဥပသာဂ်ကြောင့် အနက်ထူးခြင်း၏ အကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ အနက်အထူးကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်း ဓာတ်မည်၏။ 'ဤသည်ကား ဤဓာတ်၏ အနက်တည်း၊ ဤသည်ကား ဤဓာတ်၏ နောက်မှဖြစ်သော ပစ္စည်းတည်း' စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းလမ်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ဆောင်အပ် (မှတ်သားအပ်) သောကြောင့်လည်း ဓာတ်မည်၏။ ပညာရှိတို့သည် သံ၊ ကြေးနီ စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော အသုံးအဆောင်ကို သံ၊ ကြေးနီ စသော ဓာတ်တို့ဖြင့် ပြီးစေသကဲ့သို့ ဤဓာတ်ဖြင့် သဒ္ဒါ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကြသောကြောင့်လည်း ဓာတ်မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ 'ဓာတ်' ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်၏။


Dhātusaddo jinamate, itthiliṅgattane mato;

Satthe pulliṅgabhāvasmiṃ, kaccāyanamate dvisu.

ဓာတုသဒ္ဒါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ (ဇိနမတ) ၌ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ဖြင့် ယူဆအပ်၏။ လောကီကျမ်းစာတို့၌ ပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကစ္စည်းကျမ်းအလို၌ လိင်နှစ်ပါး (ဣတ္ထိလိင်နှင့် ပုလ္လိင်) အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ယူဆအပ်၏။


Atha vā jinamate ‘‘tato gotamidhātūnī’’ti ettha dhātusaddo liṅgavipallāse vattati ‘‘pabbatāni vanāni cā’’ti ettha pabbatasaddo viya, na panettha vattabbaṃ ‘‘aṭṭhivācakattā napuṃsakaniddeso’’ti aṭṭhivācakattepi ‘‘dhātuyo’’ti itthiliṅgadassanato. Bhūvādayo saddā dhātavo. Seyyathidaṃ? Bhū i ku ke takka taka taki sukaiccādayo. Gaṇato te aṭṭhavidhā bhūvādigaṇo rudhādigaṇo divādigaṇo svādigaṇo kiyādigaṇo gahādigaṇo tanādigaṇo curādigaṇo cāti. Idāni tesaṃ vikaraṇasaññite paccaye dassessāma. Anekavidhā hi paccayā nānappakāresu nāmanāma kitanāma samāsanāma taddhitanāmākhyātesu pavattanato. Saṅkhepato pana duvidhāva nāmapaccayo ākhyātapaccayo cāti. Tatrāpi ākhyātapaccayā duvidhā vikaraṇapaccayanovikaraṇapaccayavasena. Tattha vikaraṇapaccayo akārādisattarasavidho aggahitaggahaṇena pannarasavidho ca. Novikaraṇapaccayo pana kha cha sādinekavidho. Ye rūpanipphattiyā upakārakā atthavisesassa jotakā vā ajotakā vā lopanīyā vā alopanīyā vā, te saddā paccayā.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဇိနမတ၌ 'တတော ဂေါတမိဓာတူနိ' ဟူသော နေရာ၌ ဓာတုသဒ္ဒါသည် 'ပဗ္ဗတာနိ ဝနာနိ စ' ဟူသော နေရာ၌ ပဗ္ဗတသဒ္ဒါကဲ့သို့ လိင်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဝတ်၏။ ဤနေရာ၌ 'အရိုးကို ဟောသောကြောင့် နပုံသကလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်' ဟု မပြောအပ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိုးကို ဟောသော်လည်း 'ဓာတ်ယော' ဟု ဣတ္ထိလိင်အဖြစ် တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဘူ' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် 'ဓာတ်' မည်ကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့ကား အဘယ်နည်း? ဘူ၊ ဣ၊ ကု၊ ကေ၊ တက္က၊ တက၊ တကိ၊ သုက စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် ဂိုဏ်းအားဖြင့် ရှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ထိုရှစ်မျိုးတို့ကား ဘူဝါဒိဂိုဏ်း၊ ရုဓာဒိဂိုဏ်း၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၊ သွာဒိဂိုဏ်း၊ ကိယာဒိဂိုဏ်း၊ ဂဟာဒိဂိုဏ်း၊ တနာဒိဂိုဏ်းနှင့် စုရာဒိဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ယခုအခါ ၎င်းတို့၏ ဝိကရုဏ်းဟု ခေါ်သော ပစ္စည်းတို့ကို ပြပေအံ့။ နာမ်နာမ၊ ကိတ်နာမ၊ သမတ်နာမ၊ သဒ္ဓိတ်နာမနှင့် အာခေတ်တို့၌ အမျိုးမျိုးသော ပစ္စည်းတို့သည် ပြားပြားထင်ထင် ဖြစ်ပွားတတ်ကုန်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် နာမ်ပစ္စည်းနှင့် အာခေတ်ပစ္စည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးသာ ရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်လည်း အာခေတ်ပစ္စည်းသည် ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းနှင့် ဝိကရုဏ်းမဟုတ်သော ပစ္စည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုတွင် ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းသည် အက္ခရာစသည်ဖြင့် တစ်ဆယ့်ခုနစ်မျိုးရှိ၍ မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးမျိုးရှိ၏။ ဝိကရုဏ်းမဟုတ်သော ပစ္စည်းသည်ကား ခ၊ ဆ၊ သ စသည်ဖြင့် အပြားများစွာ ရှိ၏။ အကြင်သဒ္ဒါတို့သည် ရုပ်ပြီးခြင်းကို အထောက်အကူပြုကုန်၏၊ အနက်ထူးကို ပြတတ်ကုန်၏ သို့မဟုတ် မပြတတ်ကုန်၏၊ ချေအပ်ကုန်၏ သို့မဟုတ် မချေအပ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့ကို ပစ္စည်းဟု ခေါ်အပ်၏။


Paṭicca kāraṇaṃ taṃ taṃ, entīti paccayātha vā;

Paṭicca saddanipphatti, ito etīti paccayā.

ထိုထိုအကြောင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် ပစ္စည်းမည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပစ္စည်းမှစ၍ သဒ္ဒါ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ပစ္စည်းမည်ကုန်၏။


Nāmikappaccayānaṃ [Pg.4] yo, vibhāgo āvi hessati;

Nāmakappe yato tasmā, na taṃ vitthārayāmase.

နာမ်ပစ္စည်းတို့၏ ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို နာမကပ် (နာမ်အခန်း) ၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပစ္စည်းဝေဖန်ခြင်းကို ဤနေရာ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။


Yo novikaraṇānaṃ tu, paccayānaṃ vibhāgato;

So panākhyātakappamhi, vitthārenā’gamissatīti.

ဝိကရုဏ်းမဟုတ်သော ပစ္စည်းတို့၏ ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကိုမူ အာခေတ်ကပ် (အာခေတ်အခန်း) ၌ အကျယ်လာလတ္တံ့။


Iccānekavidhesu paccayesu ‘‘vikaraṇapaccayā nāma ime’’ti sallakkhetabbā. Kathaṃ? Bhūvādigaṇato apaccayo hoti kattari, rudhādigaṇato akārivaṇṇekārokārapaccayā honti kattari, pubbamajjhaṭṭhāne niggahītāgamo ca, divādigaṇato yapaccayo hoti kattari, svādigaṇato ṇu ṇā uṇāpaccayā honti kattari, kiyādigaṇato nāpaccayo hoti kattari, gahādigaṇato ppa ṇhāpaccayā honti kattari, tanādigaṇato o yirapaccayā honti kattari, curādigaṇato ṇe ṇayapaccayā honti kattari.

ဤသို့လျှင် များစွာသော ပစ္စည်းတို့တွင် 'ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းတို့မည်သည် ဤသည်တို့ဖြစ်၏' ဟု မှတ်သားအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ဘူဝါဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ အပစ္စည်းသက်၏။ ရုဓာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ အက္ခရာ၊ ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ)၊ ဧ၊ အို ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ရှေ့ဓာတ်၏ အလယ်၌ နိဂ္ဂဟိတလာ (နိဂ္ဂဟိတ်ဆိုင်း) လည်း ရှိ၏။ ဒိဝါဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ ယပစ္စည်းသက်၏။ သွာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ ဏု၊ ဏာ၊ ဥဏာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ ကိယာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ နာပစ္စည်းသက်၏။ ဂဟာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ ပ္ပ၊ ဏှာ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ တနာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ ဩ၊ ယိရ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ စုရာဒိဂိုဏ်းမှ ကတ္တား၌ ဏေ၊ ဏယ ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။


Akāro ca ivaṇṇo ca, e okārā ca yo tathā;

Ṇu ṇā uṇā ca nā ppa ṇhā-yirā ṇe ṇayapaccayā.

အက္ခရာ၊ ဣဝဏ် (ဣ၊ ဤ)၊ ဧ၊ အို၊ ယပစ္စည်း၊ ထို့ပြင် ဏု၊ ဏာ၊ ဥဏာ၊ နာ၊ ပ္ပ၊ ဏှာ၊ ယိရ၊ ဏေ၊ ဏယ ပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊


Aggahitaggahaṇena, evaṃ pannarase’ritā;

Vikaraṇavhayā ete, paccayāti vibhāvaye.

မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ တစ်ဆယ့်ငါးမျိုးသော ပစ္စည်းတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပစ္စည်းတို့ကို 'ဝိကရုဏ်း' ဟု အမည်ရသော ပစ္စည်းတို့ဟူ၍ သိအပ်၏။


Ye evaṃ niddiṭṭhehi vikaraṇapaccayehi tadaññehi ca sappaccayā aṭṭhavidhā dhātugaṇā suttantesu bahūpakārā, tesvāyaṃ bhūvādigaṇo. Bhū sattāyaṃ, bhūdhātu vijjamānatāyaṃ vattati. Sakammikākammikāsu dhātūsu ayaṃ akammikā dhātu, na pana ‘‘dhammabhūto’’tiādīsu pattiatthavācikā aparā bhūdhātu viya sakammikā. Esā hi pariabhiādīhi upasaggehi yuttāyeva sakammikā bhavati, na upa parā pātuādīhi upasagganipātehi yuttāpi. Ato imissā siddhāni rūpāni dvidhā ñeyyāni akammakapadāni sakammakapadāni cāti.

ဤသို့ ညွှန်ပြအပ်သော ဝိကရုဏ်းပစ္စည်းတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ပစ္စည်းတို့နှင့်လည်းကောင်း ပစ္စည်းနှင့်တကွဖြစ်သော ရှစ်မျိုးသော ဓာတ်ဂိုဏ်းတို့သည် သုတ္တန်တို့၌ များစွာသော အထောက်အကူပြုကုန်၏။ ထိုဂိုဏ်းတို့တွင် ဤဘူဝါဒိဂိုဏ်းသည် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်၏။ 'ဘူ' သည် တည်ရှိခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ဘူဓာတ်သည် ထင်ရှားရှိသော အဖြစ်၌ ဝတ်၏။ သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်)၊ အကမ္မက (ကံမရှိသောဓာတ်) တို့တွင် ဤဓာတ်သည် အကမ္မကဓာတ်ဖြစ်၏။ 'ဓမ္မဘူတော' စသည်တို့၌ ရောက်ခြင်းအနက်ကို ဟောသော အခြားသော ဘူဓာတ်ကဲ့သို့ သကမ္မက မဟုတ်ပေ။ ဤဘူဓာတ်သည် ပရိ၊ အဘိ စသော ဥပသာဂ်တို့နှင့် ယှဉ်မှသာလျှင် သကမ္မက ဖြစ်၏။ ဥပ၊ ပရာ၊ ပါတု စသော ဥပသာဂ်၊ နိပါတ်တို့နှင့် ယှဉ်သော်လည်း သကမ္မက မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤဘူဓာတ်၏ ပြီးစီးသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ကို ကတ္တုပုဒ်၊ ကမ္မပုဒ်တို့ဟူ၍ နှစ်မျိုး သိအပ်၏။


Suddhakattukriyāpadaniddesa

သုဒ္ဓကတ္တား ကြိယာပုဒ်ကို ညွှန်ပြခြင်း


Tatra [Pg.5] bhavati ubbhavati samubbhavati pabhavati parābhavati sambhavati vibhavati, bhoti sambhoti vibhoti pātubhavati pātubbhavati pātubhoti, imāni akammakapadāni. Ettha pātuiti nipāto, so ‘‘āvibhavati tirobhavatī’’tiādīsu āvi tironipātā viya bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa neva visesakaro, na ca sakammakattasādhako. Uiccādayo upasaggā, te pana visesakarā, na sakammakattasādhakā. Yesamattho kammena sambandhanīyo na hoti, tāni padāni akammakāni. Akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena attho kathetabbo. Paribhoti paribhavati, abhibhoti abhibhavati, adhibhoti adhibhavati, atibhoti atibhavati, anubhoti anubhavati, samanubhoti samanubhavati, abhisambhoti abhisambhavati, imāni sakammakapadāni. Ettha pariiccādayo upasaggā, te bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa visesakarā ceva sakammakattasādhakā ca. Yesamattho kammena sambandhanīyo, tāni padāni sakammakāni. Sakammakapadānaṃ sakammakavasena attho kathetabbo, kvaci akammakavasenapi. Evaṃ suddhakattukriyāpadāni bhavanti. Uddesoyaṃ.

ထို (ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ပုဒ်တို့) တွင် bhavati၊ ubbhavati၊ samubbhavati၊ pabhavati၊ parābhavati၊ sambhavati၊ vibhavati၊ bhoti၊ sambhoti၊ vibhoti၊ pātubhavati၊ pātubbhavati၊ pātubhoti ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အကမ္မကပုဒ် (ကံမလိုသောပုဒ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့တွင် 'pātu' ဟူသည် နိပါတ်တည်း၊ ထိုနိပါတ်သည် 'āvibhavati' 'tirobhavati' စသည်တို့၌ 'āvi' 'tiro' နိပါတ်တို့ကဲ့သို့ ဘူဓာတ်မှ ပြီးသော အာချာတ်ပုဒ်၏ အနက်ကို ထူးခြားအောင်လည်း မပြုနိုင်၊ သကမ္မက (ကံလိုသောပုဒ်) ဖြစ်အောင်လည်း မတတ်နိုင်ပေ။ 'u' စသော ဥပသဂ်တို့သည်ကား အနက်ကို ထူးခြားစေတတ်ကုန်၏၊ သကမ္မက ဖြစ်အောင်ကား မတတ်နိုင်ကုန်။ အကြင်ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ကံနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သည် မဟုတ်၊ ထိုပုဒ်တို့သည် အကမ္မကပုဒ်တို့တည်း။ အကမ္မကပုဒ်တို့၏ အနက်ကို လျော်ကန်သကဲ့သို့ သကမ္မက၊ အကမ္မက အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။ paribhoti၊ paribhavati၊ abhibhoti၊ abhibhavati၊ adhibhoti၊ adhibhavati၊ atibhoti၊ atibhavati၊ anubhoti၊ anubhavati၊ samanubhoti၊ samanubhavati၊ abhisambhoti၊ abhisambhavati ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် သကမ္မကပုဒ် (ကံလိုသောပုဒ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့တွင် 'pari' စသော ဥပသဂ်တို့သည် ဘူဓာတ်မှ ပြီးသော အာချာတ်ပုဒ်၏ အနက်ကို ထူးခြားစေတတ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ သကမ္မက ဖြစ်အောင် တတ်နိုင်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင်ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် ကံနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ထိုပုဒ်တို့သည် သကမ္မကပုဒ်တို့တည်း။ သကမ္မကပုဒ်တို့၏ အနက်ကို သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ အချို့သော နေရာ၌ အကမ္မကအစွမ်းဖြင့်လည်း ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) တည်း။


Tatra bhavatīti hoti vijjati paññāyati sarūpaṃ labhati. Ubbhavatīti uppajjati sarūpaṃ labhati. Samubbhavatīti samuppajjati sarūpaṃ labhati. Pabhavatīti hoti sambhavati. Atha vā pabhavatīti yato kutoci sandati, na vicchijjati, avicchinnaṃ hoti, taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati. Parābhavatīti parābhavo hoti byasanaṃ āpajjati avuddhiṃ pāpuṇāti. Sambhavatīti suṭṭhu bhavati vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vibhavatīti ucchijjati vinassati vipajjati, visesato vā bhavati sampajjati. Bhoti sambhoti vibhotīti imāni ‘‘bhavati [Pg.6] sambhavati vibhavatī’’ti imehi yathākkamaṃ samānaniddesāni. Pātubhavatīti pakāsati dissati paññāyati pākaṭaṃ hoti. Pātubbhavati pātubhotīti imāni ‘‘pātubhavatī’’ti iminā samānaniddesāni. Evaṃ akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evamuttaratrāpi aññesampi akammakapadānaṃ.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'bhavati' ဟူသည် ဖြစ်၏၊ ရှိ၏၊ ထင်ရှား၏၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရ၏။ 'ubbhavati' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရ၏။ 'samubbhavati' ဟူသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရ၏။ 'pabhavati' ဟူသည် ဖြစ်၏၊ စွမ်းနိုင်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'pabhavati' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မှ စီးဆင်း၏၊ မပြတ်စဲပေ၊ အစဉ်မပြတ်ဖြစ်၏၊ ထိုထိုအရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏။ 'parābhavati' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏၊ မကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'sambhavati' ဟူသည် ကောင်းစွာဖြစ်၏၊ ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'vibhavati' ဟူသည် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏၊ ဘေးသင့်၏၊ သို့မဟုတ် ထူးခြားစွာဖြစ်၏၊ ပြည့်စုံ၏။ 'bhoti'၊ 'sambhoti'၊ 'vibhoti' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် 'bhavati'၊ 'sambhavati'၊ 'vibhavati' ဟူသော ဤပုဒ်တို့နှင့် အစဉ်အတိုင်း တူညီသော ညွှန်ပြချက်ရှိကုန်၏။ 'pātubhavati' ဟူသည် ထင်ရှား၏၊ မြင်ရ၏၊ သိရ၏၊ ထင်ရှားဖြစ်၏။ 'pātubbhavati'၊ 'pātubhoti' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် 'pātubhavati' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် တူညီသော ညွှန်ပြချက်ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကမ္မကပုဒ်တို့၏ လျော်ကန်သကဲ့သို့ သကမ္မက၊ အကမ္မက အစွမ်းဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော အခြားသော အကမ္မကပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။


Paribhotidukādīsu pana sattasu dukesu yathākkamaṃ dve dve padāni samānatthāni, tasmā dve dve padāniyeva gahetvā niddisissāma. Tatra paribhoti paribhavatīti paraṃ hiṃsati pīḷeti, atha vā hīḷeti avajānāti. Abhibhoti abhibhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Adhibhoti adhibhavatīti paraṃ abhimadditvā bhavati attano vasaṃ vattāpeti. Atibhoti atibhavatīti paraṃ atikkamitvā bhavati. Anubhoti anubhavatīti sukhadukkhaṃ vedeti paribhuñjati sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Samanubhoti samanubhavatīti sukhadukkhaṃ suṭṭhu vedeti suṭṭhu paribhuñjati suṭṭhu sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Abhisambhoti abhisambhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Evaṃ sakammakapadānaṃ sakammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Katthaci pana gacchatīti pavattatīti evaṃ akammakavasenapi. Evamuttaratrāpi aññesaṃ sakammakapadānaṃ.

paribhoti အစရှိသော ဒုက (နှစ်ခုတွဲ) စသော ခုနစ်ပါးသော ဒုကတို့၌ အစဉ်အတိုင်း နှစ်ခု နှစ်ခုသော ပုဒ်တို့သည် အနက်တူကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ခု နှစ်ခုသော ပုဒ်တို့ကိုသာ ယူ၍ ညွှန်ပြပါအံ့။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'paribhoti' 'paribhavati' ဟူသည် သူတပါးကို ညှဉ်းဆဲ၏၊ နှိပ်စက်၏၊ သို့မဟုတ် ရှုတ်ချ၏၊ မထက်မဲ့ပြင်ပြု၏။ 'abhibhoti' 'abhibhavati' ဟူသည် သူတပါးကို လွှမ်းမိုး၏၊ နှိပ်နင်း၏။ 'adhibhoti' 'adhibhavati' ဟူသည် သူတပါးကို နှိပ်နင်း၍ ဖြစ်၏၊ မိမိအလိုသို့ လိုက်စေ၏။ 'atibhoti' 'atibhavati' ဟူသည် သူတပါးကို ကျော်လွန်၍ ဖြစ်၏။ 'anubhoti' 'anubhavati' ဟူသည် ချမ်းသာ ဆင်းရဲကို ခံစား၏၊ သုံးဆောင်၏၊ ချမ်းသာ ဆင်းရဲကို ခံစားလေ့ရှိ၏။ 'samanubhoti' 'samanubhavati' ဟူသည် ချမ်းသာ ဆင်းရဲကို ကောင်းစွာ ခံစား၏၊ ကောင်းစွာ သုံးဆောင်၏၊ ကောင်းစွာ ချမ်းသာ ဆင်းရဲကို ခံစားလေ့ရှိ၏။ 'abhisambhoti' 'abhisambhavati' ဟူသည် သူတပါးကို လွှမ်းမိုး၏၊ နှိပ်နင်း၏။ ဤသို့ သကမ္မကပုဒ်တို့၏ သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။ အချို့သော နေရာ၌ကား 'gacchati' (သွား၏) ဟူသည် 'pavattati' (ဖြစ်၏) ဟူသကဲ့သို့ အကမ္မကအစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏။ နောင်လာလတ္တံ့သော အခြားသော သကမ္မကပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။


Apaccayo paro hoti, bhūvādigaṇato sati;

Suddhakattukriyākhyāne, sabbadhātukanissite.

သုဒ္ဓကတ္တား၏ ကိရိယာကို ဟောသော အာချာတ်ပုဒ်သည် သဗ္ဗဓာတုက (ပစ္စည်း) ကို မှီသည်ရှိသော်၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းမှ ဖြစ်သည်ရှိသော်၊ နောက်၌ 'အ' ပစ္စည်းသည် ဖြစ်၏။


Ayaṃ suddhakattukriyāpadānaṃ niddeso.

ဤသည်ကား ကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။


Hetukattukriyāpadaniddesa

ဟေတုကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်း


Bhāveti vibhāvetisambhāveti paribhāveti, evaṃ hetukattukriyāpadāni bhavanti. Ekakammakavasenesamattho gahetabbo[Pg.7]. Pacchimassa pana dvikammakavasenapi. Paribhāvāpeti abhibhāvāpeti anubhāvāpeti, evampi hetukattukriyāpadāni bhavanti. Dvikammakavasenesamattho gahetabbo. Iccevaṃ dvidhā hetukattukriyāpadāni ñeyyāni, aññānipi gahetabbāni.

bhāveti၊ vibhāveti၊ sambhāveti၊ paribhāveti၊ ဤသို့ ဟေတုကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဤပုဒ်တို့၏) စွမ်းနိုင်သော အနက်ကို ဧကကမ္မက (ကံတစ်ခုရှိသော) အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ နောက်ဆုံးပုဒ်၏ အနက်ကိုကား ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသော) အစွမ်းဖြင့်လည်း ယူအပ်၏။ paribhāvāpeti၊ abhibhāvāpeti၊ anubhāvāpeti၊ ဤသို့လည်း ဟေတုကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဤပုဒ်တို့၏) စွမ်းနိုင်သော အနက်ကို ဒွိကမ္မက (ကံနှစ်ခုရှိသော) အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဟေတုကတ္တုကိရိယာပုဒ်တို့ကို နှစ်မျိုးနှစ်စားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။


Tatra bhāvetīti puggalo bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci bhāveti āsevati bahulīkaroti, atha vā bhāvetīti vaḍḍheti. Vibhāvetīti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci vibhāveti visesena bhāveti, vividhena vā ākārena bhāveti bhāvayati vaḍḍheti, atha vā vibhāvetīti abhāveti antaradhāpeti. Sambhāvetīti yassa kassaci guṇaṃ sambhāveti sambhāvayati suṭṭhu pakāseti ukkaṃseti. Paribhāvetīti paribhāvetabbaṃ yaṃ kiñci paribhāveti paribhāvayati samantato vaḍḍheti. Evaṃ ekakammakavasenattho gahetabbo. Atha vā paribhāvetīti vāsetabbaṃ vatthuṃ paribhāveti paribhāvayati vāseti gandhaṃ gāhāpeti. Evaṃ dvikammakavasenāpi attho gahetabbo. Paribhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ paribhāvāpeti hiṃsāpeti, atha vā paribhāvāpetīti hīḷāpeti avajānāpeti. Abhibhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ abhibhāvāpeti ajjhottharāpeti. Anubhāvāpetīti puggalo puggalena sampattiṃ anubhāvāpeti paribhojeti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'bhāveti' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပွားများအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို ပွားများ၏၊ မှီဝဲ၏၊ အဖန်ဖန်ပြု၏၊ သို့မဟုတ် 'bhāveti' ဟူသည် တိုးပွားစေ၏။ 'vibhāveti' ဟူသည် ပွားများအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို အထူးသဖြင့် ပွားများ၏၊ သို့မဟုတ် အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ပွားများ၏၊ တိုးပွားစေ၏၊ သို့မဟုတ် 'vibhāveti' ဟူသည် မဖြစ်စေတန်ရာ၊ ကွယ်ပျောက်စေ၏။ 'sambhāveti' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်း၏၊ ကောင်းစွာ ထင်ရှားစေ၏၊ မြှင့်တင်၏။ 'paribhāveti' ဟူသည် ပွားများအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို ပတ်ပတ်လည် ပွားများစေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင် တိုးပွားစေ၏။ ဤသို့လျှင် ဧကကမ္မကအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'paribhāveti' ဟူသည် အမွှေးနံ့သာ ခြယ်သအပ်သော အဝတ်တန်ဆာကို နံ့သာပျံ့စေ၏၊ အနံ့ကို စွဲစေ၏။ ဤသို့လျှင် ဒွိကမ္မကအစွမ်းဖြင့်လည်း အနက်ကို ယူအပ်၏။ 'paribhāvāpeti' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် (အခြား) ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရန်သူကို ညှဉ်းဆဲစေ၏၊ သို့မဟုတ် 'paribhāvāpeti' ဟူသည် ရှုတ်ချစေ၏၊ မထက်မဲ့ပြင် ပြုစေ၏။ 'abhibhāvāpeti' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် (အခြား) ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရန်သူကို လွှမ်းမိုးစေ၏။ 'anubhāvāpeti' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် (အခြား) ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားစေ၏၊ သုံးဆောင်စေ၏။


Payutto kattunā yoge, ṭhitoyevāppadhāniye;

Kriyaṃ sādheti etassa, dīpakaṃ sāsane padaṃ.

ကတ္တားနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော စေခိုင်းခံရသူ ကတ္တားသည် အပဓာနဖြစ်သော ကံ၌သာ တည်လျက် ထို (ဟေတုကတ္တား) ၏ ကိရိယာကို ပြီးစေတတ်၏။ ဤသည်ကား သာသနာတော်၌ ထိုအနက်ကို ပြဆိုသော ပုဒ်တည်း။


Karaṇavacanaṃyeva, yebhuyyena padissati;

Ākhyāte kāritaṭṭhānaṃ, sandhāya kathitaṃ idaṃ.

အာချာတ်၌ ကာရိုက် (စေခိုင်းခြင်း) အနက်ကို ရည်မှတ်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ (ထိုသို့ ဆိုရာ၌ စေခိုင်းခံရသူ ကတ္တားကို ပြဆိုရန်) ကရိုဏ်းဝိဘတ်ကိုသာလျှင် အများအားဖြင့် တွေ့မြင်ရ၏။


Na [Pg.8] nāme kāritaṭṭhānaṃ, ‘‘bodhetā’’ itiādikaṃ;

‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iccādīni padāni ca;

Āharitvāna dīpeyya, payogakusalo budho.

'bodhetā' စသည်တို့ကဲ့သို့ နာမ်၌ ကာရိုက်အနက်ရှိသော နေရာ၌လည်းကောင်း၊ 'Sunakhehipi khādāpenti' စသော ပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အသုံးအနှုန်း၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိသည် (အခြားသော သာဓကတို့ကို) ဆောင်ယူ၍ ပြသရာ၏။


Tatridaṃ karaṇavacanaṃ kammatthadīpakaṃ, upayogasāmivacanānipi taddīpakāni yojetabbāni. Kathaṃ? Paribhāvāpetīti puggalo puggalaṃ sapattaṃ paribhāvāpetīti, tathā paribhāvāpetīti puggalo puggalassa sapattaṃ paribhāvāpetīti. Sesāni nayānusārena niddisitabbāni. Evaṃ sabbānetāni karaṇopayogasāmivacanāni kammatthadīpakāniyeva honti, tasmā dvikammakavasenattho gahetabbo.

ထိုစကားရပ်၌ ဤတတိယံဝိဘတ် (karaṇavacana) သည် ကံ၏အနက်ကို ပြတတ်၏။ ဒုတိယံဝိဘတ် (upayogavacana) နှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (sāmivacana) တို့ကိုလည်း ထိုကံ၏အနက်ကို ပြတတ်သည်တို့အဖြစ် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဘယ်သို့နည်း။ 'ပရိဘာဝါပေတိ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကို ရန်သူအား နှိမ်ချစေ၏ (သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးစေ၏) ဟူသောအနက်မျိုး ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ 'ပရိဘာဝါပေတိ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရန်သူကို နှိမ်ချစေ၏ (သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးစေ၏) ဟူသောအနက်မျိုး ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့ကို နည်းလမ်းအတိုင်း ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတတိယာဝိဘတ်၊ ဒုတိယာဝိဘတ်၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် အားလုံးတို့သည် ကံ၏အနက်ကို ပြတတ်သည်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကံနှစ်ခု (dvikamma) အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။


Ayaṃ hetukattukriyāpadānaṃ niddeso.

ဤကား ဟေတုကတ္တုကြိယာပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်း (နိဒ္ဒေသ) ဖြစ်သည်။


Kammakriyāpadaniddesa

ကမ္မကြိယာပုဒ် ညွှန်ပြချက် (ကမ္မကိရိယာပဒနိဒ္ဒေသ)။


Bhaviyate vibhaviyate paribhaviyate abhibhaviyate anubhaviyate paribhūyate abhibhūyate anubhūyate, evaṃ kammuno kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhaviyyate vibhaviyyate paribhaviyyate abhibhaviyyate anubhaviyyate paribhuyyate abhibhuyyate anubhuyyateti. Ettha kammuno kriyāpadāniyeva kammakattuno kriyāpadāni katvā yojetabbāni. Visuñhi kammakattuno kriyāpadāni na labbhanti.

ဘဝိယတေ၊ ဝိဘဝိယတေ၊ ပရိဘဝိယတေ၊ အဘိဘဝိယတေ၊ အနုဘဝိယတေ၊ ပရိဘူယတေ၊ အဘိဘူယတေ၊ အနုဘူယတေ၊ ဤသို့လျှင် ကမ္မဝါစကကြိယာပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်မျိုးအားဖြင့်လည်း ဘဝိယျတေ၊ ဝိဘဝိယျတေ၊ ပရိဘဝိယျတေ၊ အဘိဘဝိယျတေ၊ အနုဘဝိယျတေ၊ ပရိဘုယျတေ၊ အဘိဘုယျတေ၊ အနုဘုယျတေ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ကမ္မဝါစကကြိယာပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် ကမ္မကတ္တုကြိယာပုဒ်များ ပြု၍ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ကမ္မကတ္တုကြိယာပုဒ်တို့ကို သီးခြား သက်သက် မရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။


Tatra bhaviyateti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena bhāviyate āseviyate bahulīkariyate, atha vā bhaviyateti vaḍḍhiyate. Vibhaviyateti vibhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena vibhaviyate visesena bhaviyate, vividhena [Pg.9] vā ākārena bhaviyate vaḍḍhiyate, atha vā vibhaviyateti abhaviyate antaradhāpiyate. Paribhaviyateti sapatto puggalena paribhaviyate hiṃsiyate, atha vā paribhaviyateti hīḷiyate avajāniyate. Abhibhaviyateti sapatto puggalena abhibhaviyate ajjhotthariyate abhimaddiyate. Anubhaviyateti sampatti puggalena anubhaviyate paribhuñjiyate. Paribhūyatetiādīni tīṇi ‘‘paribhaviyate’’tiādīhi tīhi samānaniddesāni. Sesāni pana yathāvuttehi yaṃ kammameva padhānato gahetvā niddisiyati padaṃ, taṃ kammatthadīpakaṃ. Tasmā kattari ekavacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi panekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva. Tathā kattari bahuvacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ ekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi pana bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva. Kathaṃ? Bhikkhunā dhammo bhaviyate, bhikkhunā dhammā bhaviyante, bhikkhūhi dhammo bhaviyate, bhikkhūhi dhammā bhaviyanteti. Iminā nayena sabbattha kammuno kriyāpadesu vohāro kātabbo. Yasmiṃ pana kammuno kriyāpade kammatthadīpake kammabhūtassevatthassa kattubhāvaparikappo hoti, taṃ kammakattutthadīpakaṃ, taṃ kammuno kriyāpadato visuṃ na labbhati. Ayaṃ panettha atthaviññāpane payogaracanā. Sayameva paribhaviyate dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ bālo tappaccayā aññehi paribhūtopi, sayameva abhibhaviyate pāpakārī niraye nirayapālehi abhibhūtopi tathārūpassa kammassa sayaṃ katattāti. Ettha hi sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyatetiādīsu viya [Pg.10] sukhābhisaṅkharaṇīyatā labbhateva, tato kammakattutā ca.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပွားများအပ်သော၊ မှီဝဲအပ်သော၊ အဖန်ဖန်ပြုအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကို ပွားများအပ်၏ (သို့မဟုတ်) 'ဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ တိုးပွားစေအပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 'ဝိဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထင်ရှားစွာ သိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကို ထင်ရှားစွာ ပြုအပ်၏၊ အထူးသဖြင့် ဖြစ်စေအပ်၏၊ သို့မဟုတ် အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်စေအပ်၏၊ တိုးပွားစေအပ်၏၊ သို့မဟုတ် 'ဝိဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ မဖြစ်စေအပ် (ကင်းပျောက်စေအပ်)၊ ကွယ်ပျောက်စေအပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 'ပရိဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရန်သူကို နှိမ်ချအပ်၏၊ ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ သို့မဟုတ် 'ပရိဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့စက်ဆုပ်အပ်၏၊ မထက်မဲ့မြင် ပြုအပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 'အဘိဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရန်သူကို လွှမ်းမိုးအပ်၏၊ ဖိစီးအပ်၏၊ နှိပ်စက်အပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 'အနုဘဝိယတေ' ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်သည် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားအပ်၏၊ သုံးဆောင်အပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ 'ပရိဘူယတေ' စသော သုံးခုသောပုဒ်တို့သည် 'ပရိဘဝိယတေ' စသော သုံးခုသောပုဒ်တို့နှင့် တူညီသော ညွှန်ပြချက်ရှိကုန်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌ကား အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းတို့ဖြင့် ကံကိုသာလျှင် အဓိကယူ၍ ညွှန်ပြအပ်သောပုဒ်သည် ကံ၏အနက်ကို ပြတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ကတ္တား၌ ဧကဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြထားသော်လည်း အကယ်၍ ကံကို ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပါက ကံ၏ ကြိယာပုဒ်သည် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ထင်ရှား၏။ အကယ်၍ ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပါက ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ကတ္တား၌ ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြထားသော်လည်း အကယ်၍ ကံကို ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပါက ကံ၏ ကြိယာပုဒ်သည် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ထင်ရှား၏။ အကယ်၍ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပါက ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဘယ်သို့နည်း။ 'ရဟန်းသည် တရားကို ပွားများအပ်၏ (bhikkhunā dhammo bhaviyate)'၊ 'ရဟန်းသည် တရားတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏ (bhikkhunā dhammā bhaviyante)'၊ 'ရဟန်းတို့သည် တရားကို ပွားများအပ်၏ (bhikkhūhi dhammo bhaviyate)'၊ 'ရဟန်းတို့သည် တရားတို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏ (bhikkhūhi dhammā bhaviyante)' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ကံကြိယာပုဒ်တို့၌ သုံးနှုန်းပြောဆိုခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ကံ၏အနက်ကို ပြတတ်သော ကံကြိယာပုဒ်၌ ကံဖြစ်သော အနက်ကိုသာလျှင် ကတ္တားအဖြစ် ကြံဆခြင်း (kattubhāvaparikappo) ရှိအံ့၊ ထိုပုဒ်သည် ကမ္မကတ္တုအနက်ကို ပြတတ်၏။ ၎င်းသည် ကံကြိယာပုဒ်မှ သီးခြား သက်သက် မရနိုင်ပေ။ ဤ၌ အနက်ကို သိစေခြင်းငှာ ဝါကျဖွဲ့ထုံး (ပယောဂ) ကား ဤသို့တည်း။ မကောင်းသောစကားကို ပြောဆိုသော လူမိုက်သည် ထိုစကားကြောင့် သူတစ်ပါးတို့ နှိမ်ချအပ်သော်လည်း (မိမိကိုယ်တိုင် ပြုခဲ့သော ကံကြောင့်) မိမိကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် နှိမ်ချအပ်၏ (paribhaviyate)။ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် ငရဲ၌ ငရဲထိန်းတို့ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်သော်လည်း ထိုသို့သောကံကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် လွှမ်းမိုးအပ်၏ (abhibhaviyate) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'ရေသည် အလိုလို သောက်အပ်၏ (sayameva pīyate pānīyaṃ)'၊ 'ဖျာသည် အလိုလို ပြုအပ်၏ (sayameva kaṭo kariyate)' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်နိုင်စွမ်းရှိသည်ဖြစ်၍ ကမ္မကတ္တုအဖြစ်ကို ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။


Ayaṃ kammuno kriyāpadānaṃ niddeso.

ဤကား ကမ္မကြိယာပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။


Bhāvakriyāpadaniddesa

ဘာဝကြိယာပုဒ် ညွှန်ပြချက် (ဘာဝကိရိယာပဒနိဒ္ဒေသ)။


Bhūyate bhaviyate ubbhaviyate, evaṃ bhāvassa kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhuyyate bhaviyyate ubbhaviyyateti. Tatra yathā ṭhīyatepadassa ṭhānanti bhāvavasena atthakathanamicchanti, evaṃ bhūyatetiādīnampi bhavanantiādinā bhāvavasena atthakathanamicchitabbaṃ. Yathā ca ṭhānaṃ ṭhiti bhavanantiādīhi bhāvavācakakitantanāmapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanamicchanti, na tathā ṭhīyate bhūyatetiādīhi bhāvavācakākhyātapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanā icchitabbā sambandhe pavattachaṭṭhiyantasaddehi asambandhanīyattā ākhyātikapadānaṃ. Yasmiṃ payoge yaṃ kammuno kriyāpadena samānagatikaṃ katvā vinā kammena niddisiyati kriyāpadaṃ, kattuvācakapadaṃ pana paccattavacanena vā karaṇavacanena vā niddisiyati, taṃ tattha bhāvatthadīpakaṃ. Na hi sabbathā kattāramanissāya bhāvo pavattati. Evaṃ santepi bhāvo nāma kevalo bhavanalavanapacanādiko dhātuatthoyeva. Akkharacintakā pana ‘‘ṭhīyate bhūyate’’tiādīsu bhāvavisayesu karaṇavacanameva payuñjanti ‘‘nanu nāma pabbajitena sunivatthena bhavitabbaṃ supārutena ākappasampannenā’’tiādīsu viya, tasmā tesaṃ mate ‘‘tena ubbhaviyate’’ti karaṇavacanena yojetabbaṃ. Jinamatena pana ‘‘so bhūyate’’tiādinā paccattavacaneneva. Saccasaṅkhepappakaraṇe hi dhammapālācariyena, niddesapāḷiyaṃ pana dhammasenāpatinā, dhajaggasuttante bhagavatā ca bhāvapadaṃ paccattavacanāpekkhavasenu’ccāritaṃ.

ဘူယတေ၊ ဘဝိယတေ၊ ဥဗ္ဘဝိယတေ၊ ဤသို့လျှင် ဘာဝဝါစကကြိယာပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်မျိုးအားဖြင့်လည်း ဘုယျတေ၊ ဘဝိယျတေ၊ ဥဗ္ဘဝိယျတေ ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဌီယတေ' ဟူသောပုဒ်၏ အနက်ကို 'ဌာနံ (တည်ခြင်း)' ဟူ၍ ဘာဝအစွမ်းဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုရန် အလိုရှိကုန်သကဲ့သို့၊ 'ဘူယတေ' စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်း 'ဘဝနံ (ဖြစ်ခြင်း)' စသည်ဖြင့် ဘာဝအစွမ်းဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုရန် အလိုရှိအပ်၏။ ၎င်းပြင် 'ဌာနံ'၊ 'ဌိတိ'၊ 'ဘဝနံ' စသော ဘာဝဝါစက ကိတ်နာမ်ပုဒ်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို အလိုရှိကုန်သကဲ့သို့၊ 'ဌီယတေ'၊ 'ဘူယတေ' စသော ဘာဝဝါစက အာချာတ်ပုဒ်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား အာချာတ်ပုဒ်တို့သည် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်မှု၌ ဖြစ်သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော စကားလုံးတို့နှင့် မဆက်စပ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မည်သည့်ပယောဂ၌မဆို ကမ္မကြိယာပုဒ်နှင့် တူညီသော လားရာရှိစေ၍ ကံမပါဘဲ ညွှန်ပြအပ်သော ကြိယာပုဒ်၊ ကတ္တားပုဒ်ကိုမူ ပထမာဝိဘတ် (paccattavacana) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တတိယာဝိဘတ် (karaṇavacana) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညွှန်ပြအပ်သော ကြိယာပုဒ်သည် ထိုဝါကျ၌ ဘာဝအနက်ကို ပြတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကတ္တားကို လုံးဝ မမှီဘဲ ဘာဝ (ဖြစ်ခြင်းသဘော) သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဘာဝဟူသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဖြစ်ခြင်း (bhavana)၊ ရိတ်ခြင်း (lavana)၊ ချက်ခြင်း (pacana) စသော ဓာတ်၏အနက်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းတတ်ပညာရှင် (အက္ခရစိန္တက) တို့ကမူ 'နနု နာမ ပဗ္ဗဇိတေန သုနိဝတ္ထေန ဘဝိတဗ္ဗံ သုပါရုတေန အာကပ္ပသမ္ပန္နေန' (ရဟန်းဖြစ်သောသူသည် ကောင်းစွာဝတ်ရုံခြင်း၊ ကောင်းစွာခြုံခြင်း၊ အာကပ္ပနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ရှိအပ်သည်မဟုတ်ပါလော) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'ဌီယတေ၊ ဘူယတေ' စသော ဘာဝအရာတို့၌ တတိယာဝိဘတ်ကိုသာ သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏အယူအဆ၌ 'တေန ဥဗ္ဘဝိယတေ' ဟု တတိယာဝိဘတ် (karaṇavacana) ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် (ဇိနမတ) အားဖြင့်မူ 'သော ဘူယတေ' စသည်ဖြင့် ပထမာဝိဘတ် (paccattavacana) ဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သစ္စသံခိပ်ကျမ်း၌ ရှင်ဓမ္မပါလဆရာတော်သည်လည်းကောင်း၊ နိဒ္ဒေသပါဠိတော်၌ ရှင်သာရိပုတ္တရာ (ဓမ္မသေနာပတိ) သည်လည်းကောင်း၊ ဓဇဂ္ဂသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း ဘာဝပုဒ်ကို ပထမာဝိဘတ်ကို ငဲ့သောအားဖြင့် ရွတ်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။


Kathito [Pg.11] saccasaṅkhepe, paccattavacanena ve,‘‘Bhūyate’’ iti saddassa, sambandho bhāvadīpano.

သစ္စသံခိပ်ကျမ်း၌ 'ဘူယတေ' ဟူသော စကားလုံး၏ ဘာဝအနက်ကို ပြတတ်သော ပတ်သက်ယှဉ်စပ်မှုကို ပထမာဝိဘတ်ဖြင့်သာလျှင် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။


Niddesapāḷiyaṃ ‘‘rūpaṃ, vibhoti vibhaviyyati’’;

Iti dassanato vāpi, paccattavacanaṃ thiraṃ.

နိဒ္ဒေသပါဠိတော်၌လည်း 'ရူပံ ဝိဘောတိ ဝိဘဝိယျတိ' ဟူ၍ ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ပထမာဝိဘတ်သည် ခိုင်လုံပေ၏။


Tathā dhajaggasuttante, munināhaccabhāsite;

‘‘So pahīyissati’’ iti, pāḷidassanatopi ca.

ထို့အတူ ဓဇဂ္ဂသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တော်တိုင် ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'သော ပဟီယိဿတိ' ဟူသော ပါဠိတော် အတွေ့အမြင်အားဖြင့်လည်းကောင်း (ပထမာဝိဘတ်သည် ခိုင်လုံပေ၏)။


Pāramitānubhāvena, mahesīnaṃva dehato;

Santi nipphādanā, neva, sakkatādivaco viya.

မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကိုယ်တော်မှ ပါရမီတော်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြီးမြောက်ခြင်းတို့သည် သက္ကတစသော စကားကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ စင်စစ် ပြီးမြောက်ခြင်းတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။


Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ;

Ekavacanikañcāpi, bahuvacanikampi ca;

Kātabbamiti no khanti, parassapadaādike.

ပထမာဝိဘတ်ကို ပြခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပုရိသသုံးပါးလုံးကို ယှဉ်စပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်ကိုလည်းကောင်း ပြုအပ်၏ဟူ၍ ပရဿပုဒ်စသည်တို့၌ ငါတို့၏ နှစ်သက်သဘောတူညီချက် ရှိပေ၏။


Tasmā rūpaṃ vibhaviyyati, rūpāni vibhaviyyanti, tvaṃ vibhaviyyasi, tumhe vibhaviyyatha, ahaṃ vibhaviyyāmi, mayaṃ vibhaviyyāma, rūpaṃ vibhaviyyate, rūpāni vibhaviyyante iccevamādi jinavacanānurūpato yojetabbaṃ. Atrāyaṃ padasodhanā –

ထို့ကြောင့် "rūpaṃ vibhaviyyati, rūpāni vibhaviyyanti, tvaṃ vibhaviyyasi, tumhe vibhaviyyatha, ahaṃ vibhaviyyāmi, mayaṃ vibhaviyyāma, rūpaṃ vibhaviyyate, rūpāni vibhaviyyante" စသည်ဖြင့် ဘုရားဟောပါဠိတော်နှင့်အညီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ ပုဒ်ကို စိစစ်သုတ်သင်ချက်ကား-


Vibhaviyyatīti idaṃ, kammapadasamānakaṃ;

Na ca kammapadaṃ nāpi, kammakattupadādikaṃ.

"Vibhaviyyati" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကမ္မပုဒ်နှင့်တူ၏၊ သို့သော် ကမ္မပုဒ်လည်း မဟုတ်၊ ကမ္မကတ္တုပုဒ် စသည်လည်း မဟုတ်ပေ။


Yadi kammapadaṃ etaṃ, paccattavacanaṃ pana;

Kammaṃ dīpeyya karaṇa-vacanaṃ kattudīpakaṃ.

အကယ်၍ ဤပုဒ်သည် ကမ္မပုဒ်ဖြစ်အံ့၊ ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တ) သည် ကံကို ပြရာ၏၊ တတိယာဝိဘတ် (ကရဏ) သည် ကတ္တားကို ပြရာ၏။


Yadi kammakattupadaṃ, ‘‘pīyate’’ti padaṃ viya;

Siyā sakammakaṃ, netaṃ, tathā hotīti dīpaye.

အကယ်၍ "pīyate" ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ကမ္မကတ္တုပုဒ် ဖြစ်အံ့၊ သကမ္မက (ကံရှိသောဓာတ်) ဖြစ်ရာ၏၊ ဤပုဒ်သည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ၊ ထိုသို့ဖြစ်ကြောင်းကို ပြရာ၏။


Yadi kattupadaṃ etaṃ, vibhavatipadaṃ viya;

Vinā yapaccayaṃ tiṭṭhe, na tathā tiṭṭhate idaṃ.

အကယ်၍ ဤပုဒ်သည် "vibhavati" ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ကတ္တုပုဒ်ဖြစ်အံ့၊ ယပစ္စည်းမပါဘဲ တည်ရာ၏၊ ဤပုဒ်ကား ထိုသို့မတည်ပေ။


Na kattari bhuvādīnaṃ, gaṇe yapaccayo ruto;

Divādīnaṃ gaṇeyeva, kattari samudīrito.

ဘူဝါဒိအစရှိသော ဂိုဏ်းတို့၌ ကတ္တားဟောတွင် ယပစ္စည်းကို မဆိုအပ်၊ ဒိဝါဒိဂိုဏ်း၌သာ ကတ္တားဟောတွင် ယပစ္စည်းကို ဆိုအပ်၏။


Na [Pg.12] bhūdhātu divādīnaṃ, dhātūnaṃ dissate gaṇe;

Bhūvādikacurādīnaṃ, gaṇesuyeva dissati.

ဘူဓာတ်သည် ဒိဝါဒိအစရှိသော ဓာတ်ဂိုဏ်းတို့၌ မတွေ့ရ၊ ဘူဝါဒိဂိုဏ်းနှင့် စုရာဒိဂိုဏ်းတို့၌သာ တွေ့ရ၏။


‘‘Vibhaviyyati’’ iccādo, tasmā yapaccayo pana;

Bhāveyevāti viññeyyaṃ, viññunā samayaññunā.

ထို့ကြောင့် "vibhaviyyati" စသော ပုဒ်တို့၌ ယပစ္စည်းသည် ဘာဝဟော (အဖြစ်/အမှုဟော) ၌သာ ဖြစ်၏ဟု စနစ်ကို သိသော ပညာရှိတို့သည် သိအပ်၏။


Ettha hi pākaṭaṃ katvā, bhāvakārakalakkhaṇaṃ;

Dassayissāmahaṃ dāni, sakkaccaṃ me nibodhatha.

ဤ၌ ဘာဝကာရက၏ လက္ခဏာကို ထင်ရှားစွာ ပြု၍ ငါသည် ယခု ပြသအံ့၊ ငါ၏စကားကို ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော့။


‘‘Tisso gacchati’’iccatra, kattāraṃ kattuno padaṃ;

‘‘Dhammo desiyati’’ccatra, kammaṃ tu kammuno padaṃ.

"Tisso gacchati" ဟူသော ဤ၌ ကတ္တုပုဒ်သည် ကတ္တားကို ပြ၏၊ "Dhammo desiyati" ဟူသော ဤ၌မူ ကမ္မပုဒ်သည် ကံကို ပြ၏။


Sarūpato pakāseti, tasmā te pākaṭā ubho;

Tathā vibhaviyyatīti-ādibhāvapadaṃ pana.

(ထိုကတ္တားနှင့် ကံနှစ်ပါးကို) မိမိတို့၏ သရုပ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် ထင်ရှားကုန်၏။ ထို့အတူ "vibhaviyyati" အစရှိသော ဘာဝပုဒ်သည်ကား-


Sarūpato na dīpeti, kārakaṃ bhāvanāmakaṃ;

Dabbabhūtaṃ tu kattāraṃ, pakāseti sarūpato.

ဘာဝဟူသောအမည်ရှိသော ကာရကကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်ဖြင့် မပြ၊ ဒြပ်ဖြစ်သော ကတ္တားကိုမူ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်ဖြင့် ပြ၏။


Kattāraṃ pana dīpentaṃ, kattusannissitampi taṃ;

Bhāvaṃ dīpeti svākāro, paccayena vibhāvito.

ကတ္တားကို ပြသော်လည်း၊ ထိုကတ္တား၌ မှီသော ဘာဝကိုလည်း ပစ္စည်းဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သော မိမိ၏ အခြင်းအရာသည် ပြ၏။


Yasmā ca kattubhāvena, bhāvo nāma na tiṭṭhati;

Kattāva kattubhāvena, bhāvaṭṭhāne ṭhito tato.

အကြင်ကြောင့်လည်း ဘာဝသည် ကတ္တား၏အဖြစ်ဖြင့် မတည်၊ ထို့ကြောင့် ကတ္တားသည်သာ ကတ္တား၏အဖြစ်ဖြင့် ဘာဝ၏ တည်ရာ၌ တည်၏။


Yajjevaṃ kattuvohāro, bhāvassa tu kathaṃ siyā;

‘‘Sāvakānaṃ sannipāto, ahosi’’itiādisu.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ "Sāvakānaṃ sannipāto ahosi" (သာဝကတို့၏ စည်းဝေးခြင်းသည် ဖြစ်၏) စသည်တို့၌ ဘာဝအား ကတ္တားဝေါဟာရသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။


Iti ce nissayānaṃ tu, vasā nissitasambhavā;

Kattuṭṭhānepi bhāvassa, kattupaññatti sijjhati.

ဤသို့ မေးအံ့၊ မှီရာ (နိဿယ) တို့၏ အစွမ်းကြောင့် မှီရာ၌ ဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် ကတ္တား၏ တည်ရာ၌လည်း ဘာဝအား ကတ္တုပညတ် (ကတ္တားဟု သမုတ်ခြင်း) သည် ပြီးမြောက်၏။


Kārake kattukammavhe, kriyāsannissaye yathā;

Dhārentī āsanathālī, kriyādhāroti kappitā.

ကတ္တား၊ ကံ ဟူသော ကာရကတို့၌ ကိရိယာ၏ တည်မှီရာဖြစ်သော (အာသန၊ ထာလီ စသည်တို့သည်) ကိရိယာကို ဆောင်တတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ "ကိရိယာ၏ တည်ရာ (အာဓာရ)" ဟု သတ်မှတ်အပ်သကဲ့သို့၊


Tathā bhāvapadaṃ dhīrā, kattāraṃ bhāvanissayaṃ;

Dīpayantampi kappenti, bhāvassa vācakaṃ iti.

ထို့အတူ ပညာရှိတို့သည် ဘာဝ၏ တည်ရာဖြစ်သော ကတ္တားကို ပြသော်လည်း ဘာဝပုဒ်ကို "ဘာဝကို ဟောသောပုဒ်" ဟု သတ်မှတ်ကြကုန်၏။


Keci [Pg.13] adabbabhūtassa, bhāvassekattato bravuṃ;

Bhāvedekavacovādi-purisasseva hotiti.

အချို့သော ဆရာတို့သည် ဒြပ်မဟုတ်သော ဘာဝ၏ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဘာဝ၌ ပထမပုရုသ ဧကဝုစ်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Pāḷiṃ patvāna tesaṃ tu, vacanaṃ appamāṇakaṃ;

‘‘Te saṃkilesikā dhammā, pahīyissanti’’ iti hi.

သို့သော် ပါဠိတော်သို့ ရောက်သောအခါ ထိုသူတို့၏ စကားသည် အတည်မပြုနိုင်။ "Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti" ဟူ၍ ရှိသောကြောင့်တည်း။


Pāṭho pāvacane diṭṭho, tasmā evaṃ vademase;

Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ.

ပါဠိတော်၌ ဤပါဌ်ကို တွေ့ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် ဤသို့ ဆိုကုန်အံ့- ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တ) ကို မြင်ရသဖြင့် ပုရုသသုံးပါးလုံးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Vacanehi yutaṃ dvīhi, icchitabbanti no ruci;

Bhāve kriyāpadaṃ nāma, pāḷiyaṃ atiduddasaṃ;

Tasmā taggahaṇūpāyo, vutto ettāvatā mayāti.

(ဝစန) နှစ်ပါးလုံးနှင့် ယှဉ်အပ်၏ဟု အလိုရှိအပ်သည်ကား ငါတို့၏ အယူဝါဒတည်း။ ပါဠိတော်၌ ဘာဝကိရိယာပုဒ်ဟူသည် အလွန် မြင်နိုင်ခဲ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဘာဝပုဒ်ကို သိကြောင်းနည်းလမ်းကို ငါသည် ဤမျှဖြင့် ဆိုအပ်ပြီ။


Ayaṃ bhāvassa kriyāpadānaṃ niddeso.

ဤကား ဘာဝကိရိယာပုဒ်တို့၏ ပြသချက် (နိဒ္ဒေသ) ဖြစ်၏။


Evaṃ suddhakattukriyāpadāni hetukattukriyāpadāni kammuno kriyāpadāni, bhāvassa kriyāpadāni cāti catudhā, kammakattukriyāpadehi vā pañcadhā bhūdhātuto nipphannāni kriyāpadāni nānappakārena niddiṭṭhāni, etāni lokiyānaṃ bhāvabhedavasena vohārabhedo hotīti dassanatthaṃ visuṃ visuṃ vuttāni. Atthato pana kammakattubhāvakārakattayavasena tividhāneva. Hetukattā hi suddhakattusaṅkhāte kārake tassaṅgabhāvato saṅgahamupagacchati, tathā kammakattā kammakārake, bhāvo pana kevalo. So hi gamanapacanalavanādivasenānekavidhopi kriyāsabhāvattā bhedarahito kārakantaro. Evaṃ santepi dabbasannissitattā dabbabhedena bhijjati. Tena pāvacane bhāvavācakaṃ padaṃ bahuvacanantampi dissati. Ākhyātikapade bhāvakārakavohāro niruttinayaṃ nissāya gato, atthato pana bhāvassa kārakatā nupapajjati. So hi na [Pg.14] kiñci janeti, na ca kriyāya nimittaṃ. Kriyānimittabhāvoyeva hi kārakalakkhaṇaṃ. Iti mukhyato vā hetuto vā bhāvassa kārakatā na labbhati. Evaṃ santepi so karaṇamattattā kārakaṃ. Tathā hi karaṇaṃ kāro, kriyā, tadeva kārakanti bhāvassa kārakatā daṭṭhabbā. Yasmā pana kriyānimittabhāvoyeva kārakalakkhaṇaṃ, tasmā nāmikapade kārakalakkhaṇe bhāvakārakanti vohāraṃ pahāya kattukammakaraṇasampadānāpādānādhikaraṇānaṃ channaṃ vatthūnaṃ kattukārakakammakārakantiādi vohāro kariyati veyyākaraṇehi. Evaṃ niruttinayaṃ nissāya vuttaṃ bhāvakārakañca dve ca kammakattukārakānīti kārakattayaṃ bhavati. Taddīpakañcākhyātikapadaṃ tikārakaṃ.

ဤသို့လျှင် သုဒ္ဓကတ္တုကိရိယာပုဒ်၊ ဟေတုကတ္တုကိရိယာပုဒ်၊ ကမ္မကိရိယာပုဒ်၊ ဘာဝကိရိယာပုဒ် ဟူ၍ လေးပါး၊ သို့မဟုတ် ကမ္မကတ္တုကိရိယာပုဒ်နှင့်တကွ ငါးပါးသော ဘူဓာတ်မှ ပြီးသော ကိရိယာပုဒ်တို့ကို အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ပြသအပ်ပြီ။ ဤကိရိယာပုဒ်တို့ကို လောကီသားတို့၏ အဖြစ်အပြား (ဘာဝဘေဒ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဝေါဟာရအပြား ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ တသီးတခြားစီ ဆိုအပ်ကုန်၏။ သဘောတရား (အနက်) အားဖြင့်မူ ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ဘာဝ ဟူသော ကာရကသုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးတည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဟေတုကတ္တားသည် သုဒ္ဓကတ္တားဟု ဆိုအပ်သော ကာရက၌ ထိုကတ္တား၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သောကြောင့် အကျုံးဝင်၏။ ထို့အတူ ကမ္မကတ္တားသည် ကမ္မကာရက၌ အကျုံးဝင်၏။ ဘာဝသည်ကား သီးခြား (တစ်ပါးတည်း) ဖြစ်၏။ ထိုဘာဝသည် သွားခြင်း (ဂမန)၊ ချက်ခြင်း (ပစန)၊ ရိတ်ခြင်း (လဝန) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပြားများသော်လည်း၊ ကိရိယာသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကွဲပြားမှုမရှိသော တစ်ပါးသော ကာရက ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း ဒြပ်ကို မှီသည်ဖြစ်၍ ဒြပ်၏ ကွဲပြားခြင်းဖြင့် ကွဲပြား၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ ဘာဝဟောပုဒ်သည် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်လည်း ဖြစ်၍ တွေ့ရ၏။ အာချာတ်ပုဒ်၌ ဘာဝကာရကဟူသော ဝေါဟာရသည် သဒ္ဒါနည်း (နိရုတ္တိနယ) ကို မှီ၍ ဖြစ်သော်လည်း၊ သဘောအားဖြင့်မူ ဘာဝ၏ ကာရကအဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုဘာဝသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုလည်း မဖြစ်စေတတ်၊ ကိရိယာ၏ အကြောင်းလည်း မဟုတ်ပေ။ ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းသည်သာ ကာရက၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အဓိကအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဘာဝ၏ ကာရကအဖြစ်ကို မရအပ်။ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုဘာဝသည် ပြုခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ကာရက ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ပြုခြင်းသည် ကာရ (ပြုလုပ်မှု) မည်၏၊ ၎င်းသည် ကိရိယာ ဖြစ်၏၊ ထိုကိရိယာသည်ပင် ကာရက မည်၏ဟု ဘာဝ၏ ကာရကအဖြစ်ကို ရှုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူ ကိရိယာ၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းသည်သာ ကာရက၏ လက္ခဏာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် နာမ်ပုဒ်၌ ကာရကလက္ခဏာတွင် "ဘာဝကာရက" ဟူသော ဝေါဟာရကို ပယ်၍၊ သဒ္ဒါဆရာတို့သည် ကတ္တား၊ ကံ၊ ကရုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ အဓိကရုဏ် ဟူသော ဝတ္ထုခြောက်ပါးတို့အား "ကတ္တုကာရက၊ ကမ္မကာရက" စသည်ဖြင့် ဝေါဟာရပြုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဒ္ဒါနည်းကိုမှီ၍ ဟောအပ်သော ဘာဝကာရကလည်းကောင်း၊ ကမ္မကာရကနှင့် ကတ္တုကာရက နှစ်ပါးတို့လည်းကောင်း ဟူ၍ ကာရကသုံးပါး ဖြစ်၏။ ထိုကာရကသုံးပါးကို ပြတတ်သော အာချာတ်ပုဒ်သည် ကာရကသုံးပါးရှိသော ပုဒ် (တိကာရက) မည်၏။


Imamatthañhi sandhāya, vuttamācariyehipi;

Mahāveyyākaraṇehi, niruttinayadassibhi.

ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ သဒ္ဒါနည်းကို မြင်တော်မူကြကုန်သော မဟာသဒ္ဒါဆရာကြီးတို့သည်လည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏-


‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti.

"ကာလသုံးပါးရှိသော၊ ပုရုသသုံးပါးရှိသော၊ ကိရိယာကို ဟောတတ်သော၊ ကာရကသုံးပါးရှိသော၊ လိင်မရှိသော၊ ဝစနနှစ်ပါးရှိသော ထိုပုဒ်ကို 'အာချာတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။"


Idha bhāvakammesu attanopaduppattiṃ keci akkharacintakā avassamicchantīti tesaṃ mativibhāvanatthamamhehi bhāvakammānaṃ kriyāpadāni attanopadavasenuddiṭṭhāni ceva niddiṭṭhāni ca. Sabbānipi panetāni tikārakāni kriyāpadāni kriyāpadamālamicchatā parassapadattanopadavasena yojetabbāni. Pāḷiādīsu hi tikārakāni kriyāpadāni parassapadattanopadavasena dvidhā ṭhitāni. Seyyathidaṃ? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Samādhijjhānakusalā, vandanti lokanāyakaṃ. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Kathaṃ paṭipannassa puggalassa rūpaṃ vibhoti vibhaviyyati. So [Pg.15] pahīyissati. Paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate tapate. Pūjako labhate pūjaṃ. Puttakāmā thiyo yācaṃ, labhante tādisaṃ sutaṃ. Asito tādi vuccate sabrahmā. Aggijādi pubbeva bhūyate. So pahīyethāpi no pahīyethāti evaṃ dvidhā ṭhitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ –

ဤကျမ်း၌ ဘာဝကံတို့၌ အတ္တနောပုဒ် သက်ရောက်ခြင်းကို အချို့သော သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် အလိုမရှိကြကုန်ဟု ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ငါတို့သည် ဘာဝကံ ကြိယာပုဒ်တို့ကို အတ္တနောပုဒ် အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း၊ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းတို့ကို ပြုအပ်ကုန်ပြီ။ ကြိယာပုဒ်အစဉ်ကို အလိုရှိသောသူသည် ကတ္တား၊ ကံ၊ ဘာဝဟူသော ကာရကသုံးပါးရှိသော ဤအလုံးစုံသော ကြိယာပုဒ်တို့ကို ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ် အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ပါဠိတော်စသည်တို့၌ ကာရကသုံးပါးရှိသော ကြိယာပုဒ်တို့သည် ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ် အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိကုန်၏။ ထိုအပြားသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - 'မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ သမာဓိ၊ ဈာန်တို့၌ ကျွမ်းကျင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လောကနာထဘုရားကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ မောနဟူသည် ဉာဏ်ကို ဆိုအပ်၏။ သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းကြောင့် ပညာရှိသည် ပဏ္ဍိတဟု အထူးဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့ ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ရုပ်သည် ပျက်စီးအံ့၊ ကင်းပြတ်အံ့နည်း။ ထိုရုပ်သည် ဆုတ်ယုတ်လတ္တံ့။ ကမ္ဗလာနီ၌ ထားအပ်သော ရတနာသည် တောက်ပ၏၊ ထိန်လင်း၏။ ပူဇော်သောသူသည် ပူဇော်ခြင်းကို ရ၏။ သားကို အလိုရှိကုန်သော မိန်းမတို့သည် တောင်းကြကုန်လျက် ထိုသို့သော သားကို ရကြကုန်၏။ ကိလေသာ ကင်းပြီးသော ထိုသို့သော အသျှင်အသိတကို ဗြဟ္မာနှင့် တူသောသူဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ မီးစသည်သည် ရှေး၌သာလျှင် ဖြစ်တတ်၏။ ထိုတရားသည် ဆုတ်ယုတ်ရာလည်း ဆုတ်ယုတ်ရာ၏၊ မဆုတ်ယုတ်ရာလည်း မဆုတ်ယုတ်ရာ၏' ဤသို့ နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဤသည်ကား ပါဠိတော်၏ ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်၏ -


Tikārakāni sabbāni, kriyāpadāni pāyato;

Parassapadayogena, dissanti piṭakattaye.

ကတ္တား၊ ကံ၊ ဘာဝ ဟူသော ကာရကသုံးပါးရှိသော အလုံးစုံသော ကြိယာပုဒ်တို့သည် ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ အများအားဖြင့် ပရဿပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြင့် ထင်ရှားကုန်၏။


Attanopadayuttāni, cuṇṇiyesu padesu hi;

Atīvappāni gāthāsu, padānīti bahūni tu.

စကားပြေ (စုန်းဏိယ) ပုဒ်တို့၌ အတ္တနောပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်သော ပုဒ်တို့သည် အလွန်နည်းပါးကုန်၏။ ဂါထာတို့၌မူကား အတ္တနောပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်သော ပုဒ်တို့သည် အလွန်များပြားကုန်၏။


Gāthāsu cevitarāni, cuṇṇiyesu padesu ca;

Subahūneva hutvāna, dissantīti pakāsaye.

ဂါထာတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော စကားပြေပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း ပရဿပုဒ်နှင့် ယှဉ်သောပုဒ်တို့သည် အလွန်များပြားကုန်လျက် ထင်ရှားကုန်၏ဟု ပြအပ်၏။


Padānaṃ niddeso panati antiādīnaṃ tesaṃ tesaṃ vacanānamanurūpena yojetabbo. Evaṃ tikārakakriyāpadāni sarūpato vavatthānato niddesato ca veditabbāni.

ပုဒ်တို့ကို ပြခြင်း (နိဒ္ဒေသ) ကိုမူကား တိ၊ အန္တိ စသည်တို့တွင် ထိုထို ဝစနတို့၏ အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာရကသုံးပါးရှိသော ကြိယာပုဒ်တို့ကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆုံးဖြတ်ချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ညွှန်ပြချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။


Idāni nopasaggākammikādivasena bhavatissa dhātussa vinicchayaṃ vadāma –

ယခုအခါ ဥပသာရ မရှိသည်၏ အဖြစ်၊ အကမ္မက ဖြစ်သည်၏ အဖြစ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘူဓာတ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုပါအံ့ -


Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā;

Sopasaggā sakammā ca, iti bhūti vibhāvitā.

ဥပသာရမရှိဘဲ အကမ္မက ဖြစ်ခြင်း၊ ဥပသာရရှိသော်လည်း အကမ္မက ဖြစ်ခြင်း၊ ဥပသာရရှိ၍ သကမ္မက ဖြစ်ခြင်းဟူ၍ ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော ဘူဓာတ်ကို ခွဲခြားပြအပ်၏။


Idaṃ tu vacanaṃ ‘‘dhamma-bhūto bhutvā’’tiādisu;

Pattānubhavanatthaṃ me, vivajjetvā udīritaṃ.

ဤစကားသည် 'ဓမ္မဘူတော ဘူတွာ' စသည်တို့၌ ရခြင်း၊ ခံစားခြင်း အနက်ကို ဖယ်ချန်၍ ငါသည် ဆိုအပ်၏။


Etena pana atthena, nopasaggasakammikaṃ;

Gahetvā catudhā hoti, iti ñeyyaṃ visesato.

ဤအနက်ဖြင့် ဥပသာရမရှိဘဲ သကမ္မကဖြစ်ခြင်းကို ယူ၍ အထူးသဖြင့် လေးပါးသော အပြားရှိ၏ဟု သိအပ်၏။


Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā;

Bhūdhātu kārite sante, ekakammā bhavanti hi.

ဥပသာရမရှိဘဲ အကမ္မကဖြစ်သော ဘူဓာတ်သည်လည်းကောင်း၊ ဥပသာရရှိ၍ အကမ္မကဖြစ်သော ဘူဓာတ်သည်လည်းကောင်း ကာရိုက်ပစ္စည်း ရှိလတ်သော် ကံတစ်ခုတည်းရှိသော (ဧကကမ္မက) ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Bhāveti [Pg.16] kusalaṃ dhammaṃ, vibhāvetī’’timānidha;

Dassetabbāni viññūhi, sāsanaññūhi sāsane.

ဤသာသနာတော်၌ သာသနာတော်ကို သိတော်မူသော ပညာရှိတို့သည် 'ကုသိုလ်တရားကို ပွားစေ၏ (ဘာဝေတိ)'၊ 'ရှင်းလင်းစွာ ပြအပ်၏ (ဝိဘာဝေတိ)' စသည်တို့ကို ဤအရာ၌ ပြအပ်ကုန်၏။


Sopasaggā sakammā tu, kāritappaccaye sati;

Dvikammāyeva hotīti, ñātabbaṃ viññunā kathaṃ.

ဥပသာရရှိ၍ သကမ္မကဖြစ်သော ဘူဓာတ်သည် ကာရိုက်ပစ္စည်း ရှိလတ်သော် ကံနှစ်ခုရှိသော (ဒွိကမ္မက) ဖြစ်၏ဟူ၍ ပညာရှိသည် အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း။


Abhibhāventi purisā, purise pāṇajātikaṃ;

Anubhāveti puriso, sampattiṃ purisaṃ iti.

ယောက်ျားတို့သည် ယောက်ျားတို့ကို သတ္တဝါအပေါင်းကို လွှမ်းမိုးစေကုန်၏ (အဘိဘာဝေန္တိ)၊ ယောက်ျားသည် ယောက်ျားကို စည်းစိမ်ကို ခံစားစေ၏ (အနုဘာဝေတိ) ဤသို့ ဖြစ်၏။


Idaṃ sakammakaṃ nāma, akammakamidaṃ iti;

Kathamamhehi ñātabbaṃ, vitthārena vadetha no.

'ဤကား သကမ္မကပုဒ် မည်၏'၊ 'ဤကား အကမ္မကပုဒ် မည်၏' ဟူ၍ အကျွန်ုပ်တို့သည် အဘယ်သို့ သိအပ်ပါသနည်း၊ အကျွန်ုပ်တို့အား အကျယ်အားဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူပါ။


Vitthāreneva kiṃ vattuṃ, sakkomi ekadesato;

Kathayissāmi sakkaccaṃ, vadato me nibodhatha.

အကျယ်အားဖြင့် အဘယ်မှာ ဆိုနိုင်အံ့နည်း၊ အချို့တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရိုသေစွာ ဆိုပါအံ့၊ ငါဆိုသည်ကို နာယူကြကုန်လော့။


Ākhyātikapadaṃ nāma, duvidhaṃ samudīritaṃ;

Sakammakamakammañca, iti viññū vibhāvaye.

အာခယျာတ်ပုဒ်မည်သည် သကမ္မက နှင့် အကမ္မက ဟူ၍ နှစ်ပါးသော အပြားရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့ ပညာရှိသည် သိရာ၏။


Tatra yassa payogamhi, padassa kattunā kriyā;

Nipphāditā vinā kammaṃ, na hoti taṃ sakammakaṃ.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အကြင်ပုဒ်၏ အသုံး၌ ကတ္တားသည် ပြီးစေအပ်သော ကြိယာသည် ကံမပါဘဲ မဖြစ်နိုင်၊ ထိုပုဒ်သည် သကမ္မက မည်၏။


‘‘Pacatī’’ti hi vutte tu, yena kenaci jantunā;

Odanaṃ vā panaññaṃ vā, kiñci vatthunti ñāyati.

'ချက်၏ (ပစတိ)' ဟု ဆိုအပ်သော် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါသည် ထမင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကိုသော်လည်းကောင်း ချက်၏ဟု ကံကို သိအပ်၏။


Yassa pana payogamhi, kammena rahitā kriyā;

Padassa ñāyate etaṃ, akammakanti tīraye.

အကြင်ပုဒ်၏ အသုံး၌မူကား ကံနှင့် ကင်းသော ကြိယာကို သိအပ်၏၊ ထိုပုဒ်ကို အကမ္မကဟု ဆုံးဖြတ်အပ်၏။


‘‘Tiṭṭhati devadatto’’ti, vutte kenaci jantunā;

Ṭhānaṃva buddhivisayo, kammabhūtaṃ na kiñcipi.

'ဒေဝဒတ်သည် တည်၏ (တိဋ္ဌတိ)' ဟု ဆိုအပ်သော် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါသည် ရပ်ခြင်း (ဌာန) ကိုသာလျှင် သိအပ်၏၊ ကံဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုသည် မထင်ရှား။


Sakammakapadaṃ tattha, kattāraṃ kammameva ca;

Pakāseti yathāyoga-miti viññū vibhāvaye.

ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သကမ္မကပုဒ်သည် ကတ္တားကိုလည်းကောင်း၊ ကံကိုလည်းကောင်း အားလျော်စွာ ပြတတ်၏ဟု ပညာရှိသည် သိအပ်၏။


‘‘Odanaṃ pacati poso, odano paccate sayaṃ’’;

Iccudāharaṇā ñeyyā, avuttepi ayaṃ nayo.

'ယောက်ျားသည် ထမင်းကို ချက်၏၊ ထမင်းသည် အလိုလို ချက်အပ်၏' ဟူသော ဤဥပမာတို့ဖြင့် သိအပ်၏။ (ကတ္တား၊ ကံတို့ကို) မဆိုအပ်သော်လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။


Akammakapadaṃ [Pg.17] nāma, kattāraṃ bhāvameva ca;

Yathārahaṃ pakāseti, iti dhīropalakkhaye.

အကမ္မကပုဒ်မည်သည် ကတ္တားကိုလည်းကောင်း၊ ဘာဝကိုလည်းကောင်း အားလျော်စွာ ပြတတ်၏ဟု ပညာရှိသည် မှတ်သားအပ်၏။


Kattāraṃ ‘‘tiṭṭhati’’ccatra, sūceti bhāvanāmakaṃ;

‘‘Upaṭṭhīyati’’ iccatra, avuttepi ayaṃ nayo.

'တိဋ္ဌတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကတ္တားကို ပြ၏၊ 'ဥပဋ္ဌီယတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဘာဝကို ပြ၏။ မဆိုအပ်သော်လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။


Evaṃ sakammakākammaṃ, ñatvā yojeyya buddhimā;

Tikammakañca jāneyya, karādo kārite sati.

ဤသို့လျှင် သကမ္မက၊ အကမ္မကကို သိ၍ ပညာရှိသည် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကရဓာတ်စသည်တို့၌ ကာရိုက်ပစ္စည်း ရှိလတ်သော် ကံသုံးခုရှိသော (တိကမ္မက) အဖြစ်ကိုလည်း သိအပ်၏။


‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti purisa’’nti ca;

‘‘Puriso purise gāmaṃ, rathaṃ vāheti’’iccapi.

'ယောက်ျားသည် ယောက်ျားကို ရွှေကို လက်ကောက် ပြုစေ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယောက်ျားသည် ယောက်ျားတို့ကို ရွာသို့ ရထားကို ဆွဲစေ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Ettha bhavatidhātumhi, nayo eso na labbhati;

Tasmā dvikammakaññeva, padamettha vibhāvitaṃ.

ဤဘူဓာတ်၌ ဤနည်းကို မရနိုင်၊ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ ကံနှစ်ခုရှိသော (ဒွိကမ္မက) ပုဒ်ကိုသာလျှင် ပြအပ်၏။


Ediso ca nayo nāma, pāḷiyaṃ tu na dissati;

Ekaccānaṃ mateneva, mayā evaṃ pakāsito.

ဤကဲ့သို့သော နည်းသည် ပါဠိတော်၌ကား မထင်ရှား၊ အချို့သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒဖြင့်သာလျှင် ငါသည် ဤသို့ ပြအပ်၏။


Ettha ca ‘‘tamenaṃ rājā, vividhā kammakāraṇā;

Kārāpetī’’ti yo pāṭho, niddese taṃ suniddise.

ဤအရာ၌လည်း 'မင်းသည် ထိုသူကို အထူးထူးသော ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့ကို ပြုစေ၏' ဟူသော နိဒ္ဒေသပါဠိတော်၌ ထိုပါဠိကို ကောင်းစွာ ညွှန်ပြအပ်၏။


‘‘Manussehī’’ti āharitvā, pāṭhasesaṃ sumedhaso;

‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iti pāṭhassa dassanā.

ပညာရှိသည် 'လူတို့ဖြင့်' ဟု ဆောင်ယူ၍ 'ခွေးတို့ဖြင့်လည်း ကိုက်ခဲစေကုန်၏' ဟူသော ကျန်သော ပါဠိကို ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။


Etaṃ nayaṃ vidū ñatvā, yoje pāṭhānurūpato;

‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti puriseni’’ti.

ထိုနည်းကို သိသော ပညာရှိသည် ပါဠိတော်အားလျော်စွာ 'ယောက်ျားသည် ယောက်ျားဖြင့် ရွှေကို လက်ကောက် ပြုစေ၏' ဟု ယှဉ်အပ်၏။


Vikaraṇappaccayāva, vuttā ettha sarūpato;

Sagaṇe sagaṇe tesaṃ, vuttiṃ dīpetumeva ca.

ဤအရာ၌ ဝိကရဏပစ္စည်းတို့ကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်ပြီ။ မိမိမိမိ ဂိုဏ်းတို့၌ ထိုပစ္စည်းတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာသာတည်း။


‘‘Asmiṃ gaṇe ayaṃ dhātu, hotī’’ti tehi viññuno;

Viññāpetuñca aññehi, ñāpanā paccayehi na.

'ဤဂိုဏ်း၌ ဤဓာတ်သည် ဖြစ်၏' ဟူ၍ ထိုဝိကရဏပစ္စည်းတို့ဖြင့် ပညာရှိအား သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အခြားသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် မသိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Tathā hi bhāvakammesu, vihito paccayo tu yo;

Aṭṭhavidhepi dhātūnaṃ, gaṇasmiṃ sampavattati.

မှန်ပေ၏၊ ဘာဝနှင့် ကံတို့၌ ကောင်းစွာထားအပ်သော အကြင်ပစ္စည်းသည် ရှစ်ပါးသော ဓာတ်ဂိုဏ်းတို့၌လည်း ဖြစ်တတ်၏။


Bhūdhātujesu [Pg.18] rūpesu, asammohāya sotunaṃ;

Nānāvidho nayo evaṃ, mayā ettha pakāsito.

နာယူသောသူတို့၏ ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်သော ရူပသိဒ္ဓိတို့၌ မတွေဝေစေခြင်းငှာ အထူးထူးသော နည်းကို ငါသည် ဤသို့ ပြအပ်၏။


Ye loke appayuttā vividhavikaraṇākhyātasaddesvachekā,Te patvākhyātasadde avigatavimatī honti ñāṇīpi tasmā;

Accantaññeva dhīro saparahitarato sāsane daḷhapemo,Yogaṃ tesaṃ payoge paṭutaramatitaṃ patthayāno kareyya.

လောက၌ အသုံးနည်းကုန်သော၊ အထူးထူးသော ဝိကရဏရှိသော အာခယျာတ်ပုဒ်တို့၌ မလိမ္မာသော သူတို့သည် အာခယျာတ်ပုဒ်သို့ ရောက်လတ်သော် ပညာရှိ ဖြစ်သော်လည်း မကင်းသော သံသယရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ တစ်ပါးသူ၏ အကျိုးစီးပွား၌ မွေ့လျော်သော၊ သာသနာတော်၌ မြဲမြံသော ချစ်ခြင်းရှိသော ပညာရှိသည် လွန်စွာ ထက်မြက်သော ပညာရှိခြင်းကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုအာခယျာတ်ပုဒ်တို့၏ အသုံး၌ အားထုတ်မှုကို အစဉ်သဖြင့် ပြုရာ၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu

ဤသို့ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအစဉ်တို့၌ -


Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ပညာရှိတို့၏ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ -


Savikaraṇākhyātavibhāgo nāma

သဝိကရဏအာခယျာတ်ဝိဘာဂမည်သော


Paṭhamo paricchedo.

ပထမပရိစ္ဆေဒ။


2. Bhavatikriyāpadamālāvibhāga

၂. ဘဝတိကြိယာပဒမာလာဝိဘာဂ (ဘဝတိကြိယာပုဒ်စဉ် ခွဲခြားခြင်း)


Ito paraṃ pavakkhāmi, sotūnaṃ mativaḍḍhanaṃ;

Kriyāpadakkamaṃ nāma, vibhattādīni dīpayaṃ.

ယင်းမှတစ်ပါး နာယူသူတို့၏ ဉာဏ်ပညာကို တိုးပွားစေတတ်သော၊ ဝိဘတ်စသည်တို့ကို ပြသတတ်သော 'ကြိယာပဒက္ကမ' မည်သော ကြိယာပုဒ်စဉ်အစီအစဉ်ကို ဆက်လက်၍ ဟောကြားပါအံ့။


Tatra ākhyātikassa kriyālakkhaṇattasūcikā tyādayo vibhattiyo, tā aṭṭhavidhā vattamānāpañcamīsattamīparokkhāhiyyattanajjatanībhavissantī kālātipattivasena.

ထိုကြိယာပုဒ်စဉ်တို့တွင် အာချာတ်၌ ကြိယာ၏လက္ခဏာရှိသည်ဖြစ်၍ ညွှန်ပြတတ်သော တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့သည် ဝတ္တမာန်၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ၊ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ကာလာတိပတ္တိ အားဖြင့် ရှစ်ပါး အပြားရှိကုန်၏။


Tatthati anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe iccetā vattamānāvibhattiyo nāma.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် 'တိ-အန္တိ၊ သိ-ထ၊ မိ-မ၊ တေ-အန္တေ၊ သေ-ဝှေ၊ ဧ-မှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ဝတ္တမာန်ဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, su vho, e āmase iccetā pañcamīvibhattiyo nāma.

'တု-အန္တု၊ ဟိ-ထ၊ မိ-မ၊ တံ-အန္တံ၊ သု-ဝှော၊ ဧ-အာမသေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ပဉ္စမီဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Eyya [Pg.19] eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe iccetā sattamīvibhattiyo nāma.

'ေယျ-ေယျုံ၊ ေယျာသိ-ေယျာထ၊ ေယျာမိ-ေယျာမ၊ ေထ-ဧရံ၊ ေထာ-ေယျာဝှော၊ ေယျံ-ေယျာမှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် သတ္တမီဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


A u, e ttha, aṃ mha, ttha re, ttho vho, iṃ mhe iccetā parokkhāvibhattiyo nāma.

'အ-ဥ၊ ဧ-တ္ထ၊ အံ-မှ၊ တ္ထ-ရေ၊ တ္ထော-ဝှော၊ အိံ-မှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ပရောက္ခာဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Ā ū, o ttha, aṃ mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ mhase iccetā hiyyattanīvibhattiyo nāma.

'အာ-ဦး၊ အို-တ္ထ၊ အံ-မှာ၊ တ္ထ-တ္ထုံ၊ သေ-ဝှံ၊ အိံ-မှသေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, aṃ mhe iccetā ajjatanīvibhattiyo nāma.

'ဤ-ဥုံ၊ အို-တ္ထ၊ အိံ-မှာ၊ အာ-ဦး၊ သေ-ဝှံ၊ အံ-မှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe iccetā bhavissantīvibhattiyo nāma.

'ဿတိ-ဿန္တိ၊ ဿသိ-ဿထ၊ ဿာမိ-ဿာမ၊ ဿတေ-ဿန္တေ၊ ဿသေ-ဿဝှေ၊ ဿံ-ဿာမှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase iccetā kālātipattivibhattiyo nāma.

'ဿာ-ဿံသု၊ ဿေ-ဿထ၊ ဿံ-ဿာမှာ၊ ဿထ-ဿိသု၊ ဿသေ-ဿဝှေ၊ ဿိံ-ဿာမှသေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် မည်ကုန်၏။


Sabbāsametāsaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni parassapadāni nāma. Yāni yāni pana parāni cha padāni, tāni tāni attanopadāni nāma. Tattha parassapadāni vattamānā cha, pañcamiyo cha, sattamiyo cha, parokkhā cha, hiyyattaniyo cha, ajjataniyo cha, bhavissantiyo cha, kālātipattiyo chāti aṭṭhacattālīsavidhāni honti, tathā itarāni, sabbāni tāni piṇḍitāni channavutividhāni.

ဤဝိဘတ်အားလုံးတို့တွင် ရှေ့ခြောက်လုံးစီသော ပုဒ်တို့သည် ပရဿပုဒ် မည်ကုန်၏။ နောက်ခြောက်လုံးစီသော ပုဒ်တို့သည်ကား အတ္တနောပုဒ် မည်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ပရဿပုဒ်တို့သည် ဝတ္တမာန်ခြောက်လုံး၊ ပဉ္စမီခြောက်လုံး၊ သတ္တမီခြောက်လုံး၊ ပရောက္ခာခြောက်လုံး၊ ဟိယျတ္တနီခြောက်လုံး၊ အဇ္ဇတနီခြောက်လုံး၊ ဘဝိဿန္တီခြောက်လုံး၊ ကာလာတိပတ္တိခြောက်လုံး အားဖြင့် လေးဆယ့်ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အခြားသော အတ္တနောပုဒ်တို့သည်လည်း လေးဆယ့်ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုအားလုံးသော ဝိဘတ်ပုဒ်တို့ကို စုပေါင်းသော် ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။


Parassapadānamattanopadānañca dve dve padāni paṭhamamajjhimuttamapurisā nāma. Te vattamānādīsu cattāro cattāro, aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena dvattiṃsa, piṇḍitāni parimāṇāneva.

ပရဿပုဒ်နှင့် အတ္တနောပုဒ်တို့၏ နှစ်လုံးစီသော ပုဒ်တို့သည် ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ မည်ကုန်၏။ ထိုပုရိသတို့သည် ဝတ္တမာန်စသော ဝိဘတ်တို့၌ လေးလုံးစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိဘတ်ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ စုပေါင်းသော် ထိုပမာဏအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။


Dvīsu [Pg.20] dvīsu padesu paṭhamaṃ paṭhamaṃ ekavacanaṃ, dutiyaṃ dutiyaṃ bahuvacanaṃ.

နှစ်လုံးစီသော ပုဒ်တို့တွင် ရှေ့ဦးစွာသော ပုဒ်သည် ဧကဝုစ်၊ ဒုတိယပုဒ်သည် ဗဟုဝုစ် မည်၏။


Tatra vattamānavibhattīnanti anti, si tha, mi ma iccetāni parassapadāni. Te ante, se vhe, e mhe iccetāni attanopadāni. Parassapadattanopadesupiti anti iti paṭhamapurisā, sitha iti majjhimapurisā, mi ma iti uttamapurisā, te ante iti paṭhamapurisā, se vhe iti majjhimapurisā, e mhe iti uttamapurisā.

ထိုဝတ္တမာန်ဝိဘတ်တို့တွင် 'တိ-အန္တိ၊ သိ-ထ၊ မိ-မ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် ပရဿပုဒ် ဖြစ်ကုန်၏။ 'တေ-အန္တေ၊ သေ-ဝှေ၊ ဧ-မှေ' ဟူသော ဤဝိဘတ်တို့သည် အတ္တနောပုဒ် ဖြစ်ကုန်၏။ ပရဿပုဒ်နှင့် အတ္တနောပုဒ်တို့တွင်လည်း 'တိ-အန္တိ' သည် ပထမပုရိသ၊ 'သိ-ထ' သည် မဇ္ဈိမပုရိသ၊ 'မိ-မ' သည် ဥတ္တမပုရိသ ဖြစ်ကုန်၏။ 'တေ-အန္တေ' သည် ပထမပုရိသ၊ 'သေ-ဝှေ' သည် မဇ္ဈိမပုရိသ၊ 'ဧ-မှေ' သည် ဥတ္တမပုရိသ ဖြစ်ကုန်၏။


Paṭhamamajjhimuttamapurisesupi ti-iti ekavacanaṃ, anti-iti bahuvacananti evaṃ ekavacanabahuvacanāni kamato ñeyyāni. Evaṃ sesāsu vibhattīsu parassapadattanopadapaṭhamamajjhimuttamapurisekavacanabahuvacanāni ñeyyāni.

ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသတို့တွင်လည်း 'တိ' သည် ဧကဝုစ်၊ 'အန္တိ' သည် ဗဟုဝုစ် ဟူ၍ ဧကဝုစ်နှင့် ဗဟုဝုစ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း သိအပ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ပရဿပုဒ်၊ အတ္တနောပုဒ်၊ ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသ၊ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။


Tattha vibhattīti kenaṭṭhena vibhatti? Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajatīti vibhatti, syādīhi nāmikavibhattīhi saha sabbasaṅgāhakavasena pana sakatthaparatthādibhede atthe vibhajatīti vibhatti, kammādayo vā kārake ekavacanabahuvacanavasena vibhajatīti vibhatti, vibhajitabbā ñāṇenātipi vibhatti, vibhajanti atthe etāyātipi vibhatti, atha vā satipi jinasāsane avibhattikaniddese sabbena sabbaṃ vibhattīhi vinā atthassā’niddisitabbato visesena vividhena vā ākārena bhajanti sevanti naṃ paṇḍitātipi vibhatti. Tattha avibhattikaniddesalakkhaṇaṃ vadāma saha payoganidassanādīhi.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် 'ဝိဘတ်' ဟူသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဝိဘတ်မည်သနည်း။ ကာလစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဓာတ်၏အနက်ကို ဝေဖန်တတ်သောကြောင့် 'ဝိဘတ်' မည်၏။ သို့မဟုတ် သိ-အစရှိသော နာမ်ဝိဘတ်တို့နှင့်အတူ အလုံးစုံကို ခြုံငုံမိစေခြင်းအားဖြင့် မိမိအနက်၊ သူတစ်ပါးအနက် စသောအပြားရှိသော အနက်ကို ဝေဖန်တတ်သောကြောင့် 'ဝိဘတ်' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကံစသော ကာရကတို့ကို ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်တတ်သောကြောင့် 'ဝိဘတ်' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဉာဏ်ဖြင့် ခွဲခြားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝိဘတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဝိဘတ်ဖြင့် အနက်ကို ခွဲခြားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝိဘတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဘုရားသာသနာတော်၌ ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်း ရှိသော်လည်း ဝိဘတ်မပါဘဲ အလုံးစုံသော အနက်ကို မပြနိုင်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ၎င်းကို ထူးခြားသော သို့မဟုတ် အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဆည်းကပ်ကြသောကြောင့်လည်း 'ဝိဘတ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာ၌ ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်း၏ လက္ခဏာကို သုံးနှုန်းပုံ သာဓကစသည်တို့နှင့်တကွ ငါတို့ ဟောကြားပါအံ့။


Avibhattikaniddeso, nāmikesupalabbhati;

Nākhyātesūti viññeyya-midamettha nidassanaṃ.

ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းကို နာမ်ပုဒ်တို့၌သာ တွေ့ရ၏၊ အာချာတ် (ကြိယာ) ပုဒ်တို့၌ မတွေ့ရဟု သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသည် သာဓကဖြစ်၏။


Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;

Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.

ညောင်ပင်သည် ကြီးမြတ်သော သစ်ပင်ဖြစ်သကဲ့သို့ ထေရဝါဒသည် ဝါဒတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် မယုတ်မလွန်၊ ပြည့်စုံသန့်ရှင်းသော သာသနာတော် ဖြစ်၏။


Tatra [Pg.21] thera-iti avibhattiko niddeso, therānaṃ ayanti thero. Ko so? Vādo. Theravādo aññesaṃ vādānaṃ uttamoti ayamattho veditabbo.

ထိုဂါထာ၌ 'ထေရ' ဟူသည် ဝိဘတ်မပါသော ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ မထေရ်တို့၏ ဝါဒဖြစ်သောကြောင့် 'ထေရ' မည်၏။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်း။ ဝါဒ ဖြစ်၏။ ထေရဝါဒသည် အခြားသော ဝါဒတို့ထက် မြတ်လှစွာ၏ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။


‘‘Kāyo te sabba sovaṇṇo’’, iccādimhipi nāmike;

Avibhattikaniddeso, gahetabbo nayaññunā.

'ကာယော တေ သဗ္ဗ သောဝဏ္ဏော' (သင်၏ကိုယ်သည် အလုံးစုံ ရွှေအဆင်းရှိ၏) အစရှိသော နာမ်ပုဒ်တို့၌လည်း ဝိဘတ်မပါသော ဖော်ပြခြင်းကို နည်းလမ်းနားလည်သော ပညာရှိတို့သည် မှတ်ယူအပ်၏။


Avibhattikaniddeso, nanvākhyātepi dissati;

‘‘Bho khāda piva’’iccatra, vade yo koci codako.

တစ်စုံတစ်ယောက်သော စောဒနာသူသည် 'အချင်းတို့၊ စားကြလော့၊ သောက်ကြလော့' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းသည် အာချာတ် (ကြိယာ) ၌လည်း ထင်ရှားသည်မဟုတ်ပါလောဟု ဆိုငြားအံ့။


Yadi evaṃ matenassa, bhaveyya avibhattikaṃ;

‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, padampi, na hidaṃ tathā.

အကယ်၍ ထိုသူ၏ အယူအဆအတိုင်းသာ ဖြစ်ပါက 'ဘိက္ခု၊ ဘော ပုရိသ' စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ဝိဘတ်မပါသော ပုဒ်များ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ဤအရာသည် ထိုသို့ မဟုတ်ပေ။


‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, si ga lopena vuccati;

Tathā ‘‘khādā’’tiādīni, hi lopena pavuccare.

'ဘိက္ခု၊ ဘော ပုရိသ' စသည်တို့ကို သိ-ဝိဘတ် သို့မဟုတ် ဂ-သံဝုဒ္ဓိကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ 'ခါဒ' အစရှိသည်တို့ကို ဟိ-ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်ခြင်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။


Evaṃ avibhattikaniddeso ākhyātesu na labbhati, nāmesuyeva labbhati. Tatrāpi ‘‘aṭṭha ca puggala dhammadasā te’’ti ettha chandavasena puggala iti rassakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, na ‘‘kakusandha koṇāgamano ca kassapo’’ti ettha kakusandha iti avibhattikaniddeso viya avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. ‘‘Bhikkhu nisinne mātugāmo upanisinno vā hoti upanipanno vā’’ti ettha pana bhikkhūti idaṃ bhikkhumhīti vattabbatthattā bhumme paccattantipi adiṭṭhavibhattikaniddesotipi vattuṃ yujjati. Tattha pana chandavasena katarassattā tāni padāni avibhattikaniddesapakkhampi bhajantīti vattuṃ na yujjati.

ဤသို့လျှင် ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းကို အာချာတ် (ကြိယာ) တို့၌ မရအပ်၊ နာမ်တို့၌သာ ရအပ်၏။ ထိုသို့ ရအပ်ရာ၌လည်း 'အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလ ဓမ္မဒသာ တေ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဂါထာဆန်းအလိုအရ 'ပုဂ္ဂလ' ဟု ရဿပြုခြင်းကိုသာ ရှုအပ်၏။ 'ကကုသန္ဓ ကောဏာဂမနော စ ကဿပေါ' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'ကကုသန္ဓ' ဟူသော ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းကဲ့သို့သော ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းဟု မရှုအပ်ပေ။ 'ဘိက္ခု နိသိန္နေ မာတုဂါမော ဥပနိသိန္နော ဝါ ဟောတိ ဥပနိပန္နော ဝါ' ဟူသော ဤနေရာ၌မူကား 'ဘိက္ခု' ဟူသည် 'ဘိက္ခုမှိ' ဟု ဆိုအပ်သောအနက် ရှိသောကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်ကို ပထမာဝိဘတ်အဖြစ် သုံးခြင်း သို့မဟုတ် မထင်ရှားသော ဝိဘတ်ဖြင့် ဖော်ပြခြင်းဟူ၍ ဆိုရန် သင့်လျော်၏။ ထိုအရာ၌ ဂါထာဆန်းအလိုအရ ရဿပြုအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့ကို ဝိဘတ်မပါဘဲ ဖော်ပြခြင်းအုပ်စုသို့ ဝင်သည်ဟု ဆိုရန် မသင့်လျော်ပေ။


Tattha parassapadānīti parassa atthabhūtāni padāni parassapadāni. Etthuttamapurisesu attano atthesupi attanopadavohāro na kariyati.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ပရဿပုဒ် ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏အကျိုး ဖြစ်သော ပုဒ်တို့သည် ပရဿပုဒ် မည်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဥတ္တမပုရိသတို့တွင် မိမိ၏အနက် ဖြစ်သော်လည်း အတ္တနောပုဒ်ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို မပြုပေ။


Kiñcāpi [Pg.22] attano atthā, purisā uttamavhayā;

Tathāpi itaresāna-mussannattāva tabbasā;

Tabbohāro imesānaṃ, porāṇehi niropito.

ဥတ္တမဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ပုရိသတို့သည် မိမိ၏အနက်ရှိကြသော်လည်း အခြားသော အနက်တို့၏ များပြားလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ထိုအနက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို သတ်မှတ်ထားတော်မူခဲ့ကြ၏။


Attanopadānīti attano atthabhūtāni padāni attanopadāni. Ettha pana paṭhamamajjhimapurisesu parassatthesupi parassapadavohāro na kariyati.

အတ္တနောပုဒ် ဟူသည်မှာ မိမိ၏အကျိုး ဖြစ်သော ပုဒ်တို့သည် အတ္တနောပုဒ် မည်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ပထမပုရိသနှင့် မဇ္ဈိမပုရိသတို့၌ သူတစ်ပါး၏အနက် ဖြစ်သော်လည်း ပရဿပုဒ်ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို မပြုပေ။


Paṭhamamajjhimā cete, parassatthā tathāpi ca;

Itaresaṃ nirūḷhattā, tabbohārassa saccato.

ဤပထမပုရိသနှင့် မဇ္ဈိမပုရိသတို့သည် သူတစ်ပါး၏အနက် ရှိကြသော်လည်း အခြားသော အနက်တို့၌ သမုတ်အပ်သော အခြင်းအရာကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းသည် အမှန်တကယ်ပင် တည်ရှိနေပေသည်။


Imassa panimesānaṃ, pubbavohāratāya ca;

Tathā saṅkaradosassa, haraṇatthāya so ayaṃ;

Attanopadavohāro, esamāropito dhuvaṃ.

ထိုမှတစ်ပါး ဤ (ပုဒ်) တို့၏ ရှေးဝေါဟာရ ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ရောနှောခြင်း အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဤ အတ္တနောပဒ ဝေါဟာရကို ထို (ပုဒ်) တို့၌ မြဲမြံစွာ တင်၍ (ခေါ်ဆိုအပ်၏)။


Parassapadasaññādi-saññāyo bahukā idha;

Porāṇehi katattātā, saññā porāṇikā matā.

ဤကျမ်း၌ ပရဿပဒ အစရှိသော သညာ (အမည်) တို့သည် အလွန်များကုန်၏။ ရှေးဆရာတို့သည် ပြုအပ်သောကြောင့် ရှေးဟောင်းသညာ (အမည်) ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။


Tasmā idha paṭhamapurisādīnaṃ tiṇṇaṃ purisānaṃ vacanatthaṃ na pariyesāma. Rūḷhiyā hi porāṇehi tyādīnaṃ purisasaññā vihitā.

ထို့ကြောင့် ဤကျမ်း၌ ပထမပုရိသ စသော ပုရိသသုံးပါးတို့၏ ဝစနတ္ထ (စကားလုံးအနက်) ကို ငါတို့ မရှာဖွေတော့ပြီ။ အကြောင်းမူကား ရှေးဆရာတို့သည် တိ-အစရှိသော ပုဒ်တို့အား 'ပုရိသ' ဟူသော အမည်ကို ရူဠှီ (အစဉ်အလာ အသုံးအနှုန်း) အားဖြင့် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့်တည်း။


Ekavacanabahuvacanesu pana ekassatthassa vacanaṃ ekavacanaṃ. Bahūnamatthānaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ. Atha vā bahuttepi sati samudāyavasena jātivasena vā cittena sampiṇḍetvā ekīkatassatthassa ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, bahutte nissitassa nissayavohārena vuttassa nissayavasena ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, ekattalakkhaṇena bavhatthānaṃ ekavacanaṃ viya vacanampi ekavacanaṃ. Abahuttepi sati attagarukārāparicchedamātikānusandhinayapucchāsabhāgaputhucitta- samāyogaputhuārammaṇavasena ekatthassa bahūnaṃ viya vacanaṃ bahuvacanaṃ, tathā ye ye bahavo tannivāsataṃputtasaṅkhātassekassatthassa rūḷhīvasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahūnaṃ [Pg.23] viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa nissitavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa ārammaṇabhedakiccabhedavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ. Evamimehi ākārehi ekamhi vattabbe, ekamhi viya ca vattabbe ekavacanaṃ, bahumhi vattabbe, bahumhi viya ca vattabbe bahuvacanaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Puthuvacanaṃ, anekavacananti ca imasseva nāmaṃ.

ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့တွင်လည်း တစ်ခုသော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းသည် ဧကဝုစ် (ခေါ်၏)။ များစွာသော အနက်တို့ကို ပြောဆိုခြင်းသည် ဗဟုဝုစ် (ခေါ်၏)။ သို့မဟုတ်သော်လည်း များစွာရှိသော်လည်း အစုအပေါင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အမျိုး (ဇာတ်) အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း စိတ်ဖြင့် စုစည်း၍ တစ်ခုတည်း ပြုအပ်သော အနက်ကို တစ်ခုကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ အများ၌ မှီလျက်ရှိသော၊ မှီရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော၊ မှီရာ၏ အစွမ်းအားဖြင့် တစ်ခုကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာ (ဧကတ္တလက္ခဏာ) ရှိသော များစွာသော အနက်တို့ကို ဧကဝုစ်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ အများအပြား မရှိသော်လည်း မိမိကိုယ်ကို ခေါ်ဆိုခြင်း (အတ္တ)၊ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း (ဂရုကာရ)၊ အပိုင်းအခြား မရှိခြင်း (အပရိစ္ဆေဒ)၊ မာတိကာအနုသန္ဓေ၊ အမေးအနုသန္ဓေ၊ အမေးနှင့် တူညီသောဘို့ (ပုစ္ဆာသဘာဂ)၊ များစွာသော စိတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၊ များစွာသော အာရုံရှိခြင်း တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို များစွာသော အနက်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်သူ (တန္နိဝါသ)၊ သား (ပုတ္တ) ဟု ဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို ရူဠှီအစွမ်းဖြင့် များစွာသော အနက်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို အခြားသော အနက်နှင့် တူညီစွာ တစ်ပြိုင်တည်း ဟောခြင်း (ဧကာဘိဓာန) အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အနက်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို အမှီပြုရာ၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အနက်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို အာရုံကွဲပြားခြင်း၊ ကိစ္စကွဲပြားခြင်း အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အနက်ကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဤအခြင်းအရာတို့ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းကဲ့သို့သော အနက်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ အများ၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အများကဲ့သို့သော အနက်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ပုထုဝစန၊ အနေကဝစန ဟူသည်တို့သည်လည်း ဤဗဟုဝုစ်၏ အမည်များပင် ဖြစ်ကြကုန်၏။


Vacanesu ayaṃ attho, nāmākhyātavibhattinaṃ;

Vasena adhigantabbo, sāsanatthagavesinā.

သာသနာတော်၏ အနက်ကို ရှာမှီးသောသူသည် ဝစန (ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်) တို့၌ ဤအနက်ကို နာမ်ဝိဘတ်၊ အာချာတ်ဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။


Tasmā tadatthaviññāpanatthaṃ idha nāmikapayogehi sahevākhyātapayoge pavakkhāma – ‘‘rājā āgacchati, sahāyo me āgacchati, ekaṃ citta’’ miccevamādayo ekassatthassa ekavacanapayogā. ‘‘Rājāno āgacchanti, sahāyā me āgacchanti, na me dessā ubho puttā, dve tīṇi’’ iccevamādayo bavhatthānaṃ bahuvacanapayogā.

ထို့ကြောင့် ထိုအနက်ကို သိစေခြင်းငှာ ဤကျမ်း၌ နာမ်အသုံးအနှုန်းတို့နှင့်တကွ အာချာတ်အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်း ပြဆိုအံ့ - 'ရာဇာ အာဂစ္ဆတိ (မင်းသည် လာ၏)၊ သဟာယော မေ အာဂစ္ဆတိ (ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းသည် လာ၏)၊ ဧကံ စိတ္တံ (တစ်ခုသော စိတ်)' အစရှိသော ဤသို့သော သာဓကတို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ရာဇာနော အာဂစ္ဆန္တိ (မင်းတို့သည် လာကုန်၏)၊ သဟာယာ မေ အာဂစ္ဆန္တိ (ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် လာကုန်၏)၊ န မေ ဒေဿာ ဥဘော ပုတ္တာ (ငါသည် သားနှစ်ယောက်လုံးကို မမုန်းပါ)၊ ဒွေ (နှစ်ခု)၊ တီဏိ (သုံးခု)' အစရှိသော ဤသို့သော သာဓကတို့သည် များစွာသော အနက်၌ ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Sā senā mahatī āsi, bahujjano pasannosi, sabbo taṃ jano ojināyatu, itthigumbassa pavarā, buddhassāhaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ, dvayaṃ vo bhikkhave desessāmi, pemaṃ mahantaṃ ratanattayassa, kare pasādañca naro avassaṃ, bhikkhusaṅgho, balakāyo, devanikāyo, ariyagaṇo’’- iccevamādayo, ‘‘dvikaṃ tika’’miccādayo ca samudāyavasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā.

'သာ သေနာ မဟတီ အာသိ (ထိုစစ်သည်ရဲမတ်အစုသည် ကြီးမြတ်လှ၏)၊ ဗဟုဇနော ပသန္နောသိ (များစွာသော လူအပေါင်းသည် ကြည်ညို၏)၊ သဗ္ဗော တံ ဇနော ဩဇိနာယတု (လူအလုံးစုံသည် ထိုသူကို အနိုင်ယူပါစေ)၊ ဣတ္ထိဂုမ္ဗဿ ပဝရာ (မိန်းမအစုတို့ထက် မြတ်သော မိန်းမ)၊ ဗုဒ္ဓဿာဟံ ဝတ္ထယုဂံ အဒါသိံ (ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအား အဝတ်အစုံကို လှူခဲ့ပြီ)၊ ဒွယံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ (ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား နှစ်ပါးသောအစုကို ဟောအံ့)၊ ပေမံ မဟန္တံ ရတနတ္တယဿ (ရတနာသုံးပါး၌ ကြီးမြတ်သော ချစ်ခြင်း)၊ ကရေ ပသာဒဉ္စ နရော အဝဿံ (လူသည် မချွတ် ကြည်ညိုခြင်းကို ပြုရာ၏)၊ ဘိက္ခုသံဃော (ရဟန်းသံဃာ)၊ ဗလကာယော (စစ်သည်ဗိုလ်ခြေ)၊ ဒေဝနိကာယော (နတ်အပေါင်း)၊ အရိယဂဏော (အရိယာအစု)' အစရှိသော သာဓကတို့သည်လည်းကောင်း၊ 'ဒွိကံ (နှစ်ခုအစု)၊ တိကံ (သုံးခုအစု)' အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း အစုအပေါင်း (သမုဒါယ) အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အနက်တို့၌ ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Katthaci pana īdisesu ṭhānesu bahuvacanapayogāpi dissanti. Tathā hi ‘‘pūjitā ñātisaṅghehi, devakāyā samāgatā, sabbete devanikāyā, dve devasaṅghā, tīṇi [Pg.24] dukāni, cattāri navakāni’’ iccevamādayo payogāpi dissanti. Ime ekavacanavasena vattabbassa samudāyassa bahusamudāyavasena bahuvacanapayogāti gahetabbā, saṅgayhamānā ca bavhatthabahuvacane saṅgahaṃ gacchanti visuṃyeva vā, tasmā bahusamudāyāpekkhabahuvacananti etesaṃ nāmaṃ veditabbaṃ.

အချို့သော ဤသို့သော နေရာတို့၌ ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်း တွေ့ရကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် - 'ပူဇိတာ ဉာတိသံဂှေဟိ (ဆွေမျိုးအစုတို့သည် ပူဇော်အပ်ကုန်၏)၊ ဒေဝကာယာ သမာဂတာ (နတ်အပေါင်းတို့သည် စည်းဝေးကုန်၏)၊ သဗ္ဗေတေ ဒေဝနိကာယာ (ထိုနတ်အပေါင်းတို့သည် အလုံးစုံဖြစ်ကုန်၏)၊ ဒွေ ဒေဝသံဃာ (နတ်အစုနှစ်စုတို့)၊ တီဏိ ဒုကာနိ (ဒုက သုံးခုတို့)၊ စတ္တာရိ နဝကာနိ (နဝက လေးခုတို့)' အစရှိသော အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ဤအသုံးအနှုန်းတို့ကို ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော အစုအပေါင်းကို အစုအပေါင်းအများအပြား ရှိခြင်းကြောင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ကို သိမ်းသွင်းရေတွက်သော် များစွာသောအနက်ရှိသော ဗဟုဝုစ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ သီးခြားသော်လည်းကောင်း သိမ်းသွင်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား 'ဗဟုသမုဒါယာပေက္ခဗဟုဝုစ်' ဟူ၍ အမည်မှည့်အပ်ကြောင်း သိအပ်၏။


‘‘Pāṇaṃ na hane, sasso sampajjati’’ iccevamādayo jātivasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā, tabbhāvasāmaññena bavhatthānaṃ ekavacanapayogātipi vattuṃ vaṭṭati.

'ပါဏံ န ဟနေ (သတ္တဝါကို မသတ်ရာ)၊ သဿော သမ္ပဇ္ဇတိ (ကောက်ပဲသီးနှံသည် ပြည့်စုံ၏)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် ဇာတ် (အမျိုးအစား) အားဖြင့် များစွာသော အနက်တို့၌ ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ကို ထိုသတ္တဝါဖြစ်ခြင်း၊ သီးနှံဖြစ်ခြင်း စသော သာမညအစွမ်းဖြင့် များစွာသောအနက်တို့၌ ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုရန်လည်း သင့်လျော်၏။


‘‘Nāgaṃ raṭṭhassa pūjitaṃ, sāvatthī saddhā ahosi pasannā’’ iccevamādayo nissayavasena pavattānaṃ nissayavohārena vuttānamekavacanapayogā.

'နာဂံ ရဋ္ဌဿ ပူဇိတံ (ဆင်ပြောင်ကြီးသည် တိုင်းပြည်၏ ပူဇော်အပ်သည် ဖြစ်၏)၊ သာဝတ္ထိ သဒ္ဓါ အဟောသိ ပသန္နာ (သာဝတ္ထိပြည်သည် သဒ္ဓါတရားရှိ၍ ကြည်ညို၏)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် မှီရာ၌ ဖြစ်ကြကုန်သောသူတို့ကို မှီရာဝေါဟာရအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Tilakkhaṇaṃ, kusalākusalaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, dhammavinayo, cittaseno ca gandhabbo, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti’’ iccevamādayo ekattalakkhaṇe bavhatthānaṃ ekavacanapayogā.

'တိလက္ခဏံ (လက္ခဏာသုံးပါး)၊ ကုသလာကုသလံ (ကုသိုလ် အကုသိုလ်)၊ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ (ဝိညာဉ်ကြောင့် နာမ်ရုပ် ဖြစ်၏)၊ နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတနံ (နာမ်ရုပ်ကြောင့် သဠာယတန ဖြစ်၏)၊ ဓမ္မဝိနယော (ဓမ္မနှင့် ဝိနည်း)၊ စိတ္တသေနော စ ဂန္ဓဗ္ဗော (စိတ္တသေနနတ်သားနှင့် ဂန္ဓဗ္ဗနတ်သား)၊ နတိယာ အသတိ အာဂတိဂติ န ဟောတိ (ညွတ်ခြင်းမရှိသော် လာခြင်း သွားခြင်း မဖြစ်)၊ အာဂတိဂติယာ အသတိ စုတူပပါတော န ဟောတိ (လာခြင်း သွားခြင်း မရှိသော် စုတိ ပဋိသန္ဓေ မဖြစ်)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာ (ဧကတ္တလက္ခဏာ) ရှိသော များစွာသော အနက်တို့၌ ဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Evaṃ mayaṃ gaṇhāma, amhākaṃ pakati, padhānanti kho meghiya vadamānaṃ kinti vadeyyāma’’ iccevamādayo ekassatthassa attavasena bahuvacanapayogā.

'ဧဝံ မယံ ဂဏှာမ (ငါတို့သည် ဤသို့ ယူကုန်၏)၊ အမှာကံ ပကတိ (ငါတို့၏ ပကတိ)၊ ပဓာနန္တိ ခေါ မေဃိယ ဝဒမာနံ ကိန္တိ ဝဒေယျာမ (မေဃိယ၊ 'ပဓာန' ဟု ပြောဆိုနေသောသူကို ငါတို့သည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုရအံ့နည်း)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် တစ်ခုတည်းသော (မိမိကိုယ်တိုင်) အနက်၌ မိမိကို ရည်ညွှန်းသော အစွမ်းအားဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Te manussā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ ‘bhuñjatha bhante’ti, ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānā’sanakaṃ adāsiṃ’’ iccevamādayo ekassatthassa garukāravasena bahuvacanapayogā.

'တေ မနုဿာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစုံ 'ဘုဉ္ဇထ ဘန္တေ'တိ (ထိုလူတို့သည် ထိုရဟန်းအား 'အရှင်ဘုရား၊ သုံးဆောင်တော်မူကြပါ' ဟု လျှောက်ကုန်၏)၊ အဟံ မနုဿေသု မနုဿဘူတာ အဗ္ဘာဂတာနံ အာသနကံ အဒါသိံ (ငါသည် လူတို့တွင် လူဖြစ်၍ ရောက်လာကုန်သော အရှင်ဘုရားတို့အား နေရာငယ်ကို လှူခဲ့ပြီ)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း (ဂရုကာရ) အစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Appaccayā [Pg.25] dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa aparicchedavasena bahuvacanapayogā, aniyamitasaṅkhāvasena bahuvacanapayogā vā.

'အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ (အကြောင်းတရားမရှိသော တရားတို့)၊ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ (ပြုပြင်အပ်ခြင်းမရှိသော တရားတို့)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် (နိဗ္ဗာန်ဟူသော) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ အပိုင်းအခြား မရှိသော အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မရေမတွက်နိုင်သော (သေချာခြင်းမရှိသော) အရေအတွက်ရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Keci pana ‘‘desanāsotapātavasena bahuvacanapayogā’’tipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi tathāgato satisampajaññarahito dhammaṃ deseti, yutti ca na dissati ‘‘mātikāyaṃ pucchāyaṃ vissajjane cāti tīsupi ṭhānesu appaccayādidhamme desento satthā punappunaṃ bahuvacanavasena desanāsote patitvā dhammaṃ desetī’’ti.

အချို့ဆရာတို့သည်မူကား 'ဒေသနာ၏ အစဉ်သို့ ကျခြင်းအားဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် သတိသမ္ပဇဉ် ကင်းလျက် တရားဟောတော်မမူသည်သာတည်း။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် မာတိကာ၊ အမေး၊ အဖြေ ဟူသော သုံးပါးသော ဌာနတို့၌ အပ္ပစ္စယ အစရှိသော တရားတို့ကို ဟောတော်မူသည်ရှိသော် ဖန်တလဲလဲ ဗဟုဝုစ်၏အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာ၏အစဉ်သို့ ကျရောက်၍ တရားဟောတော်မူ၏' ဟု ဆိုရာ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းယုတ္တိကို မတွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


‘‘Katame dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa mātikānusandhinayena bahuvacanapayogā.

'ကတမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ (အဘယ်တရားတို့သည် အကြောင်းတရားမရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်သနည်း)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် (နိဗ္ဗာန်ဟူသော) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ မာတိကာ အနုသန္ဓေနည်း အစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Ime dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchānusandhinayena bahuvacanapayogā.

'ဣမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ (ဤတရားတို့သည် အကြောင်းတရားမရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် (နိဗ္ဗာန်ဟူသော) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ အမေး အနုသန္ဓေနည်း အစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Katame dhammā no parāmāsā, te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchāsabhāgena bahuvacanapayogā.

'ကတမေ ဓမ္မာ နော ပရာမာသာ, တေ ဓမ္မေ ဌပေတွာ အဝသေသာ ကုသလာကုသလာဗျာကတာ ဓမ္မာ (အဘယ်တရားတို့သည် ပရာမာသ မဟုတ်ကုန်သနည်း၊ ထိုတရားတို့ကို ကြဉ်ဖယ်၍ ကြွင်းကျန်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတတရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)' အစရှိသော သာဓကတို့သည် (နိဗ္ဗာန်ဟူသော) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ အမေးနှင့် တူညီသော အဖို့ (ပုစ္ဆာသဘာဂ) အစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti ayamekassatthassa puthucittasamāyogaputhuārammaṇavasena bahuvacanapayogo.

'ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ ဟောကြားအပ်သော နက်နဲခြင်း၊ မြင်နိုင်ခဲခြင်း၊ သိနိုင်ခဲခြင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ မွန်မြတ်ခြင်း၊ ကြံဆရုံမျှဖြင့် မသိနိုင်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ပညာရှိတို့သာ သိနိုင်ခြင်း ရှိကုန်သော အခြားသော တရားတို့သည် ရှိသေးကုန်၏' ဟူသော ဤသာဓကသည် (နိဗ္ဗာန်ဟူသော) တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ များစွာသောစိတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း၊ များစွာသော အာရုံရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်း ဖြစ်၏။


‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane,

'အခါတစ်ပါး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သက္ကတိုင်း ကပိလဝတ်ပြည် မဟာဝုန်တော၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ - '


Santi [Pg.26] puttā videhānaṃ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;

Te rajjaṃ kārayissanti, mithilāyaṃ pajāpati’’ –

“ဝိဒေဟမင်းတို့အား သားတို့သည် ရှိကုန်၏။ တိုင်းပြည်ကို တိုးပွားစေတတ်သော ဒီဃာဝုမင်းသားသည် (ရှိ၏)။ ထိုသူတို့သည် မိထိလာပြည်၌ မင်းအဖြစ်ကို ပြုကြလတ္တံ့” ဟူသော ဂါထာစသည်တို့၌


Iccevamādayo saddā ye ye bahavo, tannivāsataṃputtasaṅkhātassekatthassa rūḷhīvasena bahuvacanapayogā.

ဤသို့စသော များစွာသော ပုဒ်တို့သည် ထိုအရပ်၌ နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သားဟု ဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ရူဠှီအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်ကို သုံးနှုန်းခြင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Sāriputtamoggallāne āmantesi ‘gacchatha tumhe sāriputtā kīṭāgiriṃ gantvā assajipunabbasukānaṃ bhikkhūnaṃ kīṭāgirismā pabbājanīyakammaṃ karotha, tumhākaṃ ete saddhivihārino’ti’’, ‘‘kacci vo kulaputtā, etha byagghā nivattavho’’ iccevamādayo ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahuvacanapayogā.

“အရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် အရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့အား ‘သာရိပုတ္တရာတို့... သင်တို့သည် ကီဋာဂီရိတောင်သို့ သွားကြကုန်၍ အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုကရဟန်းတို့အား ကီဋာဂီရိတောင်မှ နှင်ထုတ်ခြင်း (ပဗ္ဗာဇနိယကံ) ကို ပြုကြကုန်လော့၊ ဤသူတို့သည် သင်တို့၏ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏” ဟူသော ပါဠိ၌လည်းကောင်း၊ “အချင်း အမျိုးကောင်းသားတို့... ကျားတို့... လှည့်ပြန်ကြကုန်လော့” ဟူသော ပါဠိ၌လည်းကောင်း ဤသို့စသည်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို အခြားသော အနက်နှင့် တစ်ခုတည်းသော အခေါ်အဝေါ်ဖြင့် ဗဟုဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti’’ iccevamādayo ekassatthassa nissitavasena bahuvacanapayogā.

“ညောင်စောင်းတို့သည် ကောင်းချီးပေးကြကုန်၏” ဟူသော ပါဠိစသည်တို့သည် မှီရာအစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ဗဟုဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’ti ayamārammaṇabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo.

“သတိပဋ္ဌာန် လေးပါးတို့” ဟူသော ဤစကားသည် အာရုံ၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ဗဟုဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။


‘‘Cattāro sammappadhānā’’ti ayaṃ pana kiccabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo.

“သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါးတို့” ဟူသော ဤစကားသည် ကိစ္စ၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ ဗဟုဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်၏။


Tattha ekatthekavacanaṃ, samudāyāpekkhekavacanaṃ, jātyāpekkhekavacanaṃ, tannissayāpekkhekavacanaṃ, ekattalakkhaṇekavacananti pañcavidhaṃ ekavacanaṃ bhavati. Ettha pana jātyāpekkhekavacanaṃ atthato sāmaññāpekkhekavacanamevāti daṭṭhabbaṃ.

ထို (ဝုစ်နှစ်ပါး) တို့တွင် ဧကတ္ထေکဝုစ်၊ သမုဒါယာပေက္ခေကဝုစ်၊ ဇာတျာပေက္ခေကဝုစ်၊ တန္နိဿယာပေက္ခေကဝုစ်၊ ဧကတ္တလက္ခဏေကဝုစ် ဟု ဧကဝုစ်သည် ငါးမျိုး ရှိ၏။ ဤ၌ ဇာတျာပေက္ခေကဝုစ်သည် အနက်အားဖြင့် သာမညာပေက္ခေကဝုစ် သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Bavhatthabahuvacanaṃ, bahusamudāyāpekkhabahuvacanaṃ, attabahuvacanaṃ, garukārabahuvacanaṃ, aparicchedabahuvacanaṃ, mātikānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchāsabhāgabahuvacanaṃ, puthucittasamāyogaputhuārammaṇabahuvacanaṃ, tannivāsabahuvacanaṃ, taṃputtabahuvacanaṃ, ekābhidhānabahuvacanaṃ, tannissitāpekkhabahuvacanaṃ[Pg.27], ārammaṇabhedabahuvacanaṃ, kiccabhedabahuvacananti pannarasavidhaṃ bahuvacanaṃ bhavati. Iccevaṃ vīsadhā sabbāni ekavacanabahuvacanāni saṅgahitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ –

ဗဟွတ္ထဗဟုဝုစ်၊ ဗဟုသမုဒါယာပေက္ခဗဟုဝုစ်၊ အတ္တဗဟုဝုစ်၊ ဂရုကာရဗဟုဝုစ်၊ အပရိစ္ဆေဒဗဟုဝုစ်၊ မာတိကာနုသန္ဓိနယဗဟုဝုစ်၊ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိနယဗဟုဝုစ်၊ ပုစ္ဆာသဘာဂဗဟုဝုစ်၊ ပုထုစိတ္တသမာယောဂပုထုအာရမ္မဏဗဟုဝုစ်၊ တန္နိဝါသဗဟုဝုစ်၊ တံပုတ္တဗဟုဝုစ်၊ ဧကာဘိဓာနဗဟုဝုစ်၊ တန္နိဿိတာပေက္ခဗဟုဝုစ်၊ အာရမ္မဏဘေဒဗဟုဝုစ်၊ ကိစ္စဘေဒဗဟုဝုစ် ဟု ဗဟုဝုစ်သည် တစ်ဆယ့်ငါးမျိုး ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ဧကဝုစ်နှင့် ဗဟုဝုစ် အားလုံးတို့သည် အပြားနှစ်ဆယ်အားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ ပါဠိပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်သည် ကား -


Ekatthe dekavacana-ñcitarasmitarampi ca;

Samudāyajātiekatta-lakkhaṇekavacopi ca;

Sāṭṭhakathe piṭakamhi, pāṭhe pāyena dissare.

ဧကတ္ထ၌ ဧကဝုစ်သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အနက်၌ အခြားသောဝုစ် (ဗဟုဝုစ်) သည်လည်းကောင်း၊ သမုဒါယ၊ ဇာတိ၊ ဧကတ္တလက္ခဏတို့၌ ဧကဝုစ်သည်လည်းကောင်း အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်တော် ပါဠိတော်၌ များသောအားဖြင့် ထင်ရှားကုန်၏။


Garumhi cattanekasmiṃ, bahuvacanakaṃ pana;

Pāḷiyaṃ appakaṃ aṭṭha-kathāṭīkāsu taṃ bahuṃ.

ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်၌လည်းကောင်း (ပြရာ၌) ဗဟုဝုစ်သည်ကား ပါဠိတော်၌ နည်းပါး၏၊ အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့၌မူကား ထိုဗဟုဝုစ်သည် များပြား၏။


Tathā hi bahukaṃ deka-vacanaṃyeva pāḷiyaṃ;

Garumhi cattanekasmiṃ, idamettha nidassanaṃ.

ထိုစကားသည် မှန်၏။ ပါဠိတော်၌ ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်၌လည်းကောင်း ပြရာ၌ ဧကဝုစ်သည်သာလျှင် များစွာရှိ၏။ ဤ၌ သာဓကပုံစံကား -


‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Tava sāsanamāgamma, pattomhi amataṃ padaṃ’’.

“ယောက်ျားအာဇာနည် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ အရှင်ဘုရား၏ သာသနာတော်ကို မှီ၍ အကျွန်ုပ်သည် မသေရာ (နိဗ္ဗာန်) စင်စစ်သို့ ရောက်ပါပြီ”


Iccevamādayo pāṭhā, bahudhā jinasāsane;

Dissantīti vijāneyya, vidvā akkharacintako.

ဤသို့စသော ပါဌ်တို့သည် ဘုရားသာသနာတော်၌ အထူးထူးအပြားပြား ထင်ရှားကုန်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းကို စဉ်းစားတတ်သော ပညာရှိသည် သိရာ၏။


Sātisayaṃ garukārā-rahassāpi mahesino;

Ekavacanayogena, niddeso dissate yato.

အလွန်တရာ ရိုသေမှုကို ခံထိုက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဧကဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်းဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းသည် ထင်ရှားသောကြောင့်တည်း။


Tato vohārakusalo, kareyyatthānurūpato;

Ekavacanayogaṃ vā, itaraṃ vā sumedhaso.

ထို့ကြောင့် စကားအသုံးအနှုန်း၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိသည် အနက်အားလျော်စွာ ဧကဝုစ် သုံးနှုန်းခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အခြား (ဗဟုဝုစ်) သုံးနှုန်းခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ပြုအပ်၏။


Pāyena tannivāsamhi, bahuvacanakaṃ ṭhitaṃ;

Taṃputte appakaṃ tanni-ssayekavacanampi ca.

များသောအားဖြင့် ထိုအရပ်၌ နေခြင်း (တန္နိဝါသ) အနက်၌ ဗဟုဝုစ်သည် တည်၏။ ထိုသူတို့၏ သား (တံပုတ္တ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှီရာ (တန္နိဿယ) ၌လည်းကောင်း ဧကဝုစ်သည် နည်းပါး၏။


Puthucittāpariccheda-mātikāsandhiādisu;

Bahuvacanakañcāpi, appakanti pakāsaye.

ပုထုစိတ္တ၊ အပရိစ္ဆေဒ၊ မာတိကာသန္ဓိ စသည်တို့၌လည်း ဗဟုဝုစ်သည် နည်းပါးလှ၏ဟု ပြသအပ်၏။


Ekābhidhānato kiccā, tathā gocaratopi ca;

Bahuvacanakaṃ tanni-ssitāpekkhañca appakaṃ.

ဧကာဘိဓာနကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အာရုံ (ဂေါစရ) ကြောင့်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်သည်လည်းကောင်း၊ တန္နိဿိတာပေက္ခ ဗဟုဝုစ်သည်လည်းကောင်း နည်းပါး၏။


Iccevaṃ [Pg.28] sappayogaṃ tu, ñatvāna vacanadvayaṃ;

Kātabbo pana vohāro, yathāpāḷi vibhāvinā.

ဤသို့လျှင် အသုံးအနှုန်းနှင့်တကွသော ဝုစ်နှစ်ပါးကို ပညာရှိသည် သိရှိ၍ ပါဠိတော်နှင့်အညီ ပြောဆိုသုံးနှုန်းအပ်၏။


Idāni kālādivasena ākhyātappavattiṃ dīpayissāma – kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ ākhyātikaṃ. Tatra kālanti atītānāgatapaccuppannavasena tayo kālā, atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena pana cha, te ekekā tipurisakā.

ယခုအခါ ကာလစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာချာတ် ဖြစ်ပုံကို ပြသပါအံ့ - ကာလ၊ ကာရက၊ ပုရိသ တို့ကို ပြသတတ်သော ကိရိယာလက္ခဏာ ရှိသောပုဒ်သည် အာချာတ်မည်၏။ ထိုတွင် ကာလဟူသည် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် အစွမ်းဖြင့် ကာလသုံးပါး ဖြစ်၏။ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အာဏတ္တိ၊ ပရိကပ္ပ၊ ကာလာတိပတ္တိ အစွမ်းဖြင့်မူ ခြောက်ပါး ဖြစ်၏။ ထိုကာလတို့သည် တစ်ပါးတစ်ပါးလျှင် ပုရိသသုံးပါးစီ ရှိကြကုန်၏။


Vuttappakārakālesu, yadidaṃ vattate yato;

Ākhyātikaṃ tato tassa, kāladīpanatā matā.

ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကာလတို့၌ ဤအာချာတ်ပုဒ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအာချာတ်ပုဒ်၏ ကာလကို ပြခြင်းသဘောကို သိအပ်၏။


Kārakanti kammakattubhāvā. Te hi upacāramukhyasabhāvavasena karonti karaṇanti ca ‘‘kārakā’’ti vuccanti. Teva yathākkamaṃ kriyānimitta taṃsādhaka taṃsabhāvāti veditabbā.

ကာရကဟူသည် ကမ္မ၊ ကတ္တု၊ ဘာဝ တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုကာရကတို့သည် ဥပစာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မုချအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြုတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြုကြောင်း ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း “ကာရက” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုကာရကတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ကိရိယာ၏ အကြောင်း၊ ကိရိယာကို ပြီးမြောက်စေကြောင်း၊ ကိရိယာ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောတို့ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Kammaṃ kattā ca bhāvo ca, iccevaṃ kārakā tidhā;

Vibhattipaccayā ettha, vuttā nāññatra saccato.

ကမ္မ၊ ကတ္တု၊ ဘာဝ ဟူ၍ ကာရကသည် သုံးမျိုးရှိ၏။ ဤအာချာတ်၌ ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့ကို အမှန်အတိုင်း ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ အခြား၌ မဟုတ်။


‘‘Paribhaviyyati’’ccādī, kamme sijjhanti kārake;

‘‘Sambhavatī’’tiādīni, sijjhare kattukārake.

“ပရိဘဝိယျတိ” စသော ပုဒ်တို့သည် ကမ္မကာရက၌ ပြီးကုန်၏။ “သမ္ဘဝတိ” စသော ပုဒ်တို့သည် ကတ္တုကာရက၌ ပြီးကုန်၏။


‘‘Vibhaviyyati’’iccādī, bhāve sijjhanti kārake;

Tividhesvevametesu, vibhattipaccayā matā.

“ဝိဘဝိယျတိ” စသော ပုဒ်တို့သည် ဘာဝကာရက၌ ပြီးကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သုံးမျိုးသော ဤကာရကတို့၌ ဝိဘတ်ပစ္စည်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။


Kārakattayamuttaṃ yaṃ, ākhyātaṃ natthi sabbaso;

Tasmā taddīpanattampi, tassākhyātassa bhāsitaṃ.

ကာရကသုံးပါးမှ ကင်းလွတ်သော အာချာတ်သည် လုံးဝမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုကာရကကို ပြသတတ်သော အဖြစ်ကိုလည်း ထိုအာချာတ်ပုဒ်၏ သဘောဟု ဆိုအပ်၏။


Kārakattaṃ tu bhāvassa, sacepi na samīritaṃ;

Kārakalakkhaṇe tena, bhāvena ca avatthunā.

အကယ်၍ ဘာဝ၏ ကာရကအဖြစ်ကို (သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌) မဆိုအပ်သော်လည်း ထိုကာရကလက္ခဏာ၌ ဝတ္ထုမဟုတ်သော ဘာဝဖြင့်လည်းကောင်း၊


Kriyānipphatti [Pg.29] natthīti, yuttitopi ca natthi taṃ;

Tathāpākhyātike tassa, tabbohāro niruttiyaṃ;

Patiṭṭhitanayovāti, mantvā amhehi bhāsito.

ကိရိယာ ပြီးမြောက်ခြင်း မရှိပေဟူသော ယုတ္တိအားဖြင့်လည်း ထို (ကာရက မဟုတ်ခြင်း) သည် မဟုတ်ပေ။ ထို့အတူ အာချာတ်၌ ထိုဘာဝကို ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ အမြဲတည်သောနည်းလမ်း ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ငါတို့သည် ဆိုအပ်၏။


Purisoti ekavacanabahuvacanakā paṭhamamajjhimuttamapurisā. Tattha paṭhamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā tumhā’mhasaddavajjite paccattavacanabhūte nāmamhi ‘‘abhinīhāro samijjhati, bodhi vuccati catūsu maggesuñāṇa’’ntiādīsu viya payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati ‘‘bhāsati vā karoti vā, pīḷiyakkhoti maṃ vidū, vuccatīti vacana’’ntiādīsu viya appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Katthaci pana pāḷippadese nāmassa appayuttattā paṭhamapurisapayogattho duranubodho bhavati, yathā ‘‘dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu ma’’nti. Tathā hi ettha ‘‘pādā’’ti pāṭhaseso, tasmiṃ dukkhasāsanārocane vattuṃ avisahanavasena kilamantaṃ maṃ devassa ubho pādā assāsentu, vissaṭṭho kathehīti maṃ vadathāti adhippāyo ca bhavati.

ပုရိသဟူသည် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်ရှိသော ပထမပုရိသ၊ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ဥတ္တမပုရိသတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုတွင် ပထမပုရိသသည် အာချာတ်ပုဒ်နှင့် တူသော အာဓာရရှိသော၊ ကတ္တားကို ပြတတ်သော သို့မဟုတ် ကံကို ပြတတ်သော တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါမှ ကြွင်းသော ပထမဝိဘတ်ရှိသော နာမ်ပုဒ်သည် “အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတိ (ဆုတောင်းခြင်းသည် ပြည့်စုံ၏)”၊ “ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသုဉာဏံ (မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ဗောဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏)” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာ သုံးနှုန်းသော်လည်းကောင်း၊ ထိုနာမ်ပုဒ်၏ နေရာ၌ “ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ (ပြောသော်လည်းကောင်း ပြုသော်လည်းကောင်း)”၊ “ပီဠိယက္ခောတိ မံ ဝိဒူ (ငါ့ကို ပီဠိယက္ခမင်းဟူ၍ သိကြကုန်၏)”၊ “ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ (ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဝစနမည်၏)” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာ မသုံးနှုန်းသော်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ အချို့သော ပါဠိတော်အပိုင်းအခြား၌ နာမ်ပုဒ်ကို ထင်ရှားစွာ မသုံးနှုန်းခြင်းကြောင့် ပထမပုရိသ၏ သုံးနှုန်းပုံ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် သိရှိရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ သာဓကကား “ဒုက္ခံ တေ ဝေဒယိဿာမိ၊ တတ္ထ အဿာသယန္တု မံ (အရှင်မင်းကြီးအား အကျွန်ုပ်၏ ဆင်းရဲကို လျှောက်ထားပါအံ့၊ ထိုဆင်းရဲ၌ ကျွန်ုပ်အား သက်သာရာ ရစေကုန်သတည်း)” ဟူသော ပါဠိကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤပါဠိ၌ “ပါဒါ (ခြေနှစ်ဖက်တို့သည်)” ဟူသော ပါဌ်ကြွင်းရှိ၏။ ထိုဆင်းရဲသော သတင်းကို လျှောက်ထားရာ၌ (စကားမဆိုနိုင်လောက်အောင်) ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော အကျွန်ုပ်ကို အရှင်မင်းကြီး၏ ခြေတော်နှစ်ဖက်တို့သည် သက်သာရာရစေကုန်သတည်း၊ “လွတ်လွတ်လပ်လပ် ပြောစမ်းပါ” ဟု ငါ့အား ဆိုကြကုန်လော့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ် ရှိ၏။


Adhippāyo sudubbodho, yasmā vijjati pāḷiyaṃ;

Tasmā upaṭṭhahaṃ gaṇhe, garuṃ garumataṃ vidū.

ပါဠိတော်၌ အဓိပ္ပာယ်သည် အလွန်သိရှိရန် ခဲယဉ်းလှသောကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် ဆရာသမားကို ဆည်းကပ်၍ ဆရာသမား၏ အယူဝါဒကို ခံယူအပ်၏။


Tatrimāni bhūdhātādhikārattā bhūdhātuvasena nidassanapadāni. So paribhavati, te paribhavanti, paribhavati, paribhavanti. Sapatto abhibhaviyate, sabbā vityā’nubhūyate, abhibhaviyate, anubhūyateti. Yattha satipi nāmassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, tattha kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca paṭhamapurisādayo tayo labbhanti. Taṃ [Pg.30] yathā? Paribhaviyyate puriso devadattena, paribhaviyyase tvaṃ devadattena, paribhaviyyamhe mayaṃ akusalehi dhammehi. Ettha panidaṃ vacanaṃ na vattabbaṃ ‘‘nindanti tuṇhimāsina’ntiādīsu satipi nāmassa kammavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhatīti paṭhamapurisuppatti na siyā’’ti. Kasmāti ce? ‘‘Nindanti tuṇhimāsina’’ntiādīsu ‘‘janā’’ti ajjhāharitabbassa sādhakavācakassa nāmassa saddhimākhyātapadena tulyādhikaraṇabhāvassa icchitattā. Evamuttaratrāpi nayo.

ထိုပုရိသသုံးပါးတို့တွင် ဤပုဒ်တို့သည် ဘူဓာတ်အရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဘူဓာတ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြအပ်သော သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သော ပရိဘဝတိ၊ တေ ပရိဘဝန္တိ၊ (အပ္ပယုဇ္ဇမာန ဖြစ်သောအခါ) ပရိဘဝတိ၊ ပရိဘဝန္တိ။ သပတ္တော အဘိဘဝိယတေ၊ သဗ္ဗာ (သမ္ပတ္တိ) အနုဘူယတေ၊ အဘိဘဝိယတေ၊ အနုဘူယတေ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အကြင်အရပ်၌ နာမ်သည် ကတ္တားဟော ဖြစ်သော်လည်း ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) မဟုတ်သောကြောင့် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏ (အနက်တူ ညှိနှိုင်းမှု) ကို မရရှိလျှင်၊ ထိုအရပ်၌ ပစ္စတ္တဝစနဖြစ်သော ကမ္မဝါစက (ကံဟော) တူလျာဓိကရဏပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ပထမပုရိသ စသော ပုရိသသုံးပါးတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? "ပရိဘဝိယျတေ ပုရိသော ဒေဝဒတ္တေန (ဒေဝဒတ်သည် ယောက်ျားကို နှိပ်စက်အပ်၏)"၊ "ပရိဘဝိယျသေ တွံ ဒေဝဒတ္တေန (ဒေဝဒတ်သည် သင့်ကို နှိပ်စက်အပ်၏)"၊ "ပရိဘဝိယျမှေ မယံ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ (ငါတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်၏)"။ ဤအရာ၌ "‘နိန္ဒန္တိ တုဏှိမာသီနံ’ စသည်တို့၌ နာမ်သည် ကံဟောဖြစ်သော်လည်း ပစ္စတ္တဝစန မဟုတ်သောကြောင့် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏကို မရသဖြင့် ပထမပုရိသ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိရာ" ဟူသော ဤစကားကို မပြောဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ? "နိန္ဒန္တိ တုဏှိမာသီနံ" စသည်တို့၌ "ဇနာ (လူတို့သည်)" ဟု ပုဒ်တွန်းယူအပ်သော ကတ္တားဟော နာမ်ပုဒ်နှင့် အာခယာတ်ပုဒ်တို့၏ တူလျာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤနည်းတူ နောင်လာလတ္တံ့သော အရာတို့၌လည်း နည်းလမ်းကို သိအပ်၏။


Majjhimapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte tumhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Tvaṃ atibhavasi, tumhe atibhavatha, atibhavasi, atibhavatha. Tvaṃ paribhaviyase devadattena, tumhe paribhaviyavhe. Yattha satipi tumhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha majjhimapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Tayā abhibhaviyate sapatto, tayā abhibhaviye ahaṃ.

မဇ္ဈိမပုရိသသည် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏဖြစ်သော၊ ကတ္တားဟော သော်လည်းကောင်း၊ ကံဟော သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော၊ ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) ၌ တည်သော 'တုမှ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုတုမှသဒ္ဒါ၏ တည်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ မသုံးစွဲအပ်သော်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ တွံ အတိဘဝသိ၊ တုမှေ အတိဘဝထ၊ (မသုံးစွဲသောအခါ) အတိဘဝသိ၊ အတိဘဝထ။ တွံ ပရိဘဝိယသေ ဒေဝဒတ္တေန၊ တုမှေ ပရိဘဝိယဝှေ။ အကြင်အရပ်၌ တုမှသဒ္ဒါသည် ကတ္တားဟော ဖြစ်သော်လည်း ပစ္စတ္တဝစန မဟုတ်သောကြောင့် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏကို မရရှိလျှင်၊ ထိုအရပ်၌ မဇ္ဈိမပုရိသသည် မဖြစ်ပေါ်။ ကြွင်းသော (ပထမပုရိသနှင့် ဥတ္တမပုရိသ) နှစ်ပါးတို့သည်ကား ကံဟောဖြစ်၍ ပစ္စတ္တဝစန၌ ရှိသော တူလျာဓိကရဏပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? "တယာ အဘိဘဝိယတေ သပတ္တော (ရန်သူကို သင်သည် နှိပ်စက်အပ်၏)"၊ "တယာ အဘိဘဝိယေ အဟံ (ငါ့ကို သင်သည် နှိပ်စက်အပ်၏)"။


Uttamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte amhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Ahaṃ paribhavāmi, mayaṃ paribhavāma, paribhavāmi, paribhavāma. Ahaṃ paribhaviyyāmi akusalehi dhammehi, mayaṃ paribhaviyyāma, paribhaviyyāmi, paribhaviyyāma. Yattha satipi amhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha [Pg.31] uttamapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Mayā anubhaviyate sampatti, mayā abhibhaviyase tvaṃ. Evaṃ yattha yattha sādhakavācakānaṃ vā kammavācakānaṃ vā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ ākhyātapadehi tulyādhikaraṇatte laddhe tattha tattha paṭhamapurisādayo labbhanti, tasmā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ tulyādhikaraṇabhāvoyeva paṭhamapurisādīnamuppattiyā kāraṇaṃ.

ဥတ္တမပုရိသသည် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏဖြစ်သော၊ ကတ္တားဟော သော်လည်းကောင်း၊ ကံဟော သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော၊ ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) ၌ တည်သော 'အမှ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအမှသဒ္ဒါ၏ တည်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ မသုံးစွဲအပ်သော်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဓာတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်၏။ အဟံ ပရိဘဝါမိ၊ မယံ ပရိဘဝါမ၊ (မသုံးစွဲသောအခါ) ပရိဘဝါမိ၊ ပရိဘဝါမ။ အဟံ ပရိဘဝိယျာမိ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ မယံ ပရိဘဝိယျာမ၊ (မသုံးစွဲသောအခါ) ပရိဘဝိယျာမိ၊ ပရိဘဝိယျာမ။ အကြင်အရပ်၌ အမှသဒ္ဒါသည် ကတ္တားဟော ဖြစ်သော်လည်း ပစ္စတ္တဝစန မဟုတ်သောကြောင့် အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏကို မရရှိလျှင်၊ ထိုအရပ်၌ ဥတ္တမပုရိသသည် မဖြစ်ပေါ်။ ကြွင်းသော (ပထမပုရိသနှင့် မဇ္ဈိမပုရိသ) နှစ်ပါးတို့သည်ကား ကံဟောဖြစ်၍ ပစ္စတ္တဝစန၌ ရှိသော တူလျာဓိကရဏပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? "မယာ အနုဘဝိယတေ သမ္ပတ္တိ (စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ငါသည် ခံစားအပ်၏)"၊ "မယာ အဘိဘဝိယသေ တွံ (သင့်ကို ငါသည် နှိပ်စက်အပ်၏)"။ ဤသို့လျှင် အကြင်အကြင်အရပ်၌ ကတ္တားဟော သော်လည်းကောင်း၊ ကံဟော သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော၊ ပစ္စတ္တဝစန၌ တည်သော နာမ်စသည်တို့သည် အာခယာတ်ပုဒ်တို့နှင့် တူလျာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို ရရှိအပ်ကုန်၏၊ ထိုထိုအရပ်၌ ပထမပုရိသ စသည်တို့ကို ရရှိအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပစ္စတ္တဝစန၌ တည်သော နာမ်စသည်တို့၏ အာခယာတ်ပုဒ်နှင့် တူလျာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းသည်သာလျှင် ပထမပုရိသစသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။


Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā purisānamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. Ettha ekābhidhānaṃ nāma ekato abhidhānaṃ ekakālābhidhānañca. Tañca kho casaddapayogeyeva, acasaddapayoge bhinnakālābhidhāne taggahaṇābhāvato. ‘‘Tumhe atthakusalā bhavatha, mayamatthakusalā bhavāma’’ iccevamādayo tappayogā. Tattha tumhe atthakusalā bhavatha – iccetasmiṃ vohāre ‘‘so ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti evaṃ dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘Mayamatthakusalā bhavāma’’ iccetasmiṃ pana ‘‘so ca atthakusalo bhavati, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evampi dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘So ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘so ca atthakusalo bhavati, te ca atthakusalā bhavanti, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe ca atthakusalā bhavatha, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evaṃ tiṇṇamekābhidhāne paro puriso gahetabbo.

ပုရိသနှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် ဟောကြားအပ်သောအခါ (ဧကာဘိဓာနဖြစ်သောအခါ) နောက်ဖြစ်သော ပုရိသကို ယူအပ်၏။ ဤအရာ၌ တစ်ပြိုင်နက်ဟောခြင်း (ဧကာဘိဓာန) မည်သည်မှာ အတူတကွ ဟောခြင်းနှင့် တစ်ချိန်တည်း တစ်ပြိုင်နက် ဟောခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတစ်ပြိုင်နက်ဟောခြင်းသည်လည်း 'စ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲမှသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'စ' သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲဘဲ မတူညီသောအချိန်၌ ဟောကြားခြင်းဖြစ်လျှင် ထိုနောက်ပုရိသကို ယူခြင်းမရှိသောကြောင့်တည်း။ "တုမှေ အတ္ထကုသလာ ဘဝထ"၊ "မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" စသည်တို့သည် ထိုသို့ သုံးစွဲပုံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသုံးစွဲပုံတို့တွင် "တုမှေ အတ္ထကုသလာ ဘဝထ" ဟူသော ဤဝေါဟာရ၌ "သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ တွဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝသိ၊ တုမှေ အတ္ထကုသလာ ဘဝထ" ဟူ၍ ဤသို့ ပုရိသနှစ်ပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် ဟောကြားအပ်သောအခါ နောက်ဖြစ်သောပုရိသကို ယူအပ်၏။ "မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူသော ဤဝေါဟာရ၌မူကား "သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ အဟဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝါမိ၊ မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "တွဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝသိ၊ အဟဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝါမိ၊ မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း ဤသို့ ပုရိသနှစ်ပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် ဟောကြားအပ်သောအခါ၌လည်း နောက်ဖြစ်သောပုရိသကို ယူအပ်၏။ "သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ တွဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝသိ၊ အဟဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝါမိ၊ မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ တေ စ အတ္ထကုသလာ ဘဝန္တိ၊ တွဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝသိ၊ တုမှေ စ အတ္ထကုသလာ ဘဝထ၊ အဟဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝါမိ၊ မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း ဤသို့ ပုရိသသုံးပါးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက် ဟောကြားအပ်သောအခါ နောက်ဖြစ်သောပုရိသကို ယူအပ်၏။


Aparopi [Pg.32] atthanayo vuccati – ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, so ca atthakusalo bhavati, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti vā ‘‘ahañca atthakusalo bhavāmi, so ca atthakusalo bhavati, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā iminā nayena anekappabhedo atthanayo. Evaṃ sesāsu vibhattīsu pañcamīsattamiyādīsu paropuriso gahetabbo. Sabbesu ca kriyāpadesu bavhatthavācakesu bahuvacanantesu, na pana bahuvacanantesupi ekassattano vācakesu garukātabbassekassatthassa vācakesu ca kriyāpadesu. Ettha codanāsandīpaniyo imā gāthā –

တခြားသော အနက်နည်းလမ်းကိုလည်း ပြောဆိုအပ်သေး၏ — "တွဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝသိ၊ သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ တုမှေ အတ္ထကုသလာ ဘဝထ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ "အဟဉ္စ အတ္ထကုသလော ဘဝါမိ၊ သော စ အတ္ထကုသလော ဘဝတိ၊ မယံ အတ္ထကုသလာ ဘဝါမ" ဟူ၍ သော်လည်းကောင်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် များစွာပြားသော အနက်နည်းလမ်း ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ကြွင်းသော ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ စသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း နောက်ဖြစ်သောပုရိသကို ယူအပ်၏။ များစွာသောအနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော၊ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်သော ခပ်သိမ်းသော ကြိယာပုဒ်တို့၌လည်း (နောက်ပုရိသကို ယူအပ်၏)။ သို့သော်လည်း ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော်လည်း မိမိတစ်ဦးတည်းကို ဟောတတ်သော ကြိယာပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အရိုအသေပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော ကြိယာပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း နောက်ပုရိသကို မယူအပ်။ ဤအရာ၌ စောဒနာကို ပြတတ်ကုန်သော ဤဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏ —


‘‘Tvañca bhavasi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane;

‘‘Tumhe bhavatha’’ iccādi, paroposo kathaṃ siyā?;

"သင်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည်လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုရာ၌ "သင်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏" စသည်ဖြင့် နောက်ဖြစ်သောပုရိသသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း?


‘‘Ahaṃ bhavāmi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane;

‘‘Mayaṃ bhavāma’’iccādi, uttamo ca kathaṃ siyā?;

"ငါသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည်လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုရာ၌ "ငါတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏" စသည်ဖြင့် ဥတ္တမပုရိသသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း?


Ettha ca vuccate –

ဤအရာ၌ (အဖြေကို) ပြောဆိုအပ်၏ —


Pacchā vutto paro nāma, saññāya paṭipāṭiyā;

Evaṃ pana gahetabbo, paropurisanāmako.

သညာ (အမည်) ၏ အစဉ်အတိုင်း နောက်မှ ပြောဆိုအပ်သော ပုဒ်ကို 'ပရ' ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ပရောပုရိသ' မည်သော နောက်ပုရိသကို ယူအပ်၏။


Paṭhamamhā paro nāma, majjhimo uttamopi ca;

Majjhimamhā paro nāma, uttamo puriso ruto.

ပထမပုရိသထက် နောက်ကျသောပုရိသမည်သည် မဇ္ဈိမပုရိသနှင့် ဥတ္တမပုရိသတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မဇ္ဈိမပုရိသထက် နောက်ကျသောပုရိသကိုကား ဥတ္တမပုရိသ ဟု သိအပ်၏။


Evaṃ tu gahaṇañhettha, vohārassānulomakaṃ;

Doso tadanulomamhi, gahaṇasmiṃ na vijjati.

ဤသို့ ယူခြင်းသည်သာလျှင် ဤလောကဝေါဟာရအား လျော်ကန်သော ယူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုလောကဝေါဟာရအား လျော်ညီစွာ ယူခြင်း၌ အပြစ်သည် မရှိပေ။


‘‘Tvañca bhadde sukhī hohi, eso cāpi mahāmigo’’;

Iti pāṭho yato diṭṭho, tasmā evaṃ vademase.

“အို ရှင်မ... သင်သည်လည်း ချမ်းသာပါစေ၊ ဤသမင်မင်းကြီးသည်လည်း ချမ်းသာပါစေ” ဟူသော ပါဌ်ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့် ငါတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။


‘‘Tumhe dve sukhitā hotha’’, iccattho tattha dissati;

Evaṃpyayaṃ nayo vutto, attanomatiyā mama.

“သင်တို့ နှစ်ယောက်လုံး ချမ်းသာကြပါစေ” ဟူသော အနက်သည် ထိုပါဌ်၌ ထင်ရှား၏။ ဤသို့လျှင် ဤနည်းကို ငါ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။


Attanomati [Pg.33] kiñcāpi, kathitā sabbadubbalā;

Tathāpi nayamādāya, kathitattā akopiyā.

ကိုယ်ပိုင်သဘောသည် အလုံးစုံသော အထောက်အထားတို့ထက် အားနည်းသည်ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ နည်းလမ်းကို အမှီပြု၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် မပျက်စီးနိုင်၊ အပြစ်မတင်ထိုက်ပေ။


‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ;

Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’.

“တရားသဖြင့် မင်းပြုနေသော ငါ့ကို တိုင်းသူပြည်သားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပေါတ္တလမြို့သူ မြို့သားတို့သည်လည်းကောင်း၊ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြသော သင်သည်လည်းကောင်း တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ခဲ့ကြပြီ”။


‘‘Ahañca maddidevī ca, jālīkaṇhājinā cubho;

Aññamaññaṃ sokanudā, vasāma assame tadā’’.

“ထိုအခါ ငါသည်လည်းကောင်း၊ မဒ္ဒီဒေဝီသည်လည်းကောင်း၊ ဇာလီနှင့် ကဏှာဇိန် နှစ်ယောက်လုံးသည်လည်းကောင်း အချင်းချင်း စိုးရိမ်မှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် ကျောင်းသင်္ခမ်း၌ နေကြကုန်၏”။


Etā gāthāpi etassa, atthassa pana sādhikā;

Tāsu vuttanayeneva, attho supākaṭo siyā;

Evaṃ viññūhi viññeyyaṃ, bahunā bhāsitena kiṃ.

ဤဂါထာတို့သည်လည်း ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်ကုန်၏။ ထိုဂါထာတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းဖြင့်ပင် အနက်သည် အလွန်ထင်ရှားရာ၏။ ဤသို့ ပညာရှိတို့သည် သိအပ်၏၊ များစွာ ပြောဆိုနေသဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။


Ākārena manāpena, kathane yena kenaci;

Na virujjhati ce attho, taṃ pamāṇaṃ sudhīmataṃ.

နှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော စကားကို ပြောဆိုရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် မဆန့်ကျင်ပါက၊ ထိုပြောဆိုချက်ကို ပညာရှိတို့သည် အသိအမှတ်ပြုအပ်၏။


Purisattayato eso, paropurisanāmako;

Nupalabbhati paccekaṃ, tadantogadhatova yaṃ.

ဤ 'ပရောပုရိသ' (သူတစ်ပါး ယောက်ျား) ဟု အမည်ရသော သဒ္ဒါသည် သုံးပါးသော ပုရိသတို့မှ သီးခြားစီ မရနိုင်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပုရိသတို့၌ပင် အကျုံးဝင် သက်ရောက်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။


Pāṭavatthāya sotūnaṃ, vohāratthesu sabbaso;

Visuṃ alabbhamānopi, labbhamānova uddhaṭo.

ကြားနာရသူတို့အား အလုံးစုံသော ဝေါဟာရအနက်တို့၌ ကျွမ်းကျင်စေရန်အလို့ငှာ သီးခြားမရနိုင်သော်လည်း၊ ရနိုင်သကဲ့သို့ ပြု၍ ထုတ်နုတ်ပြအပ်၏။


Saṅkhepatopettha purisappavatti evaṃ upalakkhitabbā ‘‘amhavacanatthe uttamo, tumhavacanatthe majjhimo, aññesaṃ vacanatthe paṭhamo’’ti.

အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤ၌ ပုရိသ၏ ဖြစ်ပုံကို ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ - “ငါ ဟူသော စကား၏ အနက်၌ ဥတ္တမပုရိသ၊ သင် ဟူသော စကား၏ အနက်၌ မဇ္ဈိမပုရိသ၊ ကြွင်းသော သူတို့၏ စကားအနက်၌ ပထမပုရိသ ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Tyādīnaṃ purisasaññā, yasmā vuttā tato idaṃ;

Tabbantākhyātikaṃ ñeyyaṃ, purisaparidīpakaṃ.

တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ပုရိသသညာ (အမည်) ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်၊ ထိုတိ-စသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော အာချာတ်ပုဒ်သည် ပုရိသကို ပြတတ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Evaṃ sabbathāpi ākhyātikassa kālakārakapurisaparidīpanatā vuttā.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အာချာတ်ပုဒ်၏ ကာလ၊ ကာရက၊ ပုရိသတို့ကို ပြတတ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။


Kriyālakkhaṇanti ettha kathaṃ ākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā?

“ကြိယာလက္ခဏာ” ဟူသော ဤစကား၌ အာချာတ်ပုဒ်၏ ကြိယာကို ပြတတ်သော အမှတ်လက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း။


Lakkhiyati [Pg.34] kriyāyetaṃ, kriyā vā assa lakkhaṇaṃ;

Kriyālakkhaṇatā evaṃ, veditabbā tathā hi ca.

ဤအာချာတ်သည် ကြိယာဖြင့် သိအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ကြိယာသည် ဤအာချာတ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကြိယာလက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း -


‘‘Gacchati’’ccādikaṃ sutvā, kriyāsandīpanaṃ padaṃ;

‘‘Ākhyātika’’nti dhīrehi, ākhyātaññūhi saññitaṃ.

“ဂစ္ဆတိ” (သွား၏) အစရှိသော ကြိယာကို ပြတတ်သော ပုဒ်ကို ကြားရ၍ အာချာတ်ကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် “အာချာတ်ပုဒ်” ဟု မှတ်သား သတ်မှတ်ကြကုန်၏။


Lakkhaṇaṃ hoti nāmassa, yathā satvābhidhānatā;

Kriyābhidhānatā evaṃ, ākhyātasseva lakkhaṇaṃ.

သတ္တဝါ (ဒြပ်) ကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်သည် နာမ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ကြိယာကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်သည် အာချာတ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ သက်သက် ဖြစ်၏။


Atthato pana etassa, kriyāvācakatā idha;

Lakkhaṇaṃ iti viññeyyaṃ, lakkhaṇaññūhi lakkhitaṃ.

အနက်အားဖြင့်မူ ဤကျမ်း၌ ဤအာချာတ်၏ ကြိယာကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်ကို အမှတ်လက္ခဏာဟူ၍ လက္ခဏာကို သိကုန်သော ဆရာတို့သည် သတ်မှတ်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။


‘‘Kiṃ karosī’’ti puṭṭhassa, ‘‘pacāmi’’ccādinā ‘‘ahaṃ’’;

Paṭivācāya dānena, kriyāvācakatā matā.

“အဘယ်အမှုကို ပြုသနည်း” ဟု မေးအပ်သော်၊ “ငါသည် ချက်၏” ဟူသော အစရှိသော ပြန်လည်ဖြေကြားချက်ကို ပေးခြင်းဖြင့် (အာချာတ်၏) ကြိယာကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။


Evamākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā;

Idāni kālesu vibhattippavatti evaṃ veditabbā –

ဤသို့လျှင် အာချာတ်ပုဒ်၏ ကြိယာလက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ယခုအခါ၌ ကာလတို့၌ ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ -


Paccuppannamhi kālasmiṃ, vattamānā pavattati;

Āsiṭṭhāṇāpanatthesu, paccuppannamhi pañcamī.

ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဝတ္တမာနာဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။ တောင်းဆုပြုခြင်း၊ စေခိုင်းခြင်း အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်းကောင်း ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။


Paccuppanne parikappā-numatyatthesu sattamī;

Appaccakkhe atītamhi, parokkhā sampavattati.

ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ကြံစည်ခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း အနက်တို့၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။ မျက်မှောက်မဟုတ်သော အတိတ်ကာလ၌ ပရောက္ခာဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။


Hiyyo pabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati;

Paccakkhe vā apaccakkhe, hiyyattanī niruttitā.

မနေ့ကမှစ၍ လွန်ခဲ့သော အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၏။ မျက်မှောက်၌သော်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်မဟုတ်သည်၌သော်လည်းကောင်း ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏။


Ajjappabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati;

Paccakkhe vā apaccakkhe, samīpejjatanavhayā.

ယနေ့မှစ၍ လွန်ခဲ့သော အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၏။ မျက်မှောက်၌သော်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်မဟုတ်သည်၌သော်လည်းကောင်း (အတိတ်နှင့်) နီးသောကာလ၌ အဇ္ဇတနီဟု အမည်ရသော ဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။


Anāgate bhavissantī, kālasmiṃ sampavattati;

Kriyātipannamattamhi, tīte kālātipattikā;

Anāgatepi hotīti, niruttaññūhi bhāsitā.

အနာဂတ်ကာလ၌ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏။ ကြိယာမပြီးစီးရုံမျှသာရှိသော အတိတ်ကာလ၌ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဖြစ်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဆိုအပ်၏။


Evaṃ kālesu vibhattippavattiṃ ñatvā ye te suttantesu vicittā suvisadavipulatikhiṇabuddhivisayabhūtā payogā dissanti, tesu pāṭavamicchantehi tyādikkamena vuccamānā kriyāpadamālā [Pg.35] sallakkhitabbā – bhavati, bhavanti. Bhavasi, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādirahitā kriyāpadamālā.

ဤသို့ ကာလတို့၌ ဝိဘတ်တို့၏ ဖြစ်ပုံကို သိ၍ သုတ္တန်တို့၌ ဆန်းကြယ်ကုန်သော၊ အလွန်ရှင်းလင်း ပြန့်ပြောလျက် ထက်မြက်သော ပညာ၏ အရာဖြစ်ကုန်သော အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ထိုအသုံးအနှုန်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို အလိုရှိကုန်သော သူတို့သည် တိ-အစရှိသော အစဉ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ကြိယာပုဒ်စဉ် (ကတ္တားနှင့် မတွဲသော ကြိယာပုဒ်သက်သက်) ကို မှတ်သားအပ်၏ - ဘဝတိ၊ ဘဝန္တိ။ ဘဝသိ၊ ဘဝထ။ ဘဝါမိ၊ ဘဝါမ။ ဘဝတေ၊ ဘဝန္တေ။ ဘဝသေ၊ ဘဝဝှေ။ ဘဝေ၊ ဘဝါမှေ။ ဤသည်ကား အညယောဂစသည်နှင့် ကင်းသော ကြိယာပုဒ်စဉ် ဖြစ်၏။


Dissanti ca suttantesu atthasambhavepi aññayogādirahitāni kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā.

သုတ္တန်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားရှိသော်လည်း အညယောဂစသည်နှင့် ကင်းသော ကြိယာပုဒ်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် - “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာတိ၊ ယဒါ ပညာယ ပဿတိ (သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် အနိစ္စဖြစ်ကုန်၏ဟု ပညာဖြင့် မြင်သောအခါ)”၊ “ယံ မံ ဘဏသိ သာရထိ (အို ရထားထိန်း... သင်သည် ငါ့ကို ပြောဆိုသော စကား)”၊ “အညံ သေပဏ္ဏိ ဂစ္ဆာမိ (အို ကြောင်လျှာပင်... ငါသည် အခြားသို့ သွားအံ့)” အစရှိသည်တို့သည် ဤအနက်ကို ပြတတ်သော ကြိယာပုဒ်စဉ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha tividho kriyāpadesu yogo tayogo, mayogo, aññayogo ca. Tattha majjhimapurisā tayogavasena gahetabbā, uttamapurisā mayogavasena. Paṭhamapurisā aññayogavasena. Tyādīnamettha paṭipāṭiyā ayaṃ anugīti –

ဤ၌ ကြိယာပုဒ်တို့တွင် ယှဉ်စပ်ခြင်း (ယောဂ) သုံးပါး ရှိ၏၊ တယောဂ (တုမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း)၊ မယောဂ (အမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း) နှင့် အညယောဂ (အခြားသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် မဇ္ဈိမပုရိသတို့ကို တယောဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥတ္တမပုရိသတို့ကို မယောဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပထမပုရိသတို့ကို အညယောဂအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။ တိ-အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဤအစဉ်၌ ဤအနုဂီတ (ဂါထာ) ရှိ၏ -


Aññayogena paṭhamā, tayogena tu majjhimā;

Mayogenuttamā honti, gahetabbā vibhāvinā.

ပထမပုရိသတို့သည် အညယောဂဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမပုရိသတို့သည် တယောဂဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥတ္တမပုရိသတို့သည် မယောဂဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့ ပညာရှိသည် မှတ်ယူအပ်၏။


Sotūnaṃ payogesu kosallatthaṃ aññayogādisahitamaparampi kriyāpadamālaṃ vadāma – so bhavati, te bhavanti. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavate, te bhavante. Tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādisahitā kriyāpadamālā.

ကြားနာရသူတို့အား အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့၌ ကျွမ်းကျင်စေရန်အလို့ငှာ အညယောဂစသည်နှင့် တကွဖြစ်သော အခြားသော ကြိယာပုဒ်စဉ်ကိုလည်း ဆိုပါအံ့ - သော ဘဝတိ၊ တေ ဘဝန္တိ။ တွံ ဘဝသိ၊ တုမှေ ဘဝထ။ အဟံ ဘဝါမိ၊ မယံ ဘဝါမ။ သော ဘဝတေ၊ တေ ဘဝန္တေ။ တွံ ဘဝသေ၊ တုမှေ ဘဝဝှေ။ အဟံ ဘဝေ၊ မယံ ဘဝါမှေ။ ဤသည်ကား အညယောဂစသည်နှင့် တကွဖြစ်သော ကြိယာပုဒ်စဉ် ဖြစ်၏။


Dissanti ca suttantesu aññayogādisahitānipi kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati, tassimāni satta ratanāni bhavanti. Yo dandhakāle tarati[Pg.36], taraṇīye ca dandhati, tvaṃsi ācariyo mama, ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā.

သုတ္တန်တို့၌ အညယောဂစသည်နှင့် တကွဖြစ်သော ကြိယာပုဒ်တို့ကိုလည်း တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် - “ယမ္ပါယံ ဒေဝ ကုမာရော သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ၊ ဣဒမ္ပိမဿ မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏံ ဘဝတိ (မြတ်သောမင်းကြီး... ဤမင်းသားငယ်သည် ခြေဖဝါးတော် ကောင်းစွာ တည်ရှိသည်ဟူသော ဤအချက်သည်လည်း ဤမဟာပုရုသ၏ မဟာပုရိသလက္ခဏာ ဖြစ်၏)”၊ “တဿိမာနိ သတ္တ ရတနာနိ ဘဝန္တိ (ထိုမင်းအား ဤရတနာခုနစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)”၊ “ယော ဒန္ဓကာလေ တရတိ၊ တရဏီယေ စ ဒန္ဓတိ (အကြင်သူသည် နှေးကွေးအပ်သော အချိန်၌ လျင်မြန်စွာ ကူးမြောက်တတ်၏၊ ကူးမြောက်အပ်သော အချိန်၌ နှေးကွေးတတ်၏)”၊ “တွံသိ အာစရိယော မမ (သင်သည် ငါ၏ ဆရာဖြစ်၏)”၊ “အဟမ္ပိ ဒဋ္ဌုကာမောသ္မိ၊ ပိတရံ မေ ဣဓာဂတံ (ငါသည်လည်း ဤသို့ ရောက်ရှိလာသော ငါ၏ ခမည်းတော်ကို ဖူးမြော်လိုလှပါ၏)” အစရှိသည်တို့သည် ဤအနက်ကို ပြတတ်သော ကြိယာပုဒ်စဉ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Yo tumhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti tumhatthavācako, neso saddo kriyāpadassa tayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti. Yo ca amhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti amhatthavācako, na sopi saddo kriyāpadassa mayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti.

တုမှသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်၌ ကျရောက်သော်လည်း၊ တုမှသဒ္ဒါ၏ တိုက်ရိုက်အနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါမဟုတ်လျှင် ထိုသဒ္ဒါသည် ကြိယာပုဒ်၏ တယောဂနှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား အညယောဂနှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကိုသာ ပြီးမြောက်စေ၏။ အမှသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်၌ ကျရောက်သော်လည်း၊ အမှသဒ္ဒါ၏ တိုက်ရိုက်အနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါမဟုတ်လျှင် ထိုသဒ္ဒါသည်လည်း ကြိယာပုဒ်၏ မယောဂနှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား အညယောဂနှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကိုသာ ပြီးမြောက်စေ၏။


Tatra tumhasaddena tāva vattabbatthe – ‘‘na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ. Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami. Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatū’’ti iccevamādayo payogā. Amhasaddena pana vattabbatthe ‘‘upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno. Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno’’ti ca iccevamādayo payogā. Idametthupalakkhitabbaṃ ‘‘tvaṃ tumhe ahaṃ maya’’nti atthadīpaka tayoga mayogato añño aññatthadīpano payogoyeva aññayogo nāma, tattha paṭhamapuriso bhavatīti.

ထိုအာခါတ်၌ ရှေးဦးစွာ ‘တုမှ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၌ - “အရှင်သည် သီဝိမင်းကြီးကို ဖူးမြင်ခြင်း အကျိုးငှာ မလာပါ”၊ “အရှင်သည် ညီညွတ်သော သံဃာတော်၏ သင်းခွဲခြင်းငှာ အားမထုတ်ပါလင့်”၊ “အရှင်ဘုရား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနေရာ၌ ပံ့သကူသင်္ကန်းကို လျှော်တော်မူပါ” စသည်တို့သည် (တုမှသဒ္ဒါမပါသော်လည်း တုမှသဒ္ဒါ၏အနက်ကို ဟောသောကြောင့် မဇ္ဈိမပုရိသ် သုံးနှုန်းသော) သုံးနှုန်းပုံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အမှ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၌မူကား - “မြတ်သောရဲစွမ်းရှိသော အရှင်၊ ဥပါလိသည် ဘုရားရှင်၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးပါ၏၊ မြတ်သောရဲစွမ်းရှိသော အရှင်၊ သင်ချစ်သား၏ တပည့်ဖြစ်၍ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးပါ၏” စသည်တို့သည် (အမှသဒ္ဒါမပါသော်လည်း အမှသဒ္ဒါ၏အနက်ကို ဟောသောကြောင့် ဥတ္တမပုရိသ် သုံးနှုန်းသော) သုံးနှုန်းပုံတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ မှတ်သားအပ်သည်မှာ - “တွံ၊ တုမှေ၊ အဟံ၊ မယံ (သင်၊ သင်တို့၊ ငါ၊ ငါတို့)” ဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော တယောဂ၊ မယောဂတို့မှ တစ်ပါးသော၊ အခြားသော အနက်ကို ပြတတ်သော သုံးနှုန်းပုံသည်သာလျှင် ‘အညယောဂ’ မည်၏၊ ထိုအညယောဂ၌ ပထမပုရိသ်သည် ဖြစ်၏။


Yajjevaṃ ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe. Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā’’tiādīsu kathaṃ. Ettha hi majjhimuttamapurisasambhavoyeva dissati, na tu paṭhamapurisasambhavoti? Vuccate – ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe’’tiādīsu ‘‘so’’tiādikassa nāmasaddassa tumha’mhasaddassatthavācakasaddehi‘‘tiṭṭhasī’’tiādīnaṃ syādyantānaṃ padānaṃ dassanato accantamajjhāharitabbehi [Pg.37] samānādhikaraṇattā tagguṇabhūtattā ca majjhimuttamapurisasambhavo samadhigantabbo. Īdisesu payogesu syādyantānaṃ dassanavasena avijjamānānipi ajjhāharitabbāni ‘‘tvamaha’’miccādīni padāni bhavanti. Katthaci pana paripuṇṇāni dissanti ‘‘sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi. So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā pura’’nti iccevamādīsu.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက “အလုံးစုံ သံဖြင့်ပြီး၍ အတိုင်းအရှည်ကို လွန်သော သံခလုတ်ကို မြှောက်ကိုင်လျက် ထိုသူသည် ကောင်းကင်၌ ရပ်တည်နေ၏။ မြတ်သောရသေ့၊ သင်၏စကားကို ကြားရသဖြင့် ငါသည် ကြည်ညိုပါ၏” စသည်တို့၌ မည်သို့နည်း။ ဤ၌ မဇ္ဈိမပုရိသ်နှင့် ဥတ္တမပုရိသ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသာ ထင်ရှား၏၊ ပထမပုရိသ်၏ ဖြစ်ခြင်းကား မထင်ရှားတကား (အဘယ်ကြောင့် ‘သော’ ဟူသော ပထမပုရိသ်၌ ‘တိဋ္ဌသိ’ ဟူသော မဇ္ဈိမပုရိသ်ကြိယာ ရှိနေသနည်း)။ ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ - “သဗ္ဗာယသံ ကုဋမတိပ္ပမာဏံ၊ ပဂ္ဂယှ သော တိဋ္ဌသိ အန္တလိက္ခေ” စသည်တို့၌ “သော” စသော နာမ်သဒ္ဒါသည် တုမှ၊ အမှ သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ “တိဋ္ဌသိ” စသော ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ထင်ရှားရှိနေခြင်းကြောင့် အလွန်တရာ အနက်သွင်းအပ်ကုန်သော (တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့နှင့်) တူညီသော အနက်ရှိသည် (အာဓာရရှိသည်) ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ထိုတုမှ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ (အနက်စု) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဇ္ဈိမပုရိသ်၊ ဥတ္တမပုရိသ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤကဲ့သို့သော သုံးနှုန်းပုံတို့၌ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ကြိယာပုဒ်တို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော်လည်း အနက်သွင်းအပ်ကုန်သော “တွံ၊ အဟံ” စသော ပုဒ်တို့သည် ရှိကြကုန်၏။ အချို့သော နေရာ၌မူကား ထိုပုဒ်တို့သည် ပြည့်စုံစွာ ထင်ရှားကုန်၏ - “ဝင်္ကပါသို့ ရောက်သော ထိုသင်သည် မဒ္ဒီဒေဝီ၊ အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း”၊ “ထိုငါသည် ရွာမှရွာသို့၊ မြို့မှမြို့သို့ လှည့်လည်အံ့” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။


Ākhyātikassa kriyālakkhaṇattā aliṅgabhedattā ca tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanatthaṃ aparampi kriyāpadamālaṃ vadāma –

အာခါတ်သည် ကြိယာလက္ခဏာရှိသည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ လိင်ကွဲပြားမှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လိင်သုံးပါးတို့အား ဆက်ဆံသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ တစ်ပါးသော ကြိယာပုဒ်စဉ်ကိုလည်း ဆိုပါအံ့ -


Puriso bhavati, kaññā bhavati, cittaṃ bhavati, purisā bhavanti, kaññāyo bhavanti, cittāni bhavanti. Bho purisa tvaṃ bhavasi, bhoti kaññe tvaṃ bhavasi, bho citta tvaṃ bhavasi, bhavanto purisā tumhe bhavatha, bhotiyo kaññāyo tumhe bhavatha, bhavanto cittāni tumhe bhavatha. Ahaṃ puriso bhavāmi, ahaṃ kaññā bhavāmi, ahaṃ cittaṃ bhavāmi, mayaṃ purisā bhavāma, mayaṃ kaññāyo bhavāma, mayaṃ cittāni bhavāma.

ယောက်ျားသည် ဖြစ်၏၊ သမီးကညာသည် ဖြစ်၏၊ စိတ်သည် ဖြစ်၏၊ ယောက်ျားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ သမီးကညာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အို-ယောက်ျား သင်သည် ဖြစ်၏၊ အို-သမီးကညာ သင်သည် ဖြစ်၏၊ အို-စိတ် သင်သည် ဖြစ်၏၊ အို-ယောက်ျားတို့ သင်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ အို-သမီးကညာတို့ သင်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ အို-စိတ်တို့ သင်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ငါသည် ယောက်ျားဖြစ်၏၊ ငါသည် သမီးကညာဖြစ်၏၊ ငါသည် စိတ်ဖြစ်၏၊ ငါတို့သည် ယောက်ျားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ငါတို့သည် သမီးကညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ငါတို့သည် စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Esa nayo attanopadesu, sesavibhattīnaṃ sabbapadesupi. Ayamākhyātikassa tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanī kriyāpadamālāva.

ဤနည်းသည် အတ္တနောပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၏ ပုဒ်အားလုံးတို့၌လည်းကောင်း အလားတူပင်တည်း။ ဤသည်ကား လိင်သုံးပါးတို့အား အာခါတ်၏ ဆက်ဆံသော အဖြစ်ကို ပြတတ်သော ကြိယာပုဒ်စဉ်ပေတည်း။


Vuttañhetaṃ niruttipiṭake ‘‘kriyālakkhaṇamākhyātikamaliṅgabheda’’miti. Tatra aliṅgabhedamiti ko attho? Itthipumanapuṃsakānaṃ avisesattho vuccate ‘‘aliṅgabheda’’miti. Yathā ‘‘puriso gacchati, kaññā gacchati, cittaṃ gacchatī’’ti. Catudhā uddiṭṭhakriyāpadesu yathā ‘‘bhavatī’’ti akārānantaratyantapadaṃ gahetvā ‘‘bhavati bhavanti bhavasī’’tiādinā kriyāpadamālā sabbathā katā, evaṃ ‘‘ubbhavati’’ccādīnipi akārānantaratyantapadāni gahetvā ‘‘ubbhavati ubbhavanti ubbhavasī’’tiādinā [Pg.38] kriyāpadamālā sabbathā kātabbā. ‘‘Bhoti sambhotī’’tiādīni pana okārānantaratyantapadāni, ‘‘bhāveti vibhāvetī’’tiādīni ca ekārānantaratyantapadāni gahetvā pāḷinayānusāreneva padamālā kātabbā, nayidha vuttanayānusārena. Īdisesu hi ṭhānesu duranubodhā kriyāpadagati. Ato labbhamānavasena kriyāpadamālā kātabbā. Na hi loke lokiyā sabbe dhātusadde paccekaṃ sabbehipi channavutiyā vacanehi yojetvā vadanti, evaṃ avadantānampi nesaṃ kathā aparipuṇṇā nāma na hoti, tasmā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā yathāsambhavaṃ padamālā kātabbā. Evaṃ pañcamiyādīsupi vibhattīsu. Ayaṃ vattamānavibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

ဤသို့လျှင် နိရုတ္တိပိဋက၌ “အာခါတ်သည် ကြိယာလက္ခဏာရှိ၏၊ လိင်ကွဲပြားမှုမရှိ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ ‘အလိင်္ဂဘေဒ’ (လိင်ကွဲပြားမှုမရှိ) ဟူသည် အဘယ်အနက်နည်း? မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ နပုန်းတို့၏ ထူးခြားမှုမရှိခြင်း အနက်ကို “အလိင်္ဂဘေဒ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပမာ - “ယောက်ျားသည် သွား၏၊ သမီးကညာသည် သွား၏၊ စိတ်သည် သွား၏” ဟု သုံးသကဲ့သို့တည်း။ လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ပြအပ်သော ကြိယာပုဒ်တို့တွင် “ဘဝတိ” ဟု အက္ခရာ ‘အ’ အဆုံးရှိသော ‘တိ’ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်ကို ယူ၍ “ဘဝတိ၊ ဘဝန္တိ၊ ဘဝသိ” စသည်ဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပြုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “ဥဗ္ဘဝတိ” စသည်တို့သည်လည်း အက္ခရာ ‘အ’ အဆုံးရှိသော ‘တိ’ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ယူ၍ “ဥဗ္ဘဝတိ၊ ဥဗ္ဘဝန္တိ၊ ဥဗ္ဘဝသိ” စသည်ဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပြုအပ်၏။ “ဘောတိ၊ သမ္ဘောတိ” စသည်တို့သည်ကား အက္ခရာ ‘အို’ အဆုံးရှိသော ‘တိ’ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ “ဘာဝေတိ၊ ဝိဘာဝေတိ” စသည်တို့သည်လည်း အက္ခရာ ‘အေ’ အဆုံးရှိသော ‘တိ’ ဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ယူ၍ ပါဠိနည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ပုဒ်စဉ်ကို ပြုအပ်၏၊ ဤ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မပြုအပ်။ ဤကဲ့သို့သော နေရာတို့၌ ကြိယာပုဒ်၏ ဖြစ်စဉ် (အာခါတ်ရုပ် ဖြစ်ပုံ) သည် သိနိုင်ခဲ၏။ ထို့ကြောင့် ရနိုင်သမျှသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို ပြုအပ်၏။ လောက၌ လူတို့သည် ဓာတ်သဒ္ဒါအားလုံးတို့ကို တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝစနတို့နှင့် တွဲဖက်၍ အားလုံးကို မပြောဆိုကြကုန်၊ ဤသို့ မပြောဆိုကြသော်လည်း ထိုသူတို့၏ စကားသည် မပြည့်စုံသည် မည်သည်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ကြဉ်ရှောင်အပ်သော နေရာကို ကြဉ်ရှောင်၍ ဖြစ်နိုင်သမျှသော အားဖြင့် ပုဒ်စဉ်ကို ပြုအပ်၏။ ထို့အတူ ပဉ္စမီဝိဘတ် စသည်တို့၌လည်း ပြုအပ်၏။ ဤသည်ကား ဝတ္တမာနဝိဘတ်အားဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။


Ito paṭṭhāya pana yathuddiṭṭhapadāneva pariṇāmetvā pariṇāmetvā pañcamiyādīnaṃ mātikābhāvena gahetabbāni. Idāni pana tayogādisahitāsahitavasena dvidhā kriyāpadamālāyo dassessāma kvacādesavasena sambhūtāni ca rūpantarāni sotūnaṃ sukhadhāraṇatthañceva purisappayoge asammohatthañca.

ဤမှစ၍မူကား ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် ပြောင်းလဲ၍ ပြောင်းလဲ၍ ပဉ္စမီဝိဘတ် စသည်တို့၏ မာတိကာ (အခြေခံ) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ယခုအခါ၌မူ တယောဂ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း၊ မယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးသော ကြိယာပုဒ်စဉ်တို့ကို ပြပါအံ့၊ အချို့သော အာဒေသ (အပြု) အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြားသော ရုပ်ထူးတို့ကိုလည်း ကြားနာရသူတို့ လွယ်ကူစွာ ဆောင်ထားနိုင်ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ပုရိသ်တို့ကို သုံးစွဲရာ၌ မတွေဝေခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း ပြပါအံ့။


Bhavatu, bhavantu. Bhavāhi, bhava, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave, bhavāmase. So bhavatu, te bhavantu. Tvaṃ bhavāhi, bhava, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavataṃ, te bhavantaṃ. Tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase. Ayaṃ pañcamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

ဘဝတု၊ ဘဝန္တု။ ဘဝါဟိ၊ ဘဝ၊ ဘဝထ။ ဘဝါမိ၊ ဘဝါမ။ ဘဝတံ၊ ဘဝန္တံ။ ဘဝဿု၊ ဘဝဝှေါ။ ဘဝေ၊ ဘဝါမသေ။ သော ဘဝတု၊ တေ ဘဝန္တု။ တွံ ဘဝါဟိ၊ ဘဝ၊ တုမှေ ဘဝထ။ အဟံ ဘဝါမိ၊ မယံ ဘဝါမ။ သော ဘဝတံ၊ တေ ဘဝန္တံ။ တွံ ဘဝဿု၊ တုမှေ ဘဝဝှေါ။ အဟံ ဘဝေ၊ မယံ ဘဝါမသေ။ ဤသည်ကား ပဉ္စမီဝိဘတ်အားဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။


Bhaveyya, bhave, bhaveyyuṃ. Bhaveyyāsi, bhaveyyātha. Bhaveyyāmi, bhaveyyāma, bhavemu. Bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe iti vā, so bhaveyya[Pg.39], bhave, te bhaveyyuṃ. Tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Ahaṃ bhaveyyāmi, mayaṃ bhaveyyāma, bhavemu. So bhavetha, te bhaveraṃ. Tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho. Ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe iti vā. Ayaṃ sattamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

ဘဝေယျ၊ ဘဝေ၊ ဘဝေယျုံ။ ဘဝေယျာသိ၊ ဘဝေယျာထ။ ဘဝေယျာမိ၊ ဘဝေယျာမ၊ ဘဝေမု။ ဘဝေထ၊ ဘဝေရံ။ ဘဝေထော၊ ဘဝေယျာဝှေါ။ ဘဝေယျံ၊ ဘဝေယျာမှေ ဤသို့လည်းကောင်း။ သော ဘဝေယျ၊ ဘဝေ၊ တေ ဘဝေယျုံ။ တွံ ဘဝေယျာသိ၊ တုမှေ ဘဝေယျာထ။ အဟံ ဘဝေယျာမိ၊ မယံ ဘဝေယျာမ၊ ဘဝေမု။ သော ဘဝေထ၊ တေ ဘဝေရံ။ တွံ ဘဝေထော၊ တုမှေ ဘဝေယျာဝှေါ။ အဟံ ဘဝေယျံ၊ မယံ ဘဝေယျာမှေ ဤသို့လည်းကောင်း။ ဤသည်ကား သတ္တမီဝိဘတ်အားဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။


Babhūva, babhūvu. Babhūve, babhūvittha. Babhūvaṃ, babhūvimha. Babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe iti vā, so babhūva, te babhūvu. Tvaṃ babhūve, tumhe babhūvittha. Ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha. So babhūvittha, te babhūvire. Tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho. Ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe iti vā. Ayaṃ parokkhāvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

ဗဘူဝ၊ ဗဘူဝု။ ဗဘူဝေ၊ ဗဘူဝိတ္ထ။ ဗဘူဝံ၊ ဗဘူဝိမှ။ ဗဘူဝိတ္ထ၊ ဗဘူဝိရေ။ ဗဘူဝိတ္ထော၊ ဗဘူဝိဝှေါ။ ဗဘူဝိံ၊ ဗဘူဝိမှေ ဤသို့လည်းကောင်း။ သော ဗဘူဝ၊ တေ ဗဘူဝု။ တွံ ဗဘူဝေ၊ တုမှေ ဗဘူဝိတ္ထ။ အဟံ ဗဘူဝံ၊ မယံ ဗဘူဝိမှ။ သော ဗဘူဝိတ္ထ၊ တေ ဗဘူဝိရေ။ တွံ ဗဘူဝိတ္ထော၊ တုမှေ ဗဘူဝိဝှေါ။ အဟံ ဗဘူဝိံ၊ မယံ ဗဘူဝိမှေ ဤသို့လည်းကောင်း။ ဤသည်ကား ပရောက္ခာဝိဘတ်အားဖြင့် ကြိယာပုဒ်စဉ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။


Abhavā, abhavū. Abhavo, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase iti vā, so abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavamhā. So abhavattha, te abhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavavhaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavamhase iti vā. Ayaṃ hiyyattanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

အဘဝါ၊ အဘဝူ။ အဘဝေါ၊ အဘဝတ္ထ။ အဘဝံ၊ အဘဝမှါ။ အဘဝတ္ထ၊ အဘဝတ္ထုံ။ အဘဝသေ၊ အဘဝဝှံ။ အဘဝိံ၊ အဘဝမှသေ ဤသို့လည်းကောင်း၊ သော အဘဝါ၊ တေ အဘဝူ။ တွံ အဘဝေါ၊ တုမှေ အဘဝတ္ထ။ အဟံ အဘဝံ၊ မယံ အဘဝမှါ။ သော အဘဝတ္ထ၊ တေ အဘဝတ္ထုံ။ တွံ အဘဝသေ၊ တုမှေ အဘဝဝှံ။ အဟံ အဘဝိံ၊ မယံ အဘဝမှသေ ဤသို့လည်းကောင်း (ရုပ်များ ရှိကုန်၏)။ ဤသည်ကား ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကရိယာပုဒ်စဉ်ကို ပြသခြင်းတည်း။


Abhavi, abhavuṃ. Abhavo, abhavittha. Abhaviṃ, abhavimhā. Abhavā, abhavū. Abhavase, abhavivhaṃ. Abhavhaṃ, abhavimhe iti vā, so abhavi, te abhavuṃ. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavittha. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavimhā. So abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavivhaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavimhe iti vā. Ayaṃ ajjatanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

အဘဝိ၊ အဘဝုံ။ အဘဝေါ၊ အဘဝိတ္ထ။ အဘဝိံ၊ အဘဝိမှါ။ အဘဝါ၊ အဘဝူ။ အဘဝသေ၊ အဘဝိဝှံ။ အဘဝှံ၊ အဘဝိမှေ ဤသို့လည်းကောင်း၊ သော အဘဝိ၊ တေ အဘဝုံ။ တွံ အဘဝေါ၊ တုမှေ အဘဝိတ္ထ။ အဟံ အဘဝိံ၊ မယံ အဘဝိမှါ။ သော အဘဝါ၊ တေ အဘဝူ။ တွံ အဘဝသေ၊ တုမှေ အဘဝိဝှံ။ အဟံ အဘဝံ၊ မယံ အဘဝိမှေ ဤသို့လည်းကောင်း (ရုပ်များ ရှိကုန်၏)။ ဤသည်ကား အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကရိယာပုဒ်စဉ်ကို ပြသခြင်းတည်း။


Ettha panajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarānipi veditabbāni. Seyyathidaṃ? Te bhaviṃsu, samubbhaviṃsu, pabhaviṃsu, parābhaviṃsu, sambhaviṃsu, pātubhaviṃsu, pātubbhaviṃsu[Pg.40], imāni akammakapadāni. Paribhaviṃsu, abhibhaviṃsu, adhibhaviṃsu, atibhaviṃsu, anubhaviṃsu, samanubhaviṃsu, abhisambhaviṃsu.

ထို (အဇ္ဇတနီဝိဘတ်) ၌ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ 'ဥုံ' ဝစနကို 'ဣံသု' အပြုအစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်၏ အခြားသော ရုပ်ထူးများကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ ယင်းတို့ကား အဘယ်နည်းဟူမူ - တေ ဘဝိံသု၊ သမုဗ္ဘဝိံသု၊ ပဘဝိံသု၊ ပရာဘဝိံသု၊ သမ္ဘဝိံသု၊ ပါတုဘဝိံသု၊ ပါတုဗ္ဘဝိံသု၊ ဤသည်တို့ကား အကမ္မကကရိယာပုဒ်များတည်း။ ပရိဘဝိံသု၊ အဘိဘဝိံသု၊ အဓိဘဝိံသု၊ အတိဘဝိံသု၊ အနုဘဝိံသု၊ သမနုဘဝိံသု၊ အဘိသမ္ဘဝိံသု (ဤသည်တို့ကား သကမ္မကကရိယာပုဒ်များတည်း)။


‘‘Adhibhosu’’nti rūpampi, yasmā dissati pāḷiyaṃ;

Tasmā hi nayato ñe yyaṃ, ‘‘paribhosu’’ntiādikaṃ.

'အဓိဘောသုံ' ဟူသော ရုပ်ကိုလည်း ပါဠိတော်၌ တွေ့ရသောကြောင့် ထိုနည်းစနစ်အတိုင်း 'ပရိဘောသုံ' စသည်ဖြင့် သိအပ်၏။


Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘evaṃvihāriñcāvuso bhikkhuṃ rūpā adhibhosuṃ, na bhikkhu rūpe adhibhosī’’ti. Imāni sakammakapadāni, evamajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarāni bhavanti. Apica

ထိုရာ၌ ဤပါဠိတော်ကား - 'ငါ့ရှင်တို့၊ ဤသို့ နေလေ့ရှိသော ရဟန်းကို ရူပါရုံတို့သည် လွှမ်းမိုးကုန်၏၊ ရဟန်းသည် ရူပါရုံတို့ကို မလွှမ်းမိုးနိုင်' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသည်တို့ကား သကမ္မကကရိယာပုဒ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ 'ဥုံ' ဝစနကို 'ဣံသု' အပြုအစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်၏ အခြားသော ရုပ်ထူးများ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန်လည်း -


‘‘Anvabhi’’ itirūpampi, ajjatanyā padissati;

Tasmā hi nayato ñeyyaṃ, ‘‘ajjhabhi’’ccādikampi ca.

'အနွဘိ' ဟူသော ရုပ်ကိုလည်း အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းလမ်းအတိုင်း 'အဇ္ဈဘိ' စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။


Tatrāyaṃ pāḷi – so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhīti. Tattha anvabhīti anu abhīti chedo. Anūti upasaggo. Abhīti ākhyātikapadanti daṭṭhabbaṃ.

ထိုရာ၌ ဤပါဠိတော်ကား - 'သူသည် ထိုကုသိုလ်ကံကြောင့် နတ်ပြည်သို့ တက်ရောက်၏၊ နတ်ချမ်းသာနှင့် ကစားမွေ့လျော်ခြင်းတို့ကို ခံစားရ၏ (အနွဘိ)' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၌ 'အနွဘိ' ဟူသည်ကား 'အနု' နှင့် 'အဘိ' ဟူ၍ ပုဒ်ဖြတ်ရ၏။ 'အနု' သည် ဥပသာရ် ဖြစ်၏။ 'အဘိ' သည် အာခေျာတ်ပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe iti vā, so bhavissati, te bhavissanti. Tvaṃ bhavissasi, tumhe bhavissatha. Ahaṃ bhavissāmi, mayaṃ bhavissāma. So bhavissate, te bhavissante. Tvaṃ bhavissase, tumhe bhavissavhe. Ahaṃ bhavissaṃ, mayaṃ bhavissāmhe iti vā. Ayaṃ bhavissantīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

ဘဝိဿတိ၊ ဘဝိဿန္တိ။ ဘဝိဿသိ၊ ဘဝိဿထ။ ဘဝိဿာမိ၊ ဘဝိဿာမ။ ဘဝိဿတေ၊ ဘဝိဿန္တေ။ ဘဝိဿသေ၊ ဘဝိဿဝှေ။ ဘဝိဿံ၊ ဘဝိဿာမှေ ဤသို့လည်းကောင်း၊ သော ဘဝိဿတိ၊ တေ ဘဝိဿန္တိ။ တွံ ဘဝိဿသိ၊ တုမှေ ဘဝိဿထ။ အဟံ ဘဝိဿာမိ၊ မယံ ဘဝိဿာမ။ သော ဘဝိဿတေ၊ တေ ဘဝိဿန္တေ။ တွံ ဘဝိဿသေ၊ တုမှေ ဘဝိဿဝှေ။ အဟံ ဘဝိဿံ၊ မယံ ဘဝိဿာမှေ ဤသို့လည်းကောင်း (ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏)။ ဤသည်ကား ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကရိယာပုဒ်စဉ်ကို ပြသခြင်းတည်း။


Abhavissā, abhavissaṃsu. Abhavisse, abhavissatha. Abhavissaṃ, abhavissāmhā. Abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase iti vā, so abhavissā, te abhavissaṃsu. Tvaṃ abhavisse, tumhe [Pg.41] abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, mayaṃ abhavissāmhā. So abhavissatha, te abhavissisu. Tvaṃ abhavissase, tumhe abhavissavhe. Ahaṃ abhavissiṃ, mayaṃ abhavissāmhase iti vā. Ayaṃ kālātipattivibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

အဘဝိဿာ၊ အဘဝိဿံသု။ အဘဝိဿေ၊ အဘဝိဿထ။ အဘဝိဿံ၊ အဘဝိဿာမှါ။ အဘဝိဿထ၊ အဘဝိဿိသု။ အဘဝိဿသေ၊ အဘဝိဿဝှေ။ အဘဝိဿိံ၊ အဘဝိဿာမှသေ ဤသို့လည်းကောင်း၊ သော အဘဝိဿာ၊ တေ အဘဝိဿံသု။ တွံ အဘဝိဿေ၊ တုမှေ အဘဝိဿထ။ အဟံ အဘဝိဿံ၊ မယံ အဘဝိဿာမှါ။ သော အဘဝိဿထ၊ တေ အဘဝိဿိသု။ တွံ အဘဝိဿသေ၊ တုမှေ အဘဝိဿဝှေ။ အဟံ အဘဝိဿိံ၊ မယံ အဘဝိဿာမှသေ ဤသို့လည်းကောင်း (ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏)။ ဤသည်ကား ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကရိယာပုဒ်စဉ်ကို ပြသခြင်းတည်း။


Vohārabhedakusalena subuddhinā yo,Kaccāyanena kathito jinasāsanatthaṃ;

Tyādikkamo tadanugaṃ kiriyāpadānaṃ,Katvā kamo bhavatidhātuvasena vutto.

စကားအသုံးအနှုန်း အပြား၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ ကောင်းသော ပညာရှိတော်မူသော အရှင်ကစ္စာယနသည် မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်အကျိုးငှာ ဟောတော်မူအပ်သော 'တိ' စသော ဝိဘတ်စဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိဘတ်စဉ်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သော ကရိယာပုဒ်တို့၏ စဉ်စီပုံသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုစနစ်အတိုင်း ဘူဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကရိယာပုဒ်အစဉ်ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော သင်္ဂါယနာတင် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ စကားလမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Bhavatino kriyāpadamālāvibhāgo nāma

ဘဝတိ (ဘူ) ဓာတ်၏ ကရိယာပုဒ်စဉ်ကို ခွဲခြားခြင်းအမည်ရှိသော


Dutiyo paricchedo.

ဒုတိယအပိုင် (ပရိစ္ဆေဒ) ပြီးပြီ။


3. Pakiṇṇakavinicchaya

၃. ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယ (အထွေထွေ ဆုံးဖြတ်ချက်)


Ito paraṃ pavakkhāmi, pakiṇṇakavinicchayaṃ;

Sappayogesu atthesu, viññūnaṃ pāṭavatthayā.

ဤမှနောက်၌ ပညာရှိတို့၏ သုံးစွဲအပ်သော အနက်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်းအကျိုးငှာ အထွေထွေ ဆုံးဖြတ်ချက် (ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယ) ကို ဟောကြားပါအံ့။


Tattha atthuddhāro, atthasaddacintā, atthātisayayogo, samānāsamānavasenavacanasaṅgaho, āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālasaṅgaho, pakaraṇasaṃsandanā, vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā cāti navadhā vinicchayo veditabbo.

ထို (ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယ) ၌ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်း (အတ္ထုဒ္ဓါရ)၊ အတ္ထသဒ္ဒါကို ကြံဆခြင်း (အတ္ထသဒ္ဒစိန္တာ)၊ အနက်လွန်ကဲမှုနှင့် ယှဉ်ခြင်း (အတ္ထာတိသယယောဂ)၊ တူသည် မတူသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်တို့ကို ပေါင်းရုံးခြင်း (သမာနာသမာနဝသေနဝစနသင်္ဂဟ)၊ ဝိဘတ်လာပုံ လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်နှင့် ဝစနတို့ကို ပေါင်းရုံးခြင်း (အာဂမလက္ခဏဝသေန ဝိဘတ္တိဝစနသင်္ဂဟ)၊ ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်နှင့် ဝစနတို့ကို ပေါင်းရုံးခြင်း (ကာလဝသေန ဝိဘတ္တိဝစနသင်္ဂဟ)၊ ကာလကို ပေါင်းရုံးခြင်း (ကာလသေင်္ဂဟ)၊ ကျမ်းဂန်တို့ကို ညှိနှိုင်းခြင်း (ပကရဏသံသန္ဒနာ)၊ ဝတ္တမာန်စသော ဝိဘတ်တို့၏ ဝစနတ္ထကို ရှင်းလင်းပြသခြင်း (ဝတ္တမာနာဒီနံ ဝစနတ္ထဝိဘာဝနာ) ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ကိုးပါးကို သိအပ်၏။


Atthuddhāre tāva samānasutikapadānamatthuddhāraṇaṃ karissāma. Etthākhyātapadasaññitānaṃ bhotisadda bhavesaddānamattho uddharitabbo. Tathā hete nāmikapadasaññitehi aparehi bhotisadda bhavesaddehi samānasutikāpi asamānatthā ceva honti asamānavibhattikā ca. Sāsanasmiñhi [Pg.42] keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti.

အနက်ထုတ်နုတ်ခြင်း (အတ္ထုဒ္ဓါရ) ၌ ဦးစွာ အသံတူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ပြပါအံ့။ ဤကျမ်း၌ အာခေျာတ်ပုဒ်အမည်ရှိသော 'ဘောတိ' သဒ္ဒါ၊ 'ဘဝေ' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်အပ်၏။ ထို့အတူပင် ထို (အာခေျာတ်) သဒ္ဒါတို့သည် နာမ်ပုဒ်အမည်ရှိသော အခြားသော 'ဘောတိ' သဒ္ဒါ၊ 'ဘဝေ' သဒ္ဒါတို့နှင့် အသံတူသော်လည်း အနက်မတူသည်လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်မတူသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ သာသနာတော်၌ အချို့သော သဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း အသံတူသော်လည်း အနက်မတူခြင်း၊ ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်းအရင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) မတူခြင်း၊ လိင်မတူခြင်း၊ ဝိဘတ်မတူခြင်း၊ ဝစနမတူခြင်း၊ အဆုံး (အန္တ) မတူခြင်း၊ ကာလမတူခြင်း၊ ပုဒ်အနွယ် (ပဒဇာတိ) မတူခြင်းတို့ ရှိကုန်၏။


Tesamasamānatthatte ‘‘sabbañhi taṃ jīrati dehanissitaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati. Santo tasito. Pahu santo na bharati. Santo ācikkhate muni. Santo sappurisā loke. Santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti evamādayo payogā. Ettha jīratisaddadvayaṃ yathāsambhavaṃ navabhāvāpagamavaḍḍhanavācakaṃ. Santosaddapañcakaṃ yathāsambhavaṃ parissamappattasamānopasantopalabbhamānavācakanti daṭṭhabbaṃ.

ထို (သဒ္ဒါ) တို့၏ အနက်မတူပုံ၌ 'သဗ္ဗဉှိ တံ ဇီရတိ ဒေဟနိဿိတံ'၊ 'အပ္ပဿုတာယံ ပုရိသော၊ ဗလိဗဒ္ဓေါဝ ဇီရတိ'၊ 'သန္တော တသိတော'၊ 'ပဟု သန္တော န ဘရတိ'၊ 'သန္တော အာစိက္ခတေ မုနိ'၊ 'သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ'၊ 'သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိံ' စသော သုံးစွဲချက် (ပယောဂ) တို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤ၌ 'ဇီရတိ' ဟူသော သဒ္ဒါနှစ်ခုသည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သစ်သောသဘာဝမှ ရွေ့လျောခြင်း (အိုမင်းခြင်း) နှင့် ကြီးထွားခြင်း (ပွားများခြင်း) ကို ဟောတတ်၏။ 'သန္တော' ဟူသော သဒ္ဒါငါးခုသည်လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပင်ပန်းခြင်းသို့ရောက်သောသူ (မောပန်းသောသူ)၊ တူညီသောသူ၊ ငြိမ်းအေးသောသူ၊ ရှိသော (ထင်ရှားရှိသော) သူတို့ကို ဟောတတ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Asamānapavattinimittatte pana ‘‘akataññū mittadubbhī, assaddho akataññūcā’’tievamādayo. Ettha ca akataññūsaddadvayaṃ katākatājānanajānanapavattinimittaṃ paṭicca sambhūtattā asamānapavattinimittakanti daṭṭhabbaṃ.

ပဝတ္တိနိမိတ္တ (ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်းအရင်း) မတူပုံ၌မူကား 'အကတညူ မိတ္တဒုဗ္ဘီ'၊ 'အဿဒ္ဓေါ အကတညူ စ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း 'အကတညူ' သဒ္ဒါနှစ်ခုသည် ပြုအပ်သည်ကို မသိခြင်းနှင့် မပြုအပ်သည် (နိဗ္ဗာန်) ကို သိခြင်းဟူသော ပဝတ္တိနိမိတ္တကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပဝတ္တိနိမိတ္တ မတူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Asamānaliṅgatte ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānamindo. Tvañca bhadde sukhī hohi. Yattha sā upaṭṭhito hoti. Mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’ti evamādayo. Ettha sukhīsaddadvayaṃ sāsaddadvayañca pumitthiliṅgavasena asamānaliṅganti daṭṭhabbaṃ.

လိင်မတူပုံ၌ 'သုခီ ဟောတု ပဉ္စသိခ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော'၊ 'တွဉ္စ ဘဒ္ဒေ သုခီ ဟောဟိ'၊ 'ယတ္ထ သာ ဥပဋ္ဌိတော ဟောတိ'၊ 'မာတာ မေ အတ္ထိ၊ သာ မယာ ပေါသေတဗ္ဗာ' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ 'သုခီ' သဒ္ဒါနှစ်ခုနှင့် 'သာ' သဒ္ဒါနှစ်ခုတို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၏ အစွမ်းဖြင့် လိင်မတူကြဟု မှတ်အပ်၏။


Asamānavibhattikatte ‘‘āhāre udare yato. Yato pajānāti sahetudhamma’’nti evamādayo. Ettha yatosaddadvayaṃ [Pg.43] paṭhamāpañcamīvibhattisahitattā asamānavibhattikanti daṭṭhabbaṃ.

မတူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်၌ “အာဟာရေ ဥဒရေ ယတော။ ယတော ပဇာနာတိ သဟေတုဓမ္မံ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ “ယတော” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ပထမာဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့နှင့် ယှဉ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မတူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။


Asamānavacanakatte ime payogā –

မတူညီသော ဝစနရှိသည်၏ အဖြစ်၌ ဤဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့သည် (ရှိကုန်၏)။


‘‘Yāya mātu bhato poso, imaṃ lokaṃ avekkhati;

Tampi pāṇadadiṃ santiṃ, hanti kuddho puthujjano’’ti

“အကြင်မိခင် ကျွေးမွေးသဖြင့် ယောက်ျားသည် ဤလောကကို မြင်ရ၏။ အသက်ကို ပေးတတ်သော ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော ထိုမိခင်ကိုသော်လည်း အမျက်ထွက်သော ပုထုဇဉ်သည် သတ်တတ်၏” ဟုလည်းကောင်း၊


Ādīsu hantisaddo ekavacano.

စသည်တို့၌ “ဟန္တိ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။


‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā;

Vākurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade;

Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti.

“ဤမုဆိုးတို့သည် တော၌ သားအုပ်တို့ကို ပိုက်ကွန်တို့ဖြင့် ဝန်းရံ၍ ထိုခဏ၌ ချောက်ထဲသို့ ကျစေလျက် ပြင်းစွာ အော်ဟစ်ငိုကြွေးနေကြကုန်သော ထိုသားတို့တွင် အကောင်းဆုံး အကောင်းဆုံးတို့ကို သတ်ကုန်၏” ဟုလည်းကောင်း။


Ādīsu pana bahuvacano. ‘‘Sīlavā vattasampanno. Etha tumhe āyasmanto sīlavā hotha. Santo danto niyato brahmacārī. Santo have sabbhi pavedayanti. Mahārājā yasassī so. Cattāro mahārājā’’ti evamādīsu sīlavāsaddādayo ekavacanabahuvacanakā.

စသည်တို့၌မူကား (ဟန္တိသဒ္ဒါသည်) ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ “သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော (သီလရှိသော၊ ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသောသူ)”၊ “ဧထ တုမှေ အာယသ္မန္တော သီလဝါ ဟောထ (အို ရှင်တို့... သီလရှိကြကုန်လော့)”၊ “သန္တော ဒန္တော နိယတော ဗြဟ္မစာရီ (ငြိမ်သက်သူ၊ ယဉ်ကျေးသူ၊ စောင့်စည်းသူ၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူ)”၊ “သန္တော ဟဝေ သဗ္ဘိ ပဝေဒယန္တိ (သူတော်ကောင်းတို့သည်... ဟောကြားကုန်၏)”၊ “မဟာရာဇာ ယသဿီ သော (ကျော်စောသော ထိုမင်းကြီး)”၊ “စတ္တာရော မဟာရာဇာ (မဟာရာဇ်မင်းကြီး လေးပါးတို့)” စသည်တို့၌ “သီလဝါ” သဒ္ဒါ စသည်တို့သည် ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ် ရှိကုန်၏။


Asamānantatte pana yattha samānasutikānaṃ asamānavibhattikattaṃ vā asamānavacanattaṃ vā upalabbhati. Teyeva payogā. Taṃ yathā? ‘‘Sataṃ sampajānaṃ, sataṃ dhammo, santo danto, santo sappurisā’’ iccevamādayo.

မတူညီသော အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်၌မူကား အသံတူညီသော သဒ္ဒါတို့၏ မတူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသော ဝစနရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း တွေ့ရှိရ၏။ ထိုအသုံးအနှုန်းတို့သည်ပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအသုံးအနှုန်းသည် အဘယ်သို့နည်း? “သတံ သမ္ပဇာနံ၊ သတံ ဓမ္မော၊ သန္တော ဒန္တော၊ သန္တော သပ္ပုရိသာ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Asamānakālatte ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassa. Te janā pāramissanti, maccudheyyaṃ suduttara’’nti evamādayo. Ettha issantisaddadvayaṃ vattamānābhavissantīkālavasena asamānakālanti daṭṭhabbaṃ. Vattamānābhavissantīvibhattivasena pana asamānavibhattikantipi.

မတူညီသော ကာလရှိသည်၏ အဖြစ်၌ “နနု တေ သုတံ ဗြာဟ္မဏ ဘညမာနေ၊ ဒေဝါ န ဣဿန္တိ ပုရိသပရက္ကမဿ။ တေ ဇနာ ပါရမိဿန္တိ၊ မစ္စုဓေယျံ သုဒုတ္တရံ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ “ဣဿန္တိ” ဟူသော သဒ္ဒါနှစ်ခုသည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၊ အနာဂတ်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် မတူညီသော ကာလရှိကုန်၏ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်၊ အနာဂတ်ဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား မတူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း (မှတ်အပ်ကုန်၏)။


Asamānapadajātikatte [Pg.44] ‘‘sayaṃ samāhito nāgo, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. Pathe dhāvantiyā pati, ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati. Giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī’’ti evamādayo. Ettha sayaṃsaddadvayaṃ nāmanipātavasena patisaddattayaṃ nāmākhyātopasaggavasena asamānapadajātikanti daṭṭhabbaṃ.

မတူညီသော ပုဒ်အမျိုးအစားရှိသည်၏ အဖြစ်၌ “သယံ သမာဟိတော နာဂေါ၊ သယံ အဘိညာယ ကမုဒ္ဒိသေယျံ။ ပထေ ဓာဝန္တိယာ ပတိ၊ ဧကံသံ အဇိနံ ကတွာ၊ ပါဒေသု သိရသာ ပတိ။ ဂိရိံ စဏ္ဍောရဏံ ပတိ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ “သယံ” သဒ္ဒါနှစ်ခုသည် နာမ်သဒ္ဒါ၊ နိပါတ်သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ပတိ” သဒ္ဒါသုံးခုသည် နာမ်၊ အာချာတ်၊ ဥပသဂ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မတူညီသော ပုဒ်အမျိုးအစားရှိကုန်၏ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။


Iminā nayena sabbattha vitthāretabbaṃ. Evaṃ sāsanasmiṃ keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti. Etādisesu saddesu yo kriyāpadattaṃ pakāseti, na so nāmikapadattaṃ. Yo ca nāmikapadattaṃ pakāseti, na so kriyāpadattaṃ. Evaṃ santepi sutisāmaññato ekattena gahetvā atthuddhāro karaṇīyoti yathāvuttakriyāpadānaṃ nāmapadehi samānasutikānaṃ bhotisadda bhave saddānamatthuddhāraṃ vadāma.

ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။ ဤသို့ သာသနာတော်၌ အချို့သော သဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း အသံတူညီကြသော်လည်း မတူညီသော အနက်ရှိကုန်၏၊ မတူညီသော ဖြစ်ကြောင်းအကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ရှိကုန်၏၊ မတူညီသော လိင်ရှိကုန်၏၊ မတူညီသော ဝိဘတ်ရှိကုန်၏၊ မတူညီသော ဝစနရှိကုန်၏၊ မတူညီသော အဆုံးရှိကုန်၏၊ မတူညီသော ကာလရှိကုန်၏၊ မတူညီသော ပုဒ်အမျိုးအစား ရှိကုန်၏။ ထိုသို့သော သဒ္ဒါတို့တွင် အကြင်သဒ္ဒါသည် ကြิယာပုဒ်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် နာမ်ပုဒ်၏ အဖြစ်ကို မပြပေ။ အကြင်သဒ္ဒါသည် နာမ်ပုဒ်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် ကြိယာပုဒ်၏ အဖြစ်ကို မပြပေ။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အသံတူညီရုံမျှဖြင့် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ယူ၍ အနက်ကို ထုတ်နုတ်အပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် နာမ်ပုဒ်တို့နှင့် အသံတူညီကုန်သော အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော ကြိယာပုဒ်ဖြစ်ကုန်သော “ဘောတိ” သဒ္ဒါ၊ “ဘဝေ” သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ထုတ်နုတ်ပုံကို ပြောဆိုပါအံ့။


Kathaṃ? Bhotisaddo kattuyoge kriyāpadaṃ, kriyāyoge nāmikapadaṃ, tasmā so dvīsu atthesu vattati kriyāpadatthe nāmikapadatthe ca. Tattha kriyāpadatthe vattamānavasena, nāmikapadatthe panālapanavasena. Kriyāpadatthe tāva ‘‘eko bhoti’’, nāmikapadatthe ‘‘mā bhoti paridevesi’’. Atridaṃ vuccati –

အဘယ်သို့နည်း? “ဘောတိ” သဒ္ဒါသည် ကတ္တားနှင့် ယှဉ်သော် ကြိယာပုဒ် ဖြစ်၏၊ ကြိယာနှင့် ယှဉ်သော် နာမ်ပုဒ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါသည် ကြိယာပုဒ်အနက်၊ နာမ်ပုဒ်အနက် ဟူသော အနက်နှစ်မျိုး၌ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် ကြိယာပုဒ်အနက်၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ (ဝတ္တမာန်) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ နာမ်ပုဒ်အနက်၌မူကား အာလုပ် (ခေါ်ဆိုခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ကြိယာပုဒ်အနက်၌ ရှေးဦးစွာ “ဧကော ဘောတိ” ဟု ရှိ၏၊ နာမ်ပုဒ်အနက်၌ “မာ ဘောတိ ပရိဒေဝေသိ” ဟု ရှိ၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Bhāve nāmapadatthe ca, ālapanavisesite;

Imesu dvīsu atthesu, bhotisaddo pavattati.

ရှိခြင်း (ကြိယာ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ အာလုပ်ဖြင့် ထူးခြားဆန်းသစ်သော နာမ်ပုဒ်အနက်၌လည်းကောင်း ဤအနက်နှစ်မျိုးတို့၌ “ဘောတိ” သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Bhavesaddo [Pg.45] pana ‘‘bhavāmī’’timassa vattamānāvibhattiyuttassa saddassatthepi vattati. ‘‘Bhavāmī’’timassa pañcamīvibhattiyuttassa saddassa āṇatyāsīsanatthesupi vattati. ‘‘Bhaveyyāmī’’timassa sattamīvibhattisahitassa saddassa anumatiparikappatthesupi vattati. Tatridaṃ paṭhamatthassa sādhakaṃ āhaccavacanaṃ –

“ဘဝေ” သဒ္ဒါသည်မူကား ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော “ဘဝါမိ” ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော “ဘဝါမိ (ဘဝါမု)” ဟူသော သဒ္ဒါ၏ စေခိုင်းခြင်း၊ တောင်းဆုပြုခြင်း အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ သတ္တမီဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်သော “ဘဝေယျာမိ” ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ခွင့်ပြုခြင်း၊ ကြံဆခြင်း အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် ပထမအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော ဤပါဠိတော် စကားသည် ရှိ၏ -


‘‘Devānaṃ adhiko homi, bhavāmi manujādhipo;

Rūpalakkhaṇasampanno, paññāya asamo bhave’’ti.

“ငါသည် နတ်တို့ထက် သာလွန်သူ ဖြစ်၏၊ လူတို့၏ အရှင်သခင် ဖြစ်၏၊ ရူပလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ပညာ၌ အတုမရှိသူ ဖြစ်၏ (ဘဝေ - ဖြစ်၏)” ဟုလည်းကောင်း။


Ayaṃ pana sabbesaṃ tesamatthānaṃ sādhikā amhākaṃ gāthāracanā –

ဤဂါထာသီကုံးမှုသည်ကား ထိုအနက်အားလုံးတို့ကို ပြီးစေတတ်သော ငါတို့၏ ဂါထာဖြစ်၏ -


‘‘Sukhī bhavati eso ca, ahañcāpi sukhī bhave;

Sukhī bhavatu eso ca, ahañcāpi sukhī bhave.

“ထိုသူသည်လည်း ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ငါသည်လည်း ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်၏ (ဘဝေ - ရောက်၏)။ ထိုသူသည်လည်း ချမ်းသာပါစေ၊ ငါသည်လည်း ချမ်းသာပါစေ (ဘဝေ - ပါစေ)။


Imāya buddhapūjāya, bhavantu sukhitā pajā;

Bhave’hañca sukhappatto, sāmacco saha ñātibhi.

ဤဘုရားပူဇော်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ။ ငါသည်လည်း အမတ်၊ ဆွေမျိုးတို့နှင့်တကွ ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ပါရစေ (ဘဝေ - ရောက်ပါရစေ)။


Sukhī bhaveyya eso ca, ahañcāpi sukhī bhave;

Sukhī bhaveyya ce eso, ahañcāpi sukhī bhave’’ti.

ထိုသူသည်လည်း ချမ်းသာရာ၏၊ ငါသည်လည်း ချမ်းသာရာ၏ (ဘဝေ - ရာ၏)။ အကယ်၍ ထိုသူသည် ချမ်းသာငြားအံ့၊ ငါသည်လည်း ချမ်းသာရာ၏ (ဘဝေ - ရာ၏)” ဟုလည်းကောင်း။


Iccevaṃ –

ဤသို့လျှင် -


Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamyañca vibhattiyaṃ;

Etesu tīsu ṭhānesu, bhavesaddo pavattati.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်ဟူသော ဤဝိဘတ်သုံးမျိုးတို့၌ “ဘဝေ” သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏။


Ekadhā vattamānāyaṃ, pañcamīsattamīsu ca;

Dvedhā dvedhātimassatthaṃ, pañcadhā paridīpaye.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၌ တစ်မျိုး၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၌ နှစ်မျိုးစီဟူသော ဤအနက်ကို ငါးမျိုးအားဖြင့် ပြအပ်၏။


Dvedhā vā vattamānāya-mādipurisavācako;

Attho ‘‘bhave’’ti etassa, ‘‘bhavatī’’tipiyujjati.

သို့မဟုတ် ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၌ ပထမပုရစ်နှင့် ဥတ္တမပုရစ်ကို ဟောတတ်သော အနက်နှစ်မျိုးအားဖြင့် ဤ “ဘဝေ” သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို “ဘဝတိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဘဝါမိ” ဟူ၍လည်းကောင်း သုံးစွဲအပ်၏။


Idāni pana etassa, vuttassatthassa sādhakaṃ;

Ettha pāḷippadesaṃ tu, āharissaṃ suṇātha me.

ယခုအခါ၌မူကား ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော ဤပါဠိတော်ဒေသနာကို ဆောင်ယူပြအံ့၊ ငါ၏စကားကို နာယူကြကုန်လော့။


Ko’yaṃ [Pg.46] majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe;

Kaṃ tvaṃ atthavasaṃ ñatvā, evaṃ vāyamase bhusaṃ.

“သမုဒ္ဒရာအလယ်၌ ကမ်းကို မမြင်ဘဲ လျက် ကူးခတ်အားထုတ်နေသော ဤသူသည် အဘယ်သူနည်း။ သင်သည် အဘယ်အကျိုးထူးကို သိ၍ ဤသို့ ပြင်းစွာ အားထုတ်ဘိသနည်း” ဟုလည်းကောင်း။


Nisamma vattaṃ lokassa, vāyāmassa ca devate;

Tasmā majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe.

“အို နတ်သမီး... လောက၏ အလေ့အထကိုလည်းကောင်း၊ အားထုတ်ခြင်း၏ အကျိုးကိုလည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ထို့ကြောင့် သမုဒ္ဒရာအလယ်၌ ကမ်းကို မမြင်ရသော်လည်း ကူးခတ်အားထုတ်ပါ၏ (အာယူဟေ - အားထုတ်၏)” ဟုလည်းကောင်း။


Assaṃ purimagāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa hi;

‘‘Āyūhatī’’ti atthoti, viññātabbo vibhāvinā.

ထိုရှေးဦးဂါထာ၌ “အာယူဟေ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် “အာယူဟတိ (အားထုတ်၏)” ဟူသော အနက်ဖြစ်၏ဟူ၍ ပညာရှိသူသည် သိအပ်၏။


Vibhattiyā vipallāsa-vasenāyaṃ samīrito;

Vattamāne sattamīti, tissekāravasena vā.

ဝိဘတ်လွှဲပြောင်းလဲလှယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် “တိ” ဝိဘတ်၏နေရာ၌ “ဧ” ကာရ ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဟူ၍ ဤ (အာယူဟေဟူသော ပုဒ်ကို) ဆိုအပ်၏။


Pacchimāya ca gāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa tu;

‘‘Āyūhāmī’’ti atthoti, saddatthaññū vibhāvaye.

နောက်ဂါထာ၌မူကား “အာယူဟေ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် “အာယူဟာမိ (အားထုတ်ပါ၏)” ဟူသော အနက်ဖြစ်၏ဟူ၍ သဒ္ဒါအနက်ကို သိသောသူသည် ပြအပ်၏။


Tathā ‘‘bhave’’tietassa, vattamānāvibhattiyaṃ;

‘‘Bhavatī’’ti, ‘‘bhavāmī’’ti, catthaṃ dvedhā vibhāvaye.

ထို့အတူ ဤ “ဘဝေ” သဒ္ဒါ၏ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၌ “ဘဝတိ” ဟူသော အနက်၊ “ဘဝါမိ” ဟူသော အနက်အားဖြင့် အနက်နှစ်မျိုးကို ပြအပ်၏။


Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo;

Netabbo nayadakkhena, nayasāgarasāsane.

နည်းနာသမုဒ္ဒရာသဖွယ်ဖြစ်သော သာသနာတော်၌ နည်းလမ်း၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားသော ပါဠိတော်တို့၌လည်း ဤနည်းကို ဆောင်ယူအပ်၏။


Evamayaṃ bhavesaddo pañcasu chasu vā kriyāpadatthesu pavattati. Tathā sattamīvibhatyantanāmikapadassa vuddhisaṃsārakammabhavūpapattibhavasaṅkhātesu atthesupi. Tathā hi ‘‘abhave nandati tassa, bhave tassa na nandatī’’tiādīsu vuddhimhi. ‘‘Bhave vicaranto’’tiādīsu saṃsāre. ‘‘Bhave kho sati jāti hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu kammabhave. ‘‘Evaṃ bhavevijjamāne’’tiādīsu upapattibhaveti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena bhūdhātuto nipphannānaṃ aññatopi aññesaṃ kriyāpadānaṃ yathāsambhavamattho uddharitabbo.

ဤသို့လျှင် ဤ 'ဘဝေ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကိရိယာပုဒ်၏ အနက်ငါးမျိုး သို့မဟုတ် ခြောက်မျိုးတို့၌ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်၏ ကြီးပွားခြင်း၊ သံသရာ၊ ကမ္မဘဝ၊ ဥပပတ္တိဘဝ ဟု ဆိုအပ်သော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထင်ရှားစေအံ့ - 'abhave nandati tassa, bhave tassa na nandatī' စသည်တို့၌ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Bhave vicaranto' စသည်တို့၌ သံသရာအနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Bhave kho sati jāti hoti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ' စသည်တို့၌ ကမ္မဘဝအနက်၌လည်းကောင်း၊ 'Evaṃ bhave vijjamāne' စသည်တို့၌ ဥပပတ္တိဘဝအနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော အခြားသော ကိရိယာပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အနက်ကို လျော်ကန်သလို ထုတ်နုတ်အပ်၏။


Ākhyātatthamhime [Pg.47] atthā, na lātabbā kudācanaṃ;

Atthuddhāravasenete, uddhaṭā nāmato yato.

ဤအနက်တို့ကို အာချာတ်အနက်မှ ဘယ်ခါမျှ မယူအပ်ကုန်၊ အကြောင်းမူကား ဤအနက်တို့ကို အနက်ထုတ်နုတ်ခြင်းနည်းလမ်းအားဖြင့် နာမ်မှ ထုတ်နုတ်အပ်ကုန်သောကြောင့်တည်း။


Idamettha saṅkhepato atthuddhāranayanidassanaṃ.

ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် အနက်ထုတ်နုတ်ပုံ နည်းလမ်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။


Atthasaddacintāyaṃ pana evamupalakkhetabbaṃ – ‘‘bhavante, parābhavante, parābhave’’iccādayo gacchati gacchaṃ gacchatosaddādayo viya visesasaddā, na yācanopatāpanatthādivācako nāthatisaddo viya, na ca rājadevatādivācako devasaddo viya sāmaññasaddā. Ye cettha visesasaddā, te sabbakālaṃ visesasaddāva. Ye ca sāmaññasaddā, tepi sabbakālaṃ sāmaññasaddāva.

အနက်နှင့် သဒ္ဒါကို ကြံစည်ဆင်ခြင်ရာ၌မူကား ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ - 'bhavante, parābhavante, parābhave' စသည်တို့သည် 'gacchati, gacchaṃ, gacchato' စသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ဝိသေသသဒ္ဒါ (ထူးခြားသောသဒ္ဒါ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ တောင်းပန်ခြင်း၊ ပူပန်စေခြင်း စသော အနက်တို့ကို ဟောတတ်သော 'nāthati' သဒ္ဒါကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မင်း၊ နတ် စသည်တို့ကို ဟောတတ်သော 'deva' သဒ္ဒါကဲ့သို့လည်းကောင်း သာမညသဒ္ဒါ (ယေဘုယျသဒ္ဒါ) များ မဟုတ်ကြကုန်။ ဤနေရာ၌ အကြင် ဝိသေသသဒ္ဒါတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုဝိသေသသဒ္ဒါတို့သည် အခါခပ်သိမ်း ဝိသေသသဒ္ဒါများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင် သာမညသဒ္ဒါတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏၊ ထိုသာမညသဒ္ဒါတို့သည်လည်း အခါခပ်သိမ်း သာမညသဒ္ဒါများသာ ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra gacchatītiādīnaṃ visesasaddatā evaṃ daṭṭhabbā – gacchatīti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Tathā gacchanti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Gacchatoti eko kitanto, aparo rūḷhīsaddo. Satipi visesasaddatte sadisattā sutisāmaññato tabbisayaṃ buddhiṃ nuppādeti vināva’tthappakaraṇasaddantarābhisambandhena. Tathā hi saddantarābhisambandhena ‘‘gacchati patiṭṭhita’’nti vutte sattamyantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchati tisso’’ti vutte panākhyātanti. Tathā ‘‘sa gacchaṃ na nivattatī’’ti vutte paṭhamantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchaṃ puttanivedako’’ti vutte ākhyātanti viññāyati. ‘‘Gacchato hayato patito’’ti vutte kitantoti viññāyati. ‘‘Gacchato paṇṇapupphāni patantī’’ti vutte rukkhavācako rūḷhīsaddoti. Iti visesasaddānaṃ ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi samānasutikānaṃ atthābhisambandhādīsu yo koci atthavisesañāpako sambandho avassamicchitabbo. Evaṃ ‘‘gacchatī’’tiādīnaṃ ākhyātanāmattādivasena paccekaṃ ṭhitānaṃ ekekatthavācakānaṃ visesasaddatā daṭṭhabbā.

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် 'gacchati' စသည်တို့၏ ဝိသေသသဒ္ဒါဖြစ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - 'gacchati' ဟူသည် တစ်ခုသော နာမ်ပုဒ်၊ တစ်ခုသော အာချာတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'gacchanti' ဟူသည် တစ်ခုသော နာမ်ပုဒ်၊ တစ်ခုသော အာချာတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ 'gacchato' ဟူသည် တစ်ခုကား ကိတ်ပုဒ်၊ အခြားတစ်ခုကား ရူဠှီသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ဝိသေသသဒ္ဒါ ဖြစ်သော်လည်း အသံတူညီသောကြောင့် အနက်အကြောင်းအရာနှင့် အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏ ဆက်စပ်မှုမရှိဘဲ ထိုအနက်နှင့်ပတ်သက်သော အသိဉာဏ်ကို မဖြစ်စေနိုင်။ ထင်ရှားစေအံ့ - အခြားသော သဒ္ဒါ၏ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် 'gacchati patiṭṭhitaṃ' ဟု ဆိုအပ်သော် သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'gacchati tisso' ဟု ဆိုအပ်သော်မူကား အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့အတူ 'sa gacchaṃ na nivattati' ဟု ဆိုအပ်သော် ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နာမ်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'gacchaṃ puttanivedako' ဟု ဆိုအပ်သော် အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'gacchato hayato patito' ဟု ဆိုအပ်သော် ကိတ်ပုဒ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'gacchato paṇṇapupphāni patanti' ဟု ဆိုအပ်သော် သစ်ပင်ကို ဟောတတ်သော ရူဠှီသဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် နာမ်အာချာတ်တို့နှင့် အသံတူညီသော အာချာတ်နာမ်ဖြစ်ကုန်သော ဝိသေသသဒ္ဒါတို့အား အနက်ဆက်စပ်ခြင်းစသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ထူးကို သိစေတတ်သော ဆက်စပ်မှုကို မလွဲမသွေ အလိုရှိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် 'gacchati' စသည်တို့၏ အာချာတ် နာမ်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်စသည်ဖြင့် တစ်ခုစီ တည်လျက် တစ်ခုစီသော အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော ဝိသေသသဒ္ဒါ ဖြစ်ပုံကို သိအပ်၏။


‘‘Nāthati [Pg.48] devo’’tiādīnaṃ pana ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi asamānasutikānaṃ anekatthavācakānaṃ sāmaññasaddatā eva daṭṭhabbā. Atthasambandhādīsu hi vinā yena kenaci sambandhena ‘‘nāthatī’’ti vutte ‘‘yācatī’’ti vā ‘‘upatāpetī’’ti vā ‘‘issariyaṃ karotī’’ti vā ‘‘āsīsatī’’ti vā attho paṭibhāti, tathā ‘‘devo’’ti vutte ‘‘megho’’ti vā ‘‘ākāso’’ti vā ‘‘rājā’’ti vā ‘‘devatā’’ti vā ‘‘visuddhidevo’’ti vā attho paṭibhāti. Yadā pana saddantarābhisambandhena ‘‘nāthati suppaṭipatti’’nti vutte tadā ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadassa ‘‘yācatī’’ti attho viññāyati, ‘‘nāthati sabbakilese’’ti vutte ‘‘upatāpetī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati sakacitte’’ti vutte ‘‘issariyaṃ karotī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati lokassa hita’’nti vutte ‘‘āsīsatī’’ti attho viññāyati. Tathā ‘‘devo gajjatī’’ti vutte ‘‘devo’’ti nāmapadassa ‘‘megho’’ti attho viññāyati. ‘‘Viddho vigatavalāhako devo’’ti vutte ‘‘ākāso’’ti attho viññāyati. ‘‘Pivatu devo pānīya’’nti vutte ‘‘rājā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devo devakāyā cavati āyusaṅkhayā’’ti vutte ‘‘devatā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devātidevo satapuññalakkhaṇo’’ti vutte ‘‘visuddhidevo’’ti attho viññāyati. Iminā nayena aññepi sāmaññasaddā ñātabbā.

'nāthati, devo' စသည်တို့ကဲ့သို့ နာမ်အာချာတ်တို့နှင့် အသံမတူဘဲ များစွာသော အနက်တို့ကို ဟောတတ်ကုန်သော အာချာတ်နာမ်တို့၏မူကား သာမညသဒ္ဒါဖြစ်ပုံကိုသာ သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနက်ဆက်စပ်ခြင်းစသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဆက်စပ်မှု မရှိဘဲ 'nāthati' ဟု ဆိုအပ်သော် 'တောင်းပန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပူပန်စေ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အစိုးရခြင်းကို ပြု၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တောင့်တ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်သည် ထင်လာ၏။ ထို့အတူ 'devo' ဟု ဆိုအပ်သော် 'မိုး' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကောင်းကင်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မင်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝိသုဒ္ဓိနတ် (ဘုရား)' ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်သည် ထင်လာ၏။ အကြင်အခါ၌မူကား အခြားသော သဒ္ဒါ၏ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် 'nāthati suppaṭipattiṃ' ဟု ဆိုအပ်သော် ထိုအခါ၌ 'nāthati' ကိရိယာပုဒ်၏ 'တောင်းပန်၏' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'nāthati sabbakilese' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ပူပန်စေ၏' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'nāthati sakacitte' ဟု ဆိုအပ်သော် 'အစိုးရခြင်းကို ပြု၏' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'nāthati lokassa hitaṃ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'တောင့်တ၏' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ ထို့အတူ 'devo gajjati' ဟု ဆိုအပ်သော် 'devo' ဟူသော နာမ်ပုဒ်၏ 'မိုး' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'viddho vigatavalāhako devo' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ကောင်းကင်' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'pivatu devo pānīyaṃ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'မင်း' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'devo devakāyā cavati āyusaṅkhayā' ဟု ဆိုအပ်သော် 'နတ်' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'devātidevo satapuññalakkhaṇo' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ဝိသုဒ္ဓိနတ် (ဘုရား)' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ ဤနည်းဖြင့် အခြားသော သာမညသဒ္ဒါတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။


Sabbametaṃ ñatvā yathā attho saddena, saddo catthena na virujjhati, tathātthasaddā cintanīyā. Tatridaṃ upalakkhaṇamattaṃ cintākāranidassanaṃ – ‘‘atthakusalā bhavante’’ti vā ‘‘kiccāni bhavante’’ti vā vutte ‘‘bhavante’’ti idaṃ ‘‘bhavantī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante passāmī’’ti vā ‘‘icchāmī’’ti vā vutte upayogatthavaṃ [Pg.49] nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante jane pasaṃsatī’’ti vā ‘‘kāmetī’’ti vā vutte paccattopayogatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Corā parābhavante’’ti vutte ‘‘parābhavante’’ti idaṃ ‘‘parābhavantī’’timinā samānatthamākhyātikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhavante janā icchanti amittāna’’nti vutte ‘‘parābhavante’’ti imāni upayogapaccattatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Eso parābhave’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ ‘‘parābhaveyyā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiyā’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ upayogatthavaṃ bahuvacanaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhave satī’’ti vutte bhāvalakkhaṇabhummatthekavacanakaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Tumhe me pasādā sambhave’’ti vutte ‘‘sambhave’’ti idaṃ ‘‘sambhavathā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhe’’ti vutte ‘‘sambhavavhe’’ti idaṃ sambhavāya nāma itthiyā vācakaṃ itthiliṅgaṃ sālapanaṃ nāmikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhepatiṭṭhita’’nti vutte sambhavanāmakassa purisassa vācakaṃ pulliṅgaṃ bhummavacananti evamattho ca saddo ca cintanīyo.

ဤအလုံးစုံကို သိ၍ အနက်သည် အသံနှင့်လည်းကောင်း၊ အသံသည် အနက်နှင့်လည်းကောင်း မဆန့်ကျင်ဘဲ သင့်လျော်သလို အနက်နှင့် အသံ (ပုဒ်) တို့ကို ဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏။ ထို (ဆင်ခြင်ပုံ) ၌ ဤသည်ကား ဆင်ခြင်ပုံ နည်းလမ်းကို ပြသရုံမျှသာ ဖြစ်သော သာဓက ဖြစ်၏ - "atthakusalā bhavante" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ "kiccāni bhavante" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်၊ "bhavante" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "bhavantī" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Bhavante passāmī" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ "icchāmī" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်၊ ဒုတိယတ္ထ (ကံအနက်) ရှိသော နာမ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Bhavante jane pasaṃsatī" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ "kāmetī" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်၊ ပထမတ္ထ (ကတ္တုအနက်) နှင့် ဒုတိယတ္ထ (ကံအနက်) ရှိကုန်သော နာမ်ပုဒ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Corā parābhavante" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "parābhavante" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "parābhavantī" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Parābhavante janā icchanti amittānaṃ" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "parābhavante" ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ဒုတိယတ္ထနှင့် ပထမတ္ထ အနက်ရှိကုန်သော နာမ်ပုဒ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Eso parābhave" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "parābhave" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "parābhaveyyā" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiyā" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "parābhave" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒုတိယတ္ထ ဗဟုဝုစ် နာမ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Parābhave satī" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ ဘာဝလက္ခဏာ သတ္တမတ္ထ ဧကဝုစ် နာမ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Tumhe me pasādā sambhave" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "sambhave" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "sambhavathā" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Ehi tvaṃ sambhavavhe" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "sambhavavhe" ဟူသော ဤပုဒ်သည် သမ္ဘဝအမည်ရှိသော အမျိုးသမီးကို ဟောတတ်သော ဣတ္ထိလိင် အာလပန နာမ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Ehi tvaṃ sambhavavhepatiṭṭhitaṃ" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ သမ္ဘဝအမည်ရှိသော အမျိုးသားကို ဟောတတ်သော ပုလ္လိင် သတ္တမတ္ထပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။


‘‘Varuṇo brahmadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sambhavo nāmupaṭṭhāko, revatassa mahesino’’ti –

"ဝရုဏနှင့် ဗြဟ္မဒေဝတို့သည် (ရေဝတမြတ်စွာဘုရား၏) မြတ်သော တပည့်သာဝကတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မဟာဣသိ ဖြစ်တော်မူသော ရေဝတမြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးကား သမ္ဘဝ အမည်ရှိ၏" ဟူ၍ -


Hi pāḷi. ‘‘Dhammā pātubhavante’’ti vutte ‘‘pātubhavante’’ti idaṃ ‘‘pātubhavantī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātu bhavante jane’’ti vutte ‘‘te jane bhavaṃ rakkhatū’’ti atthavācakāni ākhyātakitantasabbanāmikapadānīti [Pg.50] evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase tvaṃ guṇehī’’ti vutte ‘‘pātubhavase’’ti idaṃ ‘‘pātubhavasī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase guṇe yo tva’’nti vutte ‘‘pātubhavāhi attano guṇahetu tva’’nti atthavācakāninipātayuttākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ahamattano guṇehi pātubhave’’ti vutte ‘‘pātubhave’’ti idaṃ ‘‘pātubhavāmī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Maṃ pātu bhave idaṃ puññakamma’’nti vutte ‘‘maṃ rakkhatu saṃsāre idaṃ puññakamma’’nti atthavācakāni ākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. Iminā nayena sabbattha yathārahamatthasaddā cintanīyā. Tattha samānasutikānaṃ kesañci saddānaṃ ‘‘na tesaṃ koṭṭhe openti. Na tesaṃ antarā gacche. Satta vo licchavī aparihānīye dhamme desessāmi, ime te deva sattavo, tvañca uttamasattavo’’tiādīsu samānasutikānaṃ viya uccāraṇaviseso icchanīyo. Uccāraṇavisese hi sati padāni paribyattāni, padesu paribyattesu attho paribyatto hoti, atthapariggāhakānaṃ atthādhigamo akiccho hoti, suparisuddhādāsatale paṭibimbadassanaṃ viya, so ca gahitapubbasaṅketassa atthasambandhādīsu aññatarasmiṃ ñāteyeva hoti, na itarathā. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

ဟူသော ပါဠိတော်ရှိ၏။ "Dhammā pātubhavante" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "pātubhavante" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "pātubhavantī" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော၊ နိပါတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Pātu bhavante jane" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "အရှင်မြတ်သည် ထိုလူတို့ကို စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း" ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော အာချာတ်၊ ကိတ်၊ သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Pātubhavase tvaṃ guṇehī" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "pātubhavase" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "pātubhavasī" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Pātubhavase guṇe yo tvaṃ" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "သင်သည် မိမိ၏ ဂုဏ်အကြောင်းကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်စေလော့" ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော၊ နိပါတ်နှင့်ယှဉ်သော အာချာတ် နာမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Ahamattano guṇehi pātubhave" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "pātubhave" ဟူသော ဤပုဒ်သည် "pātubhavāmī" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် အနက်တူသော၊ နိပါတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ "Maṃ pātu bhave idaṃ puññakammaṃ" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော်၊ "ဤကောင်းမှုကံသည် ငါ့ကို သံသရာ၌ စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း" ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်ကုန်သော အာချာတ် နာမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဤသို့ အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ သင့်လျော်သလို အနက်နှင့် အသံကို ဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏။ ထို (အသံတူပုဒ်များ) တွင် အသံတူသော အချို့သောပုဒ်တို့၏ "na tesaṃ koṭṭhe openti"၊ "Na tesaṃ antarā gacche"၊ "Satta vo licchavī aparihānīye dhamme desessāmi"၊ "ime te deva sattavo"၊ "tvañca uttamasattavo" စသည်တို့၌ အသံတူကုန်သော်လည်း ရွတ်ဆိုပုံအထူးကို အလိုရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရွတ်ဆိုပုံအထူး ရှိသော် ပုဒ်တို့သည် ကွဲပြားထင်ရှားကုန်၏၊ ပုဒ်တို့ ထင်ရှားသော် အနက်သည် ထင်ရှား၏၊ အနက်ကို ယူကုန်သောသူတို့အား အနက်ကို သိမြင်ခြင်းသည် အလွန်စင်ကြယ်သော မှန်ပြင်၌ အရိပ်ကို မြင်ရသကဲ့သို့ မခဲယဉ်းဘဲ ဖြစ်၏။ ထို (အနက်သိခြင်း) သည်လည်း ရှေး၌ မှတ်သားအပ်သော သင်္ကေတရှိသောသူအား အနက်ဆက်စပ်မှု စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို သိသော်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် မဖြစ်နိုင်။ ဤအရာကို ရှေးဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကုန်၏ -


‘‘Visayattamanāpannā, saddā nevatthabodhakā;

Na padamattato atthe, te aññātā pakāsakā’’ti.

"(နား၌) အာရုံ၏အဖြစ်သို့ မရောက်ကုန်သော အသံ (ပုဒ်) တို့သည် အနက်ကို မသိစေနိုင်ကုန်။ ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်ရုံဖြင့်လည်း အနက်ကို မပြနိုင်ကုန်၊ ထိုပုဒ်တို့ကို မသိအပ်သော် အနက်ကို မပြနိုင်ကုန်။"


Yadidamettha vuttamamhehi ‘‘uccāraṇaviseso icchanīyo’’ti. Atrāyamuccāraṇavisesadīpanī gāthā sahatthappakāsananayadānagāthāya.

ဤအရာ၌ ငါတို့သည် 'ရွတ်ဆိုပုံအထူးကို အလိုရှိအပ်၏' ဟု အကြင်စကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုရွတ်ဆိုပုံအထူး၌ ဤသည်ကား မိမိအနက်ကို ပြသခြင်းနည်းကို ပေးတတ်သော ဂါထာနှင့်အတူ ရွတ်ဆိုပုံအထူးကို ပြသသော ဂါထာ ဖြစ်၏။


‘‘Na [Pg.51] te saṃ koṭṭhe openti’’, iti pāṭhe sumedhaso;

Padaṃ ‘‘na te’’ti chinditvā, ‘‘saṃ koṭṭhe’’ti paṭheyya ve.

"ပညာရှိသောသူသည် 'Na te saṃ koṭṭhe openti' ဟူသော ပါဌ်၌ 'na te' ဟု ပုဒ်ကို ဖြတ်၍ 'saṃ koṭṭhe' ဟု စင်စစ် ရွတ်ဖတ်ရာ၏။"


‘‘Saṃ na openti koṭṭhe te, bhikkhū’’ti atthamīraye;

Evamimesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo.

"'ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိ၏ ကျီ၌ မထည့်သွင်းကုန်' ဟူသော အနက်ကို ဖော်ပြရာ၏။ ဤသို့လျှင် ဤအခြားသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။"


Atha yaṃ panidampi vuttaṃ ‘‘kesañcī’’ti, taṃ kimatthaṃ? ‘‘Gacchati patiṭṭhitaṃ, gacchati tisso, bhavante passāmi, atthakusalā bhavante, vadantaṃ ekapokkharā, vadantaṃ paṭivadatī’’tiādīsu samānasutikānamuccāraṇaviseso na labbhatīti dassanatthaṃ. Tasmā idamettha sallakkhetabbaṃ – yattha samānasutikānamuccāraṇaviseso labbhati atthaviseso ca padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā, tattha payoge samānasutikamekaccaṃ padaṃ vicchinditvā uccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. So tena saddhiṃ bhāsati, sotena vuyhati. Bhavante jane pasaṃsati, bhavante passāmī’’ti evamādayo payogā. Ettha ‘‘hetū’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘hetusampayuttāna’’nti uccāretabbaṃ. Tathā ‘‘so’’ti vicchinditvā ‘‘tena saddhi’’nti uccāretabbaṃ. ‘‘Bhava’’nti vicchinditvā ‘‘te jane’’ti uccāretabbaṃ.

ထို့ပြင် 'အချို့သောပုဒ်တို့၏' ဟု အကြင်စကားကို ဆိုအပ်ပြန်၏၊ ထိုစကားသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? 'gacchati patiṭṭhitaṃ'၊ 'gacchati tisso'၊ 'bhavante passāmi'၊ 'atthakusalā bhavante'၊ 'vadantaṃ ekapokkharā'၊ 'vadantaṃ paṭivadatī' စသည်တို့၌ အသံတူကုန်သော်လည်း ရွတ်ဆိုပုံအထူးကို မရနိုင်ကြောင်း ပြသခြင်းအကျိုး ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ - အကြင်ပုဒ်တို့၏ ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အနက်ထူးခြားမှုနှင့် အသံတူပုဒ်တို့၏ ရွတ်ဆိုပုံအထူးကို ရနိုင်အံ့၊ ထိုသို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်း၌ အသံတူသော အချို့သောပုဒ်ကို ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် - 'Hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo'၊ 'So tena saddhiṃ bhāsati'၊ 'sotena vuyhati'၊ 'Bhavante jane pasaṃsati'၊ 'bhavante passāmi' စကုန်သော အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'hetu' ဟု နည်းနည်းဖြတ်၍ 'hetusampayuttānaṃ' ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ 'so' ဟု ဖြတ်၍ 'tena saddhiṃ' ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။ 'bhavaṃ' ဟု ဖြတ်၍ 'te jane' ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။


Sesaṃ pana samānasutikaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Avicchindanīyasmiñhi ṭhāne vicchinditvā paṭhitassa attho duṭṭho hoti. Evaṃ padavibhāgāvibhāgavasena samānasutikānamatthuccāraṇaviseso veditabbo. Ettha hi ‘‘so tenā’’tiādīsu dvipadatthaggahaṇaṃ vibhāgo, ekapadatthaggahaṇamavibhāgoti adhippeto. Ettha ca visuṃ vavatthitānaṃ asamānasutikānaṃ ekato katvā samānasutikabhāvaparikappanaṃ atthantaraviññāpanatthañceva uccāraṇavisesadassanatthañca. Na hi etāni [Pg.52] ‘‘sappo sappo’’tiādīsu viya ekasmiṃyevatthe samānasutikāni. Evaṃ santepi ekajjhakaraṇena laddhaṃ samānasutilesaṃ gahetvā atthantaraviññāpanatthaṃ uccāraṇavisesadassanatthañca ‘‘samānasutikānī’’ti vuttāni. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Idamettha sallakkhetabbaṃ –

ကြွင်းသော အသံတူသောပုဒ်ကိုမူကား ဖြတ်၍ မရွတ်ဆိုအပ်။ မဖြတ်အပ်သော နေရာ၌ ဖြတ်၍ ဖတ်သော် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပုဒ်ကိုခွဲခြင်း၊ မခွဲခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်နှင့် ရွတ်ဆိုပုံ ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏။ ဤ၌ "သော တေန" စသည်တို့တွင် ပုဒ်နှစ်ခုအဖြစ် အနက်ကို ယူခြင်းသည် ခွဲခြားခြင်း (ဝိဘာဂ) မည်၏၊ ပုဒ်တစ်ခုတည်းအဖြစ် အနက်ကို ယူခြင်းသည် မခွဲခြားခြင်း (အဝိဘာဂ) မည်၏ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ဤ၌လည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကုန်သော အသံမတူသော ပုဒ်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ အသံတူသော အဖြစ်ကို ကြံစည်ခြင်းသည် အခြားတစ်ပါးသော အနက်ကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရွတ်ဆိုပုံ ထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည် "သပ္ပေါ သပ္ပေါ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အနက်တစ်ခုတည်း၌ အသံတူသည်မဟုတ်ကုန်။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း တစ်ပေါင်းတည်းပြုခြင်းဖြင့် ရရှိသော အသံတူရုံမျှကို ယူ၍ အခြားတစ်ပါးသော အနက်ကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရွတ်ဆိုပုံ ထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း "အသံတူသောပုဒ်များ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဤအချက်ကို သတိပြုအပ်၏ -


Yattha samānasutikānaṃ aṭṭhārasākāresu yena kenaci ākārena atthaviseso labbhati, vicchinditvā pana uccāraṇe saddavilāso na hoti, attho vā duṭṭho hoti, na tādisesu payogesu samānasutikāni padāni vicchinditvā uccāretabbāni. Tatra katamena cākārena atthavisesalābho bhavati? Padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā akkharasannidhānavasena vā padasannidhānavasena vā padakkharasannidhānavasena vā vicchāvasena vā kammappavacanīyavasena vā bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena vā guṇavācakasaddassa dviruttavasena vā kriyāpadassa dviruttavasena vā saṃhitāpadacchedavasena vā agāravatthaparidīpanavasena vā nirantaratthaparidīpanavasena vā nanirantaratthaparidīpanavasena vā ‘‘punappuna’’miccatthaparidīpanavasena vā upamāne iva saddavasena vā itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakatthaparidīpanavasena vā tathāpavattacittaparidīpanavasena vāti imesuṭṭhārasākāresu, vitthārato pana chabbīsāya ākāresu tato vādhikesu yena kenaci ākārena atthavisesalābho bhavati.

အကြင်နေရာ၌ အသံတူသောပုဒ်တို့၏ တဆယ့်ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ခုခုသော အခြင်းအရာဖြင့် အနက်ထူးကို ရအပ်၏၊ သို့သော်လည်း ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုအပ်သော် သဒ္ဒါ၏ တင့်တယ်ခြင်း (သဒ္ဒဝိလာသ) မရှိ၊ သို့မဟုတ် အနက်သည် ပျက်စီးတတ်၏၊ ထိုသို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့၌ အသံတူသော ပုဒ်တို့ကို ဖြတ်၍ မရွတ်ဆိုအပ်ကုန်။ ထိုတဆယ့်ရှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် အနက်ထူးကို ရခြင်းဖြစ်သနည်းဟူမူ - ပုဒ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မခွဲခြားခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အက္ခရာချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်ချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်နှင့် အက္ခရာချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိစ္ဆာ (အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မပဝစနီယ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘေး၊ အမျက်ဒေါသ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ရွတ်ဆိုအပ်သော အာမေဍိတ် (ထပ်ဆင့်ဆိုအပ်သော စကား) စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါကို နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြိယာပုဒ်ကို နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံဟိတပုဒ်ကို ဖြတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရိုသေမှုမရှိသောအဖြစ်ကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆက်မပြတ်သောအနက်ကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆက်မပြတ်သည်မဟုတ်သောအနက်ကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ "အဖန်တလဲလဲ" ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပမာ၌ "ဣဝ" သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ဣတိ" သဒ္ဒါကို အမှီပြု၍ သဒ္ဒါပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောခြင်းကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်ကို ပြခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤတဆယ့်ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့၌လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်မူကား နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး သို့မဟုတ် ထိုထက်မကသော အခြင်းအရာတို့၌ တစ်ခုခုသော အခြင်းအရာဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။


Ettha padānaṃ tāva vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā samānasutikānamatthavisesalābhe ‘‘sā naṃ saṅgati pāleti, abhikkamo sānaṃ paññāyati. Mā no deva avadhi, māno mayhaṃ na vijjatī’’ti evamādayo payogā.

ဤ၌ ရှေးဦးစွာ ပုဒ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်း စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မခွဲခြားခြင်း စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အသံတူသောပုဒ်တို့၏ အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌ "သာ နံ သင်္ဂတိ ပါလေတိ၊ အဘိက္ကမော သာနံ ပညာယတိ။ မာ နော ဒေဝ အဝဓိ၊ မာနော မယှံ န ဝိဇ္ဇတိ" စသည်တို့သည် သာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Akkharasannidhānavasena [Pg.53] pana atthavisesalābhe ‘‘santehi mahito hito. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure. Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi. Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati. Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā’’ti evamādayo payogā.

အက္ခရာချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်းစွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌မူကား "သန္တေဟိ မဟိတော ဟိတော။ သင်္ဂါ သင်္ဂါမဇိံ မုတ္တံ၊ တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏံ။ ဒါဌီ ဒါဌီသု ပက္ခန္ဒိ၊ မညမာနော ယထာ ပုရေ။ သဗ္ဗာဘိဘုံဝ သိရသာသိရသာ နမာမိ။ ဘူမိတော ဥတ္ထိတာ ယာဝ၊ ဗြဟ္မလောကာ ဝိဓာဝတိ။ အစ္စိ အစ္စိမတော လောကေ၊ ဍယှမာနမှိ တေဇသာ" စသည်တို့သည် သာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Padasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘āpo āpogataṃ. Rājarājamahāmattādayo, sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo, nirāpade pade ninno, anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ, malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ. Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇa’’nti evamādayo payogā.

ပုဒ်ချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်းစွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌မူကား "အာပေါ အာပေါဂတံ။ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယော၊ သုခေါလောကဿ လောကဿ၊ ကာရကော ဉာဏစက္ခုဒေါ၊ နိရာပဒေ ပဒေ နိန္နော၊ အနန္တဉာဏံ ကရုဏာလယံ လယံ၊ မလဿ ဗုဒ္ဓံ သုသမာဟိတံ ဟိတံ။ နမာမိ ဓမ္မံ ဘဝသံဝရံ ဝရံ၊ ဂုဏာကရဉ္စေဝ နိရင်္ဂဏံ ဂဏံ" စသည်တို့သည် သာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Padakkharasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘pamāṇarahitaṃ hitaṃ, siddhattho sabbasiddhattho, tilokamahito hito. Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī’’ti evamādayo payogā. Tatrimā akkharasannidhānādīsu adhippāyaviññāpaniyo gāthā –

ပုဒ်နှင့် အက္ခရာချင်း နီးကပ်စွာ တည်ခြင်းစွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌မူကား "ပမာဏရဟိတံ ဟိတံ၊ သိဒ္ဓတ္ထော သဗ္ဗသိဒ္ဓတ္ထော၊ တိလောကမဟိတော ဟိတံ။ ဥပဂန္တွာန သမ်ဗုဒ္ဓေါ၊ ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ" စသည်တို့သည် သာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအက္ခရာအနီး၌ တည်ခြင်းစသည်တို့၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်သော ဂါထာတို့ကား ဤသည်တို့တည်း -


Mahitoiti saddamhā, makāro ce vivecito;

Saddo niratthako ettha, ‘‘akkhara’’nti vade budho.

"မဟိတော" ဟူသော သဒ္ဒါမှ မ-အက္ခရာကို အကယ်၍ ဖယ်ထုတ်လိုက်ပါက၊ ဤ (ကျန်ရှိသော) သဒ္ဒါသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် မရှိတော့ချေ။ ထိုသို့သော မ-အက္ခရာကို ပညာရှိသည် "အက္ခရာ" ဟု ဆိုအပ်၏။


Ñeyyā akkharayogena,‘‘Santehi mahito hito’’;

Iccādīsu sarūpānaṃ,Hoti atthavisesatā.

"သန္တေဟိ မဟိတော ဟိတော" စသည်တို့၌ ပုံသဏ္ဌာန်တူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ထူးခြားမှုသည် အက္ခရာချင်း ယှဉ်စပ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Upasaggā nipātā ca, yañcaññaṃ atthajotakaṃ;

Ekakkharampi viññūhi, taṃ ‘‘pada’’nti samīritaṃ.

ဥပသရဂ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နိပါတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အနက်ကို ပြတတ်သော အခြားတစ်ပါးသော အရာသည်လည်းကောင်း အက္ခရာတစ်လုံးတည်း ဖြစ်သော်လည်း ထိုအရာကို ပညာရှိတို့သည် "ပုဒ်" ဟု ဆိုအပ်၏။


Padānaṃ [Pg.54] sannidhānañca, padakkharānameva ca;

Samāse labbhamānattaṃ, sandhāya lapitaṃ mayā.

ပုဒ်တို့၏ နီးကပ်စွာ တည်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်နှင့် အက္ခရာတို့၏ နီးကပ်စွာ တည်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သမတ်၌ ရရှိနိုင်သောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ငါသည် ဆိုအပ်၏။


Vicchāvasena atthavisesalābhe ‘‘gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo’’ti evamādayo payogā. Ettha hi vicchāvasena sabbepi gāmā pariggahitā.

ဝိစ္ဆာစွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌မူကား "gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo" စသည်တို့သည် သာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဝိစ္ဆာစွမ်းအားဖြင့် ရွာအားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။


Nānādhikaraṇānaṃ tu, vattumekakkhaṇamhi yā;

Icchato byāpituṃ icchā, sā vicchāti pakittitā.

ထူးခြားသော အာဓာရရှိကုန်သော အရာတို့ကို တစ်ခဏချင်းအတွင်း ပြောဆိုခြင်းငှာ အလိုရှိအပ်သည်ဖြစ်၍ ပျံ့နှံ့စေလိုသော ဆန္ဒကို "ဝိစ္ဆာ" ဟူ၍ (ဆရာတို့သည်) ကောင်းစွာ ပြဆိုအပ်၏။


Kammappavacanīyavasena atthavisesalābhe ‘‘rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando’’ti payogā, rukkhānaṃ upari upari vijjotateti attho.

ကမ္မပဝစနီယစွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌မူကား "ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော၊ ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပရိ ဝိဇ္ဇောတတေ စန္ဒော" ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့သည် သာဓကတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သစ်ပင်တို့၏ အထက်ထက်၌ (လသည်) ထွန်းလင်းတောက်ပ၏ဟု အနက်ရ၏။


Bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena pana atthavisesalābhe ime payogā – bhaye tāva ‘‘coro coro, sappo sappo’’iccādayo. Kodhe ‘‘vasala vasala, caṇḍāla caṇḍāla, vijjha vijjha, pahara pahara’’iccādayo. Pasaṃsāyaṃ ‘‘sādhu sādhu sāriputta, abhikkantaṃ bhante abhikkantaṃ bhante’’iccādayo. Turite ‘‘abhikkama vāseṭṭha abhikkama vāseṭṭha, gaccha gaccha, lunāhi lunāhi’’iccādayo. Kotūhale ‘‘āgaccha āgaccha’’iccādayo. Acchariye ‘‘aho buddho aho buddho’’iccādayo. Hāse ‘‘aho sukhaṃ aho sukhaṃ, aho manāpaṃ aho manāpaṃ’’iccādayo. Soke ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka’’iccādayo. Pasāde ‘‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’’iccādayo. Evaṃ bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena atthavisesalābho bhavati. Ettha pana atthantarābhāvepi daḷhīkammavasena padānamatthajotakabhāvoyeva atthavisesalābho.

ဘေး၊ အမျက်ဒေါသ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ရွတ်ဆိုအပ်သော အာမေဍိတ်စကားစွမ်းအားဖြင့်မူကား အနက်ထူးကို ရရှိပုံ၌ ဤသာဓက ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ - ဘေး ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ရှေးဦးစွာ "ခိုးသူ၊ ခိုးသူ"၊ "မြွေ၊ မြွေ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် "သူယုတ်၊ သူယုတ်"၊ "စဏ္ဍာလ၊ စဏ္ဍာလ"၊ "ထိုးလော့၊ ထိုးလော့"၊ "ရိုက်လော့၊ ရိုက်လော့" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ချီးမွမ်းခြင်း၌ "သာဓု သာဓု သာရိပုတ္တ"၊ "အဘိက္ကန္တံ ဘန္တေ အဘိက္ကန္တံ ဘန္တေ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အလျင်အမြန် ပြုလုပ်ခြင်း၌ "အဘိက္ကမ ဝါသေဋ္ဌ အဘိက္ကမ ဝါသေဋ္ဌ"၊ "သွားလော့၊ သွားလော့"၊ "ရိတ်လော့၊ ရိတ်လော့" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အလွန်သိချင်စနိုးရှိခြင်း၌ "လာလော့၊ လာလော့" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အံ့ဩခြင်း၌ "အို... မြတ်စွာဘုရား၊ အို... မြတ်စွာဘုရား" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝမ်းမြောက်ရွှင်ပြုံးခြင်း၌ "အို... ချမ်းသာစွ၊ အို... ချမ်းသာစွ"၊ "အို... နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းစွ၊ အို... နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းစွ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်း၌ "တစ်ဦးတည်းသော သားငယ် ဘယ်မှာလဲ၊ တစ်ဦးတည်းသော သားငယ် ဘယ်မှာလဲ" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြည်ညိုကြည်လင်ခြင်း၌ "ဝဇ္ဇီမင်းတို့သည် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဝဇ္ဇီမင်းတို့သည် ဖြစ်လတ္တံ့" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဘေး၊ အမျက်ဒေါသ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ရွတ်ဆိုအပ်သော အာမေဍိတ်စကား စွမ်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား အခြားတစ်ပါးသော အနက် မရှိသော်လည်း စကားကို ခိုင်မြဲစေခြင်း (ဒဠှီကမ္မ) စွမ်းအားဖြင့် ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော အဖြစ်သည်သာလျှင် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း မည်၏။


Bhaye [Pg.55] kodhe pasaṃsāyaṃ,Turite kotūhala’cchare;

Hāse soke pasāde ca,Kare āmeḍitaṃ budho.

ဘေးဖြစ်လတ်သော်လည်းကောင်း၊ အမျက်ဒေါသဖြစ်လတ်သော်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အလျင်အမြန်ပြုလုပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ အလွန်သိချင်စနိုးရှိရာ၌လည်းကောင်း၊ အံ့ဩရာ၌လည်းကောင်း၊ ရွှင်ပြုံးရာ၌လည်းကောင်း၊ စိုးရိမ်ပူဆွေးရာ၌လည်းကောင်း၊ ကြည်ညိုကြည်လင်ရာ၌လည်းကောင်း ပညာရှိသည် အာမေဍိတ်ကို ပြုရာ၏။


Casaddo avuttasamuccayattho, tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Pāpo pāpo’’tiādīsu hi garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka abhirūpakā’’tiādīsu asammāne. ‘‘Kvāyaṃ abalabalo viyā’’tiādīsu atisayatthe āmeḍitaṃ daṭṭhabbaṃ. Guṇavācakassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘kaṇho kaṇho ca ghoro cā’’ti evamādayo. ‘‘Kaṇho kaṇho’’ti hi atīva kaṇhoti attho. Kriyāpadassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘dhame dhame nātidhame’’ti evamādayo. Tattha dhame dhameti dhameyya no na dhameyya. Nātidhameti pamāṇātikkantaṃ pana na dhameyya. Saṃhitāpadacchedavasena atthavisesalābhe ‘‘narānarā, surāsurā, katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkucca’’nti evamādayo. Ettha pana viññūnaṃ paramakosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –

“စ” သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သော အနက်ကို ပေါင်းရုံးခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မရိုသေခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ “ပါပေါ ပါပေါ” စသည်တို့၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်၌ (ထပ်ဆင့်ခြင်းဖြစ်၏)။ “အဘိရူပက အဘိရူပက” စသည်တို့၌ မရိုသေခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ကွာယံ အဗလဗလော ဝိယ” စသည်တို့၌ လွန်ကဲသောအနက်၌ ထပ်ဆင့်ခြင်း (အာမေဍိတ) ကို မှတ်အပ်၏။ ဂုဏ်ဟောပုဒ်ကို နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ကဏှော ကဏှော စ ဃောရော စ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ကဏှော ကဏှော” ဟူသည် အလွန်မည်းနက်သော ဟူသော အနက်တည်း။ ကြိယာပုဒ်ကို နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ဓမေ ဓမေ နာတိဓမေ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကား၌ “ဓမေ ဓမေ” ဟူသည် မှုတ်အပ်၏၊ မမှုတ်ဘဲ မနေအပ်။ “နာတိဓမေ” ဟူသည် အတိုင်းအရှည်ကို လွန်၍မူကား မမှုတ်အပ်။ သံဟိတာဖြင့် ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “နရာနရာ၊ သုရာသုရာ၊ ကတာကတကုသလာကုသလဝိသယံ ဝိပ္ပဋိသာရာကာရေန ပဝတ္တံ အနုသောစနံ ကုက္ကုစ္စံ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ပညာရှိတို့ အလွန်လိမ်မာစေခြင်း အကျိုးငှာ ဂါထာကို စီရင်အံ့ -


Hitāhitā hitaṃhitaṃ, ānubhāvena te jina;

Pavarāpavarāhacca, bhavāmā’nāmayā mayanti.

အို... အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ ကိုယ်တော်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် အစီးအပွားကို လိုလားသောသူတို့သည် လည်းကောင်း၊ အစီးအပွားကို မလိုလားသောသူတို့သည် လည်းကောင်း အလွန်စီးပွားရှိကုန်လျက်၊ မြတ်သောသူနှင့် မမြတ်သောသူတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ အကျွန်ုပ်တို့သည် ရောဂါကင်းကြကုန်စို့။


Agāravatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘tuvaṃtuvaṃ pesuññakalahaviggahavivādā’’ti evamādayo. Nirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘divase divase paribhuñjatī’’ti evamādayo. Nanirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe [Pg.56] ‘‘khaṇe khaṇe pīti uppajjatī’’ti evamādayo. ‘‘Punappuna’’miccatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘muhuṃ muhuṃ bhāyayate kumāre’’ti evamādayo. Upamāne ivasaddavasena atthavisesalābhe ‘‘rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ paja’’nti evamādayo. Itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakattaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayi’’nti evamādayo. Tathāpavattacittaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā’’ti evamādayo. Evaṃ īdisesu payogesu samānasutikapadaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Vicchinditvā hi uccāraṇe sati saddavilāso na bhavati, katthaci pana ‘‘katākatākusalākusalavisaya’’nti evamādīsu vicchinditvā uccāritassa attho duṭṭho hoti, tasmā vicchinditvā na uccāretabbaṃ, ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Iti samānasutikesu vinicchayo chabbīsāya ākārehi adhikehi ca maṇḍetvā dassito.

မရိုသေရာ၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “တုဝံတုဝံ ပေသုညကလဟဝိဂ္ဂဟဝိဝါဒါ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြားမရှိ အမြဲဖြစ်သောအနက်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပရိဘုဉ္ဇတိ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမြဲမပြတ်မဟုတ်သော အနက်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ခဏေ ခဏေ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဖန်တလဲလဲ” ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “မုဟုံ မုဟုံ ဘာယယတေ ကုမာရေ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နှိုင်းယှဉ်ရာ၌ “ဝိယ” သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ရာဇာ ရက္ခတု ဓမ္မေန၊ အတ္တနောဝ ပဇံ ပဇံ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဣတိ” သဒ္ဒါကို အမှီပြု၍ သဒ္ဒပဒ၏ အနက်ကို ဟောသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ကထယန္တော၊ သောမနဿံ ပဝေဒယိ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော စိတ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် အနက်ထူးကို ရရှိခြင်း၌ “ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ စိန္တေန္တော၊ မဂ္ဂံ သောဓေမဟံ တဒါ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့သော အသုံးအနှုန်းတို့၌ အသံတူသော ပုဒ်ကို ဖြတ်၍ မရွတ်ဆိုအပ်။ ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုလျှင် သဒ္ဒါ၏ တင့်တယ်ခြင်း မဖြစ်၊ အချို့သော “ကတာကတာကုသလာကုသလဝိသယံ” စသည်တို့၌မူကား ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုလျှင် အနက်သည် ပျက်စီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖြတ်၍ မရွတ်ဆိုအပ်၊ တစ်ဆက်တည်းသာ ပြု၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အသံတူသော ပုဒ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ထို့ထက်ပိုသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်၍ ပြအပ်ပြီ။


Yasmā pana samānasutikesu vinicchaye dassite asamānasutikesupi vinicchayo dassetabbo hoti, tasmā tampi dassessāma – yattha niggahītamhā parākāralopopi pāṭho paññāyati, saṃyogabyañjanassa visaṃyogattampi. Tesu payogesu niggahītapadaṃ anantarapadena saddhiṃ ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Katamāni tāni? ‘‘Sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mama. Pupphaṃ’sā uppajji. Khayamattaṃ na nibbānaṃ’sa gambhīrādivācato’’ti evamādayo. Ettha hi ‘‘sace bhutto bhaveyyāha’’ntiādinā vicchedamakatvā [Pg.57] anantare dvīsu gāthāpadesu antarībhūtānaṃ dvinnaṃ samānasutikapadānaṃ ekato uccāraṇamiva anantarapadehi saddhiṃ ekābaddhuccāraṇavasena ‘‘sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mamā’’tiādinā uccāretabbaṃ. Evarūpoyeva hi uccāraṇaviseso sakalehipi porāṇehi viññūhi anumato uccārito ca ‘‘assa ājīvo garahito mama, assā uppajji, assa gambhīrādivācato’’tievamādiatthappaṭipādanassānurūpattā.

အသံတူသော ပုဒ်တို့၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြအပ်ပြီးသော်၊ အသံမတူသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြအပ်သည် ဖြစ်ရကား ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလည်း ပြအံ့ - အကြင်နိဂ္ဂဟိတ်၏ နောက်၌ရှိသော “အ” ကာရကျေခြင်းရှိသော ပါဌ်သည်လည်းကောင်း၊ ပူးတွဲဗျည်း၏ ကွဲပြားခြင်းသည်လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိရာ၌၊ ထိုအသုံးအနှုန်းတို့၌ နိဂ္ဂဟိတ်ရှိသော ပုဒ်ကို နောက်ပုဒ်နှင့်အတူ တစ်ဆက်တည်းသာ ပြု၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဌ်တို့သည် အဘယ်နည်း? “သစေ ဘုတ္တော ဘဝေယျာဟံ-သာ'ဇီဝေါ ဂရဟိတော မမ။ ပုပ္ဖံ'သာ ဥပ္ပဇ္ဇိ။ ခယမတ္တံ န နိဗ္ဗာနံ'သ ဂမ္ဘီရာဒိဝါစတော” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤစကား၌ “သစေ ဘုတ္တော ဘဝေယျာဟံ” စသည်ဖြင့် အဖြတ်မပြုဘဲ နောက်ထပ်ဂါထာပါဒ်နှစ်ခုတို့၌ အတွင်းဝင်နေသော အသံတူသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့ကို အတူတကွ ရွတ်ဆိုသကဲ့သို့ နောက်ပုဒ်တို့နှင့်အတူ တစ်ဆက်တည်း ရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် “သစေ ဘုတ္တော ဘဝေယျာဟံ-သာ'ဇီဝေါ ဂရဟိတော မမ” စသည်ဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော ရွတ်ဆိုခြင်း အထူးကိုသာလျှင် ရှေးဟောင်းပညာရှိ အားလုံးတို့သည် သဘောတူလက်ခံကြကုန်၏၊ ရွတ်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ “အဿ အာဇီဝေါ ဂရဟိတော မမ၊ အဿာ ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ အဿ ဂမ္ဘီရာဒိဝါစတော” စသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းနှင့် လျော်ညီသောကြောင့် ဖြစ်၏။


Yattha pana yādise uccāraṇe kariyamāne attho paribyatto hoti, tesu payogesu kvaci casadda panasaddādiyogaṭṭhāne īsakaṃ vicchinditvā padamuccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Vāḷā ca lapasakkharā. Accantasantā pana yā, ayaṃ nibbānasampadā, ‘‘idaṃ dukkha’’nti vācaṃ bhāsato ‘‘idaṃ dukkha’’nti ñāṇaṃ pavattatīti? Āmantā. Iti ca danti ca duti ca khanti ca ñāṇaṃ pavattatīti? Na hevaṃ vattabbe’’ti evamādayo payogā.

အကြင်သို့သော ရွတ်ဆိုခြင်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အနက်သည် ထင်ရှား၏၊ ထိုအသုံးအနှုန်းတို့၌ အချို့သော 'စ' သဒ္ဒါ၊ 'ပန' သဒ္ဒါ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်ရာဌာန၌ ပုဒ်ကို အနည်းငယ် ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ယင်းသည် အဘယ်နည်း? “ဝါဠာ စ လပသက္ခရာ”၊ “အစ္စန္တသန္တာ ပန ယာ၊ အယံ နိဗ္ဗာနသမ္ပဒါ”၊ “ဤအရာသည် ဆင်းရဲတည်း” ဟု စကားကို ပြောဆိုသောသူအား “ဤအရာသည် ဆင်းရဲတည်း” ဟု ဉာဏ်ဖြစ်သလော? အဟုတ်ဖြစ်ပါ၏။ “ဣတိ စ ဒန္တိ စ ဒုတိ စ ခန္တိ စ” ဟု ဉာဏ်ဖြစ်သလော? ဤသို့ မဆိုအပ်။ စသော အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Etesu hi paṭhamapayoge ‘‘vāḷā cā’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘lapasakkharā’’ti uccāretabbaṃ. Tattha lapasakkharāti sakkharasadisamadhuravacanā. Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘niratthakavacanehi sakkharā viya madhurā’’ti vuttaṃ, tasmātra bahubbīhitappurisavasena dvidhā samāso daṭṭhabbo ‘‘lapā sakkharā viya yāsaṃ tā lapasakkharā, lapehi vā sakkharā viyāti lapasakkharā’’ti.

ထိုအသုံးအနှုန်းတို့တွင် ပထမအသုံး၌ “ဝါဠာ စ” ဟု အနည်းငယ် ဖြတ်၍ “လပသက္ခရာ” ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ “လပသက္ခရာ” ဟူသည် သကြားခဲကဲ့သို့ ချိုသာသော စကားရှိသူများတည်း။ ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌မူကား “အကျိုးမရှိသော စကားတို့ဖြင့် သကြားခဲကဲ့သို့ ချိုမြိန်ကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာစ်၊ တပ္ပုရိသသမာစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် “လပါ သက္ခရာ ဝိယ ယာသံ တာ လပသက္ခရာ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လပေဟိ ဝါ သက္ခရာ ဝိယာတိ လပသက္ခရာ” ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော သမာစ်အပြားကို မှတ်အပ်၏။


Dutiyapayoge ‘‘accantasantā pana’’iti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘yā’’ti uccāretabbaṃ. Yā pana ayaṃ nibbānasampadā accantasantāti hi attho.

ဒုတိယအသုံး၌ “အစ္စန္တသန္တာ ပန” ဟု အနည်းငယ် ဖြတ်၍ “ယာ” ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။ အကြင် ဤနိဗ္ဗာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် အလွန်အေးငြိမ်းလှ၏ ဟူသည် အနက်တည်း။


Tatiyapayoge [Pg.58] iti ca danti ca duti ca khanti cāti etesu catūsu ṭhānesu ikārañca daṃkārañca dukārañca khaṃkārañca īsakaṃ vicchinditvā tadanantaraṃ ti ca saddā uccāretabbā.

တတိယအသုံး၌ “ဣတိ စ ဒန္တိ စ ဒုတိ စ ခန္တိ စ” ဟူသော ဤလေးပါးသော နေရာတို့၌ ဣကာရ၊ ဒံကာရ၊ ဒုကာရ၊ ခံကာရတို့ကို အနည်းငယ်ဖြတ်၍ ထို့နောက် “တိ” သဒ္ဒါ၊ “စ” သဒ္ဒါတို့ကို ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Ettha hi avicchinditvā uccāraṇe sati aññathā gahetabbattā attho duṭṭho bhavati. Kathaṃ? Īdisesu ṭhānesu avicchinditvā uccāraṇe sati itisaddo evanti atthavācako nipāto siyā, sandhivasena pana ikāratthavācako rūḷhīsaddo na siyā. Dantisaddo damanattho siyā, daṃkāravācako na siyā. Dutisaddo niratthako siyā, dukāravācako na siyā. Khantisaddo khamanattho siyā, khaṃkāravācako na siyā. Tasmā ikāra daṃkāra dukāra khaṃkārāni īsakaṃ vicchinditabbāni.

ဤစကား၌ မဖြတ်ဘဲ ရွတ်ဆိုလျှင် တခြားနည်းဖြင့် ယူဆအပ်သောကြောင့် အနက်သည် ပျက်စီးတတ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ဤသို့သော နေရာတို့၌ မဖြတ်ဘဲ ရွတ်ဆိုလျှင် “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် “ဧဝံ” ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော နိပါတ်ဖြစ်ရာ၏၊ သန္ဓိအားဖြင့် “ဣ” ကာရအနက်ကို ဟောတတ်သော ရူဠှီသဒ္ဒါ မဖြစ်ရာ။ “ဒန္တိ” သဒ္ဒါသည် ယဉ်ကျေးခြင်းအနက်ရှိရာ၏၊ “ဒံ” ကာရကို ဟောတတ်သည် မဖြစ်ရာ။ “ဒုတိ” သဒ္ဒါသည် အနက်မရှိသော သဒ္ဒါဖြစ်ရာ၏၊ “ဒု” ကာရကို ဟောတတ်သည် မဖြစ်ရာ။ “ခန္တိ” သဒ္ဒါသည် သည်းခံခြင်းအနက်ရှိရာ၏၊ “ခံ” ကာရကို ဟောတတ်သည် မဖြစ်ရာ။ ထို့ကြောင့် ဣကာရ၊ ဒံကာရ၊ ဒုကာရ၊ ခံကာရတို့ကို အနည်းငယ် ဖြတ်၍ ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Ettha hi iiti daṃiti duiti khaṃitītiādinā saṃhitāpadacchedo veditabbo, parabhūtassa ca ikārassa lopo. Na panettha idaṃ vattabbaṃ ‘‘sarūpasarānaṃ visaye parabhūtassa sarūpasarassa lopo na hoti, pubbasarasseva lopo hoti tatrāyanti ettha viyā’’ti ‘‘akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā, udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu’’nti pāḷiyaṃ sarūpaparasarassa lopadassanato. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘pavaddhaṃ āpaṃ papa’’nti attho saṃvaṇṇito. Tasmā ‘‘iti cā’’ti etthāpi iiti cāti chedaṃ katvā dvīsu ikāresu parassa ikārassa lopo kātabbo, na pubbassa.

ဤ (သန္ဓိ) ၌ “ဣ ဣတိ” “ဒံ ဣတိ” “ဒု ဣတိ” “ခံ ဣတိ” အစရှိသည်ဖြင့် သန္ဓိပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ နောက်၌ဖြစ်သော ဣကာရကို ချေရမည်။ ဤ၌ “တူသော သရတို့၏ အရာ၌ နောက်၌ဖြစ်သော တူသောသရကို ချေခြင်းမရှိ၊ ရှေ့သရကိုသာ ချေရမည်၊ ‘တတြာယံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကဲ့သို့တည်း” ဟု မပြောအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား “အကိလာသုနော ဝဏ္ဏပထေ ခဏန္တာ၊ ဥဒင်္ဂဏေ တတ္ထ ပပံ အဝိန္ဒုံ” ဟူသော ပါဠိတော်၌ တူသော နောက်သရ၏ ကျေသည်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “ကြီးပွားသော ရေကို ပပံ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသည်။ ထို့ကြောင့် “ဣတိ စာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း “ဣ ဣတိ စ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်၍ ဣကာရနှစ်လုံးတို့တွင် နောက်ဣကာရကိုသာ ချေအပ်၏၊ ရှေ့ဣကာရကို မချေအပ်ပေ။


Pubbasmiñhi ikāravācake ikāre naṭṭhe sati nipātabhūtena itisaddena ikārasaṅkhāto attho na viññāyeyya, nipātabhūtassa pana itisaddassa ikāre naṭṭhepi so attho viññāyateva ‘‘devadattoti me suta’’nti ettha [Pg.59] devadattapadattho viya. Tasmā itisaddassa parabhūtassa ikārasseva lopo kātabbo, na pubbassa ikāravācakassa ikārassa. Kaccāyane pana yebhuyyappavattiṃ sandhāya asarūpasarato parasseva asarūpasarassa lopo vutto, na sarūpasarato parassa sarūpasarassa. Mahāpadesasuttehi vā sarūpassa parasarassa lopo vuttoti daṭṭhabbaṃ.

အကယ်၍ ရှေ့ဖြစ်သော ဣကာရကို ပြတတ်သော ဣကာရ ပျက်ကွယ်သွားပါက နိပါတ်ဖြစ်သော ဣတိသဒ္ဒါဖြင့် ဣကာရဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို သိနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ နိပါတ်ဖြစ်သော ဣတိသဒ္ဒါ၏ ဣကာရ ပျက်ကွယ်သွားသော်လည်း ထိုအနက်ကို သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ “ဒေဝဒတ္တောတိ မေ သုတံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒေဝဒတ်ပုဒ်၏ အနက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဣတိသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ဖြစ်သော ဣကာရကိုသာ ချေအပ်၏၊ ရှေ့၌ဖြစ်သော ဣကာရကို ပြတတ်သော ဣကာရကို မချေအပ်ပေ။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူ များသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မတူသော သရ၏ နောက်၌ရှိသော မတူသော သရကိုသာ ချေခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ တူသော သရ၏ နောက်၌ရှိသော တူသောသရကို ချေခြင်းကို မဟောပေ။ သို့မဟုတ် မဟာပဒေသသုတ်တို့ဖြင့် တူသော နောက်သရကို ချေခြင်းကို ဟောတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။


‘‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷanda’’ntiādīsu pana casaddādiyogaṭṭhānepi sati vicchinditvā padaṃ na uccāretabbaṃ. Yattha ca āgamakkharādīni dissanti, tesu payogesu pubbapadāni vicchinditvā na uccāretabbāni, āgamakkharavantehi parapadehi saddhiṃyeva uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nakkhattarājāriva tārakānaṃ. Bhagavā etadavoca’’iccevamādayo payogā. Yattha yesaṃ visuṃ visuṃ sambandho dissati, attho ca yujjati, tattha tāni atthānurūpaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nahāne ussukkaṃ akāsi, ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmiṃ’’ iccevamādayo payogā. Ettha hi ‘‘nahāne ussukkaṃ akāsī’’ti vicchinditvā ‘‘ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmi’’nti uccāretabbaṃ. Evañhi sati na kevalaṃ so bhikkhu nahāneyeva ussukkaṃ akāsi, atha kho yāguyāpi khādanīyepi bhattasmimpi ussukkaṃ akāsīti atthappakāsane samattho bhavati, aṭṭhānappayutto samuccayatthavācako apisaddo.

“အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ” အစရှိသည်တို့၌ကား စသဒ္ဒါစသည်တို့နှင့် ယှဉ်ရာဌာန ဖြစ်သော်လည်း ပုဒ်ကို ခွဲခြား၍ မရွတ်ဆိုအပ်ပေ။ အကြင်ပယောဂတို့၌ အာဂမအက္ခရာ စသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ ထိုပယောဂတို့၌ ရှေ့ပုဒ်တို့ကို ခွဲခြား၍ မရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၊ အာဂမအက္ခရာရှိသော နောက်ပုဒ်တို့နှင့် တကွသာလျှင် ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့်- “နက္ခတ္တရာဇာရိဝ တာရကာနံ၊ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ” အစရှိသော ပယောဂတို့ ဖြစ်သည်။ အကြင်ပုဒ်တို့၌ အသီးသီး အသီးသီး စပ်ယှဉ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၍ အနက်သည်လည်း လျောက်ပတ်၏၊ ထိုပုဒ်တို့ကို အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ ခွဲခြား၍ ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့်- “နဟာနေ ဥဿုက္ကံ အကာသိ၊ ဥဿုက္ကမ္ပိ အကာသိ ယာဂုယာ ခါဒနီယေ ဘတ္တသ္မိံ” အစရှိသော ပယောဂတို့ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “နဟာနေ ဥဿုက္ကံ အကာသိ” ဟု ဖြတ်၍ “ဥဿုက္ကမ္ပိ အကာသိ ယာဂုယာ ခါဒနီယေ ဘတ္တသ္မိံ” ဟု ရွတ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ရွတ်ဆိုလျှင် ထိုရဟန်းသည် ရေချိုးခြင်း၌သာ ကြောင့်ကြစိုက်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ယာဂု၌လည်းကောင်း၊ ခဲဖွယ်၌လည်းကောင်း၊ ဆွမ်း၌လည်းကောင်း ကြောင့်ကြစိုက်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြနိုင်စွမ်းရှိ၏၊ (အကယ်၍ မခွဲခြားဘဲ ရွတ်ဆိုပါက) အပိသဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သော အရပ်၌ သုံးစွဲအပ်သော စုပေါင်းခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။


Yattha pana yesamitarena vā itarena vā ekekapadena ubhayapadehi vā sambandho dissati sahevatthayuttiyā, tattha tāni yathārahaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘So dhammaṃ desetiādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ [Pg.60] pakāseti. Paṭiccasamuppādaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasikarotha. Ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti evamādayo payogā. Tatrimā adhippāyaviññāpikā gāthā –

အကြင်ပုဒ်တို့၌ကား အချင်းချင်းဖြစ်စေ၊ တစ်ခုစီသော ပုဒ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ နှစ်ခုလုံးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်ဖြစ်စေ ဆီလျော်သော အနက်နှင့်တကွ စပ်ယှဉ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ထိုပုဒ်တို့ကို လျော်ကန်သလို ခွဲခြား၍ ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့်- “သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏံ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတိ”၊ “ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ၊ တံ သုဏာထ သာဓုကံ မနသိကရောထ”၊ “အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝံ” အစရှိသော ပယောဂတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ အလိုဆန္ဒကို သိစေတတ်သော ဂါထာတို့ကား ဤသည်တို့တည်း -


Dhammasaddena vā brahma-cariyasaddena vā padaṃ;

Yojetvā īraye viññū, ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’ntidaṃ.

ပညာရှိသည် “သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ” ဟူသော ဤပုဒ်ကို “ဓမ္မ” သဒ္ဒါနှင့် ဖြစ်စေ၊ “ဗြဟ္မစရိယ” သဒ္ဒါနှင့် ဖြစ်စေ စပ်ယှဉ်၍ ရွတ်ဆိုရာ၏။


‘‘Sādhuka’’nti padaṃ viññū, ‘‘suṇāthā’’ti padena vā;

Tathā ‘‘manasikarotha’’, iti vuttapadena vā;

Īraye yojayitvāna, ubhayehi padehi vā.

ပညာရှိသည် “သာဓုကံ” ဟူသော ပုဒ်ကို “သုဏာထ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဖြစ်စေ၊ ထို့အတူ ဟောတော်မူအပ်သော “မနသိကရောထ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် နှစ်ခုလုံးသော ပုဒ်တို့နှင့် ဖြစ်စေ စပ်ယှဉ်၍ ရွတ်ဆိုရာ၏။


Ekamekena sambandho, sambandho ubhayehi vā;

Dissatīti vijāneyya, saddhimevatthayuttiyā.

တစ်ခုစီနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခုလုံးနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း သော်လည်းကောင်း လျောက်ပတ်သော အနက်နှင့်တကွ ထင်ရှားရှိ၏ဟု သိရာ၏။


Nattanomatiyā eso, attho ettha mayā ruto;

Pubbācariyasīhānaṃ, nayaṃ nissāya me ruto.

ဤအရာ၌ ဤအနက်ကို ငါသည် ကိုယ်ပိုင်အလို (အတ္တနောမတိ) ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ၊ ရှေးဆရာမြတ် (ပုဗ္ဗာစရိယသီဟ) တို့၏ နည်းစနစ်ကို အမှီပြု၍ ငါသည် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်ပေသည်။


Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo;

Netabbo nayadakkhena, sāsanatthagavesinā.

သာသနာတော်၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှာမှီးသော၊ နည်းစနစ်၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် ဤကဲ့သို့သော အခြားသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းကို ဆောင်ယူအပ်၏။


Atthānurūpato saddaṃ, atthaṃ saddānurūpato;

Cintayitvāna medhāvī, vohare na yathā tathāti.

ပညာရှိသည် အနက်နှင့် လျော်ညီစွာ သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် လျော်ညီစွာ အနက်ကိုလည်းကောင်း ကြံစည် ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်ကတတ်ဆန်း မသုံးနှုန်းရာ။


Ayamettha atthasaddacintā.

ဤသည်ကား ဤအရာ၌ အနက်နှင့် သဒ္ဒါကို ကြံစည် ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်၏။


Atthātisayayoge evaṃ upalakkhetabbaṃ – bhūdhātuatthātisayayogato vaḍḍhane diṭṭhā ‘‘ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo licchavī udānaṃ udānesi ‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’ti’’ iti vā ‘‘ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti vā ‘‘vedā na tāṇāya bhavantidassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti vā ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti vā evaṃ vaḍḍhane diṭṭhā.

အနက် ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ - ဘူဓာတ်၏ အနက် ထူးကဲလွန်ကဲခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ တွေ့မြင်အပ်၏။ “ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ မဟာနာမော လိစ္ဆဝီ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ ‘ဘဝိဿန္တိ ဝဇ္ဇီ ဘဝိဿန္တိ ဝဇ္ဇီ’တိ” ဟူ၍ ဖြစ်စေ၊ “အဟမေဝ ဒူသိယာ ဘူနဟတာ၊ ရညော မဟာပတာပဿ” ဟူ၍ ဖြစ်စေ၊ “ဝေဒါ န တာဏာယ ဘဝန္တိဒဿ၊ မိတ္တဒ္ဒုနော ဘူနဟုနော နရဿ” ဟူ၍ ဖြစ်စေ၊ “ဘူနဟစ္စံ ကတံ မယာ” ဟူ၍ ဖြစ်စေ ဤသို့ ကြီးပွားခြင်းအနက်၌ တွေ့မြင်အပ်၏။


Vacanasaṅgahe [Pg.61] evaṃ upalakkhetabbaṃ – vattamānāya vibhattiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ pañcamiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavatha.

ဝစနသင်္ဂဟ၌ ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ - ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်နှင့် တူ၏။ ပုံစံကား- “တုမှေ ဘဝထ”။


Vattamānapañcamīnaṃ parassapade uttamapurisacatukke ekavacanaṃ ekavacanena, bahuvacanampi bahuvacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်နှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့၏ ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ လေးလုံးတို့တွင် ဧကဝုစ်သည် ဧကဝုစ်နှင့် တူ၏၊ ဗဟုဝုစ်သည်လည်း ဗဟုဝုစ်နှင့် တူ၏။ ပုံစံကား- “အဟံ ဘဝါမိ”၊ “မယံ ဘဝါမ”။


Vattamānāya attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi majjhimapurisekavacanehi sadisaṃ katthaci vaṇṇasamudāyavasena kiñci visesaṃ vajjetvā, esa nayo uttaratrāpi yojetabbo. Tvaṃ bhavase, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Tvaṃ abhavase, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ် နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ အချို့သော အရာတို့၌ အက္ခရာအစုအဝေး၏ စွမ်းအားဖြင့် အနည်းငယ် ထူးခြားမှုကို ဖယ်ချန်၍ ဤနည်းကို နောင်နောင်သော အရာတို့၌လည်း ယှဉ်အပ်၏။ ပုံစံကား- “တွံ ဘဝသေ”၊ ဤသည်ကား ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ “တွံ အဘဝသေ”၊ ဤသည်ကား ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ ရုပ်ဖြစ်၏။


Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ pañcamiyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca parokkhāya parassapadena majjhimapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ bhave, idaṃ vattamānapañcamīnaṃ rūpaṃ. Tvaṃ babhūve, idaṃ parokkhāya rūpaṃ.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့်လည်းကောင်း ဤဝုစ်နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ ပုံစံကား- “အဟံ ဘဝေ”၊ ဤသည်ကား ဝတ္တမာန်နှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ “တွံ ဗဘူဝေ”၊ ဤသည်ကား ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။


Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ parokkhajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi uttamapurisabahuvacanehi sadisaṃ. Mayaṃ bhavāmhe, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Mayaṃ babhūvimhe, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavimhe, idamajjataniyā rūpaṃ.

ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ် နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ ပုံစံကား- “မယံ ဘဝါမှေ”၊ ဤသည်ကား ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ “မယံ ဗဘူဝိမှေ”၊ ဤသည်ကား ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ “မယံ အဘဝိမှေ”၊ ဤသည်ကား အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။


Pañcamiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ parokkhāya attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavavho, idaṃ pañcamiyā rūpaṃ. Tumhe babhūvivho, idaṃ parokkhāya rūpaṃ.

ပဉ္စမီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ပရောက္ခာဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Tumhe bhavavho" ဟူသော ဤပုံသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Tumhe babhūvivho" ဟူသော ဤပုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။


Parokkhāya parassapadaṃ paṭhamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadena paṭhamapurisabahuvacanena ca ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisabahuvacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Te babhūvu, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Te abhavu, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

ပရောက္ခာဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ပဌမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ပဌမပုရိသ ဗဟုဝုစ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ပဌမပုရိသ ဗဟုဝုစ် ဟုဆိုအပ်သော ဝုစ်နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ "Te babhūvu" ဟူသော ဤပုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Te abhavu" ဟူသော ဤပုံသည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ ရုပ်တည်း။


Parokkhāya [Pg.62] parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca hiyyattaniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena ca attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena cāti catūhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe babhūvittha, so babhūvittha, imāni parokkhāya rūpāni. Tumhe abhavattha, so abhavattha, imāni hiyyattaniyā rūpāni. Tumhe abhavittha, idamajjataniyā rūpaṃ.

ပရောက္ခာဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် (ထိုပရောက္ခာဝိဘတ်၏) အတ္တနောပုဒ် ပဌမပုရိသ ဧကဝုစ်၊ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်၊ အတ္တနောပုဒ် ပဌမပုရိသ ဧကဝုစ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ် ဟုဆိုအပ်သော ဝုစ်လေးခုတို့နှင့် တူ၏။ "Tumhe babhūvittha"၊ "so babhūvittha" ဟူသော ဤပုံတို့သည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "Tumhe abhavattha"၊ "so abhavattha" ဟူသော ဤပုံတို့သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၏ ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "Tumhe abhavittha" ဟူသော ဤပုံသည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။


Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā attanopadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūvaṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

ပရောက္ခာဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ် ဟုဆိုအပ်သော ဝုစ်နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ "Ahaṃ babhūvaṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Ahaṃ abhavaṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ ရုပ်တည်း။


Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisabahuvacanena sadisaṃ. Mayaṃ babhūvimha, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavamha, idaṃ hiyyattaniyā rūpaṃ.

ပရောက္ခာဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Mayaṃ babhūvimha" ဟူသော ဤပုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Mayaṃ abhavamha" ဟူသော ဤပုံသည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။


Parokkhāya attanopadauttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūviṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

ပရောက္ခာဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ် ဟုဆိုအပ်သော ဝုစ်နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ "Ahaṃ babhūviṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Ahaṃ abhaviṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၏ ရုပ်တည်း။


Hiyyattaniyā parassapadaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisekavacanena sadisaṃ. So abhavā.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ပဌမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ပဌမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့် တူ၏။ "So abhavā" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Hiyyattaniyā parassapadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ ajjataniyā parassapadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ abhavo.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Tvaṃ abhavo" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Bhavissantiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena attanopadena paṭhamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe [Pg.63] bhavissatha, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissatha, so abhavissatha, imāni kālātipattiyā rūpāni.

ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် ပရဿပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်၊ အတ္တနောပုဒ် ပဌမပုရိသ ဧကဝုစ် ဟုဆိုအပ်သော ဝုစ်နှစ်ခုတို့နှင့် တူ၏။ "Tumhe bhavissatha" ဟူသော ဤပုံသည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Tumhe abhavissatha"၊ "so abhavissatha" ဟူသော ဤပုံတို့သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ bhavissase, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tvaṃ abhavissase, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ.

ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Tvaṃ bhavissase" ဟူသော ဤပုံသည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Tvaṃ abhavissase" ဟူသော ဤပုံသည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။


Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavissavhe, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissavhe, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ.

ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် မဇ္ဈိမပုရိသ ဗဟုဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Tumhe bhavissavhe" ဟူသော ဤပုံသည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Tumhe abhavissavhe" ဟူသော ဤပုံသည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။


Bhavissantiyā attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ kālātipattiyā parassapadenuttamapurisekavacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavissaṃ, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Ahaṃ abhavissaṃ, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ. Sesāni sabbāsamaṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vacanāni aññamaññaṃ visadisānīti daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra –

ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် အတ္တနောပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်သည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ် ပရဿပုဒ် ဥတ္တမပုရိသ ဧကဝုစ်နှင့် တူ၏။ "Ahaṃ bhavissaṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ "Ahaṃ abhavissaṃ" ဟူသော ဤပုံသည် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ ရုပ်တည်း။ ကြွင်းကုန်သော ဝိဘတ်ရှစ်ပါးတို့၏ ဝုစ်အားလုံးတို့သည် အချင်းချင်း မတူကွဲပြားကြကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ (ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဂါထာများ) ဤနေရာ၌ ရှိကြကုန်၏ —


Vattamānāpañcamīsu, thadvayaṃ samudīritaṃ;

‘‘Tumhe bhavatha’’iccatra, udāharaṇakaṃ dvidhā.

ဝတ္တမာနဝိဘတ်နှင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်တို့၌ "ထ" ဝိဘတ်နှစ်ခုကို ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်၏။ "Tumhe bhavatha" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဥပမာသာဓကသည် နှစ်မျိုး ရှိ၏။


Midvayaṃ madvayañceva, tāsu vuttaṃ dvidhā dvidhā;

‘‘Bhavāmī’’ti ‘‘bhavāmā’’ti, cettha rūpāni niddise.

ထိုဝိဘတ်တို့၌ "မိ" ဝိဘတ်နှစ်ခုနှင့် "မ" ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့ကိုလည်း နှစ်မျိုးစီ နှစ်မျိုးစီ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့၌ "Bhavāmi" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Bhavāma" ဟူ၍လည်းကောင်း ရုပ်များကို ညွှန်ပြအပ်၏။


Vattamānakahiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Settayaṃ ‘‘bhavase tva’’nti, vattamānāvibhattito;

‘‘Abhavase’’ti hiyyatta-najjatanīvibhattito.

ဝတ္တမာနဝိဘတ်၊ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ "သေ" ဝိဘတ်သုံးခုသည် ရှိ၏။ ထိုတွင် ဝတ္တမာနဝိဘတ်ကြောင့် "tvaṃ bhavase" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့ကြောင့် "abhavase" ဟူ၍လည်းကောင်း (ရုပ်ဖြစ်၏)။


Vattamānāpañcamikā-parokkhāsu vibhattisu;

Ettayaṃ lapitaṃ tattha, ādo dvinnaṃ vasena tu.

ဝတ္တမာနဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ပရောက္ခာဝိဘတ်တို့၌ "ဧ" ဝိဘတ်သုံးခုကို ဟောကြားအပ်၏။ ထိုဝိဘတ်သုံးခုတို့တွင် ရှေးဦးစွာသော ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား—


Jaññā ‘‘ahaṃ bhave’’ti ‘‘tvaṃ, babhūve’’ti parokkhato;

Vattamānāparokkhajja-tanīsu tīsu sadditaṃ.

"ahaṃ bhave" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်ကြောင့် "tvaṃ babhūve" ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဝတ္တမာနဝိဘတ်၊ ပရောက္ခာဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ဟူသော ဝိဘတ်သုံးခုတို့၌ ဟောကြားအပ်သော—


Mhettayaṃ [Pg.64] kamato rūpaṃ, mayaṃsaddavisesiyaṃ;

‘‘Sambhavāmhe babhūvimhe, abhavimhe’’ti niddise.

"မှေ" ဝိဘတ်သုံးခုသည် အစဉ်အတိုင်း "mayaṃ" သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေအပ်သော ရုပ်ဖြစ်၏။ "sambhavāmhe"၊ "babhūvimhe"၊ "abhavimhe" ဟူ၍ ရုပ်များကို ညွှန်ပြအပ်၏။


Pañcamikāparokkhāsu, vhodvayaṃ rūpamettha hi;

‘‘Bhavavho babhūvivho’’ti, tumhesaddavisesiyaṃ.

ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ပရောက္ခာဝိဘတ်တို့၌ "ဝှော" ဝိဘတ်နှစ်ခုသည် ဤသာဓက၌ ရုပ်ဖြစ်၏။ "tumhe" သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေအပ်သော "bhavavho"၊ "babhūvivho" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Uttayaṃ ‘‘te babhūvū’’ti, rūpaṃ jaññā parokkhato;

ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ သော်လည်းကောင်း "ဥ" ဝိဘတ်သုံးခုသည် ရှိ၏။ ပရောက္ခာဝိဘတ်ကြောင့် "te babhūvū" ဟူသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။


Hiyyattanajjatanito, jaññā ‘‘te abhavū’’iti.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့ကြောင့် "te abhavu" ဟူသော ရုပ်ကို သိအပ်၏။


Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Sadditaṃ tathasaṃyoga- pañcakaṃ iti niddise.

ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ သော်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သော "တ္ထ" အစပ်ငါးခုဟူ၍ ဤသို့ ညွှန်ပြအပ်၏။


Babhūvitthadvayaṃ tattha, rūpaṃ jaññā parokkhajaṃ;

Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimapaṭhamavhayaṃ.

ထို "တ္ထ" အစပ်ငါးခုတို့တွင် "babhūvittha" နှစ်ခုကို ပရောက္ခာဝိဘတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ရုပ်ဟု သိအပ်၏။ ဗဟုဝုစ်နှင့် ဧကဝုစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဇ္ဈိမပုရိသနှင့် ပဌမပုရိသဟု အမည်ရသော ဝုစ်တို့၌ ဟောတော်မူအပ်၏။


Abhavatthadvayaṃ ñeyyaṃ, hiyyattanīvibhattijaṃ;

Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimo paṭhamo ca so;

‘‘Abhavitthā’’tidaṃ rūpaṃ, ajjatanīvibhattijaṃ.

"abhavattha" နှစ်ခုကိုမူ ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ရုပ်ဟု သိအပ်၏။ ထိုရုပ်သည်လည်း ဗဟုဝုစ်နှင့် ဧကဝုစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဇ္ဈိမပုရိသနှင့် ပဌမပုရိသ ဖြစ်၏။ "abhavittha" ဟူသော ဤရုပ်သည် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်ကြောင့် ဖြစ်သော ရုပ်တည်း။


Tañca kho bahukattamhi, tumhesaddena yojaye;

Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīsu kittitaṃ.

ထိုရုပ်ကိုလည်း ဗဟုဝုစ်ရှိရာ၌ "tumhe" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်အပ်၏။ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီနှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ ဟောကြားအပ်သော—


Aṃtayaṃ tattha ādiyaṃ, ‘‘babhūvaṃ’’rūpamīritaṃ;

Duvinnaṃ abhavaṃrūpaṃ, ahaṃsaddena yojaye.

"အံ" ဝိဘတ်သုံးခုရှိရာ ထိုတွင် ရှေးဦးစွာသော ရုပ်ကို "babhūvaṃ" ဟူ၍ ဟောကြားအပ်၏။ ကျန်သော နှစ်ခုတို့၏ "abhavaṃ" ဟူသော ရုပ်ကို "ahaṃ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်အပ်၏။


Parokkhakāhiyyattanī-vasena mhadukaṃ ‘‘mayaṃ;

Babhūvimha abhavimha’’, iti rūpadvayaṃ kamā.

ပရောက္ခာဝိဘတ်နှင့် ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် "မှ" ဝိဘတ်နှစ်ခုသည် "mayaṃ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်၍ အစဉ်အတိုင်း "babhūvimha"၊ "abhavimha" ဟူသော ရုပ်နှစ်ခု ဖြစ်ကြကုန်၏။


Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Iṃtayaṃ tu tahiṃ rūpaṃ, ‘‘babhūvi’’nti parokkhajaṃ;

‘‘Abhavi’’ntītarāsaṃ tu, ahaṃsaddayutākhilaṃ.

ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီနှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ "အိံ" ဝိဘတ်သုံးခုသည် ရှိ၏။ ထိုတွင် "babhūviṃ" ဟူသော ရုပ်သည် ပရောက္ခာကြောင့် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ခုတို့၏ "abhaviṃ" ဟူသော ရုပ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုရုပ်အားလုံးသည် "ahaṃ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Hiyyattanajjatanīsu[Pg.65], ādvayaṃ matamettha hi;

‘‘Abhavā’’ iti ekatte, rūpaṃ paṭhamaporisaṃ.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ "အာ" ဝိဘတ်နှစ်ခုသည် ဤကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်၏။ ဧကဝုစ်၌ "abhavā" ဟူသော ပဌမပုရိသ ရုပ်သည် ဖြစ်၏။


Hiyyattanajjatanīsu, odvayaṃ vuttamettha tu;

‘‘Abhavo’’iti ekatte, rūpaṃ majjhimaporisaṃ.

ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ ဤနေရာတွင် ‘ဩ’ အက္ခရာနှစ်လုံးကို ပြောဆိုအပ်၏။ ‘Abhavo’ ဟူသော ဧကဝုစ်၌ မဇ္ဈိမပုရိသရုပ် ဖြစ်၏။


Bhavissantiyakālāti-pattīsu dvīsu bhāsitaṃ;

Bavhatte bahuekatte, sasaṃyogaṃ ssathattayaṃ.

ဘဝိဿန္တီနှင့် ကာလာတိပတ္တိဟူသော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့၌ ဗဟုဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ များစွာသော ဧကဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ‘ဿ’သံယုတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘ဿထ’ သုံးမျိုးကို ဟောကြားအပ်၏။


‘‘Tumhe bhavissathi’’ccetaṃ, bhavissantiyato mataṃ;

‘‘Abhavissatha tumhe’’ti, ‘‘abhavissatha so’’ti ca;

Kālātipattito vuttaṃ, etañhi vacanadvayaṃ.

“Tumhe bhavissatha” ဟူသော ဤရုပ်သည် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်မှ လာသည်ဟု သိအပ်၏။ “Abhavissatha tumhe” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Abhavissatha so” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားနှစ်ရပ်ကို ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်မှ ဟောကြားအပ်၏။


Bhavissantiyakālāti-pattīsu samudīritaṃ;

Majjhimapurisaṭṭhāne, sasaṃyogaṃ ssaseyugaṃ.

ဘဝိဿန္တီနှင့် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်တို့၌ မဇ္ဈိမပုရိသနေရာတွင် ‘ဿ’သံယုတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘ဿသေ’ အစုံကို ဟောကြားအပ်၏။


‘‘Bhavissase tva’’miccetaṃ, ‘‘tvaṃ abhavissase’’ti ca;

Imāni tu payogāni, tattha viññū pakāsaye.

“Bhavissase tvaṃ” ဟူသော ဤရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ “Tvaṃ abhavissase” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပယောဂတို့ကို ထိုဝိဘတ်တို့၌ ပညာရှိသည် ထင်ရှားပြရာ၏။


Ssavhedvayaṃ sena yutaṃ, ssaṃdvayañca catukkakaṃ;

Idampi kathitaṃ dvīsu, yathārutavibhattisu.

သ-အက္ခရာနှင့် ယှဉ်သော ‘ဿဝှေ’ နှစ်မျိုးနှင့် ‘ဿံ’ နှစ်မျိုးတည်းဟူသော လေးခုအစုကိုလည်း ဝိဘတ်စကားနှင့်အညီ ဝိဘတ်နှစ်မျိုးတို့၌ ဟောကြားအပ်၏။


‘‘Bhavissavhe’’ti bavhatte, bhavissantikamajjhimo;

Bavhatte ‘‘abhavissavhe’’, kālātipattimajjhimo.

ဗဟုဝုစ်၌ “Bhavissavhe” ဟူသည် ဘဝိဿန္တီ မဇ္ဈိမပုရိသရုပ် ဖြစ်၏။ ဗဟုဝုစ်၌ “Abhavissavhe” ဟူသည် ကာလာတိပတ္တိ မဇ္ဈိမပုရိသရုပ် ဖြစ်၏။


‘‘Bhavissaṃ’’ iti ekatte, bhavissantikamuttamo;

‘‘Abhavissa’’nti ekatte, kālātipattikuttamo.

ဧကဝုစ်၌ “Bhavissaṃ” ဟူသည် ဘဝိဿန္တီ ဥတ္တမပုရိသရုပ် ဖြစ်၏။ ဧကဝုစ်၌ “Abhavissaṃ” ဟူသည် ကာလာတိပတ္တိ ဥတ္တမပုရိသရုပ် ဖြစ်၏။


Iti vuttāni vuttehi, vacanehi samānataṃ;

Yante’kaccehi taṃ sabbaṃ, ekatālīsadhā ṭhitaṃ.

ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော စကားတို့နှင့် တူညီသည်ဖြစ်၍ အချို့သောဆရာတို့ အလိုအားဖြင့် ထိုအားလုံးသောရုပ်သည် လေးဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် တည်၏။


Sesāni pañcapaññāsa, asamānāni sabbathā;

Etaṃ nayaṃ gahetvāna, vade sabbattha sambhavāti.

ကြွင်းသော ငါးဆယ့်ငါးပါးတို့သည် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် မတူညီကြကုန်။ ဤနည်းကို ယူ၍ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော ရုပ်ကို ပြောဆိုရာ၏။


Ayamettha samānāsamānavasena vacanasaṅgaho.

ဤကား ဤနေရာ၌ တူသည် မတူသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်း (ဝစနသင်္ဂဟ) ဖြစ်၏။


Āgamalakkhaṇavasena [Pg.66] vibhattivacanasaṅgahe evaṃ upalakkhetabbaṃ –

အာဂုံ၏ လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြရာ၌ (ဝိဘတ္တိဝစနသင်္ဂဟ) ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ -


Bhavissantīparokkhajja-tanīkālātipattisu;

Niccaṃ kvaci kvacā’niccaṃ, ikārāgamanaṃ bhave.

ဘဝိဿန္တီ၊ ပရောက္ခာ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ကာလာတိပတ္တိ ဝိဘတ်တို့၌ အချို့နေရာ၌ အမြဲလည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ မမြဲလည်းကောင်း ‘ဣ’ ကာရအာဂုံ ဖြစ်ထိုက်၏။


Ikārāgamanaṃ tañhi, parokkhāyaṃ vibhattiyaṃ;

Bavhatte majjhimaṭṭhāne, bavhatte cuttame siyā;

Parassapadaṃ sandhāya, idaṃ vacanamīritaṃ.

ထို ‘ဣ’ ကာရအာဂုံသည် ပရောက္ခာဝိဘတ်၌ ဗဟုဝုစ် မဇ္ဈိမပုရိသနေရာ၌လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ် ဥတ္တမပုရိသနေရာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤစကားကို ပရဿပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားအပ်၏။


Uttamekavaco cāpi, netassa attanopade;

Hotīti avagantabbaṃ, bhavissantimhi sabbaso.

အတ္တနောပုဒ်၌ ဥတ္တမပုရိသဧကဝုစ်သည်လည်း ဤ ‘ဣ’ ကာရအာဂုံ မရဟု သိအပ်၏။ ဘဝိဿန္တီ၌မူကား အလုံးစုံသော နည်းဖြင့် ဖြစ်၏။


Hiyyattanajjatanika-kālātipattīsu pana;

Akārāgamanaṃ hoti, sabbaso iti lakkhaye.

ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်တို့၌မူကား ‘အ’ ကာရအာဂုံသည် အလုံးစုံသော နည်းဖြင့် ဖြစ်၏ဟု မှတ်သားရာ၏။


Ajjatanimhi bavhatte, majjhime uttame tathā;

Bavhattamhi akārena, ikārāgamanaṃ bhave.

အဇ္ဇတနီဝိဘတ်၌ ဗဟုဝုစ် မဇ္ဈိမပုရိသ၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဥတ္တမပုရိသ ဗဟုဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ‘အ’ ကာရနှင့်အတူ ‘ဣ’ ကာရအာဂုံ ဖြစ်ရာ၏။


Ikārāgamanaṃ niccaṃ, kālātipattiyaṃ bhave;

Akārāgamanaṃ tattha, anekantikamīritaṃ.

ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၌ ‘ဣ’ ကာရအာဂုံသည် အမြဲဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်၌ ‘အ’ ကာရအာဂုံသည် မမြဲ (အနေကန္တိက) ဟု ဟောအပ်၏။


Akārāgamanaṃyeva, hiyyattanyaṃ pakāsati;

Parokkhāyaṃ bhavissantya-ñcikāroyeva dissati.

ဟိယျတ္တနီဝိဘတ်၌ ‘အ’ ကာရအာဂုံသာ ထင်ရှား၏။ ပရောက္ခာနှင့် ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်တို့၌ ‘ဣ’ ကာရသာ ထင်ရှား၏။


Akārāgamanañceva, ikārāgamanampi ca;

Ajjatanikakālāti-pattīsu pana dissati.

အဇ္ဇတနီနှင့် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်တို့၌မူကား ‘အ’ ကာရအာဂုံသည်လည်းကောင်း၊ ‘ဣ’ ကာရအာဂုံသည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။


Tīsu sesavibhattīsu, nā’kārattayamīritaṃ;

Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamiyanti sabbaso.

ကြွင်းသော ဝိဘတ်သုံးပါးတို့၌ အာဂုံသုံးမျိုးကို မဟောကြားအပ်။ ထိုဝိဘတ်တို့ကား ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ikāreneva sahitā, dve bhavanti vibhattiyo;

Satta dvādasa hontettha, vacanānīti lakkhaye.

‘ဣ’ ကာရနှင့်သာ ယှဉ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့၌ ခုနစ်ခု၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ဝိဘတ်စကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်သားရာ၏။


Akāreneva sahitā, ekāyeva vibhatti tu;

Dvādasa vacanānettha, bhavantīti ca lakkhaye.

‘အ’ ကာရနှင့်သာ ယှဉ်သော ဝိဘတ်သည်ကား တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ဝိဘတ်စကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်သားရာ၏။


Akārikārasahitā[Pg.67], duveyeva vibhattiyo;

Cattāri dvādasañceva, vacanāni bhavantidha.

‘အ’ ကာရ၊ ‘ဣ’ ကာရတို့နှင့် ယှဉ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့သည် နှစ်ပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ လေးခုနှင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ဝိဘတ်စကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ākārattayamuttā tu, tissoyeva vibhattiyo;

Vacanānettha chattiṃsa, hontīti paridīpaye.

ထိုအာဂုံသုံးမျိုးမှ လွတ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့သည် သုံးပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ ဝိဘတ်စကားတို့သည် သုံးဆယ့်ခြောက်ခု ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြအပ်၏။


Parokkhāajjatanīsu, pañcaṭṭha ca yathākkamaṃ;

Ikārato vimuttāni, vacanāni bhavantiti.

ပရောက္ခာနှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့၌ ‘ဣ’ ကာရမှ လွတ်ကုန်သော ဝိဘတ်စကားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ငါးခုနှင့် ရှစ်ခုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Evamettha vibhattīnaṃ, channavutividhāna ca;

Saṅgaho vacanānanti, viññātabbo vibhāvināti.

ဤသို့ ဤနေရာ၌ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားရှိကုန်သော ဝိဘတ်စကားတို့၏ သင်္ဂဟကို ပညာရှိတို့သည် သိအပ်၏။


Ayamettha āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho.

ဤကား ဤနေရာ၌ အာဂုံ၏ လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်း (ဝိဘတ္တိဝစနသင်္ဂဟ) ဖြစ်၏။


Kālavasena pana vibhattivacanasaṅgahe duvidho saṅgaho kālattayavasena saṅgaho, kālachakkavasena saṅgaho cāti. Tattha vattamānāpañcamīsattamīvibhattiyo paccuppannakālikā, vattamānāpañcamīsattamīvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Kālātipattivibhatti pana katthaci atītakālikā katthaci anāgatakālikā, tasmā tadantāni padāni atītavacanānipi anāgatavacanānipi honti. Ayaṃ kālattayavasena vibhattivacanasaṅgaho.

ကာလ၏အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြရာ၌ ကာလသုံးပါးအစွမ်းဖြင့် သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်း၊ ကာလခြောက်ပါးအစွမ်းဖြင့် သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်းဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိကုန်၏၊ ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့သည် အတိတ်ကာလရှိကုန်၏၊ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အတိတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်သည် အနာဂတ်ကာလရှိ၏၊ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အနာဂတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည်ကား အချို့နေရာ၌ အတိတ်ကာလရှိ၏၊ အချို့နေရာ၌ အနာဂတ်ကာလရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အတိတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤကား ကာလသုံးပါးအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်း ဖြစ်၏။


Ayaṃ pana kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho – parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Vattamānāvibhatti paccuppannakālikā, vattamānāvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Pañcamīvibhatti āṇattikālikā[Pg.68], pañcamīvibhatyantāni padāni āṇattivacanāni. Sattamīvibhatti parikappakālikā, sattamīvibhatyantāni padāni parikappavacanāni. Ettha pana ‘‘āṇattivacanānī’’ti ca ‘‘parikappavacanānī’’ti ca idaṃ tathāsīsamattaṃ āsiṭṭhānumatyādīsu pañcamyādīnaṃ dissanato. Kālātipattivibhatti kālātipattikālikā, kālātipattivibhatyantāni padāni kālātipattivacanāni. Evaṃ kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho veditabbo.

ဤသည်ကား ကာလခြောက်ပါးအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်း ဖြစ်၏ - ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်တို့သည် အတိတ်ကာလရှိကုန်၏၊ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အတိတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်သည် အနာဂတ်ကာလရှိ၏၊ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အနာဂတ်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝတ္တမာနာဝိဘတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိ၏၊ ဝတ္တမာနာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် အာဏာပေးခြင်း (အာဏတ္တိ) ကာလရှိ၏၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် အာဏာပေးခြင်းကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ကြံစည်ခြင်း (ပရိကပ္ပ) ကာလရှိ၏၊ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ကြံစည်ခြင်းကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူကား “အာဏာပေးခြင်းကို ဟောသောစကားတို့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကြံစည်ခြင်းကို ဟောသောစကားတို့” ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုခြင်းသည် ဆုတောင်းခြင်း၊ ခွင့်ပြုခြင်း စသည်တို့၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် စသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုအာဏာပေးခြင်း စသည်ကို အထူးပြု၍ ပြောဆိုမျှသာ ဖြစ်၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် ကာလာတိပတ္တိ (အတိတ်ကို လွန်သွားခြင်း) ကာလရှိ၏၊ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ကာလာတိပတ္တိကို ဟောသောစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကာလခြောက်ပါးအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စကားကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြခြင်းကို သိအပ်၏။


Kālasaṅgahe tividho kālasaṅgaho kālattayasaṅgaho kālacatukkasaṅgaho kālachakkasaṅgaho cāti.

ကာလသိမ်းကျုံးခြင်း (ကာလသင်္ဂဟ) ၌ ကာလသုံးပါးဖြင့် သိမ်းကျုံးခြင်း၊ ကာလလေးပါးဖြင့် သိမ်းကျုံးခြင်း၊ ကာလခြောက်ပါးဖြင့် သိမ်းကျုံးခြင်းဟူ၍ ကာလသင်္ဂဟသည် သုံးမျိုးရှိ၏။


Paccuppanne vattamānā, pañcamī sattamī cimā;

Hontātīte parokkhādī, saha kālātipattiyā.

ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဤဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အတိတ်ကာလ၌ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်နှင့်တကွ ပရောက္ခာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Anāgate bhavissantī, kālātipattikāpi vā;

Evaṃ kālattayaṃ ñeyyaṃ, ākhyātaṃ tappakāsakaṃ.

အနာဂတ်ကာလ၌ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်လည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာလသုံးပါးကို သိအပ်၏၊ အာခယျာတ်သည် ထိုကာလသုံးပါးကို ထင်ရှားပြတတ်၏။


Nanu kaccāyane ganthe, kālo vutto catubbidho;

Paccuppannenuttakāle, atītenāgate iti.

ကစ္စည်းကျမ်း၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၊ အနုတ္တကာလ၊ အတိတ်ကာလ၊ အနာဂတ်ကာလ ဟူ၍ ကာလကို လေးမျိုးဟောကြားအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။


Saccaṃ vutto nuttakālo, paccuppannoti icchito;

Samīpe vuttakāloti, atthasambhavato pana.

အနုတ္တကာလကို ဟောကြားအပ်သည်မှာ မှန်၏၊ သို့သော် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်၏ အနီး၌ ပြောဆိုအပ်သော ကာလဟူ၍ ပစ္စုပ္ပန်ကာလအဖြစ်ဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်၏။


Tathā hi ‘‘yaṃ tikāla’’nti, vuttamācariyehipi;

Na kālato vinimuttaṃ, ākhyātaṃ kiñci dissati.

ထို့ကြောင့်ပင် ဆရာတို့သည်လည်း “ကာလသုံးပါးရှိသော ရုပ်” ဟု ဟောတော်မူကြ၏။ ကာလမှ လွတ်ကင်းသော အာခယျာတ်ရုပ်ဟူ၍ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မတွေ့မြင်ရ။


Nanu cāvuttakāleti, attho tatra tu yujjati;

Tathā hi chabbidho kālo, niruttimhi pakāsito.

“အဝုတ္တကာလ” ၌ ဟူသော အနက်သည် ထိုအရပ်၌ သင့်လျော်သည် မဟုတ်ပါလော။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကာလသည် ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ထင်ရှားပြအပ်၏။


Atītānāgato paccu-ppanno āṇattimeva ca;

Parikappo ca kālassa, atipattīti chabbidho.

အတိတ်ကာလ၊ အနာဂတ်ကာလ၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၊ အာဏာပေးခြင်း (အာဏတ္တိ) ကာလ၊ ကြံစည်ခြင်း (ပရိကပ္ပ) ကာလနှင့် ကာလာတိပတ္တိ ကာလဟူ၍ ကာလသည် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။


Duve vibhattiyo tattha, āṇattiparikappikā;

Kālamanāmasitvāpi, niruttaññūhi bhāsitā.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် အမိန့်ပေးခြင်း (အာဏတ္တိ) နှင့် ကြံဆခြင်း (ပရိကပ္ပိက) ကို ပြဆိုသော ဝိဘတ်နှစ်မျိုးတို့ကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ် အကျော်အမော်တို့သည် ကာလကို မညွှန်းဘဲလျက်လည်း ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


‘‘Gacchatu [Pg.69] gaccheyyi’’ccādi-vacane kathite na hi;

Kriyā nipphajjati niṭṭhaṃ, nāgatā nātipannikā.

"သွားပါစေ (ဂစ္ဆတု)၊ သွားရာ၏ (ဂစ္ဆေယျ)" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကား၌ ကိရိယာသည် အပြီးတိုင် မပြီးမြောက်သေးသည်သာတည်း။ ထိုကိရိယာသည် နောင်လာမည့် အနာဂတ်လည်းမဟုတ်၊ လွန်လေပြီးသော အတိတ်လည်း မဟုတ်ပေ။


Kālātipattikā saddā, atītenāgatepi ca;

Bhavantīti yathāvuttā, niruttimhi vidūhi ve.

ကာလာတိပတ္တိ ဝိဘတ်စကားလုံးတို့သည် အတိတ်၌လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ အမှန်အတိုင်း ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။


Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā;

Paccuppanne bhavantīti, na tathā tattha bhāsitā.

ပဉ္စမီနှင့် သတ္တမီဟု ခေါ်အပ်သော အမိန့်ပေးခြင်း (အာဏတ္တိ)၊ ကြံဆခြင်း (ပရိကပ္ပိက) အနက်ရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ထိုသဒ္ဒါကျမ်း၌ ထိုသို့ ဟောကြားတော်မမူအပ်ပေ။


Tasmā kaccāyane ganthe, ‘‘nuttakāle’’ti yaṃ padaṃ;

Attho ‘‘avuttakāle’’ti, tassa ñāyatimevidaṃ.

ထို့ကြောင့် ကစ္စည်းသဒ္ဒါကျမ်း၌ "နုတ္တကာလေ" ဟု ဆိုအပ်သော ပုဒ်၏ အနက်သည် "အဝုတ္တကာလ (မဆိုအပ်သောကာလ)" ဟူ၍ သိအပ်၏။


Saccamevaṃ tu santepi, āṇattiparikappikā;

Paccuppannepi daṭṭhabbā, paṇḍitena nayaññunā.

ထိုသို့ အမှန်ဖြစ်သော်လည်း နည်းနာကို သိသော ပညာရှိသည် အမိန့်ပေးခြင်း (အာဏတ္တိ) နှင့် ကြံဆခြင်း (ပရိကပ္ပိက) ဝိဘတ်တို့ကို ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်း ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။


Kasmāti ce āṇāpanaṃ, parikappo ca saccato;

Paccuppanne yato atthā, nipphannā dissare ime.

အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အမိန့်ပေးစေခိုင်းခြင်းနှင့် ကြံဆခြင်း ဟူသော အနက်တို့သည် စင်စစ်အားဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပြီးမြောက်ထင်ရှားလျက် တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။


‘‘Anuttakāle’’ti padaṃ, etassatthassa jotakaṃ;

‘‘Samīpe vuttakāle’’ti, atthadīpanatotha vā.

"အနုတ္တကာလေ" ဟူသော ပုဒ်သည် ဤအနက်ကို ပြဆိုတတ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား "နီးကပ်သောကာလအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ကာလ၌" ဟု အနက်ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Atthānaṃ gamanādīnaṃ, nipphatti na tu dissati;

‘‘Gacchatu gaccheyyi’’ccādi, vuttakāle yato tato;

Avuttakāle niddiṭṭhā, taddīpakavibhattiyo.

သွားခြင်းစသည်တို့၏ အနက်များ ပြီးမြောက်ခြင်းကို "သွားပါစေ (ဂစ္ဆတု)၊ သွားရာ၏ (ဂစ္ဆေယျ)" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကာလ၌ မတွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုအနက်ကို ပြဆိုတတ်သော ဝိဘတ်တို့ကို "အဝုတ္တကာလ (မဆိုအပ်သော ကာလ)" ၌ ညွှန်းဆိုအပ်ကုန်၏။


Kālo vā vuttakāloti, iccevaṃ gahito idha;

Dakkhiṇāsuddhipāṭhamhi, katāva tatiyā ayaṃ;

Kāladīpanatā tāsaṃ, iti yujjati nāññathā.

ဤကျမ်း၌ "ကာလသည် သို့မဟုတ် ဆိုအပ်သော ကာလသည်" ဟူ၍ ယူအပ်၏။ ဒက္ခိဏာသုဒ္ဓိပါဌ်၌ ဤတတိယဝိဘတ်ကို ပြုအပ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့၏ ကာလကို ပြဆိုခြင်းသည် ဤသို့သာ လျော်ကန်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။


Atthadvayaṃ pakāsetuṃ, ganthe kaccāyanavhaye;

Thero kaccāyano ‘‘nutta-kāle’’ti padamabravi.

အနက်နှစ်မျိုးကို ပြဆိုခြင်းငှာ ကစ္စည်းဟု အမည်ရသော ကျမ်း၌ ကစ္စည်းမထေရ်သည် "နုတ္တကာလေ" ဟူသော ပုဒ်ကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏။


Evaṃ tidhā catudhāpi, vutto kālāna saṅgaho;

Chadhā idāni kālānaṃ, saṅgaho nāma niyyate.

ဤသို့လျှင် သုံးပါး၊ လေးပါးအားဖြင့် ကာလတို့၏ သင်္ဂဟကို ဆိုအပ်ပြီ။ ယခုအခါ ကာလတို့၏ ခြောက်ပါးသော သင်္ဂဟကို ပြဆိုပါအံ့။


Vibhattiyo [Pg.70] parokkhā ca, hiyyattanīvibhattiyo;

Atha ajjatanī cāti, tisso’tīte pakāsitā.

ပရောက္ခာဝိဘတ်၊ ဟီယျတ္တနီဝိဘတ် နှင့် အဇ္ဇတနီဝိဘတ် ဟူသော ဝိဘတ်သုံးမျိုးတို့ကို အတိတ်ကာလ၌ ပြဆိုအပ်ကုန်၏။


Anāgate bhavissantī, bhavatīti pakittitā;

Paccuppanne vattamānā, tikāle pañcadhā katā.

အနာဂတ်ကာလ၌ ဘဝိဿန္တီဝိဘတ် ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုအပ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဝတ္တမာနာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာလသုံးပါး၌ ငါးမျိုး ပြုအပ်၏။


Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā;

Saṅgayhamānā tā yanti, paccuppannamhi saṅgahaṃ.

ပဉ္စမီနှင့် သတ္တမီဟု ခေါ်အပ်သော အမိန့်ပေးခြင်း (အာဏတ္တိ)၊ ကြံဆခြင်း (ပရိကပ္ပိက) အနက်ရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် သိမ်းသွင်းအပ်သည်ရှိသော် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပေါင်းရုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။


Yasmā pañcamibhūtāya, vattamānāya ṭhānato;

Samānā pañcamī hoti, tasmā sā pañcamī matā.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဝတ္တမာနာဝိဘတ်နှင့် နေရာဌာနအားဖြင့် တူညီသောကြောင့် ၎င်းကို "ပဉ္စမီ" ဟု ယူဆအပ်၏။


Sattamī pana kiñcāpi, samānā tāhi sattamā;

Hoti yasmā tato vuttā, sattamītveva no mati.

သတ္တမီဝိဘတ်သည်ကား ထိုဝိဘတ်တို့နှင့် တူညီသော်လည်း သတ္တမ (ခုနစ်ခုမြောက်) ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို "သတ္တမီ" ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟူသည် ငါတို့၏ အယူအဆဖြစ်၏။


Kālātipattiyādīhi, yajjevaṃ vattamānikā;

Chaṭṭhī bhaveyya kālāti-pattikātītavācikā.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ကာလာတိပတ္တိစသည်တို့ဖြင့် ဝတ္တမာနာဝိဘတ်သည် ခြောက်ခုမြောက် ဖြစ်ရာ၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် အတိတ်ကို ဟောတတ်၏။


Pañcamī tāya chaṭṭhassa, tulyattā ṭhānato nanu;

Tāhi sattavibhattīhi, sattamī aṭṭhamī siyā.

ထိုကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်နှင့် နေရာဌာန တူညီသောကြောင့် ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မဟုတ်ပါလော။ ထိုခုနစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်သည် ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်ရာ၏။


Iti ce koci bhāseyya, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye;

Atītenāgate cāpi, kālātipattisambhavā.

ဤသို့ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက ပြောဆိုငြားအံ့၊ "ထိုသို့မဟုတ်ပါ" ဟု တားမြစ်ရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် အတိတ်၌လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။


Tathā hi bhāsitā cūḷa-niruttimhi visuṃ ayaṃ;

Kālātipatyatītamhā-nāgate cāti dīpaye.

ထိုသို့လည်း စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ ဤကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်ကို သီးခြားဟောကြားအပ်၏။ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် အတိတ်နှင့် အနာဂတ်တို့မှ ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုတော်မူ၏။


Kriyātipannetīteti, kasmā kaccāyane rutaṃ;

Athāpi ce vadeyyatra, ‘‘pāyenā’’ti pakāsaye.

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ကစ္စည်းကျမ်း၌ "ကြိယာတိပန္နေ အတီတေ" (ကိရိယာ မပြီးမြောက်လွန်လေပြီးသော အတိတ်၌) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အကယ်၍ မေးငြားအံ့၊ ဤသို့မေးရာ၌ "အများအားဖြင့်" ဟူ၍ ပြန်လည်ပြဆိုရာ၏။


Yebhuyyena hi lokasmiṃ, atītamhi pavattati;

Kālātipattisaṃyutto, vohāro iti lakkhaye.

စင်စစ်အားဖြင့် လောက၌ အများအားဖြင့် အတိတ်ကာလ၌သာ ကာလာတိပတ္တိနှင့် ယှဉ်သော ပြောဆိုသုံးနှုန်းမှုသည် ဖြစ်ပွားတတ်၏ဟု မှတ်သားအပ်၏။


Atridaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ – ‘‘sacāyaṃ bhikkhave rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiṃyevassa āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhu [Pg.71] uppajjissathā’’ti. ‘‘Passānanda imaṃ mahādhanaseṭṭhiputtaṃ imasmiṃyeva nagare dveasītikoṭidhanaṃ khepetvā bhariyaṃ ādāya bhikkhāya carantaṃ. Sace hi ayaṃ paṭhamavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, imasmiṃyeva nagare aggaseṭṭhi abhavissā. Sace pana nikkhamitvā pabbajissā, arahattaṃ pāpuṇissā, bhariyāpissa anāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace majjhimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, dutiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto anāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sakadāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace pacchimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, tatiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto sakadāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sotāpattiphale patiṭṭhahissā’’ iti vā, ‘‘sace satthā agāraṃ ajjhāvasissā, cakkavattirājā abhavissā. Rāhulasāmaṇero pariṇāyakaratanaṃ, therī itthiratanaṃ, sakalacakkavāḷarajjaṃ etesaññeva abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ bhavati.

ဤရာ၌ ကာလာတိပတ္တိ၏ အတိတ်ဝါကျသည် ဤသို့ဖြစ်၏ - "ရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ ဤမင်းသည် တရားသဖြင့် စိုးစံသော တရားမင်းဖြစ်သော မိမိ၏ခမည်းတော်ကို အသက်မှ မချခဲ့ပါမူ၊ ဤနေရာ၌ပင် လျှင် မြူကင်းစင်သော တရားမျက်စိ (ဓမ္မစက္ခု) သည် ဤမင်းအား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။" "အာနန္ဒာ၊ ဤမဟာဓနသူဌေးသားကို ကြည့်လော့။ ဤမြို့၌ပင် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ကုဋေသော ပစ္စည်းဥစ္စာတို့ကို ကုန်စေပြီး၍ ဇနီးနှင့်တကွ တောင်းရမ်းစားသောက်လျက် လှည့်လည်နေ၏။ အကယ်၍ ဤသူဌေးသားသည် ပထမအရွယ်၌ စည်းစိမ်တို့ကို မဖြုန်းတီးဘဲ လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါမူ၊ ဤမြို့၌ပင် အမြတ်ဆုံးသူဌေးကြီး ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ တောထွက်၍ ရဟန်းပြုခဲ့ပါမူ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ခဲ့ပေလိမ့်မည်၊ ၎င်း၏ဇနီးသည်လည်း အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ မဇ္ဈိမအရွယ်၌ စည်းစိမ်တို့ကို မဖြုန်းတီးဘဲ လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါမူ၊ ဒုတိယသူဌေး ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ တောထွက်၍ ရဟန်းပြုခဲ့ပါမူ အနာဂါမ် ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်၊ ၎င်း၏ဇနီးသည်လည်း သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ တည်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ပစ္ဆိမအရွယ်၌ စည်းစိမ်တို့ကို မဖြုန်းတီးဘဲ လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပါမူ၊ တေိယသူဌေး ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ တောထွက်၍ ရဟန်းပြုခဲ့ပါမူ သကဒါဂါမ် ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်၊ ၎င်း၏ဇနီးသည်လည်း သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။" သို့မဟုတ်မူကား "အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် လူ့ဘောင်၌ နေခဲ့ပါမူ စကြဝတ္တေးမင်း ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ ရာဟုလာသာမဏေသည် စစ်သူကြီးရတနာ ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်၊ ယသောဓရာထေရီသည် မိဖုရားရတနာ ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်၊ စကြဝဠာတစ်ခုလုံး၏ မင်းအဖြစ်သည် ထိုသူတို့အားသာ ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။" ဤသို့လျှင် ကာလာတိပတ္တိ၏ အတိတ်ဝါကျ ဖြစ်၏။


Kathaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati? ‘‘Cirampi bhakkho abhavissā, sace na vivadāmase. Asīsakaṃ anaṅguṭṭhaṃ, siṅgālo harati rohitaṃ’’itivā, ‘‘sace ānanda nālabhissā mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, ciraṭṭhitikaṃ ānanda brahmacariyaṃ abhavissā’’ti iti vā, ‘‘ayaṃ aṅgulimālassa mātā ‘aṅgulimālaṃ ānessāmī’ti gacchati, sace samāgamissati, aṅgulimālo ‘aṅgulisahassaṃ pūressāmī’ti mātaraṃ māressati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mahājāniko abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati[Pg.72]. Kaccāyane pana yebhuyyena atītappavattiṃ sandhāya kālātipattivibhattiyā atītakālikatā vuttāti daṭṭhabbaṃ.

ကာလာတိပတ္တိ၏ အနာဂတ်ဝါကျသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း။ "အကယ်၍ ငါတို့သည် မခိုက်ရန်ဖြစ်ကြပါမူ၊ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အစာ ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ ခေါင်းမရှိ၊ အမြီးမရှိသော ငါးရော်ကို မြေခွေးသည် ဆွဲယူသွား၏။" သို့မဟုတ်မူကား "အာနန္ဒာ၊ အကယ်၍ မိန်းမတို့သည် တထာဂတဟောကြားတော်မူအပ်သော ဓမ္မဝိနယသာသနာတော်၌ လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို မရခဲ့ပါမူ၊ အာနန္ဒာ၊ မြတ်သော အကျင့်သည် ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ခဲ့ပေလိမ့်မည်။" သို့မဟုတ်မူကား "ဤအင်္ဂုလိမာလ၏ မိခင်သည် 'အင်္ဂုလိမာလကို ခေါ်ဆောင်မည်' ဟု သွား၏။ အကယ်၍ တွေ့ဆုံပါမူ အင်္ဂုလိမာလသည် 'လက်ချောင်းတစ်ထောင် ပြည့်စေအံ့' ဟု မိခင်ကို သတ်ပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ငါမသွားပါမူ ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။" ဤသို့လျှင် ကာလာတိပတ္တိ၏ အနာဂတ်ဝါကျ ဖြစ်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူကား အများအားဖြင့် အတိတ်၌ ဖြစ်ပွားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်၏ အတိတ်ကာလရှိသည်ကို ဟောကြားအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Kaccāyanepi vā esā, kālātipattikā pana;

Anāgatepi hotīti, ayamatthopi dissati.

သို့မဟုတ်မူကား ကစ္စည်းကျမ်း၌လည်း ဤကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်သည် အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားပေ၏။


Appaccakkhe parokkhāya-tīte iti hi lakkhaṇe;

Santepyatītaggahaṇe, anapekkhiya taṃ idaṃ.

"မျက်မှောက်မဟုတ်သော အတိတ်၌ ပရောက္ခာဝိဘတ် ဖြစ်၏" ဟူသော လက္ခဏာရှိသော်လည်း၊ အတိတ်ကို ယူခြင်း၌ ထိုအချက်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ဤသို့ ယူဆအပ်၏။


Anāgate bhavissantī, iti suttassanantaraṃ;

Kālātipattivacanā, anāgatānukaḍḍhanaṃ;

Tasmā aniyataṃ kālaṃ, kālātipattikaṃ vinā.

"အနာဂတေ ဘဝိဿန္တီ" ဟူသော သုတ်၏ နောက်၌ ကာလာတိပတ္တိကို ဟောခြင်းကြောင့် အနာဂတ်ကို ဆွဲယူခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်မှတစ်ပါး အခြားသော ဝိဘတ်တို့သည် ကာလကို အတည်မပြုနိုင်ပေ။


Atītānāgatapaccu-ppannikāhi vibhattihi;

Sattamī sattamīyeva, bhavate na tu aṭṭhamī.

အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဝိဘတ်တို့ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်သည် သတ္တမီသာ ဖြစ်၏၊ ရှစ်ခုမြောက် မဖြစ်ပေ။


Pañcamīsattamīnaṃ tu, paccuppannavibhattiyaṃ;

Saṅgaṇhanatthametāsaṃ, majjhe chaṭṭhī na vuccati.

ပဉ္စမီနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကို ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်၌ ပေါင်းရုံးသိမ်းသွင်းခြင်းငှာ ထိုဝိဘတ်တို့၏ အကြား၌ ဆဋ္ဌီကို မဟောဆိုအပ်ပေ။


Tathā pañca upādāya, bhavitabbañca chaṭṭhiyā;

Pañcamiyā tu sā esā, ‘‘chaṭṭhī’’ti na samīritā.

ထိုနည်းတူစွာ ငါးခုတို့ကို အစွဲပြု၍ ဆဋ္ဌီဖြစ်ထိုက်သော်လည်း၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်နှင့် ဆက်စပ်၍ ထိုပဉ္စမီဝိဘတ်ကို "ဆဋ္ဌီ" ဟူ၍ မဟောဆိုအပ်ပေ။


Chaṭṭhībhāvamhi santepi, ‘‘pañcamī’’ti vaco pana;

Pañcamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ.

ခြောက်ခုမြောက် အဖြစ်ရှိသော်လည်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို "ပဉ္စမီ" ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, viññātabbā vibhāvinā;

Pañcamiṃ tu upādāya, sattamiyā vibhattiyā.

ပဉ္စမီဝိဘတ်မှ စ၍ သတ္တမီဝိဘတ်တိုင်အောင် (ဝိဘတ်တို့ကို) သိမ်းဆည်းခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ပညာရှိသည် သိအပ်၏။


Chaṭṭhiyā ca bhavitabbaṃ, na sā ‘‘chaṭṭhī’’ti īritā;

Chaṭṭhiṃ pana upādāya, ‘‘sattamī’’tveva īritā.

ဆဋ္ဌမီဝိဘတ်လည်း ရှိထိုက်သော်လည်း ထိုဝိဘတ်ကို "ဆဋ္ဌမီ" ဟု မဟောဘဲ၊ ဆဋ္ဌမီဝိဘတ်ကို စွဲ၍ (ကျော်လွန်၍) "သတ္တမီ" ဟူ၍သာ ဟောတော်မူအပ်၏။


Majjhe chaṭṭhiṃ adassetvā, evaṃ tu kathanampi ca;

Sattamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ;

Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, adhippāyaṃ vibhāvaye.

အလယ်၌ ဆဋ္ဌမီဝိဘတ်ကို မပြဘဲ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူအပ်၏ ဟူသော ဤအလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ပညာရှိသည် ထင်ရှားပြရာ၏။


Sabhāvo hesa vatthūnaṃ, gambhīratthesu attano;

Yena kenacākārena, adhippāyassa ñāpanaṃ.

မိမိ၏ နက်နဲသော အနက်တို့၌ သဘောတရားတို့၏ သဘာဝသည် ဤသို့ ဖြစ်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို သိစေအပ်၏။


Yajjevaṃ [Pg.73] paṭhamaṃtīte-nāgate ca vibhattiyo;

Vatvā tato paccuppanne, kathetabbā vibhattiyo.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ ရှေးဦးစွာ အတိတ်နှင့် အနာဂတ်ဝိဘတ်တို့ကို ဟော၍၊ ထို့နောက်မှ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့ကို ဟောအပ်ကုန်၏။


Kaccāyanavhaye ganthe, kasmā evaṃ na bhāsitā;

Paccuppannavibhatyova, kasmā ādimhi bhāsitā?

ကစ္စည်းအမည်ရှိသောကျမ်း၌ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မဟောအပ်သနည်း? ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့ကိုသာ အဘယ်ကြောင့် အစ၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း?


Yasmā vadanti vohāra-pathe etāva pāyato;

Tasmā bahuppayogattaṃ, hotetāsaṃ vibhattinaṃ.

အကြင်ကြောင့် ဝေါဟာရလမ်း၌ ထိုပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့ကိုသာ အများအားဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝိဘတ်တို့သည် အသုံးများသော အဖြစ်ရှိကုန်၏။


Ādobahuppayogova, kathetabboti ñāyato;

Paccuppannamhi sambhūtā, vibhatyovādito matā.

ရှေးဦးစွာ အသုံးများသော အရာကိုသာ ဟောအပ်၏ဟူသော နည်းစနစ်အားဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်တို့ကိုသာ အစ၌ ဟောအပ်ကုန်၏ဟု ယူဆအပ်၏။


Atītānāgataṃ vatvā, paccuppanne tato paraṃ;

Yasmā vuttamhi lokasmiṃ, hoti vācāsiliṭṭhatā.

အကြင်ကြောင့် လောက၌ အတိတ်၊ အနာဂတ်ကို ဟော၍ ထို့နောက်မှ ပစ္စုပ္ပန်ကို ပြောဆိုအပ်သောအခါ စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း (ဝါစာသိလိဋ္ဌတာ) ဖြစ်၏။


Tasmā siliṭṭhakathane, atītādimapekkhiya;

Pañcamī sattamī cetā, vattamānāyanantaraṃ;

Saṅgaṇhanatthamakkhātā, paccuppannavibhattisu.

ထို့ကြောင့် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့စွာ ပြောဆိုခြင်း၌ အတိတ်စသည်ကို ငဲ့ကွက်၍၊ ဤပဉ္စမီနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကို ဝတ္တမာနဝိဘတ်၏ အခြားမဲ့၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့တွင် သိမ်းဆည်းခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။


Ettha hi yathā ‘‘mātāpitaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, tasmiṃyeva vacane vipariyayaṃ katvā samāsavasena ‘‘pitāmātaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā, ‘‘pitā mātā ca me dajju’’nti pāṭho pana byāsavasena yathicchitappayogattā pūjanīyo, evameva ‘‘atītānāgatapaccuppanna’’nti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, ‘‘atītapaccuppannānāgata’’nti evamādinā vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā siyā. ‘‘Atītārammaṇā paccu-ppannānāgatagocarā’’ti vacanaṃ pana gāthābandhasukhatthaṃ yathicchitappayogattā pūjanīyameva. Ayamettha pāḷi veditabbā –

ဤအရာ၌ ပမာဏအားဖြင့် "မာတာပိတရော" ဟု ပြောဆိုအပ်သော် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုစကား၌ပင် ပြောင်းပြန်ပြု၍ သမတ်ပြုခြင်းအားဖြင့် "ပိတာမာတရော" ဟု ပြောဆိုအပ်သော် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော သဒ္ဒါအထားအသိုက်သည် အလေးမပြုအပ် (မသုံးစွဲအပ်)၊ "ပိတာ မာတာ စ မေ ဒဇ္ဇုံ" ဟူသော ပါဌ်သည်ကား ဝါကျခွဲ၍ ဟောခြင်းအားဖြင့် အလိုရှိသလို သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် အလေးပြုအပ် (သုံးစွဲအပ်) သည်သာတည်း။ ထို့အတူပင် "အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္န" ဟု ပြောဆိုအပ်သော် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ "အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့ခြင်း မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော သဒ္ဒါအထားအသိုက်သည် အလေးမပြုအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ "အတီတာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတဂေါစရာ" ဟူသော စကားသည်ကား ဂါထာဖွဲ့ဆိုမှု လွယ်ကူစေရန် အလိုရှိသလို သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် အလေးပြုအပ်သည်သာတည်း။ ဤအရာ၌ ဤပါဠိတော်ကို သိအပ်၏—


‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ca,

"အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ရုပ်သည်" ဟူ၍လည်းကောင်း။


‘‘Ekāyanaṃ [Pg.74] jātikhayantadassī,Maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena ataṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti ca,

"သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသော၊ ပဋိသန္ဓေနေမှု၏ ကုန်ဆုံးရာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ကြောင်းတည်းသော ခရီးလမ်း (မဂ်လမ်း) ကို ကောင်းစွာသိတော်မူ၏။ ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဘုရားရှင်တို့သည် ဤမဂ်လမ်းဖြင့် (သံသရာဝဲဩဃကို) ကူးမြောက်တော်မူကြကုန်ပြီ၊ ကူးမြောက်ဆဲ ဖြစ်ကုန်သော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကူးမြောက်လတ္တံ့သော သူတို့သည်လည်းကောင်း ဤမဂ်လမ်းဖြင့်ပင် သံသရာဝဲဩဃကို ကူးမြောက်ကြကုန်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း။


‘‘Ye cabbhatītā sambuddhā, ye ca buddhā anāgatā;

Ye cetarahi sambuddhā, bahūnaṃ sokanāsakā.

"လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလ၌ ပွင့်တော်မူကုန်ပြီးသော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နောင်ပွင့်လတ္တံ့သော အနာဂတ်ကာလ၌ ပွင့်တော်မူလတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ပွင့်တော်မူဆဲဖြစ်၍ များစွာသော သတ္တဝါတို့၏ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်သော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်းကောင်း၊


Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca;

Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā’’ti ca

ထိုဘုရားရှင်အားလုံးတို့သည် သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ကို အရိုအသေပြုလျက် သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်ပြီ၊ သီတင်းသုံးတော်မူကြဆဲလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ပြင် သီတင်းသုံးတော်မူကြလတ္တံ့လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ ဓမ္မတာတည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း။


Evamanekesu saddappayogesu. Idha yathicchitappayogavasena atītānāgatapaccuppannakālikāsu aṭṭhasu vibhattīsu tisso paccuppannakālikā vibhattiyo ādimhi kathitā, tañca kathanaṃ tāsaññeva vohārapathe yebhuyyena pavattito bahuppayogatāñāpanatthaṃ. Tāsu pana dvinnaṃ vibhattīnaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaññā siliṭṭhakathanicchāyaṃ kamena vattabbā, atītānāgatakālikā vibhattiyo apekkhitvā katā. Iccevaṃ

ဤသို့လျှင် များစွာသော သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းတို့၌ ရှိကုန်၏။ ဤကျမ်း၌ အလိုရှိသလို သုံးစွဲခြင်းအားဖြင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိသော ဝိဘတ်ရှစ်သွယ်တို့တွင် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိသော ဝိဘတ်သုံးခုတို့ကို အစ၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းသည်လည်း ထိုပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့၏ ဝေါဟာရလမ်း၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အသုံးများသော အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့အား "ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ" ဟူသော အမည်သည် စကားပြေပြစ်ချောမွေ့စွာ ပြောဆိုလိုခြင်း၌ အစဉ်အတိုင်း ပြောအပ်သော အတိတ် အနာဂတ်ကာလရှိသော ဝိဘတ်တို့ကို ငဲ့ကွက်၍ ပြုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင်—


Yathicchitappayogena, paccuppannavibhattiyo;

Tidhā katvāna ādimhi, kaccānena udīritā.

အလိုရှိသလို သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်တို့ကို သုံးမျိုးပြု၍ အစ၌ ကစ္စည်းဆရာသည် ဟောတော်မူအပ်၏။


Ādimhi kathanaṃ tañca, tāsaṃ pāyena vuttito;

Bahuppayogabhāvassa, ñāpanatthanti niddise.

အစ၌ ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းသည် ထိုဝိဘတ်တို့၏ အများအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် အသုံးများသော အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Atītādimapekkhitvā, siliṭṭhakathane dhuvaṃ;

‘‘Pañcamī sattami’’cceva, dvinnaṃ nāmaṃ katanti ca;

Kālātipattiṃ vajjetvā, idaṃ vacanamīritaṃ.

စကားပြေပြစ်ချောမွေ့စွာ ပြောဆိုခြင်း၌ အတိတ်စသည်ကို ငဲ့ကွက်၍ ဝိဘတ်နှစ်ခုတို့အား ဧကန် "ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ" ဟူ၍ အမည်ပြုအပ်၏ဟူသော ဤစကားကို ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်ကို ဖယ်ချန်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။


Yadi evaṃ ayaṃ doso, āpajjati na saṃsayo;

Iti ce koci bhāseyya, atthe akusalonaro.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ ဤအပြစ်သည် သံသယမရှိ ဆိုက်ရောက်၏ ဟူ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ မလိမ္မာသော သူတစ်စုံတစ်ယောက်သည် ပြောဆိုငြားအံ့။


Tekālikākhyātapade[Pg.75], kālātipattiyā pana;

Asaṅgahova hotīti, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye.

ကာလသုံးပါးရှိသော အာချာတ်ပုဒ်၌ ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းမရှိသည်သာ ဖြစ်အံ့ဟု (ဆိုပါက) "ထိုသို့မဟုတ်ပါ" ဟု တားမြစ်ရာ၏။


Tekālikākhyātapade, na no kālātipattiyā;

Iṭṭho asaṅgaho tattha, saṅgahoyeva icchito.

ကာလသုံးပါးရှိသော အာချာတ်ပုဒ်၌ ကာလာাতিပတ္တိဝိဘတ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းမရှိမှုကို ငါတို့အလိုမရှိ၊ ထိုအရာ၌ သိမ်းဆည်းခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။


Pañcamīsattamīsaññā, kālātipattikaṃ pana;

Vibhattimanapekkhitvā, katā icceva no mati.

ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ ဟူသောအမည်ကို ကာလာတိပတ္တိဝိဘတ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ပြုအပ်၏ဟူသည်ကား ငါတို့၏ အယူအဆဖြစ်၏။


Nānānayaṃ gahetvāna,Paccetabbaṃ tu sārato;

Yāya eso ruto attho,Tasmā esā na dubbalā.

အထူးထူးသော နည်းလမ်းကို ယူ၍ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏၊ အကြင်နည်းဖြင့် ဤအလိုရှိအပ်သော အနက်ကို သိရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းသည် အားနည်းသည် မဟုတ်။


Attho labbhati pāsaṃso,Yattha yattha yathā yathā;

Tathā tathā gahetabbo,Tattha tattha vibhāvinā.

ချီးမွမ်းအပ်သော အနက်ကို အကြင်အကြင်အရပ်၌ အကြင်အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ရအပ်၏၊ ထိုထိုအရပ်၌ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပညာရှိသည် ယူအပ်၏။


Vuttañhetaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo’’ti.

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ "အကြင်အကြင်အရပ်၌ အကြင်အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် အနက်ကို ရအပ်၏၊ ထိုထိုအရပ်၌ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ယူအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။


Pañcamīsattamīsaññā, rūḷhīsaññāti kecana;

Na panevaṃ gahetabbaṃ, ajānitvā vadanti te.

ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ ဟူသောအမည်သည် ရူဠှီအမည် (အစဉ်အဆက်ခေါ်ဝေါ်သောအမည်) ဖြစ်၏ဟု အချို့သူတို့သည် ဆိုကြကုန်၏၊ ဤသို့ မယူအပ်၊ ထိုသူတို့သည် မသိဘဲ ပြောဆိုကြကုန်၏။


Nesā purisasaññādi, jhala saññādayo viya;

Rūḷhiyā bhāsitā saññā, bhūtenatthena bhāsitā.

ဤအမည်သည် ပုရိသအမည်၊ ဃလအမည်စသည်တို့ကဲ့သို့ ရူဠှီအားဖြင့် ဟောအပ်သော အမည်မဟုတ်၊ ဟုတ်မှန်သော အနက်အားဖြင့် ဟောအပ်သော အမည်ဖြစ်၏။


Upanidhāya paññatti, esā saññā yato tato;

Anvatthasaññā ṭhapitā, porāṇehīti lakkhaye.

အကြင်ကြောင့် ဤအမည်သည် နှိုင်းယှဉ်၍ ပညတ်အပ်သော အမည်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် အနက်နှင့်လျော်သော အမည် (အနွတ္ထသညာ) ကို ထားအပ်၏ဟု မှတ်သားအပ်၏။


Iccevaṃ kālachakkaṃ tu, saṅkhepena tidhā mataṃ;

Etamatthañhi sandhāya, ‘‘yaṃ tikāla’’nti bhāsitaṃ.

ဤသို့လျှင် ကာလခြောက်ပါးကို အကျဉ်းအားဖြင့် သုံးမျိုးဟု ယူဆအပ်၏၊ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ယံ တိကာလံ" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။


Ayamettha kālachakkasaṅgaho.

ဤအရာ၌ ကာလခြောက်ပါး သိမ်းဆည်းခြင်း (ကာလစက္ကသင်္ဂဟ) ပြီး၏။


Evaṃ [Pg.76] tidhā catudhā vā, chadhā vāpi sumedhaso;

Kālabhedaṃ vibhāveyya, kālaññūhi vibhāvitaṃ.

ကောင်းသောပညာရှိသောသူသည် ကာလသိသော ပညာရှိတို့ ပြသအပ်သော ကာလပြားကို ဤသို့ သုံးမျိုး၊ သို့မဟုတ် လေးမျိုး၊ သို့မဟုတ် ခြောက်မျိုးအားဖြင့် ခွဲခြားပြအပ်၏။


Atītānāgataṃ kālaṃ, visuṃ kālātipattikaṃ;

Gahetvā pañcadhā hoti, evañcāpi vibhāvaye.

အတိတ်၊ အနာဂတ်ကာလနှင့် ကာလာတိပတ္တိကာလကို သီးခြားစီယူ၍ ငါးမျိုးဖြစ်၏ဟုလည်း ခွဲခြားပြအပ်၏။


Ettha nayova ‘‘ajjhatta-bahiddhā vā’’ti pāḷiyaṃ;

Atītānāgatakālī, vibhatti samudīritā.

ဤအရာ၌ ပါဠိတော်၌ "အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ ဝါ" ဟူသော နည်းကဲ့သို့ပင်၊ အတိတ် အနာဂတ်ကာလရှိသော ဝိဘတ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။


Iccevaṃ sabbathāpi kālasaṅgaho samatto.

ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကာလသိမ်းဆည်းခြင်း (ကာလသင်္ဂဟ) ပြီးဆုံးပြီ။


Idāni viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallajananatthaṃ pakaraṇantaravasenapi imasmiṃ pakaraṇe vattamānānantaraṃ vuttānaṃ āṇattiparikappakālikānaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vibhattīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanaṃ kathayāma – kātantappakaraṇasmiñhi sakkatabhāsānurūpena dasadhā ākhyātavibhattiyo ṭhapitā, kaccāyanappakaraṇe pana māgadhabhāsānurūpena aṭṭhadhā ṭhapitā, niruttiyañca pana māgadhabhāsānurūpeneva atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena chadhā ṭhapitā. Tesu hi kātante vattamānā, sattamī, pañcamī, hiyyattanī, ajjatanī, parokkhā, svātanī, āsī, bhavissantī, kriyātipatti cāti dasadhā vibhattā. Kaccāyane pana vattamānā, pañcamī, sattamī, parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, kālātipatti cāti aṭṭhadhā vibhattā. Iti etesu dvīsu kātantakaccāyanesu vibhattiyo visadisāya paṭipāṭiyā ṭhapitā. Kiñcāpettha visadisā paṭipāṭi, tathāpetā niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasena ekato saṃsandanti samenti kiñci visesaṃ ṭhapetvā.

ယခုအခါ ပညာရှိတို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သဘောပေါက်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်းငှာ အခြားကျမ်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤကျမ်း၌ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ကုန်သော အာဏတ္တိကာလိက၊ ပရိကပ္ပကာလိက ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်သော 'ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ' ဟု သမုတ်အပ်သော ဝိဘတ်နှစ်ပါးတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ထားရှိရာ၌ ကျမ်းညှိနှိုင်းချက်ကို ပြောဆိုပါအံ့။ စင်စစ်သော်ကား ကာတန္တကျမ်း၌ သက္ကတဘာသာအားလျော်စွာ အာချာတ်ဝိဘတ်တို့ကို ဆယ်ပါးအပြားအားဖြင့် ထားအပ်ကုန်၏။ ကစ္စာယနကျမ်း၌မူကား မာဂဓဘာသာအားလျော်စွာ ရှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ထားအပ်ကုန်၏။ နိရုတ္တိကျမ်း၌မူကား မာဂဓဘာသာအားလျော်စွာသာလျှင် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အာဏတ္တိကာလိက၊ ပရိကပ္ပကာလိက၊ ကာလာတိပတ္တိ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးအပြားအားဖြင့် ထားအပ်ကုန်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ကာတန္တကျမ်း၌ ဝတ္တမာနာ၊ သတ္တမီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ပရောက္ခာ၊ သွာတနီ၊ အာသီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ကြိယာတိပတ္တိ ဟု ဆယ်ပါးအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ ကစ္စာယနကျမ်း၌မူကား ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီ၊ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ကာလာတိပတ္တိ ဟု ရှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤကာတန္တ၊ ကစ္စာယန ကျမ်းနှစ်ခုတို့၌ ဝိဘတ်တို့ကို မတူညီသော အစဉ်အတိုင်း ထားအပ်ကုန်၏။ ဤကျမ်းတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ထားရှိပုံသည် မတူညီသော်လည်း၊ ထိုသို့ မတူသော်လည်း ထိုဝိဘတ်တို့သည် နိရုတ္တိကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော အတိတ်စသော ကာလအပိုင်းအခြား အစွမ်းဖြင့် အချို့သော ထူးခြားမှုကို ချန်လှပ်၍ တစ်ခုတည်းအဖြစ် ညှိနှိုင်းညီညွတ်ကြကုန်၏။


Kathaṃ[Pg.77]? Kātante tāva hiyyattanī ajjatanī parokkhā cāti imā tisso ekantena atītakālikā, svātanī āsī bhavissanti cāti imā tisso ekantena anāgatakālikā, vattamānā ekāyeva paccuppannakālikā, sattamī pana pañcamī ca paccuppannānāgatakālavasena dvikālikā ‘‘ajja puññaṃ kareyya, svepi kareyya. Ajja gacchatu, sve vā gacchatū’’ti payogārahattā. Kriyātipatti aniyatakālikā ‘‘so ce hiyyo yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce ajja anatthaṅgate sūriye yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce sve yānaṃ alabhissā, agacchissā’’ti payogārahattā. Evaṃ asaṅkarato vavatthapetabbaṃ.

အဘယ်သို့နည်း? ရှေးဦးစွာ ကာတန္တကျမ်း၌ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ပရောက္ခာ ဟူသော ဤဝိဘတ်သုံးခုတို့သည် စင်စစ် အတိတ်ကာလရှိကုန်၏။ သွာတနီ၊ အာသီ၊ ဘဝိဿန္တီ ဟူသော ဤဝိဘတ်သုံးခုတို့သည် စင်စစ် အနာဂတ်ကာလရှိကုန်၏။ ဝတ္တမာနာ တစ်ခုတည်းသာလျှင် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိ၏။ သတ္တမီနှင့် ပဉ္စမီတို့သည်မူကား ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ကာလအစွမ်းဖြင့် ကာလနှစ်ပါးရှိကုန်၏၊ 'ယနေ့ ကောင်းမှုကို ပြုရာ၏၊ နက်ဖြန်လည်း ပြုရာ၏။ ယနေ့ သွားစေ၊ သို့မဟုတ် နက်ဖြန် သွားစေဦးလော့' ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းကို ထိုက်သောကြောင့်တည်း။ ကြိယာတိပတ္တိသည် ကာလမမြဲ (အနိယတကာလိက) ဖြစ်၏၊ 'ထိုသူသည် အကယ်၍ မနေ့က ရထားကို ရခဲ့ပါမူ သွားခဲ့လေအံ့။ ထိုသူသည် အကယ်၍ ယနေ့ နေမဝင်မီ ရထားကို ရခဲ့ပါမူ သွားခဲ့လေအံ့။ ထိုသူသည် အကယ်၍ နက်ဖြန် ရထားကို ရခဲ့ပါမူ သွားခဲ့လေအံ့' ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းကို ထိုက်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ မရောထွေးဘဲ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။


Evaṃ vavatthapetvā ayamamhehi vuccamāno nayo sādhukaṃ sallakkhetabbo. Kathaṃ? Hiyyattanajjatanīparokkhāsvātanyāsībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā vibhattiyo cha, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā sattamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte sattamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’tivattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ sattamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato punadeva svātanyāsībhavissantivasena ekantānāgatakālikā tisso vibhattiyo gaṇetvā taṃ paccuppannānāgatakālikaṃ ‘‘sattamī’’ti laddhasaññaṃ vibhattiṃ anāgatakālikabhāvena tāhi tīhi saddhiṃ samānaṭṭhānattā catutthaṃ katvā niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’ti vattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi.

ဤသို့ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ငါတို့ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ပရောက္ခာ၊ သွာတနီ၊ အာသီ၊ ဘဝိဿန္တီ အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် အတိတ်၊ အနာဂတ် ကာလရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ခြောက်ခုဖြစ်ကုန်၏။ ဝတ္တမာနာ အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိသော ဝိဘတ်သည် တစ်ခုတည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်သည် အစဉ်အတိုင်း ရေတွက်အပ်သည်ရှိသော် သတ္တမမြောက် (ခုနစ်ခုမြောက်) နေရာသို့ ရောက်၏။ ဤသို့ ဤဝတ္တမာနာဟု ဆိုအပ်သော ခုနစ်ခုမြောက်နေရာ၌ ထည့်သွင်းရန်အတွက် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် 'ပရိကပ္ပကာလိက' ဟူသောအမည်သို့ ရောက်သော၊ သဒ္ဒါကျမ်းနည်းဖြင့် 'ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ်ကာလရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်တစ်ခုကို သတ္တမမြောက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာနာနှင့် တူညီသောနေရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'သတ္တမီ' ဟူသော အမည်ကို ပြု၍ ထားလေ၏။ ထိုမှတစ်ပါး တစ်ဖန်လည်း သွာတနီ၊ အာသီ၊ ဘဝိဿန္တီ အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် အနာဂတ်ကာလရှိသော ဝိဘတ်သုံးခုတို့ကို ရေတွက်၍ ထို 'သတ္တမီ' ဟူသော အမည်ကို ရရှိပြီးသော ပစ္စုပ္ပန်အနာဂတ်ကာလရှိသော ဝိဘတ်ကို အနာဂတ်ကာလရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုဝိဘတ်သုံးခုတို့နှင့်အတူ တူညီသောနေရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် စတုတ္ထမြောက် (လေးခုမြောက်) ပြု၍ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် 'အာဏတ္တိကာလိက' ဟူသောအမည်သို့ ရောက်သော၊ သဒ္ဒါကျမ်းနည်းဖြင့် 'ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ်ကာလရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်တစ်ခုကို ငါးခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေခြင်းဖြင့် 'ပဉ္စမီ' ဟူသောအမည်ကို ပြု၍ ထားလေ၏။


Kriyātipattiyā [Pg.78] pana aniyatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ tāva kātante vattamānānantaraṃ vuttānaṃ sattamīpañcamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā.

ကြိယာတိပတ္တိ၏မူကား ကာလမမြဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုဝိဘတ်ကို ဖယ်ချန်၍ ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြုအပ်၏။ ထိုဆုံးဖြတ်ချက်သည်လည်း နိရုတ္တိနည်းကိုသာလျှင် မှီ၍ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ကာတန္တကျမ်း၌ ဝတ္တမာနာ၏ အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ကုန်သော သတ္တမီ၊ ပဉ္စမီတို့၏ သင့်လျော်သောအနက်ရှိသော အမည် (အနွတ္ထသညာ) ကို အလိုရှိကုန်သော ငါတို့၏ အလိုဖြစ်၏။ ဤငါတို့၏ အလိုကို သဒ္ဓမ္မကို သိတော်မူကြကုန်သော ဆရာသခင်တို့သည် မပယ်မြစ်ဘဲ၊ သဘောတူညီလျက်၊ 'ငါ့ရှင်တို့... ဤသို့လျှင် ဖြစ်၏၊ ငါ့ရှင်တို့... ဤသို့လျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဝမ်းမြောက်စွာ လက်ခံတော်မူကြကုန်၏။ ဗျာကရုဏ်းဆရာတို့သည်လည်း မပယ်မြစ်ဘဲ၊ သဘောတူညီလျက်၊ 'အရှင်ဘုရား... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပါ၏၊ အရှင်ဘုရား... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပါ၏' ဟု ဝမ်းမြောက်စွာ လက်ခံကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရှေးဆရာအားလုံးတို့သည်လည်း ဝမ်းမြောက်စွာ ထောက်ခံအပ်၏၊ မပယ်မြစ်အပ်။


Kaccāyanappakaraṇe pana buddhavacanānurūpena aṭṭhadhā vibhattīnaṃ vuttattā vattamānāvibhatti pañcamaṭṭhāne ṭhitā. Kathaṃ? Parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā catasso vibhattiyo, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā pañcamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte pañcamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ pañcamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato paraṃ taṃ pañcamaṃ chaṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā parokkhā hiyyattanī ajjatanī bhavissantī vattamānā pañcamīti evaṃ gaṇanāvasena cha vibhattiyo upādāya niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi.

ကစ္စာယနကျမ်း၌မူကား ဗုဒ္ဓဝစနအားလျော်စွာ ဝိဘတ်တို့ကို ရှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝတ္တမာနာဝိဘတ်သည် ပဉ္စမမြောက် (ငါးခုမြောက်) နေရာ၌ တည်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ဘဝိဿန္တီ အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် အတိတ်၊ အနာဂတ် ကာလရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် လေးခုဖြစ်ကုန်၏။ ဝတ္တမာနာ အစွမ်းဖြင့် စင်စစ် ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိသော ဝိဘတ်သည် တစ်ခုတည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်သည် အစဉ်အတိုင်း ရေတွက်အပ်သည်ရှိသော် ပဉ္စမမြောက် (ငါးခုမြောက်) နေရာသို့ ရောက်၏။ ဤသို့ ဤဝတ္တမာနာဟု ဆိုအပ်သော ငါးခုမြောက်နေရာ၌ ထည့်သွင်းရန်အတွက် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် 'အာဏတ္တိကာလိက' ဟူသောအမည်သို့ ရောက်သော၊ (တစ်နည်း) 'အနုတ္တကာလိက' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်ကို ပဉ္စမမြောက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာနာနှင့် တူညီသောနေရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'ပဉ္စမီ' ဟူသော အမည်ကို ပြု၍ ထားလေ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ဆဋ္ဌမမြောက် (ခြောက်ခုမြောက်) နေရာ၌ ထား၍ ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတ္တနီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ ဟု ဤသို့ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ခြောက်ခုတို့ကို စွဲယူ၍ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် 'ပရိကပ္ပကာလိက' ဟူသောအမည်သို့ ရောက်သော၊ (တစ်နည်း) 'အနုတ္တကာလိက' ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်ကို ခုနစ်ခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေခြင်းဖြင့် 'သတ္တမီ' ဟူသော အမည်ကို ပြု၍ ထားလေ၏။


Kālātipattiyā pana atītānāgatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ kaccāyane vattamānānantaraṃ vuttānaṃ pañcamīsattamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā ca saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā [Pg.79] ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā.

ကာလာတိပတ္တိ၏မူကား အတိတ်၊ အနာဂတ် ကာလရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုဝိဘတ်ကို ဖယ်ချန်၍ ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြုအပ်၏။ ထိုဆုံးဖြတ်ချက်သည်လည်း နိရုတ္တိနည်းကိုသာလျှင် မှီ၍ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ကစ္စာယနကျမ်း၌ ဝတ္တမာနာ၏ အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ကုန်သော ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီတို့၏ သင့်လျော်သောအနက်ရှိသော အမည် (အနွတ္ထသညာ) ကို အလိုရှိကုန်သော ငါတို့၏ အလိုဖြစ်၏။ ဤငါတို့၏ အလိုကိုလည်း သဒ္ဓမ္မကို သိတော်မူကြကုန်သော ဆရာသခင်တို့သည် မပယ်မြစ်ဘဲ၊ သဘောတူညီလျက်၊ 'ငါ့ရှင်တို့... ဤသို့လျှင် ဖြစ်၏၊ ငါ့ရှင်တို့... ဤသို့လျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဝမ်းမြောက်စွာ လက်ခံတော်မူကြကုန်၏။ ဗျာကရုဏ်းဆရာတို့သည်လည်း မပယ်မြစ်ဘဲ၊ သဘောတူညီလျက်၊ 'အရှင်ဘုရား... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပါ၏၊ အရှင်ဘုရား... ဤသို့လျှင် ဖြစ်ပါ၏' ဟု ဝမ်းမြောက်စွာ လက်ခံကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရှေးဆရာအားလုံးတို့သည်လည်း ဝမ်းမြောက်စွာ ထောက်ခံအပ်၏၊ မပယ်မြစ်အပ်။


Yasmā hi kātantakaccāyanāni aññamaññaṃ visadisavibhattikkamānipi antarena kiñci visesaṃ niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasenekajjhaṃ saṃsandanti samenti, tasmā niruttinayaññeva sārato gahetvā pañcamīsattamīvibhattīnaṃ anvatthasaññāparikappane amhākaṃ ruci pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā, tasmā eva yo koci imaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ayañhi nayo atīva sukhumo duddaso ca paramāṇuriva, dukkhogāḷho ca mahāgahanamiva, atigambhīro ca mahāsamuddo viya, tasmā imissaṃ saddanītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi sāsanopakāratthaṃ yogo suṭṭhu karaṇīyo. Tathā hi idha katayogehi nāmākhyātādīsu catūsu padesu uppannavādā paravādino jitāva honti.

အကြင်ကြောင့် ကာတန္တရကျမ်း၊ ကစ္စည်းကျမ်းတို့သည် အချင်းချင်း ဝိဘတ်အစီအစဉ် မတူကြသော်လည်း ဘာသာစကား၌ ဝုတ္တ (အတိတ်) စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော အတိတ်စသော ကာလအပြား၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိဘဲ တစ်ခုတည်းသော သဘောအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ညီညွတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါနည်းလမ်းကိုသာလျှင် အနှစ်သာရအားဖြင့် ယူ၍ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ အနွတ္ထသညာ (အနက်နှင့်လျော်သော အမည်) ကို ကြံဆသတ်မှတ်ခြင်း၌ ငါတို့၏ အလိုဆန္ဒသည် ရှေးဆရာတို့ ထောက်ခံအပ်သည်၊ မပယ်မြစ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဤဝါဒကို ဖျက်ဆီး၍ အခြားသောဝါဒကို တည်ဆောက်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်လတ္တံ့ဟူသော ဤအရာသည် မရှိနိုင်ပေ။ ဤနည်းလမ်းသည်ကား မြူမှုန် (ပရမာဏုမြူ) ကဲ့သို့ အလွန်သိမ်မွေ့၍ မြင်နိုင်ခဲလှ၏၊ တောအုပ်ကြီးကဲ့သို့ သက်ဆင်းရခက်လှ၏၊ သမုဒ္ဒရာကြီးကဲ့သို့ အလွန်နက်နဲလှ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် သာသနာတော်အား ချီးမြှောက်ခြင်း အကျိုးငှါ အားထုတ်ခြင်းကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်၏။ ထို့သို့ပြုသဖြင့် ဤကျမ်း၌ အားထုတ်ဖူးသောသူတို့သည် နာမ်၊ အာချာတ် စသော ပုဒ်လေးပါးတို့၌ ပေါ်ပေါက်လာသော ဝါဒရှိကြကုန်သော တစ်ပါးသောဝါဒီတို့ကို အမှန်ပင် အောင်နိုင်ကြကုန်၏။


Muninā munināgena, duṭṭhā pabbajitā jitā;

Yathā yathā asaddhamma-pūraṇā pūraṇādayo.

မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ဆင်မင်းသည် ယုတ်မာကုန်သော သာသနာပ ပဗ္ဗဇိတတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာတရားကို ပြည့်စေတတ်ကုန်သော ပူရဏကဿပအစရှိသော သူတို့ကိုလည်းကောင်း အောင်တော်မူသကဲ့သို့၊


Tathā tathāgatādāyā-nugāyaṃ saddanītiyaṃ;

Katayogehipi jitā, savanti paravādinoti.

ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော အမွေတော်သို့ အစဉ်လိုက်သော ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ လေ့လာအားထုတ်အပ်သော ပယောဂရှိသူတို့သည်လည်း တစ်ပါးသောဝါဒီတို့ကို အောင်နိုင်ကြကုန်၏၊ တစ်ပါးသောဝါဒီတို့သည် ရှုံးနိမ့်ကြရကုန်၏။


Ayaṃ pañcamīsattamīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanā.

ဤသည်ကား ပဉ္စမီနှင့် သတ္တမီဝိဘတ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ထားခြင်း၌ ကျမ်းဂန်ချင်း နှိုင်းယှဉ်ပြခြင်း ဖြစ်၏။


Atha vattamānādīnaṃ vacanatthaṃ kathayāma – tattha vattamānāti kenaṭṭhena vattamānā? Vattamānakālavacanaṭṭhena. Paccuppannabhāvena hi vattatīti vattamāno, paccuppannakriyāsaṅkhāto kālo. Tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti ayaṃ ti antiādivibhatti vattamānā. Tathā [Pg.80] hi ‘‘gacchati devadatto’’ti ettha devadattassa paccuppannaṃ gamanakriyaṃ vibhattibhūto tisaddoyeva vadati, tasmā tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti vattamānāti vuccati. Pañcamīti kenaṭṭhena pañcamī? Pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gamanaṭṭhena, pañcannañca saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi niyogā atītānāgatapaccuppannakālikānaṃ parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ vibhattīnamantare pañcamībhūtāya vattamānāya sayampi paccuppannakālikabhāvena samānaṭṭhānattā pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gacchatīti pañcamī. Yathā nadantī gacchatīti nadī. Tathā niyogā atītānāgatakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīsaṅkhātā catasso vibhattiyo upādāya sayampi vattamānāvibhatti viya pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti pañcamī. Sattamīti kenaṭṭhena sattamī? Sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi atītānāgatapaccuppannakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāpañcamīsaṅkhātā cha vibhattiyo upādāya sayampi paccuppannakālikā hutvā sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti sattamī.

ထို့နောက် ဝတ္တမာနအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဝစနတ္ထ (အမည်ရခြင်းအကြောင်း) ကို ပြဆိုပါအံ့။ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ဝတ္တမာနာဝိဘတ်သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဝတ္တမာနာ မည်သနည်း။ ဝတ္တမာနကာလ (ပစ္စုပ္ပန်ကာလ) ကို ဟောသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် ဝတ္တမာန မည်၏၊ (ထိုဝတ္တမာနသည်) ပစ္စုပ္ပန်ကိရိယာဟု ဆိုအပ်သော ကာလ ဖြစ်၏။ ထိုပစ္စုပ္ပန်ကာလကို ဟောတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဝတ္တမာနကာလသည် ဤဝိဘတ်အား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ဤ ‘တိ’ ‘အန္တိ’ အစရှိသော ဝိဘတ်သည် ဝတ္တမာနာ မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် “ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တော” (ဒေဝဒတ်သည် သွား၏) ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒေဝဒတ်၏ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော သွားခြင်းကိရိယာကို ဝိဘတ်ဖြစ်သော ‘တိ’သဒ္ဒါသည်သာ ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုကိရိယာကို ဟောတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဝတ္တမာနကာလသည် ဤဝိဘတ်အား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဝတ္တမာနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပဉ္စမီ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ပဉ္စမီ မည်သနည်း။ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာန၏ တည်ရာသို့ ရောက်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငါးခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘ပဉ္စမီ’ မည်၏။ ရှင်းအံ့၊ စေခိုင်းခြင်းအနက်ရှိသော (နိယောဂ) ဝိဘတ်သည် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ကာလသုံးပါးတို့တွင် ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ဝတ္တမာနာ ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်ငါးပါးတို့၏ အလယ်၌ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာနာဝိဘတ်နှင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ပစ္စုပ္ပန်ကာလ ဖြစ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် တူညီသော တည်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ဝတ္တမာန၏ တည်ရာသို့ ရောက်တတ် (တူညီတတ်) သောကြောင့် ပဉ္စမီ မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မြည်တတ်သည်ဖြစ်၍ သွားတတ်သောကြောင့် ‘နဒီ’ (မြစ်) မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ စေခိုင်းခြင်းအနက်ရှိသော ထိုဝိဘတ်သည် အတိတ်၊ အနာဂတ် ကာလရှိကြကုန်သော ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ဘဝိဿန္တီ ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်လေးပါးတို့ကို စွဲ၍ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဝတ္တမာနာဝိဘတ်ကဲ့သို့ ငါးခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပဉ္စမီ’ မည်၏။ ‘သတ္တမီ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် သတ္တမီ မည်သနည်း။ ခုနစ်ခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ရှင်းအံ့၊ (သတ္တမီဝိဘတ်သည်) အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ကာလရှိကြကုန်သော ပရောက္ခာ၊ ဟိယျတ္တနီ၊ အဇ္ဇတနီ၊ ဘဝိဿန္တီ၊ ဝတ္တမာနာ၊ ပဉ္စမီ ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဘတ်ခြောက်ပါးတို့ကို စွဲ၍ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ပစ္စုပ္ပန်ကာလရှိသည်ဖြစ်၍ ခုနစ်ခုမြောက်သော အရေအတွက်ကို ပြည့်စေတတ်သောကြောင့် ‘သတ္တမီ’ မည်၏။


Parokkhāti kenaṭṭhena parokkhā? Parokkhe bhavāti atthena. Tathā hi cakkhādindriyasaṅkhātassa akkhassa paro tirobhāvo parokkhaṃ, tabbācakabhāvena parokkhe bhavāti parokkhā. Hiyyattanīti kenaṭṭhena hiyyattanī? Hiyyo pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Ajjatanīti kenaṭṭhena ajjatanī? Ajja pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Bhavissantīti kenaṭṭhena bhavissantī? ‘‘Evaṃ anāgate bhavissatī’’ti atthaṃ pakāsentī eti gacchatīti atthena. Kālātipattīti kenaṭṭhena kālātipatti? Kālassātipatanavacanaṭṭhena. Tathā hi kālassa atipatanaṃ accayo atikkamitvā pavatti kālātipatti, labhitabbassa atthassa nipphattirahitaṃ kriyātikkamanaṃ[Pg.81]. Kāloti cettha kriyā adhippetā. Karaṇaṃ kāro, kāro eva kālo rakārassa lakāraṃ katvā uccāraṇavasena. Ayaṃ pana vibhatti tabbācakattā kālātipattīti. Ayaṃ pana vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā.

‘ပရောက္ခာ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ပရောက္ခာ မည်သနည်း။ မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ သာဓကအားဖြင့် မျက်စိစသော ဣန္ဒြေဟု ဆိုအပ်သော ‘အက္ခ’ ၏ အပြင်ဘက် (ကွယ်ရာ) သည် ‘ပရောက္ခ’ (မျက်ကွယ်) မည်၏၊ ထိုမျက်ကွယ်ကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မျက်ကွယ်၌ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပရောက္ခာ’ မည်၏။ ‘ဟိယျတ္တနီ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဟိယျတ္တနီ မည်သနည်း။ မနေ့ကစ၍ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၍ ထိုအတိတ်ကာလကို ဟောတတ်သောကြောင့် ဟူသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘အဇ္ဇတနီ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် အဇ္ဇတနီ မည်သနည်း။ ယနေ့မှစ၍ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၍ ထိုအတိတ်ကာလကို ဟောတတ်သောကြောင့် ဟူသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ဘဝိဿန္တီ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ဘဝိဿန္တီ မည်သနည်း။ “ဤသို့ နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု အနက်ကို ပြဆိုလျက် ရောက်တတ် (ဖြစ်တတ်) သောကြောင့် ဟူသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ကာလာတိပတ္တိ’ သည် အဘယ်အနက်ကြောင့် ကာလာတိပတ္တိ မည်သနည်း။ ကာလ၏ လွန်မြောက်ခြင်းကို ဟောတတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ရှင်းအံ့၊ ကာလ၏ လွန်မြောက်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ကျော်လွန်၍ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ကာလာတိပတ္တိ’ မည်၏၊ ရရှိအပ်သော အကျိုးတရား၏ ပြီးမြောက်ခြင်း ကင်းလျက် ကိရိယာ ကျော်လွန်သွားခြင်းတည်း။ ဤ၌ ‘ကာလ’ ဟူသည် ကိရိယာကို အလိုရှိအပ်၏။ ပြုခြင်းသည် ‘ကာရ’ မည်၏၊ ထိုကာရသည်သာလျှင် ‘ရ’သဒ္ဒါကို ‘လ’သဒ္ဒါပြု၍ ရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ကာလ’ မည်၏။ ဤဝိဘတ်သည်ကား ထိုကိရိယာ လွန်မြောက်ခြင်းကို ဟောတတ်သောကြောင့် ‘ကာလာတိပတ္တိ’ မည်၏။ ဤသည်ကား ဝတ္တမာနာ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ ဝစနတ္ထကို ခွဲခြားပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Vippakiṇṇavividhanaye, saṃkiṇṇalakkhaṇadharavarasāsane;

Sumatimativaḍḍhanatthaṃ, kathito pakiṇṇakavinicchayo.

အမျိုးမျိုးသော နည်းနာတို့သည် ပျံ့နှံ့လျက်ရှိကုန်သော၊ ရှုပ်ထွေးသော သဘော (လက္ခဏာ) တို့ကို ဆောင်ကုန်သော မြတ်လှစွာသော သာသနာတော်၌ ပညာရှိတို့၏ ပညာကို တိုးပွားစေခြင်းငှါ ‘ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယ’ (အထွေထွေ အဆုံးအဖြတ်) ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားလမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှါ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Pakiṇṇakavinicchayo nāma

ပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယ ဟု အမည်ရသော


Tatiyo paricchedo.

တတိယမြောက် အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။


4. Bhūdhātumayanāmikarūpavibhāga

၄. ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော နာမ်ရုပ် ခွဲခြားခြင်းအပြား


‘‘Bhū sattāya’’nti dhātussa, rūpamākhyātasaññitaṃ;

Tyādyantaṃ lapitaṃ nāna-ppakārehi anākulaṃ.

“ဘူ သတ္တာယံ” ဟု ဆိုအပ်သော ဓာတ်၏ ‘တိ’ အစရှိသော ဝိဘတ် နောက်ဆုံးရှိသော အာချာတ်ဟု အမည်ရသော ရုပ်ကို များစွာသော အပြားတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိစေဘဲ ပြဆိုခဲ့ပြီးပြီ။


Syādyantaṃ, dāni tasseva, rūpaṃ nāmikasavhayaṃ;

Bhāsissaṃ bhāsitatthesu, paṭubhāvāya sotunaṃ.

ယခုအခါ၌ နာမ်ဝိဘတ်ဟု အမည်ရသော၊ ‘သိ’ အစရှိသော ဝိဘတ် နောက်ဆုံးရှိသော ထိုဓာတ်၏ ရုပ်ကို ကြားနာရသောသူတို့၏ ဟောကြားအပ်ပြီးသော အနက်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်း အကျိုးငှါ ငါဟောကြားအံ့။


Yadatthe’ttani nāmeti, para’matthesu vā sayaṃ;

Namatīti tadāhaṃsu, nāmaṃ iti vibhāvino.

အကြင်အနက်၌ မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အနက်တို့၌သော်လည်းကောင်း ကိုယ်တိုင် ညွတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားကို ပညာရှိတို့သည် ‘နာမ’ (နာမ်) ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Nāmaṃ nāmikamiccatra, ekamevetthato bhave;

Tadevaṃ nāmikaṃ ñe yyaṃ, saliṅgaṃ savibhattikaṃ.

ဤကျမ်း၌ ‘နာမ’ နှင့် ‘နာမိက’ ဟူသည် အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနာမိကတရားကို လိင်ရှိသည်၊ ဝိဘတ်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။


Satvābhidhānaṃ liṅganti, itthipumanapuṃsakaṃ;

Vibhattītidha satteva, tattha caṭṭha pavuccare.

ဒြပ် (သတ္တ) ကို ဟောတတ်သော တရားသည် ‘လိင်’ မည်၏၊ ထိုလိင်သည် ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် ဟု သုံးပါးရှိ၏။ ဤကျမ်း၌ ဝိဘတ်တို့သည် ခုနစ်ခုသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ရှစ်ခုမြောက်သော ဝိဘတ် (အာလပန) ကိုလည်း ဟောကြားကုန်၏။


Paṭhamā dutiyā tatiyā, catutthī pañcamī tathā;

Chaṭṭhī ca sattamī cāti, honti satta vibhattiyo.

ပထမာ၊ ဒုတိယာ၊ တတိယာ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ ဟု ဝိဘတ်တို့သည် ခုနစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။


Liṅgatthe paṭhamā sāyaṃ, bhinnā dvedhā siyo iti;

Kammatthe dutiyā sāpi, bhinnā aṃ yo iti dvidhā.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် လိင်၏အနက် (လိင်္ဂတ္ထ) ၌ ပထမာဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုပထမာဝိဘတ်သည် ‘သိ’ ‘ယော’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။ ကံ၏အနက် (ကမ္မတ္ထ) ၌ ဒုတိယောဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုဒုတိယာဝိဘတ်သည်လည်း ‘အံ’ ‘ယော’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။


Karaṇe [Pg.82] tatiyā sāpi, bhinnā nā hi iti dvidhā;

Sampadāne catutthī sā, bhinnā dvedhā sa naṃ iti.

ကရဏအနက်၌ တတိယာဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုတတိယာဝိဘတ်သည်လည်း ‘နာ’ ‘ဟိ’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။ သမ္ပဒါန်အနက်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုစတုတ္ထီဝိဘတ်သည် ‘သ’ ‘နံ’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။


Apādāne pañcamī sā, bhinnā dvedhā smā hi iti;

Chaṭṭhī sāmimhi sā cāpi, bhinnā dvedhā sa naṃ iti.

အပါဒါန်အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုပဉ္စမီဝိဘတ်သည် ‘သ္မာ’ ‘ဟိ’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။ သာမိ (အရှင်) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည်လည်း ‘သ’ ‘နံ’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။


Okāse sattamī sāpi, bhinnā dvedhā smiṃsu iti;

Āmantanaṭṭhamī sāyaṃ, siyoyevāti cuddasa.

ဩကာသ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် သက်၏၊ ထိုသတ္တမီဝိဘတ်သည်လည်း ‘သ္မိံ’ ‘သု’ ဟု နှစ်ပါးကွဲပြား၏။ အာလပန (ခေါ်ကြားခြင်း) အနက်ရှိသော ရှစ်ခုမြောက်သော ဝိဘတ်သည် ‘သိ’ ‘ယော’ သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဝိဘတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်လေးလုံး ဖြစ်ကုန်၏။


Vacanadvayasaṃyuttā, ekekā tā vibhattiyo;

Satvamitiha viññeyyo, attho so dabbasaññito.

ထိုဝိဘတ်တို့သည် တစ်ခုချင်းစီ ဝစနနှစ်ပါး (ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်) နှင့် ယှဉ်ကုန်၏။ ဤ၌ အနက်ဟူသည် ‘သတ္တ’ ဟု သိအပ်၏၊ ထိုအနက်သည် ‘ဒဗ္ဗ’ (ဒြပ်) ဟု အမည်ရ၏။


Yo karotisa kattātu, taṃ kammaṃ yaṃ karoti vā;

Kubbate yena vā tantu, karaṇaṃ iti saññitaṃ.

အကြင်သူသည် ပြုတတ်၏၊ ထိုသူသည်ကား ကတ္တား (ပြုလုပ်သူ) မည်၏။ အကြင်ပြုလုပ်အပ်သောအရာကို ပြု၏၊ ထိုပြုလုပ်အပ်သောအရာသည် ကံ (ပြုလုပ်ခံရသောအရာ) မည်၏။ အကြင်အရာဖြင့် ပြုလုပ်၏၊ ထိုအရာသည်ကား ‘ကရဏ’ (ကိရိယာ) ဟု အမည်ရ၏။


Deti rocati vā yassa, sampadānanti taṃ mataṃ;

Yatopeti bhayaṃ vā taṃ, apādānanti kittitaṃ.

အကြင်သူအား ပေးလှူ၏၊ သို့မဟုတ် အကြင်သူသည် နှစ်သက်၏၊ ထိုသူကို 'သမ္ပဒါန်' ဟု သိအပ်၏။ အကြင်မှ ဘေး သို့မဟုတ် ဘေးရန်သို့ ကပ်ရောက်၏၊ ထိုအရာကို 'အပါဒါန်' ဟု ကျော်စောအပ် (ခေါ်ဆိုအပ်) ၏။


Yassāyatto samūhovā, taṃ ve sāmīti desitaṃ;

Yasmiṃ karoti kiriyaṃ, tadokāsanti sadditaṃ.

အကြင်သူ၌ အစုအဝေးသည်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသည်လည်းကောင်း အစိုးရခြင်းရှိ၏၊ ထိုသူကို 'သာမိ' (ပိုင်ရှင်) ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အကြင်အရာ၌ ကိရိယာ (ပြုလုပ်ခြင်း) ကို ပြုတတ်၏၊ ထိုအရာကို 'သြကာသ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Yadālapati taṃ vatthu, āmantanamudīritaṃ;

Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vā pana.

အကြင်ဝတ္ထုကို ခေါ်ဝေါ်၏၊ ထိုဝတ္ထုကို 'အာမန္တန' (အာလုပ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသောသူအား အသံဖြင့် မျက်နှာမူစေခြင်းသည်လည်း 'အာမန္တန' မည်၏။


Vinā ālapanatthaṃ liṅgatthādīsu paṭhamādivibhattuppatti upalakkhaṇavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ.

အာလုပ်အနက်ကို ကြဉ်၍ လိင်္ဂတ္ထစသည်တို့၌ ပထမာစသော ဝိဘတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဥပလက္ခဏနည်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Idamettha niruttilakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ – paccattavacane paṭhamā vibhatti bhavati, upayogavacane dutiyā vibhatti bhavati, karaṇavacane tatiyā vibhatti bhavati, sampadānavacane catutthī vibhatti bhavati, nissakkavacane pañcamī vibhatti bhavati, sāmivacane chaṭṭhī vibhatti bhavati, bhummavacane sattamī vibhatti bhavati, āmantanavacane aṭṭhamī vibhatti bhavati. Tatruddānaṃ –

ဤကျမ်းစာ၌ ဤသို့သော နိရုတ္တိလက္ခဏာကို မှတ်အပ်၏ - ပစ္စတ္တဝစန၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဥပယောဂဝစန၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ကရဏဝစန၌ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ သမ္ပဒါနဝစန၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ နိဿက္ကဝစန၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ သာမိဝစန၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ဘုမ္မဝစန၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ အာမန္တနဝစန၌ အဋ္ဌမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုဝိဘတ်တို့ကို ပေါင်းရုံးပြသော ဂါထာ (ဥဒ္ဒါန) ကား -


Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummamālapanaṭṭhamaṃ.

ပစ္စတ္တဝစန၊ ဥပယောဂဝစန၊ ကရဏဝစန၊ သမ္ပဒါနဝစန၊ နိဿက္ကဝစန၊ သာမိဝစန၊ ဘုမ္မဝစနနှင့် ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်သော အာလပနဝစနတို့တည်း။


Tatra [Pg.83] paccattavacanaṃ nāma tividhaliṅgavavatthānagatānaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ paccattasabhāvaniddesattho. Upayogavacanaṃ nāma yo yaṃ karoti, tena tadupayuttaparidīpanattho. Karaṇavacanaṃ nāma tajjāpakatanibbattakaparidīpanattho. Sampadānavacanaṃ nāma tappadānaparidīpanattho. Nissakkavacanaṃ nāma tannissaṭatadapagamaparidīpanattho. Sāmivacanaṃ nāma tadissaraparidīpanattho. Bhummavacanaṃ nāma tappatiṭṭhāparidīpanattho. Āmantanavacanaṃ nāma tadāmantanaparidīpanattho. Evaṃ ñatvā payogāni asammuyhantena yojetabbāni.

ထိုဝိဘတ်တို့တွင် ပစ္စတ္တဝစန မည်သည် သုံးပါးသော လိင်အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်ကုန်သော ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၏ မိမိတို့သဘောကိုသာ ညွှန်ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဥပယောဂဝစန မည်သည် အကြင်သူသည် အကြင်ပြုလုပ်မှုကို ပြု၏၊ ထိုပြုလုပ်သူ ပြုအပ်သော ကံတရားကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ကရဏဝစန မည်သည် ထိုကံကို သိစေတတ်၊ ပြီးစေတတ်သော ကရိုဏ်း (တန်ဆာပလာ/အကြောင်း) ကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ သမ္ပဒါနဝစန မည်သည် ထိုသူအား ပေးလှူခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ နိဿက္ကဝစန မည်သည် ထိုအရာမှ ထွက်ခွာခြင်း၊ ဖဲခွာခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ သာမိဝစန မည်သည် ထိုဝတ္ထု၏ အရှင်သခင် အစိုးရမှုကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဘုမ္မဝစန မည်သည် ထိုတည်ရာ မှီရာကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ အာမန္တနဝစန မည်သည် ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ဤသို့ သိရှိ၍ ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို မတွေဝေဘဲ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Bhūto, bhāvako, bhavo, abhavo, bhāvo, abhāvo, sabhāvo, sabbhāvo, sambhavo, pabhavo, pabhāvo, anubhavo, ānubhāvo, parābhavo, vibhavo, pātubhāvo, āvibhāvo, tirobhāvo, vinābhāvo, sotthibhāvo, atthibhāvo, natthibhāvoti okārantapulliṅgaṃ.

ဘူတော၊ ဘာဝကော၊ ဘဝေါ၊ အဘဝေါ၊ ဘာဝေါ၊ အဘာဝေါ၊ သဘာဝေါ၊ သဗ္ဘာဝေါ၊ သမ္ဘဝေါ၊ ပဘဝေါ၊ ပဘာဝေါ၊ အနုဘဝေါ၊ အာနုဘာဝေါ၊ ပရာဘဝေါ၊ ဝိဘဝေါ၊ ပါတုဘာဝေါ၊ အာဝိဘာဝေါ၊ တိရောဘာဝေါ၊ ဝိနာဘာဝေါ၊ သောတ္ထိဘာဝေါ၊ အတ္ထိဘာဝေါ၊ နတ္ထိဘာဝေါ ဤသည်တို့ကား 'အို' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Abhibhavitā, paribhavitā, anubhavitā, samanubhavitā, bhāvitā, paccanubhavitāti ākārantapulliṅgaṃ.

အဘိဘဝိတာ၊ ပရိဘဝိတာ၊ အနုဘဝိတာ၊ သမနုဘဝိတာ၊ ဘာဝိတာ၊ ပစ္စနုဘဝိတာ ဤသည်တို့ကား 'အာ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Bhavaṃ, parābhavaṃ, paribhavaṃ, abhibhavaṃ, anubhavaṃ, samanubhavaṃ, paccanubhavaṃ, pabhavaṃ, appabhavanti niggahītantapulliṅgaṃ.

ဘဝံ၊ ပရာဘဝံ၊ ပရိဘဝံ၊ အဘိဘဝံ၊ အနုဘဝံ၊ သမနုဘဝံ၊ ပစ္စနုဘဝံ၊ ပဘဝံ၊ အပ္ပဘဝံ ဤသည်တို့ကား နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Dhanabhūti, siribhūti, sotthibhūti, suvatthibhūtīti ikārantapulliṅgaṃ.

ဓနဘူတိ၊ သိရိဘူတိ၊ သောတ္ထိဘူတိ၊ သုဝတ္ထိဘူတိ ဤသည်တို့ကား 'အိ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Bhāvī, vibhāvī, sambhāvī, paribhāvīti īkārantapulliṅgaṃ.

ဘာဝီ၊ ဝိဘာဝီ၊ သမ္ဘာဝီ၊ ပရိဘာဝီ ဤသည်တို့ကား 'အီ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Sayambhū, pabhū, abhibhū, vibhū, adhibhū, patibhū, gotrabhū, vatrabhū, parābhibhū, rūpābhibhū, saddābhibhū, gandhābhibhū, rasābhibhū, phoṭṭhabbābhibhū, dhammābhibhū, sabbābhibhūti ūkārantapulliṅgaṃ.

သယမ္ဘူ၊ ပဘူ၊ အဘိဘူ၊ ဝိဘူ၊ အဓိဘူ၊ ပတိဘူ၊ ဂေါတြဘူ၊ ဝတြဘူ၊ ပရာဘိဘူ၊ ရူပါဘိဘူ၊ သဒ္ဒါဘိဘူ၊ ဂန္ဓာဘိဘူ၊ ရသာဘိဘူ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာဘိဘူ၊ ဓမ္မာဘိဘူ၊ သဗ္ဗာဘိဘူ ဤသည်တို့ကား 'ဦ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Imānettha chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni.

ဤကျမ်းစာ၌ ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ဤခြောက်ပါးသော ပုလ္လိင်တို့ကို ပြဆိုအပ်ပြီ။


Ukārantaṃ [Pg.84] pulliṅgaṃtu bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ panukārantapulliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘bhikkhu, hetu’’iti. Tena saddhiṃ sattavidhāni pulliṅgāni honti, sabbānetāni sabhāvatoyeva pulliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattoti atthavācako bhūtasaddoyeva niyogā pulliṅgantipi daṭṭhabbo.

'ဥ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်သည်ကား ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသည်ဖြစ်၍ မထင်ရှား (အသုံးနည်း) ၏။ အခြားဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော 'ဥ' ကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်သည်ကား "ဘိက္ခု၊ ဟေတု" ဟူ၍ ထင်ရှား၏။ ထို 'ဥ' ကာရန်နှင့်တကွ ခုနစ်ပါးသော ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤအားလုံးတို့သည် သဘာဝအားဖြင့်သာ ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ သတ္တဝါအနက်ကို ဟောတတ်သော 'ဘူတ' သဒ္ဒါသည်လည်း မလွဲဧကန် ပုလ္လိင်၌သာ တည်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Ye pana ‘‘yo dhammo bhūto, yā dhammajāti bhūtā, yaṃ dhammajātaṃ bhūta’’nti evaṃ liṅgattaye yojanārahattā aniyataliṅgā aññepi bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo sandissanti pāvacanavare, tepi nānopasagganipātapadehi yojanavasena saddaracanāyaṃ sukhumatthaggahaṇe ca viññūnaṃ kosallajananatthaṃ niyatapulliṅgesu pakkhipitvā dassessāma.

စင်စစ်သော်ကား "ယော ဓမ္မော ဘူတော၊ ယာ ဓမ္မဇာတိ ဘူတာ၊ ယံ ဓမ္မဇာတံ ဘူတံ" ဟု ဤသို့ လိင်သုံးပါးလုံး၌ ယှဉ်စပ်ထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မမြဲသော လိင် (အနိယတလိင်) ရှိကုန်သော အခြားသော ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ သဒ္ဒါစသည်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတော် (ပါဝစန) ၌ ထင်ရှားရှိကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့ကိုလည်း အထူးထူးသော ဥပသဂ်၊ နိပါတ်ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းအားဖြင့် သဒ္ဒါဝါကျဖွဲ့ရာ၌လည်းကောင်း၊ နက်နဲသော အနက်ကို သိရာ၌လည်းကောင်း ပညာရှိတို့အား ကျွမ်းကျင်မှု ဖြစ်စေခြင်းငှာ မြဲသော ပုလ္လိင် (နိယတပုလ္လိင်) တို့၌ ထည့်သွင်း၍ ပြသပါအံ့။


Seyyathidaṃ? Bhūto, parābhūto, sambhūto, vibhūto, pātubhūto, āvibhūto, tirobhūto, vinābhūto, bhabbo, paribhūto, abhibhūto, adhibhūto, addhabhūto, anubhūto, samanubhūto, paccanubhūto, bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito, anuparibhūto, paribhavitabbo, paribhotabbo, paribhavanīyo, abhibhavitabbo, abhibhotabbo, abhibhavanīyo, adhibhavitabbo, adhibhotabbo, adhibhavanīyo, anubhavitabbo, anubhotabbo, anubhavanīyo, samanubhavitabbo, samanubhotabbo, samanubhavanīyo, paccanubhavitabbo, paccanubhotabbo, paccanubhavanīyo, bhāvetabbo, bhāvanīyo, sambhāvetabbo, sambhāvanīyo, vibhāvetabbo, vibhāvanīyo, paribhāvetabbo, paribhāvanīyo, bhavamāno, vibhavamāno, paribhavamāno, abhibhavamāno, anubhavamāno, samanubhavamāno, paccanubhavamāno, anubhonto, samanubhonto, paccanubhonto, sambhonto, abhisambhonto, bhāvento, sambhāvento, vibhāvento[Pg.85], paribhāvento, paribhaviyamāno, paribhuyyamāno, abhibhaviyamāno, abhibhūyamāno, anubhaviyamāno, anubhuyyamāno, samanubhaviyamāno, samanubhuyyamāno, paccanubhaviyamāno, paccanubhuyyamānoti imāni niyatapulliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evamokārantādivasena chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ tāva pulliṅgavasena udāharaṇuddeso.

အဘယ်နည်းဟူမူ - ဘူတော၊ ပရာဘူတော၊ သမ္ဘူတော၊ ဝိဘူတော၊ ပါတုဘူတော၊ အာဝိဘူတော၊ တိရောဘူတော၊ ဝိနာဘူတော၊ ဘဗ္ဗော၊ ပရိဘူတော၊ အဘိဘူတော၊ အဓိဘူတော၊ အဒ္ဓဘူတော၊ အနုဘူတော၊ သမနုဘူတော၊ ပစ္စနုဘူတော၊ ဘာဝိတော၊ သမ္ဘာဝိတော၊ ဝိဘာဝိတော၊ ပရိဘာဝိတော၊ အနုပရိဘူတော၊ ပရိဘဝိတဗ္ဗော၊ ပရိဘောတဗ္ဗော၊ ပရိဘဝနီယော၊ အဘိဘဝိတဗ္ဗော၊ အဘိဘောတဗ္ဗော၊ အဘိဘဝနီယော၊ အဓိဘဝိတဗ္ဗော၊ အဓိဘောတဗ္ဗော၊ အဓိဘဝနီယော၊ အနုဘဝိတဗ္ဗော၊ အနုဘောတဗ္ဗော၊ အနုဘဝနီယော၊ သမနုဘဝိတဗ္ဗော၊ သမနုဘောတဗ္ဗော၊ သမနုဘဝနီယော၊ ပစ္စနုဘဝိတဗ္ဗော၊ ပစ္စနုဘောတဗ္ဗော၊ ပစ္စနုဘဝနီယော၊ ဘာဝေတဗ္ဗော၊ ဘာဝနီယော၊ သမ္ဘာဝေတဗ္ဗော၊ သမ္ဘာဝနီယော၊ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော၊ ဝိဘာဝနီယော၊ ပရိဘာဝေတဗ္ဗော၊ ပရိဘာဝနီယော၊ ဘဝမာနော၊ ဝိဘဝမာနော၊ ပရိဘဝမာနော၊ အဘိဘဝမာနော၊ အနုဘဝမာနော၊ သမနုဘဝမာနော၊ ပစ္စနုဘဝမာနော၊ အနုဘောန္တော၊ သမနုဘောန္တော၊ ပစ္စနုဘောန္တော၊ သမ္ဘောန္တော၊ အဘိသမ္ဘောန္တော၊ ဘာဝေန္တော၊ သမ္ဘာဝေန္တော၊ ဝိဘာဝေန္တော၊ ပရိဘာဝေန္တော၊ ပရိဘဝိယမာနော၊ ပရိဘုယျမာနော၊ အဘိဘဝိယမာနော၊ အဘိဘူယမာနော၊ အနုဘဝိယမာနော၊ အနုဘုယျမာနော၊ သမနုဘဝိယမာနော၊ သမနုဘုယျမာနော၊ ပစ္စနုဘဝိယမာနော၊ ပစ္စနုဘုယျမာနော ဤသည်တို့ကား မြဲသော ပုလ္လိင်တို့၌ ထည့်သွင်းအပ်သော လိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် 'အို' ကာရန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ခြောက်ပါးသော ပုလ္လိင်တို့ကို ပြဆိုအပ်ပြီ။ ဤကား ပုလ္လိင်အစွမ်းဖြင့် ဥဒါဟရုဏ်တို့ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Bhāvikā, bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, paribhāvanāti ākārantaitthiliṅgaṃ.

ဘာဝိကာ၊ ဘာဝနာ၊ ဝိဘာဝနာ၊ သမ္ဘာဝနာ၊ ပရိဘာဝနာ ဤသည်တို့ကား 'အာ' ကာရန်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Bhūmi, bhūti, vibhūti. Ikārantaitthiliṅgaṃ.

ဘူမိ၊ ဘူတိ၊ ဝိဘူတိ ဤသည်တို့ကား 'အိ' ကာရန်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Bhūrī, bhūtī, bhotī, vibhāvinī, parivibhāvinī, sambhāvinī, pātubhavantī, pātubhontī, paribhavantī, paribhontī, abhibhavantī, abhibhontī, adhibhavantī, adhibhontī, anubhavantī, anubhontī, samanubhavantī, samanubhontī, paccanubhavantī, paccanubhontī, abhisambhavantī, abhisambhontīti īkārantaitthiliṅgaṃ.

ဘူရီ၊ ဘူတီ၊ ဘောတီ၊ ဝိဘာဝိနီ၊ ပရိဝိဘာဝိနီ၊ သမ္ဘာဝိနီ၊ ပါတုဘဝန္တီ၊ ပါတုဘောန္တီ၊ ပရိဘဝန္တီ၊ ပရိဘောန္တီ၊ အဘိဘဝန္တီ၊ အဘိဘောန္တီ၊ အဓိဘဝန္တီ၊ အဓိဘောန္တီ၊ အနုဘဝန္တီ၊ အနုဘောန္တီ၊ သမနုဘဝန္တီ၊ သမနုဘောန္တီ၊ ပစ္စနုဘဝန္တီ၊ ပစ္စနုဘောန္တီ၊ အဘိသမ္ဘဝန္တီ၊ အဘိသမ္ဘောန္တီ ဤသည်တို့ကား 'အီ' ကာရန်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Bhū, abhū. Ūkārantaitthiliṅgaṃ.

ဘူ၊ အဘူ ဤသည်တို့ကား 'ဦ' ကာရန်ရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်သည်။


Imānettha catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni.

ဤကျမ်းစာ၌ ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ဤလေးပါးသော ဣတ္ထိလိင်တို့ကို ပြဆိုအပ်ပြီ။


Ukārantitthiliṅgaṃ bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ pana ukārantitthiliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘dhātu, dhenu’’iti. Tena saddhiṃ pañcavidhāni itthiliṅgāni honti, okārantassa vā gosaddassa itthiliṅgabhāve tena saddhiṃ chabbidhānipi honti, sabbānetāni sabhāvatoyevitthiliṅgānīti daṭṭhabbāni. Etthāpi aniyataliṅgā bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo itthiliṅgavasena yujjante.

ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည် မထင်ရှား (မရှိသလောက် ရှား) ၏။ အခြားဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည်ကား 'ဓာတု၊ ဓေနု' ဟူ၍ ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုဥကာရန္တနှင့်တကွ ဣတ္ထိလိင်တို့သည် ငါးမျိုးဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဩကာရန္တဖြစ်သော 'ဂေါ' သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်၌ ထိုဩကာရန္တနှင့်တကွ ခြောက်မျိုးတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအားလုံးတို့သည် သဘာဝအားဖြင့်သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း အနိယတလိင်ဖြစ်ကုန်သော ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Kathaṃ? Bhūtā, parābhūtā, sambhūtāti sabbaṃ vitthārato gahetabbaṃ ‘‘anubhonto samanubhonto’’tiādīni nava padāni [Pg.86] vajjetvā. Tāni hi īkārantavasena yojitāni. Imāni niyataliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ ākārantādivasena catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ itthiliṅgavasena udāharaṇuddeso.

အဘယ်သို့နည်း? 'ဘူတာ၊ ပရာဘူတာ၊ သမ္ဘူတာ' အစရှိသဖြင့် 'အနုဘောန္တော၊ သမနုဘောန္တော' အစရှိသော ကိုးပုဒ်တို့ကို ကြဉ်၍ အလုံးစုံကို အကျယ်အားဖြင့် ယူအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည်ကား ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့သည် နိယတလိင်တို့၌ ထည့်သွင်းအပ်သော လိင် (ပက္ခိတ္တလိင်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ အာကာရန္တ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော လေးမျိုးသော ဣတ္ထိလိင်တို့ကို ပြအပ်ပြီ။ ဤသည်ကား ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ဥဒါဟရုဒ္ဒေသ ဖြစ်၏။


Bhūtaṃ, mahābhūtaṃ, bhavittaṃ, bhūnaṃ, bhavanaṃ, parābhavanaṃ, sambhavanaṃ, vibhavanaṃ, pātubhavanaṃ, āvibhavanaṃ, tirobhavanaṃ, vinābhavanaṃ, sotthibhavanaṃ, paribhavanaṃ, abhibhavanaṃ, adhibhavanaṃ, anubhavanaṃ, samanubhavanaṃ, paccanubhavananti niggahītantanapuṃsakaliṅgaṃ.

ဘူတံ၊ မဟာဘူတံ၊ ဘဝိတ္တံ၊ ဘူနံ၊ ဘဝနံ၊ ပရာဘဝနံ၊ သမ္ဘဝနံ၊ ဝိဘဝနံ၊ ပါတုဘဝနံ၊ အာဝိဘဝနံ၊ တိရောဘဝနံ၊ ဝိနာဘဝနံ၊ သောတ္ထိဘဝနံ၊ ပရိဘဝနံ၊ အဘိဘဝနံ၊ အဓိဘဝနံ၊ အနုဘဝနံ၊ သမနုဘဝနံ၊ ပစ္စနုဘဝနံ ဟူသည် နိဂ္ဂဟီတန္တ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Atthavibhāvi, dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ.

အတ္ထဝိဘာဝိ၊ ဓမ္မဝိဘာဝိ ဟူသည် ဣကာရန္တ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Gotrabhu, cittasahabhu, nacittasahabhu. Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ.

ဂေါတြဘု၊ စိတ္တသဟဘု၊ နစိတ္တသဟဘု ဟူသည် ဥကာရန္တ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Sabbānetāni sabhāvatoyeva napuṃsakaliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattabhūtarūpavācako bhūtasaddoyeva niyogā napuṃsakaliṅgotipi daṭṭhabbaṃ. Etthāpi aniyataliṅgā bhūta parābhūta sambhūtasaddādayo napuṃsakaliṅgavasena yujjante.

ဤအားလုံးတို့သည် သဘာဝအားဖြင့်သာလျှင် နပုံသကလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ ဤ၌ သတ္တဝါနှင့် ဘူတရုပ်တို့ကို ဟောတတ်သော 'ဘူတ' သဒ္ဒါသည်သာ စည်းကမ်းချက်အားဖြင့် (နိယောဂအားဖြင့်) နပုံသကလိင်လည်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌လည်း အနိယတလိင်ဖြစ်ကုန်သော ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Kathaṃ? Bhūtaṃ, parābhūtaṃ, sambhūtaṃ, vibhūtaṃ. Peyyālo. Samanubhavamānaṃ, paccanubhavamānaṃ, anubhontaṃ, anubhavantaṃ, samanubhontaṃ, samanubhavantaṃ, paccanubhontaṃ, paccanubhavantaṃ, sambhontaṃ, sambhavantaṃ, abhisambhontaṃ, abhisambhavantaṃ, pātubhontaṃ, pātubhavantaṃ, paribhontaṃ, paribhavantaṃ, abhibhontaṃ, abhibhavantaṃ, adhibhontaṃ, adhibhavantaṃ, bhāventaṃ, sambhāventaṃ, vibhāventaṃ, paribhāventaṃ, paribhāviyamānaṃ, paribhuyyamānaṃ, peyyālo. Paccanubhaviyamānaṃ, paccanubhuyyamānanti imāni niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ niggahītantādivasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni[Pg.87]. Ayaṃ napuṃsakaliṅgavasena udāharaṇuddeso, evaṃ pulliṅgādivasena liṅgattayaṃ bhūdhātumayamuddiṭṭhaṃ.

အဘယ်သို့နည်း? 'ဘူတံ၊ ပရာဘူတံ၊ သမ္ဘူတံ၊ ဝိဘူတံ' ပေယျာလ။ 'သမနုဘဝမာနံ၊ ပစ္စနုဘဝမာနံ၊ အနုဘောန္တံ၊ အနုဘဝန္တံ၊ သမနုဘောန္တံ၊ သမနုဘဝန္တံ၊ ပစ္စနုဘောန္တံ၊ ပစ္စနုဘဝန္တံ၊ သမ္ဘောန္တံ၊ သမ္ဘဝန္တံ၊ အဘိသမ္ဘောန္တံ၊ အဘိသမ္ဘဝန္တံ၊ ပါတုဘောန္တံ၊ ပါတုဘဝန္တံ၊ ပရိဘောန္တံ၊ ပရိဘဝန္တံ၊ အဘိဘောန္တံ၊ အဘိဘဝန္တံ၊ အဓိဘောန္တံ၊ အဓိဘဝန္တံ၊ ဘာဝေန္တံ၊ သမ္ဘာဝေန္တံ၊ ဝိဘာဝေန္တံ၊ ပရိဘာဝေန္တံ၊ ပရိဘာဝိယမာနံ၊ ပရိဘုယျမာနံ' ပေယျာလ။ 'ပစ္စနုဘဝိယမာနံ၊ ပစ္စနုဘုယျမာနံ' ဟူ၍ ဤပုဒ်တို့သည် နိယတနပုံသကလိင်တို့၌ ထည့်သွင်းအပ်သော လိင် (ပက္ခိတ္တလိင်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နိဂ္ဂဟီတန္တ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော သုံးမျိုးသော နပုံသကလိင်တို့ကို ပြအပ်ပြီ။ ဤသည်ကား နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့် ဥဒါဟရုဒ္ဒေသ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပုလ္လိင် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော လိင်သုံးပါးကို ညွှန်ပြအပ်ပြီ။


Ettha me appasiddhāti, ye ye saddā pakāsitā;

Te te pāḷippadesesu, maggitabbā vibhāvinā.

ဤငါ့စကားရပ်၌ အကြင်အကြင်သဒ္ဒါတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။ ထိုထိုသဒ္ဒါတို့ကို ပညာရှိသည် ပါဠိတော် အသီးသီးတို့၌ ရှာဖွေအပ်ကုန်၏။


O, ā, bindu, i, ī, u, ū-antime sattadhā ṭhitā;

Ñe yyā pulliṅgabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā.

ဩ၊ အာ၊ ဗိန္ဒု၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ ဟူသော အဆုံးရှိကုန်သော ခုနစ်မျိုးသော အပြားတို့၌ တည်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့ကို ပုလ္လိင်အပြားတို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။


Ā ivaṇṇo cuvaṇṇo ca, pañca antā sarūpato;

Itthibhedāti viññeyyā, okārantena chāpi vā.

အာ၊ ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ) ဟူသော အဆုံးငါးမျိုးတို့သည် ကိုယ်ပိုင်သဘာဝအားဖြင့် ဣတ္ထိလိင်အပြားတို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဩကာရန္တနှင့်တကွ ခြောက်မျိုးတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Bindu, i, u-ime antā, tayo ñeyyā vibhāvinā;

Napuṃsakappabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā.

ဗိန္ဒု၊ ဣ၊ ဥ ဟူသော ဤအဆုံးသုံးမျိုးတို့ကို နပုံသကလိင်အပြားတို့ဟူ၍ ပညာရှိသည် သိအပ်ကုန်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။


Antā satteva pulliṅge, itthiyaṃ pañca vā cha vā;

Napuṃsake tayo evaṃ, dasa pañcahi chabbidhā.

ဤသို့လျှင် ပုလ္လိင်၌ အဆုံးခုနစ်မျိုး၊ ဣတ္ထိလိင်၌ ငါးမျိုး သို့မဟုတ် ခြောက်မျိုး၊ နပုံသကလိင်၌ သုံးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့အားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးမျိုး သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏။


Yasmā panettha ‘‘bhūto’’tiādayo saddā nibbacanābhidheyyakathanatthasādhakavacanapariyāyavacanatthuddhāravasena vuccamānā pākaṭā honti suviññeyyā ca, tasmā imesaṃ nibbacanādīni yathāsambhavaṃ vakkhāma viññūnaṃ tuṭṭhijananatthañceva sotārānamatthesu paṭutarabuddhipaṭilābhāya ca. Tatra bhūtoti khandhapātubhāvena bhavatīti bhūto, idaṃ tāva nibbacanaṃ. ‘‘Bhūto’’ti sabbasaṅgāhakavasena satto vuccati, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto. Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Atha vā bhūtoti evaṃnāmako amanussajātiyo sattaviseso, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhūtavijjā, bhūtavejjo, bhūtaviggahito’’ti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Yañca pana ‘‘satto macco pajā’’tiādikaṃ tattha tattha āgataṃ vacanaṃ, idaṃ sattoti [Pg.88] atthavācakassa bhūtasaddassa pariyāyavacanaṃ. Yañca niddesapāḷiyaṃ ‘‘maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jagu jantu hindagu manujo’’ti āgataṃ, idampi pariyāyavacanameva. Tāni sabbāni piṇḍetvā vuccante –

စင်စစ်သော်ကား ဤကျမ်း၌ 'ဘူတော' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန)၊ အဘိဓေယျကထန၊ အတ္ထသာဓကဝစန၊ ပရိယာယဝစနနှင့် အတ္ထုဒ္ဓါရတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောကြားအပ်သည်ရှိသော် ထင်ရှားကုန်၏၊ ကောင်းစွာလည်း သိလွယ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့၏ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကြားနာရသော သူတို့၏ အနက်အဓိပ္ပပ္ပါယ်တို့၌ သာလွန်ထက်မြက်သော ဉာဏ်ကို ရရှိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဂြိုဟ်အစရှိသည်တို့ကို ဖြစ်နိုင်သမျှ ပြောကြားပါအံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် 'ဘူတော' ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်၏ဟူ၍ 'ဘူတော' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန) တည်း။ 'ဘူတော' ဟု အလုံးစုံကို ခြုံငုံယူခြင်း အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါကို ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား အဘိဓေယျကထနတည်း။ 'ယော စ ကာလဃသော ဘူတော။ သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ၊ ဘူတာ လောကေ သမုဿယံ' ဟူသော ဤပါဠိသည်လည်း ဤအနက်၏ သာဓကစကား (အတ္ထသာဓကဝစန) တည်း။ သို့မဟုတ် 'ဘူတော' ဟူသည် ဤအမည်ရှိသော လူမဟုတ်သော (အမနုဿ) မျိုးနွယ်ဖြစ်သော သတ္တဝါထူးကို ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား အဘိဓေယျကထနတည်း။ 'ဘူတဝိဇ္ဇာ၊ ဘူတဝေဇ္ဇော၊ ဘူတဝိဂ္ဂဟိတော' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဤအနက်၏ သာဓကစကားတည်း။ အကြင် 'သတ္တော၊ မစ္စော၊ ပဇာ' အစရှိသော ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌ လာသော စကားသည်လည်း ရှိ၏။ ဤစကားသည် သတ္တဝါဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော 'ဘူတ' သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယဝစန (ဝေဝုစ်စကား) ဖြစ်၏။ နိဒ္ဒေသပါဠိတော်၌ 'မစ္စောတိ သတ္တော နရော မာနဝေါ ပေါသော ပုဂ္ဂလော ဇီဝေါ ဇဂု ဇန္တု ဟိန္ဒဂု မနုဇော' ဟူ၍ လာသော စကားသည်လည်း ရှိ၏။ ဤစကားသည်လည်း ပရိယာယဝစန (ဝေဝုစ်စကား) သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုစကားလုံးအားလုံးကို စုပေါင်း၍ ပြောကြားအပ်ကုန်အံ့ -


Satto macco jano bhūto, pāṇo hindagu puggalo;

Jantu jīvo jagu yakkho, pāṇī dehī tathāgato.

သတ္တော၊ မစ္စော၊ ဇနော၊ ဘူတော၊ ပါဏော၊ ဟိန္ဒဂု၊ ပုဂ္ဂလော၊ ဇန္တု၊ ဇီဝေါ၊ ဇဂု၊ ယက္ခော၊ ပါဏီ၊ ဒေဟီ၊ တထာဂတော။


Sattavo mātiyo loko, manujo mānavo naro;

Poso sarīrīti pume, bhūtamiti napuṃsake.

သတ္တဝေါ၊ မာတိယော၊ လောကော၊ မနုဇော၊ မာနဝေါ၊ နရော၊ ပေါသော၊ သရီရီ ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဘူတံ' ဟူသည် နပုံသကလိင်၌ ဖြစ်၏။


Pajāti itthiyaṃ vutto, liṅgato, na ca atthato;

Evaṃ tiliṅgikā honti, saddā sattābhidhānakā.

'ပဇာ' ဟူသော သဒ္ဒါကို လိင်အားဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဟောအပ်၏၊ အနက်အားဖြင့်မူကား မဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် သတ္တဝါကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတို့သည် လိင်သုံးပါးလုံး၌ ရှိကုန်၏။


Yo so jaṅghāya ulati, so satto jaṅghalo idha;

Pāṇadehābhidhānehi, sattanāmaṃ papañcitaṃ.

အကြင်သူသည် ခြေသလုံးဖြင့် သွားတတ်၏၊ ထိုသူကို ဤလောက၌ ဇင်္ဃလ (ခြေသလုံးသန်သူ) သတ္တဝါဟု ဆိုအပ်၏။ ပါဏ၊ ดေဟ အစရှိသော အမည်တို့ဖြင့် သတ္တဝါ၏ အမည်ကို ချဲ့ထွင်၍ ပြအပ်ပြီ။


Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘pariyāyavacana’’nti ca ‘‘abhidhāna’’nti ca ‘‘saṅkhā’’tiādīni ca ekatthāni adhippetāni, atthuddhāravasena pana bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātusassatavijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati, tappayogo upari atthattikavibhāge āvibhavissati. Bhāvakoti bhāvetīti bhāvako, idaṃ nibbacanaṃ. Yo bhāvanaṃ karoti, so bhāvako. Idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhāvako nipako dhīro’’ti idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. ‘‘Bhāvako bhāvanāpasuto bhāvanāpayutto bhāvanāsampanno’’ti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Imāni ‘‘bhūto bhāvako’’ti dve padāni suddhakattuhetukattuvasena vuttānīti. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nibbacana’’nti ca ādīni [Pg.89] avatvā katthaci atthasādhakavacanaṃ pariyāyavacanaṃ atthuddhārañca yathārahaṃ dassessāma. Tesu hi sabbattha dassitesu ganthavitthāro siyā, tasmā yesamattho uttāno, tesampi padānamabhidheyyaṃ na kathessāma, nibbacanamattameva nesaṃ kathessāma. Yesaṃ pana gambhīro attho, tesamabhidheyyaṃ kathessāma.

ဤကျမ်း၌ ‘ပရိယာယဝစန’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အဘိဓာန်’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သင်္ခါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကုန်၏ဟု အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ အနက်ထုတ်ယူခြင်း စွမ်းအားဖြင့်မူကား ‘ဘူတ’ သဒ္ဒါကို ငါးပါးသော ခန္ဓာ၊ လူ၊ ဓာတ်၊ သဿတ၊ ထင်ရှားရှိသော ရဟန္တာ၊ သတ္တဝါ၊ သစ်ပင် စသည်တို့၌ တွေ့မြင်အပ်၏။ ထိုသဒ္ဒါ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည် အထက်၌ အနက်တိကဝိဘင်းတွင် ထင်ရှားလတ္တံ့။ ‘ဘာဝကော’ ဟူသည် ပွားများတတ်သောကြောင့် ‘ဘာဝကော’ မည်၏။ ဤကား ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန) တည်း။ အကြင်သူသည် ပွားများခြင်းကို ပြု၏၊ ထိုသူသည် ‘ဘာဝကော’ မည်၏။ ဤကား ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) ကို ပြဆိုခြင်းတည်း။ ‘ဘာဝကော နိပကော ဓီရော’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ‘ဘာဝကော ဘာဝနာပသုတော ဘာဝနာပယုတ္တော ဘာဝနာသမ္ပန္နော’ ဟူသော ဤစကားသည် ပရိယာယ်စကားတည်း။ ဤ ‘ဘူတော ဘာဝကော’ ဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့ကို သုဒ္ဓကတ္တု၊ ဟေတုကတ္တု၊ ဘာဝသာဓန အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤမှတစ်ပါး နည်းလမ်းအတိုင်း ကောင်းစွာ သိလွယ်သောကြောင့် ‘ဤကား ဝိဂြိုဟ်တည်း’ စသည်ဖြင့် မဆိုဘဲ အချို့နေရာ၌ အနက်ပြီးစေတတ်သော စကား၊ ပရိယာယ်စကားနှင့် အနက်ထုတ်ယူခြင်းကို သင့်လျော်သလို ပြသပါအံ့။ ထိုအလုံးစုံကို ပြသပါမူ ကျမ်းစာပွားများရာ (ကျမ်းကျယ်) ရောက်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဟောအပ်သော အနက်ကို မပြောဆိုတော့ဘဲ ထိုပုဒ်တို့၏ နည်းလမ်းမျှကိုသာ ပြောဆိုပါအံ့။ နက်နဲသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏မူကား ဟောအပ်သော အနက်ကို ပြောဆိုပါအံ့။


Bhavanaṃ bhavo, bhavo vuccati vuddhi. Bhūsaddassa atthātisayayogato vaḍḍhanepi dissamānattā bhavanaṃ vaḍḍhananti katvā. ‘‘Bhavo ca rañño abhavo ca rañño’’ti idaṃ vuddhiatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā bhavoti vuccati sassataṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’ti hi sassatavasena pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi, tasmā bhavadiṭṭhī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tathā bhavoti bhavadiṭṭhi, bhavati sassataṃ tiṭṭhatīti pavattanato sassatadiṭṭhi bhavadiṭṭhi nāma. Bhavadiṭṭhi hi uttarapadalopena bhavoti vuccati. ‘‘Bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Etthāyaṃ pāḷivacanattho – ekacce samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavadiṭṭhiyā vā kāmabhavādinā vā sabbabhavato vimuttiṃ saṃsāravisuddhiṃ kathayiṃsūti. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti sattā etenāti bhavoti atthena sampattipuññāni bhavoti ca vuccanti. ‘‘Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha panāyaṃ pāḷivacanattho – bhavoti sampatti, abhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, abhavoti pāpaṃ, taṃ sabbaṃ vītivattoti.

ကြီးပွားခြင်းသည် ‘ဘဝ’ မည်၏။ ဘဝဟူသည် ကြီးပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဘူ’ သဒ္ဒါသည် အနက်လွန်ကဲမှုနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ကြီးပွားခြင်းအနက်၌လည်း ထင်ရှားသောကြောင့် ကြီးပွားခြင်းကို ‘ဘဝ’ ဟု ပြု၍၊ ‘မင်း၏ ကြီးပွားခြင်းလည်းကောင်း၊ မင်း၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းလည်းကောင်း’ ဟူသော ဤစကားသည် ကြီးပွားခြင်း အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ သို့မဟုတ်ဘဲ ‘ဘဝ’ ဟူသည် သဿတ (မြဲခြင်း) ကို ဆိုသည်။ ‘အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏’ ဟု သဿတ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ‘သဿတဒိဋ္ဌိ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဘဝဒိဋ္ဌိ’ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ထို့အတူ ‘ဘဝ’ ဟူသည် ဘဝဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ‘မြဲမြံစွာ တည်ရှိ၏’ ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ဘဝဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်သည်။ ဘဝဒိဋ္ဌိကို နောက်ပုဒ် ကျေခြင်းဖြင့် ‘ဘဝ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဘဝဖြင့် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုကြကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ဤ၌ ပါဠိစကား၏ အနက်ကား— အချို့သော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏတို့သည် ဘဝဒိဋ္ဌိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဘဝ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်း (သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်း) ကို ဟောကြားကြကုန်၏ ဟူသတည်း။ တစ်နည်းကား— သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားဖြင့် ကြီးပွားတတ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ကောင်းမှုကုသိုလ်တို့ကို ‘ဘဝ’ ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘ဤသို့ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို လွန်မြောက်၍’ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ဤ၌မူ ပါဠိစကား၏ အနက်ကား— ဘဝဟူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိ)၊ အဘဝဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) တည်း။ ထို့အတူ ဘဝဟူသည် ကြီးပွားခြင်း၊ အဘဝဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတည်း。 ဘဝဟူသည် သဿတ၊ အဘဝဟူသည် ဥစ္ဆေဒတည်း။ ဘဝဟူသည် ကုသိုလ်၊ အဘဝဟူသည် အကုသိုလ် (ပါပ) တည်း။ ထိုအလုံးစုံကို လွန်မြောက်တော်မူပြီးသောဟူ၍ ဖြစ်၏။


Sahokāsā [Pg.90] khandhāpi bhavo. ‘‘Kāmabhavo rūpabhavo’’ iccevamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha pana khandhā ‘‘yo paññāyati, so sarūpaṃ labhatī’’ti katvā ‘‘bhavati avijjātaṇhādisamudayā nirantaraṃ samudetī’’ti atthena vā ‘‘bhavā’’ti vuccanti. Okāso pana ‘‘bhavanti jāyanti ettha sattā nāmarūpadhammā cā’’ti atthena ‘‘bhavo’’ti. Apica kammabhavopi bhavo, upapattibhavopi bhavo. ‘‘Upādānapaccayā bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tattha kammameva bhavo kammabhavo. Tathā upapatti eva bhavo upapattibhavo. Etthūpapatti bhavatīti bhavo, kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānamuppādo’’ti vutto. Evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā bhāvanalakkhaṇattā bhāvetīti bhavo. Kiṃ bhāveti? Upapattiṃ. Iti upapattiṃ bhāvetīti bhavoti vuccati. Bhāvetītimassa ca nibbattetīti hetukattuvasenattho. Atha vā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti vacanato bhavati etenāti bhavoti kammabhavo vuccati.

ဘုံအရပ် (ဩကာသ) နှင့်တကွ ခန္ဓာတို့သည်လည်း ‘ဘဝ’ မည်၏။ ‘ကာမဘဝ၊ ရူပဘဝ’ ဟူသော ဤသို့စသည်တို့သည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ဤ၌ ခန္ဓာတို့ကို ‘ထင်ရှားရှိသော တရားသည် ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရ၏’ ဟု ပြု၍လည်းကောင်း၊ ‘အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ စသည်တို့၏ အကြောင်းကြောင့် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏’ ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဘဝ’ ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဘုံအရပ် (ဩကာသ) ကိုမူကား ‘သတ္တဝါတို့နှင့် နာမ်ရုပ်တရားတို့သည် ဤဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏’ ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဘဝ’ ဟု ခေါ်၏။ တစ်နည်းလည်း ကမ္မဘဝသည်လည်းကောင်း၊ ဥပပတ္တိဘဝသည်လည်းကောင်း ‘ဘဝ’ မည်၏။ ‘ဥပါဒါန်ကြောင့် ဘဝဖြစ်၏၊ ဘဝသည် ကမ္မဘဝနှင့် ဥပပတ္တိဘဝဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတည်း။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ကံသည်ပင်လျှင် ဘဝဖြစ်သောကြောင့် ‘ကမ္မဘဝ’ မည်၏။ ထို့အတူ ကပ်ရောက်ခြင်း (ဥပပတ္တိ) သည်ပင်လျှင် ဘဝဖြစ်သောကြောင့် ‘ဥပပတ္တိဘဝ’ မည်၏။ ဤ၌ ကပ်ရောက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ‘ဘဝ’ မည်၏။ ကံကိုမူကား ချမ်းသာ၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ပွင့်ထွန်းလာခြင်းသည် ချမ်းသာကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ဘဝ၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အကျိုးပုဒ်ဖြင့် ‘ဘဝ’ ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ပွားများခြင်းလက္ခဏာရှိသောကြောင့် ပွားများစေတတ်သောတရားကို ‘ဘဝ’ ဟု ခေါ်၏။ အဘယ်ကို ပွားများစေသနည်း? ကပ်ရောက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပပတ္တိ) ကို ပွားများစေ၏။ ဤသို့ ကပ်ရောက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပွားများစေတတ်သောကြောင့် ‘ဘဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပွားများစေတတ်၏’ ဟူသော ပုဒ်၏အနက်ကား ‘ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏’ ဟု ဟေတုကတ္တု အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ‘ဘဝကြောင့် ဇာတိဖြစ်၏’ ဟူသော စကားကြောင့် ဤတရားဖြင့် ဘဝ၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ကမ္မဘဝကို ‘ဘဝ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti

‘ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့၏ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားနေခြင်းကို သံသရာဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။’ ဟု


Vuttalakkhaṇo saṃsāropi bhavo. ‘‘Bhave dukkhaṃ bhavadukkhaṃ, bhave saṃsaranto’’ti imānetassatthassa sādhakāni vacanāni. Tatra kenaṭṭhena saṃsāro bhavoti kathīyati? Bhavati ettha sattasammuti khandhādipaṭipāṭisaṅkhāte dhammapuñjasminti atthena[Pg.91]. Idaṃ bhavasaddassa bhāvakattukaraṇādhikaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော သံသရာသည်လည်း ‘ဘဝ’ မည်၏။ ‘ဘဝ၌ ဆင်းရဲခြင်းသည် ဘဝဒုက္ခ မည်၏၊ ဘဝ၌ ကျင်လည်သော်’ ဟူသော ဤစကားတို့သည် ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသံသရာ၌ အဘယ်အနက်ကြောင့် သံသရာကို ‘ဘဝ’ ဟု ဆိုသနည်း? ခန္ဓာအစဉ်ဟု ဆိုအပ်သော ဤတရားအစု၌ သတ္တဝါဟု သမုတ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ဤကား ‘ဘဝ’ သဒ္ဒါ၏ ကတ္တု၊ ကရဏ၊ အဓိကရဏ သာဓန အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြဆိုခြင်းတည်း။


Ettha bhavasaddassa atthuddhāraṃ vadāma –

ဤ၌ ‘ဘဝ’ သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်ယူခြင်းကို ပြောဆိုပါအံ့—


Vuddhisampattipuññāni, khandhā sokāsasaññitā;

Saṃsāro sassatañcetaṃ, bhavasaddena sadditaṃ.

ကြီးပွားခြင်း၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၊ ကောင်းမှုကုသိုလ်၊ ဘုံအရပ်နှင့်တကွသော ခန္ဓာ၊ သံသရာ၊ သဿတဒိဋ္ဌိ— ဤအလုံးစုံကို ‘ဘဝ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Bhavataṇhā bhavadiṭṭhi, upapattibhavo tathā;

Kammabhavo ca sabbantaṃ, bhavasaddena sadditaṃ.

ထို့အတူ ဘဝတဏှာ၊ ဘဝဒိဋ္ဌိ၊ ဥပပတ္တိဘဝနှင့် ကမ္မဘဝ— ဤအလုံးစုံကိုလည်း ‘ဘဝ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Bhavataṇhābhavadiṭṭhi-dvayaṃ katthaci pāḷiyaṃ;

Uttarapadalopena, bhavasaddena sadditaṃ.

အချို့သော ပါဠိတော်၌ ဘဝတဏှာနှင့် ဘဝဒိဋ္ဌိ နှစ်မျိုးတို့ကို နောက်ပုဒ်ကို ချေဖျက်ခြင်းအားဖြင့် ‘ဘဝ’ သဒ္ဒါဖြင့်သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Abhavoti na bhavo abhavo.

‘အဘဝ’ ဟူသည် ဘဝမဟုတ်သည်ကို ‘အဘဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Vipatti hāni ucchedo, pāpañceva catubbidhā;

Ime abhavasaddena, atthā vuccanti sāsane.

ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ)၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ဟာနိ)၊ ဥစ္ဆေဒ၊ အကုသိုလ် (ပါပ) ဟူ၍ လေးပါးသော ဤအနက်တို့ကို သာသနာတော်၌ ‘အဘဝ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Bhāvoti ajjhāsayo, yo ‘‘adhippāyo’’tipi vuccati. ‘‘Thīnaṃbhāvo durājāno. Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. Hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetī’’ti evamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica vatthudhammopi bhāvo. ‘‘Bhāvasaṅketasiddhīna’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, cittampi bhāvo. ‘‘Accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ, bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñcī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Kriyāpibhāvo. ‘‘Bhāvalakkhaṇaṃ bhāvasattamī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātu vā etaṃ adhivacanaṃ. Tattha ajjhāsayo ca vatthudhammo ca cittañca satto cāti ime bhavatīti bhāvo. Tathā pana bhāvetīti bhāvo, kriyā [Pg.92] tu bhavananti bhāvo. Sā ca bhavanagamanapacanādivasenānekavidhā. Apica bhāvarūpampi bhāvo, yaṃ itthibhāvo pumbhāvo itthindriyanti ca vuccati. Tatrāyaṃ vacanattho – ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti bhāvo.

ဘာဝ (Bhāva) ဟူသည် အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) ဖြစ်၏၊ ထိုအဇ္ဈာသယကို 'အဓိပ္ပါယ' ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'သီနံဘာဝေါ ဒုရာဇာနော (မိန်းမတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယကို သိနိုင်ခဲ၏)'၊ 'နာမစ္စော ရာဇဘရိယာသု၊ ဘာဝံ ကုဗ္ဗေထ ပဏ္ဍိတော (ပညာရှိသော အမတ်သည် မင်း၏ မဟေသီတို့အပေါ်၌ အလိုဆန္ဒကို မပြုရာ)'၊ 'ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတိ (နှလုံးသား၌ တည်သော အဇ္ဈာသယကို ထင်ရှားစေ၏)' ဟူသော ဤသို့ စသော စကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော (သက်သေ) စကားဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဝတ္ထုဓမ္မ (ထင်ရှားရှိသော တရား) သည်လည်း ဘာဝ မည်၏။ 'ဘာဝသင်္ကေတသိဒ္ဓီနံ' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ စိတ်သည်လည်း ဘာဝ မည်၏။ 'အစ္စာဟိတံ ကမ္မံ ကရောသိ လုဒ္ဒ၊ ဘာဝေ စ တေ ကုသလံ နတ္ထိ ကိဉ္စိ (ချင်းဆိုးဖြစ်သော မုဆိုး... သင်သည် အလွန်ယုတ်မာသော ကံကို ပြု၏၊ သင်၏ စိတ်၌ ကောင်းမှု တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ)' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ ကိရိယာသည်လည်း ဘာဝ မည်၏။ 'ဘာဝလက္ခဏံ ဘာဝသတ္တမီ' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ ထို့ပြင် 'ဘာဝ' ဟူသည် 'သတ္တ' (သတ္တဝါ) ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဘာဝဟူသည် 'ဓာတ်' ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် အဇ္ဈာသယ၊ ဝတ္ထုဓမ္မ၊ စိတ်၊ သတ္တဝါ ဟူသော ဤတရားတို့သည် ဖြစ်တတ်ကုန် (ထင်ရှားရှိကုန်) သောကြောင့် 'ဘာဝ' မည်၏ (ကတ္တုသာဓန)။ ထို့အတူ ပွားများတတ်သောကြောင့် 'ဘာဝ' မည်၏။ ကိရိယာသည်ကား 'ဖြစ်ခြင်း (ဘဝန)' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဘာဝ' မည်၏ (ဘာဝသာဓန)။ ထိုကိရိယာသည် ဖြစ်ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ချက်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အပြားများစွာ ရှိ၏။ ထို့ပြင် ဘာဝရုပ်သည်လည်း 'ဘာဝ' မည်၏၊ ယင်းကို ဣတ္ထိဘာဝ၊ ပုမ္ဘာဝ၊ ဣတ္ထိန္ဒြေ ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဘာဝရုပ်၌ ဤသည်ကား ဝစနတ္ထတည်း — 'ဤရုပ်ကြောင့် စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ အခေါ်အဝေါ်သည်လည်းကောင်း မိန်းမဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရုပ်သည် ဘာဝ မည်၏'။


Nattanomatiyā etaṃ, nibbacanamudāhaṭaṃ;

Pubbācariyasīhānaṃ, mataṃ nissāya māhaṭaṃ.

ဤနိရုတ္တိကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော စကားကို ငါ၏ ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်သက်သက်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်၍ ပြဆိုအပ်သည်မဟုတ်၊ ရှေးဦးဆရာမြတ် ခြင်္သေ့သဖွယ်ဖြစ်သော ဆရာအဆက်ဆက်တို့၏ အယူအဆကို အမှီပြု၍ ဆောင်ယူအပ်ပေ၏။


Vuttañhetaṃ porāṇehi ‘‘itthiyā bhāvo itthibhāvo, itthīti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti itthibhāvo’’ti, tasmā pumbhāvoti etthāpi pumassa bhāvo pumbhāvo, pumāti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti pumbhāvoti nibbacanaṃ samadhigantabbaṃ. Idaṃ bhāvasaddassa kattubhāvakaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ.

ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် 'မိန်းမ၏ ဖြစ်ကြောင်းသည် ဣတ္ထိဘာဝ မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားကြောင့် စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ အခေါ်အဝေါ်သည်လည်းကောင်း မိန်းမဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထိဘာဝ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် 'ပုမ္ဘာဝ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ယောက်ျား၏ ဖြစ်ကြောင်းသည် ပုမ္ဘာဝ မည်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားကြောင့် စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ အခေါ်အဝေါ်သည်လည်းကောင်း ယောက်ျားဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုမ္ဘာဝ မည်၏ဟု ဝိဂ္ဂဟ (နိဗ္ဗစန) ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဘာဝသဒ္ဒါကို ကတ္တုသာဓန၊ ဘာဝသာဓန၊ ကရဏသာဓနတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Abhāvoti na bhāvoti abhāvo, ko so? Suññatā natthitā. Sabhāvoti attano bhāvo sabhāvo, attano pakati iccevattho. Atha vā sabhāvoti dhammānaṃ sati atthasambhave yo koci sarūpaṃ labhati, tassa bhāvo lakkhaṇamiti saññito namanaruppanakakkhaḷaphusanādiākāro iccevattho. ‘‘Sāmaññaṃ vā sabhāvo vā, dhammānaṃ lakkhaṇaṃ mata’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica sabhāvoti salakkhaṇo paramatthadhammo. Kenaṭṭhena? Saha bhāvenāti atthena. Sabbhāvoti sataṃ bhāvo sabbhāvo, sappurisadhammo iccevattho. Atha vā attano bhāvo sabbhāvo. ‘‘Gāhāpayanti sabbhāva’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Saṃvijjamāno vā bhāvo sabbhāvo. ‘‘Evaṃ gahaṇasabbhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.93] vacanaṃ. Idaṃ sabhāva sabbhāvasaddānaṃ bhāvasādhanavasenatthakathanaṃ.

အဘာဝဟူသည် ဘာဝမဟုတ်သည်သည် အဘာဝမည်၏။ ထိုအဘာဝဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဆိတ်ညံခြင်း (သုညတ)၊ မရှိခြင်း (နတ္ထိတ) ပေတည်း။ သဘာဝဟူသည် မိမိ၏ သဘောသည် သဘာဝမည်၏၊ မိမိ၏ ပကတိသဘောဟူ၍ အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် သဘာဝဟူသည် တရားတို့၏ တည်ရှိမှုထင်ရှားရှိလတ်သော် အကြင်အချို့သော ကိုယ်ပိုင်သရုပ်ကို ရရှိ၏၊ ထိုတရား၏ 'လက္ခဏာ' ဟု သမုတ်အပ်သော ညွတ်ခြင်း (နမန)၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန)၊ ခက်မာခြင်း (ကက္ခဠ)၊ တွေ့ထိခြင်း (ဖုသန) စသော အခြင်းအရာသည် သဘာဝမည်၏ဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'သာမညသော်လည်းကောင်း၊ သဘာဝသော်လည်းကောင်း တရားတို့၏ လက္ခဏာဟူ၍ ယူဆအပ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ ထို့ပြင် သဘာဝဟူသည် သလက္ခဏာ (မိမိလက္ခဏာ) နှင့်တကွဖြစ်သော ပရမတ်တရားဖြစ်၏။ အဘယ်အနက်ကြောင့်နည်းဟူမူ — 'ဘာဝ (မိမိသဘော) နှင့် တကွဖြစ်ခြင်း' ဟူသောအနက်ကြောင့်တည်း။ သဗ္ဘာဝဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ သဘောသည် သဗ္ဘာဝမည်၏၊ သူတော်ကောင်းတရား (သပ္ပုရိသဓမ္မ) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ ဖြစ်တည်မှုသည် သဗ္ဘာဝမည်၏။ 'ဂါဟာပယန္တိ သဗ္ဘာဝံ' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိသော သဘောသည် သဗ္ဘာဝမည်၏။ 'ဧဝံ ဂဟဏသဗ္ဘာဝေါ' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြစ်၏။ ဤသည်ကား သဘာဝသဒ္ဒါ၊ သဗ္ဘာဝသဒ္ဒါတို့၏ ဘာဝသာဓနစွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Sambhavoti sambhavanaṃ sambhavo, sambhavanakriyā, yutti vā. Yutti hi sambhavoti vuccati ‘‘sambhavo gahaṇassa kāraṇa’’ntiādīsu. Atha vā sambhavati etasmāti sambhavo. Yato hi yaṃ kiñci sambhavati, so sambhavo. Pabhavoti pabhavanaṃ pabhavo, acchinnatā, pabhavati etasmāti vā pabhavo. Yato hi yaṃ kiñci pabhavati, so pabhavo. Ime pana sambhavapabhavasaddā katthaci samānatthā katthaci bhinnatthāti veditabbā. Kathaṃ? Sambhavasaddo hi bhavanakriyampi vadati yuttimpi paññattimpi sambhavarūpampi paccayatthampi, pabhavasaddo pana bhavanakriyampi vadati nadippabhavampi paccayatthampi, tasmā paccayatthaṃ vajjetvā bhinnatthāti gahetabbā, paccayatthena pana samānatthāti gahetabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘paccayo hetu nidānaṃ kāraṇaṃ sambhavo pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nāna’’nti.

သမ္ဘဝဟူသည် ဖြစ်ထွန်းခြင်းသည် သမ္ဘဝမည်၏၊ ဖြစ်ထွန်းခြင်း ကိရိယာ သို့မဟုတ် သင့်လျော်ခြင်း (ယုတ္တိ) ဟူလို။ 'သမ္ဘဝေါ ဂဟဏဿ ကာရဏံ' စသည်တို့၌ သင့်လျော်ခြင်းကို 'သမ္ဘဝ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုမှ ဖြစ်ထွန်းတတ်သောကြောင့် သမ္ဘဝမည်၏ (အပါဒါနသာဓန)။ အကြင်အရာမှ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားသည် ဖြစ်ထွန်းတတ်၏၊ ထိုအရာသည် သမ္ဘဝမည်၏။ ပဘဝဟူသည် တိုးပွားထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (မပြတ်မစဲဖြစ်ခြင်း) သည် ပဘဝမည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမှ အထူးသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ပဘဝမည်၏။ အကြင်အရာမှ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထိုအရာသည် ပဘဝမည်၏။ သို့သော် ဤသမ္ဘဝသဒ္ဒါနှင့် ပဘဝသဒ္ဒါတို့သည် အချို့နေရာ၌ အနက်တူ၍ အချို့နေရာ၌ အနက်ကွဲပြားကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ — သမ္ဘဝသဒ္ဒါသည် ဖြစ်ခြင်းကိရိယာကိုလည်းကောင်း၊ ယုတ္တိ (သင့်လျော်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညတ်ကိုလည်းကောင်း၊ သမ္ဘဝရုပ် (သုက်သွေး စသည်) ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းအနက် (ပစ္စယတ္ထ) ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ ပဘဝသဒ္ဒါသည်ကား ဖြစ်ခြင်းကိရိယာကိုလည်းကောင်း၊ မြစ်ဖျားခံရာ (နဒီပဘဝ) ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းအနက်ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ ထို့ကြောင့် အကြောင်းအနက်ကို ချန်လှပ်၍ အနက်ကွဲပြားသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏၊ အကြောင်းအနက်အားဖြင့်မူ အနက်တူသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ — 'ပစ္စယ၊ ဟေတု၊ နိဒါန၊ ကာရဏ၊ သမ္ဘဝ၊ ပဘဝ စသည်တို့သည် အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်၍ ဗျည်း (အက္ခရာအစီအစဉ်) အားဖြင့်သာ ကွဲပြားကြကုန်၏' ဟု ဖြစ်၏။


‘‘Mūlaṃ hetu nidānañca, sambhavo pabhavo tathā;

Samuṭṭhānāhārārammaṇaṃ, paccayo samudayena cā’’ti

"မူလ၊ ဟေတု၊ နိဒါန၊ သမ္ဘဝ၊ ပဘဝ၊ သမုဋ္ဌာန၊ အာဟာရ၊ အာရမ္မဏ၊ ပစ္စယနှင့် သမုဒယ (ဟူသော ဤတရားတို့သည် အကြောင်း၏ ပရိယာယ်ဖြစ်ကုန်၏)" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ayampi gāthā etassatthassa sādhikā. Idaṃ sambhavapabhavasaddānaṃ bhāvāpādānasādhanavasenatthakathanaṃ.

ဤဂါထာသည်လည်း ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော (သက်သေ) ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား သမ္ဘဝသဒ္ဒါ၊ ပဘဝသဒ္ဒါတို့၏ ဘာဝသာဓန၊ အပါဒါနသာဓနတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။


Evamettha bhāvakattukammakaraṇāpādānādhikaraṇavasena cha sādhanāni pakāsitāni. Tāni sampadānasādhanena sattavidhāni bhavanti, taṃ pana uttari āvibhavissati ‘‘dhanamassa bhavatūti dhanabhūtī’’tiādinā. Iccevaṃ kitakavasena sabbathāpi sattavidhāni sādhanāni honti, yāni ‘‘kārakānī’’tipi vuccati, ito aññaṃ sādhanaṃ natthi. Idha payogesvatthesu ca viññūnaṃ [Pg.94] pāṭavatthaṃ sādhananāmaṃ pakāsitaṃ. Tathā hi dunnikkhittasādhanehi padehi yojitā saddappayogā dubbodhatthā honti, sunikkhittasādhanehi pana padehi yojitā subodhatthā honti, tasmā payogāsādhanamūlakā, attho ca payogamūlako. Payogānurūpañhi aviparītaṃ katvā atthaṃ kathanasīlā ‘‘yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito’’ti evamādīsu sādhanavasena gahetabbesu atthesu, aññesu catthesu paṭutarabuddhino paṇḍitāyeva ekantena bhagavato pariyattisāsanadharā nāma hontīti veditabbaṃ. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nāma sādhana’’nti na vakkhāma, kevalamidha dassitesu payogesu viññūnaṃ bahumānuppādanatthañceva vividhavicittapāḷigatike vividhatthasāre jinavaravacane sotūnaṃ buddhivijambhanatthañca atthasādhakavacanāniyeva yathārahaṃ suttageyyaveyyākaraṇagāthādīsu tato tato āharitvā dassessāma.

ဤသို့လျှင် ဤကျမ်း၌ ဘာဝ၊ ကတ္တု၊ ကမ္မ၊ ကရဏ၊ အပါဒါန၊ အဓိကရဏတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သာဓနခြောက်ပါးတို့ကို ထင်ရှားပြသခဲ့ပြီ။ ထိုသာဓနတို့သည် သမ္ပဒါနသာဓနနှင့်တကွ ခုနစ်ပါးဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသမ္ပဒါနသာဓနကိုမူ ရှေ့၌ 'ဓနမဿ ဘဝတူတိ ဓနဘူတိ (သူ့အား ဥစ္စာဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဓနဘူတိ မည်၏)' စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ကိတ် (ကိတက) ၏ စွမ်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော သာဓနတို့သည် ခုနစ်ပါးဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသာဓနတို့ကို 'ကာရက' ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤခုနစ်ပါးမှတစ်ပါး အခြားသော သာဓနမရှိပြီ။ ဤကျမ်း၌ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အနက်တို့၌လည်းကောင်း ပညာရှိတို့ ပညာရင့်သန်စေရန်အလို့ငှာ သာဓန၏ အမည်ကို ပြဆိုအပ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ကောင်းစွာ မထားအပ်သော (မှားယွင်းသော) သာဓနရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းတို့သည် အနက်ကို သိနိုင်ခဲကုန်၏။ ကောင်းစွာ ထားအပ်သော သာဓနရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းတို့သည်ကား အနက်ကို လွယ်ကူစွာ သိနိုင်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းတို့သည် သာဓနကို အခြေခံကုန်၏၊ အနက်သည်လည်း သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းကို အခြေခံ၏။ 'ယာစိတောဝ ဗဟုလံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ အပ္ပံ အယာစိတော (တောင်းခံအပ်သည်ဖြစ်၍သာ သင်္ကန်းကို အများအားဖြင့် သုံးဆောင်၏၊ မတောင်းခံဘဲ အနည်းငယ်သာ သုံးဆောင်၏)' စသည်တို့၌ သာဓန၏ စွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်သော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းနှင့်အညီ မဖောက်မပြန် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတတ်သော၊ လွန်စွာ ထက်မြက်သော ပညာရှိသော ပညာရှိတို့သည်သာလျှင် စင်စစ် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိယတ္တိသာသနာတော်ကို ဆောင်သောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤမှနောင်၌ နည်းနာအတိုင်း လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် 'ဤသည်ကား ဤမည်သော သာဓနဖြစ်၏' ဟု ငါတို့ မပြဆိုတော့အံ့။ သို့သော်လည်း ဤ၌ ပြသအပ်သော သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းတို့၌ ပညာရှိတို့အား ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု အလွန်ဖြစ်စေရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုး ထူးခြားဆန်းပြားသော ပါဠိအသွားအလာရှိသော၊ နက်နဲသော အနက်အနှစ်သာရ အမျိုးမျိုးနှင့် ပြည့်စုံသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်တို့၌ နာယူသူတို့၏ ဉာဏ်ပညာ ပွင့်လင်းစေရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကားတို့ကိုသာလျှင် သင့်လျော်သလို သုတ်၊ ဂေယျ၊ ဝေယျာကရဏ၊ ဂါထာ စသည်တို့မှ ထိုထိုနေရာတို့မှ ထုတ်ဆောင်၍ ပြသပါအံ့။


Pabhāvoti pakārato bhavatīti pabhāvo, soyamānubhāvoyeva. ‘‘Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Anubhavoti anubhavanaṃ anubhavo, kiṃ taṃ? Paribhuñjanaṃ. Ānubhāvoti tejussāhamantapabhūsattiyo. ‘‘Tejasaṅkhato ussāhamantapabhūsattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

ထူးခြားသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ပဘာဝ' မည်၏၊ ထိုပဘာဝသည် ဤအာနုဘော်ပင် ဖြစ်သည်။ ''သင်သည် အကြင်တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် မိထိလာပြည်သို့ သွားရာ၏၊ ထိုသင်၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ငါမမြင်'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ အနုဘဝဟူသည် ခံစားခြင်း 'အနုဘဝ' မည်၏။ ထိုအနုဘဝသည် အဘယ်နည်း? သုံးဆောင်ခံစားခြင်းတည်း။ အာနုဘဝဟူသည် တေဇ (တန်ခိုးတေဇော်)၊ ဥဿာဟ (လုံ့လ)၊ မန္တ (အတတ်ပညာ)၊ ပဘူ (အစိုးရခြင်း)၊ သတ္တိ (စွမ်းရည်) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ''တေဇော်တန်ခိုးဟု ဆိုအပ်သော သို့မဟုတ် ဥဿာဟလုံ့လ၊ မန္တန်အတတ်၊ အစိုးရခြင်း၊ စွမ်းရည်ဟု ဆိုအပ်သော ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်သည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် မဟာနုဘာဝ (ကြီးမြတ်သောအာနုဘော်ရှိသူ) မည်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။


Tejo ussāhamantā ca, pabhūsattīti pañcime;

Ānubhāvāti vuccanti, pabhāvāti ca te vade.

တေဇ၊ ဥဿာဟ၊ မန္တ၊ ပဘူ၊ သတ္တိ ဟူသော ဤငါးပါးတို့ကို 'အာနုဘော်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပဘာဝ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်ရာ၏။


Tejādivācakattamhi, ānubhāvapadassa tu;

Atthanibbacanaṃ dhīro, yathāsambhavamuddise.

အာနုဘဝပုဒ်သည် တေဇစသည်တို့ကို ဟောသည်ရှိသော် ပညာရှိသည် သင့်လျော်သလို ဝစနတ္ထ (ပုဒ်ဝိဂြိုဟ်) ကို ပြရာ၏။


Atha [Pg.95] vā ānubhāvoti anubhavitabbaphalaṃ. ‘‘Anubhavitabbassa phalassa mahantatāya mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhavoti parābhavanaṃ parābhavo, atha vā parābhavatīti parābhavo. ‘‘Suvijāno parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica ‘‘dhammadessī parābhavo’’ti pāṭhānurūpato parābhavissatīti parābhavoti anāgatakālavasenapi nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā parābhavanti etenāti parābhavo. Kiṃ taṃ? Dhammadessitādi. ‘‘Paṭhamo so parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavoti nibbānaṃ. Tañhi bhavato vigatattā bhavato vigatoti vibhavo, bhavassa ca taṃhetu vigatattā vigato bhavo etasmāti vibhavo. Vibhavanti ucchijjanti vinassanti ito ariyadhanavilomakā kilesamahācorātipi vibhavo. Vibhavasaddassa nibbānābhidhānatte ‘‘evaṃ bhave vijjamāne, vibhavo icchitabbako’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Imāni pana nibbānassa pariyāyavacanāni –

တစ်နည်းအားဖြင့် 'အာနုဘော်' ဟူသည် ခံစားအပ်သော အကျိုးတည်း။ ''ခံစားအပ်သော အကျိုး၏ ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မဟာနုဘာဝ (ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသူ) မည်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသည် 'ပရာဘဝ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် 'ပရာဘဝ' မည်၏။ ''ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းကို သိလွယ်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ''တရားတော်ကို မုန်းတီးသောသူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီး၏ (ပရာဘဝဖြစ်၏)'' ဟူသော ပါဠိတော်နှင့်အညီ 'ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလတ္တံ့' ဟူ၍ အနာဂတ်ကာလအားဖြင့်လည်း ဝစနတ္ထကို မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် 'ပရာဘဝ' မည်၏။ ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း? တရားတော်ကို မုန်းတီးခြင်း စသည်တို့တည်း။ ''ထိုတရားသည် ပထမဦးစွာသော ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးကြောင်းတရား ဖြစ်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဝိဘဝဟူသည် နိဗ္ဗာန်တည်း။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ဘဝမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဘဝမှ ကင်းဆိတ်သည်ဖြစ်၍ 'ဝိဘဝ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနိဗ္ဗာန်ကြောင့် ဘဝသည် ကင်းဆိတ်သဖြင့် ဘဝမှ ကင်းဆိတ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိဘဝ' မည်၏။ အရိယာတို့၏ ဥစ္စာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော ခိုးသူကြီးတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်မှ ကင်းပြတ်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း 'ဝိဘဝ' မည်၏။ ဝိဘဝသဒ္ဒါသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသော အနက်၌ ''ဤသို့ ဘဝရှိနေပါက ဝိဘဝ (နိဗ္ဗာန်) ကို အလိုရှိအပ်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤနေရာ၌ သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဤသည်တို့ကား နိဗ္ဗာန်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) အမည်များ ဖြစ်ကြကုန်၏ -


Nibbānaṃ vibhavo mokkho, nirodho amataṃ samaṃ;

Saṅkhārūpasamo dukkha-nirodho accuta’kkhayo.

နိဗ္ဗာန၊ ဝိဘဝ၊ မောက္ခ၊ နိရောဓ၊ အမတ၊ သမ၊ သင်္ခါရူပသမ၊ ဒုက္ခနိရောဓ၊ အစ္စုတ၊ အက္ခယ။


Vivaṭṭa’makataṃ atthaṃ, santipada’masaṅkhataṃ;

Pāraṃ taṇhākkhayo dukkha-kkhayo saññojanakkhayo.

ဝိဝဋ္ဋ၊ အကတ၊ အတ္ထ၊ သန္တိပဒ၊ အသင်္ခတ၊ ပါရ၊ တဏှက္ခယ၊ ဒုက္ခက္ခယ၊ သံယောဇနက္ခယ။


Yogakkhemo virāgo ca,Lokanto ca bhavakkhayo;

Apavaggo visaṅkhāro,Sabbhi suddhi visuddhi ca.

ယောဂက္ခေမ၊ ဝိရာဂ၊ လောကန္တ၊ ဘဝက္ခယ၊ အပဝဂ္ဂ၊ ဝိသင်္ခါရ၊ သဗ္ဘိ၊ သုဒ္ဓိ၊ ဝိသုဒ္ဓိ။


Vimutyā’pacayo mutti, nibbuti upadhikkhayo;

Santi asaṅkhatā dhātu, disā ca sabbatopabhaṃ.

ဝိမုတ္တိ၊ အပစယ၊ မုတ္တိ၊ နိဗ္ဗုတိ၊ ဥပဓိkခယ၊ သန္တိ၊ အသင်္ခတဓာတု၊ ဒိသာ၊ သဗ္ဗတောပဘာ။


Vināpetāni [Pg.96] nāmāni, visesakapadaṃ idha;

Nibbānavācakānīti, sallakkheyya sumedhaso.

ပညာရှိသောသူသည် ဝိသေသနပုဒ်တို့ကို ဖယ်ချန်၍ ဤအမည်တို့ကို နိဗ္ဗာန်ဟောသော အမည်များဟူ၍ မှတ်သားအပ်၏။


‘‘Tāṇaṃ leṇa’’ntiādīni-pekkhikāni bhavanti hi;

Visesakapadānanti, etthetāni pakāsaye.

''တာဏ၊ လေဏ'' စသော ပုဒ်တို့သည် အမှီပြု၍ ဟောရသော ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ယင်းတို့ကို ဝိသေသနပုဒ်များ ဟူ၍ ဖော်ပြအပ်၏။


Tāṇaṃ leṇa’marūpañca, santaṃ sacca’manālayaṃ;

Sududdasaṃ saraṇañca, parāyaṇa’manītikaṃ.

တာဏ၊ လေဏ၊ အရူပ၊ သန္တ၊ သစ္စ၊ အနာလယ၊ သုဒုဒ္ဒသ၊ သရဏ၊ ပရာယန၊ အနီတိက။


Anāsavaṃ dhuvaṃ niccaṃ, viññāṇa’manidassanaṃ;

Abyāpajjaṃ sivaṃ khemaṃ, nipuṇaṃ apalokikaṃ.

အနာသဝ၊ ဓုဝ၊ နိစ္စ၊ ဝိညာဏ၊ အနိဒဿန၊ အဗျာပဇ္ဇ၊ သိဝ၊ ခေမ၊ နိပုဏ၊ အပလောကိက။


Ananta’makkharaṃ dīpo, accantaṃ kevalaṃ padaṃ;

Paṇītaṃ accutañcāti, bahudhāpi vibhāvaye.

အနန္တ၊ အက္ခရ၊ ဒီပ၊ အစ္စန္တ၊ ကေဝလ၊ ပဒ၊ ပဏီတ၊ အစ္စုတ ဟူ၍လည်း များစွာသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။


Gotrabhūti padassatthaṃ, vadantehi garūhi tu;

Gottaṃ vuccati nibbāna-miti gottanti bhāsitaṃ.

ဂေါတြဘူပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုကြကုန်သော ဆရာတို့သည်ကား 'ဂေါတြ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Vibhavoti vā vināsasampattidhanucchedadiṭṭhiyopi vuccanti. Tattha vināso vibhavanaṃ ucchijjanaṃ nassananti atthena vibhavo. ‘‘Vibhavo sabbadhammānaṃ, ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Sampatti pana visesato bhavatīti vibhavo. ‘‘Rañño sirivibhavaṃ daṭṭhukāmā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Dhanaṃ pana bhavanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti sattā etenāti vibhavo. ‘‘Asītikoṭivibhavassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbattī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Idaṃ pana pariyāyavacanaṃ –

ဝိဘဝဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (ဝိနာသ)၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ (သမ္ပတ္တိ)၊ ရတနာရွှေငွေ (ဓန)၊ သဿတအယူမှ ကင်းသော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် ပျက်စီးခြင်းဟူသည် ကင်းပြတ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း ဟူသော အနက်ဖြင့် ဝိဘဝ မည်၏။ ''ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ ချုပ်ပျက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် အချို့သောသူတို့သည် ထင်ရှားရှိသော သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ ချုပ်ပျောက်ခြင်းကို ပြကြကုန်၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ (သမ္ပတ္တိ) ဟူသည်ကား ထူးခြားစွာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝိဘဝ မည်၏။ ''မင်း၏ ကျက်သရေ စည်းစိမ်ကို မြင်လိုကြကုန်သည်ဖြစ်၍'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဥစ္စာဓနဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့သည် ဤဥစ္စာဖြင့် ဖြစ်ထွန်းကုန်၏၊ တိုးပွားကုန်၏၊ ပြန့်ပြောပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဘဝ မည်၏။ ''ကုဋေရှစ်ဆယ်သော ဥစ္စာရှိသော ပုဏ္ဏား၏ သားဖြစ်၍ ဖြစ်လေ၏'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ထိုဥစ္စာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) စကား ဖြစ်၏ -


Dhanaṃ saṃ vibhavo dabbaṃ, sāpateyyaṃ pariggaho;

Oḍḍaṃ bhaṇḍaṃ sakaṃ attho, iccete dhanavācakā.

ဓန၊ သံ၊ ဝိဘဝ၊ ဒဗ္ဗ၊ သာပတေယျ၊ ပရိဂ္ဂဟ၊ ဩဍ္ဍ၊ ဘဏ္ဍ၊ သက၊ အတ္ထ ဤသည်တို့ကား ဥစ္စာ (ဓန) ကို ဟောသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Ucchedadiṭṭhi pana vibhavati ucchijjati ‘‘attā ca loko ca puna cutito uddhaṃ na jāyatī’’ti gahaṇato vibhavoti. ‘‘Vibhavataṇhā’’ti [Pg.97] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavataṇhāti hi ucchedadiṭṭhisahagatāya taṇhāya nāmaṃ. Ettha atthuddhāro vuccati –

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဟူသည်ကား ''အတ္တနှင့် လောကသည် သေသည်မှတစ်ပါး နောက်ထပ် မဖြစ်တော့ပြီ'' ဟူ၍ ယူခြင်းကြောင့် ကင်းပြတ်ပျက်စီးတတ်သော အနက်ဖြင့် ဝိဘဝ မည်၏။ ''ဝိဘဝတဏှာ'' ဟူသော ဤပါဠိသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်သည်။ ဝိဘဝတဏှာဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာ၏ အမည်တည်း။ ဤနေရာ၌ အနက်ထုတ်ပြခြင်းကို ဆိုအံ့ -


Dhananibbānasampatti-vināsucchedadiṭṭhiyo;

Vuttā vibhavasaddena, iti viññū vibhāvaye.

ဥစ္စာ (ဓန)၊ နိဗ္ဗာန်၊ စည်းစိမ် (သမ္ပတ္တိ)၊ ပျက်စီးခြင်း (ဝိနာသ)၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဟူသော ဤအနက်တို့ကို ဝိဘဝသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် ပညာရှိတို့သည် သိအပ်ကုန်၏။


Pātubhāvoti pātubhavanaṃ pātubhāvo. Āvibhāvoti āvibhavanaṃ āvibhāvo, ubhinnametesaṃ pākaṭatā iccevattho. Tirobhāvoti tirobhavanaṃ tirobhāvo, paṭicchannabhāvo. Vinābhāvoti vinābhavanaṃ vinābhāvo, viyogo. Sotthibhāvoti sotthibhavanaṃ sotthibhāvo, suvatthibhāvo sukhassa atthitā, atthato pana nibbhayatā nirupaddavatā eva. Atthibhāvoti atthitā vijjamānatā avivittatā. Natthibhāvoti natthitā avijjamānatā vivittatā rittatā tucchatā suññatā. Okārantapulliṅganiddeso.

ပါတုဘာဝဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း 'ပါတုဘာဝ' မည်၏။ အာဝိဘာဝဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း 'အာဝိဘာဝ' မည်၏။ ထိုနှစ်ခုလုံး၏ အနက်သည် ထင်ရှားပွင့်လင်းသော အဖြစ်ပင် ဖြစ်သည်။ တိရောဘာဝဟူသည် ကွယ်ပျောက်ခြင်း 'တိရောဘာဝ' မည်၏၊ ဖုံးကွယ်သော အဖြစ်တည်း။ ဝိနာဘာဝဟူသည် ကွေကွင်းခြင်း 'ဝိနာဘာဝ' မည်၏၊ ကွဲကွာခြင်းတည်း။ သောတ္ထိဘာဝဟူသည် ချမ်းသာစွာ ဖြစ်ခြင်း 'သောတ္ထိဘာဝ' မည်၏။ ကောင်းစွာ ဖြစ်ခြင်း၊ ချမ်းသာရှိခြင်း မည်၏။ အနက်အားဖြင့်ကား ဘေးမရှိခြင်း၊ ဘေးရန်ကင်းခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အတ္ထိဘာဝဟူသည် ရှိခြင်း၊ ထင်ရှားရှိခြင်း၊ မဆိတ်သုဉ်းခြင်းတည်း။ နတ္ထိဘာဝဟူသည် မရှိခြင်း၊ ထင်ရှားမရှိခြင်း၊ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ ဆိတ်ဖျက်ခြင်း၊ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်း၊ သုညဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဩကာရန် ပုလ္လိင် နိဒ္ဒေသ ပြီး၏။


Abhibhavatīti abhibhavitā, paraṃ abhibhavanto yo koci. Evaṃ paribhavitā, anubhavatīti anubhavitā, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā anubhavanto yo koci. Evaṃ samanubhavitā. Paccanubhavitā, ettha pana yathā ‘‘amatassa dātā. Anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīsu ‘‘dātā’’ti padānaṃ kattuvācakānaṃ ‘‘amatassā’’tiādīhi padehi kammavācakehi chaṭṭhiyantehi saddhiṃ yojanā dissati, tathā imesampi padānaṃ ‘‘paccāmittassa abhibhavitā’’tiādinā yojanā kātabbā. Evaṃ aññesampi evarūpānaṃ padānaṃ. Ākārantapulliṅganiddeso.

လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် 'အဘိဘဝိတာ' (လွှမ်းမိုးသူ) မည်၏၊ သူတစ်ပါးကို လွှမ်းမိုးသော သူတစ်စုံတစ်ယောက်တည်း။ ထို့အတူ ပရိဘဝိတာ (နှိမ်ချသူ)။ ခံစားတတ်သောကြောင့် 'အနုဘဝိတာ' (ခံစားသူ) မည်၏၊ ချမ်းသာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲကိုသော်လည်းကောင်း၊ မဆင်းရဲမချမ်းသာကိုသော်လည်းကောင်း ခံစားသော သူတစ်စုံတစ်ယောက်တည်း။ ထို့အတူ သမနုဘဝိတာ (အတူတကွခံစားသူ)၊ ပစ္စနုဘဝိတာ (ကိုယ်တိုင်ခံစားသူ)။ ဤနေရာ၌ကား 'အမတဿ ဒါတာ (နိဗ္ဗာန်ကို ပေးလှူသူ)'၊ 'အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပါဒေတာ (မဖြစ်ပေါ်သေးသော မဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသူ)' စသည်တို့၌ ကတ္တုကာရကကို ဟောသော 'ဒါတာ' စသော ပုဒ်တို့ကို ကမ္မကာရကကို ဟောသော၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော 'အမတဿ' စသော ပုဒ်တို့နှင့် တွဲစပ်မှုသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤပုဒ်တို့ကိုလည်း 'ပစ္စာမိတ္တဿ အဘိဘဝိတာ (ရန်သူကို လွှမ်းမိုးသူ)' စသည်ဖြင့် ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း (စပ်အပ်၏)။ အာကာရန် ပုလ္လိင် နိဒ္ဒေသ ပြီး၏။


Bhavatīti bhavaṃ. Bhavissatīti vā bhavaṃ, vaḍḍhamāno puggalo. ‘‘Suvijāno bhavaṃ hoti, suvijāno parābhavo. Dhammakāmo [Pg.98] bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā yena saddhiṃ katheti, so ‘‘bhava’’nti vattabbo, ‘‘bhavaṃ kaccāyano. Bhavaṃ ānando. Maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādīsu. Ettha pana dhātuatthe ādaro na kātabbo, sammutiattheyevādaro kātabbo ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vacanato. Vohāravisayasmiñhi lokasammuti eva padhānā avilaṅghanīyā. Parābhavatīti parābhavaṃ. Evaṃ paribhavaṃ. Abhibhavaṃ. Anubhavaṃ. Pabhavati pahoti sakkotīti pabhavaṃ, pahonto yo koci. Na pabhavaṃ appabhavaṃ, ‘‘appabhava’’nti ca idaṃ jātake diṭṭhaṃ –

ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ‘ဘဝံ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သောကြောင့် ‘ဘဝံ’ မည်၏၊ ကြီးပွားဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ “ကြီးပွားသောသူကို သိလွယ်၏၊ ဆုတ်ယုတ်သောသူကိုလည်း သိလွယ်၏။ တရားကို နှစ်သက်မြတ်နိုးသူသည် ကြီးပွားသူ ဖြစ်၏၊ တရားကို မုန်းတီးသူသည် ဆုတ်ယုတ်သူ ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို သက်သေထူသော စကားတည်း။ သို့မဟုတ် တစ်ဦးတစ်ယောက်နှင့် အတူပြောဆိုသောအခါ ထိုသူကို ‘ဘဝံ’ (အရှင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ “အရှင်ကစ္စည်း၊ အရှင်အာနန္ဒာ၊ အရှင်သည် မင်းကြီး၏ လင်ဝတ်ပြုသောဇနီးကို တောင့်တသည်ဟု ထင်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ဤနေရာ၌မူ ဓာတ်အနက်၌ အလေးမပြုအပ်၊ သမုတိအနက်၌သာ အလေးပြုအပ်၏၊ “သင်္ကေတစကားသည် သစ္စာဖြစ်၏၊ လောကသမုတိအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏” ဟူသော စကားတော်ကြောင့်တည်း။ ဝေါဟာရနယ်ပယ်၌ လောကသမုတိသည်သာ အဓိကဖြစ်၍ မလွန်ဆန်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ‘ပရာဘဝံ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ပရိဘဝံ’၊ ‘အဘိဘဝံ’၊ ‘အနုဘဝံ’ တို့လည်း ရှိ၏။ တတ်နိုင်စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ‘ပဘဝံ’ မည်၏၊ စွမ်းနိုင်သောသူတစ်ဦးဦးတည်း။ မတတ်နိုင်စွမ်းနိုင်ခြင်းသည် ‘အပ္ပဘဝံ’ မည်၏၊ ဤ ‘အပ္ပဘဝံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဇာတ်တော်၌ တွေ့ရ၏ -


‘‘Chinnabbhamiva vātena, ruṇṇo rukkhamupāgamiṃ;

Sohaṃ appabhavaṃ tattha, sākhaṃ hatthehi aggahi’’nti

“လေတိုက်၍ ပြတ်တောက်သွားသော တိမ်တိုက်ကဲ့သို့ ငိုကြွေးလျက် သစ်ပင်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။ ထိုငါသည် ထိုသစ်ပင်၌ မခိုင်ခံ့သော သစ်ကိုင်းကို လက်တို့ဖြင့် ကိုင်မိလေပြီ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Tattha sādhakavacanamidaṃ. Niggahītantapulliṅganiddeso.

ထိုဇာတ်တော်၌ ဤသည်ကား သက်သေထူသော စကားတည်း။ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Dhanabhūtīti dhanamassa bhavatūti dhanabhūti. Siribhūtīti sobhāya ceva paññāpuññānañca adhivacanaṃ. Sā assa bhavatūti siribhūti. Evaṃ sotthibhūti, suvatthibhūti. Ikārantapulliṅganiddeso.

ဤသူအား စည်းစိမ်ဥစ္စာသည် ဖြစ်ပါစေဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဓနဘူတိ’ မည်၏။ ‘သိရီဘူတိ’ ဟူသည် အဆင်းလှခြင်းနှင့် ပညာ၊ ပုည (ကုသိုလ်) တို့၏ အမည်တည်း။ ထိုသိရီသည် ဤသူအား ဖြစ်ပါစေဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သိရီဘူတိ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘သောတ္ထိဘူတိ’၊ ‘သုဝတ္ထိဘူတိ’ ဟုလည်း ရှိ၏။ ဣကာရန်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက် ဖြစ်၏။


Bhāvīti bhavanasīlo bhāvī, bhavanadhammo bhāvī, bhavane sādhukārī bhāvī. Evaṃ vibhāvī. Sambhāvī. Paribhāvīti. Tatra vibhāvīti atthavibhāvane samattho paṇḍito vuccati. Ettha vidvā, vijjāgato, ñāṇītiādi pariyāyavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra –

ဖြစ်လေ့ရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ဘာဝီ’၊ ဖြစ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ဘာဝီ’၊ ဖြစ်ခြင်း၌ ကောင်းစွာ ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ဘာဝီ’ မည်၏။ ထို့အတူ ‘ဝိဘာဝီ’၊ ‘သမ္ဘာဝီ’၊ ‘ပရိဘာဝီ’ ဟုလည်း ရှိ၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ဝိဘာဝီ’ ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေနိုင်စွမ်းရှိသော ပညာရှိကို ဆိုသည်။ ဤ၌ ဝိဒွါ၊ ဝိဇ္ဇာဂတ၊ ဉာဏီ စသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကား (အနက်တူစကား) များ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ဂါထာများ ရှိကုန်၏ -


Vidvā vijjāgato ñāṇī, vibhāvī paṇḍito sudhī;

Budho visārado viññū, dosaññū viddasu vidū.

ဝိဒွါ၊ ဝိဇ္ဇာဂတ၊ ဉာဏီ၊ ဝိဘာဝီ၊ ပဏ္ဍိတ၊ သုဓီ၊ ဗုဓ၊ ဝိသာရဒ၊ ဝိညူ၊ ဒေါသညူ၊ ဝိဒ္ဒသု၊ ဝိဒူ။


Vipassī [Pg.99] paṭibhāṇī ca, medhāvī nipako kavi;

Kusalo viduro dhīmā, gatimā mutimā cayaṃ.

ဝိပဿီ၊ ပဋိဘာဏီ၊ မေဓာဝီ၊ နိပက၊ ကဝိ၊ ကုသလ၊ ဝိဒုရ၊ ဓီမာ၊ ဂတိမာ၊ မုတိမာ။


Cakkhumā kaṇṇavā dabbo, dhīro bhūri vicakkhaṇo;

Sappañño buddhimā pañño, evaṃnāmā vibhāvinoti.

စက္ခုမာ၊ ကဏ္ဏဝါ၊ ဒဗ္ဗ၊ ဓီရ၊ ဘူရိ၊ ဝိစက္ခဏ၊ သပ္ပည၊ ဗုဒ္ဓိမာ၊ ပည၊ ဤသည်တို့ကား ‘ဝိဘာဝီ’ (ပညာရှိ) ၏ အမည်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Īkārantapulliṅganiddeso.

ဤကာရန်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Sayambhūti sayameva bhavatīti sayambhū. Ko so? Antarena paropadesaṃ sāmaṃyeva sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paṭivijjhitvā sabbaññutaṃ patto sakyamuni bhagavā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

မိမိအလိုလို ဖြစ်သောကြောင့် ‘သယမ္ဘူ’ မည်၏။ ထိုသယမ္ဘူကား အဘယ်သူနည်း။ သူတစ်ပါး၏ ညွှန်ကြားချက်မပါဘဲ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သိဖွယ်တရား (ဉေယျဓမ္မ) အလုံးစုံကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသော သာကျမုနိ မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ ဤသည်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏ -


‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.

“ငါ့အား ဆရာမရှိ၊ ငါနှင့်တူသောသူသည်လည်း မရှိ၊ နတ်နှင့်တူသော လောက၌ ငါနှင့်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်သူ (အတုမဲ့) မရှိပေ။


Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītībhūtosmi nibbuto’’ti.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငါသည် လောက၌ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ရဟန္တာဖြစ်၏၊ အတုမရှိသော ဆရာဖြစ်၏၊ တစ်ဆူတည်းသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရား ဖြစ်၏၊ ကိလေသာငြိမ်းအေး၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူပြီး ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။


Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vigataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno sayambhū. So evaṃbhūto khandhasantāno loke aggapuggaloti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ekapuggalo bhikkhave loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo? Tathāgato bhikkhave arahaṃ sammāsambuddho’’ti. So ekapuggalo etarahi ‘‘sabbaññū, sugato’’tiādīhi yathābhuccaguṇādhigatanāmehi ca pasiddho, ‘‘gotamo ādiccabandhū’’ti gottato ca pasiddho, sakyaputto sakko sakyamuni sakyasīho sakyapuṅgavoti kulato ca pasiddho, suddhodanimāyādevīsutoti [Pg.100] mātāpitito ca pasiddho, siddhatthoti gahitanāmena ca pasiddho. Bhavanti catra –

အနက်အဓိပ္ပာယ်အရမူကား ပါရမီတော်တို့ဖြင့် ပွားများအပ်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်နှင့်တကွ ဝါသနာနှင့်တကွ အကြွင်းမဲ့ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးပယ်သတ်တော်မူပြီးသော၊ မဟာကရုဏာ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်စသော အတိုင်းမသိသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်သည် ‘သယမ္ဘူ’ မည်၏။ ထိုသို့သော ခန္ဓာအစဉ်ကို လောက၌ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ် (အဂ္ဂပုဂ္ဂိုလ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏ - “ရဟန်းတို့၊ လောက၌ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော် အံ့ဖွယ်သရဲ လူသားအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုတစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော တထာဂတ မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုတစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ယခုအခါ၌ “သဗ္ဗညု၊ သုဂတ” စသည်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ရရှိအပ်သော ဂုဏ်တော်အမည်တို့ဖြင့်လည်း ထင်ရှားတော်မူ၏၊ “ဂေါတမ၊ အာဒိစ္စဗန္ဓု” ဟု အနွယ်တော်အားဖြင့်လည်း ထင်ရှားတော်မူ၏၊ “သကျပုတ္တ၊ သက္က၊ သကျမုနိ၊ သကျသီဟ၊ သကျပုင်္ဂဝ” ဟု အမျိုးနွယ်အားဖြင့်လည်း ထင်ရှားတော်မူ၏၊ “သုဒ္ဓေါဒနိ၊ မာယာဒေဝီသုတ” ဟု မိဘအားဖြင့်လည်း ထင်ရှားတော်မူ၏၊ “သိဒ္ဓထ္ထ” ဟု မှည့်ခေါ်သောအမည်အားဖြင့်လည်း ထင်ရှားတော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ဂါထာများ ရှိကုန်၏ -


Yo ekapuggalo āsi, buddho so vadataṃ varo;

Gottato gotamo nāma, tathevādiccabandhu ca.

အကြင်တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုသူသည် ပြောဆိုတတ်သူတို့ထက် မြတ်သော ဘုရားရှင် ဖြစ်တော်မူ၏။ အနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမအမည်ရှိ၏၊ ထို့အတူ အာဒိစ္စဗန္ဓု ဟူ၍လည်း အမည်ရှိ၏။


Sakyakule pasūtattā, sakyaputtoti vissuto;

Sakko iti ca avhito, tathā sakyamunīti ca.

သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ဖွားမြင်တော်မူသောကြောင့် ‘သကျပုတ္တ’ ဟု ကျော်စောတော်မူ၏၊ ‘သက္က’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ‘သကျမုနိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။


Sabbattha seṭṭhabhāvena, sakye ca seṭṭhabhāvato;

Sakyasīhoti so sakya-puṅgavoti ca sammato.

ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ မြတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာကီဝင်မင်းတို့ထက် မြတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဘုရားရှင်ကို ‘သကျသီဟ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သကျပုင်္ဂဝ’ ဟူ၍လည်းကောင်း သမုတ်အပ်၏။


Suddhodanīti pitito, nabhe candova vissuto;

Mātitopi ca saññāto, māyādevīsuto iti.

ခမည်းတော်ဘက်မှ ကောင်းကင်၌ လမင်းကဲ့သို့ ‘သုဒ္ဓေါဒနိ’ ဟု ကျော်စောတော်မူ၏၊ မယ်တော်ဘက်မှလည်း ‘မာယာဒေဝီသုတ’ ဟု ထင်ရှားတော်မူ၏။


Sabbaññū sugato buddho, dhammarājā tathāgato;

Samantabhaddo bhagavā, jino dasabalo muni.

သဗ္ဗညု၊ သုဂတ၊ ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မရာဇာ၊ တထာဂတ၊ သမန္တဘဒ္ဒ၊ ဘဂဝါ၊ ဇိန၊ ဒသဗလ၊ မုနိ။


Satthā vināyako nātho,Munindo lokanāyako;

Narāsabho lokajino,Sambuddho dvipaduttamo.

သတ္ထာ၊ ဝိနာယက၊ နာထ၊ မုနိန္ဒ၊ လောကနာယက၊ နရာသဘ၊ လောကဇိန၊ သမ္ဗုဒ္ဓ၊ ဒွိပဒုတ္တမ။


Devadevo lokagaru, dhammassāmī mahāmuni;

Samantacakkhu purisa-dammasārathi māraji.

ဒေဝဒေဝ၊ ลောကဂရု၊ ဓမ္မဿာမိ၊ မဟာမုနိ၊ သမန္တစက္ခု၊ ပုရိသဒမ္မသာရထိ၊ မာရဇိ။


Dhammissaro ca advejjha-vacano satthavāhako;

Visuddhidevo devāti-devo ca samaṇissaro.

ဓမ္မိဿရ၊ အဒွေဇ္ဈဝစန၊ သတ္ထဝါဟက၊ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝ၊ ဒေဝါတိဒေဝ၊ သမဏိဿရ။


Bhūripañño’nadhivaro, narasīho ca cakkhumā;

Munimuni naravaro, chaḷabhiñño jane suto.

ဘူရိပည၊ အနဓိဝရ၊ နရသီဟ၊ စက္ခုမာ၊ မုနိမုနိ၊ နရဝရ၊ ဆဠဘိည၊ ဇနေသုတ။


Aṅgīraso yatirājā, lokabandhu’matandado;

Vattā pavattā saddhamma-cakkavattī yatissaro.

အင်္ဂီရသ၊ ယတိရာဇာ၊ လောကဗန္ဓု၊ အမတန္ဒဒ၊ ဝတ္တာ၊ ပဝတ္တာ၊ သဒ္ဓမ္မစက္ကဝတ္တီ၊ ယတိဿရ။


Lokadīpo [Pg.101] sirīghano, samaṇindo naruttamo;

Lokattayavidū loka-pajjoto purisuttamo.

လောကဒီပ၊ သိရီဃန၊ သမဏိန္ဒ၊ နရုတ္တမ၊ လောကတ္တယဝိဒူ၊ လောကပဇ္ဇောတ၊ ပုရိသုတ္တမ။


Saccadaso satapuñña-lakkhaṇo saccasavhayo;

Ravibandhā’samasamo, pañcanetta’ggapuggalo.

သစ္စဒသ၊ သတပုညလက္ခဏ၊ သစ္စသဝှယ၊ ရဝိဗန္ဓု၊ အသမသမ၊ ပဉ္စနေတ္တ၊ အဂ္ဂပုဂ္ဂလ။


Sabbābhibhū sabbavidū, saccanāmo ca pāragū;

Purisātisayo sabba-dassāvī narasārathi.

သဗ္ဗာဘိဘူ၊ သဗ္ဗဝိဒူ၊ သစ္စနာမ၊ ပါရဂူ၊ ပုရိသာတိသယ၊ သဗ္ဗဒဿာဝီ၊ နရသာရထိ။


Sammāsambuddho iti so, ñāto sattuttamoti ca;

Tādī vibhajjavādīti, mahākāruṇikoti ca.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ၊ သတ္တုတ္တမ၊ တာဒီ၊ ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ၊ မဟာကာရုဏိက။


Cakkhubhūto dhammabhūto, ñāṇabhūtoti vaṇṇito;

Brahmabhūtoti purisā-jañño iti ca thomito.

စက္ခုဘူတ၊ ဓမ္မဘူတ၊ ဉာဏဘူတ၊ ဗြဟ္မဘူတ၊ ပုရိသာဇည။


Lokajeṭṭho sayambhū ca, mahesi mārabhañjano;

Amoghavacano dhamma-kāyo mārābhibhū iti.

လောကဇေဋ္ဌ၊ သယမ္ဘူ၊ မဟေသိ၊ မာရဘဉ္ဇန၊ အမောဃဝစန၊ ဓမ္မကာယ၊ မာရာဘိဘူ။


Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Nāmaṃ guṇehi nissitaṃ, ko kavindo kathessati.

မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်အားဖြင့် ရေတွက်၍မရနိုင်သော အမည်နာမတော်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ဂုဏ်တော်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုနာမတော်ကို အဘယ်ပညာရှိသည် အကုန်အစင် ပြောကြားနိုင်ပါအံ့နည်း။


Tatra sabbaññu iccādi-nāmaṃ sādhāraṇaṃ bhave;

Sabbesānampi buddhānaṃ, gotamo itiādi na.

ထိုနာမတော်တို့တွင် ‘သဗ္ဗညု’ စသောအမည်သည် ဘုရားရှင်အားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အမည် (သာဓာရဏအမည်) ဖြစ်၏။ ‘ဂေါတမ’ စသောအမည်သည်ကား ဘုရားရှင်အားလုံးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ပေ။


Buddho paccekabuddho ca, ‘‘sayambhū’’iti sāsane;

Keci ‘‘brahmā sayambhū’’ti, sāsanāvacaraṃ na taṃ.

သာသနာတော်၌ ဘုရားနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကိုသာ ‘သယမ္ဘူ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သောသူတို့သည် ဗြဟ္မာကို ‘သယမ္ဘူ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် သာသနာတော်နှင့် မသက်ဆိုင်ပေ။


‘‘Buddho tathāgato satthā, bhagavā’’ti padāni tu;

Ṭhānenekasahassamhi, sañcaranti abhiṇhaso.

“ဗုဒ္ဓ၊ တထာဂတ၊ သတ္ထာ၊ ဘဂဝါ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည်ကား အထောင်မကသော နေရာဌာနတို့၌ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဖြစ်ပေါ်လျက် ကျင်လည်ကုန်၏။


Tatra cādipadaṃ anta-padañceva imāni tu;

Ekatopi carantīti, vibhāveyya visārado.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ရှေးဦးပုဒ်နှင့် နောက်ဆုံးပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဤပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်း ကျင်လည်ကုန်၏ (အတူတကွ သုံးစွဲကုန်၏) ဟု ပညာရှိသည် ဝေဖန်ဆင်ခြင်ရာ၏။


Visesakapadānaṃ tu, apekkhakapadāni ca;

Anapekkhapadānīti, padāni duvidhā siyuṃ.

ဝိသေသနပုဒ်တို့၏ (အနက်ကို လိုက်၍) အညမည မျှော်ကိုးအပ်သော ပုဒ် (အပေက္ခကပုဒ်) နှင့် မမျှော်ကိုးအပ်သော ပုဒ် (အနပေက္ခကပုဒ်) ဟု ပုဒ်တို့သည် နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။


Tathā [Pg.102] hi satthavāho naravaro chaḷabhiññoti evaṃpakārāni abhidhānapadāni visesakapadāpekkhakāni. Kathaṃ?

ထို့ပြင် ထိုစကားသည် မှန်၏။ သတ္ထဝါဟ (လှည်းစီးမှူး)၊ နရဝရ (လူတို့ထက် မြတ်သောသူ)၊ ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိသူ) စသော ဤသို့သဘောရှိသော အမည် (အဘိဓာန်) ပုဒ်တို့သည် ထူးခြားစေတတ်သောပုဒ် (ဝိသေသကပုဒ်) ကို ငံ့လင့်ရကုန်၏။ အသို့နည်း။


‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

‘‘ဤသို့ စစ်အောင်တော်မူပြီးသော၊ အတုမရှိသော သတ္ထဝါဟ (လှည်းစီးမှူးကြီး) ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရ၍ သေခြင်းကို စွန့်ပယ်ပြီးသော တပည့် သာဝကတို့သည် ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။


Yaṃ loko pūjayate,Salokapālo sadā namassati ca;

Tasseta sāsanavaraṃ,Vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti,

လောကသည်လည်းကောင်း၊ လောကပါလနှင့်တကွသော (နတ်ဗြဟ္မာတို့) သည်လည်းကောင်း အကြင်သူကို ပူဇော်ကြကုန်၏၊ အစဉ်လည်း ရှိခိုးကြကုန်၏။ ပညာရှိတို့ သိအပ်သော ထိုနရဝရ (လူတို့ထက် မြတ်သောသူ) ၏ သာသနာတော်မြတ်သည် ဤသည်ပင်ဖြစ်၏’’ ဟုလည်းကောင်း၊


‘‘Chaḷabhiññassa sāsana’’nti ca evaṃ visesakapadāpekkhakāni bhavanti. Buddho jino bhagavāti evaṃpakārāni pana no visesakāpekkhānīti daṭṭhabbaṃ.

‘‘ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိသူ) ၏ သာသနာတော်’’ ဟုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဝိသေသကပုဒ်ကို ငံ့လင့်တတ်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓ၊ ဇိန၊ ဘဂဝါ စသော ဤသို့သဘောရှိသော အမည်ပုဒ်တို့သည်ကား ဝိသေသကပုဒ်ကို မငံ့လင့်ကုန်ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhūti evaṃpakārānaṃ idha vuttānamabhidhānānaṃ visesatthābhāvato punaruttidoso atthī’’ti. Tanna, abhidhānānaṃ abhisaṅkharaṇīyānabhisaṅkharaṇīyavasena abhisaṅkhatābhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānānīti dvedhā dissanato. Tathā hi katthaci keci ‘‘sakyasīho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sakyakesarī sakyamigādhipo’’tiādinā nānāvividhamabhidhānamabhisaṅkharonti, pāvacanepi hi ‘‘dviduggamavarahanutta’malatthā’’ti pāṭho dissati. Tathā keci ‘‘dhammarājā’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dhammadisampatī’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Sabbaññū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sabbadassāvī sabbadassī’’tiādīni abhisaṅkharonti, ‘‘sahassakkho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dasasatalocano’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ādiccabandhū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘aravindasahāyabandhū’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ambuja’’nti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘nīrajaṃ kuñja’’ntiādīni abhisaṅkharonti. Pāvacanepi hi [Pg.103] yaṃ padumaṃ, taṃ jalajaṃ nāmāti mantvā paṭisambhidāppattehi ariyehi desanāvilāsavasena vutto ‘‘padumuttaranāmino’’ti vattabbaṭṭhāne ‘‘jalajuttaranāmino’’ti pāṭho dissati. Evaṃ abhisaṅkhatābhidhānāni dissanti.

ဤကျမ်း၌ အချို့သောသူတို့သည် ‘‘မုနိန္ဒ၊ သမဏိန္ဒ၊ သမဏိဿရ၊ ယတိဿရ၊ အာဒိစ္စဗန္ဓု၊ ရဝိဗန္ဓု စသော ဤ၌ဆိုအပ်ကုန်သော အမည်ပုဒ်တို့သည် ထူးခြားသော အနက်မရှိသောကြောင့် ထပ်ခါတလဲလဲဖြစ်ခြင်း (ပုနရုတ္တိ) အပြစ်ရှိ၏’’ ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ ထိုစကားသည် မဟုတ်တုံ။ အမည်တို့၏ ဆန်းကြယ်စွာ ပြုပြင်အပ်သည်၏ အဖြစ်၊ မပြုပြင်အပ်သည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော အမည် (အဘိသံခတအဘိဓာန်)၊ မပြုပြင်အပ်သော အမည် (အနဘိသံခတအဘိဓာန်) ဟု နှစ်မျိုး တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ အချို့သောနေရာ၌ အချို့သူတို့သည် ‘‘သကျသီဟ’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘သကျကေသရီ၊ သကျမိဂါဓိပ’’ စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော အမည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ပိဋကတ်တော်၌လည်း ‘‘ဒွိဒုဂ္ဂမဝရဟနုတ္တမလတ္ထာ’’ ဟူသော ပါဌ်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့အတူ အချို့သူတို့သည် ‘‘ဓမ္မရာဇာ’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘ဓမ္မဒိသမ္ပတိ’’ စသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ‘‘သဗ္ဗညု’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘သဗ္ဗဒဿာဝီ၊ သဗ္ဗဒဿီ’’ စသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ‘‘သဟဿက္ခ’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘ဒသသတလောစန’’ စသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ‘‘အာဒိစ္စဗန္ဓု’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘အရဝိန္ဒသဟာယဗန္ဓု’’ စသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ‘‘အမ္ဗုဇ’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘နီရဇ၊ ကုဉ္ဇ’’ စသည်တို့ကို ပြုပြင်ကြကုန်၏။ ပိဋကတ်တော်၌လည်း အကြင်ကြာသည် ပဒုမ္မာမည်၏၊ ထိုကြာသည် ဇလဇ (ရေ၌ ဖြစ်သောကြာ) လည်း မည်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ် ရဟန္တာမြတ်တို့သည် ဒေသနာဝိလာသ (ဟောကြားမှု အဆန်းတကြယ်) အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ‘‘ပဒုမုတ္တရနာမိနော’’ ဟု ဆိုအပ်သော အရပ်၌ ‘‘ဇလဇုတ္တရနာမိနော’’ ဟူသော ပါဌ်ကို တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် ပြုပြင်အပ်သော အမည် (အဘိသံခတအဘိဓာန်) တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


‘‘Buddho bhagavā’’ti abhidhānāni pana anabhisaṅkhatābhidhānāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti, tathā ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti. Evaṃ ‘‘buddho bhagavā’’ti abhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānāni. Na hi tāni abhidhānāni ceva ‘‘satthā sugato jino’’tiādīni ca aññaṃ kiñci abhidhānaṃ paṭicca abhisaṅkhatāni, nāpi aññāni abhidhānāni etāni paṭicca abhisaṅkhatāni dissanti. Tathā hi ‘‘buddho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘bujjhitā bodhetā bodhako’’tiādīni nāmābhidhānāni na abhisaṅkharonti. Tathā ‘‘bhagavā satthā sugato’’tiādīni nāmābhidhānāni paṭicca ‘‘sampannabhago anusāsako sundaravacano’’tiādīni nāmābhidhānāni nābhisaṅkharonti. Evaṃ imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhū’’tiādinā nayena punarutti amhehi katāti daṭṭhabbā. Evamaññatrāpi nayo netabbo. Atridaṃ vuccati –

‘‘ဗုဒ္ဓ၊ ဘဂဝါ’’ ဟူသော အမည်တို့သည်ကား မပြုပြင်အပ်သော အမည် (အနဘိသံခတအဘိဓာန်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤစကားကို တရားစစ်သူကြီး ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ - ‘‘ဗုဒ္ဓ ဟူသော ဤအမည်ကို မိခင် ပြုအပ်သည်မဟုတ်၊ ဖခင် ပြုအပ်သည်မဟုတ်၊ နှမ ပြုအပ်သည်မဟုတ်၊ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ ပြုအပ်သည်မဟုတ်၊ နတ်တို့ ပြုအပ်သည်မဟုတ်။ ဗုဒ္ဓဟူသော ဤအမည်သည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရခြင်းနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်၏ အဆုံး၌ ဖြစ်သော၊ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ပညတ်ဖြစ်၏’’ ဟုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ‘‘ဘဂဝါ ဟူသော ဤအမည်ကို မိခင် ပြုအပ်သည်မဟုတ်။ပ။ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ပညတ်ဖြစ်၏’’ ဟုလည်းကောင်း (ဟောတော်မူအပ်၏)။ ဤသို့လျှင် ‘‘ဗုဒ္ဓ၊ ဘဂဝါ’’ ဟူသော အမည်တို့သည် မပြုပြင်အပ်သော အမည် (အနဘိသံခတအဘိဓာန်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအမည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ‘‘သတ္ထာ၊ သုဂတ၊ ဇိန’’ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း အခြားတစ်ပါးသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ပြုပြင်အပ်ကုန်သည် မဟုတ်၊ အခြားသော အမည်တို့သည်လည်း ဤအမည်တို့ကို အမှီပြု၍ ပြုပြင်အပ်ကုန်သည်ကို မတွေ့မြင်ရ။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ‘‘ဗုဒ္ဓ’’ ဟူသော အမည်ကို အမှီပြု၍ ‘‘ဗုဇ္ဈိတာ၊ ဗောဓေတာ၊ ဗောဓက’’ စသော အမည်တို့ကို မပြုပြင်ကြကုန်။ ထို့အတူ ‘‘ဘဂဝါ၊ သတ္ထာ၊ သုဂတ’’ စသော အမည်တို့ကို အမှီပြု၍ ‘‘သမ္ပန္နဘဂ၊ အနုသာသက၊ သုန္ဒရဝစန’’ စသော အမည်တို့ကို မပြုပြင်ကြကုန်။ ဤသို့လျှင် ဤခွဲခြားမှုကို ပြခြင်းငှာ ‘‘မုနိန္ဒ၊ သမဏိန္ဒ၊ သမဏိဿရ၊ ယတိဿရ၊ အာဒိစ္စဗန္ဓု၊ ရဝိဗန္ဓု’’ စသော နည်းဖြင့် ငါတို့သည် ထပ်ခါတလဲလဲ (ပုနရုတ္တိ) ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ အခြားနေရာ၌လည်း နည်းလမ်းကို ယူအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -


‘‘Abhisaṅkhatanāmañca, nāmañcānabhisaṅkhataṃ;

Dviduggamavaro buddho, iti nāmaṃ dvidhā bhave’’ti.

‘‘အဆန်းတကြယ် ပြုပြင်အပ်သော အမည် (အဘိသံခတနာမ) လည်းကောင်း၊ မပြုပြင်အပ်သော အမည် (အနဘိသံခတနာမ) လည်းကောင်း ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အမည်တော်သည် ဒွိဒုဂ္ဂမဝရ၊ ဗုဒ္ဓ ဟူသော အမည်ကဲ့သို့ နှစ်မျိုးဖြစ်၏။’’


Pabhūti paraṃ pasayha bhavatīti pabhū, issaro. ‘‘Araññassa pabhū ayaṃ luddako’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Abhibhūti [Pg.104] abhibhavatīti abhibhū, asaññasatto. Kiṃ so abhibhavi? Cattāro khandhe arūpino. Iti cattāro khandhe arūpino abhibhavīti abhibhū. So ca kho niccetanattā abhibhavanakriyāyāsati pubbevā’saññuppattito jhānalābhikāle attanā adhigatapañcamajjhānaṃ saññāvirāgavasena bhāvetvā cattāro arūpakkhandhe asaññibhave appavattikaraṇena abhibhavitumārabhi, tadabhibhavanakiccaṃ idāni siddhanti abhibhavīti abhibhūti vuccati. Apica niccetanabhāvena abhibhavanabyāpāre asatipi pubbe sacetanakāle sabyāpārattā sacetanassa viya niccetanassāpi sato tassa upacārena sabyāpāratāvacanaṃ yujjateva. Dissati hi loke sāsane ca sacetanassa viya acetanassapi upacārena sabyāpāratāvacanaṃ. Taṃ yathā? Kūlaṃ patitukāmaṃ, evaṃ loke. Sāsane pana –

ပဘူ ဟူသည် သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ပဘူ မည်၏၊ အစိုးရသူ (ဣဿရ) ဖြစ်၏။ ‘‘ဤမုဆိုးသည် တောကို အစိုးရသူ (ပဘူ) ဖြစ်၏’’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကား ဖြစ်၏။ အဘိဘူ ဟူသည် လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် အဘိဘူ မည်၏၊ အသညသတ်ဘုံသား ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် အဘယ်ကို လွှမ်းမိုးသနည်း။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို လွှမ်းမိုး၏။ ဤသို့ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် အဘိဘူ မည်၏။ ထိုအသညသတ်ဘုံသားသည်ကား စိတ်မရှိသောကြောင့် (နိစ္စေတနဖြစ်သောကြောင့်) လွှမ်းမိုးခြင်းကိစ္စ မရှိသော်လည်း၊ ရှေးဦးစွာ အသညသတ်ဘုံ၌ မဖြစ်ပေါ်မီ ဈာန်ရသောအခါ၌ မိမိရရှိအပ်သော ပဉ္စမဈာန်ကို သညာဝိရာဂ (သညာ၌ ကင်းပျက်ခြင်း) အားဖြင့် ပွားများ၍ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးကို အသညသတ်ဘုံ၌ မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် လွှမ်းမိုးရန် အားထုတ်ခဲ့၏၊ ထိုလွှမ်းမိုးခြင်းကိစ္စသည် ယခုအခါ ပြီးစီးသောကြောင့် ‘‘လွှမ်းမိုးပြီ’’ ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် အဘိဘူ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းသော်လည်းကောင်း စိတ်မရှိသောအဖြစ်ဖြင့် လွှမ်းမိုးခြင်း အားထုတ်မှု (ဗျာပါရ) မရှိသော်လည်း၊ ရှေးစိတ်ရှိစဉ် အခါ၌ အားထုတ်မှု ရှိခဲ့သောကြောင့် စိတ်ရှိသောသူ ကဲ့သို့ပင် စိတ်မရှိသော ထိုသူအား တင်စားသောအနက် (ဥပစာ) အားဖြင့် အားထုတ်မှု ရှိ၏ဟု ပြောဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ လောက၌လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်၌လည်းကောင်း စိတ်ရှိသောသူ ကဲ့သို့ စိတ်မရှိသော ဝတ္ထုအားလည်း တင်စားမှုအားဖြင့် အားထုတ်မှု ရှိသည်ဟု ဆိုခြင်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားသည် အသို့နည်း။ လောက၌ ‘‘ကမ်းပါးသည် ပြိုကျလို၏’’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သာသနာတော်၌မူကား -


‘‘Rodante dārake disvā, ubbiggā vipulā dumā;

Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti ca

‘‘ငိုကြွေးနေသော ကလေးတို့ကို မြင်၍ ကြီးမြတ်သော သစ်ပင်တို့သည် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် ကိုယ်တိုင်ပင် ကိုင်းညွတ်၍ ကလေးတို့ထံသို့ ကပ်ရောက်ကုန်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāyā’’ti ca ‘‘phalaṃ toseti kassaka’’nti ca ādi. Abhibhūsaddassa asaññasattābhidhānatte ‘‘abhibhuṃ abhibhuto maññatī’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā abhibhavatīti abhibhū, paresamabhibhavitā yo koci. Visesato pana tathāgatoyeva abhibhū. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī’’ti. Keci pana ‘‘abhibhū nāma sahasso brahmā’’ti vadanti.

‘‘အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ သစ်ပင်တို့သည် အရွက်ဟောင်းကို စွန့်၍ ရဲရဲညီးသော မီးခဲနှင့်တူသော အပွင့်ရှိကုန်ပြီ၊ အသီးကို ရှာကုန်ပြီ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘အသီးသည် လယ်သမားကို နှစ်သက်စေ၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့ ဖြစ်၏။ အဘိဘူ သဒ္ဒါသည် အသညသတ်ဘုံသား၏ အမည်ဖြစ်ကြောင်း၌ ‘‘အဘိဘူကို အဘိဘူအားဖြင့် မှတ်ထင်၏’’ ဟူသော ဤပါဌ်သည် ဤအရာ၌ သက်သေပြစကား ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် အဘိဘူ မည်၏၊ သူတစ်ပါးကို လွှမ်းမိုးတတ်သော အကြင်သူမဆို ဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့်ကား မြတ်စွာဘုရား (တထာဂတ) သာလျှင် အဘိဘူ မည်၏။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ‘‘ရဟန်းတို့၊ တထာဂတသည် (အလုံးစုံကို) လွှမ်းမိုးသူ၊ သူတစ်ပါးတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်သူ၊ ဧကန်သိမြင်သူ၊ အစိုးရသူ ဖြစ်၏’’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘‘အဘိဘူဟူသည် အခြံအရံ တစ်ထောင်ရှိသော ဗြဟ္မာဖြစ်၏’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Vibhūti visesabhūtoti vibhū, ‘‘bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.105] vacanaṃ. Vibhūti hettha rūpakāyadhammakāyasampattiyā visesabhūtoti attho. Āha ca –

ဝိဘူ ဟူသည် အထူးသဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် (ဝိသေသဘူတ) ဝိဘူ မည်၏။ ‘‘မြတ်စွာဘုရားသည် ဘဝရေအိုင်ကို ကူးမြောက်တော်မူပြီ၊ လောက၏ အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူပြီ၊ ဝိဘူ (အထူးသဖြင့် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား) ဖြစ်တော်မူ၏’’ ဟူသော ဤပါဌ်သည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကား ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ ဝိဘူ ဟူသည် ရူပကာယ၊ ဓမ္မကာယ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ထူးခြားဆန်းပြားစွာ ဖြစ်တော်မူသောသူ ဟု အနက်ရ၏။ (ကျမ်းပြုဆရာသည်) ဤသို့ ဆိုတော်မူခဲ့၏ -


‘‘Dissamānopi tāvassa, rūpakāyo acintiyo;

Asādhāraṇañāṇaṭṭhe, dhammakāye kathāva kā’’ti.

‘‘မြတ်စွာဘုရား၏ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသော ရူပကာယတော်သည်ပင်လျှင် မကြံစည်အပ်သော (အစိန္တေယျ) ဖြစ်၏၊ အသာဓာရဏဉာဏ်၌ တည်သော ဓမ္မကာယတော်နှင့် ပတ်သက်၍မူကား ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။’’


Adhibhūti adhibhavatīti adhibhū, issaro.

အဓိဘူ ဟူသည် လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် အဓိဘူ မည်၏၊ အစိုးရသူ (ဣဿရ) ဖြစ်၏။


‘‘Tadā maṃ tapatejena, santatto tidivādhibhū;

Dhārento brāhmaṇaṃ vaṇṇaṃ, bhikkhāya maṃ upāgamī’’ti –

‘ထိုအခါ ငါ၏အကျင့်တန်ခိုးရှိန်စော်ကြောင့် ပူပန်အပ်သော၊ တာဝတိံသာနတ်တို့၏ အရှင် (သိကြားမင်း) သည် ပုဏ္ဏား၏အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ဆောင်လျက် ငါ့ထံသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ချဉ်းကပ်လာခဲ့၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Patibhūti patibhūtoti patibhū, ‘‘goṇassa patibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Gotrabhūti gottasaṅkhātaṃ amatamahānibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā bhūtoti gotrabhū, sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāppattabalavavipassanācittena samannāgato puggalo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti, tehi dhammehi samannāgato puggalo gotrabhū’’ti, idamevettha atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica samaṇoti gottamattamanubhavamāno kāsāvakaṇṭhasamaṇopi gotrabhū. So hi ‘‘samaṇo’’ti gottamattaṃ anubhavati vindati, na samaṇadhamme attani avijjamānattāti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, ‘‘bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vatrabhūti sakko. So hi mātāpitibharaṇādīhi sattahi vattehi sakkattaṃ labhitvā aññe deve vattena abhibhavatīti vatrabhū. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana bhūdhātumhi labbhamānaṃ pattiatthampi gahetvā ‘‘vattena aññe abhibhavitvā devissariyaṃ pattoti vatrabhū’’ti [Pg.106] vuttaṃ, ‘‘vatranāmakaṃ vā asuraṃ abhibhavatīti vatrabhū’’ti ca, ‘‘vatrabhū jayataṃpitā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha hi vatrabhūti vatranāmakassa asurassa abhibhavitā. Jayataṃ pitāti jayantānaṃ pitā. ‘‘Sakko indo purindado’’ iccādi pariyāyavacanaṃ. Idaṃ tu dhātādhikāre pakāsessāma. Parābhibhūti paramabhibhavatīti parābhibhū. Evaṃ rūpābhibhūtiādīsupi. Sabbābhibhūti sabbamabhibhavitabbaṃ abhibhavatīti sabbābhibhū. Sabbābhibhūti ca idaṃ nāmaṃ tathāgatasseva yujjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ဤသည်ကား ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ပဋိဘူဟူသည် - ခံဝန်ပြုတတ်သောကြောင့် ‘ပဋိဘူ’ မည်၏၊ ‘နွားအတွက် ခံဝန်သူ’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ဂေါတြဘူဟူသည် - အနွယ်ဟု ဆိုအပ်သော အမတမဟာနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ဂေါတြဘူ’ မည်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်၏ အခြားမဲ့ပစ္စည်းဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အားကောင်းသော ဝိပဿနာစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ‘ရဟန်းတို့၊ ဂေါတြဘူပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? အကြင်တရားတို့၏ အခြားမဲ့၌ အရိယတရားသို့ သက်ဝင်ခြင်း (မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်ခြင်း) သည် ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဂေါတြဘူပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤစကားသည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘သမဏ’ (ရဟန်း) ဟူသော အနွယ်မျှကိုသာ ခံစားနေရသော၊ ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းကို လည်ပင်း၌ ပတ်ထားသော သီလမရှိသော ရဟန်းသည်လည်း ‘ဂေါတြဘူ’ မည်၏။ ထိုရဟန်းသည် မိမိသန္တာန်၌ သမဏဓမ္မ (ရဟန်းတရား) မရှိသဖြင့် ‘သမဏ’ ဟူသော အနွယ်မျှကိုသာ ခံစားရရှိသောကြောင့် ‘ဂေါတြဘူ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အာနန္ဒာ၊ နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ လည်ပင်း၌ ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းရှိကုန်သော၊ သီလမရှိကုန်သော၊ ယုတ်ညံ့သောတရား ရှိကုန်သော ဂေါတြဘူရဟန်းတို့သည် ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ဝတြဘူဟူသည် သိကြားမင်း ဖြစ်၏။ ထိုသိကြားမင်းသည် မိဘကို လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်း စသော အကျင့်ခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် သိကြားအဖြစ်ကို ရရှိ၍ အခြားနတ်တို့ကို အကျင့်ဖြင့် လွှမ်းမိုးသောကြောင့် ‘ဝတြဘူ’ မည်၏။ အာဂမအဋ္ဌကထာ၌မူကား ‘ဘူ’ ဓာတ်၌ ရရှိအပ်သော ‘ဆိုက်ရောက်ခြင်း’ အနက်ကိုလည်း ယူ၍ ‘မိမိ၏အကျင့်ဖြင့် အခြားသူတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ နတ်တို့၏အစိုးရခြင်း (သိကြားအဖြစ်) သို့ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် ဝတြဘူ မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘သို့မဟုတ် ဝတြအမည်ရှိသော အသူရာကို နှိမ်နင်းတတ်သောကြောင့် ဝတြဘူ မည်၏’ ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ‘ဝတြဘူ (သိကြားမင်း) သည် အောင်နိုင်သူတို့၏ ဖခင် ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ဤ၌ ‘ဝတြဘူ’ ဟူသည် ဝတြအမည်ရှိသော အသူရာကို နှိမ်နင်းသူ ဖြစ်၏။ ‘ဇယတံ ပိတာ’ ဟူသည် အောင်နိုင်သူတို့၏ ဖခင် (အရှင်) ဖြစ်၏။ ‘သက္ကော၊ အိန္ဒော၊ ပုရိန္ဒဒေါ’ စသည်တို့သည် ပရိယာယ်စကားများ ဖြစ်ကြ၏။ ဤအနက်ကိုမူ ‘ဓာတာ’ အရာ၌ ထင်ရှားပြသပါအံ့။ ပရာဘိဘူဟူသည် သူတပါးကို လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် ‘ပရာဘိဘူ’ မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ ရူပါဘိဘူ စသော ပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ သဗ္ဗာဘိဘူဟူသည် လွှမ်းမိုးအပ်သမျှသော အလုံးစုံကို လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် ‘သဗ္ဗာဘိဘူ’ မည်၏။ ‘သဗ္ဗာဘိဘူ’ ဟူသော ဤအမည်သည် မြတ်စွာဘုရားအားသာလျှင် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် (ဤသို့) ဟောတော်မူအပ်၏-


‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi,Sabbesu dhammesu anūpalitto;

Sabbañjaho taṇhakkhaye vimutto,Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti.

“ငါသည် အလုံးစုံသောတရားတို့ကို လွှမ်းမိုးနိုင်သူ၊ အလုံးစုံကို သိသူ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ (တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့်) မလိမ်းကျံသူ ဖြစ်၏၊ အလုံးစုံကို စွန့်ပယ်ပြီးသူ ဖြစ်၏၊ တဏှာကုန်ရာ နိဗ္ဗာန်၌ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသူ ဖြစ်၏၊ ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိပြီးဖြစ်၍ အဘယ်သူကို ဆရာဟူ၍ ညွှန်ပြရအံ့နည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Ūkārantapulliṅganiddeso. Niyatapulliṅganiddesoyaṃ.

ဤသည်ကား ဥူကာရန်ပုလ္လိင်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ နိယတပုလ္လိင် (လိင်မြဲသော ပုဒ်တို့ကို) ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။


Idāni aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūta sambhūtasaddādīnaṃ niddeso vuccati. Tatra bhūtoti attano paccayehi abhavīti bhūto, bhūtoti jāto sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto, bhūtoti vā laddhasarūpo yo koci saviññāṇako vā aviññāṇako vā. Atha vā tathākārena bhavatīti bhūto, bhūtoti sacco tatho avitatho aviparīto yo koci, ettha yo bhūtasaddo saccattho, tassa ‘‘bhūtaṭṭho’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhūtoti parābhavīti parābhūto. Suṭṭhu bhūtoti sambhūto. Visesena bhūtoti vibhūto. Vissuto bhūtoti vā vibhūto, ‘‘vibhūtārammaṇa’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavīti vā vibhūto, vinaṭṭhoti attho, ‘‘rūpe vibhūte na phusanti phassā’’ti [Pg.107] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Pākaṭo bhūtoti pātubhūto. Āvi bhavatīti āvibhūto. Evaṃ tirobhūto. Vinābhūto. Bhavitumanucchavikoti bhabbo. Paribhaviyate soti paribhūto. Yena kenaci yo pīḷito hīḷito vā, so paribhūto. Gamyamānattho yathākāmacārī. Abhibhaviyyate soti abhibhūto. Adhibhaviyate soti adhibhūto. Evaṃ addhabhūto. Ettha adhisaddena samānattho addhasaddo, ‘‘cakkhu bhikkhave addhabhūtaṃ, rūpā addhabhūtā, cakkhuviññāṇaṃ addhabhūta’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, tathā ‘‘idha bhikkhave bhikkhu na heva anaddhabhūtaṃ attānaṃ na addhabhāvetī’’ti padampi. Tattha anaddhabhūtanti dukkhena anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, taṃ na addhabhāveti nābhibhavatīti suttapadattho.

ယခုအခါ၌ နိယတလိင် (လိင်မြဲသောပုဒ်) တို့၌ သွင်းယူအပ်ကုန်သော အနိယတလိင် (လိင်မမြဲသော) ‘ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ’ စသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝေဖန်ခြင်းကို ဆိုအံ့။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် ‘ဘူတ’ ဟူသည် မိမိ၏အကြောင်းပစ္စည်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ထွန်းတတ်သောကြောင့် ‘ဘူတ’ မည်၏။ ဘူတဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ဖြစ်ထွန်းလာသော၊ ရှေ့ရှုထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ပွင့်လင်းထင်ရှားလာသော အနက်ကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်သဏ္ဌာန် (ကိုယ်ထည်) ကို ရရှိပြီးသော စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော သို့မဟုတ် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုကိုလည်း ‘ဘူတ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မှန်ကန်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ဘူတ’ မည်၏။ ဘူတဟူသည် မှန်ကန်သော၊ ဟုတ်မှန်သော၊ မချွတ်ယွင်းသော၊ မဖောက်ပြန်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားလည်း ဖြစ်၏။ ဤသဒ္ဒါစု၌ ‘ဘူတ’ သဒ္ဒါသည် သစ္စ (မှန်ကန်ခြင်း) အနက်ရှိ၏။ ထိုအနက်၌ ‘ဘူတတ္ထော’ (မှန်ကန်သော အနက်) ဟူသော ဤစကားသည် ဤနေရာ၌ သက်သေပြစကားတည်း။ ပရာဘူတဟူသည် ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ‘ပရာဘူတ’ မည်၏။ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘သမ္ဘူတ’ မည်၏။ အထူးသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘ဝိဘူတ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားကျော်စောစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘ဝိဘူတ’ မည်၏။ ‘ဝိဘူတာရမ္မဏံ’ (ထင်ရှားသော အာရုံ) ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ သို့မဟုတ် ကင်းပြတ်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဘူတ’ မည်၏၊ (ဤ၌) ပျက်စီးခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ‘ရူပတရား ကင်းပြတ်ပျက်စီးသွားသောအခါ ဖဿတို့သည် မတွေ့ထိကုန်’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘ပါတုဘူတ’ မည်၏။ ပွင့်လင်းထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အာဝိဘူတ’ မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ ‘တိရောဘူတ’ (ကွယ်ပျောက်သူ)၊ ‘ဝိနာဘူတ’ (ကင်းကွာသူ) တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဖြစ်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သောသူသည် ‘ဘဗ္ဗ’ မည်၏။ သူတပါးသည် နှိမ်နင်း (ကဲ့ရဲ့) အပ်သောသူသည် ‘ပရိဘူတ’ မည်၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ညှဉ်းဆဲအပ်၊ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချအပ်သော ထိုသူကို ‘ပရိဘူတ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သိအပ်သောအနက်သည် မိမိအလိုရှိတိုင်း ကျင့်တတ်သူ ဖြစ်၏။ သူတပါးသည် လွှမ်းမိုးအပ်သောသူသည် ‘အဘိဘူတ’ မည်၏။ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်အပ်သောသူသည် ‘အဓိဘူတ’ မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ ‘အဒ္ဓဘူတ’ လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ‘အဒ္ဓ’ သဒ္ဒါသည် ‘အဓိ’ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ မျက်စိသည် (ဒုက္ခဖြင့်) လွှမ်းမိုးအပ်၏၊ ရူပါရုံတို့သည် လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်၏၊ စက္ခုဝိညာဉ်သည် လွှမ်းမိုးအပ်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေပြစကားတည်း။ ထို့အတူ ‘ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဒုက္ခဖြင့် မလွှမ်းမိုးအပ်သော မိမိကိုယ်ကို မလွှမ်းမိုးစေဘဲ မနေ’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း (သက်သေပြတည်း)။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အနဒ္ဓဘူတံ’ ဟူသည် ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ဖြင့် မလွှမ်းမိုးအပ်သော အနက်တည်း။ ဒုက္ခဖြင့် မလွှမ်းမိုးအပ်သော အရာဟူသည် လူ့ဘဝအတ္တဘောကို ဆိုလို၏၊ ထိုအတ္တဘောကို မလွှမ်းမိုးစေရာ (မနှိပ်စက်စေရာ) ဟူသည် သုတ်တော်ပုဒ်၏ အနက်တည်း။


Anubhaviyate soti anubhūto. Evaṃ samanubhūto. Paccanubhūto. Bhāvito. Ettha bhāvitoti iminā samānādhikaraṇaṃ ‘‘satisambojjhaṅgo kho kassapa mayā sammadakkhāto bhāvito’’tiādīsu guṇīvācakaṃ padhānapadaṃ sāsane daṭṭhabbaṃ. Titthiyasamaye pana bhāvitoti kāmaguṇo vuccati. Vuttañhetaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na bhāvitamāsīsatī’’ti. Tatra bhāvitā nāma pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti suttapadattho. Sambhāviyate soti sambhāvito. Evaṃ vibhāvito. Paribhāvito. Anuparibhūto. Manaṃparibhūtoti manaṃ paribhaviyittha soti manaṃparibhūto. Ettha manaṃparibhūtoti īsakaṃ appattaparibhavano vuccati. Mananti hi nipātapadaṃ. ‘‘Atipaṇḍitena puttena, manamhi upakūlito, devadattena attano abuddhabhāvena ceva khantimettādīnañca [Pg.108] abhāvena kumārakassapatthero ca therī ca manaṃ nāsito, manaṃ vuḷho ahosī’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. Atra manaṃsaddassa kiñci yuttiṃ vadāma.

ခံစားအပ်သောကြောင့် ‘အနုဘူတ’ မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ သမနုဘူတ၊ ပစ္စနုဘူတ၊ ဘာဝိတ (ပွားများအပ်သော) တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤ၌ ‘ဘာဝိတ’ ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း ဖြစ်သော ‘ကဿပ၊ ငါသည် သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ပြီ၊ ပွားများအပ်ပြီ’ စသော ပါဠိတော်တို့၌ ဂုဏ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်/တရားကို ဟောတတ်သော ပဓာနပုဒ်ကို သာသနာတော်၌ ရှုမြင်အပ်၏။ တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒ၌မူကား ‘ဘာဝိတ’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်ကို ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘ငါသည် ကာမဂုဏ်ကို မတောင့်တ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဘာဝိတ’ မည်သည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့တည်း၊ ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို မတောင့်တ၊ မမှီဝဲဟူသည် သုတ်တော်ပုဒ်၏ အနက်တည်း။ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ‘သမ္ဘာဝိတ’ မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ ဝိဘာဝိတ၊ ပရိဘာဝိတ၊ အနုပရိဘူတ တို့၌လည်း သိအပ်၏။ မနံပရိဘူတဟူသည် နည်းငယ် (အနည်းငယ်မျှ) နှိမ်ချအပ်သောကြောင့် ‘မနံပရိဘူတ’ မည်၏။ ဤ၌ ‘မနံပရိဘူတ’ ဟူသည် နည်းငယ်မျှသော မပြည့်စုံသော အနှိမ်ခံရခြင်းကို ဆိုလို၏။ ‘မနံ’ ဟူသည်ကား နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ‘လွန်စွာပညာရှိသော သားကြောင့် ငါသည် နည်းငယ်မျှ ပူလောင်အပ်၏။ ဒေဝဒတ်သည် မိမိ၏ ဘုရားမဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သည်းခံခြင်း၊ မေတ္တာထားခြင်း စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုမာရကဿပမထေရ်နှင့် ထေရီမသည် နည်းငယ် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်၏၊ နည်းငယ် မျောပါသွား၏’ စသော စကားရပ်တို့၌ ဤ ‘မနံ’ သဒ္ဒါ၏ သုံးနှုန်းပုံ (ပယောဂ) ကို သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ‘မနံ’ သဒ္ဒါ၏ အချို့သော သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ကို ဆိုပါအံ့။


Manaṃsaddo dvidhā bhinno, nāmaṃ nepātikañciti;

Santaṃ tassa manaṃ hoti, manamhi upakūlitoti.

‘မနံ’ သဒ္ဒါသည် နာမ်သဒ္ဒါနှင့် နိပါတ်သဒ္ဒါ ဟူ၍ နှစ်ပါးကွဲပြား၏၊ ထိုသူအား ငြိမ်သက်သော စိတ် (မနံ) သည် ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ‘မနံ’ ဟူသော နိပါတ်သဒ္ဒါဖြစ်သော အနည်းငယ်မျှဖြင့် ပူလောင်အပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Paribhavitabboti aññena paribhavituṃ sakkuṇeyyoti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tabbapaccayaṭṭhāne hi sakkuṇeyyapadayojanā dissati ‘‘aladdhaṃ ārammaṇaṃ laddhabbaṃ labhanīyaṃ laddhuṃ vā sakkuṇeyya’’nti. Atha vā paribhavanamarahatīti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tathā hi tabbapaccayaṭṭhāne arahatipadayojanā dissati ‘‘parisakkuṇeyyaṃ lābhamarahatīti laddhabba’’nti. Ettha pana paribhottabboti padassa atthibhāve ‘‘khattiyo kho mahārāja daharoti na uññātabbo na paribhottabbo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Abhiadhipubbā bhūdhātuyo samānatthā. Sesāni dukāni nayānusārena ñeyyāni. Bhamānoti bhavatīti bhamāno, majjhe vakāralopo daṭṭhabbo. Atridaṃ vattabbaṃ –

ပရိဘဝိတဗ္ဗ ဟူသည် အခြားသူက နှိမ်ချခြင်းငှါ ထိုက်တန်သောကြောင့် ပရိဘဝိတဗ္ဗ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပရိဘောတ္တဗ္ဗ၊ ပရိဘဝနီယ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား တဗ္ဗပစ္စည်း၏ အနက်အရာ၌ စွမ်းနိုင်ခြင်းဟူသော အနက်ရှိသော သက္ကုဏေယျပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းကို မြင်ရ၏။ 'မရအပ်သေးသော အာရုံကို ရအပ်၏၊ ရထိုက်၏၊ သို့မဟုတ် ရခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက နှိမ်ချခြင်းကို ထိုက်၏ဟူ၍ ပရိဘဝိတဗ္ဗ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပရိဘောတ္တဗ္ဗ၊ ပရိဘဝနီယ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ ထို့အတူပင် တဗ္ဗပစ္စည်း၏ အနက်အရာ၌ ထိုက်တန်ခြင်းဟူသော အနက်ရှိသော အရဟတိပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းကို မြင်ရ၏။ 'ရခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော လာဘ်ကို ရထိုက်၏ဟူ၍ လဒ္ဓဗ္ဗ မည်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌မူကား ပရိဘောတ္တဗ္ဗ ဟူသော ပုဒ်၏ တည်ရှိပုံကို ပြသရာ၌ 'မဟာရာဇ မင်းကြီး၊ မင်းမျိုးသည် ငယ်ရွယ်၏ဟူ၍ မရှုတ်ချအပ်၊ မနှိမ်ချအပ်' ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်သည်။ အဘိ၊ အဓိ ရှေ့ရံသော ဘူဓာတ်တို့သည် တူညီသော အနက်ရှိကုန်၏။ ကြွင်းသော ဒုက (နှစ်ခုတွဲ) တို့ကို နည်းနာမွန်အတိုင်း သိအပ်ကုန်၏။ ဘမာနော ဟူသည် ဖြစ်၏ဟူ၍ ဘမာနော မည်၏၊ အလယ်၌ ဝကာရလောပ (ဝ-အက္ခရာကျေခြင်း) ကို သိအပ်၏။ ဤ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Kiṃ so bhamāno saccako’’, iccatra pāḷiyaṃ pana;

Rūpaṃ bhavatidhātussa, valopeneva dissati.

အဘယ်ကြောင့် ထိုသစ္စကသည် လှည့်လည်သနည်း ဟူသော ဤပါဠိ၌မူကား၊ ဘဝတိဓာတ်၏ ရူပသိဒ္ဓိသည် ဝကာရကျေခြင်းဖြင့်သာလျှင် မြင်ရ၏။


Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kiṃ so bhamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatī’’ti. Vibhavamānoti vibhavatīti vibhavamāno. Evaṃ paribhavamānotiādīsu. Tattha ‘‘abhisambhonto’’timassa karonto nipphādento iccevattho. ‘‘Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Yasmā panimāni [Pg.109] ‘‘bhavamāno’’tiādīni vippakatapaccattavacanāni, tasmā saramāno rodati, gacchanto gaṇhāti, ‘‘gacchanto so bhāradvājo, addasa accutaṃ isi’’ntiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā rājā bhavamāno sampattimanubhavatītiādinā yojetabbāni. ‘‘Saramāno gacchanto’’tiādīni hi ‘‘yāto gato patto’’tiādīhi sadisāni na honti, uttarakriyāpadāpekkhakāni honti tvāpaccayantapadāni viyāti.

ဤ၌ ပါဠိကား 'မြတ်စွာဘုရားအား ဝါဒတင်ဦးမည့် ထိုသစ္စက နိဂဏ္ဌပုတ္တသည် အဘယ်သို့ လှည့်လည်ဘိသနည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဝိဘဝမာနော ဟူသည် ပျက်စီး၏၊ သို့မဟုတ် ကင်းပြတ်၏ဟူ၍ ဝိဘဝမာနော မည်၏။ ဤနည်းတူ ပရိဘဝမာနော စသည်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'အဘိသမ္ဘောန္တော' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကား ပြုလုပ်လျက်၊ ပြီးစီးစေလျက်ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'အလုံးစုံကို ပြီးစီးစေလျက် ထိုသူသည် မင်းအိမ်၌ နေရာ၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓက ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် ထို 'ဘဝမာနော' အစရှိသော စကားတို့သည် မပြီးသေးသော ပစ္စတ္တဝုဒ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အောက်မေ့လျက် ငိုကြွေး၏၊ သွားလျက် ယူ၏၊ 'သွားစဉ်တွင် ထိုဘာရဒွါဇသည် အစ္စုတရသေ့ကို မြင်၏' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ပြည့်စုံသော နောက်ကြိယာပုဒ်တို့ကို ပြု၍ 'မင်းသည် ဖြစ်ဆဲရှိသည်ဖြစ်၍ စည်းစိမ်ကို ခံစား၏' အစရှိသဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'အောက်မေ့လျက် သွားစဉ်' အစရှိကုန်သော စကားတို့သည် 'သွားပြီ၊ သွားအပ်ပြီ၊ ရောက်ပြီ' အစရှိသည်တို့နှင့် တူသည်မဟုတ်ကုန်၊ တွာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ နောက်ကြိယာပုဒ်ကို ငဲ့ကွက်ရကုန်၏။


Paribhaviyamānoti paribhaviyate soti paribhaviyamāno. Evaṃ paribhuyyamānotiādīsupi. Imānipi vippakatapaccattavacanāni, tasmā ‘‘rājapurisehi nīyamāno coro evaṃ cintesī’’tiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā aññehi paribhaviyamāno tāṇaṃ gavesati. Bhogo puggalenānubhaviyamāno parikkhayaṃ gacchatītiādinā yojetabbāni. Evaṃ sabbatra īdisesu vippakatavacanesu yojetabbāni. Ayaṃ aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūta parābhūta sambhūtasaddānaṃ niddeso. Iccevaṃ pulliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito.

ပရိဘဝိယမာနော ဟူသည် အခြားသူက နှိမ်ချအပ်သောကြောင့် ပရိဘဝိယမာနော မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပရိဘုယျမာနော အစရှိသည်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤစကားတို့သည်လည်း မပြီးသေးသော ပစ္စတ္တဝုဒ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မင်းချင်းတို့သည် ဆောင်ယူအပ်သော သူခိုးသည် ဤသို့ ကြံစည်၏' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ပြည့်စုံသော နောက်ကြိယာပုဒ်တို့ကို ပြု၍ 'သူတစ်ပါးတို့ နှိမ်ချအပ်သည်ရှိသော် အားကိုးရာကို ရှာ၏'။ 'စည်းစိမ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခံစားအပ်သည်ရှိသော် ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်၏' အစရှိသဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အရပ်တို့၌ ဤသို့သော မပြီးသေးသော ကြိယာစကားတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား အနိယတလိင် (လိင်မမြဲသော) ဖြစ်၍ နိယတလိင် (လိင်မြဲသော) တို့၌ ထည့်သွင်းအပ်သော ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ သဒ္ဒါတို့၏ ညွှန်ပြချက် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ပုလ္လိင်တို့၏ သင့်လျော်သလို အနုဝါဒစွမ်းအားဖြင့် ညွှန်ပြချက်ကို ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီ။


Idāni itthiliṅganiddeso vuccati – tatra bhāvikāti bhāvetīti bhāvikā. Yā bhāvanaṃ karoti, sā bhāvikā. Bhāvanāti vaḍḍhanā brūhanā phātikaraṇaṃ āsevanā bahulīkāro. Vibhāvanāti pakāsanā sandassanā. Atha vā vibhāvanāti abhāvanā antaradhāpanā. Sambhāvanāti ukkaṃsanā thomanā. Paribhāvanāti vāsanā, samantato vā vaḍḍhanā. Ākārantitthiliṅganiddeso.

ယခုအခါ ဣတ္ထိလိင်ညွှန်ပြချက်ကို ဆိုအံ့— ထိုဣတ္ထိလိင်တို့တွင် ဘာဝိကာ ဟူသည် ပွားများစေတတ်သောကြောင့် ဘာဝိကာ မည်၏။ အကြင်မိန်းမသည် ပွားများခြင်းကို ပြု၏၊ ထိုမိန်းမသည် ဘာဝိကာ မည်၏။ ဘာဝနာ ဟူသည်ကား ကြီးပွားစေခြင်း၊ စည်ပင်စေခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း၊ အဖန်ဖန်ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဝိဘာဝနာ ဟူသည် ထင်ရှားစေခြင်း၊ ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ဝိဘာဝနာ ဟူသည် မဖြစ်စေခြင်း၊ ကွယ်ပျောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ သမ္ဘာဝနာ ဟူသည် ချီးမြှောက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရိဘာဝနာ ဟူသည် ကိန်းဝပ်စေခြင်း (အနံ့ထုံစေခြင်း)၊ သို့မဟုတ် ထက်ဝန်းကျင်မှ တိုးပွားစေခြင်း ဖြစ်သည်။ အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Bhūmīti sattāyamānā bhavatīti bhūmi, atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha thāvarā ca jaṅgamā cāti bhūmi. Bhūmi vuccati [Pg.110] pathavī. ‘‘Paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādīsu pana lokuttaramaggo bhūmīti vuccati. Yā panandhabālamahājanena viññātā pathavī, tassimāni abhidhānāni –

ဘူမိ ဟူသည် သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဘူမိ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက သက်ရှိသက်မဲ့ (ရွေ့လျားတတ်သော တရားနှင့် မရွေ့လျားသော တရားစသည်) တို့သည် ဤမြေ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ပေါ်ထွန်းကြကုန်၏၊ ကြီးပွားကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘူမိ မည်၏။ ဘူမိကို မြေကြီး (ပထဝီ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပထမမြေ (ပထမမဂ်) သို့ ရောက်ခြင်းငှါ' အစရှိသည်တို့၌မူကား လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဘူမိ ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်မိုက်မဲသော လူပြိန်းတို့ သိအပ်သော မြေကြီးမူကား ရှိ၏၊ ထိုမြေကြီး၏ အမည်တို့သည် ဤရွေ့ဤမျှ ဖြစ်ကုန်၏—


‘‘Pathavī medanī bhūmi, bhūrī bhū puthuvī mahī;

Chamā vasumatī ubbī, avanī ku vasundharā;

Jagatī khiti vasudhā, dharaṇī go dharā’’iti.

'ပထဝီ၊ မေဒနီ၊ ဘူမိ၊ ဘူရိ၊ ဘူ၊ ပုထုဝီ၊ မဟီ၊ ဆမာ၊ ဝသုမတီ၊ ဥဗ္ဗီ၊ အဝနီ၊ ကု၊ ဝသုန္ဓရာ၊ ဇဂတီ၊ ခิတိ၊ ဝသုဓာ၊ ဓရဏီ၊ ဂေါ၊ ဓရာ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Atra bhū ku gosaddā pathavīpadatthe vattantīti kutra diṭṭhapubbāti ce?

ဤ၌ 'ဘူ'၊ 'ကု'၊ 'ဂေါ' သဒ္ဒါတို့သည် မြေကြီးဟူသော အနက်၌ ရှိကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့ကို အဘယ်အရပ်၌ မြင်ဖူးသနည်း ဟု မေးအံ့။


Vidvā bhūpāla kumuda-gorakkhādipadesu ve;

Bhū ku goiti pathavī, vuccatīti vibhāvaye.

ပညာရှိသည် 'ဘူပါလ (မင်း)'၊ 'ကုမုဒ (ကြာဖြူ)'၊ 'ဂေါရက္ခ (နွားကျောင်းသူ)' စသော ပုဒ်တို့၌ 'ဘူ'၊ 'ကု'၊ 'ဂေါ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် မြေကြီး (ပထဝီ) ကို ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု ရှင်းလင်းစွာ သိအပ်၏။


Bhūtīti bhavanaṃ bhūti. Vibhūtīti vināso, visesato bhavanaṃ vā, atha vā visesato bhavanti sattā etāyāti vibhūti, sampattiyeva, ‘‘rañño vibhūti. Pihanīyā vibhūtiyo’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ikārantitthiliṅganiddeso.

ဘူတိ ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဘူတိ မည်၏။ ဝိဘူတိ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထူးခြားစွာ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက သတ္တဝါတို့သည် ဤစည်းစိမ်ဖြင့် ထူးခြားစွာ ဖြစ်ထွန်းကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဘူတိ မည်၏၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိ) သာလျှင်တည်း။ 'မင်း၏ စည်းစိမ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အားကျဖွယ်ကောင်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓက ဖြစ်သည်။ ဣကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Bhūrīti pathavī. Sā hi bhavanti etthāti bhūrīti vuccati, bhavati vā paññāyati vaḍḍhati cāti bhūrī, atha vā bhūtābhūtā tannissitā sattā ramanti etthāti bhūrī. Pathavīnissitā hi sattā pathaviyaṃyeva ramanti, tasmā sā imināpi atthena bhūrīti vuccati. Bhūrīsaddassa pathavīvacane ‘‘bhūripañño’’ti atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhūrī viyāti bhūrī, paññā, bhūrīti pathavīsamāya vitthatāya paññāya nāmaṃ, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti ettha aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā bhūte atthe ramatīti bhūrī, paññāyetaṃ nāmaṃ, ‘‘bhūrī medhā pariṇāyikā’’ti ettha [Pg.111] aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā paññāyeva rāgādayo dhamme abhibhavatīti bhūrī, rāgādiarayo abhibhavatītipi bhūrī. Tathā hi paṭisambhidāmagge āyasmatā sāriputtena vuttaṃ ‘‘rāgaṃ abhibhūyatīti bhūrī, paññā. Dosaṃ mohaṃ…pe… rāgo ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā. Doso. Moho…pe… sabbe bhavagāmino kammā ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā’’. Ettha pana ‘‘gotrabhū’’ti padamiva ‘‘aribhū’’ti vattabbepi bhūsaddaṃ pubbanipātaṃ katvā sandhivasena bhūrīti padamuccāritanti daṭṭhabbaṃ. Apica īdisesu nāmikapadesu vināpi upasaggena abhibhavanādiatthā labbhantiyeva, nākhyātikapadesūti daṭṭhabbaṃ. Idaṃ pana paññāya pariyāyavacanaṃ –

ဘူရိ ဟူသည် မြေကြီး ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သတ္တဝါတို့သည် ဤမြေ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘူရိ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏၊ စည်ပင်တိုးပွား၏၊ ထို့ကြောင့် ဘူရိ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုမြေကြီးကို မှီကုန်သော သက်ရှိသက်မဲ့ သတ္တဝါတို့သည် ဤ၌ ပျော်မွေ့ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘူရိ မည်၏။ မြေကြီးကို မှီသော သတ္တဝါတို့သည် မြေကြီး၌သာ ပျော်မွေ့ကြကုန်သည် ဖြစ်၍၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြေကြီးကို ဤအနက်ဖြင့်လည်း ဘူရိ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘူရိသဒ္ဒါသည် မြေကြီးဟူသောအနက်ကို ဟောရာ၌ 'ဘူရိပညော' ဟူသော စကားသည် အနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓက ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား မြေကြီးနှင့် တူသောကြောင့် 'ဘူရိ' မည်၏၊ ပညာကို ဆိုလိုသည်။ ဘူရိဟူသည် မြေကြီးနှင့်တူစွာ ကျယ်ပြန့်သော ပညာ၏ အမည်ဖြစ်၏။ 'ယောဂါ (ယှဉ်စပ်အားထုတ်ခြင်း) ကြောင့်သာလျှင် ပြန့်ပြောသောပညာသည် ဖြစ်၏၊ ယှဉ်စပ်အားမထုတ်ခြင်းကြောင့် ပညာဆုတ်ယုတ်၏' ဟူသော ဤသုတ်၌ အဋ္ဌကထာစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓက ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ဟုတ်မှန်သော အနက်၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ဘူရိ မည်၏။ ဤသည်ကား ပညာ၏ အမည်တည်း။ 'မြေကြီးနှင့်တူသော ပညာသည်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်တတ်သော ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ လမ်းညွှန်တတ်သော ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤသုတ်၌ အဋ္ဌကထာစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓက ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ပညာသည်သာလျှင် ရာဂစသော တရားတို့ကို လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် ဘူရိ မည်၏။ ရာဂစသော ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းတတ်သောကြောင့်လည်း ဘူရိ မည်၏။ ထို့အတူပင် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် 'ရာဂကို လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် ပညာကို ဘူရိ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဒေါသကို၊ မောဟကို...ပ... ရာဂသည် ရန်သူမည်၏၊ ထိုရန်သူကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ပညာကို ဘူရိ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဒေါသသည်၊ မောဟသည်...ပ... ဘဝသို့ သွားစေတတ်သော ကံအားလုံးတို့သည် ရန်သူမည်ကုန်၏၊ ထိုရန်သူကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ပညာကို ဘူရိ ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌မူကား 'ဂေါတြဘူ' ပုဒ်ကဲ့သို့ 'အရိဘူ' ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ဘူသဒ္ဒါကို ရှေ့ထား၍ သန္ဓိစပ်ခြင်း၏စွမ်းအားဖြင့် 'ဘူရိ' ဟူသော ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား ဤသို့သော နာမ်ပုဒ်တို့၌ ဥပသာဂ်မပါဘဲလည်း လွှမ်းမိုးခြင်းစသော အနက်တို့ကို ရအပ်ကုန်သည်သာတည်း၊ အာချာတ်ပုဒ်တို့၌မူကား မရအပ်ကုန်ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ပညာ၏ ဝေဝုစ်စကား ဖြစ်သည်—


Paññā pajānanā cintā, vicayo upalakkhaṇā;

Pavicayo ca paṇḍiccaṃ, dhammavicayameva ca.

ပညာ၊ ပဇာနနာ၊ စိန္တာ၊ ဝိစယ၊ ဥပလက္ခဏာ၊ ပဝိစယ၊ ပဏ္ဍိစ္စနှင့် ဓမ္မဝိစယ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Sallakkhaṇā ca kosallaṃ, bhūrī paccupalakkhaṇā;

Nepuññañceva vebhabyā, medhā cupaparikkhakā.

စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (သလ္လက္ခဏာ)၊ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း (ကောသလ္လ)၊ ကျယ်ပြန့်သောဉာဏ် (ဘူရိ)၊ ထပ်ဆင့်ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စုပလက္ခဏာ)၊ ပညာရှိခြင်း (နေပုည)၊ ဝေဖန်တတ်သောဉာဏ် (ဝေဘဗျာ)၊ အလိမ္မာဉာဏ် (မေဓာ)၊ စူးစမ်းစစ်ဆေးခြင်း (ဥပပရိက္ခကာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Sampajaññañca pariṇā-yikā ceva vipassanā;

Paññindriyaṃ paññābalaṃ, amoho sammādiṭṭhi ca;

Patodo cābhidhammasmā, imāni gahitāni me.

ဆင်ခြင်တုံတရား (သမ္ပဇဉ်)၊ လမ်းညွှန်တတ်သောဉာဏ် (ပရိဏာယိကာ)၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၊ ပညိန္ဒြေ၊ ပညာဗလ၊ အမောဟ (မတွေဝေခြင်း)၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မှန်ကန်စွာမြင်ခြင်း)၊ အဘိဓမ္မာဒေသနာလာ နှိုးဆော်တတ်သော တံကျင် (ပတောဒ) ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားလုံးတို့ကို ငါ သိမ်းယူဖော်ပြအပ်ကုန်၏။


Ñāṇaṃ paññāṇamummaṅgo, sattho soto ca diṭṭhi ca;

Mantā bodho buddhi buddhaṃ, paṭibhānañca bodhiti.

ဉာဏ်၊ ထိုးထွင်းတတ်သောဉာဏ် (ပညာဉာဏ်)၊ မြေတွင်းတူးသကဲ့သို့ ထိုးထွင်းတတ်သောဉာဏ် (ဥမ္မင်္ဂ)၊ လက်နက်သဖွယ်ဉာဏ် (သတ္ထ)၊ ရေအလျဉ်သဖွယ်ဉာဏ် (သောတ)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမဟုတ်သော အမြင် (ဒိဋ္ဌိ)၊ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးတတ်သောဉာဏ် (မန္တာ)၊ ဗောဓိဉာဏ် (ဗောဓ)၊ အသိဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ)၊ သိတတ်သောသဘော (ဗုဒ္ဓ)၊ ချက်ချင်းပေါ်ပေါက်သောဉာဏ် (ပဋိဘာန်) နှင့် ဗောဓိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Dhammo vijjā gati monaṃ, nepakkaṃ go matī muti;

Vīmaṃsā yoni dhonā ca, paṇḍā paṇḍiccayampi ca;

Vedo paṇḍitiyañceva, cikicchā miriyāpi ca.

တရား (ဓမ္မ)၊ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်၊ ဂတိဉာဏ်၊ ငြိမ်သက်ခြင်းပညာ (မောန)၊ စောင့်ရှောက်တတ်သောပညာ (နေပက္က)၊ ဂေါပညာ၊ မတိဉာဏ်၊ မုတိဉာဏ်၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်သော ဉာဏ် (ဝီမံသာ)၊ ယောနိဉာဏ်၊ အညစ်အကြေးကို ဆေးကြောတတ်သောပညာ (ဓေါနာ)၊ ပဏ္ဍာဉာဏ်၊ ပညာရှိဖြစ်ခြင်း (ပဏ္ဍိစ္စယ)၊ ဗေဒဉာဏ်၊ ပညာရှိအဖြစ် (ပဏ္ဍိတိယ)၊ ကုသတတ်သောပညာ (စိကိစ္ဆာ) နှင့် မိရိယာပညာ ဟူ၍လည်းကောင်း (ပညာ၏ အမည်များဖြစ်ကုန်၏)။


‘‘Soto bodhī’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇanāmadvayaṃ idaṃ;

Buddhapaccekasambuddha-sāvakānampi rūhati.

“သောတ” နှင့် “ဗောဓိ” ဟု ဆိုအပ်သော ဤဉာဏ်၏ အမည်နှစ်ခုစလုံးသည် မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့အားလည်း ထိုက်တန် (သက်ရောက်) ၏။


‘‘Abhisambodhi [Pg.112] sambodhi’’, iti nāmadvayaṃ pana;

Paccekabuddhasabbaññu-buddhānaṃyeva rūhati.

“အဘိသမ္ဗောဓိ” နှင့် “သမ္ဗောဓိ” ဟူသော ဤအမည်နှစ်ခုသည်မူကား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားတို့အားသာ ထိုက်တန် (သက်ရောက်) ၏။


Abhisambodhisaṅkhātā, paramopapadā pana;

Ñāṇapaṇṇatti sabbaññu-sambuddhasseva rūhati.

မြတ်သော အထူးပြုပုဒ်ရှိသော “အဘိသမ္ဗောဓိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ပညတ်သည်မူကား သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားအားသာ ထိုက်တန် (သက်ရောက်) ၏။


Sammāsambodhisaṅkhātā, anuttarapadādikā;

Buddhā vā ñāṇapaṇṇatti, sabbaññusseva rūhati.

အတုမဲ့သော ပုဒ်အစရှိသော “သမ္မာသမ္ဗောဓိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ပညတ်သော်လည်းကောင်း၊ “ဗုဒ္ဓါ” ဟူသော ဉာဏ်ပညတ်သော်လည်းကောင်း သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားအားသာ ထိုက်တန် (သက်ရောက်) ၏။


‘‘Sabbaññutā’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇaṃ sabbaññunova taṃ;

Yujjate avasesā tu, ñāṇapaññatti sabbagā.

“သဗ္ဗညုတာ” ဟု ဆိုအပ်သော ထိုဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားအားသာ သင့်လျော်၏။ ကြွင်းကျန်သော ဉာဏ်ပညတ်တို့သည်မူကား အလုံးစုံသောသူတို့အား သက်ရောက်နိုင်၏။


Ñāṇabhāvamhi santepi, dhammacakkhādikaṃ pana;

Payojanantarābhāvā, nātra sandassitaṃ mayāti.

ဉာဏ်၏ သဘောတရား ဖြစ်ပါသော်လည်း ဓမ္မစက္ခု (တရားမျက်စိ) အစရှိသော စကားလုံးတို့ကိုမူကား အခြားသော အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့် ဤ၌ ငါမပြသခဲ့ပေ။


Bhūtīti bhūtassa bhariyā. Yathā hi petassa bhariyā ‘‘petī’’ti vuccati, evameva bhūtassa bhariyā ‘‘bhūtī’’ti vuccati. Bhotīti yāya saddhiṃ kathentena sā itthī ‘‘bhotī’’ iti vattabbā, tasmā iminā padena itthī vohariyatīti ca daṭṭhabbaṃ. Yathā hi purisena saddhiṃ kathentena puriso ‘‘bhavaṃ’’ iti vohariyati, evameva itthiyā saddhiṃ kathentena itthī ‘‘bhotī’’iti vohariyati. ‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvājo, ime ānesi dārake’’ti, ‘‘ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhotī kupitā ahū’’ti cettha nidassanaṃ. Atha vā idhekacco satto itthiliṅgavasena laddhanāmo, so ‘‘bhotī’’iti vattabbo, tasmā iminā padena itthīpi itthiliṅgena laddhanāmā anitthīpi vohariyatīti ca daṭṭhabbā. Tathā hi devaputtopi ‘‘devatā’’ti itthiliṅgavasena voharitabbattā devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti voharito, pageva devadhītā. Tathā hi ‘‘bhotī carahi jānāti, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti ettha pana devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti itthi liṅgavohāro kato. Atrāyaṃ [Pg.113] suttapadattho ‘‘yadi so kuhako dhanatthiko tāpaso na jānāti, bhotī devatā pana jānāti ki’’nti. Apica –

“ဘူတိ” ဟူသည် ဘီလူး (ဘူတ) ၏ ဇနီးမယားကို ဆိုလိုသည်။ ပြိတ္တာမယားကို “ပေတိ” (ပြိတ္တာမ) ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဘီလူးမယားကို “ဘူတိ” ဟု ခေါ်သည်။ “ဘောတိ” ဟူသည် အကြင်အမျိုးသမီးနှင့် စကားပြောဆိုရာ၌ ထိုအမျိုးသမီးကို “ဘောတိ” (ရှင်မ) ဟု ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဤပုဒ်ဖြင့် အမျိုးသမီးကို သုံးနှုန်းအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ယောက်ျားနှင့်အတူ စကားပြောဆိုရာ၌ ထိုယောက်ျားကို “ဘဝံ” (အရှင်) ဟု သုံးနှုန်းသကဲ့သို့ မိန်းမနှင့်အတူ စကားပြောရာ၌ ထိုမိန်းမကို “ဘောတိ” (ရှင်မ) ဟု သုံးနှုန်း၏။ “အရှင်ဘာရဒွါဇသည် ဤသူငယ်တို့ကို အဘယ်အရပ်မှ ဆောင်ယူခဲ့သနည်း” ဟူသော စကား၊ “ငါသည် အရှင်မအား လုပ်ကျွေးပါအံ့၊ အရှင်မသည် အမျက်မထွက်ပါလင့်” ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြသော သာဓက ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤလောက၌ အချို့သော သတ္တဝါသည် ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် အမည်ကို ရအပ်၏၊ ထိုသတ္တဝါကို “ဘောတိ” ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပုဒ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် အမည်ရသော အမျိုးသမီးကိုလည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးမဟုတ်သော်လည်း (ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော သတ္တဝါကိုလည်းကောင်း) သုံးနှုန်းအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နတ်သားဖြစ်သော်လည်း “ဒေဝတာ” ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် “ဒေဝတာ” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “ဘောတိ” (အရှင်မ) ဟု သုံးနှုန်းအပ်၏၊ နတ်သမီးကိုမူ ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ “အရှင်မသည် ယခု သိပေ၏၊ ထိုအကြောင်းကို မေးအပ်သော ငါ့အား ပြောကြားပါလော့” ဟု ဤ၌ “ဒေဝတာ” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “ဘောတိ” ဟု ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်၏။ ဤ၌ သုတ်လာ စကား၏ အနက်မှာ - “အကယ်၍ ထိုအံ့ဖွယ်ကိုပြုတတ်သော ဥစ္စာကို အလိုရှိသော ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော (တပသီ) ရသေ့သည် မသိပါမူ၊ နတ်သမီး အရှင်မသည် သိပါသလော့” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင်လည်း -


‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate;

Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti –

“ဘီလူး၊ သင်သည် ငါ၏ အကျိုးကို အလိုရှိသည် ဖြစ်၏။ နတ်သမီး၊ သင်သည် ငါ၏ စီးပွားကို အလိုရှိသည် ဖြစ်၏။ ငါသည် သင်၏ ထိုစကားကို လိုက်နာပါအံ့၊ သင်သည် ငါ၏ ဆရာ ဖြစ်ပေ၏” ဟူ၍ -


Maṭṭhakuṇḍalīvatthusmiṃ pulliṅgayakkhasaddamapekkhitvā ‘‘atthakāmo’’ti pulliṅgavasena itthiliṅgañca devatāsaddamapekkhitvā ‘‘hitakāmā’’ti itthiliṅgavasena purisabhūto maṭṭhakuṇḍalī voharito. Aññatrāpi devatāsaddamapekkhitvā devaputto itthiliṅgavasena voharito –

မဋ္ဌကုဏ္ဍလီဝတ္ထု၌ ပုလ္လိင်ဖြစ်သော “ယက္ခ” (ဘီလူး/နတ်) သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “အတ္ထကာမော” ဟု ပုလ္လိင်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော “ဒေဝတာ” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “ဟိတကာမာ” ဟု ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယောက်ျားဖြစ်သော မဋ္ဌကုဏ္ဍလီနတ်သားကို သုံးနှုန်းအပ်၏။ အခြားသော အရာ၌လည်း “ဒေဝတာ” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ နတ်သားကို ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်သည် -


‘‘Na tvaṃ bāle vijānāsi, yathā arahataṃ vaco’’ti;

‘‘Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’’ti.

“ဟယ် မိန်းမမိုက်၊ သင်သည် ရဟန္တာတို့၏ စကားကို မသိလေ” ဟုလည်းကောင်း၊ “အမိ၊ သင်သည် ငါ၏ အကျိုးကို အလိုရှိသည် ဖြစ်၏။ နတ်သမီး၊ သင်သည် ငါ၏ စီးပွားကို အလိုရှိသည် ဖြစ်၏” ဟုလည်းကောင်း သုံးနှုန်းအပ်၏။


Ettha pana ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbala’’nti ettha ca itthīyeva itthiliṅgavasena voharitā, tasmā katthaci itthipurisapadatthasaṅkhātaṃ atthaṃ anapekkhitvā liṅgamattamevāpekkhitvā bhotī devatā, bhotī silā, bhotī jambū, bhotiṃ devatantiādīhi saddhiṃ paccattavacanādīni yojetabbāni. Katthaci pana liṅgañca atthañca apekkhitvā ‘‘bhotī itthī, bhotiṃ deva’’ntiādinā yojetabbāni. Vibhāvinīti vibhāvetīti vibhāvinī. Evaṃ paribhāvinītiādīsupi. Īkārantitthiliṅganiddeso.

ဤ၌မူ “ဟယ် မိန်းမမိုက်၊ လာပါလော့၊ တန်ခိုးကြီးသော ကုသမင်းကို ကန်တော့တောင်းပန်လော့” ဟူသော ဤစကား၌ အမျိုးသမီးကိုသာ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အချို့သောအရာ၌ မိန်းမ ယောက်ျားဟူသော ဝေါဟာရအနက်ကို မငဲ့ဘဲ လိင်မျှကိုသာ ငဲ့၍ bhotī devatā, bhotī silā, bhotī jambū, bhotiṃ devatā အစရှိသည်တို့နှင့်အတူ ပထမာဝိဘတ်အစရှိသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အချို့သောအရာ၌မူ လိင်ကိုလည်းကောင်း၊ အနက်ကိုလည်းကောင်း ငဲ့၍ bhotī itthī, bhotiṃ devaṃ အစရှိသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ “ဝိဘာဝိနီ” ဟူသည် ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သောကြောင့် ဝိဘာဝိနီ မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ပရိဘာဝိနီ အစရှိသည်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤကာရန်ဣတ္ထိလိင် ဖော်ပြချက်တည်း။


Bhūti sattāyamānā bhavatīti bhū. Atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha sattasaṅkhārāti bhū. Bhū vuccati pathavī. Abhūti vaḍḍhivirahitā kathā, na bhūtapubbāti vā abhū, abhūtapubbā kathā. Na bhūtāti vā abhū, abhūtā kathā. ‘‘Abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti idametesamatthānaṃ [Pg.114] sādhakaṃ vacanaṃ. Ūkārantitthiliṅganiddeso. Niyatitthiliṅganiddesoyaṃ.

“ဘူ” ဟူသည် တည်ရှိနေသောကြောင့် ဘူ (မြေကြီး) မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤ၌ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့သည် ဖြစ်ပွားကုန် ကြီးပွားကုန်သောကြောင့် ဘူ မည်၏။ ဘူ ဟု မြေကြီးကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အဘူ” ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းမှ ကင်းသော စကားဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးသော စကားဖြစ်သောကြောင့် အဘူ မည်၏။ သို့မဟုတ် မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် အဘူ မည်၏။ “သင်သည် ငါ့အား မဟုတ်မမှန်သော စကားကို အဘယ်ကြောင့် ပြောဆိုဘိသနည်း၊ အကယ်စင်စစ် ယုတ်မာသောစကားကို ပြောဆိုအပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအနက်တို့ကို သက်သေထူသော စကားဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဦကာရန်ဣတ္ထိလိင် ဖော်ပြချက်တည်း။ ဤသည်ကား စင်စစ်ဣတ္ထိလိင် ဖော်ပြချက်တည်း။


Aniyataliṅgānaṃ pana niyatitthiliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasambhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito.

စင်စစ် ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော အနိယတလိင်တို့ဖြစ်သော်လည်း စင်စစ်ဣတ္ထိလိင်တို့၌ ထည့်သွင်းထားအပ်သော ဘူတ၊ ပရာဘူတ၊ သမ္ဘူတ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဖော်ပြချက်ကို နည်းလမ်းအတိုင်း ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ထိုက်သင့်သလို ဝိဂြိုဟ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီ။


Idāni napuṃsakaliṅganiddeso vuccati – tatra bhūtanti catubbidhaṃ pathavīdhātuādikaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tañhi aññesaṃ nissayabhāvena bhavatīti bhūtaṃ, bhavati vā tasmiṃ tadadhīnavuttitāya upādārūpanti bhūtaṃ. Atha vā bhūtanti satto bhūtanāmako vā. Bhūtanti hi napuṃsakavasena sakalo satto evaṃnāmako ca yakkhādiko vuccati. ‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā. Yānīdha bhūtāni samāgatāni, ujjhāpetvāna bhūtāni, tamhā ṭhānā apakkamī’’ti evamādīsu napuṃsakappayogo veditabbo. Gātābandhasukhatthaṃ liṅgavipallāsoti ce? Tanna, ‘‘yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva tesaṃ tassa anto, na bahi ṭhānaṃ upalabbhatī’’ti cuṇṇiyapadaracanāyampi bhūtasaddassa napuṃsakaliṅgattadassanatoti avagantabbaṃ. Mahābhūtanti vuttappakāraṃ catubbidhaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tassa mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Kathaṃ? Mahantaṃ bhūtanti mahābhūtaṃ, māyākārasaṅkhātena mahābhūtena samantipi mahābhūtaṃ, yakkhādīhi mahābhūtehi samantipi mahābhūtaṃ, mahantehi ghāsacchādanādipaccayehi bhūtaṃ pavattantipi mahābhūtaṃ, mahāvikārabhūtantipi mahābhūtaṃ. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Atridaṃ suṭṭhupalakkhitabbaṃ –

ယခုအခါ နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ကို ဆိုပေအံ့။ ထိုညွှန်ပြချက်၌ 'ဘူတ' ဟူသည် မြေဓာတ်အစရှိသော လေးပါးသော မဟာဘုတ်ရုပ်ဖြစ်သည်။ ထိုရုပ်သည် အခြားသောရုပ်များ၏ မှီရာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဘူတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရုပ်၌ ထိုရုပ်ကိုမှီ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥပါဒါရုပ်သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဘူတ' မည်၏။ သို့မဟုတ် 'ဘူတ' ဟူသည် သတ္တဝါ သို့မဟုတ် ဘူတအမည်ရှိသော သတ္တဝါတည်း။ 'ဘူတ' ဟူသော နပုံသကလိင်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအမည်ရှိသော ဘီလူးအစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ 'ကာလသည် မိမိနှင့်တကွ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါ (ဘူတ) တို့ကို စားမျို၏'၊ 'ဤအရပ်၌ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်သော သတ္တဝါ (ဘူတ) တို့သည်'၊ 'သတ္တဝါ (ဘူတ) တို့ကို ကဲ့ရဲ့စေ၍ ထိုအရပ်မှ ဖဲခွာသွားလေပြီ' အစရှိသော စကားတို့၌ နပုံသကလိင်အသုံးကို သိအပ်၏။ ဂါထာစပ်ဆိုမှု လွယ်ကူစေရန် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ဖြစ်သလောဟု မေးမူကား၊ ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ 'ဘီလူးအစရှိသော မဟာဘုတ် (သတ္တဝါ) တို့သည် အကြင်သူကို ဖမ်းစားကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား ထိုကိုယ်တွင်း၌လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ပြင်၌လည်းကောင်း နေရာကို မရအပ်' ဟူသော စကားပြေစပ်ဆိုမှု၌လည်း ဘူတသဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင်ဖြစ်သည်ကို ပြသောကြောင့် ထိုသို့မဟုတ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'မဟာဘူတ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လေးပါးသော မဟာဘုတ်ရုပ်တည်း။ ထိုမဟာဘုတ်ရုပ်၏ ကြီးကျယ်စွာ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မဟာဘုတ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိအပ်၏။ အသို့နည်း? ကြီးကျယ်သော ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့် 'မဟာဘူတ' မည်၏။ မျက်လှည့်ဆရာနှင့်တူသော မဟာဘုတ်နှင့် တူမျှသောကြောင့်လည်း 'မဟာဘူတ' မည်၏။ ဘီလူးအစရှိသော မဟာဘုတ်နှင့် တူမျှသောကြောင့်လည်း 'မဟာဘူတ' မည်၏။ ကြီးကျယ်သော အစာ၊ အဝတ်အစရှိသော ပစ္စယတရားတို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားတောက်ပသောကြောင့်လည်း 'မဟာဘူတ' မည်၏။ ကြီးကျယ်သော ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်း 'မဟာဘူတ' မည်၏။ ဤသို့ ကြီးကျယ်စွာ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မဟာဘုတ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိအပ်၏။ ဤ၌ ဤအချက်ကို ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်၏ -


Punnapuṃsakaliṅgo [Pg.115] ca, bhūtasaddo pavattati;

Paṇṇattiyaṃ guṇe ceva, guṇeyevitthiliṅgako.

ဘူတသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ပညတ်၌လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဂုဏ်၌သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။


Bhūta sambhūtasaddādi-naye paṇṇattivācakā;

Yojetabbā tiliṅge te, iti ñe yyaṃ visesato.

ဘူတ၊ သမ္ဘူတ သဒ္ဒါအစရှိသော နည်းတို့၌ ပညတ်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတို့ကို လိင်သုံးပါးလုံး၌ ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ထူးခြားစွာ သိအပ်၏။


‘‘Bhūto tiṭṭhati, bhūtāni, tiṭṭhanti, samaṇo ayaṃ;

Idāni bhūto, cittāni, bhūtāni vimalāni tu.

‘ဘူတော တိဋ္ဌတိ (သတ္တဝါသည် တည်၏)၊ ဘူတာနိ တိဋ္ဌန္တိ (သတ္တဝါတို့သည် တည်ကုန်၏)၊ သမဏော အယံ ဣဒါနိ ဘူတော (ဤရဟန်းသည် ယခုအခါ ဖြစ်ပြီးဖြစ်၏)၊ စိတ္တာနိ ဘူတာနိ ဝိမလာနိ တု (စိတ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်လျက် စင်ကြယ်ကုန်၏)’


Vañjhā bhūtā vadhū esā’’, iccudāharaṇānime;

Vuttāni suṭṭhu lakkheyya, sāsanatthagavesako.

‘ဝဉ္ဈာ ဘူတာ ဝဓူ ဧသာ (ဤအမျိုးသမီးသည် မြုံသောအဖြစ်သို့ ရောက်၏)’ ဟူ၍ ဤဥပမာ (ဥဒါဟရုဏ်) တို့ကို သာသနာတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှာမှီးသောသူသည် ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်၏။


Bhavittanti vaḍḍhitaṭṭhānaṃ. Tañhi bhavanti vaḍḍhanti etthāti bhavittanti vuccati, ‘‘janittaṃ me bhavittaṃ me, iti paṅke avassayi’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

'ဘဝိတ္တ' ဟူသည် ကြီးပွားရာအရပ် (တိုးပွားရာဌာန) တည်း။ အကြင်အရပ်၌ သတ္တဝါတို့သည် ဖြစ်ပွားကုန် ကြီးပွားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရပ်ကို 'ဘဝိတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ငါ၏မွေးဖွားရာဇာတိအရပ်၊ ငါ၏ကြီးပွားရာအရပ်ဖြစ်၏ ဟု ညွန်ပျောင်း၌ အိပ်စက်လေ၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်၏။


‘‘Bhavittaṃ’’ iti ‘‘bhāvitta’’-nti ca pāṭho dvidhā mayā;

Rassattadīghabhāvena, diṭṭho bhaggavajātake.

'ဘဝိတ္တံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဘာဝိတ္တံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ရဿ၊ ဒီဃ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော ပါဌ်ကို ဘဂ္ဂဝဇာတ်၌ ငါ မြင်အပ်၏။


Bhūnanti bhavanaṃ bhūnaṃ vaddhi. ‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti, ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

'ဘူန' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်၏၊ (သို့မဟုတ်) 'ဘူန' ဟူသည် ကြီးပွားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ငါသည်သာလျှင် ပြစ်မှားမိ၍ ကြီးကျယ်သော တန်ခိုးရှိသော မင်း၏ ကြီးပွားခြင်းကို ဖျက်ဆီးမိသူ ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ကိုယ်ဝန်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (ဘူနဟစ္စ) ကို ပြုမိပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်၏။


Bhavananti bhavanakriyā. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti ettha sattā puttadhītāhi nānāsampattīhi cāti bhavanaṃ vuccati geho, ‘‘pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Geho gharañca āvāso, bhavanañca niketana’’nti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Parābhavananti avaddhimāpajjanaṃ. Sambhavananti suṭṭhu bhavanaṃ. Vibhavananti ucchedo vināso vā. Pātubhavananti pākaṭatā sarūpalābho iccevattho. Āvibhavananti paccakkhabhāvo. Tirobhavananti paṭicchannabhāvo. Vinābhavananti vinābhāvo. Sotthibhavananti suvatthitā. Paribhavananti pīḷanā hīḷanā vā. Abhibhavananti vidhamanaṃ. Adhibhavananti ajjhottharaṇaṃ[Pg.116]. Anubhavananti paribhuñjanaṃ. Samanubhavananti suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Paccanubhavananti adhipatibhāvenapi suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Niggahītantanapuṃsakaliṅganiddeso.

'ဘဝန' ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း ကိရိယာတည်း။ သို့မဟုတ် အကြင်အရပ်၌ သတ္တဝါတို့သည် သားသမီးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ထွန်းကုန် ကြီးပွားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဘဝန' ကို အိမ် (ဂေဟ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ငါ၏ ဖခင်ပိုင်သော အိမ်ရာ (ဘဝန) ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သက်သေစကား ဖြစ်၏။ 'ဂေဟော၊ ဃရဉ္စ၊ အာဝါသော၊ ဘဝနဉ္စ၊ နိကေတနံ' ဟူသော ဤစကားသည် ဝေဝုစ်စကား ဖြစ်၏။ 'ပရာဘဝန' ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (မကြီးပွားခြင်း) သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ 'သမ္ဘဝန' ဟူသည် ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'ဝိဘဝန' ဟူသည် ပြတ်စဲခြင်း သို့မဟုတ် ပျက်စီးခြင်းတည်း။ 'ပါတုဘဝန' ဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ 'อာဝိဘဝန' ဟူသည် မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းတည်း။ 'တိရောဘဝန' ဟူသည် ဖုံးကွယ်ခြင်းတည်း။ 'ဝိနာဘဝန' ဟူသည် ကင်းကွာခြင်း (ဝိနာဘာဝ) တည်း။ 'သောတ္ထိဘဝန' ဟူသည် ကောင်းစွာတည်ရှိခြင်းတည်း။ 'ပရိဘဝန' ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်း သို့မဟုတ် ရှုတ်ချခြင်းတည်း။ 'အဘိဘဝန' ဟူသည် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးခြင်းတည်း။ 'အဓိဘဝန' ဟူသည် လွှမ်းမိုးခြင်းတည်း။ 'အနုဘဝန' ဟူသည် ခံစားခြင်းတည်း။ 'သမနုဘဝန' ဟူသည် ကောင်းစွာ ခံစားခြင်းတည်း။ 'ပစ္စနုဘဝန' ဟူသည် အစိုးရသော အစွမ်းဖြင့်လည်း ကောင်းစွာ ခံစားခြင်းတည်း။ နဂ္ဂဟိတ် (ဝစ္စနစ်) အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Atthavibhāvīti atthassa vibhāvanasīlaṃ cittaṃ vā ñāṇaṃ vā kulaṃ vā atthavibhāvi. Evaṃ dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅganiddeso.

'အတ္ထဝိဘာဝိ' ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သို့မဟုတ် အကျိုးစီးပွားကို သိစေတတ်သော သဘောရှိသော စိတ်၊ သို့မဟုတ် ဉာဏ်၊ သို့မဟုတ် အမျိုးအနွယ်သည် အတ္ထဝိဘာဝိ မည်၏။ ထို့အတူ 'ဓမ္မဝိဘာဝိ' ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ ဣကာရန္တ နပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။


Gotrabhūti paññattārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ vā gotrabhucittaṃ. Tañhi kāmāvacaragottamabhibhavati, mahaggatagottañca bhāveti nibbattetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Apica gotrabhūti nibbānārammaṇaṃ maggavīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā phalasamāpattivīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Tesu hi paṭhamaṃ puthujjanagottamabhibhavati, ariyagottañca bhāveti, gottābhidhānā ca nibbānato ārammaṇakaraṇavasena bhavatīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, dutiyaṃ pana saṅkhārārammaṇampi samānaṃ āsevanapaccayabhāvena sasampayuttāni phalacittāni gottābhidhāne nibbānamhi bhāvetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Idaṃ pāḷivavatthānaṃ –

'ဂေါတြဘူ' ဟူသည် ပညတ်အာရုံ သို့မဟုတ် မဟဂ္ဂုတ်အာရုံရှိသော ဂေါတြဘူစိတ်တည်း။ ထိုစိတ်သည် ကာမာဝစရအနွယ် (ဂေါတြ) ကို လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ မဟဂ္ဂုတ်အနွယ်ကိုလည်း ပွားများစေတတ် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂေါတြဘူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား 'ဂေါတြဘူ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်အာရုံရှိ၍ မဂ္ဂဝီထိ၌ ဖြစ်သော ဂေါတြဘူဉာဏ် သို့မဟုတ် သင်္ခါရအာရုံရှိ၍ ဖလသမာပတ္တိဝီထိ၌ ဖြစ်သော ဂေါတြဘူဉာဏ်တည်း။ ထိုဉာဏ်တို့တွင် ပထမဉာဏ်သည် ပုထုဇဉ်အနွယ်ကို လွှမ်းမိုးတတ်၏၊ အရိယအနွယ်ကိုလည်း ပွားများစေတတ်၏၊ ဂေါတြအမည်ရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂေါတြဘူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယဉာဏ်သည်ကား သင်္ခါရအာရုံရှိသော်လည်း အာသေဝနပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် မိမိနှင့်ယှဉ်သော ဖလစိတ်တို့ကို ဂေါတြအမည်ရှိသော နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်ပွားစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂေါတြဘူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ပါဠိတော်၏ သတ်မှတ်ချက်တည်း -


‘‘Gotrabhu’’iti rassatta-vasena kathitaṃ padaṃ;

Napuṃsakanti viññeyyaṃ, ñāṇacittādipekkhakaṃ.

ရဿအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော 'ဂေါတြဘု' ဟူသော ပုဒ်ကို ဉာဏ်၊ စိတ်အစရှိသည်ကို ငဲ့သောကြောင့် နပုံသကလိင်ဟု သိအပ်၏။


‘‘Gotrabhū’’iti dīghatta-vasena kathitaṃ pana;

Pulliṅgamiti viññeyyaṃ, puggalādikapekkhakaṃ.

ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော 'ဂေါတြဘူ' ဟူသော ပုဒ်ကိုမူကား ပုဂ္ဂိုလ်အစရှိသည်ကို ငဲ့သောကြောင့် ပုလ္လိင်ဟု သိအပ်၏။


Dīghabhāvena vuttaṃ tu, napuṃsakanti no vade;

Binduvantī’tare bhedā, tayo iti hi bhāsitā.

ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သောပုဒ်ကိုမူကား နပုံသကလိင်ဟု မဆိုအပ်။ အခြားသော ဝိဘတ်အပြား သုံးပါးတို့ကို ဝစ္စနစ် (ဗိန္ဒု) ရှိကုန်၏ ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Īkārantā ca ūdantā, rassattaṃ yanti sāsane;

Napuṃsakattaṃ patvāna, sahabhu sīghayāyiti.

သာသနာတော်၌ ဤကာရန္တနှင့် ဦကာရန္တတို့သည် နပုံသကလိင်သို့ ရောက်သောအခါ ရဿအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ ဥပမာ- 'သဟဘု'၊ 'သီဃယာယိ' ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Cittena saha bhavatīti cittasahabhu, cittena saha na bhavatīti nacittasahabhu, rūpaṃ. Ukārantanapuṃsakaliṅganiddeso. Niyatanapuṃsakaliṅganiddesoyaṃ.

စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'စိတ္တသဟဘု' မည်၏။ စိတ်နှင့်တကွ မဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'နစိတ္တသဟဘု' (ရုပ်) မည်၏။ ဥကာရန္တ နပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက် ပြီး၏။ ဤသည်ကား နိယတနပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက်တည်း။


Aniyataliṅgānaṃ [Pg.117] niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ napuṃsakaliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito. Iccevaṃ sabbathāpi liṅgattayaniddeso samatto.

အနိယတလိင်ဖြစ်၍ နိယတနပုံသကလိင်တို့၌ သွင်းအပ်ကုန်သော ဘူတ၊ ပရာဘူတ သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ ညွှန်ပြချက်သည် နည်းနာအတိုင်း ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော နပုံသကလိင်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ သင့်လျော်သလို ဝေဖန်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြချက်ကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီ။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော လိင်သုံးပါးတို့၏ ညွှန်ပြချက်သည် ပြီးဆုံးပြီ။


Ulliṅganena vividhena nayena vuttaṃ,Bhūdhātusaddamayaliṅgatikaṃ yadetaṃ;

Āliṅgiyaṃ piyatarañca sutaṃ suliṅgaṃ,Poso kare manasi liṅgaviduttamicchaṃ.

ထူးခြားဆန်းပြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော၊ ဘူဓာတ်သဒ္ဒါဖြင့် ပြီးသော ဤလိင်သုံးပါး အပြားကို ကောင်းသော လိင်အနုသန္ဓေကိုလည်းကောင်း၊ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော အကြားအမြင်ကိုလည်းကောင်း ဖက်တွယ်လိုသော၊ လိင်အပြားကို သိကျွမ်းခြင်းသို့ ရောက်လိုသော ယောက်ျားသည် နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Bhūdhātumayānaṃ tividhaliṅgikānaṃ nāmikarūpānaṃ vibhāgo

ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော၊ လိင်သုံးပါးရှိကုန်သော နာမ်ပုဒ်တို့၏ ဝေဖန်ခြင်းသည် (ပြီး၏)။


Catuttho paricchedo.

စတုတ္ထအခန်း။


5. Okārantapulliṅganāmikapadamālā

၅. ဩကာရန္တပုလ္လိင် နာမ်ပုဒ်မာလာ။


Bhū dhātuto pavattānaṃ, nāmikānamito paraṃ;

Nāmamālaṃ pakāsissaṃ, nāmamālantarampi ca.

ဤမှနောက်၌ ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော နာမ်ပုဒ်တို့၏ နာမမာလာကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော နာမမာလာကိုလည်းကောင်း ပြသပါအံ့။


Vippakiṇṇakathā ettha, evaṃ vutte na hessati;

Pabhedo nāmamālānaṃ, paripuṇṇova hehiti.

ဤသို့ ဆိုအပ်သော် ဤကျမ်း၌ ရှုပ်ထွေးပြန့်ကျဲသော စကားသည် မဖြစ်လတ္တံ့၊ နာမမာလာတို့၏ အပြားသည်လည်း အပြည့်အစုံသာလျှင် ဖြစ်လတ္တံ့။


Pubbācariyasīhānaṃ, tasmā idha mataṃ sutaṃ;

Purecaraṃ karitvāna, vakkhāmi savinicchayaṃ.

ထို့ကြောင့် ခြင်္သေ့နှင့်တူသော ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ အယူဝါဒနှင့် အကြားအမြင်ကို ရှေ့သွားပြု၍ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွ ဤကျမ်း၌ ပြဆိုပါအံ့။


Puriso, purisā. Purisaṃ, purise. Purisena, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. Bho purisa, bhavanto purisā.

ပုရိသော၊ ပုရိသာ။ ပုရိသံ၊ ပုရိသေ။ ပုရိသေန၊ ပုရိသေဟိ၊ ပုရိသေဘိ။ ပုရိသဿ၊ ပုရိသာနံ။ ပုရိသာ၊ ပုရိသသ္မာ၊ ပုရိသမှာ၊ ပုရိသေဟိ၊ ပုရိသေဘိ။ ပုရိသဿ၊ ပုရိသာနံ။ ပုရိသေ၊ ပုရိသသ္မိံ၊ ပုရိသမှိ၊ ပုရိသေသု။ ဘော ပုရိသ၊ ဘဝန္တော ပုရိသာ။


Ayamāyasmatā mahākaccānena pabhinnapaṭisambhidena katasmā niruttipiṭakato uddharito purisaiccetassa pakatirūpassa [Pg.118] nāmikapadamālānayo. Tatra purisavacanaekavacanaputhuvacanesu paccattavacanādīni bhavanti. Taṃ yathā? Puriso tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Tatra purisoti purisavacane ekavacane paccattavacanaṃ bhavati, purisāti purisavacane puthuvacane paccattavacanaṃ bhavati.

ဤနည်းကား ပြားသော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိတော်မူသော အရှင်မဟာကစ္စည်းထေရ် ပြုတော်မူအပ်သော နိရုတ္တိပိဋကတ်မှ ထုတ်ဆောင်အပ်သော 'ပုရိသ' ဟူသော ဤပကတိရုပ်၏ နာမ်ပုဒ်မာလာနည်း ဖြစ်၏။ ထိုနည်း၌ ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် (ပုထုဝုစ်) တို့၌ ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? ပုရိသော တိဋ္ဌတိ (ယောက်ျားသည် တည်၏)၊ ပုရိသာ တိဋ္ဌန္တိ (ယောက်ျားတို့သည် တည်ကုန်၏)။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသော' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ ပစ္စတ္တဝစန ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ ပစ္စတ္တဝစန ဖြစ်၏။


Purisaṃ passati, purise passati. Tatra purisanti purisavacane ekavacane upayogavacanaṃ bhavati, puriseti purisavacane puthuvacane upayogavacanaṃ bhavati.

ပုရိသံ ပဿတိ (ယောက်ျားကို မြင်၏)၊ ပုရိသေ Pဿတိ (ယောက်ျားတို့ကို မြင်၏)။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသံ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ ဥပယောဂဝစန (ဒုတိယာဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ ဥပယောဂဝစန ဖြစ်၏။


Purisena kataṃ, purisehi kataṃ, purisebhi kataṃ. Tatra purisenāti purisavacane ekavacane karaṇavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane karaṇavacanaṃ bhavati.

ပုရိသေန ကတံ (ယောက်ျားသည် ပြုအပ်၏)၊ ပုရိသေဟိ ကတံ၊ ပုရိသေဘိ ကတံ (ယောက်ျားတို့သည် ပြုအပ်ကုန်၏)။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသေန' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ ကရဏဝစန (တတိယာဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေဟိ'၊ 'ပုရိသေဘိ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ ကရဏဝစန ဖြစ်၏။


Purisassa dīyate, purisānaṃ dīyate. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sampadānavacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sampadānavacanaṃ bhavati.

ပုရိသဿ ဒီယတေ (ယောက်ျားအား ပေး၏)၊ ပုရိသာနံ ဒီယတေ (ယောက်ျားတို့အား ပေး၏)။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသဿ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ သမ္ပဒါနဝစန (စတုတ္ထီဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာနံ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ သမ္ပဒါနဝစန ဖြစ်၏။


Purisā nissaṭaṃ, purisasmā nissaṭaṃ, purisamhā nissaṭaṃ, purisehi nissaṭaṃ, purisebhi nissaṭaṃ. Tatra purisāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati. Purisasmāti…pe… purisamhāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane nissakkavacanaṃ bhavati.

ပုရိသာ နိဿဋံ (ယောက်ျားမှ ထွက်၏)၊ ပုရိသသ္မာ နိဿဋံ၊ ပုရိသမှာ နိဿဋံ၊ ပုရိသေဟိ နိဿဋံ၊ ပုရိသေဘိ နိဿဋံ။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသာ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ နိဿက္ကဝစန (ပဉ္စမီဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသသ္မာ' ...ပ... 'ပုရိသမှာ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ နိဿက္ကဝစန ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေဟိ'၊ 'ပုရိသေဘိ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ နိဿက္ကဝစန ဖြစ်၏။


Purisassa pariggaho, purisānaṃ pariggaho. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sāmivacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sāmivacanaṃ bhavati.

ပုရိသဿ ပရိဂ္ဂဟော (ယောက်ျား၏ ဥစ္စာ)၊ ပုရိသာနံ ပရိဂ္ဂဟော (ယောက်ျားတို့၏ ဥစ္စာ)။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသဿ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ သာမိဝစန (ဆဋ္ဌီဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာနံ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ သာမိဝစန ဖြစ်၏။


Purise patiṭṭhitaṃ, purisasmiṃ patiṭṭhitaṃ, purisamhi patiṭṭhitaṃ, purisesu patiṭṭhitaṃ. Tatra puriseti purisavacane ekavacane bhummavacanaṃ bhavati, purisasminti…pe… purisamhīti…pe… purisesūti purisavacane puthuvacane bhummavacanaṃ bhavati.

ပုရိသေ ပတိဋ္ဌိတံ (ယောက်ျား၌ တည်အပ်၏)၊ ပုရိသသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတံ၊ ပုရိသမှိ ပတိဋ္ဌိတံ၊ ပုရိသေသု ပတိဋ္ဌိတံ။ ထိုအနက်၌ 'ပုရိသေ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ ဘုမ္မဝစန (သတ္တမီဝိဘတ်) ဖြစ်၏။ 'ပုရိသသ္မိံ' ...ပ... 'ပုရိသမှိ' ...ပ... 'ပုရိသေသု' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ ဘုမ္မဝစန ဖြစ်၏။


Bho [Pg.119] purisa tiṭṭha, bhavanto purisā tiṭṭhatha. Tatra bho purisaiti purisavacane ekavacane ālapanaṃ bhavati, bhavanto purisāiti purisavacane puthuvacane ālapanaṃ bhavatīti iminā nayena sabbattha nayo vitthāretabbo.

ဘော ပုရိသ တိဋ္ဌ (အိုယောက်ျား တည်လော့)၊ ဘဝန္တော ပုရိသာ တိဋ္ဌထ (အိုယောက်ျားတို့ တည်ကြလော့)။ ထိုအနက်၌ 'ဘော ပုရိသ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဧကဝုစ်၌ အာလပန ဖြစ်၏။ 'ဘဝန္တော ပုရိသာ' ဟူသည် ပုရိသပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်၌ အာလပန ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ နည်းစနစ်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Yamakamahātherena katāya pana cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi tādiso nayo niruttipiṭake natthi, tathāpi bahūnamālapanavisaye ‘‘bho yakkhā’’itiādīnaṃ ālapanabahuvacanānaṃ jātakaṭṭhakathādīsu dissanato pasatthatarova hoti viññūnaṃ pamāṇañca, tasmā iminā yamakamahātheramatenapi ‘‘puriso purisā purisa’’ntiādīni vatvā āmantane ‘‘bho purisa, bho purisā, bhavanto purisā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā.

ယမကမဟာထေရ် ပြုတော်မူအပ်သော စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌မူကား 'ဘော ပုရိသ' ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို ဆို၍၊ 'ဘော ပုရိသာ' ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် အာလပနဗဟုဝုစ်ကို ဆို၏။ ထိုသို့သောနည်းသည် နိရုတ္တိပိဋကတ်၌ မရှိသော်လည်း၊ များစွာသောသူတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော အရာ၌ 'ဘော ယက္ခာ' အစရှိသော အာလပနဗဟုဝုစ်တို့ကို ဇာတကအဋ္ဌကထာ စသည်တို့၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ပညာရှိတို့အတွက် အသိအမှတ်ပြုအပ်သော သာလွန်ကောင်းမွန်သော နည်းလမ်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤယမကမဟာထေရ်၏ အလိုအားဖြင့်လည်း 'ပုရိသော၊ ပုရိသာ၊ ပုရိသံ' စသည်တို့ကို ဆို၍ အာမန္တန (ခေါ်ခြင်း) ၌ 'ဘော ပုရိသ၊ ဘော ပုရိသာ၊ ဘဝန္တော ပုရိသာ' ဟု နာမ်ပုဒ်မာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Tattha purisoti paṭhamāya ekavacanaṃ. Purisāti bahuvacanaṃ. Purisanti dutiyāya ekavacanaṃ. Puriseti bahuvacanaṃ. Purisenāti tatiyāya ekavacanaṃ. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti catutthiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhāti tīṇi pañcamiyā ekavacanāni. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti chaṭṭhiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhīti tīṇi sattamiyā ekavacanāni. Purisesūti bahuvacanaṃ. Bho purisāti aṭṭhamiyā ekavacanaṃ. Bho purisā, bhavanto purisāti dve bahuvacanāni.

ထိုပုဒ်မာလာ၌ 'ပုရိသော' ဟူသည် ပထမာဝိဘတ် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသံ' ဟူသည် ဒုတိယာဝိဘတ် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေန' ဟူသည် တတိယာဝိဘတ် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေဟိ'၊ 'ပုရိသေဘိ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပုရိသဿ' ဟူသည် စတုတ္ထီဝိဘတ် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာနံ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာ'၊ 'ပုရိသသ္မာ'၊ 'ပုရိသမှာ' ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ် ဧကဝုစ်သုံးခု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပုရိသေဟိ'၊ 'ပုရိသေဘိ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပုရိသဿ' ဟူသည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသာနံ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ပုရိသေ'၊ 'ပုရိသသ္မိံ'၊ 'ပုရိသမှိ' ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ် ဧကဝုစ်သုံးခု ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပုရိသေသု' ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ဘော ပုရိသ' ဟူသည် အဋ္ဌမီဝိဘတ် (အာလပန) ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ဘော ပုရိသာ'၊ 'ဘဝန္တော ပုရိသာ' ဟူသည် ဗဟုဝုစ်နှစ်ခု ဖြစ်ကုန်၏။


Kiñcāpetesu ‘‘purisā’’ti idaṃ paṭhamāpañcamīaṭṭhamīnaṃ, ‘‘purise’’ti idaṃ dutiyāsattamīnaṃ, ‘‘purisehi, purisebhī’’ti tatiyāpañcamīnaṃ, ‘‘purisāna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ ekasadisaṃ, tathāpi atthavasena asaṅkarabhāvo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Puriso [Pg.120] tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Purisaṃ passati, purise passatī’’tiādinā.

စင်စစ်သော်လည်း ဤပုဒ်တို့တွင် 'ပုရိသာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပထမာ၊ ပဉ္စမီ၊ အာလပန (အဋ္ဌမီ) တို့၏လည်းကောင်း၊ 'ပုရိသေ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒုတိယာ၊ သတ္တမီတို့၏လည်းကောင်း၊ 'ပုရိသေဟိ'၊ 'ပုရိသေဘိ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် တတိယာ၊ ပဉ္စမီတို့၏လည်းကောင်း၊ 'ပုရိသာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီတို့၏လည်းကောင်း အတူတူပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် မရောထွေးသော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? 'ပုရိသော တိဋ္ဌတိ၊ ပုရိသာ တိဋ္ဌန္တိ။ ပုရိသံ ပဿတိ၊ ပုရိသေ ပဿတိ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။


Tattha ca bhoti āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanaṃyeva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘‘bho purisā’’iti bahuvacanappayogopi gahito. ‘‘Bhavanto’’tidaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘‘purisā’’ti puna vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iti yamakamahātherena ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā bhijjati. Atrimāni nidassanapadāni – ‘‘api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametīti, no hidaṃ bho gotama. Acchariyaṃ bho ānanda, abbhutaṃ bho ānanda, ehi bho samaṇa, bho pabbajita’’iccādipāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa ekavacanappayoge pavattinidassanaṃ, ‘‘tena hi bho mamapi suṇātha. Yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, nāhaṃ bho samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi, passatha bho imaṃ kulaputtaṃ. Bho yakkhā ahaṃ imaṃ tumhākaṃ bhājetvā dadeyyaṃ. Aparisuddho panamhi, bho dhuttā tumhākaṃ kriyā mayhaṃ na ruccati. So te purise āha bho tumhe maṃ mārentā rañño dassetvāva mārethā’’ti iccādi pana pāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa bahuvacanappayoge pavattinidassanaṃ. Kaccāyanappakaraṇe pana ‘‘bho purisa, bho purisā’’ti padadvayaṃ ālapanekavacanavasena vuttaṃ. Taṃ yathā āgamehi na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.

ထို(ကျမ်းဂန်)၌လည်း 'ဘော'ဟူသည် အာမန္တနအနက် (ခေါ်ခြင်းအနက်) ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထို 'ဘော'သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်တစ်ခုတည်း၌သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ ဗဟုဝုစ်၌လည်း ဖြစ်၏ဟု ယူဆ၍ 'ဘော ပုရိသာ' ဟူသော ဗဟုဝုစ်အသုံးကိုလည်း ယူအပ်၏။ 'ဘဝန္တော' ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ဗဟုဝုစ်သက်သက်သာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပုရိသာ' ဟု ထပ်မံ၍ ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ယမကမဟာထေရ်သည် 'ဘော ပုရိသ' ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို ဆို၍ 'ဘော ပုရိသာ' ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် အာလပနဗဟုဝုစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ နိပါတ်ဖြစ်သော 'ဘော'သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးကွဲပြား၏။ ဤအရာ၌ သာဓကပုဒ်တို့ကား - 'အို ဂေါတမ... ဥစ္စာပစ္စည်းရှိကြကုန်သော၊ ဝေဒသုံးပုံဆောင် ပုဏ္ဏားတို့၏ (အမူအရာသည်) ဥစ္စာပစ္စည်းမရှိသော ဗြဟ္မာနှင့် ညီညွတ်ပါသလော၊ ဤသို့မညီညွတ်ပါ၊ အံ့ဩဖွယ်ရှိပေစွ အရှင်အာနန္ဒာ၊ မဖြစ်ဖူးမြဲ ဖြစ်ပေစွ အရှင်အာနန္ဒာ၊ လာလော့ အိုရဟန်း၊ အိုရဟန်း' စသည်တို့သည် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့မှ 'ဘော'သဒ္ဒါကို ဧကဝုစ်အသုံး၌ အသုံးပြုပုံ သာဓကများ ဖြစ်ကြသည်။ 'အချင်းတို့... သို့ဖြစ်လျှင် ငါ့စကားကိုလည်း နားထောင်ကြဦးလော့။ ငါတို့ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ထိုအရှင်ဂေါတမထံ ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သကဲ့သို့၊ အချင်းတို့... ငါသည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ကောင်းစွာဟောအပ်သော စကားကို ကောင်းစွာဟောအပ်သည်ဟု မချီးမွမ်းဘဲ မနေနိုင်၊ အချင်းတို့... ဤအမျိုးကောင်းသားကို ကြည့်ကြကုန်လော့။ အို ဘီလူးတို့... ငါသည် ဤ(အသား)ကို သင်တို့အား ဝေဖန်၍ ပေးအံ့။ ငါသည် မစင်ကြယ်သေးပါ၊ အို လူမိုက်တို့... သင်တို့၏ လုပ်ရပ်သည် ငါ့အား မနှစ်သက်။ ထိုသူသည် ထိုယောက်ျားတို့ကို ဆို၏ - အချင်းတို့... သင်တို့သည် ငါ့ကို သတ်ကြကုန်သော် မင်းကြီးအား ပြသ၍သာ သတ်ကြပါကုန်' စသည်တို့သည် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့မှ 'ဘော'သဒ္ဒါကို ဗဟုဝုစ်အသုံး၌ အသုံးပြုပုံ သာဓကများ ဖြစ်ကြသည်။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူ 'ဘော ပုရိသ၊ ဘော ပုရိသာ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို အာလပနဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုဆိုပုံကို ပါဠိတော်၊ အဋ္ဌကထာတို့နှင့် မဆန့်ကျင်သကဲ့သို့ ယူအပ်၏။


Keci [Pg.121] pana adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchanti, dūraṭṭhassālapane pana ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchanti. Adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānaṃ itthīnañca ālapane na kiñci vadanti. Tathā adūraṭṭhāya dūraṭṭhāya ca itthiyā ālapane te pucchitabbā ‘‘adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapane kathaṃ vattabba’’nti. Addhā te evaṃ puṭṭhā uttari kiñci vattuṃ na sakkhissanti. Evampi te ce vadeyyuṃ ‘‘bhavanto purisāti imināva adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatī’’ti. Tadā te vattabbā ‘‘yadi bhavanto purisā’’ti iminā advejjhena vacanena adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavati, evaṃ sante ‘‘bho purisa’’iti rassapadenapi dūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ vattabbaṃ, evaṃ avatvā kimatthaṃ adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchatha, kimatthañca dūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchatha.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသောသူကို ခေါ်ဆိုရာ၌ 'ဘော ပုရိသ' ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသောသူကို ခေါ်ဆိုရာ၌ကား 'ဘော ပုရိသာ' ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော၊ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော ယောက်ျားတို့နှင့် မိန်းမတို့ကို ခေါ်ဆိုရာ၌ကား တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မဆိုကြကုန်။ ထို့အတူ မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော၊ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော မိန်းမအား ခေါ်ဆိုရာ၌ ထိုဆရာတို့ကို 'မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော၊ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော ယောက်ျားတို့ကို ခေါ်ဆိုရာ၌ မည်သို့ ဆိုအပ်သနည်း' ဟု မေးအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ မေးအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဧကန်စင်စစ် ထိုဆရာတို့သည် ထို့ထက်ပို၍ တစ်စုံတစ်ခုမျှ ပြောဆိုနိုင်ကြမည် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ဖြစ်လျက်ပင် ထိုဆရာတို့က 'ဘဝန္တော ပုရိသာ ဟူသော ဤစကားဖြင့်သာ မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော၊ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော ယောက်ျားတို့ကို ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဖြစ်၏' ဟု အကယ်၍ ဆိုကြပါမူ - ထိုအခါ၌ ထိုဆရာတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'အကယ်၍ ဘဝန္တော ပုရိသာ ဟူသော သံသယမရှိသော ဤစကားဖြင့် မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော၊ ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော ယောက်ျားတို့ကို ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဖြစ်ပါက၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဘော ပုရိသ ဟူသော ရဿပုဒ်ဖြင့်လည်း ဝေးရာ၌ တည်ရှိသော ယောက်ျားအား ခေါ်ဆိုခြင်းကို ဆိုအပ်ရာသနည်း၊ ထိုသို့ မဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့် မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသောသူကို ခေါ်ဆိုရာ၌ ဘော ပုရိသ ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို အလိုရှိကြသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့်လည်း ဝေးရာ၌ တည်ရှိသောသူကို ခေါ်ဆိုရာ၌ ဘော ပုရိသာ ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို အလိုရှိကြသနည်း'။


Nanu ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha sugata bojjhaṅgā’’tiādīsu ālapanapadabhūtaṃ ‘‘bhagavā’’iti dīghapadaṃ samīpe ṭhitakālepi dūre ṭhitakālepi buddhassālapanapadaṃ bhavitumarahateva, tathā ālapanapadabhūtaṃ ‘‘sugata’’iti rassapadampi. Yasmā panetesu ‘‘bhagavā’’ti ālapanapadassa na katthacipi rassattaṃ dissati, ‘‘sugatā’’ti ālapanapadassa ca na katthacipi dīghattaṃ dissati, tasmā dīgharassamattābhedaṃ acintetvā ‘‘purisa’’iti rassavasena vuttapadaṃ pakatissaravasena samīpe ṭhitassa purisassa āmantanakāle adūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavati, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisassa āmantanakāle dūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavatīti gahetabbaṃ. Tathā ‘‘bhavanto purisā, bho yakkhā, bho dhuttā’’tiādīni [Pg.122] dīghavasena vuttāni ālapanabahuvacanapadānipi pakatissaravasena samīpe ṭhitapurisānaṃ āmantanakāle adūraṭṭhānamālapanapadāni bhavanti, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisādīnaṃ āmantanakāle dūraṭṭhānamālapanapadāni bhavantīti gahetabbāni. Tathā hi brāhmaṇā katthaci katthaci rassaṭṭhānepi dīghaṭṭhānepi āyatena sarena majjhimāyatena sarena accāyatena ca sarena vedaṃ paṭhanti likhitumasakkuṇeyyena gītassarena viya. Iti sabbakkharesupi āyatena sarenuccāraṇaṃ labbhateva likhitumasakkuṇeyyaṃ, tasmā asampathamanotaritvā ‘‘bho purisa’’iti vacanena dūraṭṭhassa ca adūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ bhavati, ‘‘bho purisā, bhavanto purisā’’ti imehi vacanehipi dūraṭṭhānañca adūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iti dūraṭṭhassa adūraṭṭhānañca āyatena sarena āmantanameva pamāṇaṃ, na dīgharassamattāviseso, tasmā ‘‘bho sattha, bho rāja, bho gaccha, bho muni, bho daṇḍi, bho bhikkhu, bho sayambhu, bhoti kaññe, bhoti patti, bhoti itthi, bhoti yāgu, bhoti vadhu, bho kula, bho aṭṭhi, bho cakkhu’’iccevamādīhi padehi adūraṭṭhassālapanañca dūraṭṭhassālapanañca bhavati. ‘‘Bhavanto satthā, satthāro, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evamādīhipi padehi adūraṭṭhānañcālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ.

'taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha sugata bojjhaṅgā' စသည်တို့၌ အာလပနပုဒ်ဖြစ်သော 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဒီဃပုဒ်သည် အနီး၌ တည်ရှိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ အဝေး၌ တည်ရှိသောအခါ၌လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားအား ခေါ်ဆိုသော အာလပနပုဒ် ဖြစ်ထိုက်သည်သာ မဟုတ်ပါလော။ ထို့အတူ အာပလနပုဒ်ဖြစ်သော 'သုဂတ' ဟူသော ရဿပုဒ်သည်လည်း (ခေါ်ဆိုသော အာလပနပုဒ် ဖြစ်ထိုက်သည်သာတည်း)။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဘဂဝါ' ဟူသော အာလပနပုဒ်၏ ရဿအဖြစ်ကို မည်သည့်နေရာ၌မျှ မတွေ့ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သုဂတ' ဟူသော အာလပနပုဒ်၏ ဒီဃအဖြစ်ကို မည်သည့်နေရာ၌မျှ မတွေ့ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ဒီဃ၊ ရဿအတိုင်းအတာ ကွဲပြားခြင်းကို မဆင်ခြင်ဘဲ 'ပုရိသ' ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သောပုဒ်သည် ပကတိအသံအစွမ်းဖြင့် အနီး၌တည်သော ယောက်ျားအား ခေါ်ဆိုရာ၌ မနီးမဝေးရှိသူအား ခေါ်ဆိုသောပုဒ် ဖြစ်၏၊ ဆွဲငင်သောအသံအစွမ်းဖြင့် အဝေး၌တည်သော ယောက်ျားအား ခေါ်ဆိုရာ၌ ဝေးရာ၌ရှိသူအား ခေါ်ဆိုသောပုဒ် ဖြစ်၏ဟု ယူအပ်၏။ ထို့အတူ 'ဘဝန္တော ပုရိသာ၊ ဘော ယက္ခာ၊ ဘော ဓုတ္တာ' စသည်ဖြင့် ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော အာလပနဗဟုဝုစ်ပုဒ်တို့သည်လည်း ပကတိအသံအစွမ်းဖြင့် အနီး၌တည်သော ယောက်ျားတို့ကို ခေါ်ဆိုရာ၌ မနီးမဝေးရှိသူတို့ကို ခေါ်ဆိုသောပုဒ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဆွဲငင်သောအသံအစွမ်းဖြင့် အဝေး၌တည်သော ယောက်ျားစသည်တို့ကို ခေါ်ဆိုရာ၌ ဝေးရာ၌ရှိသူတို့ကို ခေါ်ဆိုသောပုဒ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့သည် အချို့အချို့သော ရဿနေရာ၌လည်းကောင်း၊ ဒီဃနေရာ၌လည်းကောင်း ရေးသား၍မရနိုင်သော သီချင်းသံကဲ့သို့ ဆွဲငင်သောအသံဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလတ်စား ဆွဲငင်သောအသံဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်ဆွဲငင်သောအသံဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဒကျမ်းကို ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အက္ခရာတို့၌လည်း ရေးသား၍မရနိုင်သော်လည်း ဆွဲငင်သောအသံဖြင့် ရွတ်ဆိုခြင်းကို ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လမ်းမှားသို့ မသက်ဆင်းဘဲ 'ဘော ပုရိသ' ဟူသော စကားဖြင့် ဝေးရာ၌တည်သောသူနှင့် မနီးမဝေး၌တည်သော ယောက်ျားအား ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ 'ဘော ပုရိသာ၊ ဘဝန္တော ပုရိသာ' ဟူသော ဤစကားတို့ဖြင့်လည်း ဝေးရာ၌တည်သောသူတို့နှင့် မနီးမဝေး၌တည်သော ယောက်ျားတို့ကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝေးရာ၌တည်သောသူနှင့် မနီးမဝေး၌တည်သောသူတို့အား ဆွဲငင်သောအသံဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်းသည်သာ ပမာဏ ဖြစ်၏၊ ဒီဃ၊ ရဿ အတိုင်းအတာ ကွဲပြားခြင်းသည် ပမာဏမဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'ဘော သတ္ထ၊ ဘော ရာဇ၊ ဘော ဂစ္ဆ၊ ဘော မုနိ၊ ဘော ဒဏ္ဍိ၊ ဘော ဘိက္ခု၊ ဘော သယမ္ဘူ၊ ဘောတိ ကညေ၊ ဘောတိ ပတ္တိ၊ ဘောတိ ဣတ္ထိ၊ ဘောတိ ယာဂု၊ ဘောတိ ဝဓု၊ ဘော ကုလ၊ ဘော အဋ္ဌိ၊ ဘော စက္ခု' စသည်တို့ဖြင့် မနီးမဝေး၌တည်သောသူကို ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ဝေးရာ၌တည်သောသူကို ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဖြစ်၏။ 'ဘဝန္တော သတ္ထာ၊ သတ္ထာရော၊ ဘောတိယော ကညာ၊ ကညာယော' စသော ဤသို့သောပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း မနီးမဝေး၌တည်သောသူတို့ကို ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။


Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ –

ဤအရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကား -


Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rañño puttaṃ adassayuṃ;

Putto ca pitaraṃ disvā, dūratovajjhabhāsatha.

ထိုမင်းကြီး၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် (မင်းချင်းတို့သည်) မင်းသားကို ပြသကြကုန်၏။ မင်းသားသည်လည်း ခမည်းတော်ကို မြင်၍ အဝေးမှပင် (ဤသို့) လျှောက်တင်လေ၏။


Āgacchu dovārikā khaggabandhā,Kāsāviyā hantu mamaṃ janinda;

Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ,Aparādho ko nvidha mamajja atthi.

သန်လျက်လွယ်သော တံခါးစောင့်တို့သည် လာကြကုန်ပြီ။ အို လူတို့အရှင်မင်းကြီး... ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်ဝတ်သော သူတို့သည် အကျွန်ုပ်ကို သတ်ကြပါစေကုန်။ အကျွန်ုပ် မေးအပ်သော ဤအကြောင်းကို ပြောကြားတော်မူပါ။ ယနေ့ ဤ(နန်းတော်)၌ အကျွန်ုပ်၏ မည်သည့်အပြစ်ရှိပါသနည်း။


Evaṃ [Pg.123] saddhammarājena, vohārakusalena ve;

Sudesite somanassa-jātake sabbadassinā.

ဤသို့လျှင် ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသော တရားမင်းမြတ် (မြတ်စွာဘုရား) သည် သောမနဿဇာတ်တော်ကို ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။


Dūraṭṭhānepi rassattaṃ, ‘‘janinda’’iti dissati;

Na katthacipi dīghattaṃ, iti nīti mayā matā.

ဝေးရာ၌ တည်သော အနက်၌လည်း 'ဇနိန္ဒ' ဟု ရဿ (အသံတို) အဖြစ်ကိုသာ တွေ့ရ၏၊ မည်သည့်နေရာ၌မျှ ဒီဃ (အသံရှည်) အဖြစ်ကို မတွေ့ရ၊ ဤသို့သော နည်းစနစ်ကို ငါသိအပ် (ယူအပ်) ပြီ။


Idampettha vattabbaṃ ‘‘kuto nu bho idamāyātaṃ ‘dūraṭṭhassālapanaṃ adūraṭṭhassālapanami’ti’’? Saddasatthato. Saddasatthaṃ nāma na sabbaso buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti.

ဤနေရာ၌ 'အို-ချင်းတို့၊ ဤ ဝေးရာ၌ တည်သောသူကို ခေါ်ခြင်း၊ နီးရာ၌ တည်သောသူကို ခေါ်ခြင်း ဟူသော အယူအဆသည် အဘယ်မှ လာသနည်း' ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ သဒ္ဒါကျမ်းမှ လာသတည်း။ သဒ္ဒါကျမ်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်အား အလုံးစုံအားဖြင့် ဥပကာရပြုသည်မဟုတ်၊ အချို့တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ ဥပကာရပြုပေသည်။


Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ, tasmā sabbattha ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā vohāro kātabbo, puthuvacanaṃ anekavacananti ca idaṃ sāsane niruttaññūnaṃ vohāro, itaraṃ saddasatthavidūnaṃ.

ဤကျမ်း၌ 'ဗဟုဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပုထုဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အနေကဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဗျည်း (အက္ခရာအစီအစဉ်) သာလျှင် ထူးခြားပေသည်၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ 'ဗဟုဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပုထုဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အနေကဝစန' ဟူ၍လည်းကောင်း သုံးနှုန်းအပ်၏။ 'ပုထုဝစန' နှင့် 'အနေကဝစန' ဟူသော ဤသုံးနှုန်းချက်သည် သာသနာတော်၌ နိရုတ္တိ (ဘာသာစကား) ကို သိသောပညာရှိတို့၏ သုံးနှုန်းချက်ဖြစ်၍၊ အခြား (ဗဟုဝစန) သုံးနှုန်းချက်သည် သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့၏ သုံးနှုန်းချက် ဖြစ်သည်။


Kasmā pana imasmiṃ pakaraṇe dvivacanaṃ na vuttanti? Yasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi, tasmā na vuttanti. Nanu buddhavacane vacanattayaṃ atthi, tathā hi ‘‘āyasmā’’ti idaṃ ekavacanaṃ, ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti idaṃ bahuvacananti? Tanna, yadi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ vacanaṃ dvivacanaṃ bhaveyya, ‘‘puriso purisā’’tiādīsu kataraṃ dvivacananti vadeyyātha, tasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi. Teneva hi si yo aṃ yo nā hītiādinā ekavacanabahuvacanāneva dassitānīti.

အဘယ်ကြောင့် ဤကျမ်း၌ ဒွိဝစနကို မဟောပါသနည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် (ပါဠိတော်) ၌ ဒွိဝစနဟူ၍ မရှိသောကြောင့် မဟောခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ ဝစနသုံးပါး ရှိသည်မဟုတ်လော၊ ထို့ကြောင့် 'အာယသ္မာ' ဟူသည် ဧကဝစန၊ 'အာယသ္မန္တာ' ဟူသည် ဒွိဝစန၊ 'အာယသ္မန္တော' ဟူသည် ဗဟုဝစန မဟုတ်ပါလော။ ထိုသို့မဟုတ်ပေ၊ အကယ်၍ 'အာယသ္မန္တာ' ဟူသော ဤဝစနသည် ဒွိဝစနဖြစ်ပါက 'ပုရိသော၊ ပုရိသာ' စသည်တို့တွင် အဘယ်အရာကို ဒွိဝစနဟု ပြောမည်နည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ ဒွိဝစနဟူ၍ မရှိပေ။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် 'သိ၊ ယော၊ အံ၊ ယော၊ နာ၊ ဟိ' စသည်တို့ဖြင့် ဧကဝစနနှင့် ဗဟုဝစနတို့ကိုသာ ပြသတော်မူအပ်ပေသည်။


Nanu ca bho ‘‘suṇantu me āyasmantā, ajja uposatho pannaraso. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti pāḷiyaṃ dve sandhāya ‘‘āyasmantā’’ti vuttaṃ, ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu pana pāḷīsu bahavo sandhāya ‘‘āyasmanto’’ti vuttaṃ, na ca sakkā vattuṃ ‘‘yathā tathā vutta’’nti[Pg.124], parivāsādiārocanepi aṭṭhakathācariyehi viññātasugatādhippāyehi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttattāti? Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana vinayavohāravasena vuttanti. Nanu vinayo buddhavacanaṃ, kasmā ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthī’’ti vadathāti? Saccaṃ vinayo buddhavacanaṃ, tathāpi vinayakammavasena vuttattā upalakkhaṇamattaṃ, na sabbasādhāraṇabahuvacanapariyāpannaṃ. Yadi hi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ siyā, tappayogānipi kriyāpadāni dvivacanāneva siyuṃ, tathārūpānipi kriyāpadāni na santi. Na hi akkharasamayakovido jhānalābhīpi dibbacakkhunā vassasatampi vassasahassampi samavekkhanto buddhavacane ekampi kriyāpadaṃ dvivacananti passeyya, evaṃ kriyāpadesu dvivacanassābhāvā nāmikapadesu dvivacanaṃ natthi. Nāmikapadesu tadabhāvāpi kriyāpadesu tadabhāvo veditabbo. Sakkaṭabhāsāyaṃ dvīsupi dvivacanāni santi, māgadhabhāsāyaṃ pana natthi.

အို-ချင်းတို့၊ ပါဠိတော်၌ 'သုဏန္တု မေ အာယသ္မန္တာ၊ အဇ္ဇ ဥပေါသထော ပန္နရသော။ ယဒါယသ္မန္တာနံ ပတ္တကလ္လံ၊ မယံ အညမညံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ကရေယျာမ' ဟူ၍ ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ပါးကို ရည်ညွှန်း၍ 'အာယသ္မန္တာ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ခေါ အာယသ္မန္တော စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ' စသော ပါဠိတော်တို့၌မူကား များစွာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ 'အာယသ္မန္တော' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ၎င်းကို 'ဖြစ်သလို မိန့်တော်မူအပ်သည်' ဟု မပြောနိုင်ပေ။ ပရိဝါသ်စသည် ဆောက်တည်ကြောင်း လျှောက်ထားရာ၌လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိတော်မူကြကုန်သော အဋ္ဌကထာဆရာတို့က 'နှစ်ပါးသောသူတို့အား လျှောက်ထားပါက အာယသ္မန္တာ ဓာရေန္တု ဟု လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသောသူတို့အား လျှောက်ထားပါက အာယသ္မန္တော ဓာရေန္တု ဟု လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မှန်ပေသည်၊ သို့သော် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းသည် ဝိနည်းထုံးစံ (ဝိနယဝေါဟာရ) အားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိနည်းတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ ဒွိဝစနဟူ၍ မရှိ ဟု ပြောဆိုသနည်း' ဟု မေးပြန်သော်— မှန်ပေသည်၊ ဝိနည်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော် ဖြစ်သော်လည်း ဝိနည်းကံ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခြင်းကြောင့် သတ်မှတ်ချက်မျှ (ဥပလက္ခဏမျှ) သာ ဖြစ်၏၊ အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဗဟုဝစန၌ မပါဝင်ပေ။ အကယ်၍ 'အာယသ္မန္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဒွိဝစန ဖြစ်ပါက ၎င်းနှင့် ယှဉ်၍သုံးသော ကြိယာပုဒ်တို့သည်လည်း ဒွိဝစနများသာ ဖြစ်ကုန်ရာ၏၊ ထိုကဲ့သို့သော ကြိယာပုဒ်တို့သည်လည်း မရှိကြကုန်။ အက္ခရာနည်းစနစ်၌ ကျွမ်းကျင်သော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်သည်ပင် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် အနှစ်တစ်ရာ၊ အနှစ်တစ်ထောင် ပတ်လုံး ကြည့်ရှုသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ တစ်ခုသော ကြိယာပုဒ်ကိုမျှ ဒွိဝစနအဖြစ် တွေ့မြင်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ ကြိယာပုဒ်တို့၌ ဒွိဝစန မရှိခြင်းကြောင့် နာမ်ပုဒ် (နာမိကပုဒ်) တို့၌လည်း ဒွိဝစန မရှိပေ။ နာမ်ပုဒ်တို့၌ ထိုဒွိဝစနမရှိခြင်းကြောင့် ကြိယာပုဒ်တို့၌လည်း ထိုဒွိဝစနမရှိခြင်းကို သိအပ်၏။ သက္ကတဘာသာ၌ နာမ်၊ ကြိယာ နှစ်မျိုးလုံး၌ ဒွိဝစနများ ရှိကြသော်လည်း မာဂဓဘာသာ၌မူ မရှိပေ။


Apica ‘‘puthuvacana’’nti niruttivohāropi ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ natthī’’ti etamatthaṃ dīpeti. Tañhi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacanaṃ, tattha vā vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vuccati. Kathamidaṃ sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vohāro natthi, tasmā idaṃ tehi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi dvivacanabahuvacanehi visuṃbhūtaatthassa vacananti vuccati. Kathañca pana sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ dve upādāya dvivacanaṃ vuttaṃ, na ticatupañcādike [Pg.125] bahavo upādāya, bahavo pana upādāya bahuvacanaṃ vuttaṃ, na dve upādāya, ayaṃ sakkaṭabhāsāya viseso. Māgadhabhāsāyaṃ pana dviticatupañcādike bahavo upādāya puthuvacanaṃ vuttaṃ, tasmā sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti vuccati. Ayaṃ māgadhabhāsāya viseso. Tasmātra puthubhūtassa, puthuno vā atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti attho samadhigantabbo.

တစ်နည်းလည်း 'ပုထုဝစန' ဟူသော နိရုတ္တိသုံးနှုန်းချက်သည်လည်း 'မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ ဒွိဝစန မရှိ' ဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆို၏။ ထိုပုထုဝစနသည် သက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော ဒွိဝစန၊ ဗဟုဝစနတို့မှ ကွဲပြားခြားနားသော ဝစန ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော အနက်တို့မှ ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ကို ဟောသောကြောင့် 'ပုထုဝစန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပုထုဝစနသည် သက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော ဒွိဝစန၊ ဗဟုဝစနတို့မှ ကွဲပြားခြားနားသော ဝစန မည်သို့ဖြစ်သနည်းဟု မေးအံ့— သက္ကတဘာသာ၌ 'ပုထုဝစန' ဟူသော သုံးနှုန်းချက် မရှိသောကြောင့်၊ ထိုသက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော ဒွိဝစန၊ ဗဟုဝစနတို့၏ အနက်မှ ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ကို ဟောသော ဝစနဟု ဆိုအပ်၏။ သက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော အနက်မှ ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ကို ဟောသောကြောင့် ပုထုဝစနဟု မည်သို့ဆိုရသနည်းဟု မေးအံ့— သက္ကတဘာသာ၌ နှစ်ခုကို အစွဲပြု၍ ဒွိဝစနကို ဟောအပ်၏၊ သုံးခု၊ လေးခု၊ ငါးခု စသည်ဖြင့် များစွာသော အရာတို့ကို အစွဲပြု၍ မဟောပေ။ များစွာသော အရာတို့ကို အစွဲပြု၍မူ ဗဟုဝစနကို ဟောအပ်၏၊ နှစ်ခုကို အစွဲပြု၍ မဟောပေ။ ဤသည်မှာ သက္ကတဘာသာ၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ မာဂဓဘာသာ၌မူ နှစ်ခု၊ သုံးခု၊ လေးခု၊ ငါးခု စသည်ဖြင့် များစွာသော အရာတို့ကို အစွဲပြု၍ ပုထုဝစနကို ဟောအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် သက္ကတဘာသာ၌ ဟောအပ်သော အနက်တို့မှ ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ကို ဟောသော ဝစနဖြစ်သောကြောင့် 'ပုထုဝစန' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်မှာ မာဂဓဘာသာ၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ များပြားဆန်းကြယ်သော အနက်ရှိသော ဝစနကို 'ပုထုဝစန' ဟု အနက်ကို သိအပ်ပေသည်။


Idāni ‘‘puriso, purisā, purisa’’nti niruttipiṭakato uddharitanayaṃ nissāya pakatirūpabhūtassa bhūtasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ 'ပုရိသော၊ ပုရိသာ၊ ပုရိသ' ဟူ၍ နိရုတ္တိပိဋကတ်မှ ထုတ်ဆောင်အပ်သော နည်းစနစ်ကို အမှီပြု၍ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော 'ဘူတ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို ပြဆိုအပ်ပေအံ့ —


Bhūto, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtā.

ဘူတော၊ ဘူတာ။ ဘူတံ၊ ဘူတေ။ ဘူတေန၊ ဘူတေဟိ၊ ဘူတေဘိ။ ဘူတဿ၊ ဘူတာနံ။ ဘူတာ၊ ဘူတသ္မာ၊ ဘူတမှါ၊ ဘူတေဟိ၊ ဘူတေဘိ။ ဘူတဿ၊ ဘူတာနံ။ ဘူတေ၊ ဘူတသ္မိံ၊ ဘူတမှိ၊ ဘူတေသု။ ဘော ဘူတ၊ ဘဝန္တော ဘူတာ။


Atha vā ‘‘bho bhūtā’’iti bahuvacanaṃ viññeyyaṃ. Yathā panettha bhūtaiccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā purisanayena yojitā, evaṃ bhāvakādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā purisanayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘buddho’’tiādīnaṃ padānaṃ buddhaiccādīni pakatirūpāni.

သို့မဟုတ်လျှင် 'ဘော ဘူတာ' ဟူသည်ကို ဗဟုဝစနဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'ဘူတ' ဟူသော ပကတိရုပ်၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကို ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းစနစ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဘာဝကစသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ထိုနှင့်သဏ္ဌာန်တူသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကို ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းစနစ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုနှင့်သဏ္ဌာန်တူသော အခြားသဒ္ဒါတို့ဟူသည် 'ဗုဒ္ဓေါ' စသော ပုဒ်တို့၏ 'ဗုဒ္ဓ' စသော ပကတိရုပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။


Buddho dhammo saṅgho maggo,Khandho kāyo kāmo kappo;

Māso pakkho yakkho bhakkho,Nāgo megho bhogo yāgo.

ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃော မဂ္ဂေါ၊ ခန္ဓော ကာယော ကာမော ကပ္ပေါ။ မာသော ပက္ခော ယက္ခော ဘက္ခော၊ နာဂေါ မေဃော ဘောဂေါ ယာဂေါ။


Rāgo doso moho māno,Makkho thambho kodho lobho;

Hāso vero dāho tejo,Chando kāso sāso rogo.

ရာဂေါ ဒေါသော မောဟော မာနော၊ မက္ခော ထမ္ဘော ကောဓော လောဘော။ ဟာသော ဝေရော ဒါဟော တေဇော၊ ဆန္ဒော ကာသော သာသော ရောဂေါ။


Asso [Pg.126] sasso isso sisso,Sīho byaggho rukkho selo;

Indo sakko devo gāmo,Cando sūro ogho dīpo.

အဿော သဿော ဣဿော သိဿော၊ သီဟော ဗျဂ္ဃော ရုက္ခော သေလော။ ဣန္ဒော သက္ကော ဒေဝေါ ဂါမော၊ စန္ဒော သူရော ဩဃော ဒီပေါ။


Passo yañño cāgo vādo,Hattho patto soso gedho;

Somo yodho gaccho accho,Geho māḷo aṭṭo sālo.

ပဿော ယညော စာဂေါ ဝါဒေါ၊ ဟတ္ထော ပတ္တော သောသော ဂေဓော။ သောမော ယောဓော ဂစ္ဆော အစ္ဆော၊ ဂေဟော မာဠော အဋ္ဋော သာလော။


Naro nago migo saso,Suṇo bako ajo dijo;

Hayo gajo kharo saro,Dumo talo paṭo dhajo.

လူ၊ မြွေ၊ သားရဲ၊ ယုန်၊ ခွေး၊ ဗျိုင်း၊ ဆိတ်၊ ငှက်၊ မြင်း၊ ဆင်၊ မြည်း၊ မြှား၊ သစ်ပင်၊ ထန်းပင်၊ ပုဆိုး၊ တံခွန်။


Urago paṭago vihago bhujago,Kharabho sarabho pasado gavajo;

Mahiso vasabho asuro garuḷo,Taruṇo varuṇo baliso paligho.

ရင်ဖြင့်သွားသောမြွေ၊ ငှက်၊ ကောင်းကင်ပျံငှက်၊ လက်မောင်းဖြင့်သွားသောမြွေ၊ ကုလားအုတ်၊ တောဆိတ်၊ သမင်ပြောက်၊ ပြောင်၊ ကျွဲ၊ နွားလားသိုး၊ အသုရာ၊ ဂဠုန်၊ လုလင်ပျို၊ ဝရုဏနတ်မင်း၊ ငါးမျှားချိတ်၊ တံခါးကျင်။


Sālo dhavo ca khadiro,Godhumo saṭṭhiko yavo;

Kaḷāyo ca kulattho ca,Tilo muggo ca taṇḍulo.

အင်ကြင်းပင်၊ လိမ်ပင်၊ ရှားပင်၊ ဂျုံစပါး၊ ရက်ခြောက်ဆယ်စပါး၊ မုယောစပါး၊ ပဲကတ္တီပါ၊ ပဲလှော်၊ နှမ်း၊ ပဲနောက်၊ ဆန်။


Khattiyo brāhmaṇo vesso,Suddo dhutto ca pukkuso;

Caṇḍālo patiko paṭṭho,Manusso rathiko ratho.

မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ ကုန်သည်၊ ဆင်းရဲသား၊ လူလေလူလွင့်၊ ပန်းမှိုက်သွန်သမား၊ စဏ္ဍာလ၊ လင်ယောက်ျား၊ စာတတ်သူ၊ လူ၊ ရထားထိန်း၊ ရထား။


Pabbajito [Pg.127] gahaṭṭho ca,Goṇo oṭṭho ca gadrabho;

Mātugāmo ca orodho,Iccādīni vibhāvaye.

ရဟန်း၊ လူဝတ်ကြောင်၊ နွား၊ ကုလားအုတ်၊ မြည်း၊ မာတုဂါမ၊ မောင်းမမိဿံ ဤသို့စသော ပုဒ်တို့ကို (ပုလ္လိင်အဖြစ်) သိရာ၏။


Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu bho ‘orodhā ca kumārā cā’ti pāṭhassa dassanato orodhasaddo itthiliṅgo’’ti? Tanna, tattha hi ‘‘orodhā’’ti idaṃ okārantapulliṅgameva, nā’kārantitthiliṅgaṃ, tumhe pana ‘‘ākārantitthiliṅga’’nti maññamānā evaṃ vadatha, na panidaṃ ākārantitthiliṅgaṃ, atha kho ‘‘mātugāmā’’tipadaṃ viya bahuvacanavasena vuttamākārantapadanti. Nanu ca bho sammohavinodaniyādīsu orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭā, kathanti ce? ‘‘Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva manaṃ palobhetvā ‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ sutvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsū’’ti. Ettha hi ‘‘rājorodhāna’’nti vatvā ‘‘tā’’ti vuttattāva orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭāti? Tanna, atthassa duggahaṇato. Duggahito hi ettha tumhehi attho, ettha pana orodhasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘tā’’ti vuttattā ‘‘tā itthiyo’’ti ayamevattho. Tumhe pana amātāpitarasaṃvaddhattā ācariyakule ca anivuṭṭhattā etaṃ sukhumatthamajānantā yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadatha.

ဤကျမ်း၌ အချို့သောသူတို့သည် “အချင်းတို့... ‘orodhā ca kumārā ca’ ဟူသော ပါဌ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ‘orodha’ သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်ပါလော” ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ ထိုစကားသည် မမှန်၊ ထိုပါဌ်၌ “orodhā” ဟူသည် ဩကာရန် ပုလ္လိင်သာ ဖြစ်၏၊ အာကာရန် ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်ပေ။ သင်တို့သည်မူကား “အာကာရန် ဣတ္ထိလိင်” ဟု မှတ်ထင်လျက် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤပုဒ်သည် အာကာရန် ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား “mātugāmā” ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဗဟုဝုစ်၏ အစွမ်းဖြင့် ‘အာ’ ကာရန် ရှိသော ပုဒ်သာ ဖြစ်၏။ အချင်းတို့... သမ္မောဟဝိနောဒနီ စသော ကျမ်းတို့၌ “orodha” သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားသည် မဟုတ်ပါလော၊ မည်သို့နည်းဟူမူ - “သစ်ပင်၌ တည်သော နတ်သမီးသည် မထေရ်အား အမျက်ထွက်သဖြင့် ရှေးဦးစွာ စိတ်ကို ဖျားယောင်း၍ ‘ယနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောအခါ၌ သင်၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော မင်းကြီးသည် သေလိမ့်မည်’ ဟု အိပ်မက်၌ ပြောကြား၏။ မထေရ်သည် ထိုစကားကို ကြား၍ မင်း၏ မောင်းမမိဿံ (ရာဇောရောဓ) တို့အား ပြောကြား၏။ ထိုမောင်းမမိဿံ (တား) တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြင်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်၏” ဟု လာရှိသည်။ ဤပါဌ်၌ “rājorodhānaṃ” ဟု ဆိုပြီးလျှင် “tā” (ထိုမိန်းမတို့) ဟု သုံးနှုန်းထားသောကြောင့် “orodha” သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားသည် မဟုတ်ပါလော? ထိုစကားသည် မမှန်၊ အနက်ကို မှားယွင်းစွာ ယူသောကြောင့်တည်း။ သင်တို့သည် ဤ၌ အနက်ကို မှားယွင်းစွာ ယူကြကုန်၏။ ဤ၌ “orodha” သဒ္ဒါဖြင့် မိန်းမအနက်ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် မိန်းမအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “tā” ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် “tā itthiyo” (ထိုမိန်းမတို့) ဟူသော အနက်သာ ဖြစ်၏။ သင်တို့သည် မိဘတို့ ကောင်းစွာမသွန်သင်အပ်သူများ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဆရာ့အိမ်၌ မနေဖူးကြခြင်းကြောင့်၎င်း ဤသိမ်မွေ့သော အနက်ကို မသိကြဘဲ စိတ်ထဲရှိရာ နှုတ်သို့ ရောက်သမျှကို လျှောက်လဲ ပြောဆိုကြကုန်၏။


Bhuñjanatthaṃ kathanatthaṃ, mukhaṃ hotīti no vade;

Yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ, vacanaṃ paṇḍito naroti.

ပညာရှိသောသူသည် ခံတွင်းသည် စားရန်နှင့် ပြောရန်အတွက်သာ ဖြစ်၏ဟု မပြောဆိုရာ၊ နှုတ်ဦးသို့ ရောက်သမျှသော စကားကို (အဆင်ခြင်မဲ့) မပြောဆိုရာ။


Na mayaṃbho yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadāma, aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāma, aṭṭhakathāyeva amhākaṃ paṭisaraṇaṃ[Pg.128], na mayaṃ tumhākaṃ saddahāmāti. Amhākaṃ saddahatha vā mā vā, mā tumhe ‘‘aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāmā’’ti aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha. Na hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘orodhasaddo itthiliṅgo’’ti vuttaṭṭhānamatthi, tasmāpi aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha, na yuttaṃ buddhādīnaṃ garūnamabbhācikkhanaṃ mahato anatthassa lābhāya saṃvattanato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, bahuñca apuññaṃ pasavati, tato attānañca khaṇatī’’ti.

အချင်းတို့... ငါတို့သည် နှုတ်သို့ ရောက်သမျှကို ပြောဆိုကြသည် မဟုတ်၊ အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ စကားကိုသာ ယူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ အဋ္ဌကထာသည်သာ ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ငါတို့သည် သင်တို့ကို မယုံကြည်ကြကုန်ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။ ငါတို့ကို ယုံကြည်သည်ဖြစ်စေ မယုံကြည်သည်ဖြစ်စေ၊ သင်တို့သည် “အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ စကားကိုသာ ယူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏” ဟု ဆိုလျက် အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကို မစွပ်စွဲကြကုန်လင့်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “orodha သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုထားသော နေရာမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကို စွပ်စွဲရာ ရောက်၏။ ဘုရားအစရှိသော ဂရုပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စွပ်စွဲခြင်းသည် ကြီးစွာသော အကျိုးမဲ့ကို ရစေတတ်သောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရားသည် - “မိမိကိုယ်တိုင် မှားယွင်းစွာ ယူအပ်သော အယူဖြင့် ငါတို့ကိုလည်း စွပ်စွဲ၏၊ များစွာသော အကုသိုလ်ကိုလည်း ပွားစေ၏၊ ထိုမှတစ်ပါး မိမိကိုယ်ကိုလည်း တူးဖြိုဖျက်ဆီးရာ ရောက်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ မဟုတ်ပါလော။


Evaṃ abbhācikkhanassa ayuttataṃ sāvajjatañca dassetvā punapi te idaṃ vattabbā – jātakaṭṭhakathāyampi tumhehi āhaṭaudāharaṇasadisaṃ udāharaṇamatthi, taṃ suṇātha. Kosiyajātakaṭṭhakathāyañhi ‘‘satthā jetavane viharanto ekaṃ sāvatthiyaṃ mātugāmaṃ ārabbha kathesi. Sā kirekassa saddhassa pasannassa upāsakabrāhmaṇassa brāhmaṇī dussīlā pāpadhammā’’ti pāṭho dissati. Ettha hi ‘‘mātugāmaṃ ārabbha kathesī’’ti vatvā ‘‘sā’’ti vuttattā tumhākaṃ matena mātugāmasaddo itthiliṅgoyeva siyā, na pulliṅgo, kimidaṃ aṭṭhakathāvacanampi na passatha, tadeva pana aṭṭhakathāvacanaṃ passatha, kiṃ sā eva aṭṭhakathā tumhākaṃ paṭisaraṇaṃ, na tadaññāti.

ဤသို့ စွပ်စွဲခြင်း၏ မသင့်လျော်ပုံနှင့် အပြစ်ရှိပုံတို့ကို ပြသပြီးနောက် တစ်ဖန် ထိုသူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သေး၏ - ဇာတကဋ္ဌکထာ၌လည်း သင်တို့ ဆောင်ခဲ့သော ဥပမာနှင့် တူသော ဥပမာ ရှိ၏၊ ထိုဥပမာကို နာယူကြကုန်လော့။ ကောသိယဇာတကအဋ္ဌကထာ၌ “မြတ်စွာဘုရားသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် သာဝတ္ထိပြည်၌ ရှိသော မာတုဂါမ တစ်ယောက်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ ထိုမိန်းမ (သာ) သည် သက်ဝင်ယုံကြည်သော ဥပါသကာ ပုဏ္ဏားတစ်ယောက်၏ မယား ပုဏ္ဏေးမ ဖြစ်၍ သီလမရှိသူ၊ ယုတ်မာသော သဘောရှိသူ ဖြစ်၏” ဟု ပါဌ် တွေ့ရ၏။ ဤပါဌ်၌ “mātugāmaṃ ārabbha kathesi” ဟု ဆိုပြီးနောက် “sā” ဟု သုံးနှုန်းထားသောကြောင့် သင်တို့၏ အယူအဆအရ “mātugāma” သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ပုလ္လိင် မဖြစ်ရာ။ အဘယ်ကြောင့် ဤအဋ္ဌကထာစကားကိုမူ မမြင်ကြဘဲ ထိုအဋ္ဌကထာစကားကိုသာ မြင်ကြသနည်း။ ထိုအဋ္ဌကထာသည်သာ သင်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၍ အခြားသော အဋ္ဌကထာသည် သင်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ မဟုတ်သလော ဟု မေးအပ်၏။


Yadi tāsaddaṃ apekkhitvā orodhasaddassa itthiliṅgattamicchatha, etthāpi sāsaddamapekkhitvā mātugāmasaddassa itthiliṅgattamicchathāti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyeyyuṃ. Etthāpi mātugāmasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘sā’’ti vuttattā ‘‘sā itthī’’ti ayamevattho. Katthaci [Pg.129] hi padhānavācakena pulliṅgena napuṃsakaliṅgena vā samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittāpulliṅgavasena vā napuṃsakaliṅgavasena vā niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā itthipadatthamevāpekkhitvā itthiliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Idha visākhe mātugāmo susaṃvihitakammantā hoti saṅgahitaparijanā bhattumanāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhatī’’ti ca, ‘‘ko nu kho bhante hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya, daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca. Idha mallike ekacco mātugāmo kodhanā hoti upāyāsabahulā, appampi vuttā samānā abhisajjati kuppati byāpajjati patitthiyati kopañca dosañca appaccayañca pātukarotī’’ti ca, ‘‘taṃ kho pana bhikkhave itthiratanaṃ rañño cakkavattissa pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṃkārapaṭissāvinī’’ti ca ime payogā.

အကယ်၍ “tā” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “orodha” သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိကြပါမူ၊ ဤ၌လည်း “sā” သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ “mātugāma” သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း အလိုရှိကြကုန်လော့။ ဤသို့ ဆိုအပ်သော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်မပြောနိုင်၊ ဉာဏ်ပဋိဘာန် ကင်းမဲ့လျက်၊ မျက်နှာပျက်လျက်၊ ပခုံးတွဲကျလျက်၊ မျက်နှာအောက်ချကာ ငေးငိုင် တွေဝေလျက် နေကြကုန်ရာ၏။ ဤ၌လည်း “mātugāma” သဒ္ဒါဖြင့် မိန်းမအနက်ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် မိန်းမအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “sā” ဟု သုံးနှုန်းထားသဖြင့် “sā itthī” (ထိုမိန်းမ) ဟူသော အနက်သာ ဖြစ်၏။ အချို့သော နေရာ၌ အဓိကပြဆိုအပ်သော ပုလ္လိင် သို့မဟုတ် နပုံသကလိင်နှင့် တူညီသော အနက်ရှိသော (သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်သော) ဂုဏ်သဒ္ဒါကို ဟောအပ်သော လိင်ကို လိုက်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် ပုလ္လိင်အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ ညွှန်ပြအပ်သော်လည်း လိင်ကို မငဲ့ဘဲ မိန်းမအနက်ကိုသာ ငဲ့လျက် ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့ရ၏။ ထိုစကားသည် မည်သို့နည်းဟူမူ - “ဝိသာခါ... ဤလောက၌ မာတုဂါမသည် ကောင်းစွာ စီမံအပ်သော အမှုလုပ်ငန်း ရှိသည် ဖြစ်၏၊ ခြံရံသောသူတို့ကို ကောင်းစွာ သင်္ဂဟပြုတတ်သည် ဖြစ်၏၊ လင်အား နှစ်သက်ဖွယ် ကျင့်တတ်သည် ဖြစ်၏၊ စုဆောင်းအပ်သော ဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်တတ်သည် ဖြစ်၏” ဟူ၍၎င်း၊ “အရှင်ဘုရား... အဘယ်အကြောင်း အဘယ်အထောက်အပံ့ကြောင့် ဤလောက၌ အချို့သော မာတုဂါမသည် အဆင်းမလှ၊ ရုပ်ဆိုးလျက်၊ ရှုချင်စဖွယ် မရှိ၊ ဆင်းရဲလျက်၊ အခြံအရံ နည်းပါး၊ စည်းစိမ်နည်းပါး၊ တန်ခိုးအာဏာ နည်းပါးသနည်း။ မလ္လိကာ... ဤလောက၌ အချို့သော မာတုဂါမသည် စိတ်ဆိုးတတ်၏၊ ပြင်းစွာ ပူပန်ခြင်း များ၏၊ နည်းငယ်မျှ ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ငြိုငြင်၏၊ စိတ်ဆိုး၏၊ ပြစ်မှား၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၏၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်းနှင့် မနှစ်သက်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်၏” ဟူ၍၎င်း၊ “ရဟန်းတို့... စကြဝတ္တေးမင်း၏ ထိုမိန်းမရတနာသည် (မင်းကြီးထက်) ရှေးဦးစွာ ထတတ်၏၊ နောက်မှ အိပ်တတ်၏၊ အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်းဟု နာခံတတ်၏” ဟူ၍၎င်း ဤသို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Katthaci pana padhānavācakena napuṃsakaliṅgena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittā napuṃsakaliṅgavasena niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā purisapadatthamevāpekkhitvā pulliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsino ahesuṃ. Taṃ kho pana rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ ñātānaṃ pavesetā aññātānaṃ nivāretā’’ti. Katthaci padhānavācakena liṅgattayena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānurūpaṃ niddeso dissati. Taṃ yathā? Sā itthī ‘‘sīlavatī kalyāṇadhammā. Aṭṭhahi kho nakulamāte dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā parammaraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ [Pg.130] sahabyataṃ upapajjati. Saddho purisapuggalo, saddhaṃ kulaṃ, cittaṃ dantaṃ sukhāvaha’’nti.

အချို့နေရာ၌ ကတ္တား (အဓိကဟောပုဒ်) ဖြစ်သော နပုမ်လိင်နှင့် သမာနာဓိကရဏဖြစ်သော ဂုဏ်ပုဒ်ကို ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်သို့ အစဉ်လိုက်ရခြင်းကြောင့် နပုမ်လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော်လည်း၊ လိင်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ယောက်ျားဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ငဲ့ကွက်၍ ပုလ္လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ညွှန်ပြခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်း? “ပဉ္စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတာနိ ဣမသ္မိံ ဣသိဂိလိသ္မိံ ပဗ္ဗတေ စိရနိဝါသိနော အဟေသုံ (ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ငါးရာတို့သည် ဤဣသိဂိလိတောင်၌ ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြကုန်၏)”၊ “တံ ခေါ ပန ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ပရိဏာယကရတနံ ဉာတာနံ ပဝေသေတာ အညာတာနံ နိဝါရေတာ (စကြဝတေးမင်း၏ ထိုပရိဏာယကရတနာသည် သိကျွမ်းသူတို့ကို ဝင်ခွင့်ပြုတတ်သူ၊ မသိကျွမ်းသူတို့ကို တားမြစ်တတ်သူ ဖြစ်၏)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အချို့နေရာ၌ကား အဓိကဟောပုဒ်ဖြစ်သော လိင်သုံးပါးနှင့် သမာနာဓိကရဏဖြစ်သော ဂုဏ်ပုဒ်ကို ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်နှင့်လျော်ညီစွာ ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ညွှန်ပြခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်း? သာ ဣတ္ထီ “သီလဝတီ ကလျာဏဓမ္မာ (ထိုမိန်းမသည် သီလရှိ၏၊ ကောင်းသောတရားရှိ၏)”၊ “အဋ္ဌဟိ ခေါ နကုလမာတေ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော မာတုဂါမော ကာယဿ ဘေဒါ ပရမ္မရဏာ မနာပကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ (နကုလမာတာ... အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မိန်းမသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ မနာပကာယိကာနတ်တို့နှင့် အတူဖြစ်ရ၏)”၊ “သဒ္ဓေါ ပုရိသပုဂ္ဂလော (သဒ္ဓါတရားရှိသော ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်)”၊ “သဒ္ဓံ ကုလံ (သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးစု)”၊ “စိတ္တံ ဒန္တံ သုခါဝဟံ (ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမအပ်သော စိတ်သည် ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်၏)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Seyyaiti saddo pana yebhuyyena okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati ekākāreneva tiṭṭhanato. Kathaṃ? Seyyo amitto matiyā upeto. Esāva pūjanā seyyo, ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo.

“သေယျ” ဟူသော သဒ္ဒါသည်ကား များသောအားဖြင့် 'ဩ'ကာရန္တအဖြစ်၌ တည်၍ လိင်သုံးပါးစလုံးနှင့် လျော်ညီမှု ရှိ၏၊ တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ တည်သောကြောင့်တည်း။ အဘယ်သို့နည်း? “သေယျော အမိတ္တော မတိယာ ဥပေတော (ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ရန်သူသည် မြတ်၏)”၊ “ဧသာဝ ပူဇနာ သေယျော (ဤပူဇော်ခြင်းသည်သာလျှင် မြတ်၏)”၊ “ဧကာဟံ ဇီဝိတံ သေယျော (တစ်ရက်မျှ အသက်ရှင်ရခြင်းသည် မြတ်၏)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


‘‘Dhammena ca alābho yo,Yo ca lābho adhammiko;

Alābho dhammiko seyyo,Yañce lābho adhammiko.

“တရားသဖြင့် ရရှိခြင်းမရှိခြင်း (မရခြင်း) နှင့် မတရားသဖြင့် ရရှိခြင်း (ရခြင်း) တို့တွင် မတရားသဖြင့် ရရှိခြင်းထက် တရားသဖြင့် မရရှိခြင်းသည်သာ မြတ်၏။


Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo;

Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.

ပညာမဲ့သူတို့၏ ကျော်စောခြင်းနှင့် ပညာရှိတို့၏ မကျော်စောခြင်းတို့တွင် ပညာရှိတို့၏ မကျော်စောခြင်းသည်သာ မြတ်၏၊ ပညာမဲ့သူတို့၏ ကျော်စောခြင်းသည် မမြတ်ပေ။


Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;

Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.

လူမိုက်တို့၏ ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် ပညာရှိတို့၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်းတို့တွင် လူမိုက်တို့၏ ချီးမွမ်းခြင်းထက် ပညာရှိတို့၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည်သာလျှင် မြတ်၏။


Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekikaṃ;

Pavivekaṃ dukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.

ကာမဂုဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာနှင့် တစ်ယောက်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲတို့တွင် ကာမဂုဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာထက် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲသည်သာ မြတ်၏။


Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ;

Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammika’’nti.

မတရားသဖြင့် အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် တရားသဖြင့် သေဆုံးရခြင်းတို့တွင် မတရားသဖြင့် အသက်ရှင်ခြင်းထက် တရားသဖြင့် သေဆုံးရခြင်းသည်သာ မြတ်၏။”


Evamayaṃ seyya iti saddo okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati. Katthaci pana ākārantabhāve ṭhatvā itthiliṅgānukūlo dissati ‘‘itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipā’’ti. Niggahītanto pana hutvā napuṃsakaliṅgānukūlo apasiddho. Evaṃpakāre payoge kiṃ tumhe na passathāti. Evaṃ vuttā ca te niruttarāva bhavissanti.

ဤသို့လျှင် ဤ “သေယျ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ဩ'ကာရန္တအဖြစ်၌ တည်၍ လိင်သုံးပါးစလုံးနှင့် လျော်ညီမှု ရှိ၏။ အချို့နေရာ၌ကား 'အာ'ကာရန္တအဖြစ်၌ တည်၍ ဣတ္ထိလိင်နှင့် လျော်ညီသည်ကို တွေ့ရ၏၊ “ဣတ္ထီပိ ဟိ ဧကစ္စိယာ၊ သေယျာ ပေါသ ဇနာဓိပါ (မင်းကြီး... အချို့သော မိန်းမသည်လည်း ယောက်ျားထက် မြတ်ပေ၏)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်၍ (သေယျံ ဟု) နပုမ်လိင်နှင့် လျော်ညီခြင်းကား မပြီးမြောက်ပေ။ “ဤသို့သော အသုံးအနှုန်းမျိုးကို သင်တို့ မမြင်ကြဖူးသလော” ဟု ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်မပြောနိုင် ဖြစ်ကြပေလိမ့်မည်။


Sacepi [Pg.131] te ettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘tattha tattha suttappadese aṭṭhakathādīsu ca ‘mātugāmo’ti vā ‘mātugāmenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena mātugāmasaddassa dassanato pulliṅgabhūtaṃ mātugāmasaddaṃ anapekkhitvā itthipadatthameva apekkhitvā ‘‘sā itthī’’ti itthīsaddena sāsaddassa sambandhaggahaṇaṃ mayaṃ sampaṭicchāma, ‘orodho’ti vā ‘orodhenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena ṭhitassa orodhasaddassa adassanato pana tumhehi vuttaṃ purimatthaṃ na sampaṭicchāmā’’ti. Tadā tesaṃ imāni vinayapāḷiyaṃ āgatapadāni dassetabbāni ‘‘tena kho pana samayena rājā udeno uyyāne paricāresi saddhiṃ orodhena, atha kho rañño udenassa orodho rājānaṃ udenaṃ etadavocā’’ti. Evaṃ imāni suttapadāni dassetvā suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘rāmo nāma rājā kuṭṭharogī orodhehi ca nāṭakehi ca jigucchamāno’’ti vacanañca dassetvā ‘‘gacchatha tumhe garukulamupagantvā bhagavato saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ sādhukaṃ padabyañjanāni uggaṇhathā’’ti uyyojetabbā.

အကယ်၍ ထိုသူတို့သည် ဤအရာ၌ “ထိုထိုသုတ်ဒေသနာတို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌လည်းကောင်း 'မာတုဂါမော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'မာတုဂါမေန' ဟုလည်းကောင်း 'ဩ'ကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် မာတုဂါမသဒ္ဒါကို တွေ့ရသောကြောင့် ပုလ္လိင်ဖြစ်သော မာတုဂါမသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ဣတ္ထိအနက်ကိုသာ ငဲ့ကွက်၍ 'သာ ဣတ္ထီ' ဟု ဣတ္ထိသဒ္ဒါနှင့် 'သာ' သဒ္ဒါ၏ ဆက်စပ်ပတ်သက်မှုကို ယူခြင်းကို ငါတို့ လက်ခံပါကုန်၏၊ 'ဩရောဓော' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဩရောဓေန' ဟုလည်းကောင်း 'ဩ'ကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် တည်သော ဩရောဓသဒ္ဒါကို မတွေ့ရသောကြောင့် သင်တို့ပြောဆိုခဲ့သော ရှေးအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ ငါတို့ လက်မခံပါ” ဟု ပြောဆိုငြင်းခုံကြငြားအံ့။ ထိုအခါ ထိုသူတို့အား ဝိနည်းပါဠိတော်၌ လာရှိသော ဤပုဒ်တို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏ - “တေန ခေါ ပန သမယေန ရာဇာ ဥဒေနော ဥယျာနေ ပရိစာရေသိ သဒ္ဓိံ ဩရောဓေန၊ အထ ခေါ ရညော ဥဒေနဿ ဩရောဓော ရာဇာနံ ဥဒေနံ ဧတဒဝေါစ (ထိုအချိန်၌ ဥဒေနမင်းသည် မောင်းမမိဿံနှင့်တကွ ဥယျာဉ်တော်၌ ပျော်ပါး၏၊ ထိုအခါ ဥဒေနမင်း၏ မောင်းမမိဿံသည် ဥဒေနမင်းအား ဤသို့ လျှောက်တင်၏)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဤပါဠိပုဒ်တို့ကို ပြသ၍ သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ “ရာမော နာမ ရာဇာ ကုဋ္ဌရောဂီ ဩရောဓေဟိ စ နာဋကေဟိ စ ဇိဂုစ္ဆမာနော (ရာမအမည်ရှိသော မင်းသည် နူနာရောဂါစွဲကပ်သဖြင့် မောင်းမမိဿံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကချေသည်တို့သည်လည်းကောင်း စက်ဆုပ်ရွံရှာအပ်သည်ဖြစ်၍)” ဟူသော စကားကိုလည်း ပြသပြီးလျှင် “သင်တို့သည် ဆရာ့အထံသို့ သွားရောက်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် ပုဒ်ဗျည်းတို့ကို ကောင်းစွာ သင်ယူကြကုန်လော့” ဟု စေလွှတ်အပ်ကုန်၏။


Idāni mātugāmasaddādīsu kiñci vinicchayaṃ vadāma – mātugāmasaddo ca orodhasaddo ca dārasaddo cāti ime itthipadatthavācakāpi samānā ekantena pulliṅgā bhavanti. Tesu dārasaddassa ekasmiṃ atthe vattamānassāpi bahuvacanakattameva saddasatthavidū icchanti, na ekavacanakattaṃ. Mayaṃ pana dārasaddassa ekasmiṃ atthe ekavacanakattaṃ, yebhuyyena pana bahuvacanakattaṃ anujānāma, bavhatthe vattabbameva natthi. Pāḷiyañhi dārasaddo yebhuyyena bahuvacanako bhavati, ekavacanako appo. Tatrime payogā –

ယခုအခါ မာတုဂါမသဒ္ဒါ စသည်တို့၌ အချို့သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြောဆိုပါအံ့ - မာတုဂါမသဒ္ဒါ၊ ဩရောဓသဒ္ဒါ၊ ဒါရသဒ္ဒါဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် မိန်းမဟူသော အနက်ကို ဟောသော်လည်း ဧကန်အားဖြင့် ပုလ္လိင်များသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ဒါရသဒ္ဒါသည် တစ်ဦးတည်းသော အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုသာ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့ အလိုရှိကြကုန်၏၊ ဧကဝုစ်အဖြစ်ကို အလိုမရှိကြကုန်။ ငါတို့မူကား ဒါရသဒ္ဒါသည် တစ်ဦးတည်းသောအနက်၌ ဧကဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ များသောအားဖြင့်မူ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြုပါကုန်၏၊ အနက်အများ၌ ဖြစ်လျှင်မူ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ပြောစရာပင် မလိုတော့ပေ။ ပါဠိတော်၌ ဒါရသဒ္ဒါသည် များသောအားဖြင့် ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ဖြစ်၏၊ ဧကဝုစ်ပုဒ်ကား နည်းပါးလှ၏။ ထိုအရာ၌ ဤအသုံးအနှုန်းတို့သည် -


‘‘Dāsā [Pg.132] ca dāsyo anujīvino ca,Puttā ca dārā ca mayañca sabbe;

Dhammañcarāmapparalokahetu,Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti ca,

“ဒါသာ စ ဒါသျော အနုဇီဝိနော စ၊ ပုတ္တာ စ ဒါရာ စ မယဉ္စ သဗ္ဗေ၊ ဓမ္မဉ္စရာမပ္ပရလောကဟေတု၊ တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မိယျရေ (ကျွန်ယောက်ျား၊ ကျွန်မိန်းမ၊ မှီတင်းနေထိုင်သူတို့လည်းကောင်း၊ သားသမီးတို့နှင့် ဇနီးမယားတို့လည်းကောင်း၊ ငါတို့အားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း နောင်တမလွန်ဘဝအတွက် တရားကို ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့၏ အနွယ်အဆက်တို့တွင် ငယ်ရွယ်သူတို့သည် မသေကြကုန်)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Yo ñātīnaṃ sakhīnaṃ vā, dāresu paṭidissati;

Sahasā sampiyāyena, taṃ jaññāvasalo itī’’ti ca,

“ယော ဉာတီနံ သခီနံ ဝါ၊ ဒါရေသု ပဋိဒိဿတိ၊ သဟသာ သမ္ပိယာယေန၊ တံ ဇညာဝသလော ဣတိ (အကြင်သူသည် ဆွေမျိုးတို့၏ ဇနီးမယားတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ အဆွေခင်ပွန်းတို့၏ ဇနီးမယားတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ အနိုင်အထက်ပြုခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ အလိုတူအလိုပါဖြစ်စေ ပြစ်မှားကျူးလွန်သည်ကို တွေ့ရအံ့၊ ထိုသူကို ယုတ်ညံ့သောသူ 'ဝသလ' ဟု သိအပ်၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Sehi dārehi’santuṭṭho, vesiyāsu padissati;

Dissati paradāresu, taṃ parābhavato mukha’’nti ca,

“သေဟိ ဒါရေဟိ သန္တုဋ္ဌော၊ ဝေသိယာသု ပဒိဿတိ၊ ဒိဿတိ ပရဒါရေသု၊ တံ ပရာဘဝတော မုခံ (မိမိ၏ ဇနီးမယားတို့ဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ ပြည့်တန်ဆာမတို့၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ ဇနီးမယားတို့၌လည်းကောင်း ကျူးလွန်ပျော်ပါးသည်ကို တွေ့ရအံ့၊ ထိုအပြုအမူသည် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းတည်း)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Puttesu dāresu ca yā apekkhā’’ti ca byāse, samāse pana ‘‘puttadārā disā pacchā, puttadārehi mattano’’ti ca evamādayo bahuvacanappayogā bahavo bhavanti.

“ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ (သားနှင့် ဇနီးမယားတို့၌ အာသာငဲ့ကွက်ခြင်း)” ဟူသော ဝါကျခွဲ (ဗျာသ) ၌လည်းကောင်း၊ သမတ် (သမာသ) ၌မူ “ပုတ္တဒါရာ ဒိသာ ပစ္ဆာ (သားမယားသည် နောက်ကွယ်မှ အရပ်ဖြစ်၏)”၊ “ပုတ္တဒါရေဟိ မတ္တနော (မိမိ၏ သားမယားတို့နှင့်တကွ)” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော ဗဟုဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့သည် များစွာ ရှိကြကုန်၏။


Ekavacanappayogā pana appā. Seyyathidaṃ? ‘‘Garūnaṃ dāre, dhammaṃ care yopi samuñjakaṃ care, dārañca posaṃ dadamappakasmi’’nti ca,

ဧကဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့သည်ကား နည်းပါးကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ဤအသုံးအနှုန်းတို့သည် အဘယ်သို့နည်း? “ဂရူနံ ဒါရေ၊ ဓမ္မံ စရေ ယောပိ သမုဉ္စကံ စရေ၊ ဒါရဉ္စ ပေါသံ ဒဒမပ္ပကသ္မိံ (ဆရာသမားတို့၏ ဇနီးမယားတို့၌လည်းကောင်း၊ စပါးကောက်သင်းကောက်၍ အသက်မွေးရသော်လည်း တရားကို ကျင့်အပ်၏၊ ရှိသမျှ နည်းပါးသော ပစ္စည်းထဲမှလည်း မယားကို ကျွေးမွေး၍ ပေးကမ်းလှူဒါန်းအပ်၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti ca,

“ယေ ဂဟဋ္ဌာ ပုညကရာ၊ သီလဝန္တော ဥပါသကာ၊ ဓမ္မေန ဒါရံ ပေါသေန္တိ၊ တေ နမဿာမိ မာတလီ (မာတလိ... ကောင်းမှုပြုကြကုန်သော၊ သီလရှိကြကုန်သော၊ တရားသဖြင့် မယားကို လုပ်ကျွေးမွေးမြူကြကုန်သော လူဝတ်ကြောင် ဥပါသကာတို့ကို ငါ ရှိခိုး၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Paradāraṃ na gaccheyyaṃ, sadārapasuto siya’’nti ca,

“ပရဒါရံ န ဂစ္ဆေယျံ၊ သဒါရပသုတော သိယံ (သူတစ်ပါးမယားကို မကျူးလွန်ရာ၊ မိမိမယား၌သာ မွေ့လျော်ရာ၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Yo icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ;

Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddama’’nti ca

“ယော ဣစ္ဆေ ပုရိသော ဟောတုံ၊ ဇာတိံ ဇာတိံ ပုနပ္ပုနံ၊ ပရဒါရံ ဝိဝဇ္ဇေယျ၊ ဓေါတပါဒေါဝ ကဒ္ဒမံ (အကြင်ယောက်ျားသည် ဘဝတိုင်း ဘဝတိုင်း၌ ထပ်ခါတလဲလဲ ယောက်ျားစင်စစ် ဖြစ်လိုအံ့၊ ထိုသူသည် ခြေဆေးပြီးသောသူသည် ရွှံ့ညွှန်ကို ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ သူတစ်ပါးမယားကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Evamādayo ekavacanappayogā appā.

ဤသို့စသော ဧကဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့သည် နည်းပါးလှကုန်၏။


Samāhāralakkhaṇavasena panesa dārasaddo napuṃsakaliṅgekavacanopi katthaci bhavati. ‘‘Ādāya puttadāraṃ. Puttadārassa saṅgaho’’iti evaṃ idha vuttappakārena liṅgañca atthañca sallakkhetvā ‘‘puriso purisā’’ti pavattaṃ purisasaddanayaṃ nissāya [Pg.133] sabbesaṃ ‘‘bhūto bhāvako bhavo’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañcokārantapadānaṃ nāmikapadamālāsu saddhāsampannehi kulaputtehi saddhammaṭṭhitiyā kosallamuppādetabbaṃ.

သမာဟာရအစွမ်း (စုပေါင်းခြင်း) အားဖြင့်မူ ဤဒါရသဒ္ဒါသည် အချို့နေရာ၌ နပုမ်လိင် ဧကဝုစ်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ “အာဒါယ ပုတ္တဒါရံ (သားမယားကို ခေါ်ဆောင်၍)”၊ “ပုတ္တဒါရဿ သင်္ဂဟော (သားမယားကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် လိင်ကိုလည်းကောင်း၊ အနက်ကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာမှတ်သား၍ “ပုရိသော ပုရိသာ” ဟု ဖြစ်ပွားသော ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းကို အမှီပြု၍ “ဘူတော ဘာဝကော ဘဝေါ” စသည်ဖြင့် ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော အခြားသော 'ဩ'ကာရန္တပုဒ်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) တို့၌ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကို ဖြစ်စေအပ်ကုန်၏။


Kiṃ pana sabbāni okārantapadāni purisanaye sabbappakārena ekasadisāneva hutvā paviṭṭhānīti? Na paviṭṭhāni. Kānici hi okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti, ekadesena na paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāneva. Tatra katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca? ‘‘Saro vayo ceto’’tiādīni. Saroiti hi ayaṃsaddo ususaddasaravanaakārādisaravācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Rahadavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Vayoiti saddo parihānivācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Āyukoṭṭhāsavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Ceto iti saddo yadi paṇṇattivācako, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Yadi pana cittavācako, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Manogaṇo ca nāma –

အိုကာရန်ရှိသော ပုဒ်အားလုံးတို့သည် ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ထပ်တူထပ်မျှတူညီ၍ ဝင်ကုန်သလော? မဝင်ကုန်။ အချို့သော အိုကာရန်ပုဒ်တို့သည် ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့်လည်း ဝင်ကုန်၏၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်လည်း ဝင်ကုန်၏။ အချို့သော အိုကာရန်ပုဒ်တို့သည် ပုရိသနည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်ကုန်၏၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မဝင်ကုန်။ အချို့သော အိုကာရန်ပုဒ်တို့သည် ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့် မဝင်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့်လည်း ဝင်၍ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်လည်း ဝင်သော အိုကာရန်ပုဒ်တို့သည် အဘယ်တို့နည်း? “သရော၊ ဝယော၊ စေတော” အစရှိသော ပုဒ်တို့တည်း။ “သရော” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် မြှားဟူသောသဒ္ဒါ၊ အသံဟူသောသဒ္ဒါ၊ အစရှိသော သရတို့ကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့် ဝင်၏။ ရေအိုင်ကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ မနောဂဏ်၌ ပါဝင်သောကြောင့် ပုရိသနည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်၏။ “ဝယော” ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့် ဝင်၏။ အရွယ်၏ အဖို့အစုကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ မနောဂဏ်၌ ပါဝင်သောကြောင့် ပုရိသနည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်၏။ “စေတော” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကယ်၍ ပညတ်ကို ဟောအံ့၊ ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံအားဖြင့် ဝင်၏။ အကယ်၍ စိတ်ကို ဟောအံ့၊ မနောဂဏ်၌ ပါဝင်သောကြောင့် ပုရိသနည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်၏။ မနောဂဏ်ဟူသည်ကား -


Mano vaco vayo tejo,Tapo ceto tamo yaso;

Ayo payo siro chando,Saro uro raho aho –

မနော၊ ဝစော၊ ဝယော၊ တေဇော၊ တပေါ၊ စေတော၊ တမော၊ ယသော၊ အယော၊ ပယော၊ သိရော၊ ဆန္ဒော၊ သရော၊ ဥရော၊ ရဟော၊ အဟော -


Ime soḷasa.

ဤ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုတို့တည်း။


Idāni yathāvuttassa pākaṭīkaraṇatthaṃ manasaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma –

ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ မနသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြပါအံ့ -


Mano[Pg.134], manā. Manaṃ, mano, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasi, mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā.

မနော၊ မနာ။ မနံ၊ မနော၊ မနေ။ မနသာ၊ မနေန၊ မနေဟိ၊ မနေဘိ။ မနသော၊ မနဿ၊ မနာနံ။ မနာ၊ မနသ္မာ၊ မနမှာ၊ မနေဟိ၊ မနေဘိ။ မနသော၊ မနဿ၊ မနာနံ။ မနသိ၊ မနေ၊ မနသ္မိံ၊ မနမှိ၊ မနေသု။ ဘော မန၊ ဘဝန္တော မနာ။


Atha vā ‘‘bho manā’’iti bahuvacanampi ñeyyaṃ. Evaṃ vaco, vacā. Vacaṃ, vaco, vace. Vacasātiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ahasaddassa pana bhummekavacanaṭṭhāne ahasi, ahe, ahasmiṃ, ahamhi, ahu, ahanīti yojetabbā.

သို့မဟုတ်လည်း “ဘော မနာ” ဟူသော ဗဟုဝုစ်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ထို့အတူ ဝစော၊ ဝစာ။ ဝစံ၊ ဝစော၊ ဝစေ။ ဝစသာ အစရှိသည်ဖြင့် နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အဟသဒ္ဒါ၏ သတ္တမီဧကဝုစ်နေရာ၌ကား အဟသိ၊ အဟေ၊ အဟသ္မိံ၊ အဟမှိ၊ အဟု၊ အဟနိ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni rūpantaravisesadassanatthaṃ napuṃsakaliṅgassa manasaddassapi nāmikapadamālaṃ vadāma, aṭṭhāne ayaṃ kathitāti na codetabbaṃ.

ယခုအခါ၌ အခြားသော ရုပ်ထူးပုံစံကို ပြခြင်းငှာ နပုံသကလိင် မနသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကိုလည်း ဆိုပါအံ့၊ “ဤမနသဒ္ဒါပဒမာလာကို မလျော်ကန်သောနေရာ၌ ဆိုအပ်၏” ဟု မစောဒနာအပ်။


Manaṃ, manāni, manā. Manaṃ, manāni, mane. Manena, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā. Atha vā ‘‘bho manāni, bho manā’’evampi bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Evamuttaratrāpi nayo.

မနံ၊ မနာနိ၊ မနာ။ မနံ၊ မနာနိ၊ မနေ။ မနေန၊ မနေဟိ၊ မနေဘိ။ မနဿ၊ မနသော၊ မနာနံ။ မနာ၊ မနသ္မာ၊ မနမှာ၊ မနေဟိ၊ မနေဘိ။ မနဿ၊ မနသော၊ အာနံ။ မနေ၊ မနသ္မိံ၊ မနမှိ၊ မနေသု။ ဘော မန၊ ဘဝန္တော မနာ။ သို့မဟုတ်လည်း “ဘော မနာနိ၊ ဘော မနာ” ဟု ဤသို့လည်း ဗဟုဝုစ်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းတူ နောင်လာမည့် ပုဒ်တို့၌လည်း နည်းလမ်းကို သိအပ်၏။


Ettha ca pulliṅgassa manasaddassa paccattakaraṇasampadānasāmibhummavacanāni mano manasā manaso manasīti rūpāni ṭhapetvā yāni sesāni, napuṃsakaliṅgassa ca manasaddassa paccattavacanāni ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpāni ca, aṭṭhamyopayogavacanānaṃ ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpadvayañca ṭhapetvā yāni sesāni, tāni sabbāni kamato samasamāni.

ထို(နာမ်ပဒမာလာနှစ်ခု)တို့တွင်လည်း ပုလ္လိင် မနသဒ္ဒါ၏ ပဌမာ၊ တတိယာ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော “မနော၊ မနသာ၊ မနသော၊ မနသိ” ဟူသော ရုပ်တို့ကို ဖယ်ချန်၍ ကျန်သော ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင် မနသဒ္ဒါ၏ ပဌမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်သော “မနံ၊ မနာနိ” ဟူသော ရုပ်တို့နှင့် အာလပန၊ ဒုတိယာဝိဘတ်၌ ဖြစ်သော “မနံ၊ မနာနိ” ဟူသော ရုပ်နှစ်မျိုးကို ဖယ်ချန်၍ ကျန်သော ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကျန်သော ရုပ်အားလုံးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း အချင်းချင်း တူညီကြကုန်၏။


Keci okāranto manoiti saddo napuṃsakaliṅgoti vadanti, te vattabbā – yadi so napuṃsakaliṅgo siyā, tassadisehi vaco vayotiādisaddehipi napuṃsakaliṅgeheva bhavitabbaṃ, na ‘‘te napuṃsakaliṅgā’’ti garū vadanti, ‘‘pulliṅgā’’icceva vadanti. Yasmā ca pāḷiyaṃ ‘‘kāyo anicco; mano [Pg.135] anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano dukkho’’ti ca ‘‘nicco vā anicco vāti anicco bhante’’ti ca evamādayo pulliṅgappayogā bahavo diṭṭhā. Tena ñāyati manosaddo ekantena pulliṅgoti. Yadi pana napuṃsakaliṅgosiyā, ‘‘anicco dukkho’’ti evamādīni taṃsamānādhikaraṇāni anekapadasatānipi napuṃsakaliṅgāneva siyuṃ. Na hi tāni napuṃsakaliṅgāni, atha kho abhidheyyaliṅgānuvattakāni vāccaliṅgāni. Evaṃ manosaddassa pulliṅgatā paccetabbāti, sace manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti, kathaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakarūpaṃ dissatīti? Saccaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakaliṅgameva, tathāpi manogaṇe pamukhabhāvena gahitassokārantassa manasaddassa rūpaṃ na hoti. Atha kiñcarahīti ce? Cittasaddena samānaliṅgassa samānasutittepi manogaṇe apariyāpannassa niggahītantasseva manasaddassa rūpaṃ. Manasaddo hi punnapuṃsakavasena dvidhā bhijjati ‘‘mano manaṃ’’iti yathā ‘‘ajjavoajjava’’nti. ‘‘Mano ce nappadussati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’ti hi pāḷi. Yadi ca so manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti.

အချို့သော ဆရာတို့သည် အိုကာရန်ရှိသော “မနော” ဟူသော သဒ္ဒါကို နပုံသကလိင်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - အကယ်၍ ထိုမနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် ဖြစ်ပါမူ၊ ထိုမနောသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်သော “ဝစော၊ ဝယော” အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း နပုံသကလိင်တို့သာ ဖြစ်အပ်ကုန်၏၊ သို့သော်လည်း ဆရာမြတ်တို့သည် “ထိုသဒ္ဒါတို့သည် နပုံသကလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု မဆိုကြကုန်၊ “ပုလ္လိင်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟုသာ ဆိုကြကုန်၏။ ပါဠိတော်၌လည်း “ကာယော အနိစ္စော၊ မနော အနိစ္စော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကာယော ဒုက္ခော၊ မနော ဒုက္ခော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နိစ္စော ဝါ အနိစ္စော ဝါတိ အနိစ္စော ဘန္တေ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော ပုလ္လိင်ပယောဂများကို များစွာ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့တွေ့မြင်ရသဖြင့် မနောသဒ္ဒါသည် ဧကန်အမှန် ပုလ္လိင်ဖြစ်ကြောင်း သိသာလှ၏။ အကယ်၍သာ နပုံသကလိင် ဖြစ်ပါမူ၊ “အနိစ္စော၊ ဒုက္ခော” ဟု အစရှိသော ထိုမနောသဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း ဖြစ်ကုန်သော ရာနှင့်ချီသော ပုဒ်တို့သည်လည်း နပုံသကလိင်တို့သာ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ထိုပုဒ်တို့သည် နပုံသကလိင်တို့ မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သော ဝါစ္စလိင် (ဝိသေသနလိင်) များသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မနသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းကို ယုံကြည်အပ်၏၊ “အကယ်၍ မနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် မဟုတ်ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် ‘မနာနိ’ ဟူသော နပုံသကရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသနည်း” ဟု မေးအံ့။ “မနာနိ” ဟူသော ရုပ်သည် နပုံသကလိင်အစစ် ဖြစ်သည်မှာ မှန်ပါ၏၊ သို့သော်လည်း မနောဂဏ်၌ အဓိကအားဖြင့် ယူအပ်သော အိုကာရန်ရှိသော မနသဒ္ဒါ၏ ရုပ်မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သဒ္ဒါ၏ ရုပ်နည်းဟူမူ - စိတ္တသဒ္ဒါနှင့် လိင်တူညီသဖြင့် အသံထွက်တူသော်လည်း မနောဂဏ်၌ မဝင်သော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော “မနံ” သဒ္ဒါ၏ ရုပ်သာ ဖြစ်၏။ မနသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် အစွမ်းဖြင့် “မနော၊ မနံ” ဟူ၍ “အဇ္ဇဝေါ၊ အဇ္ဇဝံ” ကဲ့သို့ နှစ်ပါးကွဲပြား၏။ ပါဠိတော်၌လည်း “မနော စေ နပ္ပဒုဿတိ၊ သန္တံ တဿ မနံ ဟောတိ” ဟု ရှိ၏။ အကယ်၍ ထိုမနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် မဟုတ်ပါမူ -


‘‘Garu cetiyapabbatavattaniyā,Pamadā pamadā pamadā vimadaṃ;

Samaṇaṃ sunisamma akā hasitaṃ,Patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti

“စေတိယပဗ္ဗတ၌ ကျင့်ဝတ်ကို ရိုသေသော၊ မိန်းမပျိုသည် မိန်းမပျိုတို့၏ ယစ်မူးခြင်းကို ကင်းစေလျက်၊ ရဟန်းတော်ကို ကောင်းစွာ ဖူးမြင်ရသဖြင့် ပြုံးရယ်ခြင်းကို ပြု၏၊ မုနိမင်း၏ စိတ်သည် မတင့်တယ်သော အာရုံတို့၌ ကျရောက်လေပြီ” ဟု (ဆိုအပ်သော ဂါထာ၌ ‘မနော’ ဟူသော ပုဒ်ကို ‘ပတိတံ’ ဟူသော နပုံသကလိင်ဖြင့် တွဲဖက်သုံးနှုန်းထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။)


Ettha manosaddena samānādhikaraṇo ‘‘patita’’nti saddo napuṃsakaliṅgabhāvena kasmā sannihito. Yasmā ca samānādhikaraṇapadaṃ napuṃsakaliṅgabhāvena sannihitaṃ, tasmā saddantarasannidhānavasena manosaddo napuṃsakaliṅgoti ñāyatīti? Tanna, samānādhikaraṇapadassa sabbattha liṅgavisesājotanato. Yadi hi samānādhikaraṇapadaṃ sabbattha liṅgavisesaṃ joteyya, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthāpi ‘‘cattāro’’ti [Pg.136] padaṃ indriyasaddassa pulliṅgattaṃ kareyya, na ca kātuṃ sakkoti. Indriyasaddo hi ekantena napuṃsakaliṅgo. Yadi tumhe ‘‘patita’’nti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya manosaddassa napuṃsakaliṅgattamicchatha, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthapi ‘‘cattāro’’ti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchathāti. Na mayaṃ bho indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchāma, atha kho napuṃsakaliṅgattaṃyeva icchāma, ‘‘cattāro’’ti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitattā ‘‘cattārī’’ti gaṇhāma, tasmā ‘‘cattāri indriyānī’’ti atthaṃ dhāremāti. Yadi evaṃ ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitanti mantvā ‘‘patito’’ti atthaṃ dhārethāti. Na dhārema ettha liṅgavipallāsassa anicchitabbato. Yadi hi manosaddo pulliṅgo siyā, taṃsamānādhikaraṇapadaṃ ‘‘patito’’ti vattabbaṃ siyā. Kimācariyo evaṃ vattuṃ na jāni, jānamāno eva so ‘‘patito’’ti nāvoca, ‘‘patita’’nti panāvoca, tena ñāyati ‘‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’’ti. Mā tumhe evaṃ vadetha, samānādhikaraṇapadaṃ nāma katthaci padhānaliṅgamanuvattati, katthaci nānuvattati, tasmā na taṃ liṅgavisesajotane ekantato pamāṇaṃ. ‘‘Mātugāmo, orodho, āvuso visākha, ehi visākhe, cittāni aṭṭhīnī’’ti evamādirūpavisesoyeva pamāṇaṃ. Yadi samānādhikaraṇapadeyeva liṅgaviseso adhigantabbo siyā, ‘‘cattāro ca mahābhūtā’’tiādīsu liṅgavavatthānaṃ na siyā. Yasmā evamādīsupi ṭhānesu liṅgavavatthānaṃ hotiyeva. Kathaṃ? ‘‘Cattāro’’ti pulliṅgaṃ ‘‘mahābhūtā’’ti napuṃsakanti, tasmā ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti napuṃsakaliṅgaṃ ‘‘mano’’ti pulliṅganti vavatthānaṃ bhavatīti. Idaṃ sutvā te tuṇhī bhavissanti. Tato [Pg.137] tesaṃ tuṇhībhūtānaṃ idaṃ vattabbaṃ – yasmā manogaṇe pavattānaṃ padānaṃ samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojetabbāni, tasmā manogaṇe pamukhassa manosaddassapi samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojitāni. Tathā hi pubbācariyā ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo’payāti. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco. Avanataṃ siro yassa soyaṃ avaṃsiro, appakaṃ rāgādi rajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’tiādinā saddaracanaṃ kubbiṃsu, na pana tehi vaco siro rajosaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaṃ vibhāvetuṃ īdisī saddaracanā katā, atha kho siromanosaddānaṃ manogaṇe pavattānaṃ pulliṅgasaddānaṃ katthacipi īdisānipi liṅgavipallāsavasena ṭhitāni samānādhikaraṇapadāni hontīti paresaṃ jānāpanādhippāyavatiyā anukampāya viracitā. Etthāpi tumhākaṃ matena manosaddassa napuṃsakaliṅgatte sati vaco siro iccādayopi napuṃsakaliṅgattamāpajjanti napuṃsakaliṅgavasena samānādhikaraṇapadānaṃ niddiṭṭhattā. Kiṃ panetesampi napuṃsakaliṅgattaṃ icchathāti. Addhā te idampi sutvā nibbeṭhetumasakkontā tuṇhī bhavissanti. Kiñcāpi te aññaṃ gahetabbakāraṇaṃ apassantā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yadi bho mano saddo napuṃsakaliṅgona hoti, kasmā veyyākaraṇā ‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’ti vadantī’’ti? Te vattabbā – yadi tumhe veyyākaraṇamataṃ gahetvā manosaddassa napuṃsakaliṅgattaṃ rocetha, nanu bhagavāyeva loke asadiso mahāveyyākaraṇo mahāpuriso visārado parappavādamaddano. Bhagavantañhi padakā veyyākaraṇā ambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadaṇḍādayo ca brāhmaṇā saccakanigaṇṭhādayo ca paribbājakā [Pg.138] vādena na sampāpuṇiṃsu, aññadatthu bhagavāyeva mattavāraṇagaṇamajjhe kesarasīho viya asambhīto nesaṃ nesaṃ vādaṃ maddesi, mahante ca ne atthe patiṭṭhāpesi, evaṃvidhena bhagavatā vohārakusalena yasmā ‘‘kāyo anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano anicco, mano dukkho’’ti ca evamādinā vuttā manosaddassa pulliṅgabhāvasūcanikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā manosaddo pulliṅgoyevāti sārato paccetabboti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyissanti.

ဤရာ၌ 'မနော'သဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရဏ (အနက်တူ) ဖြစ်သော 'ပတိတံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် တည်ရှိနေသနည်း။ ထိုသို့ သမာနာဓိကရဏပုဒ်သည် နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေသောကြောင့် အခြားသဒ္ဒါ၏ တည်ရှိမှုစွမ်းအားဖြင့် 'မနော'သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သလောဟု မေးအံ့။ ထိုသို့မဟုတ်ပါ၊ သမာနာဓိကရဏပုဒ်သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ လိင်အထူးကို မပြနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ သမာနာဓိကရဏပုဒ်သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ လိင်အထူးကို ပြနိုင်အံ့၊ 'စတ္တာရော ဣန္ဒြိယာနိ' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'စတ္တာရော' ဟူသော ပုဒ်သည် ဣန္ဒြိယသဒ္ဒါကို ပုလ္လိင်အဖြစ်သို့ ပြုရာ၏၊ သို့သော် မပြုနိုင်ပေ။ စင်စစ် ဣန္ဒြိယသဒ္ဒါသည် မချွတ်ဧကန် နပုံသကလိင်ဖြစ်၏။ အကယ်၍ သင်တို့သည် 'ပတိတံ' ဟူသော သမာနာဓိကရဏပုဒ်ကို အမှီပြု၍ မနောသဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင်အဖြစ်ကို အလိုရှိကြပါမူ၊ 'စတ္တာရော ဣန္ဒြိယာနိ' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'စတ္တာရော' ဟူသော သမာနာဓိကရဏပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ဣန္ဒြိယသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်အဖြစ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏။ 'အချင်းတို့... ငါတို့သည် ဣန္ဒြိယသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်အဖြစ်ကို အလိုမရှိကြကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား နပုံသကလိင်အဖြစ်ကိုသာ အလိုရှိကြကုန်၏။ 'စတ္တာရော' ဟူသော ပုဒ်သည် လိင်ဖောက်ပြန်မှု (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) စွမ်းအားဖြင့် တည်ရှိသောကြောင့် 'စတ္တာရိ' ဟု ယူဆ၍၊ ထို့ကြောင့် 'စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနိ' ဟု အနက်ကို ဆောင်ကြကုန်၏' ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ 'ပတိတံ အသုဘေသု မုနိဿ မနော' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ပတိတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် လိင်ဖောက်ပြန်မှုဖြင့် တည်ရှိသည်ဟု ဆင်ခြင်၍ 'ပတိတော' ဟူသော အနက်ကို ဆောင်ကြကုန်လော့။ 'ဤနေရာ၌ လိင်ဖောက်ပြန်မှုကို အလိုမရှိအပ်သောကြောင့် မဆောင်နိုင်ပါ' (ဟု ပြောဦးမည်လော)။ အကယ်၍ မနောသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်ပါမူ၊ ထိုသဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရဏဖြစ်သော ပုဒ်ကို 'ပတိတော' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ 'ဆရာသည် ဤသို့ဆိုရန် မသိလေသလော၊ သိလျက်နှင့်ပင် ထိုဆရာသည် 'ပတိတော' ဟု မဆိုဘဲ 'ပတိတံ' ဟုသာ ဆိုခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် 'မနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်ဖြစ်၏' ဟု သိအပ်၏' (ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ)။ သင်တို့ ဤသို့မပြောကြကုန်လင့်။ သမာနာဓိကရဏပုဒ်မည်သည် အချို့နေရာ၌ ကတ္တားလိင် (ပဓာနလိင်) ကို လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏၊ အချို့နေရာ၌ မလိုက်ဘဲလည်း ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမာနာဓိကရဏပုဒ်သည် လိင်အထူးကို ပြရာ၌ စင်စစ် ဧကန် သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) မဟုတ်ပေ။ 'မာတုဂါမော၊ ဩရောဓေါ၊ အာဝုသော ဝိသာခ၊ ဧဟိ ဝိသာခေ၊ စိတ္တာနိ အဋ္ဌီနိ' စသော ဤသို့သော ရူပဝိသေသသည်သာလျှင် သက်သေအထောက်အထား ဖြစ်၏။ အကယ်၍ သမာနာဓိကရဏပုဒ်၌သာ လိင်အထူးကို သိအပ်ပါမူ၊ 'စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ' စသည်တို့၌ လိင်သတ်မှတ်ချက်သည် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသို့သော နေရာမျိုး၌လည်း လိင်သတ်မှတ်ချက်သည် ရှိသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အဘယ်သို့နည်း။ 'စတ္တာရော' ဟူသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်၍ 'မဟာဘူတာ' ဟူသည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပတိတံ အသုဘေသု မုနိဿ မနော' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ပတိတံ' ဟူသည် နပုံသကလိင်၊ 'မနော' ဟူသည် ပုလ္လိင်ဟူ၍ သတ်မှတ်ချက် ဖြစ်ပေ၏။ ဤစကားကို ကြားရလျှင် ထိုသူတို့သည် ဆိတ်ဆိတ်နေကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေကြကုန်သော ထိုသူတို့အား ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'မနောဂိုဏ်း၌ ဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်တို့၏ သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့ကို အချို့နေရာ၌ နပုံသကလိင်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့်၊ မနောဂိုဏ်း၌ အဓိကဖြစ်သော မနောသဒ္ဒါ၏ သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့ကိုလည်း အချို့နေရာ၌ နပုံသကလိင်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ရှေးဆရာတို့သည် 'သဒ္ဓမ္မတေဇဝိဟတံ ဝိလယံ ခဏေန၊ ဝေနေယျသတ္တဟဒယေသု တမောပယာတိ။ ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိန္တိ ဒုဗ္ဗစော။ အဝနတံ သိရော ယဿ သောယံ အဝံသိရော၊ အပ္ပကံ ရာဂါဒိ ရဇော ယေသံ ပညာမယေ အက္ခိမှိ တေ အပ္ပရဇက္ခာ' စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို ပြုတော်မူကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဆရာတို့သည် 'ဝစော' 'သိရော' 'ရဇော' စသော သဒ္ဒါတို့၏ နပုံသကလိင်အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဤသို့သော သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို ပြုလုပ်တော်မူခဲ့ကြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မနောဂိုဏ်း၌ ဖြစ်ကုန်သော ပုလ္လိင်သဒ္ဒါ ဖြစ်ကြကုန်သော သိရသဒ္ဒါ၊ မနောသဒ္ဒါတို့၏ အချို့သော နေရာများ၌ ဤသို့သော လိင်ဖောက်ပြန်မှု (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် တည်ရှိကုန်သော သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏ဟု သူတစ်ပါးတို့အား သိစေလိုသော အလိုရှိသဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် စီရင်တော်မူခဲ့ကြခြင်းဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း သင်တို့၏ ဝါဒအရ မနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်ဖြစ်ပါမူ၊ နပုံသကလိင်အားဖြင့် သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် 'ဝစော' 'သိရော' စသည်တို့သည်လည်း နပုံသကလိင်အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်ရာ၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ နပုံသကလိင်အဖြစ်ကိုလည်း သင်တို့ အလိုရှိကြပါသလော' ဟု မေးအပ်၏။ ဧကန်စင်စစ် ထိုသူတို့သည် ဤစကားကိုလည်း ကြားရ၍ မဖြေရှင်းနိုင်ကြတော့သဖြင့် ဆိတ်ဆိတ်နေကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် အခြားသော ယူစရာအကြောင်းကို မမြင်ကြသဖြင့် 'အချင်းတို့... အကယ်၍ မနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်မဟုတ်ပါမူ၊ သဒ္ဒါဆရာတို့သည် 'မနောသဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင်ဖြစ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုကြကုန်သနည်း' ဟု အကယ်၍ ဆိုကြပါမူ၊ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'အကယ်၍ သင်တို့သည် သဒ္ဒါဆရာတို့၏အယူကို ယူ၍ မနောသဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင်အဖြစ်ကို နှစ်သက်ကြပါမူ၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် လောက၌ အတုမရှိသော မဟာဗျာကရုဏ်း (သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး) ဖြစ်တော်မူသော၊ ရဲရင့်တော်မူသော၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို နှိမ်နင်းတော်မူတတ်သော မဟာပုရိသမြတ်ကြီး မဟုတ်ပါလော။ စင်စစ်သော်ကား ပဒကဆရာ၊ ဗျာကရုဏ်းဆရာ ဖြစ်ကြသော အမ္ဗဋ္ဌလုလင်၊ ပေါက္ခရသာတိ၊ သောဏဒဏ္ဍ စသော ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သစ္စကနိဂဏ္ဌ စသော ပရိဗိုဇ်တို့သည်လည်းကောင်း ဝါဒပြိုင်ခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို မယှဉ်နိုင်ကြကုန်။ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် လည်ပတ်နေသော ဆင်ပြောင်အုပ်အလယ်၌ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ မကြောက်မရွံ့ဘဲ ထိုထိုသူတို့၏ ဝါဒကို နှိမ်နင်းတော်မူ၍ ကြီးမြတ်သော အကျိုးတရား၌ တည်စေတော်မူ၏။ ဤသို့သော ဝေါဟာရ၌ လိမ္မာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'ကာယော အနိစ္စော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကာယော ဒုက္ခော၊ မနော အနိစ္စော၊ မနော ဒုက္ခော' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော မနောသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်အဖြစ်ကို ညွှန်ပြတတ်ကုန်သော ပါဠိတော်တို့သည် များစွာထင်ရှားရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မနောသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်သော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်မချေပနိုင်ဘဲ၊ ဉာဏ်ပညာ မပေါ်ထွက်နိုင်တော့ဘဲ၊ မျက်နှာပျက်လျက်၊ ပခုံးတွဲကျလျက်၊ မျက်နှာငုံ့ကာ ကြံမှိုင်နေကြကုန်လတ္တံ့။


Idāni sarasaddādīnaṃ nāmikapadamālā visesato vuccate –

ယခုအခါ သရသဒ္ဒါစသည်တို့၏ နာမိကပဒမာလာ (နာမ်ဝိဘတ်သွယ်တန်းပုံ) ကို အထူးသဖြင့် ပြဆိုအပ်ပေအံ့ -


Saro, sarā. Saraṃ, sare. Sarena, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā.

သရော၊ သရာ။ သရံ၊ သရေ။ သရေန၊ သရေဟိ၊ သရေဘိ။ သရဿ၊ သရာနံ။ သရာ၊ သရသ္မာ၊ သရမှါ၊ သရေဟိ၊ သရေဘိ။ သရဿ၊ သရာနံ။ သရေ၊ သရသ္မိံ၊ သရမှိ၊ သရေသု။ ဘော သရ၊ ဘဝန္တော သရာ။


Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa ususaddasaravanaakārādisaravācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā.

ဤသည်ကား ပုရိသနယ (ပုရိသသဒ္ဒါကဲ့သို့ သွယ်တန်းနည်း) သို့ အလုံးစုံဝင်သော မြှားဟူသော အနက်၊ အသံဟူသော အနက်၊ တောဟူသော အနက်၊ အက္ခရာဖြစ်သော 'အ'အစရှိသော သရဟူသော အနက်တို့ကို ဟောတတ်သော သရသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ (နာမ်ဝိဘတ်သွယ်တန်းပုံ) ဖြစ်၏။


Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa rahadavācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā –

ဤသည်ကား ပုရိသနယသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သော၊ မနောဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော၊ အိုင်/အိုင်ကြီးဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော သရသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ ဖြစ်၏ -


Saro, sarā. Saraṃ, saro, sare. Sarasā, sarena, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarasi, sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā, bho sarā iti vā.

သရော၊ သရာ။ သရံ၊ သရော၊ သရေ။ သရသာ၊ သရေန၊ သရေဟိ၊ သရေဘိ။ သရသော၊ သရဿ၊ သရာနံ။ သရာ၊ သရသ္မာ၊ သရမှာ၊ သရေဟိ၊ သရေဘိ။ သရသော၊ သရဿ၊ သရာနံ။ သရသိ၊ သရေ၊ သရသ္မိံ၊ သရမှိ၊ သရေသု။ ဘော သရ၊ ဘဝန္တော သရာ၊ ဘော သရာ ဣတိ ဝါ။


Vayo, vayā. Vayaṃ, vaye. Vayena, vayehi, vayebhīti purisanayena ñe yyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa parihānivācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā.

ဝယော၊ ဝယာ။ ဝယံ၊ ဝယေ။ ဝယေန၊ ဝယေဟိ၊ ဝယေဘီတိ ပုရိသနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ပုရိသနည်းသို့ အလုံးစုံဝင်သော ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ပရိဟာနိ) ကို ဟောတတ်သော ဝယသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း။


Ayaṃ [Pg.139] pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa āyukoṭṭhāsavācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā – vayo, vayā. Vayaṃ, vayo, vaye. Vayasā, vayena, vayehi, vayebhīti mananayena ñeyyo. Tassa ceto paṭissosi, araññe luddagocaro. Cetā haniṃsu vedabbaṃ.

ဤသည်ကား ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သော၊ မနောဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော၊ အသက်အပိုင်းအခြား (အာယုကောဋ္ဌာသ) ကို ဟောတတ်သော ဝယသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း - ဝယော၊ ဝယာ။ ဝယံ၊ ဝယော၊ ဝယေ။ ဝယသာ၊ ဝယေန၊ ဝယေဟိ၊ ဝယေဘီတိ မနောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ (ယင်း၏ သာဓကများကား -) 'တဿ စေတော ပဋိဿောသိ၊ အရညေ လုဒ္ဒဂေါစရော'။ 'စေတာ ဟနိံသု ဝေဒဗ္ဗံ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetena, cetehi, cetebhīti purisanayena ñeyyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā.

စေတော၊ စေတာ။ စေတံ၊ စေတေ။ စေတေန၊ စေတေဟိ၊ စေတေဘီတိ ပုရိသနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ပုရိသနည်းသို့ အလုံးစုံဝင်သော ပညတ်ကို ဟောတတ်သော စေတသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း။


Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā – ceto, cetā. Cetaṃ, ceto, cete. Cetasā, cetena, cetehi, cetebhīti mananayena ñeyyo. Yaso kulaputto, yasaṃ kulaputtaṃ, yasena kulaputtenāti ekavacanavasena purisanayena yojetabbā, ekavacanaputhuvacanavasena vā. Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni cāti iminā nayena sabbapadāni paññācakkhunā upaparikkhitvā viseso veditabbo. Avisesaññuno hi evamādivibhāgaṃ ajānantā yaṃ vā taṃ vā byañjanaṃ ropentā yathādhippetaṃ atthaṃ virādhenti, tasmā yo ettha amhehi pakāsito vibhāgo, so saddhāsampannehi kulaputtehi sakkaccamuggahetabbo. Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca ekadesena na paviṭṭhāni ca? Mano vaco tejosaddādayo ceva ayyasaddo ca, tatra manasaddādīnaṃ nāmikapadamālā heṭṭhā vibhāvitā.

ဤသည်ကား ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သော၊ စိတ်ကို ဟောတတ်သော စေတသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း - စေတော၊ စေတာ။ စေတံ၊ စေတော၊ စေတေ။ စေတသာ၊ စေတေန၊ စေတေဟိ၊ စေတေဘီတိ မနောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ယသော ကုလပုတ္တော'၊ 'ယသံ ကုလပုတ္တံ'၊ 'ယသေန ကုလပုတ္တေန' ဟု ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပုရိသနည်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့ အချို့သော ဩကာရန္တပုဒ်တို့သည် ပုရိသနည်းသို့ အလုံးစုံဝင်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့ကို ပညာမျက်စိဖြင့် စိစစ်၍ ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏။ အထူးကို မသိသော သူတို့သည် ဤသို့စသော အထူးအပြားကို မသိကြသဖြင့် ရရာဗျည်းကို တင်၍ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပျက်စီးစေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤကျမ်း၌ ငါတို့ပြဆိုအပ်သော ခွဲခြားမှုအပိုင်းအခြားကို သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ရိုသေသေ သင်ယူအပ်၏။ အချို့သော ဩကာရန္တပုဒ်တို့တွင် ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်ကုန်သော၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မဝင်ကုန်သော ပုဒ်တို့သည် အဘယ်တို့နည်း? မနော၊ ဝစော၊ တေဇော သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့နှင့် အယျသဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် မနသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို အောက်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးပြီ။


Ayyasaddassa [Pg.140] pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘ayyo, ayyā. Ayyaṃ, ayye’’ti purisanayena vatvā ālapanaṭṭhāne ‘‘bho ayya, bho ayyo’’ti dve ekavacanāni, ‘‘bhavanto ayyā, bhavanto ayyo’’ti dve bahuvacanāni ca vattabbāni. Ettha ayyo iti saddo paccattavacanabhāve ekavacanaṃ, ālapanavacanabhāve ekavacanañceva bahuvacanañca. Tatrime payogā ‘‘ayyo kira sāgato ambatitthikena nāgena saṅgāmesi, pivatu bhante ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti evamādīni ayyosaddassa paccattekavacanappayogāni, ‘‘atha kho sā itthī taṃ purisaṃ etadavoca ‘nāyyo so bhikkhu maṃ nippāṭesi, apica ahameva tena bhikkhunā gacchāmi, akārako so bhikkhu, gaccha khamāpehī’ti’’ evamādīni ayyosaddassa ālapanekavacanappayogāni, ‘‘etha’yyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me. Etha mayaṃ ayyo samaṇesu sakyaputtiyesu pabbajissāmā’’ti evamādīni ayyosaddassa ālapanabahuvacanappayogāni. Bhavati catra –

အယျသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာ၌မူကား 'အယျော၊ အယျာ။ အယျံ၊ အယျေ' ဟု ပုရိသနည်းဖြင့် ဆို၍၊ အာလုပ်နေရာ၌ 'ဘော အယျ၊ ဘော အယျော' ဟု ဧကဝုစ် နှစ်ခုတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဘဝန္တော အယျာ၊ ဘဝန္တော အယျော' ဟု ဗဟုဝုစ် နှစ်ခုတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအယျသဒ္ဒါ၌ 'အယျော' ဟု သောသဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တဝိဘတ် (ပထမာဝိဘတ်) ဖြစ်သော် ဧကဝုစ်ဖြစ်၍၊ အာလုပ္ပဝိဘတ် ဖြစ်သော် ဧကဝုစ်လည်းဖြစ်၊ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအယျသဒ္ဒါ၏ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့သည် ဤသို့ ဖြစ်ကုန်၏ - 'အယျော ကိရ သာဂတော အမ္ဗတိတ္ထိကေန နာဂေန သင်္ဂါမေသိ၊ ပိဝတု ဘန္တေ အယျော သာဂတော ကာပေါတိကံ ပသန္နံ' ဟူသော ဤသို့စသည်တို့သည် အယျောသဒ္ဒါ၏ ပစ္စတ္တဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အထ ခေါ သာ ဣတ္ထီ တံ ပုရိသံ ဧတဒဝေါစ နာယျော သော ဘိက္ခု မံ နိပ္ပါဋေသိ၊ အပိစ အဟမေဝ တေန ဘိက္ခုနာ ဂစ္ဆာမိ၊ အကာရကော သော ဘိက္ခု၊ ဂစ္ဆ ခမာပေဟီတိ' ဟူသော ဤသို့စသည်တို့သည် အယျောသဒ္ဒါ၏ အာလုပ္ပဧကဝုစ် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဧထ'ယျော ရာဇဝသတိံ၊ နိသီဒိတွာ သုဏာထ မေ။ ဧထ မယံ အယျော သမဏေသု သကျပုတ္တိယေသု ပဗ္ဗဇိဿာမာ' ဟူသော ဤသို့စသည်တို့သည် အယျောသဒ္ဒါ၏ အာလုပ္ပဗဟုဝုစ် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဂါထာလည်း ရှိ၏ -


Ayyo iti ayaṃ saddo, paccattekavaco bhave;

Ālapane bahuvaco, bhave ekavacopi ca –

‘အယျော’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တ (ပထမာဝိဘတ်) ၌ ဧကဝုစ် ဖြစ်ရာ၏။ အာလုပ်၌မူကား ဗဟုဝုစ်လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။


Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti ekadesena na paviṭṭhāni ca.

ဤသို့လျှင် အချို့သော ဩကာရန္တပုဒ်တို့သည် ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မဝင်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāni? Gosaddoyeva. Gosaddassa hi ayaṃ nāmikapadamālā –

အချို့သော ဩကာရန္တပုဒ်တို့တွင် ပုရိသနည်းသို့ အလုံးစုံ မဝင်သော ပုဒ်တို့သည် အဘယ်တို့နည်း? ဂေါသဒ္ဒါသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ဂေါသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏ -


Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ[Pg.141], gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo. Ayaṃ purisanaye sabbathā appaviṭṭhassa gosaddassa nāmikapadamālā.

ဂေါ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝုံ၊ ဂါဝံ၊ ဂဝံ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝေန၊ ဂဝေန၊ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ၊ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂါဝါ၊ ဂါဝသ္မာ၊ ဂါဝမှာ၊ ဂဝါ၊ ဂဝသ္မာ၊ ဂဝမှာ၊ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ၊ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂါဝေ၊ ဂါဝသ္မိံ၊ ဂါဝမှိ၊ ဂဝေ၊ ဂဝသ္မိံ၊ ဂဝမှိ၊ ဂါဝေသု၊ ဂဝေသု၊ ဂေါသု။ ဘော ဂေါ၊ ဘဝန္တော ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဤသည်ကား ပုရိသနည်းသို့ အလုံးစုံ မဝင်သော ဂေါသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း။


Nanu ca bho gosaddo attanā sambhūtagoṇasaddamālāvasena purisanaye ekadesena paviṭṭho ceva ekadesena na paviṭṭho cāti? Saccaṃ. Goṇasaddo gosaddavasena sambhūtopi ‘‘vatticchānupubbikā saddapaṭipattī’’ti vacanato gosaddato visuṃ amhehi gahetvā purisanaye pakkhitto. Tassa hi visuṃ gahaṇe yutti dissati syādīsu ekākāreneva tiṭṭhanato, tasmā gosaddato sambhūtampi goṇasaddaṃ anapekkhitvā suddhaṃ gosaddameva gahetvā purisanaye sabbathā gosaddassa appaviṭṭhatā vuttā.

အချင်းတို့... ဂေါသဒ္ဒါသည် မိမိမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဂေါဏသဒ္ဒါ၏ အစဉ်အစွမ်းဖြင့် ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သည်လည်းဖြစ်၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မဝင်သည်လည်း ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်? မှန်ပေ၏။ ဂေါဏသဒ္ဒါသည် ဂေါသဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း 'ပြောဆိုလိုသော အလိုအလျောက် သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုရှိ၏' ဟူသော ဝစနကြောင့် ဂေါသဒ္ဒါမှ သီးခြားခွဲထုတ်၍ ငါတို့သည် ပုရိသနည်း၌ ထည့်သွင်းအပ်၏။ ထိုဂေါဏသဒ္ဒါကို သီးခြားယူခြင်း၌ သင့်လျော်သောအကြောင်း (ယုတ္တိ) သည် သိ (သိပတ်) စသည်တို့၌ တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်ရှိသောကြောင့် ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ဂေါသဒ္ဒါမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ဂေါဏသဒ္ဒါကို မငဲ့ကွက်ဘဲ စင်ကြယ်သော ဂေါသဒ္ဒါသက်သက်ကိုသာ ယူ၍ ပုရိသနည်းသို့ ဂေါသဒ္ဒါ အလုံးစုံ မဝင်ခြင်းကို ဟောကြားအပ်၏။


Nanu ca bho paccattavacanabhūto goiti saddo purisoti saddena sadisattā purisanaye ekadesena paviṭṭhoti? Tanna, gosaddo hi niccamokāranto, na purisasaddādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhokārantaṭṭho. Teneva hi paccattavacanaṭṭhānepi ālapanavacanaṭṭhānepi goicceva tiṭṭhati. Yadi paccattavacanattaṃ paṭicca gosaddassa purisanaye ekadesena paviṭṭhatā icchitabbā, ‘‘kānici okārantapadānī’’ti evaṃ vuttā okārantakathā kamatthaṃ dīpeyya, nipphalāva sā kathā siyā, tasmā amhehi yathāvutto nayoyeva āyasmantehi manasi kātabbo. Evaṃ gosaddassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā daṭṭhabbā.

အချင်းတို့... ပစ္စတ္တဝိဘတ် ဖြစ်သော 'ဂေါ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ပုရိသော' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် တူသောကြောင့် ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်? ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ဂေါသဒ္ဒါသည် အစဉ်အမြဲ ဩကာရန္တ (အိုသရအဆုံးရှိသော ပုဒ်) သာ ဖြစ်၏၊ ပုရိသသဒ္ဒါစသည်တို့ကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ အကာရန္တအဖြစ်၌ တည်ပြီးမှ နောက်မှ ဩကာရန္တအဖြစ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပစ္စတ္တဝိဘတ်နေရာ၌လည်းကောင်း၊ အာလုပ်ဝိဘတ်နေရာ၌လည်းကောင်း 'ဂေါ' ဟူ၍သာ တည်၏။ တကယ်၍ ပစ္စတ္တဝိဘတ် ဖြစ်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပုရိသနည်းသို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝင်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်အံ့၊ 'အချို့သော ဩကာရန္တပုဒ်တို့သည်' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဩကာရန္တစကားသည် အဘယ်အကျိုးကို ပြအံ့နည်း၊ ထိုစကားသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် အရှင်ဘုရားတို့သည် နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပုရိသနည်းသို့ ဂေါသဒ္ဒါ အလုံးစုံ မဝင်ခြင်းကို သိအပ်၏။


Kecettha evaṃ puccheyyuṃ ‘‘gosaddassa tāva ‘go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ’ iccādinā nayena purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā amhehi ñātā, jaraggava puṅgavādisaddā pana kutra naye [Pg.142] paviṭṭhā’’ti? Tesaṃ evaṃ byākātabbaṃ ‘‘jaraggava puṅgavādisaddā sabbathāpi purisanaye paviṭṭhā’’ti. Tathā hi tesaṃ gosaddato ayaṃ viseso, jaranto ca so go cāti jaraggavo. Ettha nakāralopo takārassa ca gakārattaṃ bhavati samāsapadattā, samāse ca simhi pare gosaddassokārassa avādeso labbhati, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘visāṇena jaraggavo’’ti ekavacanarūpaṃ dissati. Tathā hi aññattha anupapadattā gavoiti bahuvacanapadaṃyeva dissati. Idha pana sopapadattā samāsapadabhāvamāgamma ‘‘jaraggavo’’ti ekavacanapadaṃyeva dissati. Tathā hi jaraggavoti ettha jarantā ca te gavo cāti evaṃ bahuvacanavasena nibbacanīyatā na labbhati lokasaṅketavasena ekasmiṃ atthe nirūḷhattāti. ‘‘Jaraggavo, jaraggavā. Jaraggavaṃ, jaraggave. Jaraggavenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā yojetabbā. Esa nayo puṅgavo sakyapuṅgavotiādīsupi.

ဤကျမ်း၌ အချို့သောသူတို့သည် ဤသို့ မေးမြန်းကြကုန်ရာ၏ - 'ဂေါသဒ္ဒါ၏ (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) သည် ‘go, gāvo, gavo၊ gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ’ စသောနည်းဖြင့် ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံ မဝင်သည်ကို ငါတို့ သိရှိရ၏၊ သို့သော် ဇရဂ္ဂဝ (နွားအို)၊ ပုင်္ဂဝ (နွားလားဥသဘ) စသော သဒ္ဒါတို့သည် မည်သည့်နည်း၌ ဝင်ကြကုန်သနည်း' ဟု မေးမြန်းကြကုန်ရာ၏။ ထိုသူတို့အား ဤသို့ ဖြေကြားအပ်၏ - 'ဇရဂ္ဂဝ၊ ပုင်္ဂဝ စသော သဒ္ဒါတို့သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပုရိသနည်း၌ ဝင်ကြကုန်၏' ဟု (ဖြေကြားအပ်၏)။ အမှန်စင်စစ် ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဂေါသဒ္ဒါမှ ထူးခြားချက်မှာ- 'jaranto ca so go cāti jaraggavo' (အိုမင်းသော နွားသည် ဇရဂ္ဂဝ မည်၏) ဟု ဖြစ်၏။ ဤ၌ သမတ်ပုဒ် ဖြစ်သောကြောင့် 'န'ကာရ ကျေခြင်း၊ 'တ'ကာရ၏ 'ဂ'ကာရ ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏၊ သမတ်၌ 'သိ'ဝိဘတ် နောက်၌ ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဩကာရကို 'အဝ' အာဒေသ ပြုခွင့်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ 'visāṇena jaraggavo' ဟူ၍ ဧကဝုစ်ရုပ်ကို တွေ့ရ၏။ အခြား (ဥပပဒမရှိသော) နေရာ၌မူကား 'gavo' ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ကိုသာ တွေ့ရ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဥပပဒ ရှိသောကြောင့် သမတ်ပုဒ်အဖြစ်သို့ ရောက်၍ 'jaraggavo' ဟူ၍ ဧကဝုစ်ပုဒ်ကိုသာ တွေ့ရ၏။ အမှန်စင်စစ် 'jaraggavo' ဟူသော ပုဒ်၌ 'jarantā ca te gavo cāti' ဟု ဤသို့ ဗဟုဝုစ်နည်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်း (နိဗ္ဗစန) ကို မရအပ်ပေ၊ လောကသင်္ကေတအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ စွဲမြဲထင်ရှား (နိရူဠှ) သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Jaraggavo, jaraggavā၊ jaraggavaṃ, jaraggave၊ jaraggavenā' စသည်ဖြင့် ပုရိသနည်းအတိုင်း နာမ်ပုဒ်မာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် puṅgavo၊ sakyapuṅgavo စသည်တို့၌လည်း တူ၏။


Tatra puṅgavoti gunnaṃ yūthapati nisabhasaṅkhāto usabho. Yo pāḷiyaṃ ‘‘muhuttajātova yathā gavaṃpati, samehi pādehi phusī vasundhara’’nti ca ‘‘gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo’’ti ca āgato. Īdisesu pana ṭhānesu keci ‘‘pumā ca so go cāti puṅgavo’’ti vacanatthaṃ bhaṇanti. Mayaṃ pana padhāne nirūḷho ayaṃ saddoti vacanatthaṃ na bhaṇāma. Na hi puṅkokilotiādisaddānaṃ kokilādīnaṃ pumbhāvappakāsanamatte samatthatā viya imassa pumbhāvappakāsanamatte samatthatā sambhavati, atha kho padhānabhāvappakāsane ca samatthatā sambhavati. Tena ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīsu nisabhasaṅkhāto puṅgavo viyāti puṅgavo, sakyānaṃ, sakyesu [Pg.143] vā puṅgavo sakyapuṅgavotiādinā samāsapadattho gahetabbo. Atha vā uttarapadatte ṭhitānaṃ sīhabyagghanāgādisaddānaṃ seṭṭhavācakattā ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīnaṃ ‘‘sakyaseṭṭho’’tiādinā attho gahetabbo. Iti sabbathāpi purisanaye pavattanato jaraggava puṅgavādisaddānaṃ gosaddassa padamālato visadisapadamālatā vavatthapetabbā. Gosaddassa pana purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā ca vavatthapetabbā.

ထို (ပုင်္ဂဝသဒ္ဒါ) တို့တွင် 'ပုင်္ဂဝ' ဟူသည် နွားတို့၏ အုပ်ထိန်းသူ (အကြီးအကဲ) 'နိသဘ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော နွားလားဥသဘ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်သည် ပါဠိတော်၌ 'muhuttajātova yathā gavaṃpati, samehi pādehi phusī vasundhara' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo' ဟူ၍လည်းကောင်း လာရှိ၏။ ဤသို့သော နေရာတို့၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'pumā ca so go cāti puṅgavo' (အဖိုလည်းဖြစ်သော နွားလည်းဖြစ်သောကြောင့် ပုင်္ဂဝမည်၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ဆိုကြကုန်၏။ ငါတို့မူကား ဤသဒ္ဒါသည် အကြီးအကဲ (ပဓာန) အနက်၌ စွဲမြဲထင်ရှား (နိရူဠှ) သောကြောင့် ဤသို့သော ဝိဂြိုဟ်ကို မဆိုကုန်။ အမှန်စင်စစ် 'ပုင်္ဂေါကိလ' (ဥဩဖို) စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဥဩစသည်တို့၏ အဖိုအဖြစ်ကို ပြရုံမျှ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ ဤ (ပုင်္ဂဝ) သဒ္ဒါသည် အဖိုအဖြစ်ကို ပြရုံမျှ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အကြီးအကဲ (ပဓာန) အဖြစ်ကို ပြခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'သာကျပုင်္ဂဝ' စသည်တို့၌ 'နိသဘဟု ဆိုအပ်သော နွားလားဥသဘကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ပုင်္ဂဝမည်၏၊ သာကီဝင်တို့၏ သို့မဟုတ် သာကီဝင်တို့တွင် နွားလားဥသဘကဲ့သို့ မြတ်သောသူသည် သာကျပုင်္ဂဝမည်၏' စသည်ဖြင့် သမတ်ပုဒ်၏ အနက်ကို ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား နောက်ပုဒ် (ဥတ္တရပုဒ်) ၌ တည်ရှိကုန်သော သီဟ (ခြင်္သေ့)၊ ဗျဂ္ဃ (ကျား)၊ နာဂ (ဆင်ပြောင်) စသော သဒ္ဒါတို့သည် အမြတ်ဆုံးကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ 'သာကျပုင်္ဂဝ' စသည်တို့၏ အနက်ကို 'သာကျသေဋ္ဌ' (သာကီဝင်တို့တွင် အမြတ်ဆုံး) စသည်ဖြင့် အနက်ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပုရိသနည်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဇရဂ္ဂဝ၊ ပုင်္ဂဝ စသော သဒ္ဒါတို့၏ ပဒမာလာကို ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာနှင့် မတူညီသော ပဒမာလာအဖြစ် သတ်မှတ်အပ်၏။ ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံ မဝင်ပုံကိုလည်း သတ်မှတ်အပ်၏။


Āpasadde ācariyānaṃ liṅgavacanavasena matibhedo vijjati, tasmā taṃmatena tassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā bhavati. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mahiyā pana nadiyā uttarena āpo’’ti vuttaṃ, ṭīkāyaṃ pana taṃ ulliṅgitvā ‘‘mahiyā nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpo’’ti vuttaṃ. Evaṃ āpasaddassa ekantena itthiliṅgatā bahuvacanatā ca ācariyehi icchitā, tesaṃ mate āpoiti itthiliṅge paṭhamābahuvacanarūpe honte dutiyātatiyāpañcamīsattamīnaṃ bahuvacanarūpāni kīdisāni siyuṃ. Tathā hi ‘‘purise, purisehi purisebhi purisesū’’ti rūpavato pulliṅgassa viya okārantitthiliṅgassa ekāraehi kārādiyuttāni rūpāni katthacipi na dissanti. Ato tesaṃ mate padamālānayo atīva dukkaro.

'အာပ' (ရေ) သဒ္ဒါ၌ လိင်နှင့် ဝစနအားဖြင့် ဆရာတို့၏ မူကွဲပြားခြင်း (မတိဘေဒ) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ အယူအဆဖြင့် ထိုသဒ္ဒါ၏ ပုရိသနည်း၌ အလုံးစုံ မဝင်သည် ဖြစ်၏။ 'Aṅguttarāpesū' ဟူသော ပါဠိတော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ 'mahiyā pana nadiyā uttarena āpo' (မဟီမြစ်၏ မြောက်ဘက်၌ ရေရှိ၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဋီကာ၌မူကား ထိုစကားကို ထုတ်ဆောင်ပြသ၍ 'mahiyā nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpo' (မဟီမြစ်၏ ရေတို့သည် ထိုဇနပုဒ်၏ မြောက်ဘက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုရေတို့နှင့် မနီးမဝေးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဇနပုဒ်ကို ဥတ္တရာပ ဟု ခေါ်၏) ဟု မိန့်ဆိုထား၏။ ဤသို့လျှင် 'အာပ' သဒ္ဒါ၏ စင်စစ် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်နှင့် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ဆရာတို့သည် အလိုရှိအပ်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အယူ၌ 'āpo' ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင် ပဌမာဗဟုဝုစ်ရုပ် ဖြစ်ပါက ဒုတိယ၊ တတိယ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီတို့၏ ဗဟုဝုစ်ရုပ်များသည် မည်သို့ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း။ အမှန်စင်စစ် 'purise, purisehi purisebhi purisesū' ဟူသော ဝိဘတ်ရုပ်ရှိသော ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၌ ဧကာရ၊ ဧဟိကာရ စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော ရုပ်များကို မည်သည့်နေရာ၌မျှ မတွေ့ရပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ အယူ၌ ပဒမာလာနည်းလမ်းသည် အလွန်တရာ ခဲယဉ်းလှ၏။


Āpasaddassa garavo, saddasatthanayaṃ pati;

Bahuvacanatañcitthi-liṅgabhāvañca abravuṃ.

ဆရာတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်းနည်းလမ်းကို အမှီပြု၍ 'အာပ' သဒ္ဒါ၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Iccāpasaddassa [Pg.144] itthiliṅgabahuvacanantatā veyyākaraṇānaṃ mataṃ nissāya anumatāti veditabbā. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āpo iti saddassa napuṃsakaliṅgekavacanavasena vutto payogo diṭṭho ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti. Jātakapāḷiyaṃ tu tassekavacanantatā diṭṭhā. Tathā hi ‘‘suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthābhisandatī’’ti. Imasmiṃ padese āpo iti saddo ekavacanaṭṭhāne ṭhito diṭṭho. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘āpoti saṅkhaṃ gataṃ salilaṃ suci sugandhaṃ hutvā tattha abhisandatīti salilaṃsaddavasena ekavacanappayogo kato, na nāmasaddavasena. Āpasaddo hi ekantenitthiliṅgo ceva bahuvacananto ca. Tathā hi ‘āpo tatthābhisandantī’ti bahuvacanavasena tappayogo vattabbopi chandānurakkhaṇatthaṃ vacanavipallāsavasena niddiṭṭho’’ti. Tanna, ‘‘āpo tatthābhisandare’’ti vattuṃ sakkuṇeyyattā ‘‘tāni ajja padissare’’ti bahuvacanappayogā viya. Yasmā evaṃ na vuttaṃ, yasmā ca pana pāḷiyaṃ ‘‘āpo labbhati, tejo labbhati, vāyo labbhatī’’ti ekavacanappayogo dissati, tasmā ‘‘āpo’’ti saddassa ekavacanantatā paccakkhato diṭṭhāti.

ဤသို့လျှင် 'အာပ' သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်အဖြစ်ကို သဒ္ဒါဆရာတို့၏ အယူအဆကို အမှီပြု၍ ခွင့်ပြုအပ်၏ (သဘောတူအပ်၏) ဟု သိအပ်၏။ အဋ္ဌသာလိနီ (အဋ္ဌကထာ) ၌မူကား 'āpo' ဟူသော သဒ္ဒါကို နပုံသကလိင် ဧကဝုစ်အားဖြင့် သုံးစွဲထားသော ပယောဂကို တွေ့ရ၏၊ ဥပမာ- 'omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဇာတ်ပါဠိတော်၌မူကား ထိုသဒ္ဒါ၏ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်အဖြစ်ကို တွေ့ရ၏။ အမှန်စင်စစ် 'suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthābhisandatī' ဟု လာရှိ၏။ ဤနေရာ၌ 'āpo' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်နေရာ၌ တည်သည်ကို တွေ့ရ၏။ ဤ၌ အချို့သောသူတို့သည် ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - 'အာပဟု အမည်ရသော ရေသည် စင်ကြယ်မွှေးကြိုင်သည်ဖြစ်၍ ထို၌ စီးဆင်း၏ဟု သလိလသဒ္ဒါ (ရေသဒ္ဒါ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဧကဝုစ်အသုံးကို ပြုအပ်၏၊ နာမ်သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အာပသဒ္ဒါသည် စင်စစ် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၍ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "āpo tatthābhisandantī" ဟု ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ထိုအသုံးကို ဆိုအပ်သော်လည်း ဂါထာဆန်းကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ဝစနဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝစနဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏' ဟု (ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏)။ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ၊ 'āpo tatthābhisandere' ဟု ဆိုနိုင်ပါလျက် (မဆိုခဲ့သောကြောင့်တည်း)။ ဥပမာ 'tāni ajja padissare' ဟူသော ဗဟုဝုစ်အသုံးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ မဆိုခဲ့ပေ၊ ထို့ပြင် ပါဠိတော်၌ 'āpo adversity/labbhati, tejo labbhati, vāyo labbhatī' ဟူ၍ ဧကဝုစ်အသုံးကို တွေ့ရသောကြောင့် ထို့ကြောင့် 'āpo' ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်အဖြစ်ကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ တွေ့မြင်ရ၏ ဟု (သိအပ်၏)။


Athāpi ce vadeyyuṃ – nanu pāḷiyaṃyeva tassa bahuvacanantatā paccakkhato diṭṭhā ‘‘āpo ca devā pathavī ca, tejo vāyo tadāgamu’’nti? Tampi na. Ettha hi ‘‘devā’’ti saddaṃ apekkhitvā ‘‘āgamu’’nti bahuvacanappayogo kato, na ‘‘āpo’’ti saddaṃ. Yadi ‘‘āpo’’ti saddaṃ sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā, ‘‘pathavī’’ti ‘‘tejo’’ti ‘‘vāyo’’ti ca saddampi sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā[Pg.145]. Evaṃ sante pathavī tejo vāyosaddāpi bahuvacanakabhāvamāpajjeyyuṃ, na pana āpajjanti. Na hete bahuvacanakā, atha kho ekavacanakā eva. Rūḷhīvasena te pavattā pakatiāpādīsu atthesu appavattanato. Tathā hi āpokasiṇādīsu parikammaṃ katvā nibbattā devā ārammaṇavasena ‘‘āpo’’tiādināmaṃ labhantīti. Evaṃ vuttāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ‘aṅguttarāpesū’ti bahuvacanapāḷi dissatī’’ti? Te vattabbā – asampathamavatiṇṇā tumhe, na hi tumhe saddappavattiṃ jānātha, ‘‘aṅguttarāpesū’’ti bahuvacanaṃ pana ‘‘kurūsu aṅgesu aṅgānaṃ magadhāna’’ntiādīni bahuvacanāni viya rūḷhīvasena ekassāpi janapadassa vuttaṃ, na āpasaṅkhātaṃ atthaṃ sandhāya. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti ettha hi āpasaṅkhāto attho upasajjanībhūto, pulliṅgabahuvacanena pana vutto janapadasaṅkhāto atthoyeva padhāno ‘‘āgatasamaṇo saṅghārāmo’’ti ettha samaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ upasajjanakaṃ katvā pavattassa āgatasamaṇasaddassa saṅghārāmasaṅkhāto attho viya, tasmā āpasaṅkhātaṃ atthaṃ gahetvā yo aṅguttarāpo nāma janapado, tasmiṃ aṅguttarāpesu janapadeti attho veditabbo. Tathā hi ‘‘aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo’’ti pāḷi dissati. Tattha uttarena mahāmahiyā nadiyā āpo yesaṃ te uttarāpā, aṅgā ca te uttarāpā cāti aṅguttarāpā, tesu aṅguttarāpesu. Evaṃ ekasmiṃ janapadeyeva bahuvacanaṃ na āpasaṅkhāte atthe, tena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade’’ti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

အကယ်၍ ၎င်းတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုကြငြားအံ့ - 'ပါဠိတော်၌ပင်လျှင် āpo ca devā pathavī ca, tejo vāyo tadāgamu ဟု (ထိုအာပေါသဒ္ဒါ၏) ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို မျက်မှောက်ကိုယ်တိုင် တွေ့မြင်ရသည် မဟုတ်ပါလော' ဟု။ ထိုသို့ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း မမှန်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဤပါဠိ၌ 'devā' ဟူသော သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ 'āgamu' ဟူသော ဗဟုဝုစ်သုံးနှုန်းမှုကို ပြုထားခြင်းဖြစ်သည်၊ 'āpo' ဟူသော သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ ပြုထားခြင်းမဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ 'āpo' ဟူသော သဒ္ဒါကို ရည်ရွယ်၍ ဗဟုဝုစ်သုံးနှုန်းမှုကို ပြုခဲ့သည်ဖြစ်အံ့၊ 'pathavī' ဟူသော သဒ္ဒါ၊ 'tejo' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် 'vāyo' ဟူသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ရည်ရွယ်၍ ဗဟုဝုစ်သုံးနှုန်းမှုကို ပြုရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ပထဝီ၊ တေဇော၊ ဝါယော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ရာ၏၊ သို့သော် မရောက်ကြကုန်။ ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဗဟုဝုစ်သဒ္ဒါများ မဟုတ်ကြကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား ဧကဝုစ်သဒ္ဒါများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ပကတိအာပေါစသော အနက်တို့၌ မဖြစ်ဘဲ ရူဠှီအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အာပေါကသိုဏ်းစသည်တို့၌ ပရိကံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော နတ်တို့သည် အာရုံ၏စွမ်းအားဖြင့် 'āpo' စသော အမည်ကို ရကြကုန်၏။ ဤသို့ ပြောကြားအပ်သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုကြပြန်အံ့ - 'အို-အချင်းတို့၊ aṅguttarāpesu ဟု ဗဟုဝုစ်ပါဠိကို တွေ့မြင်ရသည်မဟုတ်ပါလော' ဟု။ ၎င်းတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - သင်တို့သည် လမ်းမှန်သို့ မသက်ဝင်ကြကုန်၊ အကယ်စင်စစ် သင်တို့သည် သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပွားပုံကို မသိကြကုန်။ 'aṅguttarāpesu' ဟူသော ဗဟုဝုစ်သည်ကား 'kurūsu aṅgesu aṅgānaṃ magadhānaṃ' စသော ဗဟုဝုစ်တို့ကဲ့သို့ ရူဠှီအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ဇနပုဒ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ အာပေါဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား 'aṅguttarāpesu' ဟူသော ဤသဒ္ဒါ၌ အာပေါဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် မြှုပ်ကွယ်အပ်သော (ဥပသဇ္ဇန) အနက်ဖြစ်ပြီး၊ ပုလ္လိင်ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ဇနပုဒ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည်သာ ပဓာနဖြစ်၏။ 'āgatasamaṇo saṅghārāmo' ဟူသော ဤစကား၌ သမဏဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို မြှုပ်ကွယ်စေ၍ ဖြစ်သော 'āgatasamaṇa' သဒ္ဒါ၏ သံဃာရာမဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် ပဓာနဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် အာပေါဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ယူ၍ 'အင်္ဂုတ္တရာပ' မည်သော ဇနပုဒ်မည့်သည် 'ယင်း အင်္ဂုတ္တရာပ ဇနပုဒ်၌' ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် 'aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo' ဟူသော ပါဠိကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထိုပါဠိ၌ မဟာမဟီမြစ်၏ မြောက်ဘက်၌ ရေရှိသော တိုင်းဒေသတို့သည် ဥတ္တရာပ မည်ကုန်၏၊ အင်္ဂတိုင်းလည်း ဖြစ်ကုန်၏ ထိုဥတ္တရာပလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု အင်္ဂုတ္တရာပ မည်ကုန်၏၊ ထိုအင်္ဂုတ္တရာပ ဇနပုဒ်တို့၌ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဤသို့လျှင် ဗဟုဝုစ်သည် တစ်ခုတည်းသော ဇနပုဒ်၌သာ ဖြစ်၏၊ အာပေါဟု ဆိုအပ်သော အနက်၌ မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ 'tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြောကြားအပ်သော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်မပြောနိုင်ဘဲ ဆွံ့အကြကုန်လတ္တံ့။


Tathāpi ye evaṃ vadanti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanakocā’’ti. Te pucchitabbā ‘‘kiṃ paṭicca tumhe āyasmanto ‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’ti vadathā’’ti[Pg.146]? Te evaṃ puṭṭhā evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘aṅgāyeva so janapado, mahiyā pana nadiyā uttarena āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpoti vuccatī’’ti ca ‘‘mahiyā pana nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccatī’’ti ca evaṃ pubbācariyehi abhisaṅkhato saddaracanāviseso dissati, tasmā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti vadāmāti. Saccaṃ dissati, so pana saddasatthe veyyākaraṇānaṃ mataṃ gahetvā abhisaṅkhato, saddasatthañca nāma na sabbathā buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti, tasmā kaccāyanappakaraṇe icchitānicchitasaṅgahavivajjanaṃ kātuṃ ‘‘jinavacanayuttañhi, liṅgañca nippajjate’’ti lakkhaṇāni vuttāni.

သို့သော်လည်း 'အာပေါသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၍ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်သော သူတို့ ရှိသေး၏။ ၎င်းတို့ကို 'ငါ့ရှင်တို့၊ သင်တို့သည် အဘယ်ကို အကြောင်းပြု၍ အာပေါသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၍ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏ ဟု ပြောဆိုကြကုန်သနည်း' ဟု မေးမြန်းအပ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့သည် ဤသို့ မေးမြန်းအပ်သော် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - 'အင်္ဂတိုင်းသည်ပင်လျှင် ထိုဇနပုဒ်ဖြစ်၏၊ မဟီမြစ်၏ မြောက်ဘက်၌ ရေတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုရေတို့နှင့် မနီးမဝေးဖြစ်သောကြောင့် ဥတ္တရာပ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မဟီမြစ်၏ ရေတို့သည် ထိုဇနပုဒ်၏ မြောက်ဘက်၌ ရှိကုန်၏၊ ထိုရေတို့နှင့် မနီးမဝေးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဇနပုဒ်ကို ဥတ္တရာပ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့ ရှေးဆရာတို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ထူးခြားသော သဒ္ဒါအစဉ်ကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၍ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုရခြင်းဖြစ်ပါသည်ဟု (ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏)။ တွေ့မြင်ရသည်မှာ မှန်ပါ၏၊ သို့သော် ထိုသို့စီရင်ခြင်းသည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ ဗျာကရုဏ်းဆရာတို့၏ အယူအဆကို ယူ၍ ပြုပြင်စီရင်ထားခြင်းဖြစ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်းမည်သည်လည်း ဗုဒ္ဓဝစနအား အလုံးစုံသော အားဖြင့် အထောက်အကူပြုသည်မဟုတ်၊ အချို့တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ အထောက်အကူပြုပေ၏။ ထို့ကြောင့် ကစ္စည်းကျမ်း၌ လိုလားအပ် မလိုလားအပ်သော အရာတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ဖယ်ရှားခြင်းကို ပြုခြင်းငှာ 'jinavacanayuttañhi, liṅgañca nippajjate' ဟူသော ဝိဂြိုဟ်လက္ခဏာတို့ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။


Yadi ca āpasaddo itthiliṅgabahuvacanako, kathaṃ āpoti padaṃ sijjhatīti? Āpasaddato paṭhamāyovacanaṃ katvā tassokārādesañca katvā āpoti padaṃ sijjhati ‘‘gāvo’’ti padamivāti. Visamamidaṃ nidassanaṃ, ‘‘gāvo’’ti padañhi niccokārantena gosaddena sambhūtaṃ. Tathā hi yomhi pare gosaddantassāvādesaṃ katvā tato yonamokārādesaṃ katvā ‘‘gāvo’’ti nipphajjati, āpasadde pana dve ādesā na santi. Buddhavacanañhi patvā āpasaddo akārantatāpakatiko jāto, na aññathāpakatikoti.

အကယ်၍ အာပေါသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်အံ့၊ 'āpo' ဟူသော ပုဒ်သည် အဘယ်သို့ ပြီးနိုင်အံ့နည်း။ အာပေါသဒ္ဒါမှ ပထမာ 'ယော' ဝိဘတ် သက်ပြီးလျှင် ထို 'ယော' ဝိဘတ်ကို 'ဩ' အာဒေသပြု၍ 'āpo' ဟူသော ပုဒ်သည် 'gāvo' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ပြီးပါသည် (ဟု ဆိုငြားအံ့)။ ဤဥပမာသည် မညီမျှပေ၊ အကြောင်းမူကား 'gāvo' ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်အမြဲ 'ဩ' ကာရန်ရှိသော 'go' သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် 'ယော' ဝိဘတ် နောင်၌ ရှိသော် 'go' သဒ္ဒါ၏အဆုံးကို 'အာဝ' အာဒေသပြု၍၊ ထိုမှတစ်ဆင့် 'ယော' ဝိဘတ်ကို 'ဩ' အာဒေသပြုကာ 'gāvo' ဟု ပြီး၏။ အာပေါသဒ္ဒါ၌မူကား အာဒေသ နှစ်ခုတို့သည် မရှိကြကုန်။ ဗုဒ္ဓဝစနသို့ ရောက်သောအခါ အာပေါသဒ္ဒါသည် 'အ' ကာရန်ရှိသော ပကတိအဖြစ်သို့သာ ရောက်၏၊ အခြားသော ပကတိအဖြစ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်ပေ။


Evaṃ vuttāpi te ‘‘idameva saccaṃ, nāñña’’nti cetasi sannidhāya ādhānaggāhiduppaṭinissaggibhāve, ‘‘na vacanapaccanīkasātena suvijānaṃ subhāsita’’nti evaṃ vuttapaccanīkasātabhāve ca ṭhatvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yatheva gāvosaddo, tatheva āposaddo kiṃ itthiliṅgo na bhavissati bahuvacanako cā’’ti? Tato tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpaṃ āpato sañjānāti, āpaṃ āpato [Pg.147] saññatvā āpaṃ maññati, āpasmiṃ maññati, āpaṃ meti maññati, āpaṃ abhinandatī’’ti evaṃ suttapadāni dassetvā ‘‘āpanti idaṃ kataravacana’’nti pucchitabbā. Addhā te āpasaddassa bahuvacanantabhāvameva icchamānā vakkhanti ‘‘dutiyābahuvacana’’nti. Te vattabbā ‘‘nanu yovacanaṃ na suyyatī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘yovacanaṃ kataamādesattā na suyyatī’’ti. Yaṃ yaṃ bhonto icchanti, taṃ taṃ mukhārūḷhaṃ vadanti.

ဤသို့ ပြောကြားအပ်သော်လည်း ထိုသူတို့သည် 'ဤသည်သာလျှင် မှန်၏၊ အခြားသောအရာသည် အမှားတည်း' ဟု စိတ်၌ သန္နိဋ္ဌာန်ချလျက် မိမိစွဲလမ်းရာကို အတင်းဆုပ်ကိုင်၍ စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲသော သဘော၌ လည်းကောင်း၊ 'မိမိစကားကို ဆန့်ကျင်သောသူအား နှစ်သက်ခြင်း မရှိသဖြင့် ကောင်းစွာဆိုအပ်သော စကားကို ကောင်းစွာ နားမလည်နိုင်ရာ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်စကား၌ နှစ်သက်သော သဘော၌ လည်းကောင်း တည်လျက် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - 'gāvo သဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် āpo သဒ္ဒါသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် ဣတ္ထိလိင်နှင့် ဗဟုဝုစ် မဖြစ်နိုင်ရအံ့နည်း' ဟု။ ထိုအခါ ၎င်းတို့အား ဤသုတ်လာပုဒ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ကား အဘယ်နည်းဟူမူ - 'āpaṃ āpato sañjānāti, āpaṃ āpato saññatvā āpaṃ maññati, āpasmiṃ maññati, āpaṃ meti maññati, āpaṃ abhinandati' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့ သုတ်လာပုဒ်တို့ကို ပြသပြီးလျှင် 'āpaṃ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အဘယ်ဝုစ်ဖြစ်သနည်း' ဟု မေးမြန်းအပ်ကုန်၏။ ဧကန်စင်စစ် ထိုသူတို့သည် အာပေါသဒ္ဒါ၏ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြသဖြင့် 'ဒုတိယာ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ ၎င်းတို့ကို 'ယော ဝိဘတ်သံ မကြားရသည် မဟုတ်ပါလော' ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ၎င်းတို့ကလည်း 'ယော ဝိဘတ်ကို အံ အာဒေသပြုထားသောကြောင့် မကြားရခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ အရှင်တို့သည် အလိုရှိသမျှကိုသာ နှုတ်ရှိတိုင်း ပြောဆိုကြကုန်၏တကား။


‘‘Āpato’’ti idaṃ pana kiṃ bhonto vadantīti? ‘‘Āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti vadāma topaccayassa ekatthe ca bavhatthe ca pavattanato. Iti tumhe bahuvacanakattaṃyeva icchamānā ‘‘āposaddo ca yovacananto’’ti bhaṇatha, ‘‘āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti bhaṇatha, ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti ettha pana ‘‘āpasmi’’ntidaṃ kataravacanantaṃ katarādesena sambhūtanti? Addhā te evaṃ puṭṭhā niruttarā bhavissanti. Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te pucchitabbā ‘‘yaṃ ācariyehi veyyākaraṇamataṃ gahetvā ‘yā āpo’ti ca ‘tāsa’nti ca vuttaṃ, tattha ‘kiṃ tāsa’nti vacane ‘āpāna’nti padaṃ ānetvā attho vattabbo, udāhu āpassā’’ti? ‘‘Āpāna’nti padamānetvā attho vattabbo’’ti ce, evañca sati ‘‘yā āpā’’ti vattabbaṃ ‘‘yā kaññā tiṭṭhantī’’ti padamiva. Atha ‘‘āpā’’ti padaṃ nāma natthi, ‘‘āpo’’ti padaṃyeva bahuvacanakanti ce, evaṃ sati ‘‘tāsa’’nti etthāpi ‘‘āpassā’’ti padaṃ ānetvā attho veditabbo. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘āpo’’ti paccattekavacanassa tumhākaṃ matena bahuvacanatte sati ‘‘āpassā’’ti padampi bahuvacananti katvā tāsaṃsaddena yojetvā vattuṃ yuttitoti. Evaṃ sati ‘‘āpāna’’nti [Pg.148] padassa abhāveneva bhavitabbaṃ. Yathā pana ‘‘puriso, purisā. Purisaṃ, purise’’ti ca, ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’nti ca ekavacanabahuvacanāni bhavanti, evaṃ ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’ti ekavacanabahuvacanehi bhavitabbaṃ. Evañca sati ‘‘āpasaddo bahuvacanakoyeva hotī’’ti na vattabbaṃ.

‘Āpato’ ဟူသော ဤပုဒ်ကိုမူ အရှင်တို့ အဘယ်သို့ ပြောဆိုကြသနည်း? ‘Āpato’ ဟူသော ဤပုဒ်ကိုလည်း တစ်ခုအနက်နှင့် အများအနက်တို့၌ ‘တော’ပစ္စည်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘တောပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အများကိန်းပုဒ်’ ဟု ငါတို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သင်တို့သည် အများကိန်းအဖြစ်ကိုသာ အလိုရှိကြကုန်လျက် ‘āpo သဒ္ဒါသည် ‘ယော’ဝိဘတ်အဆုံးရှိ၏’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘āpato’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ‘တောပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အများကိန်းပုဒ်ဖြစ်၏’ ဟုလည်းကောင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ‘āpasmiṃ maññati’ ဟူသော ဤနေရာ၌မူ ‘āpasmiṃ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အဘယ်ဝိဘတ်အဆုံးရှိသနည်း၊ အဘယ်ပြုလုပ်ခြင်း (အာဒေသ) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း? ဧကန်စင်စစ် ထိုသူတို့သည် ဤသို့ မေးမြန်းအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ပြန်လည်ဖြေကြားရန် စကားမရှိ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထို့အတူ ‘āpo သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၏၊ အများကိန်းလည်းဖြစ်၏’ ဟု ယူဆချက်ရှိသော သူတို့ကို ဤသို့ မေးမြန်းအပ်ကုန်၏ — ‘ဆရာတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်းအယူအဆကို ယူ၍ ‘yā āpo’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘tāsaṃ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သော စကား၌ ‘tāsaṃ’ ဟူသော စကားတွင် ‘āpānaṃ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ အနက်ကို ဆိုရမည်လော သို့မဟုတ် ‘āpassa’ ဟူ၍လော?’ ဟု မေးရာ၊ ‘āpānaṃ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ အနက်ကို ဆိုရမည်’ ဟု အကယ်၍ ဆိုကြပါမူ၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ‘yā kaññā tiṭṭhanti’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ‘yā āpā’ ဟု ဆိုထိုက်ပေ၏။ တစ်ဖန် ‘āpā’ ဟူသော ပုဒ်မည်သည်မရှိ၊ ‘āpo’ ဟူသော ပုဒ်သည်သာလျှင် အများကိန်းပုဒ်ဖြစ်၏ ဟု အကယ်၍ ဆိုကြပါမူ၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ‘tāsaṃ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ‘āpassa’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ — သင်တို့၏ အယူအဆဖြင့် ‘āpo’ ဟူသော ပထမာဝိဘတ် တစ်ခုကိန်းသည် အများကိန်းဖြစ်သည်ရှိသော် ‘āpassa’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း အများကိန်းဟု ပြုလုပ်၍ ‘tāsaṃ’ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲပြောဆိုရန် သင့်လျော်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ‘āpānaṃ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မရှိသည်သာ ဖြစ်ရပေမည်။ တစ်ဖန် ‘puriso, purisā။ purisaṃ, purise’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘go, gāvo, gavo။ gāvuṃ’ ဟူ၍လည်းကောင်း တစ်ခုကိန်း အများကိန်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘āpo, āpā။ āpaṃ, āpe’ ဟူ၍ တစ်ခုကိန်း အများကိန်းတို့ ဖြစ်ထိုက်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ‘āpo သဒ္ဒါသည် အများကိန်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏’ ဟု မဆိုထိုက်ပေ။


Ye evaṃ vadanti, tesaṃ vacanaṃ sadosaṃ duppariharaṇīyaṃ mūlapariyāyasutte ‘‘āpaṃ maññati āpasmi’’nti ekavacanapāḷīnaṃ dassanato, visuddhimaggādīsu ca ‘‘vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ āpoti appotīti āpo’’tiādikassa ekavacanavasena vuttanibbacanassa dassanato. Yathā pana pāḷiyaṃ itthiliṅgepi pariyāpanno gosaddo ‘‘tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyyā’’ti ca ‘‘annadā baladā cetā’’ti ca ādinā bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi ca asabbanāmikapadehi ca samānādhikaraṇabhāvena vutto dissati, na tathā pāḷiyaṃ bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi vā asabbanāmikapadehi vā samānādhikaraṇabhāvena vutto āpasaddo dissati. Yadi hi āpasaddo itthiliṅgo siyā, kaññasaddato āpaccayo viya āpasaddato āpaccayo vā siyā, nadasaddato viya ca īpaccayo vā siyā, ubhayampi natthi, ubhayābhāvato itthiliṅge vuttaṃ sabbampi vidhānaṃ tattha na labbhati, tena ñāyati ‘‘āpasaddo anitthiliṅgo’’ti. Nanu ca bho gosaddatopi āpaccayo natthi, tadabhāvato itthiliṅge vuttavidhānaṃ na labbhati, evaṃ sante kasmā soyeva itthiliṅgo hoti, na panāyaṃ āpasaddoti?

ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်သော သူတို့၏ စကားသည် အပြစ်ရှိ၍ ဖြေရှင်းရန် ခက်ခဲလှ၏။ မူလပရိယာယသုတ်၌ ‘āpaṃ maññati āpasmiṃ’ ဟူ၍ တစ်ခုကိန်းပါဠိတော်များကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်စသော ကျမ်းတို့၌လည်း ‘ယိုစီးခြင်းအခြင်းအရာဖြင့် ထိုထိုအရပ်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် āpo မည်၏’ စသည်ဖြင့် တစ်ခုကိန်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော နိဗ္ဗစန (ဝိဂြိုဟ်) ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ပါဠိတော်၌ ဣတ္ထိလိင်၌လည်း အကျုံးဝင်သော ‘go’ သဒ္ဒါကို ‘tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyya’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘annadā baladā cetā’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း အများကိန်းကို ပြတတ်ကုန်သော ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗနမ်ပုဒ်၊ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော ပုဒ်တို့နှင့် တူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်အဖြစ် (သမာနာဓိကရဏ) အားဖြင့် ဟောကြားထားသည်ကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ပါဠိတော်၌ အများကိန်းကို ပြတတ်ကုန်သော ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ကုန်သော သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့နှင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော ပုဒ်တို့နှင့်သော်လည်းကောင်း တူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်အဖြစ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ‘āpo’ သဒ္ဒါကို ထိုသို့ တွေ့မြင်ရသည်မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ‘āpo’ သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ပါမူ၊ ‘kaññā’ သဒ္ဒါမှ ‘အာ’ ပစ္စည်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ‘āpo’ သဒ္ဒါမှ ‘အာ’ ပစ္စည်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ‘nadī’ သဒ္ဒါမှ ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ‘ဤ’ ပစ္စည်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးပင် မရှိချေ။ နှစ်မျိုးလုံး မရှိခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဟောကြားအပ်သော ဝိဓာန် (သဒ္ဒါစည်းမျဉ်း) အားလုံးကို ထိုသဒ္ဒါ၌ မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘āpo သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်ပေ’ ဟု သိအပ်၏။ အို-အချင်းတို့၊ ‘go’ သဒ္ဒါမှလည်း ‘အာ’ ပစ္စည်း မရှိချေ၊ ထိုအာပစ္စည်းမရှိခြင်းကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဟောကြားအပ်သော ဝိဓာန်ကို မရနိုင်ပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် ထို ‘go’ သဒ္ဒါသည်သာ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၍၊ ဤ ‘āpo’ သဒ္ဒါမူကား မဖြစ်သနည်း?


Ettha vuccate – gosaddo na niyogā itthiliṅgo, atha kho pulliṅgova. Itthiliṅgabhāve pana tamhā āpaccaye [Pg.149] ahontepi īpaccayo vikappena hoti, aññampi itthiliṅge vuttavidhānaṃ labbhati. So hi niccamokārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā ‘‘go, gāvī’’tiādinā attano itthiliṅgarūpānaṃ nibbattikāraṇabhūto, tena so itthiliṅgo bhavati. Āpasadde pana īpaccayādi na labbhati. Tena so itthiliṅgoti na vattabbo. Yathā vā gosaddassa avisadākāravohārataṃ paṭicca itthiliṅgabhāvo upapajjati, na tathā āpasaddassa. Āpasaddassa hi anākularūpakkamattā avisadākāravohāratā na dissati, yāya eso itthiliṅgo siyā. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

ဤမေးခွန်း၌ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား — ‘go’ သဒ္ဒါသည် အမြဲစွဲမြဲစွာ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ အမှန်စင်စစ် ပုလ္လိင်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်၌မူ ထိုသဒ္ဒါမှ ‘အာ’ ပစ္စည်း မရှိသော်လည်း ‘ဤ’ ပစ္စည်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဣတ္ထိလိင်၌ ဟောကြားအပ်သော အခြားသော ဝိဓာန်ကိုလည်း ရနိုင်၏။ အကြောင်းမူကား ထို ‘go’ သဒ္ဒါသည် အမြဲတမ်း ဩကာရန္တ ပကတိ၌ တည်လျက် ‘go, gāvī’ စသည်ဖြင့် မိမိ၏ ဣတ္ထိလိင်ရုပ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။ ‘āpo’ သဒ္ဒါ၌မူ ‘ဤ’ ပစ္စည်းစသည်တို့ကို မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထို ‘āpo’ သဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်ဟု မဆိုထိုက်ပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘go’ သဒ္ဒါ၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်သည် သင့်လျော်သကဲ့သို့၊ ‘āpo’ သဒ္ဒါ၌ ထိုသို့ မသင့်လျော်ပေ။ အကြောင်းမူကား ‘āpo’ သဒ္ဒါသည် ရှုပ်ထွေးမှုမရှိသော ရူပက္ကမ (ရုပ်စဉ်) ရှိသည်အဖြစ်ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါ၌ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်စေနိုင်သော မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ခြင်းကို မတွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်ဖြေကြားရန် စကားမရှိ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။


Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo sabbadā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te vattabbā – yathā itthiliṅgabhūtassa kaññāsaddassa paṭhamaṃ kaññaiti rassavasena ṭhapitassa āpaccayato paraṃ smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭhati, yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati ‘‘kaññāyaṃ, kaññāyā’’ti, na tathā ‘‘itthiliṅga’’nti tumhehi gahitassa āposaddassa paṭhamaṃ āpaiti rassavasena ṭhapitassa paraṃ smiṃvacanaṃ yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati, atha kho sarūpatoyeva tiṭṭhati ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti. Yadi pana āpasaddo itthiliṅgo siyā, smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭheyya. Yasmā ca smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhati, tasmā āpasaddo na itthiliṅgo. Na hi caturāsītidhammakkhandhasahassasaṅgahesu anekakoṭisatasahassesu pāḷippadesesu ekasmimpi pāḷippadese paṭhamaṃ akārantabhāvena ṭhapetabbānaṃ itthiliṅgasaddānaṃ parato ṭhitaṃ smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

ထို့အတူ ‘āpo သဒ္ဒါသည် အခါခပ်သိမ်း ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၏၊ အများကိန်းလည်းဖြစ်၏’ ဟု ယူဆချက်ရှိသော သူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ — ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော ‘kaññā’ သဒ္ဒါ၏ ရှေးဦးစွာ ‘kañña’ ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် ထားအပ်သော ‘အာ’ ပစ္စည်း၏ နောက်မှ ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်သည် မူလရုပ် (သရူပ) အားဖြင့် မတည်ဘဲ၊ ‘ယံ’ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ယာ’ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ပြောင်းလဲ၍ ‘kaññāyaṃ, kaññāya’ ဟု တည်သကဲ့သို့၊ သင်တို့သည် ‘ဣတ္ထိလိင်’ ဟု ယူဆအပ်သော ‘āpo’ သဒ္ဒါ၏ ရှေးဦးစွာ ‘āpa’ ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် ထားအပ်သော ထိုသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသော ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်သည် ‘ယံ’ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘ယာ’ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း မတည်ပေ၊ အမှန်စင်စစ်မူကား ‘āpasmiṃ maññati’ ဟူ၍ မူလရုပ် (သရူပ) အားဖြင့်သာ တည်၏။ အကယ်၍ ‘āpo’ သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ပါမူ၊ ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်သည် မူလရုပ်အားဖြင့် မတည်ရာချေ။ အကြင်ကြောင့် ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်သည် မူလရုပ်အားဖြင့် တည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘āpo’ သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့၏ အစုအပေါင်းဖြစ်ကုန်သော အကုဋေတစ်သိန်းမကသော ပါဠိဒေသနာတို့တွင် တစ်ခုသော ပါဠိဒေသနာတော်၌မျှ ရှေးဦးစွာ အကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ထားအပ်ကုန်သော ဣတ္ထိလိင်သဒ္ဒါတို့၏ နောက်မှ တည်သော ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်သည် မူလရုပ်အားဖြင့် တည်သည်ဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လည်ဖြေကြားရန် စကားမရှိ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။


Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘āpasaddo napuṃsakaliṅgo, tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ [Pg.150] jāta’nti napuṃsakaliṅgabhāvena taṃsamānādhikaraṇapadāni niddiṭṭhānī’’ti? Tanna, manogaṇe pavattehi tama vaca sirasaddādīhi viya āpasaddenapi samānādhikaraṇapadānaṃ katthaci napuṃsakaliṅgabhāvena niddisitabbattā. Pubbācariyānañhi saddaracanāsu ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī’’ti ettha ‘‘tamo’’tipadena samānādhikaraṇaṃ ‘‘vihata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati, tathā ‘‘dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco’’ti ettha ‘‘vaco’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘dukkha’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘avanataṃ siro yassa so avanatasiro’’ti ettha ‘‘siro’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘avanata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’ti ettha ‘‘rajo’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘appa’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati. Na te ācariyā tehi samānādhikaraṇapadehi tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ tathāvidhaṃ saddaracanaṃ kubbiṃsu, atha kho ‘‘sobhanaṃ mano tassāti sumano’’ti ettha viya manogaṇe pavattapulliṅgānaṃ payoge napuṃsakaliṅgabhāvenapi samānādhikaraṇapadāni katthaci hontīti dassanatthaṃ kubbiṃsu. Yathā ca ‘‘vihata’’ntiādikā saddaracanā tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā, tathā ‘‘omatta’’nti ca ‘‘adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti ca saddaracanāpi āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā. Yasmā pana manogaṇe pavattehi manasaddādīhi ekadesena samānagatikattā āpasaddenapi napuṃsakaliṅgassa samānādhikaraṇatā yujjati, tasmā aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti napuṃsakaliṅgassa āpasaddena samānādhikaraṇatā katā. Tathāpi āpasaddo [Pg.151] manasaddādīhi ekadesena samānagatiko samāsapadatte majjhokārassa ‘‘āpokasiṇaṃ, āpogata’’ntiādippayogassa dassanato, tasmā ‘‘omatta’’ntiādivacanaṃ āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ vuttanti na gahetabbaṃ, liṅgavipariyayavasena pana katthaci evampi saddagati hotīti ñāpanatthaṃ vuttanti gahetabbaṃ. ‘‘Omatto’’ti ca ‘‘adhimattapathavīgatiko jāto’’ti ca liṅgaṃ parivattetabbaṃ. Yadi hi āpasaddo napuṃsakaliṅgo siyā, sanikārāni’ssa paccattopayogarūpāni buddhavacanādīsu vijjeyyuṃ, na tādisāni santi. Kiñci bhiyyo – okārantaṃ nāma napuṃsakaliṅgaṃ katthacipi natthi, niggahītantaikāranta ukārantavasena hi tividhāniyeva napuṃsakaliṅgāni. Tena āpasaddassa napuṃsakaliṅgatā nupapajjatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. Iccokārantavasena gahitassa āpasaddassa itthiliṅgatā ca napuṃsakaliṅgatā ca ekantato natthi, niggahītantavasena pana gahitassa katthaci napuṃsakaliṅgatā siyā ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti payogadassanato. Ettha paneke vadeyyuṃ ‘‘yadi bho okārantavasena gahitassa āpasaddassa itthinapuṃsakaliṅgavasena dviliṅgatā natthi, okāranto āpasaddo kataraliṅgo’’ti? Pulliṅgoti mayaṃ vadāmāti.

ထိုစကားရပ်၌ အချို့သောသူတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’ ဟု နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့် ၎င်းနှင့် အနက်တူ (သမာနာဓိကရဏ) ပုဒ်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူအပ်ကုန်၏ ဟူ၍တည်း။ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ။ မနောဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော တမ၊ ဝစ၊ သိရ စသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည်လည်း အချို့သောနေရာ၌ အနက်တူ (သမာနာဓိကရဏ) ပုဒ်တို့ကို နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှေးဦးဆရာတို့၏ သဒ္ဒါဖွဲ့ထုံး (ကဗျာလင်္ကာ) တို့၌ ‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘tamo’ ပုဒ်နှင့် အနက်တူဖြစ်သော ‘vihataṃ’ ဟူသော နပုံသကလိင်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့အတူ ‘dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘vaco’ ပုဒ်နှင့် အနက်တူဖြစ်သော ‘dukkha’ ဟူသော နပုံသကလိင်ကိုလည်းကောင်း၊ ‘avanataṃ siro yassa so avanatasiro’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘siro’ ပုဒ်နှင့် အနက်တူဖြစ်သော ‘avanata’ ဟူသော နပုံသကလိင်ကိုလည်းကောင်း၊ ‘appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘rajo’ ပုဒ်နှင့် အနက်တူဖြစ်သော ‘appa’ ဟူသော နပုံသကလိင်ကိုလည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ထိုဆရာတို့သည် ထိုအနက်တူပုဒ်များဖြင့် တမ၊ ဝစ၊ သိရ စသော သဒ္ဒါတို့၏ နပုံသကလိင်ဖြစ်ပုံကို သိစေခြင်းငှာ ထိုကဲ့သို့သော သဒ္ဒါဖွဲ့ထုံးကို ပြုတော်မူကြသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ‘sobhanaṃ mano tassāti sumano’ ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ မနောဂိုဏ်းဝင် ပုလ္လိင်သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲရာ၌ အချို့သောနေရာ၌ အနက်တူပုဒ်တို့သည် နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့်လည်း ဖြစ်တတ်ကုန်၏ ဟူသောအချက်ကို ပြသခြင်းငှာသာ ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ‘vihata’ စသော သဒ္ဒါဖွဲ့ထုံးတို့သည် တမ၊ ဝစ၊ သိရ စသော သဒ္ဒါတို့၏ နပုံသကလိင်ဖြစ်ပုံကို သိစေခြင်းငှာ မပြုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘omatta’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ‘adhimattapathavīgatikaṃ jāta’ ဟူသော သဒ္ဒါဖွဲ့ထုံးသည်လည်း ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင်ဖြစ်ပုံကို သိစေခြင်းငှာ ပြုအပ်သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား မနောဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော မန စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သဘောတူညီသောကြောင့် ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည်လည်း နပုံသကလိင်နှင့် အနက်တူ (သမာနာဓိကရဏ) ဖြစ်ခြင်းသည် လျောက်ပတ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌ ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’ ဟု နပုံသကလိင်ကို ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူအဖြစ် ပြုတော်မူအပ်၏။ သို့သော်လည်း ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည် မန စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ သဘောတူညီ၏။ သမတ်ပုဒ်အဖြစ်၌ အလယ်၌ ‘အို (o)’ အက္ခရာရှိသော ‘āpokasiṇaṃ’၊ ‘āpogata’ စသော သုံးစွဲပုံကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘omatta’ စသော စကားရပ်သည် ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင်ဖြစ်ပုံကို သိစေရန် ဟောကြားအပ်သည်ဟူ၍ မယူအပ်။ လိင်ပြန်လှန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပရိယယ) အားဖြင့် အချို့သောနေရာ၌ ဤသို့လည်း သဒ္ဒါ၏အလားအလာ ဖြစ်တတ်၏ ဟူသောအချက်ကို သိစေရန် ဟောကြားအပ်သည်ဟူ၍သာ ယူအပ်၏။ ‘omatto’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘adhimattapathavīgatiko jāto’ ဟူ၍လည်းကောင်း လိင်ကို ပြောင်းလဲအပ်၏။ အကယ်၍ ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် ဖြစ်ပါမူ၊ ဗုဒ္ဓဝစန စသည်တို့၌ ယင်း၏ သိဘတ်၊ အံဘတ်နှောင်းသော ‘နိ’ ကာရန်ရှိသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့ ရှိကုန်ရာ၏၊ ထိုသို့သော ပုံစံမျိုးတို့သည် မရှိကုန်။ တစ်နည်းကား - ‘အို (o)’ ကာရန်ရှိသော နပုံသကလိင်ဟူ၍ မည်သည့်နေရာ၌မျှ မရှိချေ။ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိခြင်း၊ ဣကာရန်ရှိခြင်း၊ ဥကာရန်ရှိခြင်းတို့အားဖြင့် သုံးမျိုးတို့သည်သာ နပုံသကလိင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ နပုံသကလိင် ဖြစ်ခြင်းသည် မလျောက်ပတ်။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့သည် ပြန်လှန်မပြောနိုင်ဘဲ ဆွံ့အကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ‘အို (o)’ ကာရန်အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် နပုံသကလိင်ဖြစ်ခြင်းသည် အလွန်မရှိ။ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံး (အံကာရန်) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော်မူကား အချို့သောနေရာ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်ရာ၏။ ‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’ ဟူသော သုံးစွဲပုံကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အချို့သောသူတို့သည် ‘အို-အချင်းတို့၊ အကယ်၍ ‘အို (o)’ ကာရန်အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် အားဖြင့် လိင်နှစ်မျိုးဖြစ်ခြင်း မရှိပါမူ၊ ‘အို (o)’ ကာရန်ရှိသော ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည် မည်သည့်လိင် ဖြစ်သနည်း’ ဟု မေးမြန်းကြကုန်ရာ၏။ ‘ပုလ္လိင်ဖြစ်၏’ ဟု ငါတို့ ပြောဆိုကုန်အံ့။


Yadi ca bho āpasaddo pulliṅgo. Yathā āpasaddassa pulliṅgatā paññāyeyya, nijjhānakkhamatā ca bhaveyya, tathā suttaṃ āharathāti. ‘‘Āharissāmisuttaṃ, na no suttāharaṇe bhāro atthī’’ti evañca pana vatvā tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo upalabbhatīti? Āmantā. Āpassa kattā kāretā upalabbhatīti? Na [Pg.152] hevaṃ vattabbe. Atīto āpo atthīti? Āmantā. Tena āpena āpakaraṇīyaṃ karotīti? Na hevaṃ vattabbe. Āpaṃ maññati āpasmiṃ maññatī’’ti imāni suttapadāni.

အကယ်၍ ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်ပါမူ၊ ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဖြစ်ပုံ ထင်ရှားစေရန်လည်းကောင်း၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်စေရန်လည်းကောင်း ထိုသို့သော သုတ္တန်ဒေသနာကို ဆောင်ယူပြသပါဦးလော့ ဟု (ဆိုကုန်အံ့)။ ငါသည် သုတ္တန်ဒေသနာကို ဆောင်ယူပြသပါအံ့၊ ငါတို့အား သုတ္တန်ဒေသနာကို ဆောင်ယူပြသခြင်း၌ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးမရှိပါ ဟု ဤသို့ပြောဆို၍ ထိုသူတို့အား ဤသုတ္တန်ပုဒ်တို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ အဘယ်နည်းဟူမူ - ‘āpo upalabbhatīti? Āmantā. Āpassa kattā kāretā upalabbhatīti? Na hevaṃ vattabbe. Atīto āpo atthīti? Āmantā. Tena āpena āpakaraṇīyaṃ karotīti? Na hevaṃ vattabbe. Āpaṃ maññati āpasmiṃ maññatī’ ဟူသော ဤသုတ္တန်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha ca ‘‘upalabbhatī’’tiādinā āpasaddassa ekavacanatā siddhā, tāya siddhāya bahuvacanatāpi siddhāyeva. Ekavacanatāyeva hi saddasatthe paṭisiddhā, na bahuvacanatā, tena ‘‘āpenā’’ti iminā pana āpasaddassa itthiliṅgabhāvavigamo siddho itthiliṅge enādesābhāvato. ‘‘Āpassa, āpasmi’’nti imināpi itthiliṅgabhāvavigamoyeva itthiliṅge sarūpato nā smā smiṃ vacanānamabhāvā. ‘‘Atīto’’ti iminā itthiliṅganapuṃsakaliṅgabhāvavigamo okārantanapuṃsakaliṅgassa abhāvato, okārantassa guṇanāmabhūtassa itthiliṅgassa ca abhāvato.

ဤစကားရပ်၌ ‘upalabbhati’ စသည်တို့ဖြင့် ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ ဧကဝုစ်ကိန်းဖြစ်ပုံသည် ပြီးစီးအပ်၏။ ထိုဧကဝုစ်ကိန်းဖြစ်ပုံ ပြီးစီးသည်ရှိသော် ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြစ်ပုံသည်လည်း ပြီးစီးသည်သာတည်း။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ ဧကဝုစ်kိန်းကိုသာလျှင် မြစ်ပယ်အပ်၏၊ ဗဟုဝုစ်ကိန်းကို မြစ်ပယ်အပ်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ‘āpena’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘အာပေါ’ သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းပြတ်ပုံသည် ပြီးစီး၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ‘ဧန’ အပြု မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘āpassa’၊ ‘āpasmi’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းပြတ်ပုံသည်သာ ပြီးစီး၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ‘ဏာ’၊ ‘သ္မာ’၊ ‘သ္မိံ’ ဝိဘတ်တို့သည် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘atīto’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင် ဖြစ်ခြင်းမှ ကင်းပြတ်ပုံသည် ပြီးစီး၏။ ‘အို (o)’ ကာရန်ရှိသော နပုံသကလိင် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘အို (o)’ ကာရန်ရှိပြီး ဂုဏနာမ်ဖြစ်သော ဣတ္ထိလိင် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Apica buddhavacanādīsu ‘‘cittāni, rūpānī’’tiādīni viya sanikārānaṃ rūpānaṃ adassanato okārantabhāvena gahitassa napuṃsakaliṅgabhāvavigamo atīva pākaṭo. Aparampettha vattabbaṃ – ‘‘atīto āpo atthīti? Āmantā’’ti ettha ‘‘atīto’’ti iminā āpasaddassa visadākāravohāratāsūcakena okārantapadena tassa avisadākāravohāratāya ca ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāvo siddho. Tassa ca avisadākāravohāratāya abhāve siddhe itthiliṅgabhāvo dūrataro. Ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāve siddhe napuṃsakaliṅgabhāvopi dūrataroyeva. Iti na katthacipi okārantabhāvena gahito āpasaddo itthiliṅgo vā napuṃsakaliṅgo vā bhavati. Milindapañhe pana niggahītantavasena āgato napuṃsakaliṅgoti veditabbo, na cettha vattabbaṃ ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti [Pg.153] ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti vāccaliṅgānamanuvattāpakassa abhidheyyaliṅgabhūtassa āpasaddassa ‘‘kaññāya cittānī’’tiādīnaṃ viya itthinapuṃsakaliṅgarūpānaṃ abhāvato. Apica vohārakusalā tathāgatā tathāgatasāvakā ca, tehiyeva uttamapurisehi vohārakusalehi ‘‘atīto āpo’’tiādinā vuttattāpi ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na cintetabbāni, tasmā taṃsamānādhikaraṇo okārantabhāvena gahito āpasaddo ekavacananto pulliṅgo ceva yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanako cāti veditabbo ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’tiādinā yojetabbattā. Evaṃ vuttāni suttapadāni savinicchayāni sutvā addhā te āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanatāvādino niruttarā bhavissanti.

ထို့ပြင် ဘုရားဟောပါဠိတော် စသည်တို့၌ 'စိတ္တာနိ၊ ရူပါနိ' စသည်တို့ကဲ့သို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်ကုန်သော ရုပ်တို့ကို မတွေ့မြင်ရသဖြင့် အိုကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော (အာပေါသဒ္ဒါ၏) နပုံသကလိင်အဖြစ်မှ ကင်းခြင်းသည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ပြင် ဤ၌ ပြောဖွယ်ရှိသေး၏ - 'လွန်လေပြီးသော အာပေါဓာတ်သည် ရှိသလော၊ အင်း ရှိ၏' ဟူသော ဤ၌ 'အတီတော' ဟူသော ဤအာပေါသဒ္ဒါ၏ ထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းကို ညွှန်ပြတတ်သော အိုကာရန္တပုဒ်ဖြင့် ထိုအာပေါသဒ္ဒါ၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမရှိသည်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမရှိသည်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း ပြီး၏ (ထင်ရှား၏)။ ထိုအာပေါသဒ္ဒါ၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမရှိသည်၏အဖြစ် ပြီးသော် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်သည် သာ၍ ဝေးကွာလှ၏။ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမရှိသည်၏အဖြစ် ပြီးသော် နပုံသကလိင်အဖြစ်သည်လည်း သာ၍ ဝေးကွာသည်သာတည်း။ ဤသို့လျှင် မည်သည့်နေရာ၌မဆို အိုကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော အာပေါသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်သော်လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်သော်လည်းကောင်း မဖြစ်ပေ။ မိလိန္ဒပဉှာ၌မူ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော အနေအားဖြင့် လာသော (အာပံ ဟူသော ပုဒ်သည်) နပုံသကလိင်ဟု သိအပ်၏။ ဤ၌ 'အတီတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပုဒ်တို့ကို လိင်ချော်သောအားဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်။ ဝါစျလိင်သို့ လိုက်စေတတ်သော၊ ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်ဖြစ်သော အာပေါသဒ္ဒါအား 'ကညာယ စိတ္တာနိ' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် ရုပ်တို့၏ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့နှင့် ဘုရားတပည့်သားတို့သည်ပင်လျှင် ထိုဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့က 'အတီတော အာပေါ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်း 'အတီတော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤပုဒ်တို့ကို လိင်ချော်သောအားဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏ဟု မကြံစည်အပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထို 'အတီတော' စသော ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရဏ်ဖြစ်၍ အိုကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော အာပေါသဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်သာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း၊ ဝါကျအသုံးအနှုန်းအားလျော်စွာ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်ရှိကြောင်းကို 'အာပေါ၊ အာပါ၊ အာပံ၊ အာပေ' အစရှိသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် သိအပ်၏။ ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွ ဟောကြားအပ်သော သုတ်ပုဒ်တို့ကို ကြားရသော် စင်စစ် ထိုအာပေါသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင် ဗဟုဝုစ်ဟု ပြောဆိုလေ့ရှိသူတို့သည် ချေပစကား မဆိုနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။


Ettha koci vadeyya – pāḷiyaṃ pulliṅganayo ekavacananayo ca kiṃ aṭṭhakathāṭīkācariyehi na diṭṭho, ye āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ vaṇṇesunti? No na diṭṭho, diṭṭhoyeva so nayo tehi. Yasmā pana te na kevalaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacaneyeva visāradā, atha kho sakalepi saddasatthe visāradā, tasmā saddasatthe attano paṇḍiccaṃ pakāsetuṃ, ‘‘saddasatthe ca īdiso nayo vutto’’ti viññāpetuñca saddasatthanayaṃ gahetvā āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanakattaṃ vaṇṇesunti natthi tesaṃ doso. Tathā hi mūlapariyāyasuttantaṭṭhakathāyaṃ tehiyeva vuttaṃ āpasaddassa pulliṅgekavacanakattasūcanakaṃ ‘‘lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo, tesū’’tiādi, tasmā natthi tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ [Pg.154] karoma, na tesaṃ vacanaṃ codanābhājanaṃ. Ye pana ujuvipaccanīkavādā daḷhameva āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ mamāyanti, tesaṃyeva vacanaṃ codanābhājanaṃ. Yasmā pana mayaṃ pāḷinayānusārena antadvayavato āpasaddassa pulliṅgattaṃ napuṃsakaliṅgattañca vidadhāma, tasmā yo koci idaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, idañca pana ṭhānaṃ mahāgahanaṃ duppaṭivijjhanaṭṭhena, paramasukhumañca katañāṇasambhārehi paramasukhumañāṇehi paṇḍitehi vedanīyattā. Sabbamidañhi vacanaṃ tesu tesu ṭhānesu atthabyañjanapariggahaṇe sotūnaṃ paramakosallajananatthañceva sāsane ādaraṃ akatvā saddasatthamatena kālaṃ vītināmentānaṃ sāthalikānaṃ pamādavihāranisedhanatthañca sāsanassātimahantabhāvadīpanatthañca vuttaṃ, na attukkaṃsanaparavambhanatthanti imissaṃ nītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi yogo karaṇīyo bhagavato sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ.

ဤ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် 'ပါဠိတော်၌ ပုလ္လိင်နည်းနှင့် ဧကဝုစ်နည်းကို အဋ္ဌကထာဆရာ၊ ဋီကာဆရာတို့သည် မမြင်အပ်သလော၊ အဘယ်ကြောင့် အာပေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသနည်း' ဟု မေးငြားအံ့။ မမြင်သည်မဟုတ်၊ မြင်အပ်သည်သာတည်း၊ ထိုနည်းကို ထိုဆရာတို့သည် မြင်တော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ထိုဆရာတို့သည် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံ ဘုရားဟောပါဠိတော်၌သာ ရဲရင့်ကြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား လုံးစုံသော သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း ရဲရင့်တော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါကျမ်း၌ မိမိတို့၏ ပညာရှိအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ 'သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း ဤသို့သောနည်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း သဒ္ဒါကျမ်းနည်းကိုယူ၍ အာပေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသဖြင့် ထိုဆရာတို့၌ အပြစ်မရှိပေ။ စင်စစ် ထိုသို့ဖြစ်သည်ဖြစ်၍ မူလပရိယာယသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ထိုဆရာတို့သည်ပင်လျှင် အာပေါသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဧကဝုစ်အဖြစ်ကို ညွှန်ပြတတ်သော 'လက္ခဏာ၊ သသမ္ဘာရ၊ အာရုံ၊ သမုတိ အစွမ်းဖြင့် အာပေါသည် လေးပါးရှိ၏၊ ထိုလေးပါးတို့တွင်' ဟူ၍ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၌ အပြစ်မရှိပေ။ အရှင်မြတ်တို့သည် ပူဇော်ထိုက်ကုန်သည်သာတည်း၊ ထိုဆရာတို့အား ငါတို့သည် ရှိခိုးခြင်းကိုသာ ပြုကုန်အံ့၊ ထိုဆရာတို့၏ စကားသည် စွပ်စွဲခြင်း၏ အရာမဟုတ်ပေ။ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ပြောဆိုလေ့ရှိကုန်လျက် အာပေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုသာ အမြဲ စွဲလမ်းနေကြကုန်သော သူတို့၏ စကားသည်သာ စွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်း၏ အရာဖြစ်၏။ ငါတို့မူကား ပါဠိတော်နည်းသို့ အစဉ်လိုက်သဖြင့် အဆုံးနှစ်ပါးရှိသော အာပေါသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်အဖြစ်နှင့် နပုံသကလိင်အဖြစ်ကို ပြသစီရင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဤဝါဒကို ဖျက်ဆီး၍ အခြားသောဝါဒကို တည်ထောင်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်လတ္တံ့ဟူသော ဤအကြောင်းအရာသည် မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ပြင် ဤအရာသည် ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲသော အနက်ကြောင့် အလွန်တောအုပ်သဖွယ် ရှုပ်ထွေးလှ၏၊ ပြုအပ်သော ဉာဏ်အဆောက်အအုံ ရှိကြကုန်သော၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ရှိကြကုန်သော ပညာရှိတို့သာ သိအပ်သောကြောင့် အလွန်သိမ်မွေ့လှ၏။ စင်စစ် ဤစကားအားလုံးကို ထိုထိုအရပ်တို့၌ အနက်နှင့် ဗျည်းကို စွဲလမ်းဆုပ်ကိုင်ရာ၌ ကြားနာရသူတို့အား အလွန်တရာ ကျွမ်းကျင်ခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သာသနာတော်၌ ရိုသေမှုမပြုဘဲ သဒ္ဒါကျမ်းအလိုမျှဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေကုန်သော ပေါ့လျော့၍ မေ့လျော့စွာ နေလေ့ရှိသူတို့ကို တားမြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သာသနာတော်၏ အလွန်ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏။ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်စားခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ့်ချခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားရေးအတွက် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဤကျမ်းနည်း၌ ကြိုးစားအားထုတ်အပ်၏။


Yasmā pana pāḷito aṭṭhakathā balavatī nāma natthi, tasmā pāḷinayānurūpeneva āpasaddassa nāmikapadamālaṃ yojessāma sotūnamasammohatthaṃ, kimettha saddasatthanayo karissati. Atrāyaṃ udānapāḷi ‘‘kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyu’’nti.

စင်စစ် ပါဠိတော်ထက် အဋ္ဌကထာသည် အားကြီးသည်မည်သည် မရှိသောကြောင့်၊ ငါတို့သည် နားထောင်သူတို့ မတွေဝေစေခြင်းငှာ ပါဠိတော်နည်းနှင့်အညီသာလျှင် အာပေါသဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်ပုဒ်မာလာကို စီစဉ်ပါအံ့။ ဤ၌ သဒ္ဒါကျမ်းနည်းသည် အဘယ်ကို ပြုနိုင်အံ့နည်း။ ဤ၌ ဤဥဒါန်းပါဠိတော်ရှိ၏ - 'ရေတို့သည် အခါခပ်သိမ်း ရှိနေပါမူ ရေတွင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Āpo, āpā. Āpaṃ, āpe. Āpena, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpā, āpasmā, āpamhā, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpe, āpasmiṃ, āpamhi, āpesu. Bho āpa, bhavanto āpā.

အာပေါ၊ အာပါ၊ အာပံ၊ အာပေ၊ အာပေန၊ အာပေဟိ၊ အာပေဘိ၊ အာပဿ၊ အာပါနံ၊ အာပါ၊ အာပသ္မာ၊ အာပမှာ၊ အာပေဟိ၊ အာပေဘိ၊ အာပဿ၊ အာပါနံ၊ အာပေ၊ အာပသ္မိံ၊ အာပမှိ၊ အာပေသု၊ ဘော အာပ၊ ဘဝန္တော အာပါ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Sabbanāmādīhipi yojessāma – yo āpo, ye āpā. Yaṃ āpaṃ, ye āpe. Yena āpena, sesaṃ neyyaṃ[Pg.155], so āpo, te āpā. Atīto āpo, atītā āpā. Sesaṃ neyyaṃ. Iccevaṃ –

သဗ္ဗနာမ်စသည်တို့နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်ပြပါအံ့ - ယော အာပေါ၊ ယေ အာပါ၊ ယံ အာပံ၊ ယေ အာပေ၊ ယေန အာပေန။ ကြွင်းသောအရာကို သိအပ်၏။ သော အာပေါ၊ တေ အာပါ၊ အတီတော အာပေါ၊ အတီတာ အာပါ၊ ကြွင်းသောအရာကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Purisena samā āpa-saddādī sabbathā matā;

Na sabbathāva gosaddo, purisena samo mato.

အာပသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ပုရိသသဒ္ဒါနှင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တူကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ဂေါသဒ္ဒါသည်ကား ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပုရိသသဒ္ဒါနှင့် တူ၏ဟု မမှတ်အပ်ပေ။


Manādī ekadesena, purisena samā matā;

Sarādī ekadesena, sabbathā vā samā matā.

မနသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် အချို့တစ်ဝက်အားဖြင့် ပုရိသသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ သရသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် အချို့တစ်ဝက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း တူကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Ye panettha saddā ‘‘manogaṇo’’ti vuttā, kathaṃ tesaṃ manogaṇabhāvo sallakkhetabboti? Vuccate tesaṃ manogaṇabhāvasallakkhaṇakāraṇaṃ –

ဤ၌ 'မနောဂိုဏ်း' ဟု ဟောအပ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏ မနောဂိုဏ်းအဖြစ်ကို အဘယ်သို့ မှတ်သားအပ်သနည်း။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ မနောဂိုဏ်းအဖြစ်ကို မှတ်သားကြောင်းကို ပြောဆိုပေအံ့ -


Manogaṇo manogaṇā-Dikā cevā’manogaṇo;

Iti saddā tidhā ñeyyā,Manogaṇavibhāvane.

မနောဂိုဏ်းသဒ္ဒါ၊ မနောဂိုဏ်းစသောသဒ္ဒါ (မနောဂိုဏ်းသဒ္ဒါနှင့်တူသောသဒ္ဒါ) နှင့် မနောဂိုဏ်းမဟုတ်သော သဒ္ဒါဟူ၍ မနောဂိုဏ်းကို ခွဲခြားပြရာ၌ သဒ္ဒါတို့ကို သုံးမျိုးဟု သိအပ်ကုန်၏။


Ye te nā sa smiṃvisaye,Sā so syantā bhavanti ca;

Samāsataddhitantatte,Majjhokārā ca honti hi.

အကြင်သဒ္ဒါတို့သည် နာ၊ သ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ သာ၊ သော၊ သိ အဆုံးရှိကုန်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ သမာသ်၊ တဒ္ဓိတ် အဆုံးရှိသော အဖြစ်၌ အလယ်၌ 'သြ' ကာရ ရှိကုန်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။


Sokārantapayogā ca, kriyāyogamhi dissare;

Evaṃvidhā ca te saddā, ñeyyā ‘‘manogaṇo’’iti.

ကြိယာနှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ 'သြ' ကာရ အဆုံးရှိသော အသုံးအနှုန်းတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို 'မနောဂိုဏ်း' ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Atra tassatthassa sādhakāni payogāni sāsanato ca lokato ca yathārahamāharitvā dassessāma – manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā. Na mayhaṃ manaso piyo. Sādhukaṃ manasi karotha. Manopubbaṅgamā dhammā. Manoramaṃ, manodhātu, manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami. Yo ve ‘‘dassa’’nti vatvāna, adāne kurute mano. Vacasā paricitā. Vacaso vacasi.

ဤ၌ ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်ကုန်သော ပါဠိတော်နှင့် လောကီကျမ်းလာ အသုံးအနှုန်းတို့ကို သင့်လျော်သလို ဆောင်ယူ၍ ပြအံ့ - 'မနသာ စေ ပသန္နေန၊ ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ' (ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်သော်လည်းကောင်း)၊ 'န မယှံ မနသော ပိယော' (ငါ၏ စိတ်နှလုံးကို မချစ်အပ်)၊ 'သာဓုကံ မနသိ ကရောထ' (ကောင်းစွာ စိတ်သွင်းကြကုန်လော့)၊ 'မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ' (တရားတို့သည် စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်၏)၊ 'မနောရမံ' (စိတ်၌ ပျော်မွေ့ဖွယ်ရှိသော)၊ 'မနောဓာတု' (မနောဓာတ်)၊ 'မနောမယေန ကာယေန၊ ဣဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ကမိ' (စိတ်ဖြင့် ပြီးသော ကိုယ်ဖြင့် တန်ခိုးဖြင့် ချဉ်းကပ်၏)၊ 'ယော ဝေ "ဒဿံ" တိ ဝတွာန၊ အဒါနေ ကုရုတေ မနော' (အကြင်သူသည် ပေးအံ့ဟု ပြောဆိုပြီး၍ မပေးလှူခြင်း၌ စိတ်ကို ပြု၏)၊ 'ဝစသာ ပရိစိတာ' (နှုတ်ဖြင့် လေ့လာအပ်ကုန်သော)၊ 'ဝစသော'၊ 'ဝစသိ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Vacorasmīhi [Pg.156] bodhesi, veneyyakumudañcidaṃ;

Rāgo sārāgarahito, visuddho buddhacandimā.

ကိလေသာကင်းစင်၍ သန့်ရှင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော လမင်းသည် မိမိ၏ နှုတ်ကပတ်တော်တည်းဟူသော ရောင်ခြည်တို့ဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော ဤဝေနေယျသတ္တဝါတည်းဟူသော ကြာဖြူကြာညိုတောကို ပွင့်လန်းစေတော်မူ၏။


Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi;

Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco.

ကဿပ (ရဟန်း) ၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် အလာတ (အမတ်) သည် ဤစကားကို လျှောက်ထား၏။ "အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ကြားရသဖြင့် သာလွန်၍ ကြည်ညိုပါ၏" ဟု (လျှောက်၏)။


Sakhā ca mitto ca mamāsi sīvika, susikkhito sādhu karohi me vaco. Ekūnatiṃso vayasā subhadda. Vayaso, vayasi, vayovuddho, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti. Jalantamiva tejasā. Tejaso, tejasi, tejodhātukusalo. Tejokasiṇaṃ. Tapasā uttamo, tapaso, tapasi, tapodhano, tapojigucchā. Kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbasi brahmapattiyā. Cetasā aññāsi, evaṃ cetaso parivitakko udapādi, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, cetoparivitakkamaññāya. Cetopariyañāṇaṃ, ceto paricchindati, so parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānāti. Tamasā, tamaso, tamasi, tamonudo, tamoharo. Navāhametaṃ yasasā dadāmi. Yasaso, yasasi, yaso bhogasamappito. Yasoladdhākho panasmākaṃ bhogā. Yasodharā devī, yaso laddhā na majjeyya. Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ. Ayaso, ayasi, ayopākārapariyantaṃ, ayasā paṭikujjitaṃ. Seyyo ayoguḷo bhutto, ayopatto[Pg.157], ayomayaṃ, ayo kantatīti ayokanto. Ghatena vā bhuñjassu payasā vā, sādhu khalu payaso pānaṃ yaññadattena, payasi ojā, payodharā, payonidhi. Sahassanetto sirasā paṭiggahi. Siraso, sirasi añjaliṃ katvā, vanditabbaṃ isiddhajaṃ. Siroruhā, siro chindati. Yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro. Siro te vajjhayitvāna. Sarasā, saraso, tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa. Saroruhaṃ. Yaṃ etā upasevanti, chandasāvā dhanenavā. Sāvittī chandaso mukhaṃ. Chandasi, chandoviciti, chandobhaṅgo, urasā panudahissāmi, uraso, urasi jāyati, urasilomo, uromajjhe vijjhi. Rahasā, rahaso, rahasi, rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā. Ahasā, ahasi. Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccayeti imāni payogāni. Ettha ca ‘‘manena, manassa, mane, manasmiṃ, manamhī’’tiādīni ca ‘‘manaāyatanaṃ tamaparāyano ayapatto chandahānī’’tiādīni ca ‘‘na manaṃ aññāsi. Yasaṃ laddhāna dummedho. ‘‘Siraṃ chindatī’’tiādīni ca rūpāni manogaṇabhāvappakāsakāni na hontīti na dassitāni, na alabbhamānavasena, tasmātra imā ādito paṭṭhāya manogaṇabhāvavibhāvinī gāthāyo bhavanti –

အို သီဝိက... သင်သည် ငါ၏ အဆွေခင်ပွန်းလည်း ဖြစ်၏၊ အဆွေခင်ပွန်းကောင်းလည်း ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်အပ်သူ၊ ငါ၏ စကားကို ကောင်းစွာ နားထောင်လော့။ အို သုဘဒ္ဒ... (ငါသည်) အသက်အရွယ်အားဖြင့် နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်ရှိသော (ရဟန်းပြုစဉ်က)။ Vayaso၊ vayasi ဟူသော ရုပ်များလည်း ရှိ၏။ အရွယ်ကြီးရင့်သူ (Vayovuddho)။ အရွယ်၏ အင်္ဂါဂုဏ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း စွန့်လွှတ်ကုန်၏ (Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti)။ တန်ခိုးရှိန်စော်အာနုဘော်ဖြင့် တောက်ပနေသကဲ့သို့ (Jalantamiva tejasā)။ Tejaso၊ tejasi၊ တေဇောဓာတ်၌ လိမ္မာသောသူ (tejodhātukusalo)။ တေဇောကသိဏ်း (Tejokasiṇaṃ)။ အကျင့်သီလ (ခြိုးခြံမှု) ဖြင့် မြတ်သောသူ (Tapasā uttamo)၊ tapaso၊ tapasi၊ အကျင့်သီလတည်းဟူသော ဥစ္စာရှိသောသူ (tapodhano)၊ အကျင့်ဖြင့် စက်ဆုပ်ခြင်း (tapojigucchā)။ အရှင်သည် အဘယ်ကြောင့် လူသူကင်းဆိတ်သော တောကို မှီလျက် ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ ရောက်ရန်အလို့ငှာ ဤအရပ်၌ အကျင့်ကို ကျင့်ပါသနည်း။ စိတ်ဖြင့် သိပြီ (Cetasā aññāsi)၊ ဤသို့သော စိတ်အကြံသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ (evaṃ cetaso parivitakko udapādi)၊ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စိတ်၌ ထား၍ (etamatthaṃ cetasi sannidhāya)၊ စိတ်၏ အကြံအစည်ကို သိ၍ (cetoparivitakkamaññāya)။ စေတောပရိယဉာဏ် (Cetopariyañāṇaṃ)၊ စိတ်ကို ပိုင်းခြားတတ်၏ (ceto paricchindati)၊ ထိုသူသည် တစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့ တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်ကို မိမိစိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏ (so parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānāti)။ မှောင်မိုက်ဖြင့် (Tamasā)၊ tamaso၊ tamasi၊ မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောသူ (tamonudo)၊ မှောင်မိုက်ကို ဆောင်ယူပယ်ဖျောက်တတ်သောသူ (tamoharo)။ ငါသည် ဤအရာကို အကျော်အစောဖြင့် အသစ်မပေး (Navāhametaṃ yasasā dadāmi)။ Yasaso၊ yasasi၊ အကျော်အစောနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသောသူ (yaso bhogasamappito)။ ငါတို့အား အကျော်အစောဖြင့် ရအပ်ကုန်သော စည်းစိမ်တို့သည် (Yasoladdhākho panasmākaṃ bhogā)။ ယသောဓရာဒေဝီ (Yasodharā devī)၊ အကျော်အစောကို ရသော်လည်း မမေ့မလျော့ရာ (yaso laddhā na majjeyya)။ သံမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံချေးသည် (Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ)။ Ayaso၊ ayasi၊ သံတံတိုင်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော (ayopākārapariyantaṃ)၊ သံဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်သော (ayasā paṭikujjitaṃ)။ ရဲရဲတောက်သော သံခဲကို စားရခြင်းသည် မြတ်၏ (Seyyo ayoguḷo bhutto)၊ သံသပိတ် (ayopatto)၊ သံဖြင့် ပြီးသော (ayomayaṃ)၊ သံကို ဆွဲငင်တတ်သောကြောင့် သံလိုက်ကျောက် (ayo kantatīti ayokanto)။ ထောပတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ နို့ရည်ဖြင့်ဖြစ်စေ စားလော့ (Ghatena vā bhuñjassu payasā vā)၊ ယညဒတ်သည် နို့ရည်ကို သောက်ခြင်းသည် ကောင်း၏ (sādhu khalu payaso pānaṃ yaññadattena)၊ နို့ရည်၌ ဩဇာရှိ၏ (payasi ojā)၊ နို့စို့ရာရင်သား (payodharā)၊ သမုဒ္ဒရာ (payonidhi)။ မျက်စိတစ်ထောင်ရှိသော သိကြားမင်းသည် ဦးခေါင်းဖြင့် ခံယူလေ၏ (Sahassanetto sirasā paṭiggahi)။ Siraso၊ sirasi (ဤသည်တို့လည်း ရှိ၏)၊ ဦးခေါင်း၌ လက်အုပ်ချီ၍ (sirasi añjaliṃ katvā)၊ ရသေ့တို့၏ တံခွန်ကို ရှိခိုးထိုက်၏ (vanditabbaṃ isiddhajaṃ)။ ဦးခေါင်း၌ ပေါက်သော ဆံပင်တို့ (Siroruhā)၊ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၏ (siro chindati)။ ကာမတို့ကို ရှောင်ကြဉ်သောသူသည် မြွေ၏ ဦးခေါင်းကို ခြေဖြင့် နင်းသကဲ့သို့ (Yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro)။ သင့်ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍ (Siro te vajjhayitvāna)။ ရေကန်မှ (Sarasā)၊ saraso၊ ကြာအမျိုးအစား သုံးပါးတို့ (tīṇi uppalajātāni)၊ အို ပုဏ္ဏား ထိုရေကန်၌ (tasmiṃ sarasi brāhmaṇa)။ ရေကန်၌ ပေါက်သောကြာ (Saroruhaṃ)။ ဤမိန်းမတို့သည် အလိုဆန္ဒအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဥစ္စာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အကြင်သူကို ဆည်းကပ်ကုန်၏ (Yaṃ etā upasevanti, chandasāvā dhanenavā)။ သာဝိတ္တိမန္တန်သည် ဂါထာဆန်းတို့၏ အစဖြစ်၏ (Sāvittī chandaso mukhaṃ)။ Chandasi၊ ဆန်းကျမ်း (chandoviciti)၊ ဆန်းပျက်ခြင်း (chandobhaṅgo)၊ ရင်ဘတ်ဖြင့် တွန်းဖယ်အံ့ (urasā panudahissāmi)၊ uraso၊ ရင်၌ ဖြစ်သော (urasi jāyati)၊ ရင်၌ အမွေးရှိသောသူ (urasilomo)၊ ရင်ခွင်အလယ်၌ ထိုးအပ်၏ (uromajjhe vijjhi)။ ဆိတ်ကွယ်ရာဖြင့် (Rahasā)၊ rahaso၊ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ (rahasi)၊ ဆိတ်ကွယ်ရာသို့ ကပ်၍ ထိုင်လျက် ငါသည် ထိုစဉ်အခါက ဤသို့ ကြံစည်မိ၏ (rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā)။ နေ့အားဖြင့် (Ahasā)၊ ahasi (ဤသည်တို့လည်း ရှိ၏)။ ထို(ညောင်ပင်)၌ အမြစ်ဝါးတို့သည် ပေါက်ကုန်၏ (Jāyanti tattha pārohā)၊ နေ့ညဉ့်တို့ လွန်ခြင်းကြောင့် (ahorattānamaccayeti) စသော ဤသည်တို့ကား အသုံးပြုပုံ (ပယောဂ) တို့တည်း။ ဤသဒ္ဒါကျမ်း၌ 'manena, manassa, mane, manasmiṃ, manamhī' စသည်တို့နှင့် 'manaāyatanaṃ, tamaparāyano, ayapatto, chandahānī' စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ 'na manaṃ aññāsi', 'yasaṃ laddhāna dummedho', 'siraṃ chindati' စသည်တို့သည်လည်းကောင်း မနောဂိုဏ်းအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သော ရုပ်များ မဟုတ်ကြသောကြောင့် မပြအပ်ကုန်။ မရနိုင်ခြင်းကြောင့် မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ဤအရပ်၌ အစမှစ၍ မနောဂိုဏ်း၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ဤဂါထာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ -


‘‘Manasā [Pg.158] manaso manasi’’,Itiādivasā ṭhitā;

Sā so syantā saddarūpā,Vuttā ‘‘manogaṇo’’iti.

"Manasā၊ manaso၊ manasi" ဟု ဤသို့စသော အစွမ်းဖြင့် တည်ကုန်သော၊ "sā၊ so၊ si" အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါရုပ်တို့ကို "မနောဂိုဏ်း" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။


Manodhātu vacorasmi,Vayovuddho tapoguṇo;

Tejodhātu tamonāso,Yasobhogasamappito.

မနောဓာတ် (Manodhātu)၊ နှုတ်ကပတ်တော် ရောင်ခြည် (vacorasmi)၊ အသက်အရွယ် ကြီးရင့်သူ (vayovuddho)၊ အကျင့်သီလဂုဏ် (tapoguṇo)၊ တေဇောဓာတ် (tejodhātu)၊ မှောင်မိုက်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (tamonāso)၊ အကျော်အစောနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်း (yasobhogasamappito)၊


Cetoparivitakko ca, ayopatto payodharā;

Siroruhā saroruhaṃ, uromajjhe rahogato.

စိတ်၏ အကြံအစည် (cetoparivitakko)၊ သံသပိတ် (ayopatto)၊ ရင်သား သို့မဟုတ် တိမ်တိုက် (payodharā)၊ ဆံပင် (siroruhā)၊ ကြာပန်း (saroruhaṃ)၊ ရင်ခွင်အလယ် (uromajjhe)၊ ဆိတ်ကွယ်ရာသို့ ရောက်သောသူ (rahogato) -


Chandobhaṅgo ahorattaṃ, manomaya’mayomayaṃ;

Evaṃvidho viseso yo, lakkhaṇantaṃ manogaṇe.

ဆန်းပျက်ခြင်း (chandobhaṅgo)၊ နေ့နှင့်ညဉ့် (ahorattaṃ)၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော (manomaya)၊ သံဖြင့်ပြီးသော (ayomaya) စသည်ဖြင့် ဤသို့သော ထူးခြားချက်သည် မနောဂိုဏ်း၌ လက္ခဏာအဆုံးသတ် ဖြစ်၏။


‘‘Vaco sutvā, siro chindi, ayo kantati’’ iccapi;

Upayogassa saṃsiddhi, lakkhaṇantaṃ manogaṇe.

"Vaco sutvā (စကားကို ကြား၍)၊ siro chindi (ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၏)၊ ayo kantati (သံကို ဖြတ်၏)" စသည်တို့၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂ) ၏ ကောင်းစွာ ပြီးစီးခြင်းသည် မနောဂိုဏ်း၌ လက္ခဏာအဆုံးသတ် ဖြစ်၏။


Manogaṇe vuttanayo, itthiliṅge na labbhati;

Punnapuṃsakaliṅgesu, labbhateva yathārahaṃ.

မနောဂိုဏ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤနည်းစနစ်သည် ဣတ္ထိလိင်၌ မရအပ်။ ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့၌သာ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရအပ်၏။


Iccevaṃ sabbathāpi –

ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့်လည်း -


Sā so syantāni rūpāni, sandissanti manogaṇe;

Majjhokārantarūpā ca, sokārantūpayogatā.

"Sā၊ so၊ si" အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါရုပ်များ၊ အလယ်၌ "သြ" ကာရံရှိသော သဒ္ဒါရုပ်များနှင့် ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂ) ၌ "သြ" ကာရံ အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါရုပ်များသည် မနောဂိုဏ်း၌ ထင်ရှားစွာ ပေါ်လွင်ကုန်၏။


Idaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

ဤသည်ကား မနောဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာတည်း။ ဤသို့လျှင် ရှုပ်ထွေးမှုမရှိ၊ တောအုပ်သဖွယ် ရှုပ်ပွေမှုကင်းလျက်၊ အရှုပ်အထွေးမရှိသော မနောဂိုဏ်း၏ လက္ခဏာကို ကောင်းစွာ ညွှန်ပြအပ်ပြီ။


Atha manogaṇādilakkhaṇaṃ kathayāma –

ထိုမှတစ်ပါး မနောဂဏာဒိ (မနောဂိုဏ်းအစရှိသော သဒ္ဒါ) တို့၏ လက္ခဏာကို ဆက်လက်၍ ဟောကြားပါအံ့ -


Ye te nā sasmiṃvisaye,Sā so syantā yathārahaṃ;

Samāsataddhitantatte,Majjhokāro na honti tu.

တတိယဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ "sā၊ so၊ si" အဆုံးရှိသော ရုပ်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဖြစ်သော်လည်း၊ သမတ်နှင့် တဒ္ဓိတ်တို့၏ အဆုံးဖြစ်သော အဖြစ်၌ အလယ်တွင် "သြ" ကာရံမူကား မဖြစ်ကုန်။


Sokārantūpayogā [Pg.159] ca,Kriyāyoge na honti te;

Saddā evaṃvidhā sabbe;

Manogaṇādikā matā.

ကိရိယာနှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂ) ၌ "သြ" ကာရံ အဆုံးရှိသော ရုပ်များလည်း မဖြစ်ကုန်။ ဤသို့သော သဒ္ဒါအားလုံးတို့ကို "မနောဂဏာဒိသဒ္ဒါ" တို့ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။


Seyyathidaṃ? ‘‘Bilaṃ padaṃ mukha’’miccādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – bilasā, bilaso, bilasi, bilagato, bilaṃ pāvisi. Padasāva agamāsi, tīṇi padavārāni, mākāsi mukhasā pāpaṃ, mukhagataṃ bhojanaṃ chaḍḍāpeti. Saccena danto damasā upeto. Rasavaraṃ rasamayaṃ rasaṃ pivīti. Idaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ.

ပုံစံအားဖြင့် - "bila (တွင်း)"၊ "pada (ခြေ သို့မဟုတ် ပုဒ်)"၊ "mukha (မျက်နှာ သို့မဟုတ် နှုတ်)" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ရုပ်များကား - bilasā၊ bilaso၊ bilasi၊ bilagato (တွင်းသို့ ရောက်သော)၊ bilaṃ pāvisi (တွင်းသို့ ဝင်ပြီ)။ padasāva agamāsi (ခြေလျင်သာလျှင် သွားပြီ)၊ tīṇi padavārāni (ပုဒ်အလှည့် သုံးပါးတို့)၊ mākāsi mukhasā pāpaṃ (နှုတ်ဖြင့် မကောင်းမှုကို မပြုလင့်)၊ mukhagataṃ bhojanaṃ chaḍḍāpeti (နှုတ်သို့ ရောက်ပြီးသော အစာကို အန်စေ၏)။ saccena danto damasā upeto (မှန်ကန်သော သစ္စာဖြင့် ယဉ်ကျေး၍ ကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်း "damasā" နှင့် ပြည့်စုံသောသူ)။ rasavaraṃ (မြတ်သော အရသာ)၊ rasamayṃ (အရသာဖြင့် ပြီးသော)၊ rasaṃ pivīti (အရသာကို သောက်၏)။ ဤသည်ကား မနောဂဏာဒိ လက္ခဏာတည်း။


Aparampi bhavati –

အခြားသော နည်းလမ်းလည်း ရှိသေး၏ -


Ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tu;

Nā sa smiṃvisaye sāso-syantā pana na hontihi.

သမတ်စသည် ဖြစ်သော အခါ၌ အလယ်တွင် "သြ" ကာရံသာလျှင် ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ တတိယဝိဘတ်၊ ပဉ္စမီဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ အရာ၌ "sā၊ so၊ si" အဆုံးရှိသော ရုပ်တို့ကား မဖြစ်ကုန်။


Sokārantūpayogā ca,Kriyāyoge na honti te;

Saddā evaṃvidhā cāpi,Manogaṇādikā matā.

ကိရိယာနှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂ) ၌ "သြ" ကာရံ အဆုံးရှိသော ရုပ်များလည်း မဖြစ်ကုန်။ ဤသို့သော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း "မနောဂဏာဒိသဒ္ဒါ" ဟူ၍ မှတ်အပ်ကုန်၏။


Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo vāyo sarado’’iccevamādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – āpodhātu, vāyodhātu, āpokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, āpomayaṃ, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, saradakālo. Āpena, āpassa, āpe, āpasmiṃ, āpamhi. Vāyena, vāyassa, vāye, vāyasmiṃ, vāyamhi. Saradena, saradassa, sarade, saradasmiṃ, saradamhi. Āpaṃ āpato sañjānāti. Vāyaṃ vāyato sañjānāti. Saradaṃ pattheti, saradaṃ ramaṇīyā nadī.

ပုံစံအားဖြင့် - "āpo (ရေ)"၊ "vāyo (လေ)"၊ "sarada (ဆောင်းဦးကာလ)" စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ရုပ်များကား - āpodhātu (အာပေါဓာတ်)၊ vāyodhātu (ဝါယောဓာတ်)၊ āpokasiṇaṃ (အာပေါကသိဏ်း)၊ vāyokasiṇaṃ (ဝါယောကသိဏ်း)၊ āpomayaṃ (ရေဖြင့်ပြီးသော)၊ vāyomayaṃ (လေဖြင့်ပြီးသော)၊ jīva tvaṃ saradosataṃ (သင်သည် ဆောင်းဦးရာသီ တစ်ရာပတ်လုံး အသက်ရှည်ပါစေ)၊ saradakālo (ဆောင်းဦးကာလ)။ [သာမန်ဝိဘတ်သွယ်ပုံများမှာ -] āpena၊ āpassa၊ āpe၊ āpasmiṃ၊ āpamhi။ vāyena၊ vāyassa၊ vāye၊ vāyasmiṃ၊ vāyamhi။ saradena၊ saradassa၊ sarade၊ saradasmiṃ၊ saradamhi။ āpaṃ āpato sañjānāti (ရေကို ရေအားဖြင့် သိ၏)။ vāyaṃ vāyato sañjānāti (လေကို လေအားဖြင့် သိ၏)။ saradaṃ pattheti (ဆောင်းဦးရာသီကို တောင့်တ၏)၊ saradaṃ ramaṇīyā nadī (ဆောင်းဦးကာလ၌ မြစ်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏)။


Keci [Pg.160] panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu sāsane vāyasaddo viya vāyusaddopi manogaṇādīsu icchitabbo’’ti? Ettha vuccate –

ဤအရပ်၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် "သာသနာတော်၌ 'vāyo' သဒ္ဒါ ကဲ့သို့ 'vāyu' သဒ္ဒါကိုလည်း မနောဂဏာဒိသဒ္ဒါတို့၌ အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်ပါလော" ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာအံ့။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား -


‘‘Vāyu vāyo’’ti etesu, pacchimoyeva icchito;

Manogaṇādīsu nādi, ādiggahavasenidha.

"Vāyu၊ vāyo" ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့တွင် နောက်ဖြစ်သော "vāyo" သဒ္ဒါကိုသာလျှင် မနောဂဏာဒိသဒ္ဒါတို့၌ အလိုရှိအပ်၏။ ဤအရပ်၌ "အာဒိ" ဟူသော စကားကို ယူခြင်းကြောင့် အစဖြစ်သော "vāyu" သဒ္ဒါကိုမူကား အလိုမရှိအပ်။


‘‘Manodhātu vāyodhātu’’, iccādīni padāni hi;

Akārantavaseneva, majjhokārāni sijjhare.

"Manodhātu၊ vāyodhātu" စသော ပုဒ်တို့သည် အကာရန္တသဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလယ်၌ "သြ" ကာရံရှိသော ရုပ်များအဖြစ် ပြီးစီးကုန်၏။


Vāyusaddamhi gahite, ādiggahavasenidha;

‘‘Vāyodhātū’’ti omajjhaṃ, rūpameva na hessati.

ဤအရပ်၌ "အာဒိ" ဟူသော စကားကို ယူခြင်းကြောင့် "vāyu" သဒ္ဒါကို သိမ်းယူခဲ့သော်၊ အလယ်၌ "သြ" ကာရံရှိသော "vāyodhātu" ဟူသော ရုပ်သည်ပင် ဖြစ်လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။


Yathā hi āyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ;

‘‘Āyusā ekaputta’’nti, manasādipadaṃ viya.

သာဓကအားဖြင့် - "āyusā ekaputtaṃ" ဟူ၍ "āyu" သဒ္ဒါ၏ ရုပ်သည် "manasā" စသော ပုဒ်ကဲ့သို့ "သ" အာဂုံရှိသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ -


Na tathā vāyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ;

Tasmā manogaṇādimhi, tasso’kāso na vijjati.

ထိုသို့ "vāyu" သဒ္ဒါ၏ ရုပ်သည် "သ


Tathā hi ‘‘vāyati iti, vāyo’’ iti garū vaduṃ;

‘‘Vāyodhātū’’ti etassa, padassatthaṃ tahiṃ tahiṃ.

ထိုသို့ဖြစ်၍ ဆရာတို့သည် ‘တိုက်ခတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝါယောမည်၏’ ဟု ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌ ‘ဝါယောဓာတု’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Yattha pathavī ca āpo ca, tejo vāyo na gādhati;

Ettha āpādikaṃ sadda-ttikaṃ manogaṇādike.

အကြင် (နိဗ္ဗာန်) ၌ မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီး တို့သည် မသက်ဝင် (မတည်) နိုင်ကုန်၊ ထိုအရပ်၌ (ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသော အနက်၌) ‘အာပါဒိက’ အစရှိသော သဒ္ဒါသုံးခုတို့သည် မနောဂဏ်အစရှိသော အစု၌ ပါဝင်ကုန်၏။


Idampi manogaṇādikalakkhaṇaṃ. Ettha manogaṇādikā dvidhā bhijjanti bila padādito āpādito ca. Evaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

ဤသည်လည်း မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ထိုမနောဂဏ်အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ‘ဗိလ’၊ ‘ပဒ’ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အာပါဒိ’ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးပြားကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ လက္ခဏာကို မရှုပ်မထွေး၊ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်း မရှိ၊ အရှုပ်အထွေးကင်းလျက် ကောင်းစွာ ပြဆိုအပ်ပြီးပြီ။


Atha amanogaṇalakkhaṇaṃ kathayāma –

ထိုမှတစ်ပါး အမနောဂဏ် (မနောဂဏ်မဟုတ်သည်) ၏ လက္ခဏာကို ဟောကြားပေအံ့–


Ye ca nāvisaye sontā, ye ca smāvisaye siyuṃ;

Saddā evaṃpakārā te, amanogaṇasaññitā.

အကြင်သဒ္ဒါတို့သည် ‘ဏာ’ ဝိဘတ်၏ အရာ၌လည်းကောင်း၊ ‘သ္မာ’ ဝိဘတ်၏ အရာ၌လည်းကောင်း ‘သော’ အဆုံးရှိကုန်၏၊ ထိုသို့သော သဘောရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့ကို ‘အမနောဂဏ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Ke [Pg.161] te? Atthabyañjanakkharasaddādayo ceva dīghorasaddā ca. Etesu hi atthasaddādīnaṃ nāvacanaṭṭhāne ‘‘atthaso byañjanaso akkharaso suttaso upāyaso sabbaso ṭhānaso’’tiādīni sontāni rūpāni bhavanti. Dīghorasaddānaṃ pana smāvacanaṭṭhāne ‘‘dīghaso oraso’’ti sontāni rūpāni bhavanti. Idaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ.

ထိုသဒ္ဒါတို့ကား အဘယ်နည်း? အတ္ထ၊ ဗျဉ္ဇန၊ အက္ခရ သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့နှင့် ဒီဃ၊ ဥရ သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် အတ္ထသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့အား ‘ဏာ’ ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ‘အတ္ထသော၊ ဗျဉ္ဇနသော၊ အက္ခရသော၊ သုတ္တသော၊ ဥပါယသော၊ သဗ္ဗသော၊ ဌာနသော’ အစရှိသည်ဖြင့် ‘သော’ အဆုံးရှိသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒီဃသဒ္ဒါ၊ ဥရသဒ္ဒါတို့အားမူကား ‘သ္မာ’ ဝိဘတ်၏ အရာ၌ ‘ဒီဃသော၊ ဥရသော’ ဟု ‘သော’ အဆုံးရှိသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား အမနောဂဏ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။


Aparampi bhavati –

တစ်ပါးသော လက္ခဏာလည်း ရှိသေး၏–


Sabbathā vinimuttā ye, sā so syantādibhāvato;

Evaṃvidhāpi te saddā, amanogaṇasaññitā.

‘သာ’ ဝိဘတ်၊ ‘သော’ ဝိဘတ်၊ ‘သိ’ အစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အဖြစ်မှ ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် လွတ်ကင်းကုန်သော အကြင်သဒ္ဒါတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသို့သော သဘောရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ‘အမနောဂဏ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Ke te? ‘‘Puriso kaññā citta’’miccādayo. Idampi amanogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

ထိုသဒ္ဒါတို့ကား အဘယ်နည်း? ‘ပုရိသော၊ ကညာ၊ စိတ္တံ’ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်လည်း အမနောဂဏ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အမနောဂဏ်၏ လက္ခဏာကို မရှုပ်မထွေး၊ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်း မရှိ၊ အရှုပ်အထွေးကင်းလျက် ကောင်းစွာ ပြဆိုအပ်ပြီးပြီ။


Evaṃ dassitesu manogaṇalakkhaṇādīsu koci vadeyya ‘‘yadidaṃ tumhehi vuttaṃ ‘ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tū’tiādinā manogaṇādikalakkhaṇaṃ, tena ‘‘parosataṃ gomayaṃ godhano’’iccādīsu goparasaddādayopi manogaṇādikabhāvaṃ āpajjantīti? Nāpajjanti. Kasmāti ce? Yasmā –

ဤသို့ မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ လက္ခဏာကို ပြဆိုအပ်သည်ရှိသော် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ‘အသင်တို့သည် “အကြင်သဒ္ဒါတို့သည် သမတ်အစရှိသည် ဖြစ်လတ်သော် အလယ်၌ ဩကာရရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု အစရှိသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ လက္ခဏာသည် ရှိ၏။ ထိုလက္ခဏာဖြင့် “ပရောသတံ၊ ဂေါမယံ၊ ဂေါဓနံ” အစရှိသည်တို့၌ ဂေါသဒ္ဒါ၊ ပရသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည်လည်း မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သလော’ ဟု အကယ်၍ မေးငြားအံ့၊ မရောက်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ–


Ettha manogaṇādīnaṃ, antassottaṃ paṭiccidaṃ;

‘‘Majjhokārā’’ti vacanaṃ, vuttaṃ na tvāgamādikaṃ.

ဤ (ကျမ်း) ၌ မနောဂဏ်အစရှိသည်တို့၏ အဆုံး ‘သ’ အက္ခရာ၏ ဩကာရအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို စွဲ၍ ‘မဇ္ဈောကာရာ’ ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏၊ အာဂမ (အက္ခရာသစ်လာခြင်း) အစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သော ဩကာရကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည် မဟုတ်။


‘‘Parosataṃ gomaya’’nti-ādīsu amanogaṇo;

Pubbabhūtaṃ padaṃ ossā-gamattā’niccatāya ca.

‘ပရောသတံ’၊ ‘ဂေါမယံ’ အစရှိသည်တို့၌ ရှေ့၌ ဖြစ်သော ပုဒ်သည် ‘ဩ’ အက္ခရာ အာဂမလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မနောဂဏ်မဟုတ်သော အမနောဂဏ်သာ ဖြစ်၏။


Tasmā nāpajjanti. Iti sabbathāpi amanogaṇalakkhaṇaṃ nissesato dassitaṃ. Iccevaṃ manogaṇavibhāvanāyaṃ manogaṇo manogaṇādiko amanogaṇo cāti tidhā bhedo veditabbo.

ထို့ကြောင့် (မနောဂဏ်အဖြစ်သို့) မရောက်ကုန်။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် အမနောဂဏ်၏ လက္ခဏာကို အကြွင်းမဲ့ ပြဆိုအပ်ပြီးပြီ။ ဤသို့လျှင် မနောဂဏ်ကို ခွဲခြားပြသရာ၌ မနောဂဏ်၊ မနောဂဏာဒိ (မနောဂဏ်အစရှိသည်)၊ အမနောဂဏ် ဟု သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းကို သိအပ်၏။


Tattha [Pg.162] manogaṇe pariyāpannasaddānaṃ samāsaṃ patvā ‘‘abyaggamanaso naro, thiracetasaṃ kulaṃ, saddheyyavacasā upāsikātiādinā liṅgattayavasena aññathāpi rūpāni bhavanti. Ettha pana keci evaṃ vadanti ‘‘yadā manasaddo sakatthe avattitvā ‘abyaggo mano yassa soyaṃ abyaggamanaso, alīno mano yassa soyaṃ alīnamanaso’ti evaṃ aññatthe vattati, tadā purisanayeneva nāmikapadamālā labbhati, na manogaṇanayenā’’ti. Taṃ na gahetabbaṃ ubhinnampi yathārahaṃ labbhanato. Tathā hi visuddhimagge puggalāpekkhanavasena ‘‘khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso. Ajjhesanaṃ gahetvānā’’ti ettha manogaṇanayo dissati. Taṭṭīkāyampi ‘‘ajjhesito dāṭhānāga-ttherena thiracetasā’’ti manogaṇanayo dissati, tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Evaṃ vadantā ca te abyaggamanasaddādīnaṃ abyaggamanasaiccādinā sakārantapakatibhāvena ṭhapetabbabhāvaṃ vibbhantamativasena cintetvā sabbāsu vibhattīsu, dvīsu ca vacanesu purisanayena yojetabbataṃ maññanti. Evañca sati ‘‘guṇabhūsitacetaso, thiracetasā’’ti chaṭṭhīcatutthītatiyārūpāni nasiyuṃ, aññāniyeva anabhimatāni rūpāni siyuṃ. Yasmā siyuṃ, tasmā evaṃ aggahetvā ayaṃ viseso gahetabbo.

ထိုသုံးပါးတို့တွင် မနောဂဏ်၌ ပါဝင်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့သည် သမတ်သို့ ရောက်၍ ‘အဗျဂ္ဂမနသော နရော’၊ ‘ထိရစေတသံ ကုလံ’၊ ‘သဒ္ဓေယျဝစသာ ဥပါသိကာ’ အစရှိသည်ဖြင့် လိင်သုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော ရုပ်များသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏— ‘အကြင်အခါ၌ မနသဒ္ဒါသည် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အနက်၌ မတည်ဘဲ “မပျံ့လွင့်သော စိတ်သည် အကြင်သူအား ရှိ၏၊ ထိုသူသည် အဗျဂ္ဂမနသ ဖြစ်၏။ မတွန့်ဆုတ်သော စိတ်သည် အကြင်သူအား ရှိ၏၊ ထိုသူသည် အလီနမနသ ဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ တစ်ပါးသော အနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်သာ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ရအပ်၏၊ မနောဂဏ်၏ နည်းဖြင့် မရအပ်’ ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။ ထိုစကားကို မယူအပ်၊ နှစ်ပါးလုံးသော နည်းတို့သည်လည်း သင့်လျော်သလို ရနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်းသော အစွမ်းဖြင့် ‘ခန္တီ၊ သောရစ္စ၊ မေတ္တာ အစရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော စိတ်ရှိသောသူ၏ တောင်းပန်ခြင်းကို ခံယူ၍’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ မနောဂဏ်နည်းကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်၏ ဋီကာ၌လည်း ‘မြဲမြံသော စိတ်ရှိသော ဒါဌာနာဂထေရ်သည် တောင်းပန်အပ်သည် ဖြစ်၍’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ မနောဂဏ်နည်းကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ စကားကို မယူအပ်။ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်သော ထိုဆရာတို့သည်လည်း အဗျဂ္ဂမနသ သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့ကို ‘အဗျဂ္ဂမနသ’ အစရှိသည်ဖြင့် ‘သ’ အက္ခရာ အဆုံးရှိသော ပကတိအဖြစ်ဖြင့် ထားအပ်သော အဖြစ်ကို တွေဝေသောဉာဏ်ဖြင့် တွေးတောကြံစည်၍ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဝစနနှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း ပုရိသသဒ္ဒါနည်းဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ခဲ့သော် ‘ဂုဏဘူသိတစေတသော၊ ထိရစေတသာ’ ဟု ဆိုအပ်သော ဆဋ္ဌီ၊ စတုတ္ထီ၊ တတိယာ ဝိဘတ်ရုပ်တို့သည် မဖြစ်နိုင်ကုန်ရာ၊ မလိုလားအပ်သော အခြားသော ရုပ်များသာ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ အကြင်ကြောင့် မလိုလားအပ်သော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မယူဘဲ ဤထူးခြားချက်ကို ယူအပ်၏။


Yattha hi samāsavasena manasaddo cetasaddādayo ca sakatthe avattitvā aññatthe vattanti, tattha sakārāgamānaṃ padānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca yathārahaṃ labbhati. Nissakārāgamānaṃ pana purisanayeneva labbhati. Yattha pana samāsavisayeyeva manādisaddā sakatthe vattanti, tattha nissakārāgamānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca labbhati.

မှန်ပေ၏၊ အကြင်သမတ်၏ အစွမ်းဖြင့် မနသဒ္ဒါ၊ စေတသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် မိမိအနက်၌ မတည်ဘဲ တစ်ပါးသော အနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို (သမတ်ပုဒ်) ၌ ‘သ’ အက္ခရာ အာဂမရှိသော ပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာသည် ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မနောဂဏ်၌ မနသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို ရအပ်၏။ ‘သ’ အက္ခရာ အာဂမမရှိသော ပုဒ်တို့အားမူကား ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်သာ ရအပ်၏။ အကြင်သမတ်၏ အရာ၌သာလျှင် မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် မိမိအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို (သမတ်ပုဒ်) ၌ ‘သ’ အက္ခရာ အာဂမမရှိသော ပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာသည် ပုရိသသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မနောဂဏ်၌ မနသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်လည်းကောင်း ရအပ်၏။


Idāni [Pg.163] imassatthassa āvibhāvatthaṃ, saddagatīsu ca viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ yathāvuttānaṃ padānaṃ padamālā tidhā katvā dassayissāma – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamanaso naro’’ti evamaccantaṃ puggalāpekkhakassa imassa padassa –

ယခုအခါ ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါသွား (အသုံးအနှုန်း) တို့၌ ပညာရှိတို့ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှု ဖြစ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို သုံးမျိုးပြု၍ ပြသပေအံ့— ‘ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသောသူသည် ဗျာသတ္တမနသ ဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ အလွန်တရာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်းသော ဤပုဒ်၏—


Byāsattamanaso naro, byāsattamanasā narā. Byāsattamanasaṃ naraṃ, byāsattamanase nare. Byāsattamanasā, byāsattamanena narena, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanā, byāsattamanasmā, byāsattamanamhā narā, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanasi, byāsattamane, byāsattamanasmiṃ, byāsattamanamhi nare, byāsattamanesu naresu. Bho byāsattamanasa nara, bhavanto byāsattamanasā narāti nāmikapadamālā bhavati.

‘ဗျာသတ်တမနသော နရော၊ ဗျာသတ်တမနသာ နရာ။ ဗျာသတ်တမနသံ နရံ၊ ဗျာသတ်တမနသေ နရေ။ ဗျာသတ်တမနသာ၊ ဗျာသတ်တမနေန နရေန၊ ဗျာသတ်တမနေဟိ၊ ဗျာသတ်တမနေဘိ နရေဟိ။ ဗျာသတ်တမနသော၊ ဗျာသတ်တမနဿ နရဿ၊ ဗျာသတ်တမနာနံ နရာနံ။ ဗျာသတ်တမနာ၊ ဗျာသတ်တမနသ္မာ၊ ဗျာသတ်တမနမှာ နရာ၊ ဗျာသတ်တမနေဟိ၊ ဗျာသတ်တမနေဘိ နရေဟိ။ ဗျာသတ်တမနသော၊ ဗျာသတ်တမနဿ နရဿ၊ ဗျာသတ်တမနာနံ နရာနံ။ ဗျာသတ်တမနသိ၊ ဗျာသတ်တမနေ၊ ဗျာသတ်တမနသ္မိံ၊ ဗျာသတ်တမနမှိ နရေ၊ ဗျာသတ်တမနေသု နရေသု။ ဘော ဗျာသတ်တမနသ နရ၊ ဘဝန္တော ဗျာသတ်တမနသာ နရာ’ ဟူ၍ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။


Evaṃ sakārāgamassa labbhamānālabbhamānatā vavatthapetabbā. Ettha hi paṭhamādutiyāvibhattīnaṃ ekavacanabahuvacanaṭṭhāne ca tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ca yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā. Ayañca nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo.

ဤသို့လျှင် ‘သ’ အက္ခရာ အာဂမ၏ ရနိုင်၊ မရနိုင်သော အဖြစ်ကို သတ်မှတ်အပ်၏။ ဤပုဒ်မာလာ၌ ပထမ၊ ဒုတိယ ဝိဘတ်တို့၏ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အရာ၌လည်းကောင်း၊ တတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ ဝိဘတ်တို့၏ ဧကဝုစ် အရာ၌လည်းကောင်း အာဒေသသရ၊ ဝိဘတ်သရတို့ နောက်၌ ရှိသောကြောင့် သင့်လျော်သလို ‘သ’ အာဂမ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သိမ်မွေ့လှသဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Aparo nayo – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamano’’ti evampi puggalāpekkhakassa imassa padassa ‘‘byāsattamano naro, byāsattamanā narā. Byāsattamanaṃ nara’’ntiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā bhavati. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi. Aparopi nayo – ‘‘byāsatto ca so mano cāti byāsattamano’’ti evaṃ cittāpekkhakassapi imassa padassa ‘‘byāsattamano, byāsattamanā. Byāsattamanaṃ, byāsattamane. Byāsattamanasā, byāsattamanenā’’tiādinā manogaṇe mananayena nāmikapadamālā bhavati, ettha pana tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ [Pg.164] ekavacanaṭṭhāneyeva sāgamo bhavati ādesasaraparattā. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘alīnamanaso naro’’tiādīsupi ayaṃ tividho nayo veditabbo.

အခြားတစ်နည်းကား - 'ပြန့်လွင့်သောစိတ် ရှိသောသူသည် ဗျာသတ္တမနော မည်၏' (byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamano) ဟု ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်းသော ဤပုဒ်၏ 'byāsattamano naro, byāsattamanā narā၊ byāsattamanaṃ naraṃ' အစရှိသည်ဖြင့် ပုရိသနည်းအတိုင်းပင် နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။ ဤနည်း၌ကား အလုံးစုံသော အခါ၌လည်း သ-အာဂမ် မရှိချေ။ အခြားတစ်နည်းလည်းရှိသေး၏ - 'ပြန့်လွင့်လည်း ပြန့်လွင့်သော စိတ်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ဗျာသတ္တမနော မည်၏' (byāsatto ca so mano cāti byāsattamano) ဟု ဤသို့ စိတ်ကို ရည်ညွှန်းသော ဤပုဒ်၏လည်း 'byāsattamano, byāsattamanā၊ byāsattamanaṃ, byāsattamane၊ byāsattamanasā, byāsattamanenā' အစရှိသည်ဖြင့် မနောဂိုဏ်း၌ မနောနည်းအတိုင်း နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤနည်း၌ကား တတိယာ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီတို့၏ ဧကဝုစ်နေရာ၌သာလျှင် အာဒေသသရနှင့် ပရသရတို့၏ နောက်၌ရှိသောကြောင့် သ-အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ကဲ့သို့ပင် 'alīnamanaso naro' (မကျုံ့သောစိတ်ရှိသောသူ) စသည်တို့၌လည်း ဤသုံးပါးသောနည်းကို သိအပ်၏။


Napuṃsakaliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasā kulenā’’tiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ettha pana paṭhamādutiyātatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāneyeva yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā, ayampi nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo.

နပုံသကလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်ကား 'byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni၊ byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni၊ byāsattamanasā kulenā' အစရှိသည်ဖြင့် နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ပထမာ၊ ဒုတိယာ၊ တတိယာ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီတို့၏ ဧကဝုစ်နေရာတို့၌သာလျှင် အာဒေသသရနှင့် ဝိဘတ်သရတို့၏ နောက်၌ရှိသောကြောင့် သင့်လျော်သလို သ-အာဂမ် ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည်လည်း အလွန်သိမ်မွေ့လှသဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasā itthī’’ti evaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāneyeva sāgamaṃ vatvā tato ‘‘byāsattamanā, byāsattamanāyo itthiyo. Byāsattamanaṃ itthi’’nti kaññānayena yojetabbā. ‘‘Evaṃ saddheyyavacasā upāsikā, saddheyyavacāyo upāsikāyo. Saddheyyavacaṃ upāsika’’ntiādināpi. ‘‘Byāsattamanaṃ kulaṃ, byāsattamanā itthī’’tiādinā pana cittakaññānayena yojetabbā. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi.

ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော်ကား 'byāsattamanasā itthī' ဟု ဤသို့ ပထမာဧကဝုစ်နေရာ၌သာ သ-အာဂမ်ကို ပြု၍ ထိုမှတစ်ပါး 'byāsattamanā, byāsattamanāyo itthiyo၊ byāsattamanaṃ itthiṃ' ဟု ကညာနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'Evaṃ saddheyyavacasā upāsikā, saddheyyavacāyo upāsikāyo၊ saddheyyavacaṃ upāsikaṃ' စသည်တို့ဖြင့်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ 'Byāsattamanaṃ kulaṃ, byāsattamanā itthī' စသည်ဖြင့်မူကား စိတ္တနည်း၊ ကညာနည်းတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ကား အဘယ်သို့မျှ သ-အာဂမ် မရှိချေ။


Sotūnaṃ ñāṇappabhedajananatthaṃ aparāpi nāmikapadamālāyo dassayissāma sahanibbacanena – mano eva mānasaṃ, samussāhitaṃ mānasaṃ yassa soyaṃ samussāhitamānaso. ‘‘Samussāhitamānaso, samussāhitamānasā. Samussāhitamānasaṃ, samussāhitamānase. Samussāhitamānasenā’’ti purisanayena yojetabbā. Sundarā medhā assa atthīti sumedhaso. ‘‘Sumedhaso, sumedhasā. Sumedhasaṃ, sumedhase. Sumedhasenā’’ti purisanayena, evaṃ ‘‘bhūrimedhaso’’tiādīnampi. Tatrime payogā –

ကြားနာသူတို့အား ဉာဏ်အပြားကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ ဝိဂြိုဟ်နှင့်တကွ အခြားသော နာမ်ပဒမာလာတို့ကိုလည်း ပြပါအံ့ - 'မနောသည်ပင်လျှင် မာနသ (စိတ်) တည်း၊ ထက်သန်စေအပ်သော စိတ်ရှိသောသူသည် သမုဿာဟိတမာနသော (samussāhitamānaso) မည်၏'။ ၎င်းကို 'samussāhitamānaso, samussāhitamānasā၊ samussāhitamānasaṃ, samussāhitamānase၊ samussāhitamānasenā' ဟု ပုရိသနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ကောင်းသောပညာ ရှိသောသူသည် သုမေဓသော (sumedhaso) မည်၏'။ ၎င်းကိုလည်း 'sumedhaso, sumedhasā၊ sumedhasaṃ, sumedhase၊ sumedhasenā' ဟု ပုရိသနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤနည်းအတိုင်း 'bhūrimedhaso' (ကျယ်ပြောသောပညာရှိသောသူ) စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအရာ၌ အသုံးအနှုန်းတို့ကား -


‘‘Yaṃ [Pg.165] vadanti sumedhoti, bhūripaññaṃ sumedhasaṃ;

Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

ကျယ်ပြန့်သောပညာရှိတော်မူသော၊ သုမေဓသဟု ဆိုအပ်သော အကြင်မြတ်စွာဘုရားကို 'သုမေဓ' ဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။ ပိင်္ဂိယ... သင်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံမှ တစ်ခဏမျှသော်လည်း အဘယ်ကြောင့် ကင်း၍နေသနည်း။ ဂေါတမနွယ်ဝင် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကျယ်ပြန့်သောဉာဏ်ပညာ ရှိတော်မူကုန်၏။ ဂေါတမနွယ်ဝင် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကျယ်ပြန့်ကြီးမြတ်သော ပညာရှိတော်မူကုန်၏။


Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

ဗြာဟ္မဏ... အကျွန်ုပ်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံမှ တစ်ခဏမျှသော်လည်း ကင်း၍မနေပါ။ ဂေါတမနွယ်ဝင် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကျယ်ပြန့်သောဉာဏ်ပညာ ရှိတော်မူကုန်၏။ ဂေါတမနွယ်ဝင် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ကျယ်ပြန့်ကြီးမြတ်သော ပညာရှိတော်မူကုန်၏။


Itthiliṅge vattabbe ‘‘samussāhitamānasā sumedhasā’’ti rūpāni, napuṃsake vattabbe ‘‘samussāhitamānasaṃ sumedhasa’’nti rūpāni, kaññā cittanayena etesaṃ padamālā yojetabbā. Okārantapulliṅgaṭṭhāne itthiliṅgādivinicchayo nayappakāsanatthaṃ kato. Visesato hi okārantakathāyeva idhādhippetā. Apica loke nīti nāma nānappakārehi kathitā eva sobhati, ayañca sāsane nīti, tasmā nānappakārehi kathitāti.

ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'samussāhitamānasā sumedhasā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'samussāhitamānasaṃ sumedhasaṃ' ဟူ၍လည်းကောင်း ရုပ်များဖြစ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို ကညာနည်း၊ စိတ္တနည်းတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဩကာရန္တ ပုလ္လိင်နေရာ၌ ဣတ္ထိလိင် စသည်တို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို သဒ္ဒါနည်းလမ်းကို ပြသခြင်းငှာ ပြုလုပ်အပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤနေရာ၌ ဩကာရန္တ စကားကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် လောက၌ နီတိ (လမ်းညွှန်ချက်) မည်သည် အဖုံဖုံသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဟောပြောအပ်သည်ရှိသော်သာ တင့်တယ်၏။ ဤသည်လည်း သာသနာတော်၌ သဒ္ဒါနီတိ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဖုံဖုံသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်သတည်း။


Sabbāni nayato evaṃ, okārantapadānime;

Pulliṅgāni pavuttāni, sāsanatthaṃ mahesino.

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်အကျိုးငှာ ဤသို့ နည်းစနစ်အတိုင်း ဩကာရန္တပုဒ် ဖြစ်ကုန်သော ဤပုလ္လိင်အားလုံးကို ဟောကြားအပ်ကုန်ပြီ။


Viseso tesu kesañci, pāḷiyaṃ yo padissati;

Paccattavacanaṭṭhāne, pakāsessāmi taṃ’dhunā.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ပါဠိတော်၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသော အချို့သောပုဒ်တို့၏ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) နေရာ၌ ထူးခြားချက်ကို ယခုအခါ ပြသပါအံ့။


‘‘Vanappagumbe yatha phussitagge’’, itiādinayena hi;

Katthacodantapulliṅga-rūpāni aññathā siyuṃ.

စင်စစ်သော်ကား 'vanappagumbe yathā phussitagge' (ပွင့်သောဖျားရှိသော တောအုပ်ကဲ့သို့) စသော နည်းစနစ်အတိုင်း အချို့သော အကာရန္တ ပုလ္လိင်ရုပ်တို့သည် အခြားတစ်ပါးသော နည်းအားဖြင့် (ဧ-ကာရ ဖြစ်၍) ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


Paccattavacanicceva, tañca rūpaṃ pakāsaye;

‘‘Paccatte bhummaniddeso’’, iti bhāsanti kecana.

ထိုရုပ်ကို ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ဟုသာ ပြသရာ၏။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ပစ္စတ္တဝုစ်နေရာ၌ ဘုမ္မဝုစ် (သတ္တမီဝိဘတ်) ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။


Tatra kānici suttapadāni dassessāma – natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, pariyantakate saṃsāre, jīve sattame, na hevaṃ vattabbe, bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantīti. Imāni [Pg.166] ekavacanabahuvacanavasena dvidhā gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānañca ekārādeso veditabbo.

ထိုအရာ၌ အချို့သော သုတ္တန်ပုဒ်တို့ကို ပြပါအံ့ - 'natthi attakāre' (ကိုယ်တိုင်ပြုခြင်းမရှိ)၊ 'natthi parakāre' (သူတစ်ပါးပြုခြင်းမရှိ)၊ 'natthi purisakāre' (ယောကျ်ားတို့၏ လုံ့လပြုခြင်းမရှိ)၊ 'pariyantakate saṃsāre' (သံသရာသည် အဆုံးရှိ၏)၊ 'jīve sattame' (အသက်သည် ခုနစ်ခုမြောက်၌ ရှိ၏)၊ 'na hevaṃ vattabbe' (ဤသို့ မပြောဆိုအပ်)၊ 'bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantīti' (လူမိုက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့သည်လည်းကောင်း ကျင်လည်ပြေးသွားပြီးလျှင် ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုလတ္တံ့) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်တို့ကို ဧကဝုစ်နှင့် ဗဟုဝုစ် အားဖြင့် နှစ်မျိုးနှစ်စား ယူအပ်ကုန်၏။ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ဧကဝုစ်နှင့် ဗဟုဝုစ်တို့၌ 'ဧ' အက္ခရာ အာဒေသပြုခြင်းကို သိအပ်၏။


Ye pana ‘‘vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘yadi vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso, evañca sati ‘thāliyaṃ odanaṃ pacatī’ti ettha viya ādhārasutisambhavato ‘gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe’ti idaṃ kataratthaṃ jotetī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘na mayaṃ bho ‘vanappagumbeti idaṃ bhummavacana’nti vadāma, atha kho ‘paccattavacanassa bhummavacananiddeso’ti vadāmā’’ti. Evampi dosoyeva tumhākaṃ, nanu ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti etthāpi sampadānavacanassa bhummavacananiddesoti vuttepi saṅghassa dānakriyāya ādhārabhāvato ‘‘saṅghe’’ti vacanaṃ suṇantānaṃ ādhārasuti ca ādhāraparikappo ca hotiyeva. Na hi sakkā evaṃ pavattaṃ cittaṃ nivāretuṃ, tasmā ettha evaṃ pana viseso gahetabbo ‘‘paccattavacanassapi katthaci bhummavacanassa viya rūpaṃ hotī’’ti. Evañhi gahite na koci virodho. Īdisesu hi ṭhānesu niruttippabhedakusalo lokānukampako bhagavā paccattavacanavasena niddisitabbe sati evaṃ aniddisitvā lokassa sammohamuppādayanto viya kathaṃ bhummavacananiddesaṃ karissati, tasmā saddasāmaññalesamattaṃ gahetvā ‘‘bhummavacananiddeso’’ti na vattabbaṃ. Yadi saddasāmaññaṃ gahetvā bhummavacananiddesaṃ icchatha, ‘‘paccattekavacanassa upayogabahuvacananiddeso’’tipi icchitabbaṃ siyā.

အကြင်သူတို့သည်ကား 'vanappagumbe ဟူသည် ပစ္စတ္တဝုစ်နေရာ၌ ဘုမ္မဝုစ်ကို ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို 'အကယ်၍ vanappagumbe ဟူသည် ပစ္စတ္တဝုစ်နေရာ၌ ဘုမ္မဝုစ်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်ပါမူ၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် "thāliyaṃ odanaṃ pacati" (အိုး၌ ထမင်းချက်၏) ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ တည်ရာအနက် (အာဓာရ) ကို ကြားရခြင်းဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe" (နွေရာသီလတို့တွင် ပထမဖြစ်သော နွေလ၌) ဟူသော ဤပုဒ်သည် အဘယ်အနက်ကို ထင်ရှားစေသနည်း' ဟု မေးအပ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် 'အို-ချင်းတို့... အကျွန်ုပ်တို့သည် "vanappagumbe" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဘုမ္မဝုစ်ဟူ၍ မပြောဆိုကြပါ၊ စင်စစ်သော်ကား ပစ္စတ္တဝုစ်နေရာ၌ ဘုမ္မဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်း ဟူ၍သာ ပြောဆိုကြပါကုန်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ ဤသို့ပြောဆိုသော်လည်း သင်တို့အား အပြစ်ရှိသည်သာတည်း။ 'saṅghe gotami dehī' (ဂေါတမီ... သံဃာအား လှူဒါန်းလော့) ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း သမ္ပဒါန်ဝုစ်နေရာ၌ ဘုမ္မဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြောဆိုသော်လည်း သံဃာသည် အလှူပြုခြင်း၏ တည်ရာ (အာဓာရ) အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် 'saṅghe' ဟူသော စကားကို ကြားရသောသူတို့အား တည်ရာ (အာဓာရ) အဖြစ် ကြားရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ တည်ရာအဖြစ် ကြံဆခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ ဤသို့ဖြစ်ပွားသော စိတ်ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းချေ၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ပစ္စတ္တဝုစ်အားလည်း အချို့သောနေရာတို့၌ ဘုမ္မဝုစ်ကဲ့သို့ ရုပ်ဖြစ်တတ်၏' ဟူ၍ ဤသို့သော အထူးကိုသာ ယူအပ်၏။ ဤသို့ယူသော် တစ်စုံတစ်ခုသော ဆန့်ကျင်ဘက် မရှိချေ။ ဤကဲ့သို့သော နေရာတို့၌ နိရုတ္တိအပြား၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ လောကကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပစ္စတ္တဝုစ်အားဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဤသို့မညွှန်းဆိုဘဲ လောကသားတို့အား တွေဝေခြင်းကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့ အဘယ်ကြောင့် ဘုမ္မဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်းကို ပြုတော်မူအံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် အသံတူမျှရုံမျှကိုသာ ယူ၍ 'ဘုမ္မဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်း' ဟု မပြောဆိုအပ်ချေ။ အကယ်၍ အသံတူမျှခြင်းကို ယူ၍ ဘုမ္မဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်းကို အလိုရှိပါမူ၊ 'ပစ္စတ္တဧကဝုစ်နေရာ၌ ဥပယောဂဗဟုဝုစ်ညွှန်းဆိုခြင်း' ကိုလည်း အလိုရှိအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။


Apica tatheva ‘‘attakāre’’ti paccattavacanassa bhummavacananiddese sati ādhārasutisambhavato ‘‘attakārasmiṃ kiñci vatthu natthī’’ti anadhippeto attho siyā, na pana ‘‘attakāro natthī’’ti adhippeto attho. ‘‘Upayogabahuvacananiddeso’’ti gahaṇepi upayogatthassa natthisaddena [Pg.167] avattabbattā dosoyeva siyā, atthisaddādīnaṃ viya pana natthisaddassapi paṭhamāya yogato ‘‘attakāre’’ti idaṃ paccattavacanamevāti viññāyati. ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti etthāpi paccattavacanassa ‘‘bhummavacananiddeso’’ti vā ‘‘upayogavacananiddeso’’ti vā gahaṇe sati ‘‘bālā ca paṇḍitā cā’’ti ettakampi vattuṃ ajānanadoso siyā, ‘‘karissantī’’ti padayogato pana ‘‘bāle cā’’tiādi paccattavacanamevāti viññāyati. Yathā pana niggahītāgamavasenuccārite ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti pade paccattavacanassa ‘‘cakkhuṃ me dehi yācito’’ti ettha upayogavacanena sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti ‘‘udapādī’’tiākhyātena kathitattā, na pana vibhattivipallāsatthabhūto upayogavacanattho ‘‘udapādī’’tiākhyātena avacanīyattā, ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti hi bhagavatā vuttakāle ko ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti padaṃ parivattitvā atthamācikkhati, tathā ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīnampi paccattavacanānaṃ aparehi ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīhi bhummopayogavacanehi sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti, na itaravacanattho yathāpayogaṃ atthassa gahetabbattā. Iti ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ.

ထို့ပြင် ထို့အတူပင် “attakāre” ဟူသော ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ကို ဘုမ္မဝုစ် (သတ္တမီဝိဘတ်) အဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပါက တည်ရာ (အာဓာရ) အနက်သံ ပေါ်ပေါက်နိုင်သဖြင့် “မိမိကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်မှု၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထု မရှိ” ဟူသော မလိုလားအပ်သော (မရည်ရွယ်အပ်သော) အနက် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်၊ “မိမိကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်မှု (အတ္တကာရ) မရှိ” ဟူသော လိုလားအပ်သော အနက်ကား ဖြစ်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ “ဒုတိယဗဟုဝုစ်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ယူဆလျှင်လည်း ဒုတိယဝိဘတ်အနက်ကို “natthi” ဟူသော စကားလုံးနှင့် မတွဲဖက်အပ်သဖြင့် အပြစ်သာလျှင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်၊ သို့ရာတွင် “atthi” စသည်တို့ကဲ့သို့ပင် “natthi” ဟူသော စကားလုံးသည်လည်း ပထမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်ရသောကြောင့် “attakāre” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ပစ္စတ္တဝုစ်ကို “ဘုမ္မဝုစ် (သတ္တမီဝိဘတ်) ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သည်” ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ “ဥပယောဂဝုစ် (ဒုတိယဝိဘတ်) ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သည်” ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ယူဆပါက “bālā ca paṇḍitā cā” (လူမိုက်တို့နှင့် ပညာရှိတို့သည်) ဟု ဤမျှလောက်ပင် မပြောတတ်သော အပြစ် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်၊ “karissantī” ဟူသော ကြိယာပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ထားသဖြင့် “bāle cā” အစရှိသည်တို့သည် ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတအာဂုံလာခြင်းအားဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော “cakkhuṃ udapādī” ဟူသော ပုဒ်၌ ပစ္စတ္တဝုစ်သည် “cakkhuṃ me dehi yācito” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ်နှင့် အသံတူညီသော်လည်း “udapādī” ဟူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ကြားနာရသူအား ပစ္စတ္တဝုစ်အနက် (ကတ္တားအနက်) သာလျှင် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏၊ ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုတိယဝိဘတ်အနက်ကား မပေါ်လွင်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “udapādī” ဟူသော အာချာတ်ပုဒ်ဖြင့် ထိုအနက်ကို မဟောနိုင်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် “cakkhuṃ udapādī” ဟု ဟောတော်မူသောအခါ မည်သူက “cakkhuṃ udapādī” ဟူသော ပုဒ်ကို ပြောင်းလဲ၍ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပါသနည်း။ ထို့အတူပင် “bāle paṇḍite” အစရှိသော ပစ္စတ္တဝုစ်ပုဒ်တို့သည်လည်း အခြားသော “bāle paṇḍite” စသည်ဖြင့် ဘုမ္မဝုစ်၊ ဥပယောဂဝုစ်တို့နှင့် အသံတူညီကြသော်လည်း ကြားနာရသူအား ပစ္စတ္တဝုစ်အနက် (ပထမာအနက်) သာလျှင် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏၊ ကျန်ရှိသော ဝိဘတ်အနက်ကား ထင်ရှားမပေါ်လွင်ပေ၊ အနက်ကို သုံးစွဲပုံအလျောက်သာ ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် “vanappagumbe, bāle, paṇḍite” အစရှိသည်တို့သည် စင်ကြယ်သော ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) အဖြစ်သာလျှင် အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏၊ အသံတူရုံမျှဖြင့် ဘုမ္မဝုစ် သို့မဟုတ် ဥပယောဂဝုစ် အဖြစ် မယူဆအပ်ပေ။


Yaṃ panācariyena jātakaṭṭhakathāyaṃ –

ဆရာတော်သည် ဇာတကအဋ္ဌကထာ၌ -


‘‘Tayo giriṃ tiantaraṃ kāmayāmi,Pañcālā kuruyo kekake ca;

Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi,Tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanīta’’nti –

“တောသုံးတောင်၊ တိုင်းပြည်သုံးပြည်ဖြစ်သော ပဉ္စာလတိုင်း၊ ကုရုတိုင်းနှင့် ကေကကတိုင်းတို့ကို ငါအလိုရှိ၏၊ အို-ပုဏ္ဏား... ထိုထက်လွန်သော တိုင်းပြည်ကိုလည်း ငါအလိုရှိ၏၊ အို-ပုဏ္ဏား... တပ်မက်ခြင်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော ငါ့ကို ကုသပါလော့” ဟူ၍ -


Imassa [Pg.168] kāmanītajātakassa saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ, tena kekakassa raṭṭhaṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ vadanto ca so ‘‘purise passati, purise patiṭṭhita’’nti, ‘‘passāmi loke sadhane manusse’’ti ca ādīsu yebhuyyena ‘‘purise, loke, sadhane, manusse’’tiādīnaṃ upayogabahuvacanabhummekavacanabhāvena āgatattā paccattekavacanabahuvacanabhāvassa pana apākaṭattā yebhuyyappavattiṃ sandhāya ‘‘idampi tādisamevā’’ti maññamāno vadati maññe. Ācariyā hi katthaci attano ruciyāpi visuṃ visuṃ kathenti. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci – ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva ‘‘pañcālā, kuruyo’’ti sahajātapadāni viya, raṭṭhavācakattā pana ‘‘kuruyo’’ti padamiva bahuvacanavasena vuttaṃ. Na hi bhagavā ‘‘khattiyo, brāhmaṇo, vesso’’tiādīsu viya samānavibhattīhi niddisitabbesu sahajātapadesu pacchimaṃ upayogavacanavasena niddiseyya, yutti ca na dissati ‘‘pañcālā’’ti, ‘‘kuruyo’’ti paccattavacanaṃ vatvā ‘‘kekake’’ti upayogavacanassa vacane, tasmā ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva. Tathā hi sandhivisodhanavidhāyako ācariyo tādisānaṃ padānaṃ paccattavacanattaññeva vibhāvento sāmaṃ kate pakaraṇe ‘‘vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve’’ti āha, ṭīkāyampi ca tesaṃ paccattavacanabhāvameva vibhāvento ‘‘vanappagumbo, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo’’ti sādhanīyaṃ rūpaṃ patiṭṭhapetvā niggahītalopavasena akārokārānañca ekārādesavasena ‘‘vanappagumbe, sukhe, dukkhe, jīve’’ti rūpanipphattimāha. Sā pāḷinayānu kūlā. Kaccāyanācariyenapi pāḷinayaṃ nissāya ‘‘dvipade tulyādhikaraṇe’’ti paccattabahuvacanapadaṃ vuttaṃ. Tenāha vuttiyaṃ ‘‘dve padāni tulyādhikaraṇānī’’ti. ‘‘Dvipade tulyādhikaraṇe’’ti [Pg.169] ca idaṃ ‘‘aṭṭha nāgāvāsasatānī’’ti vattabbe ‘‘aṭṭha nāgāvāsasate’’ti padamiva vuccatīti daṭṭhabbaṃ.

ဤကာမနီတဇာတ်၏ အဖွင့်၌ “kekake cāti ပစ္စတ္တဝုစ်၌ ဥပယောဂဝုစ်၊ ထိုစကားလုံးဖြင့် ကေကကမင်း၏ တိုင်းပြည်ကို ပြ၏” ဟု ဟောကြားအပ်၏။ ထိုသို့ ဆိုတော်မူသော ထိုဆရာတော်သည် “purise passati, purise patiṭṭhitaံ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “passāmi loke sadhane manusse” ဟူ၍လည်းကောင်း အစရှိသည်တို့၌ များသောအားဖြင့် “purise, loke, sadhane, manusse” စသည်တို့သည် ဒုတိယဗဟုဝုစ်၊ သတ္တမီဧကဝုစ် အဖြစ်ဖြင့် လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပထမဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်သည် မထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ များသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “ဤပုဒ်သည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်” ဟု ထင်မှတ်၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်တန်ရာ၏။ ဆရာတော်တို့သည် အချို့နေရာ၌ မိမိတို့၏ အလိုအားဖြင့်လည်း သီးခြားစီ ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ငါတို့၏ အလိုတည်း - “kekake” ဟူသော ဤပုဒ်သည် “pañcālā, kuruyo” ဟူသော အတူတကွ ဖြစ်သော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) သာလျှင် ဖြစ်၏၊ တိုင်းပြည်ကို ဟောတတ်သော ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် “kuruyo” ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “khattiyo, brāhmaṇo, vesso” အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ တူညီသော ဝိဘတ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော၊ အတူတကွဖြစ်သော ပုဒ်တို့တွင် အဆုံးသတ်ပုဒ်ကို ဒုတိယဝိဘတ် အစွမ်းဖြင့် မညွှန်ပြရာ၊ “pañcālā” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “kuruyo” ဟူ၍လည်းကောင်း ပစ္စတ္တဝုစ်ကို ဆိုပြီး၍ “kekake” ဟူ၍ ဒုတိယဝိဘတ်ကို ဆိုရန် ယုတ္တိလည်း မမြင်ရပေ၊ ထို့ကြောင့် “kekake” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပစ္စတ္တဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် သန္ဓိသုတ်ကို ပြုပြင်ပေးတော်မူသော ဆရာတော်သည် ထိုသို့သော ပုဒ်တို့၏ ပစ္စတ္တဝုစ် အဖြစ်ကိုသာလျှင် ခွဲခြားပြသလျက် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုစုအပ်သော ကျမ်း၌ “vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ဋီကာ၌လည်း ထိုပုဒ်တို့၏ ပစ္စတ္တဝုစ် အဖြစ်ကိုသာလျှင် ခွဲခြားပြသလျက် “vanappagumbo, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo” ဟု ပြီးစရာရူပသိဒ္ဓိကို တည်ဆောက်ပြီးလျှင် နိဂ္ဂဟိတချေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကာရ ဩကာရတို့အား ဧကာရပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း “vanappagumbe, sukhe, dukkhe, jīve” ဟူသော ရုပ်ပြီးခြင်းကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားသည် ပါဠိနည်းနာနှင့် ညီညွတ်၏။ ကစ္စည်းဆရာတော်သည်လည်း ပါဠိနည်းနာကို မှီ၍ “dvipade tulyādhikaraṇe” ဟူသော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ပုဒ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဝုတ္တိ၌ “dve padāni tulyādhikaraṇānī” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “dvipade tulyādhikaraṇe” ဟူသော ဤပုဒ်ကို “aṭṭha nāgāvāsasatānī” ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ “aṭṭha nāgāvāsasate” ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Keci pana tesaṃ bhummekavacanattaṃ icchanti. Tattha yadi ‘‘vanappagumbe’’ti paccatte bhummavacanaṃ, ‘‘kekake’’ti ca paccatte upayogavacanaṃ, ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha ‘‘esese’’ti imānipi paccatte bhummavacanāni vā siyuṃ, upayogavacanāni vā. Yathetāni evaṃvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti, tathā ‘‘vanappagumbe, kekake’’tiādīnipi tathāvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti. Iccevaṃ sabbathāpi ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite, kekake’’ti, ‘‘viratte kosiyāyane, aṭṭha nāgāvāsasate, ke purise, esese’’ti evamādīnaṃ anekesaṃ purisaliṅgaitthiliṅganapuṃsakaliṅgasabbanāmaekavacanaanekavacanavasena sāsanavare ṭhitānaṃ padānaṃ nipphatti paccattekavacanaputhuvacanānamekārādesavaseneva bhavatīti avassamidaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Evaṃ ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanatā atīva sukhumā dubbiññeyyā, saddhena kulaputtena ācariye payirupāsitvā tadupadesaṃ sakkaccaṃ gahetvā jānitabbā. Buddhavacanasmiñhi saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti.

အချို့သော ဆရာတို့မူကား ထိုပုဒ်တို့၏ သတ္တမီဧကဝုစ်အဖြစ်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ အကယ်၍ “vanappagumbe” ဟူသော ပစ္စတ္တဝုစ်၌ သတ္တမီဝုစ် ဖြစ်ပါကလည်းကောင်း၊ “kekake” ဟူသော ပစ္စတ္တဝုစ်၌ ဒုတိယဝုစ် ဖြစ်ပါကလည်းကောင်း၊ “esese eke ekaṭṭhe” ဟူသော ဤနေရာ၌ “esese” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်လည်း ပစ္စတ္တဝုစ်၌ သတ္တမီဝုစ် သော်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဝုစ် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ဤပုဒ်တို့သည် ထိုသို့သော အရာမျိုး မဟုတ်ဘဲ စင်ကြယ်သော ပစ္စတ္တဝုစ်တို့သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “vanappagumbe, kekake” အစရှိသည်တို့သည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော အရာမျိုး မဟုတ်ဘဲ စင်ကြယ်သော ပစ္စတ္တဝုစ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်း “vanappagumbe, bāle, paṇḍite, kekake” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “viratte kosiyāyane, aṭṭha nāgāvāsasate, ke purise, esese” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော မြတ်သော သာသနာတော်၌ တည်ရှိကုန်သော၊ များစွာသော ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်၊ သဗ္ဗနမ်၊ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အစွမ်းဖြင့် တည်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ ပြီးစီးခြင်းသည် ပစ္စတ္တဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့၌ ဧကာရပြုခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဧကန်မလွဲ ဝန်ခံရပေလိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် “vanappagumbe, bāle, paṇḍite” အစရှိသည်တို့၏ စင်ကြယ်သော ပစ္စတ္တဝုစ် အဖြစ်သည် အလွန်သိမ်မွေ့၍ သိနိုင်ခဲလှ၏၊ သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးကောင်းသားသည် ဆရာသမားတို့ထံ ဆည်းကပ်၍ ထိုဆရာတို့၏ အဆုံးအမ ဩဝါဒကို ရိုသေစွာ ခံယူပြီးမှသာ သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်၌ အက္ခရာကို ကြံစည်လေ့လာတတ်သူတို့၏ ပညာမျက်စိ တွေဝေမိန်းမောရာ ဖြစ်သော၊ အသံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာဘော်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထူးခြားဆန်းပြားသော ပါဠိနည်းနာ အမျိုးမျိုးတို့ကို တွေ့မြင်နိုင်သောကြောင့်တည်း။


Tattha saddato tāva idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘virattā kosiyāyanī’’ti vattabbe ‘‘viratte kosiyāyane’’ti itthiliṅgapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘ko puriso’’ti vattabbe ‘‘ke purise’’ti sabbanāmikapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘kinnāmo te upajjhāyo’’ti vattabbe ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti samāsapadaṃ pulliṅgavisayaṃ dissati. Kiṃ nāmaṃ etassāti [Pg.170] konāmoti hi samāso. Tena ‘‘konāmā itthī, konāmaṃ kula’’nti ayampi nayo gahetabbo. ‘‘Kva te balaṃ mahārājā’’ti vattabbe ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kvasaddena īsakaṃ samānasutiko sattamiyanto kosaddo dissati, kva kosaddā hi aññamaññamīsakasamānasutikā. Tathā ‘‘idha hemantagimhesu, idha hemantagimhisu, na tenatthaṃ abandhi so, na tenatthaṃ abandhisū’’ti aññānipi yojetabbāni.

ထို (ဝါစနာမဂ္ဂ) တို့တွင် သဒ္ဒါ့အားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဤသည်ကား တွေဝေတတ်သော နေရာ (သံမုယှနဋ္ဌာန) ဖြစ်၏ - 'virattā kosiyāyanī' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'viratte kosiyāyane' ဟု ဣတ္ထိလိင် ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ကို တွေ့ရ၏။ 'ko puriso' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'ke purise' ဟု သဗ္ဗနာမ် ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ကို တွေ့ရ၏။ 'kinnāmo te upajjhāyo' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'konāmo te upajjhāyo' ဟု ပုလ္လိင်၌ဖြစ်သော သမာသ်ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ 'Kiṃ nāmaṃ etassa' (ဤသူ၏ အမည်သည် အဘယ်နည်း) ဟူသော အနက်ကြောင့် 'konāmo' ဟူ၍ သမာသ်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'konāmā itthī, konāmaṃ kulaṃ' ဟူသော ဤနည်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ 'Kva te balaṃ mahārājā' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'ko te balaṃ mahārājā' ဟု ဤနေရာ၌ 'kva' သဒ္ဒါနှင့် အနည်းငယ် အသံတူသော သတ္တမီဝိဘတ်အနက်ရှိသော 'ko' သဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏။ 'kva' နှင့် 'ko' သဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း အနည်းငယ် အသံတူကြသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ 'idha hemantagimhesu, idha hemantagimhisu, na tenatthaṃ abandhi so, na tenatthaṃ abandhisū' ဟူသော အခြားသော သာဓကတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Atthato pana idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘yaṃ na kañcanadvepiñcha, andhena tamasā gata’’nti ettha nakāro ‘‘kata’’nti iminā sambandhitabbo. Na katanti kataṃ viyāti attho. Ettha hi nakāro upamāne vattati, na paṭisedhe.

အနက်အားဖြင့်မူကား ဤသည်ကား တွေဝေတတ်သော နေရာ (သံမုယှနဋ္ဌာန) ဖြစ်၏ - 'yaṃ na kañcanadvepiñcha, andhena tamasā gata' ဟူသော ဤဂါထာ၌ 'na' အက္ခရာကို 'kata' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်အပ်၏။ 'Na kata' ဟူသည်မှာ 'ပြုလုပ်သကဲ့သို့' ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ 'na' သဒ္ဒါသည် ဥပမာအနက်၌ ဝတ် (အနက်ကိုပြ) ၏၊ ငြင်းပယ်ခြင်း (ပဋिသေဓ) အနက်၌ မဟုတ်ပေ။


‘‘Assaddho akataññū ca,Sandhicchedo ca yo naro;

Hatāvakāso vantāso,Sa ve uttamaporiso’’ti

'(သူတပါးစကားကို) မယုံကြည်တတ်သော (ကိုယ်တိုင်သိသော)၊ ကျေးဇူးကို မသိတတ်သော (ပြုအပ်သောကံ ကိလေသာမရှိသောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို သိသော)၊ သံသရာစပ်ကြောင်းကို ဖြတ်တတ်သော၊ အခွင့်ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော၊ တဏှာကို အန်ပြီးသော ထိုသူသည်သာလျှင် စင်စစ် အမြတ်ဆုံးသော ယောက်ျား (ဥတ္တမပုရိသ) မည်၏။' ဟူ၍


Evamādīnipi aññāni yojetabbāni.

ဤသို့စသော အခြားသော သာဓကတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Adhippāyato idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘taṇhaṃ asmimānaṃ sassatucchedadiṭṭhiyo dvādasāyatananissitaṃ nandirāgañca hantvā brāhmaṇo anīgho yātī’’ti vattabbepi tathā avatvā tamevatthaṃ gahetvā aññena pariyāyena

အလိုအဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဤသည်ကား တွေဝေတတ်သော နေရာ (သံမုယှနဋ္ဌာန) ဖြစ်၏ - 'တဏှာ၊ အသ္မိမာန၊ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒွါဒသအာယတနကို မှီသော နန္ဒီရာဂကိုလည်းကောင်း သတ်၍ ရဟန္တာ (ဗြာဟ္မဏ) သည် ဆင်းရဲကင်းလျက် သွားရ၏' ဟု ပြောအပ်ပါလျက်နှင့် ထိုသို့မပြောဘဲ ထိုအနက်ကိုပင် ယူ၍ အခြားသော ပရိယာယ်ဖြင့်


‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye;

Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti

'အမိ (တဏှာ) ကိုလည်းကောင်း၊ အဖ (အသ္မိမာန) ကိုလည်းကောင်း သတ်၍၊ မင်းနှစ်ပါး (သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အလုပ်အကျွေး (နန္ဒီရာဂ) နှင့်တကွ တိုင်းပြည် (ဒွါဒသအာယတန) ကိုလည်းကောင်း သတ်၍ (ဖျက်ဆီး၍)၊ ရဟန္တာ (ဗြာဟ္မဏ) သည် ဆင်းရဲကင်းလျက် သွားရ၏။' ဟူ၍


Vuttaṃ.

ဟောတော်မူအပ်၏။


‘‘Vanaṃ [Pg.171] chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ;

Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti

'ချစ်သားရဟန်းတို့... တော (ကိလေသာတော) ကို ခုတ်ကြကုန်လော့၊ သစ်ပင်ကို မခုတ်ကြလင့်၊ ဘေးသည် တောမှ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ကိလေသာတောကိုလည်းကောင်း၊ ကိလေသာစေးကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်၍ ကိလေသာတောမရှိသူ (နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သူ) ဖြစ်ကြကုန်လော့။' ဟူ၍လည်းကောင်း


Evamādīnipi aññāni yojetabbāni. Evaṃ buddhavacane saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti. Yathāha –

ဤသို့စသော အခြားသော သာဓကတို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဗုဒ္ဓဝစန၌ သဒ္ဒါ့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလိုအဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဉာဏ်မျက်စိကို တွေဝေစေတတ်သော နေရာဖြစ်ကုန်သော ပါဠိနည်းနာတို့သည် အထူးထူးအပြားပြား တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ကား -


‘‘Jānantā api saddasatthamakhilaṃ muyhanti pāṭhakkame,Yebhuyyena hi lokanītividhurā pāṭhe nayā vijjare;

Paṇḍiccampi pahāya bāhiragataṃ ettheva tasmā budho,Sikkheyyāmaladhammasāgaratare nibbānatitthūpage’’ti.

'သဒ္ဒါကျမ်းအားလုံးကို သိကြကုန်သော်လည်း ပါဠိတော်စဉ်၌ တွေဝေတတ်ကြကုန်၏။ များသောအားဖြင့် လောကနီတိနှင့် မတူညီသော (ထူးခြားသော) နည်းလမ်းတို့သည် ပါဠိတော်၌ ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် ပြင်ပ၌ ဖြစ်သော ပညာရှိအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်၍၊ နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်စေတတ်သော ဤစင်ကြယ်သော တရားတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကို ကူးကူးချင်း၌သာလျှင် သင်ယူလေ့လာရာ၏။' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Evaṃ pāḷinayānaṃ dubbiññeyyattā ‘‘vanappagumbe, bāle ca, paṇḍite cā’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ bhummopayogavacanehi tesaṃ samānasutikattepi paccattajotakattā. Samānasutikāpi hi saddā atthappakaraṇaliṅgasaddantarābhisambandhādivasena atthavisesajotakā bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Sīho gāyatī’’ti vutte ‘‘evaṃnāmako puriso’’ti attho viññāyati. ‘‘Sīho naṅguṭṭhaṃ cāletī’’ti vutte pana ‘‘migarājā’’ti viññāyati. Evaṃ atthavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Saṅgāme ṭhatvā ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘asso’’ti viññāyati. Rogisālāyaṃ pana ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘lavaṇa’’nti viññāyati. Evaṃ pakaraṇavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Issā’’ti vutte ‘‘evaṃnāmikā dhammajātī’’ti viññāyati. ‘‘Isso’’ti vutte pana ‘‘acchamigo’’ti viññāyati. Evaṃ liṅgavasena ekadesasamānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Ettha pana kiñcāpi ‘‘devadattaṃ pakkosa ghaṭadhārakaṃ [Pg.172] daṇḍadhāraka’’ntiādīsupi ghaṭadaṇḍādīni liṅgaṃ, tathāpi samānasutikādhikārattā na taṃ idhādhippetaṃ.

ဤသို့လျှင် ပါဠိနည်းနာတို့သည် သိနိုင်ခဲလှသဖြင့် 'vanappagumbe, bāle ca, paṇḍite ca' အစရှိသည်တို့သည် စင်ကြယ်သော ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) အဖြစ်ကိုသာ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏၊ အသံတူရုံမျှဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် သို့မဟုတ် ဒုတိယဝိဘတ် (ဘုမ္မောပယောဂဝစန) အဖြစ်ကို မယူအပ်ပေ။ သတ္တမီဝိဘတ် ဒုတိယဝိဘတ်တို့နှင့် ထိုပုဒ်တို့သည် အသံတူကြသော်လည်း ပဌမာဝိဘတ်ကို ပြတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသံတူသော သဒ္ဒါတို့သည်လည်း အနက်၊ ပတ်သက်ရာပတ်ဝန်းကျင် (ပကရဏ)၊ လိင်၊ အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနက်အထူးကို ပြတတ်ကုန်၏။ ၎င်းသည် မည်သို့နည်း? 'Sīho gāyati' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ဤအမည်ရှိသော ယောက်ျား' ဟူသော အနက်ကို သိရ၏။ 'Sīho naṅguṭṭhaṃ cāleti' ဟု ဆိုအပ်သော်မူကား 'သားမင်း (ခြင်္သေ့)' ဟု သိရ၏။ ဤသို့ အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော သဒ္ဒါတို့၏ အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ စစ်မြေပြင်၌ ရပ်လျက် 'sindhavamānehi' ဟု ဆိုအပ်သော် 'မြင်း' ဟု သိရ၏။ ဆေးရုံ၌မူကား 'sindhavamānehi' ဟု ဆိုအပ်သော် 'သိန္ဓောဆား' ဟု သိရ၏။ ဤသို့ ပကရဏ (ပတ်သက်ရာအကြောင်းအရာ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော သဒ္ဒါတို့၏ အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ 'Issā' ဟု ဆိုအပ်သော် 'မနာလိုခြင်းဟူသော ဤအမည်ရှိသော တရားသဘော' ဟု သိရ၏။ 'Isso' ဟု ဆိုအပ်သော်မူကား 'ဝက်ဝံ' ဟု သိရ၏။ ဤသို့ လိင်၏ စွမ်းအားဖြင့် အသံတစ်စိတ်တစ်ဒေသတူသော သဒ္ဒါတို့၏ အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ 'devadattaṃ pakkosa ghaṭadhārakaṃ daṇḍadhārakaṃ' အစရှိသည်တို့၌လည်း အိုး၊ တုတ် စသည်တို့သည် လက္ခဏာ (လိင်) ဖြစ်သော်လည်း၊ အသံတူသော သဒ္ဒါတို့၏ အခွင့်ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ၎င်းကို အလိုမရှိအပ်ပေ။


‘‘Issā uppajjatī’’ti ca ‘‘issā purisamanubandhiṃsū’’ti ca vutte pana sabbathā samānasutikānaṃ saddantarābhisambandhavasena yathāvuttaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘sīho bhikkhave migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamatī’’ti vutte ‘‘migādhipo kesarasīho’’ti viññāyati. ‘‘Sīho samaṇuddeso, sīho senāpatī’’ti ca vutte pana ‘‘sīho nāma sāmaṇero, sīho nāma senāpatī’’ti viññāyati. Evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ paccattopayogatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ ālapanatthapaccattatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati, tasmā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’tiādīni bhummopayogavacanehi sadisattepisaddantarābhisambandhavasena suddhapaccattavacanānīti gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānaṃ eva hi ekārādesavasena evaṃvidhāni rūpāni bhavanti bhummopayogavacanāni viyāti. Nanu ca bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dissanato ‘ekārantampi pulliṅgaṃ atthī’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ, okārantabhāvogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantapulliṅgaṃ nāma natthi, tasmā pulliṅgānaṃ yathāvuttasattavidhatāyeva gahetabbāti.

'Issā uppajjati' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'issā purisamanubandhiṃsu' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်မူကား အလုံးစုံသော အသံတူသော သဒ္ဒါတို့သည် အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း (သဒ္ဒန္တရာဘိသမ္ဗန္ဓ) စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'sīho bhikkhave migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati' ဟု ဆိုအပ်သော် 'သားတို့၏အရှင် ကေသရာဇာခြင်္သေ့' ဟု သိရ၏။ 'Sīho samaṇuddeso'၊ 'sīho senāpatī' ဟု ဆိုအပ်သော်မူကား 'သီဟအမည်ရှိသော သာမဏေ၊ သီဟအမည်ရှိသော စစ်သူကြီး' ဟု သိရ၏။ ဤသို့လျှင်လည်း အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော သဒ္ဒါတို့၏ အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ 'Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte' ဟု ဆိုရာ၌လည်း ဤသို့လျှင် အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော်လည်း ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တ) နှင့် ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂ) အနက်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ'၊ 'aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca' ဟု ဆိုရာ၌လည်း ဤသို့လျှင် အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် အသံတူသော်လည်း အာလပနအနက်နှင့် ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တ) အနက်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်အထူးကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'vanappagumbe yatha phussitagge' အစရှိသည်တို့သည် သတ္တမီဝိဘတ် ဒုတိယဝိဘတ်တို့နှင့် တူသော်လည်း အခြားသဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် စင်ကြယ်သော ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) တို့ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ပဌမာဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့၌သာလျှင် ဧကာရအာဒေသ (ဧ-အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်း) စွမ်းအားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် ဒုတိယဝိဘတ်တို့ကဲ့သို့ ဤသို့သော ရုပ်မျိုးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အို-အချင်း... ဤသို့သော ရုပ်တို့ကို ပါဠိတော်၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'ဧကာရန္တ ဖြစ်သော ပုလ္လိင်လည်း ရှိ၏' ဟု ပြောအပ်သည် မဟုတ်ပါလော? မပြောအပ်ပေ၊ ထိုရုပ်တို့သည် ဩကာရန္တ၌ ပါဝင်သော အထူးသဖြင့် ပြီးသော ရုပ်များဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အာဒေသ (အက္ခရာပြောင်းလဲခြင်း) စွမ်းအားဖြင့် ပြီးရသောကြောင့် သီးခြား ဧကာရန္တပုလ္လိင် ဟူ၍ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ပုလ္လိင်တို့၏ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခုနစ်ပါးသော အပြားကိုသာလျှင် မှတ်ယူအပ်၏။


Keci [Pg.173] pana vadeyyuṃ ‘‘yāyaṃ purisasaddanayaṃ gahetvā ‘bhūto, bhūtā. Bhūta’ntiādinā sabbesamokārantapadānaṃ nāmikapadamālā vibhattā, tattha catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni kimatthaṃ na vuttānī’’ti? Visesadassanatthaṃ. Tādisāni hi catutthekavacanarūpāni pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ‘‘gatyatthakammani, nayanatthakammani, vibhattivipariṇāme, tadatthe cā’’ti saṅkhepato imesu catūsuyeva ṭhānesu, pabhedato pana sattasu ṭhānesu dissanti. Dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti, iti imaṃ visesaṃ dassetuṃ na vuttānīti. Nanu dānakriyāyoge ‘‘abhirūpāya kaññā deyyā’’ti catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato imasmimpi saddanītippakaraṇe ‘‘purisāya, bhūtāyā’’tiādīni vattabbāni, evaṃ sante kasmā ‘‘dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissantī’’ti vuttanti? Apāḷinayattā. ‘‘Abhirūpāya kaññā deyyā’’ti ayañhi saddasatthato āgato nayo, na buddhavacanato. Buddhavacanañhi patvā ‘‘abhirūpassa kaññā deyyā’’ti padarūpaṃ bhavissatīti. Nanu ca bho namoyogādīsupi catutthekavacanassa āyādeso dissatīti. Sāsanāvacarāpi hi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Keci pana –

အချို့သော ဆရာတို့သည် ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - "ဤယောက်ျားသဒ္ဒါနည်းကို ယူ၍ 'ဘူတော၊ ဘူတာ၊ ဘူတ' စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော အောကာရန်ပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ခွဲခြမ်းပြသရာ၌ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွသော ရုပ်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် မဟောသနည်း" ဟု။ ထူးခြားမှုကို ပြသခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကဲ့သို့သော စတုတ္ထီဧကဝုစ်ရုပ်တို့သည် ပါဠိနည်းနှင့် ပေါရာဏအဋ္ဌကထာနည်းတို့၌ စိစစ်စမ်းသပ်လတ်သော် အကျဉ်းအားဖြင့် 'ဂတျတ္ထကမ္မနိ (သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ကံ၌)၊ นယနတ္ထကမ္မနိ (ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ကံ၌)၊ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမေ (ဝိဘတ်ပြန်ခြင်း၌)၊ တဒတ္ထေ စ (ထိုအကျိုးငှာ အနက်၌)' ဟူသော ဤလေးပါးသော ဌာနတို့၌သာလည်းကောင်း၊ အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဌာနတို့၌လည်းကောင်း ထင်ရှားကုန်၏။ ပေးခြင်း (ဒါန)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ရောစန)၊ ဆောင်ခြင်း (ဓာရဏ)၊ နမောယောဂ (နမောပုဒ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း) စသော အပြားရှိသော သမ္ပဒါန်၏ အရာဌာနတစ်ခုခု၌မူကား မထင်ရှားကုန်။ ဤသို့လျှင် ဤထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာ မဟောအပ်ကုန်။ အချင်းတို့... ပေးခြင်းဟူသော ကိရိယာနှင့် ယှဉ်ရာ၌ "အဘိရူပါယ ကညာ ဒေယျာ" ဟု စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွသော ရုပ်ကို မြင်ရသောကြောင့် ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်း၌လည်း "ပုရိသာယ၊ ဘူတာယ" စသည်တို့ကို ပြောဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် "ဒါန၊ ရောစန၊ ဓာရဏ၊ နမောယောဂ စသော အပြား၌ သမ္ပဒါန်၏ အရာဌာနတစ်ခုခု၌မျှ မထင်ရှားကုန်" ဟု ဆိုအပ်သနည်း ဟု။ ပါဠိနည်းမဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ "အဘိရူပါယ ကညာ ဒေယျာ" ဟူသော ဤနည်းသည်ကား သဒ္ဒါကျမ်းမှ လာသောနည်း ဖြစ်၏၊ ဗုဒ္ဓဝစနမှ လာသည်မဟုတ်။ ဗုဒ္ဓဝစနသို့ ရောက်မူကား "အဘိရူပဿ ကညာ ဒေယျာ" ဟူသော ပုဒ်ရုပ်သာ ဖြစ်လတ္တံ့။ အချင်းတို့... နမောယောဂစသည်တို့၌လည်း စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ အာယအပြုသည် ထင်ရှားသည် မဟုတ်ပါလော။ သာသနာတော်၌ ကျင်လည်ကုန်သော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ပညာရှိတို့သည်ပင် "နမော ဗုဒ္ဓါယ" စသည်တို့ကို ဆို၍ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ အချို့မူကား -


‘‘Namo buddhāya buddhassa,Namo dhammāya dhammino;

Namo saṅghāya saṅghassa,Namokārena sotthi me’’ti ca,

"မြတ်စွာဘုရားအား (ဗုဒ္ဓါယ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဟု) ရှိခိုးပါ၏၊ တရားတော်အား (ဓမ္မာယ၊ ဓမ္မိနော ဟု) ရှိခိုးပါ၏၊ သံဃာတော်အား (သံဃာယ၊ သံဃဿ ဟု) ရှိခိုးပါ၏၊ ရှိခိုးခြင်းကြောင့် ငါ့အား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာပါစေသတည်း" ဟုလည်းကောင်း၊


‘‘Mukhe [Pg.174] sarasi samphulle, nayanuppalapaṅkaje;

Pādapaṅkajapūjāya, buddhāya satataṃ dade’’ti ca,

"မျက်နှာတည်းဟူသော ဖူးပွင့်သော ရေကန်၌၊ မျက်စိတည်းဟူသော ကြာညိုပန်းတို့၌၊ ခြေတော်ကြာပွင့်ကို ပူဇော်ခြင်းငှာ၊ မြတ်စွာဘုရားအား (ဗုဒ္ဓါယ) အမြဲမပြတ် လှူဒါန်းပါ၏" ဟုလည်းကောင်း၊


‘‘Naro naraṃ yācati kiñci vatthuṃ, narena dūto pahito narāyā’’ti ca gāthāracanampi kubbantīti? Saccaṃ, sāsanāvacarāpi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīnivatvā ratanattayaṃ vandanti, gāthāracanampi kubbanti, evaṃ santepi te saddasatthe kataparicayavasena saddasatthato nayaṃ gahetvā tathārūpā gāthāpi cuṇṇiyapadānipi abhisaṅkharonti, ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Ye pana saddasatthe akataparicayā antamaso bāladārakā, tepi aññesaṃ vacanaṃ sutvā kataparicayavasena ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti, ‘‘namo buddhassā’’ti vadantā pana appakatarā. Katthaci hi padese kumārake akkharasamayaṃ uggaṇhāpentā garū akkharānamādimhi ‘‘namo buddhāyā’’ti sikkhāpenti, na pana ‘‘namo buddhassā’’ti, evaṃ santepi pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ṭhapetvā gatyatthakammādiṭṭhānacatukkaṃ, pabhedato sattaṭṭhānaṃ vā dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede yattha katthaci sampadānavisaye catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni na dissanti, tasmā kehici abhisaṅkhatāni ‘‘namo buddhāya, buddhāya dānaṃ dentī’’ti padāni pāḷiṃ patvā ‘‘namo buddhassa, buddhassa dānaṃ dentī’’ti aññarūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ pana pāḷinayaaṭṭhakathānayānurūpena āyādesassa payogaracanā – ‘‘buddhāya saraṇaṃ gacchati, buddhaṃ saraṇaṃ gacchatī’’ti vā, ‘‘buddhāya nagaraṃ nenti, buddhaṃ nagaraṃ nentī’’ti vā, ‘‘buddhāya sakkato dhammo, buddhena sakkato dhammo’’ti vā, ‘‘buddhāya jīvitaṃ pariccajati, buddhassa atthāya jīvitaṃ pariccajatī’’ti vā, ‘‘buddhāya apenti aññatitthiyā, buddhasmā apenti aññatitthiyā’’ti vā[Pg.175], ‘‘buddhāya dhammatā, buddhassa dhammatā’’ti vā, ‘‘buddhāya pasanno, buddhe pasanno’’ti vā iti pabhedato imaṃ sattaṭhānaṃ vivajjetvā aññattha āyādeso na dissati. Tathā hi –

"လူသည် လူကို တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို တောင်း၏၊ လူသည် လူ့ထံသို့ (နရာယ - လူအား) တမန်ကို စေလွှတ်၏" ဟုလည်းကောင်း ဂါထာစပ်ဆိုခြင်းကိုပင် ပြုကြသည် မဟုတ်လော။ မှန်ပေ၏၊ သာသနာတော်၌ ကျင်လည်ကုန်သော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ပညာရှိတို့သည် "နမော ဗုဒ္ဓါယ" စသည်တို့ကို ဆို၍ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးကြကုန်၏၊ ဂါထာစပ်ဆိုခြင်းကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုသူတို့သည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ လေ့လာကျွမ်းကျင်ပြီးသော အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဒါကျမ်းမှ နည်းကိုယူ၍ ထိုသို့သော ဂါထာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စကားပြေ (စုဏ္ဏိယ) ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း စပ်ဆိုစီရင်ကြကုန်၏။ "နမော ဗုဒ္ဓါယ" စသည်တို့ကို ဆို၍ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ မလေ့လာမကျွမ်းကျင်ဖူးသော သူတို့သည်ကား အောက်ထပ်ဆုံးအားဖြင့် သူငယ်ကလေးတို့သည်ပင် အခြားသူတို့၏ စကားကို ကြားရ၍ လေ့လာဖူးသော အစွမ်းဖြင့် "နမော ဗုဒ္ဓါယ" စသည်တို့ကို ဆို၍ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးကြကုန်၏။ "နမော ဗုဒ္ဓဿ" ဟု ဆိုသူတို့ကမူ ပို၍ နည်းပါးကြကုန်၏။ အချို့သော အရပ်ဒေသ၌ သူငယ်တို့ကို အက္ခရာသင်ပုန်းကြီး သင်ကြားပေးကြကုန်သော ဆရာတို့သည် အက္ခရာတို့၏ အစ၌ "နမော ဗုဒ္ဓါယ" ဟု သင်ကြားပေးကြကုန်၏။ "နမော ဗုဒ္ဓဿ" ဟု မသင်ကြားပေးကြကုန်။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ပါဠိနည်းနှင့် ပေါရာဏအဋ္ဌကထာနည်းတို့၌ စိစစ်စမ်းသပ်လတ်သော် ဂတျတ္ထကမ္မစသော လေးပါးသော ဌာန သို့မဟုတ် အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဌာနကို ချန်လှပ်၍ ပေးခြင်း (ဒါန)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ရောစန)၊ ဆောင်ခြင်း (ဓာရဏ)၊ နမောယောဂ စသော အပြားရှိသော သမ္ပဒါန်၏ အရာဌာနတစ်ခုခု၌မျှ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွသော ရုပ်တို့ကို မတွေ့မြင်ရကုန်။ ထို့ကြောင့် အချို့သော ဆရာတို့သည် စပ်ဆိုအပ်သော "နမော ဗုဒ္ဓါယ၊ ဗုဒ္ဓါယ ဒါနံ ဒေန္တိ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည် ပါဠိတော်နည်းသို့ ရောက်သောအခါ "နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဒါနံ ဒေန္တိ" ဟု အခြားသော ပုဒ်ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ပါဠိနည်း၊ အဋ္ဌကထာနည်းနှင့် လျော်ညီစွာ အာယအပြု၏ ဝါကျစီစဉ်ပုံကား - "ဗုဒ္ဓါယ သရဏံ ဂစ္ဆတိ၊ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆတိ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ နဂရံ နေန္တိ၊ ဗုဒ္ဓံ နဂရံ နေန္တိ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ သက္ကတော ဓမ္မော၊ ဗုဒ္ဓေန သက္ကတော ဓမ္မော" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇတိ၊ ဗုဒ္ဓဿ အတ္ထာယ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇတိ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ အပေန္တိ အညတိတ္ထိယာ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ အပေန္တိ အညတိတ္ထိယာ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ ဓမ္မတာ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မတာ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဗုဒ္ဓါယ ပသန္နော၊ ဗုဒ္ဓေ ပသန္နော" ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ အပြားအားဖြင့် ဤခုနစ်ပါးသော ဌာနကို ဖယ်ချန်၍ အခြားသော အရပ်၌ အာယအပြုကို မတွေ့ရ။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ -


Pāṭhe mahānamakkāra-saṅkhāte sādhunandane;

Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati.

"သူတော်ကောင်းတို့အား နှစ်သက်စေတတ်သော မဟာနမက္ကာရဟု ဆိုအပ်သော ပါဌ်၌လည်းကောင်း၊ သမ္ပဒါန်အနက်ရှိသော နမောယောဂ၌လည်းကောင်း အာယအပြုကို မတွေ့မြင်ရ။"


Ettha mahānamakkārapāṭho nāma ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti pāṭho. Atrāpi āyādeso na dissati. Vammikasuttepi ‘‘namo karohi nāgassā’’ti evaṃ āyādeso na dissati. Ambaṭṭhasuttepi ‘‘sotthi bhadante hotu rañño, sotthi janapadassa’’. Evaṃ āyādeso na dissati.

"ဤ၌ မဟာနမက္ကာရပါဌ်ဟူသည် 'နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ' ဟူသော ပါဌ်တည်း။ ဤပါဌ်၌လည်း အာယအပြုကို မတွေ့မြင်ရ။ ဝမ္မိကသုတ်၌လည်း 'နမော ကရောဟိ နာဂဿ' ဟု ဤသို့ အာယအပြုကို မတွေ့မြင်ရ။ အမ္ဗဋ္ဌသုတ်၌လည်း 'သောတ္ထိ ဘဒန္တေ ဟောတု ရညော၊ သောတ္ထိ ဇနပဒဿ' ဟု ဤသို့ အာယအပြုကို မတွေ့မြင်ရ။"


‘‘Suppabuddha’’nti pāṭhassa, atthasaṃvaṇṇanāyapi;

Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati.

"'သုပ္ပဗုဒ္ဓံ' ဟူသော ပါဌ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက် (အဋ္ဌကထာ) ၌လည်းကောင်း၊ သမ္ပဒါန်အနက်ရှိသော နမောယောဂ၌လည်းကောင်း အာယအပြုကို မတွေ့မြင်ရ။"


Tathā hi

"ထိုစကား မှန်ပေ၏ -"


‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;

Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ buddhagatā satī’’ti

"'ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့သည် နေ့ရောညဉ့်ပါ အခါခပ်သိမ်း မြတ်စွာဘုရားသို့ ရှေးရှုသွားသော သတိရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ အမြဲမပြတ် ကောင်းစွာ နိုးကြားကုန်၏' ဟူသော"


Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhikassa putto guḷaṃ khipamāno buddhānussatiṃ āvajjetvā ‘namo buddhassā’ti vatvā guḷaṃ khipatī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Sagāthāvaggavaṇṇanāyampi dhanañjānīsuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tvaṃ ṭhitāpi nisinnāpi khipitvāpi kāsetvāpi ‘namo buddhassā’ti tassa muṇḍakassa samaṇakassa namakkāraṃ karosī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Tathā tattha tattha ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tassa [Pg.176] purisassa bhattaṃ na ruccati. Samaṇassa rocate saccaṃ, buddhassa chattaṃ dhāreti, buddhassa silāghate’’tiādinā āyādesavivajjito saddaracanāviseso dissati. Evaṃ dānarocanādīsu bahūsu sampadānavisayesu catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpaṃ na dissati.

"ဤပါဠိတော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူ၏ သားသည် ဂျင်ကို ပစ်လွှတ်လတ်သော် ဗုဒ္ဓါနုဿတိကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့၍ နမော ဗုဒ္ဓဿ ဟု ဆိုပြီးလျှင် ဂျင်ကို ပစ်လွှတ်၏' ဟု အာယအပြု ကင်းဆိတ်သော သဒ္ဒါအစီအစဉ်ထူးကို တွေ့မြင်ရ၏။ သဂါထာဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ ဓနဉ္ဇာနီသုတ်အဋ္ဌကထာ၌လည်း 'သင်သည် ရပ်လျက်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်လည်းကောင်း၊ နှာချေလျက်လည်းကောင်း၊ ချောင်းဆိုးလျက်လည်းကောင်း နမော ဗုဒ္ဓဿ ဟု ထိုဦးပြည်းရဟန်းတုအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုဘိ၏' ဟု အာယအပြု ကင်းဆိတ်သော သဒ္ဒါအစီအစဉ်ထူးကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့အတူ ထိုထိုအရပ်တို့၌ 'ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ ဒေတိ၊ တဿ ပုရိသဿ ဘတ္တံ န ရုစ္စတိ၊ သမဏဿ ရောစတေ သစ္စံ၊ ဗုဒ္ဓဿ ဆတ္တံ ဓာရေတိ၊ ဗုဒ္ဓဿ သိလာဃတေ' စသည်ဖြင့် အာယအပြု ကင်းဆိတ်သော သဒ္ဒါအစီအစဉ်ထူးကို တွေ့မြင်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ပေးခြင်း (ဒါန)၊ နှစ်သက်ခြင်း (ရောစန) စသော များစွာသော သမ္ပဒါန်၏ အရာဌာနတို့၌ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွသော ရုပ်ကို မတွေ့မြင်ရ။"


Gatyatthakammādīsu pana catūsu ṭhānesu dissati. Tathā hi ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti cettha gatyatthakammani dissati. Ettha hi ‘‘mūlaṃ paṭikasseyya, appo saggaṃ gacchatī’’ti ca attho. ‘‘Paṭikasseyyā’’ti cettha kasa gatiyanti dhātussa patiupasaggena visesitattā ‘‘ākaḍḍheyyā’’ti attho bhavati. ‘‘Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya netī’’ti ettha nayanatthakammani dissati. Ettha hi maṃ udakaṃ neti, attano vasanakasobbhaṃ pāpetīti attho. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha vibhattivipariṇāme dissati. Mama vacanato viramathāti hi nissakkavacanavasena attho. ‘‘Mahāgaṇāya bhattā me’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mama mahato haṃsagaṇassa bhattāti hi sāmivacanavasena attho. Mama haṃsarājāti cettha adhippāyo. ‘‘Asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mayaṃ dhanañcayassa rañño asakkatā ca bhavāmāti hi kattutthe sāmivacanaṃ. Tathā hi ‘‘dhanañcayassā’’ti vā ‘‘dhanañcayenā’’ti vā vattabbe evaṃ avatvā ‘‘dhanañcayāyā’’ti sampadānavacanaṃ dānakriyādikassa sampadānavisayassa abhāvato vibhattivipariṇāmeyeva yujjati, tasmā dhanañcayarājena mayaṃ asakkatā ca bhavāmāti attho gahetabbo. Aññampi vibhattivipariṇāmaṭṭhānaṃ maggitabbaṃ.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့၏ ကံစသော အရာလေးပါးတို့၌ကား တွေ့ရ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ 'mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī' ဟူသော ဤပါဠိ၌ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံ၌ တွေ့ရ၏။ ဤပါဠိ၌ 'mūlaṃ paṭikasseyya, appo saggaṃ gacchatī' ဟု အနက်ရ၏။ 'paṭikasseyyā' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ကသ ဂတိယံ' ဟူသော ဓာတ်ကို 'ပတိ' ဥပသာရဖြင့် ထူးခြားစေသောကြောင့် 'ဆွဲငင်ရာ၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya netī' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံ၌ တွေ့ရ၏။ ဤပါဠိ၌ 'ငါ့ကို ရေသို့ ဆောင်၏၊ မိမိနေထိုင်ရာ ချောက်သို့ ရောက်စေ၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'viramathāyasmanto mama vacanāyā' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမ) ၌ တွေ့ရ၏။ 'ငါ၏ စကားမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လော့' ဟု အပါဒါန်ဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) အစွမ်းဖြင့် အနက်ရသောကြောင့်တည်း။ 'mahāgaṇāya bhattā me' ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း၌ပင် တွေ့ရ၏။ 'ငါ၏ ကြီးစွာသော ဟင်္သာအပေါင်းအား ကျွေးမွေးသူ' ဟု ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝစန) အစွမ်းဖြင့် အနက်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ 'ငါ၏ ဟင်္သာမင်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'asakkatā casma dhanañcayāyā' ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း၌ပင် တွေ့ရ၏။ 'ငါတို့သည် ဓနဉ္ဇယမင်း၏ ပူဇော်ခြင်းကို မခံရကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ကတ္တားအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ 'dhanañcayassā' ဟုသော်လည်းကောင်း၊ 'dhanañcayenā' ဟုသော်လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်ပါလျက် ထိုသို့မပြောဘဲ 'dhanañcayāyā' ဟု သမ္ပဒါန်ဝိဘတ်ကို သုံးစွဲခြင်းသည် ပေးကမ်းခြင်း ကိရိယာစသည်ဖြစ်သော သမ္ပဒါန်၏ အရာမရှိခြင်းကြောင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့်သာ သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဓနဉ္ဇယမင်းသည် ငါတို့ကို ပူဇော်ခြင်း မပြုအပ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟူ၍ အနက်ကို ယူအပ်၏။ အခြားသော ဝိဘတ်ပြောင်းလဲရာ ဌာနကိုလည်း ရှာဖွေအပ်၏။


‘‘Virāgāya [Pg.177] upasamāya nirodhāyā’’tiādīni pana anekasahassāni āyādesasahitāni saddarūpāni tadatthe pavattanti. Aṭṭhakathācariyāpi hi dhammavinayasaddatthaṃ vaṇṇentā ‘‘dhammānaṃ vinayāya. Anavajjadhammatthañhesa vinayo, na bhavabhogādiattha’’nti tadatthavaseneva āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ payuñjiṃsu, evaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammani nayanatthakammani vibhattivipariṇāme tadatthe cāti imesu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye. Tathā hi niruttipiṭake ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ vuttaṃ, purisasaddādivasena pana tādisāni rūpāni na vuttāni tādisānaṃ saddarūpānaṃ yattha katthaci appavattanato. Kaccāyanappakaraṇepi hi ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa vuttiyaṃ ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Purisāyā’’ti vā ‘‘samaṇāyā’’ti vā ‘‘brāhmaṇāyā’’ti vā na vuttanti.

'virāgāya upasamāya nirodhāyā' အစရှိသော အာယအပြုနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အထောင်မကသော သဒ္ဒါထူးတို့သည် ထိုအနက် (တဒတ္ထ) ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း ဓမ္မဝိနယသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်သည်ရှိသော် 'dhammānaṃ vinayāya. Anavajjadhammatthañhesa vinayo, na bhavabhogādiattha' ဟု ထိုတဒတ္ထအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အာယအပြုနှင့်တကွဖြစ်သော သဒ္ဒါထူးကို သုံးစွဲတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် စတုတ္ထီဧကဝုစ်ဝိဘတ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွဖြစ်သော ရုပ်တို့ကို (၁) သွားခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၏ ကံ၊ (၂) ဆောင်ခြင်းအနက်ရှိသောဓာတ်၏ ကံ၊ (၃) ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း၊ (၄) တဒတ္ထ (ထိုအကျိုးငှာဖြစ်သော အနက်) တည်းဟူသော ဤဌာနလေးခုတို့၌သာ တွေ့ရကုန်၏၊ ပေးကမ်းခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း စသော ကွဲပြားမှုရှိသော အလုံးစုံသော သမ္ပဒါန်အရာ၌ကား မတွေ့ရကုန်။ ထိုစကား မှန်ပေ၏။ နိရုတ္တိပိဋက၌လည်း 'atthāyā ဟူသည် သမ္ပဒါန်ဝစနဖြစ်၏' ဟု အာယအပြုနှင့်တကွဖြစ်သော သဒ္ဒါထူးကို ဟောတော်မူ၏။ ပုရိသသဒ္ဒါစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား ထိုကဲ့သို့သောရုပ်တို့ကို မဟောတော်မူပေ၊ ထိုကဲ့သို့သော သဒ္ဒါထူးတို့သည် အရာခပ်သိမ်း၌ ဖြစ်လေ့မရှိသောကြောင့်တည်း။ ကစ္စာယနကျမ်း၌လည်း 'āya catutthekavacanassa tū' ဟူသော သုတ်၏ ဝုတ္တိ၌ 'atthāya hitāya sukhāya devamanussāna' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'purisāyā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'samaṇāyā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'brāhmaṇāyā' ဟူ၍လည်းကောင်း မဟောတော်မူပေ။


Ettha siyā – nanu bho tasseva vuttiyaṃ ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukhaṃ. Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadāti. Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti vuttattā ‘‘purisāya samaṇāya brāhmaṇāyā’’tiādīni padarūpāni nayato dassitāni, kevalaṃ pana mukhasaddayogato bahuvacanabhāvato vikappanato ca ‘‘purisāyā’’tiādīni na sijjhanti, mukhasaddayogādivirahite pana ṭhāne avassaṃ sijjhantīti? Ettha vuccate – ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukha’’nti vadanto ‘‘sace āyādeso bhaveyya[Pg.178], catutthiyā eva bhavati, na chaṭṭhiyā’’ti dassento ‘‘mukha’’nti padaṃ dassesi, na ca tena ‘‘mukhasaddaṭṭhāne detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade ṭhite āyādeso hotī’’ti dasseti. ‘‘Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadātī’’ti vadantopi ‘‘ekavacanasseva āyādeso hoti, na bahuvacanassā’’ti dasseti. ‘‘Dadātī’’ti idaṃ padaṃ ‘‘purisāna’’nti padassa sampadānavacanattaṃ ñāpetuṃ avoca, na ca ‘‘detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade sati catutthekavacanassa āyādeso hotī’’ti imamatthaṃ viññāpeti. ‘‘Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti ca vadantopi ‘‘sampadāneyeva vikappena āyādeso hotī’’ti viññāpeti, na dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ ñāpeti.

ဤနေရာ၌ ယိုကွင်းချက် ရှိနိုင်ပါ၏။ အို အချင်းတို့၊ ထိုသုတ်၏ ဝုတ္တိ၌ပင် 'catutthīti kimatthaṃ purisassa mukhaṃ. Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadāti. Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'purisāya, samaṇāya, brāhmaṇāyā' အစရှိသော ပုဒ်ရုပ်တို့ကို နည်းအားဖြင့် ပြအပ်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော။ မုခသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိကပ်ပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သက်သက်သာလျှင် 'purisāyā' စသည်တို့သည် မပြီးမြောက်နိုင်ကြကုန်၊ မုခသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းစသည်မှ ကင်းသောဌာန၌မူကား ဧကန်ပြီးမြောက်ကြကုန်၏ ဟု (ဆိုငြားအံ့)။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား - 'catutthīti kimatthaṃ purisassa mukha' ဟု ဆိုတော်မူသော ဆရာသည် 'အကယ်၍ အာယအပြုသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ စတုတ္ထီဝိဘတ်၌သာ ဖြစ်၏၊ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၌ မဖြစ်' ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် 'mukha' ဟူသော ပုဒ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် မုခသဒ္ဒါ၏ ဌာန၌ 'deti' အစရှိသော သမ္ပဒါန်၏ အရာဖြစ်သော ကိရိယာပုဒ် တည်ရှိသော် အာယအပြု ဖြစ်၏ ဟု ပြတော်မူသည်မဟုတ်။ 'ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadātī' ဟု ဆိုတော်မူသော ဆရာသည်လည်း 'ဧကဝုစ်ဝိဘတ်၌သာ အာယအပြုဖြစ်၏၊ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်၌ မဖြစ်' ဟူ၍ ပြတော်မူ၏။ 'dadātī' ဟူသော ဤပုဒ်ကို 'purisāna' ဟူသော ပုဒ်၏ သမ္ပဒါန်ဝိဘတ်အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုစကားဖြင့် 'deti' အစရှိသော သမ္ပဒါန်၏ အရာဖြစ်သော ကိရိယာပုဒ် ရှိလတ်သော် စတုတ္ထီဧကဝုစ်ဝိဘတ်၏ အာယအပြု ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို သိစေတော်မူသည်မဟုတ်။ 'vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā' ဟု ဆိုတော်မူသော ဆရာသည်လည်း 'သမ္ပဒါန်၌သာလျှင် ဝိကပ်အားဖြင့် အာယအပြု ဖြစ်၏' ဟု သိစေတော်မူ၏၊ ပေးလှူခြင်းစသော ကိရိယာကို အကြောင်းပြု၍ အာယအပြုကို ပြုလုပ်ရန် ညွှန်ပြတော်မူသည်မဟုတ်။


Yadi pana dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ siyā, vuttikārakena lakkhaṇassa vuttiyaṃ mūlodāharaṇeyeva ‘‘atthāya hitāyā’’ti tadatthapayogāni viya ‘‘purisāya dīyate’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Kasmāti ce? Buddhavacane porāṇaṭṭhakathāsu ca tādisassa payogassa abhāvā. Niruttipiṭake hi pabhinnapaṭisambhido so āyasmā mahākaccāno ‘‘purisassa dīyate’’ti āyādesarahitāniyeva rūpāni dasseti, ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti bhaṇantopi ca thero dānādikriyāpekkhaṃ akatvā catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpameva niddisi. Tena so payogo tadatthappayogoti viññāyati. Iti imehi kāraṇehi jānitabbaṃ ‘‘dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ na kata’’nti. Yajjevaṃ ‘‘atthāya hitāyā’’tiādīniyeva tadatthappayogāni ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa visayā bhaveyyuṃ, nāññānīti? Tanna, aññānipi visayāyeva tassa. Katamāni? ‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo [Pg.179] saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mamavacanāya, gaṇāya bhattā’’tiādīni. ‘‘Saggassa gamanena vā’’tiādīni pana vādhikārattā avisayāvāti.

အကယ်၍ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းစသော ကိရိယာကို အကြောင်းပြု၍ အာယအပြုကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဝုတ္တိဆရာသည် သုတ်၏ ဝုတ္တိ၌ မူလဥဒါဟရုဏ်၌သာလျှင် 'atthāya hitāyā' ဟူသော တဒတ္ထပယောဂတို့ ကဲ့သို့ 'purisāya dīyate' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်ရာ၏၊ သို့သော်လည်း မပြောဆိုပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား - ဗုဒ္ဓဝစန၌လည်းကောင်း၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း ထိုကဲ့သို့သော သုံးနှုန်းမှုမျိုး (ပယောဂ) မရှိသောကြောင့်တည်း။ နိရုတ္တိပိဋက၌ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ဖြစ်တော်မူသော အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် 'purisassa dīyate' ဟု အာယအပြု ကင်းသော ရုပ်တို့ကိုသာလျှင် ပြတော်မူ၏။ 'atthāyāti sampadānavacana' ဟု ဟောတော်မူသော မထေရ်သည်လည်း ပေးကမ်းခြင်းစသော ကိရိယာကို မငဲ့ကွက်ဘဲ စတုတ္ထီဧကဝုစ်ဝိဘတ်၏ အာယအပြုနှင့်တကွဖြစ်သော ရုပ်ကိုသာလျှင် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပယောဂသည် တဒတ္ထပယောဂ (ထိုအကျိုးငှာ သုံးစွဲသော ပယောဂ) ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် 'ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း စသော ကိရိယာကို အကြောင်းပြု၍ အာယအပြုကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း မပြုအပ်' ဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက 'atthāya hitāyā' အစရှိသော တဒတ္ထပယောဂတို့သည်သာလျှင် 'āya catutthekavacanassa tū' ဟူသော သုတ်၏ အရာ (ဝိသယ) ဖြစ်ကုန်ရာ၏၊ အခြားသော ပုဒ်တို့သည် မဖြစ်နိုင်ကြကုန်လော ဟု (ဆိုငြားအံ့)။ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ၊ အခြားသောပုဒ်တို့သည်လည်း ထိုသုတ်၏ အရာ (ဝိသယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ အဘယ်တို့နည်း ဟူမူ - 'mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mamavacanāya, gaṇāya bhattā' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'saggassa gamanena vā' စသည်တို့သည်မူကား 'ဝါ' အာဏာရှိသောကြောင့် အရာ (ဝိသယ) မဟုတ်ကြကုန်ဟု (မှတ်အပ်၏)။


Nanu ca bho evaṃ sante vuttikārakena mūlodāharaṇesu ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vatvā ‘‘mūlāya paṭikasseyyā’’tiādīnipi vattabbāni, kimudāharaṇe pana ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti vattabbanti? Saccaṃ, avacane kāraṇamatthi, taṃ suṇātha – ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti ettha hi ‘‘mūlāya, saggāyā’’ti padāni suddhasampadānavacanāni na honti gatyatthakammani vattanato, tasmā mūlodāharaṇesu na vuttāni. Tathā ‘‘dakāya netī’’ti ettha ‘‘dakāyā’’ti padaṃ nayanatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha pana ‘‘vacanāyā’’ti padaṃ nissakkavacanatthe vattanato, ‘‘gaṇāya bhattā’’ti ettha ‘‘gaṇāyā’’ti padaṃ sāmivacanatthe vattanato, ‘‘asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti ettha ‘‘dhanañcayāyā’’ti padaṃ kattuvasena sāmiatthe vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. Kimudāharaṇepi ‘‘saggassā’’ti padaṃ gamanasaddasannidhānato gatyatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti na vuttaṃ. Evañhettha vuttanayena buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisayeti daṭṭhabbaṃ.

အို-အရှင်တို့၊ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ ဝုတ္တိဆရာသည် မူလဥဒါဟရုဏ်တို့၌ 'atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ' ဟု ဆိုပြီးလျှင် 'mūlāya paṭikasseyya' အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်ရာ၏၊ အဘယ်ကြောင့် ကင်္ခါဥဒါဟရုဏ်၌မူ 'vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā' ဟု ဆိုရသနည်း။ မှန်ပေ၏၊ မဆိုခြင်း၌ အကြောင်းရှိ၏၊ ထိုအကြောင်းကို နာကြကုန်လော့။ 'mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati' ဟူသော ဤ၌ 'mūlāya, saggāya' ဟူသော ပုဒ်တို့သည် သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံအနက်၌ ရည်ညွှန်းသောကြောင့် စင်ကြယ်သော သမ္ပဒါန်ဟောပုဒ်များ မဟုတ်ကြကုန်، ထို့ကြောင့် မူလဥဒါဟရုဏ်တို့၌ မဆိုအပ်ကုန်။ ထို့အတူ 'dakāya neti' ဟူသော ဤ၌ 'dakāya' ဟူသော ပုဒ်သည် ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံအနက်၌ ရည်ညွှန်းသောကြောင့် စင်ကြယ်သော သမ္ပဒါန်ဟောပုဒ် မဟုတ်ဟု မဆိုအပ်။ 'viramathāyasmanto mama vacanāya' ဟူသော ဤ၌မူ 'vacanāya' ဟူသော ပုဒ်သည် အပါဒါန်အနက်၌ ရည်ညွှန်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'gaṇāya bhattā' ဟူသော ဤ၌ 'gaṇāya' ဟူသော ပုဒ်သည် သာမိ (ပိုင်ရှင်) အနက်၌ ရည်ညွှန်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'asakkatā casma dhanañcayāya' ဟူသော ဤ၌ 'dhanañcayāya' ဟူသော ပုဒ်သည် ကိရိယာ၏ သာမိ (ပိုင်ရှင်) အနက်၌ ရည်ညွှန်းသောကြောင့်လည်းကောင်း စင်ကြယ်သော သမ္ပဒါန်ဟောပုဒ် မဟုတ်ဟု မဆိုအပ်။ ကင်္ခါဥဒါဟရုဏ်၌လည်း 'saggassa' ဟူသော ပုဒ်သည် 'gamana' သဒ္ဒါ၏ အနီး၌ ရှိခြင်းကြောင့် သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံအနက်၌ ရည်ညွှန်းသဖြင့် စင်ကြယ်သော သမ္ပဒါန်ဟောပုဒ် မဟုတ်သောကြောင့် 'vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā' ဟု မဆိုအပ်။ ဤသို့လျှင် ဤ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာနည်းသို့ ရောက်၍ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ -āya အာဒေသနှင့်တကွသော ရုပ်များကို သွားခြင်းအနက်ရှိသော ကံအစရှိသော ဌာန ၄ မျိုးတို့၌သာ တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ ပေးလှူခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အစရှိသော အပြားရှိသော အလုံးစုံသော သမ္ပဒါန်နယ်ပယ်၌ မတွေ့မြင်ရဟု မှတ်အပ်၏။


Nanu ca bho ‘‘candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāyā’’ti dānappayoge catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato ‘‘rājakaññāya dīyate, rājakaññāya [Pg.180] ruccati alaṅkāro, rājakaññāya chattaṃ dhāreti, rājakaññāya namo karohi, rājakaññāya sotthi bhavatu, rājakaññāya silāghate’’tiādīhipi payogehi bhavitabbaṃ, atha kasmā ‘‘buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye’’ti vadathāti? Uppathamavatiṇṇo bhavaṃ, na hi bhavaṃ amhākaṃ vacanatthaṃ jānāti. Ayañhettha amhākaṃ vacanattho – sabbānipi itthiliṅgāni ekavacanavasena tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīṭhānesu samasamāni honti, appāni asamāni, tasmā tāni ṭhapetvā pulliṅganapuṃsakaliṅgesu purisādi cittādisaddānaṃ akārantapakatibhāve ṭhitānaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni buddhavacanādīsu dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti. Teneva hi ‘‘mūlāya, saggāya, dakāya, vacanāya, gaṇāyā’’tiādīni gatyatthakammādīsu tīsu ‘‘abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā’’ti evamādīni pana anekasatāni tiliṅgapadāni tadattheyevāti imesu catūsu ṭhānesu dissanti. ‘‘Deti, rocati, dhāretī’’tiādīsu pana suddhasampadānavisayesu na dissanti. Bhavanti catra –

အို-အရှင်တို့၊ 'candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāyā' ဟူသော ပေးလှူခြင်းပယောဂ၌ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ -āya အာဒေသနှင့်တကွသော ရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'rājakaññāya dīyate, rājakaññāya ruccati alaṅkāro, rājakaññāya chattaṃ dhāreti, rājakaññāya namo karohi, rājakaññāya sotthi bhavatu, rājakaññāya silāghate' အစရှိသော ပယောဂတို့သည်လည်း ဖြစ်အပ်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာနည်းသို့ ရောက်၍ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ -āya အာဒေသနှင့်တကွသော ရုပ်များကို သွားခြင်းအနက်ရှိသော ကံအစရှိသော ဌာန ၄ မျိုးတို့၌သာ တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ ပေးလှူခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အစရှိသော အပြားရှိသော အလုံးစုံသော သမ္ပဒါန်နယ်ပယ်၌ မတွေ့မြင်ရ' ဟု ဆိုပါသနည်း။ သင်သည် လမ်းမှားသို့ သက်ဝင်နေ၏၊ သင်သည် ငါတို့၏ စကားအနက်ကို မသိ။ ဤ၌ ငါတို့၏ စကားအနက်ကား— အလုံးစုံသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်တို့သည် ဧကဝုစ်အားဖြင့် တတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီဌာနတို့၌ အလွန်တူညီကြကုန်၏၊ တူညီမှုမရှိသော ပုဒ်တို့သည် နည်းပါးကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဣတ္ထိလိင်ပုဒ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၌ အကာရန္တပကတိအဖြစ်၌ တည်ကုန်သော 'purisa, citta' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ -āya အာဒေသနှင့်တကွသော ရုပ်များကို ဗုဒ္ဓဝစနစသည်တို့၌ ပေးလှူခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း အစရှိသော အပြားရှိသော သမ္ပဒါန်နယ်ပယ်၌ အဘယ်နေရာ၌မျှ မတွေ့ရကုန်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'mūlāya, saggāya, dakāya, vacanāya, gaṇāyā' အစရှိသည်တို့သည် သွားခြင်းအနက်စသော ဌာနသုံးခုတို့၌လည်းကောင်း၊ 'abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā' အစရှိသော အရာမကသော တိလိင်ပုဒ်တို့သည် ထိုအကျိုးငှာ အနက်၌လည်းကောင်း ဤဌာနလေးခုတို့၌ တွေ့မြင်ရကုန်၏။ 'deti, rocati, dhāretī' အစရှိသော စင်ကြယ်သော သမ္ပဒါန်နယ်ပယ်တို့၌မူ မတွေ့မြင်ရကုန်။ ဤအရာ၌ ဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏—


Catutthekavacanassa, āyādesena saṃyutaṃ;

Rūpaṃ anitthiliṅgānaṃ, ṭhānesu catusuṭṭhitaṃ.

စတုတ္ထီဧကဝုစ်၏ -āya အာဒေသနှင့် ယှဉ်သော ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သော ပုဒ်တို့၏ရုပ်သည် (အောက်ပါ) ဌာန ၄ မျိုးတို့၌ တည်၏။


Gatyatthakammani ceva, nayanatthassa kammani;

Vibhattiyā vipallāse, tadatthe cāti niddise.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံအနက်၌လည်းကောင်း၊ ဆောင်ယူခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်၏ ကံအနက်၌လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) ၌လည်းကောင်း၊ ထိုအကျိုးငှာ (တဒတ္ထ) အနက်၌လည်းကောင်း ဤသို့ ညွှန်ပြအပ်၏။


‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati’’;

Evaṃ gatyatthakammasmiṃ, diṭṭhamamhehi sāsane.

'Mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati' ဟူသော ဤသို့ သွားခြင်းအနက်ရှိသော ကံအနက်၌ တည်သော ရုပ်ကို သာသနာတော်၌ ငါတို့ တွေ့မြင်အပ်ပြီ။


‘‘Dakāya [Pg.181] neti’’ iccevaṃ, nayanatthassa kammani;

‘‘Vacanāyā’’ti nissakke, viramaṇappayogato.

'Dakāya neti' ဟူသော ဤသည်ကား ဆောင်ယူခြင်းအနက်၏ ကံအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'vacanāyā' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းပယောဂကြောင့် အပါဒါန် (နိဿက္က) အနက်၌ ဖြစ်၏။


‘‘Gaṇāya’’iti sāmismiṃ, ‘‘bhattā’’ti saddayogato;

‘‘Dhanañcayāyā’’ti padaṃ, kattutthe sāmisūcakaṃ.

'Gaṇāya' ဟူသော ပုဒ်သည် 'bhattā' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် သာမိ (ပိုင်ရှင်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'dhanañcayāyā' ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တားအနက်၌ သာမိကို ပြတတ်၏။


‘‘Asakkatā’’ti saddassa, yogatoti viniddise;

Añño cāpi vipallāso, maggitabbo vibhāvinā.

'Asakkatā' ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။ အခြားသော ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကိုလည်း ပညာရှိသည် ရှာဖွေအပ်၏။


‘‘Abhiññāya sambodhāya, nibbānāyā’’timāni tu;

Liṅgattayavaseneva, tadatthasmiṃ viniddise.

'Abhiññāya sambodhāya, nibbānāyā' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကိုမူ လိင်သုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအကျိုးငှာ (တဒတ္ထ) အနက်၌ ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Evaṃ pāṭhānulomena, kathito āyasambhavo;

Idantu sukhumaṃ ṭhānaṃ, cintetabbaṃ punappunaṃ.

ဤသို့ ပါဠိတော်အားလျော်စွာ -āya အာဒေသဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ ဤ သိမ်မွေ့နက်နဲသော အရာကို အဖန်ဖန် ကြံစည်အပ်၏။


Okārantavaseneva, nānānayasumaṇḍitā;

Padamālā mahesissa, sāsanatthaṃ pakāsitā.

အိုကာရန္တ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် များစွာသော နည်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ပဒမာလာကို သာသနာတော်အကျိုးငှာ ပြသအပ်ပြီ။


Imamatimadhurañce cittikatvā suṇeyyuṃ,Vividhanayavicittaṃ sādhavo saddanītiṃ;

Jinavaravacanete saddato jātakaṅkhaṃ,Kumudamiva’sinā ve suṭṭhu chindeyyumettha.

သူတော်ကောင်းတို့သည် အလွန်ချိုသာကာ နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းကို ရိုသေစွာ နာယူကြပါမူ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်၌ သဒ္ဒါနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယကို ဓားဖြင့် ကြာပန်းကို ဖြတ်သကဲ့သို့ ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းဖြင့် စင်စစ် ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်နိုင်ကြပေလိမ့်မည်။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ စကားလမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏ -


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ -


Savinicchayo okārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa

အဆုံးအဖြတ်နှင့်တကွသော အိုကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ်ရှိသော -


Nāmikapadamālāvibhāgo nāma

နာမ်ပဒမာလာ ဝိဘဂ် မည်သော -


Pañcamo paricchedo.

ငါးခုမြောက် ပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။


Akārantokārantatāpakatikaokārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

အကာရန္တ၊ အိုကာရန္တဖြစ်သော ပကတိရှိသော အိုကာရန္တပုလ္လိင်သည် ပြီးပြီ။


6. Ākārantapulliṅganāmikapadamālā

၆. အာကာရန္တပုလ္လိင် နာမ်ပဒမာလာ။


Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpesu abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ [Pg.182] vakkhāma – satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthari, satthāresu. Bho sattha, bho satthā, bhavanto satthāro.

ထိုမှတစ်ပါး ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ အာကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ်တို့တွင် 'လွှမ်းမိုးခြင်းငှာ အလိုရှိသူ' ဟူသော အနက်ရှိသော (သတ္ထာ) ဟူသော ဤပကတိရုပ်၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုအံ့ - satthā၊ satthā၊ satthāro။ satthāraṃ၊ satthāro။ satthārā၊ satthārehi၊ satthārebhi။ satthu၊ satthussa၊ satthuno၊ satthānaṃ၊ satthārānaṃ။ satthārā၊ satthārehi၊ satthārebhi။ satthu၊ satthussa၊ satthuno၊ satthānaṃ၊ satthārānaṃ။ satthari၊ satthāresu။ bho sattha၊ bho satthā၊ bhavanto satthāro။


Ayaṃ yamakamahātherena katāya cūḷaniruttiyā āgato nayo. Ettha ca niruttipiṭake ca kaccāyane ca ‘‘satthunā’’ti padaṃ anāgatampi gahetabbameva ‘‘dhammarājena satthunā’’ti dassanato. ‘‘Satthārā, satthunā, satthārehi, satthārebhī’’ti kamo ca veditabbo. Ettha ca asatipi atthavisese byañjanavisesavasena, byañjanavisesābhāvepi atthanānatthatāvasena saddantarasandassanaṃ niruttikkamoti ‘‘satthā’’ti padaṃ ekavacanabahuvacanavasena dvikkhattuṃ vuttanti veditabbaṃ. Niruttipiṭakādīsu pana ‘‘satthā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi na āgataṃ, tathāpi ‘‘avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷiyaṃ ‘‘avitakkitā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘satthā’’ti padassa paṭhamābahuvacanattaṃ avassamicchitabbaṃ. Tathā vattā, dhātā, gantādīnampi taggatikattā. Tathā niruttipiṭake ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanañca ‘‘satthussa, satthāna’’nti catutthīchaṭṭhekavacanabahuvacanāni ca āgatāni, cūḷaniruttiyaṃ pana na āgatāni. Tattha ‘‘mātāpitaro poseti. Bhātaro atikkamatī’’ti dassanato ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanarūpaṃ ayuttaṃ viya dissati. Kaccāyanādīsu ‘‘bho sattha, bho satthā’’ iti rassadīghavasena ālapanekavacanadvayaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake ‘‘bho sattha’’ itirassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bhavanto satthāro’’ti ārādesavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Cūḷaniruttiyaṃ [Pg.183] ‘‘bho sattha’’ iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho satthā’’ iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ lapitaṃ. Sabbametaṃ āgame upaparikkhitvā yathā na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.

ဤနည်းသည် ယမကမဟာထေရ် ပြုစီရင်အပ်သော စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ လာသောနည်း ဖြစ်သည်။ ဤစူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ ကစ္စည်းကျမ်း၌လည်းကောင်း 'satthunā' ဟူသောပုဒ်သည် (သီးခြား) မလာသော်လည်း 'dhammarājena satthunā' ဟူသော အသုံးကို တွေ့ရသောကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။ 'Satthārā, satthunā, satthārehi, satthārebhī' ဟူသော အစဉ်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤ၌လည်း အနက်ထူးခြားမှု မရှိသော်လည်း ဗျည်းထူးခြားမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းထူးခြားမှုမရှိသော်လည်း အနက်အမျိုးမျိုးဖြစ်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားပုဒ်ကို ပြသခြင်းသည် နိရုတ္တိ၏ အစဉ်ဖြစ်သောကြောင့် 'satthā' ဟူသောပုဒ်ကို ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ နိရုတ္တိပိဋက စသည်တို့၌မူ 'satthā' ဟူသော ပထမာဗဟုဝုစ်သည် မလာပေ။ မလာသော်လည်း 'avitakkitā maccumupabbajantī' ဟူသော ပါဠိတော်၌ 'avitakkitā' ဟူသော ပထမာဗဟုဝုစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် 'satthā' ဟူသော ပုဒ်၏ ပထမာဗဟုဝုစ်ဖြစ်သည်ကို မုချအလိုရှိအပ်၏။ ထို့အတူ vattā, dhātā, gantā စသည်တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ 'satthāre' ဟူသော ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ကိုလည်းကောင်း၊ 'satthussa, satthānaṃ' ဟူသော စတုတ္ထီ-ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြသော်လည်း၊ စူဠနိရုတ္တိ၌မူ မပြပေ။ ထိုစူဠနိရုတ္တိ၌ 'mātāpitaro poseti. Bhātaro atikkamatī' ဟူသော အသုံးကို တွေ့ရသောကြောင့် 'satthāre' ဟူသော ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ရုပ်သည် မသင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ကစ္စည်းစသော ကျမ်းတို့၌ 'bho sattha, bho satthā' ဟူ၍ ရဿ ဒီဃအားဖြင့် အာလပန ဧကဝုစ်နှစ်မျိုးကို ဟောတော်မူ၏။ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ 'bho sattha' ဟူ၍ ရဿအားဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို ဟောပြီးလျှင် 'bhavanto satthāro' ဟူ၍ အာရာဒေသအားဖြင့် အာလပနဗဟုဝုစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ စူဠနိရုတ္တိ၌ 'bho sattha' ဟူ၍ ရဿအားဖြင့် အာလပနဧကဝုစ်ကို ဟောပြီးလျှင် 'bho satthā' ဟူ၍ ဒီဃအားဖြင့် အာလပနဗဟုဝုစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤအလုံးစုံကို ပါဠိတော်၌ ကောင်းစွာစိစစ်၍ မဆန့်ကျင်ရအောင် ယူအပ်၏။


Idāni satthusaddassa yaṃ rūpantaraṃ amhehi diṭṭhaṃ, taṃ dassessāma – tathā hi ‘‘imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthūnaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘satthūna’’nti padaṃ diṭṭhaṃ, tasmā ayampi kamo veditabbo ‘‘satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ, satthūna’’nti. Abhibhavitā, abhibhavitā, abhibhavitāro. Abhibhavitāraṃ, abhibhavitāro. Abhibhavitārā, abhibhavitunā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ, abhibhavitūnaṃ. Abhibhavitārā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ. Abhibhavitari, abhibhavitāresu. Bho abhibhavita, bho abhibhavitā, bhavanto abhibhavitāro. Yathā panettha abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā satthunayena yojitā, evaṃ paribhavituādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā satthunayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘vattā, dhātā’’iccādīnaṃ padānaṃ vattudhātu iccādīni pakatirūpāni.

ယခုအခါ ငါတို့တွေ့မြင်ရသော သတ္ထုသဒ္ဒါ၏ အခြားသောရုပ်ထူးကို ပြသပါအံ့။ အဘယ်သို့နည်းဟူသော်- 'imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthūnaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā' ဟူသော ပါဠိတော်၌ 'satthūnaṃ' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏၊ ထို့ကြောင့် 'satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ, satthūnaṃ' ဟူသော ဤအစဉ်ကိုလည်း သိအပ်၏။ Abhibhavitā, abhibhavitā, abhibhavitāro။ Abhibhavitāraṃ, abhibhavitāro။ Abhibhavitārā, abhibhavitunā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi။ Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ, abhibhavitūnaṃ။ Abhibhavitārā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi။ Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ။ Abhibhavitari, abhibhavitāresu။ Bho abhibhavita, bho abhibhavitā, bhavanto abhibhavitāro။ ဤရုပ်တွက်ဇယား၌ 'abhibhavitu' ဟူသော ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို သတ္ထုသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ paribhavitu စသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်တူသော အခြားပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း နာမ်ပုဒ်မာလာကို သတ္ထုသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ ထိုနှင့်တူသော အခြားပုဒ်တို့မည်သည် 'vattā, dhātā' စသော ပုဒ်တို့၏ 'vattu, dhātu' စသော ပကတိရုပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။


Vattā dhātā gantā netā,Dātā kattā cetā tātā;

Chettā bhettā hantā metā,Jetā boddhā ñātā sotā.

ပြောဆိုတတ်သူ (ဝတ္တာ)၊ အဖန်တလဲလဲဖြစ်စေတတ်သူ (ဓာတာ)၊ သွားတတ်သူ (ဂန္တာ)၊ ဆောင်ယူတတ်သူ (နေတာ)၊ ပေးလှူတတ်သူ (ဒါတာ)၊ ပြုလုပ်တတ်သူ (ကတ္တာ)၊ စေခိုင်းတတ်သူ (စေတာ)၊ မွေးမြူတတ်သူ (တာတာ)၊ ဖြတ်တောက်တတ်သူ (ဆေတ္တာ)၊ ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ဘေတ္တာ)၊ သတ်တတ်သူ (ဟန္တာ)၊ တိုင်းတာတတ်သူ (မေတာ)၊ အောင်တတ်သူ (ဇေတာ)၊ သိတတ်သူ (ဗုဒ္ဓါ)၊ သိတတ်သူ (ညာတာ)၊ ကြားတတ်သူ (သောတာ)။


Gajjitā vassitā bhattā, mucchitā paṭisedhitā;

Bhāsitā pucchitā khantā, uṭṭhātokkamitā tatā.

ခြိမ်းခြောက်တတ်သူ (ဂဇ္ဇိတာ)၊ ရွာသွန်းတတ်သူ (ဝဿိတာ)၊ မွေးမြူတတ်သူ/လင် (ဘတ္တာ)၊ မိန်းမောတတ်သူ (မုစ္ဆိတာ)၊ တားမြစ်တတ်သူ (ပဋိသေဓိတာ)၊ ပြောဆိုတတ်သူ (ဘာသိတာ)၊ မေးမြန်းတတ်သူ (ပုစ္ဆိတာ)၊ သည်းခံတတ်သူ (ခန္တာ)၊ ထမြောက်တတ်သူ (ဥဋ္ဌာတာ)၊ သက်ဆင်းတတ်သူ (ဩက္ကမိတာ)၊ ပြန့်ပွားတတ်သူ (တတာ)။


Nattā [Pg.184] panattā akkhātā, sahitā paṭisevitā;

Netā vinetā iccādī, vattare suddhakattari.

မြေး (နတ္တာ)၊ မြစ် (ပနတ္တာ)၊ ဟောပြောသူ (အက္ခာတာ)၊ ဆောင်ထားသူ (သဟိတာ)၊ မှီဝဲသူ (ပဋိသေဝိတာ)၊ ဆောင်ယူသူ (နေတာ)၊ ဆုံးမသူ (ဝိနေတာ) စသည်တို့သည်လည်း ရှိကြကုန်၏။


Uppādetā viññāpetā, sandassetā pabrūhetā;

Bodhetādī caññe saddā, ñeyyā hetusmiṃ atthasmiṃ.

ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူ (ဥပ္ပါဒေတာ)၊ သိစေတတ်သူ (ဝိညာပေတာ)၊ ညွှန်ပြတတ်သူ (သန္ဒဿေတာ)၊ ကောင်းစွာပြောဆိုတတ်သူ (ပဗြူဟေတာ)၊ သိစေတတ်သူ (ဗောဓေတာ) အစရှိသော အခြားသော သဒ္ဒါတို့ကို ဟိတ်အနက် (hetu-attha) ၌ ရှိသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Kattā khattā nettā bhattā, pitā bhātātime pana;

Kiñci bhijjanti suttasmiṃ, taṃ pabhedaṃ kathessahaṃ.

ပြုလုပ်တတ်သူ (ကတ္တာ)၊ မင်းလုလင်/စော်ကဲ (ခတ္တာ)၊ ဆောင်ယူတတ်သူ (နေတ္တာ)၊ မွေးမြူတတ်သူ/လင် (ဘတ္တာ)၊ အဘ (ပိတာ)၊ ညီအစ်ကို (ဘာတာ) ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည်ကား သုတ်၌ အနည်းငယ် ကွဲပြားကြကုန်၏၊ ထိုကွဲပြားခြားနားပုံကို ငါဟောကြားအံ့။


Satthātiādīsu keci, upayogena sāminā;

Saheva niccaṃ vattanti, neva vattanti keci tu.

သတ္ထာ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့တွင် အချို့သော သဒ္ဒါတို့သည် ဥပယောဂဝိဘတ် (ဒုတိယ)၊ သာမိဝိဘတ် (ဆဋ္ဌီ) တို့နှင့်သာ အမြဲယှဉ်တွဲ၍ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အချို့မူကား ထိုသို့မဖြစ်ကြကုန်။


Tatra kattusaddādayo rūpantaravasena satthusaddato kiñci bhijjanti. Tathā hi ‘‘uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃvadā’’ti ettha ‘‘katte’’ti idaṃ ālapanekavacanarūpaṃ, evañhi ‘‘bho kattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Tena hi bho khatte yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkamā’’ti ettha ‘‘khatte’’ti idañcālapanekavacanarūpaṃ. Evampi ‘‘bho khattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Nette ujuṃ gate satī’’ti ettha ‘‘nette’’ti idaṃ sattamiyā ekavacanarūpaṃ, etampi ‘‘nettarī’’ti rūpato rūpantaraṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti ettha ‘‘bhattūsū’’ti idaṃ sattamiyā bahuvacanarūpaṃ. ‘‘Bhattāresū’’ti rūpato rūpantaraṃ, atra ‘‘bhattūsū’’ti dassanato, ‘‘mātāpitūsu paṇḍitā’’ti ettha ‘‘pitūsū’’ti dassanato ca ‘‘vattūsu dhātūsu gantūsu netūsu dātūsu kattūsū’’ti evamādinayopi gahetabbo. Ayaṃ nayo satthusaddepi icchitabbo viya amhe paṭibhāti.

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ကတ္တုသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ရုပ်ခြားနားခြင်းအားဖြင့် သတ္ထုသဒ္ဒါမှ အနည်းငယ် ကွဲပြားကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူသော်- 'uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃvadā' ဟူသော ပါဠိ၌ 'katte' ဟူသော ဤရုပ်သည် အာလပနဧကဝုစ်ရုပ် ဖြစ်၏၊ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် 'bho kattā' ဟူသော ရုပ်မှ ရုပ်ထူးမည်၏။ 'Tena hi bho khatte yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkamā' ဟူသော ပါဠိ၌ 'khatte' ဟူသော ဤရုပ်သည်လည်း အာလပနဧကဝုစ်ရုပ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း 'bho khattā' ဟူသော ရုပ်မှ ရုပ်ထူးမည်၏။ 'Nette ujuṃ gate satī' ဟူသော ပါဠိ၌ 'nette' ဟူသော ဤရုပ်သည် သတ္တမီဧကဝုစ်ရုပ် ဖြစ်၏၊ ဤရုပ်သည်လည်း 'nettari' ဟူသော ရုပ်မှ ရုပ်ထူးဖြစ်၏။ 'Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū' ဟူသော ပါဠိ၌ 'bhattūsū' ဟူသော ဤရုပ်သည် သတ္တမီဗဟုဝုစ်ရုပ် ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် 'bhattāresu' ဟူသော ရုပ်မှ ရုပ်ထူးဖြစ်၏။ ဤ၌ 'bhattūsu' ဟူသော အသုံးကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'mātāpitūsu paṇḍitā' ဟူသော ပါဠိ၌ 'pitūsu' ဟူသော အသုံးကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'vattūsu, dhātūsu, gantūsu, netūsu, dātūsu, kattūsu' စသည်ဖြင့် ဤနည်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ ဤနည်းသည် သတ္ထုသဒ္ဒါ၌လည်း အလိုရှိအပ်၏ဟု ငါတို့အား ထင်မြင်၏။


Pitā, pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitaro. Pitarā, pitunā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno[Pg.185], pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitarā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno, pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitari, pitaresu, pitūsu. Bho pita, bho pitā, bhavanto pitaro. Ettha pana ‘‘petyā, pitūna’’nti imaṃ nayadvayaṃ vajjetvā bhātusaddassa ca padamālā yojetabbā. Tattha ‘‘matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, anuññātosi mātāpitūhi, mātāpitūnaṃ accayenā’’ti ca dassanato pitusaddassa ‘‘petyā, pitūhi, pitūbhi. Pitūna’’nti rūpabhedo ca, ‘‘pitaro’’ iccādīsu rassattañca satthusaddato viseso. Tattha ca ‘‘petyā’’ti idaṃ ‘‘jantuyo, hetuyo, hetuyā, adhipatiyā’’ti padāni viya acinteyyaṃ pulliṅgarūpanti daṭṭhabbaṃ.

ပိတာ၊ ပိတာ၊ ပိတရော။ ပိတရံ၊ ပိတရော။ ပိတရာ၊ ပိတုနာ၊ ပေတျာ၊ ပိတရေဟိ၊ ပိတရေဘ比၊ ပိတူဟိ၊ ပိတူဘိ။ ပိတု၊ ပိတုဿ၊ ပိတုနော၊ ပိတာနံ၊ ပိတရာနံ၊ ပိတူနံ။ ပိတရာ၊ ပေတျာ၊ ပိတရေဟိ၊ ပိတရေဘိ၊ ပိတူဟိ၊ ပိတူဘိ။ ပိတု၊ ပိတုဿ၊ ပိတုနော၊ ပိတာနံ၊ ပိတရာနံ၊ ပိတူနံ။ ပိတရိ၊ ပိတရေသု၊ ပိတူသု။ ဘော ပိတ၊ ဘော ပိတာ၊ ဘဝန္တော ပိတရော။ ဤပိတုသဒ္ဒါဝါကျ၌မူ 'ပေတျာ၊ ပိတူနံ' ဟူသော ဤနည်းနှစ်မျိုးကို ဖယ်ချန်၍ ဘာတုသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာကို နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ ထိုပိတုသဒ္ဒါ၌ 'မတျာ စ ပေတျာ စ ကတံ သုသာဓု၊ အနုညာတောသိ မာတာပိတူဟိ၊ မာတာပိတူနံ အစ္စယေန' ဟူသော ပါဠိတော်သက်သေတို့ကြောင့် ပိတုသဒ္ဒါ၏ 'ပေတျာ၊ ပိတူဟိ၊ ပိတူဘိ၊ ပိတူနံ' ဟူသော ရုပ်ထူးပုံစံကွဲပြားခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ 'ပိတရော' စသည်တို့၌ ရဿဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း သတ္ထုသဒ္ဒါမှ ထူးခြားသော ဝိသေသဖြစ်၏။ ထိုရုပ်များတွင်လည်း 'ပေတျာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'ဇန္တုယော၊ ဟေတုယော၊ ဟေတုယာ၊ အဓိပတိယာ' ဟူသော ပုဒ်များကဲ့သို့ပင် ကြံဆရခက်သော ပုလ္လိင်ရုပ်ဟု မှတ်အပ်၏။


Codanā sodhanā cātra bhavati – satthā pitā iccevamādīni nipphannattamupādāya ākārantānīti ca, paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti ca tumhe bhaṇatha, ‘‘hetu satthāradassanaṃ. Amātāpitarasaṃvaḍḍho. Kattāraniddeso’’tiādīsu pana satthāra iccādīni kathaṃ tumhe bhaṇathāti? Etānipi mayaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti bhaṇāmāti. Nanu ca bho etāni akārantānīti? Na, ukārantāniyeva tāni. Nanu ca bho yo aṃ nādīni parabhūtāni vacanāni na dissanti yehi ukārantasaddānamantassa ārādeso siyā, tasmā akārantānīti? Na, īdise ṭhāne parabhūtānaṃ yo aṃ nādīnaṃ vacanānamanokāsattā. Tathā hi samāsavisayo eso. Samāsavisayasmiñhi acinteyyānipi rūpāni dissantīti. Evaṃ santepi bho ‘‘gāmato nikkhamatī’’ti payogassa viya asamāsavisaye ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti niddesapāḷidassanato ‘‘hetu [Pg.186] satthāradassana’’ntiādīsu satthāra iccādīni akārantānīti cintetabbānīti? Na cintetabbāni ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti etthāpi ukārantattā. Ettha hi asamāsattepi topaccayaṃ paṭicca satthusaddassa ukāro ārādesaṃ labhati. Yāni pana tumhe ukārassa ārādesanimittāni yo aṃnādīni vacanāni icchatha, tāni īdise ṭhāne viññūnaṃ pamāṇaṃ na honti. Kāni pana hontīti ce? Asamāsavisaye topaccayo ca samāsavisaye parapadāni ca parapadābhāve syādivibhattiyo cāti imāneva īdise ṭhāne ekantena pamāṇaṃ honti. Tathā hi dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ayaṃ nimmātāpitaroti imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthī’’ti ettha nimmātāpitaroti imassa samāsavisayattā simhi pare ukāro ārādesaṃ labhati, tato sissa okārādeso, iccetaṃ padaṃ pakatirūpavasena ukārantaṃ bhavati. Nipphannattamupādāya ‘‘puriso, urago’’ti padāni viya okārantañca bhavati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘mātā ca pitā ca mātāpitaro, natthi mātāpitaro etassāti nimmātāpitaro’’ti. Pakatirūpavasena hi ‘‘nimmātāpitu’’ iti ṭhite sivacanasmiṃ pare ukārassa ārādeso hoti. Katthaci pana dhammapadaṭṭhakathāpotthake ‘‘ayaṃ nimmātāpitiko’’ti pāṭho dissati, eso pana ‘‘ayaṃ nimmātāpitaro’’ti padassa ayuttataṃ maññamānehi ṭhapitoti maññāma, na so ayutto aṭṭhakathāpāṭho. So hi umaṅgajātakaṭṭhakathāyaṃ ekapitaroti simhi ārādesapayogena sameti. Tathā hi –

ဤအရာ၌ စောဒနာဖြေရှင်းချက်သည် ဖြစ်၏။ သင်တို့က 'သတ္ထာ၊ ပိတာ စသည်တို့သည် ပြီးဆုံးပြီးသော ရုပ်ကိုစွဲ၍ အာကာရန္တများဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဦးစွာ ထားအပ်သော ပကတိရုပ်ကိုစွဲ၍ ဥကာရန္တများဖြစ်ကြသည်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် 'ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ၊ အမာတာပိတရသံဝဍ္ဎော၊ ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော' စသည်တို့၌ရှိသော 'သတ္ထာရ' စသည်တို့ကို သင်တို့ အဘယ်သို့ ဆိုကြပါမည်နည်းဟု မေးသော်၊ ထိုပုဒ်တို့ကိုလည်း ငါတို့သည် ပကတိရုပ်ကိုစွဲ၍ ဥကာရန္တများပင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကုန်၏။ အချင်းတို့၊ ထိုပုဒ်တို့သည် အကာရန္တများ မဟုတ်ပါလော။ မဟုတ်ပါ၊ ထိုပုဒ်တို့သည် ဥကာရန္တများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အချင်းတို့၊ ဥကာရန္တသဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးကို 'အာရ' ပြုခြင်းဖြစ်စေနိုင်သော 'ယော၊ အံ' စသော ဝိဘတ်တို့ကို နောက်၌ မတွေ့ရသောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့သည် အကာရန္တများ မဟုတ်ပါလော။ မဟုတ်ပါ၊ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ နောက်မှလာသော 'ယော၊ အံ' စသော ဝိဘတ်တို့သည် အခွင့်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသည်မှာ သမာသ်နယ်ပယ် (သမာသဝိသယ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သမာသ်နယ်ပယ်၌ ကြံဆရခက်သော ရုပ်များပင် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အချင်းတို့၊ ထိုသို့ပင် ဖြစ်သော်လည်း 'ဂါမတော နိက္ခမတိ' ဟူသော ဝါကျကဲ့သို့ အသမာသ်နယ်ပယ်၌ 'သတ္ထာရတော သတ္ထာရံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသော နိဒ္ဒေသပါဠိတော်ကို တွေ့ရသောကြောင့် 'ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ' စသည်တို့၌ 'သတ္ထာရ' စသည်တို့ကို အကာရန္တများဟူ၍ ယူဆအပ်ပါသလော။ မယူဆအပ်ပါ၊ 'သတ္ထာရတော သတ္ထာရံ ဂစ္ဆတိ' ဤနေရာ၌လည်း ဥကာရန္တဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤအရာ၌ အသမာသ်ဖြစ်သော်လည်း 'တော' ပစ္စည်းကို အမှီပြု၍ 'သတ္ထု' သဒ္ဒါ၏ ဥကာရသည် 'အာရ' အာဒေသကို ရ၏။ သင်တို့သည် ဥကာရကို 'အာရ' အာဒေသပြုရန် အကြောင်းဖြစ်သော 'ယော၊ အံ' စသော ဝိဘတ်တို့ကို အလိုရှိသော်လည်း၊ ထိုဝိဘတ်တို့သည် ဤသို့သောနေရာ၌ ပညာရှိတို့အတွက် အထောက်အထား (ပမာဏ) မဖြစ်ကုန်။ အဘယ်အရာတို့သည် အထောက်အထား ဖြစ်သနည်း ဟု မေးသော်၊ အသမာသ်နယ်ပယ်၌ 'တော' ပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း၊ သမာသ်နယ်ပယ်၌ ပရပုဒ် (နောက်ပုဒ်) တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပရပုဒ်မရှိသောအခါ၌ 'သိ' စသော ဝိဘတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့သောနေရာ၌ ဧကန် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ၌ 'ယာဝဒေဝ အနတ္ထာယ၊ ဉတ္တံ ဗာလဿ ဇာယတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၏ အနက်အဖွင့်၌ 'အယံ နိမ္မာတာပိတရောတိ ဣမသ္မိံ ပဟဋေ ဒဏ္ဍော နတ္ထိ' ဟူသော နေရာ၌ 'နိမ္မာတာပိတရော' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သမာသ်နယ်ပယ် ဖြစ်သောကြောင့် 'သိ' ဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် ဥကာရသည် 'အာရ' အာဒေသကို ရ၏၊ ထိုမှတစ်ဆင့် 'သိ' ဝိဘတ်ကို 'ဩ' အာဒေသပြုသဖြင့် ဤပုဒ်သည် ပကတိရုပ်အားဖြင့် ဥကာရန္တ ဖြစ်၏။ ပြီးဆုံးပြီးသော အဖြစ်ကို စွဲ၍ 'ပုရိသော၊ ဥရဂေါ' ဟူသော ပုဒ်များကဲ့သို့ ဩကာရန္တလည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ဤသည်မှာ သမာသ်ဝိဂ္ဂဟ ဖြစ်၏ - 'မာတာ စ ပိတာ စ မာတာပိတရော၊ နတ္ထိ မာတာပိတရော ဧတဿာတိ နိမ္မာတာပိတရော' ဟူ၍တည်း။ ပကတိရုပ်အားဖြင့် 'နိမ္မာတာပိတု' ဟု တည်စဉ် 'သိ' ဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် ဥကာရ၏ 'အာရ' အာဒေသ ဖြစ်၏။ အချို့သော ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ စာအုပ်၌ 'အယံ နိမ္မာတာပိတိကော' ဟူသော ဖတ်ထုံးကို တွေ့ရ၏၊ ထိုဖတ်ထုံးသည် 'အယံ နိမ္မာတာပိတရော' ဟူသော ပုဒ်၏ မသင့်လျော်မှုကို ထင်မှတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က ပြင်ဆင်ထားသည်ဟု ငါတို့ ယူဆကုန်၏၊ သို့သော် ထိုအဋ္ဌကထာဖတ်ထုံးသည် မသင့်လျော်သည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဖတ်ထုံးသည် ဥမင်္ဂဇာတကအဋ္ဌကထာ၌ 'ဧကပိတရော' ဟူသော 'သိ' ဝိဘတ်၌ 'အာရ' အာဒေသ အသုံးပြုပုံနှင့် ကိုက်ညီသောကြောင့်တည်း။ အမှန်အားဖြင့် -


‘‘Yathāpi [Pg.187] niyako bhātā,Saudariyo ekamātuko;

Evaṃ pañcālacando te,Dayitabbo rathesabhā’’ti

မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင် ညီအစ်ကို ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမိဝမ်းတူ မောင်နှမ ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရထားထက်၌ မြတ်သော မင်းကြီး၊ ထို့အတူ ပဉ္စာလစန္ဒ မင်းသားသည် သင်မင်းကြီး၏ ချစ်အပ်သောသူ ဖြစ်ပါစေသတည်း။


Imissā pāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentehi pāḷinayaññūhi garūhi ‘‘niyakoti ajjhattiko ekapitaro ekamātuyā jāto’’ti simhi ārādesapayogaracanā katā. Na kevalañca simhi ārādese pulliṅgappayogoyevamhehi diṭṭho, atha kho itthiliṅgappayogopi sāsane diṭṭho. Tathā hi vinayapiṭake cūḷavagge ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti padaṃ dissati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘sakyakule uppannattā sakyassa bhagavato dhītā sakyadhītarā, na sakyadhītarā asakyadhītarā’’ti. Idhāpi simhi pare ukārassa ārādeso kato, itthiliṅgabhāvassa icchitattā āpaccayo, tato silopo ca daṭṭhabbo. Evaṃ samāsapadatte satthu pitu kattusaddānaṃ nāmikapadamālāyaṃ vuttarūpato koci koci rūpaviseso dissati. Aññesampi rūpaviseso nayaññunā maggitabbo suttantesu. Ko hi nāma samattho nissesato buddhavacanasāgare saṃkiṇṇāni vicitrāni paṇḍitajanānaṃ hadayavimhāpanakarāni padarūparatanāni samuddharitvā dassetuṃ, tasmā amhehi appamattakāniyeva dassitāni.

ဤပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြသော ပါဠိနည်းနာကျွမ်းကျင်သော ဆရာသမားတို့သည် 'နိယကောတိ အဇ္ဈတ္တိကော ဧကပိတရော ဧကမာတုယာ ဇာတော' ဟု 'သိ' ဝိဘတ်၌ 'အာရ' အာဒေသ အသုံးကို ရေးသားတော်မူခဲ့ကြကုန်၏။ ငါတို့သည် 'သိ' ဝိဘတ်၌ 'အာရ' အာဒေသရှိသော ပုလ္လိင်အသုံးကိုသာ တွေ့ရသည်မဟုတ်၊ သာသနာတော်၌ ဣတ္ထိလိင်အသုံးကိုလည်း တွေ့ရ၏။ သာဓကအားဖြင့် ဝိနည်းပိဋက စူဠဝါပါဠိတော်၌ 'အသမဏီ ဟောတိ အသကျဓီတရာ' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ ဤနေရာ၌မူ သမာသ်ဝိဂ္ဂဟသည် 'သကျကုလေ ဥပ္ပန္နတ္တာ သကျဿ ဘဂဝတော ဓီတာ သကျဓီတရာ၊ န သကျဓီတရာ အသကျဓီတရာ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'သိ' ဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် ဥကာရကို 'အာရ' အာဒေသ ပြုထားအပ်၏၊ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို လိုလားအပ်သောကြောင့် 'အာ' ပစ္စည်းသက်၍ ထို့နောက် 'သိ' ဝိဘတ် ချေခြင်း (သီလောပ) ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သမာသ်ပုဒ် ဖြစ်သောအခါ သတ္ထု၊ ပိတု၊ ကတ္တု သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပဒမာလာ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော ရုပ်မှ အချို့အချို့သော ရုပ်ထူးများကို တွေ့ရ၏။ အခြားသော ရုပ်ထူးများကိုလည်း နည်းနာကို သိသောသူသည် သုတ္တန်တို့၌ ရှာဖွေအပ်၏။ ဗုဒ္ဓဝစနတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာ၌ ပျံ့နှံ့နေသော၊ ဆန်းကြယ်သော၊ ပညာရှိတို့၏ နှလုံးသားကို အံ့ဩစေတတ်သော ပုဒ်နှင့်ရုပ်တည်းဟူသော ရတနာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဆယ်ယူ၍ ပြသခြင်းငှာ အဘယ်သူသည် စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် အနည်းငယ်မျှကိုသာ ပြသအပ်ကုန်၏။


Adandhajātiko viññu-jātiko satataṃ idha;

Yogaṃ karoti ce satthu, pāḷiyaṃ so na kaṅkhati.

ဤလောက၌ ဉာဏ်မထိုင်းသော၊ ပညာဉာဏ်ရှိသောသူသည် ဘုရားရှင်၏ ပါဠိတော်၌ အစဉ်အမြဲ လုံ့လပြုအံ့၊ ထိုသူသည် ပါဠိတော်၌ (မည်သည့်အခါမျှ) ယုံမှားသံသယ ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။


Ye panidha amhehi ‘‘satthā, abhibhavitā, vattā, kattā’’dayo saddā pakāsitā, tesu keci upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘pucchitā, okkamitā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘abhijānāsi [Pg.188] no tvaṃ mahārāja imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā. Niddaṃ okkamitā’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci sāmivacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘abhibhavitā, vattā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘paccāmittānaṃ abhibhavitā, tassa bhavanti vattāro. Amatassa dātā. Parissayānaṃ sahitā. Anuppannassa maggassa, uppādetā naruttamo’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci pana upayogavacanenapi saddhiṃ neva vattanti niyogā paññattiyaṃ pavattanato. Taṃ yathā? ‘‘Satthā, pitā, bhātā, nattā’’iccādayo. Ettha pana ‘‘upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattantī’’tiādivacanaṃ kammabhūtaṃ atthaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ.

ငါတို့သည် ဤကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်ကုန်သော ‘သတ္ထာ၊ အဘိဘဝိတာ၊ ဝတ္တာ၊ ကတ္တာ’ စသော ပုဒ်တို့တွင် အချို့သော ‘ပုစ္ဆိတာ၊ ဩက္ကမိတာ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဒုတိယာဝိဘတ် (ကံပုဒ်) နှင့်တကွ အမြဲယှဉ်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘အဘိဇာနာသိ နော တွံ မဟာရာဇ ဣမံ ပဥှံ အညေ သမဏဗြာဟ္မဏေ ပုစ္ဆိတာ’ (မြတ်သောမင်းကြီး... သင်သည် ဤပြဿနာကို အခြားသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို မေးဖူးသည်ကို သတိရပါသလော)၊ ‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’ (အိပ်စက်ခြင်းသို့ သက်ရောက်သူ) အစရှိသော သုံးနှုန်းပုံတို့သည် များစွာထင်ရှားကုန်၏။ အချို့သော ‘အဘိဘဝိတာ၊ ဝတ္တာ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမီဝုစ်) နှင့်တကွ အမြဲယှဉ်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ‘ပစ္စာမိတ္တာနံ အဘိဘဝိတာ’ (ရန်သူတို့ကို နှိပ်စက်တတ်သူ)၊ ‘တဿ ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော’ (ထိုသူအား ပြောဆိုတတ်သူတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏)၊ ‘အမတဿ ဒါတာ’ (နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတတ်သူ)၊ ‘ပရိဿယာနံ သဟိတာ’ (ဘေးရန်တို့ကို သည်းခံတတ်သူ)၊ ‘အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ၊ ဥပ္ပါဒေတာ နရုတ္တမော’ (မဖြစ်သေးသော မဂ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော လူတို့ထက် မြတ်သောဘုရား) အစရှိသော သုံးနှုန်းပုံတို့သည် များစွာထင်ရှားကုန်၏။ အချို့မူကား ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့်တကွလည်း လုံးဝမဖြစ်ကုန်၊ စေခိုင်းခြင်းသဘောမရှိဘဲ ပညတ်မျှ၌သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်နည်းဟူမူ? ‘သတ္ထာ’ (ဆရာ)၊ ‘ပိတာ’ (ဖခင်)၊ ‘ဘာတာ’ (ညီအစ်ကို)၊ ‘နတ္တာ’ (မြေး) အစရှိသည်တို့တည်း။ ဤ၌ ‘ဒုတိယာဝိဘတ်နှင့်တကွ အမြဲဖြစ်ကုန်၏’ အစရှိသော စကားကို ကံအတ္ထကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။


Evaṃ ukārantatāpakatikānaṃ ākārantapadānaṃ pavattiṃ viditvā saddesu atthesu ca kosallamicchantehi puna liṅgaantavasena ‘‘satthā, sattho, sattha’’nti tikaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. Tatra hi ‘‘satthā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattho’’ti idaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattha’’ntidaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā niggahītantabhūtaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Tatra satthāti sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā, ko so? Bhagavā. Satthoti saha atthenāti sattho, bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjāya desantaraṃ gato janasamūho. Satthanti sāsati ācikkhati atthe etenāti satthaṃ, byākaraṇādigantho, atha vā sasati hiṃsati satte etenāti satthaṃ, asiādi. ‘‘Satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro’’ti pure viya [Pg.189] padamālā. ‘‘Sattho, satthā. Satthaṃ, satthe’’ti purisanayena padamālā. ‘‘Satthaṃ, satthāni, satthā. Satthaṃ, satthāni, satthe’’ti napuṃsake vattamāna cittanayena padamālā yojetabbā. Evaṃ tidhā bhinnāsu nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā.

ဤသို့ ဥကာရန်ပကတိရှိကုန်သော အာကာရန်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဖြစ်ပုံကို သိ၍၊ သဒ္ဒါတို့၌လည်းကောင်း၊ အနက်တို့၌လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်မှုကို အလိုရှိကုန်သောသူတို့သည် တဖန် လိင်နှင့် အဆုံး၏အစွမ်းဖြင့် ‘သတ္ထာ၊ သတ္ထော၊ သတ္ထံ’ ဟု သုံးခုအစုကို ပြု၍ ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပဒမာလာကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘သတ္ထာ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေးဦးစွာ ဥကာရန်ပကတိ၌ တည်၍ နောက်မှ အာကာရန်ဖြစ်သော ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ ‘သတ္ထော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေးဦးစွာ အကာရန်ပကတိ၌ တည်၍ နောက်မှ ဩကာရန်ဖြစ်သော ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ ‘သတ္ထံ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ရှေးဦးစွာ အကာရန်ပကတိ၌ တည်၍ နောက်မှ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးဖြစ်သော နပုံသကလိင်ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် သတ္ထာဟူသည် - နတ်နှင့်တကွသော လောကကို ဆုံးမတတ်၊ သွန်သင်တတ်သောကြောင့် ‘သတ္ထာ’ (မြတ်စွာဘုရား) မည်၏။ သတ္ထောဟူသည် - အကျိုးစီးပွားနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သတ္ထော’ မည်၏၊ ကုန်ပစ္စည်းကို ယူဆောင်၍ ကုန်သွယ်ခြင်းငှာ တိုင်းတစ်ပါးသို့ သွားသော လူစုတည်း။ သတ္ထံဟူသည် - ဤကျမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြသတတ်၊ ညွှန်ကြားတတ်သောကြောင့် ‘သတ္ထံ’ မည်၏၊ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းအစရှိသည်တည်း။ သို့မဟုတ် ဤလက်နက်ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် ‘သတ္ထံ’ မည်၏၊ ဓားအစရှိသည်တည်း။ ‘သတ္ထာ၊ သတ္ထာ၊ သတ္ထာရော။ သတ္ထာရံ၊ သတ္ထာရော’ ဟု ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ပဒမာလာတည်း။ ‘သတ္ထော၊ သတ္ထာ။ သတ္ထံ၊ သတ္ထေ’ ဟု ပုရိသပုဒ်၏နည်းဖြင့် ပဒမာလာတည်း။ ‘သတ္ထံ၊ သတ္ထာနိ၊ သတ္ထာ။ သတ္ထံ၊ သတ္ထာနိ၊ သတ္ထေ’ ဟု နပုံသကလိင်၌ ဖြစ်သော စိတ္တပုဒ်၏နည်းဖြင့် ပဒမာလာကို ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့ သုံးပါးသောအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော နာမ်ပဒမာလာတို့၌ ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။


Satthā tiṭṭhati sabbaññū, satthā yanti dhanatthikā;

Satthā apeti puriso, bhonto satthā dadātha saṃ.

သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား (သတ္ထာ) သည် တည်တော်မူ၏။ စည်းစိမ်ကို အလိုရှိကုန်သော ကုန်သည်အစု (သတ္ထာ) တို့သည် သွားကြကုန်၏။ ယောက်ျားသည် ဓား (သတ္ထာ) မှ ဖဲရှောင်၏။ အို-အချင်းတို့... (သင်တို့သည်) ကုန်သည်စု (သတ္ထာ) အား ရိက္ခာကို ပေးကြကုန်လော့။


Evaṃ sutisāmaññavasena sadisatā bhavati.

ဤသို့ ကြားရခြင်း အတူတူဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တူညီမှုသည် ဖြစ်၏။


Satthaṃ yaṃ tikhiṇaṃ tena, sattho katvāna kappiyaṃ;

Phalaṃ satthussa pādāsi, satthā taṃ paribhuñjati.

ထက်မြက်သော ဓား (သတ္ထံ) ဖြင့်၊ ကုန်သည် (သတ္ထော) သည် အပ်စပ်အောင် ပြုလုပ်၍၊ အသီးကို မြတ်စွာဘုရား (သတ္ထုဿ) အား လှူဒါန်း၏၊ မြတ်စွာဘုရား (သတ္ထာ) သည် ထိုအသီးကို သုံးဆောင်တော်မူ၏။


Evaṃ asutisāmaññavasena asadisatā bhavati, tathā liṅgaantavasena. ‘‘Cetā ceto’’ti ca ‘‘tātā tāto’’ti ca dukaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

ဤသို့ ကြားရခြင်း မတူညီခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လိင်နှင့် အဆုံး၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မတူညီမှုသည် ဖြစ်၏။ ‘စေတာ၊ စေတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တာတာ၊ တာတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်ခုအစုကို ပြု၍ ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပဒမာလာကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။


Tatra hi ‘‘cetā’’ti paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tātā’’ti padampi. ‘‘Ceto’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tāto’’ti padampi. Tatra cetāti cinoti rāsiṃ karotīti cetā, pākāracinanako puggalo, iṭṭhakavaḍḍhakīti attho. Cetoti cittaṃ, evaṃnāmako vā luddo. Ettha ca cittaṃ ‘‘cetayati cintetī’’ti atthavasena ceto, luddo pana paṇṇattivasena. Tātāti tāyatīti tātā. ‘‘Aghassa tātā hitassa vidhātā’’tissa payogo. ‘‘Tāto’’ti etthāpi tāyatīti tāto, puttānaṃ pitūsu, pitarānaṃ puttesu, aññesañca aññesu piyapuggalesu vattabbavohāro [Pg.190] eso. ‘‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ ruccati assame. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhamaṃ dhamaṃ. Ehi tātā’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. ‘‘Cetā, cetā, cetāro. Cetāraṃ, cetāro’’ti satthunayena padamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetasā, cetenā’’ti manogaṇanayena ñeyyā. Ayaṃ cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetenā’’ti purisanayena ñeyyā. Ayaṃ paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Tātā, tātā, tātāro. Tātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Tāto, tātā, tāta’’nti purisanayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā, tathā liṅgaantavasena ‘‘ñātā, ñāto, ñātaṃ, ñātā’’ti catukkaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘စေတာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေးဦးစွာ ဥကာရန်ပကတိ၌ တည်၍ နောက်မှ အာကာရန်ဖြစ်သော ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘တာတာ’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ‘စေတော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ရှေးဦးစွာ အကာရန်ပကတိ၌ တည်၍ နောက်မှ ဩကာရန်ဖြစ်သော ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘တာတော’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် စေတာဟူသည် - စုပုံတတ်၊ တည်ဆောက်တတ်သောကြောင့် ‘စေတာ’ မည်၏၊ အုတ်တံတိုင်းကို တည်ဆောက်သော ပန်းရံဆရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စေတောဟူသည် - စိတ်တည်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့သောအမည်ရှိသော မုဆိုးတည်း။ ဤ၌ စိတ်သည် ‘တွေးတောကြံစည်တတ်၏’ ဟူသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ‘စေတော’ မည်၏။ မုဆိုးမူကား ပညတ်၏အစွမ်းဖြင့် ‘စေတော’ မည်၏။ တာတာဟူသည် - ဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘တာတာ’ မည်၏။ ‘အဃဿ တာတာ ဟိတဿ ဝိဓာတာ’ ဟူသည် ထိုပုဒ်၏ သုံးနှုန်းပုံတည်း။ ‘တာတော’ ဟူရာ၌လည်း ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘တာတော’ မည်၏။ သားတို့သည် ဖခင်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဖခင်တို့သည် သားတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော ချစ်ခင်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းသော စကားတည်း။ ‘သော နူန ကပဏော တာတော၊ စိရံ ရုစ္စတိ အဿမေ။ ကိစ္ဆေနာဓိဂတာ ဘောဂါ၊ တေ တာတော ဝိဓမံ ဓမံ။ ဧဟိ တာတာ’ အစရှိသည်တို့၌လည်း ထိုပုဒ်၏ သုံးနှုန်းပုံကို သိအပ်၏။ ‘စေတာ၊ စေတာ၊ စေတာရော။ စေတာရံ၊ စေတာရော’ ဟု သတ္ထုသဒ္ဒါ၏နည်းဖြင့် ပဒမာလာတည်း။ ‘စေတော၊ စေတာ။ စေတံ၊ စေတေ။ စေတသာ၊ စေတေနာ’ ဟု မနောဂိုဏ်းနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသည်ကား စိတ်ကို ဟောတတ်သော ‘စေတော’ သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း။ ‘စေတော၊ စေတာ။ စေတံ၊ စေတေ။ စေတေနာ’ ဟု ပုရိသပုဒ်၏နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ပညတ်ကို ဟောတတ်သော ‘စေတော’ သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာတည်း။ ‘တာတာ၊ တာတာ၊ တာတာရော။ တာတာရံ’ ဟု သတ္ထုသဒ္ဒါ၏နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ‘တာတော၊ တာတာ၊ တာတ’ ဟု ပုရိသပုဒ်၏နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့ ဤနာမ်ပဒမာလာတို့၌လည်း ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။ ထို့အတူ လိင်နှင့် အဆုံး၏အစွမ်းဖြင့် ‘ဉာတာ၊ ဉာတော၊ ဉာတံ၊ ဉာတာ’ ဟု လေးခုအစုကို ပြု၍ ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပဒမာလာကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်၏။


Tatra hi ‘‘ñātā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ. ‘‘Ñāto ñāta’’nti imāni yathākkamaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchokārantaniggahītantabhūtāni vāccaliṅgesu punnapuṃsakaliṅgāni. Tathā hi ‘‘ñāto attho sukhāvaho. Ñātametaṃ kuraṅgassā’’ti nesaṃ payogā dissanti. ‘‘Ñātā’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ ākārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchāpi ākārantabhūtaṃ vāccaliṅgesu itthiliṅgaṃ. Tathā hi ‘‘esā itthimayā ñātā’’ti payogo. Tatra pulliṅgapakkhe ‘‘jānātīti ñātā’’ti kattukārakavattamānakālavasena attho gahetabbo. Itthiliṅgādipakkhe ‘‘ñāyitthāti ñātā ñāto [Pg.191] ñāta’’nti kammakārakātītakālavasena attho gahetabbo. Esa nayo aññatthāpi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāro. Ñātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Ñāto, ñātā. Ñāta’’nti purisanayena ñeyyā. ‘‘Ñātaṃ, ñātāni, ñātā. Ñātaṃ, ñātāni, ñāte’’ti vakkhamānacittanayena ñeyyā. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāyo. Ñātaṃ, ñātā, ñātāyo’’ti vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Aññesupi ṭhānesu yathārahaṃ iminā nayena sadisāsadisatā upaparikkhitabbā. Vattā dhātā gantādīnampi ‘‘vadatīti vattā, dhāretīti dhātā, gacchatīti gantā’’tiādinā yathāsambhavaṃ nibbacanāni ñeyyāni.

ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဉာတာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေးဦးစွာ ဥကာရန်သဘော၌ တည်၍ နောက်မှ အာကာရန်ဖြစ်သော ပုလ္လိင်တည်း။ 'ဉာတော၊ ဉာတံ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ရှေးဦးစွာ အကာရန်သဘော၌ တည်၍ နောက်မှ ဩကာရန်အဆုံးရှိခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော ဝါစျလိင်တို့တွင် ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သည်ကား 'ဉာတော အတ္ထော သုခါဝဟော'၊ 'ဉာတမေတံ ကုရင်္ဂဿ' ဟု ၎င်းတို့၏ သုံးနှုန်းပုံများကို တွေ့ရကုန်၏။ 'ဉာတာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ရှေးဦးစွာ အာကာရန်သဘော၌ တည်၍ နောက်၌လည်း အာကာရန်ဖြစ်သော ဝါစျလိင်တို့တွင် ဣတ္ထိလိင်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သည်ကား 'ဧသာ ဣတ္ထိမယာ ဉာတာ' ဟူသော သုံးနှုန်းပုံဖြစ်၏။ ထိုတွင် ပုလ္လိင်ဘက်၌ 'ဇာနာတီတိ ဉာတာ' ဟု ကတ္တုကာရက ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ စွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဣတ္ထိလိင် စသည်တို့၏ ဘက်၌ကား 'ဉာယိတ္ထာတိ ဉာတာ၊ ဉာတော၊ ဉာတံ' ဟု ကမ္မကာရက အတိတ်ကာလ၏ စွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော နေရာတို့၌လည်း အဆင်ပြေရသလို ရှုမြင်အပ်၏။ 'ဉာတာ၊ ဉာတာ၊ ဉာတာရော။ ဉာတာရံ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို သတ္ထုဝိဘတ်စဉ်နည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ 'ဉာတော၊ ဉာတာ။ ဉာတံ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ပုရိသဝိဘတ်စဉ်နည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ 'ဉာတံ၊ ဉာတာနိ၊ ဉာတာ။ ဉာတံ၊ ဉာတာနိ၊ ဉာတေ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို နောင်၌ ပြလတ္တံ့သော စိတ္တဝိဘတ်စဉ်နည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ 'ဉာတာ၊ ဉာတာ၊ ဉာတာယော။ ဉာတံ၊ ဉာတာ၊ ဉာတာယော' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို နောင်၌ ပြလတ္တံ့သော ကညာဝိဘတ်စဉ်နည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနာမ်ဝိဘတ်စဉ် (ပဒမာလာ) တို့၌လည်း ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ အခြားသော နေရာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို ဤနည်းလမ်းဖြင့် တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်၏။ ဝတ္တာ၊ ဓာတာ၊ ဂန္တာ စသော ပုဒ်တို့၏လည်း 'ဝဒတီတိ ဝတ္တာ၊ ဓာရေတီတိ ဓာတာ၊ ဂစ္ဆတီတိ ဂန္တာ' စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို ဝိဂြိုဟ် (နိဗ္ဗစန) တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။


Yaṃ panettha amhehi pakiṇṇakavacanaṃ kathitaṃ, taṃ ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Yasmā ayaṃ saddanīti nāma saddānamatthānañca yuttāyuttipakāsanatthaṃ katārambhattā nānappakārena sabbaṃ māgadhavohāraṃ saṅkhobhetvā kathitāyeva sobhati, na itarathā, tasmā nānappabhedena vattumicchāya sambhavato ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Nānāupāyehi viññūnaṃ ñāpanatthaṃ katārambhattā ca pana punaruttidosopettha na cintetabbo, aññadatthu saddhāsampannehi kulaputtehi ayaṃ saddanīti piṭakattayopakārāya sakkaccaṃ pariyāpuṇitabbā.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ငါတို့သည် ဤကျမ်း၌ အထူးထူးအပြားပြား ဟောကြားအပ်သော စကား (ပကိဏ္ဏကဝစန) ကို 'မသင့်လျော်သော နေရာ၌ ဤစကားကို ပြောဆိုအပ်ပြီ' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းမည်သည် သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ အနက်တို့၏လည်းကောင်း သင့်မသင့်ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ အားထုတ်အပ်သော ကျမ်းဖြစ်သောကြောင့် အထူးထူးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် မာဂဓစကား (ပါဠိတော်) အားလုံးကို မွှေနှောက်၍ ပြောကြားအပ်မှသာလျှင် တင့်တယ်လှပ၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မတင့်တယ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ဟောပြောလိုသောဆန္ဒရှိခြင်းကြောင့် 'မသင့်လျော်သော နေရာ၌ ဤစကားကို ပြောဆိုအပ်ပြီ' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ တစ်ဖန် နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပညာရှိတို့အား သိစေခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ဤကျမ်း၌ ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်း (ပုနရုတ္တိ) အပြစ်ကိုလည်း မယူဆအပ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ပိဋကတ်သုံးပုံအား အထောက်အကူဖြစ်စေရန် ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းကို ရိုသေသော်ရော်စွာ သင်ယူအပ်၏။


Iti abhibhavitāpadasadisāni vattā, dhātā, gantādīni padāni dassitāni. Idāni ataṃsadisāni dassessāma. Seyyathidaṃ –

ဤသို့လျှင် အဘိဘဝိတာပုဒ်နှင့် တူကုန်သော ဝတ္တာ၊ ဓာတာ၊ ဂန္တာ စသော ပုဒ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်ပြီ။ ယခုအခါ ထို (အဘိဘဝိတာပုဒ်) နှင့် မတူသော ပုဒ်တို့ကို ပြပါအံ့။ ထိုပုဒ်တို့သည်ကား -


Guṇavā gaṇavā ceva, balavā yasavā tathā;

Dhanavā sutavā vidvā, dhutavā katavāpi ca.

ဂုဏဝါ၊ ဂဏဝါ၊ ဗလဝါ၊ ယသဝါ၊ ဓနဝါ၊ သုတဝါ၊ ဝိဒွါ၊ ဓုတဝါ၊ ကတဝါ တို့လည်းကောင်း။


Hitavā [Pg.192] bhagavā ceva, dhitavā thāmavā tathā;

Yatavā cāgavā cātha, himaviccādayo ravā.

ဟိတဝါ၊ ဘဂဝါ၊ ဓိတဝါ၊ ထာမဝါ၊ ယတဝါ၊ စာဂဝါ နှင့် ဟိမဝါ စသော အသံ (ပုဒ်) တို့လည်းကောင်း။


Punnapuṃsakaliṅgehi, akārantehi pāyato;

Vantusaddo paro hoti, tadantā guṇavādayo.

အများအားဖြင့် အကာရန်ရှိသော ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၏ နောင်၌ ဝန္တုသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝန္တုသဒ္ဒါ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဂုဏဝါ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Saññāvā rasmivā ceva, massuvā ca yasassivā;

Iccādidassanāpeso, ākārivaṇṇukārato;

Itthiliṅgādīsu hoti, katthacīti pakāsaye.

သညာဝါ၊ ရသ္မိဝါ၊ မဿုဝါ၊ ယသဿိဝါ စသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရသဖြင့် အာကာရန်၊ ဣကာရန်၊ ဥကာရန်တို့၏ နောင်၌လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင် စသည်တို့၌လည်းကောင်း အချို့သောနေရာ၌ (ဝန္တုသဒ္ဒါ) ဖြစ်၏ဟု ပြရာ၏။


Satimā gatimā attha-dassimā dhitimā tathā;

Mutimā matimā ceva, jutimā hirimāpi ca.

သတိမာ၊ ဂတိမာ၊ အတ္ထဒဿိမာ၊ ဓိတိမာ၊ မုတိမာ၊ မတိမာ၊ ဇုတိမာ၊ ဟိရိမာ လည်းကောင်း၊


Thutimā ratimā ceva, yatimā balimā tathā;

Kasimā sucimā dhīmā, rucimā cakkhumāpi ca.

ထုတိမာ၊ ရတိမာ၊ ยတိမာ၊ ဗလိမာ၊ ကသိမာ၊ သုစိမာ၊ ဓီမာ၊ ရုစိမာ၊ စက္ခုမာ လည်းကောင်း၊


Bandhumā hetumā’yasmā, ketumā rāhumā tathā;

Khāṇumā bhāṇumā gomā, vijjumā vasumādayo.

ဗန္ဓုမာ၊ ဟေတုမာ၊ အာယသ္မာ၊ ကေတုမာ၊ ရာဟုမာ၊ ခါဏုမာ၊ ဘာဏုမာ၊ ဂေါမာ၊ ဝိဇ္ဇုမာ၊ ဝသုမာ စသော ပုဒ်တို့လည်းကောင်း၊


Pāpimā puttimā ceva, candimiccādayopi ca;

Ataṃsadisasaddāti, viññātabbā vibhāvinā.

ပါပိမာ၊ ပုတ္တိမာ၊ စန္ဒိမာ စသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို (အဘိဘဝိတာပုဒ်) နှင့် မတူသော သဒ္ဒါတို့ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပညာရှိသည် သိအပ်၏။


Ivaṇṇukārokārehi, mantusaddo paro bhave;

Ākārantā cikārantā, imantūti vibhāvaye.

ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ)၊ ဩကာရန်တို့၏ နောင်၌ မန္တုသဒ္ဒါသည် ဖြစ်ရာ၏။ အာကာရန်နှင့် ဣကာရန်တို့၏ နောင်၌မူ 'အိမန္တု' သဒ္ဒါဖြစ်၏ဟု ပြသအပ်၏။


Guṇavā, guṇavā, guṇavanto. Guṇavantaṃ, guṇavante. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇavā, bhavanto guṇavā, bhonto guṇavanto.

ဂုဏဝါ၊ ဂုဏဝါ၊ ဂုဏဝန္တော။ ဂုဏဝန္တံ၊ ဂုဏဝန္တေ။ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တေန၊ ဂုဏဝန္တေဟိ၊ ဂုဏဝန္တေဘိ။ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တာ၊ ဂုဏဝန္တသ္မာ၊ ဂုဏဝန္တမှာ၊ ဂုဏဝန္တေဟိ၊ ဂုဏဝန္တေဘိ။ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ ဂုဏဝတိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂုဏဝန္တသ္မိံ၊ ဂုဏဝန္တမှိ၊ ဂုဏဝန္တေသု။ ဘော ဂုဏဝါ၊ ဘဝန္တော ဂုဏဝါ၊ ဘောန္တော ဂုဏဝန္တော။


Ettha [Pg.193] pana ‘‘etha tumhe āvuso sīlavāhothā’’ti ca,

ဤသဒ္ဒါတို့တွင်လည်း "ဧထ တုမှေ အာဝုသော သီလဝါ ဟောထ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Balavanto dubbalā honti, thāmavantopi hāyare;

Cakkhumā andhikā honti, mātugāmavasaṃ gatā’’ti ca

"ဗလဝန္တော ဒုဗ္ဗလာ ဟောန္တိ၊ ထာမဝန္တောပိ ဟာယရေ။ စက္ခုမာ အန္ဓိကာ ဟောန္တိ၊ မာတုဂါမဝသံ ဂတာ" ဟူ၍လည်းကောင်း (တွေ့ရှိအပ်ကုန်၏။)


Pāḷiyaṃ ‘‘sīlavā, cakkhumā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanaṭṭhāne bahuvacanaṃ vuttaṃ. ‘‘Guṇavā satimā’’tiādīsupi eseva nayo. Cūḷaniruttiyampi hi ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanabahuvacanāni āgatāni, niruttipiṭake paccattekavacanabhāveneva āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana niruttipiṭake ca ‘‘bho guṇava’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ āgataṃ. Mayaṃ pana ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā. Kathaṃ nu bhagavā tuyhaṃ sāvako sāsane rato’’tievamādīsu anekasatesu pāṭhesu ‘‘bhagavā’’iti ālapanekavacanassa dīghabhāvadassanato vantupaccayaṭṭhāne ‘‘bho guṇavā’’iccādi dīghavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, mantupaccayaṭṭhāne pana imantupaccayaṭṭhāne ca ‘‘sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. Evaṃ jānāhi pāpima’’iccādīsu pāḷipadesesu ‘‘cakkhuma’’iccādiālapanekavacanassa rassabhāvadassanato ‘‘bho satima, bho gatima’’iccādi rassavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, atha vā mahāparinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘āyasmā tissa’’ itidīghavasena vuttālapanekavacanassa dassanato ‘‘bhagavā, āyasmā’’ itidīghavasena vuttapadamattaṃ ṭhapetvā vantupaccayaṭṭhānepi mantupaccayanayo netabbo, mantupaccayaṭṭhānepi vantupaccayanayo netabbo. Tathā hi kaccāyanādīsu ‘‘bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā’’iti niggahītarassadīghavasena tīṇi ālapanekavacanāni vuttāni, iminā ‘‘bho satimaṃ, bho satima, bho satimā’’ti evamādinayopi dassito[Pg.194]. Paṭhamābahuvacanaṭṭhāne pana ‘‘guṇavanto, guṇavantā, guṇavantī’’ti tīṇi padāni vuttāni, imināpi ‘‘satimanto, satimantā, satimantī’’ti evamādinayopi dassito. Tesu ‘‘bho guṇavaṃ bho satimaṃ, guṇavantā, guṇavantī’’ti imāni padāni evaṃgatikāni ca aññāni padāni pāḷiyaṃ appasiddhāni yathā ‘‘āyasmantā’’ti padaṃ pasiddhaṃ, tasmā yaṃ cūḷaniruttiyaṃ vuttaṃ, yañca niruttipiṭake, yañca kaccāyanādīsu, taṃ sabbaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāhi ca saddhiṃ yathā na virujjhati, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandati sameti, tathā gahetabbaṃ.

ပါဠိတော်၌ "sīlavā, cakkhumā" ဟူ၍ ပထမာဗဟုဝုစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် "guṇavā" ဟူသော ပုဒ်ကို ပစ္စတ္တနှင့် အာလပနနေရာတို့၌ ဗဟုဝုစ်အဖြစ် ဆိုအပ်၏။ "Guṇavā satimā" စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌လည်း "guṇavā" ဟူ၍ ပစ္စတ္တနှင့် အာလပန ဗဟုဝုစ်တို့ ရောက်ကုန်၏၊ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌မူ ပစ္စတ္တဧကဝုစ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ရောက်၏၊ စူဠနိရုတ္တိကျမ်းနှင့် နိရုတ္တိပိဋကကျမ်းတို့၌မူ "bho guṇava" ဟု ရဿအစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ် ရောက်၏။ ငါတို့မူကား "taggha bhagavā bojjhaṅgā. Kathaṃ nu bhagavā tuyhaṃ sāvako sāsane rato" စသော ရာပေါင်းများစွာသော ပါဌ်တို့၌ "bhagavā" ဟူ၍ အာလပနဧကဝုစ်၏ ဒီဃအဖြစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဝန္တုပစ္စည်းရှိသော နေရာ၌ "bho guṇavā" စသည်ဖြင့် ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဝုစ်သည် ပို၍ သင့်လျော်သည်ဟု ထင်မှတ်ကုန်၏၊ မန္တုပစ္စည်းရှိသော နေရာနှင့် ဣမန္တုပစ္စည်းရှိသော နေရာတို့၌မူကား "sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. Evaṃ jānāhi pāpima" စသော ပါဠိပုဒ်တို့၌ "cakkhuma" စသော အာလပနဧကဝုစ်၏ ရဿအဖြစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် "bho satima, bho gatima" စသည်ဖြင့် ရဿအစွမ်းဖြင့် ဝုစ်သည် ပို၍ သင့်လျော်သည်ဟု ထင်မှတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ "āyasmā tissa" ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော အာလပနဧကဝုစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် "bhagavā, āyasmā" ဟု ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ပုဒ်မျှကို ချန်လှပ်ထား၍ ဝန္တုပစ္စည်းနေရာ၌လည်း မန္တုပစ္စည်းနည်းကို ဆောင်အပ်၏၊ မန္တုပစ္စည်းနေရာ၌လည်း ဝန္တုပစ္စည်းနည်းကို ဆောင်အပ်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍ ကစ္စည်းစသော သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌ "bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā" ဟု နိဂ္ဂဟိတ၊ ရဿ၊ ဒီဃ အစွမ်းဖြင့် အာလပနဧကဝုစ် သုံးမျိုးတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် "bho satimaṃ, bho satima, bho satimā" စသည်တို့ကိုလည်း ပြအပ်၏။ ပထမာဗဟုဝုစ်နေရာ၌မူ "guṇavanto, guṇavantā, guṇavantī" ဟု ပုဒ်သုံးခုတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့်လည်း "satimanto, satimantā, satimantī" စသည်တို့ကို ပြအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် "bho guṇavaṃ, bho satimaṃ, guṇavantā, guṇavantī" ဟူသော ဤပုဒ်တို့နှင့် ဤသို့သော သဘောရှိသော အခြားပုဒ်တို့ကို ပါဠိတော်၌ တွေ့မြင်အပ်ကုန်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် "āyasmantā" ဟူသော ပုဒ်သည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်းကောင်း၊ ကစ္စည်းစသော သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်းကောင်း၊ ထိုအားလုံးသော စကားသည် ပါဠိတော်၊ အဋ္ဌကထာတို့နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ဂင်္ဂါရေနှင့် ယမုနာရေကဲ့သို့ စင်စစ် တစ်ထပ်တည်း ညီညွတ်ပေါင်းစပ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူ ခံယူအပ်၏။


Apicettha ayampi viseso gahetabbo. Taṃ yathā? ‘‘Tuyhaṃ dhītā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato.

တစ်နည်းကား ဤနေရာ၌ ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း မှတ်သားအပ်၏။ ထိုထူးခြားချက်ကား အဘယ်နည်း? "Tuyhaṃ dhītā mahāvīra, paññavanta jutindharā" ဟူသော ပါဠိတော်၌ "paññavanta" ဟု အာလပနဧကဝုစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


‘‘Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitāni,Yasassi naṃ paññavantaṃ visayha;

Yaso ca laddhā purimaṃ uḷāraṃ,Nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇa’’nti.

"Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitāni, Yasassi naṃ paññavantaṃ visayha; Yaso ca laddhā purimaṃ uḷāraṃ, Nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇa" ဟူ၍တည်း။


Imissā jātakapāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato ca ‘‘bho guṇavanta, bho guṇavantā, bho satimanta, bho satimantā’’tiādīnipi ālapanekavacanāni avassamicchitabbāni. Tathā hi tissaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yasassi paññavanta’’ iccālapanavacanaṃ aṭṭhakathācariyā icchanti. Nanti hi padapūraṇe nipātamattaṃ. Paññavantanti pana chandānurakkhaṇatthaṃ anusārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Evaṃ pāvacane vantupaccayādisahitānaṃ saddānaṃ ‘‘bhagavā, āyasmā, paññavanta, cakkhuma, pāpima’’itidassitanayena ālapanappavatti veditabbā. Ettha ca ‘‘gaṅgābhāgīrathī nāma, himavantā pabhāvitā’’ti ca ‘‘kuto āgatattha bhanteti, himavantā mahārājā’’ti ca dassanato [Pg.195] ‘‘guṇavantā’’ti pañcamiyā ekavacanaṃ kathitaṃ. Yathā guṇavantu saddassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ dhanavantubalavantādīnaṃ satimantu gatimantādīnañca nāmikapadamālā yojetabbā.

ဤဇာတကပါဠိတော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ "paññavanta" ဟု အာလပနဧကဝုစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "bho guṇavanta, bho guṇavantā, bho satimanta, bho satimantā" စသည်တို့ကိုလည်း အာလပနဧကဝုစ်တို့အဖြစ် မုချအလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုပါဠိတော်၌ "yasassi paññavanta" ဟူသော အာလပနဝုစ်ကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် အလိုရှိကုန်၏။ "naṃ" ဟူသော ပုဒ်သည် ပုဒ်ကို ပြည့်စေရုံမျှဖြစ်သော နိပါတ်မျှသာတည်း။ "paññavantaṃ" ဟု ဆိုသော်လည်း ဂါထာဆန်းကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ အနုသဝါရ (နိဂ္ဂဟိတ်) ကို သွတ်သွင်း၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ ဝန္တုပစ္စည်းစသည်တို့နှင့် ယှဉ်သောပုဒ်တို့၏ အာလပနဖြစ်ပုံကို "bhagavā, āyasmā, paññavanta, cakkhuma, pāpima" ဟု ပြအပ်သော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း "gaṅgābhāgīrathī nāma, himavantā pabhāvitā" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "kuto āgatattha bhanteti, himavantā mahārājā" ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရသောကြောင့် "guṇavantā" ဟု ပဉ္စမီဧကဝုစ်ကို ဟော၏။ ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာ (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) ကို ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူ ဓနဝန္တု၊ ဗလဝန္တုစသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ သတိမန္တု၊ ဂတိမန္တုစသည်တို့၏လည်းကောင်း နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni vidvādipadānaṃ guṇavāpadena samānagatikattampi sotūnaṃ payogesu sammohāpagamatthaṃ ekadesato nibbacanādīhi saddhiṃ vidvantuiccādipakatirūpassa nāmikapadamālā vuccate – ñāṇasaṅkhāto vedo assa atthīti vidvā, paṇḍito. Ettha ca vidvāsaddassa atthibhāve ‘‘iti vidvā samaṃ care’’tiādi āhaccapāṭho nidassanaṃ. Atrāyaṃ padamālā – vidvā, vidvā, vidvanto. Vidvantaṃ, vidvante. Vidvatā, vidvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Vedanāvā, vedanāvā, vedanāvanto. Vedanāvantaṃ, vedanāvante. Vedanāvatā, vedanāvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘saññāvācetanāvā saddhāvā paññavā sabbāvā’’iccādīsupi. Ettha ca ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ sabbāvantaṃ loka’’ntiādīni nidassanapadāni. Tattha sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Majjhedīghañhi idaṃ padaṃ. Yebhuyyena pana ‘‘paññavāpaññavanto’’tiādīni majjherassānipi bhavanti. Yasassino parivārabhūtā janā assa atthīti yasassivā, atha vā yasassī ca yasassivā cāti yasassivā. Ekadesasarūpekasesoyaṃ. ‘‘Yasassivā’’ti padassa pana atthibhāve –

ယခုအခါ၌မူ "vidvā" စသော ပုဒ်တို့သည် "guṇavā" ပုဒ်နှင့် သဘောတူညီပုံကို ကြားနာရသူတို့အား အသုံးအနှုန်းများ၌ တွေဝေမှုကင်းစင်စေရန်အလို့ငှာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်စသည်တို့နှင့်တကွ "vidvantu" စသော ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပဒမာလာကို ဆိုပေအံ့။ ဉာဏ်ဟုဆိုအပ်သော ဗေဒင် (အသိပညာ) သည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ "vidvā" (ပညာရှိ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း "vidvā" သဒ္ဒါ၏ ရှိခြင်းအနက်၌ "iti vidvā samaṃ care" စသော ပါဠိတော် တိုက်ရိုက်ပါဌ်သည် သက်သေသာဓကဖြစ်၏။ ဤပုဒ်သွယ်ပုံကား - vidvā, vidvā, vidvanto။ vidvantaṃ, vidvante။ vidvatā, vidvantena။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်သွယ်ပုံအားလုံးကို သိအပ်၏။ vedanāvā, vedanāvā, vedanāvanto။ vedanāvantaṃ, vedanāvante။ vedanāvatā, vedanāvantena။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်သွယ်ပုံအားလုံးကို သိအပ်၏။ ဤနည်းတူ "saññāvā, cetanāvā, saddhāvā, paññavā, sabbāvā" စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း "vedanāvantaṃ vā attānaṃ sabbāvantaṃ lokaṃ" စသည်တို့သည် သာဓကပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် "sabbāvantaṃ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သော (ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ရှိသော) လောကကို ဟု အနက်ရ၏။ ဤပုဒ်သည် အလယ်၌ ဒီဃရှိသောပုဒ်တည်း။ များသောအားဖြင့်မူ "paññavā, paññavanto" စသည်တို့သည် အလယ်၌ ရဿရှိကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အခြံအရံအကျော်အစောဖြစ်သော သူတို့သည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ "yasassivā"၊ သို့မဟုတ် "yasassī" လည်းဖြစ် "yasassivā" လည်းဖြစ်သောကြောင့် "yasassivā" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား တစ်စိတ်တစ်ဒေသ သရုပ်တူ ဧကသေသ်ပြုပုံတည်း။ "yasassivā" ဟူသော ပုဒ်၏ ရှိခြင်းအနက်၌ -


‘‘Khattiyo jātisampanno, abhijāto yasassivā;

Dhammarājā videhānaṃ, putto uppajjate tavā’’ti

"Khattiyo jātisampanno, abhijāto yasassivā; Dhammarājā videhānaṃ, putto uppajjate tavā" ဟူသော ဂါထာသည် သာဓကဖြစ်၏။


Idaṃ nidassanaṃ. ‘‘Yasassivā, yasassivā, yasassivanto. Yasassivantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Atthe dassanasīlaṃ atthadassi, kiṃ [Pg.196] taṃ? Ñāṇaṃ. Atthadassi assa atthīti atthadassimā, ettha ca –

ဤသည်မှာ သာဓကတည်း။ "Yasassivā, yasassivā, yasassivanto။ Yasassivantaṃ" စသည်ဖြင့် ဆောင်အပ်၏။ အကျိုးအနက်ကို မြင်တတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ "atthadassi" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း? ဉာဏ်တည်း။ ထို "atthadassi" (ဉာဏ်) သည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ "atthadassimā" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤနေရာ၌လည်း -


‘‘Taṃ tattha gatimā dhitimā, mutimā atthadassimā;

Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravī’’ti

"Taṃ tattha gatimā dhitimā, mutimā atthadassimā; Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravī" ဟူ၍တည်း။


Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Atthadassimā, atthadassimā, atthadassimanto. Atthadassimantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Pāpaṃ assa atthīti pāpimā, akusalarāsisamannāgato māro. Puttā assa atthīti puttimā, bahuputto. ‘‘Socati puttehi puttimā’’ti ettha hi bahuputto ‘‘puttimā’’ti vuccati. Cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candavimānamadhippetaṃ, candavimānavāsī pana devaputto ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘cando uggato, pamāṇato cando āyāmavitthārato ubbedhato ca ekūnapaññāsayojano, parikkhepato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano’’tiādīsu candavimānaṃ ‘‘cando’’ti vuttaṃ. ‘‘Tathāgataṃ arahantaṃ, candimā saraṇaṃ gato’’tiādīsu pana candadevaputto ‘‘candimā’’ti. Aparo nayo – cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candadevaputto adhippeto, tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ pana candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘rāhu candaṃ pamuñcassu, cando maṇimayavimāne vasatī’’tiādīsu candadevaputto ‘‘cando’’ti vutto.

ဤစကားသည် ဤအနက်ကို သက်သေထူသော စကားတည်း။ ‘အတ္ထဒဿိမာ၊ အတ္ထဒဿိမာ၊ အတ္ထဒဿိမန္တော၊ အတ္ထဒဿိမန္တံ’ စသည်ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏။ သူ့အား မကောင်းမှု ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပါပိမာ’ (အကုသိုလ်အစုနှင့် ပြည့်စုံသော မာရ်နတ်) မည်၏။ သူ့အား သားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုတ္တိမာ’ (သားများသောသူ) မည်၏။ ‘သောစတိ ပုတ္တေဟိ ပုတ္တိမာ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ သားများသောသူကို ‘ပုတ္တိမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သူ့အား လသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စန္ဒိမာ’ မည်၏။ ဤ၌ ‘စန္ဒ’ ဟူသည် လဗိမာန်ကို အလိုရှိအပ်၏။ လဗိမာန်၌ နေသော နတ်သားကိုမူ ‘စန္ဒိမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘စန္ဒော ဥဂ္ဂတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် လသည် အလျား အနံ အမြင့်အားဖြင့် လေးဆယ်ကိုးယူဇနာ ရှိ၏၊ အဝန်းအားဖြင့် သုံးယူဇနာလျော့သော ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် ရှိ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့၌ လဗိမာန်ကို ‘စန္ဒော’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘တထာဂတံ အရဟန္တံ စန္ဒိမာ သရဏံ ဂတော’ စသည်တို့၌မူ လနတ်သားကို ‘စန္ဒိမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား - သူ့အား လနတ်သားသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စန္ဒိမာ’ (လဗိမာန်) မည်၏။ ဤနည်း၌ ‘စန္ဒ’ ဟူသည် လနတ်သားကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုလနတ်သား၏ နေအိမ်ဖြစ်သော လဗိမာန်ကိုမူ ‘စန္ဒိမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ရာဟု စန္ဒံ ပမုဉ္စဿု၊ စန္ဒော မဏိမယဝိမာနေ ဝသတိ’ စသည်တို့၌ လနတ်သားကို ‘စန္ဒော’ ဟု ဆိုအပ်၏။


‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Somaṃlokaṃpabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti

‘‘အကြင် ရဟန်းပျိုသည် မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ အားထုတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် တိမ်တိုက်မှ လွတ်သော လမင်းကဲ့သို့ ဤလောကကို ထွန်းပစေ၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း


Ādīsu pana tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti vuttaṃ. Iti ‘‘cando’’ti ca ‘‘candimā’’ti ca candadevaputtassapi candavimānassapi [Pg.197] nāmanti veditabbaṃ. Tatra ‘‘pāpimā puttimā candimā’’ti imāni pāpasaddādito ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe pavattassa imantupaccayassa vasena siddhimupāgatānīti gahetabbāni.

စသည်တို့၌မူ ထိုလနတ်သား၏ နေအိမ်ဖြစ်သော လဗိမာန်ကို ‘စန္ဒိမာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘စန္ဒော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘စန္ဒိမာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း လနတ်သား၏ အမည်လည်း ဖြစ်၏၊ လဗိမာန်၏ အမည်လည်း ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ပါပိမာ၊ ပုတ္တိမာ၊ စန္ဒိမာ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ပါပသဒ္ဒါစသည်တို့မှ ‘ထိုတရားသည် သူ့အား ရှိ၏’ ဟူသော ဤအနက်၌ ဖြစ်သော ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။


Nanu ca bho mantupaccayavaseneva sādhetabbānīti? Na, katthacipi akārantato mantuno abhāvā. Nanu ca bho evaṃ santepi pāpa putta candato paṭhamaṃ ikārāgamaṃ katvā tato mantupaccayaṃ katvā sakkā sādhetunti? Sakkā rūpamattasijjhanato, nayo pana sobhano na hoti. Tathā hi pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ katvā mantupaccaye vidhiyamāne aññehi guṇayasādīhi akārantehi ikārāgamaṃ katvā mantupaccayassa kātabbatāpasaṅgo siyā. Na hi anekesu pāḷisatasahassesu katthacipi akārantato guṇa yasādito ikārāgamena saddhiṃ mantupaccayo dissati, aṭṭhānattā pana pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ akatvā imantupaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhantīti.

အို-အချင်း... ‘မန္တု’ ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးစေအပ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးအံ့။ မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်အရပ်၌မျှ အကာရန္တနောင်၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ အို-အချင်း... ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ‘ပါပ၊ ပုတ္တ၊ စန္ဒ’ သဒ္ဒါတို့မှ ရှေးဦးစွာ ဣကာရာဂမ် (ဣ-အက္ခရာလာဒ်) ကို ပြု၍၊ ထို့နောက် ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကို ပြုကာ ပြီးစေခြင်းငှာ တတ်နိုင်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးအံ့။ ပုဒ်မျှ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် တတ်နိုင်ပါ၏၊ သို့သော် ထိုနည်းသည် မတင့်တယ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ပါပ၊ ပုတ္တ’ စသော အကာရန္တတို့မှ ဣကာရာဂမ်ကို ပြု၍ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အခြားသော ‘ဂုဏ၊ ယသ’ စသော အကာရန္တတို့မှလည်း ဣကာရာဂမ်ကို ပြု၍ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကို ပြုရမည့် ဘေး (အပြစ်) သို့ ဆိုက်ရောက်ရာ၏။ များစွာသော ပါဠိတော် သိန်းပေါင်းများစွာတို့၌ အဘယ်အရပ်၌မျှ အကာရန္တဖြစ်သော ‘ဂုဏ၊ ယသ’ စသည်တို့မှ ဣကာရာဂမ်နှင့်တကွ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကို မမြင်ဖူးချေ။ မသင့်တော်သောကြောင့် ‘ပါပ၊ ပုတ္တ’ စသော အကာရန္တတို့မှ ဣကာရာဂမ်ကို မပြုဘဲ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းကို ပြုမှသာလျှင် ‘ပါပိမာ၊ ပုတ္တိမာ’ စသည်တို့သည် ပြီးနိုင်ကုန်၏။


Evaṃ santepi bho kasmā kaccāyanappakaraṇe mantupaccayova vutto, na imantupaccayoti? Dvayampi vuttameva. Kathaṃ ñāyatīti ce? Yasmā tattha ‘‘tapādito sī, daṇḍādito ika ī, madhvādito ro, guṇādito vantū’’ti imāni cattāri suttāni sannihitatodantasaddabhāvena vatvā majjhe ‘‘satyādīhi mantū’’ti aññathā suttaṃ vatvā tato sannihitatodantavasena ‘‘saddhādito ṇā’’ti suttaṃ vuttaṃ, tasmā tattha ‘‘satyādīhimantū’’ti visadisaṃ katvā vuttassa suttassa vasena imantu paccayo ca vuttoti viññāyati. Pakati hesācariyānaṃ yena kenaci ākārena attano adhippāyaviññāpanaṃ. Ettha ca dutiyo attho sarasandhivasena gahetabbo. Tathā hissa ‘‘satyādīhi mantū’’ti [Pg.198] paṭhamo attho, ‘‘satyādīhi imantū’’ti dutiyo attho. Iti ‘‘seto dhāvatī’’ti payoge viya ‘‘satyādīhi mantū’’ti sutte bhinnasattisamavetavasena atthadvayapaṭipatti bhavati, tasmā paramasukhumasugambhīratthavatā anena suttena katthaci sati gati setu goiccādito mantupaccayo icchito. Katthaci sati pāpa puttaiccādito imantupaccayo icchitoti daṭṭhabbaṃ.

ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း အချင်း... အဘယ်ကြောင့် ကစ္စာယနကျမ်း၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကိုသာ ဆို၍၊ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းကို မဆိုသနည်းဟု မေးအံ့။ နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့ သိရသနည်းဟု မေးအံ့။ ထိုကျမ်း၌ ‘တပ္ပါဒိတော သီ၊ ဒဏ္ဍာဒိတော ဣက ဤ၊ မဓွာဒိတော ရော၊ ဂုဏာဒိတော ဝန္တူ’ ဟူသော ဤသုတ်လေးခုတို့ကို အနီးရှိ တဒန္တသဒ္ဒါရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဆိုပြီး၍၊ အလယ်၌ ‘သတျာဒီဟိ မန္တူ’ ဟူ၍ အခြားတစ်မျိုးသော သုတ်ကို ဆိုကာ၊ ထိုမှတစ်ပါး အနီးရှိ တဒန္တသဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘သဒ္ဓါဒိတော ဏာ’ ဟူသော သုတ်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသုတ်၌ ‘သတျာဒီဟိ မန္တူ’ ဟူ၍ မတူမမျှ ပြု၍ ဆိုအပ်သော သုတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီဟု သိအပ်၏။ မိမိ၏ အလိုဆန္ဒကို တစ်ခုခုသော အခြင်းအရာဖြင့် သိစေခြင်းသည် ဆရာတို့၏ သဘာဝပေတည်း။ ဤသုတ်၌လည်း ဒုတိယအနက်ကို သရသန္ဓိအစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသုတ်၌ ‘သတျာဒီဟိ မန္တူ’ ဟူသည် ပထမအနက်တည်း၊ ‘သတျာဒီဟိ ဣမန္တူ’ ဟူသည် ဒုတိယအနက်တည်း။ ဤသို့လျှင် ‘သေတော ဓာဝတိ’ ဟူသော ဝါကျ၌ ကဲ့သို့ ‘သတျာဒီဟိ မန္တူ’ ဟူသော သုတ်၌ ကွဲပြားသော စွမ်းအားတို့ ပေါင်းစပ်တည်ရှိခြင်းကြောင့် အနက်နှစ်ခုကို သိရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အလွန်သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်ရှိသော ဤသုတ်ဖြင့် အချို့သော ‘သတိ၊ ဂတိ၊ သေတု၊ ဂေါ’ စသည်တို့မှ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းကို အလိုရှိအပ်၏။ အချို့သော ‘သတိ၊ ပါပ၊ ပုတ္တ’ စသည်တို့မှ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းကို အလိုရှိအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Yasmā pana satisaddo mantuvasena gatidhīsethugo iccādīhi, imantuvasena pāpaputtādīhi ca samānagatikattā tesaṃ pakārabhāvena gahito, tasmā evaṃ suttattho bhavati ‘‘satyādīhi mantu satippakārehi saddehi mantupaccayo hoti imantupaccayo ca yathārahaṃ ‘tadassatthi’ iccetasmiṃ atthe’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā ‘‘satimā’’ti ettha satīti ikārantato mantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, dhīmā, setumā, gomā’’tiādīsu ikāranta īkāranta ukārantaniccokārantato mantupaccayo hoti. Yathā ca ‘‘satimā’’ti ettha ‘‘satī’’ti ikārantato imantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, pāpimā, puttimā’’tiādīsu ikāranta akārantato imantupaccayo hoti. Evaṃ satippakārehi saddehi yathāsambhavaṃ mantu imantupaccayā hontīti.

အကြင်ကြောင့် သတိသဒ္ဒါသည် ‘မန္တု’ ပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် ‘ဂတိ၊ ဓီ၊ သေတု၊ ဂေါ’ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် ‘ပါပ၊ ပုတ္တ’ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း တူညီသောလားရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အဖို့အစု (အပြား) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သုတ်၏ အနက်သည် ‘သတျာဒီဟိ မန္တု - သတိနှင့်တူသော အပြားရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ‘တဒဿတ္ထိ’ (ထိုတရားသည် သူ့အား ရှိ၏) ဟူသော အနက်၌ ‘မန္တု’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းလည်းကောင်း သင့်တော်သလို ဖြစ်၏’ ဟု ဖြစ်၏။ ဤ၌ အလိုအဓိပ္ပာယ်ကား - ‘သတိမာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘သတိ’ ဟူသော ဣကာရန္တမှ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘ဂတိမာ၊ ဓီမာ၊ သေတုမာ၊ ဂေါမာ’ စသည်တို့၌ ဣကာရန္တ၊ ဤကာရန္တ၊ ဥကာရန္တ၊ ဩကာရန္တတို့မှ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘သတိမာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘သတိ’ ဟူသော ဣကာရန္တမှ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘ဂတိမာ၊ ပါပိမာ၊ ပုတ္တိမာ’ စသည်တို့၌ ဣကာရန္တ၊ အကာရန္တတို့မှ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သတိနှင့် တူသော အပြားရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ အားလျော်စွာ ‘မန္တု’ ပစ္စည်း၊ ‘ဣမန္တု’ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသတည်း။


Yajjevaṃ paccayadvayavidhāyakaṃ ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti vattabbaṃ, kasmā nāvocāti? Tathā avacane kāraṇamatthi. Yadi hi ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti suttaṃ vuttaṃ siyā, ekakkhaṇeyeva imantu mantūnaṃ vacanena daṇḍasaddato sambhūtaṃ ‘‘daṇḍiko daṇḍī’’ti rūpadvayamiva satigatiāditopi visadisarūpadvayamicchitabbaṃ siyā, tañca natthi, tasmā [Pg.199] ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Apica tathā vutte bavhakkharatāya ganthagarutā siyā. Yasmā ca suttena nāma appakkharena asandiddhena sāravantena gūḷhaninnayena sabbatomukhena anavajjena bhavitabbaṃ. Kaccāyane ca yebhuyyena tādisāni gambhīratthāni suvisadañāṇavisayabhūtāni suttāni dissanti ‘‘upājhadhikissaravacane, sarā sare lopa’’ntiādīni, idampi tesamaññataraṃ, tasmā ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Evaṃ suttopadese akatepi imantunopi gahaṇatthaṃ bhinnasattisamavetavasena ‘‘satyādīhi mantū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

အကယ်၍ ဤသို့ ပစ္စည်းနှစ်ခုကို ပြုလုပ်တတ်သော “ဒဏ္ဍာဒိတော ဣက ဤ” ဟူသော သုတ်ကဲ့သို့ “သတျာဒိတော ဣမန္တု မန္တူ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၏၊ အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်းဟု မေးအံ့။ ထိုသို့ မဆိုရခြင်း၌ အကြောင်းရှိ၏။ အကယ်၍ “ဒဏ္ဍာဒိတော ဣက ဤ” သုတ်ကဲ့သို့ “သတျာဒိတော ဣမန္တု မန္တူ” ဟု သုတ်ကို ဆိုခဲ့ငြားအံ့၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း၌ပင် ဣမန္တုနှင့် မန္တုပစ္စည်းတို့ကို ဆိုခြင်းကြောင့် ဒဏ္ဍသဒ္ဒါမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော “ဒဏ္ဍိကော၊ ဒဏ္ဍီ” ဟူသော ရုပ်နှစ်ခုကဲ့သို့ သတိ၊ ဂတိ စသည်တို့မှလည်း မတူညီသော ရုပ်နှစ်ခုစီကို အလိုရှိအပ်ရာ၏၊ ထိုရုပ်နှစ်ခုစီသည်လည်း မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် “သတျာဒိတော ဣမန္တု မန္တူ” ဟု မဆိုခဲ့ပေ။ တစ်နည်းလည်း ထိုသို့ ဆိုခဲ့ပါမူ အက္ခရာများပြားသဖြင့် ကျမ်းဂန် ကြီးလေးခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ အကြောင်းမူကား သုတ်မည်သည်မှာ အက္ခရာနည်းခြင်း၊ သံသယမရှိခြင်း၊ အနှစ်သာရရှိခြင်း၊ နက်နဲသော အနက်ရှိခြင်း၊ အဖက်ဖက်သို့ ပျံ့နှံ့ခြင်း၊ အပြစ်မရှိခြင်း ဖြစ်ရမည်။ ကစ္စည်းကျမ်း၌လည်း များသောအားဖြင့် ထိုကဲ့သို့ စင်ကြယ်လှစွာသော ဉာဏ်တော်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော နက်နဲသော အနက်ရှိသော သုတ်တို့ကို “ဥပါဇ္ဈဓိကိဿရဝစနေ”၊ “သရာ သရေ လောပံ” အစရှိသည်ဖြင့် တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ ဤသုတ်သည်လည်း ထိုသုတ်တို့တွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သတျာဒိတော ဣမန္တု မန္တူ” ဟု မဆိုခဲ့ပေ။ ဤသို့ သုတ်၌ ညွှန်ပြချက် မပြုအပ်သော်လည်း ဣမန္တုပစ္စည်းကိုလည်း ယူခြင်းငှာ ကွဲပြားသော စွမ်းအားနှင့် ယှဉ်တွဲခြင်းအားဖြင့် “သတျာဒီဟိ မန္တု” ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Aparo nayo – ‘‘tapādito sī’’tiādīsu todantasaddassa bahuvacanantatā na suṭṭhu pākaṭā topaccayassa ekatthabavhatthesu vattanato, ‘‘satyādīhi mantū’’ti ettha pana hisaddassa bahuvacanatthatā atīva pākaṭā, tasmā bahuvacanaggahaṇena imantu paccayo hotītipi daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho vināpi imantupaccayena pāpamassatthīti pāpī, pāpī eva pāpimāti sakatthe māpaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhanti ‘‘chaṭṭhamo so parābhavo’’ti ettha mapaccayena ‘‘chaṭṭhamo’’ti padaṃ viyāti? Atinayaññū bhavaṃ, atinayaññū nāmāti bhavaṃ vattabbo, na pana bhavaṃ saddagatiṃ jānāti, saddagatiyo ca nāma bahuvidhā. Tathā hi chaṭṭhoyeva chaṭṭhamo, ‘‘suttameva suttanto’’tiādīsu purisanayena yojetabbā saddagati, ‘‘devoyeva devatā’’tiādīsu kaññānayena yojetabbā saddagati, ‘‘diṭṭhi eva diṭṭhigata’’ntiādīsu cittanayena yojetabbā saddagati. Evaṃvidhāsu saddagatīsu ‘‘pāpī eva pāpimā’’tiādikaṃ kataraṃ saddagatiṃ vadesi? ‘‘Satthā rājā brahmā sakhā attā sā pumā’’tiādīsu [Pg.200] ca kataraṃ saddagatiṃ vadesi? Katarasaddantogadhaṃ katarāya ca nāmikapadamālāyaṃ yojetabbaṃ maññasīti? So evaṃ puṭṭho addhā uttari kiñci adisvā tuṇhī bhavissati, tasmā tādiso nayo na gahetabbo. Tādisasmiñhi naye ‘‘pāpimatā pāpimato’’tiādīni rūpāni na sijjhanti, imantupaccayanayena pana sijjhanti, tasmā ayameva nayo pasatthataro āyasmantehi sammā citte ṭhapetabbo. Atridaṃ nidassanaṃ –

တစ်နည်းကား - “တပါဒိတော သီ” စသည်တို့၌ တော-အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါ၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်သည် ကောင်းစွာ မထင်ရှားပေ၊ တော-ပစ္စည်းသည် ဧကဝုစ်အနက်၊ ဗဟုဝုစ်အနက်တို့၌ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “သတျာဒီဟိ မန္တု” ဟူသော ဤသုတ်၌မူ ဟိ-သဒ္ဒါ၏ ဗဟုဝုစ်အနက် ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းသည် အလွန် ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဗဟုဝုစ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ဣမန္တုပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အို-အချင်း၊ ဣမန္တုပစ္စည်း မပါဘဲလျက်လည်း ‘မကောင်းမှုသည် သူ့အား ရှိ၏’ ဟု ‘ပါပီ’၊ ‘ပါပီ’ ပင်လျှင် ‘ပါပိမာ’ ဟု သကတ္ထ (မိမိအနက်) ၌ မာပစ္စည်း ပြုအပ်သည်ရှိသော် “ဆဋ္ဌမော သော ပရာဘဝေါ” ဟူသော ဤနေရာ၌ မပစ္စည်းဖြင့် “ဆဋ္ဌမော” ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ “ပါပိမာ၊ ပုတ္တိမာ” အစရှိသည်တို့သည် ပြီးနိုင်သည်မဟုတ်ပါလော ဟု မေးအံ့။ သင်သည် အလွန် နည်းလမ်းကို သိသူ ဖြစ်ပေ၏၊ သင့်ကို ‘အလွန် နည်းလမ်းသိသူ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ သို့သော် သင်သည် သဒ္ဒါတို့၏ လားရာလမ်း (သဒ္ဒဂတိ) ကို မသိပေ။ သဒ္ဒါတို့၏ လားရာလမ်းတို့သည် အမျိုးမျိုး ရှိကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ‘ဆဋ္ဌော’ သာလျှင် ‘ဆဋ္ဌမော’၊ “သုတ္တမေဝ သုတ္တန္တော” အစရှိသည်တို့၌ ပုရိသနည်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော သဒ္ဒဂတိ၊ “ဒေဝေါယေဝ ဒေဝတာ” အစရှိသည်တို့၌ ကညာနည်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော သဒ္ဒဂတိ၊ “ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ” အစရှိသည်တို့၌ စိတ္တနည်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော သဒ္ဒဂတိ။ ဤသို့သော သဒ္ဒဂတိတို့တွင် “ပါပီ ဧဝ ပါပိမာ” အစရှိသည်ကို အဘယ်သဒ္ဒဂတိဟု ဆိုသနည်း။ “သတ္ထာ၊ ရာဇာ၊ ဗြဟ္မာ၊ သခါ၊ အတ္တာ၊ သာ၊ ပုမာ” စသည်တို့တွင် အဘယ်သဒ္ဒဂတိဟု ဆိုသနည်း။ အဘယ်သဒ္ဒါ၌ အကျုံးဝင်သနည်း၊ အဘယ်နာမ်ပုဒ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု ထင်မှတ်သနည်း။ ထိုသူသည် ဤသို့ မေးအပ်သည်ရှိသော် အမှန်ပင် နောက်ထပ်တစ်စုံတစ်ရာကို မမြင်ဘဲ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေရလတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော နည်းလမ်းကို မယူအပ်ပေ။ ထိုသို့သော နည်းလမ်း၌ “ပါပိမတာ၊ ပါပိမတော” အစရှိသော ရုပ်တို့သည် မပြီးနိုင်ကုန်၊ ဣမန္တုပစ္စည်း နည်းလမ်းအားဖြင့်မူ ပြီးနိုင်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းလမ်းသည်သာလျှင် အလွန်ချီးမွမ်းအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်၍ အရှင်မြတ်တို့သည် စိတ်၌ ကောင်းစွာ သွင်းထားအပ်၏။ ဤအရာ၌ သာဓက သက်သေကား -


‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ,Mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā,Jayaṃ tadā devagaṇā mahesino’’ti ca,

“ဤအောင်ပွဲသည် ကျက်သရေရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အောင်ပွဲဖြစ်၍၊ ယုတ်မာသော မာရ်နတ်၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်ပေ၏။ ထိုစဉ်အခါ၌ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကုန်သော နတ်အပေါင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အောင်ပွဲကို ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ကြွေးကြော်ကြကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Sākhāpattaphalūpeto, khandhimāvamahādumo’’ti ca.

“ခက်မ၊ သစ်ရွက်၊ သစ်သီးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ ပင်စည်ရှိသော သစ်ပင်ကြီးကဲ့သို့” ဟူ၍လည်းကောင်း။


Pāpimā, pāpimā, pāpimanto. Pāpimantaṃ. Sesaṃ neyyaṃ, esa nayo ‘‘khandhimā, puttimā’’tiādīsupi.

ပါပိမာ၊ ပါပိမာ၊ ပါပိမန္တော။ ပါပိမန္တံ။ ကြွင်းသောရုပ်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းသည် “ခန္ဓိမာ၊ ပုတ္တိမာ” အစရှိသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။


Idāni yathāpāvacanaṃ kiñcideva himavantu satimantādīnaṃ visesaṃ brūma. Himavantova pabbato. Satimaṃ bhikkhuṃ. Bandhumaṃ rājānaṃ. Candimaṃ devaputtaṃ. Satimassa bhikkhuno. Bandhumassa rañño. Iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjati. Iccādi viseso veditabbo. Apicettha ‘‘āyasmantā’’ti dvinnaṃ vattabbavacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti bahūnaṃ vattabbavacananti ayampi viseso veditabbo. Tathā hi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Tiṇṇa’’nti cettha kathāsīsamattaṃ, tena catunnampi pañcannampi atirekasatānampīti dassitaṃ [Pg.201] hoti. Bahavohi upādāya ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādikā pāḷiyo ṭhapitā. Tattha ‘‘āyasmantā’’tidaṃ vinayavohāravasena dveyeva sandhāya vuttattā na sabbasādhāraṇaṃ. Vinayavohārañhi vajjetvā aññasmiṃ vohāre na pavattati. ‘‘Āyasmanto’’tidaṃ pana sabbattha pavattatīti dvinnaṃ viseso veditabbo.

ယခုအခါ ပါဠိတော်နှင့်အညီ ဟိမဝန္တု၊ သတိမန္တု အစရှိသည်တို့၏ အနည်းငယ်သော ထူးခြားချက်ကို ပြောဆိုပါအံ့။ ‘ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော’။ ‘သတိမံ ဘိက္ခုံ’။ ‘ဗန္ဓုမံ ရာဇာနံ’။ ‘စန္ဒိမံ ဒေဝပုတ္တံ’။ ‘သတိမဿ ဘိက္ခုနော’။ ‘ဗန္ဓုမဿ ရညော’။ ‘ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ’ (တန်ခိုးရှိသောသူနှင့် တစ်ပါးသောသူအား တစ်ပြိုင်နက်တည်း၌ စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏)။ ဤသို့စသည်ဖြင့် ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤ၌ “အာယသ္မန္တာ” ဟူသည် နှစ်ဦးသောသူတို့အား ပြောဆိုအပ်သောစကားဖြစ်၍ “အာယသ္မန္တော” ဟူသည် များစွာသောသူတို့အား ပြောဆိုအပ်သောစကားဖြစ်၏ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ “နှစ်ဦးသောသူတို့အား ကြားလျှောက်သောသူသည် ‘အာယသ္မန္တာ ဓာရေန္တု’ ဟုလည်းကောင်း၊ သုံးဦးသောသူတို့အား ကြားလျှောက်သောသူသည် ‘အာယသ္မန္တော ဓာရေန္တု’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ “သုံးဦး” ဟူသည် ပြောဆိုခြင်း၏ အစမျှသာဖြစ်၏၊ ထိုစကားဖြင့် လေးဦး၊ ငါးဦးနှင့် ရာကျော်သောသူတို့အားလည်း ညွှန်ပြပြီး ဖြစ်၏။ များစွာသောသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ခေါ အာယသ္မန္တော စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ” အစရှိသော ပါဠိတော်များကို ထားတော်မူအပ်၏။ ထိုပါဠိတော်၌ “အာယသ္မန္တာ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိနည်းဝေါဟာရအားဖြင့် နှစ်ဦးတည်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် အားလုံးနှင့် မသက်ဆိုင်ပေ။ ဝိနည်းဝေါဟာရကို ဖယ်ထား၍ အခြားသော ဝေါဟာရ၌ မဖြစ်ပေ။ “အာယသ္မန္တော” ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား အလုံးစုံသော အရာ၌ ဖြစ်၏ဟု ဤနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။


Tatra ‘‘himavanto’’ti idaṃ yebhuyyenekavacanaṃ bhavati, katthaci bahuvacanampi, tenāha niruttipiṭake thero ‘‘himavā tiṭṭhati, himavanto tiṭṭhantī’’ti. ‘‘Himavantova pabbato’’ti ayaṃ ekavacananayo yathārutapāḷivasena gahetabbo. Yathārutapāḷi ca nāma –

ထိုပုဒ်တို့တွင် “ဟိမဝန္တော” ဟူသော ဤပုဒ်သည် များသောအားဖြင့် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏၊ အချို့သော နေရာ၌ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ အရှင်မထေရ်မြတ်သည် “ဟိမဝါ တိဋ္ဌတိ၊ ဟိမဝန္တော တိဋ္ဌန္တိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ “ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော” ဟူသော ဤဧကဝုစ်နည်းကို ရွတ်ဖတ်အပ်သော ပါဠိတော်အတိုင်း ယူအပ်၏။ ရွတ်ဖတ်အပ်သော ပါဠိတော် မည်သည်ကား -


‘‘Dūre santo pakāsanti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā.

“သူတော်ကောင်းတို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်ကဲ့သို့ ဝေးသောအရပ်မှလည်း ထင်ရှားကုန်၏။ သူတော်မဟုတ်သူတို့သည် ညဉ့်အခါ၌ ပစ်လွှတ်အပ်သော မြှားတို့ကဲ့သို့ ဤလောက၌ မထင်ရှားကုန်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;

Atulo nāma nāmena, puññavanto jutindharo.

“ငါသည် ထိုစဉ်အခါက အတုလအမည်ရှိသော တန်ခိုးကြီးသော၊ ကောင်းမှုကံရှိသော၊ တောက်ပသော အရောင်အဝါရှိသော နဂါးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Gatimanto satimanto, dhitimanto ca so isi;

Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro’’

“ရတနာသိုက်သဖွယ်ဖြစ်သော၊ သူတော်ကောင်းတရားကို ဆောင်တော်မူသော၊ ထိုရသေ့သဖွယ်ဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည် (ဉာဏ်) လားရာလမ်း ရှိတော်မူ၏၊ သတိရှိတော်မူ၏၊ ဝီရိယရှိတော်မူ၏”


Iccādi. Ettha ‘‘puññavanto’’tiādīni anekesu ṭhānesu bahuvacanabhāvena punappunaṃ vadantānipi katthaci ekavacanāni honti, ekavacanabhāvo ca nesaṃ gāthāvisaye dissati, tasmā tāni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni.

ဤသို့စသည်တည်း။ ဤ၌ “ပုညဝန္တော” အစရှိသည်တို့ကို နေရာအများအပြား၌ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ဖြင့် အဖန်ဖန် သုံးစွဲကြသော်လည်း အချို့သောနေရာတို့၌ ဧကဝုစ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုပုဒ်တို့၏ ဧကဝုစ်ဖြစ်ခြင်းသည် ဂါထာတို့၏ အရာ၌ တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဒ်တို့ကို ပါဠိတော်နှင့်အညီ ယူအပ်ကုန်၏။


Evaṃ himavantusatimantusaddādīnaṃ visesaṃ ñatvā puna liṅgantavasena dviliṅgakapadānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

ဤသို့ ဟိမဝန္တု၊ သတိမန္တု သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ ထူးခြားချက်ကို သိ၍ တစ်ဖန် လိင်ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် လိင်နှစ်ခုရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပကတိရုပ်၏ နာမ်ပုဒ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏ တူညီခြင်း မတူညီခြင်းကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။


Tatra [Pg.202] hi ‘‘sirimā’’ti padaṃ sutisāmaññavasena liṅgadvaye vattanato dvidhā bhijjati. ‘‘Sirimā puriso’’ti hi atthe ākārantaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sirimā nāma devī’’ti atthe ākārantaṃ itthiliṅgaṃ, ubhayampetaṃ ukārantatāpakatikā. Atha vā pana pacchimaṃ ākārantatāpakatikaṃ, sirī yassa atthi so sirimāti pulliṅgavasena nibbacanaṃ, sirī yassā atthi sā sirimāti itthiliṅgavasena nibbacanaṃ. Atrimāni kiñcāpi sutivasena nibbacanatthavasena ca aññamaññaṃ samānatthāni, tathāpi purisapadatthaitthipadatthavācakattā bhinnatthānīti veditabbāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Sirimā, sirimā, sirimanto. Sirimantaṃ, sirimante. Sirimatā, sirimantena. Guṇavantusaddasseva nāmikapadamālā. Sirimā, sirimā, sirimāyo. Sirimaṃ, sirimā, sirimāyo. Sirimāya. Vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evaṃ dvidhā bhinnānaṃ samānasutikasaddānaṃ nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Samānanibbacanatthassapi hi asamānasutikassa ‘‘sirimā’’ti saddassa nāmikapadamālāyaṃ padānaṃ imehi padehi kācipi samānatā na labbhati. Atridaṃ vuccati –

ထိုစကားရပ်၌ “သိရိမာ” ဟူသော ပုဒ်သည် အသံကြားရခြင်း တူညီရုံမျှဖြင့် လိင်နှစ်ပါး၌ ဖြစ်သောကြောင့် နှစ်မျိုး ကွဲပြား၏။ “သိရိမာ ပုရိသော” ဟူသော အနက်၌ အာကာရန္တ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏၊ “သိရိမာ နာမ ဒေဝီ” ဟူသော အနက်၌ အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ဥကာရန္တ သဘာဝ (ပကတိ) ရှိကုန်၏။ သို့မဟုတ်ပါက နောက်ဖြစ်သော (ဣတ္ထိလိင်) သည် အာကာရန္တ ပကတိရှိ၏။ “ကျက်သရေ ရှိသူသည် သိရိမာ” ဟု ပုလ္လိင်စွမ်းအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်၍၊ “ကျက်သရေ ရှိသော အမျိုးသမီးသည် သိရိမာ” ဟု ဣတ္ထိလိင်စွမ်းအားဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အသံကြားရခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဂြိုဟ်အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း အချင်းချင်း တူညီသော အနက်ရှိကြသော်လည်း၊ ယောကျ်ားဟူသော ပုဒ်အနက်နှင့် မိန်းမဟူသော ပုဒ်အနက်ကို ဟောတတ်သောကြောင့် အနက်ကွဲပြားခြားနားကြကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။ သိရိမာ၊ သိရိမာ၊ သိရိမန္တော။ သိရိမန္တံ၊ သိရိမန္တေ။ သိရိမတာ၊ သိရိမန္တေန။ ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါ ကဲ့သို့ပင် နာမ်ဝိဘတ်စဥ် ဖြစ်၏။ သိရိမာ၊ သိရိမာ၊ သိရိမာယော။ သိရိမံ၊ သိရိမာ၊ သိရိမာယော။ သိရိမာယ။ ပြောလတ္တံ့သော ကညာသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့ နှစ်ပါးကွဲပြားကုန်သော အသံတူသော သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဥ်တို့၌ ပုဒ်တို့၏ တူသည်မတူသည်ကို သတ်မှတ်အပ်၏။ ဝိဂြိုဟ်နှင့် အနက်တူသော်လည်း အသံမတူသော “သိရိမာ” သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဥ်၌ ဤပုဒ်တို့ဖြင့် တူညီမှု တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရနိုင်။ ဤစကားရပ်၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Sirimā’’ti padaṃ dvedhā, pumitthīsu pavattito;

Bhijjatīti vibhāveyya, ettha pulliṅgamicchitaṃ.

“သိရိမာ” ဟူသော ပုဒ်သည် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နှစ်မျိုးကွဲပြား၏ဟု ခွဲခြားအပ်၏၊ ဤနေရာ၌ ပုလ္လိင်ကို အလိုရှိအပ်၏။


Iti abhibhavitā padena visadisāni guṇavāsatimādīni padāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Idāni aparānipi tabbisadisāni padāni dassessāma saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Seyyathidaṃ?

ဤသို့ အဘိဘဝိတာ ပုဒ်နှင့် မတူညီသော ဂုဏဝါ၊ သတိမာ စသော ပုဒ်တို့ကို နာမ်ဝိဘတ်စဥ်များနှင့်တကွ ပြသအပ်ပြီးပြီ။ ယခုအခါ၌ ထိုထက်အခြားသော ထိုပုဒ်များနှင့် မတူညီသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း နာမ်ဝိဘတ်စဥ်များနှင့်တကွ ပြသပါအံ့။ ထိုပုဒ်တို့ကား အဘယ်နည်းဟူမူ -


Rājā brahmā sakhā attā, ātumā sā pumā rahā;

Daḷhadhammā ca paccakkha-dhammā ca vivaṭacchadā.

ရာဇာ၊ ဗြဟ္မာ၊ သခါ၊ အတ္တာ၊ အာတုမာ၊ သာ၊ ပုမာ၊ ရဟာ။ ဒဠှဓမ္မာ၊ ပစ္စက္ခဓမ္မာ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါ။


Vattahā [Pg.203] ca tathā vutta-sirā ceva yuvāpi ca;

Maghava addha muddhādi, viññātabbā vibhāvinā.

ဝတ္တဟာ၊ ထိုနည်းတူစွာ ဝုတ္တသိရာ၊ ယုဝါ၊ မဃဝါ၊ အဒ္ဓာ၊ မုဒ္ဓါ စသည်တို့ကို ပညာရှိသူသည် သိအပ်ကုန်၏။


Ettha ‘‘sā’’ti padameva ākārantatāpakatikamākārantaṃ, sesāni pana akārantatāpakatikāni ākārantāni.

ဤနေရာ၌ “သာ” ဟူသော ပုဒ်သည်သာလျှင် အာကာရန္တပကတိရှိသော အာကာရန္တ ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည်ကား အကာရန္တပကတိရှိသော အာကာရန္တ ဖြစ်ကုန်၏။


Rājā, rājā, rājāno. Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno. Raññā, rājinā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññe, rājini, rājūsu. Bho rāja, bhavanto rājāno, bhavanto rājā iti vā, ayamamhākaṃ ruci.

ရာဇာ၊ ရာဇာ၊ ရာဇာနော။ ရာဇာနံ၊ ရာဇံ၊ ရာဇာနော။ ရညာ၊ ရာဇိနာ၊ ရာဇူဟိ၊ ရာဇူဘိ။ ရညော၊ ရာဇိနော၊ ရညံ၊ ရာဇူနံ၊ ရာဇာနံ။ ရညာ၊ ရာဇူဟိ၊ ရာဇူဘိ။ ရညော၊ ရာဇိနော၊ ရညံ၊ ရာဇူနံ၊ ရာဇာနံ။ ရညေ၊ ရာဇိနိ၊ ရာဇူသု။ ဘော ရာဇ၊ ဘဝန္တော ရာဇာနော၊ ဘဝန္တော ရာဇာ ဟု ဖြစ်၏၊ ဤကား ငါတို့၏ အလိုဖြစ်၏။


Niruttipiṭakādīsu ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana āgataṃ. Kiñcāpi niruttipiṭakādīsu na āgataṃ, tathāpi ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti pāḷiyaṃ bahuvacanekavacanavasena ‘‘sakhā’’ti padassa dassanato ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ icchitabbameva. Tathā ‘‘brahmā, attā’’iccādīnipi bahuvacanāni taggatikattā vinā kenaci rūpavisesena.

နိရုတ္တိပိဋက စသည်တို့၌ “ရာဇာ” ဟူသော ဗဟုဝုစ်သည် မလာရှိ၊ စူဠနိရုတ္တိ၌မူ လာရှိ၏။ နိရုတ္တိပိဋက စသည်တို့၌ မလာရှိသော်လည်း “နေတာဒိသာ သခါ ဟောန္တိ၊ လဗ္ဘာ မေ ဇီဝတော သခါ” ဟု ပါဠိတော်၌ ဗဟုဝုစ် ဧကဝုစ် အစွမ်းဖြင့် “သခါ” ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ “ရာဇာ” ဟူသော ဗဟုဝုစ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ “ဗြဟ္မာ၊ အတ္တာ” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်တို့ကိုလည်း ထိုသဒ္ဒါနှင့် အလားတူသောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားသော ရုပ်မရှိဘဲ (အလိုရှိအပ်ကုန်၏)။


Ettha ca ‘‘gahapatiko nāma ṭhapetvā rājaṃ rājabhogaṃ brāhmaṇaṃ avaseso gahapatiko nāmā’’ti dassanato rājanti vuttaṃ, idaṃ pana niruttipiṭake na āgataṃ. ‘‘Sabbadattena rājinā’’ti dassanato ‘‘rājinā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti dassanato catutthīchaṭṭhīvasena ‘‘rājāna’’nti vuttaṃ. Kaccāyanarūpasiddhiganthesu pana ‘‘rājena, rājehi, rājebhi. Rājesū’’ti padāni vuttāni. Cūḷaniruttiniruttipiṭakesu tāni nāgatāni, anāgatabhāvoyeva tesaṃ yuttataro pāḷiyaṃ adassanato, tasmā etthetāni [Pg.204] amhehi na vuttāni. Pāḷinaye hi upaparikkhiyamāne īdisāni padāni samāseyeva passāma, na panāññatra, atrime payogā – ‘‘āvutthaṃ dhammarājenā’’ti ca, ‘‘sivirājena pesito’’ti ca, ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajagga’’nti ca, ‘‘nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti ca, evaṃ pāḷinaye upaparikkhiyamāne ‘‘rājenā’’tiādīni samāseyeva passāma, na kevalaṃ pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānayepi upaparikkhiyamāne samāseyeva passāma, na panāññatra, evaṃ santepi suṭṭhu upaparikkhitabbamidaṃ ṭhānaṃ. Ko hi nāma sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sabbaso nayaṃ sallakkhetuṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi khīṇāsavehi.

ဤ၌လည်း “ဂဟပတိကော နာမ ဌပေတွာ ရာဇံ ရာဇဘောဂံ ဗြာဟ္မဏံ အဝသေသော ဂဟပတိကော နာမ” ဟူသော တွေ့ရှိချက်အရ “ရာဇံ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤပုဒ်သည်ကား နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ မလာရှိပေ။ “သဗ္ဗဒတ္တေန ရာဇိနာ” ဟူသော တွေ့ရှိချက်အရ “ရာဇိနာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အာရာဓယတိ ရာဇာနံ၊ ပူဇံ လဘတိ ဘတ္တုသု” ဟူသော တွေ့ရှိချက်အရ စတုတ္ထီ ဆဋ္ဌီစွမ်းအားဖြင့် “ရာဇာနံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကစ္စာယန ရူပသိဒ္ဓိ ကျမ်းတို့၌မူ “ရာဇေန၊ ရာဇေဟိ၊ ရာဇေဘိ။ ရာဇေသု” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ စူဠနိရုတ္တိနှင့် နိရုတ္တိပိဋကတို့၌ ထိုပုဒ်တို့သည် မလာရှိကုန်၊ ပါဠိတော်၌ မတွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့ မလာရှိခြင်းသည်သာလျှင် သာလွန်၍ သင့်လျော်လှ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ထိုပုဒ်တို့ကို ငါတို့ မဆိုအပ်ကုန်။ ပါဠိတော်နည်းကို စိစစ်ကြည့်ရှုလတ်သော် ဤသို့သော ပုဒ်တို့ကို သမတ်၌သာ တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ အခြားနေရာ၌မူ မဟုတ်၊ ဤနေရာ၌ အောက်ပါ သုံးစွဲပုံတို့ ရှိကုန်၏ - “အာဝုတ္ထံ ဓမ္မရာဇေန” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သိဝိရာဇေန ပေသိတော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပဇာပတိဿ ဒေဝရာဇဿ ဓဇဂ္ဂံ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နိက္ခမန္တေ မဟာရာဇေ၊ သိဝီနံ ရဋ္ဌဝဍ္ဎနေ” ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ဤသို့ ပါဠိတော်နည်း၌ စိစစ်ကြည့်ရှုလတ်သော် “ရာဇေန” စသော ပုဒ်တို့ကို သမတ်၌သာ တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ ပါဠိတော်နည်း၌သာ မက၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာနည်း၌လည်း စိစစ်ကြည့်ရှုလတ်သော် သမတ်၌သာ တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ အခြားနေရာ၌မူ မဟုတ်၊ သို့ဖြစ်ပါသော်လည်း ဤနေရာကို ကောင်းစွာ စိစစ်အပ်၏။ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံ ဗုဒ္ဓဝစန၌ နည်းလမ်းအားလုံးကို ကွဲပြားသော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့မှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် အလုံးစုံ မှတ်သားခြင်းငှာ တတ်နိုင်အံ့နည်း။


Ettha ca samāsantagatarāja-saddassa nāmikapadamālāyo dvidhā vuccante okārantākārantavasena. Tatrokārantā ‘‘mahārājo yuvarājo sivirājo dhammarājo’’iccevamādayo bhavanti. Ākārantā pana ‘‘mahārājā yuvarājā sivirājā dhammarājā’’iccevamādayo. Ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca ‘‘mahārājo’’tiādīni na santi, tathāpi ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāḷiyaṃ ‘‘sabbasakho’’ti dassanato ‘‘mahārājo’’tiādīnipi avassamicchitabbāni. Tathā hi samāsesu ‘‘dhammarājena, dhammarājassā’’tiādīni dissanti. Etāni okārantarūpāni eva, nākārantarūpāni. Mahārājo, mahārājā. Mahārājaṃ, mahārāje. Mahārājena, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi, mahārājesu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājā[Pg.205]. Kaccāyanacūḷaniruttinayehi pana ‘‘bho mahārājā’’iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ‘‘mahārājo’’ti okārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājo dhammarājo devarājo’’tiādīnampi okārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā.

ဤ၌လည်း သမတ်အဆုံး၌ရှိသော ရာဇသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဥ်တို့ကို သြကာရန္တနှင့် အာကာရန္တ စွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုး ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သြကာရန္တတို့သည် “မဟာရာဇော၊ ယုဝရာဇော၊ သိဝိရာဇော၊ ဓမ္မရာဇော” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အာကာရန္တတို့သည်ကား “မဟာရာဇာ၊ ယုဝရာဇာ၊ သိဝိရာဇာ၊ ဓမ္မရာဇာ” စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း “မဟာရာဇော” စသည်တို့သည် မရှိကြသော်လည်း ပါဠိတော်၌ “သဗ္ဗမိတ္တော သဗ္ဗသခေါ၊ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပကော” ဟု “သဗ္ဗသခေါ” ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရှိရခြင်းကြောင့် “မဟာရာဇော” စသည်တို့ကိုလည်း မလွဲဧကန် အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ သမတ်တို့၌ “ဓမ္မရာဇေန၊ ဓမ္မရာဇဿ” စသည်တို့ကို တွေ့ရကုန်၏။ ဤရုပ်တို့သည် သြကာရန္တရုပ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ အာကာရန္တရုပ်များ မဟုတ်ကုန်။ မဟာရာဇော၊ မဟာရာဇာ။ မဟာရာဇံ၊ မဟာရာဇေ။ မဟာရာဇေန၊ မဟာရာဇေဟိ၊ မဟာရာဇေဘိ။ မဟာရာဇဿ၊ မဟာရာဇာနံ။ မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ၊ မဟာရာဇမှာ၊ မဟာရာဇေဟိ၊ မဟာရာဇေဘိ။ မဟာရာဇဿ၊ မဟာရာဇာနံ။ မဟာရာဇေ၊ မဟာရာဇသ္မိံ၊ မဟာရာဇမှိ၊ မဟာရာဇေသု။ ဘော မဟာရာဇ၊ ဘဝန္တော မဟာရာဇာ။ ကစ္စာယနနည်း၊ စူဠနိရုတ္တိနည်းတို့ဖြင့်မူ “ဘော မဟာရာဇာ” ဟူ၍ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့ကိုလည်း ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ “မဟာရာဇော” ဟူသော သြကာရန္တပုဒ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ “သိဝိရာဇော၊ ဓမ္မရာဇော၊ ဒေဝရာဇော” စသော သြကာရန္တပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပကတိရုပ်၏ နာမ်ဝိဘတ်စဥ်ကို ယှဥ်စပ်အပ်၏။


Ayaṃ panākārantavasena nāmikapadamālā –

ဤသည်ကား အာကာရန္တ စွမ်းအားဖြင့် နာမ်ဝိဘတ်စဥ် ဖြစ်၏။


Mahārājā, mahārājā, mahārājāno. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ, mahārājāno. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññe, mahārājini, mahārājūsu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājāno.

မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇာနော။ မဟာရာဇာနံ၊ မဟာရာဇံ၊ မဟာရာဇာနော။ မဟာရညာ၊ မဟာရာဇိနာ၊ မဟာရာဇူဟိ၊ မဟာရာဇူဘိ။ မဟာရညော၊ မဟာရာဇိနော၊ မဟာရညံ၊ မဟာရာဇူနံ။ မဟာရညာ၊ မဟာရာဇူဟိ၊ မဟာရာဇူဘိ။ မဟာရညော၊ မဟာရာဇိနော၊ မဟာရညံ၊ မဟာရာဇူနံ။ မဟာရညေ၊ မဟာရာဇိနိ၊ မဟာရာဇူသု။ ဘော မဟာရာဇ၊ ဘဝန္တော မဟာရာဇာနော။


Idhāpi pakaraṇadvayanayena ‘‘bho mahārājā’’ iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ca ‘‘mahārājā’’ti ākārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājā, dhammarājā, devarājā’’tiādīnampi ākārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā.

ဤ၌လည်း ကျမ်းနှစ်စောင်နည်းဖြင့် 'ဘော မဟာရာဇာ' ဟူသော ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့ကိုလည်း ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ 'မဟာရာဇာ' ဟူသော အာကာရန္တပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'သိဝိရာဇာ၊ ဓမ္မရာဇာ၊ ဒေဝရာဇာ' အစရှိသော အာကာရန္တပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပကတိရုပ်ရှိသော နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idha aparāpi atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ kriyāpadehi saddhiṃ yojetvā ākārantokārantānaṃ missakavasena nāmikapadamālā vuccate –

ဤ၌ အခြားသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ကြိယာပုဒ်တို့နှင့်တကွ ယှဉ်စပ်၍ အာကာရန္တနှင့် ဩကာရန္တတို့၏ ရောနှောခြင်းအစွမ်းဖြင့် နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုအံ့—


Mahārājā, mahārājo tiṭṭhati, mahārājāno, mahārājā tiṭṭhanti. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ passati, mahārājāno, mahārāje passati. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājena kataṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi, mahārājebhi kataṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa dīyate, mahāraññā, mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā nissaṭaṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi[Pg.206], mahārājebhi nissaṭaṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa pariggaho, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ, mahārājānaṃ pariggaho. Mahāraññe, mahārājini, mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi patiṭṭhitaṃ, mahārājūsu, mahārājesu patiṭṭhitaṃ. Bho mahārāja tvaṃ tiṭṭha, bhonto mahārājāno, mahārājā tumhe tiṭṭhathāti. Evaṃ ‘‘yuvarājā, yuvarājo’’tiādīsupi.

မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇော တိဋ္ဌတိ၊ မဟာရာဇာနော၊ မဟာရာဇာ တိဋ္ဌန္တိ။ မဟာရာဇာနံ၊ မဟာရာဇံ ပဿတိ၊ မဟာရာဇာနော၊ မဟာရာဇေ ပဿတိ။ မဟာရညာ၊ မဟာရာဇိနာ၊ မဟာရာဇေန ကတံ၊ မဟာရာဇူဟိ၊ မဟာရာဇူဘိ၊ မဟာရာဇေဟိ၊ မဟာရာဇေဘိ ကတံ။ မဟာရညော၊ မဟာရာဇိနော၊ မဟာရာဇဿ ဒီယတေ၊ မဟာရညာ၊ မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ၊ မဟာရာဇမှာ နိဿဋံ၊ မဟာရာဇူဟိ၊ မဟာရာဇူဘိ၊ မဟာရာဇေဟိ၊ မဟာရာဇေဘိ နိဿဋံ။ မဟာရညော၊ မဟာရာဇိနော၊ မဟာရာဇဿ ပရိဂ္ဂဟော၊ မဟာရညံ၊ မဟာရာဇူနံ၊ မဟာရာဇာနံ ပရိဂ္ဂဟော။ မဟာရညေ၊ မဟာရာဇိနိ၊ မဟာရာဇေ၊ မဟာရာဇသ္မိံ၊ မဟာရာဇမှိ ပတိဋ္ဌိတံ၊ မဟာရာဇူသု၊ မဟာရာဇေသု ပတိဋ္ဌိတံ။ ဘော မဟာရာဇ တွံ တိဋ္ဌ၊ ဘောန္တော မဟာရာဇာနော၊ မဟာရာဇာ တုမှေ တိဋ္ဌထာတိ။ ဤအတူ 'ယုဝရာဇာ၊ ယုဝရာဇော' စသည်တို့၌လည်း (ယှဉ်စပ်အပ်၏)။


Kecettha vadeyyuṃ ‘‘kasmā pakaraṇakattunā imasmiṃ ṭhāne mahanto vāyāmo ca mahanto ca parakkamo kato, nanvetesupi padesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjantīti? Viññūhi te evaṃ vattabbā ‘‘pakaraṇakattārenettha so ca mahanto vāyāmo so ca mahanto parakkamo sāṭṭhakathe navaṅge satthusāsane saddesu ca atthesu ca sotārānaṃ suṭṭhu kosalluppādanena sāsanassopakāratthaṃ kato, yāni cetāni tena padāni dassitāni, etesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjanti. Ettha yāni buddhavacane vijjanti, tāni vijjamānavasena gahitāni. Yāni na vijjanti, tāni porāṇaṭṭhakathādīsu vijjamānavasena pāḷinayavasena ca gahitānī’’ti. Atrāyaṃ saṅkhepato adhippāyavibhāvanā –

ဤ၌ အချို့သောသူတို့သည် 'အဘယ်ကြောင့် ကျမ်းပြုဆရာသည် ဤနေရာ၌ ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုနှင့် ကြီးစွာသော လုံ့လကို ပြုသနည်း၊ ဤပုဒ်တို့တွင် အချို့တို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ရှိကုန်၏၊ အချို့တို့သည် မရှိကုန်သည် မဟုတ်လော' ဟု ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ ထိုသူတို့ကို ပညာရှိတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်၏— 'ဤ၌ ကျမ်းပြုဆရာသည် ထိုကြီးစွာသော အားထုတ်မှုနှင့် ထိုကြီးစွာသော လုံ့လကို အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ကိုးအင်္ဂါရှိသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ သဒ္ဒါတို့၌လည်းကောင်း၊ အနက်တို့၌လည်းကောင်း ကြားနာရသော သူတို့အား ကောင်းစွာ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကို ဖြစ်စေသဖြင့် သာသနာတော်၏ အကျိုးကျေးဇူးအလို့ငှာ ပြုအပ်၏။ ထိုကျမ်းပြုဆရာ ပြသအပ်သော ဤပုဒ်တို့တွင် အချို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ရှိကုန်၏၊ အချို့သည် မရှိကုန်။ ဤပုဒ်တို့တွင် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ရှိသော ပုဒ်တို့ကို ရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ မရှိသော ပုဒ်တို့ကို ရှေးအဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ ရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိနည်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏' ဟု (ပြောဆိုအပ်ကုန်၏)။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းကား—


‘‘Idaṃ vatvā mahārājā, kaṃso bārāṇasiggaho;

Dhanuṃ tūṇiñca nikkhippa, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti

'ဗာရာဏသီကို သိမ်းပိုက်သော ကံသ မင်းကြီးသည် ဤစကားကို ပြောဆိုပြီး၍ လေးနှင့် မြားတောင့်ကို ချထားကာ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Idaṃ ākārantassa mahārājasaddassa nidassanaṃ. Yasmā ‘‘sabbasakho’’ti pāḷi vijjati, tasmā tena nayena ‘‘mahārājo’’tipi okāranto diṭṭho nāma hoti purisanayena yojetabbo ca. Teneva ca ‘‘tamabravi mahārājā. Nikkhamante mahārāje’’tiādīni dissanti.

ဤသည်ကား အာကာရန္တဖြစ်သော မဟာရာဇသဒ္ဒါ၏ သာဓက ဖြစ်၏။ 'သဗ္ဗသခေါ' ဟူသော ပါဠိသည် ရှိသောကြောင့်၊ ထိုနည်းဖြင့် 'မဟာရာဇော' ဟုလည်း ဩကာရန္တကို တွေ့မြင်အပ်သည်မည်၏၊ ပုရိသသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'တမဗြဝိ မဟာရာဇာ။ နိက္ခမန္တေ မဟာရာဇေ' အစရှိသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Evaṃ [Pg.207] mahārājasaddassa okārantatte siddhe ‘‘mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā’’ti pañcamiyā ekavacanañca ‘‘mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhī’’ti sattamiyā ekavacanañca siddhāni eva honti pāḷiyaṃ avijjamānānampi nayavasena gahetabbattā. ‘‘Rājena, rājassā’’tiādīni pana nayavasena gahetabbāni na honti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘rājā brahmā sakhā attā’’iccevamādīni ‘‘puriso urago’’tiādīni viya aññamaññaṃ sabbathā sadisāni na honti. Tathā hi nesaṃ ‘‘raññā brahmunā sakhinā attanā attena sānā pumunā’’tiādīni visadisānipi rūpāni bhavanti, tasmā tāni na sakkā nayavasena jānituṃ. Evaṃ dujjānattā pana pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca yathārutapadāneva gahetabbāni. Mahārājasaddādīnaṃ pana okārantabhāve siddheyeva ‘‘purisanayogadhā ime saddā’’ti nayaggahaṇaṃ dissati, tasmā amhehi nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Yathā hi –

ဤသို့ မဟာရာဇသဒ္ဒါ၏ ဩကာရန္တအဖြစ်သည် ပြီးသောအခါ 'မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ၊ မဟာရာဇမှာ' ဟူသော ပဉ္စမီဧကဝုစ်ကိုလည်းကောင်း၊ 'မဟာရာဇေ၊ မဟာရာဇသ္မိံ၊ မဟာရာဇမှိ' ဟူသော သတ္တမီဧကဝုစ်ကိုလည်းကောင်း ပါဠိတော်၌ မရှိသော်လည်း နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ရာဇေန၊ ရာဇဿ' အစရှိသည်တို့ကား နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် ယူအပ်ကုန်သည် မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— 'ရာဇာ၊ ဗြဟ္မာ၊ သခါ၊ အတ္တာ' ဤသို့အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် 'ပုရိသော၊ ဥရဂေါ' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အချင်းချင်း အလုံးစုံ တူညီကြသည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့သို့ဖြစ်၍ ထိုသဒ္ဒါတို့အား 'ရညာ၊ ဗြဟ္မုနာ၊ သခိနာ၊ အတ္တနာ၊ အတ္တေန၊ သာနာ၊ ပုမုနာ' အစရှိသော မတူညီသော ရုပ်တုတို့သည်လည်း ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါတို့ကို နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် မသိနိုင်။ ဤသို့ သိနိုင်ခဲသောကြောင့် ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ ရှေးအဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း ရွတ်ဖတ်သံအတိုင်းရှိသော ပုဒ်တို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။ မဟာရာဇသဒ္ဒါစသည်တို့၏ ဩကာရန္တအဖြစ်သည် ပြီးသည်ရှိသော်သာလျှင် 'ဤသဒ္ဒါတို့သည် ပုရိသသဒ္ဒါနည်းတူ ဆောင်အပ်ကုန်၏' ဟု နည်းလမ်းယူခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် 'မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ' အစရှိသည်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ—


‘‘Etañhi te durājānaṃ, yaṃ sesi matasāyikaṃ;

Yassa te kaḍḍhamānassa, hatthā daṇḍona muccatī’’ti

'သင်သည် သေသူကဲ့သို့ အိပ်ရခြင်း၊ ဆွဲငင်ခံရသော သင်၏လက်မှ တုတ်တံသည် မလွတ်ခြင်းဟူသော ဤအမှုသည် သင့်အား မကောင်းသော မင်း၏အဖြစ်တည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha ‘‘hatthā’’ti, ‘‘attadaṇḍā bhayaṃ jāta’’nti ettha pana ‘‘daṇḍā’’ti ca okārantassa pañcamiyekavacanassa dassanato ‘‘uragā, paṭaṅgā, vihagā’’tiādīnipi okārantāni pañcamiyekavacanāni gahetabbāni honti. Yathā ca ‘‘dāṭhini mātimaññavho, siṅgālo mama pāṇado’’ti ettha ‘‘maññavho’’ti, ‘‘suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā’’ti ettha pana ‘‘kappayavho’’ti ca kriyāpadassa dassanato ‘‘gacchavho, bhuñjavho, sayavho’’tiādīnipi gahetabbāni honti. Gaṇhanti ca tādisāni padarūpāni sāsane sukusalā kusalā, tasmā amhehipi nayaggāhavasena ‘‘mahārājā[Pg.208], mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Nayaggāhavasena pana gahaṇe asati kathaṃ nāmikapadamālā paripuṇṇā bhavissanti, satiyeva tasmiṃ paripuṇṇā bhavanti.

ဤ၌ 'ဟတ္ထာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အတ္တဒဏ္ဍာ ဘယံ ဇာတံ' ဟူသော ဤ၌မူ 'ဒဏ္ဍာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဩကာရန္တ၏ ပဉ္စမီဧကဝုစ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'ဥရဂါ၊ ပဋင်္ဂါ၊ ဝိဟဂါ' အစရှိသော ဩကာရန္တပုဒ်တို့၏ ပဉ္စမီဧကဝုစ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ 'ဒါဌိနိ မာတိမညဝှော၊ သိင်္ဂါလော မမ ပါဏဒေါ' ဟူသော ဤ၌ 'မညဝှော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ၊ ကပ္ပယဝှော ပတိဿတာ' ဟူသော ဤ၌မူ 'ကပ္ပယဝှော' ဟူ၍လည်းကောင်း ကြိယာပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'ဂစ္ဆဝှော၊ ဘုဉ္ဇဝှော၊ သယဝှော' အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိတို့သည် ထိုသို့သော ပုဒ်ရုပ်တို့ကို ယူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည်လည်း နည်းလမ်းယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ' အစရှိသည်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ နည်းလမ်းယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ယူခြင်းမရှိပါက နာမ်ပဒမာလာတို့သည် အဘယ်သို့ ပြည့်စုံကုန်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ယူခြင်းရှိမှသာလျှင် ပြည့်စုံကုန်၏။


Tathā hi buddhavacane anekasatasahassāni nāmikapadāni kriyāpadāni ca pāṭiekkaṃ pāṭiekkaṃ ekavacanabahuvacanakāhi sattahi aṭṭhahi vā nāmavibhattīhi channavutiyā ca ākhyātikavacanehi yojitāni na santi, nayavasena pana santiyeva, iti nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni amhehi ṭhapitāni. ‘‘Mahārājā tiṭṭhanti, mahārājā tumhe tiṭṭhathā’’ti imāni pana ‘‘atha kho cattāro mahārājā mahatiyā ca yakkhasenāya mahatiyā ca kumbhaṇḍasenāyā’’ti dassanato,

ထို့သို့ဖြစ်၍ ဗုဒ္ဓဝစန၌ အရာမက များစွာကုန်သော နာမ်ပုဒ်နှင့် ကြိယာပုဒ်တို့ကို တစ်ခုချင်း တစ်ခုချင်း ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်ရှိသော ခုနစ်ခု သို့မဟုတ် ရှစ်ခုသော နာမ်ဝိဘတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော အာခယာတ်ဝိဘတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သည် မဟုတ်ကုန်၊ နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့်မူ ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ နည်းလမ်းအစွမ်းဖြင့် 'မဟာရာဇာ၊ မဟာရာဇသ္မာ' အစရှိသည်တို့ကို ငါတို့သည် ထားအပ်ကုန်၏။ 'မဟာရာဇာ တိဋ္ဌန္တိ၊ မဟာရာဇာ တုမှေ တိဋ္ဌထာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကိုမူ 'အထ ခေါ စတ္တာရော မဟာရာဇာ မဟတိယာ စ ယက္ခသေနာယ မဟတိယာ စ ကုမ္ဘဏ္ဍသေနာယ' ဟူသော သာဓကကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် (ငါတို့ ထားအပ်ကုန်၏)။


‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā;

Daddaḷhamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave’’ti

‘‘ထိုနတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာ ပတ်လည်၌ တောက်ပလျက် ကပိလဝတ်တော၌ ရပ်တည်နေကြကုန်၏’’ ဟု (မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူ၏)။


Dassanato ca vuttāni. ‘‘Mahārāja’’ntiādīnipi pāḷiñca pāḷinayañca disvā eva vuttāni. Asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni na passāma, tasmā suṭṭhu vicāretabbamidaṃ ṭhānaṃ. Idañhi duddasaṃ vīrajātinā jānitabbaṭṭhānaṃ. Sace panāyasmanto buddhavacane vā porāṇikāsu vā aṭṭhakathāsu asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi nāma sabbappakārena buddhavacane vohārappabhedaṃ jānituṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.

တွေ့မြင်ရသဖြင့်လည်း (ထိုသို့) ပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘‘မဟာရာဇ’’ စသည်တို့ကိုလည်း ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိနည်းနာကို တွေ့မြင်၍သာလျှင် ပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ သမတ်မစပ်ဘဲ (အလွတ်ဖြစ်သော) ‘‘ရာဇံ၊ ရာဇေန’’ စသည်တို့ကို မတွေ့မြင်ရကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာကို ကောင်းစွာ စိစစ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤနေရာသည် ခဲယဉ်းလှသဖြင့် ကိလေသာကင်းစင်သော (ရဟန္တာ) အနွယ်ဝင်တို့သာ သိအပ်သော နေရာဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အရှင်ဘုရားတို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ဖြစ်စေ၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၌ ဖြစ်စေ၊ သမတ်မစပ်ဘဲ ‘‘ရာဇံ၊ ရာဇေန’’ စသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရပါမူ ထိုအခါ၌ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းတော်မူကြကုန်လော့။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပိုင်းခြားအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိတော်မူကြကုန်သော ရဟန္တာမြတ်ကြီးတို့မှတစ်ပါး အဘယ်သူသည် ဗုဒ္ဓဝစန၌ ဝေါဟာရအပြားကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိခြင်းငှာ တတ်နိုင်ပါအံ့နည်း။


Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ထိုအချက်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီဖြစ်၏ -


‘‘Vītataṇho anādāno, niruttipadakovido;

Akkharānaṃ sannipātaṃ, jaññā pubbāparāni cā’’ti.

‘‘တဏှာကင်းလျက်၊ စွဲလမ်းမှုမရှိဘဲ၊ နိရုတ္တိပုဒ်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ အက္ခရာတို့၏ အစီအစဉ်နှင့် အရှေ့အနောက် ဆက်စပ်မှုတို့ကို သိရာ၏’’ ဟု (မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူ၏)။


Brahmā[Pg.209], brahmā, brahmāno. Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmani, brahmesu, bho brahma, bho brahme, bhavanto brahmāno.

ဗြဟ္မာ (ပုလ္လိင် ဗြဟ္မသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်သွယ်ပုံမှာ-) ဗြဟ္မာ၊ ဗြဟ္မာ၊ ဗြဟ္မာနော။ ဗြဟ္မာနံ၊ ဗြဟ္မံ၊ ဗြဟ္မာနော။ ဗြဟ္မုနာ၊ ဗြဟ္မေဟိ၊ ဗြဟ္မေဘိ၊ ဗြဟ္မူဟိ၊ ဗြဟ္မူဘိ။ ဗြဟ္မဿ၊ ဗြဟ္မုနော၊ ဗြဟ္မာနံ၊ ဗြဟ္မူနံ။ ဗြဟ္မုနာ၊ ဗြဟ္မေဟိ၊ ဗြဟ္မေဘိ၊ ဗြဟ္မူဟိ၊ ဗြဟ္မူဘိ။ ဗြဟ္မဿ၊ ဗြဟ္မုနော၊ ဗြဟ္မာနံ၊ ဗြဟ္မူနံ။ ဗြဟ္မနိ၊ ဗြဟ္မေသု၊ ဘော ဗြဟ္မ၊ ဘော ဗြဟ္မေ၊ ဘဝန္တော ဗြဟ္မာနော (ဟူ၍ ဖြစ်သည်။)


Yamakamahātheraruciyā ‘‘bho brahmā’’iti bahuvacanaṃ vā. Ettha pana ‘‘paṇḍitapurisehi devehi brahmūhī’’ti ṭīkāvacanassa dassanato, ‘‘brahmūnaṃ vacīghoso hotī’’ti ca ‘‘brahmūnaṃ vimānādīsu chandarāgo kāmāsavo na hotī’’ti ca aṭṭhakathāvacanassa dassanato, ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti āhaccabhāsitassa ca dassanato ‘‘brahmūhi, brahmūbhi, brahmūnaṃ, brahme’’ti padāni vuttāni, etāni cūḷaniruttiniruttipiṭakakaccāyanesu na āgatāni.

ယမကမဟာထေရ်၏ အလိုအားဖြင့် ‘‘ဘော ဗြဟ္မာ’’ ဟု ဗဟုဝုစ်ရှိ၏။ ဤနေရာ၌မူကား ‘‘ပဏ္ဍိတပုရိသေဟိ ဒေဝေဟိ ဗြဟ္မူဟိ’’ ဟူသော ဋီကာစကားကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘‘ဗြဟ္မူနံ ဝစီဃောသော ဟောတိ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ဗြဟ္မူနံ ဝိမာနာဒီသု ဆန္ဒရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတိ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း အဋ္ဌကထာစကားကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘‘ဝိဟိံသသညီ ပဂုဏံ န ဘာသိံ၊ ဓမ္မံ ပဏီတံ မနုဇေသု ဗြဟ္မေ’’ ဟူသော တိုက်ရိုက်ဟောကြားချက် (ပါဠိတော်) ကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘‘ဗြဟ္မူဟိ၊ ဗြဟ္မူဘိ၊ ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မေ’’ ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့သည် စူဠနိရုတ္တိ၊ နိရုတ္တိပိဋက၊ ကစ္စာယနတို့၌ မလာရှိကုန်။


Sakhā, sakhā, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhaṃ, sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhārasmā, sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhe, sakhesu, sakhāresu. Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhino, sakhāno, sakhāyo.

သခါ (အဆွေခင်ပွန်းဟူသော သခိသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်သွယ်ပုံမှာ-) သခါ၊ သခါ၊ သခိနော၊ သခါနော၊ သခါယော။ သခံ၊ သခါရံ၊ သခါနံ၊ သခိနော၊ သခါနော၊ သခါယော။ သခိနာ၊ သခါရေဟိ၊ သခါရေဘိ၊ သခေဟိ၊ သခေဘိ။ သခိဿ၊ သခိနော၊ သခီနံ၊ သခါရာနံ၊ သခါနံ။ သခါရသ္မာ၊ သခိနာ၊ သခါရေဟိ၊ သခါရေဘိ၊ သခေဟိ၊ သခေဘိ။ သခိဿ၊ သခိနော၊ သခီနံ၊ သခါရာနံ၊ သခါနံ။ သခေ၊ သခေသု၊ သခါရေသု။ ဘော သခ၊ ဘော သခါ၊ ဘော သခိ၊ ဘော သခီ၊ ဘော သခေ၊ ဘဝန္တော သခိနော၊ သခါနော၊ သခါယော (ဟူ၍ ဖြစ်သည်။)


Yamakamahātheramatena ‘‘bho sakhā’’iti bahuvacanaṃ vā. Pāḷiyaṃ pana suvaṇṇakakkaṭajātake ‘‘hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī’’ti dīghavasena vutto sakhāsaddo ālapanekavacanaṃ, tasmā yamakamahātheranayo na yujjatīti ce[Pg.210]? No na yujjati. Yasmā ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti manojajātake sakhāsaddo ekavacanampi hoti bahuvacanampi. Tathā hi tattha paṭhamapāde bahuvacanaṃ, dutiyapāde panekavacanaṃ, tasmā yamakamahātherena paccattālapanabahuvacanaṭṭhāne sakhāsaddo vutto. Ettha ca ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāṭhānulomena samāse labbhamānassa sakhasaddassa nāmikapadamālā bhavati ‘‘sabbasakho, sabbasakhā, sabbasakhaṃ, sabbasakhe’’tiādinā purisanayena. Tatrāyaṃ samāsaviggaho – sabbesaṃ janānaṃ sakhā, sabbe vā janā sakhino etassāti sabbasakho, yathā sabbaverīti.

ယမကမဟာထေရ်၏ အလိုအားဖြင့် ‘‘ဘော သခါ’’ ဟု ဗဟုဝုစ်ရှိ၏။ ပါဠိတော် သုဝဏ္ဏကက္ကဋဇာတ်၌မူကား ‘‘ဟရေ သခါ ကိဿ နု မံ ဇဟာသိ’’ ဟူ၍ အသံရှည် (ဒီဃ) အားဖြင့် ဟောအပ်သော ‘‘သခါ’’ သဒ္ဒါသည် အာလပန ဧကဝုစ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယမကမဟာထေရ်၏ နည်းလမ်းသည် မသင့်လျော်ဟု ဆိုပါမူ - မသင့်လျော်သည်မဟုတ်၊ သင့်လျော်ပါ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မနောဇဇာတ်၌ ‘‘နေတာဒိသာ သခါ ဟောန္တိ၊ လဗ္ဘာ မေ ဇီဝတော သခါ’’ ဟူ၍ ‘‘သခါ’’ သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်လည်းဖြစ်နိုင်၊ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ ထိုဂါထာ၏ ပထမပါဒ၌ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်၍၊ ဒုတိယပါဒ၌မူကား ဧကဝုစ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယမကမဟာထေရ်သည် ပစ္စတ္တအာလပန ဗဟုဝုစ်နေရာ၌ ‘‘သခါ’’ သဒ္ဒါကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌လည်း ‘‘သဗ္ဗမိတ္တော သဗ္ဗသခေါ၊ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပကော’’ ဟူသော ပါဌ်နှင့်အညီ သမတ်၌ရအပ်သော ‘‘သခ’’ သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်တွဲပုံ (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) သည် ‘‘သဗ္ဗသခေါ၊ သဗ္ဗသခါ၊ သဗ္ဗသခံ၊ သဗ္ဗသခေ’’ စသည်ဖြင့် ပုရိသသဒ္ဒါနည်းတူ ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဤသည်ကား သမတ်ဝိဂ္ဂဟတည်း - သဗ္ဗေသံ ဇနာနံ သခါ၊ သဗ္ဗေ ဝါ ဇနာ သခိနော ဧတဿာတိ သဗ္ဗသခေါ (လူခပ်သိမ်းတို့၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် လူအားလုံးတို့သည် ဤသူအား အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗသခေါ ဟုခေါ်၏။) ‘‘သဗ္ဗဝေရီ’’ သဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။


Attā, attā, attāno. Attānaṃ, attaṃ, attāno. Attanā, attena, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attanā, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attani, attanesu. Bho atta, bhavanto attā, bhonto attāno.

အတ္တာ (ကိုယ်၊ စိတ် ဟူသော အတ္တသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်သွယ်ပုံမှာ-) အတ္တာ၊ အတ္တာ၊ အတ္တာနော။ အတ္တာနံ၊ အတ္တံ၊ အတ္တာနော။ အတ္တနာ၊ အတ္တေန၊ အတ္တနေဟိ၊ အတ္တနေဘိ။ အတ္တနော၊ အတ္တာနံ။ အတ္တနာ၊ အတ္တနေဟိ၊ အတ္တနေဘိ။ အတ္တနော၊ အတ္တာနံ။ အတ္တနိ၊ အတ္တနေသု။ ဘော အတ္တ၊ ဘဝန္တော အတ္တာ၊ ဘောန္တော အတ္တာနော (ဟူ၍ ဖြစ်သည်။)


Ettha pana attaṃ niraṅkatvāna piyāni sevati.

ဤနေရာ၌မူကား ‘‘အတ္တံ နိရင်္ကတွာန ပိယာနိ သေဝတိ’’ (မိမိကိုယ်ကို စွန့်ပယ်၍ ချစ်အပ်သော အရာတို့ကို မှီဝဲ၏။)


‘‘Sace gacchasi pañcālaṃ, khippa’mattaṃ jahissasi;

Migaṃ panthānupannaṃva, mahantaṃ bhayamessatī’’ti

‘‘အကယ်၍ သင်သည် ပဉ္စာလတိုင်းသို့ သွားပါမူ လျင်မြန်စွာ အသက် (ကိုယ်) ကို စွန့်ရလတ္တံ့၊ လမ်းမသို့ ရောက်နေသော သားကောင်ကဲ့သို့ ကြီးစွာသော ဘေးသို့ ရောက်လိမ့်မည်’’ ဟု (ဟောတော်မူ၏)။


Pāḷīsu ‘‘atta’’nti dassanato ‘‘atta’’nti idha vuttaṃ, ‘‘attena vā attaniyena vā’’ti pāḷidassanato pana ‘‘attenā’’ti. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘attassā’’ti catutthīchaṭṭhīnamekavacanaṃ āgataṃ, etaṃ kaccāyane niruttipiṭake ca na dissati. Katthaci pana ‘‘attesū’’ti āgataṃ. Sabbānetāni sāṭṭhakathaṃ jinatantiṃ oloketvā gahetabbāni.

ပါဠိတော်တို့၌ ‘‘အတ္တံ’’ ဟု တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ ‘‘အတ္တံ’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘‘အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ’’ ဟူသော ပါဠိတော်ကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်မူကား ‘‘အတ္တေနာ’’ ဟု (ဆိုအပ်၏)။ စူဠနိရုတ္တိ၌မူ ‘‘attassa’’ ဟူသော စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်သည် လာရှိ၏၊ ဤပုဒ်သည် ကစ္စာယန၌လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိပိဋက၌လည်းကောင်း မတွေ့ရပေ။ အချို့နေရာ၌မူ ‘‘attesu’’ ဟု လာရှိ၏။ ဤအလုံးစုံတို့ကို အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ဘုရားရှင်၏ ပါဠိတော်အစဉ်ကို ကြည့်ရှု၍ ယူအပ်ကုန်၏။


‘‘Ātumā[Pg.211], ātumā, ātumāno. Ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno. Ātumena, ātumehi, ātumebhī’’tiādinā purisanayena vatvā ‘‘bho ātuma, bhavanto ātumā, ātumāno’’ti vattabbaṃ.

‘‘အာတုမာ၊ အာတုမာ၊ အာတုမာနော။ အာတုမာနံ၊ အာတုမံ၊ အာတုမာနော။ အာတုမေန၊ အာတုမေဟိ၊ အာတုမေဘိ’’ စသည်ဖြင့် ပုရိသသဒ္ဒါနည်းတူ ဆို၍၊ ‘‘ဘော အာတုမ၊ ဘဝန္တော အာတုမာ၊ အာတုမာနော’’ ဟု ဆိုအပ်၏။


Tatra attasaddassa samāse ‘‘bhāvitatto, bhāvitattā. Bhāvitattaṃ, bhāvitatte. Bhāvitattena, bhāvitattehi, bhāvitattebhī’’ti purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā.

ထိုနေရာ၌ အတ္တသဒ္ဒါ၏ သမတ်ပုဒ်ဖြစ်သော ‘‘ဘာဝိတတ္တော၊ ဘာဝိတတ္တာ။ ဘာဝိတတ္တံ၊ ဘာဝိတတ္တေ။ ဘာဝိတတ္တေန၊ ဘာဝိတတ္တေဟိ၊ ဘာဝိတတ္တေဘိ’’ စသည်ဖြင့် ပုရိသသဒ္ဒါ နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sāne, sānesu. Bho sā, bhavanto sāno. Sā vuccati sunakho.

သာ (ခွေးဟူသော သာသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်သွယ်ပုံမှာ-) သာ၊ သာ၊ သာနော။ သာနံ၊ သာနေ။ သာနာ၊ သာနေဟိ၊ သာနေဘိ။ သာဿ၊ သာနံ။ သာနာ၊ သာနေဟိ၊ သာနေဘိ။ သာဿ၊ သာနံ။ သာနေ၊ သာနေသု။ ဘော သာ၊ ဘဝန္တော သာနော (ဟူ၍ ဖြစ်သည်။) သာ ဟူသည် ခွေးကို ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Ettha ca ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hoti. Sāva vārenti sūkara’’nti nidassanapadāni. Keci pana sāsaddassa dutiyātatiyādīsu ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi tāni ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni buddhavacane ceva aṭṭhakathādīsu ca niruttipiṭake ca dissanti. Evaṃ pana niruttipiṭake vuttaṃ ‘‘sā tiṭṭhati, sāno tiṭṭhanti. Sānaṃ passati, sāne passati. Sānā kataṃ, sānehi kataṃ, sānebhi kataṃ. Sāssa dīyate, sānaṃ dīyate. Sānā nissaṭaṃ, sānehi nissaṭaṃ, sānebhi nissaṭaṃ. Sāssa pariggaho, sānaṃ pariggaho. Sāne patiṭṭhitaṃ, sānesu patiṭṭhitaṃ. Bho sā, bhavanto sāno’’ti, tasmā niruttipiṭake vuttanayeneva nāmikapadamālā gahetabbā.

ဤ၌လည်း ‘‘န ယတ္ထ သာ ဥပဋ္ဌိတော ဟောတိ။ သာဝ ဝါရေန္တိ သူကရံ’’ ဟူသည်တို့ကား သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား သာသဒ္ဒါ၏ ဒုတိယာ၊ တတိယာစသည်တို့၌ ‘‘သံ၊ သေ။ သေနာ’’ စသော ရူပသိဒ္ဓိ (ရုပ်များ) ကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသို့ပြောဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထို ‘‘သံ၊ သေ။ သေနာ’’ စသော ရူပသိဒ္ဓိတို့သည် ဗုဒ္ဓဝစန၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိပိဋက၌လည်းကောင်း မတွေ့ရကုန်သောကြောင့်တည်း။ နိရုတ္တိပိဋက၌မူကား ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - ‘‘သာ တိဋ္ဌတိ၊ သာနော တိဋ္ဌန္တိ။ သာနံ ပဿတိ၊ သာနေ ပဿတိ။ သာနာ ကတံ၊ သာနေဟိ ကတံ၊ သာနေဘိ ကတံ။ သာဿ ဒီယတေ၊ သာနံ ဒီယတေ။ သာနာ နိဿဋံ၊ သာနေဟိ နိဿဋံ၊ သာနေဘိ နိဿဋံ။ သာဿ ပရိဂ္ဂဟော၊ သာနံ ပရိဂ္ဂဟော။ သာနေ ပတိဋ္ဌိတံ၊ သာနေသု ပတိဋ္ဌိတံ။ ဘော သာ၊ ဘဝန္တော သာနော’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိပိဋက၌ ပြဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို ယူအပ်၏။


Atridaṃ [Pg.212] vattabbaṃ – yathā ‘‘sehi dārehi asantuṭṭho’’tiādīsu pulliṅge vattamānassa ‘‘sako’’iti atthavācakassa sasaddassa ‘‘attano ayanti so’’ti etasmiṃ atthe ‘‘so, sā. Saṃ, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti purisanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Yathā vā ‘‘hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva saṃ phalaṃ. Sāni kammāni tappenti, kosalaṃ sena’santuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayī’’tiādīsu napuṃsakaliṅge vattamānassa sakamiccatthavācakassa sasaddassa ‘‘saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti cittanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā tehi ācariyehi dutiyātatiyāṭhāne ‘‘saṃ, se. Senā’’ti vuttaṃ, kasmā ca pañcamīṭhāne ‘‘sā, sasmā, samhā’’ti vuttaṃ, sattamīṭhāne ca ‘‘se, sasmiṃ, samhī’’ti ca vuttaṃ? Sabbametaṃ akāraṇaṃ, takkagāhamattena gahitaṃ akāraṇaṃ. Sunakhavācako hi sāsaddo ākārantatāpakatiko, na purisa cittasaddādayo viya akārantatāpakatiko. Yāya imassa īdisāni rūpāni siyuṃ, sā ca pakati natthi. Na ceso ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā’’ iccevamādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhaākārantatā, atha kho niccamokārantatāpakatiko gosaddo viya niccamākārantatāpakatiko. Niccamākārantatāpakatikassa ca evarūpāni rūpāni na bhavanti, tasmā niruttipiṭake pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanena na vuttāni. Sacepi maññeyyuṃ ‘‘attaṃ, attenā’ti [Pg.213] ca dassanato ‘saṃ, senā’ti imāni pana gahetabbānī’’ti. Na gahetabbāni ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā, sā, pumā’’iccevamādīnaṃ aññamaññaṃ padamālāvasena visadisattā nayavasena gahetabbākārassa asambhavato. Īdise hi ṭhāne nayaggāhavasena gahaṇaṃ nāma sadosaṃyeva siyā, tasmā nayaggāhavasenapi na gahetabbāni.

ဤရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားရှိ၏ - သာဓကအားဖြင့် 'sehi dārehi asantuṭṭho' အစရှိသော ဝါကျတို့၌ ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်သော၊ 'မိမိ၏ ဥစ္စာ' ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော 'သ' သဒ္ဒါ၏ 'မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် ထိုသူသည် (သ)' ဟူသော အနက်၌ 'so, sā. Saṃ, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū' ဟူ၍ ပုရိသသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ခွေးကို ဟောတတ်သော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ ရုပ်များသည် ထိုသို့မဖြစ်ကုန်။ သို့မဟုတ် သာဓကအားဖြင့် 'hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva saṃ phalaṃ. Sāni kammāni tappenti, kosalaṃ sena’santuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayī' အစရှိသော ဝါကျတို့၌ နပုံသကလိင်၌ ဖြစ်သော၊ 'မိမိ၏ ဥစ္စာ' ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်သော 'သ' သဒ္ဒါ၏ 'saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū' ဟူ၍ စိတ္တသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ခွေးကို ဟောတတ်သော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ ရုပ်များသည် ထိုသို့မဖြစ်ကုန်။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ထိုဆရာတို့သည် ဒုတိယ၊ တတိယ ဝိဘတ်နေရာ၌ 'saṃ, se. Senā' ဟုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စမီ ဝိဘတ်နေရာ၌ 'sā, sasmā, samhā' ဟုလည်းကောင်း၊ သတ္တမီ ဝိဘတ်နေရာ၌ 'se, sasmiṃ, samhī' ဟုလည်းကောင်း ဆိုကုန်သနည်း။ ဤအလုံးစုံသည် အကြောင်းယုတ္တိမရှိ၊ ကြံဆယူဆရုံမျှဖြင့် ယူအပ်သောအရာဖြစ်၍ အကြောင်းယုတ္တိမရှိပေ။ ခွေးကို ဟောသော 'သာ' သဒ္ဒါသည်ကား အာကာရန္တ ပကတိသဘာဝရှိ၏၊ ပုရိသ၊ စိတ္တ သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ အကာရန္တ ပကတိသဘာဝရှိသည်မဟုတ်။ အကြင် ပကတိကြောင့် ဤ(ခွေးဟော)သဒ္ဒါအား ဤကဲ့သို့သော ရုပ်များ ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုပကတိသည် မရှိ။ ဤ(ခွေးဟောသဒ္ဒါ)သည်လည်း 'ရာဇာ၊ ဗြဟ္မာ၊ သခါ၊ အတ္တာ' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ အကာရန္တအဖြစ်၌ တည်ပြီးမှ နောက်မှ ရအပ်သော အာကာရန္တအဖြစ်ရှိသည်မဟုတ်၊ အမှန်သော်ကား အမြဲတစေ ဩကာရန္တ ပကတိရှိသော 'ဂေါ' သဒ္ဒါကဲ့သို့ အမြဲတစေ အာကာရန္တ ပကတိရှိသော သဒ္ဒါသာ ဖြစ်၏။ အမြဲတစေ အာကာရန္တ ပကတိရှိသော သဒ္ဒါအား ဤကဲ့သို့သော ရုပ်များသည် မဖြစ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိပိဋကတ်၌ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ အရှင်မဟာကစ္စာယနသည် (ဤရုပ်များကို) မဟောကြားခဲ့ပေ။ အကယ်၍ 'attaṃ, attenā' ဟု သုံးနှုန်းမှုကို တွေ့ရသောကြောင့် 'saṃ, senā' ဟူသော ဤရုပ်များကို ယူအပ်ကုန်၏ဟု ယူဆငြားအံ့၊ မယူအပ်ကုန်။ 'ရာဇာ၊ ဗြဟ္မာ၊ သခါ၊ အတ္တာ၊ သာ၊ ပုမာ' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး ပဒမာလာအားဖြင့် မတူညီကြသောကြောင့် နည်းလမ်းအားဖြင့် ယူအပ်သော ပုံစံသည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤကဲ့သို့သော နေရာမျိုး၌ နည်းလမ်းဆွဲယူခြင်းဖြင့် ယူခြင်းသည် အပြစ်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် နည်းလမ်းဆွဲယူခြင်းဖြင့်လည်း မယူအပ်ကုန်။


Aparampi atra vattabbaṃ – yathā hi ‘‘sāhi nārīhi te yantī’’ti vutte ‘‘attano nārī’’ti, ‘‘sā nārī’’ti evaṃ atthavato itthiliṅgassa kaññāsaddena sadisassa sāsaddassa ‘‘sā, sā, sāyo. Saṃ, sā, sāyo. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāyaṃ, sāsū’’ti kaññānayena rūpāni bhavanti, na tathā imassa sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā te ācariyā tatiyābahuvacanaṭṭhāne ca ‘‘sāhi, sābhī’’ti rūpāni icchanti, kasmā ca sattamībahuvacanaṭṭhāne ‘‘sāsū’’ti? Idampi akāraṇaṃ ākārantapulliṅgattā. Kasmā ca pana catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa rassavasena ‘‘sassa’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ sunakhavācakassa sāsaddassa ākārantatāpakatikattā. Ākārantatāpakatikassa ca sāsaddassa yathā akārantatāpakatikassa purisasaddassa ‘‘purisassā’’ti catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ bhavati evarūpassa rūpassa abhāvato. Teneva āyasmā kaccāno niruttipiṭake sunakhavācakassa sāsaddassa rūpaṃ dassento catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa dīghavasena ‘‘sāssa’’iti rūpamāha. Kasmā ca pana te ācariyā catutthekavacanaṭṭhāne ‘‘sāya’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ, ṭhapetvā hi ākārantitthiliṅge ghasaññato ākārato paresaṃ nādīnaṃ āyādesañca akārantato punnapuṃsakaliṅgato [Pg.214] parassa catutthekavacanassa āyādesañca ākārantapulliṅge aghato ākārantato parassa catutthekavacanassa katthacipi āyādeso na dissati. Niruttipiṭake ca tādisaṃ rūpaṃ na vuttaṃ, avacanaṃyeva yuttataraṃ buddhavacane aṭṭhakathādīsu ca anāgamanato. Yā panamhehi niruttipiṭakaṃ nissāya buddhavacanañca sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā vuttā, sāyeva sārato paccetabbā. Etthāpi nānāatthesu vattamānānaṃ liṅgattayapariyāpannānaṃ sā so saṃiccetesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā daṭṭhabbā.

ဤရာ၌ တစ်ပါးသော ပြောဆိုဖွယ် စကားလည်း ရှိသေး၏ - သာဓကအားဖြင့် 'sāhi nārīhi te yantī' ဟု ဆိုအပ်သော် 'မိမိ၏ မိန်းမ' သို့မဟုတ် 'ထိုမိန်းမ' ဟု ဤသို့ အနက်ရှိသော၊ 'ကညာ' သဒ္ဒါနှင့် တူသော ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ 'sā, sā, sāyo. Saṃ, sā, sāyo. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāyaṃ, sāsū' ဟူ၍ ကညာသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ခွေးကို ဟောတတ်သော ဤ 'သာ' သဒ္ဒါ၏ ရုပ်များသည် ထိုသို့မဖြစ်ကုန်။ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ထိုဆရာတို့သည် တတိယဗဟုဝုစ်နေရာ၌ 'sāhi, sābhī' ဟုလည်းကောင်း၊ သတ္တမီဗဟုဝုစ်နေရာ၌ 'sāsū' ဟုလည်းကောင်း ရုပ်များကို အလိုရှိကုန်သနည်း။ ဤသည်လည်း အာကာရန္တ ပုလ္လိင်ဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်းယုတ္တိမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်လည်း တစ်ဖန် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်နေရာ၌ ရှေ့အက္ခရာကို ရုဿပြုခြင်းဖြင့် 'sassa' ဟူသော ရုပ်ကို အလိုရှိကုန်သနည်း။ ဤသည်လည်း ခွေးဟော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ အာကာရန္တ ပကတိရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်းယုတ္တိမရှိ။ အာကာရန္တ ပကတိရှိသော 'သာ' သဒ္ဒါအား၊ အကာရန္တ ပကတိရှိသော ပုရိသသဒ္ဒါ၏ 'purisassa' ဟူ၍ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်ရုပ်ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤကဲ့သို့သော ရုပ်မျိုး မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အရှင်ကစ္စာယနသည် နိရုတ္တိပိဋကတ်၌ ခွေးဟော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ ရုပ်ကို ပြတော်မူသည်ရှိသော် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်နေရာ၌ ရှေ့အက္ခရာကို ဒီဃပြုခြင်းဖြင့် 'sāssa' ဟူသော ရုပ်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်လည်း တစ်ဖန် ထိုဆရာတို့သည် စတုတ္ထီဧကဝုစ်နေရာ၌ 'sāya' ဟူသော ရုပ်ကို အလိုရှိကုန်သနည်း။ ဤသည်လည်း အကြောင်းယုတ္တိမရှိ၊ အကြောင်းမူကား အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၌ ဃသညာရှိသော အာကာရမှ နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော နာ-စသည်တို့အား 'အာယ' အာဒေသပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အကာရန္တ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့မှ နောက်၌ဖြစ်သော စတုတ္ထီဧကဝုစ်အား 'အာယ' အာဒေသပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း ချန်လှပ်၍၊ အာကာရန္တ ပုလ္လိင်၌ အဃသညာရှိသော အာကာရမှ နောက်၌ဖြစ်သော စတုတ္ထီဧကဝုစ်အား အဘယ်နေရာ၌မျှ 'အာယ' အာဒေသပြုခြင်းကို မတွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ နိရုတ္တိပိဋကတ်၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်ကို မဟောကြားခဲ့၊ ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ မလာသောကြောင့် မဟောကြားခြင်းသည်သာ သာ၍ သင့်လျော်ပေ၏။ ငါတို့သည် နိရုတ္တိပိဋကတ်နှင့် ဗုဒ္ဓဝစနကို အမှီပြု၍ ဟောကြားအပ်သော ခွေးဟော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာသည်သာ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။ ဤ၌လည်း အနက်အမျိုးမျိုးတို့၌ဖြစ်ကုန်သော၊ လိင်သုံးပါး၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော 'သာ'၊ 'သော'၊ 'သံ' ဟူသော ဤပုဒ်သုံးခုတို့၏ ပကတိရုပ်၌ နာမိကပဒမာလာတို့၌ ပုဒ်တို့၏ တူသည်၏အဖြစ်၊ မတူသည်၏အဖြစ်ကို ရှုအပ်၏။


Ettha siyā – yo tumhehi sāsaddo ‘‘taṃsaddatthe ca sunakhe ca sakamiccatthe ca vattatī’’ti icchito, kathaṃ taṃ ‘‘sā’’ti vutteyeva ‘‘imassa atthassa vācako’’ti jānantīti? Na jānanti, payogavasena pana jānanti lokiyajanā ceva paṇḍitā ca. Payogavasena hi ‘‘sā maddī nāgamāruhi, nātibaddhaṃva kuñjara’’ntiādīsu sāsaddassa taṃsaddatthatā viññāyati, evaṃ sāsaddo taṃsaddatthe ca vattati. ‘‘Na yattha sā upaṭṭhito hoti. Bhagavato sājātimpi sutvā sattā amatarasabhāgino bhavantī’’tiādīsu sāsaddassa sunakhavācakatā viññāyati.

ဤ၌ မေးဖွယ်ရှိအံ့ - သင်တို့သည် 'ထို'သဒ္ဒါ၏အနက်၌လည်းကောင်း၊ ခွေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မိမိဥစ္စာဟူသောအနက်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု အလိုရှိအပ်သော 'သာ'သဒ္ဒါကို၊ 'သာ' ဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် 'ဤအနက်၏ ဟောတတ်သော သဒ္ဒါတည်း' ဟု အဘယ်သို့ သိနိုင်ကုန်အံ့နည်း။ (မသိနိုင်ကုန်၊) အမှန်သော်ကား သုံးနှုန်းမှု (ပယောဂ) အားဖြင့် လောကီလူသားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့သည်လည်းကောင်း သိကြကုန်၏။ သုံးနှုန်းမှုအားဖြင့်သာလျှင် 'sā maddī nāgamāruhi, nātibaddhaṃva kuñjaraṃ' အစရှိသော ဝါကျတို့၌ 'သာ'သဒ္ဒါ၏ 'ထို'သဒ္ဒါအနက် ရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ 'သာ'သဒ္ဒါသည် 'ထို'သဒ္ဒါအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'Na yattha sā upaṭṭhito hoti. Bhagavato sājātimpi sutvā sattā amatarasabhāgino bhavantī' အစရှိသော ဝါကျတို့၌ 'သာ'သဒ္ဒါ၏ ခွေးကို ဟောသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။


‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;

Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,Uttiṭṭhapiṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti

အို ကျော်စောသောသူ၊ သင့်အတွက် ပြင်ဆင်အပ်သော ဤအစာသည် ရှိ၏၊ ထိုအစာကို စားသုံးအပ်၏၊ ခဲစားအပ်၏၊ သောက်သုံးအပ်၏။ သင်သည် ငါ့ကို သူတစ်ပါးပေးသော အစာဖြင့် အသက်မွေးသူဟု သိပါလော့။ ခွေးနှင့်တကွ ချက်ပြုတ်စားသူ (စဏ္ဍာလ) သည်လည်း ဆွမ်းခံ၍ရသော အစာကို ရပါစေသတည်း။


Ettha pana sāsaddassa rassabhāvakaraṇena ‘‘sapāko’’ti pāḷi ṭhitāti atthaṃ aggahetvā ‘‘sānaṃ sunakhānaṃ idaṃ maṃsanti sa’’miti atthaṃ gahetvā ‘‘saṃ pacatīti sapāko’’ti vuttanti [Pg.215] daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sapākoti sapākacaṇḍālo’’ icceva vuttaṃ. Tampi etadevatthaṃ dīpeti. Evaṃ sāsaddo sunakhe ca vattati. ‘‘Sā dārā jantūnaṃ piyā’’ti vutte pana ‘‘sakā dārā sattānaṃ piyā’’ti atthadīpanavasena sāsaddassa sakavācakatā paññāyati. Evaṃ sāsaddo sakamiccatthe ca vattati. Iti sāsaddaṃ payogavasena īdisatthassa vācakoti jānanti. Atridaṃ vuccati –

ဤနေရာ၌မူ 'သာ' သဒ္ဒါကို ရဿပြုခြင်းဖြင့် 'သပါက' ဟူ၍ ပါဠိတည်ရှိ၏ဟု အနက်ကို မယူဘဲ၊ “ခွေးတို့၏ ဤအသားသည် 'သ' မည်၏” ဟု အနက်ယူ၍ “မိမိ၏ အသား (သို့မဟုတ် ခွေးသား) ကို ချက်တတ်သောကြောင့် 'သပါက' မည်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ “သပါကဟူသည် သပါကစဏ္ဍာလ (ခွေးသားချက်စားသော စဏ္ဍာလ) သာတည်း” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည်လည်း ဤအနက်ကိုပင် ပြ၏။ ဤသို့ 'သာ' သဒ္ဒါသည် ခွေးအနက်၌လည်း ကျ၏။ “သာ ဒါရာ ဇန္တူနံ ပိယာ” ဟူသော နေရာ၌မူ “မိမိ၏ မယားသည် သတ္တဝါတို့အား ချစ်အပ်၏” ဟူ၍ အနက်ကိုပြခြင်းအားဖြင့် 'သာ' သဒ္ဒါ၏ မိမိဟူသော အနက်ကို ဟောကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့ 'သာ' သဒ္ဒါသည် 'မိမိ' ဟူသော အနက်၌လည်း ကျ၏။ ဤသို့လျှင် 'သာ' သဒ္ဒါသည် ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) အားဖြင့် ဤသို့သော အနက်ကို ဟောတတ်၏ဟု သိကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Taṃsaddatthe ca sunakhe,Sakasmimpi ca vattati;

Sāsaddo so ca kho ñeyyo,Payogānaṃ vasena ve.

“'သာ' သဒ္ဒါသည် 'တံ' သဒ္ဒါ၏ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ခွေးအနက်၌လည်းကောင်း၊ မိမိဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း ကျ၏။ ထို 'သာ' သဒ္ဒါကို ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်၏။”


Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hotī’’ti ekavacanappayogadassanato ca,

ဤနေရာ၌ ပါဠိတော်ဝယ် “န ယတ္ထ သာ ဥပဋ္ဌိတော ဟောတိ” ဟူ၍ ဧကဝုစ်အသုံးကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊


‘‘Asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare;

Rakkhasā puttarūpena, sāva vārenti sūkara’’nti

“အို ဖခင်... ယုတ်မာသော ဘီလူးတို့သည် သားအသွင်ဖြင့် ငါ့ကို ‘ဖခင် ဖခင်’ ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ခွေးတို့ကဲ့သို့ ဝက်ကို တားမြစ်ကြကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Bahuvacanappayogadassanato ca, niruttipiṭake ‘‘sāno’’iccādidassanato ca ‘‘sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā’’tiādinā sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā kathitā.

ဗဟုဝုစ်အသုံးကို တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နิရုတ္တိပိဋကတ်၌ “သာနော” စသည်ဖြင့် တွေ့ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “သာ၊ သာ၊ သာနော။ သာနံ၊ သာနေ။ သာနာ” စသည်ဖြင့် ခွေးကို ဟောသော 'သာ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုအပ်၏။


Idāni pumasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ 'ပုမ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုအံ့ -


Pumā, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumāne. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pumānesu. Bho puma, bhavanto pumā, pumāno. ‘‘Bho pumā’’iti bahuvacane nayopi ñeyyo.

ပုမာ၊ ปုမာ၊ ပုမာနော။ ပုမာနံ၊ ပုမာနေ။ ပုမာနာ၊ ပုမုနာ၊ ပုမေန၊ ပုမာနေဟိ၊ ပုမာနေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမုနော၊ ပုမာနံ။ ပုမာနာ၊ ပုမုနာ၊ ပုမာနေဟိ၊ ပုမာနေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမုနော၊ ပုမာနံ။ ပုမာနေ၊ ပုမာနေသု။ ဘော ပုမ၊ ဘဝန္တော ပုမာ၊ ပုမာနော။ “ဘော ပုမာ” ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်၌ နည်းလမ်းကိုလည်း သိအပ်၏။


Ettha [Pg.216] pana –

ဤနေရာ၌မူ -


‘‘Thiyo tassa pajāyanti, na pumā jāyare kule;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti

“သိလျက်နှင့် အမေးခံရသော ပြဿနာကို တခြားတစ်မျိုး ဖြေဆိုသောသူ၏ အမျိုးနွယ်၌ မိန်းမတို့သာ ဖွားမြင်ကုန်၏၊ ယောကျာ်းတို့သည် မဖွားမြင်ကုန်” ဟူသော


Ayaṃ pāḷi pumasaddassa bahuvacanabhāvasādhikā, kaccāyane ‘‘he pumaṃ’’iti sānusāraṃ ālapanekavacanaṃ dissati. Tadanekesu pāḷippadesesu ca aṭṭhakathāsu ca sānusārānaṃ ālapanavacanānaṃ adassanato idha na vadāmi. Upaparikkhitvā yuttaṃ ce, gahetabbaṃ. ‘‘Yasassi naṃ paññavantaṃ visayhā’’ti ettha pana chandānurakkhaṇatthaṃ āgamavasenevānusāro hoti, na sabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Ayamākārantavasena nāmikapadamālā.

ဤပါဠိသည် 'ပုမ' သဒ္ဒါ၏ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြီးစေတတ်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌ “ဟေ ပုမံ” ဟူ၍ အနုသဝါရ (နိဂ္ဂဟိတ်) နှင့်တကွ အာလပန ဧကဝုစ်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုစကားသည် များစွာသော ပါဠိဒေသတို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း အနုသဝါရနှင့်တကွ အာလပနဝုစ်တို့ကို မတွေ့ရခြင်းကြောင့် ဤနေရာ၌ ငါမဆိုလို။ စိစစ်ဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်ပါက ယူအပ်၏။ “ယသဿိ နံ ပညာဝန္တံ ဝိသယှာ” ဟူသော ဤနေရာ၌မူ ဂါထာဆန်းကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ အာဂမအစွမ်းဖြင့်သာ နိဂ္ဂဟိတ်သက်ခြင်းဖြစ်၏၊ သဘာဝအားဖြင့် မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသည်ကား အာကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ပြအပ်သော နာမ်ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။


‘‘Soḷasitthisahassānaṃ,Na vijjati pumo tadā;

Ahorattānamaccayena,Nibbatto ahamekako’’ti ca,

“ထိုအခါ တစ်သောင်းခြောက်ထောင်သော မိန်းမတို့တွင် ယောကျာ်းဟူ၍ မရှိ၊ နေ့ညဉ့်တို့ လွန်မြောက်ခြင်းဖြင့် ငါတစ်ဦးတည်းသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;

Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti ca

“ဗျိုင်းမတို့ အမျိုး၌ အစဉ်သဖြင့် ယောကျာ်းသည် မရှိသကဲ့သို့၊ ထိုဗျိုင်းမတို့သည် မိုးတိမ်တို့ မိုးချုန်းသောအခါ၌ ကိုယ်ဝန်ကို ယူကြကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း


Pāḷidassanato pana okārantavasenapi nāmikapadamālā veditabbā.

ပါဠိတော်၌ တွေ့ရခြင်းကြောင့်မူ ဩကာရန္တအစွမ်းဖြင့်လည်း နာမ်ပုဒ်မာလာကို သိအပ်၏။


Pumo, pumā. Pumaṃ, pume. Pumena, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pumā, pumasmā, pumamhā, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumesu. Bho puma, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumā’’iti vā, evaṃ pumasaddassa dvidhā nāmikapadamālā bhavati.

ပုမော၊ ပုမာ။ ပုမံ၊ ပုမေ။ ပုမေန၊ ပုမေဟိ၊ ပုမေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမာနံ။ ပုမာ၊ ပုမသ္မာ၊ ပုမမှာ၊ ပုမေဟိ၊ ပုမေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမာနံ။ ပုမေ၊ ပုမသ္မိံ၊ ပုမမှိ၊ ပုမေသု။ ဘော ပုမ၊ ဘဝန္တော ပုမာ။ “ဘော ပုမာ” ဟုလည်းကောင်း၊ ဤသို့ 'ပုမ' သဒ္ဒါ၏ နှစ်မျိုးသော နာမ်ပုဒ်မာလာသည် ဖြစ်၏။


Idāni missakanayo vuccate –

ယခုအခါ ဖက်စပ်သောနည်း (မိဿကနယ) ကို ပြဆိုအံ့ -


Pumā[Pg.217], pumo, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumānesu, pumesu. Bho puma, bhavanto pumāno, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumāno, bho pumā’’iti vā.

ပုမာ၊ ပုမော၊ ပုမာ၊ ပုမာနော။ ပုမာနံ၊ ပုမံ၊ ပုမာနေ၊ ပုမေ။ ပုမာနာ၊ ပုမုနာ၊ ပုမေန၊ ပုမာနေဟိ၊ ပုမာနေဘိ၊ ပုမေဟိ၊ ပုမေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမုနော၊ ပုမာနံ။ ပုမာနာ၊ ပုမုနာ၊ ပုမာ၊ ပုမသ္မာ၊ ပုမမှာ၊ ပုမာနေဟိ၊ ပုမာနေဘိ၊ ပုမေဟိ၊ ပုမေဘိ။ ပုမဿ၊ ပုမုနော၊ ပုမာနံ။ ပုမာနေ၊ ပုမေ၊ ပုမသ္မိံ၊ ပုမမှိ၊ ပုမာနေသု၊ ပုမေသု။ ဘော ပုမ၊ ဘဝန္တော ပုမာနော၊ ဘဝန္တော ပုမာ။ “ဘော ပုမာနော၊ ဘော ပုမာ” ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Idāni rahasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ 'ရဟ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုအံ့ -


Rahā vuccati pāpadhammo. Rahā, rahā, rahino. Rahānaṃ, rahāne. Rahinā, rahinehi, rahinebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahā, rahānehi, rahānebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahāne, rahānesu. Bho raha, bhavanto rahino, bhavanto rahā.

ယုတ်မာသော တရားကို 'ရဟ' ဟု ခေါ်၏။ ရဟာ၊ ရဟာ၊ ရဟိနော။ ရဟာနံ၊ ရဟာနေ။ ရဟိနာ၊ ရဟိနေဟိ၊ ရဟိနေဘိ။ ရဟဿ၊ ရဟာနံ။ ရဟာ၊ ရဟာနေဟိ၊ ရဟာနေဘိ။ ရဟဿ၊ ရဟာနံ။ ရဟာနေ၊ ရဟာနေသု။ ဘော ရဟ၊ ဘဝန္တော ရဟိနော၊ ဘဝန္တော ရဟာ။


Idāni daḷhadhammasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ 'ဒဠှဓမ္မ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုအံ့ -


Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammā. ‘‘Bho daḷhadhammāno, bho daḷhadhammā’’iti puthuvacanampi ñeyyaṃ, evaṃ paccakkhadhammasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā.

ဒဠှဓမ္မာ၊ ဒဠှဓမ္မာ၊ ဒဠှဓမ္မာနော။ ဒဠှဓမ္မာနံ၊ ဒဠှဓမ္မာနေ။ ဒဠှဓမ္မိနာ၊ ဒဠှဓမ္မေဟိ၊ ဒဠှဓမ္မေဘိ။ ဒဠှဓမ္မဿ၊ ဒဠှဓမ္မာနံ။ ဒဠှဓမ္မိနာ၊ ဒဠှဓမ္မေဟိ၊ ဒဠှဓမ္မေဘိ။ ဒဠှဓမ္မဿ၊ ဒဠှဓမ္မာနံ။ ဒဠှဓမ္မေ၊ ဒဠှဓမ္မေသု။ ဘော ဒဠှဓမ္မ၊ ဘဝန္တော ဒဠှဓမ္မာနော၊ ဘဝန္တော ဒဠှဓမ္မာ။ “ဘော ဒဠှဓမ္မာနော၊ ဘော ဒဠှဓမ္မာ” ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်ကိုလည်း သိအပ်၏၊ ဤအတူ 'ပစ္စက္ခဓမ္မ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Ettha ca ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro dhanuggahā daḷhadhammā’’ti idaṃ nidassanaṃ. Imissaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘daḷhadhammā’’ iti bahuvacanavasena āgatattā daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi appasiddho tadantānaṃ bahuvacanabhāve tulyarūpattā. Tathāpi amhehi padamālā ākārantavaseneva yojitā. Īdisesu hi ṭhānesu daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi vattuṃ yujjateva [Pg.218] aparibyattarūpattā. Aññasmiṃ pana pāḷippadese atīva paribyatto hutvā okāranta daḷhadhammasaddo dvidhā dissati guṇasaddapaṇṇattivācakasaddavasena. Tattha ‘‘issatte casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto’’ti ettha daḷhadhammasaddo okāranto guṇasaddo. ‘‘Bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresī’’ti ettha pana paṇṇattivācakasaddo. Evaṃ okāranto daḷhadhammasaddo dvidhā diṭṭho. Tassa pana ‘‘daḷhadhammo, daḷhadhammā. Daḷhadhammaṃ, daḷhadhamme’’ti purisanayena nāmikapadamālā ñeyyā, ākārantokārantānaṃ vasena missakapadamālā ca. Kathaṃ?

ဤနေရာ၌ “သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ဓနုဂ္ဂဟာ ဒဠှဓမ္မာ” ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓကတည်း။ ထိုပါဠိတော်၌ “ဒဠှဓမ္မာ” ဟူ၍ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် လာသောကြောင့် ဒဠှဓမ္မသဒ္ဒါသည် အာကာရန္တလည်း ဖြစ်အပ်၏၊ ဩကာရန္တလည်း ဖြစ်အပ်၏၊ အဆုံးရှိသော ထိုနှစ်မျိုးလုံး၏ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ခြင်း၌ ပုံသဏ္ဌာန်တူသောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ငါတို့သည် ပုဒ်မာလာကို အာကာရန္တအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့သော နေရာတို့၌ ဒဠှဓမ္မသဒ္ဒါသည် ပုံသဏ္ဌာန် မထင်ရှားသောကြောင့် အာကာရန္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဩကာရန္တဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုရန် သင့်လျော်သည်သာတည်း။ အခြားသော ပါဠိဒေသ၌မူ အလွန်ထင်ရှားဖြစ်၍ ဩကာရန္တဖြစ်သော ဒဠှဓမ္မသဒ္ဒါကို ဂုဏ်သဒ္ဒါနှင့် ပညတ်ကိုဟောသော သဒ္ဒါအစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးတွေ့ရ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် “ဣဿတ္တေ စသ္မိ ကုသလော၊ ဒဠှဓမ္မောတိ ဝိဿုတော” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဒဠှဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဩကာရန္တ ဂုဏ်သဒ္ဒါဖြစ်၏။ “ဗာရာဏသိယံ ဒဠှဓမ္မော နာမ ရာဇာ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ” ဟူသော ဤနေရာ၌မူ ပညတ်ကိုဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ဤသို့ ဩကာရန္တဖြစ်သော ဒဠှဓမ္မသဒ္ဒါကို နှစ်မျိုးတွေ့ရ၏။ ထိုသဒ္ဒါ၏ “ဒဠှဓမ္မော၊ ဒဠှဓမ္မာ။ ဒဠှဓမ္မံ၊ ဒဠှဓမ္မေ” ဟူ၍ ပုရိသနည်းဖြင့် နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်းကောင်း၊ အာကာရန္တ ဩကာရန္တတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖက်စပ်သော (မိဿက) ပုဒ်မာလာကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း။


Daḷhadhammā, daḷhadhammo, daḷhadhammāno, daḷhadhammā. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamme. Daḷhadhamminā, daḷhadhammena, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷadhamminā, daḷhadhammā, daḷhadhammasmā, daḷhadhammamhā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme, daḷhadhammasmiṃ, daḷhadhammamhi, daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammāti. Evaṃ paccakkhadhammā, paccakkhadhammoti missakapadamālā ca yojetabbā.

ဒဠှဓမ္မာ၊ ဒဠှဓမ္မော၊ ဒဠှဓမ္မာနော၊ ဒဠှဓမ္မာ။ ဒဠှဓမ္မာနံ၊ ဒဠှဓမ္မံ၊ ဒဠှဓမ္မာနေ၊ ဒဠှဓမ္မေ။ ဒဠှဓမ္မိနာ၊ ဒဠှဓမ္မေန၊ ဒဠှဓမ္မေဟိ၊ ဒဠှဓမ္မေဘိ။ ဒဠှဓမ္မဿ၊ ဒဠှဓမ္မာနံ။ ဒဠှဓမ္မိနာ၊ ဒဠှဓမ္မာ၊ ဒဠှဓမ္မသ္မာ၊ ဒဠှဓမ္မမှာ၊ ဒဠှဓမ္မေဟိ၊ ဒဠှဓမ္မေဘိ။ ဒဠှဓမ္မဿ၊ ဒဠှဓမ္မာနံ။ ဒဠှဓမ္မေ၊ ဒဠှဓမ္မသ္မိံ၊ ဒဠှဓမ္မမှိ၊ ဒဠှဓမ္မေသု။ ဘော ဒဠှဓမ္မ၊ ဘဝန္တော ဒဠှဓမ္မာနော၊ ဘဝန္တော ဒဠှဓမ္မာတိ။ ဤသို့လျှင် ပစ္စက္ခဓမ္မသဒ္ဒါ၏ (ပစ္စက္ခဓမ္မာ၊ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဟူသော) ရောနှောသော ပုဒ်မာလာ (မိဿကပုဒ်မာလာ) ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni vivaṭacchadasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ဝိဝဋစ္ဆဒသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ် (နာမိကပုဒ်မာလာ) ကို ပြဆိုအံ့ -


Vivaṭacchadā, vivaṭacchadā, vivaṭacchadāno. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadāne. Vivaṭacchadena, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchadā, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchade, vivaṭacchadesu. Bho vivaṭacchada, bhavanto vivaṭacchadā, bhavanto vivaṭacchadāno.

ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနော။ ဝိဝဋစ္ဆဒါနံ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနေ။ ဝိဝဋစ္ဆဒေန၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေဟိ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေဘိ။ ဝိဝဋစ္ဆဒဿ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနံ။ ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေဟိ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေဘိ။ ဝိဝဋစ္ဆဒဿ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနံ။ ဝိဝဋစ္ဆဒေ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေသု။ ဘော ဝိဝဋစ္ဆဒ၊ ဘဝန္တော ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဘဝန္တော ဝိဝဋစ္ဆဒါနော။


Ayaṃ nāmikapadamālā ‘‘sace pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchadā’’ti [Pg.219] pāḷidassanato ākārantavasena kathitā. ‘‘Loke vivaṭacchado’’tipi pāḷidassanato pana okārantavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchado, vivaṭacchadā, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchade’’ti. Missakavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchadā, vivaṭacchado, vivaṭacchadāno, vivaṭacchadā. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchadāne, vivaṭacchade’’iti.

ဤ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ် (နာမိကပုဒ်မာလာ) သည် “သစေ ပန အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇတိ အရဟံ ဟောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒါ” ဟူသော ပါဠိတော် အတွေ့အမြင်အရ အာကာရန်အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ “လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ” ဟူသော ပါဠိတော် အတွေ့အမြင်အရမူ ဩကာရန်အစွမ်းဖြင့်လည်း “ဝိဝဋစ္ဆဒေါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒံ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေ” ဟူ၍ ပြောဆိုအပ်၏။ မိဿက (ရောနှောသော) အစွမ်းဖြင့်လည်း “ဝိဝဋစ္ဆဒါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနော၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါ။ ဝိဝဋစ္ဆဒါနံ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒံ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒါနေ၊ ဝိဝဋစ္ဆဒေ” ဟူ၍လည်း ပြောဆိုအပ်၏။


Idāni vattahasaddassa nāmikapadamālā vuccate – vattahāti sakko.

ယခုအခါ ဝတ္တဟသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ်ကို ပြဆိုအံ့ - ဝတ္တဟဟူသည် သိကြားမင်းတည်း။


Vattahā, vattahāno. Vattahānaṃ, vattahāne. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahāne, vattahānesu. Bho vattaha, bhavanto vattahāno. Atha vā ‘‘bho vattahā, bho vattahāno’’iccapi.

ဝတ္တဟာ၊ ဝတ္တဟာနော။ ဝတ္တဟာနံ၊ ဝတ္တဟာနေ။ ဝတ္တဟာနာ၊ ဝတ္တဟာနေဟိ၊ ဝတ္တဟာနေဘိ။ ဝတ္တဟိနော၊ ဝတ္တဟာနံ။ ဝတ္တဟာနာ၊ ဝတ္တဟာနေဟိ၊ ဝတ္တဟာနေဘိ။ ဝတ္တဟိနော၊ ဝတ္တဟာနံ။ ဝတ္တဟာနေ၊ ဝတ္တဟာနေသု။ ဘော ဝတ္တဟ၊ ဘဝန္တော ဝတ္တဟာနော။ သို့မဟုတ် “ဘော ဝတ္တဟာ၊ ဘော ဝတ္တဟာနော” ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Idāni vuttasirasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ဝုတ္တသိရသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ်ကို ပြဆိုအံ့ -


Vuttasirā, vuttasirā, vuttasirāno. Vuttasirānaṃ, vuttasirāne. Vuttasirānā, vuttasirānehi, vuttasirānebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ, vuttasirā, vuttasirehi, vuttasirebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ. Vuttasire, vuttasiresu. Bho vuttasira, bhānto vuttasirānoti. ‘‘Vuttasiro’’ti okārantapāṭhopi dissati.

ဝုတ္တသိရာ၊ ဝုတ္တသိရာ၊ ဝုတ္တသိရာနော။ ဝုတ္တသိရာနံ၊ ဝုတ္တသိရာနေ။ ဝုတ္တသိရာနာ၊ ဝုတ္တသိရာနေဟိ၊ ဝုတ္တသိရာနေဘိ။ ဝုတ္တသိရဿ၊ ဝုတ္တသိရာနံ၊ ဝုတ္တသိရာ၊ ဝုတ္တသိရေဟိ၊ ဝုတ္တသိရေဘိ။ ဝုတ္တသိရဿ၊ ဝုတ္တသိရာနံ။ ဝုတ္တသိရေ၊ ဝုတ္တသိရေသု။ ဘော ဝုတ္တသိရ၊ ဘဝန္တော ဝုတ္တသိရာနောတိ။ “ဝုတ္တသိရော” ဟူသော ဩကာရန်ပါဌ်ကိုလည်း တွေ့ရ၏။


Idāni yuvasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ယုဝသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ်ကို ပြဆိုအံ့ -


Yuvā, yuvā, yuvāno, yuvānā. Yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve. Yuvānā, yuvena, yuvānena, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvānā[Pg.220], yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu. Bho yuva, yuvāna, bhavanto yuvānā.

ယုဝါ၊ ယုဝါ၊ ယုဝါနော၊ ယုဝါနာ။ ယုဝါနံ၊ ယုဝံ၊ ယုဝါနေ၊ ယုဝေ။ ယုဝါနာ၊ ယုဝေန၊ ယုဝါနေန၊ ယုဝါနေဟိ၊ ယုဝါနေဘိ၊ ယုဝေဟိ၊ ယုဝေဘိ။ ယုဝါနဿ၊ ယုဝဿ၊ ယုဝါနာနံ၊ ယုဝါနံ။ ယုဝါနာ၊ ယုဝါနသ္မာ၊ ယုဝါနမှာ၊ ယုဝါနေဟိ၊ ယုဝါနေဘိ၊ ယုဝေဟိ၊ ယုဝေဘိ။ ယုဝါနဿ၊ ယုဝဿ၊ ယုဝါနာနံ၊ ယုဝါနံ။ ယုဝါနေ၊ ယုဝါနသ္မိံ၊ ယုဝါနမှိ၊ ယုဝေ၊ ယုဝသ္မိံ၊ ယုဝမှိ၊ ယုဝါနေသု၊ ယုဝါသု၊ ယုဝေသု။ ဘော ယုဝ၊ ယုဝါန၊ ဘဝန္တော ယုဝါနာ။


Imasmiṃ ṭhāne ekadesena ākārantanayo ca sabbathā okārantanayo ca ekadesena ca okārantanayoti tayo nayā dissanti.

ဤနေရာ၌ တစိတ်တဒေသအားဖြင့် အာကာရန်နည်း၊ အလုံးစုံအားဖြင့် ဩကာရန်နည်း၊ တစိတ်တဒေသအားဖြင့် ဩကာရန်နည်းဟူ၍ နည်းလမ်းသုံးပါးကို တွေ့ရ၏။


Maghavasaddassapi ‘‘maghavā, maghavā, maghavāno, maghavānā’’tiādinā yuvasaddasseva nāmikapadamālāyojanaṃ kubbanti garū. Niruttipiṭake pana ‘‘maghavā tiṭṭhati, maghavanto tiṭṭhanti. Maghavantaṃ passati, maghavante passati. Maghavatā kataṃ, maghavantehi kataṃ, maghavantebhi kataṃ. Maghavato dīyate, maghavantānaṃ dīyate. Maghavatā nissaṭaṃ, maghavantehi nissaṭaṃ, maghavantebhi nissaṭaṃ. Maghavato pariggaho, maghavantānaṃ pariggaho. Maghavati patiṭṭhitaṃ, maghavantesu patiṭṭhitaṃ. Bho maghavā, bhavanto maghavanto’’ti guṇavāpadanayena vuttaṃ, tathā cūḷaniruttiyampi. Taṃ pāḷiyā saṃsandati sameti. Pāḷiyañhi ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccatī’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘maghoti nāmaṃ assa atthīti maghavā’’ti atthi atthavācakavantupaccayavasena padasiddhi dassitā hoti, tasmāssa guṇavantusaddassa viya ca nāmikapadamālā yojetabbā.

မဃဝသဒ္ဒါအားလည်း “မဃဝါ၊ မဃဝါ၊ မဃဝါနော၊ မဃဝါနာ” အစရှိသဖြင့် ယုဝသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် နာမ်ဂိုဏ်းစဉ် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ဆရာတို့ ပြုတော်မူကြကုန်၏။ နိရုတ္တိပိဋက၌မူ “မဃဝါ တိဋ္ဌတိ၊ မဃဝန္တော တိဋ္ဌန္တိ။ မဃဝန္တံ ပဿတိ၊ မဃဝန္တေ ပဿတိ။ မဃဝတာ ကတံ၊ မဃဝန္တေဟိ ကတံ၊ မဃဝန္တေဘ比 ကတံ။ မဃဝတော ဒီယတေ၊ မဃဝန္တာနံ ဒီယတေ။ မဃဝတာ နိဿဋံ၊ မဃဝန္တေဟိ နိဿဋံ၊ မဃဝန္တေဘိ နိဿဋံ။ မဃဝတော ပရိဂ္ဂဟော၊ မဃဝန္တာနံ ပရိဂ္ဂဟော။ မဃဝတိ ပတိဋ္ဌိတံ၊ မဃဝန္တေသု ပတိဋ္ဌိတံ။ ဘော မဃဝါ၊ ဘဝန္တော မဃဝန္တော” ဟူ၍ ဂုဏဝန္တသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။ စူဠနိရုတ္တိ၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ထိုပြဆိုချက်သည် ပါဠိတော်နှင့် ညှိနှိုင်းညီညွတ်၏။ ပါဠိတော်၌ “မဟာလိ၊ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှေး၌ လူဖြစ်စဉ်အခါက မဃအမည်ရှိသော လုလင်ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် မဃဝါဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် “မဃဟူသောအမည်သည် ထိုသူအား ရှိ၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် မဃဝါ” ဟူ၍ ရှိခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော ဝန္တုပစ္စည်း၏အစွမ်းဖြင့် ပုဒ်ပြီးပုံကို ပြပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမဃဝသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ်ကို ဂုဏဝန္တသဒ္ဒါကဲ့သို့လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni addhasaddassa nāmikapadamālā vuccate – addhasaddassa hi yaṃ kāle magge ca vattamānassa ‘‘atīto addhā. Dīgho addhā suduggamo’’tiādīsu ‘‘addhā’’ti paṭhamantaṃ rūpaṃ dissati, taṃ ‘‘addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasa’’ntiādīsu ekaṃsatthe [Pg.221] vattamānena ‘‘addhā’’ti nipātapadena samānaṃ. Nipātānaṃ pana padamālā na rūhati, nāmikānaṃyeva rūhati.

ယခုအခါ အဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဂိုဏ်းစဉ်ကို ပြဆိုအံ့ - အခါကာလနှင့် ခရီးလမ်း၌ ဖြစ်သော အဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ “အတီတော အဒ္ဓါ၊ ဒီဃော အဒ္ဓါ သုဒုဂ္ဂမော” စသည်တို့၌ “အဒ္ဓါ” ဟူသော ပထမာဝိဘတ်နှောင်းသော ရုပ်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုရုပ်သည် “အဒ္ဓါ ဣဒံ မန္တပဒံ သုဒုဒ္ဒသံ” စသည်တို့၌ စင်စစ် (ဧကံသ) အနက်၌ ဖြစ်သော “အဒ္ဓါ” ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်နှင့် တူ၏။ နိပါတ်တို့၌မူ ပုဒ်မာလာ မတည်နိုင်၊ နာမ်တို့၌သာ တည်နိုင်၏။


Addhā, addhā, addhāno. Addhānaṃ, addhāne. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhani, addhāne, addhānesu. Bho addha, bhavanto addhā, addhāno.

အဒ္ဓါ၊ အဒ္ဓါ၊ အဒ္ဓါနော။ အဒ္ဓါနံ၊ အဒ္ဓါနေ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓါနေဟိ၊ အဒ္ဓါနေဘိ။ အဒ္ဓုနော၊ အဒ္ဓါနံ။ အဒ္ဓုနာ၊ အဒ္ဓါနေဟိ၊ အဒ္ဓါနေဘိ။ အဒ္ဓုနော၊ အဒ္ဓါနံ။ အဒ္ဓနိ၊ အဒ္ဓါနေ၊ အဒ္ဓါနေသု။ ဘော အဒ္ဓ၊ ဘဝန္တော အဒ္ဓါ၊ အဒ္ဓါနော။


Ettha kiñci payogaṃ dassessāma – tayo addhā. Addhānaṃ vītivatto. Iminā dīghena addhunā. Dīghassa addhuno accayena. Pathaddhuno pannaraseva cando. Ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano. Addhāne gacchante paññāyissati. Iccādayo ñeyyā. Ayampi panettha nīti veditabbā ‘‘addhānanti dutiyekavacanantavasena catutthīchaṭṭhībahuvacanavasena ca vuttaṃ rūpaṃ. ‘‘Addhānamaggapaṭippanno hotī’’tiādīsu dīghamaggavācakena ‘‘addhāna’’nti napuṃsakena sadisaṃ sutisāmaññavasenāti.

ဤ၌ အချို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) ကို ပြအံ့ - တယော အဒ္ဓါ (ကာလသုံးပါး)၊ အဒ္ဓါနံ ဝီတိဝတ္တော (ခရီးလမ်းကို လွန်မြောက်သောသူ)၊ ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ (ဤရှည်လျားသော ကာလဖြင့်)၊ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန (ရှည်လျားသော ကာလ လွန်မြောက်သဖြင့်)၊ ပထဒ္ဓုနော ပန္နရသေဝ စန္ဒော (ခရီးလမ်း၌ ဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက် လမင်းကဲ့သို့)၊ အဟူ အတီတမဒ္ဓါနေ သမဏော ခန္တိဒီပနော (လွန်ခဲ့ပြီးသော ကာလ၌ ခန္တီဝါဒီ ရသေ့ ဖြစ်ဖူး၏)၊ အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ပညာယိဿတိ (ကာလ လွန်သွားလတ်သော် သိသာလိမ့်မည်)။ စသည်တို့ကို သိအပ်၏။ ဤရာ၌လည်း ဤနည်းနာကို သိအပ်၏ - “အဒ္ဓါနံ” ဟူသည် ဒုတိယဧကဝုစ် ဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထီ ဆဋ္ဌီဗဟုဝုစ် ဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြဆိုအပ်သော ရုပ်ဖြစ်၏။ “အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ဟောတိ” စသည်တို့၌ ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းကို ဟောတတ်သော “အဒ္ဓါန” ဟူသော နပုံလိင် သဒ္ဒါနှင့် အသံတူမျှရုံမျှဖြင့် တူ၏။


Idāni muddhasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ မုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) ကို ပြဆိုအပ်အံ့ -


Muddhā, muddhā, muddhāno. Muddhaṃ, muddhe, muddhāne. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhani, muddhanesu. Bho muddha, bhavanto muddhā, muddhāno.

မုဒ္ဓါ၊ မုဒ္ဓါ၊ မုဒ္ဓါနော။ မုဒ္ဓံ၊ မုဒ္ဓေ၊ မုဒ္ဓါနေ။ မုဒ္ဓါနာ၊ မုဒ္ဓေဟိ၊ မုဒ္ဓေဘိ။ မုဒ္ဓဿ၊ မုဒ္ဓါနံ။ မုဒ္ဓါနာ၊ မုဒ္ဓေဟိ၊ မုဒ္ဓေဘိ။ မုဒ္ဓဿ၊ မုဒ္ဓါနံ။ မုဒ္ဓနိ၊ မုဒ္ဓနေသု။ ဘော မုဒ္ဓ၊ ဘဝန္တော မုဒ္ဓါ၊ မုဒ္ဓါနော။


Evaṃ abhibhavitāpadena visadisapadāni bhavanti. Iti nānānayehi abhibhavitāpadena sadisāni vattādīni visadisāni guṇavādīni rājasāiccādīni ca ākārantapadāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi.

ဤသို့လျှင် အဘိဘဝိတာပုဒ်နှင့် မတူညီသော (ဝိသဒိသ) ပုဒ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အထူးထူးသော နည်းတို့ဖြင့် အဘိဘဝိတာပုဒ်နှင့် တူညီကုန်သော ဝတ္တာစသော ပုဒ်တို့၊ မတူညီကုန်သော ဂုဏဝါဒီပုဒ်၊ ရာဇသာပုဒ် စသည်တို့နှင့်တကွ အာကာရန္တပုဒ်တို့ကို နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) တို့နှင့်တကွ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သတည်း။


Ettha [Pg.222] yogaṃ sace poso, kare paṇḍitajātiko;

Tassa vohārabhedesu, vijambhe ñāṇamuttamaṃ.

ပညာရှိအနွယ်ဝင်ဖြစ်သော သူသည် ဤ(သဒ္ဒါကျမ်း)၌ အကယ်၍ ကြိုးစားအားထုတ်မှု ပြုအံ့၊ ထိုသူအား ဝေါဟာရအပြားတို့၌ မြတ်သောဉာဏ်သည် ကျယ်ပြော (ပွင့်လန်း) လတ္တံ့။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Savinicchayo ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa

အဆုံးအဖြတ်နှင့်တကွသော အာကာရန္တပုလ္လိင် ပကတိရုပ်၏


Nāmikapadamālāvibhāgo nāma

နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) ဝေဖန်ခြင်းမည်သော


Chaṭṭho paricchedo.

ဆဋ္ဌမမြောက် အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) သည် ပြီး၏။


Ukāranta avaṇṇantatāpakatikaṃ

ဥကာရန္တနှင့် အဝဏ္ဏန္တပကတိ ရှိသော


Ākārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

အာကာရန္တပုလ္လိင်သည် ပြီးပြီ။


7. Niggahītantapulliṅganāmikapadamālā

၇. နိဂ္ဂဟီတန္တပုလ္လိင် နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ)


Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantapulliṅgānaṃ bhavanta karontaiccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

ထို့နောက် ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ ဘဝန္တ၊ ကရောန္တ စသည်တို့၏ ပကတိရုပ်ရှိသော နိဂ္ဂဟီတန္တပုလ္လိင်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) ကို ပြဆိုပါအံ့ -


Gacchaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jaraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.

ဂစ္ဆံ၊ မဟံ၊ စရံ၊ တိဋ္ဌံ၊ ဒဒံ၊ ဘုဉ္ဇံ၊ သုဏံ၊ ပစံ။ ဇယံ၊ ဇရံ၊ စဝံ၊ မီယံ၊ သရံ၊ ကုဗ္ဗံ၊ ဇပံ၊ ဝဇံ။


Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchante. Gacchatā, gacchantehi, gacchanteti. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchā, bhavanto gacchanto.

ဂစ္ဆံ၊ ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ။ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆန္တေ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေဟိ၊ ဂစ္ဆန္တေဘိ။ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂစ္ဆတံ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေဟိ၊ ဂစ္ဆန္တေဘိ။ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂစ္ဆတံ။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တေသု။ ဘော ဂစ္ဆံ၊ ဘော ဂစ္ဆာ၊ ဘဝန္တော ဂစ္ဆန္တော။


Gacchādīni aññāni ca taṃsadisānaṃ evaṃ ñeyyānīti yamakamahātheramataṃ. Kiñcāpettha tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhī’’ti imāni padāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha payogadassanato gahetabbāni.

ဂစ္ဆ စသော အခြားသော ထိုနှင့်တူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ဤသို့ မှတ်အပ်ကုန်၏ဟူ၍ ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒ ရှိ၏။ ဤ(ပဒမာလာ)၌ တတိယာ ဧကဝုစ် စသော နေရာတို့၌ “ဂစ္ဆန္တေန၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မာ၊ ဂစ္ဆန္တမှာ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မိံ၊ ဂစ္ဆန္တမှိ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် မလာကုန်သော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ထိုထို ကျမ်းစာတို့၌ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) ကို တွေ့ရသဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။


Tatra yamakamahātherena ālapanavacanaṭṭhāneyeva ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattaṃ kathitaṃ, paccattavacanaṭṭhāne [Pg.223] ekavacanattaṃ. Kehici pana paccattavacanaṭṭhāne ekavacanabahuvacanattaṃ, ālapanavacanaṭṭhāne bahuvacanattaṃyeva kathitaṃ. ‘‘Gacchaṃ, mahaṃ, cara’’ntiādīnaṃ pana ālapanaṭṭhāne ekavacanattaṃ. Mayaṃ pana buddhavacane anekāsu cāṭṭhakathāsu ‘‘gacchanto, mahanto’’tiādīnaṃ bahuvacanappayogānaṃ ‘‘gacchaṃ, mahaṃ’’iccādīnañca sānusārālapanekavacanappayogānaṃ adassanato ‘‘gacchanto bhāradvājo. Sa gacchaṃ na nivattati. Mahanto lokasannivāso’’tiādīnaṃ pana paccattekavacanappayogānaññeva dassanato tādisāni rūpāni anijjhānakkhamāni viya maññāma. Niruttipiṭake paccattālapanaṭṭhāne ‘‘mahanto, bhavanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattameva kathitaṃ, na ekavacanattaṃ. Tathā hi tattha ‘‘mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭha’’nti gāthaṃ vatvā ‘‘mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhantī’’ti ca, ‘‘bho mahā, bhavanto mahanto’’ti ca, ‘‘bhavaṃ tiṭṭhati, bhavanto tiṭṭhantī’’ti ca ādi vuttaṃ.

ထိုအရာ၌ ယမကမဟာထေရ်သည် အာလပနဝိဘတ်၏ နေရာ၌သာလျှင် “ဂစ္ဆန္တော၊ မဟန္တော၊ စရန္တော” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ ပစ္စတ္တဝိဘတ် (ပထမာ) ၏ နေရာ၌ ဧကဝုစ်အဖြစ်ကို (မိန့်ဆိုတော်မူ၏)။ အချို့ဆရာတို့သည်ကား ပစ္စတ္တဝိဘတ်၏ နေရာ၌ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အာလပနဝိဘတ်၏ နေရာ၌ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုသာလည်းကောင်း မိန့်ဆိုကုန်၏။ “ဂစ္ဆံ၊ မဟံ၊ စရံ” စသည်တို့၏ကား အာလပနဝိဘတ်၏ နေရာ၌ ဧကဝုစ်အဖြစ် ဖြစ်၏။ ငါတို့သည်ကား ဗုဒ္ဓဝစနနှင့် အထူးထူးသော အဋ္ဌကထာတို့၌ “ဂစ္ဆန္တော၊ မဟန္တော” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ “ဂစ္ဆံ၊ မဟံ” စသည်တို့၏ နိဂ္ဂဟိတ်နှင့်တကွသော အာလပန ဧကဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်းကောင်း မတွေ့ရသဖြင့်၊ “ဂစ္ဆန္တော ဘာရဒွာဇော။ သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတိ။ မဟန္တော လောကသန္နိဝါသော” စသည်တို့ကဲ့သို့သော ပစ္စတ္တ ဧကဝုစ်အသုံးအနှုန်းတို့ကိုသာ တွေ့ရသဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော ရုပ်ပုံစံတို့သည် နှလုံးသွင်းခြင်းငှာ မထိုက်တန် (မသင့်လျော်) သကဲ့သို့ ထင်မှတ်ကုန်၏။ နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်း၌ ပစ္စတ္တနှင့် အာလပနနေရာတို့၌ “မဟန္တော၊ ဘဝန္တော၊ စရန္တော” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုသာ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဧကဝုစ်အဖြစ်ကို မမိန့်ဆိုအပ်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုကျမ်း၌ “မဟံ ဘဝံ စရံ တိဋ္ဌံ” ဟူသော ဂါထာကို ဆိုပြီး၍ “မဟံ တိဋ္ဌတိ၊ မဟန္တော တိဋ္ဌန္တိ” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဘော မဟာ၊ ဘဝန္တော မဟန္တော” ဟုလည်းကောင်း၊ “ဘဝံ တိဋ္ဌတိ၊ ဘဝန္တော တိဋ္ဌန္တိ” ဟုလည်းကောင်း စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။


Ettha pana ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’ti padāni yattha ‘‘honto hontā’’ti kriyatthaṃ na vadanti, tattha ‘‘bhavaṃ kaccāno. Mā bhavanto evaṃ avacutthā’’tiādīsu viya aññasmiṃ atthe patanato ekavacanabahuvacanāni bhavanti, tasmā ‘‘santo sappurisā loke’’ti ettha ‘‘santo’’ti padassa viya ‘‘arahanto sammāsambuddhā’’ti ettha ‘‘arahanto’’ti padassa viya ca ‘‘bhavanto’’ti padassa bahuvacanattaṃ nijjhānakkhamaṃ. ‘‘Mahanto, caranto, tiṭṭhanto’’tiādīnaṃ pana bahuvacanattaṃ na nijjhānakkhamaṃ viya amhe paṭibhāti. Na hi katthacipi ‘‘santo, arahanto, bhavanto’’ti padavajjitānaṃ ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ anekapadasatānaṃ bahuvacanantatāpayoge passāma. Tathā hi –

ဤအရာ၌ကား “ဘဝံ၊ ဘဝန္တော” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် “ဟောန္တော၊ ဟောန္တာ” ဟူ၍ ကြိယာအနက်ကို မဟောကုန်ရာ၊ ထိုအရာ၌ “ဘဝံ ကစ္စာနော။ မာ ဘဝန္တော ဧဝံ အဝစုတ္ထ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အခြားသော အနက်၌ ကျရောက်သောကြောင့် ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ” ဟူသော ဤ၌ “သန္တော” ဟူသော ပုဒ်၏ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ “အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ” ဟူသော ဤ၌ “အရဟန္တော” ဟူသော ပုဒ်၏ကဲ့သို့လည်းကောင်း “ဘဝန္တော” ဟူသော ပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်သည် နှလုံးသွင်းခြင်းငှာ ထိုက်တန် (သင့်လျော်) ၏။ “မဟန္တော၊ စရန္တော၊ တိဋ္ဌန္တော” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်သည်ကား နှလုံးသွင်းရန် မသင့်လျော်သကဲ့သို့ ငါတို့အား ထင်မြင်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “သန္တော၊ အရဟန္တော၊ ဘဝန္တော” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ “ဂစ္ဆန္တော၊ မဟန္တော၊ စရန္တော” စသည်တို့ကဲ့သို့သော အရာမကသော ပုဒ်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အသုံးအနှုန်းကို တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မျှ မတွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် ဟုတ်မှန်၏ -


Bavhatte [Pg.224] katthaci ṭhāne, ‘‘jāna’’miccādayo yathā;

Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

“ဇာနံ” စသော ပုဒ်တို့သည် အချို့သော အရပ်၌ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ ထင်ရှားကုန်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် “ဂစ္ဆန္တော” စသော ပုဒ်တို့သည် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ မထင်ရှားကုန်။


Bavhatte katthaci ṭhāne, ‘‘santo’’ iccādayopi ca;

Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

“သန္တော” စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း အချို့သော အရပ်၌ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ ထင်ရှားကုန်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် “ဂစ္ဆန္တော” စသော ပုဒ်တို့သည် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ မထင်ရှားကုန်။


‘‘Arahanto’’ti bavhatte, ekanteneva dissati;

Nevaṃ dissanti bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

“အရဟန္တော” ဟူသော ပုဒ်သည် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ စင်စစ် တွေ့မြင်ရ၏၊ ဤသို့လျှင် “ဂစ္ဆန္တော” စသော ပုဒ်တို့သည် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ မထင်ရှားကုန်။


Anekasatapāṭhesu, ‘‘viharanto’’tiādīsu;

Ekassapi bahukatte, pavatti na tu dissati.

ရာနှင့်ချီသော ပါဠိတော်တို့၌ “ဝိဟရန္တော” စသည်တို့တွင် တစ်ခုသော ပုဒ်၏သော်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌ ဖြစ်ခြင်းကို မတွေ့ရပေ။


Bahuvacananayena, ‘‘gacchanto’’ti padassa hi;

Gahaṇe sati bahavo, dosā dissanti saccato.

ဗဟုဝုစ်နည်းအားဖြင့် “ဂစ္ဆန္တော” ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခဲ့ပါမူကား၊ စင်စစ်အားဖြင့် များစွာသော အပြစ်တို့သည် ထင်ရှားကုန်လတ္တံ့။


Yathekamhi ghare daḍḍhe, daḍḍhā sāmīpikā gharā;

Tathā bavhattavācitte, ‘‘gacchanto’’ti padassa tu.

အိမ်တစ်လုံး မီးလောင်သည်ရှိသော် အနီးအနားရှိ အိမ်တို့သည် လောင်ကျွမ်းရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “ဂစ္ဆန္တော” ဟူသော ပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်ကို ဟောတတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် -


‘‘Viharanto’’tiādīnaṃ, bavhattavācitā siyā;

Rūpanayo aniṭṭho ca, gahetabbo anekadhā.

“ဝိဟရန္တော” စသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်ကို ဟောတတ်သောအဖြစ်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ မလိုလားအပ်သော ရုပ်ထွက်နည်းလမ်းကိုလည်း အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ယူအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။


Evaṃ santepi yasmā ‘‘niruttipiṭakaṃ nāma pabhinnapaṭisambhidena mahākhīṇāsavena mahākaccāyanena kata’’nti loke pasiddhaṃ, tasmā idaṃ ṭhānaṃ punappunaṃ upaparikkhitabbaṃ. Kiñcāpettha there gāravena evaṃ vuttaṃ, tathāpi pāḷinayaṃ garuṃ katvā diṭṭhenekavacananayena adiṭṭho bahuvacananayo chaḍḍetabbo. Evaṃ sati niggahītantesu nayo sobhano bhavati. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci –

ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အကြင်ကြောင့် “နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်းသည် ပြားသော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိတော်မူသော ရဟန္တာမြတ် မဟာကစ္စည်းထေရ် ပြုတော်မူအပ်၏” ဟု လောက၌ ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် ဤအရာကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် စိစစ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ မထေရ်မြတ်အား ရိုသေခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ပါဠိတော်နည်းလမ်းကို အလေးဂရုပြု၍ တွေ့မြင်ရသော ဧကဝုစ်နည်းလမ်းအားဖြင့် မတွေ့မြင်ရသော ဗဟုဝုစ်နည်းလမ်းကို စွန့်ပယ်အပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် နိဂ္ဂဟီတန္တပုဒ်တို့၌ နည်းလမ်းသည် ကောင်းမွန်တင့်တယ်ပေ၏။ ဤကား ငါတို့၏ အလို (အကြိုက်) တည်း -


‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’ iti padāni tu;

Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye.

“ဘဝံ၊ ကရံ၊ အရဟံ၊ သံ၊ မဟံ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည်ကား မတူညီကုန်ဘဲ ဖြစ်ကုန်၏၊ အချင်းချင်း မတူညီကြကုန်ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ;

Jānaṃ passa’’ntiādīni, sadisāni bhavanti hi.

“ဂစ္ဆံ၊ စရံ၊ ဒဒံ၊ တิဋ္ဌံ၊ စိန္တယံ၊ ဘာဝယံ၊ ဝဒံ၊ ဇာနံ၊ ပဿံ” စသည်တို့သည်ကား တူညီသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra ‘‘jāna’’ntiādīni, katthaci parivattare;

Vibhattiliṅgavacana-vasenāti vibhāvaye.

ထိုဝါကျတို့၌ “ဇာနံ” အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် အချို့သောနေရာတို့၌ ဝိဘတ်၊ လိင်၊ ဝစနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲကြကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။


Tatra [Pg.225] tāva bhavantasaddassa nāmikapadamālā vuccati – bhavaṃsaddo hi ‘‘vaḍḍhanto, honto’’ti atthepi vadati. Tesaṃ vasena ayaṃ nāmikapadamālā.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုအပ်အံ့။ ဘဝံသဒ္ဒါသည် “ကြီးပွားသောသူ၊ ဖြစ်သောသူ” ဟူသော အနက်ကိုလည်း ဟော၏။ ထိုအနက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤနာမ်ပဒမာလာသည် (ဖြစ်၏)။


Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. He bhavanta, he bhavantā.

ဘဝံ၊ ဘဝန္တော၊ ဘဝန္တာ။ ဘဝန္တံ၊ ဘဝန္တေ။ ဘဝန္တေန၊ ဘဝန္တေဟိ၊ ဘဝန္တေဘိ။ ဘဝန္တဿ၊ ဘဝန္တာနံ။ ဘဝန္တာ၊ ဘဝန္တသ္မာ၊ ဘဝန္တမှာ၊ ဘဝန္တေဟိ၊ ဘဝန္တေဘိ။ ဘဝန္တဿ၊ ဘဝန္တာနံ။ ဘဝန္တေ၊ ဘဝန္တသ္မိံ၊ ဘဝန္တမှိ၊ ဘဝန္တေသူ။ ဟေ ဘဝန္တ၊ ဟေ ဘဝန္တာ။


Tattha ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’tiādīnaṃ ‘‘vaḍḍhantohonto’’tiādinā attho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘suvijāno bhavaṃ hoti. Dhammakāmo bhavaṃ hoti. Rājā bhavanto nānāsampattīhi modati. Kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandī bhavante dahato udakaṃ gaṅgāya otaratī’’ti payogā bhavanti, tasmā ayaṃ nāmikapadamālā sārato paccetabbā. Ettha bhavaṃsaddamattaṃ vajjetvā gacchamānacaramānasaddādīsu viya bhavantasadde ‘‘bhavanto, bhavantā’’ti purisanayopi labbhati, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘bhavantaṃ, bhavantānī’’ti cittanayopi labbhati. Evaṃ vaḍḍhanabhavanatthavācakassa bhavantasaddassa nāmikapadamālā veditabbā.

ထိုပဒမာလာ၌ “ဘဝံ၊ ဘဝန္တော” အစရှိသည်တို့၏ အနက်ကို “ကြီးပွားသောသူ၊ ဖြစ်သောသူ” အစရှိသည်ဖြင့် ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “suvijāno bhavaṃ hoti (အရှင်သည် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်သူ ဖြစ်၏)၊ dhammakāmo bhavaṃ hoti (အရှင်သည် တရားကို လိုလားသူ ဖြစ်၏)၊ rājā bhavanto nānāsampattīhi modati (မင်းကြီးသည် ကြီးပွားသဖြင့် များပြားသော စည်းစိမ်တို့ဖြင့် မွေ့လျော်၏)၊ kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandī bhavante dahato udakaṃ gaṅgāya otaratī (ကုလိရအိုင်သည် ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် တစ်စပ်တည်း ရှိ၏၊ ဂင်္ဂါမြစ် ရေပြည့်သောကာလ၌ ဂင်္ဂါရေဖြင့် ပြည့်၏၊ ရေသည် နည်းပါးသွားလတ်သော် အိုင်မှရေသည် ဂင်္ဂါမြစ်သို့ သက်ဆင်း၏)” ဟူသော သုံးနှုန်းမှုတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနာမ်ပဒမာလာကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မှတ်သားအပ်၏။ ဤပဒမာလာ၌ “ဘဝံ” ဟူသော သဒ္ဒါမျှကို ဖယ်ချန်၍ ဂစ္ဆန္တ (သွားဆဲ)၊ စရမန္တ (ကျင့်ဆဲ) သဒ္ဒါတို့၌ ကဲ့သို့ ဘဝန္တသဒ္ဒါ၌ “ဘဝန္တော၊ ဘဝန္တာ” ဟု ပုရိသနယ (ပုလ္လိင်နည်း) ကိုလည်း ရအပ်၏၊ နပုံသကလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် “ဘဝန္တံ၊ ဘဝန္တာနိ” ဟု စိတ္တနယ (နပုံသကလိင်နည်း) ကိုလည်း ရအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ကြီးပွားခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သော ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို သိအပ်၏။


Ayañca viseso ‘‘bhavanto’’ti padaṃ vaḍḍhanabhavanatthato aññatthe vattamānaṃ bahuvacanameva hoti, yathā ‘‘bhavanto āgacchantī’’ti. Vaḍḍhanabhavanatthesu vattamānaṃ ekavacanameva. Atrime payogā ‘‘anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti. Samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā’’ti. ‘‘Bhavaṃ’’ iti padaṃ pana ubhayatthāpi ekavacanameva, tasmā [Pg.226] idāni ‘‘bhavaṃ ānando. Bhavanto āgacchanti, appasaddā bhavanto hontu, mā bhonto saddamakatthā’’ti evamādipayogadassanavasena vohāravisese pavattaṃ aññaṃ atthaṃ paṭicca aparāpi nāmikapadamālā vuccate –

ဤထူးခြားချက်သည်လည်း ရှိသေး၏— “ဘဝန္တော” ဟူသော ပုဒ်သည် ကြီးပွားခြင်း ဖြစ်ခြင်းအနက်မှတစ်ပါး အခြားသော အာလပနအနက်၌ ဖြစ်သည်ရှိသော် ဗဟုဝစနသာ ဖြစ်၏၊ “bhavanto āgacchanti (အရှင်တို့ ကြွလာကုန်၏)” ဟု သုံးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြီးပွားခြင်း ဖြစ်ခြင်း အနက်တို့၌ ဖြစ်သည်ရှိသော် ဧကဝစနသာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ သုံးနှုန်းပုံတို့ကား “anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti (အရှင်သည် အစဉ်သဖြင့် လူလားမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်၏)”၊ “samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā (ရဟန်းမည်သည် ဤသို့သော အမှုတို့၌ မကြောင့်ကြဘဲ နေအပ်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်သော ရဟန်းသည်သာလျှင် ရဟန်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏)” ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဘဝံ” ဟူသော ပုဒ်သည်ကား နှစ်ဦးလုံးသော အနက်၌လည်း ဧကဝစနသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ “bhavaṃ ānando (အရှင်အာနန္ဒာ)”၊ “bhavanto āgacchanti (အရှင်တို့ ကြွလာကုန်၏)၊ appasaddā bhavanto hontu (အရှင်တို့သည် သံပြင်းမရှိကြကုန်လင့်)၊ mā bhonto saddamakatthā (အရှင်တို့သည် အသံမပြုကြကုန်လင့်)” ဟူသော အစရှိသော သုံးနှုန်းပုံတို့ကို ပြသခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေါဟာရအထူး၌ ဖြစ်သော အခြားသော အနက်ကို စွဲ၍ တစ်ပါးသော နာမ်ပဒမာလာကိုလည်း ပြဆိုအပ်အံ့—


Bhavaṃ, bhavanto, bhonto. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Bho, bhavanto, bhonto iti.

ဘဝံ၊ ဘဝန္တော၊ ဘောန္တော။ ဘဝန္တံ၊ ဘဝန္တေ။ ဘဝတာ၊ ဘောတာ၊ ဘဝန္တေန၊ ဘဝန္တေဟိ၊ ဘဝန္တေဘိ။ ဘဝတော၊ ဘောတော၊ ဘဝန္တဿ၊ ဘဝန္တာနံ၊ ဘဝတံ။ ဘဝတာ၊ ဘောတာ၊ ဘဝန္တေဟိ၊ ဘဝန္တေဘိ။ ဘဝတော၊ ဘောတော၊ ဘဝန္တဿ၊ ဘဝန္တာနံ၊ ဘဝတံ။ ဘဝတိ၊ ဘဝန္တေ၊ ဘဝန္တသ္မိံ၊ ဘဝန္တမှိ၊ ဘဝန္တေသူ။ ဘော၊ ဘဝန္တော၊ ဘောန္တော ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha pana ‘‘bho’’iccādīni tīṇi padāni yasmā vohāravisesapavattāni ālapanapadāni honti, tasmā ‘‘āvuso, bhante’’ti padāni viya bhosaddādiupapadavantāni na bhavanti, ‘‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’’iccādīsu hi purisasaddādayoyeva bhosaddādi upapadavanto bhavanti. Idha ca ‘‘bhavaṃ ānando’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti padāni vuttāni, na pana ‘‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni. Paṭhamasmiñhi naye vaḍḍhanatthavasena ‘‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’’ti bhosaddādayo ālapanapadānaṃ upapadāni bhavanti, na dutiyasmiṃ naye. Āmeḍitavasena pana ‘‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’’ti padāni bhavanti yathā ‘‘bhante bhante’’ti.

ဤပဒမာလာ၌မူကား “ဘော” အစရှိသော ပုဒ်သုံးခုတို့သည် ဝေါဟာရအထူး၌ ဖြစ်ကုန်သော အာလပနပုဒ်များ ဖြစ်ကြသောကြောင့် “အာဝုသော၊ ဘန္တေ” ဟူသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ဘောသဒ္ဒါ အစရှိသော ဥပပုဒ်ရှိကြကုန်သည် မဟုတ်ကုန်၊ “bho purisa (အချင်းယောကျ်ား)၊ bhavanto brāhmaṇā (အရှင်ဗြာဟ္မဏတို့)၊ bhonto samaṇā (အရှင်ရဟန်းတို့)၊ bho rāja (မြတ်သောမင်းကြီး)” ဟူသော သုံးနှုန်းမှုတို့၌ ပုရိသသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည်သာ ဘောသဒ္ဒါ အစရှိသော ဥပပုဒ် ရှိကြကုန်၏။ ဤပဒမာလာ၌လည်း “bhavaṃ ānando” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဘဝံသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော “ဘော၊ ဘဝန္တော၊ ဘောန္တော” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို ပြဆိုအပ်ကုန်၏၊ “dhammakāmo bhavaṃ hoti” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဘဝံသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်ကား မဟုတ်ပေ။ ပထမနည်း၌မူကား ကြီးပွားခြင်းအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် “bho bhavanta၊ bhavanto bhavantā၊ bhonto bhavantā” ဟု ဘောသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့သည် အာလပနပုဒ်တို့၏ ဥပပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဒုတိယနည်း၌ကား မဖြစ်ကုန်။ ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်း (အာမေဍိတ) အစွမ်းဖြင့်မူကား “bhante bhante” ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့ “bho bho၊ bhavanto bhavanto၊ bhonto bhonto” ဟု ပုဒ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Atridaṃ bhūdhātuvasena saṅkhepato pāḷinidassanaṃ – kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito. Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi. Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo [Pg.227] brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā. Mā bhavanto evaṃ avacuttha. Imaṃ bhonto nisāmetha. Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā iccevamādi. Ettha ‘‘bhavaṃ’’iccādīni bhūdhātumayāni nāmapadānīti veditabbāni.

ဤ၌ ဘူဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ် ပါဠိသာဓကပြရသော်— “kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito (အဘယ်ကြောင့် အရှင်သည် လူသူကင်းဆိတ်သော တောကို မှီတင်းနေထိုင်သနည်း)”၊ “Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi (အချင်း ... ထိုအရှင်ဂေါတမကို အကျွန်ုပ် အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါအံ့နည်း)”၊ “Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaဏassa pokkharasātissa paṭissutvā (မြတ်သော အရှင်မ ... ဤသို့လျှင် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏားအား ဝန်ခံ၍)”၊ “Mā bhavanto evaṃ avacuttha (အရှင်တို့ ဤသို့ မပြောပါလင့်)”၊ “Imaṃ bhonto nisāmetha (အရှင်တို့ ဤတရားကို နာယူကြကုန်လော့)”၊ “Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā (အချင်းယောကျ်ား ဤသို့သိလော့၊ ယုတ်မာသောတရား ရှိကုန်သော ကိုယ်နှုတ်မစောင့်စည်းသူတို့သည်)” အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ “ဘဝံ” အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော နာမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။


Apica tesu ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti imāni nipātapadānipi hontīti vavatthapetabbaṃ. ‘‘Bho purisā’’tiādīsu tesaṃ nipātānipātabhāve vivādo na karaṇīyo. Kaccāyanasmiñhi ‘‘bho ge tū’’ti vuttaṃ. Aññattha pana ‘‘āmantanatthe nipāto’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi niruttimañjūsāyaṃ vuttaṃ ‘‘bhotidaṃ āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanameva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘bho purisā’ti bahuvacanappayogopi gahito. ‘Bhavanto’ti padaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘purisā’ti puna vutta’’nti. Pāḷiyañhi aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā dissati, itare pana bahuvacanavaseneva dissanti. Tesaṃ tu nipātapadatte rūpanipphādanakiccaṃ natthi. Tesu bhosaddassa nipātapadattā āhaccabhāsite nijjīvālapane itthiliṅgavisayo ‘‘ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile’’ti payogopi dissati. Atrimā bhosaddassa pavattiparidīpanī gāthāyo –

တစ်ဖန် ထိုပုဒ်တို့တွင် “ဘော၊ ဘဝန္တော၊ ဘောန္တော” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် နိပါတ်ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ “bho purisā” အစရှိသည်တို့၌ ထိုပုဒ်တို့၏ နိပါတ်ဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်း၌ ငြင်းခုံမှုကို မပြုအပ်။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူကား “bho ge tū” ဟု ပြဆိုအပ်၏။ အခြားကျမ်း၌မူကား “အာမန္တန (ခေါ်ခြင်း) အနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်” ဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် နိရုတ္တိမဉ္ဇူသာကျမ်း၌— “ဤ ‘ဘောတိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အာမန္တနအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်တည်း။ ထိုပုဒ်သည် ဧကဝစနမျှသာ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ ဗဟုဝစနလည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ‘bho purisā’ ဟူသော ဗဟုဝစနသုံးနှုန်းပုံကိုလည်း ယူအပ်၏။ ‘ဘဝန္တော’ ဟူသော ပုဒ်သည်ကား ဗဟုဝစနသာ ဖြစ်၏ဟူ၍ ‘purisā’ ဟု တစ်ဖန် ဆိုအပ်၏” ဟု ပြဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ နိပါတ်ဖြစ်သော ဘောသဒ္ဒါသည် ဧကဝစန ဗဟုဝစနအားဖြင့် နှစ်မျိုး တွေ့ရ၏၊ ကြွင်းသောပုဒ်တို့မူကား ဗဟုဝစနအားဖြင့်သာ တွေ့ရကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည် နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်ရှိသော် ရုပ်တွက်ရန် ကိစ္စမရှိ။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ဘောသဒ္ဒါ၏ နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သောကြောင့် တိုက်ရိုက် မိန့်ကြားအပ်သော သက်မဲ့ကို ခေါ်ဆိုရာ၌ ဣတ္ထိလိင်အရာတွင် “ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile (အချင်း ကျောက်ဖျာကြီး ... ပေါ်လော့၊ အချင်း ကျောက်ဖျာကြီး ... မျောလော့)” ဟူသော သုံးနှုန်းပုံကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ဤ၌ ဘောသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပုံကို ပြဆိုသော ဂါထာတို့ကား—


‘‘Ito bho sugatiṃ gaccha, manussānaṃ sahabyataṃ’’;

Evamādīsu bhosaddo, ekavacanako mato.

“အချင်း ... ဤမှ စုတေ၍ လူတို့၏ အသင်းအပင်းဖြစ်သော သုဂတိဘုံသို့ သွားလော့” အစရှိသော နေရာတို့၌ ဘောသဒ္ဒါကို ဧကဝစနဟူ၍ ယူဆအပ်၏။


‘‘Passatha bho imaṃ kula-putta’’miccevamādisu;

Bahuvacanako eso, bhosaddoti vibhāvaye.

“အချင်းတို့ ... ဤအမျိုးကောင်းသားကို ကြည့်ကြကုန်လော့” အစရှိသော နေရာတို့၌ ဤဘောသဒ္ဒါသည် ဗဟုဝစန ဖြစ်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။


Puggalālapane [Pg.228] ceva, dhammassālapanepi ca;

Nijjīvālapane cāti, bhosaddo tīsu dissati.

ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သဘောတရားကို ခေါ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သက်မဲ့ကို ခေါ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဟူ၍ ဘောသဒ္ဒါကို နေရာသုံးမျိုးတို့၌ တွေ့ရ၏။


Tatra dhammālapanamhi, ekavacova labbhati;

Itaresu siyā deka-vaco bahuvacopi ca.

ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် သဘောတရားကို ခေါ်ခြင်း၌ ဧကဝစနကိုသာ ရအပ်၏၊ အခြားသော နေရာတို့၌မူကား ဧကဝစနလည်းကောင်း၊ ဗဟုဝစနလည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။


Nicchitabbaṃ guṇīpadaṃ, dhammassālapane dhuvaṃ;

‘‘Acchariyaṃ vata bho’’ti, idamettha nidassanaṃ.

သဘောတရားကို ခေါ်ခြင်း၌ ဂုဏီပုဒ် (ဂုဏ်ကိုဟောသောပုဒ်) ဟူ၍ အမြဲ ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ “acchariyaṃ vata bho (အချင်းတို့ ... အံ့ဩဖွယ်ရှိလှပေစွ)” ဟူသော ဤစကားသည် ဤအရာ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Icchitabbaṃ guṇīpadaṃ, puggalālapane pana;

‘‘Evaṃ bho purisa jānāhi’’, idamettha nidassanaṃ.

ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ဝေါ်ရာ၌မူ ဂုဏ်ထူးရှိသော ပုဒ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ “အို-ယောက်ျား ဤသို့သိလော့” ဟူသော ဤဝါကျသည် ဤ၌ သာဓက (နမူနာ) ဖြစ်၏။


Guṇīpadaṃ asantampi, puggalālapanamhi tu;

Ajjhāharitvā pāvade, atthaṃ ‘‘bho ehi’’ādisu.

ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခေါ်ဝေါ်ရာ၌ ဂုဏ်ထူးရှိသော ပုဒ်သည် မရှိသော်လည်း “အို-ချင်း လာလော့” စသည်တို့၌ (ဂုဏ်ထူးရှိသော ပုဒ်ကို) အနက်အားဖြင့် ဆွဲသွင်း၍ ပြောဆိုအပ်၏။


Ghaṭādīnaṃ ālapanaṃ, nijjīvālapanaṃ bhave;

Jīvaṃva lokiyā loke, ālapanti kadāci tu.

အိုး စသည်တို့ကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် သက်မဲ့ကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ လောက၌ လောကီလူတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ သက်ရှိကဲ့သို့ ပြု၍ ခေါ်ဝေါ်တတ်ကြကုန်၏။


Nijjīvālapanaṃ appaṃ, atthaviññāpane siyā;

‘‘Ummujja bho puthusile’’, iti pāḷi nidassanaṃ.

သက်မဲ့ကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် နည်းပါးလှ၏၊ အနက်ကို သိစေခြင်းငှာသာ ဖြစ်ရာ၏။ “အို-ကျောက်ဖျာကြီး ပေါ်လာလော့” ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။


Ettha liṅgavipallāsaṃ, keci icchanti paṇḍitā;

Tesaṃ matena bhotīti, liṅgaṃ vipariṇāmaye.

ဤ၌ အချို့သော ပညာရှိတို့သည် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်ဝိပ္ပလ္လာသ) ကို အလိုရှိကုန်၏။ ထိုပညာရှိတို့၏ ဝါဒအရ “ဘောတိ” ဟူ၍ လိင်ကို ပြောင်းလဲအပ်၏။


Atha vā pana bhosaddo, nipāto sopadaṃ viya;

Tasmā virodhatā nāssa, tiliṅge vacanadvaye.

သို့မဟုတ်လည်း “ဘော” သဒ္ဒါသည် နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် လိင်သုံးပါး၊ ဝစနနှစ်ပါးတို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း (အပြစ်ရှိခြင်း) မရှိနိုင်ပေ။


Evaṃ santepi bhosaddo, dviliṅgeyeva pāyato;

Yasmā diṭṭho tato viññū, dviliṅgeyeva taṃ vade.

ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း “ဘော” သဒ္ဒါကို လိင်နှစ်ပါးတို့၌သာ အများအားဖြင့် မြင်ရသောကြောင့် ပညာရှိသည် ထို“ဘော” သဒ္ဒါကို လိင်နှစ်ပါးတို့၌သာလျှင် သုံးနှုန်းရာ၏။


Itthiliṅgamhi sampatte, ‘‘bho’’ti iti payojaye;

Evaṃvidhaṃ payogañhi, suppayogaṃ budhābravuṃ.

ဣတ္ထိလိင် (မလိင်) သို့ ရောက်ရှိသော်လည်း “ဘော” ဟူ၍ သုံးစွဲအပ်၏။ ထိုသို့သော သုံးနှုန်းမှုကို ကောင်းသော သုံးနှုန်းမှုဟူ၍ ပညာရှိတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Yajjevaṃ [Pg.229] duppayogaṃva, siyā tumhehi dassitaṃ;

‘‘Ummujja bho puthusile’’, iccāhaccapadanti ce.

အကယ်၍ “အို-ကျောက်ဖျာကြီး ပေါ်လာလော့” ဟူသော တိုက်ရိုက်လာသော ဤပုဒ်သည် သင်တို့ပြသအပ်သော မကောင်းသော သုံးနှုန်းမှု (ဒုပ္ပယောဂ) ကဲ့သို့ ဖြစ်ရာသလော ဟု စောဒနာအံ့။


Duppayogaṃ na taṃ yasmā, vohārakusalena ve;

Jinena bhāsite dhamme, duppayogā na vijjare.

ထိုသုံးနှုန်းမှုသည် မကောင်းသော သုံးနှုန်းမှု မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဝေါဟာရ၌ လိမ္မာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၌ မကောင်းသော သုံးနှုန်းမှုများ မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။


Itthiliṅgassa visaye, bhotisaddappayojanaṃ;

Kavīnaṃ pemanīyanti, mayā evamudīritaṃ.

ဣတ္ထိလိင်၏ အရာ၌ “ဘောတိ” သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းသည် ကဗျာဆရာ (ကျမ်းပြုဆရာ) တို့၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော အရာဖြစ်၏ ဟု ငါသည် ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏။


Evaṃ bhavantasaddassa nāmikapadamālā pāḷinayānurūpaṃ dvidhā vibhattā vaḍḍhanabhavanatthatadaññatthavasena.

ဤသို့လျှင် ဘဝန္တသဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်တွဲ (နာမိကပဒမာလာ) သည် ပါဠိနည်းနာနှင့်အညီ ကြီးပွားခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်နှင့် ၎င်းမှတစ်ပါးသော အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုး ကွဲပြားလေသည်။


Karontasaddassa pana –

ကရောန္တသဒ္ဒါ၏ (ပဒမာလာ) ကား -


Karaṃ, karonto, karontā. Karontaṃ, karonte. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto karontāti rūpāni bhavanti.

ကရံ၊ ကရောန္တော၊ ကရောန္တာ။ ကရောန္တံ၊ ကရောန္တေ။ ကရောတာ၊ ကရောန္တေန၊ ကရောန္တေဟိ၊ ကရောန္တေဘိ။ ကရောတော၊ ကရောန္တဿ၊ ကရောန္တာနံ၊ ကရောတံ။ ကရောတာ၊ ကရောန္တာ၊ ကရောန္တသ္မာ၊ ကရောန္တမှာ၊ ကရောန္တေဟိ၊ ကရောန္တေဘိ။ ကရောတော၊ ကရောန္တဿ၊ ကရောန္တာနံ၊ ကရောတံ။ ကရောန္တေ၊ ကရောန္တသ္မိံ၊ ကရောန္တမှိ၊ ကရောန္တေသု။ ဘော ကရောန္တ၊ ဘဝန္တော ကရောန္တာ ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Karoto na kariyati pāpa’’nti idamettha karotosaddassa atthitānidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘karontī, karontiyo’’tiādinā yojetabbāni, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘karontaṃ, karontānī’’tiādinā yojetabbāni.

“ကရောတော န ကရိယတိ ပါပံ” ဟူသော ဤဝါကျသည် ဤ၌ ကရောတောသဒ္ဒါ ရှိကြောင်း သာဓက ဖြစ်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သောအခါ “ကရောန္တီ၊ ကရောန္တိယော” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ နပုံသကလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သောအခါ “ကရောန္တံ၊ ကရောန္တာနိ” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Arahantasaddassa –

အရဟန္တသဒ္ဒါ၏ (ပဒမာလာ) ကား -


Arahaṃ, arahanto. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, arahantena, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahatā, arahantā, arahantasmā, arahantamhā, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahante, arahantasmiṃ[Pg.230], arahantamhi, arahantesu. Bho arahanta, bhavanto arahanto iti rūpāni bhavanti.

အရဟံ၊ အရဟန္တော။ အရဟန္တံ၊ အရဟန္တေ။ အရဟတာ၊ အရဟန္တေန၊ အရဟန္တေဟိ၊ အရဟန္တေဘိ။ အရဟတော၊ အရဟန္တဿ၊ အရဟန္တာနံ၊ အရဟတံ။ အရဟတာ၊ အရဟန္တာ၊ အရဟန္တသ္မာ၊ အရဟန္တမှာ၊ အရဟန္တေဟိ၊ အရဟန္တေဘိ။ အရဟတော၊ အရဟန္တဿ၊ အရဟန္တာနံ၊ အရဟတံ။ အရဟန္တေ၊ အရဟန္တသ္မိံ၊ အရဟန္တမှိ၊ အရဟန္တေသု။ ဘော အရဟန္တ၊ ဘဝန္တော အရဟန္တော ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ayaṃ guṇavācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Arahā, arahanto, arahantā’’iti ca. Etañhi rūpaṃ samantapāsādikāyaṃ manussaviggahaṭṭhāne dissati. Uttarimanussadhammapāḷiyaṃ pana ‘‘mayañcamhā anarahanto’’ti padaṃ dissati. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paṇṇattivācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā.

ဤကား ဂုဏ်ကို ဟောတတ်သော (ဂုဏဝါစက) အရဟန္တသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ ဖြစ်၏။ “အရဟာ၊ အရဟန္တော၊ အရဟန္တာ” ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ ဤရုပ်သည် သမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ မနုဿဝိဂ္ဂဟအရပ်၌ ထင်ရှားရှိ၏။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မပါဠိ၌မူ “မယဉ္စမှာ အနရဟန္တော” ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ အရဟန္တံ၊ အရဟန္တေ။ အရဟတာ စသည်ဖြင့် ကျန်သည်တို့ကို ချဲ့အပ်၏။ ဤကား အမည်ပညတ်ကို ဟောတတ်သော (ပညတ္တိဝါစက) အရဟန္တသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ ဖြစ်၏။


Tathā hi ‘‘arahaṃ sammāsambuddho. Arahaṃ sugato loke. Arahanto sammāsambuddhā’’tiādīsu arahaṃsaddādayo guṇavācakā. ‘‘Arahā ahosi. Ahañhi arahā loke. Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ.

စင်စစ်သော်လည်း “အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ အရဟံ သုဂတော လောကေ၊ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ” စသည်တို့၌ အရဟံသဒ္ဒါ စသည်တို့သည် ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါ (ဂုဏဝါစက) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “အရဟာ အဟောသိ၊ အဟဉှိ အရဟာ လောကေ၊ ဧကော အရဟာ၊ ဧကသဋ္ဌိ အရဟန္တော လောကေ အဟေသုံ” စသည်တို့၌မူ -


Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.

“ရွာ၌ဖြစ်စေ၊ တော၌ဖြစ်စေ၊ တင့်တယ်ရာအရပ်၌ဖြစ်စေ၊ ကုန်း၌ဖြစ်စေ၊ အကြင်အရပ်၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးတော်မူကုန်၏၊ ထိုမြေအရပ်သည် မွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းလှ၏။”


Mayañcamhā anarahanto’’tiādīsu arahāsaddādayo paṇṇattivācakāti daṭṭhabbā. Idha itthinapuṃsakaliṅgavasena visuṃ vattabbanayo appasiddho. Yadi evaṃ āsavakkhayaṃ pattā itthī kathaṃ vattabbā, āsavakkhayaṃ pattaṃ cittaṃ kathaṃ vattabbanti? Itthī tāva ‘‘yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti vacanato ‘‘araha’’nti vattabbā guṇavasena, paṇṇattivasena pana ‘‘itthī arahā ahosī’’ti vattabbā. Cittaṃ pana guṇavaseneva ‘‘arahaṃ citta’’nti vattabbanti.

“မယဉ္စမှာ အနရဟန္တော” စသည်တို့၌ အရဟာသဒ္ဒါ စသည်တို့ကို ပညတ်ဟောသဒ္ဒါ (ပညတ္တိဝါစက) ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သီးခြားစီ ပြောဆိုအပ်သော နည်းလမ်းကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်သော အမျိုးသမီးကို မည်သို့ ပြောဆိုအပ်သနည်း၊ အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်သော စိတ်ကို မည်သို့ ပြောဆိုအပ်သနည်း? အမျိုးသမီးကိုမူ “ယံ ဣတ္ထီ အရဟံ အဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ” ဟူသော ဝါကျအရ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် “အရဟံ” ဟု ပြောဆိုအပ်၏၊ ပညတ်၏အစွမ်းဖြင့်မူ “ဣတ္ထီ အရဟာ အဟောသိ” ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ စိတ်ကိုမူ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် “အရဟံ စိတ္တံ” ဟု ပြောဆိုအပ်၏။


Santasaddassa [Pg.231] –

သန္တသဒ္ဒါ၏ (ပဒမာလာ) ကား -


Saṃ, santo, santo, santā. Saṃ, santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santoti rūpāni bhavanti.

သံ၊ သန္တော၊ သန္တော၊ သန္တာ။ သံ၊ သန္တံ၊ သန္တေ။ သတာ၊ သန္တေန၊ သန္တေဟိ၊ သန္တေဘိ၊ သဗ္ဘိ။ သတော၊ သန္တဿ၊ သန္တာနံ၊ သတံ၊ သတာနံ။ သတာ၊ သန္တာ၊ သန္တသ္မာ၊ သန္တမှာ၊ သန္တေဟိ၊ သန္တေဘိ၊ သဗ္ဘိ။ သတော၊ သန္တဿ၊ သန္တာနံ၊ သတံ၊ သတာနံ။ သတိ၊ သန္တေ၊ သန္တသ္မိံ၊ သန္တမှိ၊ သန္တေသု။ ဘော သန္တ၊ ဘဝန္တော သန္တော ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha pana ‘‘addhā hi tāta satanesa dhammo’’ti jayaddisajātakapāḷidassanato ‘‘satāna’’nti vuttaṃ. Tattha hi satanesāti satānaṃ esāti chedo, rassattaniggahītasaralopavasena ca rūpaniṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘addhā ekaṃsena esa tāta satānaṃ paṇḍitānaṃ dhammo sabhāvo’’ti attho vutto. Ayaṃ ye loke ‘‘sappurisā’’ti ca ‘‘ariyā’’ti ca ‘‘paṇḍitā’’ti ca vuccanti, tesaṃ vācakassa santasaddassa nāmikapadamālā. Tappaṭisedhassa pana asaṃ, asanto, katthaci asantā iccapi. Tathā hi ‘‘asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare’’ti pāḷi dissati. ‘‘Asaṃ, asantaṃ, asante. Asatā’’tiādinā yojetabbā. Imasmiṃ atthe ‘‘santo, asanto’’timāni bahuvacanakāniyeva bhavanti, na katthacipi ekavacanakāni. Kasmā? Paṇṇattivācakattā. Aññatra pana ‘‘santo, danto’’tiādīsu ekavacanāniyeva ṭhapetvā vijjamānatthavācakasantosaddaṃ, kasmā? Apaṇṇattivācakattāti daṭṭhabbaṃ.

ဤ၌မူ “အဒ္ဓါ ဟိ တာတ သတနေသ ဓမ္မော” ဟူသော ဇယဒ္ဒိသဇာတကပါဠိတော်အရ “သတာနံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို၌ “သတနေသ” ဟူသည် “သတာနံ ဧသ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ရဿပြုခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ်ချေခြင်းနှင့် သရကျေခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရုပ်ပြီးပုံကို မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ “အဒ္ဓါ ဧကံသေန ဧသ တာတ သတာနံ ပဏ္ဍိတာနံ ဓမ္မော သဘာဝေါ” ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤကား လောက၌ “သပ္ပုရိသ (သူတော်ကောင်း)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အရိယ (အရိယာ)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ပဏ္ဍိတ (ပညာရှိ)” ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်အပ်ကုန်သော သူတို့ကို ဟောတတ်သော သန္တသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ ဖြစ်၏။ ထိုသန္တသဒ္ဒါကို မြစ်ပယ်ရာ၌မူ “အသံ၊ အသန္တော၊ အချို့အရပ်၌ အသန္တာ” ဟု ယှဉ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း “အသန္တာ ကိရ မံ ဇမ္မာ၊ တာတ တာတာတိ ဘာသရေ” ဟု ပါဠိတော် တွေ့ရ၏။ “အသံ၊ အသန္တံ၊ အသန္တေ။ အသတာ” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤအနက်၌ “သန္တော၊ အသန္တော” ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဗဟုဝစန (အများကိန်း) သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ မည်သည့်နေရာ၌မျှ ဧကဝစန (တစ်ကိန်း) မဖြစ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ပညတ်ကို ဟောသောကြောင့်တည်း။ အခြားသော “သန္တော၊ ဒန္တော” စသည်တို့၌မူ ဧကဝစနတို့ကိုသာ ထား၍ ထင်ရှားရှိသော အနက်ကို ဟောတတ်သော သန္တသဒ္ဒါကို (သုံးနှုန်းအပ်၏)။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ပညတ်ကို ဟောသည်မဟုတ်သောကြောင့် (အပညတ္တိဝါစက ဖြစ်သောကြောင့်) ဟု မှတ်အပ်၏။


Idāni paṇṇattivācakānaṃ tesaṃ kānici payogāni kathayāma –

ယခုအခါ ထိုပညတ်ဟောသဒ္ဒါတို့၏ အချို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို ပြောဆိုပါအံ့ -


Sameti [Pg.232] asatā asaṃ. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Na sā sabhā yattha na santi santo. Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā. Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito. Sabbhireva samāsetha. Sataṃ dhammo iccevamādīni bhavanti.

‘ယုတ်ညံ့သူသည် ယုတ်ညံ့သူနှင့် ပေါင်းဖော်၏’၊ ‘မင်းကြီး... သူတော်ကောင်းကိုဖြစ်စေ၊ သူတော်မဟုတ်သူကိုဖြစ်စေ အကြင်အကြင်သူကို မှီဝဲ၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းတို့ မရှိသော အစည်းအဝေးသည် သဘင်မမည်’၊ ‘သူတော်မဟုတ်သူတို့သည် ငရဲသို့ သွားကြကုန်၏၊ သူတော်ကောင်းတို့သည် နတ်ပြည်သို့ လားရာရှိကြကုန်၏’၊ ‘ပညာရှိသည် သူတော်မဟုတ်သူတို့ကို မဆည်းကပ်ရာ၊ သူတော်ကောင်းတို့ကို ဆည်းကပ်ရာ၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းတို့နှင့်သာလျှင် ပေါင်းဖော်ရာ၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား’ ဟူသည် အစရှိသော သာဓကတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Yo panamhehi padamālāyaṃ ‘‘sabbhī’’ti ayaṃ saddo tatiyāpañcamībahuvacanavasena yojito, so ca kho santaiti akārantapakativasena, aññattha pana ‘‘sabbhī’’ti ikārantapakativasena yojetabbo. Tathā hi sabbhīti sappuriso nibbānañca, sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Sabbo cāyamattho sāṭṭhakathāya ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti imāya ca dīpetabbo.

စင်စစ်သော်ကား ငါတို့သည် ပဒမာလာ၌ ‘သဗ္ဘိ’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါကို တတိယာနှင့် ပဉ္စမီ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော်လည်း ထိုသဒ္ဒါသည် ‘သန္တ’ ဟူသော အကာရန္တပကတိအစွမ်းဖြင့် စပ်အပ်၏။ အခြားအရပ်၌မူကား ‘သဗ္ဘိ’ ဟူသော သဒ္ဒါကို ဣကာရန္တပကတိအစွမ်းဖြင့် စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ‘သဗ္ဘိ’ ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကောင်းမြတ်သော အနက်၏ အမည်ဝေဝုစ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလို၏။ ဤအနက်အားလုံးကိုလည်း အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ ‘ဗဟုံပေတံ အသဗ္ဘိ ဇာတဝေဒ’ ဟူသော ဤပါဠိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘သန္တော ဟဝေ သဗ္ဘိ ပဝေဒယန္တိ’ ဟူသော ဤပါဠိဖြင့်လည်းကောင်း ရှင်းလင်းပြသအပ်၏။


Ālapane ca paccatte, tatiyāpañcamīsu ca;

Samāsamhi ca yojeyya, sabbhisaddaṃ sumedhaso.

ကောင်းသောပညာရှိသူသည် ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါကို အာလပန၌လည်းကောင်း၊ ပစ္စတ္တ (ပထမာ)၌လည်းကောင်း၊ တတိယာ ပဉ္စမီတို့၌လည်းကောင်း၊ သမတ်၌လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်ရာ၏။


Atrāyaṃ yojanā – bho sabbhi tiṭṭha, sabbhi tiṭṭhati, sabbhi saha gacchati, sabbhi apehi, asabbhirūpo puriso. Yasmā panāyaṃ sāsanānukūlā, tasmā imissā tadanukūlattaṃ dassetuṃ idha sāsanato payoge dassessāma atakkāvacare vicitte sugatapāḷinaye sotūnaṃ visāradamatipaṭilābhatthaṃ. Taṃ yathā? Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma. Sabbhi kubbetha santhavaṃ. Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ. Ābādhoyaṃ asabbhirūpo. Asammodako thaddho asabbhirūpo’’ti[Pg.233]. Tattha ālapanavacane diṭṭheyeva paccattavacanaṃ pāḷiyaṃ sarūpato anāgatampi diṭṭhameva hoti. Tathā karaṇavacane diṭṭheyeva nissakkavacanampi diṭṭhameva hoti. Samāse saddarūpe diṭṭheyeva byāse saddarūpaṃ yathāsambhavaṃ diṭṭhameva hoti ṭhapetvā ‘‘hetusatthāradassana’’ntiādīni. Tattha ca nibbānavācako ce, sabbhisaddo itthiliṅgo santivisuddhi nibbutisaddā viya, so ca yamakamahātheramate rattinayena yojetabbo. Sabbesamikārantitthiliṅgānaṃ sādhāraṇo hi so nayo. Sundaratthavācako ce, aggi ratti aṭṭhinayehi yojetabbo vāccaliṅgattā. ‘‘Sabbhidhammabhūtaṃ nibbāna’’nti ettha hi sundaradhammabhūtaṃ nibbānanti attho. Evaṃ pāḷinayavasena ālapanādīsu pañcasu ṭhānesu sabbhisaddassa pavattiṃ ñatvā puna aṭṭhakathānayavasenapi tappavatti veditabbā. Kathaṃ? Yasmā sagāthāvaggassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘santo ‘sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetī’ti pavedayantī’’ti imasmiṃ padese ‘‘sabbhīhī’’ti hivacanavasena saddaracanāviseso aṭṭhakathācariyehi dassito, tasmā sabbhisaddo sabbesupi vibhattivacanesu yojetabbo. Atridaṃ vadāma –

ထိုစပ်ယှဉ်ပုံ ဝါကျဖွဲ့ထုံး၌ ဤသို့ဖြစ်၏ - ‘အို... သူတော်ကောင်း တည်လော့’၊ ‘သူတော်ကောင်းသည် တည်၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းနှင့်အတူ သွား၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းထံမှ ဖဲခွာလော့’၊ ‘သူတော်မဟုတ်သော သဘောရှိသော ယောက်ျား’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤစပ်ယှဉ်မှုသည် သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီလှ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ လျော်ညီသည်ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ၊ ကြံစည်တွေးတောရုံမျှဖြင့် မသိနိုင်သော ထူးဆန်းဆန်းပြားသော ဘုရားရှင်၏ ပါဠိနည်းလမ်း၌ တရားနာသူတို့ ရဲရင့်သော ဉာဏ်ကို ရရှိစေခြင်း အကျိုးငှာ ဤနေရာ၌ သာသနာတော်မှ ထုတ်ဆောင်၍ သာဓက (ပယောဂ) တို့ကို ပြပါအံ့။ ထိုသာဓကတို့သည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ‘မီးမင်း... ငါတို့သည် သင့်ကို မြီးဖျားဖြင့် ပူဇော်ရသော ဤအမှုသည် သူတော်ကောင်းတို့နှင့် မလျော်သော အမှုဖြစ်၏’၊ ‘သူတော်ကောင်းတို့နှင့်သာ ချစ်ကျွမ်းဝင်မှုကို ပြုရာ၏’၊ ‘အင်တောဝယ် သိန်းငှက်သည် သူတော်မဟုတ်သူနှင့် တူသောယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့၏’၊ ‘ဤရောဂါဝေဒနာသည် သူတော်ကောင်းတို့နှင့် မလျော်သော သဘောရှိ၏’၊ ‘မညီညွတ်တတ်သူ၊ ခက်ထန်သူသည် သူတော်ကောင်းတို့နှင့် မလျော်သော သဘောရှိ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထို၌ အာလပနဝစနကို မြင်ရသည်ရှိသော် ပစ္စတ္တဝစနသည် ပါဠိတော်၌ ကိုယ်တိုင်တိုက်ရိုက် မလာသော်လည်း မြင်ပြီးသားသာ မည်၏။ ထို့အတူ ကရဏဝစနကို မြင်ရသည်ရှိသော် နိဿက္ကဝစနသည်လည်း မြင်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ သမတ်၌ သဒ္ဒါ၏ ရူပကို မြင်ရသည်ရှိသော် ဝိဂြိုဟ်ဝါကျ၌ ဖြစ်သော သဒ္ဒါ၏ ရူပကိုလည်း ‘ဟေတုသတ္ထာရဒဿနံ’ အစရှိသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ လျော်ကန်သလို မြင်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါ၌လည်း နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်မူကား ‘သန္တိ’၊ ‘ဝိသုဒ္ဓိ’၊ ‘နိဗ္ဗုတိ’ သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏၊ ထိုသဗ္ဘိသဒ္ဒါကို ယမကမဟာထေရ်မြတ်၏ အလိုအားဖြင့် ‘ရတ္တိ’ သဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အလုံးစုံသော ဣကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပဒမာလာနည်းလမ်းသည် ထိုနည်းလမ်းအတိုင်း ပေါင်းရသောကြောင့်တည်း။ သင့်တင့် ကောင်းမြတ်သော အနက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်မူကား ဟောအပ်သော အရာ၏ လိင် ဖြစ်သောကြောင့် အဂ္ဂိ၊ ရတ္တိ၊ အဋ္ဌိ သဒ္ဒါတို့၏ ပဒမာလာနည်းလမ်းအတိုင်း စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ‘သဗ္ဘိဓမ္မဘူတံ နိဗ္ဗာနံ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ကောင်းမြတ်သော တရားဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်’ ဟူ၍ အနက်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ပါဠိနည်းလမ်းအားဖြင့် အာလပန အစရှိသော ငါးဌာနတို့၌ ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိ၍၊ တဖန် အဋ္ဌကထာနည်းလမ်းအားဖြင့်လည်း ၎င်း၏ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - သဂါထာဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ၌ ‘သန္တော သဗ္ဘီဟိ သဒ္ဓိံ သတံ ဓမ္မော န ဇရံ ဥပေတီတိ ပဝေဒယန္တိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘သဗ္ဘီဟိ’ ဟု ဟိ-ဝစနအစွမ်းဖြင့် သဒ္ဒါဖန်တီးမှုထူးကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့ ပြသအပ်သောကြောင့် ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါကို အလုံးစုံသော ဝိဘတ်ဝစနတို့၌ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုကုန်အံ့ -


Garū ‘‘sabbhīhi saddhi’’nti, atthaṃ bhāsiṃsu pāḷiyā;

Yato tato sabbhisaddaṃ, dhīro sabbattha yojaye.

ဆရာတို့သည် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ‘သဗ္ဘီဟိ သဒ္ဓိံ’ ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ပညာရှိသည် ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါကို အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ စပ်ယှဉ်ရာ၏။


‘‘Asabbhirūpo’’itipi, samāsavisaye sutaṃ;

Yasmā tasmā sabbhisaddaṃ, viññū sabbadhi yojaye.

‘အသဗ္ဘိရူပေါ’ ဟူ၍လည်း သမတ်၏ အရာ၌ ကြားနာရ၏။ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုသို့ ကြားနာရ၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ပညာရှိသည် ‘သဗ္ဘိ’ သဒ္ဒါကို အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ စပ်ယှဉ်ရာ၏။


‘‘Ovadeyyānusāseyya[Pg.234], asabbhā ca nivāraye’’ti ettha pana ‘‘asabbhā’’tipadaṃ vicitravuttīsu taddhitapaccayesu ṇyapaccayavasena nipphattimupāgatanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Yebhuyyena asabbhīsu bhavaṃ asabbhaṃ. Kiṃ taṃ? Akusalaṃ, tato asabbhā akusaladhammā nivāraye ca, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. ‘‘Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī’’ti ettha tu asabbhīnaṃ etāti asabbhā, na vā sabbhīnaṃ etātipi asabbhāti nibbacanaṃ, ṇyapaccayavasena ca padasiddhi veditabbā. Yā ca panettha amhehi santasaddassa ‘‘saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā padamālā dassitā, tattha ‘‘sameti asatā asa’’nti pāḷiyaṃ ‘‘asa’’nti pade diṭṭheyeva ‘‘sa’’nti padaṃ pāḷiyaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti yugaḷabhāvena vijjamānatārahattā. Evaṃ diṭṭhena adiṭṭhassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Atha vā ‘‘asa’’nti ettha na saṃ asanti samāsaviggahavasenādhigantabbattā ‘‘sa’’miti padaṃ diṭṭhameva hoti. Evamaññatrāpi nayo. Tatra santi sappuriso. Asanti asappuriso. Itthiliṅgevattabbe ‘‘asatī, asā’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Asatī, asatī, asatiyo, asā. Asatiṃ, asatī, asatiyo. Asāya, asatiyā, asatīhi, asatībhi. Asatiyā, asatīna’’nti vakkhamāna itthinayena nāmikapadamālā yojetabbā.

‘ဆုံးမရာ၏၊ အနုသာသနီပေးရာ၏၊ ယုတ်ညံ့သော တရားတို့မှလည်း တားမြစ်ရာ၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌မူကား ‘အသဗ္ဘ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဆန်းကြယ်သော ဝတ္တိရှိကုန်သော တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းတို့တွင် ဏျပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - များသောအားဖြင့် သူတော်မဟုတ်သူတို့၌ ဖြစ်တတ်သော သဘောသည် ‘အသဗ္ဘ’ မည်၏။ ထိုသဘောသည် အဘယ်နည်း၊ အကုသိုလ်တရားတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘အသဗ္ဘ’ ဟူသော အကုသိုလ်တရားတို့မှ တားမြစ်ရာ၏၊ ကုသိုလ်တရားတို့၌ တည်စေရာ၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ငါတို့ကို ယုတ်ညံ့သော စကားတို့ဖြင့် ဆဲရေးလျက် ထက်လှစွာသော လက်နက်တို့ဖြင့် သတ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူသော ဤနေရာ၌မူကား သူတော်မဟုတ်သူတို့၏ စကားဖြစ်သောကြောင့် ‘အသဗ္ဘ’ မည်၏၊ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့၏ စကားမဟုတ်သောကြောင့် ‘အသဗ္ဘ’ မည်၏ဟု နိဗ္ဗစနပြုအပ်၏၊ ဏျပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပုဒ်ပြီးပုံကို သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ငါတို့သည် ‘သန္တ’ သဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာကို ‘သံ၊ သန္တော။ သံ၊ သန္တံ၊ သန္တေ’ အစရှိသည်ဖြင့် ပြအပ်ပြီ၊ ထိုပဒမာလာ၌ ‘သမေတိ အသတာ အသံ’ ဟူသော ပါဠိ၌ ‘အသံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို မြင်ရသည်ရှိသော် ‘သံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း စုံတွဲအဖြစ် တည်ရှိနေသောကြောင့် မြင်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြင်ရသော ပုဒ်ဖြင့် မမြင်ရသော ပုဒ်ကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘အသံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘န သံ အသံ’ ဟု သမတ်ဝိဂြိုဟ်အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် ‘သံ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မြင်ပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ အခြားသော အရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ‘သန္တိ’ သည် သူတော်ကောင်း၊ ‘အသန္တိ’ သည် သူတော်မဟုတ်သူ (သူယုတ်) တည်း။ ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်သော် ‘အသတီ’၊ ‘အသာ’ ဟူသော ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းတို့ကို နောင်အခါ ဟောလတ္တံ့သော ဣတ္ထိလိင် နည်းလမ်းအတိုင်း ‘အသတီ၊ အသတီ၊ အသတိယော၊ အသာ။ အသတိံ၊ အသတီ၊ အသတိယော။ အသာယ၊ အသတိယာ၊ အသတီဟိ၊ အသတီဘိ။ အသတိယာ၊ အသတီနံ’ ဟု နာမ်ပဒမာလာကို စပ်ယှဉ်အပ်၏။


Ettha pana ‘‘asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati. Mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’tiādīni dassetabbāni. Asāti cettha asatīti ca samānatthā, asantajātikāti hi tesaṃ attho. Yasmā pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘asāti asatiyo lāmikā, atha vā sātaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ tāsu natthi, attani paṭibaddhacittānaṃ asātameva dentītipi asā[Pg.235], dukkhā, dukkhavatthubhūtāti attho’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, tasmā sātaṃ natthi etissanti asāti atthe ‘‘asā’’ti padassa yathā ritto assādo etthāti rittassantipadassa luttuttarakkharassa ‘‘rittassaṃ, rittassāni. Rittassa’’nti cittanayena nāmikapadamālā yojetabbā, tathā ‘‘asā, asā, asāyo. Asaṃ, asā, asāyo. Asāyā’’ti kaññānayena yojetabbā.

ဤနေရာ၌မူကား ‘လောက၌ မိန်းမတို့မည်သည် ယုတ်ညံ့ကုန်၏၊ ထိုမိန်းမတို့အား အပိုင်းအခြား မရှိ၊ ယုတ်ညံ့သော မိန်းမတို့၏ အလိုသို့ မလိုက်ရာ’ ဟူသော အစရှိသည်တို့ကို ပြသအပ်၏။ ဤပါဠိ၌ ‘အသာ’ ဟူသော သဒ္ဒါနှင့် ‘အသတီ’ ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူ ဖြစ်ကုန်၏၊ အကယ်စင်စစ် ယုတ်ညံ့သော အမျိုးဇာတ်ရှိသူတို့ ဟူ၍ ထိုမိန်းမတို့၏ အနက်ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဇာတ်အဋ္ဌကထာ၌ ‘အသာ ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ကုန်သော အသတီ မိန်းမတို့တည်း၊ သို့မဟုတ် “သာတ” ဟူသည် ချမ်းသာကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုချမ်းသာသည် ထိုမိန်းမတို့၌ မရှိ၊ မိမိတို့အပေါ်၌ စိတ်ညွတ်နေသူတို့အား မသာတ (မချမ်းသာခြင်း) ကိုသာ ပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “အသာ” မည်၏၊ ဆင်းရဲခြင်း သဘောရှိကုန်သော၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်ကုန်သော ဟူ၍ အနက်ဖြစ်၏’ ဟု အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုမိန်းမတို့၌ သာတ (ချမ်းသာ) မရှိ၊ ထို့ကြောင့် အသာ မည်၏’ ဟူသော အနက်၌ ‘အသာ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ပဒမာလာကို၊ ‘ဤအရာ၌ အရသာသည် ဆိတ်သုဉ်း၏’ ဟု ‘ရိတ္တဿ’ ဟူသော နောက်အက္ခရာ ကျေလျက်ရှိသော ပုဒ်၏ ပဒမာလာကို ‘ရိတ္တဿံ၊ ရိတ္တဿာနိ။ ရိတ္တဿ’ ဟု စိတ္တသဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း စပ်ယှဉ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ‘အသာ၊ အသာ၊ အသာယော။ အသံ၊ အသာ၊ အသာယော။ အသာယာ’ ဟု ကညာသဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း စပ်ယှဉ်အပ်၏။


Ettha ca yo amhehi ‘‘santo’’iti saddo dassito. So katthaci ekavacanabahuvacanabhāvena saṃvijjamānasaddassatthampi vadati, tassa vasena ayaṃ nāmikapadamālā –

ဤအရာ၌ ငါတို့သည် ‘သန္တော’ ဟူသော သဒ္ဒါကို ပြအပ်၏။ ထိုသဒ္ဒါသည် အချို့သော အရပ်၌ ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ် အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုလည်း ဟော၏၊ ထိုသဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤနာမ်ပဒမာလာသည် ဖြစ်၏ -


Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā.

သန္တော၊ သန္တော၊ သန္တာ။ သန္တံ၊ သန္တေ။ သတာ၊ သန္တေန၊ သန္တေဟိ၊ သန္တေဘိ။ သတော၊ သန္တဿ၊ သတံ၊ သန္တာနံ။ သတာ၊ သန္တာ၊ သန္တသ္မာ၊ သန္တမှာ၊ သန္တေဟိ၊ သန္တေဘိ။ သတော၊ သန္တဿ၊ သတံ၊ သန္တာနံ။ သတိ၊ သန္တေ၊ သန္တသ္မိံ၊ သန္တမှိ၊ သန္တေသု။ ဘော သန္တ၊ ဘဝန္တော သန္တော၊ ဘဝန္တော သန္တာ။


Ettha pana ‘‘ayaṃ kho bhikkhave aṭṭhamo bhaddo assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Cattārome bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti. Bhave kho sati jāti hoti’’iccevamādīni payogāni bhavanti. ‘‘Saṅkhāresu kho sati viññāṇaṃ hotī’’tiādīsu pana satisaddo vacanavipallāsavasena ṭhitoti gahetabbo.

ဤ၌လည်း— 'ရဟန်းတို့၊ ဤရှစ်ခုမြောက်သော အာဇာနည်မြင်းကောင်းသည် လောက၌ ထင်ရှားရှိလျက် ရှိနေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့သည် လောက၌ ထင်ရှားရှိလျက် ရှိနေကြကုန်၏။ မရှိသော၊ အချည်းနှီးဖြစ်သော၊ မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့် စွပ်စွဲကြကုန်၏။ ဘဝရှိသော် ဇာတိဖြစ်၏' ဟူသော ဤသို့စသော အသုံးအနှုန်းတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ 'သင်္ခါရတို့ရှိသော် ဝိညာဏ်ဖြစ်၏' စသည်တို့၌မူကား 'သတိ' သဒ္ဒါသည် ဝစနဝိပ္ပလ္လာသ (ဝစနအလွဲ) အားဖြင့် တည်၏ဟု ယူအပ်၏။


Tatra ekavacanabahuvacanavasena dvidhā ṭhitesu santosaddesu bahuvacanasantosaddaṃ ṭhapetvā sesā samānasaddassatthampi vadanti, tasmā ‘‘santoti samāno, santāti samānā’’tiādinā [Pg.236] attho kathetabbo. Samānoti imassa ca ‘‘honto’’ti attho ‘‘pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’’ntiādīsu viya. Payogāni pana –

ထို (ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်) တို့တွင် ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အားဖြင့် နှစ်မျိုးတည်ရှိသော 'သန္တော' သဒ္ဒါတို့တွင် ဗဟုဝုစ် 'သန္တော' သဒ္ဒါကို ဖယ်၍ ကြွင်းသောသဒ္ဒါတို့သည် 'သမာန' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုလည်း ဟောကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သန္တော ဟူသည် သမာနော (ဖြစ်သော)၊ သန္တာ ဟူသည် သမာနာ' စသည်ဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ 'သမာနော' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်သည် 'ဟောန္တော (ဖြစ်လျက်)' ဟူသော အနက်လည်း ဖြစ်၏။ 'စွမ်းနိုင်သူဖြစ်လျက် ကြီးမြတ်သောအကျိုးကို ကြံစည်တတ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် အကျွန်ုပ်အား ဆင်းရဲကို မပြုသနည်း' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ အသုံးအနှုန်းတို့သည်ကား—


‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ;

Pahu santo na bharati, taṃ parābhavato mukhaṃ.

‘အကြင်သူသည် အိုမင်း၍ အရွယ်လွန်ပြီးသော မိခင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဖခင်ကိုသော်လည်းကောင်း စွမ်းနိုင်သူဖြစ်လျက် မလုပ်ကျွေးမွေးမြူအံ့၊ ထိုမွေးမြူမှုမရှိခြင်းသည် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်း (တံခါး) ဖြစ်၏။’


Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti

‘ဤ (နတ်ပြည်) ၌ပင် တည်ရှိနေသော၊ နတ်ဖြစ်လျက် ရှိနေသော ငါ့အား တစ်ဖန် အသက်ကို ရအပ်ပြန်ပြီ၊ အချင်းတို့... ဤသို့ သိလော့။’


Evamādīni bhavanti.

ဤသို့စသော အသုံးအနှုန်းတို့သည် ရှိကြကုန်၏။


Apica santosaddo yasmā ‘‘kilanto’’ti ca ‘‘upasanto’’ti ca ‘‘niruddho’’ti ca atthaṃ vadati, tasmā tesaṃ vasena santasaddassa ‘‘santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā veditabbā. Ettha ca ‘‘santo tasito. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Santo danto niyato brahmacārī. Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato’’tiādīni payogāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘santaṃ, santānī’’ti cittanayena nāmikapadamālā. Sā ca ‘‘saṃvijjamānaṃ samānaṃ kilantaṃ upasantaṃ niruddha’’miti atthadīpakāpadavatīti veditabbā. Atha vā ‘‘upādāne kho sati bhavo hotī’’tiādīsu napuṃsakappayogadassanato santasaddassa saṃvijjamānasaddatthavācakatte tatiyāpañcamīcatutthīchaṭṭhīsattamīṭhāne ‘‘satā, sato, sataṃ, satī’’ti padāni adhikāni vattabbāni, sesāni cittanayena ñeyyāni. Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘santā, santā, santāyo. Santaṃ, santā, santāyo. Santāyā’’ti kaññānayena ca, santī, santī, santiyo[Pg.237]. Santiṃ, santī, santiyo. Santiyā’’ti itthinayena ca nāmikapadamālā yojetabbā. Etāsu paṭhamā ‘‘saṃvijjamānā kilantā upasantā niruddhā’’ti atthadīpakāpadavatī, ettha payogā suviññeyyāva. Dutiyā pana ‘‘saṃvijjamānā samānā’’ti atthadīpakāpadavatī. Tathā hi ‘‘santī āpatti āvikātabbā’’ti ettha saṃvijjamānā ‘‘santī’’ti vuccati.

တစ်နည်းကား— သန္တသဒ္ဒါသည် အကြင်ကြောင့် 'ပင်ပန်းသော (ကိလန္တ)' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငြိမ်းအေးသော (ဥပသန္တ)' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ချုပ်ငြိမ်းသော (နိရုဒ္ဓ)' ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သန္တသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာကို 'သန္တော၊ သန္တာ။ သန္တံ၊ သန္တေ။ သန္တေန' ဟူ၍ ပုရိသ (ပုလ္လိင်) နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤ၌လည်း 'ပင်ပန်းသောသူသည် ရေငတ်၏ (သန္တော တသိတော)။ ပင်ပန်းသောသူအား ယူဇနာသည် ရှည်လျား၏ (ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ)။ ငြိေးအေးသော၊ ယဉ်ကျေးသော၊ မြဲမြံသော၊ မြတ်သော အကျင့်ရှိသောသူ (သန္တော ဒန္တော နိယတော ဗြဟ္မစာရီ)။ ချုပ်ငြိမ်းသော၊ ကွယ်ပျောက်သော၊ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသော (သန္တော နိရုဒ္ဓေါ အတ္ထင်္ဂတော အဗ္ဘတ္ထင်္ဂတော)' စသည်တို့သည် အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နပုလ္လိင်၌ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'သန္တံ၊ သန္တာနိ' ဟူ၍ စိတ္တနည်းဖြင့် နာမိကပဒမာလာ ဖြစ်၏။ ထိုပဒမာလာသည်လည်း 'ထင်ရှားရှိသော၊ ဖြစ်သော၊ ပင်ပန်းသော၊ ငြိမ်းအေးသော၊ ချုပ်ငြိမ်းသော' ဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ 'ဥပါဒါန်ရှိသော် ဘဝဖြစ်၏' စသည်တို့၌ နပုလ္လိင်အသုံးကို မြင်ရခြင်းကြောင့် သန္တသဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိသော (သံဝိဇ္ဇမာန) သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောသည်ရှိသော် တတိယ၊ ပဉ္စမီ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီနေရာတို့၌ 'သတာ၊ သတော၊ သတံ၊ သတိ' ဟူသော ပုဒ်တို့ကို အပိုဆိုအပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ကို စိတ္တနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ဆိုအပ်သည်ရှိသော်မူကား 'သန္တာ၊ သန္တာ၊ သန္တာယော။ သန္တံ၊ သန္တာ၊ သန္တာယော။ သန္တာယာ' ဟူ၍ ကညာနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သန္တီ၊ သန္တီ၊ သန္တိယော။ သန္တိံ၊ သန္တီ၊ သန္တိယော။ သန္တိယာ' ဟူ၍ ဣတ္ထိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း နာမိကပဒမာလာကို ယှဉ်အပ်၏။ ထိုနှစ်ခုတို့တွင် ပထမပဒမာလာသည် 'ထင်ရှားရှိသော၊ ပင်ပန်းသော၊ ငြိမ်းအေးသော၊ ချုပ်ငြိမ်းသော' ဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်ရှိ၏၊ ဤ၌ အသုံးအနှုန်းတို့ကို ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။ ဒုတိယပဒမာလာသည်မူကား 'ထင်ရှားရှိသော၊ ဖြစ်သော' ဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်ရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ 'ထင်ရှားရှိသော အာပတ်ကို ဖွင့်ဟအပ်၏' ဟူသော ဤ၌ ထင်ရှားရှိသော အနက်ကို 'သန္တီ' ဟု ဆိုအပ်၏။


‘‘Yāya mātu bhato poso,Imaṃ lokaṃ avekkhati;

Tampi pāṇadadiṃ santiṃ,Hanti kuddho puthujjano’’ti

‘အကြင်မိခင် မွေးမြူအပ်သော ယောကျာ်းသည် ဤလောကကို ကြည့်ရှုရ၏၊ အမျက်ထွက်သော ပုထုဇဉ်သည် မိမိအား အသက်ကို ပေးတတ်သော၊ ဖြစ်သော ထိုမိခင်ကိုသော်လည်းကောင်း သတ်၏။’


Ettha pana samānā ‘‘santī’’ti vuccati. Aparāpi itthiliṅge vattabbe padamālā veditabbā. Santīsaddassa hi saṃvijjamānasaddatthavācakatte ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā itthiliṅgappayogadassanato sattamīṭhāne ‘‘sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū’’ti rūpāni vattabbāni. Sesāni itthinayena ñeyyāni. Ayaṃ tatiyā, ettha ca ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti pāḷi ‘‘santiyā’’iccādīnaṃ atthibhāve nidassanaṃ. Aparo nayo – satīsaddassa ‘‘samānā’’ti imasmiṃ atthe ‘‘yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī’’ti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷidassanato ‘‘satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā’’tiādīnipi rūpāni yojetabbāni, saṃyoge nakāralopavasena vā.

ဤ၌မူကား ဖြစ်သော (သမာနာ) အနက်ကို 'သန္တီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ဆိုအပ်သော အခြားသော ပဒမာလာကိုလည်း သိအပ်၏။ သန္တီသဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိသော (သံဝိဇ္ဇမာန) သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောသည်ရှိသော် 'ဇာတိရှိသော် ဇရာမရဏဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်အသုံးကို မြင်ရခြင်းကြောင့် သတ္တမီနေရာ၌ 'သတိ၊ သတိယာ၊ သတိယံ၊ သန္တိယာ၊ သန္တိယံ၊ သန္တီသု' ဟူသော ရူပုဒ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့ကို ဣတ္ထိနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား တတိယပဒမာလာတည်း၊ ဤ၌လည်း 'အာပတ်မရှိသော် ဆိတ်ဆိတ် နေအပ်၏' ဟူသော ပါဠိသည် 'သန္တိယာ' စသည်တို့၏ ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြရာ သက်သေဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား— သတီသဒ္ဒါ၏ 'ဖြစ်သော (သမာနာ)' ဟူသော ဤအနက်၌ 'အိုမင်းသောသူအား ဤသို့ ပျိုရွယ်သူ ဖြစ်လျက် အဘယ်ကြောင့် အတူနေသနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသို့ ပျိုရွယ်သူ ဖြစ်လျက်ရှိသော သင့်ကို အိုမင်းသောသူအား အဘယ်ကြောင့် ပေးကြသနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဠိတော်၌ မြင်ရခြင်းကြောင့် 'သတီ၊ သတီ၊ သတိယော။ သတိံ၊ သတီ၊ သတိယော။ သတိယာ' စသည်တို့ကိုလည်း သံယောဂ၌ နကာရ ချေခြင်းအားဖြင့် ရူပုဒ်တို့ကို ယှဉ်အပ်ကုန်၏။


Idāni ‘‘santo, santā’’ti padadvayassa payoganicchayaṃ kathayāma payogesu sotūnaṃ asammūḷhabhāvāya. Tathā hi ‘‘sappurisā’’ti vā ‘‘paṇḍitā’’ti vā bahuvacanavasena atthaṃ [Pg.238] vattukāmena ‘‘santo danto’’ti evaṃ vuttaekavacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamāno’’ti ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamānā’’ti bahuvacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti, ‘‘santo saṃvijjamānā’’ti ca evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti vā ‘‘santā’’ti vā bahuvacanaṃ vattabbaṃ, ‘‘kilanto’’ti vā ‘‘samāno’’ti vā ‘‘upasanto’’ti vā ‘‘niruddho’’ti vā ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. Teyevatthe bahuvacanavasena vattukāmena pana ‘‘santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessatī’’ti ettha viya ‘‘santā’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Idañhi mandabuddhīnaṃ sammohaṭṭhānaṃ. Ayampi panettha saṅgaho veditabbo –

ယခုအခါ ကြားနာရသူတို့အား အသုံးအနှုန်းတို့၌ မတွေဝေစေရန် 'သန္တော၊ သန္တာ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခု၏ အသုံးအနှုန်း အဆုံးအဖြတ်ကို ပြောဆိုပါအံ့။ သို့ဖြစ်၍ 'သူတော်ကောင်းတို့' သို့မဟုတ် 'ပညာရှိတို့' ဟု ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် အနက်ကို ဆိုလိုသော် 'သန္တော ဒန္တော' ဟု ဤသို့ဆိုအပ်သော ဧကဝုစ်နှင့်တူသော 'သန္တော' ဟူသော ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ 'ထင်ရှားရှိသော' ဟု ဧကဝုစ်အားဖြင့် အနက်ကို ဆိုလိုသော် 'သန္တော' ဟူသော ဧကဝုစ်ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ 'ထင်ရှားရှိကုန်သော' ဟု ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် အနက်ကို ဆိုလိုသော် 'သန္တော သပ္ပုရိသာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဗဟုဝုစ်နှင့်တူသော 'သန္တော' သို့မဟုတ် 'သန္တာ' ဟူသော ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ 'ပင်ပန်းသော' သို့မဟုတ် 'ဖြစ်သော' သို့မဟုတ် 'ငြိမ်းအေးသော' သို့မဟုတ် 'ချုပ်ငြိမ်းသော' ဟု ဧကဝုစ်အားဖြင့် အနက်ကို ဆိုလိုသော် 'သန္တော သပ္ပုရိသာ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဗဟုဝုစ်နှင့်တူသော 'သန္တော' ဟူသော ဧကဝုစ်ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်၌ပင် ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ဆိုလိုသော်မူကား 'ဖူးရောင်သောခြေတို့ဖြင့် ပင်ပန်းကုန်သော သူတို့ကို အဘယ်သူသည် လက်ဖြင့် ကိုင်ဆောင်အံ့နည်း' ဟူသော ဤ၌ကဲ့သို့ 'သန္တာ' ဟူသော ဗဟုဝုစ်ပုဒ်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းစနစ်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤအရာသည် ဉာဏ်နည်းသူတို့၏ တွေဝေရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ဤအကျဉ်းချုပ်ကိုလည်း သိအပ်၏—


‘‘Tiliṅgatthe ca ekatthe, bavhatthepi ca dissati;

Sattamyanto satisaddo, vipallāse bahumhi so’’ti.

‘သတ္တမီဝိဘတ် အဆုံးရှိသော သတိသဒ္ဒါသည် လိင်သုံးပါး၏ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်အနက်၌လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်အနက်၌လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုသတိသဒ္ဒါသည် ဝစနဝိပ္ပလ္လာသ (ဝစနအလွဲ) အားဖြင့် ဗဟုဝုစ်၌ အလွန် တွေ့ရတတ်၏။’


Idāni mahantasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ မဟန္တသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ (နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) ကို ပြောဆိုပေအံ့—


Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Bho maha, bho mahā, bhavanto mahantoti ayamamhākaṃ ruci.

Mahaṃ၊ mahā၊ mahanto၊ mahantā (ပထမာ)။ Mahantaṃ၊ mahante (ဒုတိယာ)။ Mahatā၊ mahantena၊ mahantehi၊ mahantebhi (တတိယာ)။ Mahato၊ mahantassa၊ mahantānaṃ၊ mahataṃ (စတုတ္ထီ)။ Mahatā၊ mahantā၊ mahantasmā၊ mahantamhā၊ mahantehi၊ mahantebhi (ပဉ္စမီ)။ Mahato၊ mahantassa၊ mahantānaṃ၊ mahataṃ (ဆဋ္ဌီ)။ Mahati၊ mahante၊ mahantasmiṃ၊ mahantamhi၊ mahantesu (သတ္တမီ)။ Bho maha၊ bho mahā၊ bhavanto mahanto (အာလပန) ဟူ၍ ဤသည်မှာ ငါတို့၏ အလို (ယူဆချက်) ဖြစ်သည်။


Ettha ‘‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantenā’’ti purisanayopi labbhati, tasmā ‘‘bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti ālapanapadāni yojetabbāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe [Pg.239] ‘‘mahantaṃ, mahantānī’’ti cittanayopi labbhati. Itthiliṅge vattabbe ‘‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’’ti itthinayopi labbhati. ‘‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’’tiādīnettha nidassanapadāni. Aparopi ‘‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahanta’’nti kaññānayopi labbhati, ‘‘mahantā nidhikumbhiyo’’tiādīnettha nidassanapadāni. Kaccāyane pana ‘‘mahantī’’iti padaṃ diṭṭhaṃ. Taṃ ‘‘guṇavantī, kulavantī’’iccādīni viya pāḷiyaṃ appasiddhattā vīmaṃsitabbaṃ.

ဤ (မဟန္တသဒ္ဒါ) ၌ 'mahanto, mahantā။ Mahantaṃ, mahante။ Mahantena' စသည်ဖြင့် ပုရိသနည်းကိုလည်း ရရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'bho mahanta, bhavanto mahantā' ဟူ၍ အာလပနပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ နပုံသကလိင်၌ ပြောဆိုအပ်လတ်သော် 'mahantaṃ, mahantāni' ဟူ၍ စိတ္တနည်းကိုလည်း ရရှိ၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ပြောဆိုအပ်လတ်သော် 'mahatī, mahatī, mahatiyo။ Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo။ Mahatiyā, mahatīhi mahatībhi' ဟူ၍ ဣတ္ထိနည်းကိုလည်း ရရှိ၏။ 'Mahatiyā ca yakkhasenāya' စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားတစ်နည်းလည်း 'mahantā, mahantā, mahantāyo။ Mahantaṃ' စသည်ဖြင့် ကညာနည်းကိုလည်း ရရှိ၏။ 'mahantā nidhikumbhiyo' စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌မူ 'mahantī' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုပုဒ်ကို 'guṇavantī, kulavantī' စသည်တို့ကဲ့သို့ ပါဠိတော်၌ မတွေ့ရသဖြင့် စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏။


Nanu bho yasmā sāsanepi ‘‘gacchantī, carantī’’tiādīni ca ‘‘iddhimantī’’ti ca padaṃ dissati, tasmā ‘‘mahantī, guṇavantī’’tiādīnipi bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ tathārūpassa nayassa vasena aggahetabbattā, ‘‘mahatī, guṇavatī’’iccādinayasseva dassanato ca. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca ‘‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā, itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā. Satimatī cakkhumatī. Iddhimatī pattimatī’’ti ca ‘‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’’ti ca ādīni payogāni dissanti, na ‘‘mahantī, rūpavantī’’iccādīni.

အိုအချင်းတို့ - သာသနာတော်၌လည်း 'gacchantī, carantī' စသည်တို့နှင့် 'iddhimantī' ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'mahantī, guṇavantī' စသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်သင့်သည် မဟုတ်လော။ (ဖြေ) မဖြစ်သင့်ပေ၊ ထိုကဲ့သို့သော နည်းလမ်းကို အမှီပြု၍ မယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'mahatī, guṇavatī' စသည်ဟူသော နည်းလမ်းကိုသာ ပြသအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ 'seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā၊ itthī siyā rūpavatī၊ sā ca sīlavatī siyā။ Satimatī cakkhumatī။ Iddhimatī pattimatī' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā၊ ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ 'mahantī, rūpavantī' စသည်တို့ကို မတွေ့မြင်ရပေ။


Keci pana ‘‘mahāiti saddo byāse na labbhati, samāseyeva labbhati ‘mahāpuriso’ti ettha viyā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Mahā te upāsaka pariccāgo. Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo. Ghoso ca vipulo mahā. Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā. Senā sādissate mahā’’ti payogadassanato. Evaṃ byāsepi labbhatīti [Pg.240] veditabbaṃ, tasmā ‘‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti pulliṅge, ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’’ti napuṃsakaliṅge, ‘‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’’ti itthiliṅge sabbaṃ sampuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Samāse pana ‘‘mahāsatto mahāupāsako mahāupāsikā mahabbalo mahāvanaṃ mahaggataṃ mahapphalaṃ mahabbhaya’’ntiādīni rūpāni bhavanti, taddhite ‘‘mahattano mahattaṃ mahantattaṃ mahantatā’’ti rūpāni bhavanti. Gacchantasaddassa pana ‘‘gacchanto gacchantā’’ti rūpāni vatvā sesāni mahantasadde vuttanayena vitthāretvā nāmikapadamālā veditabbā. Tathā ‘‘gacchanto, gacchantā’’ti purisanayo ca ‘‘gacchantaṃ, gacchantānī’’ti cittanayo ca ‘‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’’ti itthinayo ca gahetabbo. Evaṃ liṅgattayavasena ‘‘caraṃ caranto carantaṃ carantī, dadaṃ dadanto dadantaṃ dadantī’’tiādīnaṃ anekapadasahassānaṃ nāmikapadamālā vitthāretabbā.

အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'mahā ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဝါကျခွဲ (ဝျာသ) ၌ မရ၊ 'mahāpuriso' ဟူသော ဤသမတ်ပုဒ်၌ ကဲ့သို့ သမတ်၌သာ ရရှိသည်' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ 'Mahā te upāsaka pariccāgo။ Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo။ Ghoso ca vipulo mahā။ Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā။ Senā sādissate mahā' ဟူ၍ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝါကျခွဲ၌လည်း ရရှိနိုင်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပုလ္လိင်၌ 'mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā။ Bho mahanta, bhavanto mahantā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်၌ 'mahantaṃ, mahā, mahantāni။ Bho mahanta, bhavanto mahantāni' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်၌ 'mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo။ Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo' ဟူ၍လည်းကောင်း အလုံးစုံ ပြည့်စုံစွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သမတ်၌မူကား 'mahāsatto, mahāupāsako, mahāupāsikā, mahabbalo, mahāvanaṃ, mahaggataṃ, mahapphalaṃ, mahabbhayaṃ' စသည်ဖြင့် ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ တဒ္ဓိတ်၌ 'mahattano, mahattaṃ, mahantattaṃ, mahantatā' ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။ Gacchant သဒ္ဒါ၌မူကား 'gacchanto, gacchantā' ဟူသော ရုပ်တို့ကို ဆိုပြီး၍ ကြွင်းသောရုပ်တို့ကို မဟန္တသဒ္ဒါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ချဲ့ထွင်၍ နာမ်ပုဒ်မာလာကို သိအပ်၏။ ထို့အတူ 'gacchanto, gacchantā' ဟူသော ပုရိသနည်းကိုလည်းကောင်း၊ 'gacchantaṃ, gacchantāni' ဟူသော စိတ္တနည်းကိုလည်းကောင်း၊ 'gacchantī, gacchantī, gacchantiyo' ဟူသော ဣတ္ထိနည်းကိုလည်းကောင်း ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် လိင်သုံးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် 'caraṃ caranto carantaṃ carantī၊ dadaṃ dadanto dadantaṃ dadantī' စသည်ဖြင့် ထောင်ပေါင်းများစွာသော ပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Ye panācariyā ‘‘gacchanto’’tiādīnaṃ paccattālapanabahuvacanattañca ‘‘gacchaṃ’’iccādīnaṃ ālapanekavacanattañca icchanti, te samamhehi payogo sāsane na diṭṭho nayavasenāgahetabbattā. Tasmā tāni ettha na vadāma. Ayaṃ pana viseso diṭṭho. Seyyathidaṃ?

အကြင်ဆရာတို့သည် 'gacchanto' စသည်တို့၏ ပစ္စတ္တ (ပထမာ) ဝိဘတ်၊ အာလပနဝိဘတ် ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ 'gacchaṃ' စသည်တို့၏ အာလပန ဧကဝုစ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အလိုရှိအပ်သော အသုံးအနှုန်းကို ငါတို့သည် သာသနာတော်၌ မတွေ့မြင်ရသဖြင့် နည်းလမ်းအရ မယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအသုံးတို့ကို ဤ၌ ငါတို့ မပြောဆိုပေ။ ဤထူးခြားချက်ကိုမူ တွေ့မြင်ရ၏။ ထိုထူးခြားချက်ကား အဘယ်နည်း ဟူမူ -


‘‘Gacchaṃ vidhama’’miccādi-padāni munisāsane;

Katthacākhyātikā honti, katthaci pana nāmikā.

မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ 'Gacchaṃ, vidhamaṃ' စသော ပုဒ်တို့သည် အချို့နေရာ၌ အာချာတ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့နေရာ၌မူ နာမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


‘‘Tassāhaṃ santike gacchaṃ,So me satthā bhavissati;

Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ,Putto vessantaro tava.

‘ငါသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ထံသို့ သွားအံ့ (gacchaṃ)၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ ဆရာ ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မင်းကြီး... သင်၏သား ဝေဿန္တရာသည် တိုင်းပြည်ကို ဖျက်ဆီး၏ (vidhamaṃ)’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Adhammaṃ [Pg.241] sārathi kayirā, mañce tvaṃ nikkhanaṃ vane’’;

Iccevamādayo ñeyyā, payogā ettha dhīmatā.

‘ရထားထိန်းသည် မတရားမှုကို ပြုရာ၏၊ အကယ်၍ သင်သည် ငါ့ကို တော၌ မြှုပ်အံ့ (nikkhanaṃ)’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော အသုံးအနှုန်းတို့ကို ပညာရှိသူသည် ဤ၌ သိအပ်၏။


‘‘Gacchissāmi vidhamī’’ti-ādinā jinasāsane;

Nānākālapurisānaṃ, vasenatthaṃ vade vidū.

ပညာရှိသည် ဘုရားသာသနာတော်၌ 'gacchissāmi, vidhamī' စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော ကာလ၊ ပုရိသတို့၏ အစွမ်းဖြင့် (အာချာတ်ဖြစ်သော ထိုပုဒ်တို့၏) အနက်ကို ပြောဆိုအပ်၏။


Nāmatte pana ‘‘gacchanto, vidhamanto’’tiādinā;

‘‘Gaccha’’miccevamādīna-matthamatthavidū vade.

နာမ်အဖြစ်၌မူကား 'gacchanto, vidhamanto' စသည်ဖြင့် 'gacchaṃ' စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အနက်ကို သိသော ပညာရှိသည် ပြောဆိုအပ်၏။


Idāni samagatikattepi ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena yo viseso dissati, taṃ vadāma. Tathā hi ‘‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmī’’ti evamādīsu jānaṃ passaṃ saddānaṃ ‘‘jānantī passantī’’ti liṅgantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchanto’’ti saddassa ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. ‘‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’’ti ettha ‘‘jānantā passantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā pana ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchante’’ti saddassa ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. ‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti ettha anussaraṃsaddassa ‘‘anussarantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti ettha saraṃsaddassa sarantenāti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato [Pg.242] yathā’’ti ettha phusaṃsaddassapi ‘‘phusantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Tathā ‘‘yācaṃ adadamappiyo’’ti etthāpi yācaṃsaddassa ‘‘yācantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Yācanti vā yācitabbaṃ dhanaṃ, iminā nayena nānappakārato parivattanaṃ veditabbaṃ. Iti ‘‘bhavaṃkara’’ntiādīnaṃ visadisapadamālā ca ‘‘gacchaṃ, cara’’ntiādīnaṃ sadisapadamālā ca ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena katthaci parivattananti ayaṃ tividhopi ākāro ākhyātikapadatthavibhāvanāya saddhiṃ kathito pāvacanavare sotūnaṃ saddesvatthesu ca visāradabuddhipaṭilābhatthaṃ. Sabbametañhi sandhāya imā gāthā vuttā –

ယခုအခါ တူညီသော လားရာရှိကြသော်လည်း ‘ဇာနံ၊ ပဿံ’ စသည်တို့၏ လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန ပြောင်းလဲမှုအစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသော ထူးခြားမှုကို ပြောဆိုပါအံ့။ စင်စစ်သော်ကား— ‘သာ ဇာနံယေဝ အာဟ န ဇာနာမီတိ၊ ပဿံယေဝ အာဟ န ပဿာမီ’ စသည်တို့၌ ‘ဇာနံ၊ ပဿံ’ သဒ္ဒါတို့၏ ‘ဇာနန္တီ၊ ပဿန္တီ’ ဟု အခြားလိင် (ဣတ္ထိလိင်) အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် ‘ဂစ္ဆံ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏လည်း သုံးစွဲပုံအားလျော်စွာ ‘ဂစ္ဆန္တီ’ ဟု မိန်းမကို ပြောဆိုတတ်သော အနက်ကို ရအပ်၏၊ ထို (ဇာနံ ပဿံ သဒ္ဒါ) တို့နှင့် တူညီသော လားရာရှိသောကြောင့်တည်း၊ ‘ဂစ္ဆန္တော’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏မူကား ‘ဂစ္ဆန္တီ’ ဟု မိန်းမကို ပြောဆိုတတ်သော အနက်ကို မရအပ်၊ ထို (ဇာနံ ပဿံ သဒ္ဒါ) တို့နှင့် မတူညီသော လားရာရှိသောကြောင့်တည်း ဟူသော အကြောင်းကို ပြသရာရောက်၏။ ‘အပိ နု တုမှေ အာယသ္မန္တော ဧကန္တသုခံ လောကံ ဇာနံ ပဿံ ဝိဟရထ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘ဇာနန္တာ၊ ပဿန္တာ’ ဟု အခြားဝစန (ဗဟုဝစန) အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် ‘ဂစ္ဆံ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏လည်း သုံးစွဲပုံအားလျော်စွာ ‘ဂစ္ဆန္တာ’ ဟူသော ဗဟုဝစနအနက်ကို ရအပ်၏၊ ထို (ဇာနံ ပဿံ သဒ္ဒါ) တို့နှင့် တူညီသော လားရာရှိသောကြောင့်တည်း၊ ‘ဂစ္ဆန္တေ’ ဟူသော သဒ္ဒါ၏မူကား ‘ဂစ္ဆန္တာ’ ဟူသော ဗဟုဝစနအနက်ကို မရအပ်၊ ထို (ဇာနံ ပဿံ သဒ္ဒါ) တို့နှင့် မတူညီသော လားရာရှိသောကြောင့်တည်း ဟူသော အကြောင်းကို ပြသရာရောက်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် နောက်၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ‘ဘရန္တိ မာတာပိတရော၊ ပုဗ္ဗေ ကတမနုဿရံ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘အနုဿရံ’ သဒ္ဒါ၏ ‘အနုဿရန္တာ’ ဟု အခြားဝစနအစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဓမ္မော ဂရုကာတဗ္ဗော၊ သရံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘သရံ’ သဒ္ဒါ၏ ‘သရန္တေန’ ဟု အခြားဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ဖုသံ ဘူတာနိ သဏ္ဌာနံ၊ မနသာ ဂဏှတော ယထာ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘ဖုသံ’ သဒ္ဒါ၏လည်း ‘ဖုသန္တဿ’ ဟု အခြားဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘ယာစံ အဒဒမပ္ပိယော’ ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ‘ယာစံ’ သဒ္ဒါ၏ ‘ယာစန္တဿ’ ဟု အခြားဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ယာစန္တိ ဝါ ယာစိတဗ္ဗံ ဓနံ’ (တောင်းအပ်သော ပစ္စည်းဥစ္စာကို တောင်းကုန်၏) ဟူသော ဤနည်းဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားသော အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ဘဝံ၊ ကရံ’ စသည်တို့၏ မတူညီသော ပဒမာလာ လည်းကောင်း၊ ‘ဂစ္ဆံ၊ စရံ’ စသည်တို့၏ တူညီသော ပဒမာလာ လည်းကောင်း၊ ‘ဇာနံ၊ ပဿံ’ စသည်တို့၏ လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန ပြောင်းလဲမှုအစွမ်းဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ ပြောင်းလဲခြင်း လည်းကောင်း ဟူသော ဤသုံးပါးသော အခြင်းအရာကို အာခပြာတ်ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းနှင့်တကွ မြတ်သော သာသနာတော်၌ နာယူကြကုန်သော သူတို့အား သဒ္ဒါတို့၌လည်းကောင်း၊ အနက်တို့၌လည်းကောင်း ရဲရင့်သော ဉာဏ်ပညာကို ရရှိစေခြင်းငှာ ဟောကြားအပ်ပြီ။ ဤအလုံးစုံကို ရည်ရွယ်၍ ဤဂါထာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏—


‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’iti padāni tu;

Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye.

‘ဘဝံ၊ ကရံ၊ အရဟံ၊ သံ၊ မဟံ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်မူကား အချင်းချင်း မတူညီကြကုန် (မတူညီသော ပဒမာလာ ရှိကြကုန်၏) ဟု မှတ်သားအပ်၏။


‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ;

Jānaṃ passa’’ntiādīni, samānāni bhavanti hi.

‘ဂစ္ဆံ၊ စရံ၊ ဒဒံ၊ တိဋ္ဌံ၊ စိန္တယံ၊ ဘာဝယံ၊ ဝဒံ၊ ဇာနံ၊ ပဿံ’ စသည်တို့သည် တူညီကြကုန်၏။


Tatra ‘‘jāna’’ntiādīnaṃ, katthaci parivattanaṃ;

Liṅgavibhattivacana-ntarato pana dissatīti.

ထို (တူညီသော ပုဒ်တို့) တွင် ‘ဇာနံ’ စသည်တို့၏ တစ်ခါတစ်ရံ လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန အခြားအစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းကိုမူကား တွေ့မြင်အပ်၏။


Apica ayaṃ sabbesampi niggahītantapulliṅgānaṃ pakati, yadidaṃ dvīsu liṅgesu chasu vibhattīsu terasasu vacanesu aññataraliṅgavibhattivacanavasena parivattanaṃ. Ayampi panettha nīti veditabbā.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်း နဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်အားလုံးတို့၏ ပကတိသဘောတရားသည် လိင်နှစ်ပါး၊ ဝိဘတ်ခြောက်ပါး၊ ဝစနတစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့၌ တစ်ခုခုသော လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝစန အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းစနစ် (နီတိ) ကိုလည်း ဤနေရာ၌ သိအပ်၏။


‘‘Gacchaṃ cara’’ntiādīni, vippakatavaco siyuṃ;

‘‘Gacchamāno caramāno’’, iccādīni padāni ca.

‘ဂစ္ဆံ၊ စရံ’ စသည်တို့နှင့် ‘ဂစ္ဆမာနော၊ စရမာနော’ စသော ပုဒ်တို့သည် မပြီးဆုံးသေးသော အမှုကို ပြသော စကား (ဝိပ္ပကတဝစန) များ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


‘‘Mahaṃ bhava’’nti etāni, vippakatavacopi ca;

Avippakatavaco ca, siyuṃ atthānurūpato.

‘မဟံ၊ ဘဝံ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အနက်အားလျော်စွာ မပြီးဆုံးသေးသော အမှုကို ပြသော စကား (ဝိပ္ပကတဝစန) လည်းကောင်း၊ ပြီးဆုံးပြီးသော အမှုကို ပြသော စကား (အဝိပ္ပကတဝစန) လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


‘‘Arahaṃ [Pg.243] sa’’nti etāni, vinimuttāni sabbathā;

Ākāraṃ tividhampetaṃ, kare citte sumedhasoti.

‘အရဟံ၊ သံ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် (ဝိပ္ပကတ၊ အဝိပ္ပကတ အမှုတို့မှ) လွတ်ကင်းကုန်၏။ ပညာရှိသောသူသည် ဤသုံးပါးသော အခြင်းအရာကို မိမိစိတ်၌ သွင်းအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ niggahītantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော နဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင် ပကတိရုပ်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာ ဝေဖန်ခြင်းတည်း။


Ākārantatāpakatikaṃ niggahītantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

အာကာရန္တပကတိရှိသော နဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင် (ဝါကျပြည့်စုံခြင်း) ပြီးဆုံးပြီ။


Idāni dhanabhūtiiccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāmi pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.

ယခုအခါ ‘ဓနဘူတိ’ ဟူသော ဤပကတိရုပ်၏လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်တူသော အခြားသော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း နာမ်ပဒမာလာ ဝေဖန်ခြင်းကို ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ ဟောအံ့။


Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo. Yamakamahātheramataṃ.

အဂ္ဂိ၊ အဂ္ဂီ၊ အဂ္ဂယော။ အဂ္ဂိံ၊ အဂ္ဂီ၊ အဂ္ဂယော။ အဂ္ဂိနာ၊ အဂ္ဂီဟိ၊ အဂ္ဂီဘိ။ အဂ္ဂိဿ၊ အဂ္ဂိနော၊ အဂ္ဂီနံ။ အဂ္ဂိနာ၊ အဂ္ဂီဟိ၊ အဂ္ဂီဘိ။ အဂ္ဂိဿ၊ အဂ္ဂိနော၊ အဂ္ဂီနံ။ အဂ္ဂိသ္မိံ၊ အဂ္ဂိမှိ၊ အဂ္ဂီသု။ ဘော အဂ္ဂိ၊ ဘော အဂ္ဂီ၊ ဘဝန္တော အဂ္ဂယော။ (ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။)


Ettha kiñcāpi nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aggismā, aggimhā’’ti imāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. ‘‘Agginā, aggismā, aggimhā’’ti kamo ca veditabbo.

ဤ၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်နေရာ၌ ‘အဂ္ဂိသ္မာ၊ အဂ္ဂိမှာ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် မလာကုန်သော်လည်း၊ ထိုထိုပါဠိတော်တို့၌ ထိုနှင့်တူသော သုံးစွဲပုံကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ‘အဂ္ဂိနာ၊ အဂ္ဂိသ္မာ၊ အဂ္ဂိမှာ’ ဟူသော အစဉ်အတိုင်းလည်း သိအပ်၏။


Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Bho dhanabhūti, bho dhanabhūtī, bhavanto dhanabhūtayo.

ဓနဘူတိ၊ ဓနဘူတီ၊ ဓနဘူတယော။ ဓနဘူတိံ၊ ဓနဘူတီ၊ ဓနဘူတယော။ ဓနဘူတိနာ၊ ဓနဘူတီဟိ၊ ဓနဘူတီဘိ။ ဓနဘူတိဿ၊ ဓနဘူတိနော၊ ဓနဘူတီနံ။ ဓနဘူတိနာ၊ ဓနဘူတိသ္မာ၊ ဓနဘူတိမှာ၊ ဓနဘူတီဟိ၊ ဓနဘူတီဘိ။ ဓနဘူတိဿ၊ ဓနဘူတိနော၊ ဓနဘူတီနံ။ ဓနဘူတိသ္မိံ၊ ဓနဘူတိမှိ၊ ဓနဘူတီသု။ ဘော ဓနဘူတိ၊ ဘော ဓနဘူတီ၊ ဘဝန္တော ဓနဘူတယော။


Siribhūti sotthibhūti, suvatthibhūti aggini;

Gini joti dadhi pāṇi, isi sandhi muni maṇi.

သိရိဘူတိ၊ သောတ္ထိဘူတိ၊ သုဝတ္ထိဘူတိ၊ အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ၊ ဇောတိ၊ ဒဓိ၊ ပါဏိ၊ ဣသိ၊ သန္ဓိ၊ မုနိ၊ မဏိ။


Byādhi [Pg.244] gaṇṭhi ravi muṭṭhi, kavi giri kapi nidhi;

Kucchi vatthi vidhi sāli, vīhi rāsi ahi masi.

ဗျာဓိ၊ ဂဏ္ဌိ၊ ရဝိ၊ မုဋ္ဌိ၊ ကဝိ၊ ဂိရိ၊ ကပိ၊ นိဓိ၊ ကုစ္ဆိ၊ ဝတ္ထိ၊ ဝိဓိ၊ သာလိ၊ ဝီဟိ၊ ရာသိ၊ အဟိ၊ မသိ။


Sāti kesi kimi bondi, bodhi dīpi pati hari;

Ari dhani timi kali, sārathyudadhi añjali,

သာတိ၊ ကေသိ၊ ကိမိ၊ ဗောန္ဒိ၊ ဗောဓိ၊ ဒီပိ၊ ပတိ၊ ဟရိ၊ အရိ၊ ဓနိ၊ တိမိ၊ ကလိ၊ သာရထျုဒဓိ၊ အဉ္ဇလိ။


Adhipati narapati, asi ñāti nirūpadhi;

Samādhi jaladhiccādī, dhanabhūtisamā matā.

အဓိပတိ၊ နရပတိ၊ အသိ၊ ဉာတိ၊ နိရူပဓိ၊ သမာဓိ၊ ဇလဓိ စသည်တို့သည် ဓနဘူတိသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


Atha vā etesu adhipatisaddassa ‘‘adhipatiyā sattā’’ti pāḷidassanato ‘‘adhipatiyā’’ti sattamīrūpampi icchitabbaṃ. Apica ‘‘asāre sāramatino’’ti pāḷiyaṃ ikārantasamāsapadato yovacanassa noādesadassanato kvaci adhipatiiccādīnaṃ ikārantasamāsapadānaṃ ‘‘adhipatino’’tiādināpi paccattopayogarūpāni icchitabbāni īkārantānaṃ daṇḍīsaddādīnaṃ ‘‘daṇḍino’’tiādīni paccattopayogasampadānasāmivacanarūpāni viya. Gahapatijānipatisaddādīnaṃ pana samāsapadānampi evarūpāni paccattopayogarūpāni na icchitabbāni ‘‘gahapatayo jānipatayo’’tiādinā nayena yathāpāvacanaṃ gahetabbarūpattā. Isi munisaddānaṃ panālapanaṭṭhāne ‘‘ise, muse’’ti rūpantarampi gahetabbaṃ ‘‘putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune’’ti dassanato.

သို့မဟုတ်လည်း ဤအရာတို့၌ အဓိပတိသဒ္ဒါ၏ 'adhipatiyā sattā' ဟူသော ပါဠိအတွေ့ကို ထောက်ထား၍ 'adhipatiyā' ဟူသော သတ္တမီရုပ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း 'asāre sāramatino' ဟူသော ပါဠိတော်၌ ဣကာရန္တသမာသပုဒ်မှ ယောဝိဘတ်ကို 'နော' အပြု တွေ့ရခြင်းကြောင့် အချို့သော 'adhipati' အစရှိသော ဣကာရန္တသမာသပုဒ်တို့၏ 'adhipatino' အစရှိသော ပစ္စတ္တနှင့် ဥပယောဂရုပ်တို့ကိုလည်း၊ ဤကာရန္တဖြစ်ကုန်သော 'daṇḍī' သဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ 'daṇḍino' အစရှိသော ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ သမ္ပဒါန်၊ သာမိဝိဘတ်ရုပ်တို့ကဲ့သို့ အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ ဂဟပတိ၊ ဇာနိပတိ သဒ္ဒါအစရှိသော သမာသပုဒ်တို့၏မူကား ဤသို့သော ပစ္စတ္တနှင့် ဥပယောဂရုပ်တို့ကို အလိုမရှိအပ်ကုန်၊ 'gahapatayo jānipatayo' အစရှိသော နည်းဖြင့် ပါဠိတော်နှင့်အညီ ယူအပ်သော ရုပ်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဣသိ၊ မုနိသဒ္ဒါတို့၏မူကား အာလပနအနက်၌ 'putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune' ဟူသော အတွေ့ကို ထောက်ထား၍ 'ise, muse' ဟူသော အခြားသောရုပ်ကိုလည်း ယူအပ်၏။


Ye panettha amhehi aggini ginisaddā vuttā, tatreke evaṃ vadanti ‘‘agginisaddo paccattekavacanabhāveyeva labbhati, na paccattabahuvacanabhāve upayogabhāvādīsu vā’’ti. Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ agginisaddo nāma natthi, ginisaddoyeva atthī’’ti vadanti. Keci ‘‘ginisaddo nāma natthi, agginisaddoyevatthī’’ti [Pg.245] vadanti. Sabbametaṃ na yujjati aggini ginisaddānamupalabbhanato, sabbāsupi vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatādassanato ca. Tathā hi suttanipāte kokālikasutte –

ဤကျမ်း၌ ငါတို့သည် အကြင် အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ သဒ္ဒါတို့ကို ပြောဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့နှင့် ပတ်သက်၍ အချို့သောသူတို့သည် 'အဂ္ဂိနိသဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တဧကဝုစ်အဖြစ်၌သာ ရအပ်၏၊ ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်အဖြစ်၌လည်းကောင်း၊ ဥပယောဂအဖြစ် စသည်တို့၌လည်းကောင်း မရအပ်' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့မူကား 'ပါဠိတော်၌ အဂ္ဂိနိသဒ္ဒါဟူ၍ မရှိ၊ ဂိနိသဒ္ဒါသာလျှင် ရှိ၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အချို့ကမူ 'ဂိနိသဒ္ဒါဟူ၍ မရှိ၊ အဂ္ဂိနိသဒ္ဒါသာလျှင် ရှိ၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ သဒ္ဒါတို့ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဝုစ်နှစ်ပါးလုံး၌လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်သည်ဖြစ်ကြောင်း တွေ့မြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း ဤပြောဆိုသမျှသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုစကားသည် ဟုတ်မှန်၏၊ သုတ္တနိပါတ် ကောကာလိကသုတ်၌ -


‘‘Na hi vaggu vadanti vadantā,Nābhijavanti na tāṇamupenti;

Aṅgāre santhate senti,Agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti

“စကားပြောဆိုကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် သာယာစွာ မပြောဆိုကြကုန်၊ အလျင်အမြန်လည်း မပြေးကြကုန်၊ ကိုးကွယ်ရာသို့လည်း မကပ်ရောက်ကြကုန်၊ ခင်းထားအပ်သော မီးကျီးခဲတို့၌ အိပ်ကြကုန်၏၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်လောင်နေသော မီးသို့ ဝင်ကြကုန်၏။” ဟု လာရှိ၏။


Imasmiṃ padese ‘‘aggini’’nti upayogavacanaṃ dissati. Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘agginiṃ sampajjalitanti samantatojālaṃ sabbadisāsu ca sampajjalitamaggi’’nti. Tatreva ca suttanipāte kokālikasutte –

ဤပါဠိတော်အရပ်၌ 'agginiṃ' ဟူသော ဥပယောဂဝိဘတ်သံကို တွေ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'agginiṃ sampajjalitanti ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ တောက်လောင်သော လျှံရှိသော၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံးတို့၌ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်လောင်နေသော မီးကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုသုတ္တနိပါတ် ကောကာလိကသုတ်၌ပင်လျှင် -


‘‘Atha lohamayaṃ pana kumbhiṃ,Agginisañjalitaṃ pavisanti;

Paccanti hi tāsu cirarattaṃ,Agginisamāsu samuplavāte’’ti

“ထိုမှတစ်ပါးလည်း (ငရဲသူတို့သည်) မီးဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်လောင်အပ်သော သံအိုးကင်းသို့ ဝင်ကြကုန်၏၊ မီးနှင့် တူကုန်သော၊ (ဆီဦးရေမြှုပ်ကဲ့သို့) ပေါ်လောပေါ်နေသော ထိုသံအိုးတို့၌ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကျက်ကြကုန်၏။” ဟု လာရှိ၏။


Imasmiṃ padese samāsavisayattā agginisañjalitanti agginīhi sañjalitanti attho labbhati, tathā agginisamāsūti agginīhi sadisāsūti atthopi. Evaṃ samāsavidhānamukhena ‘‘agginīhī’’ti karaṇavacanampi dissati.

ဤပါဠိတော်အရပ်၌ သမာသ်နယ်ပယ် ဖြစ်သောကြောင့် 'agginisañjalitaṃ' ဟူသည်မှာ 'မီးတို့ဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်လောင်အပ်သော' ဟူသော အနက်ကို ရ၏၊ ထို့အတူ 'agginisamāsu' ဟူသည်မှာ 'မီးတို့နှင့် တူကုန်သော' ဟူသော အနက်ကိုလည်း ရ၏။ ဤသို့ သမာသ်နည်းလမ်းအားဖြင့် 'agginīhi' ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်ကိုလည်း တွေ့ရ၏။


Ginisaddopi ca pāḷiyaṃ dissati. Tathā hi ‘‘tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī’’ti cūḷabodhicariyāyaṃ ginisaddo diṭṭho. Keci panettha sandhivasena akāralopaṃ saññogādissa ca gakārassa lopaṃ vadanti, tampi na yujjati tassā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmāti [Pg.246] yato kaṭṭhā. Ginīti aggī’’ti evaṃ ginisaddassa ulliṅgetvā vacanato. Tathā ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti imassa dhaniyasuttassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhitoti ābhato jālito vā. Ginīti aggī’’ti vacanato, tatheva ca ‘‘mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī’’ti imissā theragāthāya saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ginīti aggī’’ti vacanato. Yadi hi ginisaddo visuṃ na siyā, aṭṭhakathācariyā ‘‘jāyate ginī’’tiādīni ‘‘jāyate agginī’’tiādinā padacchedavasena atthaṃ vadeyyuṃ. Yasmā evaṃ na vadiṃsu, ‘‘ginīti aggī’’ti pana vadiṃsu, tena ñāyati ‘‘ginisaddopi visuṃ atthī’’ti. Ye ‘‘ginisaddo natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbameva sāsane ginisaddassupalabbhanato. Suttanipātaṭṭhakathāyañhi ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti pāṭhassa saṃvaṇṇanāyameva ‘‘tesu ṭhānesu aggini ‘ginī’ti vohariyatī’’ti tassa abhidhānantaraṃ vuttaṃ, tasmā mayamettha gāthāracanaṃ karissāma –

ဂိနိသဒ္ဒါသည်လည်း ပါဠိတော်၌ ထင်ရှားတွေ့ရ၏။ ထိုစကားသည် ဟုတ်မှန်၏၊ “ထိုထင်းကိုပင်လျှင် လောင်ကျွမ်းစေ၏၊ အကြင်ထင်းမှ ထိုမီးသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု စူဠဗောဓိစရိယ၌ ဂိနိသဒ္ဒါကို တွေ့မြင်အပ်၏။ အချို့သောသူတို့မူကား ဤနေရာ၌ သန္ဓိစပ်ခြင်းကြောင့် အကာရချေခြင်း၊ သံယုတ်၏အစဖြစ်သော ဂကာရချေခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုပါဠိတော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ “yasmā ဟူသည်မှာ အကြင်ထင်းမှ ဖြစ်၏၊ ginī ဟူသည်မှာ မီးဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ ဂိနိသဒ္ဒါကို သီးခြားထုတ်နုတ်၍ ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့် ထိုစကားသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ ထို့အတူ “channā kuṭi āhito ginī” ဟူသော ဤဓနိယသုတ်၏ အဋ္ဌကထာ၌ “āhito ဟူသည်မှာ ဆောင်ယူအပ်သော သို့မဟုတ် တောက်စေအပ်သော၊ ginī ဟူသည်မှာ မီးဖြစ်၏” ဟု ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနည်းတူစွာပင် “mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī” ဟူသော ဤထေရဂါထာ၏ အဖွင့်၌ “ginī ဟူသည်မှာ မီးဖြစ်၏” ဟု ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဂိနိသဒ္ဒါသည် သီးခြားမရှိခဲ့လျှင် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “jāyate ginī” စသည်တို့ကို “jāyate agginī” စသည်ဖြင့် ပုဒ်ဖြတ်နည်းအားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်ကုန်ရာ၏။ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ မမိန့်တော်မူမူ၍ “ginī ဟူသည်မှာ မီးဖြစ်၏” ဟုသာ မိန့်တော်မူကြကုန်၏၊ ထိုကြောင့် “ဂိနိသဒ္ဒါသည်လည်း သီးသန့်ရှိ၏” ဟု သိအပ်၏။ “ဂိနိသဒ္ဒါမရှိ” ဟု ပြောဆိုကုန်သောသူတို့၏ စကားကို မယူအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်၏၊ သာသနာတော်၌ ဂိနိသဒ္ဒါကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်တည်း။ သုတ္နိပါတ် အဋ္ဌကထာ၌ “channā kuṭi āhito ginī” ဟူသော ပါဌ်၏ အဖွင့်၌ပင်လျှင် “ထိုအရပ်တို့၌ အဂ္ဂိနိကို ‘ဂိနိ’ ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်၏” ဟု ထိုမီး၏ အခြားသောအမည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် ဤနေရာ၌ ဂါထာစီကုံးခြင်းကို ပြုအံ့ -


Videharaṭṭhamajjhamhi, yaṃ taṃ nāmena vissutaṃ;

Raṭṭhaṃ pabbataraṭṭhanti, dassaneyyaṃ manoramaṃ.

“ဝိဒေဟတိုင်း၏ အလယ်၌ ‘တောင်တန်းနိုင်ငံ (ပဗ္ဗတရဋ္ဌ)’ ဟု အမည်ဖြင့် ကျော်စောထင်ရှားသော၊ ကြည့်ရှုဖွယ်ရှိသော၊ မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော တိုင်းနိုင်ငံတစ်ခု ရှိ၏။”


Dhammakoṇḍavhayaṃ tattha, nagaraṃ atthi sobhanaṃ;

Tamhi ṭhāne manussānaṃ, bhāsā eva giniccayaṃ.

“ထိုတိုင်းနိုင်ငံ၌ ‘ဓမ္မကုဏ္ဍ’ အမည်ရှိသော တင့်တယ်လှပသော မြို့တစ်မြို့ ရှိ၏။ ထိုအရပ်ရှိ လူတို့၏ ဘာသာစကား၌ ဂိနိသဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းခြင်းရှိ၏။”


‘‘Gini ginī ginayo’’ti-ādinā pavade vidū;

Padamālaṃ yathā aggi-saddasseva sumedhaso.

“ပညာရှိသောသူသည် အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာကဲ့သို့ပင်၊ ‘gini, ginī, ginayo’ အစရှိသော နည်းဖြင့် ပဒမာလာကို ကောင်းစွာ ရွတ်ဆိုအပ်၏။”


Iti alābu lābusaddā viya aggini ginisaddāpi bhagavato pācane dissantīti veditabbā. Yathā pana agginisaddassa sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatā siddhā, tathā ginisaddassapi siddhāva hoti. Tasmātra –

ဤသို့လျှင် အလာဗု (ဘူးသီး)၊ လာဗု သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ သဒ္ဒါတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ပါဠိတော်၌ တွေ့ရကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ အဂ္ဂိနိသဒ္ဒါ၏ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဝုစ်နှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်သည်၏ အဖြစ်သည် ပြီးသကဲ့သို့၊ ဂိနိသဒ္ဒါ၏လည်း ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ဤပဒမာလာ၌ -


Aggini[Pg.247], agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Aggininā, agginismā, agginimhā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Agginismiṃ, agginimhi, agginīsu. Bho aggini, bhavanto agginī, bhavanto agginayo.

Aggini၊ agginī၊ agginayo။ Agginiṃ၊ agginī၊ agginayo။ Aggininā၊ agginīhi၊ agginībhi။ Agginissa၊ agginīnaṃ။ Aggininā၊ agginismā၊ agginimhā၊ agginīhi၊ agginībhi။ Agginissa၊ agginīnaṃ။ Agginismiṃ၊ agginimhi၊ agginīsu။ Bho aggini၊ bhavanto agginī၊ bhavanto agginayo။


‘‘Gini, ginī, ginayo. Giniṃ, ginī, ginayo, gininā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Iti pāḷinayānusārena aggini ginisaddānaṃ nāmikapadamālā yojitā. Atha vā yathā sakkaṭabhāsāyaṃ satva paddhasvāminīti saññogavasena vuttānaṃ saddānaṃ māgadhabhāsaṃ patvā sattavapadumasuvāminīti nissaññogavasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘tvañca uttamasattavo’’tiādinā, tathā sakkaṭabhāsāyaṃ agnīti saññogavasena vuttassa māgadhabhāsaṃ patvā ‘‘agginī’’ti saññoganakāravasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’tiādikā. Yathā ca veyyākaraṇehi sakkaṭabhāsābhūto agnisaddo sabbāsu vibhattīsu tīsu vacanesu yojiyati, tathā māgadhabhāsābhūto agginisaddopi sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbova hoti, tasmā so idhamhehi yojiyati, ginisaddopi agginisaddena samānatthattā, īsakañca sarūpattā tatheva yojiyatīti daṭṭhabbaṃ.

“Gini၊ ginī၊ ginayo။ Giniṃ၊ ginī၊ ginayo၊ gininā” အစရှိသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပါဠိတော်နည်းလမ်းနှင့်အညီ အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်အပ်ပြီးပြီ။ သို့မဟုတ်လည်း သက္ကတဘာသာ၌ ‘sattva’, ‘padma’, ‘svāminī’ ဟု သံယုတ်အားဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါတို့သည် မာဂဓဘာသာသို့ ရောက်သောအခါ သံယုတ်ကင်းသောအားဖြင့် ‘satta’, ‘paduma’, ‘suvāminī’ ဟု ရွတ်ဆိုအပ်သော ပါဠိကို ‘tvañca uttamasattavo’ အစရှိသည်ဖြင့် တွေ့ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သက္ကတဘာသာ၌ ‘agni’ ဟု သံယုတ်အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော သဒ္ဒါသည် မာဂဓဘာသာသို့ ရောက်သောအခါ သံယုတ်မရှိဘဲ ရွတ်ဆိုအပ်သော ‘aggini’ ဟူသော ပါဠိကို ‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisanti’ အစရှိသည်ဖြင့် တွေ့ရ၏။ သဒ္ဒါဆရာတို့သည် သက္ကတဘာသာဖြစ်သော ‘agni’ သဒ္ဒါကို ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝုစ်သုံးပါးဖြင့် ယှဉ်အပ်သကဲ့သို့၊ မာဂဓဘာသာဖြစ်သော ‘aggini’ သဒ္ဒါကိုလည်း ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဝုစ်နှစ်ပါးဖြင့် ယှဉ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါကို ဤကျမ်း၌ ငါတို့သည် ယှဉ်ပြအပ်၏၊ ဂိနိသဒ္ဒါသည်လည်း အဂ္ဂိနိသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနည်းငယ် သဏ္ဌာန်တူသည်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထို့အတူပင် ယှဉ်အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Ettha siyā – yadi agginisaddo sabbesu vibhattivacanesu yojetabbo, atha kasmā kaccāyane ‘‘aggissinī’’ti lakkhaṇena simhi pare aggisaddantassa iniādeso dassitoti? Saccaṃ, yathā navakkhattuṃ ṭhapetvā katekasesassa dasasaddassa yovacanamhi navādesaṃ katvā yovacanassa utiādesaṃ kasmā ‘‘navutī’’ti rūpe nipphanne puna ‘‘navutī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato naṃvacanaṃ katvā ‘‘navutīna’’nti rūpaṃ nipphāditaṃ[Pg.248]. Itthiliṅge pana nādiekavacanāni katvā tesaṃ yāādesaṃ katvā ‘‘navutiyā’’ti rūpaṃ nipphāditaṃ. Tathā hi ‘‘channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ navutiyā haṃsasahassehi parivuto’’tiādīni payogāni dissanti. Tathā simhi aggisaddantassa iniādesakaraṇavasena ‘‘agginī’’ti rūpe nipphannepi puna ‘‘agginī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato yoaṃnādayo vibhattiyo katvā ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’tiādīni kathaṃ na nipphajjissantīti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ.

ဤ၌ စောဒနာရန် ရှိသည် - အကယ်၍ 'အဂ္ဂိ'သဒ္ဒါကို ဝိဘတ်ဝုစ်အားလုံးတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ကစ္စည်းကျမ်း၌ 'အဂ္ဂိဿိနိ'ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်နောင်ရှိသော် အဂ္ဂိသဒ္ဒါအဆုံးအား 'ဣနိ'အမိန့်ပြုခြင်းကို ပြသနည်း? အဖြေမှာ - မှန်ပေသည်၊ ဥပမာအားဖြင့် 'ကိုးကြိမ်' ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော 'ဒသ'သဒ္ဒါကို ယောဝိဘတ်၌ 'နဝ'အမိန့်ပြုပြီး ယောဝိဘတ်ကို 'ဥတိ'အမိန့်ပြုသဖြင့် 'နဝုတိ' ဟူသော ရုပ်ပြီးပြီးနောက် တစ်ဖန် 'နဝုတိ'ပကတိကို ထား၍ ထိုမှ နံဝိဘတ်ပြုကာ 'နဝုတီနံ' ဟူသော ရုပ်ကို ပြီးစေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်၌မူ နာစသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့ကို ပြု၍ ၎င်းတို့အား 'ယာ'အမိန့်ပြုကာ 'နဝုတိယာ' ဟူသော ရုပ်ကို ပြီးစေသကဲ့သို့လည်းကောင်း (ပြီးစေအပ်၏)။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း 'ဆန္နဝုတီနံ ပါသဏ္ဍာနံ ဓမ္မာနံ ပဝရံ ယဒိဒံ သုဂတဝိနယံ'၊ 'နဝုတိယာ ဟံသသဟဿေဟိ ပရိဝုတော' စသော သုံးစွဲပုံတို့ကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့အတူ သိဝိဘတ်၌ အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၏အဆုံးကို 'ဣနိ'အမိန့်ပြုခြင်းအားဖြင့် 'အဂ္ဂိနီ' ဟူသော ရုပ်ပြီးသော်လည်း တစ်ဖန် 'အဂ္ဂိနီ'ပကတိကို ထား၍ ထိုမှ ယော၊ အံ၊ နာ စသော ဝိဘတ်တို့ကို ပြုကာ 'အဂ္ဂိနိ၊ အဂ္ဂိနီ၊ အဂ္ဂိနယော။ အဂ္ဂိနိံ၊ အဂ္ဂိနီ၊ အဂ္ဂိနယော။ အဂ္ဂိနိနာ' စသည်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပြီးနိုင်ကုန်အံ့နည်းဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ချအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ ikārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဣကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ် နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်၏။


Ikārantatāpakatikaṃ ikārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဣကာရန္တပကတိရှိသော ဣကာရန္တပုလ္လိင် ပြီးပြီ။


Idāni bhāvī iccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.

ယခုအခါ ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ 'ဘာဝီ' ဟူသော ပကတိရုပ်နှင့် ၎င်းနှင့်တူကုန်သော အခြားသောသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝေဖန်ခြင်းကို ပြဆိုပါအံ့။


Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu. Bho daṇḍi, bho daṇḍī, bhavanto daṇḍino. Yamakamahātheramataṃ.

ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိနော။ ဒဏ္ဍိံ၊ ဒဏ္ဍီ၊ ဒဏ္ဍိနော။ ဒဏ္ဍิနာ၊ ဒဏ္ဍီဟိ၊ ဒဏ္ဍီဘိ။ ဒဏ္ဍိဿ၊ ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍီနံ။ ဒဏ္ဍิနာ၊ ဒဏ္ဍီဟိ၊ ဒဏ္ဍီဘိ။ ဒဏ္ဍိဿ၊ ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍီနံ။ ဒဏ္ဍိသ္မိံ၊ ဒဏ္ဍိမှိ၊ ဒဏ္ဍီသု။ ဘော ဒဏ္ဍိ၊ ဘော ဒဏ္ဍီ၊ ဘဝန္တော ဒဏ္ဍိနော။ ဤကား ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


Ettha kiñcāpi ‘‘daṇḍina’’nti upayogekavacanañca ‘‘daṇḍismā, daṇḍimhā’’ti nissakkavacanañca ‘‘daṇḍinī’’ti bhummekavacanañca nāgataṃ, tathāpi tattha tattha taṃsadisassa payogassa dassanato gahetabbameva.

ဤ၌ 'ဒဏ္ဍိနံ' ဟူသော ဒုတိယာဧကဝုစ်ဝိဘတ်၊ 'ဒဏ္ဍိသ္မာ၊ ဒဏ္ဍိမှာ' ဟူသော ပဉ္စမီဧကဝုစ်ဝိဘတ်၊ 'ဒဏ္ဍိနီ' ဟူသော သတ္တမီဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့သည် မလာသော်လည်း၊ သို့သော်လည်း ထိုထိုအရပ်၌ ထိုနှင့်တူသော အသုံးအနှုန်းကို ပြဆိုခြင်းကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။


‘‘Bhaṇa [Pg.249] samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ;

Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti

'အချင်း... ခွင့်ပြုအပ်သည်ဖြစ်၍ အကျိုးစီးပွားနှင့် တရားစကား အလုံးစုံကို ပြောကြားလော့။ ပညာရှိကုန်သော တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ငယ်ရွယ်သော ငှက်တို့သည် ရှိကြကုန်၏' ဟူ၍


Pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī’’iti paccattabahuvacanassa dassanato pana ‘‘daṇḍī’’iti paccattopayogabahuvacanāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

ပါဠိတော်၌ 'ပက္ခီ' ဟူ၍ ပထမာဗဟုဝုစ်ကို ပြဆိုခြင်းကြောင့် 'ဒဏ္ဍီ' ဟူသော ပထမာ၊ ဒုတိယာ ဗဟုဝုစ်တို့ကို ပြဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Bhāvī, bhāvī, bhāvino. Bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino. Bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. Bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. (Bhāvini) bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu. Bho bhāvi, bho bhāvī, bhavanto bhāvino.

ဘာဝီ၊ ဘာဝီ၊ ဘာဝိနော။ ဘာဝိံ၊ ဘာဝိနံ၊ ဘာဝီ၊ ဘာဝိနော။ ဘာဝိနာ၊ ဘာဝီဟိ၊ ဘာဝီဘိ။ ဘာဝိဿ၊ ဘာဝိနော၊ ဘာဝီနံ။ ဘာဝိနာ၊ ဘာဝိသ္မာ၊ ဘာဝိမှာ၊ ဘာဝီဟိ၊ ဘာဝီဘိ။ ဘာဝိဿ၊ ဘာဝိနော၊ ဘာဝီနံ။ (ဘာဝိနိ) ဘာဝိသ္မိံ၊ ဘာဝိမှိ၊ ဘာဝီသု။ ဘော ဘာဝိ၊ ဘော ဘာဝီ၊ ဘဝန္တော ဘာဝိနော။


Evaṃ vibhāvī sambhāvī, paribhāvī dhajī gaṇī;

Sukhī rogī sasī kuṭṭhī, makuṭī kusalī balī.

ထို့အတူ ဝိဘာဝီ၊ သမ္ဘာဝီ၊ ပရိဘာဝီ၊ ဓဇီ၊ ဂဏီ၊ သုခီ၊ ရောဂီ၊ သသီ၊ ကုဋ္ဌီ၊ မကုဋီ၊ ကုသလီ၊ ဗလီ။


Jaṭī yogī karī yānī, tomarī musalī phalī;

Dantī mantī sudhī medhī, bhāgī bhogī nakhī sikhī.

ဇဋီ၊ ယောဂီ၊ ကရီ၊ ယာနီ၊ တောမရီ၊ မုသလီ၊ ဖလီ၊ ဒန္တီ၊ မန္တီ၊ သုဓီ၊ မေဓီ၊ ဘာဂီ၊ ဘောဂီ၊ นခီ၊ သိခီ။


Dhammī saṅghī ñāṇī atthī, hatthī cakkhī pakkhī dāṭhī;

Raṭṭhī chattī mālī cammī, cārī cāgī kāmī sāmī.

ဓမ္မီ၊ သံဃီ၊ ဉာဏီ၊ အတ္ထီ၊ ဟတ္ထီ၊ စက္ခီ၊ ပက္ခီ၊ ဒါဌီ၊ ရဋ္ဌီ၊ ဆတ္တီ၊ မာလီ၊ စမ္မီ၊ စာရီ၊ စာဂီ၊ ကာမီ၊ သာမီ။


Mallakārī pāpakārī, sattughātī dīghajīvī;

Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.

မလ္လကာရီ၊ ပါပကာရီ၊ သတ္တုဃာတီ၊ ဒီဃဇီဝီ၊ ဓမ္မဝါဒီ၊ သီဟနာဒီ၊ ဘူမိသာယီ၊ သီဃယာယီ။


Vajjadassī ca pāṇī ca, yasassiccādayopi ca;

Etesaṃ koci bhedo tu, ekadesena vuccate.

ဝဇ္ဇဒဿီ၊ ပါဏီ၊ ယသဿီ စသည်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အထူးအပြား အချို့ကိုမူကား တစိတ်တဒေသအားဖြင့် ပြဆိုအပ်အံ့။


Īkārantapulliṅgapadesu hi ‘‘vajjadassī, pāṇī’’iccevamādīnaṃ upayogabhummavacanaṭṭhāne ‘‘vajjadassinaṃ, pāṇine’’tiādīnipi rūpāni bhavanti. Ettha ca –

ဤကာရန္တပုလ္လိင်ပုဒ်တို့၌ 'ဝဇ္ဇဒဿီ၊ ပါဏီ' စသည်တို့၏ ဒုတိယာဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ 'ဝဇ္ဇဒဿိနံ၊ ပါဏိနေ' စသော ရုပ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌လည်း -


‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine.

'အပြစ်ကို ပြသတတ်သော ပညာရှိကို ရွှေအိုးမြှုပ်ထားရာအရပ်ကို ပြောပြသူကဲ့သို့ မြင်ရာ၏။ ထို့အတူ အိုခြင်းနှင့် သေခြင်းတို့သည် သတ္တဝါတို့အား လွှမ်းမိုးကုန်၏'


Samupagacchati [Pg.250] sasini gaganatalaṃ.

'လသည် ကောင်းကင်ပြင်သို့ ဆိုက်ရောက်လာ၏'


Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;

Ucchinno saha raṭṭhena, majjhāraññaṃ tadā ahu.

'မဇ္ဈမင်းသည် အကျော်အစောရှိသော မာတင်္ဂရသေ့အပေါ်၌ စိတ်ပြစ်မှားသဖြင့် နိုင်ငံနှင့်တကွ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေ၏၊ ထိုအခါ၌ တောမဲဇ္ဇဖြစ်လေ၏'


Susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino’’ti

'ရန်ရှိသူတို့၌ ရန်မရှိဘဲ ငါတို့သည် အလွန်ချမ်းသာစွာ နေကြကုန်အံ့' ဟူ၍


Evamādayo payogā veditabbā, ayaṃ nayo daṇḍīpadādīsupi labbhateva samānagatikattā daṇḍīpadādīnaṃ vajjadassīpadādīhi. Tasmā upayogaṭṭhāne ‘‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’’ti yojetabbaṃ. Bhummaṭṭhāne ‘‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesū’’ti yojetabbaṃ. Esa nayo gāmaṇī senānīiccādīni vajjetvā yathārahaṃ īkārantapulliṅgesu netabbo.

ဤသို့စသော အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းသည် 'ဒဏ္ဍီ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ရအပ်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ဒဏ္ဍီ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် 'ဝဇ္ဇဒဿီ' အစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယာ (ဥပယောဂ) နေရာ၌ 'ဒဏ္ဍိံ၊ ဒဏ္ဍိနံ၊ ဒဏ္ဍိနော၊ ဒဏ္ဍိနေ' ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သတ္တမီ (ဘုမ္မ) နေရာ၌ 'ဒဏ္ဍိသ္မိံ၊ ဒဏ္ဍိမှိ၊ ဒဏ္ဍိနိ၊ ဒဏ္ဍိနေ၊ ဒဏ္ဍီသု၊ ဒဏ္ဍိနေသု' ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းကို 'ဂါမဏီ၊ သေနာနီ' အစရှိသည်တို့ကို ဖယ်ချန်၍ ဣကာရန္တပုလ္လိင်တို့၌ သင့်လျော်သလို ယူအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ īkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဤကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ် နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်၏။


Īkārantatāpakatikaṃ īkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဤကာရန္တပကတိရှိသော ဤကာရန္တပုလ္လိင် ပြီးပြီ။


Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantapulliṅgānaṃ appasiddhattā aññesaṃ ukārantapulliṅgānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ pūressāma. Katamāni tāni? ‘‘Bhikkhu hetu setu ketu rāhu bhāṇu khāṇu saṅku ucchu veḷu maccu jantu sindhu bandhu ruru neru sattu babbu paṭu bindu garu’’iccādīni.

ယခုအခါ ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ဥကာရန္တပုလ္လိင်တို့တွင် ထို (သဒ္ဒါ) တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အခြားသော ဥကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပကတိရုပ် နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဖြည့်စွက်ပါအံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် အဘယ်နည်း? 'ဘိက္ခု၊ ဟေတု၊ သေတု၊ ကေတု၊ ရာဟု၊ ဘာဏု၊ ခါဏု၊ သင်္ဂု၊ ဥစ္ခု၊ ဝေဠု၊ မစ္စု၊ ဇန္တု၊ သိန္ဓု၊ ဗန္ဓု၊ ရုရု၊ နေရု၊ သတ္တု၊ ဗဗ္ဗု၊ ပဋု၊ ဗိန္ဒု၊ ဂရု' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo. Bhikkhuādīni aññāni ca taṃsadisāni evaṃ ñeyyāni.

ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခူ၊ ဘိက္ခဝေါ။ ဘိက္ခုံ၊ ဘိက္ခူ၊ ဘိက္ခဝေါ။ ဘိက္ခုနာ၊ ဘိက္ခူဟိ၊ ဘိက္ခူဘိ။ ဘိက္ခုဿ၊ ဘိက္ခုနော၊ ဘိက္ခူနံ။ ဘိက္ခုနာ၊ ဘိက္ခုသ္မာ၊ ဘိက္ခုမှာ၊ ဘိက္ခူဟိ၊ ဘိက္ခူဘ比။ ဘိက္ခုဿ၊ ဘိက္ခုနော၊ ဘိက္ခူနံ။ ဘိက္ခုသ္မိံ၊ ဘိက္ခုမှိ၊ ဘိက္ခူသု။ ဘော ဘိက္ခု၊ ဘဝန္တော ဘိက္ခူ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခဝေါ။ ဘိက္ခုအစရှိသော အခြားသော ထိုနှင့်တူသောသဒ္ဒါတို့ကို ဤသို့ သိအပ်ကုန်၏။


Ayampi [Pg.251] panettha viseso ñeyyo – hetu, hetū, hetuyo, hetavo. Hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo. Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ဤ၌လည်း ဤသို့သော ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏ - ဟေတု၊ ဟေတူ၊ ဟေတုယော၊ ဟေတဝေါ။ ဟေတုံ၊ ဟေတူ၊ ဟေတုယော၊ ဟေတဝေါ။ ဘော ဟေတု၊ ဘဝန္တော ဟေတူ၊ ဟေတဝေ၊ ဟေတဝေါ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။


Atha vā ‘‘hetuyā’’tiādīnaṃ dassanato ‘‘dhenuyā’’ti itthiliṅgarūpena sadisaṃ ‘‘hetuyā’’ti pulliṅgarūpampi sattamīṭhāne icchitabbaṃ. Kānici hi pulliṅgarūpāni kehici itthiliṅgarūpehi sadisāni bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā’’ti evaṃ nayadassanena ‘‘hetuyā tīṇi. Adhipatiyā satta. Uṭṭhehi katte’’tiādīsu liṅgavipallāsacintā na uppādetabbā.

သို့မဟုတ်လည်းကောင်း၊ ‘ဟေတုယာ’ ဟူသော ဝုစ် (ပြောဆိုချက်) ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့် ‘ဓေနုယာ’ ဟူသော ဣတ္ထိလိင်ရုပ်နှင့် တူသော ‘ဟေတုယာ’ ဟူသော ပုလ္လိင်ရုပ်ကိုလည်း သတ္တမီနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အချို့သော ပုလ္လိင်ရုပ်များသည် အချို့သော ဣတ္ထိလိင်ရုပ်များနှင့် တူညီကြကုန်၏။ ထိုအရာသည် အဘယ်သို့နည်း? “ဥဋ္ဌေဟိ ကတ္တေ တရမာနော။ ဧဟိ ဗာလေခမာပေဟိ၊ ကုသရာဇံ မဟဗ္ဗလံ။ ဘာတရာ မာတရာ အဓိပတိယာ ရတ္တိယာ ဟေတုယော ဓေနုယော မတျာ ပေတျာ” ဟူ၍ ဤသို့သော နည်းနာလမ်းညွှန်ချက်အားဖြင့် ‘ဟေတုယာ တီဏိ၊ အဓိပတိယာ သတ္တ၊ ဥဋ္ဌေဟိ ကတ္တေ’ စသည်တို့၌ လိင်ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုဟု တွေးတောခြင်းကို မဖြစ်စေအပ်။


Jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Bho jantu, bhavanto jantū, jantave jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ဇန္တု၊ ဇန္တူ၊ ဇန္တုယော၊ ဇန္တုနော၊ ဇန္တဝေါ။ ဇန္တုံ၊ ဇန္တူ၊ ဇန္တုယော၊ ဇန္တုနော၊ ဇန္တဝေါ။ ဘော ဇန္တု၊ ဘဝန္တော ဇန္တူ၊ ဇန္တဝေ၊ ဇန္တဝေါ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။


Garu, garū, garavo, garuno. Garuṃ, garū, garavo, garuno. Bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Ettha pana ‘‘bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā’’tipāḷinidassanaṃ. Tatra ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ cuṇṇiyapadesveva dissati, na gāthāsu. ‘‘Bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva dissati, na cuṇṇiyapadesu, apica ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayeyeva dissati, na asandhivisaye, buddhassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayepi asandhivisayepi dissati. ‘‘Bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ gāthāsu ca dissati[Pg.252], cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva dissati. Sāvakassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ na dissatīti ayaṃ dvinnaṃ viseso daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’tiādīsu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ cuṇṇiyapadesveva diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, yācanti pañjalīkatā’’tiādīsu ‘‘bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva diṭṭhaṃ. ‘‘Āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhave’’ti evamādīsu sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayeyeva ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhū āmantesi sotukāmattha bhikkhave’’ti ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādīsu pana buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayāvisayesu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo’’ti ‘‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’’ti evamādīsu buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu ‘‘bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ gāthāsu ca diṭṭhaṃ, cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva diṭṭhaṃ. Iccevaṃ –

ဂရု၊ ဂရူ၊ ဂရဝေါ၊ ဂရုနော။ ဂရုံ၊ ဂရူ၊ ဂရဝေါ၊ ဂရုနော။ ဘော ဂရု၊ ဘဝန္တော ဂရူ၊ ဂရဝေါ၊ ဂရုနော။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤ၌မူကား “ဘတ္တု စ ဂရုနော သဗ္ဗေ၊ ပဋိပူဇေတိ ပဏ္ဍိတာ” ဟူသော ပါဠိသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော အာလပနပုဒ်ကို စုဏ္ဏိယပုဒ် (စကားပြေ) တို့၌သာ တွေ့ရ၏၊ ဂါထာတို့၌ မတွေ့ရ။ ‘ဘိက္ခဝေါ’ ဟူသော ပစ္စတ္တပုဒ် (ပထမာဝိဘတ်ပုဒ်) ကို ဂါထာတို့၌သာ တွေ့ရ၏၊ စုဏ္ဏိယပုဒ်တို့၌ မတွေ့ရ။ ထို့ပြင် ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော အာလပနပုဒ်ကို သာဝက၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိ၌ သန္ဓိရှိရာအရပ် (သန္ဓိဝိသယ) ၌သာ တွေ့ရ၏၊ သန္ဓိမရှိရာအရပ်၌ မတွေ့ရ။ မြတ်စွာဘုရား၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိ၌မူကား သန္ဓိဝိသယ၌လည်းကောင်း၊ သန္ဓိမရှိရာအရပ်၌လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ‘ဘိက္ခဝေါ’ ဟူသော အာလပနပုဒ်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိ၌ ဂါထာတို့၌လည်းကောင်း၊ စုဏ္ဏိယပုဒ်တို့၌ သန္ဓိရှိရာအရပ်၌သာလည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ သာဝက၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိ၌မူကား ထိုပုဒ်ကို မတွေ့ရဟု ဤနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏ - “ဧဝဉ္စ ပန ဘိက္ခဝေ ဣမံ သိက္ခာပဒံ ဥဒ္ဒိသေယျာထ” စသည်တို့၌ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို စုဏ္ဏိယပုဒ်တို့၌သာ တွေ့ရ၏။ “ဘိက္ခဝေါ တိသတာ ဣမေ၊ ယာစန္တိ ပဉ္ဇလီkတာ” စသည်တို့၌ ‘ဘိက္ခဝေါ’ ဟူသော ပစ္စတ္တပုဒ်ကို ဂါထာတို့၌သာ တွေ့ရ၏။ “အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ အာဝုသော ဘိက္ခဝေ” စသည်ဖြင့် သာဝက၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိတို့၌ သန္ဓိရှိရာအရပ်၌သာ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ “ဘိက္ခု အာမန္တေသိ သောတုကာမတ္ထ ဘိက္ခဝေ”၊ “ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခူ” စသည်တို့၌မူကား မြတ်စွာဘုရား၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိတို့၌ သန္ဓိရှိရာအရပ်နှင့် သန္ဓိမရှိရာအရပ် နှစ်မျိုးလုံး၌ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို တွေ့ရ၏။ “အရညေ ရုက္ခမူလေ ဝါ၊ သုညာဂါရေဝ ဘိက္ခဝေါ”၊ “တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ဘိက္ခဝေါ” စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ပါဠိတို့၌ ‘ဘိက္ခဝေါ’ ဟူသော အာလပနပုဒ်ကို ဂါထာတို့၌လည်းကောင်း၊ စုဏ္ဏိယပုဒ်တို့၌ သန္ဓိရှိရာအရပ်၌သာလည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် -


Cuṇṇiyeva pade diṭṭhaṃ, ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ dvidhā;

Yato pavattate sandhi-visayāvisayesu taṃ.

‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ပုဒ်ကို စုဏ္ဏိယပုဒ်၌သာ တွေ့ရ၏။ ထိုပုဒ်သည် သန္ဓိရှိရာအရပ်နှင့် သန္ဓိမရှိရာအရပ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။


‘‘Bhikkhavo’’ti padaṃ diṭṭhaṃ, gāthāyañceva cuṇṇiye;

Padasmimpi ca sandhissa, visayevāti niddiseti.

‘ဘိက္ခဝေါ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဂါထာ၌လည်းကောင်း၊ စုဏ္ဏိယပုဒ်၌လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ စုဏ္ဏိယပုဒ်၌မူကား သန္ဓိရှိရာအရပ်၌သာ ဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ ukārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဥကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော နာမ်ပုဒ်မာလာခွဲခြားခြင်း ဖြစ်၏။


Ukārantatāpakatikaṃ ukārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဥကာရန္တအဖြစ်လျှင် ပကတိရှိသော ဥကာရန္တပုလ္လိင် ပြီးဆုံးပါပြီ။


Idāni pana sayambhūiccetassa pakatirūpassa taṃsadisānañca nāmikapadamālaṃ kathayāma –

ယခုမူကား ‘သယမ္ဘူ’ ဟူသော ဤပကတိရုပ်နှင့် ထိုရုပ်နှင့်တူသော ရုပ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဟောကြားပေအံ့ -


Sayambhū[Pg.253], sayambhū, sayambhuvo. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhunā, sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Bho sayambhu, bho sayambhū, bhavanto sayambhū, sayambhuvo. Evaṃ pabhū abhibhūvibhū iccādīnipi.

သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘုဝေါ။ သယမ္ဘုံ၊ သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘုဝေါ။ သယမ္ဘုနာ၊ သယမ္ဘူဟိ၊ သယမ္ဘူဘိ။ သယမ္ဘုဿ၊ သယမ္ဘုနော၊ သယမ္ဘူနံ။ သယမ္ဘုနာ၊ သယမ္ဘုသ္မာ၊ သယမ္ဘုမှာ၊ သယမ္ဘူဟိ၊ သယမ္ဘူဘိ။ သယမ္ဘုဿ၊ သယမ္ဘုနော၊ သယမ္ဘူနံ။ သယမ္ဘုသ္မိံ၊ သယမ္ဘုမှိ၊ သယမ္ဘူသု။ ဘော သယမ္ဘု၊ ဘော သယမ္ဘူ၊ ဘဝန္တော သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘုဝေါ။ ဤနည်းတူ ‘ပဘူ၊ အဘိဘူ၊ ဝိဘူ’ စသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Sabbaññū, sabbaññū, sabbaññuno. Sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno. Bho sabbaññu, bhavanto sabbaññū, sabbaññuno, sesāsu vibhattīsu padāni bhikkhusadisāni bhavanti, evaṃ vidū viññū kataññū maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū vadaññū avadaññū iccādīni.

သဗ္ဗညူ၊ သဗ္ဗညူ၊ သဗ္ဗညုနော။ သဗ္ဗညုံ၊ သဗ္ဗညူ၊ သဗ္ဗညုနော။ ဘော သဗ္ဗညု၊ ဘဝန္တော သဗ္ဗညူ၊ သဗ္ဗညုနော။ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ပုဒ်တို့သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။ ဤနည်းတူ ‘ဝိဒူ၊ ဝိညူ၊ ကတညူ၊ မဂ္ဂညူ၊ ဓမ္မညူ၊ အတ္ထညူ၊ ကာလညူ၊ ရတ္တညူ၊ မတ္တညူ၊ ဝဒညူ၊ အဝဒညူ’ စသည်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Tatra ‘‘ye ca laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā’’ti ettha ‘‘vadaññū’’ti paccattabahuvacanassa dassanato sayambhū sabbaññū iccādīnampi paccattopayogabahuvacanattaṃ gahetabbaṃ. Apica ‘‘vidū, viññū’’tiādīsu ‘‘paracittavidunī’’ti itthiliṅgadassanato itthiliṅge vattabbe ‘‘vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā’’ti itthinayena padamālā kātabbā. Tathā ‘‘viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti ettha ‘‘viññū’’ti itthiliṅgadassanato ‘‘kodhanā akataññū ca, pisuṇā mittabhedikā’’ti ettha ca ‘‘akataññū’’ti itthiliṅgadassanatopi ‘‘viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā’’ti ca ‘‘kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyāti ca jambūnayena padamālā kātabbā. Evaṃ ‘‘maggaññū, dhammaññū’’iccādīsupi. ‘‘Sayambhū’’ti pade pana [Pg.254] ‘‘sayambhu ñāṇaṃ gotrabhu citta’’nti dassanato napuṃsakaliṅgatte vattabbe ‘‘sayambhu, sayambhū, sayambhūni. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhūnī’’ti napuṃsake āyunayopi gahetabbo. Esa nayo sesesupi yathārahaṃ gahetabbo.

ထိုစကား၌ “ယေ စ လဒ္ဓါ မနုဿတ္တံ၊ ဝဒညူ ဝီတမစ္ဆရာ” ဟူသော ဂါထာ၌ ‘ဝဒညူ’ ဟူသော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ် (ပထမာဗဟုဝုစ်) ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့် သယမ္ဘူ၊ သဗ္ဗညူ စသည်တို့အားလည်း ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ (ပထမာ၊ ဒုတိယာ) ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ယူအပ်၏။ ထို့ပြင် ‘ဝိဒူ၊ ဝိညူ’ စသည်တို့၌ “ပရစိတ္တဝိဒုနီ” ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်ရုပ်ကို တွေ့ရှိရသောကြောင့် ဣတ္ထိလိင်၌ သုံးနှုန်းအပ်လတ်သော် ‘ဝိဒုနီ၊ ဝိဒုနီ၊ ဝိဒုနိယော။ ဝိဒုနိံ၊ ဝိဒုနီ၊ ဝိဒုနိယော။ ဝိဒုနိယာ’ ဟူ၍ ဣတ္ထိသဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း ပုဒ်မာလာကို ပြုအပ်၏။ ထို့အတူ “ဝိညူ ပဋိဗလာ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတံ ဒုဋ္ဌုလ္လာဒုဋ္ဌုလ္လံ အာဇာနိတုံ” ဟူသော နေရာ၌ ‘ဝိညူ’ ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ် တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ “ကောဓနာ အကတညူ စ၊ ပိသုဏာ မိတ္တဘေဒိကာ” ဟူသော နေရာ၌ ‘အကတညူ’ ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ် တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဝိညူ၊ ဝိညူ၊ ဝိညုယော။ ဝိညုံ၊ ဝိညူ၊ ဝိညုယော။ ဝိညုယာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ကတညူ၊ ကတညူ၊ ကတညုယော။ ကတညုံ၊ ကတညူ၊ ကတညုယော၊ ကတညုယာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဇမ္ဗူသဒ္ဒါ၏နည်းလမ်း (ဇမ္ဗူနယ) အားဖြင့် ပုဒ်မာလာကို ပြုအပ်၏။ ဤနည်းတူ ‘မဂ္ဂညူ၊ ဓမ္မညူ’ စသည်တို့၌လည်း ပြုအပ်၏။ ‘သယမ္ဘူ’ ဟူသော ပုဒ်၌မူကား “သယမ္ဘု ဉာဏံ ဂေါတြဘု စိတ္တံ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းကြောင့် နပုံသကလိင်အဖြစ် သုံးနှုန်းအပ်လတ်သော် ‘သယမ္ဘု၊ သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘူနိ။ သယမ္ဘုံ၊ သယမ္ဘူ၊ သယမ္ဘူနိ’ ဟူ၍ နပုံသကလိင်၌ အာယုသဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းကိုလည်း ယူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို ကြွင်းသော သဒ္ဒါတို့၌လည်း လျောက်ပတ်သလို ယူအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ ūkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဦကာရန္တပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော နာမ်ပုဒ်မာလာခွဲခြားခြင်း ဖြစ်၏။


Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဦကာရန္တအဖြစ်လျှင် ပကတိရှိသော ဦကာရန္တပုလ္လိင် ပြီးဆုံးပါပြီ။


Iti sabbathāpi pulliṅgānaṃ pakatirūpassa

ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော နည်းတို့ဖြင့် ပုလ္လိင်တို့၏ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော -


Nāmikapadamālāvibhāgo samatto.

နာမ်ပုဒ်မာလာခွဲခြားခြင်းသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။


Yasmā panāyaṃ samattopi pāvacanādīsu yaṃ yaṃ ṭhānaṃ sotūnaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ dissati, tattha tattha sotūnamanuggahāya codanāsodhanāvasena saṃsayaṃ samugghāṭetvā puna vattabbo hoti, tasmā kiñci padesamettha kathayāma.

သို့သော်လည်း ဤကျမ်းသည် ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သော်လည်း ပိဋကတ်တော် စသည်တို့၌ နာယူသူတို့ တွေဝေတတ်သော ထိုထိုနေရာကို တွေ့ရသဖြင့်၊ ထိုထိုနေရာ၌ နာယူသူတို့အား ချီးမြှောက်စိမ့်သောငှာ စောဒနာသန့်ရှင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် သံသယကို ပယ်ဖျောက်၍ တစ်ဖန် ဟောကြားအပ်သဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အနည်းငယ်သော အပိုင်းကဏ္ဍကို ပြောကြားပါအံ့။


Yaṃ kira bho pāḷiyaṃ ‘‘saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti ca rūpaṃ ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpamiva vuttaṃ, taṃ tathā avatvā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ‘‘brahmacārino’’icceva vattabbanti? Saccaṃ, tattha ‘‘brahmaṃ caratīti brahmacāri yathā munātīti munī’’ti evaṃ ikārantavasena icchitattā. ‘‘Munayo aggayo’’ti rūpāni viya ‘‘brahmacārayo’’ti rūpaṃ bhavati. Aññattha pana ‘‘brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī, yathā dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena gahaṇe ‘‘dukkaṭakammakārino’’ti rūpamiva ‘‘daṇḍo assa atthīti daṇḍī’’ti īkārantassa saddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ca ‘‘brahmacārino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino [Pg.255] sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī’’ti pāḷi dissati. Evaṃ ikārantavasena ‘‘brahmacārayo’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ yujjati, puna īkārantavasena ‘‘brahmacārino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpampi yujjati, tasmā ‘‘brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo’’ti agginayena, ‘‘brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino’’ti daṇḍīnayena ca padamālā gahetabbā.

အို-အချင်းတို့၊ ပါဠိတော်၌ 'saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo' ဟူ၍ ဣကာရန္တဖြစ်သော အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၏ 'aggayo' ဟူသော ရူပကဲ့သို့ ဆိုအပ်သော ရူပသည် ရှိ၏။ ထိုရူပကို ထိုသို့မဆိုဘဲ ဤကာရန္တဖြစ်သော ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၏ 'daṇḍino' ဟူသော ရူပကဲ့သို့ 'brahmacārino' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော? မှန်ပေ၏၊ ထိုပါဠိတော်၌ 'brahmaṃ caratīti brahmacāri yathā munātīti munī' ဟူ၍ ဤသို့ ဣကာရန္တအစွမ်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'munayo aggayo' ဟူသော ရူပတို့ကဲ့သို့ 'brahmacārayo' ဟူသော ရူပသည် ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ပါးသော နေရာ၌မူကား 'brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī, yathā dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī' ဟူ၍ ဤသို့ တဿီလအနက်ကို ယူပြီးလျှင် ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ယူရာ၌ 'dukkaṭakammakārino' ဟူသော ရူပကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ 'daṇḍo assa atthīti daṇḍī' ဟူ၍ ဤကာရန္တသဒ္ဒါ၏ 'daṇḍino' ဟူသော ရူပကဲ့သို့လည်းကောင်း 'brahmacārino' ဟူသော ရူပသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် 'ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī' ဟူသော ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဣကာရန္တအစွမ်းဖြင့် 'brahmacārayo' ဟူသော ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပသည် သင့်လျော်၏။ တစ်ဖန် ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် 'brahmacārino' ဟူသော ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပသည်လည်း သင့်လျော်၏။ ထို့ကြောင့် 'brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo' ဟူ၍ အဂ္ဂိနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino' ဟူ၍ ဒဏ္ဍီနည်းဖြင့်လည်းကောင်း ပဒမာလာကို ယူအပ်၏။


Yaṃ pana āyasmā buddhaghoso ‘‘yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā’’ti ettha yatisaddassa ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatayo’’ti rūpaṃ avatvā kasmā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatino’’ti rūpaṃ dasseti. Nanvesā pamādalekhā viya dissati. Yathā hi ‘‘kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā’’ti pāḷigatiyā upaparikkhiyamānāya ‘‘yatayo’’ti rūpeneva bhavitabbaṃ ikārantattāti? Nāyaṃ pamādalekhā. ‘‘Vadanasīlo vādī’’ti ettha viya tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena yojane niddosattā, tasmā ‘‘yatanasīlo yatī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ cetasi sannidhāya īkārantavasena ‘‘yatino’’ti sampadānasāmīnamekavacanasadisaṃ paccattabahuvacanarūpaṃ bhadantena buddhaghosena dassitanti daṭṭhabbaṃ. Upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva.

စင်စစ်သော်ကား အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသသည် 'yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဣကာရန္တ ယတိသဒ္ဒါကို အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၏ 'aggayo' ဟူသော ရူပကဲ့သို့ 'yatayo' ဟူသော ရူပကို မဆိုဘဲ၊ အဘယ်ကြောင့် ဤကာရန္တ ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၏ 'daṇḍino' ဟူသော ရူပကဲ့သို့ 'yatino' ဟူသော ရူပကို ပြတော်မူသနည်း? ဤအရာသည် ရေးမှားဖတ်မှား (ပမာဒလေခ) ကဲ့သို့ ထင်ရသည် မဟုတ်ပါလော? အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā' ဟူသော ပါဠိတော်၏ လမ်းစဉ်ဖြင့် ဆင်ခြင်သော် ဣကာရန္တဖြစ်သောကြောင့် 'yatayo' ဟူသော ရူပသာ ဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော? ဟု မေးငြားအံ့၊ ဤသည်မှာ ရေးမှားဖတ်မှား မဟုတ်ပါ။ 'vadanasīlo vādī' ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ တဿီလအနက်ကို ယူ၍ ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်သော် အပြစ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'yatanas5lo yatī' ဟူ၍ ဤသို့ တဿီလအနက်ကို စိတ်၌ သွင်းထားလျက် ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် သမ္ပဒါန်၊ သာမီ ဧကဝုစ်ရူပနှင့် တူသော 'yatino' ဟူသော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ရူပကို အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ ပြတော်မူ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပသည်လည်း ထိုနည်းအတူပင် ဖြစ်၏။


Yattha pana tassīlatthaṃ aggahetvā ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti ettha viya ‘‘yatati vīriyaṃ karotīti yatī’’ti kattukārakavasena ikārantabhāvo gayhati. Tattha ‘‘munayo maṇayo sivayo’’ti yokārantarūpāni viya ‘‘yatayo’’ti yokārantaṃ paccattabahuvacanarūpañca [Pg.256] upayogālapanabahuvacanarūpañca bhavati, evaṃ īkārantapulliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu yokārantāneva rūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

အကြင်နေရာ၌မူကား တဿီလအနက်ကို မယူဘဲ 'yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī' ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ 'yatati vīriyaṃ karotīti yatī' ဟူ၍ ကတ္တုကာရကအစွမ်းဖြင့် ဣကာရန္တအဖြစ်ကို ယူအပ်၏။ ထိုနေရာ၌ 'munayo maṇayo sivayo' ဟူသော ယောကာရန္တရူပတို့ကဲ့သို့ 'yatayo' ဟူသော ယောကာရန္တ ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ရူပသည်လည်းကောင်း၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်တို့၏ နေရာသုံးခု၌ ယောကာရန္တ ရူပတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Yadi evaṃ ikārantapulliṅgānaṃ sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhimicchādiṭṭhivajirabuddhi saddādī kathanti? Etesaṃ pana ikārantavasena niddiṭṭhānampi samāsapadattā agginaye aṭṭhatvā yathāsambhavaṃ daṇḍīnaye tiṭṭhanato nokārantāneva rūpāni. Tathā hi ‘‘asāre sāramatino’’ti nokārantapaccattabahuvacanapāḷi dissati, upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho kaccāyanappakaraṇe ‘‘atthe visāradamatayo’’ti ettha samāsapadassa ikārantapulliṅgassa yokārantassa paccattabahuvacanapāṭhassa dassanato sāramatisaddādīnampi ‘‘visāradamatayo’’ti rūpena viya yokārantehi rūpehi bhavitabbanti? Napi bhavitabbaṃ buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa rūpassa adassanatoti.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်ဖြစ်ကုန်သော သာရမတိ၊ သုဒ္ဓဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ဝဇိရဗုဒ္ဓိ စသော သဒ္ဒါတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်အံ့နည်း? ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ဣကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော်လည်း သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် အဂ္ဂိနည်း၌ မတည်ဘဲ အားလျော်စွာ ဒဏ္ဍီနည်း၌ တည်သောကြောင့် နောကာရန္တရူပတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် 'asāre sāramatino' ဟူသော နောကာရန္တ ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ် ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပသည်လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အို-အချင်းတို့၊ ကစ္စည်းကျမ်း၌ 'atthe visāradamatayo' ဟူသော ဤနေရာ၌ သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သော ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်၏ ယောကာရန္တ ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ပါဌ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် သာရမတိသဒ္ဒါ စသည်တို့သည်လည်း 'visāradamatayo' ဟူသော ရူပကဲ့သို့ ယောကာရန္တရူပတို့ဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော? ဟု မေးငြားအံ့၊ မဖြစ်ထိုက်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဗုဒ္ဓဝစန၌ သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သော ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်တို့၏ 'visāradamatayo' ရူပနှင့်တူသော ရူပကို မတွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။


Nanu ca bho buddhavacane ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisāni yokārantāni rūpāni dissanti. Evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa yokārantassa rūpassa adassanato’’ti vuttanti? Ettha vuccate – visadisattaṃ paṭicca. Gahapatisaddādīsu hi yasmā patisaddo sabhāveneva pulliṅgo, na tu samāsato pubbe itthiliṅgapakatiko hutvā pacchā pulliṅgabhāvaṃ patto, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘gahapatayo, jānipatayo’’ti yokārantāni, ‘‘senāpatayo, senāpatino’’ti yo nokārantāni [Pg.257] ca paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti. Tathā hi ‘‘tattakā senāpatino’’ti aṭṭhakathāpāṭho dissati. Yasmā pana sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhi micchādiṭṭhi vajirabuddhi saddādīsu matidiṭṭhisaddādayo samāsato pubbe itthiliṅgapakatikā hutvā pacchā bahubbīhisamāsavasena pulliṅgabhāvappattā, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘sāramatino suddhadiṭṭhino sammādiṭṭhino micchādiṭṭhino vajirabuddhino’’tiādīni’nokārantāniyeva paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti, sampadānasāmīnamekavacanehi sadisānīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

အို-အချင်းတို့၊ ဗုဒ္ဓဝစန၌ 'pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā' ဟူ၍ သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သော ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်တို့၏ 'visāradamatayo' ရူပနှင့်တူသော ယောကာရန္တ ရူပတို့ကို တွေ့ရ၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'ဗုဒ္ဓဝစန၌ သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်သော ဣကာရန္တ ပုလ္လိင်တို့၏ visāradamatayo ရူပနှင့်တူသော ယောကာရန္တရူပကို မတွေ့ရသောကြောင့်' ဟု ဆိုသနည်း? ဟု မေးငြားအံ့၊ ဤနေရာ၌ ဖြေဆိုပါအံ့ - မတူညီသော အဖြစ် (မတူခြားနားမှု) ကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဂဟပတိသဒ္ဒါ စသည်တို့၌ ပတိသဒ္ဒါသည် မိမိသဘောအားဖြင့်သာ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ သမာသ်မဖြစ်မီ ရှေး၌ ဣတ္ထိလိင်ပင်ရင်း ဖြစ်ပြီးမှ နောက်မှ ပုလ္လိင်အဖြစ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော နေရာတို့၌ 'gahapatayo, jānipatayo' ဟူသော ယောကာရန္တ ရူပတို့သည်လည်းကောင်း၊ 'senāpatayo, senāpatino' ဟူသော ယောကာရန္တ၊ နောကာရန္တ ရူပတို့သည်လည်းကောင်း ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် 'tattakā senāpatino' ဟူသော အဋ္ဌကထာပါဌ်ကို တွေ့ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား သာရမတိ၊ သုဒ္ဓဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ဝဇိရဗုဒ္ဓိ စသော သဒ္ဒါတို့၌ မတိသဒ္ဒါ၊ ဒိဋ္ဌိသဒ္ဒါ စသည်တို့သည် သမာသ်မဖြစ်မီ ရှေး၌ ဣတ္ထိလိင်ပင်ရင်း ဖြစ်ပြီးမှ နောက်၌ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်အစွမ်းဖြင့် ပုလ္လိင်အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော နေရာတို့၌ 'sāramatino, suddhadiṭṭhino, sammādiṭṭhino, micchādiṭṭhino, vajirabuddhino' အစရှိသော နောကာရန္တရူပတို့သာလျှင် ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရူပတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရူပတို့သည် သမ္ပဒါန်၊ သာမီ ဧကဝုစ်ရူပတို့နှင့် တူကုန်၏ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။


Seṭṭhi sārathicakkavattisāmiiccetesu kathanti? Ettha pana ayaṃ viseso veditabbo – katthaci pāṭhe ‘‘seṭṭhī sārathī cakkavattī sāmī’’ti antakkharassa dīghattaṃ dissati, katthaci pana ‘‘seṭṭhi sārathi cakkavatti sāmi’’iti antakkharassa rassattaṃ dissati. Kiñcāpi rassattametesaṃ dissati, tathāpi tattha tattha paccattavacanādibhāvena ‘‘seṭṭhino sārathino’’tiādipayogadassanato rassaṃ katvā etāni uccāriyantīti ñāyati, tasmā evaṃ nibbacanattho gahetabbo – seṭṭhaṃ dhanasāraṃ, ṭhānantaraṃ vā assa atthīti seṭṭhī. Assadammādayo sāraṇasīloti sārathī. Cakkaṃ pavattanasīloti cakkavattī. Saṃ etassa atthīti sāmīti. Assatthikatassīlatthasaddā hi nokārantarūpavasena samānagatikā bhavanti yathā ‘‘daṇḍino bhūmisāyino’’ti. Aparopi nibbacanattho īkārantavasena assadammādayo sāretīti sārathī. Tathā hi ‘‘purisadamme sāretīti purisadammasārathī’’ti vuttaṃ. Cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Evaṃ kattukārakavasena īkārantattaṃ gahetvā katthaci labbhamānampi ikārantattaṃ anapekkhitvā buddhavacanānurūpena ‘‘sārathino [Pg.258] cakkavattino’’tiādīni nokārantarūpāni gahetvā daṇḍīnayena yojetabbāni ‘‘daṇḍinī’’tiādikaṃ vajjitabbaṃ vajjetvā. Evaṃ ‘‘seṭṭhino sārathino cakkavattino sāmino’’tiādīni nokārantāniyeva rūpāni ñeyyāni.

သေဋ္ဌိ၊ သာရထိ၊ စက္ကဝတ္တိ၊ သာမိ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ (ပဒမာလာသည်) အဘယ်သို့နည်း? ဤပုဒ်တို့၌မူ ဤထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏ - အချို့သောပါဌ်၌ 'သေဋ္ဌီ၊ သာရထီ၊ စက္ကဝတ္တီး၊ သာမီ' ဟု အဆုံးအက္ခရာ၏ ဒီဃဖြစ်ခြင်းကို တွေ့ရ၏၊ အချို့သောပါဌ်၌မူ 'သေဋ္ဌိ၊ သာရထိ၊ စက္ကဝတ္တိ၊ သာမိ' ဟု အဆုံးအက္ခရာ၏ ရဿဖြစ်ခြင်းကို တွေ့ရ၏။ ဤပုဒ်တို့၏ ရဿဖြစ်ခြင်းကို တွေ့ရသော်လည်း၊ ထိုထို (ပါဠိတော်) ၌ ပစ္စတ္တဝစန (ပဌမာဝိဘတ်) စသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် 'သေဋ္ဌိနော၊ သာရထိနော' စသော သုံးနှုန်းပုံများကို တွေ့ရသောကြောင့် ရဿပြု၍ ဤပုဒ်တို့ကို ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု သိရ၏။ ထို့ကြောင့် ဝိဂ္ဂဟအနက် (နိဗ္ဗစနအနက်) ကို ဤသို့ ယူအပ်၏ - မြတ်သော ဥစ္စာအနှစ် သို့မဟုတ် ရာထူးဌာနန္တရသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သေဋ္ဌီ' မည်၏။ ဆုံးမထိုက်သော မြင်း စသည်တို့ကို မောင်းနှင်ခြင်း၊ စေလွှတ်ခြင်းသဘော ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သာရထီ' မည်၏။ စက်ရတနာကို လည်စေတတ်သော သဘောရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'စက္ကဝတ္တီး' မည်၏။ မိမိပိုင် ဥစ္စာသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သာမီ' မည်၏။ အဿတ္ထိကအနက်နှင့် တဿီလအနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နောကာရန္တရုပ်၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဒဏ္ဍိနော၊ ဘူမိသာယိနော' ကဲ့သို့ တူညီသော ပဒမာလာ လားရာရှိကုန်၏။ အခြားသော ဝိဂ္ဂဟအနက် (နိဗ္ဗစနအနက်) သည်လည်း ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် - ဆုံးမထိုက်သော မြင်း စသည်တို့ကို စေလွှတ်တတ် (မောင်းနှင်တတ်) ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သာရထီ' မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း 'ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမထိုက်သော ယောက်ျားတို့ကို ယဉ်ကျေးစေတတ်သောကြောင့် ပုရိသဒမ္မသာရထီ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ စက်ရတနာကို လည်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'စက္ကဝတ္တီး' မည်၏။ ဤသို့ ကတ္တုကာရကအစွမ်းဖြင့် ဤကာရန္တအဖြစ်ကို ယူ၍ အချို့နေရာ၌ ရရှိနိုင်သော ဣကာရန္တအဖြစ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ၊ ဗုဒ္ဓဝစနနှင့်အညီ 'သာရထိနော၊ စက္ကဝတ္တိနော' စသော နောကာရန္တရုပ်တို့ကို ယူ၍၊ ပယ်အပ်သော 'ဒဏ္ဍိနီ' စသည်တို့ကို ပယ်၍ ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့် ညှိနှိုင်းယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် 'သေဋ္ဌိနော၊ သာရထိနော၊ စက္ကဝတ္တိနော၊ သာမိနော' စသော နောကာရန္တရုပ်တို့ကိုသာလျှင် သိအပ်ကုန်၏။


Atra kiñci payogaṃ nidassanamattaṃ kathayāma. ‘‘Tāta tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā’’ti ca ‘‘te katabhattakiccā ‘mahāseṭṭhino mayaṃ gamissāmā’ti vadiṃsū’’ti ca ‘‘sārathino āhaṃsū’’ti ca ‘‘dve cakkavattino’’ti ca evamādīni. Tattha kiñcāpi katthaci ‘‘seṭṭhi sārathi’’iccādi rassattapāṭho dissati, tathāpi so sabhāvena rassattabhāvo pāṭho na hoti, dīghassa rassattakaraṇapāṭhoti veditabbo. Padamālā cassa vuttanayena veditabbā.

ဤပုဒ်တို့၌ အချို့သော သုံးနှုန်းပုံ ဥပမာမျှကို ပြဆိုပါအံ့။ 'ချစ်သား... သူဌေးသုံးယောက်တို့သည် ငါတို့အား ကျေးဇူးများကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ထိုသူတို့သည် ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးလတ်သော်- ငါတို့ မဟာသူဌေးတို့သည် သွားကြကုန်အံ့ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရထားထိန်းတို့သည် ပြောဆိုကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စကြာဝတေးမင်း နှစ်ပါးတို့' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်တို့တည်း။ ထိုပုဒ်တို့၌ အချို့အရပ်၌ 'သေဋ္ဌိ၊ သာရထိ' စသော ရဿပါဌ်ကို တွေ့ရသော်လည်း၊ ထိုပါဌ်သည် ပကတိသဘောအားဖြင့် ရဿအဖြစ်ရှိသော ပါဌ်မဟုတ်၊ ဒီဃကို ရဿပြုထားသော ပါဌ်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ၎င်း၏ ပဒမာလာကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။


Mahesīti ettha kathanti? ‘‘Mahesī’’ti ettha kiñcāpi mahesīsaddo īkārantavasena niddisiyati, tathāpi isisaddena samānagatikattā isisaddassa aggisaddena samānapadamālattā agginayena padamālā kātabbā. Nanu ca bho ettha tassīlattho dissati ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esanasīloti mahesī’’ti, tasmā ‘‘bhūmisāyī’’ti padassa viya daṇḍīnayeneva padamālā kātabbāti? Na kātabbā tassīlatthassa asambhavato. Imassa hi ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esi gavesi esitvā ṭhitoti mahesī’’ti atassīlattho eva yujjati. Katakaraṇīyesu buddhādīsu ariyesu pavattanāmattā. Isisaddena cāyaṃ saddo īsakaṃ samāno kevalaṃ samāsapariyosāne dīghavasena uccāriyati, rassavasena pana ‘‘mahā isi mahesī’’ti sandhiviggaho[Pg.259]. Yasmā rassattaṃ gahetvā tassa padamālākaraṇaṃ yujjati, tasmā ‘‘saṅgāyiṃsu mahesayo’’ti ikārantarūpaṃ dissati. Na hi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane katthacipi catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ viya ‘‘mahesino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ dissati. Tasmā īkārantavasena uccāritassapi sato rassavasena uccāritassa viya ‘‘mahesi, mahesī, mahesayo. Mahesiṃ, mahesī, mahesayo. Mahesinā’’ti padamālā kātabbā. Apica mahesīsaddo yattha rājaggubbarivācako, tattha itthiliṅgo hoti, tabbasena pana ‘‘mahesī, mahesī, mahesiyo. Mahesiṃ, mahesī, mahesiyo. Mahesiyā’’ti ca vakkhamānaitthīnayena padamālā kātabbā. Hatthīsadde kathanti? Hatthīsaddassa pana hattho assa atthīti evaṃ īkārantavasena gahaṇe ‘‘hatthino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘vane hatthino’’ti payogo dissati. Tasseva tasmiṃyevatthe rassaṃ katvā gahaṇe ‘‘hatthayo’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi –

'မဟေသိ' ပုဒ်၌ ပဒမာလာသည် အဘယ်သို့နည်း? 'မဟေသိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ မဟေသိသဒ္ဒါကို ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ပြဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဣသိသဒ္ဒါနှင့် တူညီသော လားရာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣသိသဒ္ဒါသည် အဂ္ဂိသဒ္ဒါနှင့် တူညီသော ပဒမာလာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အဂ္ဂိသဒ္ဒါနည်းဖြင့် ပဒမာလာကို ပြုအပ်၏။ အို-အချင်း... ဤပုဒ်၌ 'ကြီးမြတ်ကုန်သော သီလက္ခန္ဓာစသော တရားတို့ကို ရှာမှီးလေ့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မဟေသီ မည်၏' ဟု တဿီလအနက်ကို တွေ့ရပါသည်၊ ထို့ကြောင့် 'ဘူမိသာယီ' ပုဒ်ကဲ့သို့ ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါ၏ နည်းဖြင့်သာ ပဒမာလာကို ပြုအပ်သည်မဟုတ်လော? မပြုအပ်ပေ၊ တဿီလအနက် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤပုဒ်အား 'ကြီးမြတ်ကုန်သော သီလက္ခန္ဓာစသော တရားတို့ကို ရှာမှီးတော်မူခဲ့ပြီ၊ ရှာဖွေတော်မူခဲ့ပြီ၊ ရှာမှီးပြီး၍ တည်တော်မူပြီ၊ ထို့ကြောင့် မဟေသိ မည်၏' ဟု အတဿီလအနက်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ ပြုအပ်ပြီးသော ကိစ္စရှိကုန်သော ဘုရားအစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်သော နာမည်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသဒ္ဒါသည် ဣသိသဒ္ဒါနှင့် အနည်းငယ် တူညီသော်လည်း သမာသ်၏အဆုံး၌ ဒီဃအစွမ်းဖြင့်သာ ရွတ်ဆိုအပ်၏၊ ရဿအစွမ်းဖြင့်မူ 'မဟာ ဣသိ = မဟေသိ' ဟု သန္ဓိဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။ ရဿအဖြစ်ကိုယူ၍ ၎င်း၏ ပဒမာလာပြုခြင်းသည် သင့်လျော်သောကြောင့် 'သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော' ဟု ဣကာရန္တရုပ်ကို တွေ့ရ၏။ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်ရုပ်ကဲ့သို့ 'မဟေသိနော' ဟူသော ပစ္စတ္တ (ပဌမာ)၊ ဥပယောဂ (ဒုတိယ)၊ အာလပန ဗဟုဝုစ်ရုပ်ကို အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစန၌ မည်သည့်နေရာမျှ မတွေ့ရပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော်လည်း ရဿအစွမ်းဖြင့် ရွတ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့ 'မဟေသိ၊ မဟေသီ၊ မဟေသယော။ မဟေသိံ၊ မဟေသီ၊ မဟေသယော။ မဟေသိနာ' ဟု ပဒမာလာကို ပြုအပ်၏။ တစ်နည်းကား... မဟေသိသဒ္ဒါသည် မင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးကို ဟောသောအခါ၌ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။ ထိုဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့်မူ 'မဟေသီ၊ မဟေသီ၊ မဟေသိယော။ မဟေသိံ၊ မဟေသီ၊ မဟေသိယော။ မဟေသိယာ' ဟု နောင်၌ဆိုလတ္တံ့သော ဣတ္ထိလိင်နည်းဖြင့် ပဒမာလာကို ပြုအပ်၏။ ဟတ္ထိသဒ္ဒါ၌ အဘယ်သို့နည်း? ဟတ္ထိသဒ္ဒါ၏မူ 'နှာမောင်းသည် ထိုတိရစ္ဆာန်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဟတ္ထီ မည်၏' ဟု ဤသို့ ဤကာရန္တအစွမ်းဖြင့် ယူသော် 'ဟတ္ထိနော' ဟု ရုပ်ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း 'ဝနေ ဟတ္ထိနော' ဟု သုံးနှုန်းပုံကို တွေ့ရ၏။ ၎င်းဟတ္ထိသဒ္ဒါကိုပင် ထိုအနက်၌ပင် ရဿပြု၍ ယူသော် 'ဟတ္ထယော' ဟု ရုပ်ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း -


‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā;

Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā.

‘‘ဟင်္သာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြိုးကြာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဥဒေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဆင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ပြောက်သောသမင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ခြင်္သေ့ကို ကြောက်ရွံ့ကြကုန်၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ကြီးငယ်အမျှဖြစ်ခြင်းသည် မရှိ။


Evameva manussesu, daharo cepi paññavā;

Sopi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti

ထို့အတူပင် လူတို့တွင် ပညာရှိသောသူသည် ငယ်ရွယ်သော်လည်း ထိုသူသည် ထိုလူတို့တွင် ကြီးမြတ်သူ ဖြစ်၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသော လူမိုက်သည်ကား ကြီးမြတ်သူ မဟုတ်ပေ။’’


Imasmiṃ keḷisīlajātake ‘‘hatthayo’’ti āhaccapadaṃ dissati. Evamassa daṇḍīnayena ca agginayena ca dvidhā padamālā, veditabbā. Iminā nayena avuttesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena [Pg.260] porāṇaṭṭhakathānurūpena ca padamālā yojetabbā.

ဤကေဠိသီလဇာတ်တော်၌ 'ဟတ္ထယော' ဟူသော သုံးနှုန်းထားသောပုဒ် (အာဟစ္စပုဒ်) ကို တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဟတ္ထိသဒ္ဒါအား ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂိသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးသော ပဒမာလာကို သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် မဆိုအပ်သေးသော နေရာတို့၌လည်း ပါဠိတော်နည်းနှင့်အညီလည်းကောင်း၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာနည်းနှင့်အညီလည်းကောင်း ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Ettāvatā bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca nānappakārato dassitā.

ဤမျှဖြင့် ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော ပုလ္လိင်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို အခြားသော လိင်၊ အခြားသော သဒ္ဒါ၊ အခြားသော အနက်တို့နှင့်တကွ အထူးထူးအပြားပြားအားဖြင့် ပြသအပ်ပြီးပြီ။


Imaṃ saddanītiṃ sunītiṃ vicittaṃ,Sapaññehi sammā parīpālanīyaṃ;

Sadā suṭṭhu cinteti vāceti yo so,Naro ñāṇavitthinnataṃ yāti seṭṭhaṃ.

ဆန်းကြယ်၍ ကောင်းသော နီတိလမ်းညွှန်ရှိသော ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းကို ပညာရှိတို့သည် ကောင်းစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်အပ်၏။ အကြင်သူသည် ဤကျမ်းကို အစဉ်သဖြင့် ကောင်းစွာ ကြံစည်တွေးတော၏၊ ပို့ချသင်ကြားပေး၏၊ ထိုသူသည် မြတ်လှစွာသော ဉာဏ်ပညာ ပြန့်ပြောပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ စကားလမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Savinicchayo niggahītantādipulliṅgānaṃ

နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုလ္လိင်စသည်တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော


Pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo

ပကတိရုပ်ဖြစ်သော နာမ်ပဒမာလာဝေဖန်ချက်သည်


Sattamo paricchedo.

သတ္တမမြောက် အပိုင်း (သတ္တမပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။


Sabbathāpi pulliṅgaṃ samattaṃ.

ခပ်သိမ်းသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ပုလ္လိင်ပဒမာလာ ပြီးဆုံးပြီ။


8. Itthiliṅganāmikapadamālā

၈. ဣတ္ထိလိင် နာမ်ပဒမာလာ


Atha itthiliṅgesu ākārantassa bhūdhātumayassa pakatirūpabhūtassa bhāvikāsaddassa nāmikapadamālāyaṃ vattabbāyampi pasiddhassa tāva kaññāsaddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

ထိုမှတစ်ပါး ဣတ္ထိလိင်တို့၌ ဘူဓာတ်မှဖြစ်၍ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော အာကာရန္တ 'ဘာဝိကာ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ထင်ရှားကျော်ကြားသော 'ကညာ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုပါအံ့ -


Kaññā, kaññā, kaññāyo. Kaññaṃ, kaññā, kaññāyo. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāyaṃ, kaññāsu. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo. Ayamamhākaṃ ruci.

ကညာ၊ ကညာ၊ ကညာယော။ ကညံ၊ ကညာ၊ ကညာယော။ ကညာယ၊ ကညာဟိ၊ ကညာဘိ။ ကညာယ၊ ကညာနံ။ ကညာယ၊ ကညာဟိ၊ ကညာဘိ။ ကညာယ၊ ကညာနံ။ ကညာယ၊ ကညာယံ၊ ကညာသု။ ဘောတိ ကညေ၊ ဘောတိယော ကညာ၊ ကညာယော။ ဤသည်မှာ ငါတို့၏ အလိုတည်း။


Ettha [Pg.261] ‘‘kaññā’’ti ekavacanabahuvacanavasena vuttaṃ, niruttipiṭake bahuvacanavasena vutto nayo natthi. Tathā hi tattha ‘‘saddhā tiṭṭhati, saddhāyo tiṭṭhanti. Saddhaṃ passati, saddhāyo passatī’’ti ettakameva vuttaṃ, ‘‘saddhā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi nāgataṃ, tathāpi ‘‘bāhā paggayha pakkanduṃ, sivikaññā samāgatā. Ahetu appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’’tiādipāḷidassanato bāhākaññā saññāsaddādīnaṃ bahuvacanatā gahetabbā. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bhoti kaññe, bhoti kaññā’’ti dve ekavacanāni vatvā ‘‘bhotiyo kaññāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake pana ‘‘bhoti saddhā’’ti ekavacanaṃ vatvā ‘‘bhotiyo saddhāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Mayaṃ panettha ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Phussatī varavaṇṇābhe. Ehi godhe nivattassū’’tiādipāḷidassanato ‘‘bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evaṃpakārāniyeva ālapanekavacanabahuvacanāni icchāma. Ettha ‘‘bhoti kaññe’’ti ayaṃ nayo ammādīsu mātādīsu ca na labbhati.

ဤနေရာ၌ ‘ကညာ’ ဟူသောပုဒ်ကို ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ဟောထား၏၊ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် ဟောထားသောနည်း မရှိ။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုကျမ်း၌ “သဒ္ဓါ တိဋ္ဌတိ၊ သဒ္ဓါယော တိဋ္ဌန္တိ။ သဒ္ဓံ ပဿတိ၊ သဒ္ဓါယော ပဿတိ” ဟု ဤမျှသာ ဟောတော်မူ၏၊ “သဒ္ဓါ” ဟူသော ဗဟုဝုစ်သည် မလာရှိ။ မလာရှိသော်လည်း “ဗာဟာ ပဂ္ဂယှ ပက္ကန္ဒုံ၊ သီဝိကညာ သမာဂတာ။ အဟေတု အပ္ပစ္စယာ ပုရိသဿ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိပိ နိရုဇ္ဈန္တိပိ” စသော ပါဠိတော်တို့၏ အလိုအားဖြင့် ဗာဟာ၊ ကညာ၊ သညာ သဒ္ဒါစသည်တို့၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ်ကို ယူအပ်၏။ စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ “ဘောတိ ကညေ၊ ဘောတိ ကညာ” ဟု ဧကဝုစ်နှစ်ခုကို ဟောတော်မူ၍ “ဘောတိယော ကညာယော” ဟု ဗဟုဝုစ်တစ်ခုကို ဟောတော်မူ၏။ နိရုတ္တိပိဋက၌မူ “ဘောတိ သဒ္ဓါ” ဟု ဧကဝုစ်ကို ဟောတော်မူ၍ “ဘောတိယော သဒ္ဓါယော” ဟု ဗဟုဝုစ်တစ်ခုကို ဟောတော်မူ၏။ ငါတို့သည်မူကား ဤနေရာ၌ “ဧဟိ ဗာလေ ခမာပေဟိ၊ ကုသရာဇံ မဟဗ္ဗလံ။ ဖုဿတီ ဝရဝဏ္ဏာဘေ။ ဧဟိ ဂေါဓေ နိဝတ္တဿု” စသော ပါဠိတော်တို့၏ အလိုအားဖြင့် “ဘောတိ ကညေ၊ ဘောတိယော ကညာ၊ ကညာယော” ဟူ၍ ဤသို့သော အာလပနဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့ကိုသာ အလိုရှိကုန်၏။ ဤနေရာ၌ “ဘောတိ ကညေ” ဟူသော ဤနည်းသည် အမ္မာ စသောသဒ္ဒါတို့၌လည်းကောင်း၊ မာတာ စသောသဒ္ဒါတို့၌လည်းကောင်း မရနိုင်။


Bhāvikā, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikaṃ, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāyaṃ, bhāvikāsu. Bhoti bhāvike, bhotiyo bhāvikā, bhāvikāyo.

ဘာဝိကာ၊ ဘာဝိကာ၊ ဘာဝိကာယော။ ဘာဝိကံ၊ ဘာဝိကာ၊ ဘာဝိကာယော။ ဘာဝိကာယ၊ ဘာဝိကာဟိ၊ ဘာဝိကာဘိ။ ဘာဝိကာယ၊ ဘာဝိကာနံ။ ဘာဝိကာယ၊ ဘာဝိကာဟိ၊ ဘာဝိကာဘိ။ ဘာဝိကာယ၊ ဘာဝိကာနံ။ ဘာဝိကာယ၊ ဘာဝိကာယံ၊ ဘာဝိကာသု။ ဘောတိ ဘာဝိကေ၊ ဘောတိယော ဘာဝိကာ၊ ဘာဝိကာယော။


Evaṃ heṭṭhuddiṭṭhānaṃ sabbesaṃ bhūdhātumayānaṃ ‘‘bhāvanā vibhāvanā’’iccevamādīnaṃākārantapadānaṃ aññesañcākārantapadānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññāni ākārantapadāni nāma saddhādīni.

ဤသို့ အောက်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ‘ဘာဝနာ၊ ဝိဘာဝနာ’ စသည်ရှိကုန်သော အာကာရန္တပုဒ်အားလုံးတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားကုန်သော အာကာရန္တပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ခြင်း (နမိကပဒမာလာ) ကို တွဲစပ်အပ်၏။ ဤ၌ အခြားသော အာကာရန္တပုဒ်တို့ဟူသည် သဒ္ဓါ စသောပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Saddhā [Pg.262] medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā’bhijjhā;

Icchā pucchā jāyā māyā, mettā mattā sikkhā saṅkhā.

သဒ္ဓါ၊ မေဓာ၊ ပညာ၊ ဝိဇ္ဇာ၊ စိန္တာ၊ မန္တာ၊ တဏှာ၊ အဘိဇ္ဈာ၊ ဣစ္ဆာ၊ ပုစ္ဆာ၊ ဇာယာ၊ မာယာ၊ မေတ္တာ၊ မတ္တာ၊ သိက္ခာ၊ သင်္ခါ။


Jaṅghā bāhā gīvā jivhā, vācā chāyā gaṅgā nāvā;

Niddā kantā sālā mālā, velā vīṇā bhikkhā lākhā.

ဇင်္ဃာ၊ ဗာဟာ၊ ဂီဝါ၊ ဇိဝှါ၊ ဝါစာ၊ ဆာယာ၊ ဂင်္ဂါ၊ နာဝါ၊ นိဒ္ဒါ၊ ကန္တာ၊ သာလာ၊ မာလာ၊ ဝေလာ၊ ဝီဏာ၊ ဘိက္ခာ၊ လာခါ။


Gāthā senā lekhā’pekkhā, āsā pūjā esā kaṅkhā;

Aññā muddā khiḍḍā bhassā, bhāsā kīḷā sattā cetā.

ဂါထာ၊ သေနာ၊ လေခါ၊ အပေက္ခာ၊ အာသာ၊ ပူဇာ၊ ဧသာ၊ ကင်္ခါ၊ အညာ၊ မုဒ္ဒါ၊ ခိဍ္ဍာ၊ ဘဿာ၊ ဘာသာ၊ ကီဠာ၊ သတ္တာ၊ စေတာ။


Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā vasudhā sabhā.

ပိပါသာ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ တသိဏာ၊ ပဇာ၊ ဒေဝတာ၊ ဝဋ္ဋကာ၊ ဂေါဓာ၊ ဗလာကာ၊ ဝသုဓာ၊ သဘာ။


Ukkā sephālikā sikkā, salākā vālikā sikhā;

Kāraṇā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

ဥက္ကာ၊ သေဖာလိကာ၊ သိက္ကာ၊ သလာကာ၊ ဝါလိကာ၊ သိခါ၊ ကာရဏာ၊ ဝိသိခါ၊ သာခါ၊ ဝစာ၊ ဝဉ္ဈာ၊ ဇဋာ၊ ဃဋာ။


Pīḷā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā nindā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

ပီဠာ၊ သောဏ္ဍာ၊ ဝိတဏ္ဍာ စ၊ ကရုဏာ၊ ဝနိတာ၊ လတာ၊ ကထာ၊ နိန္ဒာ၊ သုဓာ၊ ရာဓာ၊ ဝါသနာ၊ သိံသပါ၊ ပပါ။


Pabhā sīmā khamā ejā,Khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā līlā,Lāle’ḷā mekhalā kalā.

ပဘာ၊ သီမာ၊ ခမာ၊ ဧဇာ၊ ခတ္တိယာ၊ သက္ခရာ၊ သုရာ၊ ดေါလာ၊ တုလာ၊ သိလာ၊ လီလာ၊ လာလာ၊ ဧဠာ၊ မေခလာ၊ ကလာ။


Vaḷavā suṇisā mūsā, mañjūsā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā parisā nisā;

Mātikiccādayo ceva, bhāvikāpadasādisā.

ဝဠဝါ၊ သုဏိသာ၊ မူသာ၊ မဉ္ဇူသာ၊ သုလသာ၊ ဒိသာ၊ နာသာ၊ ဇုဏှာ၊ ဂုဟာ၊ ဤဟာ၊ လသိကာ၊ ပရိသာ၊ နိသာ။ မာတိကာ၊ ဣစ္ဆာ စသည်တို့သည်လည်း ဘာဝိကာပုဒ်နှင့် တူကုန်၏။


Ammannambā ca tātā ca, kiñcideva samā siyuṃ;

Mātā dhītā panattādī, puthageva ito siyuṃ.

အမ္မာ၊ အမ္ဗာ၊ တာတာ ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် (ဘာဝိကာသဒ္ဒါနှင့်) အနည်းငယ်မျှသာ တူကုန်ရာ၏။ မာတာ၊ ဓီတာ၊ ပနတ္တာ စသော သဒ္ဒါတို့သည်ကား ဤဘာဝိကာသဒ္ဒါမှ သီးခြားစီသာ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


Parisāsaddassa pana sattamīṭhāne ‘‘parisāya, parisāyaṃ, parisati, parisāsū’’ti yojetabbaṃ ‘‘ekamidaṃ bho gotama samayaṃ todeyyassa brāhmaṇassa parisati parūpārambhaṃ vattentī’’ti pāḷidassanato. Ammādīnaṃ pana ‘‘ammā, ammā, ammāyo’’tiādinā [Pg.263] kaññānayena vatvā avasāne ‘‘bhoti amma, bhoti ammā, bhotiyo ammā, ammāyo’’tiādinā yojetabbaṃ.

ပရိသာသဒ္ဒါ၏ သတ္တမီဝိဘတ်နေရာ၌မူကား “ဧကမိဒံ ဘော ဂေါတမ သမယံ တောဒေယျဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပရိသတိ ပရူပါရမ္ဘံ ဝတ္တန္တိ” ဟူသော ပါဠိတော်၏ အလိုအားဖြင့် “ပရိသာယ၊ ပရိသာယံ၊ ပရိသတိ၊ ပရိသာသု” ဟူ၍ တွဲစပ်အပ်၏။ အမ္မာ စသောသဒ္ဒါတို့၌မူကား “အမ္မာ၊ အမ္မာ၊ အမ္မာယော” စသည်ဖြင့် ကညာသဒ္ဒါ၏ နည်းအတိုင်း ဟော၍ အဆုံး၌ “ဘောတိ အမ္မ၊ ဘောတိ အမ္မာ၊ ဘောတိယော အမ္မာ၊ အမ္မာယော” စသည်ဖြင့် တွဲစပ်အပ်၏။


Mātā, mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātaro. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātari, mātuyā, matyā, mātuyaṃ, matyaṃ, mātūsu. Bhoti mātā, bhotiyo mātā, mātaro.

မာတာ၊ မာတာ၊ မာတရော။ မာတရံ၊ မာတရော။ မာတရာ၊ မာတုယာ၊ မတျာ၊ မာတူဟိ၊ မာတူဘိ။ မာတု၊ မာတုယာ၊ မတျာ၊ မာတရာနံ၊ မာတာနံ၊ မာတူနံ။ မာတရာ၊ မာတုယာ၊ မတျာ၊ မာတူဟိ၊ မာတူဘိ။ မာတု၊ မာတုယာ၊ မတျာ၊ မာတရာနံ၊ မာတာနံ၊ မာတူနံ။ မာတရိ၊ မာတုယာ၊ မတျာ၊ မာတုယံ၊ မတျံ၊ မာတူသု။ ဘောတိ မာတာ၊ ဘောတိယော မာတာ၊ မာတရော။


Ettha pana yasmā pāḷiyaṃ itthiliṅgānaṃ sakārantāni rūpāni ehi ebhi esukārantādīni ca enantādīni ca na dissanti, tasmā kehici vuttānipi ‘‘mātussa mātarehī’’tiādīni na vuttāni, esa nayo itaresupi. ‘‘Yaṃkiñcitthikataṃ puññaṃ, mayhañca mātuyā ca te. Anuññāto ahaṃ matyā’’ti pāḷidassanato pana karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanaṭṭhāne ‘‘mātuyā, matyā’’ti ca vuttaṃ itthiliṅgaṭṭhāne samānagatikattā tesaṃ vacanānaṃ. Tathā hi ummādantijātake ‘‘matyā’’ti padaṃ pañcamītatiyekavacanavasena āgataṃ, yathā pana ‘‘khattiyā’’ti padaṃ majjhasaralopavasena ‘‘khatyā’’ti bhavati, tathā ‘‘mātuyā mātuya’’nti ca padaṃ ‘‘matyā, matya’’nti bhavati, ayaṃ nayo dhītusaddādīsu na labbhati.

ဤ၌မူကား အကြင်ကြောင့် ပါဠိတော်ဝယ် ဣတ္ထိလိင်တို့၏ သကာရန္တရုပ်များ၊ ဧဟိ၊ ဧဘိ၊ ဧသု ကာရန္တစသည်တို့နှင့် ဧနန္တစသည်တို့ကို မတွေ့မမြင်ရကုန်၊ ထို့ကြောင့် အချို့သော ဆရာတို့သည် “မာတုဿ၊ မာတရေဟိ” စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော်လည်း ငါတို့သည် မဟောအပ်ကုန်၊ ဤနည်းသည် အခြားသောပုဒ်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ “ယံကိဉ္စိတ္ထိကတံ ပုညံ၊ မယှဉ္စ မာတုယာ စ တေ။ အနုညာတော အဟံ မတျာ” ဟူသော ပါဠိတော်၏ အလိုအားဖြင့်မူကား ကရုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ သာမိ၊ ဘုမ္မိဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ “မာတုယာ၊ မတျာ” ဟူ၍ ဟောအပ်၏၊ ဣတ္ထိလိင်နေရာ၌ ထိုဝိဘတ်တို့သည် တူညီသော လမ်းစဉ်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဥမ္မာဒန္တီဇာတ်၌ “မတျာ” ဟူသော ပုဒ်သည် ပဉ္စမီ၊ တတိယာ ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် လာရှိ၏၊ စင်စစ်သော်ကား “ခတ္တိယာ” ဟူသောပုဒ်သည် အလယ်သရကျေခြင်းကြောင့် “ခတျာ” ဟု ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “မာတုယာ၊ မာတုယံ” ဟူသောပုဒ်သည်လည်း “မတျာ၊ မတျံ” ဟု ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည် ဓီတုသဒ္ဒါစသည်တို့၌ မရနိုင်။


Dhītā, dhītā, dhītaro. Dhītaṃ, dhītaraṃ, dhītaro. Dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītarā, dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītari, dhītuyā, dhītuyaṃ, dhītūsu. Bhoti dhītu, bhoti dhītā, bhotiyo dhītā, dhītaro. Ettha pana.

ဓီတာ၊ ဓီတာ၊ ဓီတရော။ ဓီတံ၊ ဓီတရံ၊ ဓီတရော။ ဓီတုယာ၊ ဓီတူဟိ၊ ဓီတူဘိ။ ဓီတု၊ ဓီတုယာ၊ ဓီတရာနံ၊ ဓီတာနံ၊ ဓီတူနံ။ ဓီတရာ၊ ဓီတုယာ၊ ဓီတူဟိ၊ ဓီတူဘိ။ ဓီတု၊ ဓီတုယာ၊ ဓီတရာနံ၊ ဓီတာနံ၊ ဓီတူနံ။ ဓီတရိ၊ ဓီတုယာ၊ ဓီတုယံ၊ ဓီတူသု။ ဘောတိ ဓီတု၊ ဘောတိ ဓီတာ၊ ဘောတိယော ဓီတာ၊ ဓီတရော။ ဤ၌မူကား -


‘‘Jāliṃ [Pg.264] kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ;

Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti

“ဇာလိံ ကဏှာဇိနံ ဓီတံ၊ မဒ္ဒီဒေဝိံ ပတိဗ္ဗတံ။ စဇမာနော န စိန္တေသိံ၊ ဗောဓိယာယေဝ ကာရဏာ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ (အနက်ကား - ငါသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အကျိုးငှာသာလျှင် ဇာလီမင်းသား၊ ကဏှာဇိန်သမီးတော်နှင့် လင်ဝတ်၌ ရိုသေသော မဒ္ဒီဒေဝီမိဖုရားကို စွန့်လွှတ်ရသော်လည်း စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း မပြုခဲ့ပါ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။)


Pāḷiyaṃ ‘‘dhīta’’nti dassanato upayogavacanaṭṭhāne ‘‘dhīta’’nti vuttaṃ, tasmā idaṃ sārato gahetabbaṃ, tathā pāḷiyaṃ ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti samāsapadassa dassanato tatiyekavacanantapadasadisaṃ ‘‘seṭṭhidhītarā’’tiādikaṃ paṭhamekavacanantampi samāsapadaṃ gahetabbameva, niruttipiṭake pana ‘‘mātā dhītā’’ti padadvayaṃ saddhānaye pakkhitta, tamamhehi ‘‘saddhāyā’’ti padassa viya ‘‘mātāyā’’tiādīnaṃ pāḷiādīsu byāse adassanato visuṃ gahitaṃ samāseyeva hi īdisiṃ saddagatiṃ passāma ‘‘rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā’’ti. Evaṃ kaññānayopi ekadesena labbhati, tathā ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ti pāḷiyaṃ ‘‘nandamāte’’ti dassanato ‘‘bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte’’ti evamādinayopi labbhati, tatra nandamāteti nandassa mātā nandamātā, bhoti nandamāte, evaṃ samāseyeva īdisī saddagati hoti, tasmā samāsapadatte ‘‘mātu dhītu duhitu’’iccetesaṃ pakatirūpānaṃ dve koṭṭhāsā gahetabbā paṭhamaṃ dassitarūpakoṭṭhāso ca kaññānayo rūpakoṭṭhāso cāti. Nattādīni padāni na kevalaṃ pulliṅgāniyeva honti, atha kho itthiliṅgānipi. Tathā hi ‘‘visākhāya nattā kālaṅkatā hoti. Catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā’’tiādīni payogāni sāsane dissanti.

ပါဠိတော်၌ "dhīta" ဟု ဟောတော်မူခြင်းကြောင့် ဥပယောဂဝစန (ဒုတိယဝိဘတ်) ၏ တည်ရာ၌ "dhīta" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤအနက်ကို အနှစ်သာရအားဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့အတူ ပါဠိတော်၌ "assamaṇī hoti asakyadhītarā" ဟု သမတ်ပုဒ်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် တတိယဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်နှင့်တူသော "seṭṭhidhītarā" အစရှိသော ပထမဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော သမတ်ပုဒ်ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာလျှင်တည်း။ နိရုတ္တိပိဋက၌မူ "mātā dhītā" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို သဒ္ဒါနယ၌ သွတ်သွင်းအပ်၏။ ငါတို့သည် "saddhāyā" ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ "mātāyā" အစရှိသည်တို့ကို ပါဠိတော်အစရှိသည်တို့၌ ဝိသ္တာရအားဖြင့် မမြင်ရခြင်းကြောင့် သီးခြားယူအပ်၏။ သမတ်၌သာလျှင် ဤသို့သော သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ခြင်း (သဒ္ဒဂတိ) ကို မြင်ရကုန်၏၊ "rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā" ဟူ၍တည်း။ ဤသို့ ကညာနယ (ကညာသဒ္ဒါနည်း) ကိုလည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရအပ်၏။ ထို့အတူ ပါဠိတော်၌ "acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte" ဟု "nandamāte" ဟူသော ပုဒ်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် "bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte" ဟူသော ဤသို့အစရှိသော နည်းကိုလည်း ရအပ်၏။ ထိုပုဒ်၌ နန္ဒမာတေဟူသည် နန္ဒ၏ မိခင်သည် နန္ဒမာတာတည်း၊ "bhoti nandamāte" ဟု ဖြစ်၏။ ဤသို့ သမတ်၌သာလျှင် ဤသို့သော သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သမတ်ပုဒ်အဖြစ်၌ "mātu၊ dhītu၊ duhitu" ဟူသော ဤပကတိရုပ်ရှိသော စကားလုံးတို့၏ အဖို့အစု (အုပ်စု) နှစ်ခုတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ရှေးဦးစွာ ပြအပ်သော ရုပ်အစုနှင့် ကညာနည်းတူ ဖြစ်သော ရုပ်အစုတို့တည်း။ "nattā" အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပုလ္လိင်သက်သက်သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဣတ္ထိလိင်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်၌ "visākhāya nattā kālaṅkatā hoti" (ဝိသာခါ၏ မြေးမသည် ကွယ်လွန်လေပြီ)၊ "catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā" (ကြွက်မလေးကောင်တို့သည် တွင်းတူးတတ်ကုန်၏၊ မနေတတ်ကုန်) ဟူသော ဤသို့အစရှိသော ပယောဂတို့ကို မြင်ရကုန်၏။


Nattā, nattā, nattāro. Nattaṃ, nattāraṃ, nattāro. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ [Pg.265] nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ, nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattari, nattuyā, nattuyaṃ, nattūsu. Bhoti natta, bhoti nattā, bhotiyo nattā, nattāro.

နတ္တာ၊ နတ္တာ၊ နတ္တာရော။ နတ္တံ၊ နတ္တာရံ၊ နတ္တာရော။ နတ္တာရာ၊ နတ္တုယာ၊ နတ္တူဟိ၊ နတ္တူဘိ။ နတ္တု၊ နတ္တုယာ၊ နတ္တာရာနံ၊ နတ္တာနံ၊ နတ္တူနံ။ နတ္တာရာ၊ နတ္တုယာ၊ နတ္တူဟိ၊ နတ္တူဘိ။ နတ္တု၊ နတ္တုယာ၊ နတ္တာရာနံ၊ နတ္တာနံ၊ နတ္တူနံ။ နတ္တရိ၊ နတ္တုယာ၊ နတ္တုယံ၊ နတ္တူသု။ ဘောတိ နတ္တ၊ ဘောတိ နတ္တာ၊ ဘောတိယော နတ္တာ၊ နတ္တာရော။


Evaṃ ‘‘kattā vasitā bhāsitā’’ iccādīsupi samāsapadatte pana ‘‘rājamātāya nandamāte’’tiādīni viya ‘‘rājanattāya, rājanatte’’tiādīni rūpāni bhavanti.

ဤအတူ "kattā၊ vasitā၊ bhāsitā" ဤသို့အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း သမတ်ပုဒ်အဖြစ်၌မူ "rājamātāya၊ nandamāte" အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ "rājanattāya၊ rājanatte" အစရှိသော ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Savinicchayoyaṃ ākārantukārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော အာကာရန္တ၊ ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပကတိရုပ် နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ ခွဲခြားပုံတည်း။


Ākārantukārantatāpakatikaṃ

အာကာရန္တ ဥကာရန္တ ပကတိရှိသောအပိုင်း။


Ākārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ပြီးပြီ။


Idāni bhūmipadādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

ယခုအခါ၌ ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ ဘူမိပုဒ် အစရှိသည်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို ပြဆိုပါအံ့ -


Ratti, rattī, rattiyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattiyaṃ, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattiyo. Yamakamahātheramataṃ.

ရတ္တိ၊ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော။ ရတ္တိံ၊ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော။ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တီဟိ၊ ရတ္တီဘိ။ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တီနံ။ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တီဟိ၊ ရတ္တီဘိ။ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တီနံ။ ရတ္တိယာ၊ ရတ္တိယံ၊ ရတ္တီသု။ ဘောတိ ရတ္တိ၊ ဘောတိယော ရတ္တိယော။ ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


‘‘Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo. Bhūmiṃ, bhūmī, bhūmiyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘bhūti satti patti vutti mutti kitti khanti titti siddhi iddhi vuddhi suddhi buddhi bodhi pīti nandi mati asani vasani sati gati vuḍḍhi yuvati aṅguli bondi diṭṭhi tuṭṭhi nābhi’’ iccādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Apica ‘‘ratyo amoghā gacchanti. Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ. Na bhūmyā caturaṅgulo. Seti bhūmyā anutthunaṃ. Bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ. Gīvāya paṭimuñcati. Imā ca nabhyo satarājicittitā. Sateratā vijjurivappabhāsare’’ti evamādīnaṃ [Pg.266] payogānaṃ dassanato ratti bhūmi nābhisaddādīnaṃ ayampi nāmikapadamālāviseso veditabbo. Kathaṃ?

"bhūmi၊ bhūmī၊ bhūmiyo။ bhūmiṃ၊ bhūmī၊ bhūmiyo" ဟူ၍ အလုံးစုံကို သိအပ်၏။ ဤအတူ "bhūti၊ satti၊ patti၊ vutti၊ mutti၊ kitti၊ khanti၊ titti၊ siddhi၊ iddhi၊ vuddhi၊ suddhi၊ buddhi၊ bodhi၊ pīti၊ nandi၊ mati၊ asani၊ vasani၊ sati၊ gati၊ vuḍḍhi၊ yuvati၊ aṅguli၊ bondi၊ diṭṭhi၊ tuṭṭhi၊ nābhi" ဤသို့အစရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်း နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ပြင်လည်း "ratyo amoghā gacchanti"၊ "divā ca ratto ca haranti ye baliṃ"၊ "na bhūmyā caturaṅgulo"၊ "seti bhūmyā anutthunaṃ"၊ "bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ, gīvāya paṭimuñcati"၊ "imā ca nabhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare" ဟူသော ဤသို့အစရှိသော ပယောဂတို့ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် "ratti၊ bhūmi၊ nābhi" သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ ဤထူးခြားသော နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကိုလည်း သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း?


Ratti, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattiyaṃ ratyaṃ, ratto, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattī, rattiyo, ratyo.

ရတ္တိ၊ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော၊ ရတျော။ ရတ္တိံ၊ ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော၊ ရတျော။ ရတ္တိယာ၊ ရတျာ၊ ရတ္တီဟိ၊ ရတ္တီဘိ။ ရတ္တိယာ၊ ရတျာ၊ ရတ္တီနံ။ ရတ္တိယာ၊ ရတျာ၊ ရတ္တီဟိ၊ ရတ္တီဘိ။ ရတ္တိယာ၊ ရတျာ၊ ရတ္တီနံ။ ရတ္တိယာ၊ ရတျာ၊ ရတ္တိယံ၊ ရတျံ၊ ရတ္တော၊ ရတ္တီသု။ ဘောတိ ရတ္တိ၊ ဘောတိယော ရတ္တီ၊ ရတ္တိယော၊ ရတျော။


Ettha ‘‘ratto’’ti rūpanayaṃ vajjetvā ‘‘bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ.

ဤ၌ "ratto" ဟူသော ရုပ်နည်းကို ကြဉ်ဖယ်၍ "bhūmi၊ bhūmī၊ bhūmiyo၊ bhūmyo" ဟူ၍ အလုံးစုံကို သိအပ်၏။


Nābhi, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiṃ, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhiyaṃ, nabhyaṃ, nābhīsu. Bhoti nābhi, bhotiyo nābhī, nābhiyo, nabhyo.

နာဘိ၊ နာဘီ၊ နာဘိယော၊ နဘျော။ နာဘိံ၊ နာဘီ၊ နာဘိယော၊ နဘျော။ နာဘိယာ၊ နဘျာ၊ နာဘီဟိ၊ နာဘီဘိ။ နာဘိယာ၊ နဘျာ၊ နာဘီနံ။ နာဘိယာ၊ နဘျာ၊ နာဘီဟိ၊ နာဘီဘိ။ နာဘိယာ၊ နဘျာ၊ နာဘီနံ။ နာဘိယာ၊ နဘျာ၊ နာဘိယံ၊ နဘျံ၊ နာဘီသု။ ဘောတိ နာဘိ၊ ဘောတိယော နာဘီ၊ နာဘိယော၊ နဘျော။


Bodhi, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiṃ, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhīsu. Bhoti bodhi, bhotiyo bodhī, bodhiyo, bojjho.

ဗောဓိ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော၊ ဗောဇ္ဈော။ ဗောဓိံ၊ ဗောဓိယံ၊ ဗောဇ္ဈံ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော၊ ဗောဇ္ဈော။ ဗောဓိယာ၊ ဗောဇ္ဈာ၊ ဗောဓီဟိ၊ ဗောဓီဘိ။ ဗောဓိယာ၊ ဗောဇ္ဈာ၊ ဗောဓီနံ။ ဗောဓိယာ၊ ဗောဇ္ဈာ၊ ဗောဓီဟိ၊ ဗောဓီဘိ။ ဗောဓိယာ၊ ဗောဇ္ဈာ၊ ဗောဓီနံ။ ဗောဓိယာ၊ ဗောဇ္ဈာ၊ ဗောဓိယံ၊ ဗောဇ္ဈံ၊ ဗောဓီသု။ ဘောတိ ဗောဓိ၊ ဘောတိယော ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော၊ ဗောဇ္ဈော။


Ettha pana ‘‘bujjhassu jina bodhiyaṃ. Aññatra bojjhā tapasā’’ti vicitrapāḷinayadassanato vicitranayā nāmikapadamālā vuttā. Sabbopi cāyaṃ nayo aññatthāpi yathārahaṃ yojetabbo.

ဤ၌မူကား "bujjhassu jina bodhiyaṃ"၊ "aññatra bojjhā tapasā" ဟူ၍ ဆန်းကြယ်သော ပါဠိနည်းကို မြင်ရခြင်းကြောင့် ဆန်းကြယ်သောနည်းရှိသော နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနည်းအားလုံးကိုလည်း အခြားသောပုဒ်တို့၌လည်း သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Savinicchayoyaṃ ikārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဣကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပကတိရုပ် နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ ခွဲခြားပုံတည်း။


Ikārantatāpakatikaṃ ikārantitthiliṅgaṃ

ဣကာရန္တ ပကတိရှိသော ဣကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်။


Niṭṭhitaṃ.

ပြီးပြီ။


Idāni [Pg.267] bhūrīsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

ယခုအခါ၌ ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ ဘူရီသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို ပြဆိုပါအံ့ -


Itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ, itthī, itthiyo. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthiyaṃ, itthīsu. Bhoti itthi, bhotiyo itthiyo. Yamakamahātheramataṃ.

ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထိယော။ ဣတ္ထိံ၊ ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထိယော။ ဣတ္ထိယာ၊ ဣတ္ထီဟိ၊ ဣတ္ထီဘိ။ ဣတ္ထိယာ၊ ဣတ္ထီနံ။ ဣတ္ထိယာ၊ ဣတ္ထီဟိ၊ ဣတ္ထီဘိ။ ဣတ္ထိယာ၊ ဣတ္ထီနံ။ ဣတ္ထိယာ၊ ဣတ္ထိယံ၊ ဣတ္ထီသု။ ဘောတိ ဣတ္ထိ၊ ဘောတိယော ဣတ္ထိယော။ ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


‘‘Bhūrī, bhūrī, bhūriyo. Bhūriṃ, bhūrī, bhūri yo’’ti itthiyā samaṃ. Evaṃ bhūtī bhotī vibhāvinī iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañca īkārantasaddānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññe īkārantasaddā nāma –

"bhūrī၊ bhūrī၊ bhūriyo။ bhūriṃ၊ bhūrī၊ bhūriyo" ဟူ၍ ဣတ္ထီသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤအတူ "bhūtī၊ bhotī၊ vibhāvinī" ဤသို့အစရှိသော ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော စကားလုံးတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဤကာရန္တသဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ အခြားသော ဤကာရန္တသဒ္ဒါတို့ဟူသည် -


‘‘Mātulānī ca bhaginī, bhikkhunī sāmugī ajī;

Vāpī pokkharaṇī devī, nāgī yakkhinī rājinī.

"mātulānī၊ bhaginī၊ bhikkhunī၊ sāmugī၊ ajī၊ vāpī၊ pokkharaṇī၊ devī၊ nāgī၊ yakkhinī၊ rājinī" (စသည်တို့တည်း။)


Dāsī ca brāhmaṇī muṭṭha-ssatinī sīghayāyinī;

Sākiyānī’’ti cādīni, payogāni bhavanti hi.

dāsī (ကျွန်မ)၊ brāhmaṇī (ပုဏ္ဏေးမ)၊ muṭṭhassatinī (သတိမေ့လျော့သော မိန်းမ)၊ sīghayāyinī (လျင်မြန်စွာ သွားသော မိန်းမ)၊ Sākiyānī (သာကီဝင်မင်းသမီး) စသည်တို့သည် သုံးနှုန်းမှု (ပယောဂ) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Tatra ‘‘pokkharaṇī dāsī, brāhmaṇi’’ccādinaṃ gati;

Aññathāpi siyā gāthā-cuṇṇiyesu yathārahaṃ.

ထိုစကားလုံးများတွင် ‘pokkharaṇī၊ dāsī၊ brāhmaṇī’ စသည်တို့၏ လားရာ (ဝိဘတ်သက်ရောက်ပုံ) သည် ဂါထာနှင့် စုဏ္ဏိယ (စကားပြေ) တို့၌ လျော်ညီစွာ အခြားနည်းဖြင့်လည်း ဖြစ်နိုင်၏။


‘‘Kusāvatī’’tiādīnaṃ, gāthāsveva visesato;

Rūpāni aññathā honti, ekavacanato vade.

‘Kusāvatī’ စသည်တို့၏ ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန်တို့သည် ဂါထာတို့၌သာလျှင် ထူးခြားစွာ အခြားနည်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဧကဝုစ်အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။


‘‘Kāsī avantī’’iccādī, bahuvacanato vade;

‘‘Candavatī’’tiādīni, payogassānurūpato.

‘Kāsī၊ Avantī’ စသည်တို့ကို ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ‘Candavatī’ စသည်တို့ကိုမူ သုံးနှုန်းမှု (ပယောဂ) အားလျော်စွာ ပြောဆိုအပ်၏။


Tathā hi ‘‘pokkharañño sumāpitā. Tā ca sattasatā bhariyā, dāsyo sattasatāni ca. Dārake ca ahaṃ nessaṃ[Pg.268], brāhmaṇyā paricārake. Najjo sandanti. Najjā nerañjarāya tīre. Lakkhyā bhava nivesanaṃ.

ထိုစကားသည် မှန်၏ - ‘pokkharañño sumāpitā (ရေကန်တို့ကို ကောင်းစွာ တည်ဆောက်အပ်ကုန်၏)။ Tā ca sattasatā bhariyā, dāsyo sattasatāni ca (ထိုခုနစ်ရာသော ဇနီးမယားတို့လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရာသော ကျွန်မတို့လည်းကောင်း)။ Dārake ca ahaṃ nessaṃ, brāhmaṇyā paricārake (ငါသည် ပုဏ္ဏေးမ၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်ကုန်သော သူငယ်တို့ကို ဆောင်ယူအံ့)။ Najjo sandanti (မြစ်တို့သည် စီးဆင်းကုန်၏)။ Najjā nerañjarāya tīre (နေရဉ္ဇရာမြစ်၏ ကမ်းနား၌)။ Lakkhyā bhava nivesanaṃ (ကျက်သရေမင်္ဂလာ၏ တည်နေရာ ဖြစ်လော့)’ ဟု ရှိ၏။


Bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako;

Asītiyā sahassehi, supatto parivārito.

“မြတ်သောမင်းကြီး... ဗာရာဏသီပြည်၌ သုပတ္တမည်သော ကျီးမင်းသည် ရှစ်သောင်းသော ကျီးအခြံအရံနှင့်တကွ နေထိုင်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Rājā yathā vessavaṇo naḷiñña’’nti

“ဝေဿဝဏ်မင်းသည် ကြာကန်သို့ သွားသကဲ့သို့” ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။


Evamādīnaṃ pāḷīnaṃ dassanato pokkharaṇī iccādīnaṃ nāmikapadamālāyo savisesā yojetabbā. Kathaṃ? ‘Pokkharaṇī, pokkharaṇī, pokkharaṇiyo, pokkharañño. Pokkharaṇi’’ntiādinā vatvā karaṇasampadānanissakkasāmivacanaṭṭhāne ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā, pokkharaṇiyaṃ, pokkharañña’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Tathā ‘‘dāsī, dāsī, dāsiyo, dāsyo. Dāsiṃ, dāsiyaṃ, dāsī, dāsiyo, dāsyo’’ti vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘dāsiyā, dāsyā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘dāsiyā, dāsyā, dāsiyaṃ, dāsya’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Ettha pana ‘‘yaṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ. Phusissāmi vimuttiya’’nti payogānaṃ dassanato aṃvacanassa yamādesavasena ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ. Tesu ca ‘‘ghare jātaṃva dāsiya’’nti ettha aṃvacanassa yamādesato aññopi saddanayo labbhati. Kathaṃ? Yathā daharī eva ‘‘dahariyā’’ti vuccati, evaṃ dāsī eva ‘‘dāsiyā’’ti.

ဤသို့စသော ပါဠိတော်များကို တွေ့ရခြင်းကြောင့် pokkharaṇī စသည်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာတို့ကို အထူးနှင့်တကွ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ‘Pokkharaṇī, pokkharaṇī, pokkharaṇiyo, pokkharañño။ Pokkharaṇiṃ’ စသည်ဖြင့် ဆိုပြီး၍၊ ကရိုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ သာမိဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ ‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā’ ဟု ဧကဝုစ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဘုမ္မဝိဘတ်၏ နေရာ၌မူ ‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā, pokkharaṇiyaṃ, pokkharaññaṃ’ ဟု ဧကဝုစ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ‘dāsī, dāsī, dāsiyo, dāsyo။ dāsiṃ, dāsiyaṃ, dāsī, dāsiyo, dāsyo’ ဟု ဆိုပြီး၍၊ ကရိုဏ်ဝိဘတ်စသည်တို့၏ နေရာ၌ ‘dāsiyā, dāsyā’ ဟု ဧကဝုစ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဘုမ္မဝိဘတ်၏ နေရာ၌မူ ‘dāsiyā, dāsyā, dāsiyaṃ, dāsyaṃ’ ဟု ဧကဝုစ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ ဤ၌မူကား ‘yaṭṭhiyā paṭikoṭeti (တုတ်ဖြင့် ခေါက်၏)၊ ghare jātaṃva dāsiyaṃ (အိမ်၌ မွေးဖွားသော ကျွန်မကဲ့သို့)၊ phusissāmi vimuttiṃ (လွတ်မြောက်မှုကို ထိတွေ့အံ့)’ ဟူသော သုံးနှုန်းမှုတို့ကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် အံဝိဘတ်ကို ယအက္ခရာ အပြု (ယမာဒေသ) အားဖြင့် ‘dāsiyaṃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားတို့တွင် ‘ghare jātaṃva dāsiyaṃ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အံဝိဘတ်ကို ယအက္ခရာ ပြုခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော သဒ္ဒါနည်းလမ်းကိုလည်း ရအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ပျိုသောမိန်းမ (dahari) ကိုပင် ‘dahariyā’ ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ dāsī (ကျွန်မ) ကိုပင် ‘dāsiyā’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Ettha pana ‘‘passāmi vohaṃ dahariṃ, kumāriṃ cārudassana’’nti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷi nidassanaṃ[Pg.269], upayogavacanicchāya ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ, imasmiṃ panādhippāye ‘‘dāsiyā, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyaṃ, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyāyā’’ti kaññānayeneva nāmikapadamālā bhavati ‘‘kumāriyā’’ti saddasseva. Tathā hi ‘‘kumāriye upaseniye’’ti pāḷi dissati. Tathā ‘‘pupphavatiyā, pupphavatiyaṃ, pupphavatiyāya, pupphavatiyāyaṃ, bhoti pupphavatiye’’ti kaññānayanissitena ekavacananayena nāmikapadamālā bhavati.

ဤ၌မူကား ‘ငါသည် အဆင်းလှသော အမျိုးသမီးငယ်၊ သမီးပျိုကို မြင်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အိုမင်းသူအား ထိုအမျိုးသမီးငယ်ရှိပါလျက် ပေးလှူကြကုန်၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဠိတော်သည် သာဓက (နိဒဿန) ဖြစ်၏၊ ဥပယောဂဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ‘dāsiyaṃ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအလို၌မူ ‘dāsiyā, dāsiyā, dāsiyāyo။ dāsiyaṃ, dāsiyā, dāsiyāyo။ dāsiyāyā’ ဟု ‘kumāriyā’ သဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ကညာနယ (ကညာသဒ္ဒါနည်း) ဖြင့်သာလျှင် နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏ - ‘kumāriye upaseniye’ ဟု ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့အတူ ‘pupphavatiyā, pupphavatiyaṃ, pupphavatiyāya, pupphavatiyāyaṃ, bhoti pupphavatiye’ ဟု ကညာသဒ္ဒါနည်းကို မှီသော ဧကဝုစ်နည်းဖြင့် နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။


Ettha pana ‘‘atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatiyā nāma ahosi. Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatiyāyaṃ. Uyyassu pubbena pupphavatiyāyā’’ti pāḷi ca aṭṭhakathāpāṭho ca nidassanaṃ. Aparo nayo – ‘‘dāsiyā dahariyā kumāriyā’’tiādīsu kakārassa yakārādesopi daṭṭhabbo. Brāhmaṇīsaddassa tu ‘‘brāhmaṇī, brāhmaṇī, brāhmaṇiyo, brāhmaṇyo. Brāhmaṇi’’ntiādīni vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘brāhmaṇiyā, brāhmaṇyā’’ti ekavacanāni vattabbāni, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Nadīsaddassa ‘‘nadī, nadī, nadiyo, najjo. Nadi’’ntiādinā vatvā ‘‘nadiyā, najjā’’ti ca ‘‘nadiyaṃ, najja’’nti ca vattabbaṃ, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Itthiliṅgesu hi paccattabahuvacane diṭṭheyeva upayogabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, tathā upayogabahuvacane diṭṭheyeva paccattabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanānampi aññatarasmiṃ diṭṭheyeva aññataraṃ diṭṭhameva hoti. Tathā hi ‘‘dāsā ca dāsyo anujīvino cā’’ti ettha ‘‘dāsyo’’ti paccattabahuvacane diṭṭheyeva aparampi ‘‘dāsyo’’ti upayogabahuvacanaṃ taṃsadisattā diṭṭhameva hoti.

ဤ၌မူကား ‘အတိတ်ကာလ၌ ဤဗာရာဏသီပြည်သည် ပုပ္ဖဝတီမည်သော ပြည်ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ပုပ္ဖဝတီပြည်၌ ကြမ်းကြုတ်သော အမှုရှိသော ဧကရာဇ်မင်းသည် ဖြစ်ခဲ့၏။ အရှေ့မျက်နှာဖြင့် ပုပ္ဖဝတီပြည်မှ ထွက်လော့’ ဟူသော ပါဠိတော်သည်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာပါဌ်သည်လည်းကောင်း သာဓက ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်းကား - ‘dāsiyā, dahariyā, kumāriyā’ စသည်တို့၌ ကအက္ခရာကို ယအက္ခရာ အပြု (ကကာရဿ ယကာရာဒေသ) ကိုလည်း သိအပ်၏။ brāhmaṇī သဒ္ဒါ၌မူကား ‘brāhmaṇī, brāhmaṇī, brāhmaṇiyo, brāhmaṇyo။ brāhmaṇiṃ’ စသည်ဖြင့် ဆိုပြီး၍၊ ကရိုဏ်ဝိဘတ်စသည်တို့၏ နေရာ၌ ‘brāhmaṇiyā, brāhmaṇyā’ ဟု ဧကဝုစ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ nadī သဒ္ဒါ၌ ‘nadī, nadī, nadiyo, najjo။ nadiṃ’ စသည်ဖြင့် ဆိုပြီး၍၊ ‘nadiyā, najjā’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘nadiyaṃ, najjaṃ’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဣတ္ထိလိင်တို့၌ ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ် (ပထမာဗဟုဝုစ်) ကို မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ နောင်လာလတ္တံ့သော ဥပယောဂဗဟုဝုစ် (ဒုတိယာဗဟုဝုစ်) ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ ထို့အတူ ဥပယောဂဗဟုဝုစ်ကို မြင်ရရုံမျှဖြင့် နောင်လာလတ္တံ့သော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ ကရိုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ သာမိ၊ ဘုမ္မဝိဘတ်တို့တွင်လည်း တစ်ခုခုသော ဝိဘတ်ကို မြင်ရရုံမျှဖြင့် ကျန်ဝိဘတ်တို့ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏ - ‘dāsā ca dāsyo anujīvino ca’ ဟူသော ဤ၌ ‘dāsyo’ ဟု ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ကို မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ အခြားသော ‘dāsyo’ ဟူသော ဥပယောဂဗဟုဝုစ်ကိုလည်း ထိုပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်နှင့် တူသောကြောင့် မြင်အပ်သည်သာလျှင် မည်၏။


‘‘Sakko [Pg.270] ca me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo;

Ekarattaṃ dvirattaṃ vā, bhaveyyaṃ abhipārako;

Ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siya’’nti

“သိကြားမင်းသည် ငါ့အား ဆုကို ပေးငြားအံ့၊ ထိုဆုကိုလည်း ငါ ရငြားအံ့၊ တစ်ညဉ့် သို့မဟုတ် နှစ်ညဉ့်ပတ်လုံး (တိုင်းပြည်ကို) လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်သောမင်း ဖြစ်ရပါမူ၊ ဥမ္မာဒန္တီနှင့်တကွ မွေ့လျော်ပျော်ပါးပြီးမှ သိဝိမင်းကြီး ပြန်ဖြစ်ရပါလို၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Ettha ‘‘ummādantyā’’ti karaṇavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni sampadānanissakkasāmibhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Brāhmaṇyā paricārake’’ti ettha ‘‘brāhmaṇyā’’ti sāmivacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkabhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Seti bhūmyā anutthuna’’nti ettha ‘‘pathabyā cārupubbaṅgī’’ti ettha ca ‘‘bhūmyā, pathabyā’’ti sattamiyā ekavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkasāmivacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Bārāṇasyaṃ mahārājā’’ti ettha ‘‘bārāṇasya’’nti bhummavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni aññānipi ‘‘brāhmaṇyaṃ ekādasyaṃ pañcamya’’ntiādīni bhummavacanāni diṭṭhāniyeva honti.

ဤ၌ ‘ummādantyā’ ဟု ကရိုဏ်ဝိဘတ်၌ မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ ထိုနှင့်တူကုန်သော သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ သာမိ၊ ဘုမ္မဝိဘတ်တို့ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘brāhmaṇyā paricārake’ ဟူသော ဤ၌ ‘brāhmaṇyā’ ဟု သာမိဝိဘတ်၌ မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ ထိုနှင့်တူကုန်သော ကရိုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ ဘုမ္မဝိဘတ်တို့ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘seti bhūmyā anutthunaṃ’ ဟူသော ဤ၌လည်းကောင်း၊ ‘pathabyā cārupubbaṅgī’ ဟူသော ဤ၌လည်းကောင်း ‘bhūmyā, pathabyā’ ဟု သတ္တမီ (ဘုမ္မ) ဧကဝုစ်၌ မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ ထိုနှင့်တူကုန်သော ကရိုဏ်၊ သမ္ပဒါန်၊ အပါဒါန်၊ သာမိဝိဘတ်တို့ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘bārāṇasyaṃ mahārājā’ ဟူသော ဤ၌ ‘bārāṇasyaṃ’ ဟု ဘုမ္မဝိဘတ်၌ မြင်ရရုံမျှဖြင့်၊ ထိုနှင့်တူကုန်သော ‘brāhmaṇyaṃ, ekādasyaṃ, pañcamyaṃ’ စသော အခြားသော ဘုမ္မဝိဘတ်တို့ကိုလည်း မြင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။


Gaṇhanti ca tādisāni rūpāni pubbācariyāsabhāpi gāthābhisaṅkharaṇavasena. Sāsanepi pana etādisāni rūpāni yebhuyyena gāthāsu sandissanti.

ရှေးဆရာမြတ်တို့သည်လည်း ဂါထာတို့ကို စပ်ဆိုစီကုံးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထိုသို့သော ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန်တို့ကို ယူတော်မူကြကုန်၏။ သာသနာတော်၌လည်း ဤသို့သော ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန်တို့သည် များသောအားဖြင့် ဂါထာတို့၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရကုန်၏။


Kusāvatī. Kusāvatiṃ. Kusāvatiyā, kusāvatyā. Kusāvatiyaṃ, kusāvatyaṃ. Bhoti kusāvati.

Kusāvatī (ပထမာ)၊ Kusāvatiṃ (ဒုတိယာ)၊ Kusāvatiyā, kusāvatyā (တတိယာ-စတုတ္ထီ-ပဉ္စမီ-ဆဋ္ဌီ)၊ Kusāvatiyaṃ, kusāvatyaṃ (သတ္တမီ)၊ Bhoti kusāvati (အာလပန)။


Bārāṇasī. Bārāṇasiṃ. Bārāṇasiyā, bārāṇasyā. Bārāṇasiyaṃ, bārāṇasyaṃ, bārāṇassaṃ iccapi, bhoti bārāṇasi.

Bārāṇasī (ပထမာ)၊ Bārāṇasiṃ (ဒုတိယာ)၊ Bārāṇasiyā, bārāṇasyā (တတိယာ-စတုတ္ထီ-ပဉ္စမီ-ဆဋ္ဌီ)၊ Bārāṇasiyaṃ, bārāṇasyaṃ, bārāṇassaṃ စသည်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ Bhoti bārāṇasi (အာလပန)။


Naḷinī. Naḷiniṃ. Naḷiniyā, naḷiññā. Naḷiniyaṃ, naḷiññaṃ. Bhoti naḷini. Aññānipi yojetabbāni.

Naḷinī (ပထမာ)၊ Naḷiniṃ (ဒုတိယာ)၊ Naḷiniyā, naḷiññā (တတိယာ-စတုတ္ထီ-ပဉ္စမီ-ဆဋ္ဌီ)၊ Naḷiniyaṃ, naḷiññaṃ (သတ္တမီ)၊ Bhoti naḷini (အာလပန)။ အခြားသော သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း ဤနည်းတူ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Gāthāvisayaṃ pana patvā ‘‘kusāvatimhi, bārāṇasimhi, naḷinimhī’’tiādinā saddarūpānipiyojetabbāni. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘kusāvatimhi’’ādīni mhiyantāni itthiliṅgarūpāni gāthāsuyeva [Pg.271] paññāyanti, na cuṇṇiyapadaracanāyaṃ. Akkharasamaye pana tādisāni rūpāni anivāritāni ‘‘nadimhā cā’’tiādidassanato. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu cuṇṇiyapadaracanāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhimhī’’tiādikaṃ itthiliṅgarūpaṃ dissati, taṃ akkharavipallāsavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ paṭisandhiyaṃ sugatiyaṃ duggatiya’’ntiādidassanato. Ayaṃ panettha niyamo sugatasāsane gāthāyaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ca ‘‘kaññā ratti itthī yāgu vadhū’’ti evaṃ pañcantehi itthiliṅgehi saddhiṃ nā sa smā smiṃ mhā mhiiccete saddā sarūpato parattaṃ na yanti. Mhisaddo pana gāthāyaṃ ivaṇṇantehi itthiliṅgehi saddhiṃ parattaṃ yāti. Tatridaṃ vuccati –

ဂါထာအပိုင်း (ဂါထာနယ်ပယ်) သို့ ရောက်သောအခါမူကား ‘ကုသာဝတိမှိ၊ ဗာရာဏသိမှိ၊ နဠိနိမှိ’ စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါရုပ် (ပုဒ်) တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘ကုသာဝတိမှိ’ အစရှိသော ‘မှိ’ အဆုံးရှိကုန်သော ဣတ္ထိလိင်ရုပ် (ပုဒ်) တို့သည် ဂါထာတို့၌သာ ထင်ရှားကုန်၏၊ စကားပြေ (စုန်းစိယပုဒ်) အစီအစဉ်၌ မထင်ရှားကုန်။ သဒ္ဒါကျမ်း (အက္ခရသမယ) ၌မူကား ‘နဒိမှာ စ’ စသည်ဖြင့် တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ထိုသို့သော (မှိ၊ မှာ အဆုံးရှိသော) ရုပ်တို့ကို မတားမြစ်အပ်ကုန်။ အဋ္ဌကထာတို့၏ စကားပြေအစီအစဉ်၌ ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမှိ’ အစရှိသော ဣတ္ထိလိင်ရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသည်ရှိသော် ထိုရုပ်ကို အက္ခရာဖောက်ပြန်ခြင်း (အက္ခရဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စကားပြေနေရာ၌ ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိယံ၊ ပဋိသန္ဓိယံ၊ သုဂတိယံ၊ ဒုဂ္ဂတိယံ’ စသည်ဖြင့် တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤအရာ၌မူ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ဂါထာ၌သော်လည်းကောင်း၊ စကားပြေနေရာ၌သော်လည်းကောင်း ‘ကညာ၊ ရတ္တိ၊ ဣတ္ထီ၊ ယာဂု၊ ဝဓူ’ ဟူသော ဤသို့သော အဆုံးရှိကုန်သော ဣတ္ထိလိင်ငါးမျိုးတို့နှင့်အတူ ‘ဏာ၊ သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ မှာ၊ မှိ’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါ (ဝိဘတ်) တို့သည် မိမိတို့မူရင်းသဘော (သရုပ်) အားဖြင့် နောက်၌ မဖြစ်ကုန် (မကပ်ကုန်) ဟူသော ဤစည်းမျဉ်းရှိ၏။ ‘မှိ’ သဒ္ဒါသည်မူကား ဂါထာ၌ ‘ဣ’ဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့နှင့်အတူ နောက်၌ ဖြစ်၏ (ယှဉ်၏)။ ထိုအရာနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Gāthāyaṃ cuṇṇiye cāpi, nā sasmādī sarūpato;

Nākārantaivaṇṇanta-itthīti parataṃ gatā.

“ဂါထာ၌လည်းကောင်း၊ စကားပြေ၌လည်းကောင်း ‘ဏာ’၊ ‘သ’၊ ‘သ္မာ’ စသည်တို့သည် မိမိတို့မူရင်းရုပ် (သရုပ်) အားဖြင့် ‘အာ’ကာရန္တ၊ ‘ဣ’ဝဏ္ဏန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ နောက်၌ မဖြစ်ကုန်။


Mhisaddo pana gāthāyaṃ, ivaṇṇantitthibhī saha;

Ya’to parattametassa, payogāni bhavanti hi.

‘မှိ’ သဒ္ဒါသည်မူကား ဂါထာ၌ ‘ဣ’ဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်တို့နှင့်အတူ နောက်၌ ဖြစ်၏၊ ထို ‘မှိ’ သဒ္ဒါသည် ဤ (ဣတ္ထိလိင်) ၏ နောက်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သုံးစွဲမှု (ပယောဂ) တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;

Kusāvabhimhi nagare, rājā āsi mahīpatī’’ti.

ပုံစံအားဖြင့် - ‘ဗလာကယောနိမှိ’ (ဗျိုင်းမမျိုး၌) အခါခပ်သိမ်း အဖိုသည် မရှိ။ ‘ကုသာဝတိမှိ’ (ကုသာဝတီ) မြို့၌ မြေအပြင်ကို စိုးရသောအရှင် မင်းကြီးသည် ရှိခဲ့ဖူးပြီ” ဟူ၍တည်း။


Evaṃ kusāvatī iccādīni aññathā bhavanti, nagaranāmattā panekavacanānipi, na janapadanāmāni viya bahuvacanāni. ‘‘Kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Evaṃ avantī avantiyo’’tiādināpi nāmikapadamālā yojetabbā. Aññānipi padāni gahetabbāni. Evaṃ kāsīiccādīni janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti atthassa ekattepi.

ဤသို့လျှင် ‘ကုသာဝတီ’ စသည်တို့သည် (သဒ္ဒါရုပ်အားဖြင့်) တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်ကုန်၏၊ မြို့၏အမည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဧကဝုစ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဇနပုဒ် (တိုင်းပြည်) အမည်များကဲ့သို့ ဗဟုဝုစ်များ မဟုတ်ကုန်။ ‘ကါသီ၊ ကါသိယော။ ကါသီဟိ၊ ကါသီဘိ။ ကါသီနံ။ ကါသီသု။ ဘောတိယော ကါသိယော။ ဧဝံ အဝန္တီ အဝန္တိယော’ စသည်ဖြင့်လည်း နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ကါသီ’ စသည်တို့သည် ဇနပုဒ်အမည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနက် (အဓိပ္ပာယ်) သည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း ရူဠှီ (ရိုးရာသုံးစွဲမှု) အားဖြင့် ဗဟုဝုစ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏။


Candavatī, candavatiṃ, candavatiyā, candavatiyaṃ, bhoti candavati, evaṃ ekavacanavasena vā, candavatiyo, candavatiyo, candavatīhi, candavatībhi, candavatīnaṃ, candavatīsu, bhotiyo [Pg.272] candavatiyo, evaṃ bahuvacanavasena vā nāmikapadamālā veditabbā, aññānipi padāni yojetabbāni. ‘‘Candavatī’’iccādīni hi ekissā bahūnañcitthīnaṃ paṇṇattibhāvato payogānurūpena ekavacanavasena vā bahuvacanavasena vā yojetabbāni bhavanti. Esa nayo aññatrāpi.

‘စန္ဒဝတီ၊ စန္ဒဝတိံ၊ စန္ဒဝတိယာ၊ စန္ဒဝတိယံ၊ ဘောတိ စန္ဒဝတိ’ ဟူ၍ ဤသို့ ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘စန္ဒဝတိယော၊ စန္ဒဝတိယော၊ စန္ဒဝတီဟိ၊ စန္ဒဝတီဘိ၊ စန္ဒဝတီနံ၊ စန္ဒဝတီသု၊ ဘောတိယော စန္ဒဝတိယော’ ဟူ၍ ဤသို့ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို သိအပ်၏၊ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ‘စန္ဒဝတီ’ စသည်တို့သည် တစ်ဦးတည်းသော အမျိုးသမီး သို့မဟုတ် များစွာသော အမျိုးသမီးတို့၏ ပညတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သုံးစွဲမှုနှင့် လျော်ညီစွာ ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အခြားသောနေရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။


Savinicchayoyaṃ īkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘ဤ’ကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပကတိရုပ် ဖြစ်သော နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဝေဖန်ချက်တည်း။


Īkārantatāpakatikaṃ īkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

‘ဤ’ကာရန္တ အဖြစ်လျှင် ပကတိရှိသော ‘ဤ’ကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ပြီးပြီ။


Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantitthiliṅgānaṃ appasiddhattā aññena ukārantitthiliṅgena nāmikapadamālaṃ pūressāma –

ယခုအခါ ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့သည် အသုံးနည်းသောကြောင့် အခြားသော ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ဖြည့်စွက်ပါအံ့ -


Yāgu, yāgū, yāguyo. Yāguṃ, yāgū, yāguyo. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāguyaṃ, yāgūsu. Bhoti yāgu, bhotiyo yāgū, yāguyo.

ယာဂု၊ ယာဂူ၊ ယာဂုယော။ ယာဂုံ၊ ယာဂူ၊ ယာဂုယော။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူဟိ၊ ယာဂူဘိ။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူနံ။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူဟိ၊ ယာဂူဘိ။ ယာဂုယာ၊ ယာဂူနံ။ ယာဂုယာ၊ ယာဂုယံ၊ ယာဂူသု။ ဘောတိ ယာဂု၊ ဘောတိယော ယာဂူ၊ ယာဂုယော။


Evaṃ ‘‘dhātu dhenu kāsu daddu kaṇḍu kacchu rajju’’iccādīni. Tatra dhātusaddo rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkasaṅkhātadhātuvācako pulliṅgo, sabhāvavācako pana sugatādīnaṃ sārīrikavācako lokadhātuvācako ca cakkhādivācako ca itthiliṅgo, bhū hū karapacādisaddavācako itthiliṅgoceva pulliṅgo ca. Atra panitthiliṅgo adhippeto.

ဤသို့လျှင် ‘ဓာတု၊ ဓေနု၊ ကာသု၊ ဒဒ္ဒု၊ ကဏ္ဍု၊ ကစ္ဆု၊ ရဇ္ဇု’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ‘ဓာတု’ သဒ္ဒါသည် ရသ၊ သွေး၊ အသား၊ အဆီခဲ၊ အကြော၊ အရိုး၊ အရိုးတွင်းခြင်ဆီ၊ သုက် ဟု ဆိုအပ်သော ဓာတ်ကို ဟောသည်ရှိသော် ပုလ္လိင် ဖြစ်၏။ သဘောတရားကို ဟောသော်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားစသည်တို့၏ စေတီတော် (ဓာတ်တော်) ကို ဟောသော်လည်းကောင်း၊ လောကဓာတ်ကို ဟောသော်လည်းကောင်း၊ စက္ခုစသည် (အာယတနဓာတ်) ကို ဟောသော်လည်းကောင်း ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။ ဘူ၊ ဟူ၊ ကရ၊ ပစ စသော (ကြိယာ) သဒ္ဒါကို ဟောသည်ရှိသော် ဣတ္ထိလိင်လည်းကောင်း၊ ပုလ္လိင်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌မူကား ဣတ္ထိလိင်ကို အလိုရှိအပ်၏။


Savinicchayoyaṃukārantitthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဥကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဝေဖန်ချက်တည်း။


Ukārantatāpakatikaṃ ukārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

‘ဥ’ကာရန္တ အဖြစ်လျှင် ပကတိရှိသော ‘ဥ’ကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ပြီးပြီ။


Idāni bhūsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

ယခုအခါ ရှေးဆရာတို့၏ ဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ ‘ဘူ’ သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ဟောကြားပါအံ့ -


Jambū, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā[Pg.273], jambūnaṃ. Jambuyā, jambuyaṃ, jambūsu. Bhoti jambu, bhotiyo jambū, jambuyo. Yamakamahātheramataṃ.

ဇမ္ဗူ၊ ဇမ္ဗူ၊ ဇမ္ဗုယော။ ဇမ္ဗုံ၊ ဇမ္ဗူ၊ ဇမ္ဗုယော။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူဟိ၊ ဇမ္ဗူဘိ။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူနံ။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူဟိ၊ ဇမ္ဗူဘိ။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗူနံ။ ဇမ္ဗုယာ၊ ဇမ္ဗုယံ၊ ဇမ္ဗူသု။ ဘောတိ ဇမ္ဗု၊ ဘောတိယော ဇမ္ဗူ၊ ဇမ္ဗုယော။ (ဤကား) ယမကမဟာထေရ်၏ ဝါဒတည်း။


Ettha jambūsaddassa itthiliṅgattaṃ ‘‘ambā sālā ca jambuyo’’tiādinā pasiddhaṃ. ‘‘Ime te jambukā rukkhā’’ti ettha pana rukkhasaddaṃ apekkhitvā ‘‘jambukā’’ti pulliṅganiddeso katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi jambūti kathetabbāti jambukā. Ke re ge saddeti dhātu. Atha vā itthiliṅgavasena jambū eva jambukā, jambukā ca tā rukkhā cāti jambukārukkhā, yathā laṅkādīpo, pulliṅgapakkhe vā samāsavasena ‘‘jambukarukkhā’’ti vattabbe gāthāvisayattā chandānurakkhaṇatthaṃ dīghaṃ katvā ‘‘jambukārukkhā’’ti vuttaṃ ‘‘saraṇāgamane kañcī’’ti ettha viya.

ဤအရာ၌ ‘ဇမ္ဗူ’ သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်သည် ‘အမ္ဗာ သာလာ စ ဇမ္ဗုယော’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှား၏။ ‘ဣမေ တေ ဇမ္ဗုကာ ရုက္ခာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌မူကား ရုက္ခသဒ္ဒါကို ငဲ့၍ ‘ဇမ္ဗုကာ’ ဟု ပုလ္လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဇမ္ဗူဟု ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဇမ္ဗုကာမည်၏။ ‘ကေ ရေ ဂေ သဒ္ဒေ’ ဟူသော ဓာတ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ‘ဇမ္ဗူ’ သာလျှင် ‘ဇမ္ဗုကာ’ မည်၏၊ ဇမ္ဗုကာလည်း ဖြစ်ကုန်သော ရုက္ခ (သစ်ပင်) တို့လည်း ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဇမ္ဗုကာရုက္ခာ’ ဟု ဖြစ်၏။ လင်္ကာဒီပ (သီဟိုဠ်ကျွန်း) ကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် ပုလ္လိင်ဘက်၌ သမတ်အစွမ်းဖြင့် ‘ဇမ္ဗုကရုက္ခာ’ ဟု ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဂါထာအပိုင်းအခြား ဖြစ်သောကြောင့် ဆန်းကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၍ ‘ဇမ္ဗုကာရုက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ‘သရဏာဂမနေ ကဉ္စီ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ကဲ့သို့တည်း။


Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhuyo.

ဘူ၊ ဘူ၊ ဘုယော။ ဘုံ၊ ဘူ၊ ဘုယော။ ဘုယာ၊ ဘူဟိ၊ ဘူဘိ။ ဘုယာ၊ ဘူနံ။ ဘုယာ၊ ဘူဟိ၊ ဘူဘိ။ ဘုယာ၊ ဘူနံ။ ဘုယာ၊ ဘုယံ၊ ဘူသု။ ဘောတိ ဘု၊ ဘောတိယော ဘူ၊ ဘုယော။


Evaṃ ‘‘abhū, abhū, abhuyo. Abhuṃ, abhū, abhuyo. Abhuyā’’tiādinā yojetabbā. Atra ‘‘abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti nidassanapadaṃ.

ဤသို့လျှင် ‘အဘူ၊ အဘူ၊ အဘုယော။ အဘုံ၊ အဘူ၊ အဘုယော။ အဘုယာ’ စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ‘အဘုံ မေ ကထံ နု ဘဏသိ၊ ပါပကံ ဝတ ဘာသသိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် သာဓက (ပုံစံပြ) ပုဒ် ဖြစ်၏။


‘‘Vadhū ca sarabhū ceva, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsūrū’’, iccādī jambuyā samā.

“ဝဓူ၊ သရဘူ၊ သရဗူ၊ သုတနူ၊ စမူ၊ ဝါမူရူ၊ နာဂနာသူရူ” စသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဇမ္ဗူသဒ္ဒါနှင့် တူကုန်၏။


Idaṃ pana sukhumaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu manasi kātabbaṃ. ‘‘Vadaññū, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuṃ, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuyā’’ti jambūsamaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ ‘‘maggaññū dhammaññū kataññū’’iccādīsupi.

ဤသိမ်မွေ့သော နေရာကိုကား ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ‘ဝဒညူ၊ ဝဒညူ၊ ဝဒညုယော။ ဝဒညုံ၊ ဝဒညူ၊ ဝဒညုယော။ ဝဒညုယာ’ ဟု ဇမ္ဗူသဒ္ဒါနှင့် တူစွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘မဂ္ဂညူ၊ ဓမ္မညူ၊ ကတညူ’ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။


Nanu ca bho –

အို- အချင်းတို့၊ မဟုတ်ပါလော -


‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti

“ထိုငါသည် ဧကန်စင်စစ် ဤမှသွား၍ လူ့ဘဝကို ရရှိသော် အလှူခံတို့၏ စကားကို သိတတ်သည် (ဝဒညူ) ဖြစ်၍၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုအံ့” ဟု -


Evamādippayogadassanato vadaññūsaddādīnaṃ pulliṅgabhāvo pasiddho, evaṃ sante kasmā idha itthiliṅganayo dassitoti? Vadaññūiccādīnaṃ ekantapulliṅgabhāvābhāvato dviliṅgāni tesaṃ vāccaliṅgattā. Tathā hi –

ဤသို့စသော သုံးစွဲမှု (ပယောဂ) တို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဝဒညူသဒ္ဒါစသည်တို့၏ ပုလ္လိင်အဖြစ်သည် ထင်ရှား၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဣတ္ထိလိင်နည်းကို ပြသနည်း? ဝဒညူစသည်တို့သည် စင်စစ် ပုလ္လိင်အဖြစ်မျှသာ မရှိသောကြောင့် လိင်နှစ်မျိုး (ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်) ရှိကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ဟောအပ်သော နာမ်၏လိင်ကို ယူတတ်သော (ဝါစ္စလိင်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် -


‘‘Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā;

Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti ca,

“ထိုငါသည် လူ့ဘဝသို့ ရောက်၍ ပေးကမ်းတတ်သူ၊ ဝန်တိုခြင်းကင်းသူ ဖြစ်လျက် မပြတ်မလပ် မမေ့မလျော့ သံဃာတော်အား အလှူတို့ကို လှူဒါန်းပါအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Kodhanā akataññū cā’’ti ca itthiliṅgapayogikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā evaṃ nīti amhehi ṭhapitā.

“အမျက်ထွက်တတ်သူ ကျေးဇူးကို မသိတတ်သူလည်း ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ စသည်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ သုံးနှုန်းအပ်သော ပါဠိတို့သည် များစွာ ထင်ရှားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းကို ငါတို့သည် သတ်မှတ်ထားအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ ūkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဦကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပကတိရုပ်ဖြစ်သော နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝေဖန်ချက်တည်း။


Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဦကာရန္တ သဘာဝရှိသော ဦကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည် ပြီး၏။


Okārantapadaṃ bhūdhātumayaṃ itthiliṅgamappasiddhaṃ, aññaṃ panokārantaṃ itthiliṅgaṃ pasiddhaṃ.

ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ဩကာရန္တပုဒ် ဖြစ်သော ဣတ္ထိလိင်သည် မထင်ရှား၊ အခြားသော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည်ကား ထင်ရှား၏။


Okārantaṃ itthiliṅgaṃ, gosaddoti vibhāvaye;

Gosaddasseva pulliṅge, rūpamassāhu kecana;

ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည် “ဂေါ” သဒ္ဒါဖြစ်၏ဟု သိရာ၏၊ အချို့ (ဆရာတို့) သည် ပုလ္လိင်၌ ရှိသော ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်ကဲ့သို့ပင် ဤဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်ကိုလည်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုကုန်၏။


Tathā hi keci ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’ntiādinā nayena vuttāni pulliṅgassa gosaddassa rūpāni viya itthiliṅgassa gosaddassa rūpāni icchanti, tesaṃ mate majjhe bhinnasuvaṇṇānaṃ vaṇṇavisesābhāvo viya rūpavisesābhāvato gosaddassa itthiliṅgabhāvapaṭipādanaṃ anijjhānakkhamaṃ. Kasmāti ce? Yasmā mātugāmasaddassa ‘‘mātugāmo, mātugāmā. Mātugāma’’ntiādinā nayena dve padamālā katvā ekā pulliṅgassa padamālā, ekā itthiliṅgapadamālāti vuttavacanaṃ viya idaṃ vacanaṃ amhe paṭibhāti, tasmā anijjhānakkhamaṃ.

မှန်ပေ၏၊ အချို့သော ဆရာတို့သည် “ဂေါ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝုံ” စသည်ဖြင့် သမုတ်အပ်သော ပုလ္လိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်များကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်များကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အယူ၌ အလယ်တွင် ကွဲအက်နေသော ရွှေတုံးတို့၏ အဆင်းထူးခြားမှု မရှိသကဲ့သို့ ရုပ်ထူးခြားမှု မရှိသောကြောင့် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို ပြသခြင်းသည် ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ? မာတုဂါမသဒ္ဒါကို “မာတုဂါမော၊ မာတုဂါမာ။ မာတုဂါမံ” စသည်ဖြင့် နည်းလမ်းအားဖြင့် ပုဒ်မာလာနှစ်ခု ပြုလုပ်၍ တစ်ခုသည် ပုလ္လိင်ပုဒ်မာလာ၊ တစ်ခုသည် ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်မာလာဟု ပြောဆိုခြင်းကဲ့သို့ ဤစကားသည် ငါတို့အား ထင်မြင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ပေ။


Apica itthiliṅgassa gosaddassa rūpesu pulliṅgassa gosaddassa rūpehi samesu santesu kathaṃ gosaddassa itthiliṅgabhāvo [Pg.275] siyā? Rūpamālāvisesābhāvato. Yathā hi ratti aggi aṭṭhisaddānaṃ ikārantabhāvena samattepi itthiliṅgapumanapuṃsakaliṅgalakkhaṇabhūto rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, na tathā tehācariyehi abhimatassa itthiliṅgassa gosaddassa rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso bhavati, yathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ, yathā ca dvinnaṃ āyusaddānaṃ punnapuṃsakaliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, tathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ. Avisesatte sati kathaṃ tesaṃ pumitthiliṅgavavatthānaṃ siyā, kathañca visadāvisadākāravohāratā siyā. Idaṃ ṭhānaṃ atīva saṇhasukhumaṃ paramagambhīraṃ mahāgahanaṃ na sakkā sabbasattānaṃ mūlabhāsābhūtāya sabbaññujineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā nayaṃ sammā ajānantena akatañāṇasambhārena kenaci ajjhogāhetuṃ vā vijaṭetuṃ vā, amhākaṃ pana mate dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāviseso ceva dissati, pumitthiliṅgavavatthānañca dissati, visadāvisadākāravohāratā ca dissati, napuṃsakaliṅgassa tadubhayamuttākāravohāratā ca dissatīti daṭṭhabbaṃ.

တစ်ဖန်လည်း ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်များသည် ပုလ္လိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်များနှင့် တူညီကြသည်ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ရုပ်မာလာ ထူးခြားမှု မရှိသောကြောင့်တည်း။ ရတ္တိ၊ အဂ္ဂိ၊ အဋ္ဌိ သဒ္ဒါတို့သည် ဣကာရန္တဖြစ်ခြင်းကြောင့် တူညီကြသော်လည်း ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ นပုံသကလိင် အမှတ်လက္ခဏာဖြစ်သော ရုပ်မာလာထူးခြားမှုကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ အကျုံးဝင်သော ဓာတုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထိုဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုကို ထိုသို့ မတွေ့မြင်ရပေ။ ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ အကျုံးဝင်သော ဓာတုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှု ရှိသကဲ့သို့၊ ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ အကျုံးဝင်သော ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုလည်း ရှိအပ်၏။ ပုံ၊ นပုံသကလိင်၌ အကျုံးဝင်သော အာယုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ အကျုံးဝင်သော ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုသည်လည်း ရှိအပ်၏။ အကယ်၍ ထူးခြားမှု မရှိပါက ၎င်းတို့၏ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် ဟူ၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ ထင်ရှားခြင်း မထင်ရှားခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းသည်လည်း အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ ဤအရာသည် အလွန်တရာ သိမ်မွေ့နက်နဲ၍ အထူးနက်ရှိုင်းလှစွာသော တောအုပ်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ မူလဘာသာဖြစ်သော၊ သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော မာဂဓ သဘာဝနိရုတ္တိ၏ နည်းလမ်းကို ကောင်းစွာ မသိရှိဘဲ ပညာပါရမီ အားနည်းသော သူတစ်ဦးဦးသည် သက်ဝင်ဆင်းသက်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ ဖြေရှင်းရှင်းလင်းခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း မတတ်နိုင်ရာ။ ငါတို့၏ အလိုအားဖြင့်မူ ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရုပ်မာလာထူးခြားမှုကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏၊ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏၊ ထင်ရှားခြင်း မထင်ရှားခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏၊ นပုံသကလိင်၏ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်မြောက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏ဟု မှတ်အပ်၏။


Idāni imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne imaṃ nītiṃ ṭhapessāma. Evañhi sati pariyattisāsane paṭipannakā nikkaṅkhabhāvena na kilamissanti. Ettha tāva atthaggahaṇe viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ tisso nāmikapadamālāyo kathessāma – seyyathidaṃ?

ယခုအခါ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ ဤစည်းမျဉ်းကို သတ်မှတ်ထားပါအံ့။ ဤသို့ ပြုအပ်သော် ပရိယတ္တိသာသနာတော်၌ ကျင့်ကြံအားထုတ်သူတို့သည် ယုံမှားကင်းသော အဖြစ်ဖြင့် မပင်ပန်းကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် အနက်ကို သိရှိခြင်း၌ ပညာရှိတို့ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှု ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ နာမ်ပုဒ်မာလာ သုံးခုတို့ကို ပြဆိုပါအံ့။ အဘယ်နည်းဟူမူ -


Gāvī, gāvī, gāviyo. Gāviṃ, gāvī, gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā, gāvīnaṃ. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā[Pg.276], gāvīnaṃ. Gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsu. Bhoti gāvi, bhotiyo gāvī, gāviyo.

ဂါဝီ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝိယော။ ဂါဝိံ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝိယော။ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝီဟိ၊ ဂါဝီဘိ။ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝီနံ။ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝီဟိ၊ ဂါဝီဘိ။ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝီနံ။ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝိယံ၊ ဂါဝီသု။ ဘောတိ ဂါဝိ၊ ဘောတိယော ဂါဝီ၊ ဂါဝိယော။


Ayaṃ gosaddato vihitassa īpaccayassa vasena nipphannassa itthivācakassa īkārantitthiliṅgassa gāvīsaddassa nāmikapadamālā.

ဤသည်ကား ဂေါသဒ္ဒါမှ သက်ရောက်အပ်သော ဤပစ္စည်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြီးသော၊ ဣတ္ထိဝါစက (မ လိင်ကို ဟောတတ်သော)၊ ဤကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်သော “ဂါဝီ” သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။


Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ, gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo.

ဂေါ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝုံ၊ ဂါဝံ၊ ဂဝံ၊ ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝေန၊ ဂဝေန၊ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ၊ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂါဝါ၊ ဂါဝသ္မာ၊ ဂါဝမှာ၊ ဂဝါ၊ ဂဝသ္မာ၊ ဂဝမှာ၊ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ၊ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂါဝေ၊ ဂါဝသ္မိံ၊ ဂါဝမှိ၊ ဂဝေ၊ ဂဝသ္မိံ၊ ဂဝမှိ၊ ဂါဝေသု၊ ဂဝေသု၊ ဂေါသု။ ဘော ဂေါ၊ ဘဝန္တော ဂါဝေါ၊ ဂဝေါ။


Ayaṃ pumavācakassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālā.

ဤသည်ကား ပုမဝါစက (ဖို လိင်ကို ဟောတတ်သော)၊ ဩကာရန္တ ပုလ္လိင် ဖြစ်သော “ဂေါ” သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။


Go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāviṃ, gāvo, gāvī gavo. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gosu. Bhoti go, bhotiyo gāvo, gāvī, gavo. Ayaṃ pumitthivācakassa okārantassitthipulliṅgassa gosaddanāmikapadamālā.

ဂေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ။ ဂါဝံ၊ ဂဝံ၊ ဂါဝိံ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ ဂဝေါ။ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂေါဟိ၊ ဂေါဘိ။ ဂဝံ၊ ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂေါသု။ ဘောတိ ဂေါ၊ ဘောတိယော ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ။ ဤသည်ကား ပုမ၊ ဣတ္ထိ နှစ်ဦးလုံးကို ဟောတတ်သော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိပုလ္လိင် ဖြစ်သော “ဂေါ” သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။


Ettha pana ‘‘gāvu’’nti padaṃ ekantapumavācakattā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, ekantapumavācakattañcassa āhaccapāḷiyā ñāyati ‘‘idha pana bhikkhave vassūpagataṃ bhikkhuṃ itthī nimantesi ‘ehi bhante, hiraññaṃ vā te demi, suvaṇṇaṃ vā te demi, khettaṃ vā te demi, vatthuṃ vā te demi, gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demi. Dāsaṃ vā te demi, dāsiṃ vā te demi, dhītaraṃ vā te demi bhariyatthāya, ahaṃ vā te bhariyā homi, aññaṃ vā te bhariyaṃ ānemī’ti’’ evaṃ āhaccapāḷiyā ñāyati.

ဤပုဒ်မာလာ၌ “ဂါဝုံ” ဟူသော ပုဒ်သည် စင်စစ် ပုလ္လိင်ကိုသာ ဟောသောကြောင့် မပြဆိုအပ်ဟု သိအပ်၏၊ ထိုပုဒ်၏ စင်စစ် ပုလ္လိင်ကို ဟောခြင်းကိုလည်း တိုက်ရိုက်ပါဠိတော်အားဖြင့် သိအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ဝါကပ်တော်မူသော ရဟန်းကို မိန်းမတစ်ယောက်သည် ဖိတ်မန်အပ်၏၊ ’အရှင်ဘုရား ကြွပါဦးလော့၊ အရှင်ဘုရားအား ရွှေငွေကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ ရွှေစင်ကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ လယ်ယာမြေကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ တိုက်အိမ်ကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ နွားလားဥသဘ (ဂါဝုံ) ကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ နွားမ (ဂါဝိံ) ကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ ကျွန်ယောကျ်ားကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ ကျွန်မိန်းမကို သော်လည်းကောင်း ပေးပါအံ့၊ သမီးကို သော်လည်းကောင်း မယားအဖြစ် ပေးပါအံ့၊ အကျွန်ုပ်ကိုယ်တိုင် သော်လည်းကောင်း အရှင်ဘုရား၏ မယား ပြုပါအံ့၊ အခြားသော မိန်းမကို သော်လည်းကောင်း မယားအဖြစ် ဆောင်ခဲ့ပါအံ့‘ ဟူ၍လည်းကောင်း” ဤသို့သော တိုက်ရိုက်ပါဠိတော်အားဖြင့် ထင်ရှားသိသာပေ၏။


Ettha [Pg.277] hi ‘‘gāvu’’nti vacanena pumā vutto, ‘‘gāvi’’nti vacanena itthī, yaṃ pana imissaṃ okārantitthiliṅgapadamālāyaṃ ‘‘gāvī’’ti padaṃ catukkhattuṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘kaññā’’ti padaṃ viya itthiliṅgassa avisadākāravohāratāviññāpane samatthaṃ hoti. Na hi itaresu liṅgesu samānasutikabhāvena catukkhattuṃ āgatapadaṃ ekampi atthi, ‘‘gāvī gāvi’’nti ca imesaṃ saddānaṃ katthaci ṭhāne itthipumesu sāmaññavasena pavattiṃ upari kathayissāma. Yā panamhehi okārantitthiliṅgassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā katā, tattha gosaddato siyonaṃ īkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati, tena okārantitthiliṅgassa ‘‘gāvī gāvī gāvi’’nti rūpāni dassitāni. Tathā hi mukhamattadīpaniyaṃ saddasatthavidunā vajirabuddhācariyena niruttinaye kosallavasena gosaddato yonamīkārādeso vutto. Yathā pana gosaddato yonamīkārādeso bhavati, tathā sissīkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati. Atrimā nayaggāhaparidīpaniyo gāthā –

ထို၌ (ဤသဒ္ဒါကျမ်းတို့တွင်) 'ဂါဝု' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အထီး (နွားလား) ကို ပြဆို၏။ 'ဂါဝိ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အမ (နွားမ) ကို ပြဆို၏။ ဤဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ပဒမာလာ၌ 'ဂါဝီ' ဟူသော ပုဒ်ကို လေးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြဆိုအပ်သဖြင့်၊ ထိုပုဒ်သည် 'ကညာ' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲပုံကို သိစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ကြွင်းသော လိင်တို့၌ တူညီသောအသံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် လေးကြိမ် ရောက်လာသော ပုဒ်သည် တစ်ခုမျှ မရှိချေ။ 'ဂါဝီ၊ ဂါဝိံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့၏ အချို့သော နေရာတို့၌ အထီးအမတို့၌ သာမညအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို နောက်၌ ပြဆိုပါအံ့။ ငါတို့သည် ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၏ 'ဂေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ၊ ဂါဝံ၊ ဂဝံ၊ ဂါဝိံ' စသည်ဖြင့် ပဒမာလာကို ပြုအပ်၏။ ထိုပဒမာလာ၌ ဂေါသဒ္ဒါမှ 'သိ' 'ယော' ဝိဘတ်တို့အား ဤကာရာဒေသ (ဤကာရ်ပြုခြင်း) လည်းကောင်း၊ 'အံ' ဝိဘတ်အား ဣံကာရာဒေသ (ဣံကာရ်ပြုခြင်း) လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၏ 'ဂါဝီ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝိံ' ဟူသော ရူပသိဒ္ဓိတို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် မုခမတ္တဒီပနီကျမ်း၌ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာဝဇိရဗုဒ္ဓသည် နိရုတ္တိနည်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသ ဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ 'သိ' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသလည်းကောင်း၊ 'အံ' ဝိဘတ်အား ဣံကာရာဒေသလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ နည်းနာယူထိုက်သောအနက်ကို ပြဆိုသော ဂါထာတို့သည်ကား -


Īpaccayā siddhesvapi, ‘‘gāvī gāvī’’tiādisu;

Paṭhamekavacanādi-antesu jinasāsane.

ဘုရားသာသနာတော်၌ ပထမဧကဝုစ်စသည် အဆုံးရှိသော 'ဂါဝီ၊ ဂါဝီ' စသည်တို့၌ ဤပစ္စည်းကြောင့်ပင် ပြီးနိုင်ပါသော်လည်း၊


Vadatā yonamīkāraṃ, gosaddassitthiyaṃ pana;

Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသကို မိန့်ဆိုတော်မူသော ဆရာဝဇိရဗုဒ္ဓသည် မထင်ရှားသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဤနည်းကို ပေးတော်မူ၏ ဟူသော အယူသည် ငါတို့၏ နှစ်သက်ဖွယ် (အလို) ဖြစ်၏။


Kiñca bhiyyo aṭṭhakathāsu ca –

ထို့ပြင်တုံ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း -


‘‘Gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti-vacanena panitthiyaṃ;

Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci.

'ဂါဝေါ' ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် 'ဂါဝိံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ မထင်ရှားသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဤနည်းကို ပေးတော်မူ၏ ဟူသော အယူသည် ငါတို့၏ နှစ်သက်ဖွယ် (အလို) ဖြစ်၏။


Tathā hi samantapāsādikādīsu aṭṭhakathāsu ‘‘cheko hi gopālako sakkharāyo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighathambhamatthake [Pg.278] nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti vacanena itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohāratā vihitā. ‘‘Gāvo’’ti hi iminā sāmaññato itthipumabhūtā goṇā gahitā, tathā ‘‘gāvi’’nti imināpi itthibhūto pumabhūto ca goṇo. Evaṃ ‘‘gāvo’’ti ca ‘‘gāvi’’nti ca ime saddā saddasatthavidūhi aṭṭhakathācariyehi niruttinayakusalatāya samānaliṅgavasena ekasmiṃyeva pakaraṇe ekasmiṃyeva vākye piṇḍīkatā. Yadi hi itthiliṅge vattamānassa itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ ‘‘gāvī gāvi’’miccetāni rūpāni na labbheyyuṃ, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāva’’nticceva vattabbaṃ siyā, ‘‘gāvi’’nti pana na vattabbaṃ. Yathā ca pana aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo’’ti itthipumavasena sabbesaṃ gunnaṃ saṅgāhakavacanaṃ vatvā teyeva gāvo sandhāya puna ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti saddaracanaṃ kubbiṃsu, tasmā ‘‘gāvi’’nti idampi sabbasaṅgāhakavacanamevāti daṭṭhabbaṃ. Asabbasaṅgāhakavacanaṃ idaṃ gāvīsaddena itthiyāyeva gahetabbattāti ce? Na, pakaraṇavasena atthantarassa viditattā. Na hi sabbavajesu ‘‘itthiyoyeva vasanti, na pumāno’’ti ca, ‘‘pumānoyeva vasanti, na itthiyo’’ti ca sakkā vattuṃ. Apica ‘‘gāvimpi disvā palāyanti ‘bhikkhū’ti maññamānā’’ti pāḷi dissati, etthāpi ‘‘gāvi’’nti vacanena itthibhūto pumabhūto ca sabbo go gahitoti daṭṭhabbaṃ. Itarathā ‘‘itthibhūtoyeva go bhikkhūti maññitabbo’’ti āpajjati. Iti pāḷinayena itthiliṅge vattamānamhā itthipumavācakasmā gosaddato aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti viññāyati.

ထို့အတူပင် သမန္တပါသာဒိကာ စသော အဋ္ဌကထာတို့၌ 'လိမ္မာသော နွားကျောင်းသားသည် ကျောက်ခဲတို့ကို ရင်ခွင်ဖြင့် ယူ၍၊ လက်၌ ကြိုး တုတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နံနက်စောစောကပင် နွားခြံသို့ သွားပြီးလျှင် နွားတို့ကို ကျော၌ ရိုက်နှက်၍ တံခါးကျင်တိုင်ထိပ်၌ ထိုင်လျက် တံခါးသို့ ရောက်တိုင်း ရောက်တိုင်းသော နွားကို "တစ်၊ နှစ်" ဟု ကျောက်ခဲကို ပစ်ချကာ ရေတွက်၏' ဟု ဤနေရာ၌ 'ဂါဝေါ' ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် 'ဂါဝိံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အထီးအမကို ဟောတတ်သော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'ဂါဝေါ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါဖြင့် သာမညအားဖြင့် အမ အထီးဖြစ်သော နွားတို့ကို ယူအပ်၏၊ ထို့အတူ 'ဂါဝိံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါဖြင့်လည်း အမဖြစ်သော အထီးဖြစ်သော နွားကို ယူအပ်၏။ ဤသို့ 'ဂါဝေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဂါဝိံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသဒ္ဒါတို့ကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ်သော အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် နိရုတ္တိနည်း၌ ကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် တူညီသော လိင်၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ကျမ်း၌၊ တစ်ခုတည်းသော ဝါကျ၌ ပေါင်းစပ်အပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော၊ အထီးအမကို ဟောတတ်သော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာ၌ 'ဂါဝီ၊ ဂါဝိံ' ဟူသော ဤရုပ်တို့ကို မရအပ်ငြားအံ့၊ အဋ္ဌကထာ၌ 'ဂါဝေါ' ဟု ဆိုပြီးလျှင် 'ဂါဝံ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ရာ၏၊ 'ဂါဝိံ' ဟူ၍မူကား မဆိုအပ်ရာ။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် 'ဂါဝေါ' ဟု အထီးအမ၏ အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော နွားတို့ကို သိမ်းကျုံးဟောသော သဒ္ဒါကို မိန့်ဆိုပြီးလျှင် ထိုနွားတို့ကိုပင် ရည်မှတ်၍ တစ်ဖန် 'တံခါးသို့ ရောက်တိုင်း ရောက်တိုင်းသော နွား (ဂါဝိံ)' ဟု သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို ပြုတော်မူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂါဝိံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော နွားတို့ကို သိမ်းကျုံးဟောသော သဒ္ဒါသာလျှင်တည်းဟု မှတ်အပ်၏။ 'ဤဂါဝိံ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ခပ်သိမ်းသော နွားတို့ကို သိမ်းကျုံးမဟောသော သဒ္ဒါတည်း၊ ဂါဝီသဒ္ဒါဖြင့် နွားမကိုသာ ယူအပ်သောကြောင့်တည်း' ဟု အကယ်၍ ဆိုငြားအံ့။ မဟုတ်ပါ၊ ကျမ်း၏ အစွမ်းဖြင့် အခြားသော အနက်ကို သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ခပ်သိမ်းသော နွားခြံတို့၌ 'နွားမတို့သာ နေကုန်၏၊ နွားလားတို့ မနေကုန်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နွားလားတို့သာ နေကုန်၏၊ နွားမတို့ မနေကုန်' ဟူ၍လည်းကောင်း မပြောဆိုနိုင်ရာ။ ထို့ပြင်လည်း 'နွားကို မြင်၍လည်း ရဟန်းတို့ဟု မှတ်ထင်ကာ ပြေးကြကုန်၏ (ဂါဝိမ္ပိ ဒိသွာ ပလာယန္တိ "ဘိက္ခူ"တိ မညမာနာ)' ဟူသော ပါဠိတော်သည် ထင်ရှားရှိ၏။ ဤ၌လည်း 'ဂါဝိံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အမဖြစ်သော အထီးဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသော နွားကို ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက 'အမဖြစ်သော နွားကိုသာလျှင် ရဟန်းဟူ၍ မှတ်အပ်၏' ဟူသော ဘေးသို့ ရောက်ရာ၏။ ဤသို့ ပါဠိတော်နည်းဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော အထီးအမကို ဟောတတ်သော ဂေါသဒ္ဒါမှ 'အံ' ဝိဘတ်အား 'ဣံ' ကာရာဒေသ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။


Vajirabuddhācariyenapi [Pg.279] gosaddato īpaccaye kātabbepi akatvā yonamīkārādeso kato. Tassādhippāyo evaṃ siyā gosaddato īpaccaye kate sati īpaccayavasena ‘‘gāvī’’ti nipphannasaddo yattha katthaci visaye ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādayo viya itthivācakoyeva siyā, na katthacipi itthipumavācako, tasmā sāsanānukūlappayogavasena yonamīkārādeso kātabboti. Iti vajirabuddhācariyamate gosaddato yonaṃ īkārādeso hotīti ñāyati.

ဆရာဝဇိရဗုဒ္ဓသည်လည်း ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ဤ' ပစ္စည်းကို ပြုအပ်ပါသော်လည်း မပြုဘဲ 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုဆရာ၏ အလိုအကြံသည်ကား ဤသို့ ဖြစ်ရာ၏ - ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ဤ' ပစ္စည်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် 'ဤ' ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးသော 'ဂါဝီ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'မိဂီ' (သမင်မ)၊ 'မောရီ' (ဥဒေါင်းမ)၊ 'ကုက္ကုဋီ' (ကြက်မ) စသည်တို့ကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ ဣတ္ထိဝါစက (နွားမ) သာလျှင် ဖြစ်ရာ၏၊ မည်သည့်နေရာ၌မျှ အထီးအမ နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါ မဖြစ်နိုင်ရာ၊ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသော အသုံးအနှုန်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသကို ပြုအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ ဆရာဝဇိရဗုဒ္ဓ၏ အယူ၌ ဂေါသဒ္ဒါမှ 'ယော' ဝိဘတ်အား ဤကာရာဒေသ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။


Kiñca bhiyyo – yasmā aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā’’tiādinā nayena racitāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti vacanapariyosānāya saddaracanāyaṃ ‘‘eko gāvī, dve gāvī’’ti atthayojanānayo vattabbo hoti, ‘‘gāvi’’nti upayogavacanañca dissati. Iti aṭṭhakathācariyānaṃ mate gosaddato siyonamīkārādeso aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti ñāyati. Tasmāyevamhehi yā sā okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo, gāvaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā pāḷinayānukūlā aṭṭhakathānayānukūlā kaccāyanācariyamataṃ gahetvā padanipphattijanakassa garuno ca matānukūlā, ‘‘gāvī’’ti padassa catukkhattuṃ āgatattā pana okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohārattañca sādheti. Iccesā pāḷinayādīsu ñāṇena sammā upaparikkhiyamānesu atīva yujjati, natthettha appamattakopi doso. Ettha pana paccattopayogālapanānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāviyo’’ti padañca karaṇasampadānanissakkasāmīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā’’ti padañca karaṇanissakkānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīhi gāvībhī’’ti padāni ca sampadānasāmīnaṃ [Pg.280] bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīna’’nti padañca bhummavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsū’’ti padāni cāti imāni vitthārato soḷasa padāni ekantena īpaccayavasena siddhattā ekantitthivācakattā ca na vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

အဘယ်သို့ သာလွန်ထူးခြားသနည်းဟူမူ - အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် “ဂါဝေါ ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ” စသည်ဖြင့် စီစဉ်အပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် “တံခါးဝသို့ ရောက်ရောက်လာသော နွားမကို ‘တစ်ကောင်၊ နှစ်ကောင်’ ဟု ခဲလှည့်ကို ပစ်၍ ရေတွက်၏” ဟူသော စကားအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအစီအစဉ်၌ “ဧကော ဂါဝီ၊ ဒွေ ဂါဝီ” ဟု အနက်ယောဇနာနည်းကို ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ “ဂါဝိံ” ဟု ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝုစ်) ကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် ဂေါသဒ္ဒါမှ သိ၊ ယောဝိဘတ်တို့အား ဤကာရအမိန့် ဖြစ်ကြောင်း၊ အံဝိဘတ်အား အိင်္ကာရအမိန့် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါတို့သည် ဩကာရန် အရင်းခံရှိသော ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ “ဂေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ၊ ဂါဝံ၊ ဂါဝိံ” စသည်ဖြင့် ထားအပ်သော ပဒမာလာသည် ပါဠိနည်းနှင့် လျော်ညီ၏၊ အဋ္ဌကထာနည်းနှင့် လျော်ညီ၏၊ ကစ္စည်းဆရာ၏ အယူကို ယူ၍ ပုဒ်ပြီးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဆရာ၏ အလိုနှင့်လည်း လျော်ညီ၏။ “ဂါဝီ” ဟူသော ပုဒ်သည် လေးကြိမ်တိုင်တိုင် လာသောကြောင့် ဩကာရန် ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ပြီးစေ၏။ ဤသို့လျှင် ပါဠိနည်းစသည်တို့၌ ဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ စိစစ်လတ်သော် အလွန်တရာပင် သင့်လျော်ပေ၏၊ ဤ၌ အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်ပင် မရှိပေ။ သို့ရာတွင် ဤပဒမာလာ၌ ပထမာ၊ ဒုတိယ၊ အာလပနတို့၏ ဗဟုဝုစ်နေရာ၌ “ဂါဝိယော” ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ တတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီတို့၏ ဧကဝုစ်နေရာ၌ “ဂါဝိယာ” ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ တတိယ၊ ပဉ္စမီတို့၏ ဗဟုဝုစ်နေရာ၌ “ဂါဝီဟိ၊ ဂါဝီဘိ” ဟူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီတို့၏ ဗဟုဝုစ်နေရာ၌ “ဂါဝီနံ” ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ သတ္တမီနေရာ၌ “ဂါဝိယာ၊ ဂါဝိယံ၊ ဂါဝီသု” ဟူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း အကျယ်အားဖြင့် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော ပုဒ်တို့ကို စင်စစ် ဤပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် ပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် မိန်းမကို ဟောသောကြောင့်လည်းကောင်း မဟောအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။


Ayaṃ panettha nicchayo vuccate sotūnaṃ nikkaṅkhabhāvāya – itthiliṅgapadesu hi ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasena vā īkāriṃkārādesavasena vā sijjhanti. Etesu pacchimanayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. Tathā ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasenapi siddhattā yebhuyyena itthivācakāni bhavanti īkāriṃkārādesavasenapi siddhattā. Katthaci ekakkhaṇeyeva sabbasaṅgāhakavasena itthipumavācakāni bhavanti. Etesupi pacchimoyeva nayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. ‘‘Gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāvīnaṃ. Gāviyaṃ, gāvīsū’’ti etāni pana īpaccayavaseneva siddhattā sabbathāpi itthīnaṃyeva vācakāni bhavanti. Itthibhūtesveva godabbesu lokasaṅketavasena visesato pavattattā ekantato itthidabbesu pavattāni ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādīni padāni viya. Kiñcāpi pana ‘‘nadī mahī’’iccādīnipi itthiliṅgāni īpaccayavaseneva siddhāni, tathāpi tāni aviññāṇakattā tadatthānaṃ itthidabbesu vattantīti vattuṃ na yujjati. Itthipumanapuṃsakabhāvarahitā hi tadatthā. Yasmā pana itthiliṅge gosadde enayogo esukāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvena gavena gāvesu gavesū’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca itthiliṅgena gosaddena saddhiṃ sasmāsmiṃvacanāni sarūpato parattaṃ na yanti, tasmā ‘‘gāvassa gavassa gāvasmā gavasmā gāvasmiṃ gavasmi’’nti padāni na vuttāni. Yasmā ca tattha smāvacanassa ādesabhūto ākāro ca mhākāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvā gavā gāvamhā gavamhā’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca smiṃvacanassa ādesabhūto ekāro [Pg.281] ca mhikāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāve gave gāvamhi gavamhī’’ti padāni na vuttāni. Apica ‘‘yāya tāyā’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojetuṃ ayuttattāpi ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni itthiliṅgaṭṭhāne na vuttāni. Tathā hi ‘‘yāya tāya’’iccādīhi saddhiṃ ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni na yojetabbāni ekantapulliṅgarūpattā.

ဤ၌ ကြားနာရသူတို့ ယုံမှားကင်းစိမ့်သောငှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုအံ့ - ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်တို့၌ “ဂါဝီ၊ ဂါဝိံ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ဤပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဤကာရ အိင်္ကာရ အမိန့်အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပြီးကုန်၏။ ထိုနည်းတို့တွင် နောက်နည်းကို ဤကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်၏၊ ရှေ့နည်းကိုမူ အခြားကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့အတူ “ဂါဝီ၊ ဂါဝိံ” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ဤပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့်လည်း ပြီးသောကြောင့် အများအားဖြင့် မိန်းမကို ဟောကုန်၏၊ ဤကာရ အိင်္ကာရ အမိန့်အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြီးကုန်၏။ အချို့သောနေရာ၌ တစ်ခဏချင်း၌ပင် အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော အစွမ်းဖြင့် မိန်းမ၊ ယောက်ျား နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောကုန်၏။ ထိုနည်းတို့တွင်လည်း နောက်နည်းကိုသာ ဤကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်၏၊ ရှေ့နည်းကိုမူ အခြားကျမ်း၌ အလိုရှိအပ်၏။ “ဂါဝိယော၊ ဂါဝိယာ၊ ဂါဝီဟိ၊ ဂါဝီဘိ၊ ဂါဝီနံ၊ ဂါဝိယံ၊ ဂါဝီသု” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်မူကား ဤပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးသောကြောင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မိန်းမတို့ကိုသာ ဟောကုန်၏။ မိန်းမဖြစ်ကုန်သော နွားသတ္တဝါတို့၌သာလျှင် လောကဝေါဟာရ အမှတ်အသားအားဖြင့် အထူးသဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် စင်စစ် မိန်းမဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော “မိဂီ၊ မောရီ၊ ကုက္ကုဋီ” စသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း “နဒီ၊ မဟီ” စသည်တို့သည်လည်း ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၍ ဤပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးကုန်သော်လည်း ထိုပုဒ်တို့သည် သက်မဲ့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်တို့ကို မိန်းမသတ္တဝါတို့၌ ဟော၏ဟု ဆိုခြင်းငှာ မသင့်ပေ။ ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်တို့သည် မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ နပုန်း အဖြစ်မှ ကင်းကုန်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၌ “ဧန” အမိန့်နှင့် “ဧသု” အမိန့်တို့ကို မရအပ်၊ ထို့ကြောင့် “ဂါဝေန၊ ဂဝေန၊ ဂါဝေသု၊ ဂဝေသု” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို မဟောအပ်ပေ။ အကြင်ကြောင့်လည်း ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါနှင့်အတူ သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည် ကိုယ်ပိုင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် တခြားသို့ မပြောင်းလဲကုန်၊ ထို့ကြောင့် “ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ၊ ဂါဝသ္မာ၊ ဂဝသ္မာ၊ ဂါဝသ္မိံ၊ ဂဝသ္မိံ” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို မဟောအပ်ပေ။ အကြင်ကြောင့်လည်း ထိုဣတ္ထိလိင်၌ သ္မာဝိဘတ်၏ အမိန့်ဖြစ်သော အာကာရနှင့် မှာကာရတို့ကို မရအပ်၊ ထို့ကြောင့် “ဂါဝါ၊ ဂဝါ၊ ဂါဝမှာ၊ ဂဝမှာ” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို မဟောအပ်ပေ။ အကြင်ကြောင့်လည်း သ္မိံဝိဘတ်၏ အမိန့်ဖြစ်သော ဧကာရနှင့် မှိကာရတို့ကို မရအပ်၊ ထို့ကြောင့် “ဂါဝေ၊ ဂဝေ၊ ဂါဝမှိ၊ ဂဝမှိ” ဟူသော ပုဒ်တို့ကို မဟောအပ်ပေ။ တစ်နည်းလည်း “ယာယ၊ တာယ” စသော သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာ မသင့်လျော်သောကြောင့်လည်း “ဂါဝေန၊ ဂဝေန” စသည်တို့ကို ဣတ္ထိလိင်နေရာ၌ မဟောအပ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ “ယာယ၊ တာယ” စသည်တို့နှင့်အတူ “ဂါဝေန၊ ဂဝေန” စသည်တို့ကို စင်စစ် ပုလ္လိင်ရူပဖြစ်သောကြောင့် မယှဉ်စပ်အပ်ကုန်။


Keci panettha vadeyyuṃ – yā tumhehi okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā ‘‘mātugāmo itthī mātugāmā itthiyo’’ti vuttasadisā ca hotīti? Tanna. Mātugāmaitthīsaddā hi nānāliṅgā pumitthiliṅgabhāvena, nānādhātukā ca gamu isudhātuvasena, imasmiṃ pana ṭhāne go gāvīsaddā ekaliṅgā itthi liṅgabhāvena, ekadhātukā ca gamudhātuvasenāti. Yajjevaṃ goṇasaddassa gosaddassādesavasena kaccāyanena vuttattā tadādesattaṃ ekadhātukattañcāgamma tenāpi saddhiṃ missetvā padamālā vattabbāti? Na, goṇasaddassa accantapulliṅgattā akārantatāpakatikattā ca. Tathā hi so visuṃ pulliṅgaṭṭhāne uddiṭṭho. Ayaṃ pana ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādikā padamālā okārīkārantapadāni missetvā katāti na sallakkhetabbā, atha kho vikappena gosaddato paresaṃ si yo aṃvacanānaṃ īkāriṃkārādesavasena vuttapadavantattā okārantitthiliṅgapadamālā icceva sārato paccetabbā.

ဤ၌ အချို့သောသူတို့သည် “သင်တို့သည် ဩကာရန် အရင်းခံရှိသော ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ‘ဂေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ’ စသည်ဖြင့် ထားအပ်သော ပဒမာလာသည် ‘မာတုဂါမော ဣတ္ထီ၊ မာတုဂါမာ ဣတ္ထိယော’ ဟု ဆိုအပ်သည်နှင့် တူသလော” ဟု ပြောဆိုငြင်းခုံရာ၏။ ထိုစကားသည် မဟုတ်ပေ။ မာတုဂါမသဒ္ဒါနှင့် ဣတ္ထိသဒ္ဒါတို့သည် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် အဖြစ်ဖြင့် လိင်အမျိုးမျိုး ရှိကုန်၏၊ ဂမုဓာတ်၊ ဣသုဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဓာတ်အမျိုးမျိုးလည်း ရှိကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဂေါသဒ္ဒါနှင့် ဂါဝီသဒ္ဒါတို့သည် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ဖြင့် လိင်တစ်ခုတည်း ရှိကုန်၏၊ ဂမုဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဓာတ်တစ်ခုတည်းလည်း ရှိကုန်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ ဂေါဏသဒ္ဒါသည် ဂေါသဒ္ဒါ၏ အမိန့်အဖြစ်ဖြင့် ကစ္စည်းဆရာ ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဂေါသဒ္ဒါ၏ အာဒေသဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဓာတ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ ထိုဂေါဏသဒ္ဒါနှင့်လည်း ရောနှော၍ ပဒမာလာကို ဆိုအပ်သလော။ မဟုတ်ပေ၊ ဂေါဏသဒ္ဒါသည် စင်စစ် ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကာရန် အရင်းခံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဂေါဏသဒ္ဒါကို ပုလ္လိင်နေရာ၌ သီးခြား ညွှန်ပြအပ်၏။ ဤ “ဂေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂါဝေါ၊ ဂါဝီ၊ ဂဝေါ” စသော ပဒမာလာကို ဩကာရန်၊ ဤကာရန်ပုဒ်တို့ကို ရောနှော၍ ပြုအပ်၏ ဟု နှလုံးမသွင်းအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဂေါသဒ္ဒါမှ နောက်၌ရှိသော သိ၊ ယော၊ အံဝိဘတ်တို့အား ဝိကပ်ဖြင့် ဤကာရ၊ အိင်္ကာရ အမိန့်အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော ပုဒ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဩကာရန် ဣတ္ထိလိင် ပဒမာလာဟူ၍သာ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။


Idāni gosaddassa itthiliṅgabhāvasādhakāni suttapadāni lokikappayogāni ca kathayāma – ‘‘seyyathāpi bhikkhave vassānaṃ pacchime māse saradasamaye kiṭṭhasambādhe gopālako [Pg.282] gāvo rakkheyya, tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyya.

ယခုအခါ ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြီးစေတတ်သော သုတ်ပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ လောကဝေါဟာရ အသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုအံ့ - “ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား မိုးကာလ၏ နောက်ဆုံးလဖြစ်သော ဆောင်းဦးအချိန်၌ ကောက်ပဲသီးနှံများဖြင့် ပိတ်ဆို့ကျဉ်းမြောင်းနေစဉ် နွားကျောင်းသားသည် နွားတို့ကို ထိန်းကျောင်းရာ၏၊ ထိုနွားတို့ကို ထိုထိုအရပ်မှ တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ရာ၏။”


Annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā;

Etamatthaṃ vasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te.

“ထိုနွားမတို့သည် ဆွမ်းကို ပေးတတ်ကုန်၏၊ ခွန်အားကို ပေးတတ်ကုန်၏၊ အဆင်းကို ပေးတတ်ကုန်၏၊ ချမ်းသာကို ပေးတတ်ကုန်၏။ ထိုအကျိုးစီးပွား အစွမ်းကို သိ၍ ရှေးလူတို့သည် နွားတို့ကို မသတ်ကြကုန်။”


Sabbā gāvo samāharati. Gamissanti bhante gāvo vacchagiddhiniyo’’ti imāni suttapadāni. ‘‘Gosu duyhamānāsu gato’’tiādīni pana lokikappayogāni. Iti gosaddassa itthiliṅgabhāvopi pulliṅgabhāvo viya sārato paccetabbo.

“အလုံးစုံသော နွားတို့ကို စုရုံးစေ၏။ အရှင်ဘုရား၊ နွားမကြီးတို့သည် နွားကလေးကို စွဲလမ်းလျက် သွားကြကုန်လတ္တံ့” ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် သုတ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “နွားတို့ကို ညှစ်နေစဉ် သွားလေ၏” စသည်တို့သည်ကား လောကဝေါဟာရ အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့ အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။


Tatra ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādīni kiñcāpi itthiliṅgabhāvena vuttāni, tathāpi yathāpayogaṃ ‘‘pajā devatā’’tipadāni viya itthipurisavācakāneva bhavanti, tasmā itthiliṅgavasena ‘‘sā go’’ti vā ‘‘tā gāvo’’ti vā vutte itthipumabhūtā sabbepi goṇā gahitāti veditabbā. Na hi īdise ṭhāne ekantato liṅgaṃ padhānaṃ, atthoyeva padhāno. ‘‘Vajegāvo duhantī’’ti vutte kiñcāpi ‘‘gāvo’’ti ayaṃ saddo pumepi vattati, tathāpi duhanakriyāya pume asambhavato atthavasena itthiyo ñāyante. ‘‘Gāvī duhantī’’ti vutte pana liṅgavasena atthavasena ca vacanato ko saṃsayamāpajjissati viññū. ‘‘Tā gāvo carantī’’ti vutte itthiliṅgavasena vacanato kadāci kassaci saṃsayo siyā ‘‘nanu itthiyo’’ti, pulliṅgavasena pana ‘‘te gāvo carantī’’ti vutte saṃsayo natthi, itthiyo ca pumāno ca ñāyante pulliṅgabahuvacanena katthaci itthipumassa gahitattā. ‘‘Athettha sīhā byagghā cā’’tiādīsu viya ‘‘gāvī caratī’’ti ca ‘‘gāviṃ passatī’’ti ca vutte itthī viññāyate gāvīsaddena itthiyā gahetabbattā[Pg.283]. Lokikappayogesu hi sāsanikappayogesu ca gāvīsaddena itthī gayhati. Ekaccaṃ pana sāsanikappayogaṃ sandhāya ‘‘gāvī’’ti, ‘‘gāvi’’nti ca ‘‘itthipurisasādhāraṇavacanamavocumha. Tathā hi ‘‘seyyathāpi bhikkhave dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assā’’ti pāḷi dissati. Aṭṭhakathāsu ca ‘‘gāvo’’ti itthipumasādhāraṇaṃ saddaracanaṃ katvā puna tadeva itthipumaṃ sandhāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti racitā saddaracanā dissati.

ထို (ဂေါသဒ္ဒါ) ၌ ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’ စသော စကားလုံးတို့သည် ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော်လည်း၊ ‘ပဇာ ဒေဝတာ’ စသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ အသုံးအနှုန်းအားလျော်စွာ အမနှင့် အထီး နှစ်မျိုးလုံးကို ဟောလေ့ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် ‘sā go’ (ထိုနွားမ) ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ ‘tā gāvo’ (ထိုနွားမတို့) ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်၊ အမနှင့် အထီးဖြစ်သော နွားအားလုံးကို ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤကဲ့သို့သောနေရာ၌ စင်စစ် လိင်သည် ပဓာနမဟုတ်၊ အနက် (အဓိပ္ပာယ်) သာလျှင် ပဓာနဖြစ်၏။ ‘Vajegāvo duhantī’ (ခြံထဲ၌ နွားတို့ကို ညှစ်ကြကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်သော်၊ ‘gāvo’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အထီး၌လည်း ဖြစ်သော်လည်း၊ နို့ညှစ်ခြင်း ကိရိယာသည် အထီး၌ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် နွားမတို့ကိုသာ သိအပ်၏။ ‘Gāvī duhantī’ (နွားမတို့ကို ညှစ်ကြကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်သော်မူကား၊ လိင်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောခြင်းကြောင့် မည်သည့်ပညာရှိသည် သံသယဖြစ်ပါအံ့နည်း။ ‘Tā gāvo carantī’ (ထိုနွားမတို့သည် ကျက်စားကြကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်သော်၊ ဣတ္ထိလိင်အသုံးအားဖြင့် ဟောသောကြောင့် ‘ဤသည်တို့သည် နွားမများ မဟုတ်ပါလော’ ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်အား တစ်ခါတစ်ရံ သံသယဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ ပုလ္လိင်အသုံးအားဖြင့် ‘te gāvo carantī’ ဟု ဆိုအပ်သော်ကား သံသယမရှိပြီ၊ ပုလ္လိင်ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် အချို့နေရာ၌ အမနှင့်အထီး နှစ်မျိုးလုံးကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သောကြောင့် အမရော အထီးပါ သိအပ်ကုန်၏။ ‘Athettha sīhā byagghā cā’ စသော နေရာတို့၌ကဲ့သို့ ‘gāvī caratī’ (နွားမသည် ကျက်စား၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘gāviṃ passatī’ (နွားမကို မြင်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော်၊ gāvī သဒ္ဒါဖြင့် နွားမကိုသာ ယူအပ်သောကြောင့် နွားမဟုသာ သိအပ်၏။ လောကီအသုံး၌လည်းကောင်း၊ သာသနာ့အသုံး၌လည်းကောင်း gāvī သဒ္ဒါဖြင့် နွားမကို ယူအပ်၏။ အချို့သော သာသနာ့အသုံးကို ရည်ညွှန်း၍မူ ‘gāvī’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ‘gāviṃ’ ဟူသော ပုဒ်တို့ကို အမနှင့် အထီး နှစ်မျိုးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော သာဓာရဏဝုစ်ဟူ၍ ဆိုခဲ့ပြီ။ ဤသို့လျှင် ‘ချစ်သားရဟန်းတို့... ဥပမာသော်ကား ကျွမ်းကျင်သော နွားသတ်သမား သို့မဟုတ် နွားသတ်သမား၏ တပည့်သည် နွားမ (gāviṃ) ကို သတ်၍ လမ်းဆုံလမ်းခွ၌ အပိုင်းပိုင်းခွဲကာ ထိုင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏’ ဟု ပါဠိတော်၌ တွေ့ရ၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း ‘gāvo’ ဟု အမနှင့် အထီး နှစ်ဦးလုံးနှင့် သာဓာရဏဖြစ်သော သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံကို ပြုပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် ထိုအမနှင့် အထီးကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ ‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ’ ဟူ၍ ရေးသားထားသော သဒ္ဒါဖွဲ့စည်းပုံကို တွေ့ရ၏။


Ettha hi gojātiyaṃ ṭhitā itthīpi pumāpi ‘‘gāvī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Visesato pana ‘‘gāvī’’ti idaṃ itthiyā adhivacanaṃ. Tathā hi tattha tattha pāḷippadesādīsu ‘‘acirapakkantassa bhagavato bāhiyaṃ dārucīriyaṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesī’’ti, ‘‘gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demī’’ti ca ‘‘tiṇasīho kapotavaṇṇagāvīsadiso’’ti ca payogadassanato itthī kathiyatīti vattabbaṃ. Gosaddena pana ‘‘goduhanaṃ. Gadduhanaṃ. Gokhīraṃ godhano gorūpāni cā’’ti dassanato itthīpi pumāpi kathiyatīti vattabbaṃ.

အမှန်စင်စစ် ဤ၌ နွားအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သော အမသည်လည်းကောင်း၊ အထီးသည်လည်းကောင်း ‘gāvī’ ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ သို့သော် အထူးသဖြင့် ‘gāvī’ ဟူသည် နွားမ၏ အမည် (အဓိဝစန) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုပါဠိဒေသ စသည်တို့၌ ‘မြတ်စွာဘုရား ကြွသွားတော်မူ၍ မကြာမီ၊ နို့စို့နွားကလေးရှိသော နွားမ (gāvī taruṇavacchā) သည် ဗာဟိယ ဒါရုစီရိယကို တိုက်မိ၍ အသက်မှ ချွေချလေ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သင့်အား နွားသိုး (gāvuṃ) ကို ဖြစ်စေ ပေးအံ့၊ သင့်အား နွားမ (gāviṃ) ကို ဖြစ်စေ ပေးအံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မြက်ခြင်္သေ့သည် ခိုးပြာရောင်ရှိသော နွားမ (gāvī) နှင့် တူ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း အသုံးအနှုန်းများကို တွေ့ရခြင်းကြောင့် (gāvī သဒ္ဒါဖြင့်) နွားမကိုသာ ဟောသည်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဂေါသဒ္ဒါ (go) အားဖြင့်မူကား ‘goduhanaṃ (နို့ညှစ်ခြင်း)၊ gadduhanaṃ၊ gokhīraṃ (နွားနို့)၊ godhano (နွားဥစ္စာ)၊ gorūpāni (နွားရုပ်များ)’ စသည်တို့၌ တွေ့ရသည့်အတိုင်း နွားမကိုလည်းကောင်း၊ နွားသိုးကိုလည်းကောင်း ဟောသည်ဟု ဆိုအပ်၏။


Idāni okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ pāḷinayādinissito atthayuttinayo vuccate viññūnaṃ kosallajananatthaṃ –

ယခုအခါတွင် ဩကာရန္တ (ဩသရအဆုံးရှိသော) ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာ (ဝိဘတ်သွယ်ပုံ) ၌ ပါဠိနည်းလမ်း စသည်ကို အမှီပြုသော အနက်ယုတ္တိနည်းကို ပညာရှိတို့ ဉာဏ်ပညာစွမ်းရည် တိုးပွားစေခြင်းငှာ ဆိုပေအံ့—


Sā go gacchati, sā gāvī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo passati. Tāhi gohi, gobhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ[Pg.284], gunnaṃ, gonaṃ siṅgāni. Tāsu gosu patiṭṭhitaṃ. Bhoti go tvaṃ tiṭṭha, bhotiyo gāvo gāvī, gavā tumhe tiṭṭhatha.

Sā go gacchati (ထိုနွားမသည် သွား၏)၊ sā gāvī gacchati (ထိုနွားမသည် သွား၏)၊ tā gāvo, gāvī, gavo gacchanti (ထိုနွားမတို့သည် သွားကြကုန်၏)။ Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ passati (ထိုနွားမကို မြင်၏)၊ tā gāvo, gāvī, gavo passati (ထိုနွားမတို့ကို မြင်၏)။ Tāhi gohi, gobhi kataṃ (ထိုနွားမတို့ဖြင့် ပြုအပ်၏)။ Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ deti (ထိုနွားမတို့အား ပေး၏)။ Tāhi gohi, gobhi apeti (ထိုနွားမတို့မှ ဖဲသွား၏)။ Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ siṅgāni (ထိုနွားမတို့၏ ဦးချိုများ)။ Tāsu gosu patiṭṭhitaṃ (ထိုနွားမတို့၌ တည်၏)။ Bhoti go tvaṃ tiṭṭha (အို နွားမ... သင်သည် ရပ်လော့)၊ bhotiyo gāvo, gāvī, gavā tumhe tiṭṭhatha (အို နွားမတို့... သင်တို့သည် ရပ်ကြကုန်လော့)။


Aparopi vuccate –

အခြားတစ်နည်းကိုလည်း ဆိုပေအံ့—


Sā go nadiṃ tarantī gacchati, sā gāvī nadiṃ tarantī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantīyo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ nadiṃ tarantiṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantiyo passati. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ santakaṃ. Tāsu gosu nadiṃ tarantīsu patiṭṭhitanti.

Sā go nadiṃ tarantī gacchati (ထိုမြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော နွားမသည် သွား၏)၊ sā gāvī nadiṃ tarantī gacchati (ထိုမြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော နွားမသည် သွား၏)၊ tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantīyo gacchanti (ထိုမြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော နွားမတို့သည် သွားကြကုန်၏)။ Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ nadiṃ tarantiṃ passati (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမကို မြင်၏)၊ tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantiyo passati (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့ကို မြင်၏)။ Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi kataṃ (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့ဖြင့် ပြုအပ်၏)။ Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ deti (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့အား ပေး၏)။ Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi apeti (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့မှ ဖဲသွား၏)။ Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ santakaṃ (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့၏ ဥစ္စာ)။ Tāsu gosu nadiṃ tarantīsu patiṭṭhitanti (မြစ်ကို ဖြတ်ကူးနေသော ထိုနွားမတို့၌ တည်၏)။


Tatra yā sā ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā okārantassitthiliṅgassa gosaddassa padamālā ṭhapitā, sā ‘‘go, gāvo gavo’’tiādinā vuttassa okārantapulliṅgassa gosaddassa padamālāto savisesā paccattopayogālapanaṭṭhāne catunnaṃ kaññāsaddānaṃ viya gāvīsaddānaṃ vuttattā. Yasmā panāyaṃ viseso, tasmā imassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa aññesamitthiliṅgānaṃ viya avisadākāravohāratā sallakkhetabbā, na pulliṅgānaṃ viya visadākāravohāratā, nāpi napuṃsakaliṅgānaṃ viya ubhayamuttākāravohāratā sallakkhetabbā. Ettha nicchayakaraṇī gāthā vuccati –

ထိုပဒမာလာတို့၌ ‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’ စသည်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာသည်၊ ‘go, gāvo, gavo’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ဩကာရန္တ ပုလ္လိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ပဒမာလာထက် ထူးခြားမှုရှိ၏။ အကြောင်းမူကား ပထမာဝိဘတ် (Paccatta)၊ ဒုတိယာဝိဘတ် (Upayoga) နှင့် အာလပန (Alapana) နေရာတို့၌ ကညာသဒ္ဒါ (kaññāsadda) လေးမျိုးကဲ့သို့ ဂါဝီသဒ္ဒါ (gāvīsadda) တို့ကို ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ထူးခြားမှုရှိသောကြောင့်၊ ဤဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ အသုံးအနှုန်းကို အခြားသော ဣတ္ထိလိင်တို့ကဲ့သို့ မထင်ရှားသော အသုံးအနှုန်း (avisadākāravohāra) အဖြစ် မှတ်သားအပ်၏၊ ပုလ္လိင်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော အသုံးအနှုန်း (visadākāravohāra) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်တို့ကဲ့သို့ နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်ကင်းသော အသုံးအနှုန်း (ubhayamuttākāravohāra) အဖြစ်လည်းကောင်း မမှတ်သားအပ်ပေ။ ဤ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြုတတ်သော ဂါထာကို ဆိုပေအံ့—


Duvinnaṃ dhātusaddānaṃ, yathā dissati nānatā;

Gosaddānaṃ tathā dvinnaṃ, icchitabbāva nānatā.

ဓာတုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကိုလည်း အလိုရှိအပ် (သိမှတ်အပ်) သည်သာတည်း။


Tathā hi pumitthiliṅgavasena dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso dissati. Taṃ yathā?

အမှန်စင်စစ် ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် ဓာတုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားမှုကို တွေ့ရ၏။ ၎င်းသည် မည်သို့နည်း?


Dhātu[Pg.285], dhātū, dhātavo. Dhātuṃ, dhātū, dhātavo. Dhātunā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmā, dhātumhā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmiṃ, dhātumhi, dhātūsu. Ayaṃ pulliṅgaviseso.

Dhātu, dhātū, dhātavo။ Dhātuṃ, dhātū, dhātavo။ Dhātunā, dhātūhi, dhātūbhi။ Dhātussa, dhātūnaṃ။ Dhātusmā, dhātumhā, dhātūhi, dhātūbhi။ Dhātussa, dhātūnaṃ။ Dhātusmiṃ, dhātumhi, dhātūsu။ ဤသည်ကား ပုလ္လိင်၏ ထူးခြားမှုတည်း။


Dhātu, dhātū, dhātuyo. Dhātuṃ, dhātū, dhātuyo. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātuyaṃ, dhātūsu. Ayaṃ itthiliṅgassa viseso.

Dhātu, dhātū, dhātuyo။ Dhātuṃ, dhātū, dhātuyo။ Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi။ Dhātuyā, dhātūnaṃ။ Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi။ Dhātuyā, dhātūnaṃ။ Dhātuyā, dhātuyaṃ, dhātūsu။ ဤသည်ကား ဣတ္ထိလိင်၏ ထူးခြားမှုတည်း။


Yathā ca dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso paññāyati, tathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Yathā ca punnapuṃsakaliṅgānaṃ dvinnaṃ āyusaddānaṃ ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā, ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’tiādinā ca viseso paññāyati, yathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Tathā hi visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅgaṃ.

ဓာတုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားမှုကို သိသာထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားမှုကိုလည်း သိသာထင်ရှားသည်သာတည်း။ ထို့ပြင် ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်ဖြစ်သော အာယုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားမှုကို ‘āyu, āyū, āyavo’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘āyu, āyū, āyūnī’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း သိသာထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားမှုကိုလည်း သိသာထင်ရှားသည်သာတည်း။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား ထင်ရှားသောအသွင်ဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းသည် ပုလ္လိင်မည်၏၊ မထင်ရှားသောအသွင်ဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းသည် ဣတ္ထိလိင်မည်၏၊ နှစ်မျိုးလုံးမှ ကင်းလွတ်သောအသွင်ဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်းသည် နပုံသကလိင်မည်၏။


Idāni imamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā saṅkhepato kathayāma – purisoti visadākāravohāro, kaññāti avisadākāravohāro, rūpanti ubhayamuttākāravohāro. Puriso tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhanti, kaññā passati, bhotiyo kaññā tiṭṭhatha, etthekapadamasamaṃ, cattāri samāni. Purisā tiṭṭhanti, purisā nissaṭaṃ, bhavanto purisā gacchatha. Kaññāyo tiṭṭhanti, kaññāyo passati, bhotiyo kaññāyo gacchatha, tīṇi tīṇi samāni. Purisaṃ passati, kaññaṃ passati, dve asamāni. Purise passati, purise patiṭṭhitaṃ, dve samāni. Tena purisena kataṃ, tāya kaññāya kataṃ, tāya kaññāya deti, tāya kaññāya [Pg.286] apeti, tāya kaññāya santakaṃ, tāya kaññāya patiṭṭhitaṃ, ekamasamaṃ, pañca samāni. Evaṃ pulliṅgassa visadākāravohāratā dissati, itthiliṅgassa avisadākāravohāratā dissati. Napuṃsakaliṅgassa pana ‘‘rūpaṃ, rūpāni, rūpā. Rūpaṃ, rūpāni, rūpe. Bho rūpa, bhavanto rūpāni, rūpā’’ti evaṃ tīsu paccattopayogālapanaṭṭhānesu sanikārāya visesāya rūpamālāya vasena ubhayamuttākāravohāratā dissati, pumitthiliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu sanikārāni rūpāni sabbadā na santi, iti visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbaṃ.

ယခုအခါ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုပင် သာ၍ ထင်ရှားစေလျက် အကျဉ်းချုပ်၍ ပြဆိုပါအံ့ - 'puriso' ဟူသည် ထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်၏၊ 'kaññā' ဟူသည် မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်၏၊ 'rūpaṃ' ဟူသည် နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်၏။ 'Puriso tiṭṭhati'၊ 'kaññā tiṭṭhati'၊ 'kaññā tiṭṭhanti'၊ 'kaññā passati'၊ 'bhotiyo kaññā tiṭṭhatha' ဟူသော သာဓကတို့၌ တစ်ပုဒ်သည် မတူညီဘဲ ထူးခြား၏၊ လေးပုဒ်တို့သည် တူညီကြကုန်၏။ 'Purisā tiṭṭhanti'၊ 'purisā nissaṭaṃ'၊ 'bhavanto purisā gacchatha'။ 'Kaññāyo tiṭṭhanti'၊ 'kaññāyo passati'၊ 'bhotiyo kaññāyo gacchatha' ဟူ၍ သုံးပုဒ်စီ တူညီကြကုန်၏။ 'Purisaṃ passati'၊ 'kaññaṃ passati' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်တို့သည် မတူညီကြကုန်။ 'Purise passati'၊ 'purise patiṭṭhitaṃ' ဟူသော နှစ်ပုဒ်တို့သည် တူညီကြကုန်၏။ 'Tena purisena kataṃ'၊ 'tāya kaññāya kataṃ'၊ 'tāya kaññāya deti'၊ 'tāya kaññāya apeti'၊ 'tāya kaññāya santakaṃ'၊ 'tāya kaññāya patiṭṭhitaṃ' ဟူသော သာဓကတို့၌ တစ်ပုဒ်သည် မတူညီဘဲ ထူးခြား၏၊ ငါးပုဒ်တို့သည် တူညီကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပုလ္လိင်၏ ထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏၊ ဣတ္ထိလိင်၏ မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏။ နပုံသကလိင်၌မူကား 'rūpaṃ, rūpāni, rūpā။ rūpaṃ, rūpāni, rūpe။ bho rūpa, bhavanto rūpāni, rūpā' ဟူ၍ ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ အာလပန ဟူသော ဌာနသုံးပါးတို့၌ နိကာရ (အတားအဆီး) နှင့်တကွ ထူးခြားသော ရူပမာလာ၏ အစွမ်းဖြင့် (ထင်ရှားခြင်း၊ မထင်ရှားခြင်း) နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏။ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်တို့အား ဌာနသုံးပါးတို့၌ နိကာရ (အတားအဆီး) ရှိသော ရုပ်တရားတို့သည် ဘယ်သောအခါမျှ မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရသည် ပုလ္လိင်၊ မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင်၊ နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရသည် နပုံသကလိင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။


Ayaṃ nayo ‘‘saddhā sati hirī, yā itthī saddhā pasannā, te manussā saddhā pasannā, pahūtaṃ saddhaṃ paṭiyattaṃ, saddhaṃ kula’’ntiādīsu samānasutikasaddesupi padamālāvasena labbhateva. Yā ca pana itthiliṅgassa avisadākāravohāratā vuttā, sā ekaccesupi saṅkhyāsaddesu labbhati. Tathā hi vīsatiādayo navutipariyantā saddā ekavacanantā itthiliṅgāti vuttā, ettha ‘‘vīsatiyā’’ti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ, tathā ‘‘tiṃsāyā’’tiādīnaṃ ‘‘navutiyā’’ti padapariyantānaṃ, evaṃ vīsatiādīnaṃ kaññāsaddasseva avisadākāravohāratā labbhatīti avagantabbaṃ. Yadi evaṃ ticatusaddesu kathanti? Ticatusaddā pana yasmā ‘‘tayo tisso tīṇi, cattāro caturo catasso cattārī’’ti attano attano rūpāni abhidheyyaliṅgānugabhattā yathāsakaliṅgavasena ‘‘purisā kaññāyo cittānī’’tiādīhi visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātehi saddehi yogaṃ gacchanti, tasmā paccekaliṅgavasena visadāvisadobhayarahitākāravohārāti vattumarahanti.

ဤနည်းလမ်းသည် 'saddhā sati hirī'၊ 'yā itthī saddhā pasannā'၊ 'te manussā saddhā pasannā'၊ 'pahūtaṃ saddhaṃ paṭiyattaṃ'၊ 'saddhaṃ kulaṃ' စသည်တို့၌ အသံထွက်တူညီသော သဒ္ဒါတို့၌ပင် ပဒမာလာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိနိုင်သည်သာတည်း။ ထို့ပြင် ဣတ္ထိလိင်၏ မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုခဲ့သော်လည်း ထိုသဘောသည် အချို့သော သင်္ချာပုဒ်တို့၌လည်း ရရှိနိုင်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဝီသတိ (၂၀) အစရှိသည်မှ နဝုတိ (၉၀) အထိရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသင်္ချာပုဒ်တို့၌ 'vīsatiyā' ဟု ငါးကြိမ်တိုင်တိုင် သုံးနှုန်းအပ်၏။ ထို့အတူ 'tiṃsāya' အစရှိသည်မှ 'navutiyā' အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၌လည်း ငါးကြိမ်စီ သုံးနှုန်းရသဖြင့် ဤဝီသတိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် 'kaññā' သဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက 'ti' (၃) နှင့် 'catu' (၄) သဒ္ဒါတို့၌ အဘယ်သို့နည်း? 'ti' နှင့် 'catu' သဒ္ဒါတို့သည် 'tayo, tisso, tīṇi'၊ 'cattāro, caturo, catasso, cattārī' ဟု မိမိတို့၏ ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်သို့ အစဉ်လိုက်သဖြင့် မိမိတို့၏ လိင်အလျောက် 'purisā, kaññāyo, cittāni' အစရှိသော ထင်ရှားခြင်း၊ မထင်ရှားခြင်း၊ နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဟု ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်တွဲခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါတို့သည် လိင်တစ်ခုစီ၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားခြင်း၊ မထင်ရှားခြင်း၊ နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဟု ဆိုထိုက်ကုန်၏။


Sabbanāmesupi [Pg.287] ayaṃ tividho ākāro labbhati rūpavisesayogato. Kathaṃ? Punnapuṃsakavisaye ‘‘tassa kassa’’ iccādīni sabbāni sabbanāmikarūpāni catutthīchaṭṭhiyantāni bhavanti, itthiliṅgavisaye ‘‘tassā kassā’’ iccādīni sabbanāmikarūpāni tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamiyantāni bhavanti, tasmā sabbanāmattepi itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ekantato sampaṭicchitabbā. Ettha pana sulabhāni catutthīchaṭṭhīrūpāni anāharitvā sudullabhabhāvena tatiyāpañcamīsattamīrūpāni sāsanato āharitvā dassessāma bhagavato pāvacane nikkaṅkhabhāvena sotūnaṃ paramasaṇhasukhumañāṇādhigamatthaṃ. Taṃ yathā? ‘‘Āyasmā udāyī yena sā kumārikā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā tassā kumārikāya saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammanīye nisajjaṃ kappesī’’ti. Ettha ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpaṃ, ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni tatiyārūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipidiṭṭhāniyeva nāma tesaṃ aññamaññasamānagatikattā, diṭṭhena ca adiṭṭhassapi yuttassa gahetabbattā. ‘‘Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti ettha ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpaṃ, ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni pañcamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. ‘‘Aññataro bhikkhu vesāliyaṃ mahāvane makkaṭiṃ āmisena upalāpetvā tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti ca ettha ‘‘tassā aññatarissā’’ti ca sattamiyā rūpaṃ, tasmiṃ diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāmāti.

သဗ္ဗနမ် (နာမ်စား) တို့၌လည်း ရုပ်၏ထူးခြားမှုနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် ဤသုံးပါးသော အခြင်းအရာကို ရရှိနိုင်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့၌ 'tassa, kassa' အစရှိသော သဗ္ဗနမ်ရုပ်အားလုံးတို့သည် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိကုန်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌မူကား 'tassā, kassā' အစရှိသော သဗ္ဗနမ်ရုပ်အားလုံးတို့သည် တတိယာ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ ဝိဘတ်အဆုံးရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗနမ်ဖြစ်သော်လည်း ဣတ္ထိလိင်၏ မထင်ရှားသောအခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ခြင်းကို အမှန်ပင် လက်ခံရမည်ဖြစ်၏။ ဤသာဓကတို့၌ ရလွယ်သော စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို မပြဘဲ၊ ရခဲလှသော တတိယာ၊ ပဉ္စမီ၊ သတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မှ ထုတ်ဆောင်၍ ပြပါအံ့။ ဤသည်မှာ တရားနာယူသူတို့အား ယုံမှားကင်းလျက် အလွန်သိမ်မွေ့နက်နဲသော ဉာဏ်ကို ရရှိစေရန် ရည်ရွယ်၏။ ထိုသာဓကတို့ကား အဘယ်နည်း? 'အရှင်ဥဒါယီသည် ထိုသတို့သမီးရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်၏၊ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင် ထိုသတို့သမီးနှင့်အတူ တစ်ယောက်ချင်း ဆိတ်ကွယ်ရာ ဖုံးကွယ်အပ်သော အလိုရှိတိုင်း ပြုထိုက်သော နေရာ၌ ထိုင်ခြင်းကို ပြု၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤပါဠိ၌ 'tassā' ဟူသည် တတိယာဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ 'tassā' ဟူသော တတိယာဝိဘတ်ရုပ်ကို တွေ့မြင်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း 'sabbassā', 'katarissā' အစရှိသော တတိယာဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို တွေ့မြင်ပြီးဖြစ်သည်ဟုသာ မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပုဒ်တို့သည် အချင်းချင်း တူညီသော လားရာရှိကြသောကြောင့်ဖြစ်၏၊ တွေ့မြင်ပြီးသော ရုပ်ဖြင့် မတွေ့မြင်ရသေးသော သင့်လျော်သောရုပ်ကိုလည်း ယူအပ်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ 'Kassāhaṃ kena hāyāmi' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'kassā' ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ 'kassā' ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်ရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း 'sabbassā', 'katarissā' အစရှိသော ပဉ္စမီဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို တွေ့မြင်ပြီးဖြစ်သည်ဟုသာ မှတ်အပ်၏။ 'ရဟန်းတစ်ပါးသည် ဝေသာလီပြည် မဟာဝုန်တော၌ မျောက်မကို အစာဖြင့် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်၍ ထိုမျောက်မနှင့် မေထုန်သံဝါသ ပြု၏။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် အခြားသော မိန်းမတစ်ဦး၌ စွဲလမ်းသောစိတ် ရှိ၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'tassā' နှင့် 'aññatarissā' ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်ကို တွေ့မြင်ရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း 'sabbassā', 'katarissā' အစရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်တို့ကို တွေ့မြင်ပြီးဖြစ်သည်ဟုသာ မှတ်အပ်၏။


Nanu [Pg.288] ca bho ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti ettha ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ, ‘‘tāyā’’ti hissa attho, tathā ‘‘kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti idampi vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Kāyā’’ti hissa attho. ‘‘Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto’’ti etthāpi ‘‘aññatarissā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Aññatarissa’’nti hissa atthoti? Tanna, īdisesu cuṇṇiyapadavisayesu vibhattivipallāsassa anicchitabbattā. Nanu ca bho cuṇṇiyapadavisayepi ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsu ‘‘saṅghassā’’ti vibhattivipallāsatthaṃ vadanti garūti? Saccaṃ, tathāpi tādisesu ṭhānesu dve adhippāyā bhavanti ādhārapaṭiggāhakabhāvena bhummasampadānānamicchitabbattā. Tathā hi ‘‘saṅghassa dethā’’ti vattukāmassa sato ‘‘saṅghe dethā’’ti vacanaṃ na virujjhati, yujjatiyeva. Tathā ‘‘saṅghe dethā’’ti vattukāmassapi sato ‘‘saṅghassa dethā’’ti vacanampi na virujjhati, yujjatiyeva, yathā pana alābu lābusaddesu visuṃ visuṃ vijjamānesupi ‘‘lābūni sīdanti silā plavantī’’ti ettha chandānurakkhaṇatthaṃ akāralopo hotīti akkharalopo buddhiyā kariyati. Tathā ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsupi buddhiyā vibhattivipallāsassa parikappanaṃ katvā ‘‘saṅghassā’’ti vipallāsatthamicchanti ācariyā. Tasmā ‘‘saṅghe gotami dehi. Vessantare varaṃ datvā’’tiādīsu vibhattivipallāso yutto ‘‘tassā kumārikāyā’’tiādīsu pana na yutto, vibhattivipallāso ca nāma yebhuyyena ‘‘neva dānaṃ viramissa’’ntiādīsu gāthāsu icchitabbo.

အို-အရှင်... 'tassā kumārikāya saddhiṃ' (ထိုသတို့သမီးနှင့်အတူ) ဟူသော ဤစကား၌ 'tassā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိဘတ်ချော်၍ (ဝိဘတ်ပြောင်းလဲ၍) ဟောထားခြင်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော၊ စင်စစ်သော်ကား 'tāyā' (ထိုသတို့သမီးနှင့်) ဟူသည်သာ ၎င်း၏အနက် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'kassāhaṃ kena hāyāmi' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဝိဘတ်ချော်၍ ဟောထားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'kāyā' (အဘယ်သူနှင့်) ဟူသည်သာ ၎င်း၏အနက် ဖြစ်၏။ 'aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto' ဟူသော ဤစကား၌လည်း 'aññatarissā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိဘတ်ချော်၍ ဟောထားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'aññatarissā' (တစ်စုံတစ်ယောက်သော မိန်းမနှင့်) ဟူသည်သာ ၎င်း၏အနက် ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးအံ့။ ထိုစကားသည် မဟုတ်တန်ရာ၊ ယခုကဲ့သို့သော စကားပြေ (စူဏ္ဏိယပဒ) နယ်ပယ်တို့၌ ဝိဘတ်ချော်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ အို-အရှင်... စကားပြေနယ်ပယ်၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း 'saṅghe gotami dehi' စသည်တို့၌ (saṅghe ဟူသည်) 'saṅghassa' ဟူသော ဝိဘတ်ချော်သောအနက်ကို ဆရာတို့ မိန့်တော်မူကြသည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးအံ့။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော နေရာမျိုးတို့၌ တည်ရာဌာန (အာဓာရ) အဖြစ်နှင့် ခံယူသူ (ပဋိဂ္ဂါဟက) အဖြစ်အားဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်နှင့် သမ္ပဒါန်ဝိဘတ်တို့ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် အလိုဆန္ဒ နှစ်မျိုးရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'သံဃာအား လှူကြလော့' ဟု ပြောလိုသူအား 'သံဃာ၌ လှူကြလော့' ဟူသော ပြောဆိုချက်သည် မဆန့်ကျင်ပေ၊ သင့်လျော်သည်သာတည်း။ ထို့အတူ 'သံဃာ၌ လှူကြလော့' ဟု ပြောလိုသူအား 'သံဃာအား လှူကြလော့' ဟူသော ပြောဆိုချက်သည်လည်း မဆန့်ကျင်ပေ၊ သင့်လျော်သည်သာတည်း။ ဥပမာအားဖြင့် 'alābu' နှင့် 'lābu' ဟူသော သဒဲါနှစ်မျိုး သီးခြားစီ ရှိနေသော်လည်း 'lābūni sīdanti silā plavanti' ဟူသော ဂါထာ၌ ဂါထာဆန်းကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ အက္ခရာကျေခြင်း (အ-ကာရလောပ) ဖြစ်သည်ဟု စိတ်ဖြင့် အက္ခရာကျေခြင်းကို ပြုလုပ်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'saṅghe gotami dehi' စသည်တို့၌လည်း စိတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ချော်ခြင်းကို ကြံဆပြီးလျှင် 'saṅghassa' ဟူသော ဝိဘတ်ချော်သောအနက်ကို ဆရာတို့ အလိုရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'saṅghe gotami dehi'၊ 'Vessantare varaṃ datvā' စသည်တို့၌ ဝိဘတ်ချော်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏၊ 'tassā kumārikāya' စသည်တို့၌မူ မသင့်လျော်ပေ။ ဝိဘတ်ချော်ခြင်းဟူသည် များသောအားဖြင့် 'neva dānaṃ viramissaṃ' စသော ဂါထာတို့၌သာ အလိုရှိအပ်၏။


Tathāpi vadeyya yā sā tumhehi ‘‘tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti pāḷi ābhatā, na sā sattamīpayogā. ‘‘Tassā’’ti [Pg.289] hi idaṃ chaṭṭhiyantapadaṃ ‘‘tassāmakkaṭiyāaṅgajāte methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti atthasambhavatoti? Tanna, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tassāti bhummavacana’’nti vuttattā. Kiñca bhiyyo – aṭṭhakathāyaṃyeva ‘‘tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati, tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatī’’ti imasmiṃ padese ‘‘tassā’’ti bhummavacanaṃ niddeso katoti. Nanu ca bho tatthāpi ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena bhummatthe sāmivacananti? ‘‘Ativiya tvaṃ vibhattivipallāsanaye kusalosi, vibhattivipallāsiko nāmā’’ti bhavaṃ vattabbo. Yo tvaṃ dhammasaṅgāhakattherehi vuttapāḷimpi ullaṅghasi, aṭṭhakathāvacanampi ullaṅghasi, aparampi te niddesapāḷiṃ āharissāma. Sace tvaṃ paṇḍitajātiko, saññattiṃ gamissasi. Sace apaṇḍitajātiko, attano gāhaṃ amuñcantoyeva saññattiṃ na gamissati, sāsane cittiṃ katvā suṇohīti. ‘‘Tasmā hi sikkhetha idheva jantū’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisantena pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme’’ti evaṃ ‘‘imissā’’ti padaṃ bhummavacanavasena vuttaṃ. Tañhi ‘‘idhā’’ti padassa atthavācakattā sattamiyā rūpanti viññāyati. Iti ‘‘imissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma.

သို့သော်လည်း 'သင်တို့ဆောင်ခဲ့သော 'tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati' ဟူသော ပါဠိသည် သတ္တမီဝိဘတ်အသုံး မဟုတ်ပေ။ 'tassā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဆုံးသောပုဒ်ဖြစ်၍ 'ထိုမျောက်မ၏ အင်္ဂါစပ်၌ မေထုန်မှုကို မှီဝဲ၏' ဟု အနက်ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်လော' ဟု ပြောဆိုငြင်းခုံရာအံ့။ ထိုစကားသည် မဟုတ်တန်ရာ၊ အဋ္ဌကထာ၌ 'tassā ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ပင်လျှင် 'tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati, tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhati' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'tassā' ဟူသောပုဒ်ကို သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) အဖြစ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ အို-အရှင်... ထိုနေရာ၌လည်း 'tassā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိဘတ်ချော်သောအားဖြင့် သတ္တမီအနက်၌ ရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝစန) ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးအံ့။ 'သင်သည် ဝိဘတ်ချော်သောနည်း၌ အလွန်လိမ္မာလှပေ၏၊ ဝိဘတ်ချော်တတ်သူဟူ၍သာ အခေါ်ခံထိုက်ပေ၏' ဟု သင့်အား ပြောရပေတော့မည်။ သင်သည် ဓမ္မသင်္ဂါဟကမထေရ်မြတ်တို့ မိန့်တော်မူအပ်သော ပါဠိတော်ကိုလည်း ကျော်နင်း၏၊ အဋ္ဌကထာစကားကိုလည်း ကျော်နင်း၏။ သင့်အား အခြားသော နိဒ္ဒေသပါဠိတော်ကို ထပ်မံထုတ်ပြဦးအံ့။ အကယ်၍ သင်သည် ပညာရှိအနွယ်ဝင် ဖြစ်ပါက နားလည်သဘောပေါက်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ ပညာမဲ့အနွယ်ဝင် ဖြစ်ပါက မိမိ၏အယူဝါဒကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ နားလည်သဘောပေါက်မည် မဟုတ်ပေ၊ သာသနာတော်၌ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု ပြု၍ နာယူလော့။ 'tasmā hi sikkhetha idheva jantū' ဟူသော ဤပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူသော၊ ပြားပြားခြားခြားရှိသော ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ဖြစ်တော်မူသော၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူတော်မူသော၊ သာသနာတော်၏ စစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်သည် 'idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme' ဟူ၍ ဤသို့ 'imissā' ဟူသောပုဒ်ကို သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) အားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို 'imissā' ဟူသော ပုဒ်သည် 'idha' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဟောတတ်သောကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့ 'imissā' ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသိမြင်ရသည်ရှိသော် 'sabbassā' 'katarissā' စသော သတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်များသည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာရှိသော်လည်း ထင်ရှားသိမြင်အပ်ပြီးသည်သာ မည်၏။


Aparampi te sabbalokānukampakena sabbaññunā āhaccabhāsitaṃ pāḷiṃ āharissāma, cittiṃ katvā suṇohi, ‘‘aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā [Pg.290] apubbaṃ acarimaṃ dve arahanto sammāsambuddhā uppajjeyyu’’nti ettha ‘‘ekissā’’ti idaṃ sattamiyā rūpaṃ. Evaṃ ‘‘ekissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. Na hi sabbathāpi vohārā sarūpato pāḷiādīsu dissanti, ekacce dissanti, ekacce na dissantiyeva. Atridaṃ vuccati –

သင်၏အကျိုးငှာ လောကအားလုံးကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တိုင် မိန့်ကြားတော်မူအပ်သော အခြားပါဠိတော်တစ်ခုကိုလည်း ထုတ်ပြဦးအံ့၊ ရိုသေစွာ နှလုံးသွင်း၍ နာယူလော့။ 'ချစ်သားရဟန်းတို့... တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌ ရှေးမကျ နောက်မကျဘဲ (ပြိုင်တူ) ရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူကုန်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှစ်ဆူ ပွင့်ထွန်းတော်မူကြအံ့ဟူသော ဤအကြောင်းအရာသည် မဖြစ်နိုင်ရာ၊ အခွင့်မရှိရာ' ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ 'ekissā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤသို့ 'ekissā' ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်၏ ရုပ်ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသိမြင်ရသည်ရှိသော် 'sabbassā' 'katarissā' စသော သတ္တမီဝိဘတ်ရုပ်များသည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မလာရှိသော်လည်း ထင်ရှားသိမြင်အပ်ပြီးသည်သာ မည်၏။ အကြောင်းမူကား အလုံးစုံသော ဝေါဟာရစကားလုံးတို့သည် ပါဠိတော်စသည်တို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ တိုက်ရိုက်မတွေ့မြင်ရကုန်၊ အချို့ကို တွေ့မြင်ရ၍ အချို့ကိုမူ မတွေ့မြင်ရကုန်။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏-


‘‘Tassā’’iccādayo saddā, ‘‘tāya’’iccādayo viya;

Ñeyyā pañcasu ṭhānesu, tatiyādīsu dhīmatā.

'tassā' စသော သဒ္ဒါတို့ကို 'tāyā' စသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ တတိယဝိဘတ်အစရှိသော (တတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ) ဝိဘတ်ငါးမျိုးတို့၌ ပညာရှိသည် သိအပ်ကုန်၏။


Tiṇṇannaṃ pana nādīnaṃ, hoti sabyapadesato;

‘‘Tassā kassā’’tiādīni, bhavanti tatiyādisu.

နာမ်သုံးပါး (တ၊ ဧတ၊ ဣမ စသော သဗ္ဗနမ်သုံးပါး) တို့၏ အမည်ညွှန်ပြချက်ကြောင့် 'tassā' 'kassā' စသော သဒ္ဒါတို့သည် တတိယဝိဘတ် အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။


Atra panāyaṃ pāḷinayavibhāvanā aṭṭhakathānayavibhāvanā ca – tassā kaññāya saddhiṃ gacchati, tassā kaññāya kataṃ, tassā kaññāya deti, tassā kaññāya apeti, tassā kaññāya ayaṃ kaññā hīnā, tassā kaññāya ayaṃ kaññā adhikā, tassā kaññāya santakaṃ, tassā kaññāya patiṭṭhitanti. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ cittiṃ katvā pariyāpuṇitabbā sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ. Evaṃ sabbathāpi pāḷiaṭṭhakathānayānusārena itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ñātabbā.

ဤအရာ၌ ပါဠိတော်နည်းလမ်းနှင့် အဋ္ဌကထာနည်းလမ်းတို့ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းကား - 'tassā kaññāya saddhiṃ gacchati' (ထိုသတို့သမီးနှင့်အတူ သွား၏)၊ 'tassā kaññāya kataṃ' (ထိုသတို့သမီးသည် ပြုအပ်၏ / ထိုသတို့သမီးကြောင့် ဖြစ်အပ်၏)၊ 'tassā kaññāya deti' (ထိုသတို့သမီးအား ပေး၏)၊ 'tassā kaññāya apeti' (ထိုသတို့သမီးမှ ကင်း၏ / ဖယ်ခွာ၏)၊ 'tassā kaññāya ayaṃ kaññā hīnā' (ထိုသတို့သမီးထက် ဤသတို့သမီးသည် ယုတ်ညံ့၏)၊ 'tassā kaññāya ayaṃ kaññā adhikā' (ထိုသတို့သမီးထက် ဤသတို့သမီးသည် သာလွန်၏)၊ 'tassā kaññāya santakaṃ' (ထိုသတို့သမီး၏ ဥစ္စာဖြစ်၏)၊ 'tassā kaññāya patiṭṭhitaṃ' (ထိုသတို့သမီး၌ တည်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ရခဲလှစွာသော ဤနည်းနာနယကို သာသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားစေရန်အလို့ငှာ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်း၍ သင်ယူအပ်၏။ ဤသို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပါဠိ၊ အဋ္ဌကထာတို့၏ နည်းလမ်းကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၏ မထင်ရှားသော အသုံးအနှုန်း ဝေါဟာရဖြစ်ပုံကို သိအပ်ပေ၏။


Evaṃ pana ñatvā viññujātinā ‘‘dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāvisesena liṅganānattaṃ hotī’’ti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Gosaddo hi ‘‘puriso mātugāmo orodho āpo satthā’’tiādayo viya na niyogā visadākāravohāro, nāpi ‘‘kaññā ratti itthī’’tiādayo viya niyogā avisadākāravohāro. Tathā hi ayaṃ pulliṅgabhāve dhātusaddo viya visadākāravohāro, itthiliṅgabhāve avisadākāravohāro[Pg.291]. Iti imassa atthassa sotūnaṃ ñāpanena paramasaṇhasukhumañāṇappaṭilābhattaṃ ‘‘go, gāvī gāvo. Gāviṃ, gavo’’tiādinā okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa āveṇikā nāmikapadamālā vuttā. Ettha pana ‘‘gāvi’’nti ekakkhattumāgataṃ, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gāvī gāva’’nti tikkhattuṃ, ‘‘gāviyā’’ti pañcakkhattuṃ, evamettha pañcakkhattuṃ āgatapadānaṃ vasena avisadākāro dissatīti idaṃ itthiliṅganti gahetabbaṃ. Imañhi nayaṃ muñcitvā natthi añño nayo yena gosaddo itthiliṅgo siyā. Tasmā idameva amhākaṃ mataṃ sārato paccetabbaṃ. Pumitthiliṅgasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāya nibbisesataṃ vadantānaṃ pana ācariyānaṃ mataṃ pulliṅge vattamānena gosaddeni’tthiliṅge vattamānassa gosaddassa rūpamālāya sadisatte sati mātugāmasaddassa nāmikapadamālāyo samaṃ yojetvā pumitthiliṅgabhāvaparikappanaṃ viya hotīti na sārato paccetabbaṃ.

ဤသို့ သိရှိ၍ ပညာရှိတို့သည် 'ဂေါ သဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရူပမာလာ ထူးခြားမှုကြောင့် လိင်ကွဲပြားမှု ဖြစ်၏' ဟု ဤနေရာ၌ အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ဂေါသဒ္ဒါသည် 'puriso (ယောက်ျား)၊ mātugāmo (မိန်းမ)၊ orodho (မောင်းမမိဿံ)၊ āpo (ရေ)၊ satthā (မြတ်စွာဘုရား)' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဧကန် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရ မဟုတ်သကဲ့သို့၊ 'kaññā (အမျိုးသမီးငယ်)၊ ratti (ညဉ့်)၊ itthī (မိန်းမ)' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဧကန် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရလည်း မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤဂေါသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်သောအခါ 'dhātu' သဒ္ဒါကဲ့သို့ ထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရဖြစ်ပြီး၊ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သောအခါ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအနက်ကို ကြားနာရသူတို့အား သိစေခြင်းဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့နက်နဲသော ဉာဏ်ကို ရရှိစေရန်အလို့ငှာ 'go, gāvī gāvo။ gāviṃ, gavo' စသည်ဖြင့် အိုကာရန္တ ဣတ္ထိလိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ သီးခြားဖြစ်သော နာမိကပဒမာလာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'gāviṃ' ဟူသော ပုဒ်သည် တစ်ကြိမ်သာ လာ၏၊ 'go, gohī' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'gāvo, gāvī, gāvaṃ' ဟူသော ပုဒ်သည် သုံးကြိမ်၊ 'gāviyā' ဟူသော ပုဒ်သည် ငါးကြိမ် လာ၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ငါးကြိမ်လာသော ပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာ (avisadākāro) သည် ထင်ရှားပြသနေသောကြောင့် ၎င်းကို ဣတ္ထိလိင်ဟု ယူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို ဖယ်ထားလျှင် ဂေါသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်နိုင်မည့် အခြားသော နည်းလမ်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ငါတို့၏ ဤအယူဝါဒကိုသာလျှင် အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်အပ်၏။ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်ဟု ဆိုအပ်သော ဂေါသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ ရူပမာလာ၌ ထူးခြားမှုမရှိဟု ပြောဆိုကြကုန်သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒသည်ကား ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါနှင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော ဂေါသဒ္ဒါတို့၏ ရူပမာလာ တူညီသည်ရှိသော် 'mātugāma' သဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာကို အညီအမျှ စပ်ဟပ်လျက် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို ကြံဆသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် အနှစ်သာရအဖြစ် မယူအပ်ပေ။


Ettha pana kiñci liṅgasaṃsandanaṃ kathayāma – heṭṭhā niddiṭṭhassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālāyaṃ ‘‘gāvuṃ gāvaṃ gāvenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gavo gava’’nti imāni pana ‘‘satthā rājā’’tiādīni viya tikkhattuṃ, catukkhattuṃ vā panettha pañcakkhattuṃ vā āgatapadāni na santi. Tadabhāvato visadākāro dissati. Purisasaddassa nāmikapadamālāyampi ‘‘puriso purisa’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘purise’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘purisā’’ti tikkhattuṃ. Evaṃ visadākāro dissati. Ākārantitthiliṅgassa pana ‘‘kañña’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘kaññāhī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘kaññāyo’’tiādīni tikkhattuṃ, ‘‘kaññā’’ti idaṃ catukkhattuṃ, ‘‘kaññāyā’’ti idaṃ pana pañcakkhattuṃ. Evaṃ avisadākāro dissati. Ākārantapulliṅgassatu ‘‘sattharī’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘satthū’’tiādīni [Pg.292] dvikkhattuṃ, ‘‘satthā’’tiādīni tikkhattuṃ, evaṃ visadākāro dissati. Iminā nayena sabbāsupi pumitthiliṅgapadamālāsu visadākāro ca avisadākāro ca veditabbo. Napuṃsakaliṅgassa pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘cittenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘citta’’ntiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘cittānī’’ti idaṃ tikkhattuṃ āgataṃ. Aṭṭhi āyusaddādīsupi eseva nayo. Ettha ubhayamuttākāro dissati. Kiñcāpettha catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ vā āgatapadānaṃ abhāvato visadākāro upalabbhamāno viya dissati, tathāpi yasmā ‘‘cittaṃ aṭṭhi āyū’’tiādīni napuṃsakāni ‘‘gacchaṃ aggi bhikkhū’’tiādīnaṃ pulliṅgānaṃ nayena appavattanato visadākārañca, ‘‘ratti yāgū’’tiādīnaṃ itthiliṅgānaṃ nayena appavattanato avisadākārañca ubhayamanupagamma visesato ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’tiādinā sanikārāya rūpamālāya rūpavantāni bhavanti, tasmā tesamākāro ubhayamuttoti daṭṭhabbo.

ဤနေရာ၌မူ အချို့သော လိင်နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို ပြောဆိုပါအံ့ - အောက်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော အိုကာရန္တ ပုလ္လိင် ဂေါသဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ၌ 'gāvuṃ, gāvaṃ, gāvena' စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်သာ လာကုန်၏၊ 'go, gohī' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'gāvo, gavo, gavaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်ကား 'satthā, rājā' စသည်တို့ကဲ့သို့ သုံးကြိမ် လာကုန်၏။ ဤနေရာ၌ လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ် လာသော ပုဒ်တို့သည် မရှိကြကုန်။ ထိုပုဒ်များ မရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာ (visadākāro) သည် ထင်ရှားပြသနေ၏။ 'purisa' သဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာ၌လည်း 'puriso, purisaṃ' စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်သာ လာကုန်၏၊ 'purise' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'purisā' သည် သုံးကြိမ် လာ၏။ ဤသို့လျှင် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာသည် ထင်ရှားပြသနေ၏။ အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၌မူကား 'kaññaṃ' စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်သာ လာကုန်၏၊ 'kaññāhi' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'kaññāyo' စသည်တို့သည် သုံးကြိမ်၊ 'kaññā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် လေးကြိမ်၊ 'kaññāyā' ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ငါးကြိမ် လာ၏။ ဤသို့လျှင် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာသည် ထင်ရှားပြသနေ၏။ အာကာရန္တ ပုလ္လိင်၌မူကား 'satthari' စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်သာ လာကုန်၏၊ 'satthū' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'satthā' စသည်တို့သည် သုံးကြိမ် လာ၏။ ဤသို့လျှင် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာသည် ထင်ရှားပြသနေ၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းကုန်သော ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် ပဒမာလာတို့၌ ထင်ရှားသော အခြင်းအရာနှင့် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာကို သိအပ်၏။ နပုံသကလိင်၏ နာမိကပဒမာလာ၌မူကား 'cittena' စသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်သာ လာကုန်၏၊ 'cittaṃ' စသည်တို့သည် နှစ်ကြိမ်၊ 'cittāni' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သုံးကြိမ် လာ၏။ 'aṭṭhi, āyu' သဒ္ဒါစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာ (ubhayamuttākāro) သည် ထင်ရှားပြသနေ၏။ ဤနေရာ၌ လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ် လာသော ပုဒ်များ မရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာသည် ထင်ရှားရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း၊ 'cittaṃ, aṭṭhi, āyu' စသည်တို့သည် နပုံသကလိင်ဖြစ်သဖြင့် 'gacchaṃ, aggi, bhikkhū' စသည်တို့ကဲ့သို့ ပုလ္လိင်နည်းဖြင့် မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာသို့လည်းကောင်း၊ 'ratti, yāgū' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်နည်းဖြင့် မဖြစ်ခြင်းကြောင့် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာသို့လည်းကောင်း နှစ်ဦးလုံးသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ အထူးသဖြင့် 'cittaṃ, cittāni, cittā။ cittaṃ, cittāni, citte' စသည်ဖြင့် ထူးခြားသော ရူပမာလာနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏ အခြင်းအရာကို နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာ (ubhayamutta) ဟု မှတ်အပ်၏။


Tividhopāyaṃ ākāro sakkaṭabhāsāsu na labbhati. Tenesa sabbesupi byākaraṇasatthesu na vutto. Sabbasattānaṃ pana mūlabhāsābhūtāya jineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā labbhati. Tathā hi ayaṃ niruttimañjūsāyaṃ vutto –

သုံးပါးသော အပြားရှိသော ဤလိင်၏ အခြင်းအရာသည် သက္ကတဘာသာ (Sanskrit) တို့၌ မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို ခပ်သိမ်းသော (သက္ကတ) သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌ မဟောကြားအပ်ပေ။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ မူလဘာသာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော မာဂဓဘာသာတည်းဟူသော သဘာဝနိရုတ္တိ၌မူကား ရနိုင်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤအချက်ကို နိရုတ္တိမဉ္ဇူသာကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Kiṃ panetaṃ liṅgaṃ nāma? Keci tāva vadanti –

လိင်ဟူသည် အဘယ်နည်း? အချို့သူတို့သည် ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုကြကုန်၏ -


‘‘Thanakesavatī itthī, massuvā puriso siyā. Ubhinnamantaraṃ etaṃ, itaro’bhayamuttako’ti

'သားမြတ်နှင့် ဆံပင်ရှိသောသူသည် မိန်းမ (ဣတ္ထိ) ဖြစ်၏၊ နှုတ်ခမ်းမွှေး မှုတ်ဆိတ်မွှေး ရှိသောသူသည် ယောက်ျား (ပုရိသ) ဖြစ်၏။ ဤနှစ်ဦးတို့၏ အကြား၌ရှိသောသူသည် အခြားသော (နပုံသက) လိင်ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသောသူသည် နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သောသူ (နပုံသကလိင်) ဖြစ်၏' ဟု


Vuttattā visiṭṭhā thanakesādayo liṅga’’nti, etaṃ na sabbattha, gaṅgāsālārukkhādīnaṃ thanādinā sambandhābhāvato.

ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထူးခြားသော သားမြတ်၊ ဆံပင် စသည်တို့သည်သာ လိင်ဖြစ်၏ ဟု ယူဆကြ၏။ ထိုယူဆချက်သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ မမှန်ကန်ပေ၊ အကြောင်းမူကား ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဇရပ် (သာလာ)၊ သစ်ပင် (ရုက္ခ) စသည်တို့အား သားမြတ် စသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။


Apare [Pg.293] vadanti – ‘‘na liṅgaṃ nāma paramatthato kiñci atthi, lokasaṅketarūḷho pana vohāro liṅgaṃ nāmā’’ti. Idamettha sanniṭṭhānaṃ. Sabbaliṅgikopi saddo hoti taṭaṃ taṭī taṭoti. Yadi ca paramatthato liṅgaṃ nāma siyā, kathaṃ aññamaññaviruddhānaṃ tesaṃ ekattha samāveso bhavati, tasmā yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, visadākāravohāro pulliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbanti.

အခြားသူတို့သည် ပြောဆိုကြကုန်၏ - 'လိင်ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိပေ၊ လောကဝေါဟာရ အမှတ်အသားအားဖြင့် ရိုးရာအစဉ်အဆက် သတ်မှတ်အပ်သော သုံးနှုန်းမှုသည်သာ လိင်မည်၏' ဟု။ ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။ 'taṭo (ပုလ္လိင်)၊ taṭī (ဣတ္ထိလိင်)၊ taṭaṃ (နပုံသကလိင်)' ဟု သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းသည်ပင် လိင်အားလုံးရှိသည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပရမတ်အားဖြင့် လိင်မည်သည် ရှိငြားအံ့၊ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ထိုလိင်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ အဘယ်သို့ အတူတကွ တည်ရှိနိုင်အံ့နည်း? ထို့ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်၏ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာ ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင်၊ ထင်ရှားသော အခြင်းအရာ ဝေါဟာရသည် ပုလ္လိင်၊ နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာ ဝေါဟာရသည် နပုံသကလိင်ဟု သိအပ်၏။


Ettha pana nāmikapadamālāsaṅkhātapabandhavaseneva avisadākāravohārāditā gahetabbā, na ekekapadavasena. Tathā hi ‘‘kaññā puriso citta’’nti ca, ‘‘kaññāyo purisā cittānī’’ti ca evamādikassa ekekapadassa avisadākāravohārāditā na dissati. Yasmā pana pabandhavasena visadākāravohārādibhāve siddheyeva samudāyāvayavattā ekekapadassapi avisadākāravohārāditā sijjhateva.

ဤနေရာ၌မူ နာမိကပဒမာလာဟု ဆိုအပ်သော အစဉ်အတန်း (အဆက်အစပ်) ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ မထင်ရှားသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်ကို ယူအပ်၏၊ တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်၏ စွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'kaññā, puriso, cittaṃ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'kaññāyo, purisā, cittāni' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့စသော တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်၌ မထင်ရှားသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်တို့သည် မထင်ရှားပေ။ သို့သော်လည်း အစဉ်အတန်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်တို့ ပြီးစီးသည်ရှိသော် အစုအပေါင်း၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်၏လည်း မထင်ရှားသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်တို့သည် ဧကန်ပြီးစီးသည်သာ ဖြစ်၏။


Keci pana nāmikapadamālāsaṅkhātaṃ pabandhaṃ aparāmasitvā ekekapadavaseneva avisadākāravohārādikaṃ icchanti, te vattabbā ‘‘yadi ekekapadasseva avisadākāravohārāditā siyā, evaṃ sante ‘kaññā purisā satthā guṇavā rājā’tiādīnaṃ padānaṃ ākārasutivasena, ‘puriso satthāro kaññāyo’tiādīnaṃ pana okārasutivasena, ‘cittaṃ purisaṃ kañña’ntiādīnaṃ anusārasutivasena aññamaññaṃ samānasutisambhavā kathaṃ avisadākāravohārāditā siyā’’ti? Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘siyā eva, nānattaṃ pana tesaṃ duppaṭivedha’’nti. Te vattabbā ‘‘mā tumhe evamavacuttha, dujjānatarampi nibbānaṃ kathanasamatthaṃ puggalaṃ nissāya jānanti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā vadethā’’ti. Evañca pana vatvā [Pg.294] tato uttari te pañhaṃ pucchitabbā ‘‘bodhisaddo āyusaddo ca kataraliṅgo’’ti. Te jānantā evaṃ vakkhanti ‘‘bodhisaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo ca, āyusaddo ca pana napuṃsakaliṅgo ca pulliṅgo cāti dviliṅgā ete saddā’’ti. Te vattabbā ‘‘yadi bodhisaddo ca āyusaddo ca dviliṅgā ete saddā, evaṃ sante dvinnaṃ bodhisaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ kathaṃ avisadākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā, kathañca pana dvinnaṃ āyusaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ ubhayamuttākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā’’ti? Evaṃ vuttā te addhā kiñci uttari apassantā niruttarā bhavissanti. Saddasatthavidū pana saddasatthato nayaṃ gahetvā vadanti –

အချို့သော သူတို့သည်ကား နာမ်ပုဒ်စဉ်ဟု ဆိုအပ်သော ပုဒ်အဆက်အစပ်ကို မသုံးသပ်ဘဲ တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရ စသည်ကို အလိုရှိကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'အကယ်၍ တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏သာ ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်သည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် ကညာ (kaññā)၊ ပုရိသာ (purisā)၊ သတ္ထာ (satthā)၊ ဂုဏဝါ (guṇavā)၊ ရာဇာ (rājā) စသော ပုဒ်တို့၏ အာသံ ကြားရခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုရိသော (puriso)၊ သတ္ထာရော (satthāro)၊ ကညာယော (kaññāyo) စသော ပုဒ်တို့၏ အိုသံ ကြားရခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ္တံ (cittaṃ)၊ ပုရိသံ (purisaṃ)၊ ကညံ (kaññaṃ) စသော ပုဒ်တို့၏ အနုသံ ကြားရခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အချင်းချင်း အသံတူခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ် စသည်သည် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု (ပြောဆိုအပ်၏)။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသူတို့သည် 'ဖြစ်နိုင်ပါပေ၏၊ သို့သော် ထိုသူတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိမြင်နိုင်ခဲလှ၏' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုငြားအံ့။ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'သင်တို့သည် ဤသို့ မပြောဆိုကြကုန်လင့်၊ ပို၍ သိနိုင်ခဲလှသော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဟောကြားခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အမှီပြု၍ သိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာ စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ပြောဆိုကြကုန်လော့' ဟု (ပြောဆိုအပ်၏)။ ဤသို့ ပြောဆိုပြီးလျှင် ထိုမှတစ်ပါး လွန်ကဲ၍ ထိုသူတို့ကို 'ဗောဓိသဒ္ဒါနှင့် အာယုသဒ္ဒါတို့သည် အဘယ်လိင်ရှိသနည်း' ဟု မေးခွန်းမေးအပ်၏။ ထိုသူတို့သည် သိကြကုန်သည်ရှိသော် 'ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်လည်းဖြစ်၊ ပုလ္လိင်လည်းဖြစ်၏၊ အာယုသဒ္ဒါသည်လည်း နပုံသကလိင်လည်းဖြစ်၊ ပုလ္လိင်လည်းဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဒွိလိင် (လိင်နှစ်ခုရှိသော သဒ္ဒါ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ - 'အကယ်၍ ဗောဓိသဒ္ဒါနှင့် အာယုသဒ္ဒါတို့သည် ဒွိလိင်ရှိသော သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် တစ်ပုဒ်တည်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကုန်သော၊ အလွန်တရာ အသံတူခြင်းရှိကုန်သော ဗောဓိသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ အဘယ်ကြောင့် ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ်နှင့် ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ တစ်ပုဒ်တည်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကုန်သော၊ အလွန်တရာ အသံတူခြင်းရှိကုန်သော အာယုသဒ္ဒါနှစ်ခုတို့၏ အဘယ်ကြောင့် နှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ်နှင့် ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု (ပြောဆိုအပ်၏)။ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့သည် အမှန်ပင် ထိုထက်လွန်သော အဖြေကို တစ်စုံတစ်ခုမျှ မမြင်ကြဘဲ နှုတ်ဆိတ်သွားကြလတ္တံ့။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည်ကား သဒ္ဒါကျမ်းမှ နည်းလမ်းကို ယူ၍ ဤသို့ ဟောတော်မူကြ၏ -


‘‘Ese’sā eta’miti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa;

‘Thīpumanapuṃsakānī’ti,Vuccante tāni nāmānī’’ti.

လောက၌ 'ဧသော၊ ဧသာ၊ ဧတံ' ဟု အကြင်အနက်တို့၌ ထင်ရှားခြင်းရှိ၏။ ထိုအနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော နာမ်တို့ကို 'ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။


Tesaṃ kira ayamadhippāyo – ‘‘eso puriso, eso mātugāmo, eso rājā, esā itthī, esā latā, etaṃ napuṃsakaṃ, etaṃ citta’’nti evaṃ purisādīsu yesu atthesu lokassa ‘‘eso esā eta’’nti ca pasiddhi hoti, tesu atthesu tāni nāmāni ‘‘pumitthinapuṃsakaliṅgānī’’ti vuccanti, taṃdvārena aññānipīti. Evaṃ vadantehi tehi ‘‘iminā nāma ākārena ‘eso esā eta’nti nāmāni aññāni ca pulliṅgādināmaṃ labhantī’’ti ayaṃ viseso na dassito, saddhammanayaññūhi pana neruttikehi dassito ‘‘yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅga’’ntiādinā.

ထိုဆရာတို့၏ အလိုအဆွဲကား ဤသို့ဖြစ်သတတ် - 'ဧသော ပုရိသော (ဤကား ယောက်ျားတည်း)၊ ဧသော မာတုဂါမော (ဤကား မိန်းမတည်း)၊ ဧသော ရာဇာ (ဤကား မင်းတည်း)၊ ဧသာ ဣတ္ထီ (ဤကား မိန်းမတည်း)၊ ဧသာ လတာ (ဤကား နွယ်တည်း)၊ ဧတံ နပုံသကံ (ဤကား နပုံသကတည်း)၊ ဧတံ စိတ္တံ (ဤကား စိတ်တည်း)' ဟု ဤသို့ ပုရိသ စသည်တို့တွင် အကြင်အနက်တို့၌ လောက၏ 'ဧသော၊ ဧသာ၊ ဧတံ' ဟု ထင်ရှားကျော်စောခြင်း ရှိ၏၊ ထိုအနက်တို့၌ ရှိသော ထိုနာမ်တို့ကို 'ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုလိင်သုံးပါးကို အမှီပြု၍ အခြားသော နာမ်တို့ကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်သော ထိုဆရာတို့သည် 'ဤမည်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဧသော၊ ဧသာ၊ ဧတံ ဟူသော နာမ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော နာမ်တို့သည်လည်းကောင်း ပုလ္လိင် စသော အမည်ကို ရကြကုန်၏' ဟု ဤထူးခြားချက်ကို မပြအပ်။ သဒ္ဓမ္မနည်းလမ်းကို သိတော်မူကြကုန်သော ဗျာကရုဏ်းကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည်ကား 'အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်၏ ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင်မည်၏' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူကြကုန်၏။


Keci [Pg.295] pana ‘‘avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅga’’ntiādīni vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, evaṃ sante mātugāmakalattakantakaṇṭakagumbādayopi vohārā itthiliṅgāni siyuṃ avisadākārattā tadatthānaṃ. Yadi pana visadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ‘‘devatā saddhā ñāṇa’’miccādayopi vohārā pulliṅgāni siyuṃ visadākārattā tadatthānaṃ. Atha vā yadi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, visadākārānaṃ panatthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ekassevatthassa ekakkhaṇe dvīhi liṅgehi na vattabbatā siyā –

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင်မည်၏' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုအယူကို မယူအပ်။ အကယ်၍ ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် မာတုဂါမ၊ ကလတ္တ၊ ကန္တ၊ ကဏ္ဍက၊ ဂုမ္ဗ စသော ဝေါဟာရတို့သည်လည်း ထိုဝေါဟာရတို့၏ အနက်တို့သည် ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသောကြောင့် ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ အကယ်၍ ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် ပုလ္လိင် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် ဒေဝတာ၊ သဒ္ဓါ၊ ဉာဏ စသော ဝေါဟာရတို့သည်လည်း ထိုဝေါဟာရတို့၏ အနက်တို့သည် ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာရှိသောကြောင့် ပုလ္လိင်တို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ အကယ်၍ ထင်ရှားမရှိသော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၍၊ ထင်ရှားရှိသော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် ပုလ္လိင် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို တစ်ခဏချင်း၌ လိင်နှစ်ခုတို့ဖြင့် မပြောဆိုအပ်ရာ -


‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate;

Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti.

'အိုဘီလူး၊ သင်သည် ငါ၏အကျိုးကို လိုလားသူ ဖြစ်၏။ အိုနတ်သမီး၊ သင်သည် ငါ၏အစီးအပွားကို လိုလားသူ ဖြစ်၏။ သင်၏ ထိုစကားကို ငါပြုပါအံ့၊ သင်သည် ငါ၏ဆရာ ဖြစ်ပေ၏' ဟု (မပြောဆိုအပ်ရာ)။


Yadi ca ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro napuṃsakaliṅgaṃ, evaṃ sante ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ tiṇarukkhādīsu ‘‘idaṃ nāmā’’ti niyamābhāvato liṅgavacanaṃ viruddhaṃ siyā. Apica ‘‘paññāratanaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayuga’’nti ca ādinā napuṃsakaliṅgavacanena tadatthānampi ubhayamuttākāratā vuttā siyā. Apica ekampi tīraṃ ‘‘taṭaṃ taṭī taṭo’’ti tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā. Ekampi ca ñāṇaṃ ‘‘paññāṇaṃ paññā pajānanā amoho’’tiādinā tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā, tasmā taṃ nayaṃ aggahetvā yathāvuttoyeva nayo gahetabbo.

အကယ်၍ နှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဝေါဟာရသည် နပုံသကလိင် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် မြက် သစ်ပင် စသည်တို့၌ နှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိသော အနက်တို့၏ 'ဤမည်သောအရာတည်း' ဟု သတ်မှတ်ချက်မရှိခြင်းကြောင့် လိင်ဝစနသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ပြင်လည်း 'ပညာရတနံ၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနံ သာဝကယုဂံ' စသည်ဖြင့် နပုံသကလိင် ဝစနအားဖြင့် ထိုအနက်တို့၏လည်း နှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပြောဆိုရာရောက်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ပြင်လည်း တစ်ခုတည်းသော ကမ်းစပ်ကိုပင် 'တဋံ၊ တဋီ၊ တဋော' ဟု လိင်သုံးပါးတို့ဖြင့် မပြောဆိုအပ်ရာ။ တစ်ခုတည်းသော ဉာဏ်ကိုလည်း 'ပညာဏံ၊ ပညာ၊ ပဇာနနာ၊ အမောဟော' စသည်ဖြင့် လိင်သုံးပါးတို့ဖြင့် မပြောဆိုအပ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းလမ်းကို မယူဘဲ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် ယူအပ်၏။


Lokasmiñhi itthīnaṃ heṭṭhimakāyo visado hoti, uparimakāyo avisado, uramaṃsaṃ avisadaṃ, gamanādīnipi avisadāni[Pg.296]. Itthiyo hi gacchamānā avisadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā avisadaṃ bhuñjanti. Purisampi hi avisadaṃ disvā ‘‘mātugāmo viya gacchati tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatī’’ti vadanti. Iti yathā itthiyo yebhuyyena avisadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena avisadākārā, teyeva itthiliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Kaññā devatā dhītalikā dubbā saddhā ratti itthī yāgu vadhū’’ iccevamādīni. Purisānaṃ pana heṭṭhimakāyo avisado hoti, uparimakāyo visado, uramaṃsaṃ visadaṃ, gamanādīnipi visadāni honti. Purisā hi gacchamānā visadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā visadaṃ bhuñjanti. Itthimpi hi gamanādīni visadāni kurumānaṃ disvā ‘‘puriso viya gacchatī’’tiādīni vadanti. Iti yathā purisā yebhuyyena visadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena visadākārā, teyeva pulliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Puriso mātugāmo orodho āpo rukkho moho satthā’’ iccevamādīni. Yathā ca pana napuṃsakā ubhayamuttākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā ubhayamuttākārā, teyeva napuṃsakaliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Cittaṃ rūpaṃ itthāgāraṃ kalattaṃ nāṭakaṃ ratanaṃ ñāṇaṃ aṭṭhi āyu’’iccevamādīni. Iccevaṃ nāmikānaṃ sabbesampi vohārānaṃ –

လောက၌ အမျိုးသမီးတို့၏ ကိုယ်အောက်ပိုင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ကိုယ်အထက်ပိုင်းသည် မထင်ရှား၊ ရင်သားသည် မထင်ရှား၊ သွားလာခြင်း စသည်တို့သည်လည်း မထင်ရှားကုန်။ အမျိုးသမီးတို့သည် သွားကြသည်ရှိသော် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သွားကြကုန်၏၊ ရပ်နေသော၊ လျောင်းစက်နေသော၊ ထိုင်နေသော၊ ခဲစားနေသော၊ စားသောက်နေသောအခါ၌လည်း မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခဲစား စားသောက်ကြကုန်၏။ ယောက်ျားကိုလည်း မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသည်ကို မြင်လျှင် \"မိန်းမကဲ့သို့ သွား၏၊ ရပ်၏၊ လျောင်း၏၊ ထိုင်၏၊ ခဲ၏၊ စား၏\" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အမျိုးသမီးတို့သည် အများအားဖြင့် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော သို့မဟုတ် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော အရာအားလုံးတို့တွင် အကြင်ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည် အများအားဖြင့် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိကုန်၏၊ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည်သာလျှင် ဣတ္ထိလိင် မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်း? \"Kaññā၊ devatā၊ dhītalikā၊ dubbā၊ saddhā၊ ratti၊ itthī၊ yāgu၊ vadhū\" စသည်တို့ဖြစ်၏။ ယောက်ျားတို့၏မူကား ကိုယ်အောက်ပိုင်းသည် မထင်ရှား၊ ကိုယ်အထက်ပိုင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ရင်သားသည် ထင်ရှား၏၊ သွားလာခြင်း စသည်တို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။ ယောက်ျားတို့သည် သွားကြသည်ရှိသော် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သွားကြကုန်၏၊ ရပ်နေသော၊ လျောင်းစက်နေသော၊ ထိုင်နေသော၊ ခဲစားနေသော၊ စားသောက်နေသောအခါ၌လည်း ထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခဲစား စားသောက်ကြကုန်၏။ အမျိုးသမီးကိုလည်း သွားလာခြင်း စသည်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြုသည်ကို မြင်လျှင် \"ယောက်ျားကဲ့သို့ သွား၏\" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ယောက်ျားတို့သည် အများအားဖြင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော သို့မဟုတ် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော အရာအားလုံးတို့တွင် အကြင်ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည် အများအားဖြင့် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိကုန်၏၊ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည်သာလျှင် ပုလ္လိင် မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်း? \"Puriso၊ mātugāmo၊ orodho၊ āpo၊ rukkho၊ moho၊ satthā\" စသည်တို့ဖြစ်၏။ အကြင်သို့မူကား နပုံသကတို့သည် နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိကုန်၏၊ ထို့အတူ စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော သို့မဟုတ် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော အရာအားလုံးတို့တွင် အကြင်ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည် နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာရှိကုန်၏၊ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းတို့သည်သာလျှင် နပုံသကလိင် မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်း? \"Cittaṃ၊ rūpaṃ၊ itthāgāraṃ၊ kalattaṃ၊ nāṭakaṃ၊ ratanaṃ၊ ñāṇaṃ၊ aṭṭhi၊ āyu\" စသည်တို့ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် နာမ်ပုဒ်ဖြစ်ကုန်သော ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအားလုံးတို့၏ -


Visadāvisadākārā, ākāro’bhayamuttako;

Liṅgassa lakkhaṇaṃ etaṃ, ñeyyaṃ syādippabandhato.

ထင်ရှားသော အခြင်းအရာ၊ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာ၊ နှစ်ဦးလုံးမှ လွတ်သော အခြင်းအရာ (ဤသုံးပါး) သည် လိင်၏ လက္ခဏာဖြစ်၏။ ဤလိင်လက္ခဏာကို 'သိ'ဝိဘတ် အစရှိသော ဝိဘတ်အဆက်အစပ်အားဖြင့် သိအပ်၏။


Idaṃ [Pg.297] ṭhānaṃ dubbinivijjhaṃ mahāvanagahanaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā dassitaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Iti sabbesaṃ nāmikapadānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena itthiliṅgādibhāvassa sambhavato dvinnampi gosaddānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena yathāsakaṃ itthiliṅgādibhāvo veditabbo.

ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲသော ဤလိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အရာဌာနကို တောအုပ်ကြီးကဲ့သို့ ဆူးခက်ပိတ်ပေါင်း ထူထပ်လှစွာသော နေရာမှ ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်း ကင်းစေလျက် ရှုပ်ထွေးမှုမရှိစေဘဲ ပြသအပ်ပြီ၊ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော နာမ်ပုဒ်တို့အား ဝါကျအဆက်အစပ်ကို မှီ၍ဖြစ်သော မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရစသည်တို့၏ အဖြစ်ကြောင့် ဣတ္ထိလိင် စသည်တို့၏ အဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် (ဣတ္ထိလိင်နှင့် ပုလ္လိင်ဖြစ်သော) ဂေါသဒ္ဒါနှစ်မျိုးလုံးတို့၏ ဝါကျအဆက်အစပ်ကို မှီ၍ဖြစ်သော မထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိသော ဝေါဟာရစသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် မိမိတို့ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ ဣတ္ထိလိင် စသည်တို့၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။


Savinicchayoyaṃ okārantitthiliṅgassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်၏။


Okārantatāpakatikaṃ okārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဩကာရန္တ သဘာဝရှိသော ဩကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်သည် ပြီးဆုံးပြီ။


Evaṃ sabbathāpi ākāranta ivaṇṇanta uvaṇṇantokārantavasena chabbidhāni itthiliṅgāni niravasesato gahitāni bhavanti. Etesu pana kesañci ākārantānaṃ īkārantānañca katthaci paccattekavacanassa ekārādesavasena yo pabhedo dissati, so idāni vuccati. Tathā hi –

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော နည်းတို့ဖြင့် အာကာရန္တ၊ ဣဝဏ္ဏန္တ၊ ဥဝဏ္ဏန္တ၊ ဩကာရန္တ အားဖြင့် ခြောက်ပါးသော ဣတ္ထိလိင်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ယူအပ်ကုန်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုခြောက်ပါးသော ဣတ္ထိလိင်တို့တွင် အချို့သော အာကာရန္တနှင့် ဤကာရန္တတို့၏ အချို့သော နေရာ၌ ပထမာဧကဝုစ်ဝိဘတ်အား ဧကာရအပြုအားဖြင့် အကြင်ကွဲပြားခြားနားမှုသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုကွဲပြားခြားနားမှုကို ယခုအခါ ပြဆိုပေအံ့။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏ -


‘‘Na tvaṃ rādha vijānāsi, aḍḍharatte anāgate;

Abyayataṃ vilapasi, viratte kosiyāyane’’ti

\"အို-ရာဓ... သန်းခေါင်ယံ အချိန်မရောက်သေးမီ သင်သည် မသိချေ၊ အကြောင်းမဲ့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေဘိ၏၊ အို-ကောသိယာယနီ... သင်သည် ငါတို့ဖခင်အပေါ်၌ ချစ်ခြင်းကင်းမဲ့သူ ဖြစ်လာလေပြီတကား\" ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏။)


Imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti ākārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘viratte’’ti vuttaṃ. Tathā ‘‘kosiyāyanī’’ti īkārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘kosiyāyane’’ti vuttaṃ. Tena aṭṭhakathācariyo ‘‘viratte kosiyāyaneti mātā no kosiyāyanī brāhmaṇī virattā amhākaṃ pitari nippemā jātā’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesi. Nanu ca bho pāḷiyaṃ ‘‘viratte’’ti, ‘‘kosiyāyane’’ti ca paccattavacanassa dassanato ‘‘ekārantampi itthiliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ākārīkārantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena [Pg.298] hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ itthiliṅgaṃ nāma natthi, tasmā itthiliṅgānaṃ yathāvuttā chabbidhatāyeva gahetabbā.

ဤရာဓဇာတ်တော်၌ 'virattā' ဟု အာကာရန္တအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သင့်ပါလျက် ပထမာဝိဘတ်အား ဧကာရအပြုကြောင့် 'viratte' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထို့အတူ 'kosiyāyanī' ဟု ဤကာရန္တအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သင့်ပါလျက် ပထမာဝိဘတ်အား ဧကာရအပြုကြောင့် 'kosiyāyane' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားကို ရည်စူး၍ အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'viratte kosiyāyane ဟူသည်မှာ ငါတို့၏မိခင် ကောသိယာယနီ ပုဏ္ဏေးမသည် ငါတို့၏ဖခင်အပေါ်၌ ချစ်ခြင်းကင်းမဲ့သူ ဖြစ်လာ၏' ဟု အနက်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အချင်းတို့... ပါဠိတော်၌ 'viratte' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'kosiyāyane' ဟူ၍လည်းကောင်း ပထမာဝိဘတ်၏ အဖြစ်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'ဧကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်လည်း ရှိ၏' ဟု ပြောဆိုသင့်သည် မဟုတ်လော? မပြောဆိုအပ်ပေ၊ ထိုရုပ်တွက်တို့သည် အာကာရန္တနှင့် ဤကာရန္တတို့တွင်သာ သက်ဝင်သော အထူးပြုရုပ်များ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အာဒေသအားဖြင့် ပြီးစီးသောကြောင့် သီးခြား ဧကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်ဟူ၍ မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထိလိင်တို့၏ အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော ခြောက်မျိုးသော အပြားကိုသာ ယူအပ်၏။


Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ, pakiṇṇanayasālinī;

Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ sayambhuno.

ဤသို့လျှင် အထွေထွေသော နည်းတို့ဖြင့် တင့်တယ်စိုပြေသော ဣတ္ထိလိင်တို့၏ ပဒမာလာကို သယမ္ဘူမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ငါသည် ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ပြသအပ်ပြီ။


Saddanītisūriyoyaṃ,Anekasuvinicchayarasmikalāpo;

Saṃsayandhakāranudo,Kassa matipadumaṃ na vikāse.

များစွာသော ကောင်းမွန်သော ဆုံးဖြတ်ချက်တည်းဟူသော ရောင်ခြည်အစုရှိသော၊ သံသယတည်းဟူသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းတည်းဟူသော နေမင်းသည် အဘယ်သူ၏ ပညာတည်းဟူသော ကြာပဒုမ္မာကို မပွင့်လန်းစေဘဲ ရှိအံ့နည်း။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော သင်္ဂါယနာတင် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့အား -


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ -


Itthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo

ဣတ္ထိလိင်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ခွဲခြားခြင်း -


Aṭṭhamo paricchedo.

အဋ္ဌမမြောက် ပရိစ္ဆေဒ (ပြီး၏)။


9. Napuṃsakaliṅganāmikapadamālā

၉. နပုံသကလိင် နာမ်ပုဒ်မာလာ။


Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ ‘‘bhūtaṃ’’iccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

ထိုမှတစ်ပါး ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်ဖြစ်သော \"bhūtaṃ\" စသည်ရှိသော မူလပကတိရုပ်၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုပေအံ့ -


Cittaṃ, cittāni. Cittaṃ, cittāni. Cittena, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Cittā, cittasmā, cittamhā, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Citte, cittasmiṃ, cittamhi, cittesu. Bho citta, bho cittā, bhavanto cittāni. Yamakamahātheramataṃ.

Cittaṃ၊ cittāni။ Cittaṃ၊ cittāni။ Cittena, cittehi, cittebhi။ Cittassa, cittānaṃ။ Cittā, cittasmā, cittamhā, cittehi, cittebhi။ Cittassa, cittānaṃ။ Citte, cittasmiṃ, cittamhi, cittesu။ Bho citta, bho cittā, bhavanto cittāni။ (ဤသည်ကား) ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


Ettha kiñcāpi ‘‘cittā’’ti paccattabahuvacanaṃ ‘‘citte’’ti upayogabahuvacanañca anāgataṃ, tathāpi tattha tattha aññesampi tādisānaṃ niggahītantanapuṃsakarūpānaṃ dassanato vibhaṅgapāḷiyañca ‘‘cha cittā abyākatā’’tiādidassanato gahetabbameva[Pg.299], tasmā ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’ti kamo veditabbo. Niggahītantānañhi napuṃsakaliṅgānaṃ katthaci okārantapulliṅgānaṃ viya paccattopayogabahuvacanāni bhavanti. Tāni ca pulliṅgena vā saliṅgena vā aliṅgena vā saddhiṃ samānādhikaraṇāni hutvā kevalāni vā pāvacane sañcaranti. Atra ‘‘cattāro satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānā. Sabbe mālā upentimaṃ. Yassa ete dhanā atthi. Cattāro mahābhūtā. Tīṇindriyā. Dve indriyā. Dasindriyā. Dve mahābhūte nissāya dve mahābhūtā, pañca viññāṇā, caturo aṅge adhiṭṭhāya, semi vammikamatthake, rūpā saddā rasā gandhā. Rūpe ca sadde ca atho rase ca. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti evamādayo anekasatā pāḷippadesā daṭṭhabbā.

ဤနေရာ၌ ‘စိတ္တာ’ ဟူသော ပထမာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်နှင့် ‘စိတ္တေ’ ဟူသော ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်သည် (ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်) မလာသော်လည်း၊ ထိုထိုပါဠိတော်၌ ထိုသို့သော အခြားသော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်ရုပ်များကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော်၌ ‘ဆ စိတ္တာ အဗျာကတာ’ စသည်ဖြင့် တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ထိုဝိဘတ်များကို) ယူရမည်သာ ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ‘စိတ္တံ၊ စိတ္တာနိ၊ စိတ္တာ။ စိတ္တံ၊ စိတ္တာနိ၊ စိတ္တေ’ ဟူသော အစဉ်ကို သိအပ်၏။ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်တို့သည် အချို့သောနေရာ၌ ဩကာရန္တပုလ္လိင်တို့ကဲ့သို့ ပထမာနှင့် ဒုတိယာ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်များ ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်များသည် ပုလ္လိင်နှင့်ဖြစ်စေ၊ မိမိလိင်နှင့်ဖြစ်စေ၊ အလိင်နှင့်ဖြစ်စေ သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ တစ်လုံးတည်းသော်လည်းကောင်း သာသနာတော်၌ ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ။ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ။ သဗ္ဗေ မာလာ ဥပေန္တိ မံ။ ယဿ ဧတေ ဓနာ အတ္ထိ။ စတ္တာရော မဟာဘူတာ။ တီဏိန္ဒြိယာ။ ဒွေ ဣန္ဒြိယာ။ ဒသိန္ဒြိယာ။ ဒွေ မဟာဘူတေ နိဿာယ ဒွေ မဟာဘူတာ၊ ပဉ္စ ဝိညာဏာ၊ စတုရော အင်္ဂေ အဓိဋ္ဌာယ၊ သေမိ ဝမ္မိကမတ္ထကေ၊ ရူပါ သဒ္ဒါ ရသာ ဂန္ဓာ။ ရူပေ စ သဒ္ဒေ စ အထော ရသေ စ။ စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ’ စသော ရာပေါင်းများစွာသော ပါဠိဒေသနာတော်များကို ရှုအပ်ကုန်၏။


Ettha pana ‘‘satipaṭṭhānā’’tiādīni padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na gahetabbāni satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato. ‘‘Cattāro’’tiādīniyeva pana padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti gahetabbāni niyogā niggahītantehi napuṃsakaliṅgehi satipaṭṭhānasaddādīhi saddhiṃ tesaṃ samānādhikaraṇabhāvassa dassanatoti.

ဤနေရာ၌မူ ‘သတိပဋ္ဌာနာ’ စသော ပုဒ်တို့ကို လိင်ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏ဟု မယူအပ်ကုန်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့အား ပထမဧကဝုစ်၏ တည်ရာ၌ ဩကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေခြင်းကို မတွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ‘စတ္တာရော’ စသော ပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် လိင်ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏ဟု ယူအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်ဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့နှင့် ထိုပုဒ်တို့၏ သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်နေခြင်းကို မုချတွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Kecettha vadeyyuṃ – nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādippayogadassanato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ [Pg.300] okārantapulliṅgabhāvo labbhati. Evaṃ sante kasmā tumhehi ‘‘satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato’’ti vuttaṃ, kasmā ca ekantato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgatā anumatā, nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādidassanato ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsupi ‘‘satipaṭṭhānasaddādayo liṅgavipallāsavasena vuttā’’ti vattabbāti? Na vattabbā, kasmāti ce? ‘‘Satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi satipaṭṭhānacittasaddādīnaṃ liṅgavipallāsavasena anicchitabbato. Tattha hi pulliṅgena dhammasaddena yojetuṃ dhammissaro bhagavā dhammāpekkhaṃ katvā ‘‘satipaṭṭhāno, citto, cittā’’ti ca abhāsi. Kevalā hi satipaṭṭhāna cittasaddādayo okārantapulliṅgabhāvena katthacipi yojitā na santi, niggahītantanapuṃsakabhāvena pana yojitā santi.

ဤစကား၌ အချို့သောသူတို့သည် ပြောဆိုနိုင်ကုန်၏ - ‘သတိပဋ္ဌာနော ဓမ္မော၊ စိတ္တော ဓမ္မော၊ စိတ္တာ ဓမ္မာ’ စသော သုံးနှုန်းမှုများကို တွေ့မြင်ရခြင်းကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့အား ဩကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ကို ရနိုင်သည်မဟုတ်ပါလော။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ‘သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့အား ပထမဧကဝုစ်၏ တည်ရာ၌ ဩကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိခြင်းကို မတွေ့မြင်ရသောကြောင့်’ ဟု ပြောဆိုပါသနည်း။ အဘယ်ကြောင့်လည်း သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့အား ဧကန်အားဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်အဖြစ်ကို ဝန်ခံအပ်ပါသနည်း။ ‘သတိပဋ္ဌာနော ဓမ္မော၊ စိတ္တော ဓမ္မော၊ စိတ္တာ ဓမ္မာ’ စသော တွေ့မြင်ရမှုကြောင့် ‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’ စသည်တို့၌လည်း ‘သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့ကို လိင်ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏’ ဟု မပြောဆိုအပ်ပါသလောဟု (မေးနိုင်၏)။ မပြောဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ‘သတိပဋ္ဌာနော ဓမ္မော၊ စိတ္တော ဓမ္မော၊ စိတ္တာ ဓမ္မာ’ စသည်တို့၌လည်း သတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တသဒ္ဒါစသည်တို့ကို လိင်ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် မယူလိုအပ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်တို့၌ ပုလ္လိင်ဖြစ်သော ဓမ္မသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်ရန် တရားတို့၏အရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါကို ငဲ့ကွက်တော်မူ၍ ‘သတိပဋ္ဌာနော၊ စိတ္တော၊ စိတ္တာ’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ကင်းကင်းချင်းဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တသဒ္ဒါစသည်တို့ကို ဩကာရန္တပုလ္လိင်အဖြစ်ဖြင့် အဘယ်နေရာ၌မျှ ယှဉ်စပ်ထားသည်မရှိကုန်၊ နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုံသကလိင်အဖြစ်ဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်ထားသည်ရှိကုန်၏။


Tathā hi ‘‘citto gahapatī’’ti etthāpi pulliṅgagahapatisaddaṃ apekkhitvā viññāṇe pavattaṃ cittanāmaṃ paṇṇattivasena puggale āropetvā puggalavācakaṃ katvā ‘‘citto’’ti vuttaṃ. Yadi pana viññāṇasaṅkhātaṃ cittamadhippetaṃ siyā, ‘‘citta’’micceva vucceyya. Tasmā ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu liṅgavipallāso na icchitabbo sāpekkhattā cittasaddādīnaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi liṅgavipallāso na icchitabbo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsu pana satipaṭṭhānasaddādīnaṃ apekkhitabbāni padāni na santi, yehi te pulliṅgāni siyuṃ, tasmā ‘‘cattāro’’tiādīniyeva padāni parivattetvā ‘‘cattāri, sabbāni, etānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena gahetvā ‘‘satipaṭṭhānā[Pg.301], sammappadhānā’’tiādīhi padehi yojetabbāni. Īdisesu ṭhānesu keci aṭṭhakathācariyā nikāralopaṃ icchanti ‘‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje, nimittāni padissantī’’ti ettha viya. Adassanañhi lopo, tasmā ‘‘cattāri satipaṭṭhānāni, cattāri sammappadhānāni, sabbāni mālānī’tiādikā yojanā kātabbā.

ထိုသို့ဖြစ်သည်မှာ - ‘စိတ္တော ဂဟပတိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ပုလ္လိင်ဖြစ်သော ဂဟပတိသဒ္ဒါကို ငဲ့ကွက်၍ ဝိညာဏ်၌ဖြစ်သော ‘စိတ္တ’ ဟူသောအမည်ကို ပညတ်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၌ တင်စားကာ ပုဂ္ဂိုလ်ဟောအဖြစ် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ‘စိတ္တော’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ဝိညာဏ်ဟုဆိုအပ်သော စိတ်ကိုသာ အလိုရှိပါက ‘စိတ္တံ’ ဟုသာ ပြောဆိုရာ၏။ ထို့ကြောင့် ‘စိတ္တော ဂဟပတိ၊ စိတ္တာ ဣတ္ထီ’ စသည်တို့၌ စိတ္တသဒ္ဒါစသည်တို့သည် (အခြားပုဒ်ကို) ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် လိင်ဖောက်ပြန်မှုကို မယူလိုအပ်ပေ။ ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ပင် ‘သတိပဋ္ဌာနော ဓမ္မော၊ စိတ္တော ဓမ္မော၊ စိတ္တာ ဓမ္မာ’ စသည်တို့၌လည်း လိင်ဖောက်ပြန်မှုကို မယူလိုအပ်ပေ။ ‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’ စသည်တို့၌မူ သတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့အား ငဲ့ကွက်ရမည့် ပုဒ်များမရှိကုန်၊ ထိုပုဒ်များရှိမှသာ ထိုသတိပဋ္ဌာန်သဒ္ဒါစသည်တို့သည် ပုလ္လိင်ဖြစ်နိုင်ကုန်အံ့။ ထို့ကြောင့် ‘စတ္တာရော’ စသော ပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် ပြောင်းလဲ၍ ‘စတ္တာရိ၊ သဗ္ဗာနိ၊ ဧတာနိ’ ဟု နပုံသကလိင်အားဖြင့် ယူ၍ ‘သတိပဋ္ဌာနာ၊ သမ္မပ္ပဓာနာ’ စသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့သောနေရာတို့၌ အချို့သောအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ‘ယာ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တာနံ၊ ပလ္လင်္ကဝရမာဘုဇေ၊ နိမိတ္တာနိ ပဒိဿန္တိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ နိကာရ (နိဂ္ဂဟိတ်) ချေခြင်းကို အလိုရှိကုန်၏။ မတွေ့မြင်ရခြင်းသည် ချေခြင်း (လောပ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ၊ စတ္တာရိ သမ္မပ္ပဓာနာနိ၊ သဗ္ဗာနိ မာလာနိ’ စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။


Keci pana ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddaṃ itthiliṅganti maññitvā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ itthiliṅgavasena parivattetvā ‘‘sabbā mālā’’ti atthaṃ kathenti. Taṃ kiñcāpi yuttataraṃ viya dissati, tathāpi na gahetabbaṃ. Na hi so bhagavā liṅgaṃ naññāsi, na ca ‘‘sabbā mālā upenti ma’’nti dve padāni itthiliṅgāni katvā vattuṃ na sakkhi. Yo evaṃ visadisaliṅgāni padāni uccāresi. Jānantoyeva pana bhagavā vattuṃ sakkontoyeva ca ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti visadisaliṅgāni padāni uccāresi, tasmā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ ‘‘sabbānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena parivattetvā vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘tīṇindriyā’’ti padaṃ viya luttanikārena napuṃsakaliṅgena mālāsaddena yojetvā ‘‘sabbāni mālānī’’ti attho gahetabbo katthaci ‘‘yassa ete dhanā atthī’’ti ettha viya. Ettha hi yassa etāni dhanānīti attho. Idampettha sallakkhitabbaṃ. Mālāsaddo dviliṅgo itthinapuṃsakavasena. Tiṭṭhatu tassitthiliṅgattaṃ suviññeyyattā, napuṃsakatte pana tīṇi mālāni. ‘‘Mālehi ca gandhehi ca bhagavato sarīraṃ pūjentī’’tiādayo napuṃsakappayogānipi bahū sandissantīti.

အချို့သောဆရာတို့မူကား ‘သဗ္ဗေ မာလာ ဥပေန္တိ မံ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ မာလာသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်ဟု မှတ်ထင်၍ ပုလ္လိင်ဖြစ်သော သဗ္ဗေသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် ပြောင်းလဲပြီးလျှင် ‘သဗ္ဗာ မာလာ’ ဟု အနက်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုပြောဆိုချက်သည် ပိုမိုသင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း မမှတ်ယူအပ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် လိင်ကို မသိတော်မူသည်မဟုတ်၊ ‘သဗ္ဗာ မာလာ ဥပေန္တိ မံ’ ဟု ပုဒ်နှစ်ခုလုံးကို ဣတ္ထိလိင်ပြု၍ ဟောတော်မူရန် မစွမ်းနိုင်သည်လည်းမဟုတ်ပေ။ (သို့ပါလျက်) လိင်မတူညီသော ပုဒ်တို့ကို ရွတ်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သိတော်မူပါလျက်၊ ဟောတော်မူနိုင်ပါလျက်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘သဗ္ဗေ မာလာ ဥပေန္တိ မံ’ ဟု လိင်မတူသော ပုဒ်တို့ကို ရွတ်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပုလ္လိင်ဖြစ်သော သဗ္ဗေသဒ္ဒါကို ‘သဗ္ဗာနိ’ ဟု နပုံသကလိင်အားဖြင့် ပြောင်းလဲ၍၊ ဝိဘင်္ဂပါဠိတော်၌ ‘တီဏိန္ဒြိယာ’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ချေအပ်သော နိဂ္ဂဟိတ်ရှိသော နပုံသကလိင် မာလာသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်ကာ ‘သဗ္ဗာနိ မာလာနိ’ ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ အချို့သော ‘ယဿ ဧတေ ဓနာ အတ္ထိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ယဿ ဧတာနိ ဓနာနိ’ ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ ဤအချက်ကိုလည်း မှတ်သားအပ်၏ - မာလာသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင်အားဖြင့် လိင်နှစ်ခုရှိ၏။ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်သည် သိလွယ်သောကြောင့် ထားလိုက်ပါဦး၊ နပုံသကလိင်အဖြစ်၌မူ ‘တီဏိ မာလာနိ’ ဟု ရှိ၏။ ‘မာလေဟိ စ ဂန္ဓေဟိ စ ဘဂဝတော သရီရံ ပူဇေန္တိ’ စသော နပုံသကလိင် သုံးနှုန်းမှုတို့သည်လည်း အများအပြား တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Yadi pana bho mālasaddo itthinapuṃsakavasena dviliṅgo, ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddassa itthiliṅgabhāvaparikappane ko doso atthīti? Attheva itthiliṅgasaddassa [Pg.302] pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassābhāvato, napuṃsakaliṅgassa pana pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassa upalabbhanato. Teneva ca ‘‘ete dhanā’’tiādayo payogā pāvacane bahudhā diṭṭhā. Etthāpi pana vadeyyuṃ ‘‘dhanātiādīni vipallāsavasena pulliṅgāniyeva ‘‘ete’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojitattā’’ti. Na, napuṃsakāniyevetāni. Yadi hi ‘‘dhanā’’tiādīni pulliṅgāni siyuṃ, katthaci paccattekavacanaṭṭhāne ‘‘eso’’tiādīhi okārantasamānādhikaraṇapadehi yojitā okārantadhanasaddādayo siyuṃ. Tathārūpānaṃ abhāvato pana ‘‘dhanā indriyā viññāṇā’’tiādayo saddā napuṃsakaliṅgāniyeva honti. Ayaṃ nayo paccattabahuvacanaṭṭhāneyeva labbhati. Napuṃsakaliṅgāni hi visadākārāni pulliṅgarūpāni viya hutvā pulliṅgehipi saddhiṃ caranti, napuṃsakā viya purisavesadhārino purisehīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

အို- အချင်းတို့၊ အကယ်၍ မာလာသဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင်၏အစွမ်းဖြင့် လိင်နှစ်ပါးရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ 'sabbe mālā upenti maṃ' ဟူသော ဤနေရာ၌ မာလာသဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်အဖြစ် ကြံဆခြင်း၌ အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်း? အပြစ်ရှိသည်သာတည်း၊ ဣတ္ထိလိင်သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်သော သဗ္ဗနာမ်ပုဒ်နှင့်အတူ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်သည်မူကား ပုလ္လိင်ဖြစ်သော သဗ္ဗနာမ်ပုဒ်နှင့်အတူ သမာနာဓိကရဏဖြစ်ခြင်းကို တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း သာသနာတော် (ပါဝစန) ၌ 'ete dhanā' အစရှိသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ကို များစွာ တွေ့ရပေသည်။ ဤနေရာ၌လည်း 'dhanā' အစရှိသည်တို့သည် 'ete' အစရှိသော သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် ပုလ္လိင်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု အကယ်၍ ပြောဆိုငြားအံ့။ ထိုသို့မပြောအပ်၊ ဤ (dhanā စသည်) တို့သည် နပုံသကလိင်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကယ်၍ 'dhanā' အစရှိသည်တို့သည် ပုလ္လိင်ဖြစ်ကြပါမူ၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စတ္တဧကဝုစ်အရပ်၌ 'eso' အစရှိသော သမာနာဓိကရဏပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်သော ဩကာရန်ရှိသော 'dhano' သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ရှိရာကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့သော သဒ္ဒါတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့်မူကား 'dhanā indriyā viññāṇā' အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် နပုံသကလိင်တို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤနည်းသည် ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်အရပ်၌သာ ရအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နပုံသကလိင်တို့သည် ထင်ရှားသော အခြင်းအရာရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ပုလ္လိင်၏ ရူပကဲ့သို့ ဖြစ်လျက် ပုလ္လိင်တို့နှင့်လည်း အတူတကွ သွားလာကုန်၏၊ ယောကျ်ားအသွင်ကို ဆောင်သော မိန်းမလျာ (နပုံသက) တို့သည် ယောကျ်ားတို့နှင့် အတူတကွ သွားလာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ဤနေရာ၌ အပြီးသတ် သိမှတ်အပ်၏။


Athāpi te pubbe vuttavacanaṃ puna parivattetvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu cittaṃ etassa atthīti citto, cittaṃ etissā atthīti cittā yathā ‘‘saddho, saddhā’’ti evaṃ assatthīti atthavasena gahetabbato liṅgavipallāso nicchitabbo, ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīni pana evarūpassa atthassa aggahetabbato ‘‘satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā’’ti vattabbe liṅgavipallāsena ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādi vuttanti liṅgavipallāso icchitabbo’’ti? Tanna, ‘‘citto gahapatī’’tiādīsu pana ‘‘satipaṭṭhāno dhammo’’tiādīsu ca cittasatipaṭṭhānasaddādīnaṃ gahapati dhammādīnaṃ apekkhanavasena niccaṃ pulliṅgabhāvassa icchitattā.

တစ်နည်းကား ထိုသူတို့သည် ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို တစ်ဖန်ပြန်၍ ဤသို့ ပြောဆိုကြငြားအံ့ - 'citto gahapati, cittā itthī' အစရှိသည်တို့၌ 'cittaṃ etassa atthīti citto' (စိတ်သည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် စိတ္တ မည်၏)၊ 'cittaṃ etissā atthīti cittā' (စိတ်သည် ဤမိန်းမအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် စိတ္တာ မည်၏) ဟု 'saddho, saddhā' ကဲ့သို့ ဤသို့ 'ဤသူအား ရှိ၏' ဟူသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' အစရှိသည်တို့၌မူကား ထိုကဲ့သို့သောအနက်ကို မယူအပ်သောကြောင့် 'satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā' ဟု ပြောဆိုအပ်ပါလျက် လိင်ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ။ ထိုသို့မယူအပ်၊ 'citto gahapati' အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ 'satipaṭṭhāno dhammo' အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း စိတ္တ၊ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ဂဟပတိ၊ ဓမ္မအစရှိသော သဒ္ဒါတို့အား ငဲ့သောအားဖြင့် အမြဲ ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။


Tathā [Pg.303] hi ekantanapuṃsakaliṅgopi puññasaddo abhisaṅkhārāpekkhanavasena ‘‘puñño abhisaṅkhāro’’ti pulliṅgo jāto, tathā ekantanapuṃsakaliṅgāpi paduma maṅgalasaddādayo aññassatthassāpekkhanavasena ‘‘padumo bhagavā, padumā devī, maṅgalo bhagavā, maṅgalā itthī’’ti ca pumitthiliṅgā jātā. Ekantapulliṅgāpi hatthivisesavācakā kālāvaka gaṅgeyyasaddādayo kulāpekkhanavasena ‘‘kālāvakañca gaṅgeyya’’ntiādinā napuṃsakaliṅgā jātā. Tadapekkhanavasena hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kālāvako ca gaṅgeyyo’’tiādi pulliṅganiddeso dissati. Evaṃ taṃtadatthānamapekkhanavasena taṃtaṃpakatiliṅgaṃ nāsetvā aparaṃ liṅgaṃ patiṭṭhāpetvā niddeso dissati, na ca tāni sabbānipi liṅgāni taddhitavasena aññaliṅgāni jātāni, atha kho gahapatidhammādīnaṃ apekkhanavaseneva aññaliṅgāni jātāni, tasmā ‘‘petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā’’tiādīsuyeva liṅgavipallāso icchitabbo anaññāpekkhakattā vuttadhammasaddādīnaṃ, na pana ‘‘citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsu cittasaddādīnaṃ vipallāso icchitabbo gahapati dhammādīnaṃ apekkhakattā tesanti niṭṭhametthāvagantabbaṃ, idañca ekaccānaṃ sammohaṭṭhānaṃ, tasmā saddhammaṭṭhitiyā ayaṃ nīti saddhāsampannehi kulaputtehi sādhukaṃ manasi kātabbā.

စင်စစ်သော်ကား စင်စစ်နပုံသကလိင်ဖြစ်သော puñña သဒ္ဒါသည်လည်း 'abhisaṅkhāra' သဒ္ဒါကို ငဲ့သောအားဖြင့် 'puñño abhisaṅkhāro' ဟု ပုလ္လိင် ဖြစ်လာ၏။ ထို့အတူ စင်စစ်နပုံသကလိင်ဖြစ်သော paduma, maṅgala သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည်လည်း အခြားသောအနက်ကို ငဲ့သောအားဖြင့် 'padumo bhagavā, padumā devī, maṅgalo bhagavā, maṅgalā itthī' ဟု ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်တို့ ဖြစ်လာကြကုန်၏။ စင်စစ်ပုလ္လိင်ဖြစ်၍ ဆင်ထူးဆင်မြတ်ကို ဟောတတ်သော kālāvaka, gaṅgeyya သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည်လည်း (ဆင်) အမျိုးအစားကို ငဲ့သောအားဖြင့် 'kālāvakañca gaṅgeyyaṃ' စသည်ဖြင့် နပုံသကလိင် ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထို (အမျိုးအစား) ကို ငဲ့သောကြောင့်သာလျှင် အဋ္ဌကထာ၌ 'kālāvako ca gaṅgeyyo' အစရှိသည်ဖြင့် ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက်သည် ထင်ရှား၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုသောအနက်တို့ကို ငဲ့သောအားဖြင့် ထိုထိုသော ပကတိလိင်ကို ပယ်ဖျက်၍ အခြားသောလိင်ကို တည်စေလျက် ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့ရ၏။ ထိုလိင်အားလုံးတို့သည်လည်း တဒ္ဓိတ်၏အစွမ်းဖြင့် အခြားသောလိင် ဖြစ်လာကြကုန်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဂဟပတိ၊ ဓမ္မအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ငဲ့သောကြောင့်သာလျှင် အခြားသောလိင် ဖြစ်လာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure', 'siviputtāni cavhaya', 'evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā' အစရှိသော နေရာတို့၌သာလျှင် ဆိုအပ်ပြီးသော ဓမ္မသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် အခြားသောသဒ္ဒါကို မငဲ့သောကြောင့် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ကို အလိုရှိအပ်၏။ 'citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' အစရှိသည်တို့၌မူကား ထိုစိတ္တသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့သည် ဂဟပတိ၊ ဓမ္မစသော သဒ္ဒါတို့ကို ငဲ့အပ်သောကြောင့် လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်ဟု ဤနေရာ၌ အပြီးသတ် သိမှတ်အပ်၏။ ဤသည်လည်း အချို့သောသူတို့၏ တွေဝေရာအရပ် (သမ္မောဟဋ္ဌာန) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော် တည်တံ့ခြင်းအကျိုးငှာ ဤနည်းစနစ် (နီတိ) ကို သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ကုလបុတ္တတို့သည် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Badaratitthavihāravāsī ācariyadhammapālo pana ‘‘aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanāti pāḷippadese [Pg.304] ‘padā akkharā byañjanā’ti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabba’’nti āha. Etthāpi mayaṃ ‘‘padā’’ti idaṃ ‘‘indriyā rūpā’’tiādīni viya napuṃsakaliṅgamevāti vadāma okārantavasena paṭhamekavacanantabhāvābhāvato, itaradvayaṃ pana napuṃsakaliṅgantipi pulliṅgantipi gahetabbaṃ niggahītantokārantavasena paṭhamekavacanantabhāvassūpalabbhanato. Tathā hi ‘‘puttāni latāni pabbatāni dhammānī’’tiādīnaṃyeva liṅgavipallāsāni icchitabbāni niggahītantavasena paṭhamekavacanantatāya anupaladdhito, tesañcokārantākārantavasena paṭhamekavacanantatādassanato. ‘‘Jarādhammaṃ mā jīrī’’ti idaṃ pana aññapadatthavasena napuṃsakaṃ jātanti daṭṭhabbaṃ.

ဗဒရတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ နေတော်မူသော အရှင်ဓမ္မပါလဆရာသည်ကား 'aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanā' ဟူသော ပါဠိဒေသ၌ 'padā, akkharā, byañjanā' ဟု လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း ငါတို့သည် 'padā' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'indriyā, rūpā' အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ နပုံသကလိင်သာတည်းဟု ဆိုကုန်အံ့၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဩကာရန်၏အစွမ်းဖြင့် ပဌမာဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်မရှိသောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော နှစ်ပါး (akkharā, byañjanā) ကိုမူကား နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိခြင်း၊ ဩကာရန်အဆုံးရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပဌမာဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့် နပုံသကလိင်ဖြစ်စေ၊ ပုလ္လိင်ဖြစ်စေ ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား 'puttāni, latāni, pabbatāni, dhammāni' အစရှိသည်တို့၏သာလျှင် နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသောအားဖြင့် ပဌမာဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏အဖြစ်ကို မရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် ဩကာရန်၊ အာကာရန်အစွမ်းဖြင့် ပဌမာဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏အဖြစ်ကို တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ 'jarādhammaṃ mā jīri' ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား အခြားပုဒ်၏အနက်အစွမ်းကြောင့် နပုံသကလိင်ဖြစ်လာသည်ဟု မှတ်အပ်၏။


Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtāni, bhavanto bhūtā. Evaṃ cittanayena nāmikapadamālā bhavati.

ဘူတံ၊ ဘူတာနိ၊ ဘူတာ။ ဘူတံ၊ ဘူတာနိ၊ ဘူတေ။ ဘူတေန၊ ဘူတေဟိ၊ ဘူတေဘိ။ ဘူတဿ၊ ဘူတာနံ။ ဘူတာ၊ ဘူတသ္မာ၊ ဘူတမှာ၊ ဘူတေဟိ၊ ဘူတေဘိ။ ဘူတဿ၊ ဘူတာနံ။ ဘူတေ၊ ဘူတသ္မိံ၊ ဘူတမှိ၊ ဘူတေသု။ ဘော ဘူတ၊ ဘဝန္တော ဘူတာနိ၊ ဘဝန္တော ဘူတာ။ ဤသို့လျှင် စိတ္တသဒ္ဒါ၏နည်းအတိုင်း နာမ်ပုဒ်မာလာသည် ဖြစ်၏။


Iminā nayena ‘‘mahābhūtaṃ bhavittaṃ bhūnaṃ bhavana’’miccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ niggahītantapadānaṃ aññesañca ‘‘vatta’’miccādīnaṃ niggahītantapadānaṃ nāmikapadamālā veditabbā.

ဤနည်းဖြင့် 'mahābhūtaṃ'၊ 'bhavittaṃ'၊ 'bhūnaṃ'၊ 'bhavanaṃ' အစရှိသော ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော 'vattaṃ' အစရှိသော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း နာမ်ပုဒ်မာလာကို သိအပ်၏။


Vattaṃ rūpaṃ sotaṃ ghānaṃ, dukkhaṃ pupphaṃ jhānaṃ ñāṇaṃ;

Dānaṃ sīlaṃ puññaṃ pāpaṃ, vajjaṃ saccaṃ yānaṃ chattaṃ.

ဝတ္တံ၊ ရူပံ၊ သောတံ၊ ဃာနံ၊ ဒုက္ခံ၊ ပုပ္ဖံ၊ ဈာနံ၊ ဉာဏံ။ ဒါနံ၊ သီလံ၊ ပုညံ၊ ပါပံ၊ ဝဇ္ဇံ၊ သစ္စံ၊ ယာနံ၊ ဆတ္တံ။


Sakaṭaṃ kanakaṃ tagaraṃ nagaraṃ, taraṇaṃ caraṇaṃ dharaṇaṃ maraṇaṃ;

Nayanaṃ vadanaṃ karaṇaṃ lavanaṃ, vasanaṃ pavanaṃ bhavanaṃ gaganaṃ.

သကဋံ၊ ကနကံ၊ တဂရံ၊ နဂရံ၊ တရဏံ၊ စရဏံ၊ ဓရဏံ၊ မရဏံ။ နယနံ၊ ဝဒနံ၊ ကရဏံ၊ လဝနံ၊ ဝသနံ၊ ပဝနံ၊ ဘဝနံ၊ ဂဂနံ။


Amataṃ puḷinaṃ mālaṃ, āsanaṃ savanaṃ mukhaṃ;

Padumaṃ uppalaṃ vassaṃ, locanaṃ sādhanaṃ sukhaṃ.

အမတံ၊ ပုဠိနံ၊ မာလံ၊ အာသနံ၊ သဝနံ၊ မုခံ၊ ပဒုမံ၊ ဥပ္ပလံ၊ ဝဿံ၊ လောစနံ၊ သာဓနံ၊ သုခံ။


Tāṇaṃ [Pg.305] mūlaṃ dhanaṃ kūlaṃ, maṅgalaṃ naḷinaṃ phalaṃ;

Hiraññaṃ ambujaṃ dhaññaṃ, jālaṃ liṅgaṃ padaṃ jalaṃ.

တာဏံ၊ မူလံ၊ ဓနံ၊ ကူလံ၊ မင်္ဂလံ၊ နဠိနံ၊ ဖလံ၊ ဟိရညံ၊ အမ္ဗုဇံ၊ ဓညံ၊ ဇာလံ၊ လိင်္ဂံ၊ ပဒံ၊ ဇလံ။


Aṅgaṃ paṇṇaṃ susānaṃ saṃ, āvudhaṃ hadayaṃ vanaṃ;

Sopānaṃ cīvaraṃ pāṇaṃ, alātaṃ indriyaṃ kulaṃ.

အင်္ဂံ၊ ပဏ္ဏံ၊ သုသာနံ၊ သံ၊ အာဝုဓံ၊ ဟဒယံ၊ ဝနံ၊ သောပါနံ၊ စီဝရံ၊ ပါဏံ၊ အလာတံ၊ ဣန္ဒြိယံ၊ ကုလံ။


Lohaṃ kaṇaṃ balaṃ pīṭhaṃ, aṇḍaṃ ārammaṇaṃ puraṃ;

Araññaṃ tīramassattha-miccādīni samuddhare.

လောဟံ၊ ကဏံ၊ ဗလံ၊ ပီဌံ၊ အဏ္ဍံ၊ အာရမ္မဏံ၊ ပုရံ၊ အရညံ၊ တီရံ၊ အဿတ္ထံ စသည်တို့ကိုလည်း ထုတ်နုတ်ယူအပ်ကုန်၏။


Imāni cittasaddena sabbathāpi sadisāni, imāni pana visadisāni. Seyyathidaṃ –

ဤပုဒ်တို့သည် စိတ္တသဒ္ဒါနှင့် အလုံးစုံ တူညီကြကုန်၏။ ဤပုဒ်တို့သည်ကား မတူညီကြကုန်။ ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -


‘‘Cammaṃ vesma’’ntiādīni, ekadhāyeva bhijjare;

‘‘Kammaṃ thāmaṃ guṇava’’nti-ādīni tu anekadhā.

“စမ္မံ၊ ဝေသ္မံ” စသည်တို့သည် တစ်မျိုးတည်းသာလျှင် ကွဲပြားကုန်၏။ “ကမ္မံ၊ ထာမံ၊ ဂုဏဝံ” စသည်တို့သည်ကား များစွာသောနည်းဖြင့် ကွဲပြားကုန်၏။


Kathaṃ?

အဘယ်သို့နည်း။


Camme, cammasmiṃ, cammamhi, cammani, vesme, vesmasmiṃ, vesmamhi, vesmani, ghamme, ghammasmiṃ, ghammamhi, ghammani. Evaṃ aññānipi yojetabbāni.

စမ္မေ၊ စမ္မသ္မိံ၊ စမ္မမှိ၊ စမ္မနိ၊ ဝေသ္မေ၊ ဝေသ္မသ္မိံ၊ ဝေသ္မမှိ၊ ဝေသ္မနိ၊ ဃမ္မေ၊ ဃမ္မသ္မိံ၊ ဃမ္မမှိ၊ ဃမ္မနိ။ ဤသို့ အခြားသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Kammaṃ, kammāni, kammā. Kammaṃ, kammāni, kamme. Kammena, kammunā, kammanā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kammasmā, kammamhā, kammunā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kamme, kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kammesu. Bho kamma, bhavanto kammāni, bhavanto kammā.

ကမ္မံ၊ ကမ္မာနိ၊ ကမ္မာ။ ကမ္မံ၊ ကမ္မာနိ၊ ကမ္မေ။ ကမ္မေန၊ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မနာ၊ ကမ္မေဟိ၊ ကမ္မေဘိ။ ကမ္မဿ၊ ကမ္မုနော၊ ကမ္မာနံ။ ကမ္မသ္မာ၊ ကမ္မမှာ၊ ကမ္မုနာ၊ ကမ္မေဟိ၊ ကမ္မေဘိ။ ကမ္မဿ၊ ကမ္မုနော၊ ကမ္မာနံ။ ကမ္မေ၊ ကမ္မသ္မိံ၊ ကမ္မမှိ၊ ကမ္မနိ၊ ကမ္မေသု။ ဘော ကမ္မ၊ ဘဝန္တော ကမ္မာနိ၊ ဘဝန္တော ကမ္မာ။


Thāmasaddassa pana tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno’’ti ca, ‘‘thāmā, thāmasmā, thāmamhā, thāmunā’’ti ca yojetabbaṃ.

ထာမသဒ္ဒါ၏ တတိယဧကဝုစ်နေရာစသည်တို့၌မူကား “ထာမေန၊ ထာမုနာ၊ ထာမဿ၊ ထာမုနော” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထာမာ၊ ထာမသ္မာ၊ ထာမမှာ၊ ထာမုနာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Vantu mantu imantupaccayavataṃ pana niggahītantasaddānaṃ ‘‘guṇavaṃ cittaṃ, rucimaṃ pupphaṃ, pāpimaṃ kulaṃ’’ iccādipayogavasena –

ဝန္တု၊ မန္တု၊ ဣမန္တု ပစ္စည်းရှိကြကုန်သော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ “ဂုဏဝံ စိတ္တံ၊ ရုစိမံ ပုပ္ဖံ၊ ပါပိမံ ကုလံ” စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းအားဖြင့်—


Guṇavaṃ[Pg.306], guṇavantāni, guṇavantā, guṇavanti. Guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante guṇavanti. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇava, bhavanto guṇavantāni, guṇavanti.

ဂုဏဝံ၊ ဂုဏဝန္တာနိ၊ ဂုဏဝန္တာ၊ ဂုဏဝန္တိ။ ဂုဏဝန္တံ၊ ဂုဏဝန္တာနိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂုဏဝန္တိ။ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တေန၊ ဂုဏဝန္တေဟိ၊ ဂုဏဝန္တေဘိ။ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တာ၊ ဂုဏဝန္တသ္မာ၊ ဂုဏဝန္တမှာ၊ ဂုဏဝန္တေဟိ၊ ဂုဏဝန္တေဘိ။ ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ၊ ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ ဂုဏဝတိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂုဏဝန္တသ္မိံ၊ ဂုဏဝန္တမှိ၊ ဂုဏဝန္တေသု။ ဘော ဂုဏဝ၊ ဘဝန္တော ဂုဏဝန္တာနိ၊ ဂုဏဝန္တိ။


Evaṃ ‘‘rucimaṃ, rucimantāni, rucima’’ntiiccādinā, ‘‘pāpimaṃ, pāpimantāni, pāpima’’nti iccādinā ca yojetabbaṃ. Apicettha ‘‘guṇavaṃ balavaṃ yasavaṃ satimaṃ gatimaṃ’’iccādinā payogā vitthāretabbā.

ဤအတူပင် “ရုစိမံ၊ ရုစိမန္တာနိ၊ ရုစိမံ” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ပါပိမံ၊ ပါပိမန္တာနိ၊ ပါပိမံ” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ပြင် ဤ၌ “ဂုဏဝံ၊ ဗလဝံ၊ ယသဝံ၊ သတိမံ၊ ဂတိမံ” စသော အသုံးအနှုန်းတို့ကို ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏။


Karontasaddassa ‘‘karontaṃ cittaṃ, karontaṃ kula’’nti payogavasena –

ကရောန္တသဒ္ဒါ၏ “ကရောန္တံ စိတ္တံ၊ ကရောန္တံ ကုလံ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းအားဖြင့်—


Karontaṃ, karontāni, karontā, karonti. Karontaṃ, karontāni, karonte, karonti. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karoti, karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto, karontāni, karontā, karontīti yojetabbaṃ.

ကရောန္တံ၊ ကရောန္တာနိ၊ ကရောန္တာ၊ ကရောန္တိ။ ကရောန္တံ၊ ကရောန္တာနိ၊ ကရောန္တေ၊ ကရောန္တိ။ ကရောတာ၊ ကရောန္တေန၊ ကရောန္တေဟိ၊ ကရောန္တေဘိ။ ကရောတော၊ ကရတော၊ ကရောန္တဿ၊ ကရောန္တာနံ၊ ကရောတံ။ ကရောတာ၊ ကရောန္တာ၊ ကရောန္တသ္မာ၊ ကရောန္တမှာ၊ ကရောန္တေဟိ၊ ကရောန္တေဘိ။ ကရောတော၊ ကရတော၊ ကရောန္တဿ၊ ကရောန္တာနံ၊ ကရောတံ။ ကရောတိ၊ ကရောန္တေ၊ ကရောန္တသ္မိံ၊ ကရောန္တမှိ၊ ကရောန္တေသု။ ဘော ကရောန္တ၊ ဘဝန္တော ကရောန္တာနိ၊ ကရောန္တာ၊ ကရောန္တိ ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Gacchantasaddassa tu ‘‘gacchantaṃ cittaṃ, gacchantaṃ kula’’nti payogavasena –

ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါ၏မူကား “ဂစ္ဆန္တံ စိတ္တံ၊ ဂစ္ဆန္တံ ကုလံ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းအားဖြင့်—


Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchante. Gacchatā, gacchantena, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantehi[Pg.307], gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchante, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchantā, bhavanto gacchantāni, gacchantāti yojetabbaṃ.

ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆန္တာနိ၊ ဂစ္ဆန္တာ။ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဂစ္ဆန္တာနိ၊ ဂစ္ဆန္တေ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တေန၊ ဂစ္ဆန္တေဟိ၊ ဂစ္ဆန္တေဘိ။ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂစ္ဆတံ။ ဂစ္ဆတာ၊ ဂစ္ဆန္တာ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မာ၊ ဂစ္ဆန္တမှာ၊ ဂစ္ဆန္တေဟိ၊ ဂစ္ဆန္တေဘိ။ ဂစ္ဆတော၊ ဂစ္ဆန္တဿ၊ ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဂစ္ဆတံ။ ဂစ္ဆတိ၊ ဂစ္ဆန္တေ၊ ဂစ္ဆန္တသ္မိံ၊ ဂစ္ဆန္တမှိ၊ ဂစ္ဆန္တေသု။ ဘော ဂစ္ဆံ၊ ဘော ဂစ္ဆန္တာ၊ ဘဝန္တော ဂစ္ဆန္တာနိ၊ ဂစ္ဆန္တာ ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Evaṃ ‘‘carantaṃ dadantaṃ tiṭṭhantaṃ cintayanta’’ntiādīsupi nāmikapadamālā yojetabbā.

ဤနည်းတူစွာ “စရန္တံ၊ ဒဒန္တံ၊ တိဋ္ဌန္တံ၊ စိန္တယန္တံ” စသည်တို့၌လည်း နာမိကပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Mahantasaddassa pana koci bhedo, tathā hi ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti evaṃ ‘‘mahā’’iti napuṃsakapayogadassanato ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni, mahantā. Mahantaṃ, mahantāni, mahante. Mahatā’’ti kamo veditabbo. Sabbānetāni cittasaddena visadisāni.

မဟန္တသဒ္ဒါ၏မူကား အချို့သော ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း “ဗာရာဏသိရဇ္ဇံ နာမ မဟာ” ဟူ၍ ဤသို့ “မဟာ” ဟူသော နပုမ်လိင်အသုံးကို တွေ့ရသောကြောင့် “မဟန္တံ၊ မဟာ၊ မဟန္တာနိ၊ မဟန္တာ။ မဟန္တံ၊ မဟန္တာနိ၊ မဟန္တေ။ မဟတာ” ဟူသော အစဉ်ကို သိအပ်၏။ ဤပုဒ်အားလုံးတို့သည် စိတ္တသဒ္ဒါနှင့် မတူညီကြကုန်။


Savinicchayoyaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော နပုမ်လိင် ပကတိရုပ်တို့၏ နာမိကပဒမာလာ ဝေဖန်ချက် ဖြစ်၏။


Avaṇṇukārantatāpakatikaṃ niggahītantaṃ

အဝဏ္ဏ (အ) အက္ခရာအဆုံးရှိသော ပကတိဖြစ်သော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော—


Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

နပုမ်လိင် ပြီး၏။


Idāni tassīlatthassa katarassassa atthavibhāvi iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

ယခုအခါ ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ “တဿီလ” အနက်၌ ရဿပြုအပ်သော “အတ္ထဝိဘာဝိ” ဟူသော သဒ္ဒါ၏ နာမိကပဒမာလာကို ပြဆိုပါအံ့—


Aṭṭhi, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhiṃ, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhismiṃ, aṭṭhimhi, aṭṭhīsu. Bho aṭṭhi, bhavanto aṭṭhī, bhavanto aṭṭhīni. Yamakamahātheramataṃ.

အဋ္ဌိ၊ အဋ္ဌီ၊ အဋ္ဌီနိ။ အဋ္ဌိံ၊ အဋ္ဌီ၊ အဋ္ဌီနိ။ အဋ္ဌိနာ၊ အဋ္ဌီဟိ၊ အဋ္ဌီဘိ။ အဋ္ဌိဿ၊ အဋ္ဌိနော၊ အဋ္ဌီနံ။ အဋ္ဌိနာ၊ အဋ္ဌီဟိ၊ အဋ္ဌီဘိ။ အဋ္ဌိဿ၊ အဋ္ဌိနော၊ အဋ္ဌီနံ။ အဋ္ဌိသ္မိံ၊ အဋ္ဌိမှိ၊ အဋ္ဌီသု။ ဘော အဋ္ဌိ၊ ဘဝန္တော အဋ္ဌီ၊ ဘဝန္တော အဋ္ဌီနိ။ ဤသည်ကား ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aṭṭhismā, aṭṭhimhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanā gahetabbāni. Yathā pana aṭṭhisaddassa, evaṃ ‘‘satthi dadhi vāri akkhi acchi’’iccādīnampi rūpāni bhavanti.

စင်စစ်သော်လည်း ဤ၌ နိဿက္ကဝစနနေရာ၌ “အဋ္ဌိသ္မာ၊ အဋ္ဌိမှာ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် မလာရှိသော်လည်း ထိုထိုနေရာ၌ ထိုနှင့်တူသော အသုံးအနှုန်းတို့ကို တွေ့ရသောကြောင့် ယူအပ်ကုန်၏။ အဋ္ဌိသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် “သတ္ထိ၊ ဒဓိ၊ ဝါရိ၊ အက္ခိ၊ အစ္ဆိ” စသည်တို့၏ ရုပ်အစဉ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။


Atthavibhāvi[Pg.308], atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāviṃ, atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāvinā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvinā, atthavibhāvismā atthavibhāvimhā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvismiṃ, atthavibhāvimhi, atthavibhāvīsu. Bho atthavibhāvi, bhavanto atthavibhāvī, bhavanto atthavibhāvīni.

အတ္ထဝိဘာဝိ၊ အတ္ထဝိဘာဝီ၊ အတ္ထဝိဘာဝီနိ။ အတ္ထဝိဘာဝိံ၊ အတ္ထဝိဘာဝီ၊ အတ္ထဝိဘာဝီနိ။ အတ္ထဝိဘာဝိနာ၊ အတ္ထဝိဘာဝီဟိ၊ အတ္ထဝိဘာဝီဘိ။ အတ္ထဝိဘာဝိဿ၊ အတ္ထဝိဘာဝိနော၊ အတ္ထဝိဘာဝီနံ။ အတ္ထဝိဘာဝိနာ၊ အတ္ထဝိဘာဝိသ္မာ၊ အတ္ထဝိဘာဝိမှာ၊ အတ္ထဝိဘာဝီဟိ၊ အတ္ထဝိဘာဝီဘိ။ အတ္ထဝိဘာဝိဿ၊ အတ္ထဝိဘာဝိနော၊ အတ္ထဝိဘာဝီနံ။ အတ္ထဝိဘာဝိသ္မိံ၊ အတ္ထဝိဘာဝိမှိ၊ အတ္ထဝိဘာဝီသု။ ဘော အတ္ထဝိဘာဝိ၊ ဘဝန္တော အတ္ထဝိဘာဝီ၊ ဘဝန္တော အတ္ထဝိဘာဝီနိ။


Evaṃ ‘‘dhammavibhāvi, cittānuparivatti, sukhakāri’’iccādīnipi. Tattha aṭṭhi satthiādīni padhānaliṅgāni anaññāpekkhakattā, atthavibhāvi dhammavibhāviādīni appadhānaliṅgāni aññāpekkhakattā.

ဤသို့လျှင် 'ဓမ္မဝိဘာဝိ၊ စိတ္တာနုပရိဝတ္တိ၊ သုခကာရိ' စသည်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ အဋ္ဌိ၊ သတ္ထိစသည်တို့သည် အခြားကို ငဲ့စရာမလိုသောကြောင့် ပဓာနလိင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အတ္ထဝိဘာဝိ၊ ဓမ္မဝိဘာဝိစသည်တို့သည် အခြားကို ငဲ့စရာလိုသောကြောင့် အပဓာနလိင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Savinicchayoyaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဣကာရန္တ နပုံသကလိင်တို့၏ ပကတိရုပ်၌ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝိဘတ်ခွဲခြားပုံတည်း။


Ivaṇṇantatāpakatikaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဣဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပကတိဖြစ်သော ဣကာရန္တ နပုံသကလိင် ပြီးပြီ။


Idāni katarassassa gotrabhu iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

ယခုအခါ ရှေးဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြု၍ 'ဂေါတြဘု'ဟူသော ဤသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ငါတို့ ပြဆိုပါအံ့ -


Āyu, āyū, āyūni. Āyuṃ, āyū, āyūni. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyusmiṃ, āyumhi, āyūsu. Bho āyu, bhavanto āyū, bhavanto āyūni. Yamakamahātheramataṃ.

အာယု၊ အာယူ၊ အာယူနိ။ အာယုံ၊ အာယူ၊ အာယူနိ။ အာယုနာ၊ အာယူဟိ၊ အာယူဘိ။ အာယုဿ၊ အာယုနော၊ အာယူနံ။ အာယုနာ၊ အာယူဟိ၊ အာယူဘိ။ အာယုဿ၊ အာယုနော၊ အာယူနံ။ အာယုသ္မိံ၊ အာယုမှိ၊ အာယူသု။ ဘော အာယု၊ ဘဝန္တော အာယူ၊ ဘဝန္တော အာယူနိ။ ဤကား ယမကမဟာထေရ်၏ အယူဝါဒတည်း။


Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘āyusmā, āyumhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. Ettha ca āyusaddo puṃnapuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca tassa dviliṅgatā [Pg.309] dissati. ‘‘Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. Āyu cassā parikkhīṇo ahosī’’tiādīsu hi āyusaddo pulliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā bhikkhunayena yathāsambhavaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. ‘‘Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca. Kittakaṃ panassa āyū’’tiādīsu pana napuṃsakaliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’ti yojitā.

အကယ်၍ ဤအရာ၌ အပါဒါန်ဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) နေရာ၌ 'အာယုသ္မာ၊ အာယုမှာ' ဟူသော ပုဒ်တို့သည် မလာကုန်သော်လည်း၊ ထိုထိုနေရာ၌ ထိုနှင့်တူသော အသုံးအနှုန်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ဤ 'အာယု' သဒ္ဒါသည်လည်း ပုလ္လိင် နပုံသကလိင် (ဒွိလိင်) ဟု မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ ထိုသဒ္ဒါ၏ ဒွိလိင်အဖြစ်ကို မြင်ရ၏။ 'ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ၊ ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသ။ အာယု စဿာ ပရိက္ခီဏော အဟောသိ' စသည်တို့၌ 'အာယု' သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏၊ ထိုပုလ္လိင်၏ အစွမ်းဖြင့် 'အာယု၊ အာယူ၊ အာယဝေါ' စသည်ဖြင့် ဘိက္ခုနည်းတူ အားလျော်စွာ နာမ်ပုဒ်မာလာကို စပ်အပ်၏။ 'အဂ္ဂံ အာယု စ ဝဏ္ဏော စ။ ကိတ္တကံ ပနဿ အာယူ' စသည်တို့၌မူကား နပုံသကလိင် ဖြစ်၏၊ ထိုနပုံသကလိင်၏ အစွမ်းဖြင့် 'အာယု၊ အာယူ၊ အာယူနိ' ဟု စပ်အပ်၏။


Gotrabhu, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhuṃ, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhunā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhunā, gotrabhusmā, gotrabhumhā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhusmiṃ, gotrabhumhi, gotrabhūsu. Bho gotrabhu, bhavanto gotrabhū, bhavanto gotrabhūni. Bho gotrabhū, bho gotrabhūni, evaṃ bahuvacanaṃ vā. Ayamamhākaṃ mataṃ, evaṃ ‘‘cittasahabhu’’iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ ukārantasaddānaṃ aññesampi taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Puggalavācako pana ūkāranto gotrabhūsaddo pulliṅgapariyāpannattā sabbaññūnaye paviṭṭho. Tatraññe saddā nāma ‘‘cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu siṅgu hiṅgu cittagu’’iccādayo.

ဂေါတြဘု၊ ဂေါတြဘူ၊ ဂေါတြဘူနိ။ ဂေါတြဘုံ၊ ဂေါတြဘူ၊ ဂေါတြဘူနိ။ ဂေါတြဘုနာ၊ ဂေါတြဘူဟိ၊ ဂေါတြဘူဘိ။ ဂေါတြဘုဿ၊ ဂေါတြဘုနော၊ ဂေါတြဘူနံ။ ဂေါတြဘုနာ၊ ဂေါတြဘုသ္မာ၊ ဂေါတြဘုမှာ၊ ဂေါတြဘူဟိ၊ ဂေါတြဘူဘိ။ ဂေါတြဘုဿ၊ ဂေါတြဘုနော၊ ဂေါတြဘူနံ။ ဂေါတြဘုသ္မိံ၊ ဂေါတြဘုမှိ၊ ဂေါတြဘူသု။ ဘော ဂေါတြဘု၊ ဘဝန္တော ဂေါတြဘူ၊ ဘဝန္တော ဂေါတြဘူနိ။ ဘော ဂေါတြဘူ၊ ဘော ဂေါတြဘူနိ၊ ဤသို့ ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ငါတို့၏ အယူဝါဒတည်း၊ ဤအတူ 'စိတ္တသဟဘု' စသည်ဖြင့် ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော အခြားသော ဥကာရန္တသဒ္ဒါ၊ ထိုနှင့်တူသော အခြားသော သဒ္ဒါတို့၏လည်း နာမ်ပုဒ်မာလာကို စပ်အပ်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတတ်သော ဦကာရန္တ 'ဂေါတြဘူ' သဒ္ဒါသည်မူကား ပုလ္လိင်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သဗ္ဗညုနည်း၌ ဝင်၏။ ထိုဥကာရန္တ နပုံသကလိင်၌ အခြားသော သဒ္ဒါတို့ကား 'စက္ခု၊ ဝသု၊ ဓနု၊ ဒါရု၊ တိပု၊ မဓု၊ သိင်္ဂု၊ ဟိင်္ဂု၊ စိတ္တဂု' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Savinicchayoyaṃ ukārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

ဤသည်ကား ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဥကာရန္တ နပုံသကလိင်တို့၏ ပကတိရုပ်၌ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝိဘတ်ခွဲခြားပုံတည်း။


Uvaṇṇokārantatāpakatikaṃ

ဥဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပကတိဖြစ်သော


Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ဥကာရန္တ နပုံသကလိင် ပြီးပြီ။


Evaṃ niggahītanta ikāranta ukārantavasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni niravasesato gahitāneva honti. Tesu kesañci [Pg.310] niggahītantānaṃ kvaci paccattekavacanassa bahuvacanassa ekārādesavasena bhedo dissati. Seyyathidaṃ? ‘‘Sukhe dukkhe. Ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate’’iccevamādi. Nanu bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dassanato ‘‘ekārantampi napuṃsakaliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ niggahītantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ napuṃsakaliṅgaṃ nāma natthi. Tasmā napuṃsakaliṅgānaṃ yathāvuttā tividhatāyeva gahetabbāti.

ဤသို့လျှင် နိဂ္ဂဟီတန္တ၊ ဣကာရန္တ၊ ဥကာရန္တ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော နပုံသကလိင်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလိင်တို့တွင် အချို့သော နိဂ္ဂဟီတန္တတို့၏ တစ်ခါတစ်ရံ ပဌမာဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်တို့၌ ဧကာရအာဒေသ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားမှုကို မြင်ရ၏။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်း? 'သုခေ ဒုက္ခေ။ ဧကူနပညာသ အာဇီဝကသတေ၊ ဧကူနပညာသ ပရိဗ္ဗာဇကသတေ' စသည်တို့ ဖြစ်၏။ အချင်းတို့ - ဤသို့သော ရုပ်တို့ကို ပါဠိတော်၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် 'ဧကာရန္တ နပုံသကလိင်လည်း ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သလော? မဆိုအပ်၊ ထိုရုပ်တို့သည် နိဂ္ဂဟီတန္တ၌ အကျုံးဝင်သော ရုပ်ထူးများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အာဒေသအစွမ်းဖြင့် ပြီးသောကြောင့် သီးခြား ဧကာရန္တ နပုံသကလိင် ဟူ၍ မရှိ။ ထို့ကြောင့် နပုံသကလိင်တို့၏ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သုံးမျိုးသောအဖြစ်ကိုသာ ယူအပ်၏။


Napuṃsakānamiccevaṃ, liṅgānaṃ nayasālinī;

Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ mahesino.

ဤသို့လျှင် နပုံသကလိင်တို့၏ နည်းနာတို့ဖြင့် တင့်တယ်သော ပုဒ်မာလာကို မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် အကျိုးငှာ ငါသည် ခွဲခြား၍ ပြဆိုအပ်ပြီ။


Yassesā paguṇā sadda-nītiresā subhāvitā;

Sāsane kulaputtānaṃ, saraṇaṃ so parāyaṇaṃ.

ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော ဤသဒ္ဒနီတိကျမ်းကို အကြင်သူသည် နှုတ်ငုံရရှိ၏၊ ထိုသူသည် သာသနာတော်၌ အမျိုးကောင်းသားတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ လဲလျောင်းရာ ဖြစ်၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Napuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo

နပုံသကလိင်တို့၏ ပကတိရုပ်၌ နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝိဘတ်ခွဲခြားပုံတည်းဟူသော


Navamo paricchedo.

ကိုးခုမြောက် အခန်း။


10. Liṅgattayamissakanāmikapadamālā

၁၀. လိင်သုံးပါး ရောနှောသော နာမ်ပုဒ်မာလာ


Adhikūnakato ceka-kkharato ca ito paraṃ;

Tīṇi liṅgāni missetvā, padamālamanākulaṃ.

ဤမှနောင်၌ လိင်သုံးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ပိုလွန်သောအက္ခရာ၊ ယုတ်လျော့သောအက္ခရာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်လုံးတည်းသောအက္ခရာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မရှုပ်ထွေးသော ပုဒ်မာလာကို


Nānāsukhumasaṅketa-gatesvatthesu viññunaṃ;

Gambhīrabuddhicāratthaṃ, pavakkhāmi yathābalaṃ.

အထူးထူးသော သိမ်မွေ့သော သတ်မှတ်ချက်သို့ ရောက်ကုန်သော အနက်တို့၌ ပညာရှိတို့၏ နက်နဲသော ဉာဏ်ကျက်စားခြင်း အကျိုးငှာ အစွမ်းရှိသမျှ ငါ ပြဆိုအံ့။


Itthī thī ca pabhā bhā ca, girā rā pavanaṃ vanaṃ;

Udakañca dakaṃ kañca, vitakko iti cādayo.

'ဣတ္ထီ' နှင့် 'ထီ'၊ 'ပဘာ' နှင့် 'ဘာ'၊ 'ဂိရာ' နှင့် 'ရာ'၊ 'ပဝနံ' နှင့် 'ဝနံ'၊ 'ဥဒကဉ္စ' နှင့် 'ဒကံ' နှင့် 'ကံ'၊ 'ဝိတက္ကော' ဤသို့ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊


Bhū [Pg.311] bhūmi ceva araññaṃ, araññānīti cādayo;

Paññā paññāṇaṃ ñāṇañca, iccādī ca tidhā siyuṃ.

'ဘူ' နှင့် 'ဘူမိ'၊ 'အရညံ' နှင့် 'အရညာနိ' စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ 'ပညာ'၊ 'ပညာဏံ' နှင့် 'ဉာဏဉ္စ' စသည်တို့သည် သုံးပါးစီ ဖြစ်ကုန်ရာ၏။


Ko vi sā ceva bhā rā ca, thī dhī ku bhū tatheva kaṃ;

Khaṃ go mo mā ca saṃ yaṃ taṃ, kimiccādī ca ekikāti.

'ကော'၊ 'ဝိ'၊ 'သာ'၊ 'ဘာ'၊ 'ရာ'၊ 'ထီ'၊ 'ဓီ'၊ 'ကု'၊ 'ဘူ'၊ ထို့ပြင် 'ကံ'၊ 'ခံ'၊ 'ဂေါ'၊ 'မော'၊ 'မာ'၊ 'သံ'၊ 'ယံ'၊ 'တံ'၊ 'ကိံ' စသည်တို့သည် တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာ ရှိကုန်၏။


Ayaṃ liṅgattayamissako nāmikapadamālāuddeso. Tatra itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ…pe… bhotiyo itthiyo.

ဤသည်ကား လိင်သုံးပါး ရောနှောသော နာမ်ပုဒ်မာလာ ညွှန်းဆိုချက်တည်း။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထီ၊ ဣတ္ထိယော။ ဣတ္ထိံ...ပ... ဘောတိယော ဣတ္ထိယော။


Thī thī, thiyo. Thiṃ, thī, thiyo. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thiyaṃ, thīsu. Bhoti thi, bhotiyo thī, bhotiyo thiyo. Ettha –

ထီ၊ ထီ၊ ထိယော။ ထိံ၊ ထီ၊ ထိယော။ ထိယာ၊ ထီဟိ၊ ထီဘ比။ ထိယာ၊ ထီနံ။ ထိယာ၊ ထီဟိ၊ ထီဘိ။ ထိယာ၊ ထီနံ။ ထိယာ၊ ထိယံ၊ ထီသု။ ဘောတိ ထိ၊ ဘောတိယော ထီ၊ ဘောတိယော ထိယော။ ဤအရာ၌ -


‘‘Kukkuṭā maṇayo daṇḍā, thiyo ca puññalakkhaṇā;

Uppajjanti apāpassa, katapuññassa jantuno;

Thiyā guyhaṃ na saṃseyya;

Thīnaṃ bhāvo durājāno’’ti

'ကုက္ကုဋာ မဏယော ဒဏ္ဍာ၊ ထိယော စ ပုညလက္ခဏာ။ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အပါပဿ၊ ကတပုညဿ ဇန္တုနော။ ထိယာ ဂုယှံ န သံသေယျ။ ထီနံ ဘာဝေါ ဒုရာဇာနော' ဟူ၍


Ādīni nidassanapadāni.

စသည်တို့သည် သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Pabhā, pabhā, pabhāyo. Pabhaṃ…pe… bhotiyo pabhāyo.

ပဘာ၊ ပဘာ၊ ပဘာယော။ ပဘံ...ပ... ဘောတိယော ပဘာယော။


Bhā, bhā, bhāyo. Bhaṃ, bhā, bhāyo. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāyaṃ, bhāsu. Bhoti bhe, bhotiyo bhā, bhotiyo bhāyo. Ettha ca ‘‘bhākaro bhānu’’iccādīni nidassanapadāni.

ဘာ၊ ဘာ၊ ဘာယော။ ဘံ၊ ဘာ၊ ဘာယော။ ဘာယ၊ ဘာဟိ၊ ဘာဘိ။ ဘာယ၊ ဘာနံ။ ဘာယ၊ ဘာဟိ၊ ဘာဘိ။ ဘာယ၊ ဘာနံ။ ဘာယ၊ ဘာယံ၊ ဘာသု။ ဘောတိ ဘေ၊ ဘောတိယော ဘာ၊ ဘောတိယော ဘာယော။ ဤအရာ၌ 'ဘာကရော ဘာနု' စသည်တို့သည် သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Girā[Pg.312], girā, girāyo. Giraṃ…pe… bhotiyo girāyo. ‘‘Vācā girā byappatho. Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso’’ti imāni girāsaddassa itthiliṅgabhāve nidassanapadāni.

ဂိရာ၊ ဂိရာ၊ ဂိရာယော။ ဂိရံ...ပ... ဘောတိယော ဂိရာယော။ 'ဝါစာ ဂိရာ ဗျပ္ပထော။ ယေ ဝေါဟံ ကိတ္တယိဿာမိ၊ ဂိရာဟိ အနုပုဗ္ဗသော' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် 'ဂိရာ' သဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်း၌ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Suvaṇṇavācako rāsaddo pulliṅgo, idha pana saddavācako rāsaddo itthiliṅgo.

ရွှေကို ဟောသော 'ရာ' သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏၊ ဤအရာ၌မူကား အသံကို ဟောသော 'ရာ' သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။


Rā, rā, rāyo. Raṃ, rā, rāyo. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāyaṃ, rāsu. Bhoti re, bhotiyo rā, bhotiyo rāyo.

ရာ၊ ရာ၊ ရာယော။ ရံ၊ ရာ၊ ရာယော။ ရာယ၊ ရာဟိ၊ ရာဘိ။ ရာယ၊ ရာနံ။ ရာယ၊ ရာဟိ၊ ရာဘိ။ ရာယ၊ ရာနံ။ ရာယ၊ ရာယံ၊ ရာသု။ ဘောတိ ရေ၊ ဘောတိယော ရာ၊ ဘောတိယော ရာယော။


Rā vuccati saddo. Aggaññasuttaṭīkāyañhi ‘‘rā saddo tiyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakālo’’ti vuttaṃ. Tasmā rāsaddassa saddavācakatte ‘‘rattī’’ti padaṃ nidassanaṃ.

ရာ-သဒ္ဒါသည် အသံကို ဆိုအပ်၏။ အဂ္ဂညသုတ်ဋီကာ၌သော်ကား "ဤညဉ့်အခါ၌ ရာသဒ္ဒါသည် ပျက်စီးတတ်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ အသံ ငြိမ်းအေးရာ အခါဖြစ်သောကြောင့် ရတ္တိ မည်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရာသဒ္ဒါသည် အသံကို ဟောသည်ဖြစ်ရာ၌ "ရတ္တိ" ဟူသော ပုဒ်သည် သာဓက ဖြစ်၏။


Pavanaṃ, pavanāni, pavanā. Pavanaṃ, pavanāni, pavane.

ပဝနံ၊ ပဝနာနိ၊ ပဝနာ။ ပဝနံ၊ ပဝနာနိ၊ ပဝနေ။


Vanaṃ, vanāni, vanā. Vanaṃ, vanāni, vane. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

ဝနံ၊ ဝနာနိ၊ ဝနာ။ ဝနံ၊ ဝနာနိ၊ ဝနေ။ ကြွင်းသမျှ အားလုံးကို သိအပ်၏။


Pavana vanasaddā kadāci samānatthā kadāci bhinnatthā. Te hi araññavācakatte samānatthā ‘‘te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisiṃ tadā. Saputto pāvisiṃ vana’’ntiādīsu. Yathākkamaṃ pana te vāyutaṇhāvanavācakatte bhinnatthā ‘‘paramaduggandhapavanavicarite. Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’tiādīsu.

ပဝနသဒ္ဒါ၊ ဝနသဒ္ဒါတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ အနက်တူကြကုန်၏၊ တစ်ခါတစ်ရံ အနက်ကွဲပြားကြကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် တောကို ဟောရာ၌ အနက်တူကြကုန်၏။ "ထိုအခါ၌ ငါသည် ထိုတရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် တော (ပဝန) သို့ ဝင်ခဲ့၏။ သားနှင့်တကွ တော (ဝန) သို့ ဝင်ခဲ့၏" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စဉ်အတိုင်းသော်ကား ထိုသဒ္ဒါတို့သည် လေ၊ တဏှာတောတို့ကို ဟောရာ၌ အနက်ကွဲပြားကြကုန်၏။ "အလွန်အနံ့ဆိုးသော လေ (ပဝန) တိုက်ခတ်ရာ၌"၊ "ရဟန်းတို့... တဏှာတော (ဝန) နှင့်တကွ တောငယ်ကိုလည်း ဖြတ်တောက်၍ တောမရှိကြကုန်သည် (ကိလေသာကင်းကြကုန်သည်) ဖြစ်ကြကုန်လော့" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။


Udakaṃ, udakāni, udakā. Udakaṃ, udakāni, udake.

ဥဒကံ၊ ဥဒကာနိ၊ ဥဒကာ။ ဥဒကံ၊ ဥဒကာနိ၊ ဥဒကေ။


Dakaṃ, dakāni, dakā. Dakaṃ, dakāni, dake. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

ဒကံ၊ ဒကာနိ၊ ဒကာ။ ဒကံ၊ ဒကာနိ၊ ဒကေ။ ကြွင်းသမျှ အားလုံးကို သိအပ်၏။


‘‘Ambapakkaṃ [Pg.313] dakaṃ sītaṃ. Thalajā dakajā pupphā’’tiādīnettha nidassanapadāni. ‘‘Nīlodaṃ vanamajjhato. Mahodadhi. Udabindunipātena, udakumbhopi pūratī’’ti pāḷippadesesu pana samāsantagatanāmattā udasaddeneva udakattho vutto ‘‘rittassāda’’nti vattabbaṭṭhāne ‘‘rittassa’’nti saddena rittassādattho viya. Pāḷiyañhi kevalo udasaddo na diṭṭhapubbo. Atthi ce, suṭṭhu manasi kātabbo.

"အမ္ဗပက္ကံ ဒကံ သီတံ။ သလဇာ ဒကဇာ ပုပ္ဖါ" စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကပြစရာ ပုဒ်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ "နီလောဒံ ဝနမဇ္ဈတော။ မဟောဒဓိ။ ဥဒဗိန္ဒုနိပါတေန၊ ဥဒကုမ္ဘောပိ ပူရတိ" ဟူသော ပါဠိဒေသနာတို့၌မူကား သမတ်၏အဆုံးသို့ ရောက်သော နာမ်မျှဖြစ်သောကြောင့် "ဥဒ" သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် "ဥဒက" အနက်ကို ဟောအပ်၏။ "ရိတ္တဿာဒံ" ဟု ပြောဆိုအပ်သော အရပ်၌ "ရိတ္တဿ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် "ရိတ္တဿာဒ" အနက်ကို ဟောသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပါဠိတော်၌ သီးခြားဖြစ်သော "ဥဒ" သဒ္ဒါကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးချေ။ အကယ်၍ ရှိခဲ့ပါမူ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Kaṃ, kāni, kā. Kaṃ, kāni, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā, bhavanto kāni. Bhosaddena vā bahuvacanaṃ yojetabbaṃ ‘‘bho kāni, bho kā’’ti.

ကံ၊ ကာနိ၊ ကာ။ ကံ၊ ကာနိ၊ ကေ။ ကေန၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကာနံ။ ကာ၊ ကသ္မာ၊ ကမှာ၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကာနံ။ ကေ၊ ကသ္မိံ၊ ကမှိ၊ ကေသု။ ဘော က၊ ဘဝန္တော ကာ၊ ဘဝန္တော ကာနိ။ သို့မဟုတ် ဘောသဒ္ဒါဖြင့် ဗဟုဝုစ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ "ဘော ကာနိ၊ ဘော ကာ" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha kaṃ vuccati udakaṃ sīsaṃ sukhañca. Atra ‘‘kantāro kandaro kevaṭṭā kesā karuṇā nāko’’tiādīni payogāni veditabbāni. Tatra kantāroti kaṃ vuccati udakaṃ, tena taritabbo atikkamitabboti kantāro, nirudakappadeso. Corakantārantiādīsu pana rūḷhiyā duggamanaṭṭhānepi kantārasaddo pavattatīti daṭṭhabbaṃ. Kandaroti etthāpi kaṃ vuccati udakaṃ, tena dārito bhinnoti kandaro. Kevaṭṭātiādīsu pana ke udake vattanato gahaṇatthaṃ pavattanato kevaṭṭā. Ke sīse senti uppajjantīti kesā. Kaṃ sukhaṃ rundhatīti karuṇā. Nākoti saggo. Kanti hi sukhaṃ, na kaṃ akaṃ, dukkhaṃ, taṃ natthi etthāti nākoti attho gahetabbo[Pg.314]. Yathettha itthīsaddādīnaṃ nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘vitakko vicāro ābhā padīpo’’tiādīnampi yojetabbā.

ဤ၌ "ကံ" ဟူသည် ရေ၊ ဦးခေါင်းနှင့် ချမ်းသာကို ဆိုအပ်၏။ ထိုအနက်၌ "ကန္တာရော၊ ကန္ဒရော၊ ကေဝဋ္ဋာ၊ ကေသာ၊ ကရုဏာ၊ นာကော" စသည်ဖြင့် ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် "ကန္တာရော" ဟူသည်မှာ "ကံ" ဟု ရေကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုရေဖြင့် ကူးမြောက်အပ် ကျော်လွန်အပ်သောကြောင့် "ကန္တာရ" မည်၏၊ ရေမရှိသော အရပ်ဒေသတည်း။ "စောရကန္တာရ" စသည်တို့၌မူကား အစဉ်အဆက်အားဖြင့် သွားလာရခက်ခဲသော အရပ်၌လည်း ကန္တာရသဒ္ဒါ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ကန္ဒရော" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း "ကံ" ဟု ရေကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုရေဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ် ခွဲအပ်သောကြောင့် "ကန္ဒရ" မည်၏။ "ကေဝဋ္ဋာ" စသည်တို့၌မူကား "ကေ" ဟူသည် ရေ၌ ဖြစ်သောကြောင့်၎င်း၊ ဖမ်းယူခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့်၎င်း "ကေဝဋ္ဋာ" မည်ကုန်၏။ "ကေ" ဦးခေါင်း၌ တည်ရှိကုန် ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်ကုန်သောကြောင့် "ကေသာ" မည်ကုန်၏။ "ကံ" ချမ်းသာကို ပိတ်ပင်တတ်သောကြောင့် "ကရုဏာ" မည်၏။ "နာကော" ဟူသည် နတ်ပြည်တည်း။ "ကံ" ဟူသည် ချမ်းသာဖြစ်၏၊ "န ကံ" ဟူသည် မချမ်းသာခြင်း ဆင်းရဲ (အကံ) ဖြစ်၏၊ ထိုဆင်းရဲသည် ဤနတ်ပြည်၌ မရှိသောကြောင့် "နာက" မည်၏ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤ၌ ဣတ္ထိသဒ္ဒါ စသည်တို့၏ နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ "ဝိတက္ကော၊ ဝိစာရော၊ အာဘာ၊ ပဒီပေါ" စသည်တို့၏ ပဒမာလာကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhotiyo bhuyo. Ettha ca ‘‘bhūruho bhūpālo bhūbhujo bhūtala’’nti nidassanapadāni.

ဘူ၊ ဘူ၊ ဘူယော။ ဘုံ၊ ဘူ၊ ဘူယော။ ဘုယာ၊ ဘူဟိ၊ ဘူဘိ။ ဘုယာ၊ ဘူနံ။ ဘုယာ၊ ဘူဟိ၊ ဘူဘိ။ ဘုယာ၊ ဘူနံ။ ဘုယာ၊ ဘုယံ၊ ဘူသု။ ဘောတိ ဘု၊ ဘောတိယော ဘူ၊ ဘောတိယော ဘူယော။ ဤ၌လည်း "ဘူရုဟော၊ ဘူပါလော၊ ဘူဘုဇော၊ ဘူတလံ" ဟူသည်တို့သည် သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo;

Sesaṃ vitthāretabbaṃ;

Araññaṃ, araññāni, araññā;

Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ဘူမိ၊ ဘူမီ၊ ဘူမိယော။ ကြွင်းသမျှကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ အရညံ၊ အရညာနိ၊ အရညာ။ ကြွင်းသမျှကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Araññānī vuccati mahāaraññaṃ, ‘‘gahapatānī’’ti padamiva inīpaccayavasena sādhetabbaṃ padaṃ itthiliṅgañca. ‘‘Araññānī’’ti hi aṭṭhakathāpāṭhopi dissati.

"အရညာနီ" ဟူသည် တောကြီးကို ဆိုအပ်၏၊ "ဂဟပတာနီ" ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ "ဣနီ" ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော ပုဒ်ဖြစ်၍ ဣတ္ထိလိင်လည်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "အရညာနီ" ဟူ၍ အဋ္ဌကထာပါဌ်၌လည်း မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Araññānī, araññānī, araññāniyo. Araññāniṃ, araññānī, araññāniyo. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññāniyaṃ, araññānīsu. Bhoti araññāni, bhotiyo araññānī, bhotiyo araññāniyo.

အရညာနီ၊ အရညာနီ၊ အရညာနိယော။ အရညာနိံ၊ အရညာနီ၊ အရညာနိယော။ အရညာနိယာ၊ အရညာနီဟိ၊ အရညာနီဘိ။ အရညာနိယာ၊ အရညာနီနံ။ အရညာနိယာ၊ အရညာနီဟိ၊ အရညာနီဘိ။ အရညာနိယာ၊ အရညာနီနံ။ အရညာနိယာ၊ အရညာနိယံ၊ အရညာနီသု။ ဘောတိ အရညာနိ၊ ဘောတိယော အရညာနီ၊ ဘောတိယော အရညာနိယော။


Yathettha uttarādhikavasena yojitā, evaṃ ‘‘sabhā, sabhāya’’ntiādīsupi yojetabbā. Sabhāyanti sabhā eva[Pg.315], liṅgabyattayavasena pana evaṃ vuttaṃ. ‘‘Sabhāye vā dvāramūle vā vatthabba’’nti pāḷi ettha nidassanaṃ.

ဤ၌ နောက်ထပ်အကျိုးထူး၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ "သဘာ၊ "သဘာယံ" စသည်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ "သဘာယံ" ဟူသည် "သဘာ" သာလျှင် ဖြစ်၏၊ လိင်ပြောင်းလဲခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ "သဘာယေ ဝါ ဒွါရမူလေ ဝါ ဝတ္ထဗ္ဗံ" ဟူသော ပါဠိတော်သည် ဤ၌ သာဓက ဖြစ်၏။


Paññā, paññā, paññāyo. Paññaṃ, paññā, paññāyo. Paññāya.

ပညာ၊ ပညာ၊ ပညာယော။ ပညံ၊ ပညာ၊ ပညာယော။ ပညာယ။


Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇā. Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇe. Paññāṇena.

ပညာဏံ၊ ပညာဏာနိ၊ ပညာဏာ။ ပညာဏံ၊ ပညာဏာနိ၊ ပညာဏေ။ ပညာဏေန။


‘‘Tathā hi bhante bhagavato sīlapaññāṇaṃ. Sādhu paññāṇavā naro’’tiādīnettha nidassanapadāni.

"တထာ ဟိ ဘန္တေ ဘဂဝတော သီလပညာဏံ။ သာဓု ပညာဏဝါ နရော" စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇā. Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇe. Ñāṇena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Aggi aggini gini’’iccādīsupi uttarādhikavasena nāmikapadamālā yojetabbā.

ဉာဏံ၊ ဉာဏာနိ၊ ဉာဏာ။ ဉာဏံ၊ ဉာဏာနိ၊ ဉာဏေ။ ဉာဏေန။ ကြွင်းသမျှ အားလုံးကို သိအပ်၏။ "အဂ္ဂိ၊ အဂ္ဂိနိ၊ ဂိနိ" စသည်တို့၌လည်း နောက်ထပ်အကျိုးထူး၏ အစွမ်းဖြင့် နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Ko vī sādīsupi ekakkharesu ko vuccati brahmā vāto ca sarīrañca, tassa tabbācakatte ime payogā. Seyyathidaṃ?

"ကော၊ ဝီ" စသော ဧကက္ခရတို့၌လည်း "ကော" ဟူသည် ဗြဟ္မာ၊ လေနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုသဒ္ဒါသည် ထိုအနက်တို့ကို ဟောသည်ဖြစ်ရာ၌ ဤအသုံးအနှုန်းတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအသုံးအနှုန်းတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ -


‘‘Jinena yena ānītaṃ, lokassa amitaṃ hitaṃ;

Tassa pādambujaṃ vande, kamoḷialisevitaṃ.

"အကြင်အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၏ အတိုင်းမသိသော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူအပ်၏။ ဗြဟ္မာတို့၏ ဦးရစ်သရဖူတည်းဟူသော ပျားပိတုန်းတို့ဖြင့် ဆည်းကပ်အပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ကြာတိုက်ကို ငါရှိခိုးပါ၏။"


Kakudharukkho. Karajakāyo’’ iccevamādayo. Tattha kamoḷialisevitanti vandantānaṃ anekasatānaṃ brahmānaṃ moḷibhamarasevitanti kavayo icchanti. Kakudharukkhoti ettha pana ko vuccati vāto, tassa yo kujjhati, vātarogāpanayanavasena taṃ nivāreti, tasmā so rukkho kakudhoti vuccatībhi ācariyā. Karajakāyoti ettha tu ko vuccati sarīraṃ, tattha pavatto rajo karajo. Kiṃ taṃ[Pg.316]? Sukkasoṇitaṃ. Tañhi ‘‘rāgo rajo, na ca pana reṇu vuccatī’’ti evaṃ vuttarāgarajaphalattā sarīravācakena kasaddena visesetvā phalavohārena ‘‘karajo’’ti vuccati. Tena sukkasoṇitasaṅkhātena karajena sambhūto kāyo karajakāyoti ācariyā. Tathā hi ‘‘kāyo mātāpettikasambhavo’’ti vutto, mahāassapūrasuttaṭīkāyaṃ pana ‘‘kariyati gabbhāsaye khipiyatīti karo, sambhavo. Karato jātoti karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātuādīnaṃ saṇṭhāpanavasena karato jātoti apare, ubhayathāpi karajakāyanti catusantatirūpamāhā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto kasaddādhikārattā.

“ကကုဓရုက္ခော”၊ “ကရဇကာယော” စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် “ကမောဠိအလိသေဝိတံ” ဟူသည်ကို— ရှိခိုးကြကုန်သော ရာနှင့်ချီသော ဗြဟ္မာတို့၏ သင်းကျပ် (ဦးရစ်) တည်းဟူသော ပျားပိတုန်းတို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သည်ဟု ကဝိ (ပညာရှိ) တို့ အလိုရှိကြကုန်၏။ “ကကုဓရုက္ခော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “က” ဟူသည် လေကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုလေကို အမျက်ထွက်စေတတ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် လေရောဂါကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် ထိုလေကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့်) ထိုသစ်ပင်ကို “ကကုဓ” ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ “ကရဇကာယော” ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ “က” ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်သော မြူညစ်ကြေးသည် “ကရဇ” မည်၏။ ထို “ကရဇ” ကား အဘယ်နည်း? သုတ်နှင့် သွေးတည်း (သုက္ကသောဏိတ)။ ထိုသုတ်နှင့် သွေးကို “ရာဂေါ ရဇော၊ န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတိ” ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ရာဂမြူညစ်ကြေး၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်ကို ဟောသော “က” သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေ၍ အကျိုး၏ ဝေါဟာရအားဖြင့် “ကရဇ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသုတ်နှင့် သွေးဟု ဆိုအပ်သော ကရဇကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်ကို “ကရဇကာယ” ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း “ကာယော မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါ (ကိုယ်သည် မိဘတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်)” ဟု ဆိုအပ်၏။ မဟာအဿပုရသုတ်ဋီကာ၌မူ— “သားအိမ်၌ ပြုအပ် (ထည့်သွင်းအပ်) သောကြောင့် ‘ကရ’ မည်၏၊ (ဖြစ်ကြောင်းတည်း)။ ထို ကရ (ဖြစ်ကြောင်း) မှ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကရဇ’ မည်၏၊ မိဘတို့ကြောင့် ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ မိခင်စသည်တို့ သန္ဓေတည်နေစေခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ‘ကရဇ’ ဟု ဆိုအပ်၏ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏၊ နည်းနှစ်ပါးလုံး၌ပင် ကရဇကာယဟူသည် ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇဟူသော စတုသန္တတိရုပ်ကို ဆိုလိုသည်” ဟု မိန့်ဆိုထား၏။ ဤအနက်ကိုမူ ဤနေရာ၌ အလိုမရှိအပ်၊ “က” သဒ္ဒါ၏ အာဏာသက်ရောက်မှုကြောင့် ရှေ့အနက်ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။


Ko, kā. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā.

ကော၊ ကာ။ ကံ၊ ကေ။ ကေန၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကာနံ။ ကာ၊ ကသ္မာ၊ ကမှာ၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကာနံ။ ကေ၊ ကသ္မိံ၊ ကမှိ၊ ကေသု။ ဘော က၊ ဘဝန္တော ကာ။


Tatra vi vuccati pakkhī. Tathā hi pakkhīnaṃ issaro supaṇṇarājā vindoti kathiyati. Etamatthañhi sandhāya pubbācariyenapi ayaṃ gāthā bhāsitā –

ထိုအနက်တို့တွင် “ဝိ” သဒ္ဒါကို ငှက်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ငှက်တို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်သော ဂဠုန်မင်းကို “ဝိန္ဒ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ရှေးဆရာတို့သည်လည်း ဤဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်—


‘‘Saddhānate muddhani saṇṭhapemi, muninda nindāpagataṃ tavaggaṃ;

Devindanāgindanarindavinda-na taṃ vibhinnaṃ caraṇāravinda’’nti.

“အရှင်မုနိန္ဒ၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း ကင်းဝေးတော်မူသော၊ နတ်မင်း၊ နဂါးမင်း၊ လူမင်းအပေါင်းတို့သည် မခွဲခြားဘဲ ရှိခိုးပူဇော်အပ်သော၊ ကိုယ်တော်တိုင်၏ မြတ်လှစွာသော ခြေတော်ကြာတိုက်ကို ဘုရားတပည့်တော်သည် ယုံကြည်ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ဦးခေါင်းရတနာထက်၌ ဝပ်စင်း၍ တင်ထားပါ၏”။


Tattha vīnaṃ indoti vindo, pakkhijātiyā jātānaṃ supaṇṇānaṃ rājāti attho.

ထိုဂါထာ၌ “ဝီနံ ဣန္ဒော” (ငှက်တို့၏ အရှင်) ဟူသည် “ဝိန္ဒော” မည်၏၊ ငှက်အမျိုး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဂဠုန်တို့၏ မင်းဟု အနက်ရရှိ၏။


Viṃ, vī, vayo. Viṃ, vī, vayo. Vinā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vinā, vismā, vimhā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vismiṃ, vimhi, vīsu. Bho vi, bhavanto vayo.

ဝိံ၊ ဝီ၊ ဝယော။ ဝိံ၊ ဝီ၊ ဝယော။ ဝိနာ၊ ဝီဟိ၊ ဝီဘိ။ ဝိဿ၊ ဝိနော၊ ဝီနံ။ ဝိနာ၊ ဝိသ္မာ၊ ဝိမှာ၊ ဝီဟိ၊ ဝီဘိ။ ဝိဿ၊ ဝိနော၊ ဝီနံ။ ဝိသ္မိံ၊ ဝိမှိ၊ ဝီသု။ ဘော ဝိ၊ ဘဝန္တော ဝယော။


Sā [Pg.317] vuccati sunakho, ‘‘mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’tiādīsu pana sāsaddo sabbanāmikapariyāpanno parammukhavacano tasaddena sambhūto daṭṭhabbo. Sāsaddassa bhā rā thī bhū kasaddānañca nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā.

“သာ” သဒ္ဒါကို ခွေးဟု ဆိုအပ်၏။ “မာတာ မေ အတ္ထိ၊ သာ မယာ ပေါသေတဗ္ဗာ” စသည်တို့၌မူ “သာ” သဒ္ဒါသည် သဗ္ဗနမ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ ကွယ်ရာကို ပြောဆိုတတ်သော (တတိယပုရစ်)၊ “တ” သဒ္ဒါမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “သာ” သဒ္ဒါ၏လည်းကောင်း၊ “ဘာ၊ ရာ၊ ထီ၊ ဘူ၊ က” သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း နာမ်ပုဒ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) ကို အောက်၌ ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။


Dhī vuccati paññā. Ettha ca ‘‘amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide’’ti. ‘‘Dhīmā, dhīmati, sudhī, sudhinī, dhīyutta’’nti ca ādīni nidassanapadāni.

“ဓီ” သဒ္ဒါကို ပညာဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း “အမစ္စေ တာတ ဇာနာဟိ၊ ဓီရေ အတ္ထဿ ကောဝိဒေ (ချစ်သား၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ ပညာရှိကုန်သော အမတ်တို့ကို သိလော့)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဓီမာ၊ ဓီမတိ၊ သုဓီ၊ သုဓိနီ၊ ဓီယုတ္တံ” ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့သည် သာဓကပြပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Dhī, dhī, dhiyo. Dhiṃ, dhī, dhiyo. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhiyaṃ, dhīsu. Bhoti dhi, bhotiyo dhī, bhotiyo dhiyo.

ဓီ၊ ဓီ၊ ဓိယော။ ဓိံ၊ ဓီ၊ ဓိယော။ ဓိယာ၊ ဓီဟိ၊ ဓီဘိ။ ဓိယာ၊ ဓီနံ။ ဓိယာ၊ ဓီဟိ၊ ဓီဘ比။ ဓိယာ၊ ဓီနံ။ ဓိယာ၊ ဓိယံ၊ ဓီသု။ ဘောတိ ဓိ၊ ဘောတိယော ဓီ၊ ဘောတိယော ဓိယော။


Ku vuccati pathavī. Ettha ca ‘‘kudālo. Kumudaṃ. Kuñjaro’’ti imāni nidassanapadāni. Tatra kuṃ pathaviṃ dālayati padāleti bhindati etenāti kudālo. Kuyaṃ pathaviyaṃ modatīti kumudaṃ. Kuṃ jaratīti kuñjaro. Tathā hi vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘kuṃ pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro’’ti.

“ကု” သဒ္ဒါကို မြေကြီးဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ “ကုဒါလော”၊ “ကုမုဒံ”၊ “ကုဉ္ဇရော” ဟူသော ဤသည်တို့သည် သာဓကပြပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင်— ဤကိရိယာဖြင့် “ကု” ဟု ဆိုအပ်သော မြေကြီးကို တူးဆွတတ်၊ ဖောက်ခွဲတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် “ကုဒါလော” မည်၏။ “ကု” ဟု ဆိုအပ်သော မြေကြီး၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် “ကုမုဒံ” မည်၏။ “ကု” ဟု ဆိုအပ်သော မြေကြီးကို ဆွေးမြေ့စေတတ်သောကြောင့် “ကုဉ္ဇရော” မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ “ကု ဟု ဆိုအပ်သော မြေကြီးကို ထို (ခြေဖဝါး) ဖြင့် နင်းနှိပ်ခြင်းဖြင့် ဆွေးမြေ့စေတတ်သောကြောင့် ကုဉ္ဇရ မည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


Ku, kū, kuyo. Kuṃ, kū, kuyo. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kuyaṃ, kūsu. Bhoti ku, bhotiyo kū, bhotiyo kuyo.

ကု၊ ကူ၊ ကုယော။ ကုံ၊ ကူ၊ ကုယော။ ကုယာ၊ ကူဟိ၊ ကူဘိ။ ကုယာ၊ ကူနံ။ ကုယာ၊ ကူဟိ၊ ကူဘိ။ ကုယာ၊ ကူနံ။ ကုယာ၊ ကုယံ၊ ကူသု။ ဘောတိ ကု၊ ဘောတိယော ကူ၊ ဘောတိယော ကုယော။


Kha’mindriyaṃ pakathitaṃ, kha’mākāsamudīritaṃ;

Saggaṭṭhānampi khaṃ vuttaṃ, suññattampi ca khaṃ mataṃ.

“ခ” သဒ္ဒါကို ဣန္ဒြေဟု ဆိုအပ်၏၊ “ခ” သဒ္ဒါကို ကောင်းကင်ဟု ဟောအပ်၏။ နတ်ပြည်ဌာနကိုလည်း “ခ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (သုညတ) ကိုလည်း “ခ” ဟု သိအပ်၏။


Tatrindriyaṃ [Pg.318] cakkhuviññāṇādīnaṃ gatinivāsabhāvato ‘‘kha’’nti vuccati, ākāsaṃ vivittaṭṭhena. Saggo katasucaritehi ekantena gantabbatāya ‘‘kha’’nti saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Khago yathā hi rukkhagge, nilīyantova sākhino. Sākhaṃ ghaṭṭetī’’ti ca, ‘‘khe nimmito acari aṭṭhasataṃ sayambhū’’ti ca ādi ettha nidassanaṃ.

ထိုအနက်တို့တွင် ဣန္ဒြေသည် စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့၏ သွားရာ နေရာဖြစ်သောကြောင့် “ခ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကောင်းကင်သည် ဆိတ်ငြိမ်သော အနက်ကြောင့် “ခ” ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်ပြည်သည် ပြုအပ်သော သုစရိုက်တရားတို့ဖြင့် ဧကန်သွားအပ်သောကြောင့် “ခ” ဟု အမည်ရ၏။ “သစ်ပင်ဖျား၌ နားနေသော ငှက်သည် သစ်ခက်ကို လှုပ်ခါစေသကဲ့သို့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ကိုယ်တော်တိုင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းကင်၌ ဖန်ဆင်းတော်မူ၍ ရှစ်ရာသော (တပည့်/တရား) တို့နှင့် သွားလာလှည့်ပတ်တော်မူ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်တို့သည် ဤ၌ သာဓကများ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Khaṃ, khāni, khā. Khaṃ, khāni, khe. Khena, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khā, khasmā, khamhā, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khe, khasmiṃ, khamhi, khesu. Bho kha, bhavanto khāni, bhavanto khā.

ခံ၊ ခါနိ၊ ခါ။ ခံ၊ ခါနိ၊ ခေ။ ခေန၊ ခေဟိ၊ ခေဘိ။ ခဿ၊ ခါနံ။ ခါ၊ ခသ္မာ၊ ခမှာ၊ ခေဟိ၊ ခေဘိ။ ခဿ၊ ခါနံ။ ခေ၊ ခသ္မိံ၊ ခမှိ၊ ခေသု။ ဘော ခ၊ ဘဝန္တော ခါနိ၊ ဘဝန္တော ခါ။


Gosaddassa atthuddhāro vuccate –

“ဂေါ” သဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ဆိုပေအံ့—


Go goṇe cindriye bhūmyaṃ, vacane ceva buddhiyaṃ;

Ādicce rasmiyañceva, pānīyepi ca vattate;

Tesu atthesu goṇe thi-pumā ca itare pumā.

“ဂေါ” သဒ္ဒါသည် နွားဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေ၌လည်းကောင်း၊ မြေကြီး၌လည်းကောင်း၊ စကား၌လည်းကောင်း၊ ပညာ၌လည်းကောင်း၊ နေမင်း၌လည်းကောင်း၊ ရောင်ခြည်၌လည်းကောင်း၊ ရေ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် နွားဟူသော အနက်၌ သာမည (ထီ/ပု) လိင်ဖြစ်၍ ကြွင်းသောအနက်တို့၌ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။


Tathā hi ‘‘gosu duyhamānāsu gato. Gopañcamo’’tiādīsu gosaddo goṇe vattati. Gocaroti etthindriyepi vattati gāvo cakkhādīnindriyāni caranti etthāti gocaro. Tathā hi porāṇā kathayiṃsu ‘‘gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, abhiṇhaṃ caritabbaṭṭhānaṃ. Gāvovācakkhādīnindriyāni, tehi caritabbaṭṭhānaṃ gocaro’’ti. ‘‘Gomatiṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanāyaṃ pana pathaviyaṃ vattati. ‘‘Bhūripaññaṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃvandāmī’’ti hi attho. Tathā suttanipātaṭṭhakathāyavāseṭṭhasuttasaṃvaṇṇanappadese ‘‘gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasirakkhanti vuttaṃ hoti. Pathavī hi ‘‘go’’ti vuccati, tappabhedo ca khetta’’nti vuttaṃ.

ထိုသို့ဖြစ်၍လည်း “ဂေါသု ဒုယှမာနာသု ဂတော (နွားမတို့ကို ညှစ်နေစဉ် သွားလေ၏)”၊ “ဂေါပဉ္စမော (နွားသည် ငါးခုမြောက်ရှိသည်)” စသည်တို့၌ “ဂေါ” သဒ္ဒါသည် နွားဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဂေါစရော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဣန္ဒြေအနက်၌လည်း ဖြစ်၏၊ “ဂါဝေါ” ဟူသော စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့သည် ဤအာရုံ၌ ကျက်စားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဂေါစရော (ကျက်စားရာအာရုံ)” မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ရှေးပညာရှိတို့သည် “စက္ခုစသော အင်္ဂါတို့သည် ဤအရပ်၌ ကျက်စားတတ်ကုန်သောကြောင့် ဂေါစရ မည်၏၊ ဂေါစရနှင့်တူသောကြောင့် ဂေါစရ မည်၏၊ အဖန်ဖန် ကျက်စားအပ်သော အရပ်တည်း။ နွားတို့နှင့်တူသော စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့သည် ကျက်စားအပ်သော အရပ်သည် ဂေါစရ မည်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဂေါမတိံ ဂေါတမံ နမေ” ဟူသော ရှေးကဝိတို့ ရေးသားသော ပုဒ်၌မူ မြေကြီးဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ “ကျယ်ပြန့်သော ပညာရှိတော်မူသော ဂေါတမသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏” ဟူသည် အနက်တည်း။ ထို့အတူ သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ ဝါသေဋ္ဌသုတ် အဖွင့်၌လည်း “ဂေါရက္ခံ ဟူသည် လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရေးကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ မြေကြီးကို ‘ဂေါ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုမြေကြီး၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် လယ်ယာမြေ မည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


‘‘Gottavasena [Pg.319] gotamo’’ti ettha tu vacane buddhiyañca vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gotamoti hi pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabba’’nti. Tathā hi taṃgottajātā suddhodanamahārājādayopi gotamotveva vuccanti. Bhena bhagavā attano pitaraṃ suddhodanamahārājānaṃ ‘‘atikkantavarā kho gotama tathāgatā’’ti avoca. Vessavaṇopi mahārājā bhagavantaṃ ‘‘vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotama’’nti avoca, āyasmāpi vaṅgīso āyasmantaṃ ānandaṃ ‘‘sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotamā’’ti avoca. Evaṃ idaṃ sāmaññarūpaṃ gaṃ tāyatīti gottanti vuttaṃ. Taṃ pana gotamagottakassapagottādivasena bahuvidhaṃ.

“အနွယ်အားဖြင့် ဂေါတမ” ဟူသော ဤစကား၌မူ (ဂေါတမသဒ္ဒါသည်) စကား (ဝုတ္တိ) နှင့် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် “ဂံ (နှုတ်မြွက်စကားနှင့် ဉာဏ်) ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဂေါတ္တ (အနွယ်) မည်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဂေါတမဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်နေသော ထို (ဂေါတ္တသဒ္ဒါသည်) ဂံ-ဟူသော နှုတ်မြွက်စကားနှင့် ဉာဏ်ကို စင်စစ်ဧကန် ဖြစ်သော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ စောင့်ရှောက်တတ် (ဘေးမသန်းအောင် ကာကွယ်တတ်) သောကြောင့် ဂေါတ္တ မည်၏။ ဉာဏ်သည် အာရုံဖြစ်သော အနက်မရှိဘဲ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဝါစကသဒ္ဒါသည်လည်း အနက်မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ထိုအနွယ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အနက်သည် ထိုစကားနှင့် ဉာဏ်တို့ကို စောင့်ရှောက်တတ် (ထိန်းသိမ်းတတ်) သောကြောင့် “စောင့်ရှောက်တတ်၏” ဟု ဆိုရသည်။ ထိုအနွယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? အခြားသော ဆွေမျိုးစဉ်ဆက်တို့နှင့် သာဓာရဏဖြစ်သော၊ ထိုအနွယ်၏ ရှေးဦးလူကြီး (ပုဗ္ဗပုရိသ) ထံမှ ဆင်းသက်လာသော၊ ထိုအနွယ်၌ အကျုံးဝင်သူတို့နှင့် သာဓာရဏဖြစ်သော အများဆိုင်ရာ သဘောတရား (သာမညရုပ်) ဟု မှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုအနွယ်၌ ဖွားမြင်တော်မူကြသော သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး စသည်တို့သည်လည်း “ဂေါတမ” ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်သည် မိမိ၏ခမည်းတော် သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးအား “ဂေါတမ၊ တထာဂတတို့သည် ထူးမြတ်လှစွာ ကျော်လွန်တော်မူအပ်ကုန်ပြီ” ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းကြီးသည်လည်း ဘုရားရှင်အား “ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏” ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။ အရှင်ဝင်္ဂီသသည်လည်း အရှင်အာနန္ဒာအား “ဂေါတမ (အရှင်အာနန္ဒာ)၊ သနားစောင့်ရှောက်သဖြင့် ကောင်းစွာ ငြိမ်းအေးကြောင်း (နိဗ္ဗာန်တရား) ကို ဟောကြားတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဤအများဆိုင်ရာ သဘောတရား (သာမညရုပ်) ကို ‘ဂံ’ ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘ဂေါတ္တ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနွယ်သည်လည်း ဂေါတမအနွယ်၊ ကဿပအနွယ် စသည်ဖြင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။


Tathā gosaddo ādicce vattati. ‘‘Gogottaṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanā ettha nidassanaṃ, ādiccabandhuṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃ vandāmīti attho. Ādiccopi hi gotamagotte jāto bhagavāpi, evaṃ tena samānagottatāya tattha tattha ‘‘ādiccabandhū’’tiādinā bhagavato thomanā dissati ‘‘pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesī’’ti ca, ‘‘vande jetavanaṃ niccaṃ, vihāraṃ ravibandhuno’’ti ca, ‘‘lokekabandhu’maravindasahāyabandhu’’nti ca. ‘‘Uṇhagū’’ti ettha pana gosaddo rasmiyaṃ [Pg.320] vattati. Uṇhā gāvo rasmiyo etassāti uṇhagū, sūriyo. Pubbācariyāpi hi chandovicitisatthe imamevatthaṃ byākariṃsu.

ထို့အတူ ‘ဂေါ’သဒ္ဒါသည် နေ (အာဒိစ္စ) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ရှေးကဗျာဆရာတို့ ရေးသားအပ်သော “ဂေါဂေါတ္တံ ဂေါတမံ နမေ” ဟူသော စကားသည် ဤ၌ သာဓကဖြစ်၏။ နေမင်း၏ အနွယ်တော်ဖြစ်သော ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် နေမင်းသည်လည်း ဂေါတမအနွယ်၌ ဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း (ထိုအနွယ်၌) ဖြစ်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုနေမင်းနှင့် တူညီသောအနွယ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား “အာဒိစ္စဗန္ဓု (နေမင်း၏ အဆွေအမျိုး)” ဟူသော အစရှိသော စကားတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်းကို “နေမင်း၏ အဆွေအမျိုးဖြစ်၍ မြတ်သော ရှာမှီးခြင်းရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ငြိမ်းအေးသော နိဗ္ဗာန်ပုဒ်ကို မေးမြန်းပါ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နေမင်း၏ အဆွေအမျိုး ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သီတင်းသုံးရာ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်ကို အမြဲမပြတ် ရှိခိုးပါ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လောက၌ တစ်ဆူတည်းသော အဆွေအမျိုး၊ ကြာတော၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သော နေမင်းနှင့်တူသော အဆွေအမျိုး” ဟူ၍လည်းကောင်း နေရာဒေသအသီးသီး၌ တွေ့မြင်ရ၏။ “ဥဏှဂူ” ဟူသော ပုဒ်၌မူ ‘ဂေါ’သဒ္ဒါသည် အရောင်အဝါ (ရောင်ခြည်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ပူပြင်းသော အရောင်အဝါ (ဂါဝေါ) ရှိသောကြောင့် ‘ဥဏှဂူ’ မည်၏၊ (ထိုသူကား) နေမင်းတည်း။ ရှေးဆရာကြီးများသည်လည်း ဆန်းကျမ်း (ဆန္ဒောဝိစိတိသတ်) ၌ ဤအနက်ကိုပင် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။


‘‘Gosītacandana’’nti ettha pānīye vattati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati. Go viya sītaṃ candanaṃ, tasmiṃ pana uddhanato uddharitapakkuthitatelamhi pakkhitte taṅkhaṇaññeva taṃ telaṃ susītalaṃ hoti.

“ဂေါသီတစန္ဒန” ဟူသော ဤပုဒ်၌ (ဂေါသဒ္ဒါသည်) ရေ (ပါနီယ) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ‘ဂေါ’သဒ္ဒါဖြင့် ရေကို ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ရေကဲ့သို့ အေးမြသော စန္ဒကူး ဖြစ်၏။ မီးဖိုမှ ချထား၍ ဆူပွက်နေသော ဆီပူထဲသို့ ထိုစန္ဒကူးကို ထည့်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ထိုဆီသည် အလွန်အေးမြသွားလေသည်။


Ettheke vadanti ‘‘kasmā bho ‘gopadatthe vattamāno gosaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo cā’ti vadatha, kasmā ca pana ‘indriyapathavīvacanabuddhisūriyarasmipānīyesu vattamāno pulliṅgo’ti vadatha, etesu sūriyatthe vattamāno pulliṅgo hotu, nanu indriyavacanapānīyesu vattamānena pana gosaddena napuṃsakaliṅgena bhavitabbaṃ, pathavībuddhirasmīsu vattamānena itthiliṅgena bhavitabbaṃ indriyādipathavādipadatthesu vattamānānaṃ indriyasaddādipathavīsaddādīnaṃ napuṃsakitthiliṅgavasena niddesassa dassanato’’ti? Tanna, niyamābhāvato. Itthipadatthe vattamānassāpi hi sato kassaci saddassa pulliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘orodho’’ti. Purisapadatthe vattamānassāpi ca sato kassaci itthiliṅgavasena niddeso dissati, yathā ‘‘atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate’’ti. Itthipurisapadatthesu pana avattamānānampi sataṃ kesañci saddānaṃ ekasmiṃyeva ñāṇādiatthe vattamānānaṃ itthipumanapuṃsakaliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘paññā amoho ñāṇa’’nti, ‘‘taṭaṃtaṭītaṭo’’ti ca. Tathā hi anitthibhūtopi samāno ‘‘mātulā’’ti itthiliṅgavasena rukkhopi [Pg.321] nāmaṃ labhati, tabbasena nagarampi. Tenāha cakkavattisuttaṭīkāyaṃ ‘‘mātulāti itthiliṅgavasena laddhanāmo eko rukkho, tāya āsannappadese māpitattā nagarampi ‘mātulā’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ mātulāyanti evaṃnāmake nagare’’ti.

ဤသို့ ပြောဆိုရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “အချင်းတို့... အဘယ်ကြောင့် နွားဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော ‘ဂေါ’သဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင် နှစ်မျိုးလုံးဖြစ်သည်ဟု ဆိုရသနည်း? အဘယ်ကြောင့် ဣန္ဒြေ၊ မြေကြီး၊ စကား၊ ဉာဏ်၊ နေမင်း၊ ရောင်ခြည်၊ ရေဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သောအခါ ပုလ္လိင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရသနည်း? ထိုအနက်တို့တွင် နေမင်းအနက်၌ ဖြစ်သောအခါ၌မူ ပုလ္လိင် ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ ဣန္ဒြေ၊ စကား၊ ရေဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သော ‘ဂေါ’သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် မဖြစ်သင့်ပါသလော? မြေကြီး၊ ဉာဏ်၊ ရောင်ခြည် ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သောအခါ၌လည်း ဣတ္ထိလိင် မဖြစ်သင့်ပါသလော? အကြောင်းမူကား ဣန္ဒြေစသည် မြေကြီးစသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော အနက်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော ‘ဣန္ဒြိယ’ သဒ္ဒါ၊ ‘ပထဝီ’ သဒ္ဒါ စသည်တို့ကို နပုံသကလိင်၊ ဣတ္ထိလိင်တို့အားဖြင့် ပြဆိုသည်ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်လော?” ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မမှန်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (လိင်သတ်မှတ်ချက်၌) အမြဲမပြတ် သတ်မှတ်ချက်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် မိန်းမဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သောသဒ္ဒါကို ပုလ္လိင်အားဖြင့် ပြဆိုသည်ကို တွေ့ရ၏။ သာဓကအားဖြင့် “ဩရောဓော (မောင်းမမိဿံ)” ဟူသော သဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ယောကျာ်းဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော သဒ္ဒါကို ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် ပြဆိုသည်ကိုလည်း တွေ့ရ၏။ သာဓကအားဖြင့် “အို-ဘီလူး (ယက္ခ)... သင်သည် ငါ၏ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၏၊ အို-နတ်သမီး (ဒေဝတေ)... သင်သည် ငါ၏ အကျိုးကို အလိုရှိသည်ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားရာ၌ ဖြစ်၏။ မိန်းမ၊ ယောကျာ်းဟူသော အနက်၌ မဖြစ်သော်လည်း အချို့သောသဒ္ဒါတို့သည် ဉာဏ်စသည် တူညီသော တစ်ခုတည်းသော အနက်၌ပင် ဖြစ်လျက် ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် အားဖြင့် ပြဆိုခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏။ သာဓကအားဖြင့် “ပညာ (ဣတ္ထိလိင်)၊ အမောဟော (ပုလ္လိင်)၊ ဉာဏံ (နပုံသကလိင်)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “တဋံ (နပုံသကလိင်)၊ တဋီ (ဣတ္ထိလိင်)၊ တဋော (ပုလ္လိင်)” ဟူ၍လည်းကောင်း ပြဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ မိန်းမမဟုတ်သော်လည်း “မာတုလာ” ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် သစ်ပင်တစ်ပင်သည် အမည်ကို ရရှိ၏။ ထိုသစ်ပင်ကို အစွဲပြု၍ မြို့သည်လည်း အမည်ရ၏။ ထို့ကြောင့် စက္ကဝတ္တိသုတ်ဋီကာ၌ “မာတုလာဟူသည် ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် အမည်ရသော သစ်ပင်တစ်ပင်ဖြစ်၏၊ ထိုသစ်ပင်၏ အနီးအပါးအရပ်၌ တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် မြို့ကိုလည်း ‘မာတုလာ’ ဟူ၍သာ သိမှတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မာတုလာယံ’ ဟူ၍ ဤအမည်ရှိသော မြို့၌ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်” ဟု ဆိုအပ်၏။


Gosaddassa nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā.

‘ဂေါ’သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်တွဲ ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမိကပဒမာလာ) ကို အောက်၌ ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။


Mo vuccati cando, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mā vuccati cando’’ti ākārantapāṭho dissati, okārantapāṭhena tena bhavitabbaṃ sakkaṭabhāsāya ekakkharakosato nayaṃ gahetvā ‘‘mo sivo candimā cevā’’ti okārantavasena vattabbattā. Ettha ca okārantavasena vuttassa masaddassa candavācakatte ‘‘puṇṇamī, puṇṇamā’’ti ca nidassanapadāni. Tattha puṇṇo mo etthāti puṇṇamī, evaṃ puṇṇamā, rattāpekkhaṃ itthiliṅgavacanaṃ. Ettha pana ‘‘visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāmepubbenivāsaṃ anussarī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Ettha siyā – yadi ‘‘puṇṇamā’’ti ayaṃsaddo rattāpekkho itthiliṅgo.

‘မော’ ကို လ (စန္ဒ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ “မာ ကို လ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု အာကာရန္တဖတ်ထုံးကို တွေ့ရ၏။ သက္ကတဘာသာ ဧကက္ခရကောသ (တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာအဘိဓာန်) မှ နည်းဥပဒေသကို ယူ၍ “မော သိဝေါ စန္ဒိမာ စေဝါ” ဟု အိုကာရန္တအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုဖတ်ထုံးသည် အိုကာရန္တဖတ်ထုံး ဖြစ်သင့်၏။ ဤ၌ အိုကာရန္တအားဖြင့် ဟောအပ်သော ‘မ’သဒ္ဒါ၏ လကို ဟောကြောင်းအဖြစ်၌ “ပုဏ္ဏမီ၊ ပုဏ္ဏမာ” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် သာဓကများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ပြည့်ဝသော လ (မော) ရှိသော ညသည် “ပုဏ္ဏမီ” မည်၏၊ ထို့အတူ “ပုဏ္ဏမာ” လည်း ဖြစ်၏။ ညဉ့်ကို ရည်ညွှန်းသော ဣတ္ထိလိင်စကား ဖြစ်၏။ ဤ၌မူ “ကဆုန်လပြည့် (ဝိသာခပုဏ္ဏမာ) ညဉ့်၏ ပထမယာမ်၌ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော ဘဝကို အောက်မေ့တော်မူ၏” ဟူသော ဤစကားသည် သာဓက ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ မေးစရာရှိ၏— အကယ်၍ “ပုဏ္ဏမာ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ညဉ့်ကို ရည်ညွှန်းသော ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ပါမူ...


‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

“လပြည့်ညဉ့်အခါ၌ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော လမင်းသည် ထွန်းလင်းတောက်ပသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်နှလုံး ပြည့်စုံတော်မူသော သင်သည်လည်း တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ ထွန်းလင်းတောက်ပပါလော့။


Anvaddhamāse pannarase, puṇṇamāye uposathe;

Paccayaṃ nāgamāruyha, dānaṃ dātumupāgami’’nti

လခွဲတိုင်း၏ တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်သော လပြည့်ဥပုသ်နေ့၌ ပစ္စယဆင်မင်းကို စီးနင်း၍ အလှူပေးရန် လာရောက်ခဲ့၏” ဟူသော (ဂါထာစကားတော်များ၌ ကဲ့သို့တည်း။)


Ādīsu kathaṃ ‘‘puṇṇamāye’’ti padasiddhīti? Yakārassa yekārādesavasena. Dhammissarena hi bhagavatā ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito itthiliṅgavisaye ttākārassa ṭhāne ttekāro [Pg.322] viya, nīkārassa ṭhāne nekāro viya ca. Tathā hi yathā ‘‘abyayataṃ vilapasi viratte kosiyāyane’’ti imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti vattabbe ‘‘viratte’’ti vadantena ttākārassa ṭhāne ttekāro paṭhito, ‘‘kosiyāyanī’’ti ca vattabbe ‘‘kosiyāyane’’ti vadantena nīkārassa ṭhāne nekāro paṭhito. Evaṃ ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito. Yathā ca ‘‘dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti imasmiṃ mahāsamayasuttappadese ‘‘dakkhitāyā’’ti vattabbe ‘‘dakkhitāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito, evamidhāpi. Yathā pana ‘‘sabhāye vā dvāramūle vā’’ti ettha ‘‘sabhāya’’nti liṅgabyattayavasena sabhā vuttā, na tathā idha ‘‘puṇṇamāya’’nti liṅgabyattayena puṇṇamā vuttā, atha kho ‘‘puṇṇamā’’ti ākārantitthiliṅgavasena vuttā. Tathā hi ‘‘puṇṇamāyo’’ti padaṃ yakāraṭṭhāne yekāruccāraṇavasena sambhūtaṃ bhummavacananti daṭṭhabbaṃ.

"puṇṇamāye" ဟူသော ပုဒ်ပြီးပုံမှာ အဘယ်သို့နည်း? ယကာရကို ယေကာရ အာဒေသပြုခြင်းဖြင့် ပြီး၏။ တရားအရှင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် "puṇṇamāyā" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "puṇṇamāye" ဟု မိန့်တော်မူလျက် ယကာရ၏ အရာ၌ ယေကာရကို ရွတ်ဖတ်တော်မူ၏။ ဣတ္ထိလိင် နယ်ပယ်၌ တ္တာကာရ၏ အရာ၌ တ္တေကာရ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နီကာရ၏ အရာ၌ နေကာရ ကဲ့သို့လည်းကောင်းတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် "abyayataṃ vilapasi viratte kosiyāyane" ဟူသော ဤရာဓဇာတ်တော်၌ "virattā" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "viratte" ဟု မိန့်တော်မူလျက် တ္တာကာရ၏ အရာ၌ တ္တေကာရကို ရွတ်ဖတ်တော်မူ၏။ "kosiyāyanī" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌လည်း "kosiyāyane" ဟု မိန့်တော်မူလျက် နီကာရ၏ အရာ၌ နေကာရကို ရွတ်ဖတ်တော်မူ၏။ ထို့အတူ "puṇṇamāyā" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "puṇṇamāye" ဟု မိန့်တော်မူလျက် ယကာရ၏ အရာ၌ ယေကာရကို ရွတ်ဖတ်တော်မူ၏။ ထို့ပြင် "dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ" ဟူသော ဤမဟာသမယသုတ်ဒေသနာ၌ "dakkhitāyā" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "dakkhitāye" ဟု မိန့်တော်မူလျက် ယကာရ၏ အရာ၌ ယေကာရကို ရွတ်ဖတ်တော်မူသကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ သို့ရာတွင် "sabhāye vā dvāramūle vā" ဟူသော ဤနေရာ၌ "sabhāyaṃ" ဟူ၍ လိင်ပြောင်းလဲခြင်း (လိင်္ဂဝိပ္ပတ္တယ) အားဖြင့် 'သဘာ' ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဤနေရာ၌ "puṇṇamāyaṃ" ဟူ၍ လိင်ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် 'ပုဏ္ဏမာ' ကို ဆိုသည်မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား 'ပုဏ္ဏမာ' ဟူသော အာကာရန္တ ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ "puṇṇamāyo" ဟူသောပုဒ်သည် ယကာရအရာ၌ ယေကာရ ရွတ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘုမ္မဝိဘတ်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။


Mā vuccati sirī. Tathā hi vidvamukhamaṇḍanaṭīkāyaṃ ‘‘mālinī’’ti padassatthaṃ vadatā ‘‘mā vuccati lakkhī, alinī bhamarī’’ti vuttaṃ. Lakkhīsaddo ca sirīsaddena samānattho, tena ‘‘mā vuccati sirī’’ti attho amhehi anumato, tathā porāṇehipi ‘‘maṃ siriṃ dhāreti vidadhāti cāti mandhātā’’ti attho pakāsito, tasmā ‘‘mālinī mandhātā’’ti ca imānettha nidassanapadāni. Tatra pulliṅgassa tāva masaddassa ayaṃ nāmikapadamālā –

"Mā" ဟူသည် ကျက်သရေ (sirī) ကို ဆိုသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝိဒွမုခမဏ္ဍနဋီကာ၌ "mālinī" ဟူသောပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုရာ၌ "mā ဟု ကျက်သရေ (lakkhī) ကို ဆိုသည်၊ alinī ဟု ပျားပိတုန်းမကို ဆိုသည်" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Lakkhī" သဒ္ဒါသည်လည်း "Sirī" သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ ထို့ကြောင့် "mā ဟူသည် ကျက်သရေ (sirī) ကို ဆိုသည်" ဟူသော အနက်ကို ငါတို့ သဘောတူလက်ခံ၏။ ထို့အတူ ရှေးဆရာတို့သည်လည်း "maṃ siriṃ dhāreti vidadhāti cāti mandhātā" ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူကြ၏။ ထို့ကြောင့် "mālinī" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "mandhātā" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ သာဓကပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတွင် ပုလ္လိင်ဖြစ်သော "Ma" သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နမိကပဒမာလာ) ကား ဤသို့ဖြစ်၏ -


Mo, mā. Maṃ, me. Mena, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Mā, masmā, mamhā, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Me, masmiṃ, mamhi, mesu. Bho ma, bhavanto mā.

Mo, mā။ Maṃ, me။ Mena, mehi, mebhi။ Massa, mānaṃ။ Mā, masmā, mamhā, mehi, mebhi။ Massa, mānaṃ။ Me, masmiṃ, mamhi, mesu။ Bho ma, bhavanto mā။


Ayaṃ [Pg.323] pana itthiliṅgassa māsaddassa nāmikapadamālā –

ဤကား ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော "Mā" သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နမိကပဒမာလာ) ဖြစ်၏ -


Mā, mā, māyo. Maṃ, mā, māyo. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māyaṃ, māsu. Bhoti me, bhotiyo māyo.

Mā, mā, māyo။ Maṃ, mā, māyo။ Māya, māhi, mābhi။ Māya, mānaṃ။ Māya, māhi, mābhi။ Māya, mānaṃ။ Māya, māyaṃ, māsu။ Bhoti me, bhotiyo māyo။


Ettha pana sirīvācako māsaddo ca saddavācako rāsaddo cāti ime samānagatikā ekakkharattā niccamākārantapakatikattā itthiliṅgattā ca.

ဤနေရာ၌ ကျက်သရေကို ဟောသော "mā" သဒ္ဒါနှင့် အသံကို ဟောသော "rā" သဒ္ဒါတို့သည် ဧကာက္ခရ (တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမြဲတစေ အာကာရန္တပကတိ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သဘောတရားတူညီကြကုန်၏။


Tatra saṃ vuccati santacitto puriso. Yaṃ loke ‘‘sappuriso’’ti ca, ‘‘ariyo’’ti ca, ‘‘paṇḍito’’ti ca vadanti, tassetaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ ‘‘sa’’nti. Evaṃ sappurisāriyapaṇḍitavācakassa saṃsaddassa paccattavacanavasena atthibhāve ‘‘sameti asatā asa’’nti idaṃ payoganidassanaṃ. Ettha hi ‘‘na saṃ asa’’nti samāsacintāya sappurisāsappurisapadatthā saṃ asaṃsaddehi vuttāti ñāyanti, tasmā ‘‘sappurisapadattho paccattavacanena saṃsaddena vutto natthī’’ti vacanaṃ na vattabbaṃ. Ye ‘‘natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Nāmikapadamālā panassa ‘‘saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā heṭṭhā pakāsitā. Napuṃsakaliṅgatte saṃ vuccati dhanaṃ, ‘‘manussassaṃ. Parassaṃ. Sabbassaṃ. Sabbassaharaṇaṃ. Parassaharaṇa’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Tattha manussassa saṃ manussassaṃ. Evaṃ parassa saṃ parassaṃ. Sabbassa saṃ sabbassaṃ. Tassa haraṇaṃ parassaharaṇaṃ sabbassaharaṇanti samāso. Tathā saṃ vuccati sukhaṃ santi ca. Vuttañhi tabbācakattaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –

ထိုတွင် ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသော ယောက်ျားကို "saṃ" ဟု ဆိုအပ်၏။ လောက၌ "sappuriso" (သူတော်ကောင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ariyo" (အရိယာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "paṇḍito" (ပညာရှိ) ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုကြ၏၊ ထိုသူတော်ကောင်းစသည်တို့၏ အမည်ကား "saṃ" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤသို့ သူတော်ကောင်း၊ အရိယာ၊ ပညာရှိတို့ကို ဟောတတ်သော "saṃ" သဒ္ဒါ၏ ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) အားဖြင့် တည်ရှိခြင်းရှိသည်ဖြစ်သော် "sameti asatā asaṃ" (မသူတော်တရားနှင့် မပေါင်းဖော်ရာ) ဟူသော ဤဝါကျသည် သာဓကထုတ်ပြချက် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ "na saṃ asaṃ" ဟူသော သမာသ်စီစဉ်မှုကို ဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် သူတော်ကောင်းနှင့် မသူတော်ကောင်း ဟူသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို "saṃ" နှင့် "asaṃ" သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု သိသာထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် "သူတော်ကောင်း အနက်သည် ပဌမာဝိဘတ်ရှိသော 'saṃ' သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သည်မရှိ" ဟူသော စကားကို မပြောဆိုအပ်ပေ။ "မရှိ" ဟု ပြောဆိုကြသူတို့၏ စကားကို မယူအပ်ပေ။ ၎င်း၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကိုမူ "saṃ, santaṃ, sente" အစရှိသည်ဖြင့် အောက်၌ ပြခဲ့ပြီးပြီ။ နပုံသကလိင်၌မူ "saṃ" ကို ဥစ္စာ (dhanaṃ) ဟု ဆိုအပ်၏။ "manussassaṃ, parassaṃ, sabbassaṃ, sabbassaharaṇaṃ, parassaharaṇaṃ" အစရှိသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ သာဓကပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် လူ၏ဥစ္စာသည် "manussassaṃ" ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သူတစ်ပါး၏ဥစ္စာသည် "parassaṃ" ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသောဥစ္စာသည် "sabbassaṃ" ဖြစ်၏။ ထိုဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းသည် "parassaharaṇaṃ", "sabbassaharaṇaṃ" ဟူ၍ သမာသ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ "saṃ" ကို ချမ်းသာ (sukhaṃ) နှင့် ငြိမ်းချမ်းခြင်း (santi) ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ရှေးကဗျာဆရာတို့၏ ရေးသားချက်၌ ထိုအနက်ကို ဟောကြောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Devadevo [Pg.324] saṃdehī no, hīno devātidehato;

Hatopapātasaṃsāro, sāro saṃ detu dehina’’nti.

"နတ်တကာတို့ထက် မြတ်တော်မူသော နတ်မင်းကြီးထက်လည်း လွန်မြတ်တော်မူသော၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီးသော၊ အနှစ်သာရဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ခန္ဓာကိုယ်ရှိကြကုန်သော ငါတို့အား ချမ်းသာသုခကို ပေးသနားတော်မူပါစေသတည်း။"


Tasmā ayamettha gāthā, ‘‘sakalalokasaṅkaro dīpaṅkaro’’ti ettha ‘‘saṅkaro’’ti padañcanidassanaṃ. ‘‘Saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena’’iccādi pubbe pakāsitanayena ñeyyaṃ. Ettha ca sotūnaṃ sugatamatavare kosallajananatthaṃ samāsantagatassa saṃsaddassa nāmikapadamālaṃ paripuṇṇaṃ katvā kathayāma –

ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဤဂါထာသည် လည်းကောင်း၊ "sakalalokasaṅkaro dīpaṅkaro" (ခပ်သိမ်းသော လောကအား ချမ်းသာကို ပြုတော်မူတတ်သော ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား) ဟူသော ဤနေရာ၌ "saṅkaro" ဟူသောပုဒ်သည်လည်းကောင်း သာဓကဖြစ်၏။ "Saṃ, sāni, sā။ Saṃ, sāni, se။ Sena" စသည်တို့ကို ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ တရားနာယူကြကုန်သော သူတို့အား မြတ်စွာဘုရား၏ အယူဝါဒ မြတ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း ဖြစ်ထွန်းစေရန် သမာသ်၏ အဆုံး၌ တည်သော "saṃ" သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ပြည့်စုံစွာ ပြု၍ ပြဆိုပါအံ့ -


Manussassaṃ, manussassāni, manussassā. Manussassaṃ, manussassāni, manussasse. Manussassena, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussassā, manussassasmā, manussassamhā, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussasse, manussassasmiṃ, manussassamhi, manussassesu. Bho manussassa, bhonto manussassāni, manussassā. Esa nayo ‘‘parassaṃ sabbassa’’ntiādīsupi, sabbānetāni padāni abhidheyyaliṅgānīti gahetabbāni.

Manussassaṃ, manussassāni, manussassā။ Manussassaṃ, manussassāni, manussasse။ Manussassena, manussassehi, manussassebhi။ Manussassassa, manussassānaṃ။ Manussassā, manussassasmā, manussassamhā, manussassehi, manussassebhi။ Manussassassa, manussassānaṃ။ Manussasse, manussassasmiṃ, manussassamhi, manussassesu။ Bho manussassa, bhonto manussassāni, manussassā။ ဤနည်းလမ်းသည် "parassaṃ, sabbassaṃ" စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ဤပုဒ်အားလုံးတို့ကို ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင် (အဘိဓေယျလိင်္ဂ) ရှိသော ပုဒ်များဟူ၍ မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။


Yaṃ taṃ kimitisaddānaṃ, nāmamālaṃ panattari;

Sabbanāmaparicchede, pakāsissaṃ tiliṅgato.

"Ya, Ta, Kim, Iti" သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကိုမူ နောက်ထပ်ဖြစ်သော သဗ္ဗနာမပရိစ္ဆေဒ၌ သုံးလိင်လုံးအားဖြင့် ပြသပါအံ့။


Iccevaṃ heṭṭhā uddiṭṭhānaṃ ko vi sādīnaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ atthantaranidassanapadehi vibhattā. Tatridaṃ liṅgavavatthānaṃ –

ဤသို့လျှင် အထက်၌ ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော "Ko", "Vi", "Sā" အစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို အခြားသော အနက်ပြ သာဓကပုဒ်များနှင့်တကွ ဝေဖန်၍ ပြဆိုပြီးဖြစ်၏။ ထိုတွင် လိင်ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ -


Ko vi sā honti pulliṅge, bhā rā thī dhī ku bhū thiyaṃ;

Kaṃ khaṃ napuṃsake go tu, pume cevitthiliṅgake.

"Ko", "Vi", "Sā" သဒ္ဒါတို့သည် ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Bhā", "Rā", "Thī", "Dhī", "Ku", "Bhū" သဒ္ဒါတို့သည် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Kaṃ", "Khaṃ" သဒ္ဒါတို့သည် နပုံသကလိင်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Go" သဒ္ဒါသည်ကား ပုလ္လိင်၌လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။


Mo pume itthiliṅge mā, saṃ pume ca napuṃsake;

Yaṃ taṃ kimiti sabbatra, liṅgesveva pavattare.

"Mo" သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၌ ဖြစ်၏။ "Mā" သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်၏။ "Saṃ" သဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့၌ ဖြစ်၏။ "Ya, Ta, Kim, Iti" သဒ္ဒါတို့သည် လိင်အားလုံးတို့၌ပင် ဖြစ်ကုန်၏။


Ito aññānipi ekakkharāni upaparikkhitvā gahetabbāni.

ဤထက်တပါးသော ဧကာက္ခရ (တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာ) သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း စိစစ်ဆင်ခြင်၍ မှတ်သားအပ်ကုန်၏။


Evaṃ [Pg.325] viññūnaṃ nayaññūnaṃ saddaracanāvisaye paramavisuddhavipulabuddhipaṭilābhatthaṃ paramasaṇhasukhumatthesu payogesu asammohatthaṃ suvaṇṇatale sīhavijambhanena kesarīsīhassa vijambhanamiva tepiṭake buddhavacane ñāṇavijambhanena vijambhanatthañca adhikūnekakkharavasena liṅgattayaṃ missetvā nāmikapadamālā vibhattā.

ဤသို့လျှင် နည်းလမ်းကို သိရှိကြကုန်သော ပညာရှိတို့အား သဒ္ဒါအစီအရင် (သဒ္ဒရစနာ) နယ်ပယ်၌ အလွန်စင်ကြယ်ပြန့်ပြောသော ဉာဏ်ပညာကို ရရှိစေရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့သောအနက်ရှိသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့၌ မတွေဝေစေရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ရွှေပြင်ထက်၌ ကေသရာဇာ ခြင်္သေ့မင်းသည် ရဲရင့်စွာ ဝင့်ဝါဟောက်မြည်သကဲ့သို့ တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစန၌လည်း မိမိတို့၏ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ရဲရင့်စွာ ဝင့်ဝါနိုင်စေရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် သာလွန်များပြားသော ဧကာက္ခရတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လိင်သုံးပါးကို ရောနှောလျက် ဤနာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ခွဲခြားပြသအပ်ပြီ။


Sadde bhavanti kusalā na tu keci atthe,Atthe bhavanti kusalā na tu keci sadde.

အချို့သောသူတို့သည် သဒ္ဒါ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ကြကုန်၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ကား မလိမ္မာကြကုန်။ အချို့သောသူတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ကြကုန်၏၊ သဒ္ဒါ၌ကား မလိမ္မာကြကုန်။


Kosallameva paramaṃ dubhayattha tasmā,Yogaṃ kareyya satataṃ matimā varanti.

ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစလုံး၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းသည်သာလျှင် မြတ်လှ၏၊ သို့ဖြစ်၍ ပညာရှိသောသူသည် ထိုအရာနှစ်ပါးစလုံး၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ရန် အစဉ်မပြတ် အားထုတ်အပ်၏ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu

ဤသို့ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ကိုးအင်္ဂါရှိသော စကားလမ်းကြောင်းတို့၌


Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ပညာရှိတို့၏ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Liṅgattayamissako nāmikapadamālāvibhāgo

လိင်သုံးပါးရောနှောသော နာမ်ပုဒ်မာလာ ဝิဘတ်ခွဲခြားခြင်း


Dasamo paricchedo.

ဆယ်ခုမြောက် အခန်း။


11. Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpananāmikapadamālā

၁၁. ဝါစလိင်၊ အဘိဓေယျလိင် စသည်တို့ကို ပြဆိုသော နာမ်ပုဒ်မာလာ


Vāccābhidheyyaliṅgādi-vasenapi ito paraṃ;

Bhāsissaṃ padamālāyo, bhāsitassānurūpato.

ယခုမှနောင်၌ ဟောကြားအပ်သော စကားနှင့် လျော်ညီစွာ ဝါစလိင်၊ အဘိဓေယျလိင် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း ပုဒ်မာလာတို့ကို ငါဟောကြားပေအံ့။


Tattha vāccaliṅgānīti appadhānaliṅgāni, guṇanāmasaṅkhātāni vā liṅgāni. Abhidheyyaliṅgānīti padhānaliṅgāni, guṇīpadasaṅkhātāni vā liṅgāni. Yasmā pana tesu vāccaliṅgāni nāma abhidheyyaliṅgānuvattakāni bhavanti, tasmā sabbāni bhūdhātumayāni ca vāccaliṅgāni abhidheyyaliṅgānurūpato yojetabbāni. Tesaṃ bhūdhātumayāni vāccaliṅgāni sarūpato nāmikapadamālāya ayojitānipi tattha tattha nayato yojitāni[Pg.326], tasmā na dāni dassessāma. Abhūdhātumayānipi kiñcāpi nayato yojitāni, tathāpi sotārānaṃ payogesu kosallajananatthaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca nesaṃ dassessāma kiñci payogaṃ vadantā.

ထိုစကားရပ်၌ ဝါစလိင် (ဝါစ္စလိင်္ဂ) ဟူသည် မပဓာနသော လိင်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဂုဏ်ရည်ပြနာမ် (နာမဝိသေသန) ဟု ဆိုအပ်သော လိင်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိဓေယျလိင် (အဘိဓေယျလိင်္ဂ) ဟူသည် ပဓာနသော လိင်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဂုဏ်ရှိသောပုဒ် (နာမ်) ဟု ဆိုအပ်သော လိင်တို့ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလိင်တို့တွင် ဝါစလိင်တို့သည် အဘိဓေယျလိင်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သည် ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးကုန်သော ဝါစလိင်အားလုံးတို့ကို အဘိဓေယျလိင်နှင့် လျော်ညီစွာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုဘူဓာတ်ဖြင့်ပြီးသော ဝါစလိင်တို့ကို နာမ်ပုဒ်မာလာ၌ ကိုယ်ပိုင်ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် မယှဉ်စပ်အပ်သော်လည်း ထိုထိုနေရာ၌ နည်းစနစ်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ ငါတို့ ပြသတော့မည်မဟုတ်ပေ။ ဘူဓာတ်ဖြင့် မပြီးသော ဝါစလိင်တို့ကိုလည်း နည်းစနစ်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ တရားနာယူသူတို့အား အသုံးအနှုန်းများ၌ ကျွမ်းကျင်မှုဖြစ်စေခြင်းငှာ ဟောကြားပေအံ့၊ အချို့သော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ကိုလည်း ပြောကြားလျက် ၎င်းတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြသပေအံ့။


Dīgho rasso nīlo pīto,Sukko kaṇho seṭṭho pāpo;

Saddho suddho ucco nīco,Katotīto iccādīni.

ဒီဃ (ရှည်သော)၊ ရဿ (တိုသော)၊ နီလ (ညိုပြာသော)၊ ပီတ (ဝါသော)၊ သုက္က (ဖြူသော)၊ ကဏှ (မည်းသော)၊ သေဋ္ဌ (မြတ်သော)၊ ပါပ (ယုတ်သော)၊ သဒ္ဓ (ယုံကြည်သော)၊ သုဒ္ဓ (စင်ကြယ်သော)၊ ဥစ္စ (မြင့်သော)၊ နီစ (နိမ့်သော)၊ ကတ (ပြုအပ်သော)၊ အတီတ (လွန်လေပြီးသော) စသည်တို့တည်း။


Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ;

Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ.

မအိပ်ဘဲ နိုးနေသောသူအား ညဉ့်သည် ရှည်လျားလှ၏၊ ခရီးပန်းသောသူအား ယူဇနာသည် ဝေးကွာ (ရှည်လျား) လှ၏၊ သူတော်ကောင်းတရားကို မသိကြကုန်သော လူမိုက်တို့အား သံသရာသည် ရှည်လျားလှ၏။


Dīgho, dīghā. Dīghaṃ, dīghe. Dīghena, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. Bho dīgha, bhavanto dīghā. ‘‘Dīghāti maṃ pakkoseyyāthā’’ti idamettha nidassanaṃ.

ဒီဃော၊ ဒီဃာ။ ဒီဃံ၊ ဒီဃေ။ ဒီဃေန၊ ဒီဃေဟိ၊ ဒီဃေဘိ။ ဒီဃဿ၊ ဒီဃာနံ။ ဒီဃာ၊ ဒီဃသ္မာ၊ ဒီဃမှာ၊ ဒီဃေဟိ၊ ဒီဃေဘိ။ ဒီဃဿ၊ ဒီဃာနံ။ ဒီဃေ၊ ဒီဃသ္မိံ၊ ဒီဃမှိ၊ ဒီဃေသု။ ဘော ဒီဃ၊ ဘဝန္တော ဒီဃာ။ 'ငါ့ကို ဒီဃ (ရှည်သောသူ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်လော့' ဟူသော ဤစကားသည် ဤအရာ၌ သာဓကပုံစံတည်း။


Dīghā, dīghā, dīghāyo. Dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. Dīghāya. Sesaṃ kaññānayena ñeyyaṃ.

ဒီဃာ၊ ဒီဃာ၊ ဒီဃာယော။ ဒီဃံ၊ ဒီဃာ၊ ဒီဃာယော။ ဒီဃာယ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ကညာပုဒ်၏ နည်းဥပဒေအတိုင်း သိအပ်၏။


Dīghaṃ, dīghāni, dīghā. Dīghaṃ, dīghāni, dīghe. Dīghena. Sesaṃ cittanayena ñeyyaṃ. Rassādīni ca evameva vitthāretabbāni. Ayaṃ vāccaliṅgānaṃ nāmikapadamālā, ‘‘guṇanāmānaṃ nāmikapadamālā’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ဒီဃံ၊ ဒီဃာနိ၊ ဒီဃာ။ ဒီဃံ၊ ဒီဃာနိ၊ ဒီဃေ။ ဒီဃေန။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို စိတ္တပုဒ်၏ နည်းဥပဒေအတိုင်း သိအပ်၏။ ရဿ (တိုသော) စသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား ဝါစလိင်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာဖြစ်၏၊ 'ဂုဏ်ပြနာမ် (နာမဝိသေသန) တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ' ဟု ဆိုထိုက်၏။


Abhidheyyakaliṅgesu, savisesāni yāni hi;

Tesaṃ dāni yathāpāḷiṃ, padamālaṃ kathessahaṃ.

အဘိဓေယျလိင်တို့တွင် ထူးခြားသော ဝိသေသရှိကုန်သော ပုဒ်တို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုပုဒ်တို့၏ ပုဒ်မာလာကို ပါဠိတော်နှင့်အညီ ယခု ငါဟောကြားပေအံ့။


Katamāni tāni padāni, yāni savisesāni?

ထူးခြားသော ဝိသေသရှိကုန်သော ထိုပုဒ်တို့ကား အဘယ်ပုဒ်တို့နည်း။


Bhavābhavādikaṃ laṅkā-dīpo iccādikāni ca;

Bodhi sandhīti cādīni, savisesāni honti tu.

ဘဝါဘဝ စသည်တို့လည်းကောင်း၊ လင်္ကာဒီပ စသည်တို့လည်းကောင်း၊ ဗောဓိ၊ သန္ဓိ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း ထူးခြားသော ဝိသေသရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Etesu [Pg.327] hi –

ထိုပုဒ်တို့တွင် -


Bhavābhavapadaṃ deka-vaco bahuvaco kvaci;

Samāse asamāsepi, sambhavo tassa icchito.

ဘဝါဘဝပုဒ်သည် အချို့နေရာ၌ ဧကဝုစ်၊ အချို့နေရာ၌ ဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ သမတ်ဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သမတ်မဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း ထိုပုဒ်၏ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။


Viggahañca padatthañca, vatvā padassimassa me;

Vuccamānamavikkhittā, padamālaṃ nibodhatha.

ဤပုဒ်၏ ဝိဂ္ဂဟကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်းကောင်း ငါပြောကြားပြီးလျှင် ငါဟောကြားလတ္တံ့သော ပုဒ်မာလာကို စိတ်မပျံ့လွင့်ဘဲ နာယူကြကုန်လော့။


Bhavo ca abhavo ca bhavābhavaṃ. Atha vā bhavo ca abhavo ca bhavābhavāni, ayaṃ viggaho. Tatra bhavoti khuddako bhavo. Abhavoti mahanto bhavo. Vuddhatthavācako hettha akāro. Ettha ca sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakamahantatā veditabbā. Atha vā bhavoti vuddhi. Abhavoti avuddhi. Ayaṃ padattho. Ayaṃ pana nāmikapadamālā –

ဘဝေါ စ အဘဝေါ စ ဘဝါဘဝံ၊ သို့မဟုတ် ဘဝေါ စ အဘဝေါ စ ဘဝါဘဝါနိ ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ထိုဝိဂ္ဂဟ၌ 'ဘဝ' ဟူသည် သေးငယ်သော ဘဝ (ဘဝငယ်) တည်း။ 'အဘဝ' ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ဘဝ (ဘဝကြီး) တည်း။ ဤနေရာ၌ 'အ' အက္ခရာသည် ကြီးပွားခြင်း၊ ကြီးမြတ်ခြင်းအနက်ကို ဟော၏။ ထိုဘဝငယ်၊ ဘဝကြီး ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ်မြတ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဘဝ' ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းတည်း။ 'အဘဝ' ဟူသည် မကြီးပွားခြင်းတည်း။ ဤသည်ကား ပုဒ်၏အနက်တည်း။ ဤသည်ကား နာမ်ပုဒ်မာလာတည်း -


Bhavābhavaṃ, bhavābhavaṃ, bhavābhavena, bhavābhavassa, bhavābhavā, bhavābhavasmā, bhavābhavamhā, bhavābhavassa, bhavābhave, bhavābhavasmiṃ, bhavābhavamhi, bho bhavābhava. Iti bhavābhavapadaṃ ekavacanakaṃ bhavati. Dissati ca tassekavacanatā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca –

ဘဝါဘဝံ၊ ဘဝါဘဝံ၊ ဘဝါဘဝေန၊ ဘဝါဘဝဿ၊ ဘဝါဘဝါ၊ ဘဝါဘဝသ္မာ၊ ဘဝါဘဝမှာ၊ ဘဝါဘဝဿ၊ ဘဝါဘဝေ၊ ဘဝါဘဝသ္မိံ၊ ဘဝါဘဝမှိ၊ ဘော ဘဝါဘဝ။ ဤသို့ ဘဝါဘဝပုဒ်သည် ဧကဝုစ် ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၏ ဧကဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကို ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရ၏ -


‘‘Atītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imasmiṃ kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’

'လွန်လေပြီးသော ကမ္ဘာတို့၌ ထိုထိုဘဝ (ဘဝငယ် ဘဝကြီး) ၌ ကျင့်ခဲ့သော အကျင့်ကို ထား၍၊ ဤကမ္ဘာ၌ ကျင့်ခဲ့သော ငါ၏ အကျင့်ကို ငါဟောကြားအံ့၊ ငါ့စကားကို နာယူလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Iti vā,

သို့မဟုတ်လည်း -


‘‘Evaṃ bahuvidhaṃ dukkhaṃ, sampattiñca bahūvidhaṃ;

Bhavābhave anubhavitvā, patto sambodhimuttamaṃ’’

'ဤသို့လျှင် များစွာသော ဒုက္ခကိုလည်းကောင်း၊ များစွာသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ထိုထိုဘဝ (ဘဝငယ် ဘဝကြီး) ၌ ခံစားပြီးလျှင် မြတ်လှစွာသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Iti vā evaṃ pāḷiyaṃ bhavābhava padassa ekavacanatā diṭṭhā.

ဤသို့ ပါဠိတော်၌ ဘဝါဘဝပုဒ်၏ ဧကဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏။


Aṭṭhakathāyampi [Pg.328] –

အဋ္ဌကထာ၌လည်း -


‘‘Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ,Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko;

Namo avijjādikilesajāla-Viddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti

'သတ္တလောကသည် ဘုရားရှင်တို့ မှီဝဲတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို မသိသောကြောင့် ထိုထိုဘဝ (ဘဝငယ် ဘဝကြီး) သို့ လားရ၏၊ အဝိဇ္ဇာစသော ကိလေသာကွန်ရက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ထိုမြတ်သောတရားတော်အား ရှိခိုးပါ၏' ဟူ၍


Evaṃ tassekavacanatā diṭṭhā.

ဤသို့ ထိုပုဒ်၏ ဧကဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏။


Bhavābhavāni, bhavābhavā, bhavābhavāni, bhavābhave, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavesu, bhavanto bhavābhavāni. Iti bhavābhavapadaṃ bahuvacanakampi bhavati. Dissati ca tassa bahuvacanakatā pāḷiyaṃ ‘‘dhonassa hi natthi kuhiñci loke. Pakappikā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti. Ubhayampi nayaṃ vomissetvā nāmikapadamālā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavena, bhavābhavehi, bhavābhavebhi’’iccevamādinā cittanayena yojetabbā.

ဘဝါဘဝါနိ၊ ဘဝါဘဝါ၊ ဘဝါဘဝါနိ၊ ဘဝါဘဝေ၊ ဘဝါဘဝေဟိ၊ ဘဝါဘဝေဘိ၊ ဘဝါဘဝါနံ၊ ဘဝါဘဝေဟိ၊ ဘဝါဘဝေဘိ၊ ဘဝါဘဝါနံ၊ ဘဝါဘဝေသု၊ ဘဝန္တော ဘဝါဘဝါနိ။ ဤသို့ ဘဝါဘဝပုဒ်သည် ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၏ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကို ပါဠိတော်၌ 'လောက၌ ကိလေသာကို ဆေးကြောပြီးသော ရဟန္တာအား ထိုထိုဘဝ (ဘဝငယ် ဘဝကြီး) တို့၌ အကျုံးဝင်သော ဒိဋ္ဌိသည် မရှိ' ဟူ၍ တွေ့မြင်ရ၏။ နည်းလမ်းနှစ်ပါးစလုံးကို ရောနှော၍ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? 'ဘဝါဘဝံ၊ ဘဝါဘဝါနိ။ ဘဝါဘဝံ၊ ဘဝါဘဝါနိ။ ဘဝါဘဝေန၊ ဘဝါဘဝေဟိ၊ ဘဝါဘဝေဘိ' စသည်ဖြင့် စိတ္တပုဒ်၏ နည်းစနစ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Napuṃsakekavacana-bahuvacanakā imā;

Padamālā samāsatte, katāti paridīpaye.

ဤနပုမ်၊ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်သော ပုဒ်မာလာကို သမတ်ဖြစ်သော အဖြစ်၌ ပြုအပ်၏ဟု ပြဆိုအပ်၏။


Samāsakapadañceva, asamāsakameva ca;

Bhavābhavapadaṃ dvedhā, iti vidvā vibhāvaye.

ဘဝါဘဝပုဒ်သည် သမတ်ပုဒ်လည်းကောင်း၊ သမတ်မဟုတ်သောပုဒ် (အသမတ်ပုဒ်) လည်းကောင်း နှစ်မျိုးရှိ၏ဟု ပညာရှိသည် ခွဲခြားသိအပ်၏။


Napuṃsakaṃ samāsatte, pulliṅgamitarattane;

Napuṃsakaṃ tu pāyena, ekavacanakaṃ vade.

သမတ်ဖြစ်သော အဖြစ်၌ နပုမ်လိင်ဖြစ်၏၊ အခြားသော (သမတ်မဟုတ်သော) အဖြစ်၌ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ နပုမ်လိင်ပုဒ်ကိုကား များသောအားဖြင့် ဧကဝုစ်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏။


‘‘Bhavo ca abhavo cā’’ti, samāsatthaṃ vade budho;

‘‘Bhavato bhava’’miccatthaṃ, asamāsassa bhāsaye.

ပညာရှိသည် သမတ်၏အနက်ကို 'ဘဝေါ စ အဘဝေါ စ' (ဘဝငယ်နှင့် ဘဝကြီး) ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ သမတ်မဟုတ်သောပုဒ်၏ အနက်ကိုမူ 'ဘဝတော ဘဝံ' (ဘဝတစ်ခုမှ ဘဝတစ်ခုသို့) ဟု ပြောဆိုအပ်၏။


Pulliṅgattamhi so ñeyyo, nissakkaupayogato;

Evaṃ visesato jaññā, bhavābhavapadaṃ vidū.

ပုလ္လိင်ဖြစ်သောအခါ ထိုပုဒ်ကို အပါဒါန်ဝိဘတ် (နိဿက္က) နှင့် ကံဝိဘတ် (ဥပယောဂ) တို့ဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့ ပညာရှိသည် ဘဝါဘဝပုဒ်ကို အထူးအားဖြင့် သိအပ်၏။


Yathā [Pg.329] cettha bhavābhavapadassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘kammākammaṃ phalāphala’’ntiādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Atthopi nesaṃ yathārahaṃ vattabbo. Yebhuyyenetāni ekavacanakāni bhavanti. Evaṃ tāva bhavābhavapadādīnaṃ visesavantatā daṭṭhabbā.

ဤနေရာ၌ ဘဝါဘဝပုဒ်၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ယှဉ်စပ်ပြသခဲ့သကဲ့သို့၊ 'ကမ္မာကမ္မ၊ ဖလာဖလ' စသည်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း လျောက်ပတ်သလို ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည် များသောအားဖြင့် ဧကဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဘဝါဘဝပုဒ်စသည်တို့၏ ထူးခြားသောဂုဏ်ဝိသေသကို သိမှတ်အပ်၏။


Laṅkādīpo, laṅkādīpaṃ, laṅkādīpena, laṅkādīpassa, laṅkādīpā, laṅkādīpasmā, laṅkādīpamhā, laṅkādīpassa, laṅkādīpe, laṅkādīpasmiṃ, laṅkādīpamhi, bho laṅkādīpa. Ayaṃ samāsatte nāmikapadamālā. Asamāsattepi pana yojetabbā.

လင်္ကာဒီပေါ၊ လင်္ကာဒီပံ၊ လင်္ကာဒီပေန၊ လင်္ကာဒီပဿ၊ လင်္ကာဒီပါ၊ လင်္ကာဒီပသ္မာ၊ လင်္ကာဒီပမှာ၊ လင်္ကာဒီပဿ၊ လင်္ကာဒီပေ၊ လင်္ကာဒီပသ္မိံ၊ လင်္ကာဒီပမှိ၊ ဘော လင်္ကာဒီပ။ ဤသည်ကား သမတ်ဖြစ်သောအခါ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (ပဒမာလာ) ဖြစ်သည်။ သမတ်မဟုတ်သော (ဝိဂြိုဟ်) အခါ၌လည်း ဤသို့ ယှဉ်အပ်၏။


Laṅkā dīpo, laṅkaṃ dīpaṃ, laṅkāya dīpena, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpā, laṅkāya dīpasmā, laṅkāya dīpamhā, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpe, laṅkāya dīpasmiṃ, laṅkāya dīpamhi, bhoti laṅke dīpa. Ayaṃ byāse nāmikapadamālā. Ayaṃ nayo ‘‘jambudīpo’’ti ettha na labbhati kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanato, yathā kevalena laṅkāsaddena laṅkādīpo kathiyati. Ayaṃ pana byāse padamālānayo visesato kabbaracanāyaṃ kavīnaṃ upakārāya saṃvattati sāsanassāpi. Tathā hi byāsavasena porāṇakaviracanā dissati –

လင်္ကာ ဒီပေါ၊ လင်္ကံ ဒီပံ၊ လင်္ကာယ ဒီပေန၊ လင်္ကာယ ဒီပဿ၊ လင်္ကာယ ဒီပါ၊ လင်္ကာယ ဒီပသ္မာ၊ လင်္ကာယ ဒီပမှာ၊ လင်္ကာယ ဒီပဿ၊ လင်္ကာယ ဒီပေ၊ လင်္ကာယ ဒီပသ္မိံ၊ လင်္ကာယ ဒီပမှိ၊ ဘောတိ လင်္ကေ ဒီပ။ ဤသည်ကား ဝိဂြိုဟ်ခွဲခြားခြင်း (ဗျာသ) ၌ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းသည် 'ဇမ္ဗုဒီပေါ' ဟူသော ပုဒ်၌ မရနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လင်္ကာသဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့် လင်္ကာကျွန်းကို ဟောသကဲ့သို့၊ ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့် ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်းကို မဟောနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဝိဂြိုဟ်ခွဲခြားပြသော ပဒမာလာနည်းလမ်းသည် အထူးသဖြင့် ကဗျာလင်္ကာ စီကုံးရေးသားရာ၌ ကဗျာဆရာတို့အတွက်လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်အတွက်လည်းကောင်း အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်ထွန်းစေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိဂြိုဟ်ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် ရှေးဟောင်းကဗျာဆရာတို့၏ စီကုံးမှုများကို တွေ့ရ၏ -


‘‘Vandāmi selamhi samantakūṭe,Laṅkāya dīpassa sikhāyamāne;

Āvāsabhūte sumanāmarassa,Buddhassa taṃ pādavaḷañjamagga’’nti.

“လင်္ကာကျွန်း၏ အထွတ်သဖွယ်ဖြစ်သော၊ သုမနနတ်မင်း၏ နေရာဖြစ်သော၊ သမန္တကုဋတောင်ထိပ်၌ တည်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ထိုခြေတော်ရာ အမှတ်အသားကို (ဘုရားတပည့်တော်) ရှိခိုးပါ၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Sāsanepi byāsavasena ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷi dissati.

သာသနာတော်၌လည်း ဝိဂြိုဟ်ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် 'ကျော်စောသော ဝိဒေဟမင်း၏ နတ်ရထားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပွား၏' စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်များကို တွေ့ရ၏။


Yathā [Pg.330] pana ‘‘jambudīpo’’ti ettha ayaṃ nayo na labbhati, tathā ‘‘nāgadīpo’’tiādīsupi kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanamiva kevalena nāgasaddādinā nāgadīpādīnaṃ akathanatoti. Nanu ca bho ‘‘buddhassa jambunadaraṃsino taṃ, dāṭhaṃ mayaṃ jambunarā namāmā’’ti porāṇakaviracanāyaṃ jambūsaddena jambudīpo vutto ‘‘jambudīpanarā’’ti atthasambhavatoti? Saccaṃ ‘‘jambudīpanarā’’ti attho sambhavati, kevalena pana jambūsaddena jambudīpatthaṃ na vadati, kintu ‘‘jambudīpanarā’’ti vattabbe gāthāvisayattā adhikakkharadosaṃ parivajjantena dīpasaddalopaṃ katvā ‘‘jambunarā’’ti vuttaṃ, evaṃ uttarapadalopavasena vutto jambusaddo narasaddaṃ paṭicca samāsabalena ‘‘jambudīpanarā’’ti atthappakāsane samattho hoti, na kevalo byāsakāle, tathā hi ‘‘jambū’’ti vutte jambudīpo na ñāyati, atha kho jamburukkhoyeva ñāyati.

ထိုမျှမက 'ဇမ္ဗုဒီပေါ' ဟူသောအရာ၌ ဤနည်းလမ်းကို မရသကဲ့သို့၊ 'နာဂဒီပေါ' အစရှိသည်တို့၌လည်း ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့် ဇမ္ဗုဒိပ်ကို မဟောသကဲ့သို့ နာဂသဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့် နာဂဒိပ်ကျွန်းစသည်တို့ကို မဟောနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အို-အချင်း... 'ရွှေစင်ရောင်ရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုစွယ်တော်မြတ်ကို ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်းသားတို့ဖြစ်သော ငါတို့သည် ရှိခိုးပါကုန်၏' ဟူသော ရှေးဟောင်းကဗျာစီကုံးမှု၌ 'ဇမ္ဗုဒီပနရာ' ဟူသောအနက် ရနိုင်သောကြောင့် ဇမ္ဗုသဒ္ဒါဖြင့် ဇမ္ဗုဒိပ်ကို ဟောသည်မဟုတ်ပါလော? ဟု မေးစရာရှိ၏။ မှန်ပါသည်၊ 'ဇမ္ဗုဒီပနရာ' ဟူသောအနက်ကား ရနိုင်ပါ၏။ သို့သော်လည်း ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့် ဇမ္ဗုဒိပ်အနက်ကို မဟောပေ။ စင်စစ်သော်ကား 'ဇမ္ဗုဒီပနရာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဂါထာစပ်ဆိုမှု နယ်ပယ်ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပိုသော အပြစ်ကို ရှောင်ကြဉ်လိုသဖြင့် 'ဒီပ' သဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ 'ဇမ္ဗုနရာ' ဟု ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ နောက်ပုဒ်ကို ချေဖျက်ခြင်း (ဥတ္တရပဒလောပ) အားဖြင့် ဆိုအပ်သော ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသည် နရသဒ္ဒါကို အမှီပြု၍ သမတ်စွမ်းအားဖြင့် 'ဇမ္ဗုဒီပနရာ' ဟူသော အနက်ကို ပြသခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်းဖြစ်၏။ ဝိဂြိုဟ်ခွဲခြားစဉ်အခါ (ဗျာသကာလ) ၌မူကား တစ်လုံးတည်းဖြင့် မစွမ်းနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ဇမ္ဗူ' ဟု ဆိုလျှင် ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်းကို မသိနိုင်ဘဲ ဇမ္ဗု (သပြေ) ပင်ကိုသာ သိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။


Kiṃ pana bho ‘‘kāko dāso, kākaṃ dāsaṃ, kākena dāsenā’’ti ayaṃ nayo labbhati, na labbhatīti? Labbhati, kākasaddena kākanāmakassa dāsassa kathanaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘jambudīpo’’ti etthāpi ‘‘jambunāmako dīpo’’ti atthaṃ gahetvā ‘‘jambū dīpo, jambuṃ dīpaṃ, jambuyā dīpenā’’ti ayaṃ nayo labbhatīti? Na labbhati jambūsaddassa paṇṇattivasena dīpe appavattanato. Jambūsaddo hi rukkheyeva paṇṇattivasena pavattati, na dīpe. Yathā pana cittavohāro cittanāmake gahapatimhipi manepi pavattati ‘‘citto gahapati. Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu. Yathā ca kusavohāro kusanāmake raññepi kusatiṇepi pavattati –

အို-အချင်း... 'ကာကော ဒါသော၊ ကာကံ ဒါသံ၊ ကာකေန ဒါသေန' ဟူ၍ ဤနည်းကို ရနိုင်ပါသလော၊ မရနိုင်ပါသလော? ရနိုင်ပါသည်။ ကာကသဒ္ဒါဖြင့် ကာက (ကျီးညို) ဟု အမည်ရသော ကျွန်ကို ဟောနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဆိုလျှင် 'ဇမ္ဗုဒီပေါ' ဟူသော အရာ၌လည်း 'ဇမ္ဗုအမည်ရှိသော ကျွန်း' ဟူသော အနက်ကို ယူ၍ 'ဇမ္ဗူ ဒီပေါ၊ ဇမ္ဗုံ ဒီပံ၊ ဇမ္ဗုယာ ဒီပေန' ဟူ၍ ဤနည်းကို ရနိုင်ပါသလော? မရနိုင်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသည် ပညတ်အားဖြင့် ကျွန်း၌ မဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသည် သပြေပင်၌သာ ပညတ်အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ကျွန်း၌ မဖြစ်ပေ။ စိတ္တဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် စိတ္တအမည်ရှိသော သူဌေး၌လည်းကောင်း၊ စိတ်၌လည်းကောင်း 'စိတ္တော ဂဟပတိ၊ စိတ္တံ မနော မာနသံ' စသည်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကုသဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ကုသမင်း၌လည်းကောင်း၊ ကုသမုယက်မြက်၌လည်းကောင်း -


‘‘Pabhāvatiñca [Pg.331] ādāya, maṇiṃ verocanaṃ kuso;

Kusāvatiṃ kusarājā, agamāsi mahabbalo;

Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantatī’’ti

“တန်ခိုးကြီးသော ကုသမင်းသည် ပြဘာဝတီမင်းသမီးနှင့် ဝေရောစနပတ္တမြားကို ယူဆောင်၍ ကုသာဝတီပြည်သို့ ကြွသွားတော်မူ၏”၊ “မကောင်းသဖြင့် ကိုင်အပ်သော ကုသမုယက်မြက်သည် လက်ကိုသာလျှင် ရှုးရှဲဖြတ်တောက်သကဲ့သို့” စသည်ဖြင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ -


Ādīsu, tathā kākasaddopi vāyase, evaṃnāmake dāsepi pavattati ‘‘kāko ravati, kāko nāma dāso saṭṭhiyojanāni gacchatī’’tiādīsu. Jambūsaddo pana gahapatimanādīsu citta kusa kākasaddā viya paṇṇattivasena dīpasmiṃ na pavattati, tasmā yathāvuttoyeva nayo manasikaraṇīyo.

စသည်တို့၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ကာကသဒ္ဒါသည်လည်း ကျီးငှက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုအမည်ရှိသော ကျွန်၌လည်းကောင်း 'ကျီးသည် အော်မြည်၏'၊ 'ကာကအမည်ရှိသော ကျွန်သည် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွား၏' စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဇမ္ဗုသဒ္ဒါသည်ကား သူဌေး၊ စိတ်၊ စသည်တို့၌ ဖြစ်သော စိတ္တ၊ ကုသ၊ ကာက သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ပညတ်အားဖြင့် ကျွန်း၌ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်းအပ်၏။


Yathā panettha ‘‘laṅkādīpo’’ti saddassa nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojitā, evaṃ ‘‘pubbavidehadīpo, aparagoyānadīpo, uttarakurudīpo, assayujanakkhattaṃ, citramāso, vessantararājā, setavatthaṃ, dibbaratho’’tiādīnampi nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojetabbā. Pubbavidehādisaddehi pubbavidehadīpādīnaṃ kathanañca veditabbaṃ. ‘‘Dibbaratho’’tiādīnaṃ samāsagatapadānaṃ payojane sati byāsavasena visuṃ kattabbatā ca veditabbā. Tathā hi byāsavasena ‘‘dibbo ratho’’tiādinā dvinnaṃ dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇavasena paccekavibhattiyuttabhāve sati gāthāsu vuttipālanasukhuccāraṇaguṇo bhavati. So ca sāsanānukūlo hi ayaṃ nayo ṭhapito. Tathā hi pāvacane ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷiyo bahū dissanti, evaṃ laṅkādīpādisaddānaṃ visesavantatā bhavati.

ဤအရာ၌ 'လင်္ကာဒီပေါ' ဟူသော သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို သမတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဂြိုဟ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'ပုဗ္ဗဝိဒေဟဒီပေါ၊ အပရဂေါယာနဒီပေါ၊ ဥတ္တရကုရုဒီပေါ၊ အဿယုဇနက္ခတ္တံ၊ စိတြမာသော၊ ဝေဿန္တရရာဇာ၊ သေတဝတ္ထံ၊ ဒိဗ္ဗရထော' စသည်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကိုလည်း သမတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဂြိုဟ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်၏။ ပုဗ္ဗဝိဒေဟစသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းစသည်တို့ကို ဟောကြောင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ 'ဒိဗ္ဗရထော' စသော သမတ်ပုဒ်တို့ကို အလိုရှိအပ်သည်ရှိသော် ဝိဂြိုဟ်အားဖြင့် သီးခြားစီ ပြုအပ်ပုံကိုလည်း သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝိဂြိုဟ်အားဖြင့် 'ဒိဗ္ဗော ရထော' စသည်ဖြင့် နှစ်ခုစီသော ပုဒ်တို့၏ သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုစီ ဝိဘတ်ယှဉ်သည်ရှိသော် ဂါထာတို့၌ ဂါထာဗန္ဓကို စောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်း၊ ရွတ်ဆိုရ လွယ်ကူခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်ထူး ဖြစ်ထွန်းစေသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် သာသနာတော်နှင့်လည်း လျော်ကန်သဖြင့် ထားရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း သာသနာတော် (ပါဠိတော်) ၌ 'ကျော်စောသော ဝိဒေဟမင်း၏ နတ်ရထားသည် ထင်ရှားဖြစ်ပွား၏' စသည်ဖြင့် များစွာသော ပါဠိတော်များ ထင်ရှားရှိသည်။ ဤသို့လျှင် လင်္ကာဒိပ်စသော သဒ္ဒါတို့၏ ထူးခြားပုံသည် ဖြစ်၏။


Idāni bodhisandhiādīnaṃ visesavantatā vuccati –

ယခုအခါ ဗောဓိ၊ သန္ဓိ စသော သဒ္ဒါတို့၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်သတ္တိကို ဆိုပေအံ့ -


Bodhi sandhi vibhattā’yu, dhātuyeva pajāpati;

Dāmā dāmaṃ tathā saddhā, saddhaṃ taṭaṃ taṭī taṭo.

ဗောဓိ၊ သန္ဓိ၊ ဝိဘတ္တိ၊ အာယု၊ ဓာတု၊ ပဇာပတိ၊ ဒါမာ၊ ဒါမံ၊ ထို့အတူ သဒ္ဓါ (ဣတ္ထိလိင်)၊ သဒ္ဓံ (နပုမ်)၊ တဋံ (နပုမ်)၊ တဋီ (ဣတ္ထိလိင်)၊ တဋော (ပုလ္လိင်)။


Byañjanaṃ [Pg.332] byañjano attho, atthamakkharamakkharo;

Ajjavaṃ ajjavo ceva, tathā maddavagāravā.

ဗျဉ္ဇနံ (နပုမ်)၊ ဗျဉ္ဇနော (ပုလ္လိင်)၊ အတ္ထော (ပုလ္လိင်)၊ အတ္ထံ (နပုမ်)၊ အက္ခရံ (နပုမ်)၊ အက္ခရော (ပုလ္လိင်)၊ အဇ္ဇဝံ (နပုမ်)၊ အဇ္ဇဝေါ (ပုလ္လိင်)၊ ထို့အတူ မဒ္ဒဝနှင့် ဂါရဝသဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Vaco vacīti cādīni, samarūpā sarūpato;

Dvittiliṅgāni sambhonti, yathāsambhavamuddise.

ဝစော (ပုလ္လိင်/နပုမ်)၊ ဝစီ (ဣတ္ထိလိင်) စသည်တို့သည် သရူပအားဖြင့် တူညီသော်လည်း လိင်နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အားလျော်စွာ ညွှန်ပြအပ်၏။


Etesu hi bodhisaddassa tāva ‘‘bodhi rājakumāro’’ti ca, ‘‘ariyasāvako ‘bodhī’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgoti bojjhaṅgo’’ti ca evaṃ puggalavacanassa ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’ti pulliṅge agginayena nāmikapadamālā bhavati.

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ 'ဗောဓိမင်းသား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အရိယာသာဝကကို ဗောဓိဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဗောဓိ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းသည် ဗောဇ္ဈင်္ဂမည်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောသောအခါ 'ဗောဓိ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓယော။ ဗောဓိံ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓယော။ ဗောဓိနာ' ဟူ၍ ပုလ္လိင်၌ အဂ္ဂိသဒ္ဒါနည်းတူ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဖြစ်၏။


Rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇavacanassa pana ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’ti itthiliṅge rattinayena nāmikapadamālā bhavati.

ဗောဓိပင်၊ မဂ်ဉာဏ်၊ နိဗ္ဗာန်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့ကို ဟောသောအခါ၌မူကား 'ဗောဓိ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော။ ဗောဓိံ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော။ ဗောဓိယာ' ဟူ၍ ဣတ္ထိလိင်၌ ရတ္တိသဒ္ဒါနည်းတူ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဖြစ်၏။


Keci pana ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti vadanti, taṃ āgamena viruddhaṃ viya dissanato vicāretabbaṃ. Na hi āgame rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgabhāvo dissati, puggalavacanassa pana dissati. Yadi ca ‘‘sālo dhavo khadīro’’tiādīnaṃ viya rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ siyā, jambū simbalī pāṭalīsaddādīnaṃ rukkhavācakattā pulliṅgattaṃ siyā, na tesaṃ imassa ca rukkhavācakattepi pulliṅgabhāvo upalabbhati. Yadi hi rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo, evaṃ sante nibbānavacano sabbaññutaññāṇavacano ca bodhisaddo napuṃsakaliṅgo siyā ‘‘nibbāna’’ntiādinā napuṃsakaliṅgavasena niddiṭṭhassa nibbānādino atthassa kathanato.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "သစ်ပင်ကို ဟောသော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ပါဠိတော် (ကျမ်းဂန်) နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သကဲ့သို့ ထင်ရှားသောကြောင့် စိစစ်အပ်လှ၏။ ပါဠိတော်၌ သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းသည် မထင်ရှား (မတွေ့ရ) ပေ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းသည်သာ ထင်ရှား၏။ အကယ်၍ "သာလော (အင်ကြင်းပင်)၊ ဓဝေါ (ဖန်ခါးပင်)၊ ခဒီရော (ရှားပင်)" စသည်တို့ကဲ့သို့ သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ ပုလ္လိင်ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဇမ္ဗူ (သပြေပင်)၊ သိမ္ဗလီ (လက်ပံပင်)၊ ပါဋလိ (သခွတ်ပင်) သဒ္ဒါစသည်တို့သည်လည်း သစ်ပင်ဟောဖြစ်သောကြောင့် ပုလ္လိင်ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဤဗောဓိသဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း သစ်ပင်ဟောဖြစ်သော်လည်း ပုလ္လိင်အဖြစ်ကို မရအပ်ပေ။ အကယ်၍ သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် နိဗ္ဗာန်ဟော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည်လည်း နပုံသကလိင် ဖြစ်ရာ၏၊ "နိဗ္ဗာနံ" စသည်ဖြင့် နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော နိဗ္ဗာန်စသော အနက်ကို ဟောသောကြောင့်တည်း။


Ye evaṃ vadanti ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti, te ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti [Pg.333] rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttamatthaṃ cetasi sannidhāya ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘kiṃ rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo na bhavissatī’’ti maññamānā vadanti maññe. Nevaṃ daṭṭhabbaṃ, evañca pana daṭṭhabbaṃ, ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vadantehi garūhi ñāṇavacanaṃ itthi liṅgabhūtaṃ bodhīti ñāṇassa nāmaṃ paṇṇattiantaraparikappanenatthaṃ parikappentena bujjhanaṭṭhānabhūte rukkhe āropetvā rukkho ‘‘bodhī’’ti vutto, tasmā īdisesu ṭhānesu nibbacane ādaro na kātabbo. Na hi ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanakaraṇaṃ rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ kātuṃ sakkoti saṅketasiddhattā vohārassa, tasmā rukkhaṃ sayaṃ abodhimpi samānaṃ bodhiyā paṭilābhaṭṭhānattā saṅketasiddhena ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavohārena voharanti sāsanikā, bodhiyā vā kāraṇattā phalavohārena. Etamatthaṃyeva hi sandhāya ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavasena rukkhanāmaṃ pavattatīti. Tenāha āyasmā sāriputto dhammasenāpati anudhammacakkavattī vohārakusalo itthiliṅgavohārena ‘‘buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Apica tattha tattha ‘‘bodhiyā sākhā’’ti ca, ‘‘kenaṭṭhena mahābodhi, kassa sambandhinī ca sā’’ti ca,

"သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြသော သူတို့သည် "မဂ်လေးပါး၌ ရှိသော ဉာဏ်ကို ဗောဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဉာဏ်ကို ဤသစ်ပင်ရင်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရရှိတော်မူသောကြောင့် သစ်ပင်ကိုလည်း ဗောဓိဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို စိတ်၌ သွင်းထား၍ "ဤသစ်ပင်၌ (တရားကို) သိတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဗောဓိမည်၏" ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် "သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် အဘယ်ကြောင့် ပုလ္လိင်မဖြစ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း" ဟု ထင်မှတ်လျက် ပြောဆိုကြကုန်၏ဟု ထင်မိပါ၏။ ထိုသို့မရှုမြင်အပ်၊ ဤသို့သာလျှင် ရှုမြင်အပ်၏။ "မဂ်လေးပါး၌ ရှိသော ဉာဏ်ကို ဗောဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဉာဏ်ကို ဤသစ်ပင်ရင်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရရှိတော်မူသောကြောင့် သစ်ပင်ကိုလည်း ဗောဓိဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု ပြောဆိုတော်မူကြကုန်သော ဆရာမြတ်တို့သည် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော ဗောဓိဟူသော ဉာဏ်ဟောသဒ္ဒါကို (အခြားပညတ်ကို ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်းဖြင့် အနက်ကို စိတ်ကူးလျက်) တရားသိမြင်ရာ အခြေခံဖြစ်သော သစ်ပင်၌ တင်စား၍ သစ်ပင်ကို "ဗောဓိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်း၌ ဂရုမပြုအပ်ပေ။ "ဤသစ်ပင်၌ သိတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဗောဓိမည်၏" ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းသည် သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါကို ပုလ္လိင်ဖြစ်အောင် မတတ်နိုင်ပေ၊ အသုံးအနှုန်း (ဝေါဟာရ) သည် သမုတ်ချက် (သင်္ကေတ) အားဖြင့် ပြီးသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်သည် ကိုယ်တိုင် ဗောဓိ (ဉာဏ်) မဟုတ်သော်လည်း ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် သမုတ်ချက်အားဖြင့် ပြီးသော "ဗောဓိ" ဟူသော ဣတ္ထိလိင်ဝေါဟာရဖြင့် သာသနာဝင်တို့သည် သုံးနှုန်းကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဗောဓိဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အကျိုးဝေါဟာရအားဖြင့် (တင်စား၍ သုံးနှုန်းကြ၏)။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍သာလျှင် "မဂ်လေးပါး၌ ရှိသော ဉာဏ်ကို ဗောဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဉာဏ်ကို ဤသစ်ပင်ရင်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရရှိတော်မူသောကြောင့် သစ်ပင်ကိုလည်း ဗောဓိဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် "ဗောဓိ" ဟူသော ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် သစ်ပင်၏အမည်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော ဓမ္မသေနာပတိ အနုဓမ္မစက္ကဝတ္တိ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ဣတ္ထိလိင်ဝေါဟာရဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခြင်းနှင့်အတူ ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟူသော ဤပညတ်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ ထို့ပြင် ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌လည်း "ဗောဓိယာ သာခါ" (ဗောဓိပင်၏ သစ်ကိုင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကေနဋ္ဌေန မဟာဗောဓိ၊ ကဿ သမ္ဗန္ဓिနီ စ သာ" (အဘယ်အနက်ကြောင့် မဟာဗောဓိမည်သနည်း၊ ထိုမဟာဗောဓိသည် မည်သူနှင့် စပ်သနည်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Hatthato muttamattā sā, asītiratanaṃ nabhaṃ;

Uggantvāna tadā muñci, chabbaṇṇā rasmiyo subhā’’ti ca

"ထိုမဟာဗောဓိပင်သည် လက်မှ လွတ်ကာမျှဖြင့် ရှစ်ဆယ်သော အတောင်ရှိသော ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ ထိုအခါ၌ တင့်တယ်လှပသော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်တော်မူ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊


Evamādayo [Pg.334] rukkhavācakassa bodhisaddassa itthiliṅgabhāve payogā dissanti.

ဤသို့စသော သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်၌ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Atha vā rukkhavācako bodhisaddo dviliṅgo pumitthiliṅgavasena. Tathā hi samantapāsādikāyaṃ vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ mahāveyyākaraṇassa pāḷinayaviduno buddhaghosācariyassa evaṃ saddaracanā dissati ‘‘sakkhissasi tvaṃ tāta pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti ca, ‘‘sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhandā’’ti ca tassa rukkhavācakassa bodhisaddassa ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’tiādinā padamālā veditabbā. Rukkhavācakasseva pana tassa ñāṇe pavattitthiliṅgavohārena saṅketasiddhena rūḷhatthadīpakena ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’tiādinā padamālā veditabbā. Iccevaṃ –

တစ်နည်းကား သစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် အစွမ်းဖြင့် ဒွိလိင် (လိင်နှစ်ပါးရှိသည်) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာဖြစ်သော သမန္တပါသာဒိကာ၌ ဝေယျာကရဏဆရာကြီးလည်းဖြစ်၊ ပါဠိနည်းနာ၌လည်း ကျွမ်းကျင်တော်မူသော အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာ၏ ဤသို့သော သဒ္ဒါအစီအစဉ်ကို တွေ့ရ၏- "ချစ်သား... သင်သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ သွား၍ မဟာဗောဓိပင်နှင့်အတူ အရှင်မ သံဃမိတ္တာထေရီကို ဆောင်ယူခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါမည်လော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ထိုမဟာဗောဓိပင်ကို တင်ဆောင်ထားသော သင်္ဘောသည်လည်း ကြည့်ရှုနေသော မင်းကြီး၏ မျက်မှောက်၌ပင်လျှင် သမုဒ္ဒရာပြင်သို့ သက်ဆင်းသွားလေ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ထိုသစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ "ဤသစ်ပင်၌ သိတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဗောဓိမည်၏" ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ဗောဓိ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓယော။ ဗောဓိံ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓယော။ ဗောဓိနာ" စသည်ဖြင့် ပုလ္လိင်ပုဒ်မာလာကို သိအပ်၏။ ထိုသစ်ပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ပင်လျှင် ဉာဏ်၌ ဖြစ်သော၊ သမုတ်ချက်ဖြင့် ပြီးသော၊ ရူဠှီအနက်ကို ပြသော ဣတ္ထိလိင်ဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် "ဗောဓိ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော။ ဗောဓိံ၊ ဗောဓီ၊ ဗောဓိယော။ ဗောဓိယာ" စသည်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ပုဒ်မာလာကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင်-


Puggalavācako bodhi-saddo pulliṅgiko bhave;

Ñāṇādivācako itthi-liṅgoyeva siyā sadā.

ပုဂ္ဂိုလ်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်ဖြစ်ရာ၏၊ ဉာဏ်စသည်ကို ဟောသော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် အခါခပ်သိမ်း ဣတ္ထိလိင်သာလျှင် ဖြစ်ရာ၏။


Bodhipādapavacano, pumitthiliṅgiko bhave;

Evaṃ santepi etassa, itthiliṅgattameva tu;

Icchitabbataraṃ yasmā, dhammasenāpatīritaṃ.

ဗောဓိပင်ဟော ဗောဓိသဒ္ဒါသည် ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဤဗောဓိသဒ္ဒါ၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ခြင်းကိုသာလျှင် ပိုမိုအလိုရှိအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် (ဣတ္ထိလိင်ဖြင့်) မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။


Sandhisaddādīnampi nayānusārena nāmikapadamālā yojetabbā. Sandhisaddo hi sarasandhiādivācako pulliṅgo, paṭisandhiyādivācako itthiliṅgo ‘‘sandhino. Sandhiyā’’tiādidassanato. Vibhattisaddo vibhajanavācako itthiliṅgo[Pg.335], syādivācako pulliṅgo ceva itthiliṅgo ca ‘‘vibhattissa. Vibhattiyā’’tiādidassanato.

သန္ဓိသဒ္ဒါစသည်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း နည်းနာမွန်အလိုက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အကယ်စင်စစ် သန္ဓိသဒ္ဒါသည် သရသန္ဓိစသည်ကို ဟောသော် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏၊ ပဋိသန္ဓေစသည်ကို ဟောသော် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။ "သန္ဓိနော၊ သန္ဓိယာ" စသည်ဖြင့် တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ဝိဘတ္တိသဒ္ဒါသည် ခွဲခြားခြင်းကို ဟောသော် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏၊ သိအစရှိသော ဝိဘတ်ကို ဟောသော် ပုလ္လိင်လည်းကောင်း၊ ဣတ္ထိလိင်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "ဝိဘတ္တိဿ၊ ဝိဘတ္တိယာ" စသည်ဖြင့် တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


Āyusaddo pana jīvitindriyavācakoyeva hutvā punnapuṃsakaliṅgo, ‘‘punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti ‘‘ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissatī’’ti ca dassanato.

အာယုသဒ္ဒါသည်ကား ဇီဝိတိန္ဒြေဟောသာလျှင် ဖြစ်၍ ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင် (ပုန္နပုံသကလိင်) ဖြစ်၏။ "အချင်းတို့... ငါသည် အသက်ကို တစ်ဖန်ပြန်၍ ရအပ်ပြီ၊ ဤသို့ သိလော့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သင့်အား ဤမျှသာလျှင် အသက်ရှိတော့၏၊ စုတေရမည့် အချိန်ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


Dhātusaddo sabhāvādivācako itthiliṅgo, karapacādivācako pumitthiliṅgo ‘‘cakkhudhātuyā. Karotissa dhātussa. Dhātuyo dhātuyā’’ti dassanato.

ဓာတုသဒ္ဒါသည် သဘောစသည်ကို ဟောသော် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏၊ ကရ၊ ပစစသော ဓာတ်တို့ကို ဟောသော် ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင် (ပုမိတ္ထိလိင်) ဖြစ်၏။ "စက္ခုဓာတုယာ (စက္ခုဓာတ်အားဖြင့်)၊ ကရောတိဿ ဓာတုဿ (ကရဓာတ်၏)၊ ဓာတုယော၊ ဓာတုယာ" စသည်ဖြင့် တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


Pajāpatisaddo devavisesavācako pulliṅgo, kalattajinamātucchāvācako itthiliṅgo ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha’’, ‘‘attano pajāpatiyā saddhiṃ mahāpajāpatiyā’’ti ca dassanato.

ပဇာပတိသဒ္ဒါသည် နတ်ထူးကို ဟောသော် ပုလ္လိင်ဖြစ်၏၊ ဇနီးမယား သို့မဟုတ် ဘုရားကြီးမား (မိထွေးတော်) ကို ဟောသော် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။ "ပဇာပတိ နတ်မင်း၏ တံခွန်ဖျားကို မော်ဖူးကြည့်ရှုကြကုန်လော့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မိမိ၏ ဇနီးနှင့်အတူ၊ မဟာပဇာပတိနှင့်အတူ" ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


Dāmā dāmaṃ saddā mālatīdāmādibhedabhinnassa ekassa vatthussa yathākkamaṃ itthinapuṃsakaliṅgā. Tathā hi ‘‘mālatīdāmā lolāḷiṅgalīlā. Mālatīdāmaṃ. Siṅghitaṃ dāmaṃ bhamarehi. Ratanadāmā. Ratanadāma’’nti ca dviliṅgabhāve lokikappayogā dissanti sāsanānukūlā.

ဒါမာ၊ ဒါမံ သဒ္ဒါတို့သည် မြတ်လေးပန်းကုံး စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထု၌ အစဉ်အတိုင်း ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ "လှုပ်ရှားနေသော ပျားပိတုန်းတို့၏ အလှခြယ်ရာ မြတ်လေးပန်းကုံး"၊ "မြတ်လေးပန်းကုံး"၊ "ပျားပိတုန်းတို့သည် ပန်းကုံးကို နမ်းရှူအပ်၏"၊ "ရတနာပန်းကုံး (ဣတ္ထိလိင်)"၊ "ရတနာပန်းကုံး (နပုံသကလိင်)" ဟူ၍ လိင်နှစ်ပါးအဖြစ်၌ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသော လောကီအသုံးအနှုန်းတို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။


Saddhaṃ saddhāsaddā pana bhinnavatthūnaṃ vācakā itthinapuṃsakaliṅgā, saddhāsaddo pasādalakkhaṇavācako itthiliṅgo, saddhaṃsaddo matakabhattavācako napuṃsakaliṅgo ‘‘saddhā saddahanā. Mayamassubho gotamabrāhmaṇā nāma dānāni dema saddhāni karomā’’ti dassanato. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saddho puriso[Pg.336], saddhā itthī, saddhaṃ kula’’nti imāni vāccaliṅgattā saṅgahaṃ na gacchantīti daṭṭhabbāni.

သဒ္ဓံသဒ္ဒါနှင့် သဒ္ဓါသဒ္ဒါတို့သည်ကား ကွဲပြားခြားနားသော အနက်အရာတို့ကို ဟောတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင် ရှိကြကုန်၏။ (ထိုတွင်) သဒ္ဓါသဒ္ဒါသည် ကြည်လင်ခြင်းလက္ခဏာ (ကြည်ညိုခြင်း) ကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၏။ သဒ္ဓံသဒ္ဒါသည် ကွယ်လွန်သူတို့အား ရည်စူး၍ လှူအပ်သော ဆွမ်းကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ နပုံသကလိင်ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓါ သဒ္ဒဟနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အရှင်ဂေါတမ... အကျွန်ုပ်တို့သည် ယုံကြည်မှုရှိကြကုန်သော ပုဏ္ဏားတို့မည်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အလှူတို့ကို ပေးလှူကြကုန်၏၊ သဒ္ဓံ (ကွယ်လွန်သူတို့အား ရည်စူး၍ လှူအပ်သောဆွမ်း) တို့ကို ပြုကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ 'သဒ္ဓေါ ပုရိသော၊ သဒ္ဓါ ဣတ္ထီ၊ သဒ္ဓံ ကုလံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ဝါစျလိင် (နာမဝိသေသနလိင်) ဖြစ်ကြသောကြောင့် (ဤသီးခြားအနက်ပြ လိင်တို့၌) အကျုံးမဝင်ကုန်ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


Taṭaṃ taṭī taṭotime saddā tīrasaṅkhāte ekasmiṃyevatthe thīpunnapuṃsakaliṅgā.

'Taṭaṃ၊ taṭī၊ taṭo' ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် ကမ်းဟုဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသော အနက်၌သာလျှင် ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် (သုံးလိင်လုံး) ဖြစ်ကြကုန်၏။


Byañjanasaddo upasecanaliṅgavākyāveṇikasarīrāvayavavācako napuṃsakaliṅgo, akkharavācako punnapuṃsakaliṅgo. Tatrupasecane ‘‘sūpaṃ vā byañjanaṃ vā’’ti napuṃsakaniddeso dissati. Tathā liṅge ‘‘itthibyañjanaṃ purisabyañjana’’nti napuṃsakaniddeso. Vākye ‘‘padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā’’ti napuṃsakaliṅganiddeso. Āveṇike ‘‘asīti anubyañjanānī’’ti napuṃsakaniddeso. Sarīrāvayave ‘‘kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjana’’nti evaṃ napuṃsakaniddeso. Ettha hi anubyañjanaṃ nāma hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedo ākāro. So eva ‘‘sarīrāvayavo’’ti vuccatīti. Akkhare ‘‘byañjano. Byañjana’’nti ca punnapuṃsakaniddeso.

'ဗျဉ္ဇန' သဒ္ဒါသည် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်၊ လိင်အင်္ဂါ၊ ဝါကျ၊ ထူးခြားသော အမှတ်အသား (လက္ခဏာတော်ငယ်)၊ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ နပုံသကလိင်ဖြစ်၏။ အက္ခရာကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ ထို (အနက်တို့) တွင် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်၌ 'သူပံ ဝါ ဗျဉ္ဇနံ ဝါ' ဟု နပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။ ထို့အတူ လိင်အင်္ဂါ၌ 'ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနံ ပုရိသဗျဉ္ဇနံ' ဟု နပုံသကလိင် ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။ ဝါကျ၌ 'ပဒဗျဉ္ဇနာနိ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟေတွာ' ဟု နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။ ထူးခြားသော လက္ခဏာတော်ငယ်၌ 'အသီတိ အနုဗျဉ္ဇနာနိ' ဟု နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ 'ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ပါကဋဘာဝကရဏတော အနုဗျဉ္ဇနံ' ဟူ၍ ဤသို့ နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။ ဤ၌ အနုဗျည်း (အနုဗျဉ္ဇန) မည်သည် လက်၊ ခြေ၊ ပြုံးရယ်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း၊ ကြည့်ရှုခြင်း စသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော အမူအရာဖြစ်၏။ ထိုအမူအရာကိုပင် 'ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ အက္ခရာဟောရာ၌မူ 'ဗျဉ္ဇနော၊ ဗျဉ္ဇနံ' ဟူ၍ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ကို တွေ့ရ၏။


Atthasaddo nibbānavacano napuṃsakaliṅgo, abhidheyyadhanakāraṇapayojananivatyābhisandhānādivacano pana pulliṅgo. Tathā hi kathāvatthumhi ‘‘atthatthamhī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘atthaṃ vuccati nibbāna’’nti napuṃsakaliṅganiddesena atthasaddo vutto. Iti atthasaddo dviliṅgo.

'အတ္ထ' သဒ္ဒါသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသောအခါ နပုံသကလိင်ဖြစ်၏။ ဟောအပ်သောအနက်၊ ဥစ္စာ၊ အကြောင်း၊ အကျိုးစီးပွား၊ တားမြစ်ခြင်း၊ ရည်ရွယ်ချက် စသည်တို့ကို ဟောသောအခါ၌မူ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်လာ 'အတ္ထတ္ထမှိ' ဟူသော ဤပါဠိတော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ 'အတ္ထံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ' ဟု နပုံသကလိင်ညွှန်ပြချက်ဖြင့် အတ္ထသဒ္ဒါကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အတ္ထသဒ္ဒါသည် လိင်နှစ်ပါးရှိ၏။


Akkharasaddo ca ‘‘yo pubbo akkharo akkharānī’’ti ca dassanato. Apica akkharasaddo nibbānavacano nāmapaṇṇattivacano ca sabbadānapuṃsakaliṅgo bhavati ‘‘padamaccutamakkharaṃ, mahājanasammatoti [Pg.337] kho vāseṭṭha ‘mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbatta’’nti evamādīsu. ‘‘Akkharāya deseti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti ettha pana pulliṅgotipi napuṃsakaliṅgotipi vattabbo, itthiliṅgoti pana na vattabbo. Ayañhi ‘‘asakkatā casma dhanañcayāya. Viramathāyasmanto mamavacanāyā’’tiādīsu ‘‘dhanañcayāya, vacanāyā’’ti saddā viya vibhattivipallāsena vutto, na liṅgavipallāsavasenāti.

'အက္ခရ' သဒ္ဒါသည်လည်း 'ယော ပုဗ္ဗော အက္ခရော၊ အက္ခရာနိ' ဟူ၍ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် အက္ခရသဒ္ဒါသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောသည်ဖြစ်စေ၊ နာမပညတ်ကို ဟောသည်ဖြစ်စေ 'ပဒမစ္စုတမက္ခရံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝါသေဋ္ဌ... လူအများက သမုတ်အပ်သောကြောင့် 'မဟာသမ္မတ' ဟူသော ရှေးဦးစွာသော အက္ခရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နေရာတို့၌ အမြဲတစေ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ 'အက္ခရာယ ဒေသေတိ၊ အက္ခရက္ခရာယ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿ' ဟူသော ဤနေရာ၌မူ ပုလ္လိင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏၊ ဣတ္ထိလိင်ဟူ၍မူ မဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဤသဒ္ဒါသည် 'အသက္ကတာ စသ္မ ဓနဉ္စယာယ။ ဝိရမထာယသ္မန္တော မမဝစနာယ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ 'ဓနဉ္စယာယ၊ ဝစနာယ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ဝိဘတ်လွဲချော်မှု (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့်ဖြစ်၏၊ လိင်လွဲချော်မှု (လိင်ဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။


Ajjava maddava gāravasaddā pana punnapuṃsakaliṅgā. ‘‘Ajjavo ca maddavo ca. Ajjavamaddavaṃ. Gāravo ca nivāto ca. Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā’’ti ca ādidassanato.

'အဇ္ဇဝ'၊ 'မဒ္ဒဝ'၊ 'ဂါရဝ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည်ကား ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'အဇ္ဇဝေါ စ မဒ္ဒဝေါ စ'၊ 'အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝံ'၊ 'ဂါရဝေါ စ နိဝါတော စ'၊ 'သဟ အာဝဇ္ဇိတေ ထူပေ၊ ဂါရဝံ ဟောတိ မေ တဒါ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော သာဓကတို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။


Vacovacīsaddā pana ghaṭoghaṭīsaddā viya pumitthiliṅgā, tattha vacīsaddassa ‘‘vacī, vacī, vaciyo. Vaciṃ, vacī, vaciyo. Vaciyā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā. Keci ‘‘duccaritapayogaviññattisaddādīsu paresu vacasaddassanto īkāro hoti, tena ‘‘vacīduccarita’’ntiādīni rūpāni dissantī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vacasaddato visuṃ vacīsaddassa dassanato. Atrimāni pāḷito ca aṭṭhakathāto ca nidassanapadāni. ‘‘Vacī vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro vacī, vaciñca vacīsaṅkhāre ca ṭhapetvā avasesā na ceva vacī, na ca vacīsaṅkhāro. Gadito vacībhi satimābhinande’’ti imāni pāḷito nidassanapadāni. ‘‘Copanasaṅkhātā vacī eva viññatti vacīviññatti, vaciyā bhedo vacībhedo’’ti imāni aṭṭhakathāto nidassanapadāni. Iminā nayena aññesampi sarūpāsarūpapadānaṃ [Pg.338] yathārahaṃ dvitiliṅgatā vavatthapetabbā. Evaṃ abhidheyyakaliṅgesu savisesāni abhidheyyaliṅgāni veditabbāni.

ဝစောသဒ္ဒါနှင့် ဝစီသဒ္ဒါတို့သည်ကား ဃဋသဒ္ဒါနှင့် ဃဋီသဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတွင် ဝစီသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်စဉ်ကို 'ဝစီ၊ ဝစီ၊ ဝစိယော။ ဝစိံ၊ ဝစီ၊ ဝစိယော။ ဝစိယာ' ဟူ၍ တွဲစပ်အပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ဒုစ္စရိတ၊ ပယောဂ၊ ဝိညတ္တိ စသော သဒ္ဒါတို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သော် ဝစသဒ္ဒါ၏ အဆုံးသည် ဤကာရ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝစီဒုစ္စရိတ စသော ရူပသိဒ္ဓိပုံစံတို့ကို တွေ့မြင်ရ၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအဆိုကို မယူအပ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝစသဒ္ဒါမှ သီးခြား ဝစီသဒ္ဒါကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့မှ သာဓကပုဒ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ 'ဝစီ ဝစီသင်္ခါရော၊ ဝစီသင်္ခါရော ဝစီ၊ ဝစိဉ္စ ဝစီသင်္ခါရေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာ န စေဝ ဝစီ၊ န စ ဝစီသင်္ခါရော။ ဂဒိတော ဝစီဘိ သတိမာဘိနန္ဒေ' ဟူသော ဤသည်တို့သည် ပါဠိတော်မှ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စောပနသင်္ခါတာ ဝစီ ဧဝ ဝိညတ္တိ ဝစီဝိညတ္တိ၊ ဝစိယာ ဘေဒော ဝစီဘေဒော' ဟူသော ဤသည်တို့သည် အဋ္ဌကထာမှ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် အခြားသော သရုပ်တူ မတူသော ပုဒ်တို့၏လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ လိင်နှစ်ပါး၊ လိင်သုံးပါး ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် အဘိဓေယျကလိင် (အနက်ကို လိုက်၍ဖြစ်သော လိင်) တို့၌ ထူးခြားသော အဘိဓေယျလိင်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။


Idāni katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhibhantaliṅgānañca dhammādivasena nāmikapadamālā vuccate. Tathā hi –

ယခုအခါ အချို့သော နေရာတို့၌ ဝါစျလိင်ဖြစ်ကုန်သော အဘိဓေယျလိင်တို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုအဘိဓေယျလိင်မှ တစ်ပါးသော လိင်ရှိကြကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း ဓမ္မ (တရားကို ဟောသော အနက်) အစရှိသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် နာမ်ပုဒ်စဉ်ကို ဟောကြားပေအံ့။ ထို့ကြောင့်ပင် -


Dhammabho puggalā ceva, dhammapuggalatopi ca;

Ekantadhammato ceva, tathevekantapuggalā.

ဓမ္မသဒ္ဒါသက်သက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂလသဒ္ဒါသက်သက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဧကန္တဓမ္မသဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဧကန္တပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊


Padamālā siyuṃ tāsu, paccattādivasena tu;

Padaṃ samaṃ visamañca, jaññā sabbasamampi ca.

ထိုသဒ္ဒါတို့၌ ပစ္စတ္တဝိဘတ် (ပထမာဝိဘတ်) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နာမ်ပုဒ်စဉ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ထိုပုဒ်စဉ်တို့၏ ပုဒ်သည် (အချို့နေရာ၌) တူညီသည်၊ (အချို့နေရာ၌) မတူညီဘဲ ကွဲပြားသည်၊ (အချို့နေရာ၌) အလုံးစုံ တူညီသည်ဟု သိအပ်၏။


Kathaṃ? ‘‘Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchāvāco, micchādiṭṭhiko, micchāsaṅkappī’’ iccetesaṃ nāmikapadamālā evaṃ veditabbā.

အဘယ်သို့နည်း? 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပေါ၊ မိစ္ဆာဝါစာ၊ မိစ္ဆာဝါစော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌิကော၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပီ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်စဉ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။


‘‘Micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā’’ti evaṃ dhammato, ‘‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhinā’’ti evaṃ puggalato, ‘‘micchāsaṅkappo, micchāsaṅkappā. Micchāsaṅkappa’’nti evaṃ dhammapuggalato, ‘‘micchāvācā, micchāvācā, micchāvācāyo. Micchāvācaṃ, micchāvācā micchāvācāyo. Micchāvācāya’’ evaṃ ekantadhammato, ‘‘micchāvāco, micchāvācā. Micchāvācaṃ, micchāvāce. Micchāvācena’’ evaṃ ekantapuggalato, ‘‘micchādiṭṭhiko. Micchādiṭṭhikā. Micchādiṭṭhika’’nti evampi ekantapuggalato, ‘‘micchāsaṅkappī, micchāsaṅkappino. Micchāsaṅkappi’’nti evampi ekantapuggalato nāmikapadamālā bhavati. Paccattopayogavacanādivasena pana padaṃ sadisaṃ visadisaṃ sabbathā sadisampi ca bhavati. Esa nayo sammādiṭṭhisammāsaṅkappādīsupi.

'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ' ဟူ၍ ဓမ္မသဒ္ဒါအားဖြင့် (တရားကို ဟောသောအားဖြင့်) လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနာ' ဟူ၍ ပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့် (ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောသောအားဖြင့်) လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပေါ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပါ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပံ' ဟူ၍ ဓမ္မပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာဝါစာ၊ မိစ္ဆာဝါစာ၊ မိစ္ဆာဝါစာယော။ မိစ္ဆာဝါစံ၊ မိစ္ဆာဝါစာ၊ မိစ္ဆာဝါစာယော။ မိစ္ဆာဝါစာယ' ဟူ၍ ဧကန္တဓမ္မသဒ္ဒါအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာဝါစော၊ မိစ္ဆာဝါစာ။ မိစ္ဆာဝါစံ၊ မိစ္ဆာဝါစေ။ မိစ္ဆာဝါစေန' ဟူ၍ ဧကန္တပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌิကာ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဧကန္တပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ 'မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပီ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပိနော၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ပင် ဧကန္တပုဂ္ဂလသဒ္ဒါအားဖြင့် နာမ်ပုဒ်စဉ် ဖြစ်၏။ ပစ္စတ္တဝိဘတ် (ပထမာဝိဘတ်)၊ ဥပယောဂဝိဘတ် (ဒုတိယာဝိဘတ်) စသော စကားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်မူ ပုဒ်သည် တူညီသည်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံ တူညီသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ အစရှိသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။


Atrime [Pg.339] āhaccabhāsitā payogā – avijjāgatassa bhikkhave aviddasuno micchādiṭṭhi pahoti. Micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahoti. Micchāsaṅkappassa micchāvācā pahoti. Micchāvācassa micchākammanto pahoti. Micchākammantassa micchāājīvo pahoti. Micchāājīvassa micchāvāyāmo pahoti. Micchāvāyāmassa micchāsati pahoti. Micchāsatissa micchāsamādhi pahotīti. Vijjāgatassa bhikkhave viddasuno sammādiṭṭhi pahoti. Sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotīti vitthāro, evaṃ katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhitantaliṅgānañca nāmikapadamālā sappayogā kathitā.

ဤ၌ ဆောင်ယူ၍ ဟောကြားအပ်သော အသုံးအနှုန်းတို့ကား - ရဟန်းတို့... အဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်သော၊ မသိမမြင်သောသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပရှိသောသူအား မိစ္ဆာဝါစာ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာဝါစာရှိသောသူအား မိစ္ဆာကမ္မန္တ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာကမ္မန္တရှိသောသူအား မိစ္ဆာအာဇီဝ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာအာဇီဝရှိသောသူအား မိစ္ဆာဝါယာမ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာဝါယာမရှိသောသူအား မိစ္ဆာသတိ ဖြစ်ပေါ်၏။ မိစ္ဆာသတိရှိသောသူအား မိစ္ဆာသမာဓိ ဖြစ်ပေါ်၏။ ရဟန်းတို့... ဝိဇ္ဇာသို့ ရောက်သော၊ သိမြင်သောသူအား သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်၏။ သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဖြစ်ပေါ်၏ဟူ၍ အကျယ်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အချို့သောနေရာ၌ ဝါစလိင်ဖြစ်ကုန်သော အဘိဓေယျလိင်တို့၏လည်းကောင်း၊ တဒ္ဓိတ်အဆုံးရှိသော လိင်တို့၏လည်းကောင်း သရုပ်ပြအသုံးအနှုန်းနှင့်တကွ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုအပ်ပြီ။


Idāni nevābhidheyyaliṅgassa bhavitabbasaddassa ca abhidheyyaliṅgānaṃ sotthi suvatthi saddānañca vāccaliṅgābhidheyyaliṅgassa abbhutasaddassa ca vāccaliṅgassa abhūtasaddassacāti imesaṃ kiñci visesaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca yathārahaṃ yojessāma. Etesu hi bhavitabbasaddo ekantabhāvavācako napuṃsakaliṅgo ekavacanantoyeva hoti. Tatiyantapadehi evaṃsadda nasaddādīhi ca yojetabbo ca hoti. Nāssa nāmikapadamālā labbhati, atrime ca payogā ‘‘saddhammagarukena bhavitabbaṃ, no āmisagarukena, iminā corena bhavitabbaṃ, imehi corehi bhavitabbaṃ, imāya coriyā bhavitabbaṃ, imāhi corīhi bhavitabbaṃ, anena cittena bhavitabbaṃ, imehi cittehi bhavitabbaṃ, evaṃ bhavitabbaṃ, aññathā bhavitabba’’nti. Atridaṃ vuccati –

ယခုအခါ အဘိဓေယျလိင်သက်သက်ဖြစ်သော 'ဘဝိတဗ္ဗ' သဒ္ဒါ၊ အဘိဓေယျလိင်ဖြစ်ကုန်သော 'သောတ္ထိ' 'သုဝတ္ထိ' သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း၊ ဝါစလိင်နှင့် အဘိဓေယျလိင်ဖြစ်သော 'အဗ္ဘုတ' သဒ္ဒါ၊ ဝါစလိင်ဖြစ်သော 'အဘူတ' သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း ဤသဒ္ဒါတို့၏ အနည်းငယ် ထူးခြားချက်ကို ပြောဆိုပါအံ့။ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း သင့်တော်သလို ယှဉ်စပ်ပါအံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် 'ဘဝိတဗ္ဗ' သဒ္ဒါသည် စင်စစ် ဘာဝဝါစက (ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟောသည်) ဖြစ်၍ နပုံလိင် ဧကဝုစ်အဆုံးသာ ဖြစ်၏။ တတိယာအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ 'ဧဝံ' သဒ္ဒါ၊ 'န' သဒ္ဒါစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ ၎င်း၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို မရအပ်ပေ။ ဤ၌ သရုပ်ပြအသုံးအနှုန်းတို့ကား - 'သဒ္ဓမ္မဂရုကေန ဘဝိတဗ္ဗံ - သူတော်ကောင်းတရားကို အလေးဂရုပြုအပ်၏၊ နော အာမိသဂရုကေန - အာမိသကို အလေးဂရုမပြုအပ်'၊ 'ဤသူခိုး ဖြစ်အပ်၏၊ ဤသူခိုးတို့ ဖြစ်အပ်ကုန်၏၊ ဤသူခိုးမ ဖြစ်အပ်၏၊ ဤသူခိုးမတို့ ဖြစ်အပ်ကုန်၏၊ ဤစိတ် ဖြစ်အပ်၏၊ ဤစိတ်တို့ ဖြစ်အပ်ကုန်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်အပ်၏၊ တခြားနည်းဖြင့် ဖြစ်အပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏ -


Bhavitabbapadaṃ niccaṃ, sabbaññuvarasāsane;

Paṭhamekavaco bhāva-vācakañca napuṃsakaṃ.

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ 'ဘဝိတဗ္ဗ' ပုဒ်သည် အမြဲတစေ ပထမာဝိဘတ် ဧကဝုစ်၊ ဖြစ်ခြင်း (ဘာဝ) ကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ နပုံလိင် ဖြစ်၏။


Tatiyantapadehevaṃ-saddādīhi [Pg.340] ca dhīmatā;

Yojetabbaṃva sambhoti, iti vidvā vibhāvaye.

ပညာရှိသည် တတိယာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ဧဝံသဒ္ဒါစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း သင့်တော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ပညာရှိသူသည် ခွဲခြားသိမြင်ရာ၏။


Ayaṃ ‘‘bhavitabba’’nti padassa viseso.

ဤကား 'ဘဝိတဗ္ဗ' ဟူသော ပုဒ်၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။


Sotthi bhaddante hotu rañño, sotthiṃ gacchati nhāpito. Sotthināmhi samuṭṭhito. Suvatthi, suvatthiṃ, suvatthinā, ayaṃ dhasātthisaddādīnaṃ viseso.

သောတ္ထိ ဘဒ္ဒန္တေ ဟောတု ရညော (မင်းကြီးအား ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာပါစေ)၊ သောတ္ထိံ ဂစ္ဆတိ နှာပိတော (ဆတ္တာသည်သည် ဘေးကင်းစွာ သွား၏)၊ သောတ္ထိနာမှိ သမုဋ္ဌိတော (ငါသည် ဘေးကင်းစွာ ထမြောက်၏)။ သုဝတ္ထိ၊ သုဝတ္ထိံ၊ သုဝတ္ထိနာ။ ဤသည်ကား သောတ္ထိ သုဝတ္ထိသဒ္ဒါစသည်တို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။


Ayaṃ pana ‘‘abbhutaṃ abhūta’’nti dvinnaṃ viseso. Bhūsaddassa bbhū, saṃyogapare paṭisedhatthavati aitinipāte upapade sati ekantena rassattamupayāti. Kvatthe? ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’ntiādīsvatthesu. Tathāvidhe asaññogapare rassattaṃ na upayāti. Kvatthe? ‘‘Asacca’’ntiādīsvatthesu. Tathā hi ‘‘abbhuta’’nti padassa ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’ntipi attho bhavati, ‘‘abbhutakaraṇa’’ntipi attho bhavati. ‘‘Abhūta’’nti padassa pana ‘‘asacca’’ntipi attho bhavati, ‘‘ajāta’’ntipi attho bhavati. Tatra ‘‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ’’ iccevamādayo ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’nti atthe payogā.

ဤကား 'အဗ္ဘုတ' နှင့် 'အဘူတ' ဟူသော နှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ 'ဘူ' သဒ္ဒါသည် ဗျည်းဆင့်နောက်၌ရှိသော်၊ ငြင်းပယ်ခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ပုဒ် (အတိနိပါတ်) ရှေ့၌ ရှိသော် စင်စစ် ရဿသို့ ရောက်၏။ အဘယ်အနက်၌နည်း? 'အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတံ (ရှေးက မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း)' စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဗျည်းဆင့်နောက်၌ မရှိသော် ရဿသို့ မရောက်ပေ။ အဘယ်အနက်၌နည်း? 'အသစ္စ (မမှန်ကန်ခြင်း)' စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ 'အဗ္ဘုတ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတံ' ဟူသော အနက်လည်း ရ၏၊ 'အဗ္ဘုတကရဏ (အံ့ဖွယ်ကို ပြုခြင်း)' ဟူသော အနက်လည်း ရ၏။ 'အဘူတ' ဟူသော ပုဒ်သည်မူကား 'အသစ္စ (မမှန်ကန်ခြင်း)' ဟူသော အနက်လည်း ရ၏၊ 'အဇာတ (မမွေးဖွားခြင်း/မဖြစ်ပေါ်ခြင်း)' ဟူသော အနက်လည်း ရ၏။ ထိုအရာ၌ 'အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘုတံ ဝတ ဘော။ အစ္ဆေရံ ဝတ လောကသ္မိံ၊ အဗ္ဘုတံ လောမဟံသနံ' စသည်တို့ကား 'ရှေးက မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း' ဟူသော အနက်၌ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကြသည်။


‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa,Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā;

Hotu no abbhutaṃ tattha,Āsahassehi pañcahī’’ti

သင်သည် ငါ့ကို မြွေဖြင့် ဖမ်းလော့၊ ငါသည် ဖားငယ်မဖြင့် ဖမ်းအံ့၊ ထိုအရာ၌ ငါတို့အား ငါးထောင်သော အသပြာတို့ဖြင့် အံ့ဖွယ်ပြုခြင်း ဖြစ်ပါစေ စသည်တို့သည် -


Iccevamādayo abbhutakaraṇatthe payogā. Evaṃ rassavasena, dīghavasena pana nissaṃyoge ‘‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’’iccevamādayo [Pg.341] asaccatthe payogā, ‘‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjāta’’nti iccevamādayo ajātatthe payogā. Bhavanti catra –

စသည်တို့သည် အံ့ဖွယ်ပြုခြင်းအနက်၌ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ ဗျည်းမဆင့်ဘဲ ရဿအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒီဃအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော် 'အဘူတံ အတစ္ဆံ အတထံ' စသည်တို့သည် မမှန်သော (အသစ္စ) အနက်၌ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကြပြီး 'အဘူတံ အဇာတံ အသဉ္ဇာတံ' စသည်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်သေးသော (အဇာတ) အနက်၌ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအရာ၌ ဂါထာများ ရှိကြသည် -


‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’nti, atthasmiṃ abbhutantidaṃ;

Padaṃ viññūhi viññeyyaṃ, rassabhāvena saṇṭhitaṃ.

'ရှေးက မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း' ဟူသော အနက်၌ 'အဗ္ဘုတံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရဿအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကြောင်း ပညာရှိတို့ သိအပ်၏။


Abbhutakaraṇatthepi, abbhutanti padaṃ tathā;

Saṇṭhitaṃ rassabhāvena, iti vidvā vibhāvaye.

အံ့ဖွယ်ပြုခြင်းအနက်၌လည်း 'အဗ္ဘုတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုနည်းတူ ရဿအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိ၏ဟု ပညာရှိသည် ခွဲခြားသိမြင်ရာ၏။


Abhūtamiti dīghatta-vasena kathitaṃ pana;

Padaṃ samadhigantabba-masaccājātavācakaṃ.

ဒီဃအစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော 'အဘူတံ' ဟူသော ပုဒ်သည်မူကား မမှန်ကန်ခြင်းနှင့် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဟောတတ်သော ပုဒ်အဖြစ် သိမှတ်အပ်၏။


Abbhutaṃ, abbhutāni. Cittanayena, abbhuto, abbhutā. Abbhutaṃ, purisanayena, abbhutā, abbhutā, abbhutāyo. Abbhutaṃ. Kaññānayena ñeyyaṃ. Evaṃ bhūtasaddassapi nāmikapadamālā tidhā gahetabbā. Atra ‘‘abbhuta’’miti padaṃ vāccaliṅgampi bhavati abhidheyyaliṅgampi. ‘‘Abhūta’’miti padaṃ pana vāccaliṅgaṃ abhidheyyaliṅgampi vā saccasaddo viya katthaci. Itissa yathārahaṃ ayampi sappayogā nāmikapadamālā kathitā.

'အဗ္ဘုတံ၊ အဗ္ဘုတာနိ' ဟူ၍ စိတ္တသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဗ္ဘုတော၊ အဗ္ဘုတာ'၊ 'အဗ္ဘုတံ' ဟူ၍ ပုရိသသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အဗ္ဘုတာ၊ အဗ္ဘုတာ၊ အဗ္ဘုတာယော'၊ 'အဗ္ဘုတံ' ဟူ၍ ကညာသဒ္ဒါနည်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤနည်းတူ 'ဘူတ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း သုံးမျိုးဖြင့် မှတ်ယူအပ်၏။ ဤ၌ 'အဗ္ဘုတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဝါစလိင်လည်း ဖြစ်၏၊ အဘိဓေယျလိင်လည်း ဖြစ်၏။ 'အဘူတံ' ဟူသော ပုဒ်သည်မူကား အချို့သော နေရာ၌ သစ္စသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဝါစလိင်လည်းကောင်း၊ အဘိဓေယျလိင်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သင့်တော်သလို ဤသရုပ်ပြအသုံးအနှုန်းနှင့်တကွ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဟောကြားအပ်ပြီ။


Idāni āgamikānaṃ kosallajananatthaṃ padasamodhānavasena nāmikapadamālā vuccate – buddho bhagavā, buddhā bhagavanto. Buddhaṃ bhagavantaṃ, buddhe bhagavante. Buddhena bhagavatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ padamālā ekavacanabahuvacanavasena ñeyyā.

ယခုအခါ ပါဠိတော်ကျမ်းဂန်လာ အသုံးအနှုန်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေရန် ပုဒ်တို့ကို ပေါင်းစပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဟောကြားအံ့ - 'ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ၊ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော'၊ 'ဗုဒ္ဓံ ဘဂဝန္တံ၊ ဗုဒ္ဓေ ဘဂဝန္တေ'၊ 'ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ဤပုဒ်မာလာကို ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ် အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။


Devā tāvatiṃsā. Deve tāvatiṃse. Devehi tāvatiṃsehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā padamālā.

'ဒေဝါ တာဝတိံသာ'၊ 'ဒေဝေ တာဝတိံသေ'၊ 'ဒေဝေဟိ တာဝတိံသေဟိ' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ဤပုဒ်မာလာကို ဗဟုဝုစ်သက်သက် အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။


So [Pg.342] bhagavā jānaṃ passaṃ arahaṃ sammāsambuddho, taṃ bhagavantaṃ jānantaṃ passantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena, tassa bhagavato jānato passato arahato sammāsambuddhassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ekavacanavasena ñeyyā padamālā.

'သော ဘဂဝါ ဇာနံ ပဿံ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ'၊ 'တံ ဘဂဝန္တံ ဇာနန္တံ ပဿန္တံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ'၊ 'တေန ဘဂဝတာ ဇာနတာ ပဿတာ အရဟတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန'၊ 'တဿ ဘဂဝတော ဇာနတော ပဿတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ဤပုဒ်မာလာကို ဧကဝုစ်သက်သက် အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။


Rājā suddhodano, rājānaṃ suddhodanaṃ, raññā suddhodanena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'ရာဇာ သုဒ္ဓေါဒနော'၊ 'ရာဇာနံ သုဒ္ဓေါဒနံ'၊ 'ရညှာ သုဒ္ဓေါဒနေန' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။


Rājā passenadī kosalo, rājānaṃ passenadiṃ kosalaṃ, raññā passenadinā kosalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'ရာဇာ ပသေနဒီ ကောသလော'၊ 'ရာဇာနံ ပသေနဒိံ ကောသလံ'၊ 'ရညှာ ပသေနဒိနာ ကောသလေန' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။


Rājā māgadho seniyo bimbisāro, rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'ရာဇာ မာဂဓေါ သေနိယော ဗိမ္ဗိသာရော'၊ 'ရာဇာနံ မာဂဓံ သေနိယံ ဗိမ္ဗိသာရံ'၊ 'ရညှာ မာဂဓေန သေနိယေန ဗိမ္ဗိသာရေန' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။


Rājā māgadho ajātasattu vedehiputto, rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ, raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'ရာဇာ မာဂဓေါ အဇာတသတ္တု ဝေဒေဟိပုတ္တော'၊ 'ရာဇာနံ မာဂဓံ အဇာတသတ္တုံ ဝေဒေဟိပုတ္ံ'၊ 'ရညှာ မာဂဓေန အဇာတသတ္တုနာ ဝေဒေဟိပုတ္တေန' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့အပ်၏။


Mahāpajāpatī gotamī, mahāpajāpatiṃ gotamiṃ, mahāpajāpatiyā gotamiyāti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ. Mahāpajāpatiyaṃ gotamiyaṃ, bhoti mahāpajāpati gotami.

'မဟာပဇာပတိ ဂေါတမီ'၊ 'မဟာပဇာပတိံ ဂေါတမိံ'၊ 'မဟာပဇာပတိယာ ဂေါတမိယာ' ဟု ငါးကြိမ် ပြောဆိုအပ်၏။ 'မဟာပဇာပတိယံ ဂေါတမိယံ'၊ 'ဘောတိ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမိ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Makkhali gosālo. Makkhaliṃ gosālaṃ. Makkhalinā gosālena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

မက္ခလိ ဂေါသာလော၊ မက္ခလိံ ဂေါသာလံ၊ မက္ခလိနာ ဂေါသာလေန။ ကြွင်းသောပုဒ်စဥ်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ, sāriputtamoggallānena sāvakayugena, sāriputtamoggallānassa [Pg.343] sāvakayugassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sabbāpetā padamālā ekavacanavasena ñeyyā. Sāriputtamoggallānā aggasāvakā, sāriputtamoggallāne aggasāvake, sāriputtamoggallānehi aggasāvakehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā. Ito aññesupi eseva nayo.

သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနံ သာဝကယုဂံ။ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနံ သာဝကယုဂံ၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေန သာဝကယုဂေန၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနဿ သာဝကယုဂဿ။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ ဤပုဒ်မာလာအားလုံးတို့ကို ဧကဝုစ်အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ အဂ္ဂသာဝကာ၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ အဂ္ဂသာဝကေ၊ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေဟိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။


So dāro, sā dārā. Saṃ dāraṃ, se dāre. Sena dārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sā nārī, sā nāriyo. Saṃ nāriṃ, sā nāriyo. Sāya nāriyā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Saṃ kammaṃ, sāni kammāni. Sena kammena. Saṃ phalaṃ, sāni phalāni. Sena phalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

သော ဒါရော၊ သာ ဒါရာ။ သံ ဒါရံ၊ သေ ဒါရေ။ သေန ဒါရေန။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ သာ နာရီ၊ သာ နာရိယော။ သံ နာရိံ၊ သာ နာရိယော။ သာယ နာရိယာ။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ သံ ကမ္မံ၊ သာနိ ကမ္မာနိ။ သေန ကမ္မေန။ သံ ဖလံ၊ သာနိ ဖလာနိ။ သေန ဖလေန။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamena jhānena, paṭhamassa jhānassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ပဌမံ ဈာနံ၊ ပဌမံ ဈာနံ၊ ပထမေန ဈာနေန၊ ပထမဿ ဈာနဿ။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Catutthī disā, catutthiṃ disaṃ, catutthiyā disāya.

စတုတ္ထီ ဒိသာ၊ စတုတ္ထိံ ဒိသံ၊ စတုတ္ထိယာ ဒိသာယ။


Dhammī kathā, dhammiṃ kathaṃ, dhammiyā kathāya, dhammiyaṃ kathāyaṃ. Evaṃ anupubbī kathā, evarūpī kathā. Iminā nayena aññesupi ṭhānesu padasamodhānavasena liṅgato ca antato ca vacanato ca apekkhitabbaṃ. Padato ca nānappakārā nāmikapadamālā yojetabbā.

ဓမ္မီ ကထာ၊ ဓမ္မိံ ကထံ၊ ဓမ္မိယာ ကထာယ၊ ဓမ္မိယံ ကထာယံ။ ဤအတူ အနုပုဗ္ဗီ ကထာ၊ ဧဝရူပီ ကထာ။ ဤနည်းဖြင့် အခြားသော ဌာနတို့၌လည်း ပုဒ်တို့ ပေါင်းစပ်မိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လိင်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဆုံး (သရ/ဗျည်း) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝုစ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မျှော်ထောက်အပ်၏။ ပုဒ်အစွမ်းဖြင့်လည်း အထူးထူးအပြားပြားရှိကုန်သော နာမ်ပုဒ်မာလာတို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni ekappakārānaṃ saddānaṃ liṅgaantavasena nānattaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yādiso, yādisī, yādisaṃ. Tādiso, tādisī, tādisaṃ. Etādiso, etādisī, etādisaṃ. Kīdiso, kīdisī, kīdisaṃ. Īdiso, īdisī, īdisaṃ. Ediso[Pg.344], edisī, edisaṃ. Sadiso, sadisī, sadisaṃ. Kadāci pana ‘‘yādisā tādisā’’ti evamādīni itthiliṅgarūpānipi bhavanti. Nāmikapadamālā nesaṃ purisa itthī cittanayena yojetabbā.

ယခုအခါ တစ်ခုတည်းသော အပြားရှိကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏ လိင်နှင့် အဆုံး (သရ) ၏အစွမ်းဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ကွဲပြားခြားနားပုံကို သိအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ယာဒိသော၊ ယာဒိသီ၊ ယာဒိသံ။ တာဒိသော၊ တာဒိသီ၊ တာဒိသံ။ ဧတာဒိသော၊ ဧတာဒိသီ၊ ဧတာဒိသံ။ ကီဒိသော၊ ကီဒိသီ၊ ကီဒိသံ။ ဤဒိသော၊ ဤဒိသီ၊ ဤဒိသံ။ ဧဒိသော၊ ဧဒိသီ၊ ဧဒိသံ။ သဒိသော၊ သဒိသီ၊ သဒိသံ။ အချို့သော အခါ၌မူကား ‘ယာဒိသာ တာဒိသာ’ ဟူ၍ ဤသို့စသော ဣတ္ထိလိင်ရူပတ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပုရိသလိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ စိတ္တ (နပုံသကလိင်) နည်းတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Idāni samāsataddhitapadabhūtānaṃ amamasaddādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate – amamo, amamā, amamaṃ, amame. Amamena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ယခုအခါ သမာသ်ပုဒ်၊ သဒ္ဓိတ်ပုဒ်ဖြစ်ကုန်သော အမမသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဆိုအပ်အံ့ — အမမော၊ အမမာ၊ အမမံ၊ အမမေ။ အမမေန။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Mayhako, mayhakā. Mayhakaṃ, mayhake. Mayhakena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

မယှကော၊ မယှကာ။ မယှကံ၊ မယှကေ။ မယှကေန။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Āmā, āmā, āmāyo. Āmaṃ, āmā, āmāyo. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

အာမာ၊ အာမာ၊ အာမာယော။ အာမံ၊ အာမာ၊ အာမာယော။ ကြွင်းသည်ကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။


Tatra amamoti natthi taṇhāmamattaṃ diṭṭhimamattañca etassāti amamo, ko so, arahāyevāti vattuṃ vaṭṭati. Apica yesataṇhāpi sadiṭṭhīpi ‘‘mama ida’’nti mamattaṃ na karonti, tepi amamāyeva. Ettha ca ‘‘manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā’’ti idaṃ sāsanato nidassanaṃ. ‘‘Amamo nirahaṅkāro’’ti idaṃ pana lokato nidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘amamā, amamā, amamāyo’’ti padamālā. Napuṃsake vattabbe ‘‘amamaṃ, amamānī’’ti padamālā. Tatra mayhakoti ‘‘idampi mayhaṃ idampi mayha’’nti vippalapatīti mayhako, eko pakkhiviseso. Vuttañhetaṃ jātake –

ထိုပုဒ်တို့တွင် အမမ-ဟူသည်မှာ ဤသူအား တဏှာဖြင့် ငါ့ဥစ္စာဟု စွဲလမ်းခြင်း ‘တဏှာမမတ္တ’ လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ငါ့ဥစ္စာဟု စွဲလမ်းခြင်း ‘ဒိဋ္ဌိမမတ္တ’ လည်းကောင်း မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘အမမ’ မည်၏၊ ထိုသူကား အဘယ်သူနည်း၊ ရဟန္တာသည်သာတည်းဟု ဆိုထိုက်၏။ ထို့ပြင် တဏှာရှိသော်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိရှိသော်လည်းကောင်း ‘ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာ’ ဟု ငါ့ဥစ္စာပြုခြင်း (စွဲလမ်းခြင်း) ကို မပြုသောသူတို့သည်လည်း အမမသာတည်း။ ဤ၌လည်း ‘မနုဿာ တတ္ထ ဇာယန္တိ၊ အမမာ အပရိဂ္ဂဟာ’ ဟူသော ဤပါဠိသည် သာသနာတော်မှ ထုတ်ဆောင်အပ်သော သာဓက ဖြစ်၏။ ‘အမမော နိရဟင်္ကာရော’ ဟူသော ဤပါဠိသည်ကား လောကမှ ထုတ်ဆောင်အပ်သော သာဓကဖြစ်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘အမမာ၊ အမမာ၊ အမမာယော’ ဟူ၍ ပုဒ်မာလာတည်း။ နပုံသကလိင်၌ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘အမမံ၊ အမမာနိ’ ဟူ၍ ပုဒ်မာလာတည်း။ ထိုပုဒ်တို့တွင် မယှက-ဟူသည်မှာ ‘ဤအရာသည်လည်း ငါ့ဥစ္စာ၊ ဤအရာသည်လည်း ငါ့ဥစ္စာ’ ဟု မြည်တမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မယှက’ မည်၏၊ (ထိုမယှကကား) ငှက်ထူးတစ်မျိုးတည်း။ ၎င်းကို ဇာတ်တော်၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —


‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro;

Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti.

«မယှကမည်သော ငှက်သည် တောင်စောင်းတောင်ကြား၌ လှည့်လည်ကျက်စားတတ်၏၊ မှည့်သော ညောင်သီးပင်သို့ တက်၍ ‘ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ့ဥစ္စာ’ ဟူ၍ အော်ဟစ်မြည်တမ်းတတ်၏» ဟု (ဆိုအပ်၏)။


Itthiliṅge vattabbe ‘‘mayhakī, mayhakī, mayhakiyo’’ti padamālā. Tatra āmāti ‘‘āma ahaṃ tumhākaṃ dāsī’’ti evaṃ dāsibhāvaṃ paṭijānātīti āmā. Gehadāsī. Vuttañhetaṃ jātakesu [Pg.345] ‘‘yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gacchatī’’ti ca, ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti loke’’ti ca, tasmā imānevettha nidassanapadāni.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ‘မယှကီ၊ မယှကီ၊ မယှကိယော’ ဟူ၍ ပုဒ်မာလာတည်း။ ထိုပုဒ်တို့တွင် အာမာ-ဟူသည်မှာ ‘အရှင်၊ ကျွန်မသည် အရှင်တို့၏ ကျွန်မ ဖြစ်ပါ၏’ ဟု ဤသို့ ကျွန်မအဖြစ်ကို ဝန်ခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာမာ’ မည်၏။ အိမ်တွင်းဖြစ်ကျွန်မတည်း။ ထိုစကားကို ဇာတ်တော်တို့၌ ‘ယတ္ထ ဒါသော အာမဇာတော၊ ဌိတော ထုလ္လာနိ ဂစ္ဆတိ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အာမာယ ဒါသာပိ ဘဝန္တိ လောကေ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤပါဠိတို့သည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ သာဓကပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Idāni kati katipaya katimīsaddānaṃ viseso vuccate yathārahaṃ nāmikapadamālā ca. Tatra katimīsaddassa nāmikapadamālā na labbhati ‘‘ajja bhante katimī’’ti evaṃ pucchāvasena āgatamattato. Kati katipayasaddānaṃ pana labbhateva, sā ca bahuvacanikā. Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana katipayasaddo ekavacaniko vutto. Kati purisā tiṭṭhanti, kati purise passati. Kati itthiyo, kati kulāni. Kati lokasmiṃ chiddāni yattha cittaṃ na tiṭṭhati. Kati kusalā. Kati dhātuyo. Kati āyatanāni. Katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhi saṅgahitaṃ. Katibhi rajamāneti, katibhi parisujjhati. Katipayā purisā, katipayā itthiyo, katipayāni cittāni. Imā pana nāmikapadamālā.

ယခုအခါ ကတိ၊ ကတိပယ၊ ကတိမီ သဒ္ဒါတို့၏ ထူးခြားချက်နှင့် လျော်ညီစွာ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဆိုအပ်အံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ကတိမီသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ‘အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့သည် ဘယ်နှစ်ရက်မြောက် (ဥပုသ်နေ့) နည်း’ ဟူ၍ ဤသို့ မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရောက်လာရုံမျှ ဖြစ်သောကြောင့် မရအပ်။ ကတိသဒ္ဒါ၊ ကတိပယသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုမူကား ရအပ်သည်သာတည်း၊ ထိုပုဒ်မာလာသည်လည်း ဗဟုဝုစ်ရှိ၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ဋီကာ၌မူကား ကတိပယသဒ္ဒါကို ဧကဝုစ်ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ယောက်ျားတို့သည် ဘယ်နှစ်ယောက် ရပ်နေကုန်သနည်း၊ ယောက်ျားတို့ကို ဘယ်နှစ်ယောက် မြင်သနည်း။ မိန်းမတို့သည် ဘယ်နှစ်ယောက်နည်း၊ အမျိုးတို့သည် ဘယ်နှစ်မျိုးနည်း။ လောက၌ စိတ်မတည်မငြိမ်ဖြစ်ရာ အပေါက်တို့သည် ဘယ်နှစ်ခုရှိသနည်း။ ကုသိုလ်တရားတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးနည်း။ ဓာတ်တို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးနည်း။ အာယတနတို့သည် ဘယ်နှစ်ပါးနည်း။ ခန္ဓာ ဘယ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့်၊ အာယတန ဘယ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့်၊ ဓာတ် ဘယ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သနည်း။ ဘယ်နှစ်ပါးသော တရားတို့ဖြင့် တပ်မက်စေတတ်သနည်း၊ ဘယ်နှစ်ပါးသော တရားတို့ဖြင့် စင်ကြယ်စေတတ်သနည်း။ အနည်းငယ်သော ယောက်ျားတို့၊ အနည်းငယ်သော မိန်းမတို့၊ အနည်းငယ်သော စိတ်တို့။ ဤသည်တို့ကား နာမ်ပုဒ်မာလာတို့တည်း။


Kati. Katihi, katibhi. Katinaṃ. Katisu.

ကတိ။ ကတိဟိ၊ ကတိဘိ။ ကတိနံ။ ကတိသု။


Katipayā. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesu. Katipayāyo. Katipayāhi, katipayābhi. Katipayānaṃ. Katipayāsu. Katipayāni. Katipaye. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesūti. Sabbāpetā sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyā, samāsavidhimhipi kati [Pg.346] katipayasaddā bahuvacanavaseneva yojetabbā. ‘‘Katisaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. Katipayajanakata’’ntiādīsu hi ‘‘kati kittakā saṅgā katisaṅgā’’tiādinā sabbadā bahuvacanasamāso daṭṭhabbo.

ကတိပယာ။ ကတိပယေဟိ၊ ကတိပယေဘိ။ ကတိပယာနံ။ ကတိပယေသု။ ကတိပယာယော။ ကတိပယာဟိ၊ ကတိပယာဘိ။ ကတိပယာနံ။ ကတိပယာသု။ ကတိပယာနိ။ ကတိပယေ။ ကတိပယေဟိ၊ ကတိပယေဘိ။ ကတိပယာနံ။ ကတိပယေသု ဟူ၍တည်း။ ဤပုဒ်မာလာအားလုံးတို့ကို ဝိဘတ်ခုနစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏၊ သမာသ်နည်း၌လည်း ကတိ၊ ကတိပယသဒ္ဒါတို့ကို ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ‘ကတိသင်္ဂါတိဂေါ ဘိက္ခု၊ သြဃတိဏ္ဏောတိ ဝုစ္စတိ။ ကတိပယဇနကတံ’ စသည်တို့၌ ‘ကတိ ကိတ္တကာ သင်္ဂါ ကတိသင်္ဂါ’ စသည်ဖြင့် အစဉ်သဖြင့် ဗဟုဝုစ်သမာသ်ဟု ရှုအပ်၏။


Idāni rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate – idha rūḷhīsaddā nāma yevāpanakasaddādayo. Yevāpanako, yevāpanakā. Yevāpanakaṃ. Yevāpano, yevāpanā. Yevāpanaṃ. Yaṃvāpanakaṃ, yaṃvāpanakāni. Sesaṃ sabbattha vitthāretabbaṃ. Tatra yevāpanakoti ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā vuttā phassādayo viya sarūpato avatvā ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā’’ti evaṃ ‘‘yevāpanā’’ti padena vutto yevāpanako, evaṃ ‘‘yevāpano’’ti etthāpi. Tathā ‘‘yaṃ vā panaññampi atthi rūpa’’nti evaṃ ‘‘yaṃvāpanā’’ti padena vuttaṃ yaṃvāpanakaṃ. Esa nayo yathārahaṃ yassakaṃ yatthakantiādīsupi netabbo.

ယခုအခါ ရူဠှီသဒ္ဒါ (အစဉ်အလာသုံးသဒ္ဒါ) တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဆိုအပ်အံ့ — ဤကျမ်း၌ ရူဠှီသဒ္ဒါတို့မည်သည် ယေဝါပနကသဒ္ဒါ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ယေဝါပနကော၊ ယေဝါပနကာ။ ယေဝါပနကံ။ ယေဝါပနော၊ ယေဝါပနာ။ ယေဝါပနံ။ ယံဝါပနကံ၊ ယံဝါပနကာနိ။ ကြွင်းသည်ကို ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ချဲ့ထွင်အပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ယေဝါပနက-ဟူသည်မှာ ‘ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတိ’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော ဖဿစသည်တို့ကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် မဆိုဘဲ ‘ထိုအခါ၌ တစ်ပါးကုန်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န နာမ်တရားတို့သည်လည်း ရှိကြသေး၏’ ဟူ၍ ‘ယေဝါပနာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ယေဝါပနက’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအတူ ‘ယေဝါပနော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်းတည်း။ ထို့အတူ ‘တစ်ပါးသော ရုပ်သည်လည်း ရှိသေး၏’ ဟူ၍ ‘ယံဝါပနာ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ယံဝါပနက’ မည်၏။ ဤနည်းကို လျော်ညီစွာ ယဿက၊ ယတ္ထက စသည်တို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။


Ettha siyā – nanu ca bho panasaddo nipāto, nipātānañca abyayabhāvo siddho tīsu liṅgesu sabbavibhattivacanesu ca vayābhāvato, so kasmā ‘‘yevāpano’’ti okāranto jātoti? Saccaṃ panasaddo nipāto, so ca kho ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti vā, ‘‘brāhmaṇā panā’’ti vā evamādīsu nipāto, ‘‘yevāpanako’’ti vā, ‘‘yevāpano’’ti vā evamādīsu nipāto nāma na hoti. Anukaraṇamattañhetaṃ, tasmā īdisesu panasaddasahitā payogā rūḷhīsaddāti gahetabbā. Yajjevaṃ kasmā nibbacanamudāhaṭanti? Atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ.

ဤ၌ (စောဒနာ) ရှိအံ့ - အချင်းတို့၊ 'ပန'သဒ္ဒါသည် နိပါတ်ဖြစ်သည် မဟုတ်လော၊ လိင်သုံးပါး၊ ဝိဘတ်အားလုံး၊ ဝစနအားလုံးတို့၌ ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့် နိပါတ်တို့၏ အဗျယအဖြစ်သည် ပြီးစီးအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျက် ထို 'ပန'သဒ္ဒါသည် အဘယ်ကြောင့် 'ယေဝါပနော' ဟု ဩကာရအဆုံးရှိသော ပုဒ် ဖြစ်လာသနည်း။ မှန်ပေ၏၊ 'ပန'သဒ္ဒါသည် နိပါတ်ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ထို 'ပန'သဒ္ဒါသည် 'ယေ ဝါ ပန တသ္မိံ သမယေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဗြာဟ္မဏာ ပန' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နေရာတို့၌သာ နိပါတ်ဖြစ်၏။ 'ယေဝါပနကော' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယေဝါပနော' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နေရာတို့၌ကား နိပါတ်မည်သည်မဟုတ်ပေ။ ဤသည်ကား အတုပြုလုပ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော နေရာမျိုးတို့၌ 'ပန'သဒ္ဒါနှင့်တကွသော ပယောဂတို့ကို ရူဠှီသဒ္ဒါတို့ဟူ၍ မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် အချို့သောနေရာ၌ (ဤဥဒါဟရုဏ်ကို) ထုတ်ပြသနည်း။ အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။


Tayodhammajātakaṃ[Pg.347]. Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakena. Tayodhammajātakassa. Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

တယောဓမ္မဇာတကံ၊ တယောဓမ္မဇာတကံ၊ တယောဓမ္မဇာတကေန၊ တယောဓမ္မဇာတကဿ၊ တယောဓမ္မဇာတကာ၊ တယောဓမ္မဇာတကသ္မာ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ချဲ့အပ်၏။


Tayosaṅkhārā. Tayosaṅkhāre. Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi. Tayosaṅkhārānaṃ. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

တယောသင်္ခါရာ၊ တယောသင်္ခါရေ၊ တယောသင်္ခါရေဟိ၊ တယောသင်္ခါရေဘိ၊ တယောသင်္ခါရာနံ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ချဲ့အပ်၏။


Cattāripurisayugo saṅgho. Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ. Cattāripurisayugena saṅghena. Cattāripurisayugassa saṅghassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

စတ္တာရိပုရိသယုဂေါ သံဃော၊ စတ္တာရိပုရိသယုဂံ သံဃံ၊ စတ္တာရိပုရိသယုဂေန သံဃေန၊ စတ္တာရိပုရိသယုဂဿ သံဃဿ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ချဲ့အပ်၏။


Satokārī, satokārī, satokārino. Satokāriṃ, satokārī, satokārino. Satokārinā, satokārīhi, satokārībhi. Satokārissa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha satokārīti saratīti sato, sato eva hutvā karaṇasīloti satokārī.

သတောကာရီ၊ သတောကာရီ၊ သတောကာရိနော။ သတောကာရိံ၊ သတောကာရီ၊ သတောကာရိနော။ သတောကာရိနာ၊ သတောကာရီဟိ၊ သတောကာရီဘိ။ သတောကာရိဿ။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ချဲ့အပ်၏။ ဤ၌ 'သတောကာရီ' ဟူသည်ကား - အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် 'သတော' မည်၏၊ သတိရှိသူသာလျှင်ဖြစ်၍ ပြုလုပ်လေ့ရှိသောကြောင့် 'သတောကာရီ' မည်၏။


Aparesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate saddhimatthavibhāvanāya. Aṅgā. Aṅge. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgesu. Bhonto aṅgā.

အခြားသော ရူဠှီသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (နာမ်ပုဒ်အစဉ်) ကိုလည်း အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းနှင့်တကွ ပြဆိုအပ်အံ့။ အင်္ဂါ။ အင်္ဂေ။ အင်္ဂေဟိ၊ အင်္ဂေဘိ။ အင်္ဂါနံ။ အင်္ဂေဟိ၊ အင်္ဂေဘိ။ အင်္ဂါနံ။ အင်္ဂေသု။ ဘောန္တော အင်္ဂါ။


Aṅgā janapado. Aṅge janapadaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi janapadena. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgesu janapade. Bhonto aṅgā janapada. Evaṃ magadhakosalādīnampi yojetabbā.

အင်္ဂါ ဇနပဒေါ။ အင်္ဂေ ဇနပဒံ။ အင်္ဂေဟိ၊ အင်္ဂေဘိ ဇနပဒေန။ အင်္ဂါနံ ဇနပဒဿ။ အင်္ဂေဟိ၊ အင်္ဂေဘိ ဇနပဒသ္မာ။ အင်္ဂါနံ ဇနပဒဿ။ အင်္ဂေသု ဇနပဒေ။ ဘောန္တော အင်္ဂါ ဇနပဒ။ ဤနည်းတူစွာ မဂဓ၊ ကောသလ စသည်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Itthiliṅge kāsī, kāsiyo, kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Atrāyamatthavibhāvanā – kāsī, kāsiyo janapado. Kāsī, kāsiyo janapadaṃ[Pg.348]. Kāsīhi, kāsībhi janapadena. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīhi, kāsībhi janapadasmā. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīsu janapade. Bhotiyo kāsiyo janapada. Evaṃ avantīcetī vajjī iccetesampi padānaṃ yojetabbā. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kurūsu janapade’’ti. Evaṃ aṅgādīni atthassa ekattepi janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti. Tathā hi tattha tattha ‘‘aṅgesu viharati. Magadhesu cārikaṃ caramāno’’tiādinā, ‘‘aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalāna’’ntiādinā ca bahuvacanapāḷiyo dissanti. Evaṃ rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā bhavanti.

ဣတ္ထိလိင်၌ ကာသီ၊ ကာသိယော၊ ကာသီ၊ ကာသိယော။ ကာသီဟိ၊ ကာသီဘိ။ ကာသီနံ။ ကာသီဟိ၊ ကာသီဘိ။ ကာသီနံ။ ကာသီသု။ ဘောတိယော ကာသိယော။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းကား - ကာသီ၊ ကာသိယော ဇနပဒေါ။ ကာသီ၊ ကာသိယော ဇနပဒံ။ ကာသီဟိ၊ ကာသီဘိ ဇနပဒေန။ ကာသီနံ ဇနပဒဿ။ ကာသီဟိ၊ ကာသီဘိ ဇနပဒသ္မာ။ ကာသီနံ ဇနပဒဿ။ ကာသီသု ဇနပဒေ။ ဘောတိယော ကာသိယော ဇနပဒ။ ဤနည်းတူစွာ အဝန္တီ၊ စေတီ၊ ဝဇ္ဇီ ဤပုဒ်တို့အားလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် 'ကုရူသု ဇနပဒေ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အင်္ဂတိုင်း စသည်တို့သည် အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သော်လည်း ဇနပုဒ်၏ အမည်ဖြစ်သောကြောင့် ရူဠှီအစွမ်းဖြင့် ဗဟုဝုစ် (ဗဟုဝစန) တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုထိုပါဠိတော်တို့၌ 'အင်္ဂေသု ဝိဟရတိ'၊ 'မဂဓေသု စာရိကံ စရမာနော' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အင်္ဂါနံ မဂဓာနံ ကာသီနံ ကောသလာနံ' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်ပါဠိတော်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏။ ဤသို့ ရူဠှီသဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်အစဉ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Idāni aparāpi ito savisesatarā saddabhede sammohaviddhaṃsanakārikā paramasukhumañāṇāvahā nāmikapadamālāyo kathayāma sotūnaṃ atthabyañjanaggahaṇe paramakosallasampādanatthaṃ. Tā ca kho ‘‘sambuddho paṭijānāsi. Kassako paṭijānāsi. Upāsako paṭijānāsi. Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādayo pāḷinaye nissāyeva. Tattha sambuddhopaṭijānāsīti ‘‘tvaṃ ‘ahaṃ sammāsambuddho’ti paṭijānāsī’’ti itisaddalopavasena attho gahetabbo. Esa nayo ‘‘kassako paṭijānāsī’’tiādīsupi. ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato’’ti ettha pana ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti paṭijānantassa tavāti evaṃ itisaddalopayojanāvasena añño saddasanniveso teneva añño atthapaṭivedho ca bhavati. ‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānatoti’’ādīsupi eseva nayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti [Pg.349] evaṃ paṭijānato tavāti yo attho vutto, sopi yathādassito atthoyeva. Evaṃpakāraṃ ñatvā paṇḍitajātiyena kulaputtena amhehi vuccamānā ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’ti tvaṃ paṭijānāsī’’ti etasmiṃ atthe sakriyāpadā ayaṃ padamālā vavatthapetabbā –

ယခုအခါ နာယူသူတို့အား အနက်နှင့် ဗျည်းကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်း၌ လွန်ကဲသော ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကို ပြီးစီးစေခြင်းငှာ ထိုပြဆိုခဲ့ပြီးသည်ထက် ပိုမိုထူးခြားပြီး သဒ္ဒါအပြား၌ တွေဝေမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ကို ဆောင်တတ်သော အခြားသော နာမ်ပုဒ်အစဉ်တို့ကို ဟောကြားပါအံ့။ ထိုပုဒ်အစဉ်တို့သည်လည်း 'သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပဋိဇာနာသိ၊ ကဿကော ပဋိဇာနာသိ၊ ဥပါသကော ပဋိဇာနာသိ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ' စသော ပါဠိနည်းကို အမှီပြု၍သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပဋိဇာနာသိ' ဟူသည်၌ 'သင်သည် 'ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏' ဟု ဝန်ခံ၏' ဟု ဣတိသဒ္ဒါ ကျေပျက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် 'ကဿကော ပဋိဇာနာသိ' စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော' ဟူသော ဤနေရာ၌မူကား 'ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏ ဟု ဝန်ခံနေသော သင့်အား' ဟု ဤသို့ ဣတိသဒ္ဒါကျေသော ယှဉ်စပ်ပုံအစွမ်းဖြင့် အခြားသော သဒ္ဒါအထားအသို ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း အခြားသော အနက်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော' ဟူသည်ကို 'ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏၊ တရားအားလုံးကို ငါသည် ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိအပ်ပြီ ဟု ဤသို့ ဝန်ခံနေသော သင့်အား' ဟု အကြင်အနက်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအနက်သည်လည်း ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော အခြင်းအရာကို သိ၍ ပညာရှိသော အမျိုးကောင်းသားသည် ငါတို့ ဟောကြားအပ်သော 'ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏ ဟု သင်သည် ဝန်ခံ၏' ဟူသော ဤအနက်၌ ကိရိယာပုဒ်နှင့်တကွသော ဤနာမ်ပုဒ်အစဉ်ကို သတ်မှတ်အပ်၏ -


Sammāsambuddho tvaṃ paṭijānaṃ tiṭṭhasi. Sammāsambuddhaṃ taṃ paṭijānantaṃ passati. Sammāsambuddhena te paṭijānatā dhammo desito. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dīyate. Sammāsambuddhasmā tayā paṭijānatā apeti. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dhammo. Sammāsambuddhasmiṃ tayi paṭijānante patiṭṭhitanti. Tathā ‘‘khīṇāsavo tvaṃ paṭijānāsī’’tiādināpi vitthāretabbaṃ.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တွံ ပဋိဇာနံ တိဋ္ဌသိ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ တံ ပဋိဇာနန္တံ ပဿတိ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန တေ ပဋိဇာနတာ ဓမ္မော ဒေသိတော။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဒီယတေ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္မာ တယာ ပဋိဇာနတာ အပေတိ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဓမ္မော။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသ္မိံ တယိ ပဋိဇာနန္တေ ပတိဋ္ဌိတံ။ ဤနည်းတူစွာ 'ခီဏာသဝေါ တွံ ပဋိဇာနာသိ' စသည်ဖြင့်လည်း ချဲ့အပ်၏။


Iddhimā bhikkhu ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Iddhimanto bhikkhū ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hontīti imasmiṃ panatthe ayampi sakriyāpadā padamālā vavatthapetabbā –

တန်ခိုးကြီးသော ရဟန်းသည် တစ်ပါးတည်းလည်းဖြစ်၍ အများအပြား ဖြစ်၏၊ အများအပြားလည်း ဖြစ်ပြီး၍ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏။ တန်ခိုးကြီးသော ရဟန်းတို့သည် တစ်ပါးတည်းလည်းဖြစ်၍ အများအပြား ဖြစ်ကုန်၏၊ အများအပြားလည်း ဖြစ်ပြီး၍ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော ဤအနက်၌မူကား ကိရိယာပုဒ်နှင့်တကွသော ဤနာမ်ပုဒ်အစဉ်ကိုလည်း သတ်မှတ်အပ်၏ -


Ekopi hutvā bahudhā honto bahudhāpi hutvā eko honto bhikkhu tiṭṭhati, ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā bhikkhū tiṭṭhanti. Ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko hontaṃ bhikkhuṃ passati, ekopi hutvā bahudhā honte bahudhāpi hutvā eko honte bhikkhū passati. Ekopi hutvā bahudhā hontena bahudhāpi hutvā eko hontena bhikkhunā dhammo desito, ekopi hutvā bahudhā hontehi bahudhāpi hutvā eko hontehi bhikkhūhi dhammo desito. Ekopi hutvā bahudhā hontassa bahudhāpi hutvā eko hontassa bhikkhuno dīyate. Sesaṃ [Pg.350] vitthāretabbaṃ. Bho ekopi hutvā bahudhā honta bahudhāpi hutvā eko honta bhikkhu tvaṃ dhammaṃ desehi, bhonto ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā tumhe dhammaṃ desethāti. Imasmiṃ ṭhāne kevaṭṭasuttaṃ sādhakaṃ. ‘‘Idha kevaṭṭa bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti, āvibhāvaṃ…pe… tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko honta’’nti idaṃ kevaṭṭasuttaṃ.

တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၍ နေသော ရဟန်းသည် တည်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ကုန်လျက် နေသော ရဟန်းတို့သည် တည်ကုန်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၍ နေသော ရဟန်းကို မြင်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ကုန်လျက် နေသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၍ နေသော ရဟန်းသည် တရားဟောအပ်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ကုန်လျက် နေသော ရဟန်းတို့သည် တရားဟောအပ်ကုန်၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၍ နေသော ရဟန်းအား ပေး၏။ ကြွင်းသောအရာကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ အို တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၍ နေသော ရဟန်း၊ သင်သည် တရားကို ဟောလော့။ အို တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားရှိသည်ဖြစ်၍၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်ကုန်လျက် နေသော ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် တရားကို ဟောကြလော့။ ဤနေရာ၌ ကေဝဋ္ဋသုတ်သည် သက်သေသာဓကတည်း။ ‘ကေဝဋ္ဋ၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းအမျိုးမျိုးကို ခံစား၏။ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြား ဖြစ်၏၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကို ...ပ... ထိုရဟန်းကို တစ်ပါးသော ယုံကြည်ကြည်ညိုသောသူသည် ထူးထူးအပြားပြားရှိသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းအမျိုးမျိုးကို ခံစားလျက်၊ တစ်ပါးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသောအပြား ဖြစ်သော၊ များစွာသောအပြား ဖြစ်လျက်လည်း တစ်ပါးတည်း ဖြစ်သော ထိုရဟန်းကို မြင်၏’ ဟူသော ဤကား ကေဝဋ္ဋသုတ်တည်း။


Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappento bhikkhu evaṃ vadati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentā bhikkhū evaṃ vadanti. Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentaṃ bhikkhuṃ passati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappente bhikkhū passati. Sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha pana ‘‘na tveva ekoekāya, mātugāmena sallape’’tiādikaṃ pāḷipadaṃ sādhakaṃ. Ettha hi ekoekāyāti idaṃ abyayapadasadisaṃ rūḷhīpadanti gahetabbaṃ, aññamaññanti saddassa viya ca ekapadattūpagamanañcassa veditabbaṃ. Bhikkhu vinā dutiyena sayaṃ eko hutvā ekāya itthiyā saddhinti imasmiṃ atthe ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ na rūḷhīpadanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ santepi na ‘‘eko’’ti saddo ‘‘bhikkhū’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘nisajjaṃ kappenta’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. ‘‘Ekāyā’’ti saddopi na ajjhāharitabbena ‘‘itthiyā’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘mātugāmenā’’ti [Pg.351] na vattabbaṃ siyā visesābhāvato dviruttabhāvāpajjanato ca. Kiñca bhiyyo ‘‘mātugāmenā’’ti vuttattā ‘‘ekenā’’ti vattabbaṃ siyā, ekantato pana ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ pumitthisaṅkhātaṃ atthaṃ apekkhati, na samānādhikaraṇapadaṃ, tasmā ‘‘dve jānipatayo aññamaññaṃ sallapentī’’tiādīsu ‘‘aññamañña’’nti padassa viya ca ‘‘ekoekāyā’’ti imassa ekapadattañca nisajjaṃ kappentassa bhikkhuno visesanattañca veditabbaṃ. Atha vā yassaṃ nisajjakriyāyaṃ bhikkhupi ekova hoti, itthīpi ekāva. Sā kriyā rūḷhīvasena ‘‘ekoekāyā’’ti vuccati, tādisāya ekoekāya nisajjakriyāya bhikkhu mātugāmena saddhintipi attho gahetabbo. Iminā nayena aññesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanavasena yojetabbā. Iccevaṃ vāccābhidheyyaliṅgādīnaṃ nāmikapadamālā nānappakārato pakāsitā.

တစ်ယောက်ချင်းဖြစ်သော မာတုဂါမနှင့်အတူ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ အတူတကွထိုင်ခြင်းကို ပြုသော ရဟန်းသည် ဤသို့ပြောဆို၏။ တစ်ယောက်ချင်းဖြစ်သော မာတုဂါမနှင့်အတူ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ အတူတကွထိုင်ခြင်းကို ပြုကုန်သော ရဟန်းတို့သည် ဤသို့ပြောဆိုကုန်၏။ တစ်ယောက်ချင်းဖြစ်သော မာတုဂါမနှင့်အတူ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ အတူတကွထိုင်ခြင်းကို ပြုသော ရဟန်းကို မြင်၏။ တစ်ယောက်ချင်းဖြစ်သော မာတုဂါမနှင့်အတူ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ အတူတကွထိုင်ခြင်းကို ပြုကုန်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်၏။ အလုံးစုံကို ချဲ့ထွင်အပ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ‘na tveva ekoekāya, mātugāmena sallape’ (တစ်ယောက်ချင်းဖြစ်သော မာတုဂါမနှင့် အတူတကွ စကားမပြောရာ) စသည်ဖြင့် လာသော ပါဠိပုဒ်သည် သက်သေသာဓကဖြစ်၏။ ဤပါဠိ၌ ‘ekoekāya’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် အဗျယပုဒ်နှင့်တူသော ရူဠှီပုဒ် (အစဉ်အဆက် သုံးစွဲအပ်သောပုဒ်) ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘aññamañña’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ပင် တစ်ပုဒ်တည်းဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ရဟန်းသည် ဒုတိယမြောက်လူမရှိဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် တစ်ဦးတည်းဖြစ်၍ တစ်ဦးတည်းသော မိန်းမနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဤအနက်၌ ‘ekoekāya’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရူဠှီပုဒ်မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ‘eko’ ဟူသော ပုဒ်သည် ‘bhikkhu’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ သမာနာဓိကရုဏ်း ဖြစ်အံ့၊ ‘nisajjaṃ kappentaṃ’ စသည်ကို မဆိုအပ်ရာ။ ‘ekāya’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ထည့်သွင်းအပ်သော ‘itthiyā’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ သမာနာဓိကရုဏ်း ဖြစ်အံ့၊ ထူးခြားမှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်ထပ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘mātugāmena’ ဟု မဆိုအပ်ရာ။ ထို့ပြင် ‘mātugāmena’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ekena’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ အမှန်တကယ်မူ ‘ekoekāya’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ယောကျ်ားနှင့် မိန်းမဟူသော အနက်ကို ငဲ့၏၊ သမာနာဓိကရုဏ်းပုဒ် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘လင်မယားနှစ်ဦးတို့သည် အချင်းချင်း စကားပြောဆိုကုန်၏’ စသည်တို့၌ ‘aññamañña’ ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ‘ekoekāya’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ တစ်ပုဒ်တည်းဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်းကို ပြုသော ရဟန်း၏ ဝိသေသနဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အကြင်ထိုင်ခြင်းဟူသော ကိရိယာ၌ ရဟန်းသည်လည်း တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏၊ မိန်းမသည်လည်း တစ်ယောက်တည်းသာ ဖြစ်၏၊ ထိုကိရိယာကို ရူဠှီအားဖြင့် ‘ekoekāya’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့သော တစ်ဦးတည်းချင်း ထိုင်ခြင်းကိရိယာဖြင့် ရဟန်းသည် မာတုဂါမနှင့်အတူတကွ ဖြစ်သည်ဟူ၍လည်း အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် အခြားသော ရူဠှီပုဒ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကိုလည်း အသုံးချသည်နှင့်အညီ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝါစျ၊ အဘိဓေယျ၊ လိင် စသည်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို အထူးထူးအပြားပြား ပြသအပ်ပြီ။


Sumadhuratarasaddanitiṃ imaṃ,Paṭutaramatitaṃ susikhe varaṃ;

Viduvimatitamopahariṃ raviṃ,Matikumudapabodhinisāpatiṃ.

အလွန် သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော အသံရှိသည့်၊ အလွန် ထက်မြက်သော ပညာရှိတို့ ကောင်းစွာ လေ့လာအပ်သော၊ ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေတတ်သော၊ ပညာတည်းဟူသော ကြာဖြူကို ပွင့်စေတတ်သော လမင်းနှင့်တူသော၊ (အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော) အမှောင်ထုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော နေမင်းနှင့်တူသော ဤမြတ်လှစွာသော သဒ္ဒါနီတိကျမ်းကို (စီရင်အပ်ပြီ)။


Kataviññūjanassāsa-sāsanassābhivuddhiyā;

Dhiyā nītimimaṃ sādhu, sādhukaññeva lakkhaye.

ပညာရှိ လူတို့၏ သက်သာရာကို ပြုတတ်သော၊ သာသနာတော် တိုးတက်စည်ပင်ခြင်းအလို့ငှာ၊ ပညာရှိတို့သည် ဤသဒ္ဒါနီတိကျမ်းကို ပညာဖြင့် ကောင်းမွန်စွာ၊ ကောင်းမွန်စွာသာလျှင် မှတ်သားစောင့်ရှောက်အပ်၏။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အင်္ဂါကိုးပါး ရှိသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအသွားအလာတို့၌ ပညာရှိတို့၏...


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒါနီတိကျမ်း၌...


Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpano nāmikapadamālāvibhāgo

ဝါစျ၊ အဘိဓေယျ၊ လိင် စသည်တို့ကို ပြသတတ်သော နာမ်ပုဒ်မာလာဝိဘတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။


Ekādasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်တစ်ခန်းမြောက် အပိုင်း။


Ettāvatā [Pg.352] bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ itthiliṅgānaṃ napuṃsakaliṅgānañca nāmikapadamālā yathārahaṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca saddhiṃ nānappakārato dassitā. Sabbanāmāni hi ṭhapetvā nayato aññāni kānici nāmāni aggahitāni nāma natthi.

ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့် ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော ပုလ္လိင်၊ ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အခြားသော လိင်၊ အခြားသော သဒ္ဒါ၊ အခြားသော အနက်တို့နှင့်တကွ အထူးထူးအပြားပြား ပြသအပ်ပြီ။ သဗ္ဗနာမ်တို့ကို ကြဉ်ဖယ်၍ နည်းစနစ်အားဖြင့် မယူအပ်ကုန်သော အခြားအချို့သော နာမ်တို့သည် မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်၏။


12. Sabbanāmataṃsadisanāmanāmikapadamālā

၁၂. သဗ္ဗနာမ်နှင့် ထိုသဗ္ဗနာမ်နှင့်တူသော နာမ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာ။


Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbanāmañca tassamaṃ;

Nāmañca yojitaṃ nānā-nāmeheva visesato.

ဤမှတစ်ပါး နောင်၌ သဗ္ဗနာမ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသဗ္ဗနာမ်နှင့်တူသော နာမ်ကိုလည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် အထူးထူးသော နာမ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်သော နာမ်ကိုလည်းကောင်း ငါသည် ကောင်းစွာ ဆိုအံ့။


Yāni honti tiliṅgāni, anukūlāni yāni ca;

Tiliṅgānaṃ visesena, padānetāni nāmato.

အကြင်နာမ်ပုဒ်တို့သည် လိင်သုံးပါးရှိကုန်၏၊ လိင်သုံးပါးတို့အား အထူးသဖြင့် လျောက်ပတ်ကုန်၏၊ ဤပုဒ်တို့ကို နာမ်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။


‘‘Sabbasādhāraṇakāni, nāmāni’’cceva atthato;

Sabbanāmāni vuccanti, sattavīsati saṅkhato.

အနက်အားဖြင့် ‘အလုံးစုံသော နာမ်တို့နှင့် ဆက်ဆံကုန်သော နာမ်တို့’ ဟူ၍သာလျှင် သဗ္ဗနာမ်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏၊ အရေအတွက်အားဖြင့် နှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး ရှိကုန်၏။


Tesu kānici rūpehi, sesāññehi ca yujjare;

Kānici pana saheva, etesaṃ lakkhaṇaṃ idaṃ.

ထိုသဗ္ဗနာမ်တို့တွင် အချို့တို့ကို အခြားကြွင်းသော သဒ္ဒါရုပ်တို့နှင့် ယှဉ်အပ်ကုန်၏၊ အချို့တို့ကိုမူ အတူတကွသာလျှင် ယှဉ်အပ်ကုန်၏၊ ဤသည်ကား ထိုသဗ္ဗနာမ်တို့၏ လက္ခဏာတည်း။


Etasmā lakkhaṇā muttaṃ, na padaṃ sabbanāmikaṃ;

Tasmātītādayo saddā, guṇanāmāni vuccare.

ဤလက္ခဏာမှ လွတ်သော ပုဒ်သည် သဗ္ဗနာမ်ပုဒ် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘အတီတ’ စသော သဒ္ဒါတို့ကို ဂုဏ်နာမ်တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Sabbanāmāni nāma – sabba katara katama ubhaya itaraañña aññatara aññatama pubba para apara dakkhiṇa uttara adharayata eta ima amukiṃ eka ubha dviti catu tumha amha iccetāni sattavīsa.

သဗ္ဗနာမ်တို့မည်သည်ကား – သဗ္ဗ၊ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယ၊ ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ၊ ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အပရ၊ ဒက္ခิဏ၊ ဥတ္တရ၊ အဓရ၊ ယ၊ တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ၊ ဧက၊ ဥဘ၊ ဒွိ၊ တိ၊ စတု၊ တုမှ၊ အမှ ဤနှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Etesu sabbasaddo sakalattho, so ca sabbasabbādivasena ñeyyo. Katara katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhigatāparavacano. Aññatara aññatamasaddā aniyamatthā. Pubbādayo uttarapariyantā disākālādivavatthāvacanā. Tathā hi pubba [Pg.353] parā para dakkhiṇuttarasaddā pulliṅgatte yathārahaṃ kāladesādivacanā, itthiliṅgatte disādivacanā, napuṃsakaliṅgatte ṭhānādivacanā. Adharasaddopi heṭṭhimatthavācako vavatthāvacanoyeva, so ca tiliṅgo ‘‘adharo patto. Adharā araṇī, adharaṃ bhājana’’miti, yaṃsaddo aniyamattho. Taṃsaddo parammukhāvacano. Etasaddo samīpavacano. Imasaddo accantasamīpavacano. Amusaddo dūravacano. Kiṃsaddo pucchanattho. Ekasaddo saṅkhādivacano. Vuttañhi –

ထို (သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်) တို့တွင် သဗ္ဗသဒ္ဒါသည် အလုံးစုံဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထိုသဗ္ဗသဒ္ဒါသည်လည်း 'သဗ္ဗ'၊ 'သဗ္ဗာ' အစရှိသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'ကတရ' နှင့် 'ကတမ' သဒ္ဒါတို့သည် မေးမြန်းခြင်းအနက်ရှိကုန်၏။ 'ဥဘယ' သဒ္ဒါသည် အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု အပေါင်းကို ဟောတတ်၏။ 'ဣတရ' သဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အရာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ဟောတတ်၏။ 'အည' သဒ္ဒါသည် အခြားသော အနက်ကို ဟောတတ်၏။ 'အညတရ' နှင့် 'အညတမ' သဒ္ဒါတို့သည် မမြဲသော (အနိယမ) အနက်ရှိကုန်၏။ 'ပုဗ္ဗ' အစရှိသည်တို့သည် 'ဥတ္တရ' အဆုံးရှိကုန်ပြီး အရပ်၊ ကာလ စသည်တို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းကို ဟောတတ်ကုန်၏။ ၎င်းသည် မှန်၏ - ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အပရ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ သဒ္ဒါတို့သည် ပုလ္လိင်၌ အားလျော်စွာ ကာလ၊ ဒေသ စသည်တို့ကို ဟောတတ်ကုန်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ အရပ် စသည်တို့ကို ဟောတတ်ကုန်၏။ နပုံသကလိင်၌ နေရာဌာန စသည်တို့ကို ဟောတတ်ကုန်၏။ 'အဓရ' သဒ္ဒါသည်လည်း အောက်ဟူသော အနက်ကို ဟောတတ်ပြီး သတ်မှတ်ခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါသည်လည်း သုံးလိင်လုံး၌ ဖြစ်၏။ 'adharo patto (အောက်သပိတ်)၊ adharā araṇī (အောက်မီးပွတ်ခုံ)၊ adharaṃ bhājanaṃ (အောက်ခွက်)' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ယ' သဒ္ဒါသည် မမြဲသော (အနိယမ) အနက်ရှိ၏။ 'တ' သဒ္ဒါသည် မျက်ကွယ် (ပရောက္ခ) ကို ဟောတတ်၏။ 'ဧတ' သဒ္ဒါသည် အနီးကို ဟောတတ်၏။ 'ဣမ' သဒ္ဒါသည် အလွန်နီးသော အနက်ကို ဟောတတ်၏။ 'အမု' သဒ္ဒါသည် အဝေးကို ဟောတတ်၏။ 'ကိံ' သဒ္ဒါသည် မေးမြန်းခြင်းအနက်ရှိ၏။ 'ဧက' သဒ္ဒါသည် အရေအတွက် (သင်္ချာ) စသည်ကို ဟောတတ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ -


Ekasaddo aññatthaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti, ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati. ‘‘Cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhe. ‘‘Eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhāyanti.

'ဧက' သဒ္ဒါသည် အခြားသော အနက်၊ မြတ်သော အနက်၊ အဖော်မရှိသော အနက်၊ အရေအတွက် (သင်္ချာ) အနက် စသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ၎င်းသည် မှန်၏ - ထိုဧကသဒ္ဒါသည် 'sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti, ittheke abhivadantī' (အတ္တသည်လည်းကောင်း၊ လောကသည်လည်းကောင်း မြဲ၏၊ ဤသည်သာလျှင် အမှန်ဖြစ်၏၊ အခြားသော အရာသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏ ဟူ၍ ဤသို့ အချို့သောသူတို့သည် ပြောဆိုကြကုန်၏) စသည်တို့၌ 'အခြားသော' အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'Cetaso ekodibhāvaṃ' (စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ တည်ခြင်း) စသည်တို့၌ 'မြတ်သော' အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'Eko vūpakaṭṭho' (တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်ရောက်သော) စသည်တို့၌ 'အဖော်မရှိသော' အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāya' (ရဟန်းတို့၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန်အတွက် တစ်ခုတည်းသော အခွင့်ကောင်းနှင့် အချိန်အခါသည်သာလျှင် ရှိ၏) စသည်တို့၌ 'အရေအတွက် (သင်္ချာ)' အနက်၌ ဟောပြ၏။


Yatthesa saṅkhāvacano, tatthekavacanantova. Ubhasaddo dvisaddapariyāyo. Dviticatusaddā saṅkhāvacanā, sabbakālaṃ bahuvacanantāva. Tumhasaddo yena katheti, tasmiṃ vattabbavacanaṃ. Amhasaddo attani vattabbavacanaṃ.

ဤဧကသဒ္ဒါသည် အကြင်အရေအတွက် (သင်္ချာ) ကို ဟောသောအခါ၊ ထိုအခါ၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ 'ဥဘ' သဒ္ဒါသည် 'ဒွိ' သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ် ဖြစ်၏။ 'ဒွိ'၊ 'တိ'၊ 'စတု' သဒ္ဒါတို့သည် အရေအတွက်ကို ဟောတတ်ကုန်၏၊ အခါခပ်သိမ်း ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'တုမှ' သဒ္ဒါသည် အကြင်သူနှင့် ပြောဆို၏၊ ထိုသူ၌ ပြောဆိုအပ်သောစကား (နာမ်စား) ဖြစ်၏။ 'အမှ' သဒ္ဒါသည် မိမိကိုယ်တိုင်၌ ပြောဆိုအပ်သောစကား (နာမ်စား) ဖြစ်၏။


Idāni tesaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma –

ယခုအခါ ထို (သဗ္ဗနာမ်) တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ဟောကြားပါအံ့ -


Sabbo, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbe.

သဗ္ဗော၊ သဗ္ဗေ။ သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗေ။ သဗ္ဗေန၊ သဗ္ဗေဟိ၊ သဗ္ဗေဘိ။ သဗ္ဗဿ၊ သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။ သဗ္ဗသ္မာ၊ သဗ္ဗမှာ၊ သဗ္ဗေဟိ၊ သဗ္ဗေဘိ။ သဗ္ဗဿ၊ သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။ သဗ္ဗသ္မိံ၊ သဗ္ဗမှိ၊ သဗ္ဗေသု။ ဘော သဗ္ဗ၊ ဘဝန္တော သဗ္ဗေ။


Tatra [Pg.354] ‘‘sabbo bhūto, sabbe bhūtā’’tiādinā, ‘‘sabbo puriso, sabbe purisā’’tiādinā ca nayena sabbāni pulliṅganāmehi saddhiṃ yojetabbāni. Yāni pana yamakamahātherena punnapuṃsakavisaye sabba katara katamādīnaṃ aññānipi rūpāni vuttāni. Taṃ yathā?

ထိုနာမ်ဝိဘတ်စဉ်၌ 'sabbo bhūto, sabbe bhūtā' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'sabbo puriso, sabbe purisā' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းဖြင့် အလုံးစုံသော (ပုလ္လိင်) သဗ္ဗနာမ်တို့ကို ပုလ္လိင်နာမ်တို့နှင့်အတူ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ယမကမဟာထေရ်မြတ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်တို့၌ 'သဗ္ဗ'၊ 'ကတရ'၊ 'ကတမ' စသည်တို့၏ အခြားသော ဝိဘတ်ပုံစံတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုပုံစံတို့သည် အဘယ်သို့နည်း?


‘‘Sabbā’’ iccādikaṃ rūpaṃ, nissakke bhummake pana;

‘‘Sabbe’’ iccādikaṃ rūpaṃ, yamakena pakāsitaṃ.

နိဿက္ကဝိဘတ်နှင့် ဘုမ္မဝိဘတ်တို့၌ 'Sabbā' စသော ဝိဘတ်ပုံစံကိုလည်းကောင်း၊ 'Sabbe' စသော ဝိဘတ်ပုံစံကိုလည်းကောင်း ယမကမဟာထေရ်မြတ်သည် ပြသတော်မူအပ်၏။


Tañce upaparikkhitvā, yuttaṃ gaṇhantu yogino;

Sabbanāmikarūpañhi, vividhaṃ dubbudhaṃ yato.

ထိုဝိဘတ်ပုံစံကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ သင့်လျော်သည်ကို ယောဂီ (ပညာရှိ) တို့သည် ယူကုန်ရာ၏။ အကြောင်းမူကား သဗ္ဗနာမ်ဝိဘတ်ပုံစံသည် အမျိုးမျိုးထွေပြား၍ သိနိုင်ခဲသောကြောင့်တည်း။


Sabbā, sabbā, sabbāyo. Sabbaṃ, sabbā, sabbāyo. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāyaṃ, sabbassā, sabbassaṃ, sabbāsu. Bhoti sabbe, bhotiyo sabbā, sabbāyo. Itthiliṅgatte nāmikapadamālā.

သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာယော။ သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာယော။ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာဟိ၊ သဗ္ဗာဘိ။ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာသံ။ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာဟိ၊ သဗ္ဗာဘိ။ သဗ္ဗာယ၊ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာသံ။ သဗ္ဗာယံ၊ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗာသု။ ဘောတိ သဗ္ဗေ၊ ဘောတိယော သဗ္ဗာ၊ သဗ္ဗာယော။ ဣတ္ထိလိင်၌ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်တည်း။


Ettha ‘‘sabbā bhāvikā, sabbā bhāvikāyo’’ti, ‘‘sabbā kaññā, sabbā kaññāyo’’ti ca ādinā itthiliṅgasabbanāmāni sabbehi itthiliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Ettha ca ‘‘sabbassā’’ti padaṃ tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīvasena pañcadhā vibhattaṃ ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti karaṇappayogādidassanato. Sabbassā kaññāya kataṃ. Sabbassā kaññāya deti. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya hīnā virūpā. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya uttamā abhirūpā. Sabbassā kaññāya apeti, sabbassā kaññāya dhanaṃ. Sabbassā kaññāya patiṭṭhitaṃ.

ဤနေရာ၌ 'sabbā bhāvikā, sabbā bhāvikāyo' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'sabbā kaññā, sabbā kaññāyo' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသောနည်းဖြင့် ဣတ္ထိလိင် သဗ္ဗနာမ်တို့ကို အလုံးစုံသော ဣတ္ထိလိင်နာမ်တို့နှင့်အတူ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'sabbassā' ဟူသော ပုဒ်သည် တတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ပဉ္စမီ၊ ဆဋ္ဌီ၊ သတ္တမီ ဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးမျိုးသော ဝိဘတ် ခွဲခြားခြင်းရှိ၏။ 'tassā kumārikāya saddhiṃ' (ထိုသတို့သမီးနှင့်တကွ) ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ် သုံးစွဲပုံစသည်တို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ 'Sabbassā kaññāya kataṃ' (အလုံးစုံသော သတို့သမီးသည် ပြုအပ်ပြီ)၊ 'Sabbassā kaññāya deti' (အလုံးစုံသော သတို့သမီးအား ပေး၏)၊ 'Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya hīnā virūpā' (ဤသတို့သမီးသည် အလုံးစုံသော သတို့သမီးထက် ယုတ်ညံ့၏၊ အရုပ်ဆိုး၏)၊ 'Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya uttamā abhirūpā' (ဤသတို့သမီးသည် အလုံးစုံသော သတို့သမီးထက် မြတ်၏၊ အဆင်းလှ၏)၊ 'Sabbassā kaññāya apeti' (အလုံးစုံသော သတို့သမီးမှ ဖဲသွား၏)၊ 'sabbassā kaññāya dhanaṃ' (အလုံးစုံသော သတို့သမီး၏ ဥစ္စာ)၊ 'Sabbassā kaññāya patiṭṭhitaṃ' (အလုံးစုံသော သတို့သမီး၌ တည်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Sabbaṃ, sabbāni. Sabbaṃ, sabbāni. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi[Pg.355]. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbāni. Napuṃsakaliṅgatte nāmikapadamālā.

သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗာနိ။ သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗာနိ။ သဗ္ဗေန၊ သဗ္ဗေဟိ၊ သဗ္ဗေဘိ။ သဗ္ဗဿ၊ သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။ သဗ္ဗသ္မာ၊ သဗ္ဗမှာ၊ သဗ္ဗေဟိ၊ သဗ္ဗေဘိ။ သဗ္ဗဿ၊ သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။ သဗ္ဗသ္မိံ၊ သဗ္ဗမှိ၊ သဗ္ဗေသု။ ဘော သဗ္ဗ၊ ဘဝန္တော သဗ္ဗာနိ။ နပုံသကလိင်၌ နာမ်ဝိဘတ်စဉ်တည်း။


Ettha ‘‘sabbaṃ bhūtaṃ, sabbāni bhūtāni. Sabbaṃ cittaṃ, sabbāni cittānī’’ti ca ādinā napuṃsakaliṅgasabbanāmāni sabbehi napuṃsakaliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Evaṃ sabbasaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati.

ဤနေရာ၌ 'sabbaṃ bhūtaṃ, sabbāni bhūtāni။ sabbaṃ cittaṃ, sabbāni cittāni' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသောနည်းဖြင့် နပုံသကလိင် သဗ္ဗနာမ်တို့ကို အလုံးစုံသော နပုံသကလိင်နာမ်တို့နှင့်အတူ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဗ္ဗသဒ္ဒါ၏ လိင်သုံးပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်စဉ်သည် ဖြစ်၏။


Idānissa parapadena saddhiṃ samāso veditabbo ‘‘sabbasādhāraṇo sabbaverī’’iti. Tattha sabbesaṃ sādhāraṇo sabbasādhāraṇo. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verino yassa soyaṃ sabbaverīti samāsaviggaho. Yathā pana sabbasaddassa padamālā liṅgattayavasena yojitā, evaṃ katarasaddādīnampi adharasaddapariyantānaṃ yojetabbā.

ယခုအခါ ထိုသဗ္ဗသဒ္ဒါ၏ တစ်ပါးသောပုဒ်နှင့် အတူတကွ သမတ်ဖြစ်ပုံကို 'sabbasādhāraṇo, sabbaverī' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုသမတ်၌ 'sabbesaṃ sādhāraṇo = sabbasādhāraṇo' (အလုံးစုံသောသူတို့နှင့် ဆက်ဆံသော)၊ 'sabbesaṃ verī = sabbaverī' (အလုံးစုံသောသူတို့၏ ရန်သူဖြစ်သော)၊ သို့မဟုတ် 'sabbe vā verino yassa so = sabbaverī' (အလုံးစုံသော ရန်သူတို့သည် အကြင်သူအား ရှိကုန်၏၊ ထိုသူသည် သဗ္ဗဝေရီ မည်၏) ဟု သမတ်ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။ သဗ္ဗသဒ္ဒါ၏ ဝိဘတ်စဉ်ကို လိင်သုံးပါး၏အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကတရသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့မှ အဓရသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဝိဘတ်စဉ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Tatrāyaṃ ubhayasaddavajjito pulliṅgapeyyālo –

ထိုအရပ်၌ ဤသည်ကား ဥဘယသဒ္ဒါကို ကြဉ်ထားအပ်သော ပုလ္လိင်ဝိဘတ်စဉ်အကျဉ်း ဖြစ်၏ -


Kataro, katare. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katare. Katamo, katame. Itaro, itare. Añño, aññe. Aññataro, aññatare. Aññatamo, aññatame. Pubbo, pubbe. Paro, pare. Aparo, apare. Dakkhiṇo, dakkhiṇe. Uttaro, uttare. Adharo, adhare…pe… bho adhara, bhavanto adhareti.

ကတရော၊ ကတရေ။ ကတရံ…ပေ… ဘော ကတရ၊ ဘဝန္တော ကတရေ။ ကတမော၊ ကတမေ။ ဣတရော၊ ဣတရေ။ အညော၊ အညေ။ အညတရော၊ အညတရေ။ အညတမော၊ အညတမေ။ ပုဗ္ဗော၊ ပုဗ္ဗေ။ ပရော၊ ပရေ။ အပရော၊ အပရေ။ ဒက္ခိဏော၊ ဒက္ခိဏေ။ ဥတ္တရော၊ ဥတ္တရေ။ အဓရော၊ အဓရေ…ပေ… ဘော အဓရ၊ ဘဝန္တော အဓရေ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ayaṃ pana ubhayasaddasahito napuṃsakaliṅgapeyyālo –

ဤသည်ကား ဥဘယသဒ္ဒါနှင့်တကွဖြစ်သော နပုံသကလိင် ဝိဘတ်စဉ်အကျဉ်း ဖြစ်၏ -


Kataraṃ, katarāni. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katarāni. Katamaṃ. Ubhayaṃ. Itaraṃ. Aññaṃ. Aññataraṃ. Aññatamaṃ. Pubbaṃ. Paraṃ. Aparaṃ. Dakkhiṇaṃ. Uttaraṃ. Adharaṃ, adharāni. Adharaṃ…pe… bho adhara, bhavanto adharānīti.

ကတရံ၊ ကတရာနိ။ ကတရံ…ပေ… ဘော ကတရ၊ ဘဝန္တော ကတရာနိ။ ကတမံ။ ဥဘယံ။ ဣတရံ။ အညံ။ အညတရံ။ အညတမံ။ ပုဗ္ဗံ။ ပရံ။ အပရံ။ ဒက္ခိဏံ။ ဥတ္တရံ။ အဓရံ၊ အဓရာနိ။ အဓရံ…ပေ… ဘော အဓရ၊ ဘဝန္တော အဓရာနိ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Idāni [Pg.356] punnapuṃsakaliṅgānaṃ parasaddādīnaṃ rūpantaraniddeso vuccati. Kaccāyanasmiñhi ‘‘purisā’’ti viya ‘‘parā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ dissati. Evarūpo nayo aparasabbakatarādīsu aññatamapariyosānesu navasu appasiddho, labbhamāno pubbadakkhiṇuttarādharesu catūsu labbheyya. Tathā ‘‘purise’’ti viya pāḷiādīsu ‘‘pubbe’’ti saccasaṅkhepe ‘‘itare’’ti, kaccāyane ca ‘‘pare’’ti sattamīekavacanaṃ dissati. Evarūpo nayo sabba aññasaddesu appasiddho, labbhamāno katarakatamādīsu sesesu adharapariyosānesu dvādasasu labbheyya. Tathā ‘‘purisā’’ti viya sabbā katarā iccādi pañcamīekavacananayo pāḷiādīsu appasiddho. Evaṃ santepi ayaṃ nayo punappunaṃ upaparikkhitvā yutto ce, gahetabbo.

ယခုအခါ ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်ရှိသော "ပရ"သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ အခြားသောရုပ်ထူးပုံစံကို ပြဆိုအံ့။ ကစ္စာယနကျမ်း၌ "ပုရိသာ" ဟု ရှိသကဲ့သို့ "ပရာ" ဟု ပထမာဗဟုဝုစ်ကို တွေ့ရသည်။ ဤသို့သော နည်းနာသည် "အပရ" "သဗ္ဗ" "ကတရ" အစရှိသည်တို့တွင် "အညတမ"အဆုံးရှိသော ကိုးပါးသော သဒ္ဒါတို့၌ မတွေ့ရသော်လည်း၊ တွေ့ရှိရပါက "ပုဗ္ဗ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ၊ အဓရ" ဟူသော လေးပါးတို့၌ ရရှိနိုင်ပေသည်။ ထို့အတူ "ပုရိသေ" ဟု ရှိသကဲ့သို့ ပါဠိတော်စသည်တို့၌ "ပုဗ္ဗေ" ဟုလည်းကောင်း၊ သစ္စသံခေပကျမ်း၌ "ဣတရေ" ဟုလည်းကောင်း၊ ကစ္စာယနကျမ်း၌ "ပရေ" ဟုလည်းကောင်း သတ္တမီဧကဝုစ်ကို တွေ့ရသည်။ ဤသို့သော နည်းနာသည် "သဗ္ဗ" "အည" သဒ္ဒါအားလုံးတို့၌ မတွေ့ရသော်လည်း၊ တွေ့ရှိရပါက "ကတရ" "ကတမ" အစရှိသော ကြွင်းကျန်သော "အဓရ"အဆုံးရှိသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့၌ ရရှိနိုင်ပေသည်။ ထို့အတူ "ပုရိသာ" ဟု ရှိသကဲ့သို့ "သဗ္ဗာ၊ ကတရာ" စသော ပဉ္စမီဧကဝုစ်နည်းကို ပါဠိတော်စသည်တို့၌ မတွေ့ရပေ။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဤနည်းကို ထပ်ဖန်တလဲလဲ စိစစ်ဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်ပါက လက်ခံအပ်ပေသည်။


Ayaṃ pana ubhayasaddasahito itthiliṅgapeyyālo –

ဤသည်ကား "ဥဘယ"သဒ္ဒါနှင့်တကွဖြစ်သော ဣတ္ထိလိင် ပေယျာလ (အကျဉ်းပြချက်) ဖြစ်သည် -


Katarā, katarā, katarāyo. Kataraṃ…pe… bhoti katare, bhotiyo katarā, katarāyo. Katamā. Ubhayā. Itarā. Aññatarā. Aññatamā. Pubbā. Parā. Aparā. Dakkhiṇā. Uttarā. Adharā, adharā, adharāyo. Adharaṃ…pe… bhoti adhare, bhotiyo adharā, adharāyoti.

ကတရာ၊ ကတရာ၊ ကတရာယော။ ကတရံ...ပ... ဘောတိ ကတရေ၊ ဘောတိယော ကတရာ၊ ကတရာယော။ ကတမာ။ ဥဘယာ။ ဣတရာ။ အညတရာ။ အညတမာ။ ပုဗ္ဗာ။ ပရာ။ အပရာ။ ဒက္ခိဏာ။ ဥတ္တရာ။ အဓရာ၊ အဓရာ၊ အဓရာယော။ အဓရံ...ပ... ဘောတိ အဓရေ၊ ဘောတိယော အဓရာ၊ အဓရာယောတိ။


Yasmā panetesu itara añña aññatara aññatamānaṃ pāḷiyādīsu ‘‘itarissā’’tiādidassanato koci bhedo vattabbo[Pg.357], tasmā catutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarāya, aññissā, aññāya. Aññatarissā, aññatarāya, aññatamissā, aññatamāyā’’ti yojetabbaṃ. Tathā tatiyāpañcamīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘tassā kumārikāya saddhiṃ. Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti karaṇanissakkappayogadassanato sattamiyā panekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarissaṃ, itarāya, itarāyaṃ, aññissā, aññissaṃ, aññāya, aññāyaṃ, aññatarissā, aññatarissaṃ, aññatarāya, aññatarāyaṃ, aññatamissā, aññatamissaṃ, aññatamāya, aññatamāya’’nti yojetabbaṃ ‘‘aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti pāḷidassanato.

သို့သော်လည်း ဤ "ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ" သဒ္ဒါတို့တွင် ပါဠိတော်စသည်တို့၌ "ဣတရိဿာ" စသည်ဖြင့် တွေ့ရသောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားမှုကို ပြောဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်နေရာ၌ "ဣတရိဿာ၊ ဣတရာယ၊ အညိဿာ၊ အညာယ။ အညတရိဿာ၊ အညတရာယ၊ အညတမိဿာ၊ အညတမာယ" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့အတူ တတိယာနှင့် ပဉ္စမီ ဧကဝုစ်နေရာ၌ "တဿာ ကုမာရိကာယ သဒ္ဓိံ။ ကဿာဟံ ကေန ဟာယာမိ" ဟု ကရဏနှင့် အပါဒါန်အသုံးအနှုန်းကို တွေ့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တမီ ဧကဝုစ်နေရာ၌မူ "ဣတရိဿာ၊ ဣတရိဿံ၊ ဣတရာယ၊ ဣတရာယံ၊ အညိဿာ၊ အညိဿံ၊ အညာယ၊ အညာယံ၊ အညတရိဿာ၊ အညတရိဿံ၊ အညတရာယ၊ အညတရာယံ၊ အညတမိဿာ၊ အညတမိဿံ၊ အညတမာယ၊ အညတမာယံ" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပါဠိတော်၌ "အညတရော ဘိက္ခု အညတရိဿာ ဣတ္ထိယာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟောတိ" ဟု တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။


Tatra sabbasaddo sabbasabbaṃ, padesasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tathā hesa ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmi…pe… katamañca bhikkhave sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ sabbato sañjānātī’’tiādīsu sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadeso, itaresu tīsu sappadesoti veditabbo. Iccevaṃ –

ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် "သဗ္ဗ"သဒ္ဒါသည် သဗ္ဗသဗ္ဗ (အလုံးစုံသော အလုံးစုံ)၊ ပဒေသသဗ္ဗ (တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အလုံးစုံ)၊ အာယတနသဗ္ဗ (အာယတန အလုံးစုံ)၊ သက္ကာယသဗ္ဗ (သက္ကာယ အလုံးစုံ) ဟူသော နယ်ပယ်လေးပါးတို့၌ အသုံးပြုသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထိုသို့လျှင် ဤသဗ္ဗသဒ္ဒါသည် "သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ" အစရှိသည်တို့၌ "သဗ္ဗသဗ္ဗ" အနက်၌ လာရှိသည်။ "သဗ္ဗေသံ ဝေါ သာရိပုတ္တာ သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာ" အစရှိသည်တို့၌ "ပဒေသသဗ္ဗ" အနက်၌ လာရှိသည်။ "သဗ္ဗံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဒေသေဿာမိ၊ တံ သုဏာထ သာဓုကံ မနသိ ကရောထ၊ ဘာသိဿာမိ...ပ... ကတမဉ္စ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗံ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပါ စ...ပ... မနော စေဝ ဓမ္မာ စာ" ဟူသော ဤကျမ်းစကား၌ "အာယတနသဗ္ဗ" အနက်၌ လာရှိသည်။ "သဗ္ဗံ သဗ္ဗတော သဉ္ဇာနာတိ" အစရှိသည်တို့၌ "သက္ကာယသဗ္ဗ" အနက်၌ လာရှိသည်။ ထိုတွင် "သဗ္ဗသဗ္ဗ" ၌ လာသော သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမဲ့ (နိပ္ပဒေသ) ဖြစ်၍၊ ကြွင်းကျန်သော သုံးပါးတို့၌ကား အကြွင်းရှိသော (သပ္ပဒေသ) ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် -


Sabbasabbapadesesu[Pg.358], atho āyatanepi ca;

Sakkāye cāti catūsu, sabbasaddo pavattati.

"သဗ္ဗ" သဒ္ဒါသည် သဗ္ဗသဗ္ဗ၊ ပဒေသသဗ္ဗ၊ ထို့ပြင် အာယတနနှင့် သက္ကာယ ဟူသော (နယ်ပယ်) လေးမျိုးတို့၌ ဖြစ်၏။


Katara katamasaddesu katarasaddo appesu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bhiyyo vā appamupādāya vattati. Katamasaddo bahūsu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bahuṃ vā upādāya vattati. Katarasaddo hi appavisayo, katamasaddo bahuvisayo. Tatrime payogā ‘‘katarena maggena gantabbaṃ. Samuddo kataro ayaṃ. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti. Katame dhammā kusalā. Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disatā, imāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā’’. Iccevamādayo bhavanti. Ubhayo. Ubhayaṃ. Ubhayo. Ubhayena. Sesaṃ pulliṅge sabbasaddasamaṃ. Ubhayo janā tiṭṭhanti. Ubhayo jane passati. Yathā ubho puttā. Ubho putteti. ‘‘Ubhayo’’ti hi padaṃ ‘‘ubho’’ti padamiva bahuvacanantabhāvena pasiddhaṃ, na tvekavacanantabhāvena. Ettha hi –

"ကတရ" နှင့် "ကတမ" သဒ္ဒါတို့တွင် "ကတရ" သဒ္ဒါသည် အနည်းငယ်မျှသော တစ်ခု၊ နှစ်ခု၊ သုံးခု သို့မဟုတ် ထို့ထက် အနည်းငယ် ပိုသည်ကို စွဲ၍ ဖြစ်၏။ "ကတမ" သဒ္ဒါသည် များစွာသော တစ်ခု၊ နှစ်ခု၊ သုံးခု သို့မဟုတ် များစွာသော အရာကို စွဲ၍ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား "ကတရ" သဒ္ဒါသည် နယ်ပယ်ကျဉ်းမြောင်း၍ "ကတမ" သဒ္ဒါသည် နယ်ပယ်ကျယ်ဝန်း၏။ ထိုစကားရပ်တို့၌ ဤအသုံးအနှုန်းတို့ ရှိကြကုန်၏။ "ကတရေန မဂ္ဂေန ဂန္တဗ္ဗံ။ သမုဒ္ဒော ကတရော အယံ။ ကတမော တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ။ ဒိသာ စတဿော ဝိဒိသာ စတဿော၊ ဥဒ္ဓံ အဓော ဒသ ဒိသတာ၊ ဣမာယော၊ ကတမံ ဒိသံ တိဋ္ဌတိ နာဂရာဇာ"။ ဤသို့ စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဥဘယော။ ဥဘယံ။ ဥဘယော။ ဥဘယေန။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်၌ "သဗ္ဗ"သဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ "ဥဘယော ဇနာ တိဋ္ဌန္တိ။ ဥဘယော ဇနေ ပဿတိ"။ "ဥဘော ပုတ္တာ။ ဥဘော ပုတ္တေ" ဟု ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား "ဥဘယော" ဟူသော ပုဒ်သည် "ဥဘော" ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှား၏၊ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော အဖြစ်ဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ကား -


‘‘Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca;

Annamevābhinandanti, ubhayo devamānusā’’

"တစ်ညဉ့်တည်းဖြင့် သင်နှင့် လေးအတတ်သင် မာဏဝ နှစ်ဦးလုံး (ဥဘယော) သည်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့် လူ နှစ်ဦးလုံး (ဥဘယော) သည်လည်းကောင်း ဆွမ်းကိုသာလျှင် အဖန်ဖန် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏။"


‘‘Ubhayo te pitābhātaro’’ti tadatthasādhakāni nidassanapadāni veditabbāni. Yadā panāyasmanto ‘‘ubhayo’’ti ekavacanantaṃ passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi samattho anantanayapaṭimaṇḍite sāṭṭhakathe tepiṭake jinasāsane niravasesato nayaṃ daṭṭhuṃ [Pg.359] dassetuñca aññatra āgamādhigamasampannena pabhinnapaṭisambhidena. Idañcetthupalakkhitabbaṃ –

"ဥဘယော တေ ပိတာဘာတရော" (သင်၏ အဖနှင့် ညီနောင် နှစ်ဦးလုံး) ဟူသည်လည်းကောင်း ထိုအနက်ကို ပြီးစေတတ်သော သာဓကစကားလုံးများ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အရှင်မြတ်တို့သည် "ဥဘယော" ဟု ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်ကို တွေ့မြင်သောအခါ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းတော်မူကြပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိယတ် အဓိဂမနှင့် ပြည့်စုံ၍ ပြားပြားခြားခြား သိအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိသူမှတစ်ပါး၊ အနန္တနည်းနာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋက ဘုရားသာသနာတော်၌ နည်းနာကို အကြွင်းမဲ့ တွေ့မြင်ရန်နှင့် ပြသရန် အဘယ်သူသည် တတ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤ၌လည်း ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏ -


Aññasaddo pubbasaddo, dakkhiṇo cuttaro paro;

Sabbanāmesu gayhanti, asabbanāmikesupi.

"အည" သဒ္ဒါ၊ "ပုဗ္ဗ" သဒ္ဒါ၊ "ဒက္ခိဏ" "ဥတ္တရ" "ပရ" သဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနမ် (နာမ်စား) တို့တွင်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော သဒ္ဒါတို့တွင်လည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။


Etesañhi sabbanāmesu saṅgaho vibhāvitova.

အကယ်စင်စစ် ဤသဒ္ဒါတို့၏ သဗ္ဗနမ်တို့၌ အကျုံးဝင်ပုံကို ရှင်းလင်းပြသအပ်ပြီးဖြစ်၏။


Idāni asabbanāmesu saṅgaho vuccate – tattha aññasaddo tāva yadā bālavācako, tadā sabbanāmaṃ nāma na hoti. Asabbanāmattā ca sabbathāpi purisa kaññā cittanayeneva yojetabbo. Tathā hi na jānātīti añño, bālo puriso. Na jānātīti aññā, bālā itthī. Na jānātīti aññaṃ, bālaṃ kulanti vacanattho. Evaṃ viditvā pulliṅgaṭṭhāne ‘‘añño, aññā. Aññaṃ, aññe’’tiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘aññā, aññā, aññāyo’’tiādinā kaññānayeneva, napuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘aññaṃ, aññānī’’tiādinā cittanayeneva yojetabbā.

ယခုအခါ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော သဒ္ဒါတို့၌ အကျုံးဝင်ပုံကို ပြဆိုအံ့ - ထိုတွင် "အည"သဒ္ဒါသည် လူမိုက် (မသိသူ) ကို ဟောသောအခါ သဗ္ဗနမ် မဟုတ်ပေ။ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သောကြောင့်လည်း ခပ်သိမ်းသော နည်းဖြင့် "ပုရိသ၊ ကညာ၊ စိတ္တ" တို့၏ နည်းအတိုင်းသာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မသိတတ်သောသူသည် "အညော" (လူမိုက်) မည်၏။ မသိတတ်သော မိန်းမသည် "အညာ" (လူမိုက်မ) မည်၏။ မသိတတ်သော အမျိုးသည် "အညံ" (မိုက်မဲသော အမျိုး) မည်၏ ဟု ဝစနတ္ထ ရှိ၏။ ဤသို့ သိရှိ၍ ပုလ္လိင်နေရာ၌ "အညော၊ အညာ။ အညံ၊ အညေ" အစရှိသည်ဖြင့် ပုရိသနည်းအတိုင်းသာ နာမ်ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဣတ္ထိရင်နေရာ၌ "အညာ၊ အညာ၊ အညာယော" အစရှိသည်ဖြင့် ကညာနည်းအတိုင်းလည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်နေရာ၌ "အညံ၊ အညါနိ" အစရှိသည်ဖြင့် စိတ္တနည်းအတိုင်းလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Imasmiñhi atthavisese bālajane vattukāmena ‘‘aññā janā’’ti avatvā ‘‘aññe janā’’ti vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa gahetabbattā. Tathā ‘‘aññānaṃ janāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ janānaṃ, aññesānaṃ janāna’’nti vā vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti. Tathā ‘‘aññānaṃ itthīna’’nti avatvā ‘‘aññāsaṃ itthīna’’nti vuttepi, ‘‘aññānaṃ kulāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ kulānaṃ, aññesānaṃ kulāna’’nti vā vuttepi. Sabbanāmikavasena pana adhigatāparavacanicchāyaṃ ‘‘aññe janā’’tiādinā vattabbaṃ, na ‘‘aññā janā’’tiādinā. Tathā hi ‘‘aññā janā’’tiādinā vuttavacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa [Pg.360] gahetabbattā. Iti yattha ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati, yattha pana ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati. Yā etasmiṃ atthavisese sallakkhaṇā paññā, ayaṃ nītiyā maggo yuttāyuttivicāraṇe hetuttā, lokasmiñhi yuttāyuttivicāraṇā nītīti vuttā. Sā ca vinā paññāya na sijjhati. Evaṃ aññasaddo asabbanāmikopi bhavati.

စင်စစ်သော်ကား ဤထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ မိုက်မဲသောလူတို့ကို ပြောဆိုလိုသဖြင့် “aññā janā” ဟု မဆိုဘဲ “aññe janā” ဟု ဆိုခဲ့သော် ထိုသူ၏ ထိုစကားသည် လိုလားအပ်သော အနက်ကို မပြီးစေနိုင်၊ အနက်ကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ “aññānaṃ janānaṃ” ဟု မဆိုဘဲ “aññesaṃ janānaṃ” သို့မဟုတ် “aññesānaṃ janānaṃ” ဟု ဆိုခဲ့သော် ထိုသူ၏ ထိုစကားသည် လိုလားအပ်သော အနက်ကို မပြီးစေနိုင်။ ထို့အတူ “aññānaṃ itthīnaṃ” ဟု မဆိုဘဲ “aññāsaṃ itthīnaṃ” ဟု ဆိုသော်လည်းကောင်း၊ “aññānaṃ kulānaṃ” ဟု မဆိုဘဲ “aññesaṃ kulānaṃ” သို့မဟုတ် “aññesānaṃ kulānaṃ” ဟု ဆိုသော်လည်းကောင်း (လိုလားအပ်သောအနက်ကို မပြီးစေနိုင်ရာ)။ သဗ္ဗနာမ်အစွမ်းဖြင့်မူကား ရရှိအပ်ပြီးသော အခြားသော စကားကို ဆိုလိုသော် “aññe janā” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ “aññā janā” စသည်ဖြင့် မဆိုအပ်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ “aññā janā” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားသည် လိုလားအပ်သော အနက်ကို မပြီးစေနိုင်သောကြောင့်တည်း၊ အနက်ကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အကြင်အရပ်၌ “aññā janā” စသော စကားသည် သင့်လျော်၏၊ “aññe janā” စသော စကားသည် မသင့်လျော်။ အကြင်အရပ်၌မူကား “aññe janā” စသော စကားသည် သင့်လျော်၏၊ “aññā janā” စသော စကားသည် မသင့်လျော်။ ဤထူးခြားသောအနက်၌ အကြင် စေ့စေ့စပ်စပ် ဆင်ခြင်တတ်သော ပညာသည် ရှိ၏၊ ဤပညာသည် သင့်မသင့်ကို ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်း၌ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် နည်းလမ်း (နီတိမဂ္ဂ) မည်၏၊ လောက၌ သင့်မသင့်ကို ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်းကို ‘နီတိ’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသင့်မသင့်ကို ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်းသည်လည်း ပညာမပါဘဲ မပြီးမြောက်နိုင်။ ဤသို့လျှင် ‘añña’ သဒ္ဒါသည် သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။


Pubba dakkhiṇuttara parasaddesu pubbasaddo yattha padhānavācako, yattha ca ‘‘semhaṃ pubbo’’tiādīsu lohitakopajavācako, tattha asabbanāmiko. Paṭhamatthe tiliṅgo, dutiyatthe ekaliṅgo. Uttamatthavācako pana uttarasaddo ca parasaddo ca asabbanāmiko tiliṅgoyeva. Tathā ‘‘dakkhiṇassā vahantima’’nti ettha viya susikkhitatthacaturatthavācako dakkhiṇasaddo. ‘‘Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’tiādīsu pana deyyadhammavācako dakkhiṇāsaddo niyogā itthiliṅgo asabbanāmikoyeva. Evaṃ añña pubba dakkhiṇuttara parasaddā asabbanāmikāpi santīti tesaṃ sabbanāmesupi asabbanāmesupi saṅgaho veditabbo.

pubba, dakkhiṇa, uttara, para သဒ္ဒါတို့တွင် pubba သဒ္ဒါသည် အကြင်အရပ်၌ အဓိက (အကြီးအမှူး) ကို ဟောတတ်၏၊ အကြင် “semhaṃ pubbo” စသည်တို့၌ သွေးမှဖြစ်သော ပြည်ကို ဟောတတ်၏၊ ထိုအရပ်၌ သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်။ ပထမအနက်၌ လိင်သုံးပါးရှိ၏၊ ဒုတိယအနက်၌ လိင်တစ်ပါးသာ ရှိ၏။ မြတ်သောအနက်ကို ဟောတတ်သော uttara သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း၊ para သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်ဘဲ လိင်သုံးပါးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ “dakkhiṇassā vahantimaṃ” ဟူသော ဤနေရာ၌ကဲ့သို့ ကောင်းစွာ သင်ကြားအပ်သော အနက်၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော အနက်ကို ဟောတတ်သော dakkhiṇa သဒ္ဒါသည် (သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်)။ “petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā” စသည်တို့၌မူကား လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဟောတတ်သော dakkhiṇā သဒ္ဒါသည် စည်းကမ်းချက်အားဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်၍ သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် añña, pubba, dakkhiṇa, uttara, para သဒ္ဒါတို့သည် သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သည်လည်း ရှိကုန်၏ဟု ထိုသဒ္ဒါတို့ကို သဗ္ဗနာမ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သည်တို့၌လည်းကောင်း သိမ်းသွင်းယူခြင်းကို သိအပ်၏။


Idāni katarasaddādīnaṃ parapadena saddhiṃ samāso nīyate ‘‘kataragāmavāsī katamagāmavāsī. Ubhayagāmavāsino, itaragāmavāsī aññataragāmavāsī, pubbadisā, parajano, dakkhiṇadisā, uttaradisā, adharapatto’’ti. Tatra ‘‘kataro gāmo kataragāmo, katamo gāmo katamagāmo, ubhayo gāmā ubhayagāmā’’tiādinā yathārahaṃ samāsaviggaho, katarasaddassa pana katamasaddena saddhiṃ samāsaṃ icchanti dvidhā ca rūpāni garū ‘‘kataro ca katamo ca katarakatame katarakatamā vā’’ti[Pg.361]. Tasmā sabbanāmikanayena suddhanāmikesu purisanayena ca katara katamasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā, tenassa sampadānasāmivacanaṭṭhānesu ‘‘katarakatamesaṃ, katarakatamesānaṃ, katarakatamāna’’nti tīṇi rūpāni siyuṃ ‘‘katarā ca katamā ca katarakatamā’’ti evaṃ itthiliṅgavasena katasamāse pana sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu kaññānayena ca yojetabbā. ‘‘Katarañca katamañca katarakatamānī’’ti evaṃ napuṃsakaliṅgavasena katasamāse sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu cittanayena ca yojetabbā.

ယခုအခါ katara သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ နောက်ပုဒ်နှင့်အတူ သမာသ်စပ်ခြင်းကို “kataragāmavāsī၊ katamagāmavāsī၊ ubhayagāmavāsino၊ itaragāmavāsī၊ aññataragāmavāsī၊ pubbadisā၊ parajano၊ dakkhiṇadisā၊ uttaradisā၊ adharapatto” ဟု ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်အပ်၏။ ထိုသမာသ်တို့တွင် “kataro gāmo kataragāmo၊ katamo gāmo katamagāmo၊ ubhayo gāmā ubhayagāmā” စသည်ဖြင့် သင့်လျော်သလို သမာသ်ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ katara သဒ္ဒါ၏ katama သဒ္ဒါနှင့်အတူ သမာသ်ပြုခြင်းကိုလည်း အလိုရှိကုန်၏၊ “kataro ca katamo ca katarakatame သို့မဟုတ် katarakatamā” ဟု ရုပ်ပုံစံနှစ်မျိုးတို့သည် အလေးအမြတ် (ပဓာန) ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗနာမ်နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုဒ္ဓနာမ်တို့တွင် purisa နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း katara, katama သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဒါ၏ သမ္ပဒါန်နှင့် သာမီဝိဘတ်တို့၏ နေရာတို့၌ “katarakatamesaṃ, katarakatamesānaṃ, katarakatamānaṃ” ဟူ၍ ရုပ်သုံးမျိုး ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ “katarā ca katamā ca katarakatamā” ဟု ဤသို့ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော သမာသ်၌မူကား သဗ္ဗနာမ်နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုဒ္ဓနာမ်တို့တွင် kaññā နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “katarañca katamañca katarakatamānī” ဟု ဤသို့ နပုံသကလိင်အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော သမာသ်၌ သဗ္ဗနာမ်နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုဒ္ဓနာမ်တို့တွင် citta နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Ayaṃ panettha visesopi veditabbo – pubbāparādisaddā dvandasamāsādividhiṃ patvā sehi rūpehi rūpavanto na honti, taṃ yathā? Pubbāparā, adharuttarā, māsapubbā purisā, diṭṭhapubbā purisā, tathāgataṃ diṭṭhapubbā sāvakā, idaṃ pulliṅgatte paṭhamābahuvacanarūpaṃ. Etthekāro ādesabhūto na dissati. Pubbāparānaṃ adharuttarānaṃ, māsapubbānaṃ purisānaṃ, idaṃ pulliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Ettha saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvakānaṃ, tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvikānaṃ, kulānaṃ vā, idaṃ tiliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Etthāpi saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Māsapubbāyaṃ māsapubbāya, piyapubbāyaṃ piyapubbāya, idamitthiliṅgatte sattamīcatutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanarūpaṃ. Etthādesabhūtā saṃ sā na dissanti. Māsapubbānaṃ itthīnaṃ, piyapubbānaṃ itthīnaṃ, idamitthiliṅgatte catutthīchaṭṭhībahuvacanarūpaṃ. Ettha panādesabhūto samicceso na dissati. Aññānipi yathāsambhavaṃ yojetabbāni, pubbāparādīnaṃ samāsaviggahaṃ samāsaparicchede pakāsessāma.

ဤနေရာ၌ ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း သိအပ်၏ - pubba, apara စသော သဒ္ဒါတို့သည် ဒွန္ဒသမာသ်စသော နည်းလမ်းသို့ ရောက်၍ မိမိတို့၏ ရုပ်များဖြင့် ရုပ်ရှိကုန်သည် မဟုတ်ကုန်၊ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - “pubbāparā၊ adharuttarā၊ māsapubbā purisā၊ diṭṭhapubbā purisā၊ tathāgataṃ diṭṭhapubbā sāvakā” ဟူသော ဤရုပ်သည် ပုလ္လိင်၌ ပထမာဗဟုဝုစ်ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အာဒေသဖြစ်သော ‘e’ အက္ခရာကို မတွေ့ရပေ။ “pubbāparānaṃ adharuttarānaṃ၊ māsapubbānaṃ purisānaṃ” ဟူသော ဤရုပ်သည် ပုလ္လိင်၌ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဗဟုဝုစ်ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အာဒေသဖြစ်ကုန်သော ‘saṃ, sānaṃ’ တို့ကို မတွေ့ရကုန်။ “tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvakānaṃ၊ tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvikānaṃ သို့မဟုတ် kulānaṃ” ဟူသော ဤရုပ်သည် လိင်သုံးပါး၌ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဗဟုဝုစ်ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း အာဒေသဖြစ်ကုန်သော ‘saṃ, sānaṃ’ တို့ကို မတွေ့ရကုန်။ “māsapubbāyaṃ māsapubbāya၊ piyapubbāyaṃ piyapubbāya” ဟူသော ဤရုပ်သည် ဣတ္ထိလိင်၌ သတ္တမီ၊ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဧကဝုစ်ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အာဒေသဖြစ်သော ‘saṃ, sā’ တို့ကို မတွေ့ရကုန်။ “māsapubbānaṃ itthīnaṃ၊ piyapubbānaṃ itthīnaṃ” ဟူသော ဤရုပ်သည် ဣတ္ထိလိင်၌ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီဗဟုဝုစ်ရုပ်ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ အာဒေသဖြစ်သော ‘saṃ’ ဟူသော ဤအက္ခရာကို မတွေ့ရပေ။ အခြားသောရုပ်တို့ကိုလည်း ဖြစ်နိုင်သမျှ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ pubba, apara စသည်တို့၏ သမာသ်ဝိဂ္ဂဟကို သမာသပရိစ္ဆေဒ၌ ပြသပါအံ့။


Idāni [Pg.362] yaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ya သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပုဒ်မာလာကို ဆိုအပ်အံ့ -


Yo, ye. Yaṃ, ye. Yena, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmā, yamhā, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmiṃ, yamhi, yesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Yaṃ, yāni. Yaṃ, yāni. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Atha vā yaṃ, yāni, yā. Yaṃ, yāni, ye. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Katthaci hi nikāralopo bhavati. Atha vā pana nikārassa ākārekārādesāpi gāthāvisaye.

Yo, ye။ Yaṃ, ye။ Yena, yehi, yebhi။ Yassa, yesaṃ, yesānaṃ။ Yasmā, yamhā, yehi, yebhi။ Yassa, yesaṃ, yesānaṃ။ Yasmiṃ, yamhi, yesu။ ဤသည်မှာ ပုလ္လိင်ဖြစ်၏။ Yaṃ, yāni။ Yaṃ, yāni။ Yena။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ်မူကား Yaṃ, yāni, yā။ Yaṃ, yāni, ye။ Yena။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ အချို့သောနေရာတို့၌ကား ‘ni’ အက္ခရာကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား ‘ni’ အက္ခရာ၏ ‘ā’ နှင့် ‘e’ အာဒေသဖြစ်ခြင်းတို့သည်လည်း ဂါထာအပိုင်းအခြား၌ ရှိကုန်၏။


‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare’’ti ca,

“Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje; Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare” ဟူ၍လည်းကောင်း၊


‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto’’ti ca idamettha pāḷinidassanaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

“Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ပါဠိသာဓက ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Yā, yā, yāyo. Yaṃ, yā, yāyo. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yassaṃ, yāyaṃ, yāsu. Itthiliṅgaṃ. Evaṃ yaṃsaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati. Etthālapanapadāni na labbhanti. Tathā taṃsaddādīnaṃ padamālādīsupi.

Yā, yā, yāyo။ Yaṃ, yā, yāyo။ Yāya, yāhi, yābhi။ Yāya, yassā, yāsaṃ။ Yāya, yāhi, yābhi။ Yāya, yassā, yāsaṃ။ Yassaṃ, yāyaṃ, yāsu။ ဤသည်မှာ ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ya သဒ္ဒါ၏ လိင်သုံးပါးအစွမ်းဖြင့် ပုဒ်မာလာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အာလပနပုဒ်တို့ကို မရနိုင်ကုန်။ ထို့အတူ ta သဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ ပုဒ်မာလာစသည်တို့၌လည်း (အာလပနပုဒ်တို့ကို မရနိုင်ကုန်)။


Ettha pana yanti saddassa atthuddhāro vuccate – yanti saddo ‘‘yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato’’tiādīsu paccattavacane dissati. ‘‘Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu upayogavacane. ‘‘Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā’’tiādīsu karaṇavacane. ‘‘Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho [Pg.363] loke udapādī’’tiādīsu bhummavacane dissati. Etthedaṃ vuccati –

ဤ၌မူ 'ya' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြဆိုအံ့— 'ya' သဒ္ဒါသည် 'yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato' (အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် တာဝတိံသာနတ်တို့၏ ထံမှောက်၌ ကိုယ်တိုင် ကြားရ၊ ခံယူရသော အကြင်စကားကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားပါအံ့) စသည်တို့၌ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ၌ တွေ့ရ၏။ 'Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi' (ငါတို့ မေးမြန်းအပ်သော အကြင်သဘောကို ပြောကြားအပ်ပြီ၊ အခြားသဘောကို မေးမြန်းပါအံ့၊ ထိုသဘောကို ပြောကြားပါလော့) စသည်တို့၌ ဥပယောဂဝုစ် (ဒုတိယာဝိဘတ်) ၌ တွေ့ရ၏။ 'Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā' (ရဟန်းတို့၊ တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌... အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အကြောင်းမရှိ) စသည်တို့၌ ကရဏဝုစ် (တတိယာဝိဘတ်) ၌ တွေ့ရ၏။ 'Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi' (ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူသော အကြင်အခါ၌) စသည်တို့၌ ဘုမ္မဝုစ် (သတ္တမီဝိဘတ်) ၌ တွေ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Paccatte upayoge ca, bhumme ca karaṇepi ca;

Catūsvetesu ṭhānesu, yanti saddo pavattatī’’ti.

“ပစ္စတ္တဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ဥပယောဂဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ဘုမ္မဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ကရဏဝုစ်၌လည်းကောင်း ဤလေးပါးသော ဌာနတို့၌ ‘ya’ သဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


Parapadena saddhiṃ yaṃsaddassa samāsopi veditabbo ‘‘yaṃkhandhādi, yaṃguṇā, yagguṇā’’ti. Tattha yo khandhādi yaṃkhandhādi, ye guṇā yaṃguṇāti samāsaviggaho. Tathā hi visuddhimagge ‘‘yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadantī’’ti etasmiṃ pade ‘‘ye guṇā yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ, tato jātaṃ ‘bhagavā’ti idaṃ nāmanti yaṃguṇanemittika’’nti nibbacanamicchitabbaṃ. Yagguṇāti ettha pana ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanaṃ. Tathā hi –

အခြားပုဒ်နှင့်တကွ 'ya' သဒ္ဒါ၏ သမတ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း 'yaṃkhandhādi'၊ 'yaṃguṇā'၊ 'yagguṇā' ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ 'yo khandhādi yaṃkhandhādi' (အကြင်ခန္ဓာစသည်သည် yaṃkhandhādi မည်၏)၊ 'ye guṇā yaṃguṇā' (အကြင်ဂုဏ်တို့သည် yaṃguṇā မည်၏) ဟု သမတ်ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ 'yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti' (ဤအမည်သည် အကြင်ဂုဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော အမည်တည်း၊ ထိုဂုဏ်တို့ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဤဂါထာကို ဆိုကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်သော ဤပုဒ်၌ 'ye guṇā yaṃguṇā'၊ 'yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ'၊ ထိုမှဖြစ်သော 'bhagavā' ဟူသော ဤအမည်သည် 'yaṃguṇanemittika' မည်၏ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ 'yagguṇā' ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ 'yassa guṇā yagguṇā' (အကြင်သူ၏ ဂုဏ်တို့သည် yagguṇā မည်၏) ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း—


‘‘Api sabbaññutā paññā, yagguṇantaṃ na jāniyā;

Atha kā tassa vijaññā, taṃ buddhaṃ bhūguṇaṃ name’’ti

“သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ပင်လျှင် အကြင်ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်ကို မသိနိုင်ရာ၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်သူသည် ထိုဂုဏ်ကို သိနိုင်အံ့နည်း၊ မြေကြီးကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သော ဂုဏ်ရှိတော်မူသော ထိုဘုရားရှင်ကို ဦးညွတ်ပါ၏” ဟု—


Porāṇakaviracanāyaṃ ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanamicchitabbaṃ.

ရှေးဟောင်းကဗျာဆရာတို့၏ ရေးသားသီကုံးမှု၌ ‘yassa guṇā yagguṇā’ ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။


Yasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo vātha, dvibhāvo vā siyā dvidhā.

အခြားပုဒ်တို့နှင့်တကွ 'ya' သဒ္ဒါ၏ သမတ်၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်း (နိဂ္ဂဟီတာဂမ) သော်လည်းကောင်း၊ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်း (ဒွိဘာဝ) သော်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ရာ၏။


Evaṃ yasaddassa samāso sallakkhitabbo.

ဤသို့လျှင် 'ya' သဒ္ဒါ၏ သမတ်ပြုပုံကို မှတ်သားအပ်၏။


Idāni tasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ 'ta' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုအံ့—


So, te. Naṃ, taṃ, ne, te. Nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, ‘nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, amhi, namhi, tamhi, tyamhi, nesu, tesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Ettha [Pg.364] ca āsaṃsaddassa atthibhāve ‘‘nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino’’ti gāthā nidassanaṃ, so ca tiliṅgo daṭṭhabbo. Tyamhīti padassa atthibhāve –

သော၊ တေ။ နံ၊ တံ၊ နေ၊ တေ။ နေန၊ တေန၊ နေဟိ၊ တေဟိ၊ နေဘိ၊ တေဘိ။ အဿ၊ နဿ၊ တဿ၊ နေသံ၊ တေသံ (အာသံ)။ အသ္မာ၊ နသ္မာ၊ တသ္မာ၊ နမှှာ၊ တမှှာ၊ နေဟိ၊ တေဟိ၊ နေဘိ၊ တေဘိ။ အဿ၊ နဿ၊ တဿ၊ နေသံ၊ တေသံ (အာသံ)။ အသ္မိံ၊ နသ္မိံ၊ တသ္မိံ၊ အမှှိ၊ နမှှိ၊ တမှှိ၊ တျမှှိ၊ နေသု၊ တေသု။ ဤကား ပုလ္လိင်တည်း။ ဤ၌ 'āsaṃ' သဒ္ဒါ ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို 'nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino' (ထိုသူတို့၏ ဆံပင်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကွန်ကွက်ကဲ့သို့သော လက်ခြေတို့ကိုလည်းကောင်း မမြင်ရကုန်) ဟူသော ဂါထာသည် သာဓကဖြစ်၏။ ထို 'āsaṃ' သဒ္ဒါကိုလည်း လိင်သုံးပါးလုံး၌ ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'tyamhi' ပုဒ် ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကိုမူ—


‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyañcādhigacchati;

Atha vissāsate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti

“အကြင်အခါ၌ ထိုသူ၏ သီလ၊ ပညာနှင့် စင်ကြယ်မှုကို ရရှိ၏။ ထိုအခါ ထိုသူ၌ ယုံကြည်စိတ်ချရ၏၊ လျှို့ဝှက်အပ်သောအရာကိုလည်း မဖုံးကွယ်အပ်” ဟူသော—


Ayaṃ gāthā nidassanaṃ. Ayamettha rūpaviseso sallakkhitabbo – ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā. Ese se eke ekaṭṭheti pāḷippadese paccattekavacanakānameta tasaddānaṃ ekārantaniddesopi dissatīti.

ဤဂါထာသည် သာဓကဖြစ်၏။ ဤပုဒ်၌ ထူးခြားသော ရုပ်တရားကို မှတ်သားအပ်၏— 'ariyavinaye' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'sappurisavinaye' ဟူ၍လည်းကောင်း။ 'ese, se, eke, ekaṭṭhe' စသော ပါဠိဒေသတို့၌ ပစ္စတ္တဧကဝုစ်ဖြစ်ကုန်သော ဤ 'ta' သဒ္ဒါတို့၏ ဧကာရန္တအဖြစ်ဖြင့် ပြခြင်းကိုလည်း တွေ့ရ၏။


Ettha pana tesaddassa atthuddhāro vuccate – tesaddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu taṃsaddassa vasena paccattabahuvacane āgato, ‘‘te na passāmi dārake’’tiādīsu upayogabahuvacane. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū’’ti ca ādīsu tumhasaddassa vasena sampadāne, tuyhanti atthoti vadanti. ‘‘Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti atthoti vadanti. Etthetaṃ vuccati –

ဤ၌မူ 'te' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြဆိုအံ့— 'te' သဒ္ဒါသည် 'na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ' (နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကို မဖူးမြင်ရဖူးသောသူတို့သည် ချမ်းသာကို မသိကြကုန်) စသည်တို့၌ 'ta' သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ် (ပထမာဗဟုဝုစ်) ၌ လာ၏။ 'te na passāmi dārake' (ထိုသူငယ်တို့ကို ငါမမြင်ရ) စသည်တို့၌ ဥပယောဂဗဟုဝုစ် (ဒုတိယာဗဟုဝုစ်) ၌ လာ၏။ 'Namo te purisājañña, namo te purisuttama။ Namo te buddha vīratthū' (ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ ယောက်ျားတကာတို့ထက် မြင့်မြတ်တော်မူသော အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။ ဝီရိယရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏) စသည်တို့၌မူ 'tumha' သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် သံပဒါန်၌ 'tuyhaṃ' (သင့်အား) ဟူသော အနက်ဖြင့် လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā' စသည်တို့၌ ကရဏ (တတိယာ) ၌ လာ၏။ 'Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ' စသည်တို့၌ သာမီ (ဆဋ္ဌီ) အနက်၌ 'tava' (သင်၏) ဟူသော အနက်ဖြင့် လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmimhi cāti tesaddo, pañcasvatthesu dissatī’’ti.

“ပစ္စတ္တဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ဥပယောဂဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ကရဏဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ သံပဒါန်ဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ သာမီဝုစ်၌လည်းကောင်း ဤငါးပါးသော အနက်တို့၌ ‘te’ သဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။


Taṃ, tāni. Taṃ, tāni. Nena, tena iccādi. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

တံ၊ တာနိ။ တံ၊ တာနိ။ နေန၊ တေန စသည်တည်း။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။ ဤကား နပုံသကလိင်တည်း။


Sā[Pg.365], tā, tāyo. Naṃ, taṃ, nā, tā, nāyo, tāyo. Nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Assā, nassā, tassā, nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Nāya, tāya, assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ, nāsu, tāsu, tyāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ.

သာ၊ တာ၊ တာယော။ နံ၊ တံ၊ နာ၊ တာ၊ နာယော၊ တာယော။ နာယ၊ တာယ၊ နာဟိ၊ တာဟိ၊ နာဘိ၊ တာဘိ။ အဿာ၊ နဿာ၊ (တိဿာ၊) တဿာ၊ နာယ၊ တာယ၊ နာသံ၊ တာသံ၊ သာနံ၊ အာသံ။ အဿာ၊ နဿာ၊ တဿာ၊ နာယ၊ တာယ၊ နာဟိ၊ တာဟိ၊ နာဘိ၊ တာဘိ။ အဿာ၊ နဿာ၊ (တိဿာ၊) တဿာ၊ နာယ၊ တာယ၊ နာသံ၊ တာသံ၊ သာနံ၊ အာသံ။ နာယ၊ တာယ၊ အဿံ၊ နဿံ၊ တိဿံ၊ တဿံ၊ နာယံ၊ တာယံ၊ နာသု၊ တာသု၊ တျာသု။ ဤကား ဣတ္ထိလိင်တည်း။


Ettha pana ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā. Bījāni tyāsu ruhantī’’ti payogadassanato ‘‘sānaṃ āsaṃ tyāsū’’ti imāni vuttāni akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtāni. Evaṃ parammukhavacanassa taṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati.

ဤ၌မူ 'abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā။ Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā။ Bījāni tyāsu ruhanti' ဟူသော သုံးစွဲပုံတို့ကို တွေ့ရခြင်းကြောင့် 'sānaṃ၊ āsaṃ၊ tyāsu' ဟူသော ဤရုပ်ပုဒ်တို့ကို သဒ္ဒါကျမ်းပြုပညာရှိတို့၏ ဉာဏ်မျက်စိကို လည်စေတတ်သော (တွေဝေစေတတ်သော) ဌာနတို့အဖြစ် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မျက်ကွယ်ပြု၍ ပြောဆိုအပ်သော 'ta' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။


Ettha ca idaṃ vattabbaṃ –

ဤ၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu’’, iccādīsu padissare;

Ādo taṃ tetiādīni, nantiādīni no tathā.

“‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu’ စသည်တို့၌ (ပုဒ်၏) အစ၌ ‘taṃ’ ၊ ‘te’ စသည်တို့ကို တွေ့ရ၏။ ‘naṃ’ စသည်တို့ကိုမူ ထိုသို့ (ပုဒ်၏အစ၌) မတွေ့ရပေ။”


Naṃ ne nenātiādīni, vo noiccādayo viya;

Padato parabhāvamhi, diṭṭhāni jinasāsane.

“‘naṃ’ ၊ ‘ne’ ၊ ‘nena’ စသည်တို့ကို ‘vo’ ၊ ‘no’ စသည်တို့ကဲ့သို့ ပုဒ်၏နောက်၌သာ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တွေ့မြင်ရ၏။”


‘‘Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati’’;

Iccādīni payogāni, dassetabbāni viññunā.

“‘Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati’ စသော သုံးစွဲပုံတို့ကို ပညာရှိတို့သည် ပြသအပ်ကုန်၏။”


Ko cettha vadeyya –

ဤ၌ အဘယ်သူသည် ဤသို့ ဆိုအံ့နည်း—


‘‘Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā;

Evaṃ lokitthiyo nāma, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā’’ti

“‘မြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ခရီးလမ်းသည်လည်းကောင်း၊ သောက်စားရာဇရပ်သည်လည်းကောင်း၊ အများသုံးဇရပ်သည်လည်းကောင်း၊ ရေချမ်းစင်သည်လည်းကောင်း (အများအတွက် ဖြစ်သကဲ့သို့)၊ ဤအတူ လောကရှိ မိန်းမတို့သည်လည်း (အများအတွက်) ဖြစ်ကုန်၏။ ပညာရှိတို့သည် ထိုမိန်းမတို့အား အမျက်မထွက်ကုန်’ ဟူသော ဤဂါထာ၌—”


Ettha [Pg.366] –

ဤဂါထာ၌—


Padato aparattepi, nāsaṃsaddassa dassanā;

Ādopi icchitabbāva, naṃ neiccādayo iti.

“ပုဒ်၏ နောက်၌ မဟုတ်သော်လည်း ‘nāsaṃ’ သဒ္ဒါကို တွေ့ရသောကြောင့် ‘naṃ’ ၊ ‘ne’ စသည်တို့ကိုလည်း ရှေးဦးပုဒ်အဖြစ် အလိုရှိအပ်သည်သာတည်း။”


So panevantu vattabbo, ‘‘tava vāde na labbhati;

Nāsaṃsaddo nasaddo ca, āsaṃsaddo ca labbhare.

ထိုသူအား ဤသို့ ပြန်လည်ပြောဆိုအပ်၏— “‘သင့်ဝါဒ၌ မရနိုင်ပါ၊ (ဤနေရာ၌) ‘nāsaṃ’ သဒ္ဒါနှင့် ‘na’ သဒ္ဒါကို မရနိုင်ဘဲ ‘āsaṃ’ သဒ္ဒါကိုသာ ရနိုင်၏။”


Tasmā ‘āsaṃ na kujjhanti, itthīnaṃ paṇḍitā’iti;

Atthova bhavate evaṃ, suṭṭhu dhārehi paṇḍitā’’ti.

“‘ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ထိုမိန်းမတို့အား (āsaṃ) အမျက်မထွက်ကုန် (na kujjhanti) ဟူ၍သာ အနက်ဖြစ်၏။ ပညာရှိ၊ ဤသို့ ကောင်းစွာ မှတ်သားလော့’ ဟု။”


Atha vā yasmā niruttipiṭake ‘‘naṃ purisaṃ passati, ne purise passatī’’tiādinā padato aparattepi ‘‘naṃ, ne’’ iccādīni padāni vuttāni, tasmā tenāpi nayena padato aparānipi tāni kadāci siyuṃ. Mayaṃ pana pāḷinayānusārena tesaṃ pavattiṃ vadāma, idaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ.

သို့မဟုတ်လည်း နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်း၌ ‘naṃ purisaṃ passati, ne purise passati’ စသည်ဖြင့် ပုဒ်၏နောက်၌ မဟုတ်ဘဲလည်း ‘naṃ’ ၊ ‘ne’ စသော ပုဒ်တို့ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုနည်းဖြင့်လည်း ပုဒ်၏နောက်၌ မဟုတ်သော ထိုပုဒ်တို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ ရှိကောင်းရှိနိုင်ပါလိမ့်မည်။ ငါတို့သည်ကား ပါဠိတော်နည်းနှင့်အညီ ထိုပုဒ်တို့၏ ဖြစ်ပုံကို ဆိုကြကုန်အံ့။ ဤအရာကို ကောင်းစွာ စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏။


Ettha pana tasaddassa parapadehi saddhiṃ samāsopi veditabbo ‘‘taṃputto, taṃsadiso, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tabbhūto, tagguṇo, tassadiso’’ti.

ဤ၌လည်း တ-သဒ္ဒါ၏ နောက်ပုဒ်တို့နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ‘တံပုတ္တော၊ တံသဒိသော၊ တန္နိန္နော၊ တပ္ပေါဏော၊ တပ္ပဗ္ဘာရော၊ တဗ္ဘူတော၊ တဂ္ဂုဏော၊ တဿဒိသော’ ဟူ၍ သိအပ်၏။


Tasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo pubba-pade dvittantu pacchime.

တ-သဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်တို့နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့ပုဒ်၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်၌ ဒွေးဘော်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း စင်စစ်ဖြစ်၏။


Evaṃ tasaddassa samāso sallakkhitabbo.

ဤသို့ တ-သဒ္ဒါ၏ သမာသ်ကို မှတ်သားအပ်၏။


Idāni etasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ဧတ-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ်ကို ပြဆိုအပ်အံ့ —


Eso, ete. Etaṃ, ete. Etena, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmā, etamhā, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmiṃ, etamhi, etesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

ဧသော၊ ဧတေ။ ဧတံ၊ ဧတေ။ ဧတေန၊ ဧတေဟိ၊ ဧတေဘိ။ ဧတဿ၊ ဧတေသံ၊ ဧတေသာနံ။ ဧတသ္မာ၊ ဧတမှာ၊ ဧတေဟိ၊ ဧတေဘိ။ ဧတဿ၊ ဧတေသံ၊ ဧတေသာနံ။ ဧတသ္မိံ၊ ဧတမှိ၊ ဧတေသု။ ဤကား ပုလ္လိင်တည်း။


Etaṃ, etāni. Etaṃ, etāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

ဧတံ၊ ဧတာနိ။ ဧတံ၊ ဧတာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်စဉ်သည် ပုလ္လိင်နှင့်တူ၏၊ ဤကား နပုံသကလိင်တည်း။


Esā[Pg.367], etā, etāyo. Etaṃ, etā, etāyo. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etissaṃ, etāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ etasaddassa nāmikapadamālā bhavati.

ဧသာ၊ ဧတာ၊ ဧတာယော။ ဧတံ၊ ဧတာ၊ ဧတာယော။ ဧတာယ၊ ဧတာဟိ၊ ဧတာဘိ။ ဧတာယ၊ ဧတိဿာ၊ ဧတိဿာယ၊ ဧတာသံ။ ဧတာယ၊ ဧတာဟိ၊ ဧတာဘိ။ ဧတာယ၊ ဧတိဿာ၊ ဧတိဿာယ၊ ဧတာသံ။ ဧတာယ၊ ဧတိဿံ၊ ဧတာသု။ ဤကား ဣတ္ထိလိင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဧတ-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ် ဖြစ်၏။


Parapadenettha saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhiyyati. Etapparamāyeva devatā sannipatitā ahesu’’ntiādīsu.

ဤ၌လည်း နောက်ပုဒ်နှင့်တကွ ဧတ-သဒ္ဒါ၏ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ‘ဧတဒတ္ထာယ လောကသ္မိံ၊ နိဓိ နာမ နိဓိယျတိ။ ဧတပ္ပရမာယေဝ ဒေဝတာ သန္နိပတိတာ အဟေသုံ’ စသည်တို့၌ သိအပ်၏။


Samāse etasaddassa, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo pubba-pade hoti na hoti ca.

ဧတ-သဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်တို့နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်လတ်သော် ရှေ့ပုဒ်၌ နိဂ္ဂဟိတ်လာခြင်းသည် စင်စစ် ဖြစ်လည်းဖြစ်၏၊ မဖြစ်လည်းမဖြစ်ချေ။


Idāni idaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ဣဒံ-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ်ကို ပြဆိုအပ်အံ့ —


Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime. Anena, iminā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmā, imasmā, imamhā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmiṃ, imasmiṃ, amhi, imamhi, esu, imesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

အယံ၊ ဣမေ။ ဣမံ၊ ဣမေ။ အနေန၊ ဣမိနာ၊ ဧဟိ၊ ဧဘိ၊ ဣမေဟိ၊ ဣမေဘိ။ အဿ၊ ဣမဿ၊ ဧသံ၊ ဧသာနံ၊ ဣမေသံ၊ ဣမေသာနံ။ အသ္မာ၊ ဣမသ္မာ၊ ဣမမှာ၊ ဧဟိ၊ ဧဘိ၊ ဣမေဟိ၊ ဣမေဘိ။ အဿ၊ ဣမဿ၊ ဧသံ၊ ဧသာနံ၊ ဣမေသံ၊ ဣမေသာနံ။ အသ္မိံ၊ ဣမသ္မိံ၊ အမှိ၊ ဣမမှိ၊ ဧသု၊ ဣမေသု။ ဤကား ပုလ္လိင်တည်း။


Idaṃ, imāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

ဣဒံ၊ ဣမာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်စဉ်သည် ပုလ္လိင်နှင့်တူ၏။ ဤကား နပုံသကလိင်တည်း။


Ayaṃ, imā, imāyo. Imaṃ, imā, imāyo. Imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assaṃ, imissaṃ, imāya, imāyaṃ, imāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ idaṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati.

အယံ၊ ဣမာ၊ ဣမာယော။ ဣမံ၊ ဣမာ၊ ဣမာယော။ ဣမာယ၊ ဣမာဟိ၊ ဣမာဘိ။ အဿာ၊ အဿာယ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမိဿာယ၊ ဣမာယ၊ ဣမာသံ။ အဿာ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမာယ၊ ဣမာဟိ၊ ဣမာဘိ။ အဿာ၊ အဿာယ၊ ဣမိဿာ၊ ဣမိဿာယ၊ ဣမာယ၊ ဣမာသံ။ အဿံ၊ ဣမိဿံ၊ ဣမာယ၊ ဣမာယံ၊ ဣမာသု။ ဤကား ဣတ္ထိလိင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဣဒံ-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ် ဖြစ်၏။


Kaccāyane tu ‘‘imassidamaṃsisu napuṃsake’’ti imasaddoyeva pakatibhāvena vutto, idha pana idaṃsaddoyeva ‘‘idappaccayatā’’ti ettha ‘‘ida’’nti pakatiyā dassanato. Tathā [Pg.368] hi ‘‘imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā’’ti vuttaṃ. Ettha ca idappaccayā eva idappaccayatāti tāsaddena padaṃ vaḍḍhitaṃ na kiñci atthantaraṃ yathā devo eva devatāti. Idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhatthaṃ tāsaddamāha yathā janānaṃ samūho janatāti. Cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake ca idaṃsaddoyeva pakatibhāvena vutto.

ကစ္စည်းကျမ်း၌မူကား ‘ဣမဿိဒမံသိသု နပုံသကေ’ ဟူ၍ ဣမ-သဒ္ဒါကိုသာ ပကတိအဖြစ်ဖြင့် ပြဆို၏။ ဤကျမ်း၌မူကား ‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဣဒ’ ဟူ၍ ပကတိကို မြင်ရသောကြောင့် ဣဒံ-သဒ္ဒါကိုသာ ပကတိအဖြစ်ဖြင့် ပြဆို၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ၊ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ၊ ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဝါ သမူဟော ဣဒပ္ပစ္စယတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ ဟူရာ၌ တာ-သဒ္ဒါဖြင့် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေရုံမျှဖြစ်၍ (ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာ ကဲ့သို့) အနက်ထူး တစ်စုံတစ်ရာ မရှိချေ။ ဣဒပ္ပစ္စယာနံ သမူဟော ဣဒပ္ပစ္စယတာ ဟူရာ၌မူကား (ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ ကဲ့သို့) အစုအပေါင်းအနက်၌ တာ-သဒ္ဒါကို ဆို၏။ စူဠနိရုတ္တိကျမ်းနှင့် နိရုတ္တိပိဋကကျမ်းတို့၌လည်း ဣဒံ-သဒ္ဒါကိုသာ ပကတိအဖြစ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။


Samāse idaṃsaddassa, saddhiṃ parapadena ve;

Idappaccayatātveva, rūpaṃ dvittaṃ siyuttare.

ဣဒံ-သဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်လတ်သော် ‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’ ဟူသော ပုဒ်၌သာလျှင် နောက်ပုဒ်၌ ဒွေးဘော်ဖြစ်ရာ၏။


Idāni amusaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ အမု-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ်ကို ပြဆိုအပ်အံ့ —


Asu, amu, amū. Amuṃ, amū. Amunā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmiṃ, amumhi, amūsu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

အသု၊ အမု၊ အမူ။ အမုံ၊ အမူ။ အမုနာ၊ အမူဟိ၊ အမူဘိ။ အမုဿ၊ ဒုဿ၊ အမူသံ၊ အမူသာနံ။ အမုသ္မာ၊ အမုမှာ၊ အမူဟိ၊ အမူဘိ။ အမုဿ၊ ဒုဿ၊ အမူသံ၊ အမူသာနံ။ အမုသ္မိံ၊ အမုမှိ၊ အမူသု။ ဤကား ပုလ္လိင်တည်း။


Aduṃ, amūni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

အဒုံ၊ အမူနိ။ ကြွင်းသောရုပ်စဉ်သည် ပုလ္လိင်နှင့်တူ၏။ ဤကား နပုံသကလိင်တည်း။


Asu, amu, amū, amuyo. Amūṃ, amū, amuyo. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amuyaṃ, amussaṃ, amūsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ amusaddassa nāmikapadamālā bhavati, samāso pana appasiddho.

အသု၊ အမု၊ အမူ၊ အမုယော။ အမုံ၊ အမူ၊ အမုယော။ အမုယာ၊ အမူဟိ၊ အမူဘိ။ အမုဿာ၊ အမုယာ၊ အမူသံ၊ အမူသာနံ။ အမုယာ၊ အမူဟိ၊ အမူဘိ။ အမုဿာ၊ အမုယာ၊ အမူသံ၊ အမူသာနံ။ အမုယာ၊ အမုယံ၊ အမုဿံ၊ အမူသု။ ဤကား ဣတ္ထိလိင်တည်း။ ဤသို့လျှင် အမု-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ် ဖြစ်၏။ သမာသ်ကိုမူကား ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Tatra ‘‘dussa me khettapālassa, rattibhattaṃ apābhata’’nti payogadassanato ‘‘dussā’’ti padamamhehi ṭhapitaṃ. Kakārāgamavasena aññānipi asabbanāmikarūpāni bhavanti. Tesaṃ [Pg.369] vasena ayaṃ liṅgattayassa nāmikapadamālā vuccate –

ထိုရုပ်စဉ်၌ ‘ဒုဿ မေ ခေတ္တပါလဿ၊ ရတ္တိဘတ္တံ အပါဘတံ’ ဟူသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းကို တွေ့ရသောကြောင့် ငါတို့သည် ‘ဒုဿ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ထည့်သွင်းထားအပ်၏။ က-ကာရလာခြင်းကြောင့် အခြားသော သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သော ရုပ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဤလိင်သုံးပါးတို့၏ နာမ်ရုပ်စဉ်ကို ပြဆိုအပ်အံ့ —


‘‘Asuko, asukā. Asukaṃ, asuke’’tiādinā, ‘‘amuko, amukā. Amukaṃ, amuke’’tiādinā ca purisanayopi labbhati. ‘‘Asukā, asukāyo’’tiādinā, ‘‘amukā, amukāyo’’tiādinā ca kaññānayopi labbhati. ‘‘Asukaṃ, asukānī’’tiādinā, ‘‘amukaṃ, amukānī’’tiādinā ca cittanayopi labbhati. Imānettha padāni asabbanāmikānipi kakārāgamavasena nānattadassanatthaṃ vuttāni.

‘အသုကော၊ အသုကာ။ အသုကံ၊ အသုကေ’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အမုကော၊ အမုကာ။ အမုကံ၊ အမုကေ’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ပုရိသနယ (ယောက်ျားရုပ်စဉ်နည်း) ကို ရအပ်၏။ ‘အသုကာ၊ အသုကာယော’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အမုကာ၊ အမုကာယော’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ကညာနယ (မိန်းကလေးရုပ်စဉ်နည်း) ကို ရအပ်၏။ ‘အသုကံ၊ အသုကာနိ’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အမုကံ၊ အမုကာနိ’ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း စိတ္တနယ (စိတ်ရုပ်စဉ်နည်း) ကို ရအပ်၏။ ဤ၌ ဤပုဒ်တို့သည် သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်ကြသော်လည်း က-ကာရလာခြင်းကြောင့် ထူးခြားမှုအမျိုးမျိုးကို ပြသခြင်းငှာ ဆိုအပ်ကုန်၏။


Idāni kiṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ကိံ-သဒ္ဒါ၏ နာမ်ရုပ်စဉ်ကို ပြဆိုအပ်အံ့ —


Ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi, kesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

ကော၊ ကေ။ ကံ၊ ကေ။ ကေန၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကိဿ၊ ကေသံ။ ကသ္မာ၊ ကမှာ၊ ကေဟိ၊ ကေဘိ။ ကဿ၊ ကိဿ၊ ကေသံ။ ကသ္မိံ၊ ကိသ္မိံ၊ ကမှိ၊ ကိမှိ၊ ကေသု။ ဤကား ပုလ္လိင်တည်း။


Rūpavisesopettha veditabbo ‘‘ke gandhabbe ca rakkhase nāge, ke kimpurise ca mānuse, ke paṇḍite sabbakāmadade, dīghaṃ rattaṃ bhattā me bhavissati, ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’’ti pāḷidassanato. Yasmā pana ke gandhabbe ca rakkhase nāge itiādīsu pāḷīsu ‘‘ke’’ti paccattavacanaṃ ekārantampi dissati, tasmā ‘‘ke’’ti rūpabhedo cettha ñeyyo. Tathā ‘‘kissassa ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotama. Kismiṃ me sivayo kuddhā. Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’tiādīni ca nidassanapadāni ñeyyāni. Apica –

ဤ၌လည်း ထူးခြားသော ရုပ်ကို ‘ကေ ဂန္ဓဗ္ဗေ စ ရက္ခသေ နာဂေ၊ ကေ ကိမ္ပုရိသေ စ မာနုသေ၊ ကေ ပဏ္ဍိတေ သဗ္ဗကာမဒဒေ၊ ဒီဃံ ရတ္တံ ဘတ္တာ မေ ဘဝိဿတိ၊ ကေ စ ဆဝေ ပါထိကပုတ္တေ၊ ကာ စ တထာဂတာနံ အရဟန္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ အာသာဒနာ’ ဟူသော ပါဠိတော်တွေ့ရှိချက်အရ သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ‘ကေ ဂန္ဓဗ္ဗေ စ ရက္ခသေ နာဂေ’ စသော ပါဠိတော်တို့၌ ‘ကေ’ ဟူသော ပစ္စတ္တဝစနသည် ဧ-ကာရန္တ ဖြစ်လျက်လည်း တွေ့ရသောကြောင့် ‘ကေ’ ဟူသော ရုပ်အထူးကိုလည်း ဤ၌ သိအပ်၏။ ထို့အတူ ‘ကိဿဿ ဧကဓမ္မဿ၊ ဝဓံ ရောစေသိ ဂေါတမ။ ကိသ္မိံ မေ သိဝယော ကုဒ္ဓါ။ ကမှိ ကာလေ တယာ ဝီရ၊ ပတ္ထိတာ ဗောဓိမုတ္တမာ’ စသည်တို့ကိုလည်း သာဓကပုဒ်များအဖြစ် သိအပ်ကုန်၏။ ထို့ပြင်လည်း —


‘‘Ko te balaṃ mahārāja’’, itiādīsu pāḷisu;

Kvasaddatthe vattatīti, ñeyyā ko iccayaṃ suti.

‘ကော တေ ဗလံ မဟာရာဇ’ စသော ပါဠိတော်တို့၌ ‘ကော’ ဟူသော အသံသည် ကွ-သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ဖြစ်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။


Petaṃ [Pg.370] taṃ sāmamaddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasi;

Iti pāṭhe kathaṃsaddā-bhidheyye vattatīti ca.

‘ပေတံ တံ သာမမဒ္ဒက္ခိံ၊ ကော နု တွံ သာမ ဇီဝသိ’ ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ကထံ-သဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။


Etesu dvīsu atthesu, diṭṭho ko iccayaṃ ravo;

Nipātoti gahetabbo, sutisāmaññato ruto.

ဤအနက်နှစ်မျိုးတို့၌ တွေ့ရသော ‘ကော’ ဟူသော အသံကို အသံတူရုံမျှဖြင့် နိပါတ်ပုဒ်ဟူ၍ မှတ်ယူအပ်၏။


Napuṃsakaliṅge kaṃ, kāni. Kaṃ, kāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘kiṃ cittaṃ. Kiṃ rūpaṃ. Kiṃ parābhavato mukhaṃ. Kiṃ icchasī’’tiādipayogadassanato pana ‘‘kiṃ, kāni. Kiṃ, kānī’’ti vatvā sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo yuttataro, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

နပုံသကလိင်၌ ‘ကံ၊ ကာနိ’ (ပထမာ)၊ ‘ကံ၊ ကာနိ’ (ဒုတိယ) ဟု ရှိ၏။ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ပုလ္လိင်နှင့်တူစွာ ယှဉ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ‘‘ကိံ စိတ္တံ။ ကိံ ရူပံ။ ကိံ ပရာဘဝတော မုခံ။ ကိံ ဣစ္ဆသိ’’ စသော သုံးစွဲပုံများကို တွေ့ရသဖြင့် ‘‘ကိံ၊ ကာနိ။ ကိံ၊ ကာနိ’’ ဟု ဆို၍ ကြွင်းသောဝိဘတ်တို့ကို ပုလ္လိင်နှင့်တူစွာ ယှဉ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် သာ၍ သင့်လျော်လှပေ၏၊ ဤကား နပုံသကလိင်တည်း။


Kā, kā, kāyo. Kaṃ, kā, kāyo. Kāya, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ, kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāyaṃ, kassaṃ, kāsu.

ကာ၊ ကာ၊ ကာယော။ ကံ၊ ကာ၊ ကာယော။ ကာယ၊ ကာဟိ၊ ကာဘိ။ ကာယ၊ ကဿာ၊ ကာသံ၊ ကာသာနံ။ ကာယ၊ ကဿာ၊ ကာဟိ၊ ကာဘိ။ ကာယ၊ ကဿာ၊ ကာသံ၊ ကာသာနံ။ ကာယ၊ ကဿာ၊ ကာယံ၊ ကဿံ၊ ကာသု။


Ettha pana kāyoti padassa atthibhāve ‘‘kāyo amoghā gacchantī’’ti nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ kiṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati. Etthetassa atthuddhāro vuccate – kiṃ saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati. Kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu garahane āgato. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu aniyame. ‘‘Kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādīsu nippayojanatāyaṃ. ‘‘Kiṃ na kāhāmi te vaco’’tiādīsu sampaṭicchane. ‘‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu pucchāyaṃ, pucchā ca nāma kāraṇapucchādivasena [Pg.371] anekavidhā, ato kāraṇapucchādivasenapi kiṃsaddassa pavatti vitthārato ñeyyā. Tathā hi ayaṃ ‘‘kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi. Kiṃ nu jātiṃ na rocesi. Kena tetādiso vaṇṇo’’tiādīsu kāraṇapucchāyaṃ vattati. ‘‘Kiṃ kāsuyā karissatī’’tiādīsu kiccapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ sīlaṃ. Ko samādhī’’tiādīsu sarūpapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ khādasi. Kiṃ pivasī’’tiādīsu vatthupucchāyaṃ. ‘‘Khādasi kiṃ pivasi ki’’ntiādīsu kriyāpucchāyaṃ vattati. Adiṭṭhajotanāpucchāti evamādikā pana pañcavidhā pucchā kiṃsaddassa atthuddhāre anāharitabbattā anāgatāti daṭṭhabbaṃ. Etthetaṃ vuccati –

ဤ၌ ‘ကာယော’ ဟူသော ပုဒ်ရှိကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ‘‘ကာယော အမောဃာ ဂစ္ဆန္တိ’’ ဟူသော သာဓကကို ကြည့်ရှုအပ်၏။ ဤကား ဣတ္ထိလိင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ကိံသဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ထိုကိံသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်ဆောင်ပုံကို ဆိုအံ့— ကိံသဒ္ဒါသည် ‘‘ကိံ ရာဇာ ယော လောကံ န ရက္ခတိ (လောကကို မစောင့်ရှောက်သောမင်းသည် အဘယ်မင်း ဖြစ်အံ့နည်း)။ ကိံ နု ခေါ နာမ တုမှေ မံ ဝတ္တဗ္ဗံ မညထာ (သင်တို့သည် ငါ့အား စွပ်စွဲပြောဆိုထိုက်သည်ဟု အဘယ်ကြောင့် ထင်မှတ်ကြသနည်း)’’ စသည်တို့၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟန) အနက်၌ လာ၏။ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ’’ စသည်တို့၌ အဆိုင်းမရှိ၊ အပိုင်အခြားမရှိခြင်း (အနိယမ) အနက်၌ လာ၏။ ‘‘ကိန္တေ ဝက္ကလိ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန၊ ယော ခေါ ဝက္ကလိ ဓမ္မံ ပဿတိ၊ သော မံ ပဿတိ’’ စသည်တို့၌ အကျိုးမရှိခြင်း (နိပ္ပယောဇန) အနက်၌ လာ၏။ ‘‘ကိံ န ကာဟာမိ တေ ဝစော (သင်၏စကားကို ငါအဘယ်ကြောင့် မပြုဘဲ နေအံ့နည်း၊ ဧကန်ပြုအံ့)’’ စသည်တို့၌ ဝန်ခံခြင်း (သမ္ပဋိစ္ဆန) အနက်၌ လာ၏။ ‘‘ကိံသူဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌံ (ဤလောက၌ ယောက်ျား၏ မြတ်သောဥစ္စာသည် အဘယ်နည်း)’’ စသည်တို့၌ မေးမြန်းခြင်း (ပုစ္ဆာ) အနက်၌ လာ၏။ မေးမြန်းခြင်းသည်လည်း အကြောင်းကို မေးခြင်းစသည်ဖြင့် များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အကြောင်းကို မေးခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်း ကိံသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပုံကို အကျယ် သိအပ်၏။ ထိုစကား မှန်၏— ဤကိံသဒ္ဒါသည် ‘‘ကိံ နု သန္တရမာနောဝ၊ ကာသုံ ခဏသိ သာရထိ (အဆောတလျင် ရထားထိန်း သင်သည် အဘယ်ကြောင့် တွင်းတူးသနည်း)။ ကိံ နု ဇာတိံ န ရောစေသိ (အဘယ်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို မနှစ်သက်သနည်း)။ ကေန တေတာဒိသော ဝဏ္ဏော (သင့်ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါသည် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်သနည်း)’’ စသည်တို့၌ အကြောင်းကို မေးခြင်း (ကာရဏပုစ္ဆာ) ၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ကိံ ကာသုယာ ကရိဿတိ (တွင်းဖြင့် အဘယ်အမှုကို ပြုအံ့နည်း)’’ စသည်တို့၌ အမှုကိစ္စကို မေးခြင်း (ကိစ္စပုစ္ဆာ) ၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ကိံ သီလံ၊ ကော သမာဓိ (သီလဟူသည် အဘယ်နည်း၊ သမာဓိဟူသည် အဘယ်နည်း)’’ စသည်တို့၌ သရုပ်သဘောကို မေးခြင်း (သရူပပုစ္ဆာ) ၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ကိံ ခါဒသိ၊ ကိံ ပိဝသိ (အဘယ်ကို စားသနည်း၊ အဘယ်ကို သောက်သနည်း)’’ စသည်တို့၌ ဝတ္ထုအရာဝတ္ထုကို မေးခြင်း (ဝတ္ထုပုစ္ဆာ) ၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ခါဒသိ ကိံ၊ ပိဝသိ ကိံ (စားသလော၊ သောက်သလော)’’ စသည်တို့၌ အမှုကိရိယာကို မေးခြင်း (ကြိယာပုစ္ဆာ) ၌ ဖြစ်၏။ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ (မသိသေးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေသော မေးမြန်းခြင်း) စသော ငါးပါးသော မေးခြင်းတို့သည် ကိံသဒ္ဒါ၏ အနက်ထုတ်ဆောင်ရာ၌ ယူဆောင်ရန် မရှိသဖြင့် ဤ၌ မလာဟု မှတ်အပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


Garahāyaṃ aniyame, nippayojanatāya ca;

Sampaṭicchanapucchāsu, kiṃsaddo sampavattati.

ကိံသဒ္ဒါသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟန) အနက်၊ အပိုင်အခြားမရှိခြင်း (အနိယမ) အနက်၊ အကျိုးမရှိခြင်း (နိပ္ပယောဇန) အနက်၊ ဝန်ခံခြင်း (သမ္ပဋိစ္ဆန) အနက်၊ မေးမြန်းခြင်း (ပုစ္ဆာ) အနက်တို့၌ အပြားအားဖြင့် ဖြစ်၏။


Parapadena saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘kiṃsamudayo, kiṃvedano, kiṃsaññojano’’ti. Ettha ‘‘ko, ke. Kā, kā, kāyo. Kiṃ, kānī’’ti evaṃ liṅgattayavasena vibhattāni kiṃsaddamayāni padāni samāsapadatte puna kimiti pakatibhāveneva tiṭṭhanti. Nāmasaddena pana samāse tesaṃ dvidhā gati dissati ‘‘kinnāmo, konāmo’’ti. Sabbāni panetāni itthinapuṃsakaliṅgavasena bahuvacanavasena ca yojetabbāni.

ထို့ပြင် ‘‘ကိံသမုဒယော (အဘယ်လျှင် ဖြစ်ကြောင်းရှိသနည်း)၊ ကိံဝေဒနော (အဘယ်လျှင် ခံစားခြင်းရှိသနည်း)၊ ကိံသံယောဇနော (အဘယ်လျှင် သံယောဇဉ်ရှိသနည်း)’’ စသည်ဖြင့် တစ်ပါးသောပုဒ်နှင့်တကွ သမာသ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤသမာသ်၌ ‘‘ကော၊ ကေ’’ (ပုလ္လိင်)၊ ‘‘ကာ၊ ကာ၊ ကာယော’’ (ဣတ္ထိလိင်)၊ ‘‘ကိံ၊ ကာနိ’’ (နပုံသကလိင်) ဟု ဤသို့ လိင်သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်သွယ်အပ်ကုန်သော ကိံသဒ္ဒါဖြင့် ပြီးသောပုဒ်တို့သည် သမာသ်ပုဒ်အဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ ‘ကိံ’ ဟူသော မူလသဘာဝအတိုင်းသာ တည်ရှိပြန်ကုန်၏။ နာမ်သဒ္ဒါနှင့် သမာသ်ပြုရာ၌မူ ထိုပုဒ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ‘‘ကိန္နာမော၊ ကောနာမော’’ ဟု နှစ်မျိုး တွေ့ရ၏။ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း ဣတ္ထိလိင်၊ နပုံသကလိင်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်အပ်၏။


Kiṃsaddassa samāsamhi, saddhiṃ nāmaravena ve;

‘‘Kinnāmo’’ iti ‘‘konāmo’’, iti cevaṃ gati dvidhā.

ကိံသဒ္ဒါကို နာမ်သဒ္ဒါနှင့် သမာသ်ပြုသောအခါ ‘‘ကိန္နာမော’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ကောနာမော’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အလားနှစ်မျိုး ဖြစ်၏။


‘‘Konāmo [Pg.372] te upajjhāyo’’, iccādettha nidassanaṃ;

Sahaññena samāsamhi, ‘‘kiṃ kiṃ’’icceva suyyate.

‘‘ကောနာမော တေ ဥပဇ္ဈာယော (သင်၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် အဘယ်အမည်ရှိသနည်း)’’ စသည်သည် ဤ၌ သာဓကဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအခြားပုဒ်နှင့် သမာသ်ဖြစ်ရာ၌မူ ‘‘ကိံ ကိံ’’ ဟူ၍သာ ကြားရ (သုံးစွဲ) အပ်၏။


Tathā hi ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhu. Kiṃkārapaṭissāvinī’’tiādīsu kiṃsaddo sarūpamavijahanto tiṭṭhati. Tattha hi kiṃcittaṃ yassa so kiṃcitto. ‘‘Kiṃ karomi sāmī’’ti evaṃ kinti kāro karaṇaṃ saddanicchāraṇaṃ kiṃkāro, taṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinītiādi nibbacanamicchitabbaṃ. ‘‘Kinnaro. Kiṃpakkamiva bhakkhita’’ntiādīsu pana nibbacanamappasiddhaṃ, kiṃsaddoyeva padāvayavabhāvena suto. Tathā hi so katthaci padāvayavabhāvena katthaci nu su nukho kāraṇādisaddehi sahacāribhāvena ca suyyati. Atrime payogā – esā te itthī kiṃ hoti. Ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti. Kimpurisānuciṇṇo. Kiṃ nu bhītova tiṭṭhasi. Kiṃsuchetvā sukhaṃ seti. Kiṃ nukho kāraṇaṃ. Kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasi, kiñhi nāma cajantassa, vācāya adadamappakanti evamādayo. Atridaṃ vuccati –

ထိုစကား မှန်၏— ‘‘ကိဉ္စိတ္တော တွံ ဘိက္ခု (ရဟန်း သင်သည် အဘယ်စိတ် ရှိသနည်း)။ ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ (အဘယ်သို့ ပြုရအံ့နည်းဟု ဝန်ခံလေ့ရှိသော မိန်းမ)’’ စသည်တို့၌ ကိံသဒ္ဒါသည် မိမိ၏ရုပ်ကို မစွန့်ဘဲ တည်၏။ ထိုအရာ၌ ‘‘ကိံ စိတ္တံ ယဿ သော ကိဉ္စိတ္တော’’ ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ ‘‘အရှင်ဘုရား အဘယ်ကို ပြုရပါအံ့နည်း’’ ဟု ဤသို့ ‘ကိံ’ ဟု ဆိုခြင်းသည် ‘ကာရ’ (အသံပြုခြင်း) ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ကိံသံပြုခြင်းကို ကိင်္ကာရ ဟု ဆို၏၊ ထိုကိင်္ကာရကို ပြန်လည်ဝန်ခံတတ်သော မိန်းမသည် ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟအနက်ကို ယူအပ်၏။ ‘‘ကိန္နရော (ကိန်နရာ)၊ ကိမ္ပက္ကမိဝ ဘက္ခိတံ (ကင်္ပကသီးကဲ့သို့ စားအပ်သော)’’ စသည်တို့၌မူ ဝိဂ္ဂဟအနက်သည် ထင်ရှားပြီးဖြစ်၏၊ ကိံသဒ္ဒါသည်သာ ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့် ကြားရ၏။ ထိုစကား မှန်၏— ထိုကိံသဒ္ဒါသည် တစ်ခါတစ်ရံ ပုဒ်၏ အအစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ နု၊ သု၊ နုခေါ၊ ကာရဏ စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် အတူဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြားရ၏။ ထိုအရာ၌ ဤသုံးစွဲပုံတို့ ရှိကုန်၏— ‘‘ဧသာ တေ ဣတ္ထီ ကိံ ဟောတိ (ဤမိန်းမသည် သင့်အား အဘယ်တော်သနည်း)။ ဧတေ မနုဿာ တုမှာကံ ကိံ ဟောန္တိ (ဤလူတို့သည် သင်တို့အား အဘယ်တော်ကြသနည်း)။ ကိမ္ပုရိသာနုစိဏ္ဏော (ကိန်နရာတို့ မှီဝဲအပ်သော)။ ကိံ နု ဘီတောဝ တိဋ္ဌသိ (ကြောက်ရွံ့သကဲ့သို့ အဘယ်ကြောင့် ရပ်နေသနည်း)။ ကိံသုဆေတွာ သုခံ သေတိ (အဘယ်ကို ဖြတ်တောက်၍ ချမ်းသာစွာ အိပ်ရသနည်း)။ ကိံ နုခေါ ကာရဏံ (အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း)။ ကိံ ကာရဏာ အမ္မ တုဝံ ပမဇ္ဇသိ (မိခင် သင်သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မေ့လျော့နေသနည်း)။ ကိဉ္ဟိ နာမ စဇန္တဿ၊ ဝါစာယ အဒဒမပ္ပကံ (စွန့်လွှတ်သောသူအား နှုတ်ဖြင့်မျှလည်း အနည်းငယ်မျှ မပေးခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း)’’ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


‘‘Visuṃ padāvayavo vā, hutvā nvādīhi vā pana;

Yutto saddehi kiṃsaddo, diṭṭho sugatasāsane.

‘‘ကိံသဒ္ဒါကို မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ သီးခြားပုဒ်၏ အအစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နု-စသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ယှဉ်လျက်လည်းကောင်း တွေ့မြင်အပ်၏။


Pāḷinayānusārena, sesānaṃ sambhavopi ca;

Ñeyyo viññūhi saddhamma-nayaññūhi pabhedato’’ti.

ကြွင်းသောပုဒ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံကိုလည်း ပါဠိနည်းလမ်းနှင့်အညီ သဒ္ဓမ္မနည်းလမ်းကို သိတော်မူကြကုန်သော ပညာရှိတို့သည် အပြားအားဖြင့် သိအပ်၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Idāni [Pg.373] sabbanāmikabhāve ṭhitehi ko kaṃsaddehi samānasutikānaṃ aññesaṃ ko kaṃsaddānaṃ nāmikapadamālāviseso vattabbo siyā, so heṭṭhā liṅgattayamissakaparicchede vutto. Asabbanāmikattā pana purisa cittanayeneva vibhatto. Tathā hi yadā kosaddo brahmavātakāyatthavācako, kaṃsaddo pana sirojalasukhatthavācako, tadā tāni padāni asabbanāmikāni, kasmā? Akiṃsaddamayattā sabbanāmikarūpasaṅkhātehi asādhāraṇarūpehi virahitattā pucchatthato atthantaravācakattā ca. Ettha pana samānasutivasena atthantaraviññāpanatthaṃ kosaddo kaṃsaddoti ca vuttaṃ, ekantato pana sabbanāmikatte kiṃsaddoyeva, suddhanāmatte kasaddoyevāti gahetabbaṃ. Iccevaṃ –

ယခုအခါ သဗ္ဗနမ်အဖြစ်၌ တည်ကုန်သော ကော၊ ကံ သဒ္ဒါတို့နှင့် အသံတူကုန်သော အခြားသော ကော၊ ကံ သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပဒမာလာ ထူးခြားပုံကို ပြောဆိုအပ်အံ့၊ ထိုထူးခြားပုံကို အောက်၌ လိင်သုံးပါးရောပြွမ်းရာအပိုင်း (လိင်္ဂတ္တယမိဿကပရိစ္ဆေဒ) ၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သောကြောင့် ပုရိသ၊ စိတ္တ နည်းလမ်းဖြင့်သာ ဝိဘတ်သွယ်အပ်၏။ ထိုစကား မှန်၏— ‘ကော’ သဒ္ဒါသည် ဗြဟ္မာ၊ လေ၊ ကိုယ်ခန္ဓာ ဟူသော အနက်ကို ဟောသောအခါ၊ ‘ကံ’ သဒ္ဒါသည် ဦးခေါင်း၊ ရေ၊ ချမ်းသာ ဟူသော အနက်ကို ဟောသောအခါ ထိုပုဒ်တို့သည် သဗ္ဗနမ်မဟုတ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ကိံသဒ္ဒါဖြင့် ပြီးသည်မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော အသာဓာရဏရုပ် (မဆက်ဆံသောရုပ်) တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မေးမြန်းခြင်းအနက်မှ တစ်ပါးသော အနက်ကို ဟောသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား အသံတူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အခြားသော အနက်ကို သိစေခြင်းငှာ ‘ကောသဒ္ဒါ’ ‘ကံသဒ္ဒါ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ စင်စစ်အားဖြင့်မူ သဗ္ဗနမ်အဖြစ်၌ ကိံသဒ္ဒါသာ ဖြစ်၍၊ သုဒ္ဓနာမ်အဖြစ်၌ ကသဒ္ဒါသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့လျှင်—


Kāye brahmani vāte ca, sīse jalasukhesu ca;

Kasaddo vattatī tīsu, pumā tīsu napuṃsako.

ကသဒ္ဒါသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၊ ဗြဟ္မာ၊ လေ၊ ဦးခေါင်း၊ ရေ၊ ချမ်းသာ ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ရှေ့သုံးမျိုး (ကိုယ်ခန္ဓာ၊ ဗြဟ္မာ၊ လေ) ၌ ပုလ္လိင်ဖြစ်၍၊ နောက်သုံးမျိုး (ဦးခေါင်း၊ ရေ၊ ချမ်းသာ) ၌ နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။


Evaṃ sabbanāmabhūtānaṃ kiṃkasaddānaṃ pavatti veditabbā.

ဤသို့လျှင် သဗ္ဗနမ်ဖြစ်ကုန်သော ကိံသဒ္ဒါ၊ ကသဒ္ဒါတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိအပ်၏။


Idha vuttappakārānaṃ, atthānaṃ dāni saṅgaho;

Paññāvepullakaraṇo, ekadesena vuccate.

ယခုအခါ ဤ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော အနက်တို့၏ ပညာတိုးပွားကြောင်း ဖြစ်သော အကျဉ်းချုပ်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဆိုအံ့။


Kiṃ kiṃpakkena sadisaṃ, kāyo kiṃpabhavo vada;

Kiṃpakkasadiso kāmo, kāyo taṇhādisambhavo.

အဘယ်သည် ကင်္ပကသီးနှင့် တူသနည်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အဘယ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သနည်း ပြောပါဦးလော့။ ကာမဂုဏ်သည် ကင်္ပကသီးနှင့် တူ၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာသည် တဏှာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း ရှိ၏။


Uṇhakāle ka’micchanti, ka’micchanti pipāsitā;

Paccāmittā ka’micchanti, ka’micchanti dukhaṭṭitā.

ပူအိုက်သောကာလ၌ အဘယ် (လေ သို့မဟုတ် ရေ) ကို အလိုရှိကြသနည်း၊ ရေငတ်သောသူတို့သည် အဘယ် (ရေ) ကို အလိုရှိကြသနည်း။ ရန်သူတို့သည် အဘယ် (ဦးခေါင်း) ကို အလိုရှိကြသနည်း၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်နေသူတို့သည် အဘယ် (ချမ်းသာ) ကို အလိုရှိကြသနည်း။


Kāyassa kassa ko āyo,Ko nātho kassa bhūtale;

Kassa kaṃ jhānajaṃ sātaṃ,Kassaṅgesu ca kaṃ paranti.

အဘယ်ကိုယ်ခန္ဓာအား အဘယ်စီးပွား တိုးတက်ခြင်းသည် ရှိသနည်း၊ မြေပြင်၌ အဘယ်သူအား အဘယ်သူသည် ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သနည်း။ အဘယ်သူအား ဈာန်ကြောင့်ဖြစ်သော အဘယ်ချမ်းသာသည် ရှိသနည်း၊ အဘယ်သူ၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၌ အဘယ်ဦးခေါင်းသည် အခြား (အထက်) ၌ ရှိသနည်း။


Yā [Pg.374] pana tā heṭṭhā amhehi liṅgattayavasena kiṃsaddassa sabbanāmikasaññitassa nāmikapadamālā vibhattā, etāsu pulliṅganapuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’’ti imāni padāni pahāya itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’’nti imāni ca padāni pahāya tato tato sesapadato yathāsambhavaṃ cisaddaṃ canasaddaṃ canaṃsaddañca nipātetvā evarūpāni rūpāni gahetabbāni. Seyyathidaṃ?

အကြင် ငါတို့သည် အောက်၌ လိင်သုံးပါးအားဖြင့် သဗ္ဗနာမ်အမည်ရှိသော 'ကိံ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကို ခွဲခြားပြခဲ့ပြီ။ ထိုဝိဘတ်စဉ်တို့တွင် ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်နေရာ၌ 'ကေဘိ၊ ကိဿ၊ ကသ္မာ၊ ကမှာ၊ ကမှီ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကို ဖယ်၍၊ ဣတ္ထိလိင်နေရာ၌ 'ကာယော၊ ကာဘိ၊ ကာသာနံ၊ ကာယံ၊ ကဿာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကို ဖယ်၍၊ ထိုထို ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့မှ သင့်လျော်သလို 'စိ' သဒ္ဒါ၊ 'စန' သဒ္ဒါ၊ 'စနံ' သဒ္ဒါတို့ကို နောက်မှ ကျစေခြင်းဖြင့် (ပုဒ်တို့ကို တွဲစပ်၍) ဤသို့သော ရုပ်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်တို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ -


Koci, keci, kecana. Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. Kenaci, kehici. Kassaci, kesañci. Pañcamiyā ekavacanaṃ ūnaṃ pāḷiyaṃ anāgatattā. Kehici. Kassaci, kesañci. Kasmiñci, kismici, kesuci. Pulliṅganapuṃsakaliṅgavasena daṭṭhabbāni. Atra kismicīti anusāralopavasena vuttaṃ.

ကောစိ၊ ကေစိ၊ ကေစန။ ကိဉ္စိ၊ ကိဉ္စနံ၊ ကေစိ၊ ကေစန။ ကေနစိ၊ ကေဟိစိ။ ကဿစိ၊ ကေသဉ္စိ။ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဧကဝုစ်သည် ပါဠိတော်၌ မလာရှိသောကြောင့် လျော့နည်း (မရှိ) ၏။ ကေဟိစိ။ ကဿစိ၊ ကေသဉ္စိ။ ကသ္မိဉ္စိ၊ ကိသ္မိစိ၊ ကေသုစိ။ ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်အားဖြင့် ရှုအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ 'ကိသ္မိစိ' ဟူသည်မှာ နိဂ္ဂဟိတ် ချေခြင်း (အနုသ္ဝါရလောပ) အားဖြင့် ဟောကြားအပ်သည်။


Itthiliṅgavasena pana kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsucīti rūpāni.

ဣတ္ထိလိင်အားဖြင့်မူကား ကာစိ ဣတ္ထီ၊ ကာစိ ဣတ္ထိယော။ ကာစိ၊ ကာစိ။ ကိဉ္စိ၊ ကာစိ။ ကာယစိ၊ ကာဟိစိ။ ကာယစိ၊ ကဿာစိ၊ ကာသဉ္စိ။ ကာယစိ၊ ကာဟိစိ။ ကာယစိ၊ ကဿာစိ၊ ကာသဉ္စိ။ ကာယစိ၊ ကာသုစိ ဟူ၍ ရုပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။


Ettha ‘‘iti bhāsanti kecana, na naṃ hiṃsāmi kiñcana’’ntiādayo payogā veditabbā. Iti liṅgattayavasena vuttāni koci kāci kiñcītiādīni appamattakānaṃ saṅgāhakavacanānīti veditabbāni.

ဤနေရာ၌ "ဣတိ ဘာသန္တိ ကေစန၊ န နံ ဟိံသာမိ ကိဉ္စနံ" စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ လိင်သုံးပါးအားဖြင့် ဟောအပ်သော ကောစိ၊ ကာစိ၊ ကိဉ္စိ စသော စကားလုံးတို့သည် အနည်းငယ်သော အနက်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော စကားတို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။


Punetāniyeva yathārahaṃ yaṃsaddena yojetvā dassessāmi –

တဖန် ထို (ပုဒ်) တို့ကိုပင် လျော်ပတ်သလို 'ယံ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ပြပါအံ့ -


Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci.

ယော ကောစိ၊ ယေ ကေစိ။ ယံ ကိဉ္စိ၊ ယေ ကေစိ။ ယေန ကေနစိ၊ ယေဟိ ကေဟိစိ။ ယဿ ကဿစိ၊ ယေသံ ကေသဉ္စိ။ ယသ္မာ ကသ္မာစိ၊ ယေဟိ ကေဟိစိ။ ယဿ ကဿစိ၊ ယေသံ ကေသဉ္စိ။ ယသ္မိံ ကသ္မိဉ္စိ၊ ယေသု ကေသုစိ။


Ettha [Pg.375] ‘‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya. Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna’’ntiādayo payogā veditabbā. Pulliṅgarūpāni.

ဤနေရာ၌ "ယော ကောစိ မံ အဋ္ဌိ ကတွာ သုဏေယျ။ ယေ ကေစိမေ အတ္ထိ ရသာ ပထဗျာ၊ သစ္စံ တေသံ သာဓုတရံ ရသာနံ" စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်တို့မှာ ပုလ္လိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။


Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ettha ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane. Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā. Yāni kānici rūpānī’’tiādayo payogā veditabbā. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

ယံ ကိဉ္စိ၊ ယာနိ ကာနိစိ။ ယံ ကိဉ္စိ၊ ယာနိ ကာနိစိ။ ကြွင်းသော ရုပ်များသည် ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။ ဤနေရာ၌ "ယံ ကိဉ္စိ ရတနံ အတ္ထိ၊ ဓတရဋ္ဌနိဝေသနေ။ ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တံ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ။ ယာနိ ကာနိစိ ရူပါနိ" စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်တို့မှာ နပုံသကလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။


Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci.

ယာ ကာစိ ဣတ္ထီ၊ ယာ ကာစိ ဣတ္ထိယော။ ယံ ကိဉ္စိ၊ ယာ ကာစိ။ ယာယ ကာယစိ၊ ယာဟိ ကာဟိစိ။ ယာယ ကာယစိ၊ ယာသံ ကာသဉ္စိ။ ယာယ ကာယစိ၊ ယာဟိ ကာဟိစိ။ ယာယ ကာယစိ၊ ယာသံ ကာသဉ္စိ။ ယာယ ကာယစိ၊ ယာသု ကာသုစိ။


Ettha ‘‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā’’tiādayo payogā veditabbā. Itthiliṅgarūpāni. Iti liṅgattayavasena vuttāni yo koci, yā kāci, yaṃ kiñcītiādīni anavasesapariyādānavacanānīti veditabbāni. Sabbāni cetāni na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoti veditabbāni. Yadi nipātapadāni siyuṃ, tīsu liṅgesu sattasu vibhattīsu ekākārena tiṭṭheyyuṃ, na ca tiṭṭhanti, tasmā na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoyeva.

ဤနေရာ၌ "ယာ ကာစိ ဝေဒနာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ" စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤသည်တို့မှာ ဣတ္ထိလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ လိင်သုံးပါးအားဖြင့် ဟောအပ်သော "ယော ကောစိ၊ ယာ ကာစိ၊ ယံ ကိဉ္စိ" စသည်တို့သည် အကြွင်းမရှိ အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော စကား (အနဝသေသပရိယာဒါနဝစန) တို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ ဤအလုံးစုံသော စကားတို့သည် နိပါတ်ပုဒ်များ မဟုတ်ကြဘဲ နိပါတ်နှင့် တူသော သဒ္ဒါဖြစ်စဉ် (နိပါတပတိရူပက သဒ္ဒဂတိ) များသာ ဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ နိပါတ်ပုဒ်များ ဖြစ်ပါက လိင်သုံးပါး၊ ဝိဘတ်ခုနစ်ပါးတို့၌ တစ်ခုတည်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် တည်ရှိနေပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ထိုသို့ တပုံစံတည်း မတည်ရှိကြပေ။ ထို့ကြောင့် နိပါတ်ပုဒ်များ မဟုတ်ကြဘဲ နိပါတ်နှင့်တူသော သဒ္ဒါဖြစ်စဉ်များသာ ဖြစ်ကြပေသည်။


Apica ya ta kiṃ etaiccetehi sabbanāmehi liṅgānurūpato ttakattikapaccaye katvā vatticchāyaṃ yāni padāni sijjhanti, tāni paricchedavacanāni asabbanāmikāniyeva bhavanti. Tesaṃ nāmikapadamālā purisa citta kaññānayena yojetabbā. Taṃ yathā?

ထို့ပြင် ယ၊ တ၊ ကိံ၊ ဧတ - ဟူသော ဤသဗ္ဗနာမ်တို့မှ လိင်နှင့်လျော်ညီစွာ 'တ္တက'၊ 'တ္တိက' ပစ္စည်းတို့ကို ပြု၍ ပြောဆိုလိုသည့်အတိုင်း ပြီးမြောက်လာသော ပုဒ်တို့သည် အတိုင်းအတာပမာဏကို ပြတတ်သော ပုဒ် (ပရိစ္ဆေဒဝစန) တို့ ဖြစ်၍ သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သော (အသဗ္ဗနာမိက) ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကို ပုရိသ၊ စိတ္တ၊ ကညာ နည်းတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုနည်းကား အဘယ်နည်း?


Yattako [Pg.376] jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikāti. Imāni padāni asabbanāmikānipi paccayavasena sambhūtatthantaresu viññūnaṃ kosallatthaṃ vuttāni.

ယတ္တကော ဇနော၊ ယတ္တကံ စိတ္တံ၊ ယတ္တိကာ ဣတ္ထီ။ တတ္တကော၊ တတ္တကံ၊ တတ္တိကာ။ ကိတ္တကော၊ ကိတ္တကံ၊ ကိတ္တိကာ။ ဧတ္တကော၊ ဧတ္တကံ၊ ဧတ္တိကာ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်တို့သည် သဗ္ဗနာမ်မဟုတ်သော်လည်း ပစ္စည်းစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြားအနက်တို့၌ ပညာရှိတို့ တတ်သိလိမ္မာစေခြင်းအကျိုးငှာ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။


Idāni saṅkhādivacanassa ekasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ သင်္ချာစသည်ကို ပြတတ်သော 'ဧက' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကို ပြဆိုပေအံ့ -


Ekasaddo hi saṅkhāvacano ca hoti asadisavacano ca asahāyavacano ca ekaccavacano ca missībhūtavacano ca. Yadā saṅkhā’sadisā’sahāyavacano, tadā ekavacanako bhavati.

'ဧက' သဒ္ဒါသည် သင်္ချာကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ အတုမရှိသည်ကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ အဖော်မရှိ (တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) ကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ အချို့ကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းကို ပြတတ်သည်လည်းဖြစ်၏။ သင်္ချာ၊ အတုမရှိခြင်း၊ အဖော်မရှိခြင်းတို့ကို ပြသောအခါ၌ ဧကဝုစ်တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။


Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhīti. Evaṃ saṅkhādivacano ekasaddo ekavacanako. Tathā hi ‘‘eko dve tayo’’ti saṅkhāvisaye ekasaddo ekavacanakova. ‘‘Ekomhi sammāsambuddho. Eko rāja nipajjāmī’’ti asadisāsahāyakathanepi ekavacanakova. Ayaṃ ekavacanikā sabbanāmikapadamālā.

ဧကော၊ ဧကံ၊ ဧကေန၊ ဧကဿ၊ ဧကသ္မာ၊ ဧကမှာ၊ ဧကဿ၊ ဧကသ္မိံ၊ ဧကမှီ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ သင်္ချာစသည်ကို ပြတတ်သော 'ဧက' သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်ရှိ၏။ စင်စစ်သော်လည်း "ဧကော၊ ဒွေ၊ တယော" ဟူသော သင်္ချာနယ်ပယ်၌ 'ဧက' သဒ္ဒါသည် ဧကဝုစ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ "ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ။ ဧကော ရာဇ နိပဇ္ဇာမိ" ဟူသော အတုမရှိခြင်း၊ အဖော်မရှိခြင်းတို့ကို ပြောဆိုရာ၌လည်း ဧကဝုစ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ဧကဝုစ်ရှိသော သဗ္ဗနာမ် နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဖြစ်သည်။


Yadā pana saṅkhatthā ca asahāyā ca bahū vattabbā siyuṃ, tadā ekasaddato kakārāgamaṃ katvā ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi. Purisanaye bahuvacanavasena nāmikapadamālā yojetabbā. Tathā hi saṅkhatthāpi bahū honti. ‘‘Cattāro ekakā siyu’’nti hi vuttaṃ. Asahāyāpi bahū honti. Tathā hi ‘‘ayampi gahapati ekova āgato, ayampi ekova āgato’’ti vattabbe ‘‘ime gahapatayo ekakā āgatā’’ti vattabbatā dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto.

အကြင်အခါ၌မူကား သင်္ချာအနက်ရှိသည်တို့လည်းကောင်း၊ အဖော်မရှိသူတို့လည်းကောင်း များစွာ (ဗဟုဝုစ်) ပြောဆိုအပ်ကုန်အံ့၊ ထိုအခါ၌ 'ဧက' သဒ္ဒါမှ 'က' ကားလုံးအာဂုံ ပြု၍ 'ဧကကာ၊ ဧကကေ၊ ဧကကေဟိ၊ ဧကကေဘိ' ဟု ဖြစ်၏။ ပုရိသ နည်းတူ ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် နာမ်ဝိဘတ်စဉ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သင်္ချာအနက်ရှိသည်တို့သည်လည်း များစွာ ဖြစ်ကုန်၏။ "စတ္တာရော ဧကကာ သိယုံ" ဟု ဟောကြားအပ်သည်မဟုတ်လော။ အဖော်မရှိသူတို့သည်လည်း များစွာ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဤသူဌေးသည်လည်း တစ်ဦးတည်းသာ လာ၏၊ ဤသူဌေးသည်လည်း တစ်ဦးတည်းသာ လာ၏" ဟု ပြောဆိုအပ်သောအခါ၌ "ဤသူဌေးတို့သည် အဖော်မရှိဘဲ (တစ်ယောက်ချင်းစီ) လာကြကုန်၏ (ဣမေ ဂဟပတယော ဧကကာ အာဂတာ)" ဟု ပြောဆိုထိုက်သည်ကို တွေ့ရ၏။ ဤနည်းစနစ်သည် အများသုံးမဟုတ်သော (အသာဓာရဏ) ရုပ် မရှိသောကြောင့် သဗ္ဗနာမ်အစု၌ မဝင်ပေ၊ သို့သော် အခြားအနက်ကို သိစေခြင်းငှာ ဟောကြားအပ်သည်။


Yadā [Pg.377] ekaccavacano, tadā ‘‘eke, eke, ekehi, ekebhi ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesū’’ti vattabbaṃ. Ayampi bahuvacanikā sabbanāmikapadamālā. Ettha eketi ekacce. Esa nayo sesesupi. Yadā pana missībhūtavacano, tadā ‘‘ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekāna’’nti purisanaye bahuvacanavasena vattabbaṃ. ‘‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti pāḷi dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto. Tattha ekā bhavantūti ekībhavantu missībhavantu, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandantu samentūti vacanattho.

အကြင်အခါ၌ အချို့ဟူသောအနက်ကို ဟော၏၊ ထိုအခါ၌ "ဧကေ၊ ဧကေ၊ ဧကေဟိ၊ ဧကေဘိ၊ ဧကေသံ၊ ဧကေဟိ၊ ဧကေဘိ၊ ဧကေသံ၊ ဧကေသု" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်လည်း ဗဟုဝုစ်ရှိသော သဗ္ဗနာမ် နာမ်ဝိဘတ်စဉ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဧကေ' ဟူသည်မှာ အချို့ (ဧကစ္စေ) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းသည် ကျန်ရှိသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌မူကား ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်း (မိဿီဘူတ) အနက်ကို ဟော၏၊ ထိုအခါ၌ "ဧကာ၊ ဧကေ၊ ဧကေဟိ၊ ဧကေဘိ၊ ဧကာနံ" ဟူ၍ ပုရိသနည်းတူ ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ "ပဉ္စာလော စ ဝိဒေဟော စ၊ ဥဘော ဧကာ ဘဝန္တု တေ" ဟူသော ပါဠိတော်ကို တွေ့ရ၏။ ဤနည်းသည် ထူးခြားသော ရုပ်မရှိသောကြောင့် သဗ္ဗနာမ်အစု၌ မဝင်ပေ၊ သို့သော် အခြားအနက်ကို သိစေရန် ဟောကြားအပ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ "ဧကာ ဘဝန္တု" ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်း ဖြစ်ကုန်အံ့ (ဧကီဘဝန္တု)၊ ရောနှောပေါင်းစပ်ကုန်အံ့ (မိဿီဘဝန္တု)၊ ဂင်္ဂါရေနှင့် ယမုနာရေကဲ့သို့ စင်စစ် ညီညွတ်ပေါင်းစပ်ကုန်အံ့ ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ရသည်။


Ācariyā pana evaṃ vibhāgaṃ adassetvā ekasaddassa sabbanāmattameva gahetvā sabbasaddassa viya nāmikapadamālaṃ yojenti. Kathaṃ?

ဆရာတို့သည်ကား ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းကို မပြဘဲ 'ဧက' သဒ္ဒါ၏ သဗ္ဗနာမ်အဖြစ်ကိုသာ ယူ၍ 'သဗ္ဗ' သဒ္ဒါကဲ့သို့ နာမ်ဝိဘတ်စဉ် (နာမိကပဒမာလာ) ကို ယှဉ်စပ်ကြကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ -


Eko, eke. Ekaṃ, eke. Ekena, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmā, ekamhā, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmiṃ, ekamhi, ekesūti. Ayaṃ sabbanāmikapadamālāti veditabbā.

ဧကော၊ ဧကေ။ ဧကံ၊ ဧကေ။ ဧကေန၊ ဧကေဟိ၊ ဧကေဘိ။ ဧကဿ၊ ဧကေသံ၊ ဧကေသာနံ။ ဧကသ္မာ၊ ဧကမှာ၊ ဧကေဟိ၊ ဧကေဘိ။ ဧကဿ၊ ဧကေသံ၊ ဧကေသာနံ။ ဧကသ္မိံ၊ ဧကမှိ၊ ဧကေသု-ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို သဗ္ဗနာမ်ပဒမာလာဟု သိအပ်၏။


Keci ‘‘ekasaddo saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi, eko ekā ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso’’ti liṅgattaye yojanānayaṃ vadanti. Evaṃ vadantā ca te vibhāgaṃ adassetvā vadanti. Mayaṃ pana sotūnaṃ payogesu kosalluppādanatthaṃ vibhāgaṃ dassetvā vadāma.

အချို့သော ဆရာတို့သည်— 'ဧကသဒ္ဒါသည် သင်္ချာ (တစ်ခု)၊ တူမျှခြင်း (တုလျ)၊ အဖော်မရှိခြင်း (အသဟာယ)၊ အခြား (အည) ဟူသော အနက်တို့ကို ဟော၏။ သင်္ချာကို ဟောသောအခါ အလုံးစုံသော အနက်၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ အခြားသော အနက်၌မူကား ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ဧကော၊ ဧကာ၊ ဧကံ-စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော နေရာ၌ သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ သံ၊ သာ၊ သု (ဝိဘတ်) တို့၌သာလျှင် ထူးခြားမှု ရှိ၏' ဟု လိင်သုံးပါးတို့၌ ယှဉ်စပ်ပုံနည်းလမ်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပြောဆိုကြကုန်သော ထိုဆရာတို့သည်လည်း အပိုင်းအခြားကို မပြဘဲ ပြောဆိုကြကုန်၏။ ငါတို့သည်မူကား နာယူကြကုန်သော သူတို့အား အသုံးအနှုန်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှု ဖြစ်စေခြင်းငှာ အပိုင်းအခြားကို ပြသ၍ ပြောဆိုပါအံ့။


Apicettha [Pg.378] ayaṃ visesopi sallakkhitabbo ‘‘eke ekaṭṭhe same samabhāge’ti pāḷippadese paccattekavacanassa ekasaddassa ekārantaniddesopi dissatī’’ti. Pulliṅgarūpāni.

ထို့ပြင် ဤ၌ 'ဧကေ ဧကဋ္ဌေ သမေ သမဘာဂေ' ဟူသော ပါဠိဒေသ၌ ပစ္စတ္တဧကဝုစ် ဖြစ်သော ဧကသဒ္ဒါ၏ ဧကာရန္တဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏ ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း မှတ်သားအပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekaṃ, ekāni. Ekaṃ, ekāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Tattha ekānīti ekaccāni. Esa nayo sesabahuvacanesupi, napuṃsakaliṅgarūpāni.

ဧကံ၊ ဧကာနိ။ ဧကံ၊ ဧကာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ထိုရုပ်၌ 'ဧကာနိ' ဟူသည်ကား 'ဧကစ္စာနိ' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ဗဟုဝုစ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်တို့ကား နပုံသကလိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekā, ekāyo. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāyaṃ, ekissaṃ, ekāsu. Ettha bahuvacanaṭṭhāne ekāti ekaccā, ekāhīti ekaccāhi, ekāsanti ekaccānaṃ ekāsūti ekaccāsu. Itthiliṅgarūpāni. Sabbānetāni sabbanāmāni ekavacanabahuvacanavasena vuttāni.

ဧကာ၊ ဧကာ၊ ဧကာယော။ ဧကံ၊ ဧကာ၊ ဧကာယော။ ဧကာယ၊ ဧကာဟိ၊ ဧကာဘိ။ ဧကာယ၊ ဧကိဿာ၊ ဧကာသံ။ ဧကာယ၊ ဧကာဟိ၊ ဧကာဘိ။ ဧကာယ၊ ဧကိဿာ၊ ဧကာသံ။ ဧကာယ၊ ဧကာယံ၊ ဧကိဿံ၊ ဧကာသု။ ဤရုပ်၌ ဗဟုဝုစ်နေရာ၌ 'ဧကာ' ဟူသည်ကား 'ဧကစ္စာ'၊ 'ဧကာဟိ' ဟူသည်ကား 'ဧကစ္စာဟိ'၊ 'ဧကာသံ' ဟူသည်ကား 'ဧကစ္စာနံ'၊ 'ဧကာသု' ဟူသည်ကား 'ဧကစ္စာသု' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသည်တို့ကား ဣတ္ထိလိင်ရုပ်တို့တည်း။ ဤသဗ္ဗနာမ်အားလုံးတို့ကို ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ် အစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်ကုန်၏။


Apica ekasadde vicchāvasena vattabbe liṅgattayarūpāni ekavacanāneva bhavanti. Kathaṃ?

ထို့ပြင် ဧကသဒ္ဒါကို ဝိစ္ဆာအစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သောအခါ လိင်သုံးပါးလုံး၌ ရုပ်တို့သည် ဧကဝုစ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်း။


Ekeko, ekekaṃ, ekekena, ekekassa, ekekasmā, ekekamhā, ekekassa, ekekasmiṃ, ekekamhīti pulliṅgarūpāni.

ဧကေကော၊ ဧကေကံ၊ ဧကေကေန၊ ဧကေကဿ၊ ဧကေကသ္မာ၊ ဧကေကမှာ၊ ဧကေကဿ၊ ဧကေကသ္မိံ၊ ဧကေကမှိ-ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekekaṃ, ekekaṃ. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, napuṃsakaliṅgarūpāni. Ekekā, ekekaṃ, ekekāya, ekekissā, ekekāya, ekekissā, ekekāyaṃ, ekekissaṃ. Itthiliṅgarūpāni.

ဧကေကံ၊ ဧကေကံ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏၊ ဤသည်တို့ကား နပုံသကလိင်ရုပ်တို့တည်း။ ဧကေကာ၊ ဧကေကံ၊ ဧကေကာယ၊ ဧကေကိဿာ၊ ဧကေကာယ၊ ဧကေကိဿာ၊ ဧကေကာယံ၊ ဧကေကိဿံ။ ဤသည်တို့ကား ဣတ္ထိလိင်ရုပ်တို့တည်း။


Sabbānetāni vicchāsabbanāmānīti vattuṃ vaṭṭati. Bahuvacanāni panettha na santi payogābhāvato. Iti imesu vicchāvasena vuttesu liṅgattayarūpesu samāsacintā na uppādetabbā anibbacanīyattā vicchāsaddānaṃ. Tathā hi ‘‘pabbaṃ pabbaṃ [Pg.379] sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjantī’’tiādīsu pabbapabbasaddādīnaṃ samāsakaraṇavasena nibbacanaṃ pubbācariyehi na dassitaṃ. Yasmā ca vicchāyaṃ vattamānānaṃ dvirutti lokato eva siddhā, na lakkhaṇato, tasmā tattha samāsacintā na uppādetabbā.

ဤရုပ်အားလုံးတို့ကို ဝိစ္ဆာသဗ္ဗနာမ်တို့ဟူ၍ ပြောဆိုထိုက်၏။ ဤ၌ သုံးနှုန်းမှု မရှိခြင်းကြောင့် ဗဟုဝုစ်တို့သည် မရှိကုန်။ ဤသို့ ဝိစ္ဆာအစွမ်းဖြင့် ဟောအပ်သော ဤလိင်သုံးပါးရုပ်တို့၌ သမတ်နှင့်စပ်သော အတွေးအကြံကို မဖြစ်စေအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိစ္ဆာသဒ္ဒါတို့သည် ဝိဂ္ဂဟဖြင့် ဖွင့်ဆို၍ မရသောကြောင့်တည်း။ ထို့သို့ မှန်ပေ၏— 'ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗံ၊ သန္ဓိ သန္ဓိ၊ ဩဓိ ဩဓိ ဖြစ်၍ ပူပြင်းသော အိုးခြမ်းပဲ့၌ ထည့်အပ်သော နှမ်းတို့သည် တဖြောက်ဖြောက် မြည်သကဲ့သို့ သင်္ခါရတရားတို့သည် ပျက်စီးကြကုန်၏' စသည်တို့၌ 'ပဗ္ဗပဗ္ဗ' စသော သဒ္ဒါတို့၏ သမတ်ပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုပုံကို ရှေးဆရာတို့သည် မပြသခဲ့ကုန်။ အကြင်ကြောင့်လည်း ဝိစ္ဆာအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါတို့၏ နှစ်ကြိမ်ရွတ်ဆိုခြင်း (ဒွိရုတ္တိ) သည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့်သာ ပြီးမြောက်၏၊ သဒ္ဒါကျမ်းဂန်စည်းကမ်း (လက္ခဏာ) အားဖြင့် ပြီးမြောက်သည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ထို၌ သမတ်နှင့်စပ်သော အတွေးအကြံကို မဖြစ်စေအပ်။


Idāni ekacca ekatiya ekacciyasaddānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante – pulliṅge tāva ekacco, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Ettha ekacceti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. ‘‘Idhekacco kulaputto. Idhekacce moghapurisā’’ti nidassanapadāni.

ယခုအခါ ဧကစ္စ၊ ဧကတိယ၊ ဧကစ္စိယ သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပဒမာလာတို့ကို ပြဆိုပါအံ့— ပုလ္လိင်၌ ဦးစွာပထမ- ဧကစ္စော၊ ဧကစ္စေ။ ဧကစ္စံ၊ ဧကစ္စေ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုရိသသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤ၌ 'ဧကစ္စေ' ဟူသော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ရုပ်သည်သာလျှင် အများဆိုင်မဟုတ်သော သီးခြားရုပ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗနာမ်ရုပ်နှင့် တူ၏။ 'ဣဓေကစ္စော ကုလပုတ္တော။ ဣဓေကစ္စေ မောဃပုရိသာ' ဟူသည်တို့ကား သာဓကပုံစံဝါကျတို့တည်း။


Ekatiyo, ekatiye. Ekatiyaṃ, ekatiye. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Idhāpi ekatiyeti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. Ekatiye manussā.

ဧကတိယော၊ ဧကတိယေ။ ဧကတိယံ၊ ဧကတိယေ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုရိသသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤ၌လည်း 'ဧကတိယေ' ဟူသော ပစ္စတ္တဗဟုဝုစ်ရုပ်သည်သာလျှင် အများဆိုင်မဟုတ်သော သီးခြားရုပ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗနာမ်ရုပ်နှင့် တူ၏။ 'ဧကတိယေ မနုဿာ' (အချို့သော လူတို့)။


‘‘Na vissase ekatiyesu eva,Agārisu pabbajitesu cāpi;

Sādhūpi hutvāna asādhu honti;

Asādhu hutvā puna sādhu hontī’’ti

'လူဝတ်ကြောင်တို့၌လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အချို့သော သူတို့အားသာလျှင် မယုံကြည်အပ်။ ကောင်းသောသူ ဖြစ်ပြီး၍လည်း မကောင်းသောသူ ဖြစ်တတ်ကုန်၏၊ မကောင်းသောသူ ဖြစ်ပြီး၍လည်း တစ်ဖန် ကောင်းသောသူ ဖြစ်တတ်ကုန်၏' ဟူသော ဂါထာသည်-


Nidassanapadāni. Ekacciyasaddassa atthitāyaṃ pana –

သာဓကဂါထာ ဖြစ်၏။ ဧကစ္စိယသဒ္ဒါ၏ တည်ရှိမှု (အသုံးရှိပုံ) ၌မူကား—


‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha;

Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro.

'ဤလောက၌ အချို့သော လူတို့သည် ဤသို့ မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုကြကုန်၏။ မျောပါလာသော သစ်တုံးသည်ပင် မြတ်သေး၏၊ အချို့သော လူသည်ကား မမြတ်လှပေ' ဟူသော ဂါထာနှင့်-


Ekacciyaṃ āhāra’’nti nidassanapadāni. Ekacciyo, ekacciyā. Ekacciyaṃ, ekacciyeti sabbathāpi purisanayo. Pulliṅgarūpāni.

'ဧကစ္စိယံ အာဟာရံ' ဟူသော ဝါကျတို့သည် သာဓကတို့တည်း။ ဧကစ္စိယော၊ ဧကစ္စိယာ။ ဧကစ္စိယံ၊ ဧကစ္စိယေ-ဟူ၍ အလုံးစုံသော အရာ၌ ပုရိသနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekaccaṃ[Pg.380], ekaccāni. Ekaccaṃ, ekaccāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

ဧကစ္စံ၊ ဧကစ္စာနိ။ ဧကစ္စံ၊ ဧကစ္စာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ဧကတိယံ၊ ဧကတိယာနိ။ ဧကတိယံ၊ ဧကတိယာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ဧကစ္စိယံ၊ ဧကစ္စိယာနိ။ ဧကစ္စိယံ၊ ဧကစ္စိယာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ဤသည်တို့ကား နပုံသကလိင်ရုပ်တို့တည်း။


‘‘Ekaccā, ekaccā, ekaccāyo’’ti kaññānayena, tathā ‘‘ekatiyā, ekatiyā, ekatiyāyo. Ekatiya’’nti ca, ‘‘ekacciyā, ekacciyā, ekacciyāyo. Ekacciya’’nti ca kaññānayena yojetabbaṃ. Itthiliṅgarūpāni.

'ဧကစ္စာ၊ ဧကစ္စာ၊ ဧကစ္စာယော' ဟု ကညာနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ 'ဧကတိယာ၊ ဧကတိယာ၊ ဧကတိယာယော။ ဧကတိယံ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဧကစ္စိယာ၊ ဧကစ္စိယာ၊ ဧကစ္စိယာယော။ ဧကစ္စိယံ' ဟုလည်းကောင်း ကညာနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ဣတ္ထိလိင်ရုပ်တို့တည်း။


Idāni ekākī ekākiyasaddavasena nāmikapadamālā vuccante –

ယခုအခါ ဧကာကီ၊ ဧကာkိယ သဒ္ဒါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုပါအံ့—


Ekākī, ekākī, ekākino. Ekākiṃ, ekākī, ekākino. Daṇḍīnayena ñeyyā. Ekākiyo, ekākiyā. Ekākiyaṃ, ekākiye. Ekākiyena. Purisanayena ñeyyaṃ. Pulliṅgarūpāni.

ဧကာကီ၊ ဧကာကီ၊ ဧကာကိနော။ ဧကာကိံ၊ ဧကာကီ၊ ဧကာကိနော။ ဒဏ္ဍီနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဧကာကိယော၊ ဧကာကိယာ။ ဧကာကိယံ၊ ဧကာကိယေ။ ဧကာကိယေန။ ပုရိသနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ပုလ္လိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekāki kulaṃ, ekākī, ekākīni. Ekākiṃ, ekākī, ekākīni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

ဧကာကိ ကုလံ၊ ဧကာကီ၊ ဧကာကီနိ။ ဧကာကိံ၊ ဧကာကီ၊ ဧကာကီနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ဧကာကိယံ၊ ဧကာကိယာနိ။ ဧကာkိယံ၊ ဧကာကိယာနိ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ပုလ္လိင်နှင့် တူ၏။ ဤသည်တို့ကား နပုံသကလိင်ရုပ်တို့တည်း။


Ekākinī, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniṃ, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniyāti itthīsadisaṃ. Ekākiyā, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyaṃ, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyāyāti kaññāsadisaṃ. Itthiliṅgarūpāni. Sabbāni panetāni asabbanāmikarūpāni atthantaraviññāpanatthaṃ vuttānīti daṭṭhabbāni.

ဧကာကိနီ၊ ဧကာကိနီ၊ ဧကာကိနိယော။ ဧကာကိနိံ၊ ဧကာကိနီ၊ ဧကာကိနိယော။ ဧကာကိနိယာ-ဟူ၍ ဣတ္ထီသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဧကာကိယာ၊ ဧကာကိယာ၊ ဧကာကိယာယော။ ဧကာကိယံ၊ ဧကာကိယာ၊ ဧကာကိယာယော။ ဧကာကိယာယာ-ဟူ၍ ကညာသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ဤသည်တို့ကား ဣတ္ထိလိင်ရုပ်တို့တည်း။ ဤရုပ်အားလုံးတို့သည်ကား အခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေခြင်းငှာ ဟောအပ်သော အသဗ္ဗနာမ်ရုပ်များဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။


Idāni dvisaddapariyāyassa sadā bahuvacanantassa sabbanāmikapadassa ubhasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ ဒွိသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သော၊ အစဉ်သဖြင့် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိသော၊ သဗ္ဗနာမ်ပုဒ် ဖြစ်သော 'ဥဘ' သဒ္ဒါ၏ နာမ်ပဒမာလာကို ပြဆိုပါအံ့—


‘‘Ubho[Pg.381], ubho, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhosū’’ti ayaṃ pāḷinayānurūpena vuttapadamālā. Atrime payogā – ubho kumārā nikkītā. Ubho itthiyo tiṭṭhanti, ubho cittāni tiṭṭhanti, ubho putte adāsi. Ubho kaññāyo passati. Ubho pādāni bhinditvā, saññamissāmi vo ahaṃ. Ubhohi hatthehi. Ubhohi bāhāhi, ubhohi cittehi, ubhinnaṃ janānaṃ, ubhinnaṃ itthīnaṃ, ubhinnaṃ cittānaṃ, ubhosu purisesu, ubhosu itthīsu, ubhosu passesūti, ayamasmākaṃ ruci. Ācariyā pana ‘‘ubhehi, ubhebhi, ubhesū’’tipi icchanti. Kaccāyanepi hi ‘‘ubhe tappurisā’’ti vuttaṃ. Sabbānipi etāni manasi kātabbāniyeva. Ubhasaddassa samāso appasiddho. Liṅgattayasādhāraṇarūpāni.

“Ubho, ubho, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhosu” ဟူသည်မှာ ပါဠိနည်းနာနှင့်အညီ ပြဆိုအပ်သော ပုဒ်မာလာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အောက်ပါပယောဂ (အသုံးအနှုန်း) တို့ ရှိကုန်၏ - ubho kumārā nikkītā (သတို့သားနှစ်ဦးလုံးကို ဝယ်ယူအပ်ကုန်ပြီ)။ ubho itthiyo tiṭṭhanti (အမျိုးသမီးနှစ်ဦးလုံး ရပ်နေကြကုန်၏)၊ ubho cittāni tiṭṭhanti (စိတ်နှစ်ပါးလုံး တည်နေကြကုန်၏)၊ ubho putte adāsi (သားနှစ်ဦးလုံးကို ပေးလှူခဲ့ပြီ)။ ubho kaññāyo passati (အမျိုးသမီးငယ်နှစ်ဦးလုံးကို မြင်၏)။ ubho pādāni bhinditvā, saññamissāmi vo ahaṃ (ခြေနှစ်ဖက်လုံးကို ချိုးဖဲ့၍ ငါသည် သင်တို့ကို ဆုံးမပဲ့ပြင်အံ့)။ ubhohi hatthehi (လက်နှစ်ဖက်တို့ဖြင့်)။ ubhohi bāhāhi (လက်မောင်းနှစ်ဖက်တို့ဖြင့်)၊ ubhohi cittehi (စိတ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့်)၊ ubhinnaṃ janānaṃ (လူနှစ်ဦးတို့၏/တို့အား)၊ ubhinnaṃ itthīnaṃ (အမျိုးသမီးနှစ်ဦးတို့၏/တို့အား)၊ ubhinnaṃ cittānaṃ (စိတ်နှစ်ပါးတို့၏/တို့အား)၊ ubhosu purisesu (ယောက်ျားနှစ်ယောက်တို့၌)၊ ubhosu itthīsu (အမျိုးသမီးနှစ်ဦးတို့၌)၊ ubhosu passesu (နံဘေးနှစ်ဖက်တို့၌) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ငါတို့၏ အလို (အယူအဆ) တည်း။ ဆရာတို့သည်ကား “ubhehi, ubhebhi, ubhesu” ဟူ၍လည်း အလိုရှိကြကုန်၏။ ကစ္စည်းကျမ်း၌လည်း “ubhe tappurisā” ဟု ဟောကြားအပ်၏။ ထိုအားလုံးတို့ကိုလည်း စိတ်၌ မှတ်သားအပ်သည်သာတည်း။ Ubha သဒ္ဒါ၏ သမတ်ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ လိင်သုံးပါးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ရုပ်များဖြစ်ကြ၏။


Idāni saṅkhāvacanānaṃ dviti catusaddānaṃ sadā bahuvacanantānaṃ sabbanāmānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante –

ယခုအခါ အမြဲတစေ ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်သော၊ သင်္ချာပြ ‘ဒွိ’၊ ‘တိ’၊ ‘စတု’ သဒ္ဒါဟူသော သဗ္ဗနမ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာတို့ကို ပြဆိုပါအံ့ -


Dve, dve, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘dvinnanna’’nti padamālā āgatā. Imāni ahaṃsaddādīni viya itthi liṅgādibhāvavinimuttānipi tīsu liṅgesu yujjante ‘‘dve purisā, dve itthiyo, dve cittāni’’iccevamādinā. Imānipi liṅgattayasādhāraṇāni rūpāni.

Dve, dve, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu။ စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌မူကား “dvinnannaṃ” ဟူသော ပုဒ်မာလာ လာရှိ၏။ ဤရုပ်တို့သည် ahaṃ သဒ္ဒါစသည်တို့ကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်စသည်တို့၏ အဖြစ်မှ ကင်းလွတ်သော်လည်း “dve purisā, dve itthiyo, dve cittāni” စသည်ဖြင့် လိင်သုံးပါးလုံး၌ ယှဉ်စပ်အသုံးပြုကြကုန်၏။ ဤရုပ်တို့သည်လည်း လိင်သုံးပါးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ရုပ်များဖြစ်ကြ၏။


‘‘Dve’’ti rūpaṃ dvisaddassa, yaṃ samāsamhi taṃ bhave;

Dvitippakatikaṃyeva, nānādesehi sā siyā.

“Dve” ဟူသော ရုပ်သည် Dvi သဒ္ဒါ၏ ရုပ်ဖြစ်၏။ ထိုရုပ်သည် သမတ်၌ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုရုပ်သည် Dvi နှင့် Ti ပကတိရှိသည်သာ ဖြစ်၍ အရပ်ဒေသ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် အမျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်၏။


Dvibhāvo ceva dvebhāvo, dvirattañca duvassako;

Dohaḷinī dupattañca, taddhitatte dvayaṃ dvayaṃ.

Dvibhāva (ဒွိဘာဝ)၊ Dvebhāva (ဒွေဘာဝ)၊ Dviratta (ဒွိရတ္တ)၊ Duvassaka (ဒုဝဿက)၊ Dohaḷinī (ဒေါဟဠိနီ)၊ Dupatta (ဒုပတ္တ) နှင့် တဒ္ဓိတ်၌ “dvaya, dvaya” ဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏။


Tayo[Pg.382], tayo, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni pulliṅgarūpāni.

Tayo, tayo, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu။ ဤသည်တို့မှာ ပုလ္လိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Tisso, tisso, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘tissannanna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanamāgataṃ, niruttipiṭake pana ‘‘tiṇṇanna’’nti. Tāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane punappunaṃ upaparikkhitvā dissanti ce, gahetabbāni.

Tisso, tisso, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīsu။ ဤသည်တို့မှာ ဣတ္ထိလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီတို့၏ ဗဟုဝုစ်အဖြစ် “tissannannaṃ” ဟု လာရှိ၏၊ နိရုတ္တိပိဋကတ်၌မူကား “tiṇṇannaṃ” ဟု ရှိ၏။ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစန၌ ထိုရုပ်တို့ကို ထပ်ခါတလဲလဲ စိစစ်၍ တွေ့ရှိရပါက လက်ခံအပ်ကုန်၏။


Tīṇi, tīṇi, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni. Katthaci pana pāḷippadese tīṇisaddassa ṇikāralopopi bhavati ‘‘dve vāti vā udakaphusitānī’’ti. ‘‘Tiṇṇannaṃ kho bhikkhave indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā’’ti idaṃ ‘‘tiṇṇanna’’nti padassa atthibhāve nidassanaṃ.

Tīṇi, tīṇi, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu။ ဤသည်တို့မှာ နပုံသကလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့သော ပါဠိဒေသ (ပါဠိတော်နေရာ) တို့၌မူကား Tīṇi သဒ္ဒါ၏ “ဏိ” အက္ခရာ ချေခြင်းလည်း ရှိတတ်၏။ သာဓက - “dve vā tī vā udakaphusitāni” ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “Tiṇṇannaṃ kho bhikkhave indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā” (ရဟန်းတို့၊ ဣန္ဒြေသုံးပါးတို့ကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ကနဦးကပင် ပြဆိုအပ်ပြီ) ဟူသော ဤပါဠိတော်သည် “tiṇṇannaṃ” ဟူသော ပုဒ် ရှိကြောင်းကို ပြဆိုသော သာဓက ဖြစ်၏။


Yāni rūpāni vuttāni, ‘‘tisso tīṇi tayo’’iti;

Samāsavisaye tāni, titippakatikā siyuṃ.

“Tisso, tīṇi, tayo” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော ရုပ်တို့သည် သမတ်၏ အရာ၌ “Ti” ဟူသော ပကတိသဒ္ဒါအတိုင်းသာ ဖြစ်ရာ၏။


Yasmā tissa samāsamhi, saddhiṃ parapadena ve;

‘‘Tivedanaṃ ticitta’’nti, ‘‘tiloka’’nti ca niddise.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမတ်၌ “Ti” သဒ္ဒါသည် နောက်ပုဒ်နှင့်အတူ ယှဉ်စပ်သောအခါ “Tivedanaṃ, Ticittaṃ, Tilokaṃ” ဟု ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။


Ettha napuṃsakattaṃva, pāsaṃsaṃ pāyavuttito;

Pumattampettha icchanti, ‘‘tibhavo khāyate’’iti.

ဤ၌ များသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နပုံသကလိင်အဖြစ်သည်သာ ချီးမွမ်းအပ်၏။ သို့သော်လည်း “tibhavo khāyate” (ဘုံသုံးပါးသည် ထင်ရှား၏) ဟု ရှိသောကြောင့် ပုလ္လိင်အဖြစ်ကိုလည်း ဤ၌ အလိုရှိကြကုန်၏။


Cattāro, caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni pulliṅgarūpāni.

Cattāro, caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu။ ဤသည်တို့မှာ ပုလ္လိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Catasso[Pg.383], catasso, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti padaṃ cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca dassanato vuttaṃ. Tathā hi cūḷaniruttiyaṃ itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti āgataṃ, niruttipiṭake ‘‘catunnaṃ kaññāna’’nti āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana soṇadantasuttādīsu ‘‘samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Aṭṭhakathāsu ca pana suttantaṭṭhakathāyaṃ ‘‘catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Sattilaṅghajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ācariyo panassa catunnaṃ sattīnaṃ laṅghanaṃ sippaṃ jānātī’’ti āgataṃ.

Catasso, catasso, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūsu။ ဤသည်တို့မှာ ဣတ္ထိလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဣတ္ထိလိင်၏ နေရာ၌ “catunnaṃ” ဟူသော ပုဒ်ကို စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၊ နိရုတ္တိပိဋကတ်၊ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း ပြဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စူဠနိရုတ္တိ၌ ဣတ္ထိလိင်နေရာ၌ “catunnaṃ” ဟု လာရှိ၏၊ နိရုတ္တိပိဋကတ်၌ “catunnaṃ kaññānaṃ” (သတို့သမီးလေးယောက်တို့အား) ဟု လာရှိ၏။ ပါဠိတော်၌မူ သောဏဒဏ္ဍသုတ်စသည်တို့၌ “samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo” (ရဟန်းဂေါတမသည် ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏) ဟု လာရှိ၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူကား သုတ္တန္တအဋ္ဌကထာ၌ “catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo” (အံ့ဖွယ်မဆန်းသော တရားလေးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏) ဟု လာရှိ၏။ သတ္တိလင်္ဃဇာတကအဋ္ဌကထာ၌မူကား “ācariyo panassa catunnaṃ sattīnaṃ laṅghanaṃ sippaṃ jānāti” (ဆရာသည်ကား သူ၏ လှံလေးစင်းကို ကျော်လွှားတတ်သော အတတ်ပညာကို သိ၏) ဟု လာရှိ၏။


Cattāri, cattāri, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni.

Cattāri, cattāri, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu။ ဤသည်တို့မှာ နပုံသကလိင်ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Cattāro’’ti ‘‘catasso’’ti, ‘‘cattārī’’ti ca sadditaṃ;

Rūpaṃ samāsabhāvamhi, catuppakatikaṃ bhave.

“Cattāro” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Catasso” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Cattāri” ဟူ၍လည်းကောင်း အသံထွက်ဆိုအပ်သော ရုပ်သည် သမတ်၏အဖြစ်၌ “Catu” ဟူသော ပကတိသဒ္ဒါသာ ဖြစ်ရာ၏။


Nidassanapadānettha, kamato kamakovido;

‘‘Catubbidhaṃ catussālaṃ, catusacca’’nti niddise.

ဤ၌ သာဓကပုဒ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း သိသော ပညာရှိသည် “Catubbidhaṃ, Catussālaṃ, Catusaccaṃ” ဟူ၍ အစဉ်အတိုင်း ညွှန်ပြအပ်၏။


Imāni dveādikāni sabbanāmikāni bahuvacanāniyeva bhavanti, na ekavacanāni. Cūḷaniruttiyaṃ pana tīsu liṅgesu ‘‘catassanna’’nti vuttaṃ, taṃ anijjhānakkhamaṃ viya dissati.

ဤ dve စသည်တို့သည် သဗ္ဗနမ်သဒ္ဒါ ဗဟုဝုစ်များသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဧကဝုစ်များ မဟုတ်ကုန်။ စူဠနိရုတ္တိ၌မူကား လိင်သုံးပါးတို့၌ “catassannaṃ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကားသည် စဉ်းစားဆင်ခြင်ရန် မသင့်တော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။


Idāni tumhaamhasaddānaṃ nāmikapadamālā vuccante, tesu yena katheti, tassālapane tumhavacanāni bhavanti.

ယခုအခါ Tumha နှင့် Amha သဒ္ဒါတို့၏ နာမ်ပုဒ်မာလာတို့ကို ပြဆိုပါအံ့။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် (ပြောဆိုသူသည်) အကြင်သူနှင့် ပြောဆို၏၊ ထိုသူ၏ အာလပန (မျက်မှောက်ပြု၍ ပြောဆိုရာ) ၌ Tumha ဝုစ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Tvaṃ, tuvaṃ, tumhe. Taṃ, tuvaṃ, tvaṃ, tavaṃ, tumhe. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayi, tvayi, tumhesu[Pg.384]. Tatra ‘‘tvaṃ puriso, tvaṃ itthī, tvaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni.

Tvaṃ, tuvaṃ, tumhe။ Taṃ, tuvaṃ, tvaṃ, tavaṃ, tumhe။ Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi။ Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ။ Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi။ Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ။ Tayi, tvayi, tumhesu။ ထို၌ “tvaṃ puriso (သင်ယောက်ျား), tvaṃ itthī (သင်အမျိုးသမီး), tvaṃ cittaṃ (သင်၏စိတ်)” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။


Attayoge amhavacanāni bhavanti.

မိမိကိုယ်တိုင်နှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ Amha ဝုစ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။


Ahaṃ, ahakaṃ, mayaṃ, amhe. Maṃ, mamaṃ, amhe. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayi, amhesu, asmesu.

Ahaṃ, ahakaṃ, mayaṃ, amhe။ Maṃ, mamaṃ, amhe။ Mayā, amhehi, amhebhi။ Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ။ Mayā, amhehi, amhebhi။ Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ။ Mayi, amhesu, asmesu။


Ettha pana ‘‘kathaṃ amhe karomase’’ti pāḷidassanato ‘‘tumhe’’ti paccattavacanassa viya ‘‘amhe’’ti paccattavacanassapi atthitā veditabbā, ‘‘ahaka’’nti rūpantarampi icchitabbaṃ. Tassa atthibhāve ‘‘ahakañca cittavasānugā bhāsissa’’nti esā pāḷi nidassanaṃ. Ettha hi ahakanti ahaṃ iccevattho. Tatra ‘‘ahaṃ puriso, ahaṃ kaññā, ahaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni. Imānipi liṅgattayasādhāraṇarūpāni.

ဤရာ၌လည်း 'ကထံ အမှေ ကရောမသေ' ဟူသော ပါဠိတော်တွေ့ရှိချက်အရ 'တုမှေ' ဟူသော ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ကဲ့သို့ 'အမှေ' ဟူသော ပထမာဝိဘတ်လည်း ရှိကြောင်း သိအပ်၏။ 'အဟကံ' ဟူသော အခြားရူပမျိုးကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအဟကံရုပ် ရှိကြောင်း၌ 'အဟကဉ္စ စိတ္တဝသာနုဂါ ဘာသိဿံ' ဟူသော ဤပါဠိသည် သာဓကဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'အဟကံ' ဟူသည် 'အဟံ' ဟူသော အနက်ပင်တည်း။ ထို၌ 'အဟံ ပုရိသော၊ အဟံ ကညာ၊ အဟံ စိတ္တံ' စသည်ဖြင့် ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ ဤရုပ်တို့သည်လည်း လိင်သုံးပါးလုံးနှင့် ဆက်ဆံသော အများသုံးရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Kaccāyanacūḷaniruttiniruttipiṭakesu pana ‘‘tumhākaṃ amhāka’’nti ca dutiyābahuvacanaṃ vuttaṃ. Kaccāyane ‘‘tumhānaṃ amhāna’’nti ca paṭhamādutiyābahuvacanaṃ, ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca catutthīchaṭṭhekavacanaṃ, paṭhamādutiyābahuvacanañca vuttaṃ, cūḷaniruttiniruttipiṭake pana ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca dutiyekavacanaṃ vuttaṃ, ‘‘tumhe amhe’’ti ca catutthīchaṭṭhībahuvacanaṃ vuttaṃ. Etāni upaparikkhitvā sāṭṭhakathesu suttantesu dissanti ce, gahetabbāni.

ကစ္စာယန၊ စူဠနိရုတ္တိ၊ นိရုတ္တိပိဋကကျမ်းတို့၌မူကား 'တုမှာကံ၊ အမှာကံ' ဟူ၍ ဒုတိယာဗဟုဝစနကို ဟော၏။ ကစ္စာယနကျမ်း၌ 'တုမှာနံ၊ အမှာနံ' ဟူ၍ ပထမာဗဟုဝစနနှင့် ဒုတိယာဗဟုဝစနကိုလည်းကောင်း၊ 'တုမှံ၊ အမှံ' ဟူ၍ စတုတ္ထီဧကဝစန၊ ဆဋ္ဌီဧကဝစနနှင့် ပထမာဗဟုဝစန၊ ဒုတိယာဗဟုဝစနတို့ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ စူဠနိရုတ္တိ၊ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၌မူကား 'တုမှံ၊ အမှံ' ဟူ၍ ဒုတိယာဧကဝစနကို ဟော၏၊ 'တုမှေ၊ အမှေ' ဟူ၍ စတုတ္ထီဗဟုဝစန၊ ဆဋ္ဌီဗဟုဝစနကို ဟော၏။ ဤရုပ်တို့ကို စိစစ်ဆင်ခြင်၍ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော သုတ္တန်ဒေသနာတို့၌ တွေ့ရှိခဲ့လျှင် ယူအပ်ကုန်၏။


Tumhaamhasaddānaṃ pana parapadehi saddhiṃ samāse ‘‘maṃdīpā’’tiādayo payogā tathāgatādimukhato sambhavanti. ‘‘Ete gāmaṇi maṃdīpā maṃleṇā maṃsaraṇā’’ti hi tathāgatamukhato, ‘‘tayyogo mayyogo’’ti niruttaññumukhato, kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukhaṃ kamaleneva, tulyaṃ nāññena [Pg.385] kenacī’’ti ca ‘‘candena tvaṃmukhaṃ tulya’’nti ca kavimukhato.

တုမှသဒ္ဒါ၊ အမှသဒ္ဒါတို့သည် အခြားနောက်ပုဒ်များနှင့် သမတ်ဖွဲ့ရာ၌ 'မံဒီပါ' စသော သုံးနှုန်းပုံတို့သည် မြတ်စွာဘုရား စသည်တို့၏ နှုတ်ကပါဌ်တော်မှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ 'ဧတေ ဂါမဏိ မံဒီပါ မံလေဏာ မံသရဏာ' ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပါဌ်တော်မှလည်းကောင်း၊ 'တယျောဂေါ၊ မယျောဂေါ' ဟူ၍ သဒ္ဒါကျမ်းတတ်တို့၏ နှုတ်မှလည်းကောင်း၊ ကာဗျာဒါသကျမ်း၌ 'တွံမုခံ ကမလေနေဝ၊ တုလျံ နာညေန ကေနစိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စန္ဒေန တွံမုခံ တုလျံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ကဗျာဆရာတို့၏ နှုတ်မှလည်းကောင်း ထွက်ပေါ်လာ၏။


Tattha hi ahaṃ dīpo etesanti maṃdīpā, ahaṃ leṇaṃ etesanti maṃleṇā, evaṃ maṃsaraṇā. Tumhena yogo tayyogo, tumhasaddena yogo iccevattho. Amhena yogo mayyogo, amhasaddena yogo iccevattho. Tava mukhaṃ tvaṃmukhaṃ. Bahuvacanavasenapi nibbacanīyaṃ ‘‘tumhākaṃ mukhaṃ tvaṃmukha’’nti. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘maṃdīpā’’iccādidassanato ‘‘tvaṃdīpā’’tiādīni kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukha’’nti dassanato tvaṃvaṇṇo, tvaṃsaro, maṃmukhaṃ, maṃvaṇṇo, maṃsaroādīni gahetabbāni. Tattha tvaṃ dīpo etesanti tvaṃdīpā, tumhe vā dīpā etesanti tvaṃdīpā, tava vaṇṇo tvaṃvaṇṇo. Mama mukhaṃ maṃmukhaṃ, amhākaṃ vā mukhaṃ maṃmukhanti nibbacanāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.

ထိုစကားရပ်တို့၌ 'ငါသည် ထိုသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာကျွန်း (ဆီမီး) ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မံဒီပါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ထိုသူတို့၏ လိုဏ်ဂူ (မှီခိုရာ) ဖြစ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မံလေဏာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ 'မံသရဏာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တုမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် 'တယျောဂေါ'၊ တုမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းဟူသော အနက်ပင်တည်း။ အမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် 'မယျောဂေါ'၊ အမှသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းဟူသော အနက်ပင်တည်း။ သင်၏မျက်နှာသည် 'တွံမုခံ'။ ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့်လည်း 'သင်တို့၏မျက်နှာသည် တွံမုခံ' ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း ပါဠိတော်၌ 'မံဒီပါ' စသည် တွေ့ရှိရခြင်းကြောင့် 'တွံဒီပါ' စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကာဗျာဒါသကျမ်း၌ 'တွံမုခံ' ဟူသော တွေ့ရှိချက်ကြောင့် 'တွံဝဏ္ဏော၊ တွံသရော၊ မံမုခံ၊ မံဝဏ္ဏော၊ မံsရော' စသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထို၌ 'သင်သည် ထိုသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာကျွန်းဖြစ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'တွံဒီပါ'၊ သို့မဟုတ် 'သင်တို့သည် ကိုးကွယ်ရာကျွန်းဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'တွံဒီပါ'၊ 'သင်၏အဆင်း' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'တွံဝဏ္ဏော'၊ 'ငါ၏မျက်နှာ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မံမုခံ'၊ သို့မဟုတ် 'ငါတို့၏မျက်နှာ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မံမုခံ' ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်၏။


Samāse tumhaamhākaṃ, honti parapadehi ve;

‘‘Tvaṃmukha’’nti ca ‘‘maṃdīpā, tayyogo mayyogo’’ti ca.

သမတ်ဖွဲ့ရာ၌ တုမှသဒ္ဒါနှင့် အမှသဒ္ဒါတို့သည် နောက်ပုဒ်များနှင့် ယှဉ်သောအခါ 'တွံမုခံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မံဒီပါ၊ တယျောဂေါ၊ မယျောဂေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း စင်စစ် ဖြစ်ကုန်၏။


Etthāha ‘‘kiṃ ettakameva tumhaamhasaddānaṃ rūpaṃ, udāhu aññampi atthī’’ti? Atthi ‘‘te me’’ iccādīni. Yadi evaṃ kasmā padamālā visuṃ na vuttāti? Avacane kāraṇamatthi. Atridaṃ kāraṇaṃ –

ဤရာ၌ မေးအပ်သည်ကား— 'တုမှသဒ္ဒါ အမှသဒ္ဒါတို့၏ ရုပ်သည် ဤမျှသာလော၊ သို့မဟုတ် အခြားလည်း ရှိသေးသလော' ဟူအံ့။ 'တေ၊ မေ' စသည်တို့ ရှိကြကုန်သေး၏။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဝိဘတ်သွယ်ပုံ (ပဒမာလာ) ကို သီးခြား မဟောသနည်း ဟူမူ— မဟောရခြင်း၌ အကြောင်းရှိ၏။ ဤ၌ ထိုအကြောင်းကား—


‘‘Te me vo no’’ti rūpāni, parāni padato yato;

Tato nāmikapantīsu, na tu vuttāni tāni me.

'တေ၊ မေ၊ ဝေါ၊ နော' ဟူသော ရုပ်တို့သည် အခြားပုဒ်၏ နောက်၌သာ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် ထိုရုပ်တို့ကို ငါသည် နာမ်ပဒမာလာစဉ်တို့၌ သီးခြားထုတ်ဖော်၍ မဟောခဲ့ပေ။


Ettha ca mayaṃ me vo nosaddānamatthuddhāro vuccate – tesaddassa pana vuttova. Yasmā aṭṭhakathācariyā mayaṃsaddaṭṭhānepi mayāsaddo, mayāsaddaṭṭhānepi ca mayaṃsaddo icceva vadanti, tasmā mayampi tatheva vadāma. Mayaṃsaddo ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjāmayamasmubho’’tiādīsu asmadatthe āgato[Pg.386]. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātā mandosisūpagā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu nibbattiatthe. Bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu padapūraṇamatte. ‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’nti ettha vikāratthe padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇameva sovaṇṇanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe mayasaddo daṭṭhabbo. Nibbattiatthotipi vattuṃ vaṭṭati. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte mayasaddo daṭṭhabbo.

ဤ၌လည်း 'မယံ၊ မေ၊ ဝေါ၊ နော' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ထုတ်နုတ်ချက်ကို ပြဆိုအံ့— 'တေ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုကား ပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် 'မယံ' သဒ္ဒါရှိရာ၌လည်း 'မယာ' သဒ္ဒါဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မယာ' သဒ္ဒါရှိရာ၌လည်း 'မယံ' သဒ္ဒါဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုတော်မူကြသောကြောင့် ငါတို့သည်လည်း ထိုနည်းတူပင် မိန့်ဆိုအံ့။ 'မယံ' သဒ္ဒါသည် 'အနုညာတပဋိညာတာ၊ တေဝိဇ္ဇာ မယံ အသ္မ ဥဘော' စသည်တို့၌ ငါတို့ (အသ္မဒ်) အနက်၌ လာ၏။ 'မယံ နိဿာယ ဟေမာယ၊ ဇာတာ မန္ဒောသိသူပဂါ' ဟူသော ဤ၌ကား ပညတ်အနက်၌ လာ၏။ 'မနောမယာ ပီတိဘက္ခာ သယမ္ပဘာ' စသည်တို့၌မူကား ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (နိဗ္ဗတ္တိ) အနက်၌ လာ၏။ ပြင်ပအကြောင်းမရှိဘဲ စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'မနောမယာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယံနူနာဟံ သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရေယျံ' စသည်တို့၌ကား အသွင်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝိကာရ) အနက်၌ လာ၏။ 'ဒါနမယံ သီလမယံ' စသည်တို့၌ကား ပုဒ်ဖြည့်ကာမျှ (ပဒပူရဏမတ္တ) သာ ဖြစ်၏။ 'ပီဌံ တေ သောဝဏ္ဏမယံ ဥဠာရံ' ဟူသော ဤ၌ကား ဝိကာရအနက် သို့မဟုတ် ပဒပူရဏမတ္တအနက်ဟု မှတ်အပ်၏။ အကြင်အခါ၌ 'ရွှေသည်ပင်လျှင် သောဝဏ္ဏ' ဟု အနက်ရှိအံ့၊ ထိုအခါ၌ ရွှေ၏အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းသည် 'သောဝဏ္ဏမယံ' ဖြစ်၍ မယသဒ္ဒါကို ဝိကာရအနက်၌ မှတ်အပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (နိဗ္ဗတ္တိ) အနက်ဟူ၍လည်း ဆိုထိုက်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား 'ရွှေဖြင့်ပြီးအပ်သည်သည် သောဝဏ္ဏ' ဟု အနက်ရှိအံ့၊ ထိုအခါ၌ ရွှေသည်ပင်လျှင် သောဝဏ္ဏမယံ ဖြစ်၍ မယသဒ္ဒါကို ပဒပူရဏမတ္တအနက်၌ မှတ်အပ်၏။


Mesaddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu karaṇe āgato. Mayāti attho. ‘‘Tassa me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu sampadāne, mayhanti atthoti vadanti. ‘‘Pubbeva me bhikkhave sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu sāmiatthe, mamāti atthoti ca vadanti. Etthetaṃ vuccati –

'မေ' သဒ္ဒါသည် 'ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတံ၊ ဟလံ ဒါနိ ပကာသိတုံ' စသည်တို့၌ ကရဏဝိဘတ်အနက်၌ လာ၏။ 'မယာ' (ငါသည်/ငါ့ဖြင့်) ဟု အနက်ရ၏။ 'တဿ မေ ဘန္တေ ဘဂဝါ သင်္ခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု' စသည်တို့၌ကား သမ္ပဒါန်ဝိဘတ်အနက်၌ လာ၍ 'မယှံ' (ငါ့အား) ဟု အနက်ရသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ပုဗ္ဗေဝ မေ ဘိက္ခဝေ သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော' စသည်တို့၌မူကား သာမိ (ဆဋ္ဌီ) အနက်၌ လာ၍ 'မမ' (ငါ၏) ဟု အနက်ရသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—


Karaṇe sampadāne ca, sāmiatthe ca āgato;

Mesaddo iti viññeyyo, viññunā nayadassinā.

နည်းလမ်းကို မြင်တတ်သော ပညာရှိသည် 'မေ' သဒ္ဒါကို ကရဏအနက်၊ သမ္ပဒါန်အနက်နှင့် သာမိအနက်တို့၌ လာ၏ဟူ၍ သိအပ်၏။


Ettha [Pg.387] pana ṭhatvā aṭṭhakathācariyehi kate te mesaddānamatthavivaraṇe vinicchayaṃ brūma tesamadhippāyappakāsanavasena sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭanatthaṃ. Tathā hi aṭṭhakathācariyā temesaddānaṃ sampadānatthavasena ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Evaṃ yvāyaṃ tehi asaṅkarato niyamo dassito, so sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tathā hi temesaddatthavācakā tuyhaṃ mayhaṃsaddā tava mamasaddā ca sampadānasāmiatthesu aniyamato pavattanti.

ဤရာ၌ ရပ်တည်၍ တရားနာယူသူတို့၏ သံသယကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ ပြုတော်မူအပ်သော 'တေ၊ မေ' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်၌ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအဆန္ဒကို ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ငါတို့ ဆိုအံ့။ ထိုစကားသည် မှန်၏— အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် 'တေ၊ မေ' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို သမ္ပဒါန်အနက်အစွမ်းဖြင့် 'တုယှံ၊ မယှံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာမိအနက်အစွမ်းဖြင့်မူကား 'တဝ၊ မမ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့ ထိုအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် မရောမရှက်ဘဲ ဖော်ပြအပ်သော အနက်သတ်မှတ်ချက်သည် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစန၌ အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း။ ထိုစကားသည် မှန်၏— 'တေ၊ မေ' သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ဟောတတ်သော 'တုယှံ၊ မယှံ' သဒ္ဒါတို့နှင့် 'တဝ၊ မမ' သဒ္ဒါတို့သည် သမ္ပဒါန်အနက်၊ သာမိအနက်တို့၌ အသေအချာ သတ်မှတ်ခြင်းမရှိဘဲ ရောနှော၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။


Tatrime payogā – idaṃ tuyhaṃ dadāmi. Tuyhaṃ vikappemi. Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi. Esa hi tuyhaṃ pitā narasīho. Tuyhaṃ pana mātā kahanti. Mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ. Na mayhaṃ bhariyā esā. Assamo sukato mayhaṃ. Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ. Tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ. Mayhaṃ sāmiko idāni marissati. Tava dīyate, tava silāghate, mama silāghate, pabbajjā mama ruccati. Tava putto. Ubho mātāpitā mamāti evaṃ aniyamato pavattanti.

ထို(သမ္ပဒါန်နှင့် သာမိအတ္ထနှစ်မျိုးလုံး၌ သုံးစွဲပုံ)တို့တွင် ဤဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ "idaṃ tuyhaṃ dadāmi (ဤအရာကို သင်အား ငါပေး၏။) Tuyhaṃ vikappemi (သင်အား ငါဝိကပ်ပြု၏။) Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi (အို-ပုဏ္ဏား၊ သင်၏ အသား၊ ဆီဦး၊ ဦးခေါင်းဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရကို ငါပြုအံ့။) Esa hi tuyhaṃ pitā narasīho (ဤသူကား သင်၏ခမည်းတော် ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်ပေ၏။) Tuyhaṃ pana mātā kahanti (သင်၏ မယ်တော်ကား အဘယ်မှာနည်း။) Mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ (ငါ့အားသာ အလှူကို ပေးအပ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့အား မပေးအပ်။) mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ (ငါ၏ တပည့်တို့အားသာ အလှူကို ပေးအပ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့အား မပေးအပ်။) Na mayhaṃ bhariyā esā (ဤသူကား ငါ၏ဇနီး မဟုတ်။) Assamo sukato mayhaṃ (ကျောင်းသင်္ခမ်းသည် ငါ့အတွက် ကောင်းစွာဆောက်လုပ်အပ်၏ သို့မဟုတ် ငါ၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသည် ကောင်းစွာဆောက်လုပ်အပ်၏။) Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ငါ့အား ချစ်အပ်၏။) Tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ (ချစ်သား... ငါ့မိခင်၏ မျက်နှာသည် တစ်မျိုးတည်း၊ သင်တို့၏ မျက်နှာသည် တစ်မျိုးတည်း။) Mayhaṃ sāmiko idāni marissati (ငါ၏ခင်ပွန်းသည် ယခု သေလိမ့်မည်။) Tava dīyate (သင့်အား ပေးအပ်၏။) tava silāghate (သင့်အား ချီးမွမ်းအံ့ဩ၏ သို့မဟုတ် သင့်ကို ချီးမွမ်း၏။) mama silāghate (ငါ့ကို ချီးမွမ်း၏။) pabbajjā mama ruccati (ရဟန်းပြုခြင်းသည် ငါ့အား နှစ်သက်၏။) Tava putto (သင့်သား။) Ubho mātāpitā mama (မိဘနှစ်ပါးစလုံးသည် ငါ၏ မိဘတို့တည်း) ဤသို့လျှင် မခွဲခြားဘဲ (သမ္ပဒါန်၌လည်းကောင်း၊ သာမိအတ္ထ၌လည်းကောင်း ရောနှော၍) ဖြစ်ကုန်၏။"


Cūḷaniruttiyañhi yamakamahātherena catutthīchaṭṭhīnaṃ anaññarūpattaṃ vuttaṃ ‘‘catutthīchaṭṭhīnaṃ sabbattha anaññaṃ, tatiyāpañcamīnaṃ bahuvacanañcā’’ti[Pg.388]. Yadi evaṃ aṭṭhakathācariyā ‘‘namo te purisājañña. Namo te buddha vīratthū’tiādīsu tuyhaṃsaddassa vasena sampadāne, tuyhanti hi attho. ‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti hi attho’’tiādīni vadantā ‘‘ayuttaṃ saṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇesu’’ntipi, ‘‘passitabbaṃ na passiṃsū’’tipi āpajjantīti? Yuttaṃyeva te saṃvaṇṇayiṃsu, passitabbañca passiṃsu. Tathā hi te ‘‘saddasatthampi ekadesato sāsanānukūlaṃ hotī’’ti paresamanukampāya saddasatthato nayaṃ gahetvā sampadānatthavasena te mesaddānaṃ ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇayiṃsu, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Saddasatthe hi catutthīchaṭṭhīrūpāni sabbathā visadisāni, sāsane pana sadisāni. Tasmā sāsane sāmaññena pavattāni catutthīchaṭṭhīrūpāni saddasatthe visesena pavattehi catutthīchaṭṭhīrūpehi samānagatikāni katvā paresamanukampāya sampadānatthe tuyhaṃ mayhaṃsaddānaṃ pavattiniyamo, sāmiatthe ca tava mamasaddānaṃ pavattiniyamo dassito. Yasmā pana paresamanukampāya ayaṃ niyamo, tasmā karuṇāyevāyaṃparādho, na aṭṭhakathācariyānaṃ. Tāya eva hi tehi evaṃ saṃvaṇṇanā katāti.

စူဠနိရုတ္တိကျမ်း၌ ယမကမဟာထေရ်သည် "စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီတို့သည် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ တူညီသောရုပ်ရှိကုန်၏၊ တတိယာနှင့် ပဉ္စမီတို့၏ ဗဟုဝုစ်ရုပ်လည်း တူညီ၏" ဟု စတုတ္ထီဝိဘတ် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့၏ တူညီသောရုပ်ရှိသည်အဖြစ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် "နမော တေ ပုရိသာဇည... နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထု" စသည်တို့၌ "တေ" သဒ္ဒါ၏အနက်ကို (တုယှံသဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့်) သမ္ပဒါန်အနက်၌ "တုယှံ" ဟုလည်းကောင်း၊ "ကိန္တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ" စသည်တို့၌ သာမိအတ္ထ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်) ၌ "တဝ" ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုကြကုန်လျက် "မလျော်ကန်သော ဖွင့်ဆိုချက်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့ကြလေပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မြင်အပ်သည်ကို မမြင်ခဲ့ကြလေကုန်" ဟူ၍လည်းကောင်း စွပ်စွဲချက် သက်ရောက်ပါသလော? ထိုအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် လျော်ကန်သည်ကိုသာ ဖွင့်ဆိုခဲ့ကြပါကုန်၏၊ မြင်အပ်သည်ကိုလည်း မြင်ခဲ့ကြပါကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ ထိုအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် "သဒ္ဒါကျမ်းသည်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် သာသနာတော်အား အနုကူလဖြစ်စေ၏" ဟု သူတစ်ပါးတို့အပေါ် သနားငဲ့ညှာသဖြင့် သဒ္ဒါကျမ်းမှ နည်းဥပဒေသကို ယူဆောင်၍ သမ္ပဒါန်အနက်၏အစွမ်းဖြင့် "တေ၊ မေ" သဒ္ဒါတို့၏အနက်ကို "တုယှံ၊ မယှံ" ဟုလည်းကောင်း၊ သာမိအနက်၏အစွမ်းဖြင့် "တဝ၊ မမ" ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြ၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီရုပ်တို့သည် ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် မတူညီကြကုန်၊ သာသနာတော် (ပါဠိတော်) ၌မူ တူညီကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော စတုတ္ထီဆဋ္ဌီရုပ်တို့ကို သဒ္ဒါကျမ်း၌ ထူးခြားစွာဖြစ်ပေါ်နေသော စတုတ္ထီဆဋ္ဌီရုပ်တို့နှင့် တူညီသောလားရာရှိစေလျက် သူတစ်ပါးတို့ကို သနားငဲ့ညှာသောအားဖြင့် သမ္ပဒါန်အနက်၌ "တုယှံ၊ မယှံ" သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံ စည်းကမ်းကိုလည်းကောင်း၊ သာမိအနက်၌ "တဝ၊ မမ" သဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံ စည်းကမ်းကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား သူတစ်ပါးတို့ကို သနားငဲ့ညှာသဖြင့် ဤသို့စည်းကမ်းသတ်မှတ်ရခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ကရုဏာ၏ အပြစ်သာဖြစ်ပေ၏၊ အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အပြစ်မဟုတ်ပေ။ ထိုကရုဏာစိတ်ကြောင့်ပင် ထိုဆရာတို့သည် ဤသို့သော ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုတော်မူခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပေသတည်း။


Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ – nanu ca bho aṭṭhakathācariyehi saddanayaṃ nissāya te mesaddānaṃ sāmiatthe vattamānānaṃ ‘‘tava mamā’’ti atthavacanena ‘‘tuyhaṃ maṃsena medena, na mayhaṃ bhariyā esā’’tiādīsu sāmivisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattuṃ, tathā saddanayaññeva nissāya te mesaddānaṃ sampadānatthe vattamānānaṃ [Pg.389] ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthavacanena ‘‘bhattaṃ tava na ruccati. Pabbajjā mama ruccatī’’tiādīsupi sampadānavisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattunti? Na sakkā, gāthāsu viya cuṇṇiyapadaṭṭhānepi tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ aniyamena dvīsu atthesu pavattanato. Na hi īdise ṭhāne gāthāyaṃ vā cuṇṇiyapadaṭṭhāne vā vibhattivipallāso icchitabbo. ‘‘Tassa rajjassahaṃ bhīto. Kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmī’’tiādīsuyeva pana ṭhānesu icchitabbo.

ဤအရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ - "အချင်းတို့... အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် သဒ္ဒါနည်းကို အမှီပြု၍ သာမိအနက်၌ ဖြစ်နေသော ‘တေ၊ မေ’ သဒ္ဒါတို့ကို ‘တဝ၊ မမ’ ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြင့် ‘tuyhaṃ maṃsena medena (သင်၏အသား ဆီဦးဖြင့်)’၊ ‘na mayhaṃ bhariyā esā (ဤသူကား ငါ၏ဇနီး မဟုတ်)’ စသည်တို့၌ သာမိအနက်ရှိရာအရပ်တို့၌ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) နည်းကို ပြတော်မူအပ်၏ဟု ပြောဆိုနိုင်သည်မဟုတ်လော? ထို့အတူ သဒ္ဒါနည်းကိုပင် အမှီပြု၍ သမ္ပဒါန်အနက်၌ ဖြစ်နေသော ‘တေ၊ မေ’ သဒ္ဒါတို့ကို ‘တုယှံ၊ မယှံ’ ဟု အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြင့် ‘bhattaṃ tava na ruccati (ထမင်းသည် သင့်အား မနှစ်သက်)’၊ ‘pabbajjā mama ruccati (ရဟန်းပြုခြင်းသည် ငါ့အား နှစ်သက်၏)’ စသည်တို့၌လည်း သမ္ပဒါန်အနက်ရှိရာအရပ်တို့၌ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းနည်းကို ပြတော်မူအပ်၏ဟု ပြောဆိုနိုင်သည်မဟုတ်လော?" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ မပြောဆိုနိုင်ပါ၊ ဂါထာတို့၌ကဲ့သို့ စုဏ္ဏိယ (စကားပြေ) ပုဒ်တို့၏ တည်ရာ၌လည်း ‘တုယှံ၊ မယှံ၊ တဝ၊ မမ’ သဒ္ဒါတို့သည် အကန့်အသတ်မရှိဘဲ အနက်နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဂါထာ၌ဖြစ်စေ စုဏ္ဏိယပုဒ်၏ တည်ရာ၌ဖြစ်စေ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်ပေ။ "tassa rajjassahaṃ bhīto (ထိုတိုင်းပြည်မှ ငါကြောက်၏)"၊ "kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (ငါသည် ထိုချမ်းသာမှ အကယ်၍ ကြောက်သလော)" စသော နေရာမျိုးတို့၌သာ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။


Yadi saddanayaṃ nissāya ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsu vibhattivipallāso icchitabbo siyā, ‘‘brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi. Brāhmaṇassa pitā adāsī’’tiādīsupi saddanayaṃ nissāya ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsattho vacanīyo siyā catutthīchaṭṭhīrūpānaṃ satthe visuṃ vacanato. Evañca sati ko dosoti ce? Attheva doso, yasmā dānayoge vā namoyoge vā āyādesasahitāni catutthīchaṭṭhīrūpāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane nupalabbhanti, tasmā ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsatthavacane ayaṃ doso yadidaṃ avijjamānaggahaṇaṃ. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu vibhattivipallāsakaraṇaṃ sāvajjaṃ, tasmā ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsupi vibhattivipallāso na icchitabbo.

သဒ္ဒါနည်းကို အမှီပြု၍ "tuyhaṃ maṃsena medena" စသည်တို့၌ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်ငြားအံ့၊ "brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi (ပုဏ္ဏားအား ချစ်လှစွာသော သားကို လှူတော်မူ၏)။ brāhmaṇassa pitā adāsi (ပုဏ္ဏား၏ ဖခင်သည် ပေးလှူ၏)" စသည်တို့၌လည်း သဒ္ဒါနည်းကို အမှီပြုလျက် စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီရုပ်တို့ကို သဒ္ဒါကျမ်း၌ သီးခြားဟောထားသောကြောင့် "brāhmaṇāya (ပုဏ္ဏားအား)" စသည်ဖြင့် ဝိဘတ်ပြန်လှန်သော အနက်ကို ပြောဆိုရပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်သော် အဘယ်အပြစ်ရှိသနည်းဟု မေးအံ့။ အပြစ်ရှိသည်သာတည်း။ အကြောင်းမူကား အလှူပေးခြင်း (ဒါနယောဂ) ၌သော်လည်းကောင်း၊ ရှိခိုးခြင်း (နမောယောဂ) ၌သော်လည်းကောင်း "အာယ" အာဒေသနှင့်တကွသော စတုတ္ထီဆဋ္ဌီရုပ်တို့ကို အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစန၌ မတွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "brāhmaṇāya" စသည်ဖြင့် ဝိဘတ်ပြန်လှန်သော အနက်ကိုပြောဆိုလျှင် မရှိသောအရာကို ယူဆခြင်းတည်းဟူသော ဤအပြစ်သည် သက်ရောက်၏။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် အပြစ်ရှိသောကြောင့် "tuyhaṃ maṃsena medena" စသည်တို့၌လည်း ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်ပေ။


Catutthīchaṭṭhīrūpāni hi anaññāni dissanti ‘‘purisassa adāsi, purisassa dhanaṃ brāhmaṇānaṃ adāsi, brāhmaṇānaṃ santaka’’nti. Tathā hi pāvacane sa naṃsaddā sampadānasāmiatthesu sāmaññena [Pg.390] pavattanti, tappavatti ‘‘aggassa dātā medhāvī’’tiādīhi payogehi dīpetabbā. ‘‘Aggassa dātā medhāvī’’ti ettha hi ‘‘aggassā’’ti ayaṃ saddo yadā kriyāpaṭiggahaṇaṃ paṭicca sampadānatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa ratanattayassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Yadā pana kriyaṃ paṭicca kammabhūte sāmiatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa deyyadhammassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Evaṃ sabbathāpi vipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hotīti. Tathā saddanayaṃ nissāya ‘‘sampadānavacana’’nti tumhehi daḷhaṃ gahitassa mayhaṃsaddassa sāmiatthavasena paṇṇattiyaṃ dassanato vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoteva. Tathā hi –

"purisassa adāsi (ယောက်ျားအား ပေးပြီ)၊ purisassa dhanaṃ (ယောက်ျား၏ ဥစ္စာ)၊ brāhmaṇānaṃ adāsi (ပုဏ္ဏားတို့အား ပေးပြီ)၊ brāhmaṇānaṃ santakaṃ (ပုဏ္ဏားတို့၏ ဥစ္စာ)" ဟု စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီရုပ်တို့သည် တူညီစွာ ထင်ရှားကုန်၏။ ထို့အတူ ပါဠိတော်၌ သ-သဒ္ဒါ၊ နံ-သဒ္ဒါတို့သည် သမ္ပဒါန်အနက်နှင့် သာမိအနက်တို့၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုဖြစ်ပေါ်ပုံကို "aggassa dātā medhāvī (မြတ်သောအလှူကို ပေးလှူသော ပညာရှိသည်)" စသော ဝါကျအသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် ပြသအပ်၏။ ဤ "aggassa dātā medhāvī" ဟူသော ပုဒ်၌ "aggassa" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို စွဲ၍ သမ္ပဒါန်အနက်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ "မြတ်သော ရတနာသုံးပါးအား ပေးလှူသောသူ" ဟူသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ ကံဖြစ်သော သာမိအနက်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအခါမူ "မြတ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပေးလှူသောသူ" ဟူသော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်း (ဝိပလ္လာသ) သည် သင်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ အားထားရာ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့အတူ သဒ္ဒါနည်းကို အမှီပြု၍ "သမ္ပဒါန်ဝုစ်" ဟု သင်တို့ ခိုင်မြဲစွာ ယူဆထားသော "မယှံ" သဒ္ဒါသည် သာမိအနက်၏အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော် (ပညတ္တိ) ၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဝိဘတ်ပြန်လှန်ခြင်းသည် သင်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ အားထားရာ မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ထို့သို့ တွေ့မြင်ရပုံကား -


‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro;

Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti

"တောင်ကတုံး တောင်ကမ္ပါး တောင်တွင်းတို့၌ လှည့်လည်ကျက်စားတတ်သော ‘မယှက’ အမည်ရှိသော ငှက်သည် မှည့်သော ညောင်သီးပင်သို့ တက်ရောက်၍ ‘ငါ့ဥစ္စာ၊ ငါ့ဥစ္စာ’ ဟု အော်မြည်တတ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Ettha mayhakoti ekāya sakuṇajātiyā nāmaṃ. So hi loluppacāritāya ‘‘idampi mayhaṃ, idampi mayha’’nti kāyati ravatīti mayhakoti vuccati mayhasaddūpapadassa ke re ge saddeti dhātussa vasena.

ဤဂါထာ၌ "mayhako" ဟူသည် ငှက်အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အမည်တည်း။ ထိုငှက်သည် လောဘကြီးသောအမူအရာရှိသဖြင့် "ဤအရာသည်လည်း ငါ့ဥစ္စာ၊ ဤအရာသည်လည်း ငါ့ဥစ္စာ" ဟု အော်မြည်တတ်သောကြောင့် "mayhaṃ" သဒ္ဒါရှေ့ရှိလျက် "ကေ ရေ ဂေ သဒ္ဒေ" ဓာတ်၏အစွမ်းဖြင့် "mayhako" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။


Atrāyaṃ padasodhanā – yadi tuyhaṃ mayhaṃsaddā dhuvaṃ sampadānatthe, tava mamasaddā ca sāmiatthe bhaveyyuṃ, evaṃ sante lokavohārakusalena sabbaññunā tassa sakuṇassa ‘‘mayhako’’ti paṇṇatti na vattabbā siyā anantogadhasampadānatthattā, antogadhasāmyatthattā pana ‘‘mamako’’ icceva paññatti vattabbā siyā. Etthapi ‘‘mayhako’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena vuttanti ce? Na, paṇṇattivisaye vibhattivipariṇāmassa aṭṭhānattā anavakāsattā.

ဤ၌ ပုဒ်ကို စိစစ်ချက်ကား — အကယ်၍ tuyhaṃ, mayhaṃ သဒ္ဒါတို့သည် စင်စစ် သမ္ပဒါန်အနက်၌ ဖြစ်ကုန်အံ့၊ tava, mama သဒ္ဒါတို့သည်လည်း သာမိအနက်၌ ဖြစ်ကုန်အံ့၊ ထိုသို့ ဖြစ်လတ်သော် လောကဝေါဟာရ၌ လိမ္မာတော်မူသော သဗ္ဗညုဘုရားရှင်သည် ထိုငှက်အား “mayhako” (ငါ့ငှက်) ဟု ပညတ်ခြင်းကို မဆိုအပ်ရာ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (ထိုစကား၌) သမ္ပဒါန်အနက် မပါဝင်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ သာမိအနက်သာ ပါဝင်သောကြောင့် “mamako” ဟူ၍သာ ပညတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်ရာ၏။ ဤရာ၌လည်း “mayhako” ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်း (ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဆိုအပ်သလောဟု မေးအံ့။ မဟုတ်ပါ၊ ပညတ်၏ အရာ၌ ဝိဘတ် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသည် အကြောင်းမရှိခြင်း၊ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။


Apicettha mayhaṃsaddo sarūpato vibhatyantabhāvena tiṭṭhati kasaddena ekapadattūpagamanato, evaṃ santepi ‘‘mayhako’’ti [Pg.391] ayaṃ sakuṇavisesavācako saddo paccattavacanabhāve ṭhitoyeva īsakaṃ sāmiatthampi jotayati sujampati rājapurisasaddā viya. Imināpi kāraṇena vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoti. Iti ‘‘mayhako’’ti paṇṇattiyaṃ vattamānassa padāvayavabhūtassa mayhasaddassa avipallāsavacanalesena tuyhaṃ tava mamasaddesupi vibhattivipallāso na icchitabboti siddhaṃ. Tasmā aṭṭhakathācariyehi sampadānasāmiatthesu sāmaññena pavattānampi samānānaṃ tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ saddanayaññeva nissāya paresamanukampāya vuttappakāro niyamo dassitoti avagantabbaṃ. Iccevaṃ –

တစ်နည်းကား ဤ၌ “mayhaṃ” သဒ္ဒါသည် သရုပ်အားဖြင့် “ka” သဒ္ဒါနှင့် တစ်ပုဒ်တည်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်၍ တည်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း “mayhako” ဟူသော ဤငှက်ထူးကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါသည် ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) အဖြစ်၌ တည်သည်ဖြစ်၍သာလျှင် Sujampati, Rājapurisa သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ အနည်းငယ်မျှသော သာမိအနက်ကိုလည်း ပြတုံ၏။ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်းသည် သင်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ (အထောက်အထား) မဖြစ်နိုင်။ ဤသို့ “mayhako” ဟူသော ပညတ်၌ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ပုဒ်၏ အစိတ်အဝယ်ဖြစ်သော “mayha” သဒ္ဒါ၏ မဖောက်ပြန်သော စကားအကြောင်းပြချက်ဖြင့် tuyhaṃ, tava, mama သဒ္ဒါတို့၌လည်း ဝိဘတ်လွဲမှားခြင်းကို မလိုလားအပ်ဟု ပြီး၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် သမ္ပဒါန်နှင့် သာမိအနက်တို့၌ အထွေထွေအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော်လည်း တူညီကြကုန်သော tuyhaṃ, mayhaṃ, tava, mama သဒ္ဒါတို့၏ သဒ္ဒါနည်းကိုသာလျှင် အမှီပြု၍ သူတစ်ပါးတို့အား သနားသဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအရ သတ်မှတ်ချက်ကို ပြတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် —


‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime sadde, sampadāne garū vaduṃ;

‘‘Tava mamā’’ti sāmimhi, nayamādāya satthato.

ကျမ်းဂန်အရ နည်းလမ်းကို ယူ၍ ဆရာမြတ်တို့သည် “tuyhaṃ, mayhaṃ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့ကို သမ္ပဒါန်အနက်၌ လည်းကောင်း၊ “tava, mama” ဟူသော သဒ္ဒါတို့ကို သာမိအနက်၌ လည်းကောင်း ဟောကြကုန်၏။


Evaṃ santepi etesaṃ, niyamo natthi pāḷiyaṃ;

Koci tesaṃ viseso ca, diṭṭho amhehi taṃ suṇa.

ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း ပါဠိတော်၌ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ (ဧကန်ဖြစ်သော) စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်မရှိ၊ ငါတို့ မြင်တွေ့အပ်သော ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အထူးကိုလည်း နာယူလော့။


Sāmyatthasampadānatthā, sambhavanti yahiṃ duve;

‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime saddā, te payogā na dullabhā.

သာမိအနက်နှင့် သမ္ပဒါန်အနက် နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သော နေရာတို့၌ “tuyhaṃ, mayhaṃ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့၏ အသုံးများကို မရနိုင်ခဲကုန်။


‘‘Tava mamā’’time saddā, pāyā sāmimhi vattare;

Sampadāne yahiṃ honti, te payogā panappakā.

“tava, mama” ဟူသော ဤသဒ္ဒါတို့သည် အများအားဖြင့် သာမိအနက်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါတို့ သမ္ပဒါန်အနက်၌ ဖြစ်သော အသုံးတို့သည်ကား နည်းပါးကုန်၏။


Tavato mamato tuyhaṃ-mayhaṃsaddāva sāsane;

Pāṭhe nekasahassamhi, sāmiatthe pavattareti.

သာသနာတော်၌ (ပါဠိတော်) အဖတ်တရား ထောင်ပေါင်းများစွာတို့တွင် “tava, mama” သဒ္ဒါတို့ထက် “tuyhaṃ, mayhaṃ” သဒ္ဒါတို့သည်သာလျှင် သာမိအနက်၌ ပိုမိုဖြစ်ထွန်းကြကုန်၏။


Sabbāpi imā nītiyo paramasukhumā sududdasā vīrajātinā sādhukaṃ manasi kātabbā.

ဤသဒ္ဒါနည်းလမ်းအားလုံးတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့၍ မြင်နိုင်ခဲကုန်၏၊ ကိလေသာ ကင်းစင်သော သူသည် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်၏။


Vo nosaddesu pana vosaddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci vo [Pg.392] anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha bhikkhave paṇāmemi vo’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo bhikkhave desessāmī’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsita’’ntiādīsu sāmivacane. ‘‘Ye hi voariyā parisuddhā kāyakammantā’’tiādīsu padapūraṇamatte. Etthetaṃ vuccati –

Vo, No သဒ္ဒါတို့တွင်ကား Vo သဒ္ဒါကို ပထမာ (ပစ္စတ္တ)၊ ဒုတိယာ (ဥပယောဂ)၊ တတိယာ (ကရဏ)၊ စတုတ္ထီ (သမ္ပဒါန်)၊ ဆဋ္ဌီ (သာမိဝစန) နှင့် ပဒပူရဏ (ပုဒ်ကို ဖြည့်ရုံမျှ) တို့၌ တွေ့ရ၏။ “kacci vo anuruddhā samaggā sammodamānā” စသည်တို့၌ ပစ္စတ္တ (ပထမာ) ၌ တွေ့ရ၏။ “gacchatha bhikkhave paṇāmemi vo” စသည်တို့၌ ဥပယောဂ (ဒုတိယာ) ၌။ “na vo mama santike vatthabbaṃ” စသည်တို့၌ ကရဏ (တတိယာ) ၌။ “vanapatthapariyāyaṃ vo bhikkhave desessāmi” စသည်တို့၌ သမ္ပဒါန် (စတုတ္ထီ) ၌။ “sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsitaṃ” စသည်တို့၌ သာမိဝစန (ဆဋ္ဌီ) ၌။ “ye hi vo ariyā parisuddhā kāyakammantā” စသည်တို့၌ ပဒပူရဏမျှ၌။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —


‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmissa vacane ceva, tatheva padapūraṇe;

Imesu chasu ṭhānesu, vosaddo sampavattati’’.

“Vo သဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တ (ပထမာ)၊ ဥပယောဂ (ဒုတိယာ)၊ ကရဏ (တတိယာ)၊ သမ္ပဒါန် (စတုတ္ထီ)၊ သာမိဝစန (ဆဋ္ဌီ) နှင့် ပဒပူရဏ ဤခြောက်ဌာနတို့၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်၏။”


Nosaddo paccattopayogakaraṇasampadānasāmivacanāvadhāraṇanusaddatthesu paṭisedhe nipātamatte ca vattati. Ayañhi ‘‘gāmaṃ no gaccheyyāmā’’ti ettha paccatte dissati. ‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācana’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Saṃvibhajetha no rajjenā’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Satthā no bhagavā anuppatto’’tiādīsu sāmivacane. ‘‘Na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti ettha avadhāraṇe. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ mahārājā’’tiādīsu nusaddatthe, pucchāyantipi vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Subhāsitaññeva bhāseyya, no ca dubbhāsitaṃ bhaṇe’’tiādīsu paṭisedhe. ‘‘Na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī’’tiādīsu nipātamatte. Etthetaṃ vuccati –

No သဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တ၊ ဥပယောဂ၊ ကရဏ၊ သမ္ပဒါန်၊ သာမိဝစန၊ အဝဓာရဏ (အတိုင်းအရှည်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း)၊ နုသဒ္ဒါ၏ အနက် (မေးမြန်းခြင်း)၊ ပဋိသေဓ (တားမြစ်ခြင်း) နှင့် နိပါတ်မျှတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသဒ္ဒါသည် “gāmaṃ no gaccheyyāma” ဟူသော ဤ၌ ပစ္စတ္တ၌ တွေ့ရ၏။ “mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase” စသည်တို့၌ ဥပယောဂ၌။ “na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācana” စသည်တို့၌ ကရဏ၌။ “saṃvibhajetha no rajjena” စသည်တို့၌ သမ္ပဒါန်၌။ “satthā no bhagavā anuppatto” စသည်တို့၌ သာမိဝစန၌။ “na no samaṃ atthi tathāgatenā” ဟူသော ဤ၌ အဝဓာရဏ၌။ “abhijānāsi no tvaṃ mahārājā” စသည်တို့၌ နုသဒ္ဒါ၏ အနက်၌ ဖြစ်၍ မေးခွန်းမေးရာ၌လည်း သုံးအပ်၏။ “subhāsitaññeva bhāseyya, no ca dubbhāsitaṃ bhaṇe” စသည်တို့၌ ပဋိသေဓ၌။ “na no sabhāyaṃ na karonti kiñci” စသည်တို့၌ နိပါတ်မျှ၌။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —


Paccatte [Pg.393] cupayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmyāvadhāraṇe ceva, nusaddatthe nivāraṇe;

Tathā nipātamattamhi, nosaddo sampavattati.

“No သဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တ (ပထမာ)၊ ဥပယောဂ (ဒုတိယာ)၊ ကရဏ (တတိယာ)၊ သမ္ပဒါန် (စတုတ္ထီ)၊ သာမိဝစန (ဆဋ္ဌီ)၊ အဝဓာရဏ၊ နုသဒ္ဒါအနက်၊ နိဝါရဏ (တားမြစ်ခြင်း) နှင့် ထို့အတူ နိပါတ်မျှတို့၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်၏။”


Idāni sabbanāmānaṃ yathārahaṃ saṃkhittena missakapadamālā vuccate –

ယခုအခါ သဗ္ဗနမ်တို့၏ သင့်လျော်သလို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ရောနှောသော ပဒမာလာကို ပြဆိုအံ့ —


Yo so, ye te. Yaṃ taṃ, ye te. Yena tena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yā sā, yā tā. Yaṃ taṃ, yā tā. Yāya tāya. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yaṃ taṃ, yāni tāni. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā nayena liṅgattayayojanā kātabbā.

(ပုလ္လိင်၌) Yo so, ye te။ Yaṃ taṃ, ye te။ Yena tena။ ကြွင်းသောအရာကို ချဲ့အပ်၏။ (ဣတ္ထိလိင်၌) Yā sā, yā tā။ Yaṃ taṃ, yā tā။ Yāya tāya။ ကြွင်းသောအရာကို ချဲ့အပ်၏။ (နပုံသကလိင်၌) Yaṃ taṃ, yāni tāni။ ကြွင်းသောအရာကို ချဲ့အပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် လိင်သုံးပါးတို့၌ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။


‘‘Eso so, ete te. Ayaṃ so, ime te. So ayaṃ te ime’’tiādinā yathāpayogaṃ padamālā yojetabbā. Tathā hi ‘‘yo so bhagavā sayambhū anācariyako. Ete te bhikkhave ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā. Ayaṃ so sārathi etī’’ti evamādayo vicittappayogā dissanti. Iti sabbanāmikapadānaṃ missakapadamālā yojetabbā.

“Eso so, ete te။ Ayaṃ so, ime te။ So ayaṃ, te ime” စသည်ဖြင့် အသုံးနှင့် လျော်စွာ ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍သာလျှင် “yo so bhagavā sayambhū anācariyako။ ete te bhikkhave ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā။ ayaṃ so sārathi eti” စသည်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော အသုံးတို့ကို တွေ့ရကုန်၏။ ဤသို့ သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့၏ ရောနှောသော ပဒမာလာကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။


Mayā sabbatthasiddhassa, sāsane sabbadassino;

Sabbattha sāsane suṭṭhu, kosallatthāya sotunaṃ.

အလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြီးစေတော်မူသော၊ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ နာယူကြကုန်သော သူတို့၏ သာသနာတော် အရာအားလုံး၌ ကောင်းစွာ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း အကျိုးငှာ ငါသည် —


Asabbanāmanāmehi, sabbanāmapadehi ve;

Saha sabbāni vuttāni, sabbanāmāni pantito.

သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော နာမ်တို့နှင့် လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့နှင့် လည်းကောင်း အတူတကွ အလုံးစုံသော သဗ္ဗနမ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဆိုအပ်ပြီးပြီ။


Etesu katayogānaṃ, sukhumatthavijānanaṃ;

Akicchapaṭivedhena, bhavissati na saṃsayo.

ဤသဒ္ဒါနည်းတို့၌ လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းကို ပြုကုန်သော သူတို့အား သိမ်မွေ့သော အနက်ကို သိခြင်းသည် မပင်မပန်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ယုံမှားဖွယ် မရှိ။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့ အဋ္ဌကထာနှင့် တကွသော သင်္ဂါယနာတင် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ စကားလမ်းကြောင်းတို့၌ ပညာရှိတို့၏ —


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌ —


Sabbanāmataṃsadisanāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo nāma

သဗ္ဗနမ်နှင့် ထိုသဗ္ဗနမ်နှင့် တူသော နာမ်တို့၏ နာမိကပဒမာလာဝိဘတ် ခွဲခြားခြင်း မည်သော —


Dvādasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် အခန်း (ပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။


13. Savinicchayasaṅkhyānāmanāmikapadamālā

၁၃. ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွသော သင်္ချာနာမ်တို့၏ နာမိကပဒမာလာ။


Ito [Pg.394] paraṃ pavakkhāmi, saṅkhyānāmikapantiyo;

Bhūdhātujehi rūpehi, aññehi cupayojituṃ.

ဤမှနောင်၌ ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော ရုပ်တို့နှင့် လည်းကောင်း၊ အခြားသော ရုပ်တို့နှင့် လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာ သင်္ချာနာမ်တို့၏ အစဉ် (နာမိကပတ္တိ) တို့ကို ကောင်းစွာ ဆိုအံ့။


Yā hi sā heṭṭhā amhehi eka dviti catuiccetesaṃ saṅkhyāsabbanāmānaṃ nāmikapadamālā kathitā, taṃ ṭhapetvā idha asabbanāmānaṃ pañca cha sattādīnaṃ saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālā bhūdhātumayehi aññehi ca rūpehi yojanatthaṃ vuccate –

အကြင်သို့လျှင် အောက်၌ ငါတို့သည် eka, dvi, ti, catu ဟူသော ဤသင်္ချာသဗ္ဗနမ်တို့၏ နာမိကပဒမာလာကို ဟောအပ်ပြီ၊ ထိုပဒမာလာကို ဖယ်ထား၍ ဤ၌ သဗ္ဗနမ်မဟုတ်သော pañca, cha, satta စသည်တို့ဖြစ်သော သင်္ချာနာမ်တို့၏ နာမိကပဒမာလာကို ဘူဓာတ်ဖြင့် ပြီးသော ရုပ်တို့နှင့် လည်းကောင်း၊ အခြားသော ရုပ်တို့နှင့် လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြဆိုအပ်၏ —


Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyaṃ. ‘‘Pañca bhūtā, pañca abhibhavitāro, pañca purisā, pañca bhūmiyo, pañca kaññāyo, pañca bhūtāni, pañca cittānī’’tiādinā sabbattha yojetabbaṃ. Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu, chassu itipi. ‘‘Chassu loko samuppanno, chassu krubbati santhava’’nti hi pāḷi. Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu. Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu. Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu. Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu. Evaṃ ekādasa. Dvādasa, bārasa. Terasa, tedasa, teḷasa. Catuddasa, cuddasa. Pañcadasa, pannarasa. Soḷasa. Sattarasa. Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Sabbametaṃ bahuvacanavasena gahetabbaṃ.

Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu ဟူ၍ ဝိဘတ်ခုနစ်လုံးတို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ “Pañca bhūtā (ဘုတ်ငါးပါး)၊ pañca abhibhavitāro (လွှမ်းမိုးသူငါးဦး)၊ pañca purisā (ယောက်ျားငါးယောက်)၊ pañca bhūmiyo (ဘုံငါးဘုံ)၊ pañca kaññāyo (အပျိုစင်မငါးယောက်)၊ pañca bhūtāni (ဘုတ်ငါးပါး)၊ pañca cittāni (စိတ်ငါးခု)” စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော (လိင်) တို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu ဟူ၍လည်းကောင်း၊ chassu ဟူ၍လည်းကောင်း ရှိ၏။ “Chassu loko samuppanno, chassu krubbati santhavaṃ” ဟူ၍ ပါဠိတော်ရှိ၏။ Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu။ Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu။ Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu။ Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu။ ထို့အတူ ekādasa (၁၁)။ Dvādasa, bārasa (၁၂)။ Terasa, tedasa, teḷasa (၁၃)။ Catuddasa, cuddasa (၁၄)။ Pañcadasa, pannarasa (၁၅)။ Soḷasa (၁၆)။ Sattarasa (၁၇)။ Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu (၁၈)။ ဤအားလုံးကို ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့်သာ ယူအပ်၏။


Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ iccādipi. Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ, ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti, ekūnavīsaṃ bhikkhū passati, evaṃ ‘‘kaññāyo cittānī’’ti ca ādinā yojetabbaṃ. Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito, ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ, ekūnavīsāya cittehi kataṃ, ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti, ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti, ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati, ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti[Pg.395]. Evaṃ kaññāhi cittehi. Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ, evaṃ kaññānaṃ cittānaṃ. Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ. Evaṃ ‘‘kaññāsu cittesū’’ti yojetabbaṃ. Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ.

Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ စသည်တို့လည်း ဖြစ်၏။ Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။ Ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့သည် တည်နေကုန်၏)၊ ekūnavīsaṃ bhikkhū passati (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့ကို မြင်၏)၊ ထို့အတူ “kaññāyo” (အပျိုစင်မများ)၊ “cittāni” (စိတ်များ) စသည်တို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့သည် တရားဟောအပ်ပြီ)၊ ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ (အပျိုစင်မတစ်ဆယ့်ကိုးယောက်တို့သည် ပြုအပ်ပြီ)၊ ekūnavīsāya cittehi kataṃ (စိတ်တစ်ဆယ့်ကိုးခုတို့သည် ပြုအပ်ပြီ)၊ ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့အား သင်္ကန်းကို လှူ၏)၊ ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti (အပျိုစင်မတစ်ဆယ့်ကိုးယောက်တို့အား ဥစ္စာကို ပေး၏)၊ ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati (စိတ်တစ်ဆယ့်ကိုးခုတို့အား နှစ်သက်၏)၊ ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့မှ ဖဲခွာ၏)၊ ထို့အတူ kaññāhi, cittehi (အပျိုစင်မတို့မှ၊ စိတ်တို့မှ)။ Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့၏ ဥစ္စာ)၊ ထို့အတူ kaññānaṃ, cittānaṃ (အပျိုစင်မတို့၏၊ စိတ်တို့၏)။ Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ (ရဟန်းတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့၌ တည်၏)၊ ထို့အတူ “kaññāsu, cittesu” ဟု ယှဉ်အပ်၏။ Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ ဟူ၍လည်း ရှိ၏။


Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ. Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ. Tathā ekavīsa dvāvīsa bāvīsa tevīsa catuvīsa iccādīsupi. Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ. Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ. Cattārīsa iccādipi. Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ. Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ. Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ. Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ. Sattari iccādipi. Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ. Navuti. Navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ.

Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ။ Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ။ ထို့အတူ ekavīsa (၂၁)၊ dvāvīsa, bāvīsa (၂၂)၊ tevīsa (၂၃)၊ catuvīsa (၂၄) စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ (၃၀)။ Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ (၄၀)။ Cattārīsa စသည်တို့လည်း ရှိ၏။ Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ (၅၀)။ Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ။ Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ (၆၀)။ Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ (၇၀)။ Sattari စသည်တို့လည်း ရှိ၏။ Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ (၈၀)။ Navuti၊ navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ (၉၀)။


Itthañca aññathāpi saṅkhyārūpāni gahetabbāni. Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu. ‘‘Channavutīna’’nti ca ādināpi saṅkhyārūpānaṃ katthaci dassanato keci saddasatthavidū ūnavīsatisaddaṃ sabbadāpi ekavacanantamitthiliṅgameva payuñjanti. Keci ‘‘vīsatiādayo ānavuti ekavacanantā itthiliṅgā’’ti vadanti. Keci panāhu –

ဤသို့လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်မျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း သင်္ချာရုပ်များကို ယူအပ်ကုန်၏။ Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu ဟူ၍လည်းကောင်း။ “Channavutīnaṃ” စသည်ဖြင့်လည်း သင်္ချာရုပ်များကို အချို့သောနေရာတို့၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့် အချို့သော သဒ္ဒါတတ်ကျွမ်းသူတို့သည် “ūnavīsati” သဒ္ဒါကို အခါခပ်သိမ်း ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ဖြင့်သာ သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် “vīsati မှစ၍ navuti အထိတို့သည် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်များ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား -


‘‘Saddā saṅkhyeyyasaṅkhāsu, ekatte vīsatādayo;

Saṅkhatthe dvibahuttamhi, tā tu cānavutitthiyo’’ti.

“Vīsati စသော သဒ္ဒါတို့သည် သင်္ခေယျနှင့် သင်္ချာတို့၌ ဧကဝုစ်ရှိကုန်၏။ ရေတွက်အပ်သော ဝတ္ထုအနက် (သင်္ခေယျတ္ထ) ၌ ဒွိဝုစ် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်လတ်သော် ထိုသဒ္ဒါတို့သည် navuti အထိ ဣတ္ထိလိင်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။


Ettha dvivacanaṃ chaḍḍetabbaṃ buddhavacane tadabhāvato. Sabbesampi ca tesaṃ yathāvuttavacanaṃ kiñci pāḷippadesaṃ patvā yujjati, kiñci pana patvā na yujjati vīsativīsaṃtiṃsaṃiccādīnañhi saṅkhatthānaṃ saddānaṃ bahuvacanappayogavasenapi pāḷiyaṃ dassanato[Pg.396], kaccāyane ca yovacanasambhūtarūpavantatādassanato. Tasmā yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve tesamekavacanantatā veditabbā atthi natthisaddānaṃ viya.

ဤ၌ ဒွိဝုစ်ကို စွန့်အပ်၏၊ ဘုရားဟောတော်မူသော ပါဠိတော်၌ ထိုဒွိဝုစ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို (vīsati စသော သဒ္ဒါ) အားလုံးတို့၏လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော ဝုစ်သည် အချို့သော ပါဠိဒေသသို့ ရောက်၍ သင့်မြတ်၏၊ အချို့သော ပါဠိဒေသသို့ ရောက်သော်မူကား မသင့်မြတ်ပေ။ Vīsati, vīsa, tiṃsa စသည်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဗဟုဝုစ်အသုံး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပါဠိတော်၌ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကစ္စည်းကျမ်း၌လည်း ယောဝိဘတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း (မသင့်မြတ်ပေ)။ ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော အခွင့်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်နှင့်အညီလည်းကောင်း ထိုသဒ္ဒါတို့၏ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ရာ၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏အဖြစ်ကို “atthi” “natthi” သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ သိအပ်၏။


Atthinatthisaddā hi nipātattā ekattepi bahuttepi pavattanti ‘‘puttā matthi dhanammatthi. Natthi attasamaṃ pemaṃ. Natthi samaṇabrāhmaṇā’’tiādīsu. Aliṅgattepi panetesaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo diṭṭho. Abhidhamme hi dhammasenāpatinā anudhammacakkavattinā vohārakusalena vohārakusalasādhakena ‘‘atthiyā nava. Natthiyā navā’’ti ekavacanantaṃ itthiliṅgarūpaṃ dassitaṃ, tasmā vīsativīsatimiccādīnampi yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve ekavacanantatā veditabbā.

အမှန်စင်စစ် “atthi” “natthi” သဒ္ဒါတို့သည် နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် ဧကဝုစ်၌လည်းကောင်း၊ ဗဟုဝုစ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ “Puttā matthi dhanammatthi” (ငါ့အား သားတို့လည်း ရှိကုန်၏၊ ဥစ္စာလည်း ရှိ၏)၊ “Natthi attasamaṃ pemaṃ” (မိမိနှင့်တူသော ချစ်ခြင်းသည် မရှိ)၊ “Natthi samaṇabrāhmaṇā” (သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် မရှိကြကုန်) စသည်တို့၌ (ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏)။ ထိုသဒ္ဒါတို့သည် လိင်မရှိသည်၏အဖြစ် (အလိင်္ဂ) ဖြစ်သော်လည်း အချို့သောနေရာ၌ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို တွေ့ရ၏။ အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ တရားစစ်သူကြီး၊ ဓမ္မစကြာကို အစဉ်လည်စေတော်မူသော၊ ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို ပြီးမြောက်စေတော်မူသော (အရှင်သာရိပုတ္တရာကိုယ်တော်မြတ်) သည် “Atthiyā nava, Natthiyā navā” ဟု ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသော ဣတ္ထိလိင်ရုပ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် vīsati, vīsatiṃ စသည်တို့၏လည်း ဖြစ်နိုင်သမျှသော အခွင့်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်နှင့်အညီလည်းကောင်း ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်ရာ၌ ဧကဝုစ်အဆုံးရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။


Tattheke ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti ca idaṃ liṅgavipallāsavasena gahetabbaṃ maññanti. Tammativasena ‘‘hetumhi adhipatimhī’’ti pulliṅgabhāvo paṭipādetabbo, ‘‘hetupaccaye adhipatipaccaye’’ iccevattho. Atha vā ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti dvayamidaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgaṃ pulliṅgarūpanti gahetabbaṃ ‘‘hetuyo jantuyo’’tiādīnaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgānaṃ pulliṅgarūpānampi vijjamānattā, ‘‘atthiyā natthiyā’’ti idaṃ pana liṅgavipallāsavasena vuttanti na gahetabbaṃ atthi natthisaddānaṃ aliṅgabhedattā. Na hi atthi natthisaddā tīsu liṅgesu ekasmimpi antogadhā. Etesu hi atthisaddo ākhyātanipātavasena bhijjati ‘‘atthi santi saṃvijjati. Atthikhīrā brāhmaṇī’’tiādīsu[Pg.397], natthisaddo pana nipātoyeva. Iccevaṃ atthi natthisaddānaṃ nipātānañca liṅgavacanavasena kathanaṃ yujjati itthiliṅgādivasena ekattādivasena ca appavattanato. Vuttañca –

ထို (ပဋ္ဌာန်းကျမ်းလာ သဒ္ဒါ) တို့၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “hetuyā adhipatiyā” ဟူသော ဤပုဒ်ကို လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) ၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏အယူဝါဒအစွမ်းဖြင့် “hetumhi adhipatimhi” ဟု ပုလ္လိင်အဖြစ်ကို ပြီးစေအပ်၏။ “ဟေတုပစ္စည်း၌၊ အဓိပတိပစ္စည်း၌” ဟူ၍သာ အနက်ရှိ၏။ သို့မဟုတ်မူကား “hetuyā adhipatiyā” ဟူသော ဤနှစ်ခုကို ဣတ္ထိလိင်ရုပ်နှင့် တူသော်လည်း ပုလ္လိင်ရုပ်ဟူ၍သာ ယူအပ်၏။ “hetuyo, jantuyo” စသည်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်ရုပ်နှင့်တူသော ပုလ္လိင်ရုပ်တို့သည်လည်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့်တည်း။ “atthiyā natthiyā” ဟူသော ဤပုဒ်ကိုမူကား လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု မယူအပ်ပေ၊ “atthi” “natthi” သဒ္ဒါတို့သည် လိင်ကွဲပြားမှုမရှိသော (အလိင်္ဂ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အမှန်စင်စစ် “atthi” “natthi” သဒ္ဒါတို့သည် လိင်သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌မျှ မပါဝင်ကုန်။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် “atthi” သဒ္ဒါသည် အာခယျာတ်နိပါတ်၏ အစွမ်းဖြင့် “atthi, santi, saṃvijjati” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “atthikhīrā brāhmaṇī” (နို့ရည်ရှိသော ပုဏ္ဏေးမ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း ကွဲပြား၏။ “natthi” သဒ္ဒါသည်ကား နိပါတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် “atthi” “natthi” သဒ္ဒါတို့နှင့် နိပါတ်တို့ကို လိင်၊ ဝုစ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် ဣတ္ထိလိင်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဧကဝုစ်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း မဖြစ်သောကြောင့် လျောက်ပတ်ပေ၏။ (ဤသို့လည်း) ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ -


‘‘Sadisaṃ tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu;

Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.

“လိင်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝုစ်အားလုံးတို့၌လည်းကောင်း တူညီသောအရာ ဖြစ်၍၊ အကြင် (သဒ္ဒါ) သည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိ၊ ထိုသဒ္ဒါကို အဝျယ (မပျက်စီးသောသဒ္ဒါ) ဟု ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ (ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏)။


Ettha siyā – nanu ca bho ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, evaṃ sante kasmā ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi vuttanti? Saccaṃ atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, tathā natthisaddo atthisaddassa vacanalesena gahetabbattā yugaḷapadattā ca. Idaṃ pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādivacanaṃ upasagganipātasaṅkhāte asaṅkhyāsadde sandhāya vuttaṃ, na ekekamasaṅkhyāsaddaṃ sandhāya. Tathā hi ‘‘asaṅkhyā’’ti ca ‘‘abyayā’’ti ca laddhavohāresu upasagganipātesu upasaggā sabbepi sabbavibhattivacanakā. Nipātānaṃ pana ekacce paṭhamādīsu yathārahaṃ vibhattiyuttā, ekacce avibhattiyuttā. Tattha ye yadaggena vibhattiyuttā, te tadaggena tabbacanakā. Upasagganipātesu hi paccekaṃ ‘‘idaṃ nāma vacana’’nti laddhuṃ na sakkā, sabbasaṅgāhakavasena pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi pubbācariyehi vuttaṃ. Kaccāyanācariyenapi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti vuttaṃ. Na hi āvusosaddato sabbāpi vibhattiyo labbhanti, atha kho ālapanatthavācakattā ekavacanikaanekavacanikā paṭhamāvibhattiyoyeva labbhanti. Ayamasmākaṃ khanti.

ဤ၌ စောဒနာရှိကောင်းရှိရာ၏ - 'အရှင်တို့၊ စင်စစ်သော်ကား 'အတ္ထိ သက္ကာ လဗ္ဘာ ဤရွေ့သော သဒ္ဒါတို့သည် ပထမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ဝစနကြောင့် အတ္ထိသဒ္ဒါသည် ပထမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'သဒိသံ တီသု လိင်္ဂေသု' (လိင်သုံးပါးတို့၌ တူသောအဆင်းရှိ၏) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသနည်း?' ဟု မေးငြားအံ့၊ အမှန်ပင် အတ္ထိသဒ္ဒါသည် ပထမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏၊ ထို့အတူ နတ္ထိသဒ္ဒါသည်လည်း အတ္ထိသဒ္ဒါ၏ ဝစနလေသ (အနက်ပုံစံတူယူခြင်း) အားဖြင့် ယူအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ အစုံလိုက်သော ပုဒ်ဖြစ်၍လည်းကောင်း (ပထမာဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်၏)။ သို့သော်လည်း ဤ 'သဒိသံ တီသု လိင်္ဂေသု' အစရှိသော စကားသည် ဥပသာဂ်နှင့် နိပါတ်ဟု ဆိုအပ်သော အသင်္ချာသဒ္ဒါတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ တစ်ခုချင်းစီသော အသင်္ချာသဒ္ဒါတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏ - 'အသင်္ချာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အဗျယ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဝေါဟာရပြုအပ်ကုန်သော ဥပသာဂ်၊ နိပါတ်တို့တွင် ဥပသာဂ်အားလုံးတို့သည် ဝိဘတ်အားလုံး၊ ဝစနအားလုံး ရှိကုန်၏။ နိပါတ်တို့တွင်မူ အချို့တို့သည် ပထမာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့နှင့် လျော်သော်သလို ယှဉ်ကုန်၏၊ အချို့တို့ကား ဝိဘတ်နှင့် မယှဉ်ကုန်။ ထိုနိပါတ်တို့တွင် အကြင်အတိုင်းအတာအားဖြင့် ဝိဘတ်နှင့် ယှဉ်ကုန်၏၊ ထိုအတိုင်းအတာအားဖြင့် ထိုဝစနရှိကုန်၏။ ဥပသာဂ်၊ နိပါတ်တို့တွင် တစ်ခုချင်းစီ၌ 'ဤမည်သော ဝစနဖြစ်၏' ဟု ရနိုင်ခဲ၏၊ သို့သော်လည်း အလုံးစုံကို ခြုံငုံယူခြင်းအားဖြင့် ရှေးဆရာတို့သည် 'သဒိသံ တီသု လိင်္ဂေသု' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။ ကစ္စည်းဆရာသည်လည်း ဤအနက်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ 'သဗ္ဗာသမာဝုသောပသဂ္ဂနိပါတာဒီဟိ စာ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား အာဝုသောသဒ္ဒါမှ ဝိဘတ်အားလုံးတို့ကို မရနိုင်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား အာလပနအနက်ကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်ရှိသော ပထမာဝိဘတ်တို့ကိုသာ ရနိုင်ကုန်၏။ ဤသည်မှာ ငါတို့၏ ယူဆချက် ဖြစ်၏။


Keci [Pg.398] pana sabbehipi nipātehi sabbavibhattilopaṃ vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāya. Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāya ca dutiyāya cā’’tiādivacanato, padapūraṇamattānañca avibhattiyuttānaṃ atha khalu vata vatha iccādīnaṃ nipātānaṃ vacanato. Etthāpi siyā ‘‘nanu ca bho avibhattiyuttānampi nipātānaṃ sambhavato atthi natthisaddānaṃ avibhattiko niddeso kātabbo, atha kimatthaṃ ‘atthiyā nava, natthiyā navā’ti savibhattiko niddeso kato’’ti? Sabbathā vibhattīhi vinā atthassa niddisitumasakkuṇeyyattāti.

အချို့သော ဆရာတို့သည်မူကား နိပါတ်အားလုံးတို့မှ ဝိဘတ်အားလုံး ချေခြင်းကို မိန့်ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်။ 'အတ္ထိ သက္ကာ လဗ္ဘာ ဤရွေ့သော သဒ္ဒါတို့သည် ပထမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ကုန်၏' အစရှိသော ဝစနကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်နှင့် မယှဉ်ကုန်ဘဲ ပုဒ်ကို ပြည့်စေရုံမျှသာဖြစ်သော 'အထ၊ ခလု၊ ဝတ၊ ဝထ' အစရှိသော နိပါတ်တို့၏ ဝစနကြောင့်လည်းကောင်း (ထိုစကားကို မယူအပ်)။ ဤ၌လည်း စောဒနာရှိကောင်းရှိရာ၏ - 'အရှင်တို့၊ စင်စစ်သော်ကား ဝိဘတ်နှင့်မယှဉ်သော နိပါတ်တို့သည်လည်း ရှိနိုင်သောကြောင့် အတ္ထိ၊ နတ္ထိ သဒ္ဒါတို့ကို ဝိဘတ်မရှိဘဲ ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'အတ္ထိယာ နဝ၊ နတ္ထိယာ နဝါ' ဟု ဝိဘတ်နှင့်တကွ ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူသနည်း?' ဟု မေးငြားအံ့၊ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဝိဘတ်တို့နှင့် ကင်း၍ အနက်ကို ညွှန်ပြရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။


Yadi evaṃ ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthi natthisaddā luttāya paṭhamāya vibhattiyā vasena paṭhamāvibhattikāyeva niddisitabbā, evamakatvā kasmā sattamyantavasena ‘‘atthiyā natthiyā’’ti niddiṭṭhāti? Saccaṃ, atthi natthisaddā paṭhamāvibhattiyuttāyeva niddisitabbā, tathāpi ‘‘atthipaccaye nava, natthipaccaye navā’’ti etassatthassa paridīpane paṭhamāya okāso natthi, sattamiyāyeva pana atthi, tasmā ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti vuttaṃ. Iti atthiyānatthiyāsaddānaṃ sattamyantabhāve siddheyeva tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhiyantabhāvopi siddhoyeva hoti. Tasmā ‘‘atthibhāvo atthitā’’tiādīsupi atthiyā bhāvo atthibhāvo, natthiyā bhāvo natthibhāvo, atthiyā bhāvo atthitābhiādinā samāsataddhitaviggaho avassamicchitabbo. Yadidamamhehi vuttaṃ, taṃ ‘‘pāḷiyā virujjhatī’’ti na vattabbaṃ pāḷinayānusārena vuttattāti.

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက 'အတ္ထိ သက္ကာ လဗ္ဘာ ဤရွေ့သော သဒ္ဒါတို့သည် ပထမာဝိဘတ်၌ ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ဝစနကြောင့် အတ္ထိ၊ နတ္ထိသဒ္ဒါတို့ကို ချေအပ်သော ပထမာဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပထမာဝိဘတ်ရှိသည်တို့အဖြစ်ဖြင့်သာ ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏၊ ထိုသို့မပြုဘဲ အဘယ်ကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် 'အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ' ဟု ညွှန်ပြတော်မူသနည်း? အမှန်ပင် အတ္ထိ၊ နတ္ထိသဒ္ဒါတို့ကို ပထမာဝိဘတ်နှင့်ယှဉ်သည်တို့အဖြစ်ဖြင့်သာ ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏၊ သို့သော်လည်း 'အတ္ထိပစ္စည်း၌ ကိုးခု၊ နတ္ထိပစ္စည်း၌ ကိုးခု' ဟူသော ဤအနက်ကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ပထမာဝိဘတ်၏ အခွင့်မရှိ၊ သတ္တမီဝိဘတ်၏ အခွင့်သာ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထိယာ နဝ၊ နတ္ထိယာ နဝါ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ သဒ္ဒါတို့၏ သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်အဖြစ်သည် ပြီးသည်ရှိသော် တတိယန္တ၊ စတုတ္ထျန္တ၊ ပဉ္စမျန္တ၊ ဆဋ္ဌျန္တ အဖြစ်တို့သည်လည်း ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထိဘာဝေါ အတ္ထိတာ' အစရှိသည်တို့၌လည်း အတ္ထိ၏ အဖြစ်သည် အတ္ထိဘာဝ၊ နတ္ထိ၏ အဖြစ်သည် နတ္ထိဘာဝ၊ အတ္ထိ၏ အဖြစ်သည် အတ္ထိတာ စသည်ဖြင့် သမာသ်၊ တဒ္ဓိတ် ဝိဂ္ဂဟကို မလွဲမသွေ အလိုရှိအပ်၏။ ငါတို့ မိန့်ဆိုခဲ့သော ဤစကားကို 'ပါဠိတော်နှင့် ဆန့်ကျင်၏' ဟု မဆိုအပ်၊ ပါဠိနည်းလမ်းနှင့်အညီ မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။


Evaṃ hotu, kasmā bho ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti itthiliṅganiddeso kato, nanu nipātopasaggā aliṅgabhedāti? Saccaṃ, idaṃ pana ṭhānaṃ atīva sukhumaṃ, tathāpi pubbācariyānubhāvaññeva [Pg.399] nissāya vinicchayaṃ brūma. Yathā hi vīsatiiccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ sarūpato adabbavācakattepi dabbavācakānaṃ latāmatirattiitthī yāguvadhūsaddānaṃ viya itthiliṅgabhāvo saddasatthavidūhi anumato, evaṃ adabbavācakattepi atthi natthisaddānaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo saddhammavidūhi anumato. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti. Atha vā ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti imāni liṅgabhāvavinimuttāni sattamiyantāni nipātapadānītipi gahetabbāni, na ettha codetabbaṃ, evarūpāni nipātapadāni pubbācariyehi vuttāni na santi, tasmā chaḍḍetabbamidaṃ vacananti.

ထိုသို့ ဖြစ်ပါစေ၊ အရှင်တို့... အဘယ်ကြောင့် 'အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ' ဟု ဣတ္ထိလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူသနည်း၊ နိပါတ်နှင့် ဥပသာဂ်တို့သည် လိင်ကွဲပြားမှုမရှိသော အလိင်္ဂများ မဟုတ်ပါလော? အမှန်ပင် ဤအရာသည် အလွန်သိမ်မွေ့လှ၏၊ သို့သော်လည်း ရှေးဆရာတို့၏ အာနုဘော်ကိုသာ အမှီပြု၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ငါတို့ ဆိုအံ့။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - 'ဝီသတိ' အစရှိသော သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ကိုယ်တိုင်အားဖြင့် ဒြပ်ကို မဟောသော်လည်း ဒြပ်ကို ဟောတတ်သော 'လတာ၊ မတိ၊ ရတ္တိ၊ ဣတ္ထီ၊ ယာဂု၊ ဝဓူ' သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် ခွင့်ပြုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဒြပ်ကို မဟောသော်လည်း အတ္ထိ၊ နတ္ထိသဒ္ဒါတို့၏ အချို့သောနေရာ၌ ဣတ္ထိလိင်အဖြစ်ကို သူတော်ကောင်းတရားကို သိသော ဆရာတို့သည် ခွင့်ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဓမ္မသေနာပတိသည် 'အတ္ထိယာ နဝ၊ နတ္ထိယာ နဝါ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်မူကား 'အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ကို လိင်အဖြစ်မှ လွတ်ကင်းကုန်သော သတ္တမီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော နိပါတ်ပုဒ်တို့ဟူ၍လည်း ယူအပ်ကုန်၏၊ ဤ၌ 'ဤသို့သော နိပါတ်ပုဒ်တို့ကို ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဤစကားကို စွန့်ပယ်အပ်၏' ဟု စောဒနာ မပြုအပ်ပေ။


Pāvacanasmiñhi garūhi aniddiṭṭhānipi anekavihitāni nipātapadāni sandissanti, nāpi ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti evamādīsu ‘‘apasaddā ime’’ti virodho uppādetabbo. Na hi acinteyyānubhāvena pāramitāpuññena nipphannena anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyamaṇḍalaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā passato buddhassa vacane aññesaṃ vācāvippalāpo avassaṃ labbhatīti. Nanu ca bho ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti ca idaṃ sāriputtattheravacanaṃ tena nikkhittattā. Tathāgatena hi tāvatiṃsabhapane desitakāle imāni padāni na santi, evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacana’’nti vadathāti? Buddhavacanaṃyeva nāma. Āyasmato hi sāriputtassa tathāgatena nayo dinno, tenapi pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena satthu santikā nayaṃ labhitvā byañjanaṃ suropitaṃ kataṃ. Sabbepi hi paṭisambhidappattā ariyā dunniruttiṃ na vadanti niruttipabhedasmiṃ sukusalattā, tasmā aññesamavisayo esa ariyānaṃ vohāroti daṭṭhabbaṃ.

သာသနာတော်၌ ဆရာတို့ မညွှန်ပြအပ်ကုန်သော်လည်း များစွာပြားသော နိပါတ်ပုဒ်တို့ကို တွေ့မြင်ရကုန်၏၊ 'ဟေတုယာ၊ အဓိပတိယာ၊ အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ' အစရှိသည်တို့၌ 'ဤပုဒ်တို့သည် အပသဒ္ဒါ (သဒ္ဒါပျက်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆန့်ကျင်ဘက် အငြင်းပွားမှုကိုလည်း မပြုအပ်ပေ။ မကြံစည်နိုင်သော အာနုဘော်ရှိသော ပါရမီကုသိုလ်ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော၊ အဆီးအတားမရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်တော်ဖြင့် အလုံးစုံသော သိဖွယ်အဝန်းအဝိုင်းကို လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ ဆီးဖြူသီးကဲ့သို့ မျက်မှောက်ပြု၍ ကြည့်ရှုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်၌ သူတစ်ပါးတို့၏ စကားချော်ချွတ်မှုသည် မလွဲမသွေ ရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ 'အရှင်တို့၊ စင်စစ်သော်ကား 'ဟေတုယာ၊ အဓိပတိယာ၊ အတ္ထိယာ၊ နတ္ထိယာ' ဟူသော ဤစကားသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ စကားဖြစ်၏၊ ထိုမထေရ်သည် (ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကို) တည်ထားအပ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် တာဝတိံသာနတ်ဘုံ၌ ဟောကြားတော်မူစဉ် အခါက ဤပုဒ်တို့သည် မရှိကုန်၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'ဗုဒ္ဓဝစန' ဟု ဆိုကြသနည်း?' ဟု မေးငြားအံ့၊ ဗုဒ္ဓဝစနပင် မည်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာအား မြတ်စွာဘုရားသည် နည်းဥပဒေသကို ပေးတော်မူ၏၊ ပြားခြားအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိတော်မူသော၊ မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူတော်မူသော အဂ္ဂသာဝကဖြစ်တော်မူသော ထိုမေထရ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်မှ နည်းဥပဒေသကို ရရှိ၍ ဗျည်းအက္ခရာတို့ကို ကောင်းစွာ တည်ဆောက်တော်မူခဲ့သည်။ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော အရိယာသူတော်စင်အားလုံးတို့သည် နိရုတ္တိအပြား၌ အလွန်လိမ္မာကြသည်ဖြစ်၍ ဒုန္နိရုတ္တိ (မကောင်းသော စကားပြောဆိုခြင်း) ကို မဆိုကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဤအရိယာတို့၏ ဝေါဟာရသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အရာမဟုတ်ဟု သိမှတ်အပ်၏။


Idāni [Pg.400] satādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate –

ယခုအခါ သတအစရှိသော နာမ်ပုဒ်မာလာကို ပြဆိုပေအံ့ -


Sataṃ, satāni, satā. Sataṃ, satāni, sate. Satena, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu. Evaṃ sahassaṃ, sahassānīti yojetabbaṃ. Dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassanti etthāpi eseva nayo. Ayaṃ panettha payogo ‘‘sataṃ bhikkhū, sataṃ itthiyo, sataṃ cittāni. Bhikkhūnaṃ sataṃ, itthīnaṃ sataṃ, cittānaṃ sataṃ. Sahassādīsupi eseva nayo. Itthañca aññathāpi saddarūpāni bhavanti. Koṭi, koṭī, koṭiyo. Rattinayena ñeyyaṃ.

Sataṃ, satāni, satā။ Sataṃ, satāni, sate။ Satena, satehi, satebhi။ Satassa, satānaṃ။ Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi။ Satassa, satānaṃ။ Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu။ ဤသို့လျှင် sahassa (ထောင်)၊ sahassāni ဟူ၍လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ Dasasahassa (သောင်း)၊ satasahassa (သိန်း)၊ dasasatasahassa (သန်း) ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အသုံးအနှုန်းကား - ‘‘sataṃ bhikkhū (ရဟန်းတစ်ရာ)၊ sataṃ itthiyo (မိန်းမတစ်ရာ)၊ sataṃ cittāni (စိတ်တစ်ရာ)။ bhikkhūnaṃ sataṃ (ရဟန်းတို့၏တစ်ရာ)၊ itthīnaṃ sataṃ (မိန်းမတို့၏တစ်ရာ)၊ cittānaṃ sataṃ (စိတ်တို့၏တစ်ရာ)’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ သဟဿ (ထောင်) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်မျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဒါရုပ်ပွားများ ရှိကုန်၏။ Koṭi (ကုဋေ)၊ koṭī၊ koṭiyo ဟူ၍ ရှိ၏။ Ratti (ညဉ့်) သဒ္ဒါ၏ နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။


Ekappabhutito yāva, dasakā yā pavattati;

Saṅkhyā tāva sā saṅkhyeyya-ppadhānāti garū vaduṃ.

တစ်မှစ၍ တစ်ဆယ်တိုင်အောင် ဖြစ်ပေါ်သော သင်္ချာသည် (မိမိဟောအပ်သော) သင်္ချေယျ (ရေတွက်အပ်သော အရာဝတ္ထု) ကိုသာ အဓိကပြု၍ ဟောတတ်၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်တော်မူကြကုန်၏။


Vīsatito yāva satā, yā saṅkhyā tāva sā pana;

Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānāti ca vaṇṇayuṃ.

နှစ်ဆယ်မှစ၍ တစ်ရာတိုင်အောင် ဖြစ်သော ထိုသင်္ချာသည်ကား သင်္ချာ (အရေအတွက်) ကိုလည်း အဓိကပြု၍ ဟောတတ်၏၊ သင်္ချေယျ (ရေတွက်အပ်သောအရာ) ကိုလည်း အဓိကပြု၍ ဟောတတ်၏ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။


Apica –

တစ်ဖန်လည်း -


Vīsato yāva koṭiyā, saṅkhyā tāva hi sā khalu;

Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānā cāti niddise.

နှစ်ဆယ်မှစ၍ ကုဋေတိုင်အောင် ဖြစ်သော သင်္ချာသည် သင်္ချာကို အဓိကပြုသည်လည်းဖြစ်၏၊ သင်္ချေယျကို အဓိကပြုသည်လည်းဖြစ်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏။


Tathā hi ‘‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’’nti, ‘‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti ca pāḷi dissati.

ထို့သို့ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’’ (ရွှေငွေကုဋေရှစ်ဆယ်ကို စွန့်ပယ်၍ တောထွက်တော်မူ၏) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ (ကိလေသာမြူ ကင်းစင်ကုန်သော ရဟန္တာတစ်ရာသောကုဋေတို့သည် စည်းဝေးကြကုန်၏) ဟူ၍လည်းကောင်း ပါဠိတော် တွေ့ရှိရသည်။


Imasmiṃ pana ṭhāne sabbesaṃ saṅkhyāsaddarūpānaṃ pākaṭīkaraṇena viññūnaṃ sukhumañāṇapaṭilābhatthaṃ sāṭṭhakathaṃ udānapāḷippadesaṃ aññañca pāḷippadesamaṭṭhakathāvacanañca āharitvā dassayissāmi –

ဤနေရာ၌မူကား အလုံးစုံသော သင်္ချာသဒ္ဒါရုပ်များကို ထင်ရှားစေခြင်းဖြင့် ပညာရှိတို့ အသိဉာဏ် သိမ်မွေ့စွာ ရရှိစေခြင်းအကျိုးငှာ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော ဥဒါန်းပါဠိတော် အစိတ်အပိုင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော ပါဠိတော်အစိတ်အပိုင်းနှင့် အဋ္ဌကထာစကားကိုလည်းကောင်း ထုတ်ဆောင်၍ ပြသပါအံ့ -


‘‘Yesaṃ [Pg.401] kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni, yesaṃ navuti piyāni, navuti tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ asīti…pe… yesaṃ sattati. Yesaṃ saṭṭhi. Yesaṃ paññāsaṃ, yesaṃ cattārīsaṃ, yesaṃ tiṃsaṃ. Yesaṃ kho visākhe vīsaṃ piyāni, vīsati tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ dasa. Yesaṃ nava. Yesaṃ aṭṭha. Yesaṃ satta. Yesaṃ cha. Yesaṃ pañca. Yesaṃ cattāri. Yesaṃ tīṇi. Yesaṃ dve. Yesaṃ ekaṃ piyaṃ, tesaṃ ekaṃ dukkha’’nti.

‘‘ဝိသာခါ... အကြင်သူတို့အား ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော အရာဝတ္ထုတစ်ရာ ရှိကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား ဆင်းရဲဒုက္ခတို့သည်လည်း တစ်ရာ ရှိကုန်၏။ အကြင်သူတို့အား ချစ်ခင်အပ်သောအရာ ကိုးဆယ် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား ဆင်းရဲဒုက္ခတို့သည်လည်း ကိုးဆယ် ရှိကုန်၏။ အကြင်သူတို့အား ရှစ်ဆယ်...ပ... ခုနစ်ဆယ်၊ ခြောက်ဆယ်၊ ငါးဆယ်၊ လေးဆယ်၊ သုံးဆယ် ရှိကုန်၏။ ဝိသာခါ... အကြင်သူတို့အား ချစ်ခင်အပ်သောအရာ နှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား ဆင်းရဲဒုက္ခတို့သည်လည်း နှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏။ ဆယ်ပါး၊ ကိုးပါး၊ ရှစ်ပါး၊ ခုနစ်ပါး၊ ခြောက်ပါး၊ ငါးပါး၊ လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ အကြင်သူတို့အား ချစ်ခင်အပ်သောအရာ တစ်ခု ရှိ၏၊ ထိုသူတို့အား ဆင်းရဲဒုက္ခသည်လည်း တစ်ခုသာ ရှိ၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။


Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni. ‘‘Sataṃ piya’’ntipi keci paṭhanti. Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa, tāva saṅkhyāsaṅkhyeyyappadhānā, tasmā ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Keci pana ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhāna’’ntiādinā paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ, tāva saṅkhyeyyappadhānā saṅkhyāppadhānā ca, tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānaṃyeva gahetvā ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Sabbesampi ca yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhanti pāṭho, na pana dukkhassāti. Ekasmiñhi padakkame ekarasāva bhagavato desanā hotīti. Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā. Ayaṃ tāva sāṭṭhakatho udānapāḷippadeso.

ထိုပါဠိ၌ ‘‘sataṃ piyāni’’ ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော ဝတ္ထုတစ်ရာ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘sataṃ piyaṃ’’ ဟူ၍လည်း အချို့ ဖတ်ကြကုန်၏။ ဤ၌ တစ်မှစ၍ တစ်ဆယ်တိုင်အောင် သင်္ချာသည် သင်္ချေယျကို အဓိကပြု၍ ဟောသောကြောင့် ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhāni’’ စသည်ဖြင့် ပါဠိတော် လာရှိသည်။ အချို့မူကား ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhānaṃ’’ စသည်ဖြင့် ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုဖတ်နည်းသည် မကောင်းပေ။ နှစ်ဆယ်မှစ၍ တစ်ရာတိုင်အောင် သင်္ချာသည် သင်္ချေယျကိုလည်း အဓိကပြုတတ်၍ သင်္ချာကိုလည်း အဓိကပြုတတ်သောကြောင့် ထို၌လည်း သင်္ချေယျကို အဓိကပြုသည်ကိုသာ ယူ၍ ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni’’ စသည်ဖြင့် ပါဠိတော် လာရှိသည်။ အလုံးစုံသော စကားစဉ်တို့၌လည်း ‘‘yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhaṃ’’ ဟူ၍သာ ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏၊ ‘‘dukkhassa’’ ဟုကား မဟုတ်ပေ။ တစ်ခုသော ပုဒ်အစဉ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် တစ်ခုတည်းသော သဘောသာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် ပါဠိတော်ကို သိအပ်၏။ ဤကား အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ဥဒါန်းပါဠိတော် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။


Idāni añño pāḷippadeso aṭṭhakathāpāṭhappadeso ca nīyate –

ယခုအခါ အခြားသော ပါဠိတော်အစိတ်အပိုင်းနှင့် အဋ္ဌကထာပါဌ်အစိတ်အပိုင်းကို ထုတ်ပြအံ့ -


‘‘Sataṃ [Pg.402] hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññā sahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā;

Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti

‘‘ရတနာနားတောင်း ဆင်ယင်အပ်သော ဆင်တစ်သိန်း၊ မြင်းတစ်သိန်း၊ မြည်းကန္တာရကသော ရထားတစ်သိန်း၊ ကညာပျိုတစ်သိန်းတို့သည် (ယုဂန္ဓိုရ်တောင်ထိပ်၌ စင်္ကြံကြွတော်မူသော ဘုရားရှင်၏) ခြေလှမ်းတစ်လှမ်း၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပုံတစ်ပုံကိုမျှ မထိုက်တန်ကုန်’’ ဟူသော ပါဠိတော်တည်း။


Pāḷi. Ettha ‘‘sataṃ hatthī’’tiādīni visesitāni, ‘‘sahassānī’’ti visesanaṃ, tasmā sataṃsaddaṃ sahassasaddena yojetvā ‘‘hatthī’’tiādīni pana upapadaṃ katvā attho gahetabbo. Hatthī sataṃ sahassāni. Assā sataṃ sahassāni. Assatarīrathā sataṃ sahassāni. Āmukkamaṇikuṇḍalā kaññā sataṃ sahassāni. Idaṃ saṅkhyeyyappadhānavasenatthagahaṇaṃ. Saṅkhyāppadhānavasena pana ayampi attho gahetabbo ‘‘hatthīnaṃ satasahassaṃ, assānaṃ satasahassaṃ, assatarīrathānaṃ satasahassaṃ, āmukkamaṇikuṇḍalānaṃ kaññānaṃ satasahassa’’nti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. ‘‘Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’’ti ayamaṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘pañcā’’ti saddaṃ satasaddena saddhiṃ yojetvā ‘‘sippikānaṃ sataṃ natthī’’ti ettha viya himavā pabbato yojanānaṃ pañca satāni uccoti saṅkhyāppadhānavasena attho gahetabbo. ‘‘Pañca satānī’’ti ca addhuno accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Satamiti saddo ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tiādīsu ekavacano. ‘‘Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’tiādīsu bahuvacano. Evaṃ sahassādīnampi ekavacanabahuvacanatā labbhati. Tathā hi ‘‘bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī’’ti ettha ‘‘satasahassa’’nti ekavacanaṃ. ‘‘Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī’’ti ettha sahassanti bahuvacananti daṭṭhabbaṃ.

ဤပါဠိ၌ ‘‘sataṃ hatthī’’ စသည်တို့သည် အထူးခံ (ဝိသေသျ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ‘‘sahassāni’’ ဟူသည် အထူးပြု (ဝိသေသန) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် sataṃ သဒ္ဒါကို sahassa သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ‘‘hatthī’’ စသည်တို့ကိုမူကား ဥပပုဒ်ပြုလျက် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဆင်တစ်သိန်း (hatthī sataṃ sahassāni)၊ မြင်းတစ်သိန်း (assā sataṃ sahassāni)၊ မြည်းမကသောရထားတစ်သိန်း (assatarīrathā sataṃ sahassāni)၊ ရတနာနားတောင်း ဆင်ယင်အပ်သော ကညာပျိုတစ်သိန်း (āmukkamaṇikuṇḍalā kaññā sataṃ sahassāni)။ ဤသည်ကား သင်္ချေယျကို အဓိကပြုခြင်းအားဖြင့် အနက်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ သင်္ချာကို အဓိကပြုခြင်းအားဖြင့်မူကား ဤသို့သော အနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏ - ‘‘hatthīnaṃ satasahassaṃ (ဆင်တို့၏ တစ်သိန်း)၊ assānaṃ satasahassaṃ (မြင်းတို့၏ တစ်သိန်း)၊ assatarīrathānaṃ satasahassaṃ (မြည်းမကသောရထားတို့၏ တစ်သိန်း)၊ āmukkamaṇikuṇḍalānaṃ kaññānaṃ satasahassaṃ (ရတနာနားတောင်း ဆင်ယင်အပ်သော ကညာပျိုတို့၏ တစ်သိန်း)’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။ ‘‘yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’’ ဟူသော ဤကား အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘‘pañca’’ သဒ္ဒါကို sata သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ‘‘sippikānaṃ sataṃ natthī’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ကဲ့သို့ ‘‘ဟိမဝန္တာတောင်သည် ယူဇနာငါးရာ မြင့်၏’’ ဟု သင်္ချာကို အဓိကပြုခြင်းအားဖြင့် အနက်ယူအပ်၏။ ‘‘pañca satāni’’ ဟူသည်လည်း ခရီး၏ လွန်ကဲစွာ စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။ Sata ဟူသော သဒ္ဒါသည် ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homi’’ စသည်တို့၌ ဧကဝုစ် ဖြစ်သည်။ ‘‘athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’ စသည်တို့၌ ဗဟုဝုစ် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် sahassa စသည်တို့၌လည်း ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ် အဖြစ်ကို ရရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘‘satasahassaṃ’’ ဟူသည် ဧကဝုစ် ဖြစ်၍ ‘‘parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘‘sahassa’’ ဟူသည် ဗဟုဝုစ် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။


‘‘Kappe [Pg.403] ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manorama’’nti

‘‘အသင်္ချေလေးတန်နှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်၌ ကြည့်ရှုဖွယ်ရှိ၍ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သော အမရပူရ မည်သော မြို့သည် ရှိ၏’’ ဟူသော ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။


Pāḷi. Ettha ‘‘kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiyeti sāmiatthe upayogabahuvacanaṃ, tasmā ‘‘mahākappānaṃ satasahassānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’ti attho gahetabbo, ‘‘matthake’’ti cettha vacanaseso. ‘‘Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’iccevattho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ဤပါဠိ၌ ‘‘kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiye’’ ဟူသော ပုဒ်သည် ပိုင်ဆိုင်ခြင်း (သာမိ) အနက်၌ ဒုတိယဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းတို့၏ အထက်၌’’ ဟု အနက်ယူအပ်၏။ ဤ၌ ‘‘matthake’’ ဟူသော ပုဒ်သည် စကားကြွင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘ကမ္ဘာတစ်သိန်း လွန်ကဲသော လေးအသင်္ချေတို့၏ အထက်၌’’ ဟူ၍သာ အနက် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။


‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Etthantare yaṃ caritaṃ, sabbaṃ taṃ bodhipācana’’nti

‘‘အသင်္ချေလေးတန်နှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်း ကာလပတ်လုံး အလယ်၌ အကြင်ကျင့်အပ်သော ကျင့်ဝတ် (ပါရမီ) သည် ရှိ၏၊ ထိုကျင့်ဝတ် အလုံးစုံသည် ဗောဓိဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော ပါရမီတရား ဖြစ်၏’’ ဟူသော ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။


Pāḷi. Ettha ‘‘kappe’’ti accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ. ‘‘Satasahasse kappe’’ti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso upayoganiddeso ca. Samānādhikaraṇañhi idaṃ kappasaddena. ‘‘Caturo ca asaṅkhiye’’ti acchantasaṃyogavasena upayogabahuvacanāni. Kassa pana asaṅkhiyeti? Aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato ‘‘kappāna’’nti ayamattho viññāyateva. Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti. Casaddo sampiṇḍanattho ‘‘mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappe’’ti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ပါဠိ။ ထို၌ 'kappe' ဟူသည် အစ္စန္တသံယောဂ (ကာလ အဆက်မပြတ် စပ်ယှဉ်ခြင်း) အနက်၌ ဒုတိယာဗဟုဝုစ် ဝိဘတ်ဖြစ်သည်။ 'Satasahasse kappe' ဟူရာ၌ 'kappa' သဒ္ဒါနှင့် စပ်ယှဉ်သဖြင့် ဤသည်ကား ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက်နှင့် ဒုတိယာဝိဘတ်ညွှန်ပြချက် ဖြစ်သည်။ ဤ (satasahasse ဟူသော) ပုဒ်သည် 'kappa' သဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'Caturo ca asaṅkhiye' ဟူသည် အစ္စန္တသံယောဂ အနက်၌ ဒုတိယာဗဟုဝုစ် ဝိဘတ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်အရာ၏ အသင်္ချေနည်းဟု မေးသော်? အခြားအရာကို မဟောထားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာကို ဟောထားသဖြင့်လည်းကောင်း အင်္ဂါစပ် (အမွှန်း) အားဖြင့် 'ကမ္ဘာတို့၏' ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်သည်သာတည်း။ ဟောထားပြီးသော အရာကို ဖယ်ထား၍ မဟောရသေးသော တစ်စုံတစ်ခုကို ယူခြင်းသည် မသင့်တော်သောကြောင့်တည်း။ 'Ca' သဒ္ဒါသည် စုပေါင်းခြင်းအနက်ရှိ၏၊ 'မဟာကမ္ဘာလေးအသင်္ချေနှင့် မဟာကမ္ဘာတစ်သိန်းတို့ပတ်လုံး' ဟု အနက်ရ၏။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū’’ti pāḷi. Ettha ghaṭāti ghaṭānaṃ. Sāmiatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. ‘‘Ghaṭānaṃ anekasahassāni’’ iccevattho. Kumbhīnañca satā bahūti anekāni ca kumbhīnaṃ satāni. Ettha nikāralopo daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

"Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū" ဟူသည် ပါဠိတည်း။ ထို၌ 'ghaṭā' ဟူသည် အိုးတို့၏ (ghaṭānaṃ) ဟု အနက်ရ၏။ သာမိ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) အနက်၌ ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "အိုးတို့၏ အထောင်မက (များစွာသော အထောင်)" ဟူ၍သာ အနက်ရှိ၏။ 'Kumbhīnañca satā bahū' ဟူသည် စဉ့်အိုးတို့၏ များစွာသော အရာတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ၌ နိကာရခြေဖျက်ခြင်း (လောပ) ကို ရှုအပ်၏။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Dasavīsasahassānaṃ[Pg.404], dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayo, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti

"လူ နတ် ဗြဟ္မာ တစ်သောင်း၊ နှစ်သောင်းတို့အား တရားသိမြင်ခြင်း ဖြစ်ခဲ့၏၊ တစ်ဦး၊ နှစ်ဦးတို့၏ တရားသိမြင်ခြင်းကား ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့် အသင်္ချေ (မရေမတွက်နိုင်) ဖြစ်၏" ဟူသည် (ပါဠိတည်း)။


Pāḷi. Ettha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsasahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccappaṭivedho. Ekadvinnanti sīsamattakathanaṃ, tena ‘‘ekassa ceva dvinnañca tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasanna’’ntiādinā nayena asaṅkhyeyyoti attho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ပါဠိ။ ထို၌ 'dasavīsasahassānaṃ' ဟူသည် တစ်သောင်းတို့၏လည်းကောင်း၊ နှစ်သောင်းတို့၏လည်းကောင်း။ 'Dhammābhisamayo' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတည်း။ 'Ekadvinnan' ဟူသည် အစမျှကိုသာ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် "တစ်ဦး၏လည်းကောင်း၊ နှစ်ဦး၊ သုံးဦး၊ လေးဦး ...ပ... ဆယ်ဦးတို့၏လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် ဤနည်းအားဖြင့် အသင်္ချေ (မရေမတွက်နိုင်) ဟူ၍ အနက်ရသည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā’’ti

"အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိ၍ တန်ခိုးကြီးမားကုန်သော (ရဟန်း) လေးသိန်းတို့သည် လောကဝိဒူဖြစ်တော်မူသော ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားကို အခါခပ်သိမ်း ခြံရံပတ်လည် တည်ရှိကုန်၏" ဟူသည် (ပါဠိတည်း)။


Pāḷi. Ettha cattāri satasahassānīti idaṃ liṅgabhedavasena ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti imehi dvīhi padehi samānādhikaraṇaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu asaṅkhyeyya vācakopi saddo napuṃsakova hoti, tasmā ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ca ‘‘chaḷabhiññā’’ti ca ‘‘mahiddhikā’’ti ca etaṃ padattayaṃ samānādhikaraṇaṃ. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahaddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ panatthe ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ayaṃ saṅkhyāvacano bhavati. ‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā’’tiādīsupi ayaṃ nayo netabbo. ‘‘Tā ca satta satā bhariyā, dāsyo satta satāni cā’’ti pāḷi. Ettha satāti ‘‘satānī’’ti napuṃsakavasena gahetabbaṃ, na itthiliṅgavasena. ‘‘Satā’’ti hi ‘‘pañca cittā vipākā’’tiādīni viya napuṃsakarūpaṃ. Itthiliṅgabhūtā hi satasaddo natthi, tathā pulliṅgabhūto. Yadi ca dviliṅgo satasaddo siyā[Pg.405], evañca sati ‘‘puriso, kaññā’’ti ca okārantapulliṅgaākārantitthirūpehipibhavitabbaṃ. Rūpadvayampi satasaddassa natthi, tena ñāyati ‘‘satasaddo ekantanapuṃsako’’ti.

ပါဠိ။ ထို၌ 'cattāri satasahassāni' ဟူသော ဤပုဒ်သည် လိင်ကွဲပြားမှုအားဖြင့် 'chaḷabhiññā mahiddhikā' ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုနှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်၏။ ဤသို့သော နေရာမျိုးတို့၌ ရေတွက်ခြင်းပြ (သင်္ချာ) သဒ္ဒါသည် နပုလ္လိင်သာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'cattāri satasahassāni' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'chaḷabhiññā' ဟူသည်လည်းကောင်း၊ 'mahiddhikā' ဟူသည်လည်းကောင်း ဤပုဒ်သုံးခုသည် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ် 'chaḷabhiññā mahiddhikā' ဟူသည် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိကုန်သော တန်ခိုးကြီးကုန်သော (ရဟန်း) တို့၏ (chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānaṃ) ဟု သာမိ (ပိုင်ဆိုင်ခြင်း) အနက်၌ ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဟု ရှုအပ်၏။ ဤအနက်၌မူကား 'cattāri satasahassāni' ဟူသည် သင်္ချာပြပုဒ် ဖြစ်သည်။ "တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သော အမျိုးသမီး သုံးသိန်းတို့သည်" စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းကို ဆောင်ယူအပ်၏။ "ထိုခုနစ်ရာသော ဇနီးမယားတို့လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရာသော ကျွန်မိန်းမတို့လည်းကောင်း" ဟူသည် ပါဠိတည်း။ ထို၌ 'satā' ဟူသည် 'satānī' ဟု နပုလ္လိင်အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏၊ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ 'Satā' ဟူသည် 'pañca cittā vipākā' စသည်တို့ကဲ့သို့ နပုလ္လိင်ရူပဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဣတ္ထိလိင်ဖြစ်သော 'sata' သဒ္ဒါသည် မရှိပေ၊ ထို့အတူ ပုလ္လိင်ဖြစ်သော သဒ္ဒါလည်း မရှိပေ။ အကယ်၍ 'sata' သဒ္ဒါသည် လိင်နှစ်မျိုးရှိပါက "puriso, kaññā" ကဲ့သို့ အောကာရန်ပုလ္လိင်၊ အာကာရန်ဣတ္ထိလိင် ရုပ်မျိုးလည်း ဖြစ်အပ်၏။ 'Sata' သဒ္ဒါအား ထိုရုပ်နှစ်မျိုးလုံး မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် "sata သဒ္ဒါသည် ဧကန် နပုလ္လိင် ဖြစ်၏" ဟု သိအပ်၏။


Nanu ca bho ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti ettha satasaddo itthiliṅgo hutvā dissatīti? Na, napuṃsakoyevāti. Nanu ca bho devatāsaddena samānādhikaraṇoti? Saccaṃ samānādhikaraṇo, tathāpi napuṃsakoyeva. Īdisesu hi saṅkhyāvisayesu samānādhikaraṇabhāvo appamāṇo. Tathā hi ‘‘pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesu’’nti napuṃsakaliṅgena pulliṅgassa samānādhikaraṇatā dissati, tasmā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti etthāpi ‘‘sattasatānī’’ti napuṃsakabhāvoyevāti avagantabbo. ‘‘Satta hatthisate datvā’’tiādīsupi satasaddo napuṃsakoyeva. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

အရှင်ဘုရား... "tā devatā sattasatā uḷārā" ဟူသော ဤနေရာ၌ 'sata' သဒ္ဒါသည် ဣတ္ထိလိင် ဖြစ်၍ ကွဲပြားစွာ တွေ့ရသည်မဟုတ်ပါလော? မဟုတ်ပေ၊ နပုလ္လိင်သာ ဖြစ်၏။ အရှင်ဘုရား... 'devatā' သဒ္ဒါနှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်နေသည် မဟုတ်ပါလော? သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်သည်မှာ မှန်ပါ၏၊ သို့သော်လည်း နပုလ္လိင်သာတည်း။ ဤသို့သော သင်္ချာနယ်ပယ်တို့၌ သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းသည် (လိင်တူရန်) အထောက်အထား မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်၍ "pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesuṃ" (ဤဣသိဂိလိတောင်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ငါးရာတို့သည် ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြကုန်ပြီ) ဟူရာ၌ နပုလ္လိင်နှင့် ပုလ္လိင်တို့ သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို တွေ့ရ၏၊ ထို့ကြောင့် "tā devatā sattasatā uḷārā" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း "sattasatāni" ဟု နပုလ္လိင်အဖြစ်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ခုနစ်ရာသော ဆင်တို့ကို ပေးလှူ၍" စသည်တို့၌လည်း 'sata' သဒ္ဒါသည် နပုလ္လိင်သာတည်း။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī’’ti pāḷi. Ettha ‘‘navutikoṭisahassehi bhikkhūhī’’ti vā ‘‘bhikkhūnaṃ navutikoṭisahassehī’’ti vā saṅkhyeyyasaṅkhyāpadhānavasena attho gahetabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

"Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī" ဟူသည် ပါဠိတည်း။ ထို၌ "ကိုးသောင်းသော ကုဋေမကသော ရဟန်းတို့ဖြင့်" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၏ ကိုးသောင်းသော ကုဋေတို့ဖြင့်" ဟူ၍သော်လည်းကောင်း သံခေယျ (ရေတွက်အပ်သောတရား) နှင့် သင်္ချာ (ရေတွက်ကြောင်းတရား) တို့၏ အဓိကဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino’’ti pāḷi. Ettha ‘‘satasahassavassānī’’ti kālassa accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Tathā ‘‘dasavassasahassāni, agāra’majjha so vasī’’ti pāḷiyampi. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

"Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino" ဟူသည် ပါဠိတည်း။ ထို၌ 'satasahassavassāni' ဟူသည် ကာလ အဆက်မပြတ် စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ "dasavassasahassāni, agāramajjha so vasī" ဟူသော ပါဠိ၌လည်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Ito [Pg.406] satasahassamhi, kappe uppajji nāyako’’ti pāḷi, ‘‘ekanavute ito kappe’’ti pāḷi ca. Ettha satasahassamhi kappeti satasahassānaṃ kappānaṃ matthake. Ekanavute kappeti ekanavutiyā kappānaṃ matthaketi bhummavacanassa sāmibhummavacanavasena attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti ettha bhummavacanassa ‘‘bhagavato santike’’ti sāmibhummavacanavasena attho gahito. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

"Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako" ဟူသည် ပါဠိတည်း၊ "ekanavute ito kappe" ဟူသည်လည်း ပါဠိတည်း။ ထို၌ 'satasahassamhi kappe' ဟူသည် တစ်သိန်းသော ကမ္ဘာတို့၏ ထက်ဝန်းကျင်၌ (အထက်၌)။ 'Ekanavute kappe' ဟူသည် ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာတို့၏ ထက်ဝန်းကျင်၌ ဟု သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) အနက်ကို သာမိသတ္တမီဝိဘတ် အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ "bhagavati brahmacariyaṃ vussatī" (မြတ်စွာဘုရား၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးအပ်၏) ဟူရာ၌ သတ္တမီဝိဘတ်၏အနက်ကို "မြတ်စွာဘုရား၏ အထံ၌" ဟု သာမိသတ္တမီဝိဘတ် အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni nahutāni ca;

Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti

"အကယ်၍ ထိုတော၌ အထောင်မက၊ အရာမက၊ အသောင်းမကသော သားရဲတို့ ရှိငြားအံ့၊ တောတွင်းရှိ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော သားရဲတို့ကြောင့် ငါတို့အား ဘေးတစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိပေ" ဟူသည် (ပါဠိတည်း)။


Pāḷi. Ayametassā attho – tattha vane vāḷānaṃ sahassāni ca satāni ca nahutāni ca yadi vijjanti. Atha vā sahassāni satānīti satasahassāni, vāḷānaṃ satasahassāni ca nahutāni ca yadi vijjanti, evaṃ vijjantesupi vāḷesu kocīti kvaci. Kocisaddo hi ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kosaddo viya kvasaddatthe vattati, nimittatthe cāyaṃ niddeso. Tena ‘‘koci kvaci kismiñci vāḷe ekassapi vāḷamigassa kāraṇā nevamhākaṃ bhayaṃ vijjatī’’ti attho gahetabbo. Atha vā kocīti kiñci appamattakampi. Ettha pana ‘‘vāḷesū’’ti nimittatthe bhummaṃ. Vāḷānaṃ kāraṇā appamattakampi amhākaṃ bhayaṃ na vijjatīti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ပါဠိတော်။ ဤပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - ထိုတော၌ ဘေးရန်ပြုတတ်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့သည် အထောင်၊ အရာ၊ အသောင်းမက တည်ရှိနေကြသော်လည်း၊ သို့မဟုတ် 'sahassāni satāni' ဟူသည် သိန်းဂဏန်းကို ဆိုလိုသည်၊ ဘေးရန်ပြုတတ်သော သားရဲတိရစ္ဆာန် သိန်းပေါင်းများစွာနှင့် အသောင်းပေါင်းများစွာ ရှိနေကြသော်လည်း၊ ဤသို့ သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့ ရှိနေကြသော်လည်း 'koci' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'koci' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ko te balaṃ mahārājā' ဟူသော နေရာ၌ 'ko' သဒ္ဒါကဲ့သို့ 'kva' (အဘယ်အရပ်၌) ဟူသော အနက်၌ ဝတ်၏၊ ဤညွှန်းဆိုချက်သည် အကြောင်းပြ (နိမိတ္တ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မည်သည့်အရပ်၊ မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန် တစ်ကောင်တစ်လေကြောင့်မျှ ငါတို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိ' ဟူသော အနက်ကို ယူရမည်။ သို့မဟုတ် 'koci' ဟူသည် အနည်းငယ်မျှကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ 'vāḷesu' ဟူသည် အကြောင်းပြ (နိမိတ္တ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့ကြောင့် အနည်းငယ်မျှသော်လည်း ငါတို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိတကား။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsaparimaṇḍalaṃ;

Dasañceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni cā’’ti

“အားလုံးသော အဝန်းအဝိုင်းသည် သုံးသိန်းခြောက်သောင်း၊ တစ်သောင်းနှင့် သုံးရာ့ငါးဆယ် ရှိ၏” ဟူသော အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်သည်။


Aṭṭhakathāpāṭho[Pg.407]. Ettha yasmā saddato samānavibhattiliṅgavacanānaṃ padānaṃ asamānavibhattiliṅgavacanānaṃ vā atthato pana samānānaṃ dūre ṭhitānampi ekasambandho hoti, itaresaṃ samīpe ṭhitānampi na hoti, tasmā ‘‘sabba’’ntidaṃ ‘‘parimaṇḍala’’ntiminā sambandhitabbaṃ. ‘‘Chattiṃsā’’ti idaṃ pana ‘‘satasahassānī’’timinā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါအားဖြင့် ဝိဘတ်၊ လိင်၊ ဝစန တူညီသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်၊ လိင်၊ ဝစန မတူညီသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် တူညီကြသော် ဝေးကွာစွာ တည်ရှိနေကြသော်လည်း အချင်းချင်း တစ်ခုတည်းသော ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန်) ရှိကြကုန်၏။ အခြားသော နီးကပ်စွာ တည်ရှိသော ပုဒ်တို့၌မူ ဆက်စပ်မှု မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် 'sabbaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်ကို 'parimaṇḍalaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ရမည်။ 'chattiṃsā' ဟူသော ဤပုဒ်ကိုမူ 'satasahassāni' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ရမည်။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti

“ဤမြေကြီးသည် အထုထုထည်အားဖြင့် နှစ်သိန်းလေးသောင်းရှိသည်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသော အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်သည်။


Aṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘duve’’ti visesanaṃ, ‘‘satasahassānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā ‘‘cattārī’’ti visesanaṃ, ‘‘nahutānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā hi ‘‘satasahassāni nahutāni cā’’ti imāni ‘‘duve cattārī’’ti imehi visesitabbattā ‘‘dvisatasahassaṃ catunahuta’’nti atthappakāsanāni bhavanti. Evaṃ santepi ‘‘duve’’iccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ ‘‘satasahassānī’’tiādīhi saṅkhyāsaddehi samānādhikaraṇatā pubbācariyehi na vuttā. Yasmā pana yathā ‘‘duve puthujjanā vuttā. Satasahassaṃ bhikkhū’’tiādīsu samānādhikaraṇatā labbhati dabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, na tathā ‘‘duve satasahassānī’’tiādīsu adabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇatā na icchitabbā yuttiyā abhāvato. Yadi evaṃ ‘‘kusalā, rūpaṃ, cakkhumā’’tiādīnaṃ viya imesamaññamaññasambandharahitā siyāti? Na, visesanavisesitabbabhāvena gahitattā. Yajjevaṃ samānādhikaraṇabhāvo laddhabboti? Na, niyamābhāvato. Ekantena hi [Pg.408] guṇaguṇīnaṃyeva visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo, na itaresaṃ visesanavisesitabbattepi.

အဋ္ဌကထာပါဌ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'duve' ဟူသည် ဝိသေသန ဖြစ်ပြီး၊ 'satasahassāni' ဟူသည် ဝိသေသိတဗ္ဗ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'cattāri' ဟူသည် ဝိသေသန ဖြစ်ပြီး၊ 'nahutāni' ဟူသည် ဝိသေသိတဗ္ဗ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ 'satasahassāni nahutāni ca' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် 'duve cattāri' ဟူသော ဤဝိသေသနတို့ဖြင့် ဝိသေသိတဗ္ဗ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် 'နှစ်သိန်းနှင့် လေးသောင်း' ဟူသော အနက်ကို ထင်ရှားစေကုန်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း 'duve' အစရှိသော သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် 'satasahassāni' အစရှိသော သင်္ချာသဒ္ဒါတို့နှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် မမိန့်ဆိုခဲ့ကြပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'duve puthujjanā vuttā, satasahassaṃ bhikkhū' အစရှိသည်တို့၌ ဝိသေသိတဗ္ဗပုဒ်တို့သည် ဒြပ်ကို ဟောသောကြောင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခွင့်ရသော်လည်း၊ 'duve satasahassāni' အစရှိသည်တို့၌မူ ဝိသေသိတဗ္ဗပုဒ်တို့သည် ဒြပ်မဟုတ်သော အရာကို ဟောသောကြောင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခွင့်မရပေ။ ထို့ကြောင့် ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက် မရှိသောကြောင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို မလိုလားအပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'kusalā, rūpaṃ, cakkhumā' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဤပုဒ်တို့သည် အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှု ကင်းမဲ့ကုန်သလော? မကင်းမဲ့ပေ၊ ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသိတဗ္ဗ အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သမာနာဓိကရဏ အဖြစ်ကို ရသင့်သည် မဟုတ်လော? မရသင့်ပေ၊ အမြဲတစေ သတ်မှတ်ချက် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဧကန်အားဖြင့် ဂုဏ်နှင့် ဂုဏ်ရှိသော တရားတို့၌သာ ဝိသေသန ဝိသေသိတဗ္ဗ အဖြစ်ဖြင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်း ရှိ၏၊ အခြားသော ဝိသေသန ဝိသေသိတဗ္ဗ ဖြစ်သော တရားတို့၌မူ မရှိပေ။


Tattha ‘‘ettaka’’nti pamāṇavacanaṃ. ‘‘Bahalattenā’’ti visesane tatiyā. Ubhayena imamatthaṃ dasseti ‘‘ayaṃ vasundharā bahalattena yojanānaṃ duve satasahassāni cattāri nahutāni ca ettakaṃ saṅkhātā’’ti. ‘‘Ettaka’’nti padassa ca ‘‘duve satasahassāni cattāri nahutāni cā’’ti imehi vā ‘‘vasundharā’’ti iminā vā samānādhikaraṇatā na icchitabbā. Ettakanti hi bhāvanapuṃsakaṃ, yaṃ saddasatthe kriyāvisesananti vadanti. Tassa ‘‘ettakena pamāṇena’’iccevattho. Apica ‘‘duve satasahassāni cattāri na hutāni cā’’ti imesampi ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā na icchitabbā ‘‘bhikkhūnaṃ sata’’nti ettha satasaddassa viya saṅkhyāvacanamattattā. Tathā hi ‘‘ettaka’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṅkhātā’’ti pana ‘‘aya’’nti ca imesaṃ ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā labbhati. Sabbopāyaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ထိုပါဌ်၌ 'ettakaṃ' ဟူသည် အတိုင်းအတာကို ဟောသော စကား ဖြစ်၏။ 'bahalattena' ဟူသည် ဝိသေသန၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ခုလုံးဖြင့် 'ဤမြေကြီးသည် အထုအားဖြင့် ယူဇနာ နှစ်သိန်းလေးသောင်း ဟူသော ဤမျှသော အတိုင်းအတာရှိသည်ဟု ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ 'ettakaṃ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် 'duve satasahassāni cattāri nahutāni ca' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'vasundharā' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့်သော်လည်းကောင်း သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို မလိုလားအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ettakaṃ' ဟူသည် သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကြိယာဝိသေသနဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဘာဝနပုံသကလိင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကား 'ဤမျှသော အတိုင်းအတာဖြင့်' ဟူ၍သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် 'duve satasahassāni cattāri nahutāni ca' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်လည်း 'bhikkhūnaṃ sataṃ' ဟူသော နေရာ၌ 'sataṃ' သဒ္ဒါကဲ့သို့ သင်္ချာကို ပြရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'vasundharā' ဟူသော ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခြင်းကို မလိုလားအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ettakaṃ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'saṅkhātā' နှင့် 'ayaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည်မူ 'vasundharā' ဟူသော ပုဒ်နှင့် သမာနာဓိကရဏ ဖြစ်ခွင့်ရ၏။ ဤနည်းလမ်းအားလုံးကို အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Dasettha rājiyo setā, dassanīyā manoramā;

Cha piṅgalā pannarasa, haliddā tā catuddasā’’ti

“ဤနေရာ၌ ကြည့်ချင်စဖွယ် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော အဖြူရောင် အစင်းကြောင်း ဆယ်ခု၊ ဝါရွှေရောင် ခြောက်ခု၊ အဝါရောင် တစ်ဆယ့်ငါးခု၊ ထို (နီညိုရောင်) တို့သည် တစ်ဆယ့်လေးခု ရှိကုန်၏” ဟူသော ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။


Pāḷi. Ettha cha piṅgalā pannarasāti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalā rājiyoti attho gahetabbo.

ပါဠိတော်။ ဤနေရာ၌ 'cha piṅgalā pannarasa' ဟူသည် ခြောက်ခုနှင့် တစ်ဆယ့်ငါးခု ပေါင်းသော် နှစ်ဆယ့်တစ်ဆူသော ဝါညိုရောင် အစင်းကြောင်းများ ဟု အနက်ယူရမည်။


Tathā –

ထို့အတူ -


‘‘Puttāpi tassa bahavo, ‘ekanāmā’ti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā’’ti

“သူ၏ သားတို့သည်လည်း များစွာရှိကုန်၏၊ နာမည်တူများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ငါကြားသိရ၏။ အစွမ်းသတ္တိ ကြီးမားကုန်သော 'အိန္ဒ' ဟူသော အမည်ရှိသူတို့သည် ရှစ်ဆယ်၊ တစ်ဆယ်နှင့် တစ်ယောက် ရှိကုန်၏” ဟူသော ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။


Pāḷi[Pg.409]. Ettha pana ‘‘ekanavutī’’ti vattabbe ‘‘asīti dasa eko cā’’ti vuttaṃ. Vicitrasaddaracanañhi pāvacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ပါဠိတော်။ ဤနေရာ၌ 'ekanavutī' (ကိုးဆယ့်တစ်) ဟု ဆိုအပ်ပါလျက် 'asīti dasa eko ca' (ရှစ်ဆယ်၊ တစ်ဆယ်နှင့် တစ်ယောက်) ဟု မိန့်ဆိုထား၏။ ဘုရားဟော ပါဠိတော်သည် ဆန်းကြယ်သော သဒ္ဒါအဖွဲ့အနွဲ့ရှိသည် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌လည်း ဆောင်ယူအပ်၏။


‘‘Tiṃsapurisanāvutyo, sabbevekekaniccitā;

Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahi’maṃ cara’’nti

“လူသုံးသောင်း ကိုးထောင်သော ထိုသူအားလုံးတို့သည် တစ်ဦးချင်းစီ စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤမြေပြင်တစ်ခွင် လှည့်လည်သွားလာသော်လည်း ထိုသူတို့နှင့် တူမျှသူကို ငါမမြင်ရ” ဟူသော ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။


Pāḷi. Ettha ‘‘purisānaṃ tiṃsasahassāni navuti ca satāni tiṃsa nāvutyo’’ti vuccanti. Imasmiṃ pana ṭhāne tiṃsasaddato sahassasaddassa navutisaddato ca satasaddassa lopaṃ katvā ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti vuttanti na gahetabbaṃ. Evañhi gahaṇe sati yattha katthacipi edisī saddaracanā kātabbā siyā, katāya ca edisāya saddaracanāya atthāvagamo vinā upadesena suṇantānaṃ na siyā, tasmā nevaṃ gahetabbaṃ. Evaṃ pana gahetabbaṃ – ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti idaṃ lokasaṅketarūḷhaṃ vacanaṃ, saṅketarūḷhassa pana vacanassattho yasmā gahitapubbasaṅketehi sutvā ñāyate, na upadesato, tasmā brahmadattena raññā vuttakālepi satthārā taṃ kathaṃ āharitvā vuttakālepi sabbe manussā vināpi upadesena vacanatthaṃ jānantīti gahetabbaṃ.

ပါဠိတော်။ ဤနေရာ၌ 'လူသုံးသောင်းနှင့် ကိုးဆယ်သော အရာကို tiṃsa nāvutyo (လူသုံးသောင်းကိုးထောင်)' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌ 'tiṃsa' သဒ္ဒါမှ 'sahassa' သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ 'navuti' သဒ္ဒါမှ 'sata' သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း ချေဖျက်ပြီး 'tiṃsa nāvutyo' ဟု မိန့်ဆိုထားသည်ဟု မမှတ်ယူအပ်ပေ။ ဤသို့ မှတ်ယူပါက မည်သည့်နေရာ၌မဆို ဤကဲ့သို့သော သဒ္ဒါအဖွဲ့အနွဲ့မျိုးကို ပြုလုပ်နိုင်ဖွယ်ရှိပြီး၊ ထိုသို့ ပြုလုပ်ထားသော သဒ္ဒါအဖွဲ့အနွဲ့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကြားနာရသူတို့သည် ဆရာ့ညွှန်ကြားချက်မပါဘဲ သိရှိနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ ဤသို့သာ မှတ်ယူအပ်၏ - 'tiṃsa nāvutyo' ဟူသော ဤစကားသည် လောက၌ အစဉ်အလာ သတ်မှတ်ချက် စကား ဖြစ်၏။ အစဉ်အလာ သတ်မှတ်ချက် စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ ယခင်က သတ်မှတ်ချက်ကို ရရှိဖူးသူတို့ ကြားရရုံမျှဖြင့် သိရှိနိုင်ပြီး ဆရာ့ညွှန်ကြားချက်ကြောင့် သိရခြင်းမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဗြဟ္မဒတ်မင်း မိန့်ဆိုသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဇာတ်တော်ကို ဆောင်ယူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း လူအားလုံးတို့သည် ညွှန်ကြားချက်မရှိဘဲ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိကြသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။


Tiṃsañceva sahassāni, navuti ca satāni tu;

Tiṃsa nāvutiyo nāma, vuttā umaṅgajātake.

“သုံးသောင်းသော အရေအတွက်နှင့် ကိုးဆယ်သော အရာတို့ကို ဥမင်္ဂဇာတ်တော်၌ 'တိံသနာဝုတိယော' (tiṃsa nāvutiyo) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။”


Yasmā pāvacane santi, nayā ceva acintiyā;

Vohārā ca suguḷhatthā, dayāpannena desitā.

“အကြင်ကြောင့် သနားကရုဏာတော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်၌ မကြံစည်နိုင်သော နည်းလမ်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အလွန်နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိသော ဝေါဟာရတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။”


Tasmā sāṭṭhakathe dhīro, gambhīre jinabhāsite;

Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ.

“ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ နက်နဲသော ဘုရားဟောပါဠိတော်၌ ဆရာသမားကို ကောင်းစွာ ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်လျက် အမြဲမပြတ် နည်းလမ်းကို ခံယူရာ၏။”


Garūpadesahīno hi, atthasāraṃ na vindati;

Atthasāravihīno so, saddhammā parihāyati.

ဆရာ့အဆုံးအမ (ဂရုပဒေသ) မှ ကင်းဆိတ်သောသူသည် စင်စစ် အနက်၏ အနှစ်သာရကို မရရှိနိုင်ပေ။ အနက်အနှစ်သာရမှ ကင်းဆိတ်သော ထိုသူသည် သူတော်ကောင်းတရားမှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရလေသည်။


Garūpadesalābhī [Pg.410] ca, atthasārasamāyuto;

Saddhammaṃ paripālento, saddhammasmā na hāyati.

ဆရာ့အဆုံးအမကို ရရှိသောသူသည်လည်း အနက်အနှစ်သာရနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ သူတော်ကောင်းတရားကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းသည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတရားမှ မဆုတ်ယုတ်နိုင်ပေ။


Saddhammatthāya me tasmā, saṅkhyāmālāpi bhāsitā;

Sappayogā yathāyogaṃ, sahevatthavinicchayā.

ထို့ကြောင့် ငါသည် သူတော်ကောင်းတရား၏ အကျိုးငှာ၊ သင့်လျော်သော အသုံးအနှုန်းများနှင့်တकွ သင့်လျော်သလို အနက်အဓိပ္ပာယ် ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်အတူ ဤသင်္ချာမာလာ (ဂဏန်းသင်္ချာစဉ်) ကိုလည်း ဟောကြားအပ်ပေပြီ။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏...


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌...


Savinicchayo saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo

ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့်တကွသော သင်္ချာနာမ်တို့၏ နာမ်ပုဒ်စဉ် ဝေဖန်ခြင်းသည်...


Nāma

မည်၏။


Terasamo paricchedo.

တဆယ့်သုံးခုမြောက် အပိုင်း (ပရိစ္ဆေဒ) ဖြစ်၏။


14. Atthattikavibhāga

၁၄. အနက်သုံးပါး ဝေဖန်ခြင်း။


Bhūdhātu tāya nipphanna-rūpañcāti idaṃ dvayaṃ;

Katvā padhānamamhehi, sabbametaṃ papañcitaṃ.

ဘူဓာတ်နှင့် ထိုဘူဓာတ်မှ ပြီးသော ရုပ် (ပုဒ်) ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့ကို ငါတို့သည် အဓိကပြု၍ ဤအလုံးစုံသော အရာကို ကျယ်ဝန်းစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ။


Bhavatissa vasā dāni, vakkhāmatthattikaṃ varaṃ;

Atthuddhāro tumantañca, tvādiyantaṃ tikaṃ idha.

ယခုအခါ၌မူ ဖြစ်ခြင်းဟူသော အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် မွန်မြတ်သော အနက်သုံးပါးကို ဟောကြားပေအံ့။ ဤ၌ အနက်သုံးပါးတို့ကား အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်း (အတ္ထုဒ္ဓါရ)၊ တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ် (တုမန္တ)၊ တွာပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် အဆုံးရှိသော ပုဒ် (တွာဒိယန္တ) ဟူသော သုံးပါးတို့တည်း။


Tasmā tāva bhūdhātuto pavattassa bhūtasaddassa atthuddhāro nīyate –

ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ဘူတ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြသအပ်ပေအံ့ -


Khandhasattāmanussesu, vijjamāne ca dhātuyaṃ;

Khīṇāsave rukkhādimhi, bhūtasaddo pavattati.

ခန္ဓာ၊ သတ္တဝါ၊ ဘီလူး (အမနုဿ)၊ ထင်ရှားရှိသော တရား (ဝိဇ္ဇမာန)၊ ဓာတ်၊ ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ)၊ သစ်ပင် အစရှိသည်တို့၌ 'ဘူတ' သဒ္ဒါသည် လည်ပတ် (အနက်ရ) ၏။


Uppāde cāpi viññeyyo, bhūtasaddo vibhāvinā;

Vipule sopasaggoyaṃ, hīḷane vidhamepi ca;

Parājaye vediyane, nāme pākaṭatāya ca.

ပညာရှိသူသည် 'ဘူတ' သဒ္ဒါကို ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပ္ပါဒ) အနက်၌လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤ 'ဘူတ' သဒ္ဒါသည် ဥပသာရနှင့်တကွ ဖြစ်သော် များပြားခြင်း (ဝိပုလ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဟီဠန)၊ ဖျက်ဆီးခြင်း (ဝိဓမန) ၌လည်းကောင်း၊ ရှုံးနိမ့်ခြင်း (ပရာဇယ)၊ ခံစားခြင်း (ဝေဒိယန)၊ အမည်ပညတ်ခြင်း (နာမ) နှင့် ထင်ရှားရှိခြင်း (ပါကဋတာ) အနက်၌လည်းကောင်း လည်ပတ်၏။


Vuttañhetaṃ – bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti bhikkhave samanupassathā’’tiādīsu hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha [Pg.411] bhūtāni samāgatānī’’ti ettha amanusse. ‘‘Cattāro kho bhikkhu mahābhūtā hetū’’ti ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ettha satte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti ettha rukkhādīsūti. Mūlapariyāyasuttaṭṭhakathāya vacanaṃ idaṃ. Ṭīkāyamādisaddena uppādādīni gayhare. Vuttañhetaṃ – ‘‘jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu bhūtasaddo uppāde dissati. Saupasaggo pana ‘‘pabhūtamariyo pakaroti puñña’’ntiādīsu vipule. ‘‘Yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpo’’tiādīsu hīḷane. ‘‘Sambhūto sāṇavāsī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Abhibhūto māro vijito saṅgāmo’’tiādīsu vidhamane. ‘‘Parābhūtarūpokho ayaṃ acelo pāthikaputto’’tiādīsu parājaye. ‘‘Anubhūtaṃ sukhadukkha’’ntiādīsu vediyane. ‘‘Vibhūtaṃ paññāyā’’tiādīsu pākaṭīkaraṇe dissati, te sabbe ‘‘rukkhādīsū’’tiādisaddena saṅgahitāti daṭṭhabbāti.

ဤသို့ ဟောကြားအပ်သဖြင့် - ဘူတသဒ္ဒါသည် ငါးပါးသောခန္ဓာ၊ ဘီလူး၊ ဓာတ်၊ ထင်ရှားရှိသောတရား၊ ရဟန္တာ၊ သတ္တဝါ၊ သစ်ပင် အစရှိသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ 'ရဟန်းတို့... ဤခန္ဓာငါးပါးသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတည်းဟု ကောင်းစွာ ရှုကြကုန်လော့' အစရှိသော ပါဠိ၌ ဤဘူတသဒ္ဒါသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ တွေ့ရ၏။ 'ဤအရပ်၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြကုန်သော ဘီလူး (အမနုဿ) တို့သည်...' ဤပါဠိ၌ ဘီလူး အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ရဟန်း... ကြီးကျယ်သော မဟာဘုတ်ဓာတ်လေးပါးတို့သည် အကြောင်းတည်း' ဤပါဠိ၌ ဓာတ်တို့၌ တွေ့ရ၏။ 'ထင်ရှားရှိသော ရေမြေ တောတောင်စသည်တို့၌...' (ဝါ) 'ထင်ရှားရှိသော မြက်သစ်ပင်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌ ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏' အစရှိသော ပါဠိ၌ ထင်ရှားရှိသောအရာ (ဝိဇ္ဇမာန) ၌ တွေ့ရ၏။ 'အကြင်သူသည် အချိန်ကို ဝါးမြိုတတ်သော ဖြစ်ပြီးသောသူ...' ဤပါဠိ၌ ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ၌ တွေ့ရ၏။ 'လောက၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်ပစ်ကြရကုန်လတ္တံ့' ဤပါဠိ၌ သတ္တဝါတို့၌ တွေ့ရ၏။ 'သစ်ပင်သစ်ကိုင်းတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌...' ဤပါဠိ၌ သစ်ပင် အစရှိသည်တို့၌ တွေ့ရ၏။ ဤကား မူလပရိယာယသုတ် အဋ္ဌကထာ၏ စကားတည်း။ ဋီကာ၌မူ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပ္ပါဒ) အစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လည်း ဟောအပ်၏ - 'မွေးဖွားအပ်သော ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြုပြင်အပ်သော...' အစရှိသည်၌ ဘူတသဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပ္ပါဒ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ဥပသာရနှင့်တကွ ဖြစ်သောအခါ၌မူ 'အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် များစွာသော ကောင်းမှုကို ပြု၏' အစရှိသည်၌ များပြားခြင်း (ဝိပုလ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'များသောအားဖြင့် ရဟန်းတို့၏ အနှိမ်ခံရသော သဘောရှိသော...' အစရှိသည်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဟီဠန) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'သမ္ဘူတ သာဏဝါသီမထေရ်...' အစရှိသည်၌ ပညတ် (အမည်) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'နှိမ်နင်းအပ်သော မာရ်နတ်၊ အောင်အပ်သော စစ်ပွဲ...' အစရှိသည်၌ ဖျက်ဆီးခြင်း (ဝိဓမန) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ဤအဝတ်မဝတ်သော ပါထိကသားသည် စင်စစ် ရှုံးနိမ့်ခြင်းသို့ ရောက်သော သဘောရှိ၏' အစရှိသည်၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်း (ပရာဇယ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ခံစားအပ်သော ချမ်းသာ ဆင်းရဲ...' အစရှိသည်၌ ခံစားခြင်း (ဝေဒိယန) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ 'ပညာဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သော...' အစရှိသည်၌ ထင်ရှားစေခြင်း (ပါကဋီကရဏ) အနက်၌ တွေ့ရ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အနက်တို့ကို 'ရုက္ခာဒီသု' ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။


Idāni tumantapadāni vuccante –

ယခုအခါ၌ တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ် (တုမန္တပုဒ်) တို့ကို ဟောကြားပေအံ့ -


Bhavituṃ, ubbhavituṃ, samubbhavituṃ, pabhavituṃ, parābhavituṃ, atibhavituṃ, sambhavituṃ, vibhavituṃ, bhotuṃ, sambhotuṃ, vibhotuṃ, pātubhavituṃ, pātubbhavituṃ vā, pātubhotuṃ. Imāni akammakāni tumantapadāni.

ဘဝိတုံ၊ ဥဗ္ဘဝိတုံ၊ သမုဗ္ဘဝိတုံ၊ ပဘဝိတုံ၊ ပရာဘဝိတုံ၊ အတိဘဝိတုံ၊ သမ္ဘဝိတုံ၊ ဝိဘဝိတုံ၊ ဘောတုံ၊ သမ္ဘောတုံ၊ ဝိဘောတုံ၊ ပါတုဘဝိတုံ သို့မဟုတ် ပါတုဗ္ဘဝိတုံ၊ ပါတုဘောတုံ။ ဤသည်တို့ကား (ကံပုဒ်မလိုသော) တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ် (တုမန္တပုဒ်) များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Paribhotuṃ [Pg.412] paribhavituṃ, abhibhotuṃ abhibhavituṃ, adhibhotuṃ adhibhavituṃ, atibhotuṃ atibhavituṃ, anubhotuṃ anubhavituṃ, samanubhotuṃ samanubhavituṃ, abhisambhotuṃ abhisambhavituṃ. Imāni sakammakāni tumantapadāni, sabbānetāni suddhakattari bhavanti.

ပရိဘောတုံ-ပရိဘဝိတုံ၊ အဘိဘောတုံ-အဘိဘဝိတုံ၊ အဓိဘောတုံ-အဓိဘဝိတုံ၊ အတိဘောတုံ-အတိဘဝိတုံ၊ အနုဘောတုံ-အနုဘဝိတုံ၊ သမနုဘောတုံ-သမနုဘဝိတုံ၊ အဘိသမ္ဘောတုံ-အဘိသမ္ဘဝိတုံ။ ဤသည်တို့ကား ကံပုဒ်လိုသော (သကမ္မက) တုမန္တပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုအလုံးစုံသော ပုဒ်တို့သည် ကတ္တုကာရက၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Bhāvetuṃ, pabhāvetuṃ, sambhāvetuṃ, vibhāvetuṃ, paribhāvetuṃ’’iccevamādīni hetukattari tumantapadāni, sabbānipi hetukattari tumantapadāni sakammakāniyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.

"ဘာဝေတုံ၊ ပဘာဝေတုံ၊ သမ္ဘာဝေတုံ၊ ဝိဘာဝေတုံ၊ ပရိဘာဝေတုံ" အစရှိသည်တို့ကား ဟေတုကတ္တုပြ တုမန္တပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အလုံးစုံသော ဟေတုကတ္တုပြ တုမန္တပုဒ်တို့သည် ကံပုဒ်လိုသော (သကမ္မက) သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသည်ကား အကျဉ်းပြသခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) တည်း။


Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitunti hotuṃ vijjituṃ paññāyituṃ sarūpaṃ labhituṃ. Ettha vuttanayānusārena sesānampi tumantānaṃ niddeso vitthāretabbo, sabbāni tumantapadāni catutthiyatthe vattanti ‘‘tvaṃ mama cittamaññāya, nettaṃ yācitumāgato’’ti ettha viya. Yācitunti hi yācanatthāyāti attho. Tasmā bhavituntiādīnampi ‘‘bhavanatthāyā’’ti vā ‘‘bhavanattha’’nti vā ‘‘bhavanāyā’’ti vā ādinā attho gahetabbo. Apica ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti ettha ‘‘daṭṭhu’’nti padassa ‘‘disvā’’ti atthadassanato yathārahaṃ tumantāni tvāsaddantapadatthavasenapi gahetabbāni. Etāni ca nipātapadesu saṅgahaṃgacchanti. Vuttañhi niruttipiṭake nipātapadaparicchede ‘‘tuṃ iti catutthiyā’’ti. Tatrāyamattho ‘‘tuṃ iti etadanto nipāto catutthiyā atthe vattatī’’ti.

ထိုပုဒ်တို့တွင် အနက်တူသော ပုဒ်တို့၌ အစဦးဖြစ်သော ပုဒ်တစ်ခုကိုသာ ယူ၍ ဖွင့်ဆိုအပ်၏ - ဘဝိတုံ ဟူသည် ဖြစ်ခြင်းငှာ (ဟောတုံ)၊ ထင်ရှားရှိခြင်းငှာ (ဝိဇ္ဇိတုံ)၊ သိသာထင်ရှားခြင်းငှာ (ပညာယိတုံ)၊ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို ရရှိခြင်းငှာ (သရူပံ လဘိတုံ) ဟူ၏။ ဤအရပ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကြွင်းသော တုမန္တပုဒ်တို့၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကိုလည်း ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏၊ အလုံးစုံသော တုမန္တပုဒ်တို့သည် 'သင်သည် ငါ၏ စိတ်အကြံကို သိ၍ မျက်စိကို တောင်းခြင်းငှာ လာခဲ့၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ကဲ့သို့ စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ အနက်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ယာစိတုံ ဟူသည် တောင်းခြင်းအကျိုးငှာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘဝိတုံ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း 'ဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဖြစ်ခြင်းအနက်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဖြစ်ခြင်းငှာ' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ကိလေသာတို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ဘေးကင်းရာဟူ၍ မြင်ခြင်းငှာ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဒဋ္ဌု' ဟူသော ပုဒ်အား 'မြင်၍ (ဒိသွာ)' ဟု အနက်တွေ့ရသကဲ့သို့၊ သင့်လျော်သလို တုမန္တပုဒ်တို့ကို 'တွာ' ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အားဖြင့်လည်း ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့သည်လည်း နိပါတ်ပုဒ်တို့၌ အကျုံးဝင်ကြကုန်၏။ နိရုတ္တိပိဋကတ်ကျမ်း၊ နိပါတပဒပရိစ္ဆေဒ၌ 'တုံ ဟူသည် စတုတ္ထီဝိဘတ်အနက်၌ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ အနက်ကား 'တုံ အဆုံးရှိသော ဤနိပါတ်သည် စတုတ္ထီဝိဘတ်၏ အနက်၌ ဖြစ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Tumantakathā samattā.

တုံပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်များအကြောင်း (တုမန္တကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။


Idāni [Pg.413] tvādiyantapadāni vuccante –

ယခုအခါ၌ တွာပစ္စည်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် အဆုံးရှိသော ပုဒ် (တွာဒိယန္တပုဒ်) တို့ကို ဟောကြားပေအံ့ -


Bhavitvā, bhavitvāna, bhavituna, bhaviya, bhaviyāna. Ubbhavitvā, ubbhavitvāna, ubbhavituna, ubbhaviya, ubbhaviyāna. Esa nayo ‘‘samubbhavitvā, parābhavitvā, sambhavitvā, vibhavitvā, pātubbhavitvā’’ti etthāpi. Imāni akammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni.

ဘဝိတွာ၊ ဘဝိတွာန၊ ဘဝိတုန၊ ဘဝိယ၊ ဘဝိယာန။ ဥဗ္ဘဝိတွာ၊ ဥဗ္ဘဝိတွာန၊ ဥဗ္ဘဝိတုန၊ ဥဗ္ဘဝိယ၊ ဥဗ္ဘဝိယာန။ ဤနည်းအတိုင်း 'သမုဗ္ဘဝိတွာ၊ ပရာဘဝိတွာ၊ သမ္ဘဝိတွာ၊ ဝိဘဝိတွာ၊ ပါတုဗ္ဘဝိတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤသည်တို့ကား ကံပုဒ်မလိုသော (အကမ္မက)၊ လုံ့လပြုခြင်းအနက်ရှိသော တွာဒိယန္တပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။


Bhutvā, bhutvāna, paribhavitvā, paribhavitvāna, paribhavituna, paribhaviya, paribhaviyāna, paribhuyya. Abhibhavitvā, abhibhavitvāna, abhibhavituna, abhibhaviya, abhibhaviyāna, abhibhuyya. Esa nayo ‘‘adhibhavitvā, atibhavitvā, anubhavitvā’’ti etthāpi. Idañcettha nidassanaṃ. ‘‘Tamavoca rājā anubhaviyāna tampi, eyyāsi khippaṃ ahamapi pūjaṃ kassa’’nti. Anubhutvā, anubhutvāna. Adhibhotvā, adhibhotvāna.

ဘုတွာ၊ ဘုတွာန၊ ပရိဘဝိတွာ၊ ပရိဘဝိတွာန၊ ပရိဘဝိတုန၊ ပရိဘဝိယ၊ ပရိဘဝိယာန၊ ပရိဘုယျ။ အဘိဘဝိတွာ၊ အဘိဘဝိတွာန၊ အဘိဘဝိတုန၊ အဘိဘဝိယ၊ အဘိဘဝိယာန၊ အဘိဘုယျ။ ဤနည်းအတိုင်း 'အဓိဘဝိတွာ၊ အတိဘဝိတွာ၊ အနုဘဝိတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။ ဤ၌ သာဓကကား - 'မင်းကြီးသည် ထိုအကျိုးကိုလည်း ခံစား၍ (အနုဘဝိယာန)၊ "ငါသည်လည်း ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုအံ့၊ သင်သည် မြန်မြန် လာလှည့်" ဟု ထိုသူအား မိန့်တော်မူ၏' ဟူသတည်း။ အနုဘုတွာ၊ အနုဘုတွာန။ အဓိဘောတွာ၊ အဓိဘောတွာန။


‘‘Saṭṭhi kappasahassāni, devaloke ramissati;

Aññe deve adhibhotvā, issaraṃ kārayissatī’’ti

"ခြောက်သောင်းသော ကမ္ဘာတို့ပတ်လုံး နတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်လတ္တံ့။ အခြားသော နတ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ (အဓိဘောတွာ) အစိုးရခြင်းကို ပြုလတ္တံ့" ဟူ၍ ဖြစ်၏။


Idamettha pāḷinidassanaṃ, imāni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni. Imāni cattāri suddhakattariyeva bhavanti.

ဤသည်ကား ဤအရပ်၌ ပါဠိသာဓက ဖြစ်၏၊ ဤသည်တို့ကား ကံပုဒ်လိုသော (သကမ္မက)၊ လုံ့လပြုခြင်းအနက်ရှိသော တွာဒိယန္တပုဒ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤလေးမျိုးတို့သည် ကတ္တုကာရက၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။


‘‘Bhāvetvā, bhāvetvāna. Pabhāvetvā, pabhāvetvāna. Sambhāvetvā, sambhāvetvāna. Vibhāvetvā, vibhāvetvāna. Paribhāvetvā, paribhāvetvāna’’iccevamādīni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni hetukattariyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.

‘ဘာဝေတွာ၊ ဘာဝေတွာန၊ ပဘာဝေတွာ၊ ပဘာဝေတွာန၊ သမ္ဘာဝေတွာ၊ သမ္ဘာဝေတွာန၊ ဝိဘာဝေတွာ၊ ဝိဘာဝေတွာန၊ ပရိဘာဝေတွာ၊ ပရိဘာဝေတွာန’ ဤသို့စသော သကမ္မကဖြစ်ကုန်သော၊ လုံ့လပြုခြင်းအနက်ရှိကုန်သော၊ တွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ပရဿပုဒ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤကား အကျဉ်းညွှန်ပြချက် (ဥဒ္ဒေသ) တည်း။


Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitvāti hutvā paññāyitvā sarūpaṃ labhitvā. Evaṃ vuttanayānusārena sesānampi tvādiyantapadānaṃ niddeso vitthāretabbo. Ayaṃ pana viseso [Pg.414] bhutvāti sampattiṃ anubhutvāti sakammakavasena attho gahetabbo. Bhutvā anubhutvāti imesañhi samānatthataṃ saddhammavidū icchanti. Atridaṃ vuccati –

ထိုအနက်တူညီသော ပုဒ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာသော ပုဒ်တစ်ခုကိုသာ ယူ၍ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ‘ဘဝိတွာ’ ဟူသည် ‘ဟုတွာ’ (ဖြစ်၍)၊ ‘ပညာယိတွာ’ (ထင်ရှားသိသာ၍)၊ ‘သရူပံ လဘိတွာ’ (ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရရှိ၍) ဟူသော အနက်တည်း။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကြွင်းကုန်သော တွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကိုလည်း ချဲ့ထွင်၍ ပြအပ်၏။ ဤထူးခြားချက်ကား ‘ဘုတွာ’ ဟူသည် ‘သမ္ပတ္တိံ အနုဘုတွာ’ (စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစား၍) ဟူသော သကမ္မက (ကံရှိသော) အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ယူအပ်၏။ ‘ဘုတွာ’ နှင့် ‘အနုဘုတွာ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၏ အနက်တူညီသောအဖြစ်ကို သူတော်ကောင်းတရားကို သိရှိနားလည်ကုန်သော ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် အလိုရှိကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


‘‘Bhutvā bhutvāna’’iccete, ‘‘anubhutvā’’timassa hi;

Atthaṃ sūcenti ‘‘hutvā’’ti, padassa pana neva te.

‘ဘုတွာ၊ ဘုတွာန’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် ‘အနုဘုတွာ’ (ခံစား၍) ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကိုသာ ပြကုန်၏။ ‘ဟုတွာ’ (ဖြစ်၍) ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကိုမူကား ထိုပုဒ်တို့သည် အလျှင်း မပြကုန်။


Keci ‘‘bhūtvā’’ti dīghattaṃ, tassa icchanti sāsane;

Dīghatā rassatā ceva, dvayampetaṃ padissati.

အချို့သော ဆရာတို့သည် ထို (ဟုတွာ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်၌) သာသနာတော်၌ ‘ဘူတွာ’ ဟူ၍ အက္ခရာ အရှည် (ဒီဃအဖြစ်) ကို အလိုရှိကုန်၏။ သာသနာတော်၌ အရှည် (ဒီဃ) အဖြစ်နှင့် အတို (ရဿ) အဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် တွေ့မြင်ရ၏။


Saddasatthe ca ‘‘bhūtvā’’ti, dīghattasañhitaṃ padaṃ;

‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, dīpeti na tu sāsane.

သဒ္ဒါကျမ်း၌လည်း ‘ဘူတွာ’ ဟူသော ဒီဃအက္ခရာနှင့် ယှဉ်သော ပုဒ်သည် ‘ဘဝိတွာ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြ၏၊ သာသနာတော်၌မူကား မပြပေ။


‘‘Hutvā’’iti padaṃyeva, dīpeti jinasāsane;

‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, natthi aññattha taṃ padaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ‘ဟုတွာ’ ဟူသော ပုဒ်သည်သာလျှင် ‘ဘဝိတွာ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြ၏။ အခြားသောအရပ်၌ ထို ‘ဟုတွာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် မရှိ။


Iccevaṃ savisesantu, vacanaṃ sāradassinā;

Sāsane saddasatthe ca, viññunā pekkhitabbakaṃ.

ဤသို့လျှင် အထူးနှင့်တကွသော ထိုစကားကို အနှစ်သာရကို မြင်တော်မူသော၊ သာသနာတော်နှင့် သဒ္ဒါကျမ်း၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော ပညာရှိသည် ကြည့်ရှု ဆင်ခြင်အပ်၏။


Evaṃ ussukkanatthe pavattāni tvādiyantapadānipi niddiṭṭhāni, sabbānetāni avibhattikānīti gahetabbāni. Niruttipiṭake hi nipātaparicchede avibhattikāni katvā tvādiyantapadāni vuttāni. Saddatthavidūnaṃ pana mate paṭhamādivibhattivasena savibhattikāni bhavanti.

ဤသို့လျှင် လုံ့လပြုခြင်းအနက်၌ ဖြစ်ကုန်သော တွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပြဆိုအပ်ပြီးပြီ။ ထိုပုဒ်အားလုံးတို့ကို ဝိဘတ်မရှိသော ပုဒ် (အဝိဘတ္တိက) တို့ဟူ၍ မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ နိရုတ္တိပိဋကကျမ်း၏ နိပါတ်ပိုင်း၌ တွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့ကို ဝိဘတ်မရှိသော ပုဒ်တို့ပြု၍ ပြဆိုအပ်ကုန်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း တတ်ကျွမ်းသူတို့၏ အယူဝါဒ၌မူကား ပထမာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်နှင့်တကွသော ပုဒ် (သဝိဘတ္တိက) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။


Imasmiñca pana tvādiyantādhikāre idañcupalakkhitabbaṃ – bhutvā gacchati, bhutvā gato, bhutvā gamissasi, kasitvā vapati. Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu iccādī samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogā. ‘‘Bhutvā gacchatī’’ti ettha hi ‘‘bhutvā’’ti idaṃ pubbakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Gacchatī’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ, samānakattukāni cetāni padāni ekakattukānaṃ kriyānaṃ vācakattā. Tathā hettha yo gamanakriyāya [Pg.415] kattā, so eva bhuñjanakriyāya kattubhūto daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

ဤတွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော အဓိကာရ၌လည်း ဤအချက်ကို သတ်မှတ်မှတ်သားအပ်၏ - ‘ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ’ (စား၍ သွား၏)၊ ‘ဘုတွာ ဂတော’ (စား၍ သွားပြီ)၊ ‘ဘုတွာ ဂမိဿသိ’ (စား၍ သွားလတ္တံ့)၊ ‘ကသိတွာ ဝပတိ’ (ထွန်ယက်၍ မျိုးစေ့ချ၏)။ ‘ဥမင်္ဂါ နိက္ခမိတွာန၊ ဝေဒေဟော နာဝမာရုဟိ’ (ဝေဒေဟမင်းသည် ဥမင်မှ ထွက်၍ လှေသို့ တက်ပြီ)။ ‘ဘုတွာန ဘိက္ခု ဘိက္ခဿု’ (ရဟန်းသည် ဆွမ်းစား၍...) အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တားတူညီသော ဓာတ်တို့၏ ရှေးကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို အသုံးပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ’ ဟူသော ဤသာဓက၌ ‘ဘုတွာ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေးဦးဖြစ်သော ကာလ၌ ရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ‘ဂစ္ဆတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား နောက်မှဖြစ်သော ကာလ၌ ရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ကတ္တားတစ်ခုတည်းရှိသော ကိရိယာတို့ကို ဟောတတ်သောကြောင့် ဤပုဒ်တို့သည် ကတ္တားတူညီသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ထိုအရာ၌ သွားခြင်းကိရိယာ၏ ကတ္တားဖြစ်သောသူသည်သာလျှင် စားခြင်းကိရိယာ၏လည်း ကတ္တားဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။


‘‘Andhakāraṃ nihantvāna, uditoyaṃ divākaro;

Vaṇṇaṃ paññāvabhāsehi, obhāsetvā samuggato’’

‘မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်၍ ဤနေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာပြီ။ ပညာအရောင်တို့ဖြင့် အဆင်းအရောင်ကို ထွန်းလင်းစေ၍ တက်လာပြီ’


Iccādīnipi pana samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogā. Ettha hi ‘‘nihantvānā’’ti padaṃ samānakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Udito’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ padanti na vattabbaṃ samānakālakriyāya idhādhippetattā. Tasmāyeva samānakālakriyādīpakaṃ padanti gahetabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

အစရှိသည်တို့သည်လည်း ကတ္တားတူညီသော ကိရိယာတို့၏ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို အသုံးပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသာဓက၌ ‘နိဟန္တွာန’ ဟူသော ပုဒ်သည် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလ၌ ရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ‘ဥဒိတော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား နောက်မှဖြစ်သော ကာလ၌ ရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်ဟူ၍ မဆိုအပ်ပေ၊ အကြောင်းမူကား ဤနေရာ၌ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလရှိသော ကိရိယာကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလ၌ ရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်ဟူ၍ မှတ်ယူအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။


Keci pana ‘‘mukhaṃ byādāya sayati, akkhiṃ parivattetvā passatī’’ti udāharanti. Apare ‘‘nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti. Tattha byādānaparivattanuttarakālo byādānūpasamalakkhaṇaṃ passanakriyāya lakkhiyati. ‘‘Nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ, tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Udayasamakālameva hi tannivattanīyanivattananti.

အချို့သော ဆရာတို့သည် ‘ခံတွင်းကို ဖွင့်၍ အိပ်၏၊ မျက်စိကို လည်စေ၍ (လှည့်၍) ကြည့်၏’ ဟူ၍ ဥပမာဆောင်ကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည် ‘ထိုင်၍ စာသင်၏၊ မတ်တတ်ရပ်၍ ပြောဆို၏’ ဟူ၍ ဥပမာဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ခံတွင်းဖွင့်ခြင်းနှင့် မျက်စိလှည့်ခြင်း၏ နောက်ကာလသည် ခံတွင်းဖွင့်ခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိသော ကြည့်ရှုခြင်းကိရိယာဖြင့် သိအပ်၏။ ‘ထိုင်၍ စာသင်၏၊ မတ်တတ်ရပ်၍ ပြောဆို၏’ ဟူသော ဥပမာ၌လည်း တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း စာသင်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်းတို့၏ မတိုင်မီကပင် ထိုင်ခြင်း၊ မတ်တတ်ရပ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးနှင့် နောက်ဖြစ်သော ကာလအဖြစ်ကို ကြံဆနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သာဓကတို့သည်သာလျှင် လျော်ကန်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား နေထွက်ခြင်းနှင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလ၌သာလျှင် ထိုနေထွက်ခြင်းဖြင့် ပယ်ဖျောက်အပ်သော မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းသည် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။


‘‘Dvāramāvaritvā pavisati’’iccādi samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo. Yasmā panettha pavisanakriyā purimā, āvaraṇakriyā pana pacchimā, tasmā ‘‘āvaritvā’’ti idaṃ aparakālakriyādīpakaṃ padanti veditabbaṃ. ‘‘Pavisatī’’ti idaṃ pana pubbakālakriyādīpakaṃ padanti. Ayaṃ nayo [Pg.416] aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. Apare ‘‘dha’nti kacca patito daṇḍo’’ti udāharaṇanti. Abhighātabhūtasamāyoge pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhatīti idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttānīti.

‘တံခါးကို ပိတ်၍ ဝင်၏’ အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တားတူညီသော ကိရိယာတို့၏ နောက်ကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤသာဓက၌ ဝင်ခြင်းကိရိယာသည် ရှေးဦးဖြစ်၍၊ ပိတ်ခြင်းကိရိယာသည်ကား နောက်မှဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘အာဝရိတွာ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် နောက်မှဖြစ်သော ကာလရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ ‘ပဝိသတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား ရှေးဦးဖြစ်သော ကာလရှိသော ကိရိယာကို ပြသော ပုဒ်တည်း။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည် ‘ဒဟ် ဟူသော အသံကို ပြု၍ တုတ်သည် ကျပြီ’ ဟု သာဓကပြကြကုန်၏။ ရိုက်ခတ်ခြင်းဟူသော အချင်းအရာနှင့် ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သော အသံ၏ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သောအဖြစ်ကို ဤနေရာ၌ ရရှိနိုင်သောကြောင့် ဤနေရာ၌လည်း ရှေ့သာဓကတို့သည်သာလျှင် လျော်ကန်ကုန်၏။


‘‘Pisācaṃ disvā cassa bhayaṃ hoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’’iccādi asamāne kattari payogo. Ettha hi pisācaṃ disvā purisassa bhayaṃ hoti, paññāya disvā assa puggalassa āsavā parikkhīṇā. Evaṃ samānakattukatā dhātūnaṃ na labbhati dassanakriyāya purisesu pavattanato, bhavanādikriyāya ca bhayādīsu pavattanatoti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

‘ဘီလူးကို မြင်၍ ထိုသူအား ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြစ်၏။ ပညာဖြင့် (တရားကို) မြင်၍ ထိုသူ၏ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခမ်းကုန်၏’ အစရှိသည်တို့သည် ကတ္တားမတူညီသော အရာ၌ (တွာပစ္စည်းကို) အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤသာဓက၌ ဘီလူးကို မြင်၍ ယောက်ျားအား ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြစ်၏၊ ပညာဖြင့် မြင်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခမ်းကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဓာတ်တို့၏ ကတ္တားတူညီသောအဖြစ်ကို မရအပ်ပေ၊ အကြောင်းမူကား မြင်ခြင်းကိရိယာသည် လူတို့၌ ဖြစ်၍၊ ဖြစ်ခြင်းအစရှိသော ကိရိယာသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းအစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သောကြောင့်တည်းဟု သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို အခြားသော ဤသို့သော နေရာတို့၌လည်း ဆောင်အပ်၏။


Idampi panettha upalakkhitabbaṃ ‘‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’iccādi parāparayogo. ‘‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate, ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’’iccādi lakkhaṇahetuādippayogo. ‘‘Nhatvā gamanaṃ, bhutvā sayanaṃ. Upādāya rūpa’’miccāpi byattayena saddasiddhippayogoti.

ဤအရာ၌လည်း ဤအချက်ကို သတ်မှတ်မှတ်သားအပ်၏ - ‘မြစ်သို့မရောက်မီ တောင်သည် ရှိ၏၊ တောင်ကို ကျော်လွန်၍ မြစ်သည် ရှိ၏’ အစရှိသည်တို့သည် အနီးအဝေး (သို့မဟုတ် အရှေ့အနောက်) ယှဉ်စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ခြင်္သေ့ကို မြင်၍ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြစ်၏၊ ထောပတ်ကို သောက်၍ ခွန်အားဖြစ်၏၊ ဒဟ်ဟူ၍ ပြုကာ တုတ်သည် ကျပြီ’ အစရှိသည်တို့သည် လက္ခဏာ၊ ဟေတု (အကြောင်း) အစရှိသည်တို့၌ သုံးစွဲခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ရေချိုး၍ သွားခြင်း၊ စား၍ အိပ်ခြင်း။ ရုပ်တရားကို စွဲ၍...’ အစရှိသည်တို့သည်လည်း ဖလှယ်ခြင်းဖြင့် (ဗျတ္တိယသဖြင့်) သဒ္ဒါပြီးမြောက်ခြင်း အသုံးအနှုန်း ဖြစ်၏။


Iccevaṃ sabbathāpi samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo, asamānakattukānaṃ tvādisaddappayogo, parāparayogo[Pg.417], lakkhaṇahetuādippayogo, byattayena saddasiddhippayogoti sattadhā tvādiyantānaṃ padānaṃ payogo veditabbo.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် - ကတ္တားတူညီသော ဓာတ်တို့၏ ရှေးကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါကို အသုံးပြုခြင်း၊ ကတ္တားတူညီသော ကိရိယာတို့၏ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်သော ကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါကို အသုံးပြုခြင်း၊ ကတ္တားတူညီသော ကိရိယာတို့၏ နောက်ကာလ၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါကို အသုံးပြုခြင်း၊ ကတ္တားမတူညီသော ကိရိယာတို့၌ တွာအစရှိသော သဒ္ဒါကို အသုံးပြုခြင်း၊ ရှေ့နောက် (သို့မဟုတ် အနီးအဝေး) ယှဉ်စပ်ခြင်း၊ လက္ခဏာ၊ ဟေတု အစရှိသည်တို့၌ အသုံးပြုခြင်း၊ ဖလှယ်ခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါပြီးမြောက်ခြင်းကို အသုံးပြုခြင်း ဟူ၍ တွာအစရှိသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ သုံးစွဲပုံ အသုံးအနှုန်းကို ခုနစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်၏။


Yadi evaṃ kasmā kaccāyane ‘‘pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā’’ti pubbakāleyeva ekakattukaggahaṇaṃ katanti? Yetuyyena tvādiyantānaṃ padānaṃ purimakālakriyādīpanato. Kaccāyane hi yebhuyyena pavattiṃ sandhāya ‘‘pubbakālekakattukāna’’nti vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘iti katvā’’tiādīnaṃ padānaṃ hetuatthavasenapi pubbācariyehi attho saṃvaṇṇito, tasmā ‘‘bhavitvā’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ tvādisaddantānaṃ padānaṃ aññesañca ‘‘pacitvā’’tiādīnaṃ yathāpayogaṃ ‘‘bhavanahetu pacanahetū’’tiādinā hetuatthopi gahetabbo. Atridaṃ vuccati –

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ကစ္စည်းကျမ်း၌ 'pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā' ဟူ၍ ရှေးဦးကာလ၌သာ တစ်ဦးတည်းသော ကတ္တားရှိခြင်းကို အဘယ်ကြောင့် ပြုလုပ်သနည်း? အများအားဖြင့် တွာစသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် ရှေးဦးကာလ ကိရိယာကို ပြတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကစ္စည်းကျမ်း၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'pubbakālekakattukānaṃ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း 'iti katvā' အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို အကြောင်းပြချက်အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း ရှေးဆရာတို့သည် ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ဘူဓာတ်မှ ဖြစ်ကုန်သော 'bhavitvā' အစရှိသော တွာပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော 'pacitvā' အစရှိသော ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း သုံးစွဲပုံအလျောက် 'bhavanahetu (ဖြစ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့်)၊ pacanahetu (ချက်ခြင်းအကြောင်းကြောင့်)' အစရှိသည်ဖြင့် အကြောင်းအနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -


Hetutthepi yato honti, saddā ussukkanatthakā;

Tasmā hetuvasenāpi, vadeyyatthaṃ vicakkhaṇo.

အားထုတ်ခြင်းအနက်ရှိသော စကားလုံး (ပစ္စည်း) တို့သည် အကြောင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်တတ်ကြကုန်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသည် အကြောင်းပြချက်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း အနက်ကို ပြောဆိုရာ၏။


‘‘Iti katvā’’ti saddassa, atthasaṃvaṇṇanāsu hi;

‘‘Iti karaṇahetū’’ti, attho dhīrehi gayhati.

'Iti katvā' ဟူသော စကားလုံး၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တို့၌ 'ဤသို့ ပြုခြင်းအကြောင်းကြောင့်' ဟူ၍ ပညာရှိတို့သည် အနက်ကို ယူကြကုန်၏။


‘‘Gacchāmi dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati’’;

Iti pāṭhepi hetuttho, gayhate pubbaviññubhi.

'Gacchāmi dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati' (ယခု ငါသည် ရောက်သွားလျှင် မစိုးရိမ်ရသော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားအံ့) ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ရှေးပညာရှိတို့သည် အကြောင်းပြချက်အနက်ကို ယူကြကုန်၏။


‘‘Yasmiṃ nibbāne gamana-hetū’’ti hi kathīyate;

Hetutthevaṃ yathāyoga-maññatrāpi ayaṃ nayo.

'အကြင် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားခြင်းအကြောင်းကြောင့်' ဟု ဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ဤသို့လျှင် အခြားသော နေရာတို့၌လည်း ယုတ္တိရှိသည်အားလျော်စွာ အကြောင်းပြချက်အနက်၌ ဤနည်းလမ်းကို သိအပ်၏။


Evaṃ bhūtasaddassa atthuddhāro ca tumantapadañca tvādiyantapadañcāti atthattikaṃ vibhattaṃ.

ဤသို့လျှင် ဘူတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်း၊ တုမန်ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်၊ တွာစသော ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ် ဟူသော အနက်သုံးပါးအစုကို ခွဲခြားပြသအပ်ပြီ။


Yo [Pg.418] imamatthatikaṃ suvibhattaṃ,Kaṇṇarasāyanamāgamikānaṃ;

Dhārayate sa bhave gatakaṅkhā,Pāvacanamhi gate sukhumatthe.

ကျမ်းဂန်သင်ယူသူတို့၏ နားအစဉ်အား ဆေးမြိန်သဖွယ် ဖြစ်သော၊ ကောင်းစွာ ခွဲခြားပြသအပ်သော ဤအနက်သုံးပါးအစုကို အကြင်သူသည် ဆောင်ထားအံ့၊ ထိုသူသည် သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်ရှိသော ဘုရားဟောဒေသနာတော်၌ ယုံမှားခြင်းကင်းစင်သူ ဖြစ်လတ္တံ့။


Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

ဤသို့လျှင် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ စကားအရာတို့၌ ပညာရှိတို့၏


Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သဒ္ဒနီတိကျမ်း၌


Atthattikavibhāgo nāma

အနက်သုံးပါး ခွဲခြားပြသခြင်း မည်သော


Cuddasamo paricchedo.

တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက် အပိုင်း (ပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။


Evaṃ nānappakārato bhūdhāturūpāni dassitāni.

ဤသို့လျှင် အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် ဘူဓာတ်၏ ရုပ်ပုံစံတို့ကို ပြသအပ်ပြီ။


Padamālā niṭṭhitā.

ပဒမာလာ (ပုဒ်စဉ်) ပြီးဆုံးပြီ။


português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi