Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)

සද්දනීතිප්පකරණය (පදමාලාව)

Ganthārambhakathā

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

Dhīrehi [Pg.1] magganāyena, yena buddhena desitaṃ;

Sitaṃ dhammamidhaññāya, ñāyate amataṃ padaṃ.

මඟ පෙන්වන්නා වූ යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් විසින් දේශනා කරන ලද්දා වූ, සිසිල් වූ (ශාන්ත වූ) මෙම ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, නුවණැත්තන් විසින් ඒ අමා නිවන අවබෝධ කරගනු ලැබේ.

Taṃ namitvā mahāvīraṃ, sabbaññuṃ lokanāyakaṃ;

Mahākāruṇikaṃ seṭṭhaṃ, visuddhaṃ suddhidāyakaṃ.

මහා වීර වූ ද, සර්වඥ වූ ද, ලෝකනායක වූ ද, මහා කාරුණික වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ ද, (අන්‍යයන්ට) පාරිශුද්ධිය ලබා දෙන්නා වූ ද ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ නමස්කාර කොට,

Saddhammañcassa pūjetvā, suddhaṃ santamasaṅkhataṃ;

Atakkāvacaraṃ suṭṭhu, vibhattaṃ madhuraṃ sivaṃ.

උන්වහන්සේගේ පිරිසිදු වූ, ශාන්ත වූ, අසංඛත වූ, තර්කයට විෂය නොවන්නා වූ, මැනවින් බෙදා දක්වන ලද්දා වූ, මධුර වූ ද, ක්ෂේම (ශාන්ති) සහගත වූ ද ශ්‍රී සද්ධර්මයට පූජා කොට,

Saṅghassa ca’ñjaliṃ katvā, puññakkhettassa tādino;

Sīlasamādhipaññādi-visuddhaguṇajotino.

පින්කෙතක් බඳු වූ, තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ, ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා ආදී විශුද්ධ ගුණ සමුදායෙන් බැබළෙන්නා වූ මහා සංඝරත්නයට දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කොට,

Namassanādipuññassa, katassa ratanattaye;

Tejasāhaṃ pahantvāna, antarāye asesato.

තෙරුවන් කෙරෙහි කරන ලද නමස්කාරාදී පින්වල තේජසින්, සියලු බාධක හා අන්තරායන් මුළුමනින්ම දුරු කරමින්,

Lokanītiviyattassa, satthu saddhammanītino;

Sāsanatthaṃ pavakkhāmi, saddanītimanākulaṃ.

ලෝක නීතියෙහි (ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි) දක්ෂ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම නීතියට අනුකූල වූ ද, ශාසනයෙහි යහපත උදෙසා වූ ද, නිරවුල් වූ 'සද්දනීති' නම් වූ ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය මම පවසන්නෙමි.

Āsavakkhayalābhena, hoti sāsanasampadā;

Āsavakkhayalābho ca, saccādhigamahetuko.

ශාසන සම්පත්තිය (ශාසනයේ සම්පූර්ණත්වය) සිද්ධ වන්නේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම (රහත් බව ලබා ගැනීම) මඟිනි. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම වනාහි චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම හේතු කොට පවතින්නකි.

Saccādhigamanaṃ [Pg.2] tañca, paṭipattissitaṃ mataṃ;

Paṭipatti ca sā kāmaṃ, pariyattiparāyaṇā.

ඒ ආර්ය සත්‍ය අවබෝධය ප්‍රතිපත්තිය (ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාව) ඇසුරු කරගෙන පවතින බව පිළිගත යුතුය. එම ප්‍රතිපත්තිය ද කැමැත්තෙන්ම පරියප්තිය (ධර්ම විනය හැදෑරීම) පදනම් කරගෙන පවතින්නකි.

Pariyattābhiyuttānaṃ, viditvā saddalakkhaṇaṃ;

Yasmā na hoti sammoho, akkharesu padesu ca.

යම් හෙයකින් පරියප්ති ධර්මයෙහි නියුතු වූවන්ට ශබ්ද ලක්ෂණයන් (ව්‍යාකරණ රීතීන්) දැනගැනීමෙන්, අක්ෂරයන්හි හා පදයන්හි කිසිදු මුළාවක් (නොදැනීමක්) ඇති නොවේ ද,

Yasmā cāmohabhāvena, akkharesu padesu ca;

Pāḷiyatthaṃ vijānanti, viññū sugatasāsane.

අක්ෂර හා පදයන්හි එම මුළා නොවීම හේතුවෙන්, ප්‍රඥාවන්තයෝ සුගත ශාසනයෙහි පාලි ධර්මයේ අර්ථය මැනවින් වටහා ගනිති.

Pāḷiyatthāvabodhena, yoniso satthusāsane;

Sappaññā paṭipajjanti, paṭipattimatandikā.

පාලි අර්ථය මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, නුවණැත්තෝ ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අලස බවින් තොරව, නුවණින් යුතුව පිළිවෙත් පුරති.

Yoniso paṭipajjitvā, dhammaṃ lokuttaraṃ varaṃ;

Pāpuṇanti visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā.

නුවණින් යුතුව පිළිවෙත් පුරා, ඔවුහු පිරිසිදු වූ ශීලාදී ප්‍රතිපත්තියෙන් උතුම් වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය (නිවන) සාක්ෂාත් කරති.

Tasmā tadatthikā suddhaṃ, nayaṃ nissāya viññunaṃ;

Bhaññamānaṃ mayā sadda-nītiṃ gaṇhantu sādhukaṃ.

එබැවින් ඒ (උතුම් අර්ථය) කැමති වන්නා වූ අය, මා විසින් පණ්ඩිතයන්ගේ පිරිසිදු ක්‍රමවේදයට අනුව පවසනු ලබන මෙම 'සද්දනීති' (ව්‍යාකරණය) මැනවින් ඉගෙන ගනිත්වා.

Dhātu dhātūhi nipphanna-rūpāni ca salakkhaṇo;

Sandhināmādibhedo ca, padānaṃ tu vibhatti ca.

ධාතූන් ද, ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ රූපයන් ද, ඒවායේ ලක්ෂණ ද, සන්ධි හා නාම පද ආදියේ ප්‍රභේදයන් ද, පදයන්ගේ විභක්ති ද,

Pāḷinayādayocceva-mettha nānappakārato;

Sāsanassopakārāya, bhavissati vibhāvanā.

පාලි භාෂා ක්‍රමවේදයන් ආදී මෙකී සියල්ල විවිධ අයුරින් ශාසනයේ උපකාරය පිණිස මෙහි මැනවින් විග්‍රහ කරනු ලැබේ.

1. Savikaraṇākhyātavibhāga

1. සවිකරණ ආඛ්‍යාත විභාගය

Tattha dhātūti kenaṭṭhena dhātu? Sakatthampi dhāretīti dhātu, atthātisayayogato paratthampi dhāretīti dhātu, vīsatiyā upasaggesu yena kenaci upasaggena atthavisesakāraṇena paṭibaddhā atthavisesampi dhāretīti dhātu, ‘‘ayaṃ imissā attho, ayamito paccayo paro’’tiādinā anekappakārena paṇḍitehi dhāriyati esātipi dhātu, vidahanti viduno etāya saddanipphattiṃ ayalohādimayaṃ [Pg.3] ayalohādidhātūhi viyātipi dhātu. Evaṃ tāva dhātusaddassattho veditabbo.

එහි 'ධාතු' යනු කිනම් අර්ථයකින් 'ධාතු' නම් වේ ද? තමාගේ අර්ථය දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; අර්ථයේ අතිශය යෝගයෙන් (සුවිශේෂී සම්බන්ධතාවයෙන්) අන්‍ය අර්ථයන් ද දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; උපසර්ග විස්සෙන් යම් කිසි උපසර්ගයක් නිසා සිදුවන අර්ථ විශේෂය හා බැඳී, එම විශේෂ අර්ථය ද දරන බැවින් 'ධාතු' නම් වේ; 'මෙය මෙහි අර්ථයයි, මීට පසුව එන ප්‍රත්‍යය මෙයයි' යනාදී වශයෙන් පණ්ඩිතයන් විසින් නොයෙක් අයුරින් දරා සිටිනු (හඳුනා ගනු) ලබන බැවින් ද 'ධාතු' නම් වේ; යකඩ හා ලෝහ ආදියෙන් කරන ලද නිර්මාණ යකඩ හා ලෝහ ආදී ධාතූන්ගෙන් සිදුවන්නාක් මෙන්, නුවණැත්තන් විසින් වචන නිෂ්පත්තිය (වචන ගොඩනැඟීම) මෙයින් සිදු කරනු ලබන බැවින් ද 'ධාතු' නම් වේ. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් 'ධාතු' යන ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය.

Dhātusaddo jinamate, itthiliṅgattane mato;

Satthe pulliṅgabhāvasmiṃ, kaccāyanamate dvisu.

ජින ශාසනයෙහි 'ධාතු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ලෙස ද, බාහිර ශාස්ත්‍රයන්හි පුල්ලිංග ලෙස ද, කච්චායන ව්‍යවහාරයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) ස්ත්‍රී-පුරුෂ යන ලිංග ද්විත්වයෙහි ම ද පවතින බව පිළිගැනේ.

Atha vā jinamate ‘‘tato gotamidhātūnī’’ti ettha dhātusaddo liṅgavipallāse vattati ‘‘pabbatāni vanāni cā’’ti ettha pabbatasaddo viya, na panettha vattabbaṃ ‘‘aṭṭhivācakattā napuṃsakaniddeso’’ti aṭṭhivācakattepi ‘‘dhātuyo’’ti itthiliṅgadassanato. Bhūvādayo saddā dhātavo. Seyyathidaṃ? Bhū i ku ke takka taka taki sukaiccādayo. Gaṇato te aṭṭhavidhā bhūvādigaṇo rudhādigaṇo divādigaṇo svādigaṇo kiyādigaṇo gahādigaṇo tanādigaṇo curādigaṇo cāti. Idāni tesaṃ vikaraṇasaññite paccaye dassessāma. Anekavidhā hi paccayā nānappakāresu nāmanāma kitanāma samāsanāma taddhitanāmākhyātesu pavattanato. Saṅkhepato pana duvidhāva nāmapaccayo ākhyātapaccayo cāti. Tatrāpi ākhyātapaccayā duvidhā vikaraṇapaccayanovikaraṇapaccayavasena. Tattha vikaraṇapaccayo akārādisattarasavidho aggahitaggahaṇena pannarasavidho ca. Novikaraṇapaccayo pana kha cha sādinekavidho. Ye rūpanipphattiyā upakārakā atthavisesassa jotakā vā ajotakā vā lopanīyā vā alopanīyā vā, te saddā paccayā.

නැතහොත්, බුද්ධ දේශනාවෙහි 'තතෝ ගෝතමිධාතූනී' යන්නෙහි 'ධාතු' ශබ්දය ලිංග විපර්යාසයෙන් (නපුංසක ලිංගයෙන්) යෙදී ඇත; එය 'පබ්බතානි වනානි ච' යන්නෙහි 'පබ්බත' ශබ්දය (නපුංසක ලිංගයෙන් යෙදෙන්නාක්) මෙනි. එසේ වුවද, මෙහිදී 'ඇට (අස්ථි) යන අරුත දෙන බැවින් නපුංසක ලිංග නිර්දේශයකි' යි නොකිය යුතුය; මන්ද යත්, අස්ථි යන අර්ථයෙහි ද 'ධාතුයෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. භූ ආදී ශබ්ද ධාතූන් නම් වෙති. ඒවා නම්: භූ, ඉ, කු, කේ, තක්ක, තක, තකි, සුක යනාදියයි. කාණ්ඩ (ගණ) වශයෙන් ඒවා අට වැදෑරුම් වේ. එනම්: භූවාදි ගණය, රුධාදි ගණය, දිවාදි ගණය, ස්වාදි ගණය, kියාදි ගණය, ගහාදි ගණය, තනාදි ගණය සහ චුරාදි ගණය වශයෙනි. දැන් අපි ඔවුන්ගේ 'විකරණ' නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රත්‍යයන් දක්වන්නෙමු. නාමනාම, කෘත්-නාම, සමාස-නාම, තද්ධිත-නාම සහ ආඛ්‍යාතයන්හි නොයෙක් ආකාරයෙන් යෙදෙන බැවින් ප්‍රත්‍යයෝ නේකවිධ වෙති. එහෙත් සංක්ෂේපයෙන් ඒවා නාම ප්‍රත්‍ය හා ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍ය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි ද ආඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයෝ විකරණ ප්‍රත්‍ය සහ නෝ-විකරණ (විකරණ නොවන) ප්‍රත්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. එහි විකරණ ප්‍රත්‍යයෝ අකාරයේ සිට (අක්ෂර) දහහත් වැදෑරුම් වන අතර, නැවත නැවත නොගැනීමෙන් පහළොස් වැදෑරුම් වෙති. විකරණ නොවන ප්‍රත්‍යයෝ වනාහි ඛ, ඡ, ස ආදී වශයෙන් අනේකවිධ වෙති. යම් ශබ්ද කෙනෙක් වචන සෑදීමට උපකාරී වෙත් ද, විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරත් ද හෝ නොකරත් ද, ලොප් වීමට සුදුසු වෙත් ද හෝ ලොප් නොවනසුලු වෙත් ද, ඒ ශබ්ද 'ප්‍රත්‍ය' නම් වෙති.

Paṭicca kāraṇaṃ taṃ taṃ, entīti paccayātha vā;

Paṭicca saddanipphatti, ito etīti paccayā.

එම ඒ හේතුව ඇසුරු කොට පැමිණෙන බැවින් 'ප්‍රත්‍ය' නම් වේ. නැතහොත්, ශබ්ද සිද්ධිය මීට සාපේක්ෂව (මෙය ඇසුරින්) සිදු වන බැවින් 'ප්‍රත්‍ය' නම් වේ.

Nāmikappaccayānaṃ [Pg.4] yo, vibhāgo āvi hessati;

Nāmakappe yato tasmā, na taṃ vitthārayāmase.

නාම ප්‍රත්‍යයන්ගේ යම් විග්‍රහයක් වේ ද, එය ඉදිරියේ දී 'නාම කල්පයෙහි' පැහැදිලි වන බැවින්, මෙහිදී එය විස්තර නොකරන්නෙමු.

Yo novikaraṇānaṃ tu, paccayānaṃ vibhāgato;

So panākhyātakappamhi, vitthārenā’gamissatīti.

විකරණ නොවන (නෝ-විකරණ) ප්‍රත්‍යයන්ගේ යම් විග්‍රහයක් වේ ද, එය ආඛ්‍යාත කල්පයෙහි විස්තරාත්මකව ඉදිරිපත් කරනු ලබන්නේය.

Iccānekavidhesu paccayesu ‘‘vikaraṇapaccayā nāma ime’’ti sallakkhetabbā. Kathaṃ? Bhūvādigaṇato apaccayo hoti kattari, rudhādigaṇato akārivaṇṇekārokārapaccayā honti kattari, pubbamajjhaṭṭhāne niggahītāgamo ca, divādigaṇato yapaccayo hoti kattari, svādigaṇato ṇu ṇā uṇāpaccayā honti kattari, kiyādigaṇato nāpaccayo hoti kattari, gahādigaṇato ppa ṇhāpaccayā honti kattari, tanādigaṇato o yirapaccayā honti kattari, curādigaṇato ṇe ṇayapaccayā honti kattari.

මෙසේ අනේකවිධ වූ ප්‍රත්‍යයන් අතුරින් 'විකරණ ප්‍රත්‍යයන් නම් මේවාය' කියා සලකුණු කරගත යුතුය. ඒ කෙසේද යත්? භූවාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'අ' ප්‍රත්‍යය ද, රුධාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'අ', 'ඉ' වර්ණ (ඉ/ඊ), 'ඒ', 'ඕ' ප්‍රත්‍යයන් හා (ධාතුවේ) මුලටත් අගටත් මැදින් නිග්ගහීත ආගමය ද, දිවාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය ද, ස්වාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ණු', 'ණා', 'උණා' ප්‍රත්‍යයන් ද, කියාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'නා' ප්‍රත්‍යය ද, ගහාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ප්ප', 'ණ්හා' ප්‍රත්‍යයන් ද, තනාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ඕ', 'යිර' ප්‍රත්‍යයන් ද, චුරාදි ගණයෙන් කර්තෘ කාරකයෙහි 'ණේ', 'ණය' ප්‍රත්‍යයන් ද වෙති.

Akāro ca ivaṇṇo ca, e okārā ca yo tathā;

Ṇu ṇā uṇā ca nā ppa ṇhā-yirā ṇe ṇayapaccayā.

අකාරය (අ) ද, ඉ-වර්ණය (ඉ) ද, ඒ සහ ඕ කාරයන් ද, එසේම ය-ප්‍රත්‍යය ද, ණු, ණා, උණා සහ නා, ප්ප, ණ්හා, යිර, ණේ, ණය ප්‍රත්‍යයන් ද,

Aggahitaggahaṇena, evaṃ pannarase’ritā;

Vikaraṇavhayā ete, paccayāti vibhāvaye.

පුනරුක්ත නොවී (නැවත නැවත නොගෙන) මෙසේ පහළොවක් ලෙස දක්වන ලද මේවා 'විකරණ' නම් වූ ප්‍රත්‍යයන් බව වටහා ගත යුතුය.

Ye evaṃ niddiṭṭhehi vikaraṇapaccayehi tadaññehi ca sappaccayā aṭṭhavidhā dhātugaṇā suttantesu bahūpakārā, tesvāyaṃ bhūvādigaṇo. Bhū sattāyaṃ, bhūdhātu vijjamānatāyaṃ vattati. Sakammikākammikāsu dhātūsu ayaṃ akammikā dhātu, na pana ‘‘dhammabhūto’’tiādīsu pattiatthavācikā aparā bhūdhātu viya sakammikā. Esā hi pariabhiādīhi upasaggehi yuttāyeva sakammikā bhavati, na upa parā pātuādīhi upasagganipātehi yuttāpi. Ato imissā siddhāni rūpāni dvidhā ñeyyāni akammakapadāni sakammakapadāni cāti.

මෙසේ දක්වන ලද විකරණ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, ඒවාට වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ, සූත්‍ර දේශනාවන්හි බොහෝ උපකාරී වන අට වැදෑරුම් ධාතු ගණයන් අතුරින්, මේ 'භූවාදි' ගණය ද එකකි. 'භූ සත්තායං' (භූ ධාතුව පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි වැටේ). භූ ධාතුව පවතින්නේ විද්‍යමාන බව (ඇති බව) යන අර්ථයෙහිය. සකර්මක හා අකර්මක ධාතූන් අතුරින් මෙය අකර්මක ධාතුවකි. එහෙත් 'ධම්මභූතෝ' යනාදී තැන්හි පැමිණීම (ලබාගැනීම) යන අරුත දෙන, සකර්මක වූ අනෙක් භූ ධාතුව මෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙය 'පරි', 'අභි' ආදී උපසර්ගයන් සමඟ යෙදුණු විටම සකර්මක වන අතර, 'උප', 'පරා', 'පාතු' ආදී උපසර්ග හා නිපාතයන් සමඟ යෙදුණ ද සකර්මක නොවේ. එබැවින් මීට අයත් සිද්ධ වූ (සෑදුණු) රූපයන් කර්තෘ පද සහ භාව පද වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය.

Suddhakattukriyāpadaniddesa

ශූද්ධ කර්තෘ ක්‍රියාපද නිර්දේශය

Tatra [Pg.5] bhavati ubbhavati samubbhavati pabhavati parābhavati sambhavati vibhavati, bhoti sambhoti vibhoti pātubhavati pātubbhavati pātubhoti, imāni akammakapadāni. Ettha pātuiti nipāto, so ‘‘āvibhavati tirobhavatī’’tiādīsu āvi tironipātā viya bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa neva visesakaro, na ca sakammakattasādhako. Uiccādayo upasaggā, te pana visesakarā, na sakammakattasādhakā. Yesamattho kammena sambandhanīyo na hoti, tāni padāni akammakāni. Akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena attho kathetabbo. Paribhoti paribhavati, abhibhoti abhibhavati, adhibhoti adhibhavati, atibhoti atibhavati, anubhoti anubhavati, samanubhoti samanubhavati, abhisambhoti abhisambhavati, imāni sakammakapadāni. Ettha pariiccādayo upasaggā, te bhūdhātuto nipphannākhyātasaddassa visesakarā ceva sakammakattasādhakā ca. Yesamattho kammena sambandhanīyo, tāni padāni sakammakāni. Sakammakapadānaṃ sakammakavasena attho kathetabbo, kvaci akammakavasenapi. Evaṃ suddhakattukriyāpadāni bhavanti. Uddesoyaṃ.

එහි 'භවති', 'උබ්භවති', 'සමුබ්භවති', 'පභවති', 'පරාභවති', 'සම්භවති', 'විභවති', 'භෝති', 'සම්භෝති', 'විභෝති', 'පාතුභවති', 'පාතුබ්භවති', 'පාතුභෝති' යන මේවා අකර්මක ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි 'පාතු' යනු නිපාතයකි. එය 'ආවිභවති', 'තිරෝභවති' යනාදියේ එන 'ආවි', 'තිරෝ' යන නිපාතයන් මෙන් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ආඛ්‍යාත ශබ්දයට විශේෂ අර්ථයක් ඇති නොකරයි, සකර්මක බවක් ද සාධනය නොකරයි. 'උ' යනාදීහු උපසර්ගයෝ වෙති. ඔවුහු වනාහි විශේෂත්වයක් ඇති කරති, සකර්මක බව සාධනය නොකරති. යම් පදයන්ගේ අර්ථය කර්මයක් හා සම්බන්ධ කළ නොහැකි ද, ඒ පද අකර්මක පද වේ. අකර්මක පදයන්ගේ අර්ථය සුදුසු පරිදි සකර්මක හෝ අකර්මක වශයෙන් කිව යුතුය. 'පරිභෝති', 'පරිභවති', 'අභිභෝති', 'අභිභවති', 'අධිභෝති', 'අධිභවති', 'අතිභෝති', 'අතිභවති', 'අනුභෝති', 'අනුභවති', 'සමනුභෝති', 'සමනුභවති', 'අභිසම්භෝති', 'අභිසම්භවති' යන මේවා සකර්මක ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි 'පරි' යනාදීහු උපසර්ගයෝ වෙති. ඔවුහු 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ආඛ්‍යාත ශබ්දයට විශේෂ අර්ථයක් සපයන්නාහු ද සකර්මක බව සාධනය කරන්නාහු ද වෙති. යම් පදයන්ගේ අර්ථය කර්මයක් හා සම්බන්ධ කළ හැකි ද, ඒ පද සකර්මක පද වේ. සකර්මක පදයන්ගේ අර්ථය සකර්මක වශයෙන්ම කිව යුතුය, ඇතැම් විට අකර්මක වශයෙන් ද කිව හැකිය. මෙසේ කර්තෘ ක්‍රියා පද වෙති. මෙය උද්දේශය (හැඳින්වීම) යි.

Tatra bhavatīti hoti vijjati paññāyati sarūpaṃ labhati. Ubbhavatīti uppajjati sarūpaṃ labhati. Samubbhavatīti samuppajjati sarūpaṃ labhati. Pabhavatīti hoti sambhavati. Atha vā pabhavatīti yato kutoci sandati, na vicchijjati, avicchinnaṃ hoti, taṃ taṃ ṭhānaṃ visarati. Parābhavatīti parābhavo hoti byasanaṃ āpajjati avuddhiṃ pāpuṇāti. Sambhavatīti suṭṭhu bhavati vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vibhavatīti ucchijjati vinassati vipajjati, visesato vā bhavati sampajjati. Bhoti sambhoti vibhotīti imāni ‘‘bhavati [Pg.6] sambhavati vibhavatī’’ti imehi yathākkamaṃ samānaniddesāni. Pātubhavatīti pakāsati dissati paññāyati pākaṭaṃ hoti. Pātubbhavati pātubhotīti imāni ‘‘pātubhavatī’’ti iminā samānaniddesāni. Evaṃ akammakapadānaṃ yathārahaṃ sakammakākammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evamuttaratrāpi aññesampi akammakapadānaṃ.

එහි 'භවති' යන්නෙන් වෙයි, විද්‍යමාන වෙයි, ප්‍රඥප්ත වෙයි, ස්වරූපයක් ලබයි යන අර්ථය දේ. 'උබ්භවති' යන්නෙන් උපදියි, ස්වරූපයක් ලබයි යන්න අදහස් වේ. 'සමුබ්භවති' යන්නෙන් මනාකොට උපදියි, ස්වරූපයක් ලබයි යන්න අදහස් වේ. 'පභවති' යන්නෙන් වෙයි, හටගනියි යන්න අදහස් වේ. නැතහොත් 'පභවති' යනු යම් කිසි තැනකින් ගලා යයි, නොසිඳෙයි, නොකැඩී පවතියි, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි පැතිරෙයි යන්නයි. 'පරාභවති' යන්නෙන් පරාභවයට (පිරිහීමට) පත් වෙයි, විපතට පත් වෙයි, අභිවෘද්ධියක් නැති බවට පැමිණෙයි යන්න අදහස් වේ. 'සම්භවති' යන්නෙන් මනාකොට වෙයි, වෘද්ධියට, වර්ධනයට හා විපුලත්වයට පැමිණෙයි යන්න අදහස් වේ. 'විභවති' යන්නෙන් වැනසෙයි, විනාශ වෙයි, විපතට පත් වෙයි, නැතහොත් විශේෂයෙන් වෙයි, සම්පූර්ණ වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'භෝති', 'සම්භෝති', 'විභෝති' යන මේවා 'භවති', 'සම්භවති', 'විභවති' යන මොවුන් හා පිළිවෙළින් සමාන අර්ථ දැක්වීම් වෙති. 'පාතුභවති' යන්නෙන් ප්‍රකාශ වෙයි, පෙනෙයි, පැනවෙයි, ප්‍රකට වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'පාතුබ්භවති', 'පාතුභෝති' යන මේවා 'පාතුභවති' යන්න හා සමාන අර්ථ දක්වන්නාහුය. මෙසේ අකර්මක පදයන්ගේ සුදුසු පරිදි සකර්මක හෝ අකර්මක වශයෙන් අර්ථ විවරණය දත යුතුය. මින් මතු ද වෙනත් අකර්මක පදයන් කෙරෙහි ද මෙසේම දත යුතුය.

Paribhotidukādīsu pana sattasu dukesu yathākkamaṃ dve dve padāni samānatthāni, tasmā dve dve padāniyeva gahetvā niddisissāma. Tatra paribhoti paribhavatīti paraṃ hiṃsati pīḷeti, atha vā hīḷeti avajānāti. Abhibhoti abhibhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Adhibhoti adhibhavatīti paraṃ abhimadditvā bhavati attano vasaṃ vattāpeti. Atibhoti atibhavatīti paraṃ atikkamitvā bhavati. Anubhoti anubhavatīti sukhadukkhaṃ vedeti paribhuñjati sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Samanubhoti samanubhavatīti sukhadukkhaṃ suṭṭhu vedeti suṭṭhu paribhuñjati suṭṭhu sukhadukkhapaṭisaṃvedī hoti. Abhisambhoti abhisambhavatīti paraṃ ajjhottharati maddati. Evaṃ sakammakapadānaṃ sakammakavasena atthakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Katthaci pana gacchatīti pavattatīti evaṃ akammakavasenapi. Evamuttaratrāpi aññesaṃ sakammakapadānaṃ.

'පරිභෝති' යන යුගලය (දුකය) ආදී වූ සප්ත යුගලයන්හි වනාහි පිළිවෙළින් දෙක බැගින් වූ පද සමාන අර්ථ ඇත්තේය, එබැවින් දෙක බැගින්ම පද ගෙන අර්ථ දක්වන්නෙමු. එහි 'පරිභෝති', 'පරිභවති' යන්නෙන් අනෙකාට හිංසා කරයි, පීඩා කරයි, නැතහොත් පහත් කොට සලකයි, අවඥා කරයි යන්න අදහස් වේ. 'අභිභෝති', 'අභිභවති' යන්නෙන් අනෙකා යටපත් කරයි, මඬියි යන්න අදහස් වේ. 'අධිභෝති', 'අධිභවති' යන්නෙන් අනෙකා මැඩපවත්වා තමා යටතේ පවත්වයි (තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වයි) යන්න අදහස් වේ. 'අතිභෝති', 'අතිභවති' යන්නෙන් අනෙකා ඉක්මවා පවතියි යන්න අදහස් වේ. 'අනුභෝති', 'අනුභවති' යන්නෙන් සැප දුක් විඳියි, පරිභෝජනය කරයි, සැප දුක් අත්විඳින්නෙකු වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'සමනුභෝති', 'සමනුභවති' යන්නෙන් සැප දුක් මනාකොට විඳියි, මනාකොට පරිභෝජනය කරයි, මනාකොට සැප දුක් අත්විඳින්නෙකු වෙයි යන්න අදහස් වේ. 'අභිසම්භෝති', 'අභිසම්භවති' යන්නෙන් අනෙකා යටපත් කරයි, මඬියි යන්න අදහස් වේ. මෙසේ සකර්මක පදයන්ගේ සකර්මක වශයෙන් අර්ථ විවරණය දත යුතුය. ඇතැම් තැනක වනාහි 'ගච්ඡති' (යයි) යනු 'පවත්තති' (පවතියි) යනාදී වශයෙන් අකර්මක ක්‍රමයෙන් ද අර්ථ ගැන්වේ. මින් මතු ද වෙනත් සකර්මක පදයන් කෙරෙහි ද මෙසේම දත යුතුය.

Apaccayo paro hoti, bhūvādigaṇato sati;

Suddhakattukriyākhyāne, sabbadhātukanissite.

සර්වධාතුක ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කළ, ශුද්ධ කර්තෘ කාරක ක්‍රියා ආඛ්‍යාතයෙහි භූවාදී ගණයට අයත් ධාතුවලට පසුව 'අ' ප්‍රත්‍යය වෙයි.

Ayaṃ suddhakattukriyāpadānaṃ niddeso.

මෙය වනාහි කර්තෘ කාරක ක්‍රියා පදයන්ගේ විස්තරයයි.

Hetukattukriyāpadaniddesa

හේතු කර්තෘ කාරක ක්‍රියා පද විස්තරය

Bhāveti vibhāvetisambhāveti paribhāveti, evaṃ hetukattukriyāpadāni bhavanti. Ekakammakavasenesamattho gahetabbo[Pg.7]. Pacchimassa pana dvikammakavasenapi. Paribhāvāpeti abhibhāvāpeti anubhāvāpeti, evampi hetukattukriyāpadāni bhavanti. Dvikammakavasenesamattho gahetabbo. Iccevaṃ dvidhā hetukattukriyāpadāni ñeyyāni, aññānipi gahetabbāni.

'භාවේති', 'විභාවේති', 'සම්භාවේති', 'පරිභාවේති' යන මේවා කාරිත ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි අර්ථය ඒකකර්මක වශයෙන් ගත යුතුය. අවසාන පදයට වනාහි ද්විකර්මක වශයෙන් ද අර්ථ ගත හැකිය. 'පරිභාවාපේති', 'අභිභාවාපේති', 'අනුභාවාපේති' යන මොහු ද කාරිත ක්‍රියා පද වෙති. මෙහි අර්ථය ද්විකර්මක වශයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ කාරිත ක්‍රියා පද දෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය, වෙනත් පද ද මෙසේම ගත යුතුය.

Tatra bhāvetīti puggalo bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci bhāveti āsevati bahulīkaroti, atha vā bhāvetīti vaḍḍheti. Vibhāvetīti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci vibhāveti visesena bhāveti, vividhena vā ākārena bhāveti bhāvayati vaḍḍheti, atha vā vibhāvetīti abhāveti antaradhāpeti. Sambhāvetīti yassa kassaci guṇaṃ sambhāveti sambhāvayati suṭṭhu pakāseti ukkaṃseti. Paribhāvetīti paribhāvetabbaṃ yaṃ kiñci paribhāveti paribhāvayati samantato vaḍḍheti. Evaṃ ekakammakavasenattho gahetabbo. Atha vā paribhāvetīti vāsetabbaṃ vatthuṃ paribhāveti paribhāvayati vāseti gandhaṃ gāhāpeti. Evaṃ dvikammakavasenāpi attho gahetabbo. Paribhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ paribhāvāpeti hiṃsāpeti, atha vā paribhāvāpetīti hīḷāpeti avajānāpeti. Abhibhāvāpetīti puggalo puggalena sapattaṃ abhibhāvāpeti ajjhottharāpeti. Anubhāvāpetīti puggalo puggalena sampattiṃ anubhāvāpeti paribhojeti.

එහි 'භාවේති' යනු පුද්ගලයෙකු විසින් වැඩිය යුතු යම් කිසිවක් වඩවයි, ඇසුරු කරවයි, බහුලව කරවයි යන්නයි. නැතහොත් 'භාවේති' යනු වර්ධනය කරවයි යන්නයි. 'විභාවේති' යනු වැඩිය යුතු යම් කිසිවක් විභාවනය කරයි, විශේෂයෙන් වඩවයි, විවිධ ආකාරයෙන් වඩවයි, වර්ධනය කරවයි යන්නයි. නැතහොත් 'විභාවේති' යනු නැති කරයි, අතුරුදහන් කරවයි යන්නයි. 'සම්භාවේති' යනු යමෙකුගේ ගුණයක් සම්භාවනා කරයි, මනාකොට ප්‍රකාශ කරයි, උසස් කොට දක්වයි යන්නයි. 'පරිභාවේති' යනු පරිභාවනය කළ යුතු යම් කිසිවක් හැම අතින්ම වඩවයි. මෙසේ ඒකකර්මක වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. නැතහොත් 'පරිභාවේති' යනු සුවඳ ගැන්විය යුතු වස්තුවක් සුවඳ ගන්වයි, සුවඳ ගැන්වීම් කරවයි, සුවඳ ග්‍රහණය කරවයි යන්නයි. මෙසේ ද්විකර්මක වශයෙන් ද අර්ථ ගත යුතුය. 'පරිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සතුරාට පීඩා කරවයි (හිංසා කරවයි) යන්නයි, නැතහොත් පහත් කොට සලක්වයි, අවඥා කරවයි යන්නයි. 'අභිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සතුරා යටපත් කරවයි යන්නයි. 'අනුභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා සම්පත්තිය අනුභව කරවයි, පරිභෝජනය කරවයි යන්නයි.

Payutto kattunā yoge, ṭhitoyevāppadhāniye;

Kriyaṃ sādheti etassa, dīpakaṃ sāsane padaṃ.

ප්‍රේරිත (ප්‍රයුක්ත) කර්තෘ සමඟ යෙදීමේදී, අප්‍රධාන කර්තෘ කෙරෙහිම පිහිටා, ක්‍රියාව සිදු කරවන සුළු වූ, මෙම කාරිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පදය ශාසනයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දක්නට ලැබේ.

Karaṇavacanaṃyeva, yebhuyyena padissati;

Ākhyāte kāritaṭṭhānaṃ, sandhāya kathitaṃ idaṃ.

ආඛ්‍යාතයෙහි කාරිත (ප්‍රේරක) අර්ථය සලකා මෙය පවසන ලදී. එහි බොහෝ සෙයින් කරණ විභක්ති වචනයම දක්නට ලැබේ.

Na [Pg.8] nāme kāritaṭṭhānaṃ, ‘‘bodhetā’’ itiādikaṃ;

‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iccādīni padāni ca;

Āharitvāna dīpeyya, payogakusalo budho.

'බෝධේතා' යනාදී නාම පදයන්හි කාරිත ප්‍රත්‍යය ඇති තැන පමණක් නොව, 'සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති' යනාදී පදයන් ද නිදසුන් කොට ගෙන, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ පඬිවරයා විසින් මේ කරුණ පැහැදිලි කර දිය යුතුය.

Tatridaṃ karaṇavacanaṃ kammatthadīpakaṃ, upayogasāmivacanānipi taddīpakāni yojetabbāni. Kathaṃ? Paribhāvāpetīti puggalo puggalaṃ sapattaṃ paribhāvāpetīti, tathā paribhāvāpetīti puggalo puggalassa sapattaṃ paribhāvāpetīti. Sesāni nayānusārena niddisitabbāni. Evaṃ sabbānetāni karaṇopayogasāmivacanāni kammatthadīpakāniyeva honti, tasmā dvikammakavasenattho gahetabbo.

එහි මේ කරණ විභක්ති යෙදුම කර්මාර්ථය පවසන්නකි. උපයෝග (ද්විතීයා) සහ සාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්ති ද එයම පැහැදිලි කරනු පිණිස යෙදිය යුතුය. ඒ කෙසේද? 'පරිභාවාපේති' (පහත් කොට සලක්වයි) යනු පුද්ගලයෙකු ලවා තවත් පුද්ගලයෙකු සතුරා පහත් කොට සලක්වයි යන්නයි. එමෙන්ම, 'පරිභාවාපේති' යනු පුද්ගලයෙකු ලවා තවත් පුද්ගලයෙකුගේ සතුරා පහත් කොට සලක්වයි යන්නයි. ඉතිරි ක්‍රමයන්ද මෙම ක්‍රමයට අනුවම දැක්විය යුතුය. මෙසේ මේ සියලු කරණ, උපයෝගී සහ සාමි විභක්ති කර්මාර්ථයම දක්වන්නෝ වෙති. එබැවින් ද්විකර්මක වශයෙන් අර්ථය ගත යුතුය.

Ayaṃ hetukattukriyāpadānaṃ niddeso.

මෙය හේතුකර්තෘ ක්‍රියාපදයන්ගේ විස්තරයයි.

Kammakriyāpadaniddesa

කර්ම ක්‍රියාපද විස්තරය

Bhaviyate vibhaviyate paribhaviyate abhibhaviyate anubhaviyate paribhūyate abhibhūyate anubhūyate, evaṃ kammuno kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhaviyyate vibhaviyyate paribhaviyyate abhibhaviyyate anubhaviyyate paribhuyyate abhibhuyyate anubhuyyateti. Ettha kammuno kriyāpadāniyeva kammakattuno kriyāpadāni katvā yojetabbāni. Visuñhi kammakattuno kriyāpadāni na labbhanti.

භවීයතේ, විභවීයතේ, පරිභවීයතේ, අභිභවීයතේ, අනුභවීයතේ, පරිභූයතේ, අභිභූයතේ, අනුභූයතේ යනාදී වශයෙන් කර්මකාරක ක්‍රියාපද වෙති. වෙනත් ක්‍රමයකින් 'භවීය්‍යතේ, විභවීය්‍යතේ, පරිභවීය්‍යතේ, අභිභවීය්‍යතේ, අනුභවීය්‍යතේ, පරිභූය්‍යතේ, අභිභූය්‍යතේ, අනුභූය්‍යතේ' යනුවෙන් ද වේ. මෙහිදී කර්මකාරක ක්‍රියාපදයන්ම කර්මකර්තෘකාරක ක්‍රියාපද බවට පත් කොට යෙදිය යුතුය. මන්ද යත්, කර්මකර්තෘකාරක ක්‍රියාපද සඳහා වෙනමම රූප හමු නොවන බැවිනි.

Tatra bhaviyateti bhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena bhāviyate āseviyate bahulīkariyate, atha vā bhaviyateti vaḍḍhiyate. Vibhaviyateti vibhāvetabbaṃ yaṃ kiñci puggalena vibhaviyate visesena bhaviyate, vividhena [Pg.9] vā ākārena bhaviyate vaḍḍhiyate, atha vā vibhaviyateti abhaviyate antaradhāpiyate. Paribhaviyateti sapatto puggalena paribhaviyate hiṃsiyate, atha vā paribhaviyateti hīḷiyate avajāniyate. Abhibhaviyateti sapatto puggalena abhibhaviyate ajjhotthariyate abhimaddiyate. Anubhaviyateti sampatti puggalena anubhaviyate paribhuñjiyate. Paribhūyatetiādīni tīṇi ‘‘paribhaviyate’’tiādīhi tīhi samānaniddesāni. Sesāni pana yathāvuttehi yaṃ kammameva padhānato gahetvā niddisiyati padaṃ, taṃ kammatthadīpakaṃ. Tasmā kattari ekavacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi panekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva. Tathā kattari bahuvacanena niddiṭṭhepi yadi kammaṃ ekavacanavasena vattabbaṃ, ekavacanantaññeva kammuno kriyāpadaṃ dissati. Yadi pana bahuvacanavasena vattabbaṃ, bahuvacanantaññeva. Kathaṃ? Bhikkhunā dhammo bhaviyate, bhikkhunā dhammā bhaviyante, bhikkhūhi dhammo bhaviyate, bhikkhūhi dhammā bhaviyanteti. Iminā nayena sabbattha kammuno kriyāpadesu vohāro kātabbo. Yasmiṃ pana kammuno kriyāpade kammatthadīpake kammabhūtassevatthassa kattubhāvaparikappo hoti, taṃ kammakattutthadīpakaṃ, taṃ kammuno kriyāpadato visuṃ na labbhati. Ayaṃ panettha atthaviññāpane payogaracanā. Sayameva paribhaviyate dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ bālo tappaccayā aññehi paribhūtopi, sayameva abhibhaviyate pāpakārī niraye nirayapālehi abhibhūtopi tathārūpassa kammassa sayaṃ katattāti. Ettha hi sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyatetiādīsu viya [Pg.10] sukhābhisaṅkharaṇīyatā labbhateva, tato kammakattutā ca.

එහි 'භවීයතේ' යනු යම්කිසිවක් පුද්ගලයෙකු විසින් වඩනු ලබන, සෙවනය කරනු ලබන, බහුල කරනු ලබන බැවින් එය වැඩිය යුතු (භාවේතබ්බං) දෙයකි. නැතහොත් 'භවීයතේ' යනු වැඩෙයි (වර්ධනය වෙයි) යන්නයි. 'විභවීයතේ' යනු යම්කිසිවක් පුද්ගලයෙකු විසින් විභාග කරනු ලබන (විශේෂයෙන් වඩනු ලබන), නැතහොත් විවිධ ආකාරයෙන් වඩනු ලබන (වර්ධනය කරනු ලබන) බැවින් එය විශේෂයෙන් වැඩිය යුතු දෙයකි. නැතහොත් 'විභවීයතේ' යනු නැතිවී යයි, අතුරුදහන් කරනු ලබයි යන්නයි. 'පරිභවීයතේ' යනු සතුරා පුද්ගලයෙකු විසින් මැඩපවත්වනු ලැබීම, හිංසා කරනු ලැබීමයි. නැතහොත් 'පරිභවීයතේ' යනු පහත් කොට සලකනු ලැබීම, අවඥාවට ලක් කරනු ලැබීමයි. 'අභිභවීයතේ' යනු සතුරා පුද්ගලයෙකු විසින් අභිබවා යනු ලැබීම, යටපත් කරනු ලැබීම, මර්ධනය කරනු ලැබීමයි. 'අනුභවීයතේ' යනු සම්පත්තිය පුද්ගලයෙකු විසින් අනුභව කරනු ලැබීම, පරිභෝජනය කරනු ලැබීමයි. 'පරිභූයතේ' යනාදී ත්‍රිත්වය 'පරිභවීයතේ' යනාදී ත්‍රිත්වයට සමාන විස්තර ඇත්තාහු වෙති. යම් පදයක කර්මයම ප්‍රධාන කොට ගෙන දක්වනු ලබන්නේද, එය කර්මාර්ථය පවසන්නකි (කම්මත්ථදීපක). එබැවින් කර්තෘ ඒක වචනයෙන් දැක්වුවද, ඉදින් කර්මය බහු වචනයෙන් කිව යුතු නම් කර්ම ක්‍රියාපදය බහු වචනයෙන්ම දක්නට ලැබේ. ඉදින් ඒක වචනයෙන් කිව යුතු නම් ඒක වචනයෙන්ම වේ. එසේම කර්තෘ බහු වචනයෙන් දැක්වුවද, ඉදින් කර්මය ඒක වචනයෙන් කිව යුතු නම් කර්ම ක්‍රියාපදය ඒක වචනයෙන්ම දක්නට ලැබේ. ඉදින් බහු වචනයෙන් කිව යුතු නම් බහු වචනයෙන්ම වේ. ඒ කෙසේද? 'භික්ඛුනා ධම්මෝ භවීයතේ' (භික්ෂුව විසින් ධර්මය වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛුනා ධම්මා භවීයන්තේ' (භික්ෂුව විසින් ධර්මයන් වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛූහි ධම්මෝ භවීයතේ' (භික්ෂූන් විසින් ධර්මය වඩනු ලැබේ), 'භික්ඛූහි ධම්මා භවීයන්තේ' (භික්ෂූන් විසින් ධර්මයන් වඩනු ලැබේ) යනුවෙනි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකදීම කර්ම ක්‍රියාපදයන්හි ව්‍යවහාරය තේරුම් ගත යුතුය. යම් කර්මකාරක ක්‍රියාපදයක කර්ම බවට පත් වූ අර්ථයම කර්තෘ බවට උපකල්පනය කරනු ලැබේද, එය කර්මකර්තෘ අර්ථය පවසන්නකි (කම්මකත්තුත්ථදීපක). එය කර්මකාරක ක්‍රියාපදයෙන් වෙන්ව නොලැබේ. මෙහි අර්ථය අවබෝධ කරවීම සඳහා වන ප්‍රයෝග රචනය මෙසේය: 'සයමේව පරිභවීයතේ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ bālo tappaccayā aññehi paribhūtopi' (නරක වචන කියන අඥානයා, ඒ හේතුවෙන් අන්‍යන් විසින් පහත් කොට සලකනු ලැබුවද, ඔහු විසින්ම තමා පහත් කොට සලකා ගනු ලබයි). 'සයමේව අභිභවීයතේ pāpakārī niraye nirayapālehi abhibhūtopi tathārūpassa kammassa sayaṃ katattāti' (පව් කරන්නා නිරයේදී නිරයපාලයන් විසින් මැඩපවත්වනු ලැබුවද, එවැනි කර්මයක් තමා විසින්ම කරන ලද බැවින් ඔහු විසින්ම තමා යටපත් කරගනු ලබයි). මෙහිදී 'පැන් තෙමේම බොනු ලැබේ' (සයමේව පීයතේ පානීයං), 'පැදුර තෙමේම කරනු ලැබේ' (සයමේව කටෝ කරීයතේ) යනාදියේ මෙන් පහසුවෙන් සිදුවීමේ ස්වභාවය ලැබෙන අතර, එබැවින් කර්මකර්තෘභාවයද සිදුවේ.

Ayaṃ kammuno kriyāpadānaṃ niddeso.

මෙය කර්ම ක්‍රියාපදයන්ගේ විස්තරයයි.

Bhāvakriyāpadaniddesa

භාව ක්‍රියාපද විස්තරය

Bhūyate bhaviyate ubbhaviyate, evaṃ bhāvassa kriyāpadāni bhavanti. Aññathā ca bhuyyate bhaviyyate ubbhaviyyateti. Tatra yathā ṭhīyatepadassa ṭhānanti bhāvavasena atthakathanamicchanti, evaṃ bhūyatetiādīnampi bhavanantiādinā bhāvavasena atthakathanamicchitabbaṃ. Yathā ca ṭhānaṃ ṭhiti bhavanantiādīhi bhāvavācakakitantanāmapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanamicchanti, na tathā ṭhīyate bhūyatetiādīhi bhāvavācakākhyātapadehi saddhiṃ sambandhe chaṭṭhiyojanā icchitabbā sambandhe pavattachaṭṭhiyantasaddehi asambandhanīyattā ākhyātikapadānaṃ. Yasmiṃ payoge yaṃ kammuno kriyāpadena samānagatikaṃ katvā vinā kammena niddisiyati kriyāpadaṃ, kattuvācakapadaṃ pana paccattavacanena vā karaṇavacanena vā niddisiyati, taṃ tattha bhāvatthadīpakaṃ. Na hi sabbathā kattāramanissāya bhāvo pavattati. Evaṃ santepi bhāvo nāma kevalo bhavanalavanapacanādiko dhātuatthoyeva. Akkharacintakā pana ‘‘ṭhīyate bhūyate’’tiādīsu bhāvavisayesu karaṇavacanameva payuñjanti ‘‘nanu nāma pabbajitena sunivatthena bhavitabbaṃ supārutena ākappasampannenā’’tiādīsu viya, tasmā tesaṃ mate ‘‘tena ubbhaviyate’’ti karaṇavacanena yojetabbaṃ. Jinamatena pana ‘‘so bhūyate’’tiādinā paccattavacaneneva. Saccasaṅkhepappakaraṇe hi dhammapālācariyena, niddesapāḷiyaṃ pana dhammasenāpatinā, dhajaggasuttante bhagavatā ca bhāvapadaṃ paccattavacanāpekkhavasenu’ccāritaṃ.

'භූයතේ, භවීයතේ, උබ්භවීයතේ' යනු භාව ක්‍රියාපද වෙති. වෙනත් ක්‍රමයකින් 'භූය්‍යතේ, භවීය්‍යතේ, උබ්භවීය්‍යතේ' යනුවෙන් ද වේ. එහිදී 'ඨීයතේ' යන පදයේ අර්ථය 'ඨාන' (සිටීම) යනුවෙන් භාව වශයෙන් පැහැදිලි කිරීමට කැමති වන්නා සේම, 'භූයතේ' යනාදියෙහි ද 'භවන' (පැවතීම/වීම) යනාදී වශයෙන් භාව අර්ථයෙන් අර්ථ විවරණය කැමති විය යුතුය. තවද 'ඨාන, ඨිති, භවන' යනාදී භාවවාචක කෘදන්ත නාමපදයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්ති යෙදුම කැමති වුවද, 'ඨීයතේ, භූයතේ' යනාදී භාවවාචක ආඛ්‍යාත පදයන් සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී ෂෂ්ඨී විභක්ති යෙදුම කැමති නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, සම්බන්ධයෙහි පවතින ෂෂ්ඨී විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ ආඛ්‍යාත පදයන් සම්බන්ධ නොවන බැවිනි. යම් ප්‍රයෝගයක කර්ම ක්‍රියාපදයට සමාන ලක්ෂණ ඇතිව, කර්මයක් නොමැතිව ක්‍රියාපදය දක්වනු ලබන්නේද, කර්තෘ පදය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් (පච්චත්තවචන) හෝ තෘතීයා විභක්තියෙන් (කරණවචන) දක්වනු ලබන්නේද, එය එහි භාවාර්ථය පවසන්නකි (භාවත්ථදීපක). මන්ද යත්, කිසිසේත්ම කර්තෘවරයෙකු ඇසුරු නොකර භාවය (ක්‍රියාව) නොපවතින බැවිනි. මෙසේ වුවද, භාවය යනු හුදෙක් වීම (භවන), කැපීම (ලවන), පිසීම (පචන) යනාදී ධාතු අර්ථයම වේ. එහෙත් ව්‍යාකරණඥයෝ (අක්ඛරචින්තකා) 'ඨීයතේ, භූයතේ' යනාදී භාව විෂයයන්හි 'නනු නාම පබ්බජිතේන සුනිවත්ථේන භවිතබ්බං සුපාරුතේන ආකප්පසම්පන්නේනා' (පැවිද්දෙකු විසින් මනාව හැඳ පෙරවාගෙන, ආකල්ප සම්පන්නව සිටිය යුතුය) යනාදියේ මෙන් තෘතීයා (කරණ) විභක්තියම යොදති. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'තේන උබ්භවීයතේ' (ඔහු විසින් පවතිනු ලැබේ) යනුවෙන් තෘතීයා විභක්තියෙන් යෙදිය යුතුය. නමුත් ජින මතයට (බුද්ධ දේශනාවට) අනුව 'සෝ භූයතේ' (ඔහු පවතියි) යනාදී වශයෙන් ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙන්ම වේ. මන්ද යත්, සච්චසංඛේප ප්‍රකරණයෙහි ධම්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ද, නිද්දේස පාලියෙහි ධර්මසේනාපති (සාරිපුත්ත) මහරහතන් වහන්සේ විසින්ද, ධජග්ග සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද භාව පදය ප්‍රථමා විභක්තියේ අපේක්ෂාව සහිතවම වදාරා ඇති බැවිනි.

Kathito [Pg.11] saccasaṅkhepe, paccattavacanena ve,‘‘Bhūyate’’ iti saddassa, sambandho bhāvadīpano.

සච්චසංඛේපයෙහි භාවාර්ථය පවසන 'භූයතේ' යන ශබ්දයේ සම්බන්ධය ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රථමා විභක්තියෙන් (පච්චත්ත වචනයෙන්) පවසන ලදී.

Niddesapāḷiyaṃ ‘‘rūpaṃ, vibhoti vibhaviyyati’’;

Iti dassanato vāpi, paccattavacanaṃ thiraṃ.

නිද්දේස පාලියෙහිද 'රූපං, විභෝති විභවීය්‍යති' (රූපය විනාශ වෙයි, විනාශ කරනු ලබයි) යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් ප්‍රථමා විභක්තියේ යෙදීම ස්ථිරය.

Tathā dhajaggasuttante, munināhaccabhāsite;

‘‘So pahīyissati’’ iti, pāḷidassanatopi ca.

එසේම ධජග්ග සූත්‍ර දේශනාවෙහි මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද 'සෝ පහීයිස්සති' (එය නැතිවී යන්නේය) යන පාලි පාඨය දක්නට ලැබීමෙන්ද එය පැහැදිලි වේ.

Pāramitānubhāvena, mahesīnaṃva dehato;

Santi nipphādanā, neva, sakkatādivaco viya.

මහේසීන් වහන්සේලාගේ ශරීරයෙන් පාරමිතා අනුභාවයෙන් (රැස් විහිදීම් ආදී) සිදුවන නිෂ්පත්තීන් සේම (පාලි ව්‍යවහාරය ස්වභාවයෙන්ම සිදුවේ), සංස්කෘත ආදී භාෂාවන්ගේ වචන මෙන් (කෘතිමව සකස් කරන ලද්දක්) නොවේ.

Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ;

Ekavacanikañcāpi, bahuvacanikampi ca;

Kātabbamiti no khanti, parassapadaādike.

ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත) දැකීමෙන්ම, ඒක වචන සහ බහු වචන වශයෙන්ද පුරුෂත්‍රය (පුරුෂ තුන) යෙදීම කළ යුතුය යන්න පරස්මෛපද (පරස්සපද) ආදියේදී අපගේ පිළිගැනීමයි.

Tasmā rūpaṃ vibhaviyyati, rūpāni vibhaviyyanti, tvaṃ vibhaviyyasi, tumhe vibhaviyyatha, ahaṃ vibhaviyyāmi, mayaṃ vibhaviyyāma, rūpaṃ vibhaviyyate, rūpāni vibhaviyyante iccevamādi jinavacanānurūpato yojetabbaṃ. Atrāyaṃ padasodhanā –

එබැවින් 'රූපං විභවීය්‍යති' (රූපය විභව වෙයි), 'රූපාලි විභවීය්‍යන්ති', 'ත්වං විභවීය්‍යසි' (තෝ විභව වන්නෙහි ය), 'තුම්හේ විභවීය්‍යථ', 'අහං විභවීය්‍යමි', 'මයං විභවීය්‍යාම', 'රූපං විභවීය්‍යතේ', 'රූපාලි විභවීය්‍යන්තේ' යනාදී වශයෙන් බුද්ධ වචනයට අනුරූපව යෙදිය යුතුය. මෙහිලා මේ පද පරීක්ෂාව මෙසේ ය:

Vibhaviyyatīti idaṃ, kammapadasamānakaṃ;

Na ca kammapadaṃ nāpi, kammakattupadādikaṃ.

'විභවීය්‍යති' යන මේ පදය කර්ම පදයකට සමාන ය. එහෙත් එය කර්ම පදයක් හෝ කර්මකර්තෘ පදයක් ආදිය නොවේ.

Yadi kammapadaṃ etaṃ, paccattavacanaṃ pana;

Kammaṃ dīpeyya karaṇa-vacanaṃ kattudīpakaṃ.

ඉදින් මෙය කර්ම පදයක් වූයේ නම්, ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) මඟින් කර්මය ද, තෘතීයා විභක්තිය (කරණ වචනය) මඟින් කර්තෘ ද දක්වනු ලබන්නේ ය.

Yadi kammakattupadaṃ, ‘‘pīyate’’ti padaṃ viya;

Siyā sakammakaṃ, netaṃ, tathā hotīti dīpaye.

ඉදින් මෙය 'පීයතේ' (පැනේ) යන පදය මෙන් කර්මකර්තෘ පදයක් වූයේ නම්, එය සකර්මක විය යුතුය. එහෙත් මෙය එසේ නොවන බව පෙන්වා දිය යුතුය.

Yadi kattupadaṃ etaṃ, vibhavatipadaṃ viya;

Vinā yapaccayaṃ tiṭṭhe, na tathā tiṭṭhate idaṃ.

ඉදින් මෙය 'විභවති' යන පදය මෙන් කර්තෘ පදයක් වූයේ නම්, 'ය' ප්‍රත්‍යය රහිතව තිබිය යුතුය. එහෙත් මෙය එසේ නොපවතී.

Na kattari bhuvādīnaṃ, gaṇe yapaccayo ruto;

Divādīnaṃ gaṇeyeva, kattari samudīrito.

භූවාදී ගණයේ ධාතූන් කෙරෙහි කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය නොපැනවෙයි. කර්තෘ කාරකයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය පැනවෙන්නේ දිවාදී ගණයේ ධාතූන් කෙරෙහි පමණි.

Na [Pg.12] bhūdhātu divādīnaṃ, dhātūnaṃ dissate gaṇe;

Bhūvādikacurādīnaṃ, gaṇesuyeva dissati.

භූ ධාතුව දිවාදී ආදී ධාතු ගණයන්හි දැකිය නොහැකි ය. එය දැකිය හැක්කේ භූවාදී සහ චුරාදී ගණයන්හි පමණි.

‘‘Vibhaviyyati’’ iccādo, tasmā yapaccayo pana;

Bhāveyevāti viññeyyaṃ, viññunā samayaññunā.

එබැවින් 'විභවීය්‍යති' යනාදී තන්හි ඇති 'ය' ප්‍රත්‍යය භාව කාරකයෙහි ම යෙදුණක් බව ව්‍යවහාරය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

Ettha hi pākaṭaṃ katvā, bhāvakārakalakkhaṇaṃ;

Dassayissāmahaṃ dāni, sakkaccaṃ me nibodhatha.

මෙහිලා භාව කාරකයේ ලක්ෂණය පැහැදිලි කොට මම දැන් දක්වන්නෙමි. මා පවසන දෙය ගෞරවයෙන් අසත්වා.

‘‘Tisso gacchati’’iccatra, kattāraṃ kattuno padaṃ;

‘‘Dhammo desiyati’’ccatra, kammaṃ tu kammuno padaṃ.

'තිස්සෝ ගච්ඡති' (තිස්ස යයි) යන්නෙහි කර්තෘ පදයෙන් කර්තෘවරයා ද, 'ධම්මෝ දේසියති' (ධර්මය දේශනා කරනු ලැබෙයි) යන්නෙහි කර්ම පදයෙන් කර්මය ද කියැවේ.

Sarūpato pakāseti, tasmā te pākaṭā ubho;

Tathā vibhaviyyatīti-ādibhāvapadaṃ pana.

ස්වරූපයෙන් ම ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඒ දෙක ම පැහැදිලි ය. එහෙත් 'විභවීය්‍යති' යනාදී භාව කාරක පදය වනාහි,

Sarūpato na dīpeti, kārakaṃ bhāvanāmakaṃ;

Dabbabhūtaṃ tu kattāraṃ, pakāseti sarūpato.

භාවය නම් වූ කාරකය ස්වරූපයෙන් නොදක්වයි. එහෙත් ද්‍රව්‍යභූත වූ කර්තෘවරයා ස්වරූපයෙන් ප්‍රකාශ කරයි.

Kattāraṃ pana dīpentaṃ, kattusannissitampi taṃ;

Bhāvaṃ dīpeti svākāro, paccayena vibhāvito.

කර්තෘවරයා දක්වන්නා වූ ද, කර්තෘ ඇසුරු කොට පවත්නා වූ ද ඒ භාවය ප්‍රත්‍යය මඟින් ප්‍රකාශිත ස්වකීය ස්වරූපයෙන් දක්වයි.

Yasmā ca kattubhāvena, bhāvo nāma na tiṭṭhati;

Kattāva kattubhāvena, bhāvaṭṭhāne ṭhito tato.

යම් හෙයකින් භාවය තනිව කර්තෘත්වයෙන් නොපවතින නිසා, කර්තෘවරයා ම කර්තෘ ස්වභාවයෙන් යුතුව භාවයේ ස්ථානයෙහි පිහිටයි.

Yajjevaṃ kattuvohāro, bhāvassa tu kathaṃ siyā;

‘‘Sāvakānaṃ sannipāto, ahosi’’itiādisu.

ඉදින් එසේ නම්, 'සාවකානං සන්නිපාතෝ අහෝසි' (ශ්‍රාවකයන්ගේ රැස්වීමක් විය) යනාදී තන්හි භාවයට කර්තෘ ව්‍යවහාරය කෙසේ සිදු වේ ද?

Iti ce nissayānaṃ tu, vasā nissitasambhavā;

Kattuṭṭhānepi bhāvassa, kattupaññatti sijjhati.

ඉදින් මෙසේ අසන්නේ නම්, නිශ්‍රය (ආධාරය) ඇසුරු කරගෙන නිශ්‍රිතයාගේ (ආධ්‍රිතයාගේ) පැවැත්ම සිදුවන බැවින්, කර්තෘ ස්ථානයෙහි ද භාවයට කර්තෘ ප්‍රඥප්තිය සිද්ධ වෙයි.

Kārake kattukammavhe, kriyāsannissaye yathā;

Dhārentī āsanathālī, kriyādhāroti kappitā.

ක්‍රියාව ඇසුරු කොට පවත්නා කර්තෘ හා කර්ම යන කාරකයන්හි, ආසනය හෝ සැළිය 'ක්‍රියාධාරය' (අධිකරණ කාරකය) ලෙස සලකන්නාක් මෙනි.

Tathā bhāvapadaṃ dhīrā, kattāraṃ bhāvanissayaṃ;

Dīpayantampi kappenti, bhāvassa vācakaṃ iti.

එමෙන්ම, භාවය ඇසුරු කළ කර්තෘවරයා දක්වන්නා වූ ද භාව පදය, 'භාවය (ක්‍රියාව) පවසන්නක්' යැයි නුවණැත්තෝ සලකති.

Keci [Pg.13] adabbabhūtassa, bhāvassekattato bravuṃ;

Bhāvedekavacovādi-purisasseva hotiti.

ඇතැම්හු අද්‍රව්‍යභූත වූ භාවයේ ඒකත්වයෙන් යුක්ත බව නිසා, භාව කාරකයෙහි ඒක වචනය හා ප්‍රථම පුරුෂය ම වේ යැයි පවසති.

Pāḷiṃ patvāna tesaṃ tu, vacanaṃ appamāṇakaṃ;

‘‘Te saṃkilesikā dhammā, pahīyissanti’’ iti hi.

එහෙත් පාලි පෙළ දෙස බලන විට ඔවුන්ගේ එම ප්‍රකාශය පිළිගත හැකි නොවේ. මන්ද යත්, 'තේ සංකිලේසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති' (ඒ කෙලෙස් සහිත ධර්මයෝ ප්‍රහීණ වන්නාහ) යන පාඨය ධර්මදේශනාවන්හි දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Pāṭho pāvacane diṭṭho, tasmā evaṃ vademase;

Paccattadassaneneva, purisattayayojanaṃ.

මේ පාඨය බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබේ. එබැවින් ප්‍රථමා විභක්තිය දැකීමෙන් ම පුරුෂත්‍රය යෙදීම සිදුවන බව අපි පවසමු.

Vacanehi yutaṃ dvīhi, icchitabbanti no ruci;

Bhāve kriyāpadaṃ nāma, pāḷiyaṃ atiduddasaṃ;

Tasmā taggahaṇūpāyo, vutto ettāvatā mayāti.

වචන ද්විත්වයෙන් ම යුක්ත විය යුතු යන්න අපගේ කැමැත්තයි. පාලි භාෂාවෙහි භාව කාරක ක්‍රියා පද දැකීම ඉතා දුර්ලභ ය. එබැවින් එය වටහා ගන්නා උපක්‍රමය මා විසින් මෙතෙකින් පවසන ලදී.

Ayaṃ bhāvassa kriyāpadānaṃ niddeso.

මෙය භාව කාරක ක්‍රියා පදයන්ගේ විස්තරයයි.

Evaṃ suddhakattukriyāpadāni hetukattukriyāpadāni kammuno kriyāpadāni, bhāvassa kriyāpadāni cāti catudhā, kammakattukriyāpadehi vā pañcadhā bhūdhātuto nipphannāni kriyāpadāni nānappakārena niddiṭṭhāni, etāni lokiyānaṃ bhāvabhedavasena vohārabhedo hotīti dassanatthaṃ visuṃ visuṃ vuttāni. Atthato pana kammakattubhāvakārakattayavasena tividhāneva. Hetukattā hi suddhakattusaṅkhāte kārake tassaṅgabhāvato saṅgahamupagacchati, tathā kammakattā kammakārake, bhāvo pana kevalo. So hi gamanapacanalavanādivasenānekavidhopi kriyāsabhāvattā bhedarahito kārakantaro. Evaṃ santepi dabbasannissitattā dabbabhedena bhijjati. Tena pāvacane bhāvavācakaṃ padaṃ bahuvacanantampi dissati. Ākhyātikapade bhāvakārakavohāro niruttinayaṃ nissāya gato, atthato pana bhāvassa kārakatā nupapajjati. So hi na [Pg.14] kiñci janeti, na ca kriyāya nimittaṃ. Kriyānimittabhāvoyeva hi kārakalakkhaṇaṃ. Iti mukhyato vā hetuto vā bhāvassa kārakatā na labbhati. Evaṃ santepi so karaṇamattattā kārakaṃ. Tathā hi karaṇaṃ kāro, kriyā, tadeva kārakanti bhāvassa kārakatā daṭṭhabbā. Yasmā pana kriyānimittabhāvoyeva kārakalakkhaṇaṃ, tasmā nāmikapade kārakalakkhaṇe bhāvakārakanti vohāraṃ pahāya kattukammakaraṇasampadānāpādānādhikaraṇānaṃ channaṃ vatthūnaṃ kattukārakakammakārakantiādi vohāro kariyati veyyākaraṇehi. Evaṃ niruttinayaṃ nissāya vuttaṃ bhāvakārakañca dve ca kammakattukārakānīti kārakattayaṃ bhavati. Taddīpakañcākhyātikapadaṃ tikārakaṃ.

මෙසේ කර්තෘ ක්‍රියා පද, හේතුකර්තෘ ක්‍රියා පද, කර්ම ක්‍රියා පද සහ භාව ක්‍රියා පද වශයෙන් සිව්වැදෑරුම්ව ද, කර්මකර්තෘ ක්‍රියා පද සමඟ පස්වැදෑරුම්ව ද 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ක්‍රියා පද නොයෙක් ආකාරයෙන් දක්වන ලදී. ලෝකයාගේ අදහස්වල වෙනස් වීම් අනුව ව්‍යවහාරයේ වෙනස්වීම් සිදුවන බව දැක්වීම සඳහා මේවා වෙන් වෙන් වශයෙන් පවසන ලදී. නමුත් අර්ථ වශයෙන් ගත් කල කර්තෘ, කර්ම සහ භාව යන කාරක තුන අනුව මේවා ත්‍රිවිධ ම වේ. හේතුකර්තෘ වනාහි කර්තෘ කාරකයෙහි ම කොටසක් ලෙස ඇතුළත් වන අතර, එමෙන්ම කර්මකර්තෘ වනාහි කර්ම කාරකයෙහි ඇතුළත් වෙයි. භාවය වනාහි තනිව පවතී. යෑම, පිසීම, කැපීම ආදී වශයෙන් එය නොයෙක් ආකාර වුව ද, ක්‍රියා ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් වෙනත් කාරකයන්ගෙන් තොර වූවකි. එසේ වුව ද, ද්‍රව්‍ය ඇසුරු කරගෙන පවතින බැවින් ද්‍රව්‍යයන්ගේ වෙනස් වීම් අනුව එය ද වෙනස් වෙයි. එබැවින් බුද්ධ වචනයෙහි භාවවාචක පද බහු වචනයෙන් ද දක්නට ලැබේ. ආඛ්‍යාත පදයන්හි භාව කාරක ව්‍යවහාරය ව්‍යාකරණ ක්‍රමයට අනුව සිදු වුව ද, අර්ථ වශයෙන් භාවයට කාරක බවක් නොගැලපේ. මන්ද යත්, එය කිසිවක් උපදවන්නේ ද නැත, ක්‍රියාවට හේතුවක් වන්නේ ද නැත. ක්‍රියාවට හේතු වීම ම කාරක ලක්ෂණය වේ. එහෙයින් ප්‍රධාන වශයෙන් හෝ හේතු වශයෙන් හෝ භාවයට කාරක බවක් හිමි නොවේ. එසේ වුව ද, එය ක්‍රියාවක් පමණක් වන බැවින් කාරකයක් වෙයි. එනම්, 'කිරීම' යනු ක්‍රියාවයි, එය ම කාරකය යැයි භාවයේ කාරක බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ක්‍රියාවට හේතු වීම ම කාරක ලක්ෂණය වන බැවින්, නාම පදයන්හි කාරක ලක්ෂණ දැක්වීමේදී 'භාව කාරකය' යන ව්‍යවහාරය හැරදමා, කර්තෘ, කර්ම, කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, අධිකරණ යන ෂඩ් වස්තූන් උදෙසා 'කර්තෘ කාරකය', 'කර්ම කාරකය' යනාදී ව්‍යවහාරයන් ව්‍යාකරණඥයන් විසින් කරනු ලැබේ. මෙසේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන පවසන ලද භාව කාරකය ද, කර්තෘ හා කර්ම යන කාරක දෙක ද සමඟ කාරක තුනක් වෙයි. එය දක්වන්නා වූ ආඛ්‍යාත පදය ද ත්‍රිකාරක වෙයි.

Imamatthañhi sandhāya, vuttamācariyehipi;

Mahāveyyākaraṇehi, niruttinayadassibhi.

මේ අර්ථය ම අභිප්‍රාය කොටගෙන, ව්‍යවහාර ක්‍රමය දක්නා වූ මහා ව්‍යාකරණඥ ආචාර්යවරයන් විසින් ද මෙසේ පවසන ලදී:

‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ;

Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti.

යම් කිසිවක් කාල තුනක් (අතීත, වර්තමාන, අනාගත), පුරුෂ තුනක් (ප්‍රථම, මධ්‍යම, උත්තම), ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන, කාරක තුනක් ඇති, ලිංග භේදයෙන් තොර වූ සහ වචන දෙකකින් යුක්ත වේ ද, එය ‘ආඛ්‍යාත’ (ක්‍රියා පදය) යැයි කියනු ලැබේ.

Idha bhāvakammesu attanopaduppattiṃ keci akkharacintakā avassamicchantīti tesaṃ mativibhāvanatthamamhehi bhāvakammānaṃ kriyāpadāni attanopadavasenuddiṭṭhāni ceva niddiṭṭhāni ca. Sabbānipi panetāni tikārakāni kriyāpadāni kriyāpadamālamicchatā parassapadattanopadavasena yojetabbāni. Pāḷiādīsu hi tikārakāni kriyāpadāni parassapadattanopadavasena dvidhā ṭhitāni. Seyyathidaṃ? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Samādhijjhānakusalā, vandanti lokanāyakaṃ. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Kathaṃ paṭipannassa puggalassa rūpaṃ vibhoti vibhaviyyati. So [Pg.15] pahīyissati. Paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate tapate. Pūjako labhate pūjaṃ. Puttakāmā thiyo yācaṃ, labhante tādisaṃ sutaṃ. Asito tādi vuccate sabrahmā. Aggijādi pubbeva bhūyate. So pahīyethāpi no pahīyethāti evaṃ dvidhā ṭhitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ –

මෙහි භාව කර්මයන්හි ආත්මනේපද ඇතිවීම ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයෝ (අක්ෂරචින්තකයෝ) අනිවාර්යයෙන්ම නොකැමැති වෙති. ඔවුන්ගේ මතය පැහැදිලි කරනු පිණිස අප විසින් භාව කර්ම ක්‍රියාපද ආත්මනේපද වශයෙන් උදෘත කරන ලද අතර නිර්දේශ කරන ලදී. ක්‍රියාපද මාලාවක් අපේක්ෂා කරන්නන් විසින් කාරක තුනට අයත් (කර්තෘ, කර්ම, භාව) මේ සියලුම ක්‍රියාපද පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද වශයෙන් යෙදිය යුතුය. පාලි ආදියේ කාරක තුනට අයත් ක්‍රියාපද පරස්මෛපද සහ ආත්මනේපද වශයෙන් දෙපරිදිව පවතී. එනම්: 'භගවා සාවත්ථියං විහරති' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වැඩවසති), 'සමාධිජ්ඣානකුසලා, වන්දන්ති ලෝකනායකං' (සමාධි ධ්‍යානයන්හි දක්ෂයෝ ලෝකනායකයන් වහන්සේ වඳිති), 'මෝනං වුච්චති ඤාණං' (මෞනය යනු ප්‍රඥාව යැයි කියනු ලැබේ), 'අත්ථාභිසමයා ධීරෝ, පණ්ඩිතෝති පවුච්චති' (අර්ථය අවබෝධ කරගැනීමෙන් ධීරයා පණ්ඩිතයා යැයි කියනු ලැබේ), 'කථං පටිපන්නස්ස පුග්ගලස්ස රූපං විභෝති විභවිය්‍යති' (කෙසේ පිළිපන් පුද්ගලයාගේ රූපය නැතිවේද, නැතිවන්නේද), 'සෝ පහීයිස්සති' (ඔහු ප්‍රහීණ කරන්නේය / එය ප්‍රහීණ වන්නේය), 'පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තං භාසතේ තපතේ' (පඬුඇඹුල් සලෙහි තබන ලද්ද බබළයි, තැවෙයි), 'පූජකෝ ලභතේ පූජං' (පිදුම් කරන්නා පිදුම් ලබයි), 'පුත්තකාමා ථියෝ යාචං, ලභන්තේ... ලබති', 'අසිතෝ තාදි වුච්චතේ සබ්‍රහ්මා' (ඒ අසිත තෙමේ බ්‍රහ්මයා හා සමාන යැයි කියනු ලැබේ), 'අග්ගිජාදි පුබ්බේව භූයතේ' (ගිනි උපදවන දෑ පෙරම උපදියි), 'සෝ පහීයේථාපි නෝ පහීයේථා' (ඔහු ප්‍රහීණ වන්නේය, නොහොත් ප්‍රහීණ නොවන්නේය) යනාදී වශයෙන් දෙපරිදිව පවතී. මේ එහි පාලි නීතියයි:

Tikārakāni sabbāni, kriyāpadāni pāyato;

Parassapadayogena, dissanti piṭakattaye.

පිටකත්‍රයෙහි සියලුම ත්‍රි-කාරක ක්‍රියාපද බහුල වශයෙන් පරස්මෛපද යෝගයෙන් යුක්තව දක්නට ලැබේ.

Attanopadayuttāni, cuṇṇiyesu padesu hi;

Atīvappāni gāthāsu, padānīti bahūni tu.

ගද්‍ය පාඨයන්හි (චූර්ණිකාවන්හි) ආත්මනේපදයෙන් යුත් පද ඉතා අල්ප වන අතර, ගාථාවන්හි (පද්‍යයන්හි) එවැනි පද බෙහෙවින් දක්නට ලැබේ.

Gāthāsu cevitarāni, cuṇṇiyesu padesu ca;

Subahūneva hutvāna, dissantīti pakāsaye.

අනෙක් පද (පරස්මෛපද) වනාහි ගාථාවන්හි මෙන්ම ගද්‍ය පාඨයන්හිද අතිශයින්ම බහුලව දක්නට ලැබෙන බව ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

Padānaṃ niddeso panati antiādīnaṃ tesaṃ tesaṃ vacanānamanurūpena yojetabbo. Evaṃ tikārakakriyāpadāni sarūpato vavatthānato niddesato ca veditabbāni.

පදයන්ගේ විග්‍රහය (නිර්දේශය) වනාහි 'ති', 'අන්ති' ආදී ඒ ඒ වචනයන්ට (ඒකවචන, බහුවචනවලට) අනුකූලව යෙදිය යුතුය. මෙසේ ත්‍රි-කාරක ක්‍රියාපද ස්වරූපයෙන්ද, නියමයෙන් (ව්‍යවස්ථාවෙන්) සහ විග්‍රහයෙන්ද දත යුතුය.

Idāni nopasaggākammikādivasena bhavatissa dhātussa vinicchayaṃ vadāma –

දැන් උපසර්ග රහිත අකර්මක ආදී වශයෙන් 'භූ' (භවති) ධාතුවෙහි විනිශ්චය පවසමු:

Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā;

Sopasaggā sakammā ca, iti bhūti vibhāvitā.

උපසර්ග රහිතව අකර්මකද, උපසර්ග සහිතව අකර්මකද, උපසර්ග සහිතව සකර්මකද යනුවෙන් 'භූ' ධාතුව (භවති ක්‍රියාව) තෙවැදෑරුම්ව පැහැදිලි කර ඇත.

Idaṃ tu vacanaṃ ‘‘dhamma-bhūto bhutvā’’tiādisu;

Pattānubhavanatthaṃ me, vivajjetvā udīritaṃ.

එහෙත් මාගේ මේ ප්‍රකාශය 'ධම්මභූතෝ භුත්වා' (ධර්මභූත වී) යනාදී තැන්හි පැමිණීම හෝ අනුභව කිරීම යන අර්ථය (ප්‍රාප්ති සහ අනුභව අර්ථය) හැර දමා පවසන ලද්දකි.

Etena pana atthena, nopasaggasakammikaṃ;

Gahetvā catudhā hoti, iti ñeyyaṃ visesato.

නමුත් එම (අනුභව කිරීම්) අර්ථයෙන් උපසර්ග රහිත සකර්මකයද ගෙන, එය (භූ ධාතුව) විශේෂයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය.

Nopasaggā akammā ca, sopasaggā akammikā;

Bhūdhātu kārite sante, ekakammā bhavanti hi.

උපසර්ග රහිත අකර්මක වූද, උපසර්ග සහිත අකර්මක වූද 'භූ' ධාතුව ප්‍රේරණ (කාරිත) ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි ඒක-කර්මක (එක් කර්මයක් ගන්නා සුළු) වෙයි.

‘‘Bhāveti [Pg.16] kusalaṃ dhammaṃ, vibhāvetī’’timānidha;

Dassetabbāni viññūhi, sāsanaññūhi sāsane.

ශාසනය දන්නා නුවණැත්තන් විසින් මෙහිදී 'භාවේති කුසලං ධම්මං' (කුසල් දහම් වඩයි), 'විභාවේති' (පැහැදිලි කරයි) යනාදී උදාහරණ ශාසනයෙහි පෙන්වා දිය යුතුය.

Sopasaggā sakammā tu, kāritappaccaye sati;

Dvikammāyeva hotīti, ñātabbaṃ viññunā kathaṃ.

උපසර්ග සහිත සකර්මක ක්‍රියාව වනාහි කාරිත (ප්‍රේරණ) ප්‍රත්‍යය යෙදුණු කල ද්වි-කර්මකම (කර්ම පද දෙකක් ගන්නා සුළු) වන බව නුවණැත්තන් විසින් කෙසේ දත යුතුද?

Abhibhāventi purisā, purise pāṇajātikaṃ;

Anubhāveti puriso, sampattiṃ purisaṃ iti.

එනම්, 'පුරිසා අභිභාවෙන්ති පුරිසේ පාණජාතිකං' (මිනිස්සු වෙනත් මිනිසුන් ලවා සතුන් මැඩපවත්වති), 'පුරිසෝ අනුභාවේති සම්පත්තිං පුරිසං' (පුරුෂයා තවත් පුරුෂයෙකු ලවා සම්පත අනුභව කරවයි) යනාදී වශයෙනි.

Idaṃ sakammakaṃ nāma, akammakamidaṃ iti;

Kathamamhehi ñātabbaṃ, vitthārena vadetha no.

මේ සකර්මක යැයිද, මේ අකර්මක යැයිද අප විසින් කෙසේ තේරුම් ගත යුතුද? අපට එය විස්තර සහිතව පවසනු මැනවි.

Vitthāreneva kiṃ vattuṃ, sakkomi ekadesato;

Kathayissāmi sakkaccaṃ, vadato me nibodhatha.

මුළුමනින්ම විස්තර සහිතව පැවසීමට කුමටද? මම මෙයින් එක් කොටසක් පමණක් මැනවින් පවසන්නෙමි. මා පවසන දේ අවධානයෙන් අසා දැනගන්න.

Ākhyātikapadaṃ nāma, duvidhaṃ samudīritaṃ;

Sakammakamakammañca, iti viññū vibhāvaye.

ආඛ්‍යාත පදය වනාහි සකර්මක සහ අකර්මක යැයි දෙවැදෑරුම් කොට කියන ලදී. නුවණැත්තන් විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

Tatra yassa payogamhi, padassa kattunā kriyā;

Nipphāditā vinā kammaṃ, na hoti taṃ sakammakaṃ.

එහි යම් පදයක යෙදීමකදී, කර්තෘ විසින් සිදු කරනු ලබන ක්‍රියාව කර්මයක් (කර්ම පදයක්) නොමැතිව සම්පූර්ණ නොවේද, එය සකර්මක පදයකි.

‘‘Pacatī’’ti hi vutte tu, yena kenaci jantunā;

Odanaṃ vā panaññaṃ vā, kiñci vatthunti ñāyati.

මක්නිසාද යත්, කිසියම් කෙනෙකු විසින් 'පචති' (පිසෙයි/පිසින්නේය) යැයි කී කල්හි, බත් හෝ වෙනත් යම් කිසි දෙයක් පිසින බව වැටහෙන බැවිනි.

Yassa pana payogamhi, kammena rahitā kriyā;

Padassa ñāyate etaṃ, akammakanti tīraye.

නමුත් යම් පදයක යෙදීමකදී, ක්‍රියාව කර්මයකින් තොරව වටහාගත හැක්කේ නම්, එය අකර්මක පදයක් යැයි නිශ්චය කළ යුතුය.

‘‘Tiṭṭhati devadatto’’ti, vutte kenaci jantunā;

Ṭhānaṃva buddhivisayo, kammabhūtaṃ na kiñcipi.

යමෙකු විසින් 'තිට්ඨති දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත සිටගෙන සිටියි) යැයි කී කල්හි, සිටගැනීම (ස්ථානය) පමණක් අවබෝධ වන අතර, එහි කර්මයක් වූ වෙනත් කිසිවක් නැත.

Sakammakapadaṃ tattha, kattāraṃ kammameva ca;

Pakāseti yathāyoga-miti viññū vibhāvaye.

එහි සකර්මක පදය වනාහි යෝග්‍ය පරිදි කර්තෘ සහ කර්මය යන දෙකම ප්‍රකාශ කරයි. නුවණැත්තන් විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

‘‘Odanaṃ pacati poso, odano paccate sayaṃ’’;

Iccudāharaṇā ñeyyā, avuttepi ayaṃ nayo.

'ඕදනං පචති පෝසෝ' (මිනිසා බත් පිසෙයි), 'ඕදනෝ පච්චතේ සයං' (බත් තමන්ම පිසෙයි) යනාදී උදාහරණවලින් මෙන්ම අනුක්ත (ප්‍රකාශ නොකළ) කල්හිද මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

Akammakapadaṃ [Pg.17] nāma, kattāraṃ bhāvameva ca;

Yathārahaṃ pakāseti, iti dhīropalakkhaye.

අකර්මක පදය වනාහි සුදුසු පරිදි කර්තෘ සහ භාවය (ක්‍රියාවේ පැවැත්ම) පමණක් ප්‍රකාශ කරයි. ප්‍රඥාවන්තයා විසින් එය එසේ වටහාගත යුතුය.

Kattāraṃ ‘‘tiṭṭhati’’ccatra, sūceti bhāvanāmakaṃ;

‘‘Upaṭṭhīyati’’ iccatra, avuttepi ayaṃ nayo.

'තිට්ඨති' (සිටියි) යන්නෙහි කර්තෘ පෙන්වා දෙන අතර, 'උපට්ඨීයකති' (උපස්ථාන කරනු ලැබෙයි) යන්නෙහි භාවය පෙන්වයි. අනුක්ත තන්හිද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Evaṃ sakammakākammaṃ, ñatvā yojeyya buddhimā;

Tikammakañca jāneyya, karādo kārite sati.

මෙසේ නුවණැත්තා සකර්මක හා අකර්මක ක්‍රියාපද හඳුනාගෙන යෙදිය යුතුය. 'කර්' (කෘ) ආදී ධාතූන් ප්‍රේරණ (කාරිත) රූප ගන්නා කල්හි ත්‍රි-කර්මක (කර්ම තුනක් ගන්නා) වන බවද දත යුතුය.

‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti purisa’’nti ca;

‘‘Puriso purise gāmaṃ, rathaṃ vāheti’’iccapi.

එනම් 'පෝසෝ කාරේති පුරිසං සුවණ්ණං කටකං' (මිනිසා පුරුෂයා ලවා රනින් වළලු කරවයි) සහ 'පුරිසෝ පුරිසේ ගාමං රථං වාහේති' (පුරුෂයා වෙනත් මිනිසුන් ලවා ගමට රථය දක්කවයි/ගෙන යවයි) යනාදී වශයෙනි.

Ettha bhavatidhātumhi, nayo eso na labbhati;

Tasmā dvikammakaññeva, padamettha vibhāvitaṃ.

එහෙත් මෙහි 'භූ' (භවති) ධාතුවෙහි මෙම ක්‍රමය (ත්‍රි-කර්මක බව) නොලැබේ. එබැවින් මෙහිදී විස්තර කරන ලද්දේ ද්වි-කර්මක පදය පමණි.

Ediso ca nayo nāma, pāḷiyaṃ tu na dissati;

Ekaccānaṃ mateneva, mayā evaṃ pakāsito.

මෙවැනි ක්‍රමයක් පාලි ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට නොලැබෙන නමුත්, ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මතය අනුව මා විසින් මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Ettha ca ‘‘tamenaṃ rājā, vividhā kammakāraṇā;

Kārāpetī’’ti yo pāṭho, niddese taṃ suniddise.

මෙහි 'තමේනං රාජා, විවිධා කම්මකාරණා කාරාපේති' (රජු ඔහුව විවිධ වදහිංසාවන්ට පමුණුවයි) යන නිර්දේශ පාඨය මැනවින් පෙන්වා දිය යුතුය.

‘‘Manussehī’’ti āharitvā, pāṭhasesaṃ sumedhaso;

‘‘Sunakhehipi khādāpenti’’, iti pāṭhassa dassanā.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'මනුස්සේහි' (මිනිසුන් ලවා) යන්න ගළපාගෙන, 'සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති' (බල්ලන් ලවාද කාවවති) යන පාඨය දැකීමෙන් ඉතිරි වාක්‍යය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

Etaṃ nayaṃ vidū ñatvā, yoje pāṭhānurūpato;

‘‘Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ poso, kāreti puriseni’’ti.

නුවණැත්තා මේ ක්‍රමය (නය) දැන, පෙළගැස්මට අනුකූලව යෙදිය යුතුය. එනම්; 'මිනිසා මිනිසුන් ලවා රන් වළල්ලක් කරවයි' යන්නයි.

Vikaraṇappaccayāva, vuttā ettha sarūpato;

Sagaṇe sagaṇe tesaṃ, vuttiṃ dīpetumeva ca.

මෙහි විකරණ ප්‍රත්‍යයන් ස්වභාවයෙන්ම දක්වන ලද්දේ, ඒ ඒ ගණවල (ධාතු ගණයන්හි) ඒවායේ හැසිරීම (යෙදීම) පැහැදිලි කරනු පිණිසම ය.

‘‘Asmiṃ gaṇe ayaṃ dhātu, hotī’’ti tehi viññuno;

Viññāpetuñca aññehi, ñāpanā paccayehi na.

නුවණැත්තන්ට 'මේ ධාතුව මේ ගණයට අයත් වේ' යන්න ඒ විකරණ ප්‍රත්‍යයන් මගින් අවබෝධ කරවනු ලැබේ. අනෙක් ප්‍රත්‍යයන් මගින් එසේ දැක්වීමක් සිදු නොවේ.

Tathā hi bhāvakammesu, vihito paccayo tu yo;

Aṭṭhavidhepi dhātūnaṃ, gaṇasmiṃ sampavattati.

මන්ද, භාව සහ කර්ම යන අර්ථයන්හි පනවනු ලබන ප්‍රත්‍යය වනාහි, අටවැදෑරුම් වූ සියලු ධාතු ගණයන්හිම එකසේ පවතී.

Bhūdhātujesu [Pg.18] rūpesu, asammohāya sotunaṃ;

Nānāvidho nayo evaṃ, mayā ettha pakāsito.

භූ ධාතුවෙන් උපදින රූපයන් (පදයන්) පිළිබඳව ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ මුළාව වැළැක්වීම සඳහා විවිධ වූ ක්‍රමයන් මා විසින් මෙහි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Ye loke appayuttā vividhavikaraṇākhyātasaddesvachekā,Te patvākhyātasadde avigatavimatī honti ñāṇīpi tasmā;

Accantaññeva dhīro saparahitarato sāsane daḷhapemo,Yogaṃ tesaṃ payoge paṭutaramatitaṃ patthayāno kareyya.

ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් විවිධ විකරණ ප්‍රත්‍ය සහිත ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්හි අභ්‍යාසයක් නොමැතිව, අදක්ෂ වෙත් ද, ඔවුහු ප්‍රඥාවන්ත වුව ද ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්ට පැමිණි කල්හි පහ නොවූ සැක ඇත්තෝ වෙති. එබැවින්, තමාගේත් පරන්ගේත් හිතසුව පිණිස නිරත වූ, බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි දැඩි ප්‍රේමයක් ඇති, අතිශයින්ම ධෛර්යවන්ත වූ නුවණැත්තා, වඩාත් තියුණු බුද්ධියක් පතමින් ඒ ආඛ්‍යාත ශබ්දයන්ගේ යෙදීමෙහි යෝග්‍ය පරිදි උත්සාහ කටයුතුය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපิตකයේ වචන මාර්ගයන්හි...

Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නුවණැත්තන්ගේ කුසලතාව (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

Savikaraṇākhyātavibhāgo nāma

සවිකරණ ආඛ්‍යාත විභාගය නම් වූ,

Paṭhamo paricchedo.

පළමුවන පරිච්ඡේදයයි.

2. Bhavatikriyāpadamālāvibhāga

2. භවති ක්‍රියාපද මාලා විභාගය

Ito paraṃ pavakkhāmi, sotūnaṃ mativaḍḍhanaṃ;

Kriyāpadakkamaṃ nāma, vibhattādīni dīpayaṃ.

මීට පසුව, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ නුවණ වර්ධනය කරනු පිණිස, විභක්ති ආදිය පැහැදිලි කරමින් ක්‍රියාපද ක්‍රමය (ආඛ්‍යාත ක්‍රමය) නම් වූ කොටස ප්‍රකාශ කරමි.

Tatra ākhyātikassa kriyālakkhaṇattasūcikā tyādayo vibhattiyo, tā aṭṭhavidhā vattamānāpañcamīsattamīparokkhāhiyyattanajjatanībhavissantī kālātipattivasena.

එහි, ආඛ්‍යාතයෙහි ක්‍රියා ලක්ෂණයන් දක්වන්නා වූ 'ති' ආදී විභක්තීහු වෙත් ද, ඔවුහු වර්තමානා, පංචමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් අටවැදෑරුම් වෙති.

Tatthati anti, si tha, mi ma, te ante, se vhe, e mhe iccetā vattamānāvibhattiyo nāma.

ඒවා අතරින් ති-අන්ති, සි-ථ, මි-ම, තේ-අන්තේ, සේ-ව්හේ, ඒ-ම්හේ යන මේවා වර්තමානා විභක්ති නම් වෙති.

Tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, su vho, e āmase iccetā pañcamīvibhattiyo nāma.

තු-අන්තු, හි-ථ, මි-ම, තං-අන්තං, සු-ව්හෝ, ඒ-ආමසේ යන මේවා පංචමී විභක්ති නම් වෙති.

Eyya [Pg.19] eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmi eyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃ eyyāmhe iccetā sattamīvibhattiyo nāma.

එය්‍ය-එය්‍යුං, එය්‍යාසි-එය්‍යාථ, එය්‍යාමි-එය්‍යාම, එථ-ඒරං, එථෝ-එය්‍යාව්හෝ, එය්‍යං-එය්‍යාම්හේ යන මේවා සත්තමී විභක්ති නම් වෙති.

A u, e ttha, aṃ mha, ttha re, ttho vho, iṃ mhe iccetā parokkhāvibhattiyo nāma.

අ-උ, ඒ-ත්ථ, අං-ම්හ, ත්ථ-රේ, ත්ථෝ-ව්හෝ, ඉං-ම්හේ යන මේවා පරොක්ඛා විභක්ති නම් වෙති.

Ā ū, o ttha, aṃ mhā, ttha tthuṃ, se vhaṃ, iṃ mhase iccetā hiyyattanīvibhattiyo nāma.

ආ-ඌ, ඕ-ත්ථ, අං-ම්හා, ත්ථ-ත්ථුං, සේ-ව්හං, ඉං-ම්හසේ යන මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්ති නම් වෙති.

Ī uṃ, o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, aṃ mhe iccetā ajjatanīvibhattiyo nāma.

ඊ-උං, ඕ-ත්ථ, ඉං-ම්හා, ආ-ඌ, සේ-ව්හං, අං-ම්හේ යන මේවා අජ්ජතනී විභක්ති නම් වෙති.

Ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmi ssāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃ ssāmhe iccetā bhavissantīvibhattiyo nāma.

ස්සති-ස්සන්ති, ස්සසි-ස්සථ, ස්සාමි-ස්සාම, ස්සතේ-ස්සන්තේ, ස්සසේ-ස්සව්හේ, ස්සං-ස්සාම්හේ යන මේවා භවිස්සන්තී විභක්ති නම් වෙති.

Ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃ ssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃ ssāmhase iccetā kālātipattivibhattiyo nāma.

ස්සා-ස්සංසු, ස්සේ-ස්සථ, ස්සං-ස්සාම්හා, ස්සථ-ස්සිසු, ස්සසේ-ස්සව්හේ, ස්සිං-ස්සාම්හසේ යන මේවා කාලාතිපත්ති විභක්ති නම් වෙති.

Sabbāsametāsaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni, tāni tāni parassapadāni nāma. Yāni yāni pana parāni cha padāni, tāni tāni attanopadāni nāma. Tattha parassapadāni vattamānā cha, pañcamiyo cha, sattamiyo cha, parokkhā cha, hiyyattaniyo cha, ajjataniyo cha, bhavissantiyo cha, kālātipattiyo chāti aṭṭhacattālīsavidhāni honti, tathā itarāni, sabbāni tāni piṇḍitāni channavutividhāni.

මේ සියලු විභක්තීන්ගේ යම් මුල් පද හයක් වේ ද, ඒවා 'පරස්සපද' නම් වේ. යම් පසු පද හයක් වේ ද, ඒවා 'අත්තනෝපද' නම් වේ. එහි පරස්සපද වනාහි වර්තමානා හයක්, පංචමී හයක්, සත්තමී හයක්, පරොක්ඛා හයක්, හිය්‍යත්තනී හයක්, අජ්ජතනී හයක්, භවිස්සන්තී හයක් සහ කාලාතිපත්ති හයක් වශයෙන් සතළිස් අටක් (48) වෙති. එසේම අනෙක් අත්තනෝපද ද සතළිස් අටක් වන අතර, ඒ සියල්ල එක්කළ විට අනූහයක් (96) වෙති.

Parassapadānamattanopadānañca dve dve padāni paṭhamamajjhimuttamapurisā nāma. Te vattamānādīsu cattāro cattāro, aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena dvattiṃsa, piṇḍitāni parimāṇāneva.

පරස්සපද සහ අත්තනෝපදයන්ගේ දෙක දෙක බැගින් වූ පද, ප්‍රථම පුරුෂ, මධ්‍යම පුරුෂ සහ උත්තම පුරුෂ නම් වෙති. ඒවා වර්තමානා ආදී විභක්තීන්හි (එක් එක් පුරුෂයට) හතර බැගින් වන අතර, විභක්ති අටේ වශයෙන් ගත් කල (එක් එක් පුරුෂයා සඳහා) තිස් දෙකක් (32) බැගින් වේ. මුළු එකතුව ද එම ප්‍රමාණයෙන්ම වේ.

Dvīsu [Pg.20] dvīsu padesu paṭhamaṃ paṭhamaṃ ekavacanaṃ, dutiyaṃ dutiyaṃ bahuvacanaṃ.

ඒ ඒ පද යුගලයන්ගෙන් පළමු පළමු වැන්න ඒකවචන ද, දෙවන දෙවන වැන්න බහුවචන ද වේ.

Tatra vattamānavibhattīnanti anti, si tha, mi ma iccetāni parassapadāni. Te ante, se vhe, e mhe iccetāni attanopadāni. Parassapadattanopadesupiti anti iti paṭhamapurisā, sitha iti majjhimapurisā, mi ma iti uttamapurisā, te ante iti paṭhamapurisā, se vhe iti majjhimapurisā, e mhe iti uttamapurisā.

එහි වර්තමානා විභක්තීන්ගෙන් 'ති-අන්ති, සි-ථ, මි-ම' යන මේවා පරස්සපද වෙති. 'තේ-අන්තේ, සේ-ව්හේ, ඒ-ම්හේ' යන මේවා අත්තනෝපද වෙති. පරස්සපද සහ අත්තනෝපදයන්හි ද, 'ති-අන්ති' යනු ප්‍රථම පුරුෂය, 'සි-ථ' යනු මධ්‍යම පුරුෂය, 'මි-ම' යනු උත්තම පුරුෂය වේ. එසේම 'තේ-අන්තේ' යනු ප්‍රථම පුරුෂය, 'සේ-ව්හේ' යනු මධ්‍යම පුරුෂය, 'ඒ-ම්හේ' යනු උත්තම පුරුෂය වේ.

Paṭhamamajjhimuttamapurisesupi ti-iti ekavacanaṃ, anti-iti bahuvacananti evaṃ ekavacanabahuvacanāni kamato ñeyyāni. Evaṃ sesāsu vibhattīsu parassapadattanopadapaṭhamamajjhimuttamapurisekavacanabahuvacanāni ñeyyāni.

ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්හි ද, 'ති' යනු ඒකවචනය ද, 'අන්ති' යනු බහුවචනය ද වශයෙන් ඒකවචන හා බහුවචන අනුපිළිවෙලින් දත යුතුය. සෙසු විභක්තීන්හි ද පරස්සපද, අත්තනෝපද, ප්‍රථම, මධ්‍යම, උත්තම පුරුෂයන් සහ ඒකවචන, බහුවචනයන් මෙසේම දත යුතුය.

Tattha vibhattīti kenaṭṭhena vibhatti? Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajatīti vibhatti, syādīhi nāmikavibhattīhi saha sabbasaṅgāhakavasena pana sakatthaparatthādibhede atthe vibhajatīti vibhatti, kammādayo vā kārake ekavacanabahuvacanavasena vibhajatīti vibhatti, vibhajitabbā ñāṇenātipi vibhatti, vibhajanti atthe etāyātipi vibhatti, atha vā satipi jinasāsane avibhattikaniddese sabbena sabbaṃ vibhattīhi vinā atthassā’niddisitabbato visesena vividhena vā ākārena bhajanti sevanti naṃ paṇḍitātipi vibhatti. Tattha avibhattikaniddesalakkhaṇaṃ vadāma saha payoganidassanādīhi.

එහි 'විභක්ති' යනු කිනම් අර්ථයකින් විභක්ති ද? කාලය (කාලාදී වශයෙන්) අනුව ධාතුවේ අර්ථය බෙදා දක්වන බැවින් 'විභක්ති' නම් වේ. 'සි' ආදී නාම විභක්තීන් සමඟ සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි ස්වාර්ථ, පරාර්ථ ආදී විවිධ අර්ථයන් බෙදා දක්වන බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. නැතහොත් කර්ම ආදී කාරකයන් ඒකවචන, බහුවචන වශයෙන් බෙදා දක්වන බැවින් 'විභක්ති' නම් වේ. ප්‍රඥාවෙන් බෙදා දැක්විය යුතු බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. ඇය (ඒ විභක්තිය) මඟින් අර්ථයන් බෙදා දක්වන බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. නැතහොත්, බුද්ධ දේශනාවෙහි විභක්ති රහිත (අවිභක්තික) නිර්දේශයන් තිබුණ ද, විභක්තීන්ගෙන් තොරව කිසිසේත්ම අර්ථයක් දැක්විය නොහැකි බැවින්, පණ්ඩිතයන් විසින් විශේෂ වූ හෝ විවිධ වූ ආකාරයෙන් ඇයව සේවනය කරනු ලබන (භජනය කරනු ලබන) බැවින් ද 'විභක්ති' නම් වේ. එහි, අවිභක්තික නිර්දේශයන්ගේ ලක්ෂණ, යෙදීම් උදාහරණ ද සමඟින් මෙහි පවසමු.

Avibhattikaniddeso, nāmikesupalabbhati;

Nākhyātesūti viññeyya-midamettha nidassanaṃ.

විභක්ති රහිත නිර්දේශයන් (අවිභක්තික නිපාත/නාමයන්) ලැබෙන්නේ නාම ශබ්දයන්හි පමණය; ආඛ්‍යාතයන්හි නොලැබේ. මේ සඳහා නිදර්ශනය මෙසේ දත යුතුය.

Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;

Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.

මහත් වූ නුග රුකක් වැනිය; ථේරවාදය (ස්ථවිර වාදයන්) සියලු වාදයන්ට වඩා උතුම්ය. බුද්ධ ශාසනය ඌනත්වයකින් තොර වූ, අධිකත්වයකින් තොර වූ, සම්පූර්ණ වූවකි.

Tatra [Pg.21] thera-iti avibhattiko niddeso, therānaṃ ayanti thero. Ko so? Vādo. Theravādo aññesaṃ vādānaṃ uttamoti ayamattho veditabbo.

එහි 'ථේර' (thera) යනු විභක්ති රහිත නිර්දේශයකි. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ යන්න 'ථේර' (ථේරෝ) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? වාදයයි. ථේරවාදය අනෙක් වාදයන්ට වඩා උතුම්ය යන මේ අර්ථය මෙසේ වටහා ගත යුතුය.

‘‘Kāyo te sabba sovaṇṇo’’, iccādimhipi nāmike;

Avibhattikaniddeso, gahetabbo nayaññunā.

“ඔබගේ ශරීරය මුළුමනින්ම රන්වන් ය” යනාදී නාම පදයන්හි ද විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) ක්‍රමවේදය දන්නා අය විසින් තේරුම් ගත යුතුය.

Avibhattikaniddeso, nanvākhyātepi dissati;

‘‘Bho khāda piva’’iccatra, vade yo koci codako.

යම් චෝදනා කරන්නෙකු “භවත්නි, කන්න, බොන්න” යන්නෙහි මෙන් ක්‍රියා පදයන්හි ද විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) දක්නට ලැබෙන්නේ නොවේදැයි කිව හැක.

Yadi evaṃ matenassa, bhaveyya avibhattikaṃ;

‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, padampi, na hidaṃ tathā.

ඉදින් එසේ පිළිගන්නේ නම්, “භික්ෂුව, භවත්නි, පුරුෂය” යනාදී පද ද විභක්ති රහිත විය යුතුය. එහෙත් එය එසේ නොවේ.

‘‘Bhikkhu, bho purisi’’ccādi, si ga lopena vuccati;

Tathā ‘‘khādā’’tiādīni, hi lopena pavuccare.

“භික්ෂු, භෝ, පුරුෂ” යනාදී පද ‘සි’ (ප්‍රථමා/ආමන්ත්‍රණ) විභක්ති ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් (කැපී යාමෙන්) කියනු ලැබේ. එමෙන්ම “ඛාද” (කන්න) යනාදී ක්‍රියාපද ‘හි’ ප්‍රත්‍යය ලොප් වීමෙන් කියනු ලැබේ.

Evaṃ avibhattikaniddeso ākhyātesu na labbhati, nāmesuyeva labbhati. Tatrāpi ‘‘aṭṭha ca puggala dhammadasā te’’ti ettha chandavasena puggala iti rassakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, na ‘‘kakusandha koṇāgamano ca kassapo’’ti ettha kakusandha iti avibhattikaniddeso viya avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. ‘‘Bhikkhu nisinne mātugāmo upanisinno vā hoti upanipanno vā’’ti ettha pana bhikkhūti idaṃ bhikkhumhīti vattabbatthattā bhumme paccattantipi adiṭṭhavibhattikaniddesotipi vattuṃ yujjati. Tattha pana chandavasena katarassattā tāni padāni avibhattikaniddesapakkhampi bhajantīti vattuṃ na yujjati.

මෙසේ විභක්ති රහිත නිර්දේශය (අවිභක්තික නිර්දේශය) ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) පදයන්හි නොලැබේ, නාම පදයන්හි ම ලැබෙන්නේය. එහි ද “අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තේ” යන්නෙහි ඡන්දස (ගාථා මාත්‍රාව) වෙනුවෙන් ‘පුග්ගල’ යන්නෙහි ලුහු (කෙටි) කිරීමක් සිදුව ඇති බව දත යුතුය. එය “කකුසන්ධ කෝණාගමනෝ ච කස්සපෝ” යන්නෙහි ‘කකුසන්ධ’ යන විභක්ති රහිත නිර්දේශය මෙන් විභක්ති රහිත නිර්දේශයක් ලෙස නොදැක්විය යුතුය. “භික්ඛු නිසින්නේ මාතුගාමෝ උපනිසින්නෝ වා හෝති උපනිපන්නෝ වා” යන්නෙහි ‘භික්ඛු’ යන්න ‘භික්ඛුම්හි’ (භික්ෂුව සමීපයෙහි) යන අර්ථයෙන් පැවසිය යුතු බැවින්, එය භූම්මාර්ථයෙහි (සප්තමී විභක්තියෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය යෙදීමක් ලෙස හෝ නොපෙනෙන විභක්ති නිර්දේශයක් ලෙස හෝ හැඳින්වීම සුදුසුය. එහෙත් ඡන්දස නිසා ලුහු කරන ලද ඒ පද විභක්ති රහිත නිර්දේශ ගණයට ද අයත් වේ යැයි පැවසීම සුදුසු නොවේ.

Tattha parassapadānīti parassa atthabhūtāni padāni parassapadāni. Etthuttamapurisesu attano atthesupi attanopadavohāro na kariyati.

එහි ‘පරස්සපද’ යනු අන්‍යයන් සතු අර්ථ ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි උත්තම පුරුෂයන්හි තමා පිළිබඳ අර්ථයේදී පවා ‘අත්තනෝපද’ ව්‍යවහාරය නොකෙරේ.

Kiñcāpi [Pg.22] attano atthā, purisā uttamavhayā;

Tathāpi itaresāna-mussannattāva tabbasā;

Tabbohāro imesānaṃ, porāṇehi niropito.

උත්තම පුරුෂයන් තමාව ම හඳුන්වන නමුත්, අනෙක් පුරුෂයන්ගේ (ප්‍රථම හා මධ්‍යම පුරුෂයන්ගේ) පරස්සපද බහුලත්වය නිසා, ඒ බලපෑමෙන් පැරැන්නන් විසින් මේවාට ද පරස්සපද ව්‍යවහාරය ම පනවන ලදී.

Attanopadānīti attano atthabhūtāni padāni attanopadāni. Ettha pana paṭhamamajjhimapurisesu parassatthesupi parassapadavohāro na kariyati.

‘අත්තනෝපද’ යනු තමා සතු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදයන්ය. මෙහි ප්‍රථම සහ මධ්‍යම පුරුෂයන්හි, අන්‍යයන් පිළිබඳ අර්ථයේදී පවා පරස්සපද ව්‍යවහාරය නොකෙරේ (අත්තනෝපද ලෙස ම ව්‍යවහාර කෙරේ).

Paṭhamamajjhimā cete, parassatthā tathāpi ca;

Itaresaṃ nirūḷhattā, tabbohārassa saccato.

මෙම ප්‍රථම සහ මධ්‍යම පුරුෂයෝ අන්‍යයන් පිළිබඳ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, අනෙක් අයගේ (අත්තනෝපදයේ) රූඪි (ස්ථාපිත) භාවිතය නිසා, ඒ ව්‍යවහාරය සත්‍ය වශයෙන් ම පවතී.

Imassa panimesānaṃ, pubbavohāratāya ca;

Tathā saṅkaradosassa, haraṇatthāya so ayaṃ;

Attanopadavohāro, esamāropito dhuvaṃ.

එසේම, මොවුන්ගේ පැරණි ව්‍යවහාරය නිසා ද, ව්‍යාකූල වීමේ දෝෂය දුරු කිරීම පිණිස ද, මේ ‘අත්තනෝපද’ ව්‍යවහාරය මොවුන් කෙරෙහි ස්ථිරවම ආරෝපණය කරන ලදී.

Parassapadasaññādi-saññāyo bahukā idha;

Porāṇehi katattātā, saññā porāṇikā matā.

මෙහි ඇති ‘පරස්සපද’ යනාදී බොහෝ සංඥාවන් (හැඳින්වීම්) අතීත ආචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද බැවින්, ඒවා ‘පෞරාණික සංඥා’ ලෙස පිළිගනු ලැබේ.

Tasmā idha paṭhamapurisādīnaṃ tiṇṇaṃ purisānaṃ vacanatthaṃ na pariyesāma. Rūḷhiyā hi porāṇehi tyādīnaṃ purisasaññā vihitā.

එබැවින් මෙහි ප්‍රථම පුරුෂ යනාදී පුරුෂයන් තිදෙනාගේ පදගත අර්ථය අපි නොසොයමු. මන්ද, පැරැන්නන් විසින් ‘ති’ යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ට ‘පුරුෂ’ යන සංඥාව පනවන ලද්දේ රූඪි වශයෙනි.

Ekavacanabahuvacanesu pana ekassatthassa vacanaṃ ekavacanaṃ. Bahūnamatthānaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ. Atha vā bahuttepi sati samudāyavasena jātivasena vā cittena sampiṇḍetvā ekīkatassatthassa ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, bahutte nissitassa nissayavohārena vuttassa nissayavasena ekassa viya vacanampi ekavacanaṃ, ekattalakkhaṇena bavhatthānaṃ ekavacanaṃ viya vacanampi ekavacanaṃ. Abahuttepi sati attagarukārāparicchedamātikānusandhinayapucchāsabhāgaputhucitta- samāyogaputhuārammaṇavasena ekatthassa bahūnaṃ viya vacanaṃ bahuvacanaṃ, tathā ye ye bahavo tannivāsataṃputtasaṅkhātassekassatthassa rūḷhīvasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahūnaṃ [Pg.23] viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa nissitavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ, ekassatthassa ārammaṇabhedakiccabhedavasena bahūnaṃ viya vacanampi bahuvacanaṃ. Evamimehi ākārehi ekamhi vattabbe, ekamhi viya ca vattabbe ekavacanaṃ, bahumhi vattabbe, bahumhi viya ca vattabbe bahuvacanaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Puthuvacanaṃ, anekavacananti ca imasseva nāmaṃ.

ඒකවචන සහ බහුවචන අතරින්, එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීම ඒකවචනයයි. බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීම බහුවචනයයි. නැතහොත්, බහුත්වයක් තිබුණ ද, සමූහ වශයෙන් හෝ ජාති වශයෙන් හෝ සිතින් එක්තැන් කර එක් කරන ලද අර්ථය, එකක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. බොහෝ දේ ආශ්‍රය කරගත් දෙය, ආශ්‍රිත ව්‍යවහාරයෙන් ආශ්‍රය අනුව එකක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. ඒකත්ව ලක්ෂණයෙන් යුත් බොහෝ අර්ථයන්, ඒකවචනයක් මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද ඒකවචනයයි. බහුත්වයක් නොමැති වුව ද, තමාට ගරු කිරීම, සීමා නොකිරීම, මාතෘකාව, අනුසන්ධිය, ක්‍රමය, ප්‍රශ්නය, සමාන සිත් ඇති බව, බොහෝ දේ සමඟ එක්වීම සහ බොහෝ ආරම්මණ (අරමුණු) ඇති බව යන කරුණු නිසා එක් අර්ථයක් බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම බහුවචනයයි. එසේම, එහි වාසය කරන්නා වූ ද පුත්‍රයා යැයි කියන්නා වූ ද එක් අර්ථයක්, රූඪි වශයෙන් බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් වෙනත් අර්ථයක් සමඟ එක් නමකින් හැඳින්වීම නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් ආශ්‍රය වී පැවතීම නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. එක් අර්ථයක් ආරම්මණ (අරමුණු) භේදය හා කෘත්‍ය (ක්‍රියා) භේදය නිසා බොහෝ දේ මෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ද බහුවචනයයි. මෙලෙස, මේ ආකාරයන්ගෙන් එකක් කිය යුතු තැනදී සහ එකක් වැනි දෙයක් කිය යුතු තැනදී ඒකවචනය ද, බොහෝ දේ කිය යුතු තැනදී සහ බොහෝ දේ වැනි දෙයක් කිය යුතු තැනදී බහුවචනය ද වේ යැයි දත යුතුය. ‘පුථුවචන’ සහ ‘අනේකවචන’ යනු ද මෙයට ම නම් වේ.

Vacanesu ayaṃ attho, nāmākhyātavibhattinaṃ;

Vasena adhigantabbo, sāsanatthagavesinā.

ශාසනයේ අර්ථය සොයන තැනැත්තා විසින් නාම සහ ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) විභක්තීන්ගේ බලයෙන් වචනයන්හි (ඒකවචන-බහුවචනයන්හි) මෙම අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

Tasmā tadatthaviññāpanatthaṃ idha nāmikapayogehi sahevākhyātapayoge pavakkhāma – ‘‘rājā āgacchati, sahāyo me āgacchati, ekaṃ citta’’ miccevamādayo ekassatthassa ekavacanapayogā. ‘‘Rājāno āgacchanti, sahāyā me āgacchanti, na me dessā ubho puttā, dve tīṇi’’ iccevamādayo bavhatthānaṃ bahuvacanapayogā.

එබැවින්, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මෙහි නාම පද භාවිතයන් සමඟ ම ක්‍රියා පද භාවිතයන් ද පවසන්නෙමු: “රාජා ආගච්ඡති” (රජු පැමිණෙයි), “සහායෝ මේ ආගච්ඡති” (මාගේ යහළුවා පැමිණෙයි), “ඒකං චිත්තං” (එක් සිතක්) යනාදිය එක් අර්ථයක් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය. “රාජානෝ ආගච්ඡන්ති” (රජවරු පැමිණෙති), “සහායා මේ ආගච්ඡන්ති” (මාගේ යහළුවෝ පැමිණෙති), “න මේ දේස්සා උභෝ පුත්තා” (මාගේ පුතුන් දෙදෙනා ම මට අප්‍රිය නොවේ), “ද්වේ, තීණි” (දෙක, තුන) යනාදිය බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන බහුවචන භාවිතයන් ය.

‘‘Sā senā mahatī āsi, bahujjano pasannosi, sabbo taṃ jano ojināyatu, itthigumbassa pavarā, buddhassāhaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ, dvayaṃ vo bhikkhave desessāmi, pemaṃ mahantaṃ ratanattayassa, kare pasādañca naro avassaṃ, bhikkhusaṅgho, balakāyo, devanikāyo, ariyagaṇo’’- iccevamādayo, ‘‘dvikaṃ tika’’miccādayo ca samudāyavasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā.

“සා සේනා මහතී ආසි” (ඒ සෙනඟ විශාල වූවාය), “බහුජ්ජනෝ පසන්නෝසි” (බොහෝ ජනයා පැහැදුණහ), “සබ්බෝ තං ජනෝ ඕජිනායතු” (සියලු ජනයා එය හඳුනා ගනිත්වා), “ඉත්ථිගුම්බස්ස පවරා” (ස්ත්‍රී සමූහයා අතර උත්තමාව), “බුද්ධස්සාහං වත්ථයුගං අදාසිං” (මම බුදුරජාණන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගලක් පූජා කළෙමි), “ද්වයං වෝ භික්ඛවේ දේසේස්සාමි” (මහණෙනි, මම ඔබට කරුණු දෙකක් දේශනා කරමි), “පේමං මහන්තං රතනත්තයස්ස, කරේ පසාදඤ්ච නරෝ අවස්සං” (රත්නත්‍රය කෙරෙහි මහත් ප්‍රේමයක් හා පැහැදීමක් මිනිසා අනිවාර්යයෙන්ම ඇති කරගත යුතුය), “භික්ඛුසංඝෝ” (භික්ෂු සංඝයා), “බලකායෝ” (හමුදාව), “දේවනිකායෝ” (දේව සමූහයා), “අරියගණෝ” (ආර්ය සමූහයා) යනාදියත්, “ද්විකං, තිකං” (දෙකේ සමූහය, තුනේ සමූහය) යනාදියත් සමූහ වශයෙන් බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය.

Katthaci pana īdisesu ṭhānesu bahuvacanapayogāpi dissanti. Tathā hi ‘‘pūjitā ñātisaṅghehi, devakāyā samāgatā, sabbete devanikāyā, dve devasaṅghā, tīṇi [Pg.24] dukāni, cattāri navakāni’’ iccevamādayo payogāpi dissanti. Ime ekavacanavasena vattabbassa samudāyassa bahusamudāyavasena bahuvacanapayogāti gahetabbā, saṅgayhamānā ca bavhatthabahuvacane saṅgahaṃ gacchanti visuṃyeva vā, tasmā bahusamudāyāpekkhabahuvacananti etesaṃ nāmaṃ veditabbaṃ.

කෙසේ වුවද, ඇතැම් විට මෙවැනි ස්ථානයන්හි බහුවචන භාවිතයන් ද දක්නට ලැබේ. එනම්: “පූජිතා ඥාතිසංඝේහි” (නෑ පිරිස් විසින් පුදන ලද්දාහු), “දේවකායා සමාගතා” (දේව සමූහයෝ රැස්වූහ), “සබ්බේතේ දේවනිකායා” (මේ සියලු දේව සමූහයෝ), “ද්වේ දේවසංඝා” (දේව සංඝයන් දෙකක්), “තීණි දුකානි” (ද්විකයන් තුනක්), “චත්තාරි නවකානි” (නවකයන් හතරක්) යනාදී භාවිතයන් ද දක්නට ලැබේ. මේවා ඒකවචන වශයෙන් පැවසිය යුතු සමූහයන්, සමූහ කිහිපයක් (බහු සමූහයන්) වශයෙන් සලකා බහුවචනයෙන් යෙදීමක් ලෙස ගත යුතුය. ඒවා බොහෝ අර්ථ ඇති බහුවචන ගණයට හෝ වෙන ම ම හෝ ඇතුළත් වේ. එබැවින්, මේවාට ‘බහු සමූහයන් අපේක්ෂා කරන බහුවචනය’ (බහුසමුදායාපේක්ඛ බහුවචන) යැයි නාමය දත යුතුය.

‘‘Pāṇaṃ na hane, sasso sampajjati’’ iccevamādayo jātivasena bavhatthānaṃ ekavacanapayogā, tabbhāvasāmaññena bavhatthānaṃ ekavacanapayogātipi vattuṃ vaṭṭati.

“පාණං න හනේ” (ප්‍රාණියෙකු නොනැසිය යුතුය), “සස්සෝ සම්පජ්ජති” (ගොවිතැන සාරවත් වෙයි) යනාදිය ජාති වශයෙන් බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය. ඒවා එම පොදු ස්වභාවය නිසා බොහෝ අර්ථයන් සඳහා යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් යැයි පැවසීම ද සුදුසු ය.

‘‘Nāgaṃ raṭṭhassa pūjitaṃ, sāvatthī saddhā ahosi pasannā’’ iccevamādayo nissayavasena pavattānaṃ nissayavohārena vuttānamekavacanapayogā.

“නාගං රට්ඨස්ස පූජිතං” (ඇතා රට වැසියන් විසින් පුදන ලද්දකි), “සාවත්ථී සද්ධා අහෝසි පසන්නා” (සැවැත්නුවර වැසියෝ ශ්‍රද්ධාවන්ත වූහ, පැහැදුණාහ) යනාදිය ආශ්‍රිතයන් (වාසය කරන්නන්) මුල් කරගෙන, ආශ්‍රය (නුවර, රට වැනි ස්ථානය) ව්‍යවහාර කිරීමෙන් යෙදෙන ඒකවචන භාවිතයන් ය.

‘‘Tilakkhaṇaṃ, kusalākusalaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, dhammavinayo, cittaseno ca gandhabbo, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti’’ iccevamādayo ekattalakkhaṇe bavhatthānaṃ ekavacanapayogā.

‘ත්‍රිලක්‍ෂණය, කුසල් අකුසල්, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප වේ, නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන වේ, ධර්ම විනය, චිත්තසේන නම් ගාන්ධර්වයා, නැමීමක් නැති කල්හි ඊම හා යාම සිදු නොවේ, ඊම හා යාම නැති කල්හි චුති උප්පත්ති සිදු නොවේ’ යනාදීහු ඒකත්ව ලක්‍ෂණයෙහි (එක්බවක් හැඟවීමෙහි) බොහෝ අර්ථයන් සඳහා ඒකවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Evaṃ mayaṃ gaṇhāma, amhākaṃ pakati, padhānanti kho meghiya vadamānaṃ kinti vadeyyāma’’ iccevamādayo ekassatthassa attavasena bahuvacanapayogā.

‘මේඝිය, අපි මෙසේ පිළිගනිමු, අපගේ ස්වභාවය මෙයයි, ප්‍රධානතම දෙය මෙයයි කියන්නන්ට අප කුමක් කියමුද’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ආත්ම (තමා) යන අර්ථයෙන් බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Te manussā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ ‘bhuñjatha bhante’ti, ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānā’sanakaṃ adāsiṃ’’ iccevamādayo ekassatthassa garukāravasena bahuvacanapayogā.

‘ඒ මිනිස්සු එම භික්‍ෂූන් වහන්සේට “ස්වාමීනි, වළඳන්නැයි” පැවසූහ’, ‘මම මිනිසුන් අතර මිනිසෙක්ව, පැමිණි අයට (පැමිණි තැනැත්තාට) අසුනක් දුන්නෙමි’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ගරුකිරීම් (ගෞරවාර්ථ) වශයෙන් බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Appaccayā [Pg.25] dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa aparicchedavasena bahuvacanapayogā, aniyamitasaṅkhāvasena bahuvacanapayogā vā.

‘ප්‍රත්‍යයන් රහිත ධර්මයෝය, අසංඛත ධර්මයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා සීමාවක් නොමැති වීම් වශයෙන් හෝ අනියත සංඛ්‍යා වශයෙන් හෝ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

Keci pana ‘‘desanāsotapātavasena bahuvacanapayogā’’tipi vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi tathāgato satisampajaññarahito dhammaṃ deseti, yutti ca na dissati ‘‘mātikāyaṃ pucchāyaṃ vissajjane cāti tīsupi ṭhānesu appaccayādidhamme desento satthā punappunaṃ bahuvacanavasena desanāsote patitvā dhammaṃ desetī’’ti.

ඇතැම්හු වනාහි ‘දේශනා ප්‍රවාහයට වැටීම නිසා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝය’ යි ද පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. තථාගතයන් වහන්සේ සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් තොරව ධර්මය දේශනා නොකරන බැවිනි. ‘මාතෘකාව, ප්‍රශ්නය සහ විසර්ජනය (පිළිතුර) යන ස්ථාන තුනෙහිම ප්‍රත්‍යය රහිත ආදී ධර්මයන් දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ නැවත නැවත බහුවචන වශයෙන් දේශනා ප්‍රවාහයට වැටී ධර්ම දේශනා කරති’ යන්නෙහි කිසිදු යුක්තියක් ද නොපෙනේ.

‘‘Katame dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa mātikānusandhinayena bahuvacanapayogā.

‘ප්‍රත්‍යය රහිත ධර්මයෝ කවරහුද?’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා මාතෘකා අනුසන්ධි ක්‍රමයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Ime dhammā appaccayā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchānusandhinayena bahuvacanapayogā.

‘මෙම ධර්මයෝ ප්‍රත්‍යය රහිතයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ක්‍රමයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Katame dhammā no parāmāsā, te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā’’ iccevamādayo ekassatthassa pucchāsabhāgena bahuvacanapayogā.

‘පරාමාස (තදින් අල්ලාගැනීම්) නොවන ධර්මයෝ කවරහුද? ඒ ධර්මයන් හැර සෙසු කුසල්, අකුසල් හා අව්‍යාකෘත ධර්මයෝය’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා ප්‍රශ්නයට අනුරූප සභාග බවින් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Atthi bhikkhave aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī’’ti ayamekassatthassa puthucittasamāyogaputhuārammaṇavasena bahuvacanapayogo.

‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ, තේරුම් ගැනීමට දුෂ්කර වූ, ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ, තර්කයෙන් තීරණය කළ නොහැකි වූ, සියුම් වූ, නුවණැත්තන් විසින්ම දත යුතු වූ වෙනත් ධර්මයෝ වෙති’ යන්න එක් අර්ථයක් සඳහා නානා සිත්වල යෙදීම සහ නානා අරමුණු ලැබීම වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane,

‘එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය ජනපදයෙහි කපිලවස්තු පුර මහා වනයෙහි වැඩවසන සේක,’

Santi [Pg.26] puttā videhānaṃ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;

Te rajjaṃ kārayissanti, mithilāyaṃ pajāpati’’ –

‘විදේහයන්ගේ පුත්‍රයෝ සිටිති, රට වර්ධනය කරන දීඝාවු ද වෙයි; ප්‍රජාපතීනි, ඔවුහු මිථිලාවෙහි රාජ්‍යය කරවන්නාහ’ –

Iccevamādayo saddā ye ye bahavo, tannivāsataṃputtasaṅkhātassekatthassa rūḷhīvasena bahuvacanapayogā.

යනාදී වශයෙන් යම් යම් බහුවචන ශබ්ද වෙත්ද, ඒවා එහි වාසය කිරීම හා පුත්‍රයන් යන අදහස ඇති එක් අර්ථයක් සඳහා රූඪි වශයෙන් යෙදුණු බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Sāriputtamoggallāne āmantesi ‘gacchatha tumhe sāriputtā kīṭāgiriṃ gantvā assajipunabbasukānaṃ bhikkhūnaṃ kīṭāgirismā pabbājanīyakammaṃ karotha, tumhākaṃ ete saddhivihārino’ti’’, ‘‘kacci vo kulaputtā, etha byagghā nivattavho’’ iccevamādayo ekassatthassa aññenatthena ekābhidhānavasena bahuvacanapayogā.

‘සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන දෙනම අමතා “සාරිපුත්තලා (සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන වන) තොප කීටාගිරියට ගොස් අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්‍ෂූන්ට කීටාගිරියෙන් පැවිදි කිරීමේ (පබ්බාජනීය) කර්මය කරව්, මොවුහු තොපගේ සද්ධිවිහාරිකයෝය” යි වදාළ සේක’, ‘කුලපුත්‍රයෙනි, තොපට සැප සනීපද? ව්‍යාඝ්‍රයෙනි (ව්‍යාඝ්‍රයන් වැනි වීර පුරුෂයෙනි), මෙහි එන්න, ආපසු හැරෙන්න’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා වෙනත් අර්ථයක් හා බැඳුණු එක් නාමයක් ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti’’ iccevamādayo ekassatthassa nissitavasena bahuvacanapayogā.

‘ඇඳන් ඝෝෂා කරති (ඇඳන් මත සිටින මිනිස්සු ඝෝෂා කරති)’ යනාදීහු එක් අර්ථයක් සඳහා එය ඇසුරු කළවුන් හැඟවීමේ (නිශ්‍රිත) වශයෙන් වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයෝ වෙති.

‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’ti ayamārammaṇabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo.

‘සතර සතිපට්ඨානයෝ’ යන්න අරමුණු වල වෙනස්කම් අනුව එක් අර්ථයක් සඳහා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

‘‘Cattāro sammappadhānā’’ti ayaṃ pana kiccabhedena ekassatthassa bahuvacanapayogo.

‘සතර සම්මප්පධානයෝ’ යන්න වනාහි කෘත්‍යයන්ගේ (කාර්යයන්ගේ) වෙනස්කම් අනුව එක් අර්ථයක් සඳහා වූ බහුවචන ප්‍රයෝගයකි.

Tattha ekatthekavacanaṃ, samudāyāpekkhekavacanaṃ, jātyāpekkhekavacanaṃ, tannissayāpekkhekavacanaṃ, ekattalakkhaṇekavacananti pañcavidhaṃ ekavacanaṃ bhavati. Ettha pana jātyāpekkhekavacanaṃ atthato sāmaññāpekkhekavacanamevāti daṭṭhabbaṃ.

එහි ඒකවචනය පස්වැදෑරුම් වේ. එනම්: ඒකාර්ථ ඒකවචනය, සමූහය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය, ජාතිය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය, තන්නිශ්‍රය (එය ඇසුරු කළ දෙය) අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය සහ ඒකත්ව ලක්‍ෂණ ඒකවචනය යනුවෙනි. මෙහිදී ජාතිය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනය යන්න අර්ථ වශයෙන් සාමාන්‍යය අපේක්‍ෂා කරන ඒකවචනයම යැයි දත යුතුය.

Bavhatthabahuvacanaṃ, bahusamudāyāpekkhabahuvacanaṃ, attabahuvacanaṃ, garukārabahuvacanaṃ, aparicchedabahuvacanaṃ, mātikānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchānusandhinayabahuvacanaṃ, pucchāsabhāgabahuvacanaṃ, puthucittasamāyogaputhuārammaṇabahuvacanaṃ, tannivāsabahuvacanaṃ, taṃputtabahuvacanaṃ, ekābhidhānabahuvacanaṃ, tannissitāpekkhabahuvacanaṃ[Pg.27], ārammaṇabhedabahuvacanaṃ, kiccabhedabahuvacananti pannarasavidhaṃ bahuvacanaṃ bhavati. Iccevaṃ vīsadhā sabbāni ekavacanabahuvacanāni saṅgahitāni. Atridaṃ pāḷivavatthānaṃ –

බහුවචනය පහළොස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: බහු අර්ථ බහුවචනය, බහු සමූහ අපේක්‍ෂා බහුවචනය, ආත්ම (තමා හැඟවීමේ) බහුවචනය, ගරුකාර (ගෞරවාර්ථ) බහුවචනය, අපරිච්ඡේද (සීමාවක් නොමැති) බහුවචනය, මාතෘකා අනුසන්ධි නය බහුවචනය, ප්‍රශ්න අනුසන්ධි නය බහුවචනය, ප්‍රශ්න සභාග බහුවචනය, පෘථග්ජන සිත් හා පෘථග්ජන අරමුණු යෙදීමේ බහුවචනය, තන්නිවාස (එහි වාසය කරන) බහුවචනය, තත්පුත්‍ර (එහි පුත්‍රයන් පිළිබඳ) බහුවචනය, ඒකාභිධාන (එක් නාමයක් ප්‍රකාශ කිරීමේ) බහුවචනය, තන්නිශ්‍රිත අපේක්‍ෂා බහුවචනය, ආරම්මණ භේද බහුවචනය සහ කෘත්‍ය භේද බහුවචනය යනුවෙනි. මෙසේ සියලු ඒකවචන හා බහුවචනයෝ විසි ආකාරයකින් සංග්‍රහ කරනු ලැබෙත්. මේ පිළිබඳ පාලි නියමය මෙසේය –

Ekatthe dekavacana-ñcitarasmitarampi ca;

Samudāyajātiekatta-lakkhaṇekavacopi ca;

Sāṭṭhakathe piṭakamhi, pāṭhe pāyena dissare.

අටුවා සහිත මුළු ත්‍රිපිටක පාඨයන්හි, ඒකාර්ථයෙහි ඒකවචනය ද, අනෙක් අර්ථයෙහි අනෙක (බහුවචනය) ද, සමූහ, ජාති සහ ඒකත්ව ලක්‍ෂණ ඒකවචන ද බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ.

Garumhi cattanekasmiṃ, bahuvacanakaṃ pana;

Pāḷiyaṃ appakaṃ aṭṭha-kathāṭīkāsu taṃ bahuṃ.

නමුත් ගෞරවාර්ථයෙහි සහ ආත්ම (තමා) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බහුවචනය පාලි ග්‍රන්ථයන්හි දක්නට ලැබෙන්නේ අල්ප වශයෙනි. අටුවා සහ ටීකාවන්හි එය බහුලව දක්නට ලැබේ.

Tathā hi bahukaṃ deka-vacanaṃyeva pāḷiyaṃ;

Garumhi cattanekasmiṃ, idamettha nidassanaṃ.

එසේම පාලි භාෂාවෙහි ගෞරව කටයුතු අය උදෙසා සහ තමා උදෙසා බොහෝ සෙයින් ඒකවචනයම යෙදේ. ඒ සඳහා උදාහරණයක් මෙසේය:

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Tava sāsanamāgamma, pattomhi amataṃ padaṃ’’.

‘පුරුෂාජානෙය්‍යයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට නමස්කාර වේවා! ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයට පැමිණ මම අමා මහ නිවනට පත්වීමි.’

Iccevamādayo pāṭhā, bahudhā jinasāsane;

Dissantīti vijāneyya, vidvā akkharacintako.

ජින ශාසනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) මෙවැනි පාඨයෝ බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබෙති යන්න අක්‍ෂර විද්‍යාවෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) දක්‍ෂ නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

Sātisayaṃ garukārā-rahassāpi mahesino;

Ekavacanayogena, niddeso dissate yato.

අතිශයින්ම ගෞරව බහුමානයට සුදුසු වූ මහර්ෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පවා ඒකවචන යෙදීමෙන්ම දේශනා කර ඇති බව පෙනෙන බැවිනි.

Tato vohārakusalo, kareyyatthānurūpato;

Ekavacanayogaṃ vā, itaraṃ vā sumedhaso.

එබැවින්, ව්‍යවහාරයෙහි දක්‍ෂ වූ බුද්ධිමත් තැනැත්තා අර්ථයට ගැළපෙන පරිදි ඒකවචන ප්‍රයෝගය හෝ අනෙක් (බහුවචන) ප්‍රයෝගය හෝ යෙදිය යුතුය.

Pāyena tannivāsamhi, bahuvacanakaṃ ṭhitaṃ;

Taṃputte appakaṃ tanni-ssayekavacanampi ca.

පොදුවේ එහි වාසය කරන්නන් හැඟවීමේදී බහුවචනය යෙදෙන අතර, එහි පුත්‍රයන් හැඟවීමේදී සහ තන්නිශ්‍රය (ඇසුරු කළ දේ) හැඟවෙන ඒකවචනය ද අල්ප වශයෙන් යෙදේ.

Puthucittāpariccheda-mātikāsandhiādisu;

Bahuvacanakañcāpi, appakanti pakāsaye.

නානා සිත්, සීමාවක් නොමැති බව, මාතෘකා අනුසන්ධි ආදියෙහිදී බහුවචනය යෙදීම ද අල්ප බව ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

Ekābhidhānato kiccā, tathā gocaratopi ca;

Bahuvacanakaṃ tanni-ssitāpekkhañca appakaṃ.

එක් නාමයකින් හැඟවීමෙන්, කෘත්‍යයෙන් (කාර්යයෙන්) මෙන්ම අරමුණෙන් ද, තන්නිශ්‍රිතයන් (ඇසුරු කළවුන්) අපේක්‍ෂා කරන බහුවචනය ද අල්ප වශයෙන් යෙදේ.

Iccevaṃ [Pg.28] sappayogaṃ tu, ñatvāna vacanadvayaṃ;

Kātabbo pana vohāro, yathāpāḷi vibhāvinā.

මෙසේ ප්‍රයෝගයන් සහිතව ඒකවචන බහුවචන දෙක හඳුනාගෙන, නුවණැත්තා විසින් පාලි භාෂා ක්‍රමයට අනුකූලව ව්‍යවහාර කළ යුතුය.

Idāni kālādivasena ākhyātappavattiṃ dīpayissāma – kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ ākhyātikaṃ. Tatra kālanti atītānāgatapaccuppannavasena tayo kālā, atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena pana cha, te ekekā tipurisakā.

දැන් අපි කාලය ආදී වශයෙන් ආඛ්‍යාතයන්ගේ පැවැත්ම පැහැදිලි කරන්නෙමු. කාලය, කාරකය සහ පුරුෂයා ප්‍රකාශ කරන ක්‍රියා ලක්‍ෂණය ආඛ්‍යාතය නම් වේ. එහි ‘කාලය’ යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන වශයෙන් කාල තුනකි. අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආඥා (අණකිරීම්), පරිකල්ප (අනුමාන/ප්‍රාර්ථනා) සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් වනාහි කාලය සවැදෑරුම් වේ. ඒ එක එකක්ම පුරුෂයන් තිදෙනෙකුගෙන් යුක්තය.

Vuttappakārakālesu, yadidaṃ vattate yato;

Ākhyātikaṃ tato tassa, kāladīpanatā matā.

කියන ලද ආකාරයේ කාලයන් කෙරෙහි, යම් හෙයකින් මේ (ආඛ්‍යාතය) පවතී ද, එබැවින් එයට (ඒ ආඛ්‍යාතයට) කාලය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බව පිළිගනු ලැබේ.

Kārakanti kammakattubhāvā. Te hi upacāramukhyasabhāvavasena karonti karaṇanti ca ‘‘kārakā’’ti vuccanti. Teva yathākkamaṃ kriyānimitta taṃsādhaka taṃsabhāvāti veditabbā.

‘කාරක’ යනු කර්ම, කර්තෘ සහ භාව යන්නයි. ඔවුහු වනාහි උපචාර හා මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) ස්වභාවයන් ඇසුරින් (ක්‍රියාව) කරත් ද, කරනු ලබත් ද එහෙයින් ‘කාරක’ යයි කියනු ලැබෙත්. ඔවුහුම පිළිවෙළින් ක්‍රියාවට හේතුව (ක්‍රියා නිමිත්ත), එය සාධනය කරන්නා (තංසාධක) සහ එම ස්වභාවය ඇත්තා (තංසභාව) යයි දත යුතුය.

Kammaṃ kattā ca bhāvo ca, iccevaṃ kārakā tidhā;

Vibhattipaccayā ettha, vuttā nāññatra saccato.

කර්මය, කර්තෘ සහ භාවය යැයි කාරකයෝ තෙවැදෑරුම් වෙති. මෙහි විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයෝ මොවුන් කෙරෙහිම කියන ලදහ, සත්‍ය වශයෙන්ම අන් තැනක නොවේ.

‘‘Paribhaviyyati’’ccādī, kamme sijjhanti kārake;

‘‘Sambhavatī’’tiādīni, sijjhare kattukārake.

‘පරිභවීයති’ (පරිභව කරනු ලැබේ) යනාදී පද කර්ම කාරකයෙහි සිද්ධ වෙයි. ‘සම්භවති’ (හටගනී) යනාදී පද කර්තෘ කාරකයෙහි සිද්ධ වෙති.

‘‘Vibhaviyyati’’iccādī, bhāve sijjhanti kārake;

Tividhesvevametesu, vibhattipaccayā matā.

‘විභවීයති’ යනාදී පද භාව කාරකයෙහි සිද්ධ වෙයි. මෙසේ මේ ත්‍රිවිධ කාරකයන් කෙරෙහි විභක්ති සහ ප්‍රත්‍යයෝ පිළිගනු ලැබෙත්.

Kārakattayamuttaṃ yaṃ, ākhyātaṃ natthi sabbaso;

Tasmā taddīpanattampi, tassākhyātassa bhāsitaṃ.

යම් හෙයකින් මේ කාරක ත්‍රිත්වයෙන් තොර වූ කිසිදු ආඛ්‍යාතයක් මුළුමනින්ම නැත; එබැවින් ඒ කාරකයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය ද ඒ ආඛ්‍යාතය කෙරෙහිම පවසන ලදි.

Kārakattaṃ tu bhāvassa, sacepi na samīritaṃ;

Kārakalakkhaṇe tena, bhāvena ca avatthunā.

ඉදින් භාවයාගේ කාරකභාවය (භාවයෙහි කාරක බව) ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ වී නමුත්, කාරක ලක්ෂණය අනුව ද, වස්තුවක් (ද්‍රව්‍යයක්) නොවන ඒ භාවය නිසා ද,

Kriyānipphatti [Pg.29] natthīti, yuttitopi ca natthi taṃ;

Tathāpākhyātike tassa, tabbohāro niruttiyaṃ;

Patiṭṭhitanayovāti, mantvā amhehi bhāsito.

ක්‍රියාවේ නිෂ්පත්තියක් නැතැයි යන යුක්තියෙන් ද එය නැත්තේ නොවේ. එසේ වුවත්, ආඛ්‍යාතයෙහි ඒ පිළිබඳ ව්‍යවහාරය නිරුක්ති ශාස්ත්‍රයෙහි පිහිටි ක්‍රමයක් යැයි සලකා අප විසින් පවසන ලදි.

Purisoti ekavacanabahuvacanakā paṭhamamajjhimuttamapurisā. Tattha paṭhamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā tumhā’mhasaddavajjite paccattavacanabhūte nāmamhi ‘‘abhinīhāro samijjhati, bodhi vuccati catūsu maggesuñāṇa’’ntiādīsu viya payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati ‘‘bhāsati vā karoti vā, pīḷiyakkhoti maṃ vidū, vuccatīti vacana’’ntiādīsu viya appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Katthaci pana pāḷippadese nāmassa appayuttattā paṭhamapurisapayogattho duranubodho bhavati, yathā ‘‘dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu ma’’nti. Tathā hi ettha ‘‘pādā’’ti pāṭhaseso, tasmiṃ dukkhasāsanārocane vattuṃ avisahanavasena kilamantaṃ maṃ devassa ubho pādā assāsentu, vissaṭṭho kathehīti maṃ vadathāti adhippāyo ca bhavati.

‘පුරුෂ’ යනු ඒකවචන හා බහුවචන ඇති ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ය. එහි ප්‍රථම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ‘තුම්හ’ සහ ‘අම්හ’ ශබ්දයන්ගෙන් තොර වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති (පච්චත්ත වචන) වූ නාම පදයක්, ‘අභිනීහාරෝ සමිජ්ඣති’ (ප්‍රාර්ථනය සිද්ධ වෙයි), ‘බෝධි වුච්චති චතූසු maggesuñāṇa’ (සිව් මඟ ඥානය බෝධිය යි කියනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි මෙන් යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී ‘භාසති වා කරෝති වා’ (කථා කරයි හෝ කරයි), ‘පීළියක්ඛෝති මං විදූ’ (මාව පීළියක්ඛ යැයි දනිති), ‘වුච්චතීති වචනං’ (කියනු ලැබේ යන්න වචනයයි) යනාදී තැන්හි මෙන් නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි නාම පදය නොයෙදීම නිසා ප්‍රථම පුරුෂ යෙදුමෙහි අර්ථය තේරුම් ගැනීම දුෂ්කර වෙයි. ‘දුක්ඛං තේ වේදයිස්සාමි, තත්ථ අස්සාසයන්තු මං’ (මම ඔබට දුක විඳවන්නෙමි, එහිදී ඔවුහු මාව අස්වසත්වා) යන්න ඊට නිදසුනකි. මෙහි ‘පාදා’ (ශ්‍රී පාද යුගල) යන්න ඉතිරි වූ (අධ්‍යාහාර කළ යුතු) පාඨයයි. එනම්, එම දුක්ඛිත පණිවිඩය ඇසීමෙන් කථා කිරීමට නොහැකිව ක්ලාන්ත වන මාව, දේවයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගල අස්වසත්වා, කිසිදු පැකිලීමකින් තොරව පවසන්න යැයි මට කියන්න යන අදහස මෙහි වෙයි.

Adhippāyo sudubbodho, yasmā vijjati pāḷiyaṃ;

Tasmā upaṭṭhahaṃ gaṇhe, garuṃ garumataṃ vidū.

පාලි පාඨයන්හි අදහස ඉතා දුරවබෝධ බැවින්, ගෞරව කටයුත්තන් කෙරෙහි ගරුබුහුමන් දක්වන, (මෙය) දන්නා නුවණැත්තා ගුරුවරයකු වෙත එළඹ (එය) උගත යුතුය.

Tatrimāni bhūdhātādhikārattā bhūdhātuvasena nidassanapadāni. So paribhavati, te paribhavanti, paribhavati, paribhavanti. Sapatto abhibhaviyate, sabbā vityā’nubhūyate, abhibhaviyate, anubhūyateti. Yattha satipi nāmassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, tattha kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca paṭhamapurisādayo tayo labbhanti. Taṃ [Pg.30] yathā? Paribhaviyyate puriso devadattena, paribhaviyyase tvaṃ devadattena, paribhaviyyamhe mayaṃ akusalehi dhammehi. Ettha panidaṃ vacanaṃ na vattabbaṃ ‘‘nindanti tuṇhimāsina’ntiādīsu satipi nāmassa kammavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhatīti paṭhamapurisuppatti na siyā’’ti. Kasmāti ce? ‘‘Nindanti tuṇhimāsina’’ntiādīsu ‘‘janā’’ti ajjhāharitabbassa sādhakavācakassa nāmassa saddhimākhyātapadena tulyādhikaraṇabhāvassa icchitattā. Evamuttaratrāpi nayo.

එහි ‘භූ’ ධාතු අධිකාරය ඇති බැවින් ‘භූ’ ධාතුව ඇසුරින් දක්වන නිදසුන් පද මේවාය: ‘සෝ පරිභවති’ (ඔහු පරිභව කරයි), ‘තේ පරිභවන්ති’ (ඔවුහු පරිභව කරති), ‘පරිභවති’, ‘පරිභවන්ති’ යනුයි. ‘සපත්තෝ අභිභවීයතේ’ (සතුරා අභිභවනු ලැබේ), ‘සබ්බා විභූත්‍යනුභූයතේ’ (සියලු සම්පත් අනුභව කරනු ලැබේ), ‘අභිභවීයතේ’, ‘අනුභූයතේ’ යනුයි. යම් තැනක නාම පදය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ප්‍රථම පුරුෂ ආදී පුරුෂයන් තිදෙනාම ලැබෙති. ඒ කෙසේද? ‘පරිභවීය්‍යතේ පුරිසෝ දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් පුරුෂයාට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘පරිභවීය්‍යසේ ත්වං දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් ඔබට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘පරිභවීය්‍යම්හේ මයං අකුසලේහි ධම්මේහි’ (අකුසල් දහම් විසින් අපි පරිභව කරනු ලැබෙමු). මෙහිදී, ‘නින්දන්ති තුණ්හීමාසීනං’ (නිශ්ශබ්දව ඉන්නා අයට නින්දා කරති) යනාදී තැන්හි නාම පදය කර්ම ප්‍රකාශක වුවද, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවන බැවින් ආඛ්‍යාත පදය සමඟ සමානාධිකරණ බව නොලැබෙන නිසා ප්‍රථම පුරුෂයාගේ උපත සිදු නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘නින්දන්ති තුණ්හීමාසීනං’ යනාදී තැන්හි ‘ජනා’ (මිනිස්සු) යැයි අධ්‍යාහාර කළ යුතු කර්තෘ ප්‍රකාශක නාම පදය සමඟ ආඛ්‍යාත පදයේ සමානාධිකරණ භාවය අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මින් මතු ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Majjhimapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte tumhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Tvaṃ atibhavasi, tumhe atibhavatha, atibhavasi, atibhavatha. Tvaṃ paribhaviyase devadattena, tumhe paribhaviyavhe. Yattha satipi tumhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha majjhimapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Tayā abhibhaviyate sapatto, tayā abhibhaviye ahaṃ.

මධ්‍යම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති වූ ‘තුම්හ’ (තෝ / තෙපි) ශබ්දය යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ‘ත්වං අතිභවසි’ (තෝ ඉක්මවා පවතින්නෙහි), ‘තුම්හේ අතිභවථ’ (තෙපි ඉක්මවා පවතිවු), ‘අතිභවසි’, ‘අතිභවථ’ යනුයි. ‘ත්වං පරිභවීයසේ දේවදත්තේන’ (දේවදත්ත විසින් තොට පරිභව කරනු ලැබේ), ‘තුම්හේ පරිභවීයව්හේ’ (දේවදත්ත විසින් තොපට පරිභව කරනු ලැබේ) යනුයි. යම් තැනක ‘තුම්හ’ ශබ්දය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි මධ්‍යම පුරුෂය නොවේ. අනෙක් (ප්‍රථම, උත්තම) පුරුෂ දෙක වනාහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? ‘තයා අභිභවීයතේ sapatto’ (තොප විසින් සතුරා අභිභවනු ලැබේ), ‘තයා අභිභවියේ අහං’ (තොප විසින් මම අභිභවනු ලබමි) යනුයි.

Uttamapuriso ākhyātapadena tulyādhikaraṇe sādhakavācake vā kammavācake vā paccattavacanabhūte amhasadde payujjamānepi, taṭṭhāniyatte sati appayujjamānepi sabbadhātūhi paro hoti. Ahaṃ paribhavāmi, mayaṃ paribhavāma, paribhavāmi, paribhavāma. Ahaṃ paribhaviyyāmi akusalehi dhammehi, mayaṃ paribhaviyyāma, paribhaviyyāmi, paribhaviyyāma. Yattha satipi amhasaddassa sādhakavācakatte apaccattavacanattā ākhyātapadena tulyādhikaraṇatā na labbhati, na tattha [Pg.31] uttamapuriso hoti. Itare pana dve honti kammavācakaṃ paccattavacanabhūtaṃ tulyādhikaraṇapadaṃ paṭicca. Taṃ yathā? Mayā anubhaviyate sampatti, mayā abhibhaviyase tvaṃ. Evaṃ yattha yattha sādhakavācakānaṃ vā kammavācakānaṃ vā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ ākhyātapadehi tulyādhikaraṇatte laddhe tattha tattha paṭhamapurisādayo labbhanti, tasmā nāmādīnaṃ paccattavacanabhūtānaṃ tulyādhikaraṇabhāvoyeva paṭhamapurisādīnamuppattiyā kāraṇaṃ.

උත්තම පුරුෂය වනාහි, ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ වූ, කර්තෘ හෝ කර්ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ප්‍රථමාවිභක්ති වූ ‘අම්හ’ (මම / අපි) ශබ්දය යොදන කල්හි ද, නැතහොත් එහි අර්ථය පිහිටා තිබියදී නොයොදන කල්හි ද, සියලු ධාතූන්ට පසුව යෙදෙයි. ‘අහං පරිභවාමි’ (මම පරිභව කරමි), ‘මයං පරිභවාම’ (අපි පරිභව කරමු), ‘පරිභවාමි’, ‘පරිභවාම’ යනුයි. ‘අහං පරිභවීය්‍යාමි අකුසලේහි ධම්මේහි’ (මම අකුසල් දහම් විසින් පරිභව කරනු ලබමි), ‘මයං පරිභවීය්‍යාම’, ‘පරිභවීය්‍යාමි’, ‘පරිභවීය්‍යාම’ යනුයි. යම් තැනක ‘අම්හ’ ශබ්දය කර්තෘ ප්‍රකාශක වුවත්, ප්‍රථමාවිභක්ති නොවීම නිසා ආඛ්‍යාත පදය හා සමානාධිකරණ බව නොලැබේ ද, එහි උත්තම පුරුෂය නොවේ. අනෙක් පුරුෂ දෙක වනාහි කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති සමානාධිකරණ පදය ඇසුරින් ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? ‘මයා අනුභවීයතේ සම්පත්ති’ (මා විසින් සම්පත්තිය අනුභව කරනු ලැබේ), ‘මයා අභිභවීයසේ ත්වං’ (මා විසින් තෝ අභිභවනු ලැබෙන්නෙහිය). මෙසේ යම් යම් තැනක කර්තෘ ප්‍රකාශක හෝ කර්ම ප්‍රකාශක වූ ප්‍රථමාවිභක්ති නාම පදයන්ගේ ආඛ්‍යාත පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙන්නේ ද, ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රථම පුරුෂ ආදීහු ලැබෙති. එබැවින් ප්‍රථමාවිභක්ති නාම පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවයම ප්‍රථම පුරුෂ ආදීන්ගේ උපතට හේතුව වෙයි.

Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā purisānamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. Ettha ekābhidhānaṃ nāma ekato abhidhānaṃ ekakālābhidhānañca. Tañca kho casaddapayogeyeva, acasaddapayoge bhinnakālābhidhāne taggahaṇābhāvato. ‘‘Tumhe atthakusalā bhavatha, mayamatthakusalā bhavāma’’ iccevamādayo tappayogā. Tattha tumhe atthakusalā bhavatha – iccetasmiṃ vohāre ‘‘so ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti evaṃ dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘Mayamatthakusalā bhavāma’’ iccetasmiṃ pana ‘‘so ca atthakusalo bhavati, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evampi dvinnamekābhidhāne paro puriso gahetabbo. ‘‘So ca atthakusalo bhavati, tvañca atthakusalo bhavasi, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā ‘‘so ca atthakusalo bhavati, te ca atthakusalā bhavanti, tvañca atthakusalo bhavasi, tumhe ca atthakusalā bhavatha, ahañca atthakusalo bhavāmi, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā evaṃ tiṇṇamekābhidhāne paro puriso gahetabbo.

පුරුෂයන් (නාම පදවල කර්තෘන්) දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එක්ව ප්‍රකාශ කිරීමේදී (එක් වාක්‍යයකින් පැවසීමේදී) පරපුරුෂයා (එනම් ව්‍යාකරණ නීතියට අනුව ඊළඟට එන උසස්ම පුරුෂයා) ගත යුතුය. මෙහි 'එකම ප්‍රකාශය' (ඒකාභිධාන) යනු එක්ව ප්‍රකාශ කිරීම සහ එකම කාලයකදී ප්‍රකාශ කිරීමයි. එය ද 'ච' ශබ්දය (සහ යන නිපාතය) යෙදීමෙන්ම පමණක් සිදු වේ. 'ච' ශබ්දය නොයොදන කල්හි, විවිධ කාලයන්හි ප්‍රකාශ කෙරෙන බැවින් එය එසේ ග්‍රහණය කරගත නොහැකිය. "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" (ඔබලා අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වන්න), "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනාදී උදාහරණ එහි යෙදීම් වේ. එහි "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" යන ව්‍යවහාරයෙහි - "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති" (ඔහු ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි), "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි" (තෝ ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙහි), එබැවින් "තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" (ඔබලා අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වන්න) යනුවෙන් දෙදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා (මධ්‍යම පුරුෂය) ගත යුතුය. "මයං අත්ථකුසලා භවාම" යන මෙහිදී වනාහි, "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති" (ඔහු ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙයි), "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි" (මම ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි), එබැවින් "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනුවෙන් හෝ "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි" (තෝ ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙහි), "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි" (මම ද අර්ථයෙහි දක්ෂයෙක් වෙමි), එබැවින් "මයං අත්ථකුසලා භවාම" (අපි අර්ථයෙහි දක්ෂයෝ වෙමු) යනුවෙන් හෝ මෙසේ ද දෙදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා (උත්තම පුරුෂය) ගත යුතුය. "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ "සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, තේ ච අත්ථකුසලා භවන්ති, ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, තුම්හේ ච අත්ථකුසලා භවථ, අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ මෙසේ තිදෙනෙකු එකට ප්‍රකාශ කිරීමේදී පරපුරුෂයා ගත යුතුය.

Aparopi [Pg.32] atthanayo vuccati – ‘‘tvañca atthakusalo bhavasi, so ca atthakusalo bhavati, tumhe atthakusalā bhavathā’’ti vā ‘‘ahañca atthakusalo bhavāmi, so ca atthakusalo bhavati, mayamatthakusalā bhavāmā’’ti vā iminā nayena anekappabhedo atthanayo. Evaṃ sesāsu vibhattīsu pañcamīsattamiyādīsu paropuriso gahetabbo. Sabbesu ca kriyāpadesu bavhatthavācakesu bahuvacanantesu, na pana bahuvacanantesupi ekassattano vācakesu garukātabbassekassatthassa vācakesu ca kriyāpadesu. Ettha codanāsandīpaniyo imā gāthā –

තවත් අර්ථ ක්‍රමයක් කියනු ලැබේ - "ත්වං ච අත්ථකුසලෝ භවසි, සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, තුම්හේ අත්ථකුසලා භවථ" යනුවෙන් හෝ "අහං ච අත්ථකුසලෝ භවාමි, සෝ ච අත්ථකුසලෝ භවති, මයං අත්ථකුසලා භවාම" යනුවෙන් හෝ මේ ක්‍රමයෙන් නොයෙක් ප්‍රභේද ඇති අර්ථ ක්‍රම විස්තර වේ. මෙසේ පංචමී, සත්තමී ආදී ඉතිරි විභක්තීන්හි ද පරපුරුෂයා ගත යුතුය. බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන, බහුවචනයෙන් කෙළවර වන සියලු ක්‍රියාපදයන්හි ද (මෙසේ විය යුතුය). එහෙත් බහුවචනාන්ත වුව ද, තමා පමණක් හඟවන හෝ ගරු කළ යුතු තනි පුද්ගලයෙකු සඳහා යෙදෙන ක්‍රියාපදයන්හි (මෙය සිදු නොවේ). මේ පිළිබඳව කරුණු පැහැදිලි කරන ගාථාවන් මෙසේය -

‘‘Tvañca bhavasi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane;

‘‘Tumhe bhavatha’’ iccādi, paroposo kathaṃ siyā?;

"නුඹ ද වෙහිය, ඔහු ද වෙයි" යනාදී ව්‍යවහාරයන්හි "ඔබලා වන්නහුය" (තුම්හේ භවථ) යනාදී වශයෙන් පරපුරුෂයා (මධ්‍යම පුරුෂය) යෙදෙන්නේ කෙසේද?

‘‘Ahaṃ bhavāmi so cāpi, bhavati’’ccādibhāsane;

‘‘Mayaṃ bhavāma’’iccādi, uttamo ca kathaṃ siyā?;

"මම ද වෙමි, ඔහු ද වෙයි" යනාදී ව්‍යවහාරයන්හි "අපි වෙමු" (මයං භවාම) යනාදී වශයෙන් උත්තම පුරුෂයා යෙදෙන්නේ කෙසේද?

Ettha ca vuccate –

එයට මෙසේ පිළිතුරු කියනු ලැබේ -

Pacchā vutto paro nāma, saññāya paṭipāṭiyā;

Evaṃ pana gahetabbo, paropurisanāmako.

සංඥාවන්ගේ (නාමයන්ගේ) අනුපිළිවෙල අනුව පසුව කියන ලද්දේ 'පර' (ඊළඟ) නම් වේ. එබැවින් 'පරපුරුෂ' නම් වූ මෙය මෙසේ ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

Paṭhamamhā paro nāma, majjhimo uttamopi ca;

Majjhimamhā paro nāma, uttamo puriso ruto.

ප්‍රථම පුරුෂයාට වඩා පර (ඊළඟ) වන්නේ මධ්‍යම පුරුෂය සහ උත්තම පුරුෂයයි. මධ්‍යම පුරුෂයාට වඩා පර (ඊළඟ) වන්නේ උත්තම පුරුෂයා බව කියනු ලැබේ.

Evaṃ tu gahaṇañhettha, vohārassānulomakaṃ;

Doso tadanulomamhi, gahaṇasmiṃ na vijjati.

මෙහිදී මෙසේ ග්‍රහණය කරගැනීම ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුකූල වේ. එම ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ග්‍රහණය කරගැනීමේදී කිසිදු දෝෂයක් ඇති නොවේ.

‘‘Tvañca bhadde sukhī hohi, eso cāpi mahāmigo’’;

Iti pāṭho yato diṭṭho, tasmā evaṃ vademase.

"භද්‍රාවෙනි, නුඹ ද සුවපත් වෙව, මේ මහා මෘගයා ද සුවපත් වේවා" යන පාඨය (ධර්මයේ) දක්නට ලැබෙන බැවින්, අපි මෙසේ කියමු.

‘‘Tumhe dve sukhitā hotha’’, iccattho tattha dissati;

Evaṃpyayaṃ nayo vutto, attanomatiyā mama.

"ඔබ දෙදෙනාම සුවපත් වන්න" යන අර්ථය එහි පෙනේ. මේ ක්‍රමය මාගේ ස්වකීය මතය (මනෝගතිය) අනුව ද මෙසේ කියන ලද්දකි.

Attanomati [Pg.33] kiñcāpi, kathitā sabbadubbalā;

Tathāpi nayamādāya, kathitattā akopiyā.

යමෙකුගේ ස්වකීය මතය ප්‍රකාශ කිරීම ඉතා දුබල වුවද, (පූර්ව) න්‍යායයන් පදනම් කරගෙන පවසන ලද බැවින් මෙය බැහැර කළ නොහැකි (අකෝප්‍ය) වේ.

‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ;

Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’.

"දහමින් රජකම් කළ මා රටින් පිටුවහල් කළෙහිය. නුඹ ද, රැස් වූ ජනපදවාසීහු ද, නියම්ගම් වැසියෝ ද (එසේ කළහ)."

‘‘Ahañca maddidevī ca, jālīkaṇhājinā cubho;

Aññamaññaṃ sokanudā, vasāma assame tadā’’.

"මම ද, මද්දී දේවිය ද, ජාලී සහ කණ්හාජිනා යන දරුවන් දෙදෙනා ද එකිනෙකාගේ ශෝකය දුරු කරමින් එකල අසපුවෙහි වාසය කරමු."

Etā gāthāpi etassa, atthassa pana sādhikā;

Tāsu vuttanayeneva, attho supākaṭo siyā;

Evaṃ viññūhi viññeyyaṃ, bahunā bhāsitena kiṃ.

මෙම ගාථාවෝ ද ඒ අර්ථයම සාක්ෂාත් කරති. එහි දක්වා ඇති ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය මැනවින් පැහැදිලි වේ. නුවණැත්තන් විසින් මෙය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය, බොහෝ දේ කීමෙන් ඇති ඵලය කිම?

Ākārena manāpena, kathane yena kenaci;

Na virujjhati ce attho, taṃ pamāṇaṃ sudhīmataṃ.

කවර යම් ක්‍රමයකින් හෝ මනරම් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමේදී, අර්ථයට බාධාවක් නොවේ නම්, එය බුද්ධිමතුන් පිළිගන්නා ප්‍රමාණය (ප්‍රමාණවත් සාක්ෂිය) වේ.

Purisattayato eso, paropurisanāmako;

Nupalabbhati paccekaṃ, tadantogadhatova yaṃ.

පුරුෂයන් තිදෙනාට වඩා වෙනස් වූ, 'පරපුරුෂ' නමින් හැඳින්වෙන මෙය, වෙන් වෙන් වශයෙන් දැකිය නොහැක, මන්ද එය එම පුරුෂයන් තුළම අන්තර්ගත වන බැවිනි.

Pāṭavatthāya sotūnaṃ, vohāratthesu sabbaso;

Visuṃ alabbhamānopi, labbhamānova uddhaṭo.

අසන්නන්ගේ අවබෝධයේ පහසුව පිණිසත්, සියලු ව්‍යවහාරික අර්ථයන්හි භාවිතය පිණිසත්, වෙන් කොට දැකිය නොහැකි වුවද, වෙනම පවතින අයුරින් මෙය උපුටා දක්වන ලදී.

Saṅkhepatopettha purisappavatti evaṃ upalakkhitabbā ‘‘amhavacanatthe uttamo, tumhavacanatthe majjhimo, aññesaṃ vacanatthe paṭhamo’’ti.

සංක්ෂේපයෙන් මෙහි පුරුෂයන්ගේ යෙදීම මෙසේ වටහා ගත යුතුය: "'අම්හ' (මම/අපි) යන වචනයේ අර්ථයෙහි උත්තම පුරුෂය ද, 'තුම්හ' (නුඹ/ඔබලා) යන වචනයේ අර්ථයෙහි මධ්‍යම පුරුෂය ද, අන් අයගේ වචනවල අර්ථයෙහි ප්‍රථම පුරුෂය ද වේ" යනුවෙනි.

Tyādīnaṃ purisasaññā, yasmā vuttā tato idaṃ;

Tabbantākhyātikaṃ ñeyyaṃ, purisaparidīpakaṃ.

'ති' (ති-අන්ති) ආදී විභක්තීන්ට 'පුරුෂ' යන සංඥාව පවසන ලද බැවින්, එම ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර ඇති ආඛ්‍යාත පදය පුරුෂයන් ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය.

Evaṃ sabbathāpi ākhyātikassa kālakārakapurisaparidīpanatā vuttā.

මෙසේ සෑම අයුරින්ම ආඛ්‍යාත පදයේ කාලය, කාරකය සහ පුරුෂය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය දක්වන ලදී.

Kriyālakkhaṇanti ettha kathaṃ ākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā?

'ක්‍රියා ලක්ෂණය' යන මෙහි, ආඛ්‍යාත පදයේ ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය වටහා ගත යුත්තේ කෙසේද?

Lakkhiyati [Pg.34] kriyāyetaṃ, kriyā vā assa lakkhaṇaṃ;

Kriyālakkhaṇatā evaṃ, veditabbā tathā hi ca.

මෙය (ආඛ්‍යාතය) ක්‍රියාව මඟින් හඳුනාගනු ලැබේ, නැතහොත් ක්‍රියාව යනු මෙහි ලක්ෂණයයි. ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය මෙසේ වටහා ගත යුතුය. එසේම වනාහි:

‘‘Gacchati’’ccādikaṃ sutvā, kriyāsandīpanaṃ padaṃ;

‘‘Ākhyātika’’nti dhīrehi, ākhyātaññūhi saññitaṃ.

"ගච්ඡති" (යයි) යනාදී ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන පදය අසා, ආඛ්‍යාතය පිළිබඳ දන්නා නුවණැත්තන් විසින් එය "ආඛ්‍යාත පදය" ලෙස හඳුන්වන ලදී.

Lakkhaṇaṃ hoti nāmassa, yathā satvābhidhānatā;

Kriyābhidhānatā evaṃ, ākhyātasseva lakkhaṇaṃ.

නාම පදයක ලක්ෂණය සත්ත්වයන් (හෝ ද්‍රව්‍ය) හැඟවීම වන්නා සේම, ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීම ආඛ්‍යාතයේම ලක්ෂණය වෙයි.

Atthato pana etassa, kriyāvācakatā idha;

Lakkhaṇaṃ iti viññeyyaṃ, lakkhaṇaññūhi lakkhitaṃ.

අර්ථ වශයෙන් මෙහි ක්‍රියාව පැවසීම එහි ලක්ෂණය යැයි ලක්ෂණ දන්නවුන් විසින් දක්වන ලද බව වටහා ගත යුතුය.

‘‘Kiṃ karosī’’ti puṭṭhassa, ‘‘pacāmi’’ccādinā ‘‘ahaṃ’’;

Paṭivācāya dānena, kriyāvācakatā matā.

"කුමක් කරහිද?" කියා ඇසූ කල්හි, "මම පිසිමි" (පචාමි) යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දීමෙන් මෙහි ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවය පිළිගැනේ.

Evamākhyātikassa kriyālakkhaṇatā veditabbā;

Idāni kālesu vibhattippavatti evaṃ veditabbā –

මෙසේ ආඛ්‍යාතයේ ක්‍රියා ලක්ෂණ ස්වභාවය වටහා ගත යුතුය. දැන් කාලයන්හි විභක්ති යෙදෙන ආකාරය මෙසේ වටහා ගත යුතුය:

Paccuppannamhi kālasmiṃ, vattamānā pavattati;

Āsiṭṭhāṇāpanatthesu, paccuppannamhi pañcamī.

වර්තමාන කාලයෙහි වත්තමානා විභක්තිය යෙදේ. ආශිංසන (ප්‍රාර්ථනා) සහ අණ කිරීම් අර්ථයන්හි වර්තමාන කාලයෙහි පංචමී විභක්තිය යෙදේ.

Paccuppanne parikappā-numatyatthesu sattamī;

Appaccakkhe atītamhi, parokkhā sampavattati.

වර්තමාන කාලයේදී සැකය (පරිකල්පනය) සහ අනුමැතිය (අවසරය) යන අර්ථයන්හි සත්තමී විභක්තිය ද, ඇසට නොපෙනෙන (අප්‍රත්‍යක්ෂ) අතීත කාලයෙහි පරොක්ඛා විභක්තිය ද යෙදේ.

Hiyyo pabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati;

Paccakkhe vā apaccakkhe, hiyyattanī niruttitā.

ඊයේ දින සිට පටන් ගන්නා අතීත කාලයෙහි, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ දේ සඳහා හිය්‍යත්තනී විභක්තිය භාෂාවෙහි යෙදේ.

Ajjappabhuti kālasmiṃ, atītamhi pavattati;

Paccakkhe vā apaccakkhe, samīpejjatanavhayā.

අද පටන් අතීත කාලයෙහි පවතින, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ අප්‍රත්‍යක්ෂ වූ හෝ සමීප අතීත කාලය 'අජ්ජතනී' (අද්‍යතනී) නම් වේ.

Anāgate bhavissantī, kālasmiṃ sampavattati;

Kriyātipannamattamhi, tīte kālātipattikā;

Anāgatepi hotīti, niruttaññūhi bhāsitā.

අනාගත කාලයෙහි 'භවිස්සන්ති' විභක්තිය පවතියි. ක්‍රියාව සිදු නොවීම් මාත්‍රයෙහි, අතීත කාලයෙහි මෙන්ම අනාගත කාලයෙහි ද 'කාලාතිපත්ති' විභක්තිය වෙයි කියා ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදී.

Evaṃ kālesu vibhattippavattiṃ ñatvā ye te suttantesu vicittā suvisadavipulatikhiṇabuddhivisayabhūtā payogā dissanti, tesu pāṭavamicchantehi tyādikkamena vuccamānā kriyāpadamālā [Pg.35] sallakkhitabbā – bhavati, bhavanti. Bhavasi, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādirahitā kriyāpadamālā.

මෙසේ කාලයන්හි විභක්තීන්ගේ පැවැත්ම දැන, සූත්‍රාන්තයන්හි දක්නට ලැබෙන, විසිතුරු වූ ද, ඉතා පැහැදිලි වූ ද, පුළුල් හා තියුණු බුද්ධි විෂයයෙහි පවත්නා වූ ද යම් ප්‍රයෝගයන් (යෙදීම්) වෙත් ද, ඒ කෙරෙහි නිපුණතාවක් කැමති වන්නන් විසින් 'ති' ආදී අනුපිළිවෙළින් කියනු ලබන මෙම ක්‍රියාපද මාලාව වටහාගත යුතුය: bhavati (වෙයි), bhavanti (වෙති). bhavasi (වෙහි), bhavatha (වෙහු). bhavāmi (වෙමි), bhavāma (වෙමු). bhavate, bhavante. bhavase, bhavavhe. bhave, bhavāmhe. මෙය අන්‍යයෝග (නාමපද ආදී යෙදීම්) රහිත ක්‍රියාපද මාලාවයි.

Dissanti ca suttantesu atthasambhavepi aññayogādirahitāni kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā.

තවද සූත්‍රාන්තයන්හි අර්ථය ගැළපෙන කල්හි ද අන්‍යයෝග ආදියෙන් තොර වූ ක්‍රියාපදයන් දක්නට ලැබේ. එනම්: 'Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati' (සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ'යි යම් කලෙක ප්‍රඥාවෙන් දකී ද), 'Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi' (සාරථිය, ඔබ මට යමක් පවසයි ද), 'Aññaṃ sepaṇṇi gacchāmi' (සෙපණ්ණිය, මම වෙනත් තැනකට යමි) යනාදී මේවා මේ අර්ථය පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවන් වේ.

Ettha tividho kriyāpadesu yogo tayogo, mayogo, aññayogo ca. Tattha majjhimapurisā tayogavasena gahetabbā, uttamapurisā mayogavasena. Paṭhamapurisā aññayogavasena. Tyādīnamettha paṭipāṭiyā ayaṃ anugīti –

මෙහි ක්‍රියාපදයන්හි යෙදෙන යෝගය (සම්බන්ධය) 'තයෝගය', 'මයෝගය' සහ 'අන්‍යයෝගය' යැයි ත්‍රිවිධ වේ. එහිදී, මධ්‍යම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'තයෝග' (tumha ශබ්දය) වශයෙන් ද, උත්තම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'මයෝග' (amha ශබ්දය) වශයෙන් ද, ප්‍රථම පුරුෂ ක්‍රියාපද 'අන්‍යයෝග' (අනෙක් ශබ්ද) වශයෙන් ද වටහාගත යුතුය. මෙහිදී 'ති' ආදී විභක්තීන්ගේ අනුපිළිවෙළ දක්වන අනුශාසනා ශ්ලෝකය (කවිය) මෙසේ ය:

Aññayogena paṭhamā, tayogena tu majjhimā;

Mayogenuttamā honti, gahetabbā vibhāvinā.

අන්‍යයෝගයෙන් ප්‍රථම පුරුෂය ද, තයෝගයෙන් මධ්‍යම පුරුෂය ද, මයෝගයෙන් උත්තම පුරුෂය ද වෙති යි නුවණැත්තන් විසින් වටහාගත යුතුය.

Sotūnaṃ payogesu kosallatthaṃ aññayogādisahitamaparampi kriyāpadamālaṃ vadāma – so bhavati, te bhavanti. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavate, te bhavante. Tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. Ayaṃ aññayogādisahitā kriyāpadamālā.

අසන්නන්ගේ ව්‍යවහාරික දක්ෂතාව පිණිස අන්‍යයෝග ආදිය සහිත වූ තවත් ක්‍රියාපද මාලාවක් පවසමු: so bhavati (ඔහු වෙයි), te bhavanti (ඔවුහු වෙති). tvaṃ bhavasi (නුඹ වෙහි), tumhe bhavatha (නුඹලා වෙහු). ahaṃ bhavāmi (මම වෙමි), mayaṃ bhavāma (අපි වෙමු). so bhavate, te bhavante. tvaṃ bhavase, tumhe bhavavhe. ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmhe. මෙය අන්‍යයෝග ආදිය සහිත ක්‍රියාපද මාලාවයි.

Dissanti ca suttantesu aññayogādisahitānipi kriyāpadāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati, tassimāni satta ratanāni bhavanti. Yo dandhakāle tarati[Pg.36], taraṇīye ca dandhati, tvaṃsi ācariyo mama, ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ’’ iccevamādīni etassatthassa paridīpaniyā kriyāpadamālā.

සූත්‍රාන්තයන්හි අන්‍යයෝග ආදිය සහිත වූ ක්‍රියාපද ද දක්නට ලැබේ. එනම්: 'Yaṃpāyaṃ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṃ bhavati' (දේවයන් වහන්ස, යම් හෙයකින් මේ කුමාරයා මනාව පිහිටි පාද ඇත්තේද, මෙයද මේ මහා පුරුෂයාගේ මහා පුරුෂ ලක්ෂණයක් වෙයි), 'tassimāni satta ratanāni bhavanti' (ඔහුට මේ සප්ත රත්නයෝ හිමි වෙති), 'Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati' (යමෙක් පමා විය යුතු වේලාවේදී ඉක්මන් වෙයිද, ඉක්මන් විය යුතු වේලාවේදී පමා වෙයිද), 'tvaṃsi ācariyo mama' (ඔබ මගේ ගුරුවරයා වෙයි), 'ahampi daṭṭhukāmosmi, pitaraṃ me idhāgataṃ' (මමද මෙහි පැමිණි මාගේ පියාණන් දැකීමට කැමැත්තෙමි) යනාදී මේවා මේ අර්ථය පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවන් වේ.

Yo tumhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti tumhatthavācako, neso saddo kriyāpadassa tayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti. Yo ca amhasaddena vattabbe atthe nipatati, na pana hoti amhatthavācako, na sopi saddo kriyāpadassa mayogasahitattaṃ sādheti, aññadatthu aññayogasahitattaññeva sādheti.

යම් ශබ්දයක් 'තුම්හ' (නුඹ) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වැටුණ ද, එය 'තුම්හ' යන සැබෑ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ නම්, ඒ ශබ්දය ක්‍රියාපදයේ 'තයෝගය' (මධ්‍යම පුරුෂ සම්බන්ධය) සිද්ධ නොකරයි; ඒ වෙනුවට එය 'අන්‍යයෝගය' (ප්‍රථම පුරුෂ සම්බන්ධය) ම සිද්ධ කරයි. එමෙන්ම යම් ශබ්දයක් 'අම්හ' (මම) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වැටුණ ද, එය 'අම්හ' යන සැබෑ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නක් නොවේ නම්, ඒ ශබ්දය ද ක්‍රියාපදයේ 'මයෝගය' (උත්තම පුරුෂ සම්බන්ධය) සිද්ධ නොකරයි; ඒ වෙනුවට එය ද 'අන්‍යයෝගය' ම සිද්ධ කරයි.

Tatra tumhasaddena tāva vattabbatthe – ‘‘na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ. Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami. Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatū’’ti iccevamādayo payogā. Amhasaddena pana vattabbatthe ‘‘upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno. Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno’’ti ca iccevamādayo payogā. Idametthupalakkhitabbaṃ ‘‘tvaṃ tumhe ahaṃ maya’’nti atthadīpaka tayoga mayogato añño aññatthadīpano payogoyeva aññayogo nāma, tattha paṭhamapuriso bhavatīti.

එහි 'තුම්හ' (නුඹ) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි පළමුව: 'na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ' (භවතුන් වහන්සේ සිවි රජු දැකීමේ පින පිණිස නොපැමිණියේය), 'Māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami' (ආයුෂ්මත් තෙමේ සමගි සංඝයා භේද කිරීමට උත්සාහ නොකෙරේවා), 'Idha bhante bhagavā paṃsukūlaṃ dhovatu' (ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී පාංශුකූලය සෝදන සේක්වා) යනාදී යෙදීම් ය. 'අම්හ' (මම) ශබ්දයෙන් කිව යුතු අර්ථයෙහි වනාහි: 'upāli taṃ mahāvīra, pāde vandati satthuno' (මහාවීරයන් වහන්ස, උපාලි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වඳියි), 'Sāvako te mahāvīra, saraṇo vandati satthuno' (මහාවීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ සරණ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වඳියි) යනාදී යෙදීම් ය. මෙහිලා වටහාගත යුත්තේ මෙයයි: 'tvaṃ, tumhe, ahaṃ, mayaṃ' යන අර්ථයන් දක්වන තයෝග සහ මයෝගයන්ට වඩා වෙනස් වූ, වෙනත් අර්ථ දක්වන යෙදීම 'අන්‍යයෝගය' නම් වන අතර, එහිදී ප්‍රථම පුරුෂය යෙදේ.

Yajjevaṃ ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe. Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā’’tiādīsu kathaṃ. Ettha hi majjhimuttamapurisasambhavoyeva dissati, na tu paṭhamapurisasambhavoti? Vuccate – ‘‘sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe’’tiādīsu ‘‘so’’tiādikassa nāmasaddassa tumha’mhasaddassatthavācakasaddehi‘‘tiṭṭhasī’’tiādīnaṃ syādyantānaṃ padānaṃ dassanato accantamajjhāharitabbehi [Pg.37] samānādhikaraṇattā tagguṇabhūtattā ca majjhimuttamapurisasambhavo samadhigantabbo. Īdisesu payogesu syādyantānaṃ dassanavasena avijjamānānipi ajjhāharitabbāni ‘‘tvamaha’’miccādīni padāni bhavanti. Katthaci pana paripuṇṇāni dissanti ‘‘sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi. So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā pura’’nti iccevamādīsu.

ඉදින් එසේ නම්, 'sabbāyasaṃ kūṭamatippamāṇaṃ, paggayha so tiṭṭhasi antalikkhe' (ඔහු අතිවිශාල යකඩ මුගුරක් අතින් ගෙන අහසෙහි සිටියි) සහ 'Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattamā' (මහර්ෂීන් වහන්ස, මම ඔබගේ වචනය අසා පැහැදෙමි) යනාදී තැන්හි කෙසේ වෙත්ද? මක්නිසාද යත්, මෙහි මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ගේ යෙදීමක් මිස ප්‍රථම පුරුෂයාගේ යෙදීමක් දක්නට නොලැබේ ද? ඊට පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: 'sabbāyasaṃ... tiṭṭhasi...' යනාදී තැන්හි 'so' ආදී නාම ශබ්දයන්, 'tiṭṭhasi' ආදී ආඛ්‍යාත පදයන් දැකීම නිසා අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම අධ්‍යාහාර කරගත යුතු (මනසින් එක්කර ගත යුතු) 'tvaṃ' සහ 'ahaṃ' යන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වන බැවින් සහ ඒවායේ විශේෂණ (ගුණ) වන බැවින්, මධ්‍යම සහ උත්තම පුරුෂයන්ගේ යෙදීමසිදුවන බව වටහාගත යුතුය. මෙවැනි යෙදීම්වලදී, ආඛ්‍යාත පදයන්ගේ පැවැත්ම නිසා වාක්‍යයෙහි කෙළින්ම නොතිබුණ ද 'tvaṃ' (නුඹ), 'ahaṃ' (මම) වැනි පදයන් මනසින් එක්කර ගත යුතු වේ. සමහර තැන්වලදී ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම දක්නට ලැබේ. එනම්: 'sātvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi' (ඒ නුඹ වංකගිරියට පැමිණ, මද්ද්‍රී, කෙසේ නම් කරන්නෙහිද), 'So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ' (ඒ මම ගමෙන් ගමට, නගරයෙන් නගරයට සැරිසරන්නෙමි) යනාදී වශයෙනි.

Ākhyātikassa kriyālakkhaṇattā aliṅgabhedattā ca tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanatthaṃ aparampi kriyāpadamālaṃ vadāma –

ආඛ්‍යාත පදයන් ක්‍රියා ලක්ෂණ කොට ඇති බැවින් සහ ලිංග භේදයක් නැති බැවින්, ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ටම (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක) පොදු බව පැහැදිලි කිරීම පිණිස තවත් ක්‍රියාපද මාලාවක් පවසමු:

Puriso bhavati, kaññā bhavati, cittaṃ bhavati, purisā bhavanti, kaññāyo bhavanti, cittāni bhavanti. Bho purisa tvaṃ bhavasi, bhoti kaññe tvaṃ bhavasi, bho citta tvaṃ bhavasi, bhavanto purisā tumhe bhavatha, bhotiyo kaññāyo tumhe bhavatha, bhavanto cittāni tumhe bhavatha. Ahaṃ puriso bhavāmi, ahaṃ kaññā bhavāmi, ahaṃ cittaṃ bhavāmi, mayaṃ purisā bhavāma, mayaṃ kaññāyo bhavāma, mayaṃ cittāni bhavāma.

puriso bhavati (පුරුෂයා වෙයි), kaññā bhavati (කන්‍යාව වෙයි), cittaṃ bhavati (සිත වෙයි), purisā bhavanti (පුරුෂයෝ වෙති), kaññāyo bhavanti (කන්‍යාවෝ වෙති), cittāni bhavanti (සිත් වෙති). bho purisa tvaṃ bhavasi (පින්වත් පුරුෂය, නුඹ වෙහි), bhoti kaññe tvaṃ bhavasi (පින්වත් කන්‍යාවිය, නුඹ වෙහි), bho citta tvaṃ bhavasi (පින්වත් සිත, නුඹ වෙහි), bhavanto purisā tumhe bhavatha (පින්වත් පුරුෂයෙනි, නුඹලා වෙහු), bhotiyo kaññāyo tumhe bhavatha (පින්වත් කන්‍යාවිනි, නුඹලා වෙහු), bhavanto cittāni tumhe bhavatha (පින්වත් සිත්නි, නුඹලා වෙහු). ahaṃ puriso bhavāmi (මම පුරුෂයෙක් වෙමි), ahaṃ kaññā bhavāmi (මම කන්‍යාවක් වෙමි), ahaṃ cittaṃ bhavāmi (මම සිතක් වෙමි), mayaṃ purisā bhavāma (අපි පුරුෂයෝ වෙමු), mayaṃ kaññāyo bhavāma (අපි කන්‍යාවෝ වෙමු), mayaṃ cittāni bhavāma (අපි සිත් වෙමු).

Esa nayo attanopadesu, sesavibhattīnaṃ sabbapadesupi. Ayamākhyātikassa tiṇṇaṃ liṅgānaṃ sādhāraṇabhāvaparidīpanī kriyāpadamālāva.

මෙම ක්‍රමය අත්තනෝපදයන්හි ද, සෙසු විභක්තීන්ගේ සියලු පදයන්හි ද දත යුතුය. මෙය ආඛ්‍යාතයන්ගේ ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ට ඇති පොදු බව පැහැදිලි කරන ක්‍රියාපද මාලාවම වේ.

Vuttañhetaṃ niruttipiṭake ‘‘kriyālakkhaṇamākhyātikamaliṅgabheda’’miti. Tatra aliṅgabhedamiti ko attho? Itthipumanapuṃsakānaṃ avisesattho vuccate ‘‘aliṅgabheda’’miti. Yathā ‘‘puriso gacchati, kaññā gacchati, cittaṃ gacchatī’’ti. Catudhā uddiṭṭhakriyāpadesu yathā ‘‘bhavatī’’ti akārānantaratyantapadaṃ gahetvā ‘‘bhavati bhavanti bhavasī’’tiādinā kriyāpadamālā sabbathā katā, evaṃ ‘‘ubbhavati’’ccādīnipi akārānantaratyantapadāni gahetvā ‘‘ubbhavati ubbhavanti ubbhavasī’’tiādinā [Pg.38] kriyāpadamālā sabbathā kātabbā. ‘‘Bhoti sambhotī’’tiādīni pana okārānantaratyantapadāni, ‘‘bhāveti vibhāvetī’’tiādīni ca ekārānantaratyantapadāni gahetvā pāḷinayānusāreneva padamālā kātabbā, nayidha vuttanayānusārena. Īdisesu hi ṭhānesu duranubodhā kriyāpadagati. Ato labbhamānavasena kriyāpadamālā kātabbā. Na hi loke lokiyā sabbe dhātusadde paccekaṃ sabbehipi channavutiyā vacanehi yojetvā vadanti, evaṃ avadantānampi nesaṃ kathā aparipuṇṇā nāma na hoti, tasmā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā yathāsambhavaṃ padamālā kātabbā. Evaṃ pañcamiyādīsupi vibhattīsu. Ayaṃ vattamānavibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

නිරුත්තිපිටකයෙහි 'ආඛ්‍යාතය ක්‍රියාව ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, ලිංග භේද රහිතය' යි මෙසේ වදාරන ලදී. එහි 'ලිංග භේද රහිතය' (අලිංගභේද) යන්නෙහි තේරුම කුමක්ද? ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන ලිංගයන්ගේ වෙනසක් නොමැති අර්ථය 'ලිංග භේද රහිතය' යි කියනු ලැබේ. 'පුරුෂයා යයි (puriso gacchati), කන්‍යාව යයි (kaññā gacchati), සිත යයි (cittaṃ gacchati)' යන්නාක් මෙනි. සිව්වැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලද ක්‍රියාපද අතුරින්, 'bhavati' යන්නෙහි 'අ' කාරයෙන් කෙළවර වන, 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පදය ගෙන 'bhavati bhavanti bhavasi' යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව සියලු ආකාරයෙන් කරන ලදී. එමෙන්ම, 'ubbhavati' යනාදී 'අ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද ගෙන 'ubbhavati ubbhavanti ubbhavasi' යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව සියලු ආකාරයෙන් කළ යුතුය. 'bhoti, sambhoti' යනාදී 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද, 'bhāveti, vibhāveti' යනාදී 'ඒ' කාරයෙන් කෙළවර වන 'ති' ප්‍රත්‍යය සහිත පද ද ගෙන, පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ම පද මාලාව කළ යුතුය, මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව නොවේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ක්‍රියාපදයන්ගේ පැවැත්ම තේරුම් ගැනීම අපහසුය. එබැවින් ලැබෙන ආකාරය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව කළ යුතුය. ලෝකයෙහි ලෞකික ජනයා සියලු ධාතු ශබ්දයන් එකිනෙක අනූහයක් වූ වචන භේදයන්ගෙන් යුක්තව වෙන් වෙන් වශයෙන් යොදා කතා නොකරති. මෙසේ කතා නොකළ ද ඔවුන්ගේ කථාව අසම්පූර්ණ යැයි නොකියනු ලැබේ. එබැවින් මඟ හැරිය යුතු තැන් මඟ හැර, හැකි පමණින් පද මාලාව කළ යුතුය. පංචමී ආදී අනෙකුත් විභක්තීන්හි ද මෙසේමය. මෙය වර්තමාන විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Ito paṭṭhāya pana yathuddiṭṭhapadāneva pariṇāmetvā pariṇāmetvā pañcamiyādīnaṃ mātikābhāvena gahetabbāni. Idāni pana tayogādisahitāsahitavasena dvidhā kriyāpadamālāyo dassessāma kvacādesavasena sambhūtāni ca rūpantarāni sotūnaṃ sukhadhāraṇatthañceva purisappayoge asammohatthañca.

මෙතැන් සිට දක්වන ලද පදයන් ම වෙනස් කරමින් වෙනස් කරමින් පංචමී ආදී විභක්තීන්ගේ මාතෘකා වශයෙන් ගත යුතුය. දැන් වනාහි, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ පහසුවෙන් ධාරණය කරගැනීම පිණිස ද පුරුෂ ප්‍රයෝගයන්හි මුළා නොවීම පිණිස ද, පුරුෂ යෝග සහිත සහ රහිත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ක්‍රියාපද මාලාවන් ද, සමහර තැන්හි ආදේශයන් වශයෙන් සිදුවූ වෙනත් විකල්ප රූපයන් ද දක්වන්නෙමු.

Bhavatu, bhavantu. Bhavāhi, bhava, bhavatha. Bhavāmi, bhavāma. Bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave, bhavāmase. So bhavatu, te bhavantu. Tvaṃ bhavāhi, bhava, tumhe bhavatha. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. So bhavataṃ, te bhavantaṃ. Tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho. Ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase. Ayaṃ pañcamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

භවතු, භවන්තු. භවාහි, භව, භවථ. භවාමි, භවාම. භවතං, භවන්තං. භවස්සු, භවව්හෝ. භවේ, භවාමසේ. සෝ භවතු, තේ භවන්තු. ත්වං භවාහි, භව, තුම්හේ භවථ. අහං භවාමි, මයං භවාම. සෝ භවතං, තේ භවන්තං. ත්වං භවස්සු, තුම්හේ භවව්හෝ. අහං භවේ, මයං භවාමසේ. මෙය පංචමී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Bhaveyya, bhave, bhaveyyuṃ. Bhaveyyāsi, bhaveyyātha. Bhaveyyāmi, bhaveyyāma, bhavemu. Bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe iti vā, so bhaveyya[Pg.39], bhave, te bhaveyyuṃ. Tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Ahaṃ bhaveyyāmi, mayaṃ bhaveyyāma, bhavemu. So bhavetha, te bhaveraṃ. Tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho. Ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe iti vā. Ayaṃ sattamīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

භවෙය්‍ය, භවේ, භවෙය්‍යුං. භවෙය්‍යාසි, භවෙය්‍යාථ. භවෙය්‍යාමි, භවෙය්‍යාම, භවේමු. භවේථ, භවේරං. භවේථෝ, භවෙය්‍යාව්හෝ. භවෙය්‍යං, භවෙය්‍යාම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ භවෙය්‍ය, භවේ, තේ භවෙය්‍යුං. ත්වං භවෙය්‍යාසි, තුම්හේ භවෙය්‍යාථ. අහං භවෙය්‍යාමි, මයං භවෙය්‍යාම, භවේමු. සෝ භවේථ, තේ භවේරං. ත්වං භවේථෝ, තුම්හේ භවෙය්‍යාව්හෝ. අහං භවෙය්‍යං, මයං භවෙය්‍යාම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය සප්තමී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Babhūva, babhūvu. Babhūve, babhūvittha. Babhūvaṃ, babhūvimha. Babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe iti vā, so babhūva, te babhūvu. Tvaṃ babhūve, tumhe babhūvittha. Ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha. So babhūvittha, te babhūvire. Tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho. Ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe iti vā. Ayaṃ parokkhāvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

බභූව, බභූවු. බභූවේ, බභූවිත්ථ. බභූවං, බභූවිම්හ. බභූවිත්ථ, බභූවිරේ. බභූවිත්ථෝ, බභූවිව්හෝ. බභූවිං, බභූවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ බභූව, තේ බභූවු. ත්වං බභූවේ, තුම්හේ බභූවිත්ථ. අහං බභූවං, මයං බභූවිම්හ. සෝ බභූවිත්ථ, තේ බභූවිරේ. ත්වං බභූවිත්ථෝ, තුම්හේ බභූවිව්හෝ. අහං බභූවිං, මයං බභූවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය පරොක්ඛා විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Abhavā, abhavū. Abhavo, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase iti vā, so abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavattha. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavamhā. So abhavattha, te abhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavavhaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavamhase iti vā. Ayaṃ hiyyattanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

අභවා, අභවූ. අභවෝ, අභවත්ථ. අභවං, අභවම්හා. අභවත්ථ, අභවත්ථුං. අභවසේ, අභවව්හං. අභවිං, අභවම්හසේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ අභවා, තේ අභවූ. ත්වං අභවෝ, තුම්හේ අභවත්ථ. අහං අභවං, මයං අභවම්හා. සෝ අභවත්ථ, තේ අභවත්ථුං. ත්වං අභවසේ, තුම්හේ අභවව්හං. අහං අභවිං, මයං අභවම්හසේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය හීයත්තනී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Abhavi, abhavuṃ. Abhavo, abhavittha. Abhaviṃ, abhavimhā. Abhavā, abhavū. Abhavase, abhavivhaṃ. Abhavhaṃ, abhavimhe iti vā, so abhavi, te abhavuṃ. Tvaṃ abhavo, tumhe abhavittha. Ahaṃ abhaviṃ, mayaṃ abhavimhā. So abhavā, te abhavū. Tvaṃ abhavase, tumhe abhavivhaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, mayaṃ abhavimhe iti vā. Ayaṃ ajjatanīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

අභවි, අභවුං. අභවෝ, අභවිත්ථ. අභවිං, අභවිම්හා. අභවා, අභවූ. අභවසේ, අභවිව්හං. අභව්හං, අභවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. සෝ අභවි, තේ අභවුං. ත්වං අභවෝ, තුම්හේ අභවිත්ථ. අහං අභවිං, මයං අභවිම්හා. සෝ අභවා, තේ අභවූ. ත්වං අභවසේ, තුම්හේ අභවිව්හං. අහං අභවං, මයං අභවිම්හේ යනුවෙන් ද වේ. මෙය අජ්ජතනී විභක්තිය අනුව ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Ettha panajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarānipi veditabbāni. Seyyathidaṃ? Te bhaviṃsu, samubbhaviṃsu, pabhaviṃsu, parābhaviṃsu, sambhaviṃsu, pātubhaviṃsu, pātubbhaviṃsu[Pg.40], imāni akammakapadāni. Paribhaviṃsu, abhibhaviṃsu, adhibhaviṃsu, atibhaviṃsu, anubhaviṃsu, samanubhaviṃsu, abhisambhaviṃsu.

මෙහි වනාහි, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'උං' වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) 'ඉංසු' ආදේශ වීමෙන් භූ ධාතුවෙහි වෙනත් රූපයන් ද දත යුතුය. එනම් කවරේද? te bhaviṃsu (තේ භවිංසු), samubbhaviṃsu (සමුබ්භවිංසු), pabhaviṃsu (පභවිංසු), parābhaviṃsu (පරාභවිංසු), sambhaviṃsu (සම්භවිංසු), pātubhaviṃsu (පාතුභවිංසු), pātubbhaviṃsu (පාතුබ්භවිංසු) යන මේවා අකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය. Paribhaviṃsu (පරිභවිංසු), abhibhaviṃsu (අභිභවිංසු), adhibhaviṃsu (අධිභවිංසු), atibhaviṃsu (අතිභවිංසු), anubhaviṃsu (අනුභවිංසු), samanubhaviṃsu (සමනුභවිංසු), abhisambhaviṃsu (අභිසම්භවිංසු) (යන මේවා සකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය).

‘‘Adhibhosu’’nti rūpampi, yasmā dissati pāḷiyaṃ;

Tasmā hi nayato ñe yyaṃ, ‘‘paribhosu’’ntiādikaṃ.

පාලියෙහි 'adhibhosuṃ' (අධිභෝසුං) යන රූපය ද පෙනෙන බැවින්, එම ක්‍රමයට ම 'paribhosuṃ' (පරිභෝසුං) යනාදී රූපයන් ද දත යුතුය.

Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘evaṃvihāriñcāvuso bhikkhuṃ rūpā adhibhosuṃ, na bhikkhu rūpe adhibhosī’’ti. Imāni sakammakapadāni, evamajjataniyā uṃvacanassa iṃsumādesavasena bhavatino rūpantarāni bhavanti. Apica

එහි මේ පාලි පාඨය වෙයි – 'evaṃvihāriñcāvuso bhikkhuṃ rūpā adhibhosuṃ, na bhikkhu rūpe adhibhosī' (ඇවැත්නි, මෙසේ වසන්නා වූ භික්ෂුව රූපයෝ මඩනාහුය, භික්ෂුව රූපයන් යටපත් නොකරයි) යන්නයි. මේවා සකර්මක ක්‍රියාපදයන්ය. මෙසේ අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'උං' වචනයට (ප්‍රත්‍යයට) 'ඉංසු' ආදේශ වීමෙන් භූ ධාතුවෙහි වෙනත් රූපයන් ද වෙයි. තවද,

‘‘Anvabhi’’ itirūpampi, ajjatanyā padissati;

Tasmā hi nayato ñeyyaṃ, ‘‘ajjhabhi’’ccādikampi ca.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි 'anvabhi' (අන්වභි) යන රූපය ද පෙනේ. එබැවින් එම ක්‍රමයට ම 'ajjhabhi' (අජ්ඣභි) යනාදී රූපයන් ද දත යුතුය.

Tatrāyaṃ pāḷi – so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhīti. Tattha anvabhīti anu abhīti chedo. Anūti upasaggo. Abhīti ākhyātikapadanti daṭṭhabbaṃ.

එහි මේ පාලි පාඨය වෙයි – 'so tena kammena divaṃ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhī' (ඔහු ඒ කර්මයෙන් ස්වර්ගයට පැමිණියේය, සැපය හා ක්‍රීඩා රතීන් ද අනුභව කළේය) යන්නයි. එහි 'anvabhī' (අන්වභී) යන්නෙහි පද බෙදීම 'anu' (අනු) සහ 'abhī' (අභී) යනුවෙන් වේ. 'anu' යනු උපසර්ගයකි, 'abhī' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි යි දත යුතුය.

Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe iti vā, so bhavissati, te bhavissanti. Tvaṃ bhavissasi, tumhe bhavissatha. Ahaṃ bhavissāmi, mayaṃ bhavissāma. So bhavissate, te bhavissante. Tvaṃ bhavissase, tumhe bhavissavhe. Ahaṃ bhavissaṃ, mayaṃ bhavissāmhe iti vā. Ayaṃ bhavissantīvibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

භවිස්සති, භවිස්සන්ති. භවිස්සසි, භවිස්සථ. භවිස්සාමි, භවිස්සාම. භවිස්සතේ, භවිස්සන්තේ. භවිස්සසේ, භවිස්සව්හේ. භවිස්සං, භවිස්සාම්හේ යනුවෙන් හෝ 'සෝ භවිස්සති' (හෙතෙම වනු ඇත), 'තේ භවිස්සන්ති' (ඔවුහු වන්නාහ), 'ත්වං භවිස්සසි' (තෝ වන්නෙහි), 'තුම්හේ භවිස්සථ' (තොපි වන්නහුය), 'අහං භවිස්සාමි' (මම වන්නෙමි), 'මයං භවිස්සාම' (අපි වන්නෙමු), 'සෝ භවිස්සතේ' (හෙතෙම වනු ඇත), 'තේ භවිස්සන්තේ' (ඔවුහු වන්නාහ), 'ත්වං භවිස්සසේ' (තෝ වන්නෙහි), 'තුම්හේ භවිස්සව්හේ' (තොපි වන්නහුය), 'අහං භවිස්සං' (මම වන්නෙමි), 'මයං භවිස්සාම්හේ' (අපි වන්නෙමු) යනුවෙන් වේ. මෙය භවිස්සන්තී (අනාගත කාල) විභක්තියේ වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Abhavissā, abhavissaṃsu. Abhavisse, abhavissatha. Abhavissaṃ, abhavissāmhā. Abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase iti vā, so abhavissā, te abhavissaṃsu. Tvaṃ abhavisse, tumhe [Pg.41] abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, mayaṃ abhavissāmhā. So abhavissatha, te abhavissisu. Tvaṃ abhavissase, tumhe abhavissavhe. Ahaṃ abhavissiṃ, mayaṃ abhavissāmhase iti vā. Ayaṃ kālātipattivibhattivasena kriyāpadamālāniddeso.

අභවිස්සා, අභවිස්සංසු. අභවිස්සේ, අභවිස්සථ. අභවිස්සං, අභවිස්සාම්හා. අභවිස්සථ, අභවිස්සිසු. අභවිස්සසේ, අභවිස්සව්හේ. අභවිස්සිං, අභවිස්සාම්හසේ යනුවෙන් හෝ 'සෝ අභවිස්සා' (හෙතෙම වන්නට තිබුණි), 'තේ අභවිස්සංසු' (ඔවුහු වන්නට තිබුණහ), 'ත්වං අභවිස්සේ' (තෝ වන්නට තිබුණෙහි), 'තුම්හේ අභවිස්සථ' (තොපි වන්නට තිබුණහුය), 'අහං අභවිස්සං' (මම වන්නට තිබුණෙමි), 'මයං අභවිස්සාම්හා' (අපි වන්නට තිබුණෙමු), 'සෝ අභවිස්සථ' (හෙතෙම වන්නට තිබුණි), 'තේ අභවිස්සිසු' (ඔවුහු වන්නට තිබුණහ), 'ත්වං අභවිස්සසේ' (තෝ වන්නට තිබුණෙහි), 'තුම්හේ අභවිස්සව්හේ' (තොපි වන්නට තිබුණහුය), 'අහං අභවිස්සිං' (මම වන්නට තිබුණෙමි), 'මයං අභවිස්සාම්හසේ' (අපි වන්නට තිබුණෙමු) යනුවෙන් වේ. මෙය කාලාතිපත්ති (හේතුඵල අතීත) විභක්තියේ වශයෙන් ක්‍රියාපද මාලාව දැක්වීමයි.

Vohārabhedakusalena subuddhinā yo,Kaccāyanena kathito jinasāsanatthaṃ;

Tyādikkamo tadanugaṃ kiriyāpadānaṃ,Katvā kamo bhavatidhātuvasena vutto.

ව්‍යවහාර භේදයෙහි දක්ෂ වූ, මනා නුවණැති කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ විසින් ජින ශාසනයේ යහපත උදෙසා යම් 'ති' ආදී ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයක් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ අනුව යන ක්‍රියාපදයන්ගේ අනුපිළිවෙළ 'භූ' (භවති) ධාතුව ඇසුරෙන් මෙහි දක්වන ලදී.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපිටකයේ වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යුත්පන්න වනු පිණිස, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයෙහි,

Bhavatino kriyāpadamālāvibhāgo nāma

'භූ' (භවති) ධාතුවට අයත් ක්‍රියාපද මාලා විභාගය නම් වූ,

Dutiyo paricchedo.

දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

3. Pakiṇṇakavinicchaya

3. ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විනිශ්චය)

Ito paraṃ pavakkhāmi, pakiṇṇakavinicchayaṃ;

Sappayogesu atthesu, viññūnaṃ pāṭavatthayā.

මින් මතු, යෝග්‍ය වූ අර්ථයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ නිපුණත්වය සඳහා ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය පවසන්නෙමි.

Tattha atthuddhāro, atthasaddacintā, atthātisayayogo, samānāsamānavasenavacanasaṅgaho, āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālavasena vibhattivacanasaṅgaho, kālasaṅgaho, pakaraṇasaṃsandanā, vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā cāti navadhā vinicchayo veditabbo.

එහි විනිශ්චය නව ආකාරයකින් දත යුතුය. එනම්: අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථය මතු කර ගැනීම), 'අත්ථ' ශබ්දය පිළිබඳ විමසීම, අර්ථයේ අතිශය යෝගය (විශේෂ අර්ථ ගැළපීම), සමාන හා අසමාන වශයෙන් වචන සංග්‍රහය, ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය, කාලය වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය, කාල සංග්‍රහය, ප්‍රකරණ සංසන්දනය (ග්‍රන්ථ සැසඳීම) සහ වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථ විභාගය පැහැදිලි කිරීම යනුවෙනි.

Atthuddhāre tāva samānasutikapadānamatthuddhāraṇaṃ karissāma. Etthākhyātapadasaññitānaṃ bhotisadda bhavesaddānamattho uddharitabbo. Tathā hete nāmikapadasaññitehi aparehi bhotisadda bhavesaddehi samānasutikāpi asamānatthā ceva honti asamānavibhattikā ca. Sāsanasmiñhi [Pg.42] keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti.

පළමුව, අර්ථ උද්ධාරණයේදී (අර්ථය මතු කිරීමේදී) සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අර්ථ මතු කර දක්වන්නෙමු. මෙහිදී ක්‍රියාපද ගණයට අයත් 'භෝති' සහ 'භවේ' යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථය මතු කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, නාමපද ගණයට අයත් වෙනත් 'භෝති' සහ 'භවේ' යන ශබ්දයන් සමඟ මේවා සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අර්ථයෙන් මෙන්ම විභක්තිවලින්ද අසමාන (වෙනස්) වන බැවිනි. සසුනෙහි ඇතැම් ශබ්ද එකිනෙකට සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අසමාන අර්ථ ඇත්තාහු, අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇත්තාහු, අසමාන ලිංග ඇත්තාහු, අසමාන විභක්ති ඇත්තාහු, අසමාන වචන ඇත්තාහු, අසමාන අන්ත ඇත්තාහු, අසමාන කාල ඇත්තාහු සහ අසමාන පද ජාති ඇත්තාහු වෙති.

Tesamasamānatthatte ‘‘sabbañhi taṃ jīrati dehanissitaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati. Santo tasito. Pahu santo na bharati. Santo ācikkhate muni. Santo sappurisā loke. Santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti evamādayo payogā. Ettha jīratisaddadvayaṃ yathāsambhavaṃ navabhāvāpagamavaḍḍhanavācakaṃ. Santosaddapañcakaṃ yathāsambhavaṃ parissamappattasamānopasantopalabbhamānavācakanti daṭṭhabbaṃ.

ඒවායේ අසමාන අර්ථය පිළිබඳව: 'සබ්බංහි තං ජීරති දේහනිස්සිතං' (ශරීරය ඇසුරු කළ සියල්ලම දිරාපත් වෙයි), 'අප්පස්සුතායං පුරිසෝ, බලිබද්දෝව ජීරති' (අල්පශ්‍රැත වූ මේ මිනිසා ගොනෙකු මෙන් වයසින් වැඩෙයි), 'සන්තෝ තසිතෝ' (ක්ලාන්ත වූයේ තැති ගනියි/පිබාසිත වෙයි), 'පහු සන්තෝ න භරති' (පොහොසත්/සමත් වුවද පෝෂණය නොකරයි), 'සන්තෝ ආචික්ඛතේ මුනි' (ශාන්ත වූ මුනිවරයා ප්‍රකාශ කරයි), 'සන්තෝ සප්පුරිසා ලෝකේ' (ලෝකයෙහි සත්පුරුෂයෝ සත්පුරුෂයෝමය), 'සන්තෝ සංවිජ්ජමානා ලෝකස්මිං' (ලෝකයෙහි විද්‍යමාන වන්නා වූ) යනාදී යෙදුම් දැක්විය හැකිය. මෙහි 'ජීරති' යන ශබ්ද දෙකෙන්, යෝග්‍ය පරිදි නවීන භාවයෙන් බැහැර වීම (දිරාපත්වීම) සහ වර්ධනය වීම (වයසින් වැඩීම) අදහස් කෙරේ. 'සන්තෝ' යන ශබ්ද පහෙන්, සුදුසු පරිදි වෙහෙසට පත්වීම, සමාන වීම, උපශාන්ත වීම සහ විද්‍යමාන වීම (ඇති බව) යන අර්ථයන් දැක්වෙන බව දත යුතුය.

Asamānapavattinimittatte pana ‘‘akataññū mittadubbhī, assaddho akataññūcā’’tievamādayo. Ettha ca akataññūsaddadvayaṃ katākatājānanajānanapavattinimittaṃ paṭicca sambhūtattā asamānapavattinimittakanti daṭṭhabbaṃ.

අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති පිළිබඳව: 'අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භී' (කළ ගුණ නොදන්නා වූ, මිතුරන්ට ද්‍රෝහි වන්නා වූ) සහ 'අස්සද්ධෝ අකතඤ්ඤූ ච' (ශ්‍රද්ධා නොමැති, අසංඛතය - නිවන - දන්නා වූ) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'අකතඤ්ඤූ' යන ශබ්ද දෙක, කරන ලද දේ නොදැනීම (කළ ගුණ නොදැනීම) සහ නොකරන ලද දේ (නිවන) දැනීම යන ප්‍රවෘත්ති නිමිත්ත ඇසුරෙන් උපන් බැවින්, ඒවා අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇති ශබ්ද ලෙස දත යුතුය.

Asamānaliṅgatte ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānamindo. Tvañca bhadde sukhī hohi. Yattha sā upaṭṭhito hoti. Mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’ti evamādayo. Ettha sukhīsaddadvayaṃ sāsaddadvayañca pumitthiliṅgavasena asamānaliṅganti daṭṭhabbaṃ.

අසමාන ලිංග පිළිබඳව: 'සුඛී හෝතු පඤ්චසිඛ සක්කෝ දේවානමින්දෝ' (පඤ්චසිඛය, දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා සුවපත් වේවා), 'ත්වඤ්ච භද්දේ සුඛී හෝහි' (භද්‍රාවෙනි, ඔබද සුවපත් වන්න), 'යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' (යම් තැනක ඔහු එළඹ සිටියේ වේද), 'මාතා මේ අත්ථි, සා මයා පෝසේතබ්බා' (මාගේ මවක් සිටී, ඇය මා විසින් පෝෂණය කළ යුතුය) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'සුඛී' යන ශබ්ද දෙක සහ 'සා' යන ශබ්ද දෙක පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් අසමාන ලිංග ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය.

Asamānavibhattikatte ‘‘āhāre udare yato. Yato pajānāti sahetudhamma’’nti evamādayo. Ettha yatosaddadvayaṃ [Pg.43] paṭhamāpañcamīvibhattisahitattā asamānavibhattikanti daṭṭhabbaṃ.

අසමාන විභක්ති ඇති බව පිළිබඳව: 'ආහාරේ උදරේ යතෝ' (ආහාරයෙහිද බඩෙහිද සංවර වූයේ) සහ 'යතෝ පජානාති සහේතුධම්මං' (යම් හෙයකින් හේතු සහිත ධර්මය වටහා ගනීද) යනාදී යෙදුම් වෙති. මෙහි 'යතෝ' යන ශබ්ද දෙක ප්‍රථමා විභක්තිය සහ පංචමී විභක්තිය සහිත බැවින්, ඒවා අසමාන විභක්ති ඇති ශබ්ද ලෙස දත යුතුය.

Asamānavacanakatte ime payogā –

අසමාන වචන පිළිබඳව මෙම යෙදුම් වේ:

‘‘Yāya mātu bhato poso, imaṃ lokaṃ avekkhati;

Tampi pāṇadadiṃ santiṃ, hanti kuddho puthujjano’’ti

'යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද පුද්ගලයා මේ ලෝකය දෙස බලයිද, ජීවිතය හා සාමය ලබා දෙන ඒ මව පවා කෝපයට පත් පෘථග්ජනයා මරා දමයි (හන්ති)' යන

Ādīsu hantisaddo ekavacano.

ආදී තැන්වල 'හන්ති' යන ශබ්දය ඒකවචන වේ.

‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā;

Vākurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade;

Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti.

'වනයෙහි මේ වැද්දෝ මුව රැළ දැල්වලින් වටකොට, එකෙණෙහිම වළකට ඇද දමා, මහත් සේ කෑගසමින් උන්ගෙන් උතුම් උතුම් මුවන් මරා දමති (හන්ති)' යන

Ādīsu pana bahuvacano. ‘‘Sīlavā vattasampanno. Etha tumhe āyasmanto sīlavā hotha. Santo danto niyato brahmacārī. Santo have sabbhi pavedayanti. Mahārājā yasassī so. Cattāro mahārājā’’ti evamādīsu sīlavāsaddādayo ekavacanabahuvacanakā.

ආදී තැන්වල එය බහුවචන වේ. 'සීලවා වත්තසම්පන්නෝ' (සිල්වත් වූ, වත්සම්පන්න වූ - මෙහි සීලවා යනු ඒකවචනයකි), 'ඒථ තුම්හේ ආයස්මන්තෝ සීලවා හෝථ' (පින්වත්නි, තොපි සිල්වත් වන්න - මෙහි සීලවා යනු බහුවචනයකි), 'සන්තෝ දන්තෝ නියතෝ බ්‍රහ්මචාරී' (ශාන්ත වූ, දමනය වූ, නියත වූ බ්‍රහ්මචාරියා - මෙහි සන්තෝ යනු ඒකවචනයකි), 'සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති' (සත්පුරුෂයෝ සත්පුරුෂයන්ටම ප්‍රකාශ කරති - මෙහි සන්තෝ යනු බහුවචනයකි), 'මහාරාජා යසස්සී සෝ' (ඒ මහරජු යසස්වත්ය - මෙහි මහාරාජා යනු ඒකවචනයකි), 'චත්තාරෝ මහාරාජා' (සතර වරම් මහරජවරු - මෙහි මහාරාජා යනු බහුවචනයකි) යනාදී තැන්වල 'සීලවා' ආදී ශබ්ද ඒකවචන සහ බහුවචන අර්ථ දෙකෙහිම යෙදේ.

Asamānantatte pana yattha samānasutikānaṃ asamānavibhattikattaṃ vā asamānavacanattaṃ vā upalabbhati. Teyeva payogā. Taṃ yathā? ‘‘Sataṃ sampajānaṃ, sataṃ dhammo, santo danto, santo sappurisā’’ iccevamādayo.

අසමාන අන්ත (පද අවසාන වෙනස් වීම්) පිළිබඳව, සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අසමාන විභක්ති බව හෝ අසමාන වචන බව යම් තැනක දක්නට ලැබේද, එම යෙදුම්ම මෙයටද අදාළ වේ. ඒ කෙසේද යත්? 'සතං සම්පජානං' (සිහි නුවණින් යුක්ත වූ), 'සතං ධම්මෝ' (සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය), 'සන්තෝ දන්තෝ' (ශාන්ත වූ දමනය වූ), 'සන්තෝ සප්පුරිසා' (සත්පුරුෂ වූ සත්පුරුෂයෝ) යනාදී යෙදුම් වේ.

Asamānakālatte ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassa. Te janā pāramissanti, maccudheyyaṃ suduttara’’nti evamādayo. Ettha issantisaddadvayaṃ vattamānābhavissantīkālavasena asamānakālanti daṭṭhabbaṃ. Vattamānābhavissantīvibhattivasena pana asamānavibhattikantipi.

අසමාන කාලය පිළිබඳව: 'නනු තේ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානේ, දේවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස' (පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, මිනිසාගේ වීරියට දෙවියන් පවා ඊර්ෂ්‍යා නොකරන බව ඔබට ඇසී නැද්ද? - මෙහි 'ඉස්සන්ති' යනු ඊර්ෂ්‍යා කරති යන වර්තමාන කාලයයි) සහ 'තේ ජනා පාරමිස්සන්ති, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං' (ඒ ජනයා තරණය කිරීමට අසීරු මාරයාගේ දේශයෙන් එතෙර වන්නාහ/යන්නාහ - මෙහි 'ඉස්සන්ති' යනු යන්නාහ යන අනාගත කාලයයි) යනාදී යෙදුම් වේ. මෙහි 'ඉස්සන්ති' යන ශබ්ද දෙක වර්තමාන කාලය සහ අනාගත කාලය වශයෙන් අසමාන කාල ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය. වර්තමාන සහ අනාගත විභක්ති වශයෙන් ගත් කල, ඒවා අසමාන විභක්ති ඇති ශබ්දද වේ.

Asamānapadajātikatte [Pg.44] ‘‘sayaṃ samāhito nāgo, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. Pathe dhāvantiyā pati, ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, pādesu sirasā pati. Giriṃ caṇḍoraṇaṃ patī’’ti evamādayo. Ettha sayaṃsaddadvayaṃ nāmanipātavasena patisaddattayaṃ nāmākhyātopasaggavasena asamānapadajātikanti daṭṭhabbaṃ.

අසමාන පද ජාති පිළිබඳව: 'සයං සමාහිතෝ නාගෝ' (උතුම් ඇතා තමා විසින්ම එකඟ වූ සිත් ඇත්තේය), 'සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍යං' (මම තෙමේම අවබෝධ කරගෙන කවුරුන් ගුරු කොට දක්වම්ද?), 'පථේ ධාවන්තියා පති' (මඟ දිවයන්නියගේ ස්වාමිපුරුෂයා), 'ඒකංසං අජිනං කත්වා, පාදේසු සිරසා පති' (එක් අංශයකින් අඳුන් දිවි සමක් පෙරවාගෙන, පාමුල හිසින් වැටුණේය), 'ගිරිං චණ්ඩෝරණං පති' (චණ්ඩෝරණ පර්වතය දෙසට) යනාදී යෙදුම් වේ. මෙහි 'සයං' යන ශබ්ද දෙක නාම සහ නිපාත වශයෙන්ද, 'පති' යන ශබ්ද තුන නාම, ආඛ්‍යාත (ක්‍රියා) සහ උපසර්ග වශයෙන්ද අසමාන පද ජාති ඇති ශබ්ද බව දත යුතුය.

Iminā nayena sabbattha vitthāretabbaṃ. Evaṃ sāsanasmiṃ keci saddā aññamaññaṃ samānasutikā samānāpi asamānatthā asamānapavattinimittā asamānaliṅgā asamānavibhattikā asamānavacanakā asamānantā asamānakālikā asamānapadajātikā ca bhavanti. Etādisesu saddesu yo kriyāpadattaṃ pakāseti, na so nāmikapadattaṃ. Yo ca nāmikapadattaṃ pakāseti, na so kriyāpadattaṃ. Evaṃ santepi sutisāmaññato ekattena gahetvā atthuddhāro karaṇīyoti yathāvuttakriyāpadānaṃ nāmapadehi samānasutikānaṃ bhotisadda bhave saddānamatthuddhāraṃ vadāma.

මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි විස්තර කළ යුතුය. මෙසේ සසුනෙහි ඇතැම් ශබ්ද එකිනෙකට සමාන ශබ්ද ඇති (සමාන ශ්‍රැති ඇති) නමුත්, අසමාන අර්ථ ඇත්තාහු ද, අසමාන ප්‍රවෘත්ති නිමිති ඇත්තාහු ද, අසමාන ලිංග ඇත්තාහු ද, අසමාන විභක්ති ඇත්තාහු ද, අසමාන වචන ඇත්තාහු ද, අසමාන අන්ත ඇත්තාහු ද, අසමාන කාල ඇත්තාහු ද, අසමාන පද ජාති ඇත්තාහු ද වෙති. මෙබඳු වූ ශබ්දයන් අතුරෙන් යමක් ක්‍රියා පද බව ප්‍රකාශ කරයි ද, එය නාම පද බව ප්‍රකාශ නොකරයි. යමක් නාම පද බව ප්‍රකාශ කරයි ද, එය ක්‍රියා පද බව ප්‍රකාශ නොකරයි. මෙසේ වුවද ශබ්දයේ සමානත්වය නිසා ඒකත්වයෙන් ගෙන අර්ථ උද්ධාරය කළ යුතු බැවින්, නාම පදයන් හා සමාන ශබ්ද ඇති, කලින් කියන ලද ක්‍රියා පදයන් වන ‘භෝති’ ශබ්දය සහ ‘භවේ’ ශබ්දයන්ගේ අර්ථ උද්ධාරය පවසමු.

Kathaṃ? Bhotisaddo kattuyoge kriyāpadaṃ, kriyāyoge nāmikapadaṃ, tasmā so dvīsu atthesu vattati kriyāpadatthe nāmikapadatthe ca. Tattha kriyāpadatthe vattamānavasena, nāmikapadatthe panālapanavasena. Kriyāpadatthe tāva ‘‘eko bhoti’’, nāmikapadatthe ‘‘mā bhoti paridevesi’’. Atridaṃ vuccati –

කෙසේද? ‘භෝති’ ශබ්දය කර්තෘ යෝගයෙහි ක්‍රියා පදයකි, ක්‍රියා යෝගයෙහි නාම පදයකි. එබැවින් එය ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි සහ නාම පද අර්ථයෙහි යන අර්ථ දෙකෙහි ම පවතී. එහිදී ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි වර්තමාන කාලය වශයෙන් ද, නාම පද අර්ථයෙහි ආලපන (ඇමතීම්) වශයෙන් ද පවතී. ක්‍රියා පද අර්ථයෙහි පළමුව ‘එකෝ භෝති’ (යමෙක් වෙයි) යන්න ද, නාම පද අර්ථයෙහි ‘මා භෝති පරිදේවේසි’ (පින්වතිය, නොවැලපෙන්න) යන්න ද වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Bhāve nāmapadatthe ca, ālapanavisesite;

Imesu dvīsu atthesu, bhotisaddo pavattati.

භවය (පැවතීම) යන ක්‍රියා අර්ථයෙහි ද, ආලපනයෙන් විශේෂිත වූ නාම පද අර්ථයෙහි ද යන මේ අර්ථ දෙකෙහි ‘භෝති’ ශබ්දය පවතී.

Bhavesaddo [Pg.45] pana ‘‘bhavāmī’’timassa vattamānāvibhattiyuttassa saddassatthepi vattati. ‘‘Bhavāmī’’timassa pañcamīvibhattiyuttassa saddassa āṇatyāsīsanatthesupi vattati. ‘‘Bhaveyyāmī’’timassa sattamīvibhattisahitassa saddassa anumatiparikappatthesupi vattati. Tatridaṃ paṭhamatthassa sādhakaṃ āhaccavacanaṃ –

‘භවේ’ ශබ්දය වනාහි වර්තමාන විභක්ති යුක්ත වූ ‘භවාමි’ (මම වෙමි) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද පවතී. ‘භවාමි’ (මම වෙම්වා) යන පංචමී විභක්ති යුක්ත ශබ්දයේ ආඥා සහ ආශිංසන අර්ථයන්හි ද පවතී. ‘භවෙය්‍යාමි’ (මම විය හැකිය) යන සප්තමී විභක්තිය සහිත ශබ්දයේ අනුමත සහ පරිකල්ප අර්ථයන්හි ද පවතී. එහි පළමු අර්ථය සාධනය කරන සූත්‍ර පාඨය මෙසේය –

‘‘Devānaṃ adhiko homi, bhavāmi manujādhipo;

Rūpalakkhaṇasampanno, paññāya asamo bhave’’ti.

“මම දෙවියන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි, මනුෂ්‍යයන්ට අධිපති වෙමි, රූප ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වෙමි, ප්‍රඥාවෙන් අසමසම වෙමි (භවේ).”

Ayaṃ pana sabbesaṃ tesamatthānaṃ sādhikā amhākaṃ gāthāracanā –

මේ වනාහි ඒ සියලු අර්ථයන් සාධනය කරන අපගේ ගාථා රචනාවයි –

‘‘Sukhī bhavati eso ca, ahañcāpi sukhī bhave;

Sukhī bhavatu eso ca, ahañcāpi sukhī bhave.

“ඔහු ද සුවපත් වෙයි, මම ද සුවපත් වෙමි (භවේ). ඔහු ද සුවපත් වේවා, මම ද සුවපත් වෙම්වා (භවේ).”

Imāya buddhapūjāya, bhavantu sukhitā pajā;

Bhave’hañca sukhappatto, sāmacco saha ñātibhi.

“මේ බුද්ධ පූජාවෙන් සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා! මම ද ඇමැතිවරුන් සහ නෑයන් සමඟ සුවපත් බවට පත්වෙම්වා (භවේ).”

Sukhī bhaveyya eso ca, ahañcāpi sukhī bhave;

Sukhī bhaveyya ce eso, ahañcāpi sukhī bhave’’ti.

“ඔහු ද සුවපත් විය හැකිය, මම ද සුවපත් විය හැකිය (භවේ). ඉදින් ඔහු සුවපත් වන්නේ නම්, මම ද සුවපත් වන්නෙමි (භවේ).”

Iccevaṃ –

මෙසේ –

Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamyañca vibhattiyaṃ;

Etesu tīsu ṭhānesu, bhavesaddo pavattati.

වර්තමාන කාලයෙහි ද, පංචමී විභක්තියෙහි ද, සප්තමී විභක්තියෙහි ද යන මේ ස්ථාන තුනෙහි ‘භවේ’ ශබ්දය පවතී.

Ekadhā vattamānāyaṃ, pañcamīsattamīsu ca;

Dvedhā dvedhātimassatthaṃ, pañcadhā paridīpaye.

වර්තමාන කාලයෙහි එක් ආකාරයකින් ද, පංචමී සහ සප්තමී විභක්තීන්හි දෙයාකාරයකින් බැගින් ද වශයෙන් මෙහි අර්ථය පස් ආකාරයකින් ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

Dvedhā vā vattamānāya-mādipurisavācako;

Attho ‘‘bhave’’ti etassa, ‘‘bhavatī’’tipiyujjati.

නැතහොත් වර්තමාන කාලයෙහි උත්තම පුරුෂ ප්‍රකාශක වන ‘භවේ’ යන්නෙහි අර්ථය දෙයාකාර වේ, එය ‘භවති’ යනුවෙන් ද යෙදේ.

Idāni pana etassa, vuttassatthassa sādhakaṃ;

Ettha pāḷippadesaṃ tu, āharissaṃ suṇātha me.

දැන් වනාහි මේ කියන ලද අර්ථය සාධනය කරන පාලි පාඨය මෙහි දක්වන්නෙමි, එය මගෙන් අසන්න.

Ko’yaṃ [Pg.46] majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe;

Kaṃ tvaṃ atthavasaṃ ñatvā, evaṃ vāyamase bhusaṃ.

“මහ මුහුද මැද වෙරළක් නොදකිමින් වෙහෙසෙන මේ කවුද? ඔබ කිනම් ප්‍රයෝජනයක් දැක මෙසේ දැඩි ලෙස වෙහෙසෙන්නේද?”

Nisamma vattaṃ lokassa, vāyāmassa ca devate;

Tasmā majjhesamuddasmiṃ, apassaṃ tīramāyuhe.

“දේවතාවියනි, ලෝකයේ ස්වභාවය ද උත්සාහයේ ඵලය ද වටහාගෙන, එබැවින් මම මහ මුහුද මැද වෙරළක් නොදකිමින් වෙහෙසෙමි (ආයුහේ).”

Assaṃ purimagāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa hi;

‘‘Āyūhatī’’ti atthoti, viññātabbo vibhāvinā.

මෙහි පළමු ගාථාවේ ඇති ‘ආයුහේ’ යන පදයේ අර්ථය ‘ආයූහති’ (වෙහෙසෙයි) යන්න බව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

Vibhattiyā vipallāsa-vasenāyaṃ samīrito;

Vattamāne sattamīti, tissekāravasena vā.

මෙය විභක්ති විපර්යාසය හේතුවෙන් කියන ලද්දකි. නැතහොත් වර්තමාන කාලයෙහි සප්තමී විභක්තියේ ‘ති’ යන්න ‘ඒ’ කාරය බවට පත්වීමෙන් (ආදේශ වීමෙන්) සිදු වූවකි.

Pacchimāya ca gāthāyaṃ, ‘‘āyuhe’’tipadassa tu;

‘‘Āyūhāmī’’ti atthoti, saddatthaññū vibhāvaye.

අවසාන ගාථාවෙහි ඇති ‘ආයුහේ’ යන පදයේ අර්ථය වනාහි ‘ආයූහාමි’ (වෙහෙසෙමි) යන්න බව ශබ්දාර්ථ දන්නා තැනැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

Tathā ‘‘bhave’’tietassa, vattamānāvibhattiyaṃ;

‘‘Bhavatī’’ti, ‘‘bhavāmī’’ti, catthaṃ dvedhā vibhāvaye.

එසේම ‘භවේ’ යන මෙහි වර්තමාන විභක්තියෙහි ‘භවති’ (වෙයි) සහ ‘භවාමි’ (වෙමි) යන අර්ථ දෙක දෙයාකාරයකින් වටහාගත යුතුය.

Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo;

Netabbo nayadakkhena, nayasāgarasāsane.

ක්‍රම සමුද්‍රයක් බඳු වූ බුදු සසුනෙහි ක්‍රම දන්නා නුවණැත්තා විසින් මෙබඳු වූ වෙනත් පාඨයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම යෙදිය යුතුය.

Evamayaṃ bhavesaddo pañcasu chasu vā kriyāpadatthesu pavattati. Tathā sattamīvibhatyantanāmikapadassa vuddhisaṃsārakammabhavūpapattibhavasaṅkhātesu atthesupi. Tathā hi ‘‘abhave nandati tassa, bhave tassa na nandatī’’tiādīsu vuddhimhi. ‘‘Bhave vicaranto’’tiādīsu saṃsāre. ‘‘Bhave kho sati jāti hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu kammabhave. ‘‘Evaṃ bhavevijjamāne’’tiādīsu upapattibhaveti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena bhūdhātuto nipphannānaṃ aññatopi aññesaṃ kriyāpadānaṃ yathāsambhavamattho uddharitabbo.

මෙසේ මේ ‘භවේ’ ශබ්දය ක්‍රියා පද අර්ථ පහක හෝ හයක පවතී. එමෙන්ම සප්තමී විභක්තියෙන් කෙළවර වන නාම පදයේ වෘද්ධිය (දියුණුව), සංසාරය, කර්මභවය සහ උත්පත්ති භවය යන අර්ථයන්හි ද පවතී. එසේම ‘අභවේ නන්දති තස්ස, භවේ තස්ස න නන්දති’ (ඔහුගේ විනාශයෙහි සතුටු වෙයි, දියුණුවෙහි සතුටු නොවෙයි) යනාදී තැන්හි දියුණුවෙහි ද, ‘භවේ විචරන්තෝ’ (භවයෙහි/සංසාරයෙහි හැසිරෙන) යනාදී තැන්හි සංසාරයෙහි ද, ‘භවේ ඛෝ සති ජාති හෝති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං’ (භවය ඇති කල්හි ජාතිය වෙයි, ජාතිය නිසා ජරාමරණ වෙයි) යනාදී තැන්හි කර්ම භවයෙහි ද, ‘ඒවං භවේ විජ්ජමානේ’ (මෙසේ භවය විද්‍යාමාන කල්හි) යනාදී තැන්හි උත්පත්ති භවයෙහි ද පවතින බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් නිපන් වෙනත් ක්‍රියා පදයන්ගේ ද අර්ථය සලකා බලා මතු කර ගත යුතුය.

Ākhyātatthamhime [Pg.47] atthā, na lātabbā kudācanaṃ;

Atthuddhāravasenete, uddhaṭā nāmato yato.

මේ අර්ථ කිසි කලෙකත් ආඛ්‍යාත අර්ථයෙන් පමණක් නොගත යුතුය. මන්ද යත්, මේවා අර්ථ උද්ධාරය මගින් නාම පදයෙන් මතු කර ගන්නා ලද බැවිනි.

Idamettha saṅkhepato atthuddhāranayanidassanaṃ.

මෙය මෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වන ලද අර්ථ උද්ධාර ක්‍රමයේ නිදසුනයි.

Atthasaddacintāyaṃ pana evamupalakkhetabbaṃ – ‘‘bhavante, parābhavante, parābhave’’iccādayo gacchati gacchaṃ gacchatosaddādayo viya visesasaddā, na yācanopatāpanatthādivācako nāthatisaddo viya, na ca rājadevatādivācako devasaddo viya sāmaññasaddā. Ye cettha visesasaddā, te sabbakālaṃ visesasaddāva. Ye ca sāmaññasaddā, tepi sabbakālaṃ sāmaññasaddāva.

අර්ථ ශබ්ද විචාරයේදී වනාහි මෙසේ වටහාගත යුතුය - ‘භවන්තේ, පරාභවන්තේ, පරාභවේ’ යනාදී ශබ්ද, ‘ගච්ඡති, ගච්ඡං, ගච්ඡතෝ’ යනාදී ශබ්ද මෙන් විශේෂ ශබ්ද වේ. ඒවා අයැදීම, පෙළීම ආදී අර්ථ පවසන ‘නාථති’ ශබ්දය මෙන් හෝ රජු, දෙවියා ආදී අර්ථ පවසන ‘දේව’ ශබ්දය මෙන් සාධාරණ (පොදු) ශබ්ද නොවේ. මෙහි යම් විශේෂ ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු සැම කල්හි ම විශේෂ ශබ්ද ම වෙති. යම් සාධාරණ ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු ද සැම කල්හි ම සාධාරණ ශබ්ද ම වෙති.

Tatra gacchatītiādīnaṃ visesasaddatā evaṃ daṭṭhabbā – gacchatīti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Tathā gacchanti ekaṃ nāmapadaṃ, ekamākhyātaṃ. Gacchatoti eko kitanto, aparo rūḷhīsaddo. Satipi visesasaddatte sadisattā sutisāmaññato tabbisayaṃ buddhiṃ nuppādeti vināva’tthappakaraṇasaddantarābhisambandhena. Tathā hi saddantarābhisambandhena ‘‘gacchati patiṭṭhita’’nti vutte sattamyantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchati tisso’’ti vutte panākhyātanti. Tathā ‘‘sa gacchaṃ na nivattatī’’ti vutte paṭhamantaṃ nāmapadanti viññāyati. ‘‘Gacchaṃ puttanivedako’’ti vutte ākhyātanti viññāyati. ‘‘Gacchato hayato patito’’ti vutte kitantoti viññāyati. ‘‘Gacchato paṇṇapupphāni patantī’’ti vutte rukkhavācako rūḷhīsaddoti. Iti visesasaddānaṃ ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi samānasutikānaṃ atthābhisambandhādīsu yo koci atthavisesañāpako sambandho avassamicchitabbo. Evaṃ ‘‘gacchatī’’tiādīnaṃ ākhyātanāmattādivasena paccekaṃ ṭhitānaṃ ekekatthavācakānaṃ visesasaddatā daṭṭhabbā.

එහි 'ගච්ඡති' යනාදී විශේෂ ශබ්දයන්ගේ ස්වභාවය මෙසේ දත යුතුය. 'ගච්ඡති' යනු එක් නාම පදයක් ද එක් ආඛ්‍යාත පදයක් ද වේ. එසේම 'ගච්ඡන්ති' යනු ද එක් නාම පදයක් ද එක් ආඛ්‍යාත පදයක් ද වේ. 'ගච්ඡතෝ' යන්නෙන් එකක් කෘදන්ත පදයක් වන අතර, අනෙක රූඪි ශබ්දයකි. විශේෂ ශබ්ද බව තිබුණ ද, සමාන බව නිසා ශ්‍රවණ සමානත්වයෙන් යුතුව, අර්ථ ප්‍රකරණය හා වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සබඳතාවය නොමැතිව ඒ පිළිබඳ වැටහීමක් ඇති නොවේ. එසේමය, වෙනත් ශබ්ද සබඳතාවයෙන් 'ගච්ඡති පතිට්ඨිතං' (යන තැනැත්තා කෙරෙහි පිහිටි) යැයි පැවසූ කල, එය සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත නාම පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡති තිස්සෝ' (තිස්ස තෙමේ යයි) යැයි පැවසූ කල, එය ආඛ්‍යාත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. එමෙන්ම, 'ස ගච්ඡං න නිවත්තති' (යන ඒ තැනැත්තා ආපසු නොඑයි) යැයි පැවසූ කල, එය ප්‍රථමා විභක්ත්‍යන්ත නාම පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡං පුත්තනිවේදකෝ' (යව, පුත්‍රයා දන්වන්නා) යැයි පැවසූ කල, එය ආඛ්‍යාත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡතෝ හයතෝ පතිතෝ' (යන අශ්වයාගෙන් වැටුණේය) යැයි පැවසූ කල, එය කෘදන්ත පදයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. 'ගච්ඡතෝ පණ්ණපුප්ඵානි පතන්ති' (ගසින් කොළ සහ මල් වැටෙති) යැයි පැවසූ කල, එය වෘක්ෂය හඟවන රූඪි ශබ්දයක් බව වටහා ගනු ලැබේ. මෙසේ නාම-ආඛ්‍යාත පද සමඟ සමාන ශ්‍රවණය ඇති, ආඛ්‍යාත සහ නාම වන විශේෂ ශබ්දයන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධය ආදියේදී කිසියම් වූ අර්ථ විශේෂයක් හඟවන සබඳතාවක් ඒකාන්තයෙන්ම අපේක්ෂා කළ යුතුය. මෙසේ 'ගච්ඡති' යනාදී ආඛ්‍යාත හා නාම පද ස්වභාවයන්ගෙන් වෙන් වෙන්ව පිහිටි, එක් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන පදයන්ගේ විශේෂ ශබ්ද බව දත යුතුය.

‘‘Nāthati [Pg.48] devo’’tiādīnaṃ pana ākhyātanāmānaṃ nāmākhyātehi asamānasutikānaṃ anekatthavācakānaṃ sāmaññasaddatā eva daṭṭhabbā. Atthasambandhādīsu hi vinā yena kenaci sambandhena ‘‘nāthatī’’ti vutte ‘‘yācatī’’ti vā ‘‘upatāpetī’’ti vā ‘‘issariyaṃ karotī’’ti vā ‘‘āsīsatī’’ti vā attho paṭibhāti, tathā ‘‘devo’’ti vutte ‘‘megho’’ti vā ‘‘ākāso’’ti vā ‘‘rājā’’ti vā ‘‘devatā’’ti vā ‘‘visuddhidevo’’ti vā attho paṭibhāti. Yadā pana saddantarābhisambandhena ‘‘nāthati suppaṭipatti’’nti vutte tadā ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadassa ‘‘yācatī’’ti attho viññāyati, ‘‘nāthati sabbakilese’’ti vutte ‘‘upatāpetī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati sakacitte’’ti vutte ‘‘issariyaṃ karotī’’ti attho viññāyati. ‘‘Nāthati lokassa hita’’nti vutte ‘‘āsīsatī’’ti attho viññāyati. Tathā ‘‘devo gajjatī’’ti vutte ‘‘devo’’ti nāmapadassa ‘‘megho’’ti attho viññāyati. ‘‘Viddho vigatavalāhako devo’’ti vutte ‘‘ākāso’’ti attho viññāyati. ‘‘Pivatu devo pānīya’’nti vutte ‘‘rājā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devo devakāyā cavati āyusaṅkhayā’’ti vutte ‘‘devatā’’ti attho viññāyati. ‘‘Devātidevo satapuññalakkhaṇo’’ti vutte ‘‘visuddhidevo’’ti attho viññāyati. Iminā nayena aññepi sāmaññasaddā ñātabbā.

නමුත් 'නාථති', 'දේවෝ' යනාදී නාම-ආඛ්‍යාත පද සමඟ සමාන ශ්‍රවණයක් නැති, බොහෝ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත සහ නාමයන්ගේ සාමාන්‍ය ශබ්ද බවම දත යුතුය. අර්ථ සම්බන්ධතා ආදියේදී කිසිදු සබඳතාවයකින් තොරව හුදෙක් 'නාථති' යනුවෙන් පැවසූ කල 'යදියි' (ඉල්ලයි) හෝ 'තවයි' (වෙහෙසවයි) හෝ 'ඊශ්වර බව කරයි' (පාලනය කරයි) හෝ 'පතයි' (ආශිංසනය කරයි) යන අර්ථයන් වැටහෙන්නේය. එමෙන්ම 'දේවෝ' යැයි පැවසූ කල 'මේඝය' (වැස්ස/වලාකුළ) හෝ 'අහස' හෝ 'රජු' හෝ 'දේවතාවා' හෝ 'විසුද්ධිදේවයා' (රහතන් වහන්සේ/බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන අර්ථයන් වැටහෙන්නේය. එහෙත් වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සබඳතාවයෙන් යුතුව 'නාථති සුප්පටිපත්තිං' යැයි කී කල, එහි 'නාථති' යන ක්‍රියා පදයේ 'යාචති' (අයදියි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති සබ්බකිලේසේ' යැයි කී කල, 'උපතාපේති' (තවයි/වෙහෙසවයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති සකචිත්තේ' යැයි කී කල, 'ඉස්සරියං කරෝති' (පාලනය කරයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'නාථති ලෝකස්ස හිතං' යැයි කී කල, 'ආසීසති' (පතයි) යන අර්ථය වැටහෙයි. එසේම 'දේවෝ ගජ්ජති' යැයි කී කල, 'දේවෝ' යන නාම පදයේ 'මේඝය' (වැස්ස) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'විද්ධෝ විගතවලාහකෝ දේවෝ' යැයි කී කල, 'ආකාසය' (අහස) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'පිවතු දේවෝ පානීයං' යැයි කී කල, 'රාජා' (රජතුමා) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'දේවෝ දේවකායා චවති ආයුසංඛයා' යැයි කී කල, 'දේවතා' (දෙවියා) යන අර්ථය වැටහෙයි. 'දේවාතිදේවෝ සතපුඤ්ඤලක්ඛණෝ' යැයි කී කල, 'විසුද්ධිදේවෝ' (බුදුරජාණන් වහන්සේ) යන අර්ථය වැටහෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් සාමාන්‍ය ශබ්දයන් ද දත යුතුය.

Sabbametaṃ ñatvā yathā attho saddena, saddo catthena na virujjhati, tathātthasaddā cintanīyā. Tatridaṃ upalakkhaṇamattaṃ cintākāranidassanaṃ – ‘‘atthakusalā bhavante’’ti vā ‘‘kiccāni bhavante’’ti vā vutte ‘‘bhavante’’ti idaṃ ‘‘bhavantī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante passāmī’’ti vā ‘‘icchāmī’’ti vā vutte upayogatthavaṃ [Pg.49] nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Bhavante jane pasaṃsatī’’ti vā ‘‘kāmetī’’ti vā vutte paccattopayogatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Corā parābhavante’’ti vutte ‘‘parābhavante’’ti idaṃ ‘‘parābhavantī’’timinā samānatthamākhyātikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhavante janā icchanti amittāna’’nti vutte ‘‘parābhavante’’ti imāni upayogapaccattatthavantāni dve nāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Eso parābhave’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ ‘‘parābhaveyyā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ete parābhave loke, paṇḍito samavekkhiyā’’ti vutte ‘‘parābhave’’ti idaṃ upayogatthavaṃ bahuvacanaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Parābhave satī’’ti vutte bhāvalakkhaṇabhummatthekavacanakaṃ nāmapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Tumhe me pasādā sambhave’’ti vutte ‘‘sambhave’’ti idaṃ ‘‘sambhavathā’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhe’’ti vutte ‘‘sambhavavhe’’ti idaṃ sambhavāya nāma itthiyā vācakaṃ itthiliṅgaṃ sālapanaṃ nāmikapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ehi tvaṃ sambhavavhepatiṭṭhita’’nti vutte sambhavanāmakassa purisassa vācakaṃ pulliṅgaṃ bhummavacananti evamattho ca saddo ca cintanīyo.

මේ සියල්ල දැනගෙන, යම් සේ අර්ථය ශබ්දයෙන් ද, ශබ්දය අර්ථයෙන් ද විරුද්ධ නොවේ ද, එසේ අර්ථය සහ ශබ්දය විමසිය යුතුය. එහිදී මේ වනාහි විමසන ආකාරය දැක්වීම සඳහා වූ නිදසුනක් පමණි - 'අත්ථකුසලා භවන්තේ' (යහපතෙහි දක්ෂයෝ වෙති) හෝ 'කිච්චානි භවන්තේ' (කටයුතු වෙති) යැයි කී කල, 'භවන්තේ' යන මෙය 'භවන්ති' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'භවන්තේ පස්සාමි' (ඔබ වහන්සේලාව දකිමි) හෝ 'ඉච්ඡාමි' (කැමති වෙමි) යැයි කී කල, කර්ම (උපයෝගී) අර්ථය දෙන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'භවන්තේ ජනේ පසංසති' (පින්වත් ජනයා පසසයි) හෝ 'කාමේති' (කැමති වෙයි) යැයි කී කල, උක්ත (පච්චත්ත) සහ කර්ම (උපයෝගී) අර්ථ ඇති නාම පද දෙකක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'චෝරා පරාභවන්තේ' (සොරහු පිරිහෙති) යැයි කී කල, 'පරාභවන්තේ' යන මෙය 'පරාභවන්ති' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'පරාභවන්තේ ජනා ඉච්ඡන්ති අමිත්තානං' (පිරිහෙන ජනයෝ සතුරන් කැමති වෙති) යැයි කී කල, 'පරාභවන්තේ' යනු කර්ම (උපයෝගී) සහ උක්ත (පච්චත්ත) අර්ථ ඇති නාම පද දෙකක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒසෝ පරාභවේ' (හෙතෙම පිරිහෙන්නේය) යැයි කී කල, 'පරාභවේ' යන මෙය 'පරාභවෙය්‍ය' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒතේ පරාභවේ ලෝකේ, පණ්ඩිතෝ සමවෙක්ඛියා' (නුවණැත්තා ලෝකයෙහි මේ පිරිහීම් මැනවින් බලන්නේය) යැයි කී කල, 'පරාභවේ' යනු ද්විතීයා (උපයෝගී) විභක්ති බහුවචන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'පරාභවේ සති' (පිරිහීම ඇති කල්හි) යැයි කී කල, භාවලක්ෂණ සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති ඒකවචන නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'තුම්හේ මේ පසාදා සම්භවේ' (තොපගේ පැහැදීමෙන් මට උපදින්නේය / තොප මට පැහැදීම උපදවව්) යැයි කී කල 'සම්භවේ' යනු 'සම්භවථ' යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති ආඛ්‍යාත පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒහි ත්වං සම්භවව්හේ' (සම්භවාවෙනි, තී එව) යැයි කී කල, 'සම්භවව්හේ' යනු 'සම්භවා' නම් ස්ත්‍රිය හඟවන, ස්ත්‍රී ලිංග ආලපන (ඇමතුම්) නාම පදයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය. 'ඒහි ත්වං සම්භවව්හේපතිට්‍ඨිතං' (සම්භව නම් පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි...) යැයි කී කල, සම්භව නම් පුරුෂයා හඟවන පුල්ලිංග සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති වචනයක් බව මෙසේ අර්ථය ද ශබ්දය ද විමසිය යුතුය.

‘‘Varuṇo brahmadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sambhavo nāmupaṭṭhāko, revatassa mahesino’’ti –

"මහා සෘෂී වූ රේවත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වරුණ සහ බ්‍රහ්මදේව වූහ. උපස්ථායකයා සම්භව නම් විය."

Hi pāḷi. ‘‘Dhammā pātubhavante’’ti vutte ‘‘pātubhavante’’ti idaṃ ‘‘pātubhavantī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātu bhavante jane’’ti vutte ‘‘te jane bhavaṃ rakkhatū’’ti atthavācakāni ākhyātakitantasabbanāmikapadānīti [Pg.50] evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase tvaṃ guṇehī’’ti vutte ‘‘pātubhavase’’ti idaṃ ‘‘pātubhavasī’’timinā samānatthamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Pātubhavase guṇe yo tva’’nti vutte ‘‘pātubhavāhi attano guṇahetu tva’’nti atthavācakāninipātayuttākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Ahamattano guṇehi pātubhave’’ti vutte ‘‘pātubhave’’ti idaṃ ‘‘pātubhavāmī’’timinā samānatthaṃ sanipātamākhyātapadanti evamattho ca saddo ca cintanīyo. ‘‘Maṃ pātu bhave idaṃ puññakamma’’nti vutte ‘‘maṃ rakkhatu saṃsāre idaṃ puññakamma’’nti atthavācakāni ākhyātanāmapadānīti evamattho ca saddo ca cintanīyo. Iminā nayena sabbattha yathārahamatthasaddā cintanīyā. Tattha samānasutikānaṃ kesañci saddānaṃ ‘‘na tesaṃ koṭṭhe openti. Na tesaṃ antarā gacche. Satta vo licchavī aparihānīye dhamme desessāmi, ime te deva sattavo, tvañca uttamasattavo’’tiādīsu samānasutikānaṃ viya uccāraṇaviseso icchanīyo. Uccāraṇavisese hi sati padāni paribyattāni, padesu paribyattesu attho paribyatto hoti, atthapariggāhakānaṃ atthādhigamo akiccho hoti, suparisuddhādāsatale paṭibimbadassanaṃ viya, so ca gahitapubbasaṅketassa atthasambandhādīsu aññatarasmiṃ ñāteyeva hoti, na itarathā. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

එහි පාළි ක්‍රමය මෙසේය. 'ධම්මා පාතුභවන්තෙ' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවන්තෙ' යන්න 'පාතුභවන්ති' (පහළ වෙති) යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතු භවන්තෙ ජනෙ' යැයි කී කල්හි, 'භවතුන් වහන්සේ ඒ ජනයා රකිත්වා' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත, කෘදන්ත සහ සර්වනාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතුභවසේ ත්වං ගුණේහි' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවසේ' යන්න 'පාතුභවසි' (පහළ වන්නෙහිය) යන්න හා සමාන ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'පාතු භවසේ ගුණෙ යො ත්වං' යැයි කී කල්හි, 'තමාගේ ගුණයන් නිසා යම් ඔබ පහළ වන්න' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'අහමත්තනො ගුණෙහි පාතුභවෙ' යැයි කී කල්හි, 'පාතුභවෙ' යන්න 'පාතුභවාමි' (මම පහළ වෙමි) යන්න හා සමාන අර්ථ ඇති, නිපාත සහිත ආඛ්‍යාත පදයකැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. 'මං පාතු භවෙ ඉදං පුඤ්ඤකම්මං' යැයි කී කල්හි, 'මෙම පින්කම සංසාරයෙහි මා රකීවා' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ආඛ්‍යාත සහ නාම පදයන් යැයි මෙසේ එහි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් හැම තැනකදීම සුදුසු පරිදි අර්ථය හා ශබ්දය සිතිය යුතුය. එහිදී, සමාන ශබ්ද ඇති ඇතැම් ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙන්, 'න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති', 'න තෙසං අන්තරා ගච්ඡෙ', 'සත්ත වො ලිච්ඡවී අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසිස්සාමි', 'ඉමෙ තෙ දෙව සත්තවො', 'ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවො' යනාදී තැන්වලදී මෙන් එකම ශබ්දයක් ඇති පදයන්හි උච්චාරණයේ විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) අපේක්ෂා කළ යුතුය. මන්ද යත්, උච්චාරණයේ වෙනසක් ඇති කල්හි පදයන් මැනවින් පැහැදිලි වෙයි. පදයන් පැහැදිලි වූ කල්හි අර්ථය පැහැදිලි වෙයි. අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නන්හට අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම, ඉතා පිරිසිදු කැඩපත් තලයක ඡායාව දැකීම මෙන්, වෙහෙසකින් තොරව සිදුවෙයි. එය ද කලින් වටහාගත් සංකේතයන්ගේ අර්ථ සම්බන්ධය ආදී යමක දැනගත් කල්හිම සිදුවන අතර, වෙනත් ආකාරයකින් සිදු නොවේ. මේ පිළිබඳව පූර්වාචාරීහු මෙසේ පැවසූහ –

‘‘Visayattamanāpannā, saddā nevatthabodhakā;

Na padamattato atthe, te aññātā pakāsakā’’ti.

‘තමන්ගේ විෂය පථයට නොපැමිණි ශබ්දයන් කිසිසේත් අර්ථය අවබෝධ කර නොදෙයි. එමෙන්ම නොදන්නා ලද පදයන් හුදෙක් පද මාත්‍රයෙන්ම අර්ථය ප්‍රකාශ නොකරයි.’

Yadidamettha vuttamamhehi ‘‘uccāraṇaviseso icchanīyo’’ti. Atrāyamuccāraṇavisesadīpanī gāthā sahatthappakāsananayadānagāthāya.

මෙහි අප විසින් ‘උච්චාරණ විශේෂයක් අපේක්ෂා කළ යුතුය’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ පිළිබඳව උච්චාරණ විශේෂය පෙන්වා දෙන ගාථාව, හස්ත සංඥාවෙන් ක්‍රමය පෙන්වා දෙන ගාථාව සමඟ මෙසේ වෙයි.

‘‘Na [Pg.51] te saṃ koṭṭhe openti’’, iti pāṭhe sumedhaso;

Padaṃ ‘‘na te’’ti chinditvā, ‘‘saṃ koṭṭhe’’ti paṭheyya ve.

‘න තෙසං කොට්ඨෙ ඔපෙන්ති’ යන පාඨයෙහි, නුවණැත්තා පදය ‘න තෙ’ යනුවෙන් වෙන් කොට, ‘සං කොට්ඨෙ’ යනුවෙන් කියවිය යුතුය.

‘‘Saṃ na openti koṭṭhe te, bhikkhū’’ti atthamīraye;

Evamimesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo.

‘ඒ භික්ෂූහු තමන්ගේ වී අටුවෙහි ධාන්‍ය තැන්පත් නොකරති’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතුය. අනෙකුත් මෙබඳු පාඨයන්හි ද ක්‍රමය මෙසේම වේ.

Atha yaṃ panidampi vuttaṃ ‘‘kesañcī’’ti, taṃ kimatthaṃ? ‘‘Gacchati patiṭṭhitaṃ, gacchati tisso, bhavante passāmi, atthakusalā bhavante, vadantaṃ ekapokkharā, vadantaṃ paṭivadatī’’tiādīsu samānasutikānamuccāraṇaviseso na labbhatīti dassanatthaṃ. Tasmā idamettha sallakkhetabbaṃ – yattha samānasutikānamuccāraṇaviseso labbhati atthaviseso ca padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā, tattha payoge samānasutikamekaccaṃ padaṃ vicchinditvā uccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. So tena saddhiṃ bhāsati, sotena vuyhati. Bhavante jane pasaṃsati, bhavante passāmī’’ti evamādayo payogā. Ettha ‘‘hetū’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘hetusampayuttāna’’nti uccāretabbaṃ. Tathā ‘‘so’’ti vicchinditvā ‘‘tena saddhi’’nti uccāretabbaṃ. ‘‘Bhava’’nti vicchinditvā ‘‘te jane’’ti uccāretabbaṃ.

තවද මෙහි ‘ඇතැමුන්ගේ’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය කුමක් සඳහා ද? ‘ගච්ඡති පතිට්ඨිතං’, ‘ගච්ඡති තිස්සො’, ‘භවන්තෙ පස්සාමි’, ‘අත්ථකුසලා භවන්තෙ’, ‘වදන්තං එකපොක්ඛරා’, ‘වදන්තං පටිවදති’ යනාදී තැන්හි සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි උච්චාරණ වෙනසක් නොලැබෙන බව දැක්වීම සඳහාය. එබැවින් මෙහි මෙය වටහාගත යුතුය - යම් තැනක පදයන්ගේ බෙදීම නිසා හෝ නොබෙදීම නිසා හෝ සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි උච්චාරණයේ වෙනසක් සහ අර්ථයේ වෙනසක් ලැබෙන්නේ ද, එහි යෙදුමේදී සමානශ්‍රැතික වූ ඇතැම් පදයක් වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද යත්: ‘හේතු හේතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුඨානානඤ්ච රූපානං හේතුපච්චයෙන පච්චයො’, ‘සො තෙන සද්ධිං භාසති’, ‘සොතෙන වුය්හති’, ‘භවන්තෙ ජනෙ පසංසති’, ‘භවන්තෙ පස්සාමි’ යනාදී යෙදුම්ය. මෙහි ‘හේතූ’ යන්න මඳක් වෙන් කොට ‘හේතුසම්පයුත්තානං’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. එසේම ‘සො’ යන්න වෙන් කොට ‘තෙන සද්ධිං’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. ‘භවං’ යන්න වෙන් කොට ‘තෙ ජනෙ’ යනුවෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය.

Sesaṃ pana samānasutikaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Avicchindanīyasmiñhi ṭhāne vicchinditvā paṭhitassa attho duṭṭho hoti. Evaṃ padavibhāgāvibhāgavasena samānasutikānamatthuccāraṇaviseso veditabbo. Ettha hi ‘‘so tenā’’tiādīsu dvipadatthaggahaṇaṃ vibhāgo, ekapadatthaggahaṇamavibhāgoti adhippeto. Ettha ca visuṃ vavatthitānaṃ asamānasutikānaṃ ekato katvā samānasutikabhāvaparikappanaṃ atthantaraviññāpanatthañceva uccāraṇavisesadassanatthañca. Na hi etāni [Pg.52] ‘‘sappo sappo’’tiādīsu viya ekasmiṃyevatthe samānasutikāni. Evaṃ santepi ekajjhakaraṇena laddhaṃ samānasutilesaṃ gahetvā atthantaraviññāpanatthaṃ uccāraṇavisesadassanatthañca ‘‘samānasutikānī’’ti vuttāni. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Idamettha sallakkhetabbaṃ –

ඉතිරි සමාන ශබ්ද ඇති පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, වෙන් නොකළ යුතු ස්ථානයක වෙන් කොට කියවීමෙන් අර්ථය විකෘති වන බැවිනි. මෙසේ පද බෙදීම හා නොබෙදීම අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි අර්ථය හා උච්චාරණ විශේෂය වටහාගත යුතුය. මෙහි ‘සො තෙන’ යනාදී තැන්හි පද දෙකක අර්ථය ගැනීම ‘විභාගය’ (බෙදීම) වන අතර, එක් පදයක අර්ථය ගැනීම ‘අවිභාගය’ (නොබෙදීම) ලෙස අදහස් කරනු ලැබේ. මෙහිදී වෙන් වෙන්ව පිහිටි, සමාන ශබ්ද නොවන පදයන් එක් කොට සමාන ශබ්ද ඇති බවක් උපකල්පනය කිරීම වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම සඳහා ද, උච්චාරණයේ විශේෂය දැක්වීම සඳහා ද වේ. මන්ද යත්, ‘සප්පො සප්පො’ (සර්පයා සර්පයා) යනාදී තැන්වල මෙන් මේවා එකම අර්ථයෙහි සමාන ශබ්ද ඇති පද නොවන බැවිනි. එසේ වුවද, එක් කිරීමෙන් ලැබෙන සමාන ශබ්දයේ ලක්ෂණය ගෙන, වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම සඳහා සහ උච්චාරණයේ වෙනස දැක්වීම සඳහා ‘සමානශ්‍රැතික’ පද යැයි කියන ලදී. මෙබඳු වෙනත් ස්ථානවල ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී මෙය ද සැලකිය යුතුය -

Yattha samānasutikānaṃ aṭṭhārasākāresu yena kenaci ākārena atthaviseso labbhati, vicchinditvā pana uccāraṇe saddavilāso na hoti, attho vā duṭṭho hoti, na tādisesu payogesu samānasutikāni padāni vicchinditvā uccāretabbāni. Tatra katamena cākārena atthavisesalābho bhavati? Padānaṃ vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā akkharasannidhānavasena vā padasannidhānavasena vā padakkharasannidhānavasena vā vicchāvasena vā kammappavacanīyavasena vā bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena vā guṇavācakasaddassa dviruttavasena vā kriyāpadassa dviruttavasena vā saṃhitāpadacchedavasena vā agāravatthaparidīpanavasena vā nirantaratthaparidīpanavasena vā nanirantaratthaparidīpanavasena vā ‘‘punappuna’’miccatthaparidīpanavasena vā upamāne iva saddavasena vā itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakatthaparidīpanavasena vā tathāpavattacittaparidīpanavasena vāti imesuṭṭhārasākāresu, vitthārato pana chabbīsāya ākāresu tato vādhikesu yena kenaci ākārena atthavisesalābho bhavati.

යම් තැනක සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි ආකාර දහඅටකින් යම් කිසි ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබෙන්නේ ද, නමුත් වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් ශබ්ද මාධුර්යය නැති වන්නේ නම් හෝ අර්ථය විකෘති වන්නේ නම් හෝ, එවැනි යෙදුම්වල සමානශ්‍රැතික පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. එහිදී කිනම් ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබේ ද යත්? පදයන්ගේ බෙදීම (විභාගය) නිසා හෝ නොබෙදීම (අවිභාගය) නිසා හෝ, අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, පද හා අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම නිසා හෝ, වීප්සා (නැවත නැවත පැවසීම) නිසා හෝ, කර්මප්‍රවචනීය නිපාත භාවිතය නිසා හෝ, භය ක්‍රෝධ ආදියේදී කියැවෙන ආමේඩිත (ද්විත්ව) වචන නිසා හෝ, ගුණවාචක පදයන්ගේ ද්විත්ව උච්චාරණය නිසා හෝ, ක්‍රියා පදයේ ද්විත්ව උච්චාරණය නිසා හෝ, සන්ධි වූ පද වෙන් කිරීම නිසා හෝ, අගෞරවය හැඟවීම නිසා හෝ, නිරන්තර අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, නිරන්තර නොවන අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, ‘නැවත නැවතත්’ යන අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, උපමාර්ථයෙහි ‘ඉව’ ශබ්දය නිසා හෝ, ‘ඉති’ ශබ්දය ඇසුරින් ශබ්ද හෝ පදයන්ගේ අර්ථය හැඟවීම නිසා හෝ, එසේ පවත්නා වූ සිතේ ස්වභාවය හැඟවීම නිසා හෝ යන මෙම ආකාර දහඅට නිසා ද, විස්තර වශයෙන් විසිහය ආකාරයකින් හෝ ඊට වැඩි ආකාරයකින් හෝ යම් කිසි ආකාරයකින් අර්ථ විශේෂයක් ලැබේ.

Ettha padānaṃ tāva vibhāgavasena vā avibhāgavasena vā samānasutikānamatthavisesalābhe ‘‘sā naṃ saṅgati pāleti, abhikkamo sānaṃ paññāyati. Mā no deva avadhi, māno mayhaṃ na vijjatī’’ti evamādayo payogā.

මෙතැනදී පදයන් බෙදීම (විභාග) වශයෙන් හෝ බෙදීමක් නොමැති වීම (අවිභාග) වශයෙන් හෝ සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'sā naṃ saṅgati pāleti, abhikkamo sānaṃ paññāyati. Mā no deva avadhi, māno mayhaṃ na vijjatī' (එම ඇසුර ඇයව රකියි, ඔවුන්ගේ ඉදිරියට යාම පෙනෙයි. දේවයන් වහන්ස, අප නොමරන්න, මට මානයක් නැත) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

Akkharasannidhānavasena [Pg.53] pana atthavisesalābhe ‘‘santehi mahito hito. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure. Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi. Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati. Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā’’ti evamādayo payogā.

අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම (සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'santehi mahito hito. Saṅgā saṅgāmajiṃ muttaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Dāṭhī dāṭhīsu pakkhandi, maññamāno yathā pure. Sabbābhibhuṃva sirasāsirasā namāmi. Bhūmito uṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati. Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā' (සත්පුරුෂයන් විසින් පිදුම් ලැබූ යහපත; කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු, සංග්‍රාමයෙන් ජයගත් ඔහුව මම බ්‍රාහ්මණයා යැයි කියමි; දළ ඇති සත්ත්වයා පෙර සේ සිතමින් දළ ඇති සතුන් අතරට පැන්නේය; සියල්ල මැඩපැවැත්වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම මගේ හිසින් නැවත නැවත නමස්කාර කරමි; පොළොවෙන් පැන නැඟී බඹලොව දක්වාම දිව යයි; තේජසින් දැවෙන ලෝකයෙහි ගිනි සිළුවෙන් යුක්ත තැනැත්තාගේ...) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

Padasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘āpo āpogataṃ. Rājarājamahāmattādayo, sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo, nirāpade pade ninno, anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ, malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ. Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇa’’nti evamādayo payogā.

පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම (සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'āpo āpogataṃ. Rājarājamahāmattādayo, sukho’lokassa lokassa, kārako ñāṇacakkhudo, nirāpade pade ninno, anantañāṇaṃ karuṇālayaṃ layaṃ, malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ. Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇa' (ජලය ජලයට ගියේය; රජවරු, රාජ මහාමාත්‍යවරු ආදීහු; ලෝකයාට සුවය සලසන, ප්‍රඥා ඇස ලබා දෙන ක්‍රියාකාරියා; උවදුරු රහිත නිවනට නැඹුරු වූ, අනන්ත ඥානයෙන් හා කරුණාවෙන් යුතු, කෙලෙස් මලෙන් තොර වූ, මනාව සමාහිත වූ, ලෝකයාට හිතවත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට...; භවය සංවර කරන උතුම් ධර්මයටත්, ගුණ සමූහයකට උල්පතක් වූ කෙලෙස් රහිත වූ සඟ පිරිසටත් නමස්කාර කරමි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ.

Padakkharasannidhānavasena atthavisesalābhe ‘‘pamāṇarahitaṃ hitaṃ, siddhattho sabbasiddhattho, tilokamahito hito. Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī’’ti evamādayo payogā. Tatrimā akkharasannidhānādīsu adhippāyaviññāpaniyo gāthā –

පද හා අක්ෂර ළඟ පිහිටීම (පදාක්ෂර සන්නිධානය) හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'pamāṇarahitaṃ hitaṃ, siddhattho sabbasiddhattho, tilokamahito hito. Upagantvāna sambuddho, idaṃ vacanamabravī' (ප්‍රමාණයක් නොමැති හිතෛෂී වූ, සියලු අර්ථයන් සිරකරන ලද සිද්ධාර්ථ වූ, තුන් ලොවම පිදුම් ලැබූ හිතවතාණන් වන සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කොට මේ වචනය වදාළ සේක) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. එහිදී අක්ෂර සන්නිධානාදී කරුණු පිළිබඳ අදහස් ප්‍රකාශ කරන ගාථාවන් මෙසේ වේ –

Mahitoiti saddamhā, makāro ce vivecito;

Saddo niratthako ettha, ‘‘akkhara’’nti vade budho.

‘මහිතෝ’ (mahito) යන වචනයෙන් ‘ම’කාරය වෙන් කළහොත්, එහි ඉතිරි වන ශබ්දය අර්ථයක් රහිත වේ; එබැවින් බුද්ධිමත්හු එය ‘අක්ෂරය’ (අකුර) යැයි පවසති.

Ñeyyā akkharayogena,‘‘Santehi mahito hito’’;

Iccādīsu sarūpānaṃ,Hoti atthavisesatā.

'Santehi mahito hito' යනාදී තැන්හි සමාන රූප ඇති පදයන්ගේ අක්ෂර සම්බන්ධය හේතුවෙන් සුවිශේෂී අර්ථයක් ලැබෙන බව දත යුතුය.

Upasaggā nipātā ca, yañcaññaṃ atthajotakaṃ;

Ekakkharampi viññūhi, taṃ ‘‘pada’’nti samīritaṃ.

උපසර්ගයන් ද, නිපාතයන් ද, අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වෙනත් යමක් වේද, එය එක් අකුරකින් යුක්ත වුවද ඥානවන්තයන් විසින් ‘පදයක්’ ලෙස හඳුන්වන ලදී.

Padānaṃ [Pg.54] sannidhānañca, padakkharānameva ca;

Samāse labbhamānattaṃ, sandhāya lapitaṃ mayā.

පදයන්ගේ ළඟ පිහිටීම ද, පද හා අක්ෂරයන්ගේ ළඟ පිහිටීම ද, සමාසයන්හි ලැබෙන ස්වභාවය ද සලකා මා විසින් මෙය පවසන ලදී.

Vicchāvasena atthavisesalābhe ‘‘gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo’’ti evamādayo payogā. Ettha hi vicchāvasena sabbepi gāmā pariggahitā.

වීප්සා (නැවත නැවත කීම) වශයෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'gāme gāme sataṃ kumbhā, gāmo gāmo ramaṇīyo' (ගමක් ගමක් පාසා කලස් සියය බැගින් ඇත, හැම ගමක්ම රමණීයය) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහි වීප්සාව මඟින් සියලුම ගම් ග්‍රහණය කරගනු ලැබේ.

Nānādhikaraṇānaṃ tu, vattumekakkhaṇamhi yā;

Icchato byāpituṃ icchā, sā vicchāti pakittitā.

විවිධ ස්ථානයන් හෝ විෂයන් පිළිබඳව එක් ක්ෂණයකින් පැවසීමට, විස්තර කිරීමට කැමති තැනැත්තාගේ යම් පැතිරවීමේ කැමැත්තක් වේද, එය ‘වීප්සා’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

Kammappavacanīyavasena atthavisesalābhe ‘‘rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando’’ti payogā, rukkhānaṃ upari upari vijjotateti attho.

කර්මප්‍රවචනීය (නිපාත විශේෂයන්) මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා, 'rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando' (ගසක් ගසක් පාසා සඳ බබළයි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහි අර්ථය වන්නේ ගස්වලට ඉහළින් සඳ බබළන බවයි.

Bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena pana atthavisesalābhe ime payogā – bhaye tāva ‘‘coro coro, sappo sappo’’iccādayo. Kodhe ‘‘vasala vasala, caṇḍāla caṇḍāla, vijjha vijjha, pahara pahara’’iccādayo. Pasaṃsāyaṃ ‘‘sādhu sādhu sāriputta, abhikkantaṃ bhante abhikkantaṃ bhante’’iccādayo. Turite ‘‘abhikkama vāseṭṭha abhikkama vāseṭṭha, gaccha gaccha, lunāhi lunāhi’’iccādayo. Kotūhale ‘‘āgaccha āgaccha’’iccādayo. Acchariye ‘‘aho buddho aho buddho’’iccādayo. Hāse ‘‘aho sukhaṃ aho sukhaṃ, aho manāpaṃ aho manāpaṃ’’iccādayo. Soke ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka’’iccādayo. Pasāde ‘‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’’iccādayo. Evaṃ bhayakodhādīsu uppannesu kathitāmeḍitavacanavasena atthavisesalābho bhavati. Ettha pana atthantarābhāvepi daḷhīkammavasena padānamatthajotakabhāvoyeva atthavisesalābho.

භය, ක්‍රෝධ ආදිය උපන් කල්හි කියනු ලබන ආමේඩිත වචන (ද්විරුක්ත වචන) මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා මෙම යෙදීම් නිදසුන් වේ – භයෙහි දී: 'coro coro' (හොරා හොරා), 'sappo sappo' (නයා නයා) යනාදියයි. ක්‍රෝධයෙහි දී: 'vasala vasala' (වසලය වසලය), 'caṇḍāla caṇḍāla' (චණ්ඩාලය චණ්ඩාලය), 'vijjha vijjha' (විදපන් විදපන්), 'pahara pahara' (පහරදෙපන් පහරදෙපන්) යනාදියයි. ප්‍රශංසාවෙහි දී: 'sādhu sādhu sāriputta' (සාදු සාදු ශාරිපුත්‍රය), 'abhikkantaṃ bhante abhikkantaṃ bhante' (ස්වාමීනී, ඉතා යහපත්ය ඉතා යහපත්ය) යනාදියයි. ඉක්මන් වීමේ දී (තුරිතයෙහි): 'abhikkama vāseṭṭha abhikkama vāseṭṭha' (වාශිෂ්ඨය ඉදිරියට යන්න ඉදිරියට යන්න), 'gaccha gaccha' (යන්න යන්න), 'lunāhi lunāhi' (කපන්න කපන්න) යනාදියයි. කුතුහලයෙහි දී: 'āgaccha āgaccha' (එන්න එන්න) යනාදියයි. විස්මයෙහි දී: 'aho buddho aho buddho' (අහෝ බුදු රජාණන් වහන්සේ, අහෝ බුදු රජාණන් වහන්සේ) යනාදියයි. සතුටෙහි දී (හාසයෙහි): 'aho sukhaṃ aho sukhaṃ' (අහෝ සැපතකි අහෝ සැපතකි), 'aho manāpaṃ aho manāpaṃ' (අහෝ ප්‍රියජනකය අහෝ ප්‍රියජනකය) යනාදියයි. ශෝකයෙහි දී: 'kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka' (මගේ එකම පුතු කොහේද, මගේ එකම පුතු කොහේද) යනාදියයි. පැහැදීමෙහි (ප්‍රසාදයෙහි) දී: 'bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī' (වජ්ජීන් වන්නාහුය, වජ්ජීන් වන්නාහුය) යනාදියයි. මෙසේ භය ක්‍රෝධ ආදියේදී කියැවෙන ආමේඩිත වචන මඟින් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීම සිදු වේ. මෙහිදී වෙනත් අර්ථයක් නැතත්, අර්ථය තහවුරු කිරීම (දෘඪීකරණය) මඟින් පදයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයම සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමයි.

Bhaye [Pg.55] kodhe pasaṃsāyaṃ,Turite kotūhala’cchare;

Hāse soke pasāde ca,Kare āmeḍitaṃ budho.

භය, ක්‍රෝධ, ප්‍රශංසා, ඉක්මන් වීම (තුරිත), කුතුහලය, විස්මය (අච්ඡරිය), සතුට (හාස), ශෝකය සහ පැහැදීම (ප්‍රසාද) යන මේවායේදී පණ්ඩිතයා විසින් ආමේඩිතය (වචන නැවත නැවත කීම) කළ යුතුය.

Casaddo avuttasamuccayattho, tena garahāasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Pāpo pāpo’’tiādīsu hi garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka abhirūpakā’’tiādīsu asammāne. ‘‘Kvāyaṃ abalabalo viyā’’tiādīsu atisayatthe āmeḍitaṃ daṭṭhabbaṃ. Guṇavācakassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘kaṇho kaṇho ca ghoro cā’’ti evamādayo. ‘‘Kaṇho kaṇho’’ti hi atīva kaṇhoti attho. Kriyāpadassa dviruttavasena atthavisesalābhe ‘‘dhame dhame nātidhame’’ti evamādayo. Tattha dhame dhameti dhameyya no na dhameyya. Nātidhameti pamāṇātikkantaṃ pana na dhameyya. Saṃhitāpadacchedavasena atthavisesalābhe ‘‘narānarā, surāsurā, katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkucca’’nti evamādayo. Ettha pana viññūnaṃ paramakosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –

ගාථාවෙහි ඇති ‘ච’ ශබ්දය නොකියවුණු දේ එක් රැස් කිරීමේ අර්ථය (අවුත්ත සමුච්චයාර්ථය) දෙයි. එයින් ගර්හාව, අගෞරවය ආදියද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'Pāpo pāpo' (පවිටා පවිටා) යනාදී තැන්හි ගර්හාවෙහි ද, 'Abhirūpaka abhirūpakā' (රූපවත් තැනැත්තා, රූපවත් තැනැත්තා) යනාදී තැන්හි අගෞරවයෙහි (උපහාසයෙහි) ද, 'Kvāyaṃ abalabalo viyā' (මොහු අතිශයින්ම දුර්වලයෙකු මෙනි) යනාදී තැන්හි අතිශයාර්ථයෙහි ද ආමේඩිතය යෙදෙන බව දත යුතුය. ගුණ වාචක පද දෙවරක් කීමෙන් (ද්විරුක්ත වීමෙන්) සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'kaṇho kaṇho ca ghoro cā' (අතිශයින්ම කළු වූද භයානක වූද) යනාදිය නිදසුන් වේ. 'Kaṇho kaṇho' යන්නෙන් ‘අතිශයින්ම කළු’ යන අර්ථය ලැබෙන බැවිනි. ක්‍රියා පදයන්ගේ ද්විරුක්තියෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'dhame dhame nātidhame' (පිඹිය යුතුය පිඹිය යුතුය, නමුත් පමණ ඉක්මවා නොපිඹිය යුතුය) යනාදිය නිදසුන් වේ. එහි ‘ධමේ ධමේ’ යනු පිඹිය යුතුමය, නොපිඹ නොසිටිය යුතුය යන්නයි. ‘නාතිධමේ’ යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා නොපිඹිය යුතුය යන්නයි. සංහිතා (සන්ධි) පද කැඩීමෙන් සුවිශේෂී අර්ථ ලැබීමෙහි ලා 'narānarā' (නරයන් සහ නර නොවන අය), 'surāsurā' (සුරයන් සහ අසුරයන්), 'katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkuccaṃ' (කරන ලද හා නොකරන ලද කුසල් හා අකුසල් සම්බන්ධයෙන් පසුතැවිලි වීමේ ස්වරූපයෙන් පවතින අනුශෝචනය කුක්කුච්චයයි) යනාදී යෙදීම් නිදසුන් වේ. මෙහිදී බුද්ධිමතුන්ගේ උතුම් දක්ෂතාව (කෞශල්‍යය) වර්ධනය කරනු පිණිස ශ්ලෝකයක් රචනා කරමු –

Hitāhitā hitaṃhitaṃ, ānubhāvena te jina;

Pavarāpavarāhacca, bhavāmā’nāmayā mayanti.

‘‘ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන්, හිතවතුන් මෙන්ම අහිතවතුන් ද, උත්තමයන් මෙන්ම අනුත්තමයන් ද (අහිතකර දේ) මැඩ පවත්වා, අතිශයින්ම යහපතට පත්ව, අපි නීරෝගී (උවදුරු රහිත) වන්නෙමු.’’

Agāravatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘tuvaṃtuvaṃ pesuññakalahaviggahavivādā’’ti evamādayo. Nirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘divase divase paribhuñjatī’’ti evamādayo. Nanirantaratthaparidīpanavasena atthavisesalābhe [Pg.56] ‘‘khaṇe khaṇe pīti uppajjatī’’ti evamādayo. ‘‘Punappuna’’miccatthaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘muhuṃ muhuṃ bhāyayate kumāre’’ti evamādayo. Upamāne ivasaddavasena atthavisesalābhe ‘‘rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ paja’’nti evamādayo. Itisaddaṃ paṭicca saddapadatthavācakattaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayi’’nti evamādayo. Tathāpavattacittaparidīpanavasena atthavisesalābhe ‘‘buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā’’ti evamādayo. Evaṃ īdisesu payogesu samānasutikapadaṃ vicchinditvā na uccāretabbaṃ. Vicchinditvā hi uccāraṇe sati saddavilāso na bhavati, katthaci pana ‘‘katākatākusalākusalavisaya’’nti evamādīsu vicchinditvā uccāritassa attho duṭṭho hoti, tasmā vicchinditvā na uccāretabbaṃ, ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Iti samānasutikesu vinicchayo chabbīsāya ākārehi adhikehi ca maṇḍetvā dassito.

අගෞරවය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “තොප තොප කේලාම් කීම, රණ්ඩු සරුවල් කිරීම්, කලහ කිරීම්, විවාද කිරීම්” යනාදී උදාහරණ වේ. නිරන්තර (නොකඩවා කෙරෙන) අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “දවසින් දවස අනුභව කරයි” යනාදී උදාහරණ වේ. නිරන්තර නොවන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය ප්‍රීතිය උපදියි” යනාදී උදාහරණ වේ. “නැවත නැවතත්” යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “කුමාරයා නිතර නිතර බිය ගන්වයි” යනාදී උදාහරණ වේ. උපමාවෙහි 'ඉව' (මෙන්) ශබ්දයේ බලයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “රජතෙමේ තමාගේම දරුවන් මෙන් ධර්මයෙන් ප්‍රජාව රකීවා” යනාදී උදාහරණ වේ. 'ඉති' ශබ්දය නිසා ශබ්ද පදයන්හි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “බුද්ධ බුද්ධ යයි පවසමින් සෝමනස්සය ප්‍රකාශ කළේය” යනාදී උදාහරණ වේ. එලෙස පැවති සිත ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් විශේෂ අර්ථයක් ලැබීමේදී “එකල්හි මම බුද්ධ බුද්ධ යයි සිතමින් මාර්ගය පිරිසිදු කරමි” යනාදී උදාහරණ වේ. මෙසේ මෙවැනි යෙදීම්වලදී සමාන ශබ්ද ඇති පද වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. මන්දයත්, වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමේදී ශබ්ද මාධුර්යය නැති වන අතර, ඇතැම් විට “කතාකත-කුසලාකුසල-විසයං” යනාදී තැන්වල වෙන් කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් අර්ථය ද විකෘති වෙයි. එබැවින් වෙන් නොකොට, එකට යා කොටම උච්චාරණය කළ යුතුය. මෙසේ සමාන ශබ්ද ඇති පද පිළිබඳ විනිශ්චය සවිස්තරාත්මක ක්‍රම විසි හයකින් සහ ඊටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින් සරසා දක්වන ලදී.

Yasmā pana samānasutikesu vinicchaye dassite asamānasutikesupi vinicchayo dassetabbo hoti, tasmā tampi dassessāma – yattha niggahītamhā parākāralopopi pāṭho paññāyati, saṃyogabyañjanassa visaṃyogattampi. Tesu payogesu niggahītapadaṃ anantarapadena saddhiṃ ekābaddhaṃyeva katvā uccāretabbaṃ. Katamāni tāni? ‘‘Sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mama. Pupphaṃ’sā uppajji. Khayamattaṃ na nibbānaṃ’sa gambhīrādivācato’’ti evamādayo. Ettha hi ‘‘sace bhutto bhaveyyāha’’ntiādinā vicchedamakatvā [Pg.57] anantare dvīsu gāthāpadesu antarībhūtānaṃ dvinnaṃ samānasutikapadānaṃ ekato uccāraṇamiva anantarapadehi saddhiṃ ekābaddhuccāraṇavasena ‘‘sace bhutto bhaveyyāhaṃ-sā’jīvo garahito mamā’’tiādinā uccāretabbaṃ. Evarūpoyeva hi uccāraṇaviseso sakalehipi porāṇehi viññūhi anumato uccārito ca ‘‘assa ājīvo garahito mama, assā uppajji, assa gambhīrādivācato’’tievamādiatthappaṭipādanassānurūpattā.

යම් හෙයකින් සමාන ශබ්ද ඇති පද පිළිබඳ විනිශ්චය දැක්වූ කල්හි, අසමාන ශබ්ද ඇති පදයන්හි ද විනිශ්චය දැක්විය යුතු බැවින්, අපි එයද දක්වන්නෙමු - යම් තැනක නිග්ගහීතයට පසුව එන 'අ' කාරය ලොප් වීමද, සංයුක්ත ව්‍යංජනයක් වියුක්ත වීමද පෙළෙහි දැකිය හැකිවේද, එම යෙදීම්වලදී නිග්ගහීතය සහිත පදය ඊළඟට ඇති පදය සමග එක් කොටම උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කවරේද යත්? “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං-සා'ජීවෝ ගරහිතෝ මම, පුප්ඵං'සා උප්පජ්ජි, ඛයමත්තං න නිබ්බානං'ස ගම්භීරාදිවාචතෝ” යනාදියයි. මෙහි “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං” යනාදී වශයෙන් පද වෙන් නොකොට, ඊළඟ ගාථා පාද දෙකෙහි ඇතුළත් වන සමාන ශබ්ද ඇති පද දෙකක් එක් කොට උච්චාරණය කරන්නාක් මෙන්, ඊළඟ පද සමග එක් කොට උච්චාරණය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් “සචේ භුත්තෝ භවෙය්‍යාහං-සා'ජීවෝ ගරහිතෝ මමා” යනාදී වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතුය. මන්දයත්, “අස්ස ආජීවෝ ගරහිතෝ මම, අස්සා උප්පජ්ජි, අස්ස ගම්භීරාදිවාචතෝ” යනාදී වශයෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට ගැළපෙන බැවින්, සියලු පැරණි වියතුන් විසින් මෙවැනිම උච්චාරණ විශේෂයක් අනුමත කරන ලද අතර උච්චාරණය කරන ලදී.

Yattha pana yādise uccāraṇe kariyamāne attho paribyatto hoti, tesu payogesu kvaci casadda panasaddādiyogaṭṭhāne īsakaṃ vicchinditvā padamuccāretabbaṃ. Seyyathidaṃ? ‘‘Vāḷā ca lapasakkharā. Accantasantā pana yā, ayaṃ nibbānasampadā, ‘‘idaṃ dukkha’’nti vācaṃ bhāsato ‘‘idaṃ dukkha’’nti ñāṇaṃ pavattatīti? Āmantā. Iti ca danti ca duti ca khanti ca ñāṇaṃ pavattatīti? Na hevaṃ vattabbe’’ti evamādayo payogā.

යම් තැනක යම්බඳු උච්චාරණයක් කිරීමෙන් අර්ථය පැහැදිලි වෙයිද, එම යෙදීම්වලදී ඇතැම් විට 'ච' ශබ්දය, 'පන' ශබ්දය ආදිය යෙදෙන ස්ථානවලදී පදය මදක් වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. එනම්: “වාළා ච ලපසක්ඛරා”, “අච්චන්තසන්තා පන යා, අයං නිබ්බානසම්පදා”, “'ඉදං දුක්ඛං' යයි වචනය පවසන විට 'ඉදං දුක්ඛං' යයි ඥානය පවතියිද? එසේය. ඉති ද දන්ති ද දුති ද ඛන්ති ද යන තැන්වල ඥානය පවතියිද? එසේ නොකිය යුතුය” යනාදී යෙදීම්ය.

Etesu hi paṭhamapayoge ‘‘vāḷā cā’’ti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘lapasakkharā’’ti uccāretabbaṃ. Tattha lapasakkharāti sakkharasadisamadhuravacanā. Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘niratthakavacanehi sakkharā viya madhurā’’ti vuttaṃ, tasmātra bahubbīhitappurisavasena dvidhā samāso daṭṭhabbo ‘‘lapā sakkharā viya yāsaṃ tā lapasakkharā, lapehi vā sakkharā viyāti lapasakkharā’’ti.

මෙයින් පළමු යෙදීමෙහි “වාළා ච” යන්නෙන් මදක් වෙන් කොට “ලපසක්ඛරා” යන්න උච්චාරණය කළ යුතුය. එහි “ලපසක්ඛරා” යනු සීනි (සක්කරා) වැනි මිහිරි වචන ඇත්තෝය. ජාතක අටුවාවෙහි වනාහි “නිශ්ඵල වචනවලින් සීනි මෙන් මිහිරි වූ” යයි පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි බහුබ්බීහි සහ තප්පුරිස වශයෙන් දෙයාකාර සමාසයක් දැක්විය යුතුය. එනම්, “ලපා සක්ඛරා විය යාසං තා ලපසක්ඛරා” (යමෙකුගේ වචන සීනි මෙන්ද, ඔවුහු ලපසක්ඛරා වෙති) හෝ “ලපේහි වා සක්ඛරා වියාති ලපසක්ඛරා” (වචනවලින් සීනි මෙන් වූවෝ ලපසක්ඛරා වෙති) යනුවෙනි.

Dutiyapayoge ‘‘accantasantā pana’’iti īsakaṃ vicchinditvā ‘‘yā’’ti uccāretabbaṃ. Yā pana ayaṃ nibbānasampadā accantasantāti hi attho.

දෙවැනි යෙදීමෙහි “අච්චන්තසන්තා පන” යන්නෙන් මදක් වෙන් කොට “යා” යන්න උච්චාරණය කළ යුතුය. මන්දයත්, “යම් මේ නිවන් සම්පත්තියක් වේද, එය ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්තය” යනු මෙහි අර්ථය වන බැවිනි.

Tatiyapayoge [Pg.58] iti ca danti ca duti ca khanti cāti etesu catūsu ṭhānesu ikārañca daṃkārañca dukārañca khaṃkārañca īsakaṃ vicchinditvā tadanantaraṃ ti ca saddā uccāretabbā.

තුන්වැනි යෙදීමෙහි “ඉති ච දන්ති ච දුති ච ඛන්ති ච” යන මේ ස්ථාන හතරෙහිදී ඉ-කාරය, දං-කාරය, දු-කාරය සහ ඛං-කාරය මදක් වෙන් කොට, ඉන් පසුව එන 'ති' සහ 'ච' ශබ්ද උච්චාරණය කළ යුතුය.

Ettha hi avicchinditvā uccāraṇe sati aññathā gahetabbattā attho duṭṭho bhavati. Kathaṃ? Īdisesu ṭhānesu avicchinditvā uccāraṇe sati itisaddo evanti atthavācako nipāto siyā, sandhivasena pana ikāratthavācako rūḷhīsaddo na siyā. Dantisaddo damanattho siyā, daṃkāravācako na siyā. Dutisaddo niratthako siyā, dukāravācako na siyā. Khantisaddo khamanattho siyā, khaṃkāravācako na siyā. Tasmā ikāra daṃkāra dukāra khaṃkārāni īsakaṃ vicchinditabbāni.

මන්දයත්, මෙහි වෙන් නොකොට උච්චාරණය කළහොත් වෙනත් අර්ථයකින් ගන්නා බැවින් අර්ථය විකෘති වෙයි. කෙසේද යත්? මෙවැනි ස්ථානවලදී වෙන් නොකොට උච්චාරණය කළහොත් 'ඉති' ශබ්දය 'එසේය' යන අර්ථය දෙන නිපාතයක් විය හැක; සන්ධි වීම නිසා 'ඉ' කාරයේ අර්ථය දෙන රූළ්හී (රූඪි) ශබ්දයක් නොවිය හැක. 'දන්ති' ශබ්දය දමනය කිරීමේ අර්ථය දිය හැක, 'දං' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. 'දුති' ශබ්දය නිෂ්ඵල විය හැක, 'දු' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. 'ඛන්ති' ශබ්දය ඉවසීමේ අර්ථය දිය හැක, 'ඛං' අක්ෂරය හඟවන ශබ්දය නොවිය හැක. එබැවින් ඉ-කාරය, දං-කාරය, දු-කාරය සහ ඛං-කාරය මදක් වෙන් කොට කිය යුතුය.

Ettha hi iiti daṃiti duiti khaṃitītiādinā saṃhitāpadacchedo veditabbo, parabhūtassa ca ikārassa lopo. Na panettha idaṃ vattabbaṃ ‘‘sarūpasarānaṃ visaye parabhūtassa sarūpasarassa lopo na hoti, pubbasarasseva lopo hoti tatrāyanti ettha viyā’’ti ‘‘akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā, udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu’’nti pāḷiyaṃ sarūpaparasarassa lopadassanato. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘pavaddhaṃ āpaṃ papa’’nti attho saṃvaṇṇito. Tasmā ‘‘iti cā’’ti etthāpi iiti cāti chedaṃ katvā dvīsu ikāresu parassa ikārassa lopo kātabbo, na pubbassa.

මෙහි “ඉ-ඉති, දං-ඉති, දු-ඉති, ඛං-ඉති” යනාදී වශයෙන් සන්ධි පදච්ඡේදය දත යුතුය. එහිදී පසුව එන 'ඉ' කාරය ලොප් වේ. මෙහිදී “සමාන ස්වරයන් ඇති කල්හි, පසුව එන සමාන ස්වරය ලොප් නොවේ, 'තත්‍රායං' යන තැන මෙන් පෙර ස්වරයම ලොප් වේ” යයි නොපැවසිය යුතුය. මන්දයත්, “අකිලාසුනෝ වණ්ණපථේ ඛණන්තා, උදංගණේ තත්ථ පපං අවින්දුං” යන පාලි පාඨයෙහි පසුව එන සමාන ස්වරය ලොප් වී ඇති බව පෙනෙන බැවිනි. එලෙසම, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් “පවඩ්ඪං ආපං පපං” යනුවෙන් අර්ථය වර්ණනා කරන ලදී. එබැවින් “ඉති චා” යන මෙහිද 'ඉ-ඉති ච' කියා පද වෙන් කොට, 'ඉ' කාර දෙකෙන් පසුව එන 'ඉ' කාරය ලොප් කළ යුතුය, පෙර 'ඉ' කාරය නොවේ.

Pubbasmiñhi ikāravācake ikāre naṭṭhe sati nipātabhūtena itisaddena ikārasaṅkhāto attho na viññāyeyya, nipātabhūtassa pana itisaddassa ikāre naṭṭhepi so attho viññāyateva ‘‘devadattoti me suta’’nti ettha [Pg.59] devadattapadattho viya. Tasmā itisaddassa parabhūtassa ikārasseva lopo kātabbo, na pubbassa ikāravācakassa ikārassa. Kaccāyane pana yebhuyyappavattiṃ sandhāya asarūpasarato parasseva asarūpasarassa lopo vutto, na sarūpasarato parassa sarūpasarassa. Mahāpadesasuttehi vā sarūpassa parasarassa lopo vuttoti daṭṭhabbaṃ.

මක්නිසාද යත්, පූර්වයෙහි වූ ඉ-කාරය හඟවන ඉ-කාරය ලොප් වූ කල්හි, නිපාතයක් වූ ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් ඉ-කාරය යැයි කියනු ලබන අර්ථය වටහාගත නොහැකි වන්නේය. එහෙත් නිපාතයක් වූ ‘ඉති’ ශබ්දයේ ඉ-කාරය ලොප් වූවත්, ‘‘දේවදත්තෝති මේ සුතං’’ (දේවදත්ත යැයි මා විසින් අසන ලදී) යන්නෙහි දේවදත්ත යන පදයේ අර්ථය මෙන්, ඒ අර්ථය වටහාගත හැක්කේමය. එබැවින් පසුව යෙදුණු ‘ඉති’ ශබ්දයේ ඉ-කාරයම ලොප් කළ යුතු අතර, පූර්වයෙහි වූ ඉ-කාරය හඟවන ඉ-කාරය ලොප් නොකළ යුතුය. කච්චායනයෙහි වනාහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන ප්‍රවෘත්තියක් අරභයා අසමාන ස්වරයකට පසුව එන අසමාන ස්වරයෙහිම ලෝපය පවසන ලදී; සමාන ස්වරයකට පසුව එන සමාන ස්වරයෙහි ලෝපය පවසා නැත. නැතහොත් මහාපදේස සූත්‍රයන්ගෙන් සමාන වූ පර ස්වරයාගේ ලෝපය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

‘‘Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷanda’’ntiādīsu pana casaddādiyogaṭṭhānepi sati vicchinditvā padaṃ na uccāretabbaṃ. Yattha ca āgamakkharādīni dissanti, tesu payogesu pubbapadāni vicchinditvā na uccāretabbāni, āgamakkharavantehi parapadehi saddhiṃyeva uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nakkhattarājāriva tārakānaṃ. Bhagavā etadavoca’’iccevamādayo payogā. Yattha yesaṃ visuṃ visuṃ sambandho dissati, attho ca yujjati, tattha tāni atthānurūpaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Nahāne ussukkaṃ akāsi, ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmiṃ’’ iccevamādayo payogā. Ettha hi ‘‘nahāne ussukkaṃ akāsī’’ti vicchinditvā ‘‘ussukkampi akāsi yāguyā khādanīye bhattasmi’’nti uccāretabbaṃ. Evañhi sati na kevalaṃ so bhikkhu nahāneyeva ussukkaṃ akāsi, atha kho yāguyāpi khādanīyepi bhattasmimpi ussukkaṃ akāsīti atthappakāsane samattho bhavati, aṭṭhānappayutto samuccayatthavācako apisaddo.

‘‘අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං’’ යනාදී තැන්හි ‘ච’ ශබ්දය ආදියේ යෝගය තිබුණද, පද වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතුය. යම් තැනක ආගම අක්ෂර ආදිය පෙනේද, ඒ ප්‍රයෝගයන්හි පූර්ව පදයන් වෙන් කොට උච්චාරණය නොකළ යුතු අතර, ආගම අක්ෂර සහිත පර පදයන් සමගම උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං’’, ‘‘භගවා ඒතදවෝච’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. යම් තැනක යම් පදයන්ගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් සම්බන්ධය පෙනේද, අර්ථයද ගැලපේද, එහිදී ඒවා අර්ථයට අනුකූලව වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘නහානේ උස්සුක්කං අකාසි, උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයේ භත්තස්මිං’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. මෙහි වනාහි ‘‘නහානේ උස්සුක්කං අකාසි’’ යැයි වෙන් කොට, ‘‘උස්සුක්කම්පි අකාසි යාගුයා ඛාදනීයේ භත්තස්මිං’’ යැයි උච්චාරණය කළ යුතුය. මෙසේ කළ කල්හි, ඒ භික්ෂුව නෑමෙහි පමණක් නොව, කැඳෙහි ද, කැවිල්ලෙහි ද, බතෙහි ද උත්සාහවත් වූයේය යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වෙයි. මෙහි ‘අපි’ ශබ්දය නුසුදුසු තැනක නොයෙදී, සමුච්චය අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

Yattha pana yesamitarena vā itarena vā ekekapadena ubhayapadehi vā sambandho dissati sahevatthayuttiyā, tattha tāni yathārahaṃ vicchinditvā uccāretabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘So dhammaṃ desetiādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ [Pg.60] pakāseti. Paṭiccasamuppādaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasikarotha. Ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti evamādayo payogā. Tatrimā adhippāyaviññāpikā gāthā –

යම් තැනක වනාහි එක් එක් පදයක් සමග හෝ වෙනත් පදයක් සමග හෝ පද දෙකම සමග හෝ අර්ථ යුක්තිය ද සමගින් සම්බන්ධය පෙනේද, එහිදී ඒවා සුදුසු පරිදි වෙන් කොට උච්චාරණය කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? ‘‘සෝ ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣේකල්‍යාණං පරියෝසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කේවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති’’, ‘‘පටිච්චසමුප්පාදං වෝ භික්ඛවේ දේසේස්සාමි, තං සුණāථ සාධුකං මනසිකරෝථ’’, ‘‘අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චේතසෝ ඒකෝදිභාවං’’ යනාදී ප්‍රයෝගයන්ය. එහිලා අදහස පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ මෙසේය –

Dhammasaddena vā brahma-cariyasaddena vā padaṃ;

Yojetvā īraye viññū, ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’ntidaṃ.

නුවණැත්තා ‘සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං’ යන මේ පදය ‘ධම්ම’ ශබ්දය සමග හෝ ‘බ්‍රහ්මචරිය’ ශබ්දය සමග හෝ ගළපා උච්චාරණය කළ යුතුය.

‘‘Sādhuka’’nti padaṃ viññū, ‘‘suṇāthā’’ti padena vā;

Tathā ‘‘manasikarotha’’, iti vuttapadena vā;

Īraye yojayitvāna, ubhayehi padehi vā.

නුවණැත්තා ‘සාධුකං’ යන පදය ‘සුණāථ’ යන පදය සමග හෝ, එලෙසම ‘මනසිකරෝථ’ යන පදය සමග හෝ, ඒ පද දෙකම සමග හෝ සම්බන්ධ කොට උච්චාරණය කළ යුතුය.

Ekamekena sambandho, sambandho ubhayehi vā;

Dissatīti vijāneyya, saddhimevatthayuttiyā.

එක් එක් පදයක් සමග සම්බන්ධය හෝ පද දෙකම සමග සම්බන්ධය හෝ අර්ථයේ ගැළපීම ද සමගින්ම පෙනෙන්නේ යැයි දත යුතුය.

Nattanomatiyā eso, attho ettha mayā ruto;

Pubbācariyasīhānaṃ, nayaṃ nissāya me ruto.

මේ අර්ථය මා විසින් මෙහි පවසන ලද්දේ ස්වකීය මතයෙන් නොවේ; පූර්වාචාර්ය සිංහයන්ගේ ක්‍රමය ඇසුරු කොට මා විසින් පවසන ලදී.

Evaṃvidhesu aññesu, pāṭhesupi ayaṃ nayo;

Netabbo nayadakkhena, sāsanatthagavesinā.

ශාසනාර්ථය සොයන්නා වූ, ක්‍රමෝපායන්හි දක්ෂ වූ තැනැත්තා විසින් මෙවැනි වෙනත් පාඨයන්හිදී ද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

Atthānurūpato saddaṃ, atthaṃ saddānurūpato;

Cintayitvāna medhāvī, vohare na yathā tathāti.

බුද්ධිමත් තැනැත්තා අර්ථයට අනුකූලව ශබ්දය ද, ශබ්දයට අනුකූලව අර්ථය ද සිතා බලා, එසේ මෙසේ නොසැලකිලිමත් ලෙස ව්‍යවහාර නොකළ යුතුය.

Ayamettha atthasaddacintā.

මෙහිලා ‘අර්ථ-ශබ්ද’ විචාරය මෙසේය.

Atthātisayayoge evaṃ upalakkhetabbaṃ – bhūdhātuatthātisayayogato vaḍḍhane diṭṭhā ‘‘ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo licchavī udānaṃ udānesi ‘bhavissanti vajjī bhavissanti vajjī’ti’’ iti vā ‘‘ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti vā ‘‘vedā na tāṇāya bhavantidassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti vā ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti vā evaṃ vaḍḍhane diṭṭhā.

‘භූ’ ධාතුවෙහි අර්ථය වැඩීම (වර්ධනය) යන අදහසින් අතිශය යෝගයෙහි යෙදෙන ආකාරය මෙසේ සලකාගත යුතුය: ‘‘එකත්පසක හුන් මහානාම ලිච්ඡවී තෙමේ ‘වජ්ජීහු වර්ධනය වන්නාහ, වජ්ජීහු වර්ධනය වන්නාහ’ යැයි උදන් ඇනුවේය’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මහා ප්‍රතාපවත් රජුගේ, විනාශයට පත් කළ (භූනහතා) දූෂිකාව මමම වෙමි’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මිත්‍රද්‍රෝහී වූ, දියුණුව නැසූ (භූනහුනෝ) මිනිසාට වේදයෝ ආරක්ෂාව පිණිස නොවෙති’’ යන්නෙහි ද, ‘‘මා විසින් දියුණුව නැසීම (භූනහච්චං) කරන ලදී’’ යන්නෙහි ද, මෙලෙස වැඩීම (වර්ධනය) යන අර්ථයෙහි දක්නා ලදී.

Vacanasaṅgahe [Pg.61] evaṃ upalakkhetabbaṃ – vattamānāya vibhattiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ pañcamiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavatha.

වචන සංග්‍රහයෙහි මෙසේ වටහාගත යුතුය - වර්තමාන විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනය, පංචමී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනයට සමානය. උදාහරණ: ‘තුම්හේ භවථ’.

Vattamānapañcamīnaṃ parassapade uttamapurisacatukke ekavacanaṃ ekavacanena, bahuvacanampi bahuvacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma.

වර්තමාන සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ චතුෂ්කයෙහි, ඒකවචනය ඒකවචනයට ද, බහුවචනය බහුවචනයට ද සමානය. උදාහරණ: ‘අහං භවාමි’, ‘මයං භවාම’.

Vattamānāya attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi majjhimapurisekavacanehi sadisaṃ katthaci vaṇṇasamudāyavasena kiñci visesaṃ vajjetvā, esa nayo uttaratrāpi yojetabbo. Tvaṃ bhavase, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Tvaṃ abhavase, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනය, හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති ද්විත්වයෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයන්ට සමානය. ඇතැම් තැනක අක්ෂර සමූහය නිසා සිදුවන සුළු වෙනසක් හැරෙන්නට, මෙම ක්‍රමය ඉදිරියට ද යෙදිය යුතුය. උදාහරණ: ‘ත්වං භවසේ’, මෙය වර්තමාන විභක්තියේ රූපයයි. ‘ත්වං අභවසේ’, මෙය හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ රූපයයි.

Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ pañcamiyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca parokkhāya parassapadena majjhimapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ bhave, idaṃ vattamānapañcamīnaṃ rūpaṃ. Tvaṃ babhūve, idaṃ parokkhāya rūpaṃ.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ ඒකවචනය, පංචමී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ ඒකවචනයට ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒකවචනයට ද යන වචන දෙකටම සමානය. උදාහරණ: ‘අහං භවේ’, මෙය වර්තමාන සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ රූපයයි. ‘ත්වං බභූවේ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි.

Vattamānāya attanopadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ parokkhajjatanīnaṃ attanopadehi dvīhi uttamapurisabahuvacanehi sadisaṃ. Mayaṃ bhavāmhe, idaṃ vattamānāya rūpaṃ. Mayaṃ babhūvimhe, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavimhe, idamajjataniyā rūpaṃ.

වර්තමාන විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ බහුවචනය, පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ ආත්මනෛපද උත්තම පුරුෂ බහුවචන ද්විත්වයට සමානය. උදාහරණ: ‘මයං භවාම්හේ’, මෙය වර්තමාන විභක්තියේ රූපයයි. ‘මයං බභූවිම්හේ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. ‘මයං අභවිම්හේ’, මෙය අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයයි.

Pañcamiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ parokkhāya attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavavho, idaṃ pañcamiyā rūpaṃ. Tumhe babhūvivho, idaṃ parokkhāya rūpaṃ.

පංචමී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනය, පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහුවචනයට සමානය. උදාහරණ: ‘තුම්හේ භවව්හෝ’, මෙය පංචමී විභක්තියේ රූපයයි. ‘තුම්හේ බභූවිව්හෝ’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි.

Parokkhāya parassapadaṃ paṭhamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadena paṭhamapurisabahuvacanena ca ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisabahuvacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Te babhūvu, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Te abhavu, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනය, හිය්යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනයට ද, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනෛපද ප්‍රථම පුරුෂ බහුවචනයට ද යන වචන දෙකටම සමානය. උදාහරණ: ‘තේ බභූවු’, මෙය පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. ‘තේ අභවු’, මෙය හිය්යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගේ රූපයයි.

Parokkhāya [Pg.62] parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca hiyyattaniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena ca attanopadena paṭhamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena cāti catūhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe babhūvittha, so babhūvittha, imāni parokkhāya rūpāni. Tumhe abhavattha, so abhavattha, imāni hiyyattaniyā rūpāni. Tumhe abhavittha, idamajjataniyā rūpaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද, ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය ද, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද, ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය ද, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය ද යන වචන සතරට සමාන වේ. "තුම්හේ බභූවිත්ථ", "සෝ බභූවිත්ථ" යන මේවා පරොක්ඛා විභක්තියේ රූප වේ. "තුම්හේ අභවත්ථ", "සෝ අභවත්ථ" යන මේවා හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූප වේ. "තුම්හේ අභවිත්ථ" යන්න අජ්ජතනී විභක්තියේ රූපයයි.

Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā attanopadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūvaṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhavaṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය හා අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "අහං බභූවං" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවං" යනු හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්ති දෙකෙහි රූපයයි.

Parokkhāya parassapadaṃ uttamapurisabahuvacanaṃ hiyyattaniyā parassapadenuttamapurisabahuvacanena sadisaṃ. Mayaṃ babhūvimha, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Mayaṃ abhavamha, idaṃ hiyyattaniyā rūpaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ බහු වචනයට සමාන වේ. "මයං බභූවිම්හ" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "මයං අභවම්හ" යනු හිය්‍යත්තනී විභක්තියේ රූපයයි.

Parokkhāya attanopadauttamapurisekavacanaṃ hiyyattaniyā attanopadenuttamapurisekavacanena ca ajjataniyā parassapadenuttamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Ahaṃ babhūviṃ, idaṃ parokkhāya rūpaṃ. Ahaṃ abhaviṃ, idaṃ hiyyattanajjatanīnaṃ rūpaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය හා අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "අහං බභූවිං" යනු පරොක්ඛා විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවිං" යනු හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්ති දෙකෙහි රූපයයි.

Hiyyattaniyā parassapadaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ ajjataniyā attanopadena paṭhamapurisekavacanena sadisaṃ. So abhavā.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "සෝ අභවා" යනුයි.

Hiyyattaniyā parassapadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ ajjataniyā parassapadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ abhavo.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනය, අජ්ජතනී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "ත්වං අභවෝ" යනුයි.

Bhavissantiyā parassapadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā parassapadena majjhimapurisabahuvacanena attanopadena paṭhamapurisekavacanena cāti dvīhi vacanehi sadisaṃ. Tumhe [Pg.63] bhavissatha, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissatha, so abhavissatha, imāni kālātipattiyā rūpāni.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි පරස්මෛපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය හා ආත්මනේපද ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනය යන වචන දෙකට සමාන වේ. "තුම්හේ භවිස්සථ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි රූපයයි. "තුම්හේ අභවිස්සථ", "සෝ අභවිස්සථ" යන මේවා කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූප වෙති.

Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisekavacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisekavacanena sadisaṃ. Tvaṃ bhavissase, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tvaṃ abhavissase, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "ත්වං භවිස්සසේ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "ත්වං අභවිස්සසේ" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි.

Bhavissantiyā attanopadaṃ majjhimapurisabahuvacanaṃ kālātipattiyā attanopadena majjhimapurisabahuvacanena sadisaṃ. Tumhe bhavissavhe, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Tumhe abhavissavhe, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ.

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ආත්මනේපද මධ්‍යම පුරුෂ බහු වචනයට සමාන වේ. "තුම්හේ භවිස්සව්හේ" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "තුම්හේ අභවිස්සව්හේ" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි.

Bhavissantiyā attanopadaṃ uttamapurisekavacanaṃ kālātipattiyā parassapadenuttamapurisekavacanena sadisaṃ. Ahaṃ bhavissaṃ, idaṃ bhavissantiyā rūpaṃ. Ahaṃ abhavissaṃ, idaṃ kālātipattiyā rūpaṃ. Sesāni sabbāsamaṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vacanāni aññamaññaṃ visadisānīti daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra –

භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි ආත්මනේපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනය, කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි පරස්මෛපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනයට සමාන වේ. "අහං භවිස්සං" යනු භවිස්සන්තී විභක්තියේ රූපයයි. "අහං අභවිස්සං" යනු කාලාතිපත්ති විභක්තියේ රූපයයි. ඉතිරි සියලුම අෂ්ට විභක්තීන්ගේ වචන එකිනෙකට අසමාන බව දත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ගාථා වෙති –

Vattamānāpañcamīsu, thadvayaṃ samudīritaṃ;

‘‘Tumhe bhavatha’’iccatra, udāharaṇakaṃ dvidhā.

වත්තමානා සහ පංචමී විභක්තිවල "ථ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් පවසන ලදී. "තුම්හේ භවථ" යන මෙහි නිදසුන දෙයාකාර වේ.

Midvayaṃ madvayañceva, tāsu vuttaṃ dvidhā dvidhā;

‘‘Bhavāmī’’ti ‘‘bhavāmā’’ti, cettha rūpāni niddise.

එම විභක්තීන්හි "මි" දෙකක් සහ "ම" දෙකක් ද දෙයාකාරයකින් පවසන ලදී. එහි "භවාමි" සහ "භවාම" යනුවෙන් රූප දැක්විය යුතුය.

Vattamānakahiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Settayaṃ ‘‘bhavase tva’’nti, vattamānāvibhattito;

‘‘Abhavase’’ti hiyyatta-najjatanīvibhattito.

වත්තමානා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "සේ" ප්‍රත්‍යය තුනකි. වත්තමානා විභක්තියෙන් "ත්වං භවසේ" කියා ද, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගෙන් "අභවසේ" කියා ද වේ.

Vattamānāpañcamikā-parokkhāsu vibhattisu;

Ettayaṃ lapitaṃ tattha, ādo dvinnaṃ vasena tu.

වත්තමානා, පංචමී සහ පරොක්ඛා විභක්තීන්හි "ඒ" ප්‍රත්‍යය තුනක් පවසන ලදී. එහි මුල් විභක්ති දෙකේ වශයෙන් -

Jaññā ‘‘ahaṃ bhave’’ti ‘‘tvaṃ, babhūve’’ti parokkhato;

Vattamānāparokkhajja-tanīsu tīsu sadditaṃ.

"අහං භවේ" කියා ද, පරොක්ඛා විභක්තියෙන් "ත්වං බභූවේ" කියා ද දත යුතුය. වත්තමානා, පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති තුනෙහි (මහේ යන ප්‍රත්‍යය) ශබ්ද කරන ලදී.

Mhettayaṃ [Pg.64] kamato rūpaṃ, mayaṃsaddavisesiyaṃ;

‘‘Sambhavāmhe babhūvimhe, abhavimhe’’ti niddise.

"මහේ" ප්‍රත්‍යය තුනෙහි පිළිවෙළින් රූපය "මයං" ශබ්දයෙන් විශේෂණය වේ. "සම්භවාමහේ, බභූවිම්හේ, අභවිම්හේ" යනුවෙන් දැක්විය යුතුය.

Pañcamikāparokkhāsu, vhodvayaṃ rūpamettha hi;

‘‘Bhavavho babhūvivho’’ti, tumhesaddavisesiyaṃ.

පංචමී සහ පරොක්ඛා විභක්තිවල "ව්හෝ" ප්‍රත්‍යය දෙකේ රූපය මෙසේ වේ. "භවව්හෝ, බභූවිව්හෝ" යනුවෙන් වන අතර එය "තුම්හේ" ශබ්දයෙන් විශේෂණය වේ.

Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Uttayaṃ ‘‘te babhūvū’’ti, rūpaṃ jaññā parokkhato;

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී හෝ අජ්ජතනී විභක්තිවල "උ" ප්‍රත්‍යය තුනකි. පරොක්ඛා විභක්තියෙන් "තේ බභූවූ" යන රූපය දත යුතුය.

Hiyyattanajjatanito, jaññā ‘‘te abhavū’’iti.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්ගෙන් "තේ අභවූ" යනුවෙන් දත යුතුය.

Parokkhamhi vā hiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Sadditaṃ tathasaṃyoga- pañcakaṃ iti niddise.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී හෝ අජ්ජතනී විභක්තිවල "ත්ථ" (තකාර සංයෝගී ථ) පහක් ශබ්ද කරන ලදී, එය මෙසේ දැවිය යුතුය.

Babhūvitthadvayaṃ tattha, rūpaṃ jaññā parokkhajaṃ;

Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimapaṭhamavhayaṃ.

එහි පරොක්ඛා විභක්තියෙන් උපන් "බභූවිත්ථ" යන රූප දෙකක් දත යුතුය. එය බහු වචන සහ ඒක වචන වශයෙන් මධ්‍යම සහ ප්‍රථම පුරුෂ නාමයන්ගෙන් කියන ලදී.

Abhavatthadvayaṃ ñeyyaṃ, hiyyattanīvibhattijaṃ;

Bavhattekattato vuttaṃ, majjhimo paṭhamo ca so;

‘‘Abhavitthā’’tidaṃ rūpaṃ, ajjatanīvibhattijaṃ.

"අභවත්ථ" රූප දෙක හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙන් උපන් බව දත යුතුය. බහු වචන සහ ඒක වචන වශයෙන් මධ්‍යම පුරුෂ හා ප්‍රථම පුරුෂ වේ. "අභවිත්ථ" යන මේ රූපය අජ්ජතනී විභක්තියෙන් උපන්නකි.

Tañca kho bahukattamhi, tumhesaddena yojaye;

Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīsu kittitaṃ.

එය ද බහු කර්තෘන් ඇති කල්හි "තුම්හේ" ශබ්දයෙන් යෙදිය යුතුය. එය පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්තිවල කියන ලදී.

Aṃtayaṃ tattha ādiyaṃ, ‘‘babhūvaṃ’’rūpamīritaṃ;

Duvinnaṃ abhavaṃrūpaṃ, ahaṃsaddena yojaye.

එහි "අං" ප්‍රත්‍යය තුනකි. පළමුවැන්න "බභූවං" රූපය ලෙස කියන ලදී. ඉතිරි දෙකෙහි "අභවං" රූපය "අහං" ශබ්දය සමඟ යෙදිය යුතුය.

Parokkhakāhiyyattanī-vasena mhadukaṃ ‘‘mayaṃ;

Babhūvimha abhavimha’’, iti rūpadvayaṃ kamā.

පරොක්ඛා සහ හිය්‍යත්තනී වශයෙන් "ම්හ" ප්‍රත්‍යය දෙකකි. "මයං බභූවිම්හ, අභවිම්හ" යනුවෙන් පිළිවෙළින් රූප දෙක වේ.

Parokkhāvhayahiyyatta-najjatanīvibhattisu;

Iṃtayaṃ tu tahiṃ rūpaṃ, ‘‘babhūvi’’nti parokkhajaṃ;

‘‘Abhavi’’ntītarāsaṃ tu, ahaṃsaddayutākhilaṃ.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තිවල "ඉං" ප්‍රත්‍යය තුනකි. එහි පරොක්ඛා විභක්තියෙන් උපන් "බභූවිං" යන රූපය ද, ඉතිරි ඒවායින් "අභවිං" යන්න ද වේ. මේ සියල්ල "අහං" ශබ්දයෙන් යුක්ත වේ.

Hiyyattanajjatanīsu[Pg.65], ādvayaṃ matamettha hi;

‘‘Abhavā’’ iti ekatte, rūpaṃ paṭhamaporisaṃ.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "ආ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් මෙහි පිළිගනු ලැබේ. ඒක වචනයෙහි "අභවා" යනු ප්‍රථම පුරුෂ රූපයයි.

Hiyyattanajjatanīsu, odvayaṃ vuttamettha tu;

‘‘Abhavo’’iti ekatte, rūpaṃ majjhimaporisaṃ.

හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි "ඕ" ප්‍රත්‍යය දෙකක් මෙහි පවසන ලදී. ඒක වචනයෙහි "අභවෝ" යනු මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි.

Bhavissantiyakālāti-pattīsu dvīsu bhāsitaṃ;

Bavhatte bahuekatte, sasaṃyogaṃ ssathattayaṃ.

භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්ති දෙකෙහි බහු වචනයෙහි ද, බහු සහ ඒක වචනයෙහි ද ද්විත්වය සහිත "ස්සථ" (ස්සථ) තුනක් පවසන ලදී.

‘‘Tumhe bhavissathi’’ccetaṃ, bhavissantiyato mataṃ;

‘‘Abhavissatha tumhe’’ti, ‘‘abhavissatha so’’ti ca;

Kālātipattito vuttaṃ, etañhi vacanadvayaṃ.

"තුම්හේ භවිස්සථ" යන්න භවිස්සන්තී විභක්තියෙන් දත යුතුය. "තුම්හේ අභවිස්සථ" කියා ද, "සෝ අභවිස්සථ" කියා ද කාලාතිපත්ති විභක්තියෙන් මෙම වචන දෙක කියන ලදී.

Bhavissantiyakālāti-pattīsu samudīritaṃ;

Majjhimapurisaṭṭhāne, sasaṃyogaṃ ssaseyugaṃ.

භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි, මධ්‍යම පුරුෂ ස්ථානයෙහි ‘ස’ කාරය හා සංයුක්ත වූ ‘ස්සසෙ’ යන රූපය කියන ලදී.

‘‘Bhavissase tva’’miccetaṃ, ‘‘tvaṃ abhavissase’’ti ca;

Imāni tu payogāni, tattha viññū pakāsaye.

නුවණැත්තෝ එහි ‘‘ත්වං භවිස්සසෙ’’ සහ ‘‘ත්වං අභවිස්සසෙ’’ යන මේ ප්‍රයෝගයන් ප්‍රකාශ කරත්වා.

Ssavhedvayaṃ sena yutaṃ, ssaṃdvayañca catukkakaṃ;

Idampi kathitaṃ dvīsu, yathārutavibhattisu.

‘ස’ කාරය සහිත වූ ‘ස්සව්හෙ’ රූප දෙක ද, ‘ස්සං’ රූප දෙක හා සතරක් වූ ද, මෙය ද ප්‍රකාශිත විභක්ති දෙකෙහි ශබ්දානුකූලව කියන ලදී.

‘‘Bhavissavhe’’ti bavhatte, bhavissantikamajjhimo;

Bavhatte ‘‘abhavissavhe’’, kālātipattimajjhimo.

බහු වචනයෙහි ‘‘භවිස්සව්හෙ’’ යනු භවිස්සන්තී මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි. බහු වචනයෙහි ‘‘අභවිස්සව්හෙ’’ යනු කාලාතිපත්ති මධ්‍යම පුරුෂ රූපයයි.

‘‘Bhavissaṃ’’ iti ekatte, bhavissantikamuttamo;

‘‘Abhavissa’’nti ekatte, kālātipattikuttamo.

ඒක වචනයෙහි ‘‘භවිස්සං’’ යනු භවිස්සන්තී උත්තම පුරුෂ රූපයයි. ඒක වචනයෙහි ‘‘අභවිස්සං’’ යනු කාලාතිපත්ති උත්තම පුරුෂ රූපයයි.

Iti vuttāni vuttehi, vacanehi samānataṃ;

Yante’kaccehi taṃ sabbaṃ, ekatālīsadhā ṭhitaṃ.

මෙසේ කියන ලද වචනවලින් සමාන වූ යම් රූප කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ල ඇතැම් ආචාර්යවරයන් විසින් එකක්සාලිස් ආකාරයකින් දක්වන ලදී.

Sesāni pañcapaññāsa, asamānāni sabbathā;

Etaṃ nayaṃ gahetvāna, vade sabbattha sambhavāti.

ඉතිරි පනස් පහක් වූ රූප සර්වාකාරයෙන් ම අසමාන වෙති. මේ ක්‍රමය ගෙන සර්වත‍්‍ර උපදින රූප කිව යුතුය.

Ayamettha samānāsamānavasena vacanasaṅgaho.

මෙහි සමාන සහ අසමාන වශයෙන් වචන සංග්‍රහය මෙසේය.

Āgamalakkhaṇavasena [Pg.66] vibhattivacanasaṅgahe evaṃ upalakkhetabbaṃ –

ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයෙහි මෙසේ වටහාගත යුතුය -

Bhavissantīparokkhajja-tanīkālātipattisu;

Niccaṃ kvaci kvacā’niccaṃ, ikārāgamanaṃ bhave.

භවිස්සන්තී, පරොක්ඛා, අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි ඇතැම් තැනක නිත්‍ය වශයෙන් ද ඇතැම් තැනක අනිත්‍ය වශයෙන් ද ‘ඉ’ කාර ආගමය වන්නේය.

Ikārāgamanaṃ tañhi, parokkhāyaṃ vibhattiyaṃ;

Bavhatte majjhimaṭṭhāne, bavhatte cuttame siyā;

Parassapadaṃ sandhāya, idaṃ vacanamīritaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තියෙහි, බහු වචන මධ්‍යම පුරුෂයෙහි සහ බහු වචන උත්තම පුරුෂයෙහි ‘ඉ’ කාර ආගමය වන්නේය. මේ ප්‍රකාශය කරන ලද්දේ පරස්සපදය සම්බන්ධයෙනි.

Uttamekavaco cāpi, netassa attanopade;

Hotīti avagantabbaṃ, bhavissantimhi sabbaso.

එමෙන්ම භවිස්සන්තී විභක්තියෙහි අත්තනෝපද උත්තම පුරුෂ ඒක වචනයෙහි ද ‘ඉ’ කාර ආගමය නොවන බව සර්වාකාරයෙන් ම දත යුතුය.

Hiyyattanajjatanika-kālātipattīsu pana;

Akārāgamanaṃ hoti, sabbaso iti lakkhaye.

එහෙත් හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි සර්වාකාරයෙන් ම ‘අ’ කාර ආගමය පෙරටුව වන්නේ යැයි ලකුණු කටයුතුය.

Ajjatanimhi bavhatte, majjhime uttame tathā;

Bavhattamhi akārena, ikārāgamanaṃ bhave.

අජ්ජතනී විභක්තියෙහි බහු වචන මධ්‍යම පුරුෂයෙහි ද, බහු වචන උත්තම පුරුෂයෙහි ද ‘අ’ කාර ආගමය සමඟ ‘ඉ’ කාර ආගමය ද වන්නේය.

Ikārāgamanaṃ niccaṃ, kālātipattiyaṃ bhave;

Akārāgamanaṃ tattha, anekantikamīritaṃ.

කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි ‘ඉ’ කාර ආගමය නිත්‍ය වශයෙන් ම වෙයි. එහි ‘අ’ කාර ආගමය වනාහි අනිත්‍ය යැයි කියන ලදී.

Akārāgamanaṃyeva, hiyyattanyaṃ pakāsati;

Parokkhāyaṃ bhavissantya-ñcikāroyeva dissati.

හිය්‍යත්තනී විභක්තියෙහි ‘අ’ කාර ආගමය ම පමණක් දක්නට ලැබේ. පරොක්ඛා සහ භවිස්සන්තී විභක්තීන්හි ‘ඉ’ කාර ආගමය ම පමණක් දක්නට ලැබේ.

Akārāgamanañceva, ikārāgamanampi ca;

Ajjatanikakālāti-pattīsu pana dissati.

එහෙත් අජ්ජතනී සහ කාලාතිපත්ති යන විභක්තීන්හි ‘අ’ කාර ආගමය මෙන්ම ‘ඉ’ කාර ආගමය ද දක්නට ලැබේ.

Tīsu sesavibhattīsu, nā’kārattayamīritaṃ;

Vattamānāya pañcamyaṃ, sattamiyanti sabbaso.

ඉතිරි විභක්ති තුන වන වත්තමානා, පඤ්චමී සහ සත්තමී යන විභක්තීන්හි කිසිසේත් ම ‘අ’ කාර හෝ ‘ඉ’ කාර ආගමත්‍රය නොකියන ලදී.

Ikāreneva sahitā, dve bhavanti vibhattiyo;

Satta dvādasa hontettha, vacanānīti lakkhaye.

‘ඉ’ කාර ආගමය සහිත විභක්තීහු දෙදෙනෙක් වෙති. එහි වචන දහනවයක් වන බව ලකුණු කටයුතුය.

Akāreneva sahitā, ekāyeva vibhatti tu;

Dvādasa vacanānettha, bhavantīti ca lakkhaye.

‘අ’ කාර ආගමය පමණක් සහිත විභක්තිය වනාහි එකක් ම වන අතර, එහි වචන දොළසක් වන බව ලකුණු කටයුතුය.

Akārikārasahitā[Pg.67], duveyeva vibhattiyo;

Cattāri dvādasañceva, vacanāni bhavantidha.

‘අ’ කාර සහ ‘ඉ’ කාර දෙකම සහිත විභක්තීහු දෙදෙනෙක් වෙති. මෙහි වචන සතරක් හා දොළසක් (දහසයක්) වෙති.

Ākārattayamuttā tu, tissoyeva vibhattiyo;

Vacanānettha chattiṃsa, hontīti paridīpaye.

ආගමයන්ගෙන් තොර වූ විභක්තීහු වනාහි තුනක් ම වෙති. එහි වචන තිස් හයක් වන බව පෙන්වා දිය යුතුය.

Parokkhāajjatanīsu, pañcaṭṭha ca yathākkamaṃ;

Ikārato vimuttāni, vacanāni bhavantiti.

පරොක්ඛා සහ අජ්ජතනී විභක්තීන්හි පිළිවෙළින් පහක් හා අටක් වූ වචන ‘ඉ’ කාර ආගමයෙන් තොරවෙති.

Evamettha vibhattīnaṃ, channavutividhāna ca;

Saṅgaho vacanānanti, viññātabbo vibhāvināti.

මෙසේ මෙහි අනූ හයක් වූ විභක්ති වචනයන්ගේ සංග්‍රහය නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

Ayamettha āgamalakkhaṇavasena vibhattivacanasaṅgaho.

මෙහි ආගම ලක්ෂණ වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය මෙසේය.

Kālavasena pana vibhattivacanasaṅgahe duvidho saṅgaho kālattayavasena saṅgaho, kālachakkavasena saṅgaho cāti. Tattha vattamānāpañcamīsattamīvibhattiyo paccuppannakālikā, vattamānāpañcamīsattamīvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Kālātipattivibhatti pana katthaci atītakālikā katthaci anāgatakālikā, tasmā tadantāni padāni atītavacanānipi anāgatavacanānipi honti. Ayaṃ kālattayavasena vibhattivacanasaṅgaho.

කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයෙහි ද්විවිධ සංග්‍රහයක් වෙයි. එනම්: ත්‍රිවිධ කාල වශයෙන් සංග්‍රහය සහ ෂඩ් කාල වශයෙන් සංග්‍රහය යනුවෙනි. එහි වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී යන විභක්තීහු වර්තමාන කාලයට අයත් වෙති. වත්තමානා, පඤ්චමී, සත්තමී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද වර්තමාන වචන වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්තීහු අතීත කාලයට අයත් වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන වෙති. භවිස්සන්තී විභක්තිය අනාගත කාලයට අයත් වෙයි. භවිස්සන්තී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අනාගත වචන වෙති. කාලාතිපත්ති විභක්තිය වනාහි ඇතැම් තැනක අතීත කාලයට ද, ඇතැම් තැනක අනාගත කාලයට ද අයත් වෙයි. එබැවින් එම විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන ද අනාගත වචන ද වෙති. මෙය ත්‍රිවිධ කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහයයි.

Ayaṃ pana kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho – parokkhāhiyyattanajjatanīvibhattiyo atītakālikā, parokkhāhiyyattanajjatanīvibhatyantāni padāni atītavacanāni. Bhavissantīvibhatti anāgatakālikā, bhavissantīvibhatyantāni padāni anāgatavacanāni. Vattamānāvibhatti paccuppannakālikā, vattamānāvibhatyantāni padāni paccuppannavacanāni. Pañcamīvibhatti āṇattikālikā[Pg.68], pañcamīvibhatyantāni padāni āṇattivacanāni. Sattamīvibhatti parikappakālikā, sattamīvibhatyantāni padāni parikappavacanāni. Ettha pana ‘‘āṇattivacanānī’’ti ca ‘‘parikappavacanānī’’ti ca idaṃ tathāsīsamattaṃ āsiṭṭhānumatyādīsu pañcamyādīnaṃ dissanato. Kālātipattivibhatti kālātipattikālikā, kālātipattivibhatyantāni padāni kālātipattivacanāni. Evaṃ kālachakkavasena vibhattivacanasaṅgaho veditabbo.

මීළඟට ෂඩ් කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය මෙසේය – පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්තීහු අතීත කාලයට අයත් වෙති. පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී යන විභක්ති කෙළවර කොට ඇති පද අතීත වචන වෙති. භවිස්සන්තී විභක්තිය අනාගත කාලයට අයත් වෙයි. භවිස්සන්තී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද අනාගත වචන වෙති. වත්තමානා විභක්තිය වර්තමාන කාලයට අයත් වෙයි. වත්තමානා විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද වර්තමාන වචන වෙති. පඤ්චමී විභක්තිය ආණත්ති (නියෝග) කාලයට අයත් වෙයි. පඤ්චමී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද ආණත්ති වචන වෙති. සත්තමී විභක්තිය පරිකප්ප (සංකල්ප) කාලයට අයත් වෙයි. සත්තමී විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද පරිකප්ප වචන වෙති. මෙහි වනාහි ‘‘ආණත්ති වචන’’ කියා ද ‘‘පරිකප්ප වචන’’ කියා ද කීම ප්‍රධාන අර්ථය අනුව පමණක් කරන ලද්දකි; මන්ද යත් ආශිංසන, අනුමති ආදී අර්ථයන්හි ද පඤ්චමී ආදී විභක්තීන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. කාලාතිපත්ති විභක්තිය කාලාතිපත්ති කාලයට අයත් වෙයි. කාලාතිපත්ති විභක්තිය කෙළවර කොට ඇති පද කාලාතිපත්ති වචන වෙති. මෙසේ ෂඩ් කාල වශයෙන් විභක්ති වචන සංග්‍රහය දත යුතුය.

Kālasaṅgahe tividho kālasaṅgaho kālattayasaṅgaho kālacatukkasaṅgaho kālachakkasaṅgaho cāti.

කාල සංග්‍රහයෙහි, ත්‍රිවිධ කාල සංග්‍රහය, චතුර්විධ කාල සංග්‍රහය සහ ෂඩ් කාල සංග්‍රහය යැයි තෙවැදෑරුම් කාල සංග්‍රහයක් වෙයි.

Paccuppanne vattamānā, pañcamī sattamī cimā;

Hontātīte parokkhādī, saha kālātipattiyā.

වත්තමානා, පඤ්චමී සහ සත්තමී යන මේ විභක්තීහු වර්තමාන කාලයෙහි වෙති. පරොක්ඛා ආදී විභක්තීහු කාලාතිපත්තිය ද සමඟ අතීත කාලයෙහි වෙති.

Anāgate bhavissantī, kālātipattikāpi vā;

Evaṃ kālattayaṃ ñeyyaṃ, ākhyātaṃ tappakāsakaṃ.

භවිස්සන්තී විභක්තිය ද, ඇතැම් විට කාලාතිපත්ති විභක්තිය ද අනාගත කාලයෙහි වෙති. මෙසේ එම කාලයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ආඛ්‍යාතයෙහි ත්‍රිවිධ කාලය දත යුතුය.

Nanu kaccāyane ganthe, kālo vutto catubbidho;

Paccuppannenuttakāle, atītenāgate iti.

කච්චායන ග්‍රන්ථයෙහි කාලය සිව්වැදෑරුම් කොට දක්වා ඇතුවා නොවේද? එනම්, වර්තමාන කාලය, ප්‍රකාශ නොකළ කාලය (අනුත්ත කාලය), අතීත කාලය සහ අනාගත කාලය වශයෙනි.

Saccaṃ vutto nuttakālo, paccuppannoti icchito;

Samīpe vuttakāloti, atthasambhavato pana.

සැබැවින්ම, ප්‍රකාශ නොකළ කාලය යන්නෙන් වර්තමාන කාලය අදහස් කරනු ලැබේ. අර්ථය ලැබීමේ හැකියාව අනුව එය සමීප අතීත හෝ සමීප අනාගත කාලය (සමීපේ වුත්තකාල) ලෙසද පිළිගැනේ.

Tathā hi ‘‘yaṃ tikāla’’nti, vuttamācariyehipi;

Na kālato vinimuttaṃ, ākhyātaṃ kiñci dissati.

එසේම ආචාර්යවරුන් විසින් ද ‘යම් ත්‍රිවිධ කාලයක් වේද’ යැයි පවසන ලදී. කාලයෙන් තොර වූ කිසිදු ආඛ්‍යාතයක් (ක්‍රියා පදයක්) නොපෙනේ.

Nanu cāvuttakāleti, attho tatra tu yujjati;

Tathā hi chabbidho kālo, niruttimhi pakāsito.

එහි ‘අවුත්තකාලෙ’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලයෙහි) යන අර්ථයම ගැළපෙනවා නොවේද? මක්නිසාද යත්, ව්‍යාකරණයෙහි (නිරුත්තියෙහි) කාලය හයවැදෑරුම් කොට දක්වා ඇත.

Atītānāgato paccu-ppanno āṇattimeva ca;

Parikappo ca kālassa, atipattīti chabbidho.

අතීතය, අනාගතය, වර්තමානය, ආඥාව (ආණත්ති), පරිකල්පනය (පරිකප්ප) සහ කාලාතිපත්තිය (කාලය ඉක්මවා යාම) යනු ඒ හයවැදෑරුම් කාලයන්ය.

Duve vibhattiyo tattha, āṇattiparikappikā;

Kālamanāmasitvāpi, niruttaññūhi bhāsitā.

එහි ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන විභක්ති දෙක, කාලය විශේෂ කොට නොදක්වා වුවද ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලද්දකි.

‘‘Gacchatu [Pg.69] gaccheyyi’’ccādi-vacane kathite na hi;

Kriyā nipphajjati niṭṭhaṃ, nāgatā nātipannikā.

‘ගච්ඡතු’ (යාවා), ‘ගච්ඡෙය්‍ය’ (යන්නේය) ආදී වචන පැවසූ විට ක්‍රියාව නියත වශයෙන්ම සිදු වී අවසන් නොවේ; එය අනාගතයට හෝ අතීතයට අයත් නොවේ.

Kālātipattikā saddā, atītenāgatepi ca;

Bhavantīti yathāvuttā, niruttimhi vidūhi ve.

ව්‍යාකරණ විශාරදයන් විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද පරිදි, කාලාතිපත්ති ක්‍රියා පද අතීත මෙන්ම අනාගත කාල දෙකෙහිම සිදුවේ.

Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā;

Paccuppanne bhavantīti, na tathā tattha bhāsitā.

පංචමී සහ සත්තමී නමින් හැඳින්වෙන, ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන විභක්ති, වර්තමාන කාලයෙහිම පමණක් සිදුවේ යැයි එහි එසේ දක්වා නැත.

Tasmā kaccāyane ganthe, ‘‘nuttakāle’’ti yaṃ padaṃ;

Attho ‘‘avuttakāle’’ti, tassa ñāyatimevidaṃ.

එබැවින් කච්චායන ග්‍රන්ථයෙහි එන ‘නුත්තකාලේ’ යන පදයේ අර්ථය ‘අවුත්තකාලේ’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලයෙහි) යන්න බව මෙයින් දත යුතුය.

Saccamevaṃ tu santepi, āṇattiparikappikā;

Paccuppannepi daṭṭhabbā, paṇḍitena nayaññunā.

මෙය මෙසේ වුවද, ක්‍රමවේදය දන්නා නුවණැති පණ්ඩිතයා විසින් ආඥා සහ පරිකල්පන ක්‍රියාවන් වර්තමාන කාලයෙහිද සිදුවන බව දැකිය යුතුය.

Kasmāti ce āṇāpanaṃ, parikappo ca saccato;

Paccuppanne yato atthā, nipphannā dissare ime.

ඒ මන්ද යත්, සැබැවින්ම අණ කිරීම සහ පරිකල්පනය කිරීම යන මේ අර්ථයන් වර්තමාන කාලයෙහි සිදුවන බව පෙනෙන බැවිනි.

‘‘Anuttakāle’’ti padaṃ, etassatthassa jotakaṃ;

‘‘Samīpe vuttakāle’’ti, atthadīpanatotha vā.

‘අනුත්තකාලේ’ යන පදය එම අර්ථය පහදා දෙයි. නැතහොත් එයින් ‘සමීපේ වුත්තකාලේ’ (සමීප කාලයෙහි) යන අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ.

Atthānaṃ gamanādīnaṃ, nipphatti na tu dissati;

‘‘Gacchatu gaccheyyi’’ccādi, vuttakāle yato tato;

Avuttakāle niddiṭṭhā, taddīpakavibhattiyo.

‘ගච්ඡතු’, ‘ගච්ඡෙය්‍ය’ යනාදී පදවලින් පැවසෙන කාලයෙහි ගමන් කිරීම් ආදී ක්‍රියාවන්ගේ සම්පූර්ණ වීමක් නොපෙනෙන බැවින්, ඒවා දක්වන විභක්ති ‘අවුත්තකාල’ (ප්‍රකාශ නොකළ කාලය) වශයෙන් දක්වා ඇත.

Kālo vā vuttakāloti, iccevaṃ gahito idha;

Dakkhiṇāsuddhipāṭhamhi, katāva tatiyā ayaṃ;

Kāladīpanatā tāsaṃ, iti yujjati nāññathā.

නැතහොත් මෙහි කාලය ‘වුත්තකාල’ (ප්‍රකාශිත කාලය) ලෙස ගත් කල, දක්ෂිණා ශුද්ධි පාඨයෙහි මෙම තෘතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. ඒවායින් කාලය දැක්වීම මෙසේ ගැළපෙන අතර වෙනත් අයුරකින් නොගැළපේ.

Atthadvayaṃ pakāsetuṃ, ganthe kaccāyanavhaye;

Thero kaccāyano ‘‘nutta-kāle’’ti padamabravi.

කච්චායන නම් ග්‍රන්ථයෙහි මෙම ද්විවිධ අර්ථයන්ම ප්‍රකාශ කරනු පිණිස කච්චායන තෙරණුවෝ ‘නුත්තකාලේ’ යන පදය වදාළහ.

Evaṃ tidhā catudhāpi, vutto kālāna saṅgaho;

Chadhā idāni kālānaṃ, saṅgaho nāma niyyate.

මෙසේ කාලයන්ගේ සංග්‍රහය තෙවැදෑරුම්ව සහ සිවුවැදෑරුම්ව දක්වන ලදී. දැන් කාලයන්ගේ සයවැදෑරුම් සංග්‍රහය ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ.

Vibhattiyo [Pg.70] parokkhā ca, hiyyattanīvibhattiyo;

Atha ajjatanī cāti, tisso’tīte pakāsitā.

පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී සහ අජ්ජතනී යන විභක්ති තුන අතීත කාලය සඳහා දක්වා ඇත.

Anāgate bhavissantī, bhavatīti pakittitā;

Paccuppanne vattamānā, tikāle pañcadhā katā.

අනාගත කාලය සඳහා භවිස්සන්තී විභක්තිය ද, වර්තමාන කාලය සඳහා වත්තමානා විභක්තිය ද ප්‍රකාශ කර ඇත. මෙසේ ත්‍රිවිධ කාලයෙහි විභක්ති පස්වැදෑරුම් වේ.

Pañcamīsattamīvhitā, āṇattiparikappikā;

Saṅgayhamānā tā yanti, paccuppannamhi saṅgahaṃ.

ආඥාව සහ පරිකල්පනය දක්වන පංචමී සහ සත්තමී විභක්ති ද ඇතුළත් කළ විට, ඒවා වර්තමාන කාලය යටතට සංග්‍රහ වේ.

Yasmā pañcamibhūtāya, vattamānāya ṭhānato;

Samānā pañcamī hoti, tasmā sā pañcamī matā.

යම් හෙයකින් පස්වැදෑරුම් වූ වර්තමාන කාලයෙහි පිහිටීමට සමාන වන බැවින් පංචමී විභක්තිය සිදුවේ ද, එබැවින් එය පංචමී යැයි පිළිගැනේ.

Sattamī pana kiñcāpi, samānā tāhi sattamā;

Hoti yasmā tato vuttā, sattamītveva no mati.

එහෙත් සත්තමී විභක්තිය, ඒවාට සමාන වුවද සත්වැනි විභක්තිය වන බැවින් එය ‘සත්තමී’ යැයි කියනු ලැබේ යන්න අපගේ අදහසයි.

Kālātipattiyādīhi, yajjevaṃ vattamānikā;

Chaṭṭhī bhaveyya kālāti-pattikātītavācikā.

එසේ නම්, කාලාතිපත්තිය ආදිය සමඟ වර්තමානය හයවැන්න විය හැකි අතර, කාලාතිපත්තිය අතීත කාලය දක්වන එකක් විය හැකිය.

Pañcamī tāya chaṭṭhassa, tulyattā ṭhānato nanu;

Tāhi sattavibhattīhi, sattamī aṭṭhamī siyā.

පංචමී විභක්තිය එම හයවැන්නෙහි පිහිටීමට සමාන වන බැවින්, එම සප්ත විභක්තීන් සමඟ සත්තමී විභක්තිය අටවැන්න නොවන්නේද?

Iti ce koci bhāseyya, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye;

Atītenāgate cāpi, kālātipattisambhavā.

යමෙක් එසේ පවසන්නේ නම්, ‘එසේ නොවේ’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, කාලාතිපත්තිය අතීත සහ අනාගත යන කාල දෙකෙහිම සිදුවිය හැකි බැවිනි.

Tathā hi bhāsitā cūḷa-niruttimhi visuṃ ayaṃ;

Kālātipatyatītamhā-nāgate cāti dīpaye.

සැබැවින්ම චූළනිරුත්තියෙහි ද මෙය වෙන් වශයෙන් දක්වා ඇත. කාලාතිපත්තිය අතීත සහ අනාගත කාලයන්ගෙන් සිදුවන බව එයින් පැහැදිලි කෙරේ.

Kriyātipannetīteti, kasmā kaccāyane rutaṃ;

Athāpi ce vadeyyatra, ‘‘pāyenā’’ti pakāsaye.

එසේ නම් කච්චායනයෙහි ‘ක්‍රියාතිපන්නේතීතේ’ (ක්‍රියාව සිදුවීමට නොහැකි වූ විට අතීතයෙහි වේ) යැයි වදාළේ මන්ද? යමෙක් එසේ අසන්නේ නම්, ‘බොහෝ දුරට’ (බාහුල්‍ය වශයෙන්) එසේ සිදුවන බව පැවසිය යුතුය.

Yebhuyyena hi lokasmiṃ, atītamhi pavattati;

Kālātipattisaṃyutto, vohāro iti lakkhaye.

මක්නිසාද යත්, ලෝකයෙහි බොහෝ සෙයින් කාලාතිපත්තිය හා බැඳුණු ව්‍යවහාරය පවතින්නේ අතීත කාලයෙහි බැවින් එසේ සලකා ගත යුතුය.

Atridaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ – ‘‘sacāyaṃ bhikkhave rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiṃyevassa āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhu [Pg.71] uppajjissathā’’ti. ‘‘Passānanda imaṃ mahādhanaseṭṭhiputtaṃ imasmiṃyeva nagare dveasītikoṭidhanaṃ khepetvā bhariyaṃ ādāya bhikkhāya carantaṃ. Sace hi ayaṃ paṭhamavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, imasmiṃyeva nagare aggaseṭṭhi abhavissā. Sace pana nikkhamitvā pabbajissā, arahattaṃ pāpuṇissā, bhariyāpissa anāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace majjhimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, dutiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto anāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sakadāgāmiphale patiṭṭhahissā. Sace pacchimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissā, tatiyaseṭṭhi abhavissā. Nikkhamitvā pabbajanto sakadāgāmī abhavissā, bhariyāpissa sotāpattiphale patiṭṭhahissā’’ iti vā, ‘‘sace satthā agāraṃ ajjhāvasissā, cakkavattirājā abhavissā. Rāhulasāmaṇero pariṇāyakaratanaṃ, therī itthiratanaṃ, sakalacakkavāḷarajjaṃ etesaññeva abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā atītavacanaṃ bhavati.

මෙහි කාලාතිපත්තිය පිළිබඳ අතීත කාලීන වචන භාවිතය මෙසේය: ‘මහණෙනි, ඉදින් මේ රජු ධර්මිෂ්ඨ වූ ධර්මරාජ වූ සිය පියා ජීවිතයෙන් තොර නොකළේ නම්, ඔහුට මේ ආසනයේදීම කෙලෙස් රහිත වූ නිර්මල වූ ධර්ම චක්ෂුස (සෝවාන් මඟ ඵලය) උදාවන්නට තිබුණි.’ ‘ආනන්දය, මේ මහා ධනවත් සිටුපුත්‍රයා දෙස බලන්න. මේ නගරයෙහිදීම කෝටි අසූදෙකක ධනය විනාශ කර, බිරිඳද කැටුව හිඟමන් යදින්නේය. ඉදින් මොහු පළමු වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, මේ නගරයෙහි අග්‍ර සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූයේ නම් අර්හත්ත්වයට පත්වන්නට තිබුණි, ඔහුගේ බිරිඳද අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි. ඉදින් මධ්‍යම වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, දෙවැනි සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. පැවිදි වූයේ නම් අනාගාමී වන්නට තිබුණි, බිරිඳ සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි. ඉදින් පැසිම් වියෙහිදීම ධනය විනාශ නොකර කර්මාන්තයන්හි යෙදුණේ නම්, තෙවැනි සිටුවරයා වන්නට තිබුණි. පැවිදි වූයේ නම් සකෘදාගාමී වන්නට තිබුණි, බිරිඳ සෝතාපන්න ඵලයෙහි පිහිටන්නට තිබුණි.’ නැතහොත්, ‘ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිහිගෙයි විසුවේ නම් සක්විති රජ වන්නට තිබුණි. රාහුල සාමණේරයන් වහන්සේ පරිණායක රත්නය වන්නට තිබුණි, තෙරණිය ස්ත්‍රී රත්නය වන්නට තිබුණි, මුළු සක්වළ රාජ්‍යයම මොවුන්ටම වන්නට තිබුණි.’ මෙසේ කාලාතිපත්තියෙහි අතීත වචන භාවිතය වේ.

Kathaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati? ‘‘Cirampi bhakkho abhavissā, sace na vivadāmase. Asīsakaṃ anaṅguṭṭhaṃ, siṅgālo harati rohitaṃ’’itivā, ‘‘sace ānanda nālabhissā mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, ciraṭṭhitikaṃ ānanda brahmacariyaṃ abhavissā’’ti iti vā, ‘‘ayaṃ aṅgulimālassa mātā ‘aṅgulimālaṃ ānessāmī’ti gacchati, sace samāgamissati, aṅgulimālo ‘aṅgulisahassaṃ pūressāmī’ti mātaraṃ māressati. Sacāhaṃ na gamissāmi, mahājāniko abhavissā’’ iti vā evaṃ kālātipattiyā anāgatavacanaṃ bhavati[Pg.72]. Kaccāyane pana yebhuyyena atītappavattiṃ sandhāya kālātipattivibhattiyā atītakālikatā vuttāti daṭṭhabbaṃ.

කාලාතිපත්තියෙහි අනාගත කාලීන වචන භාවිතය කෙසේ වේද? ‘ඉදින් අප කලහ නොකළේ නම්, බොහෝ කලක් යනතුරු අපට ආහාර වන්නට තිබුණි. හිසක් නැති, වලිගයක් නැති රතු මත්ස්‍යයා හිවලෙක් රැගෙන යන්නේය’ යන්න හෝ, ‘ආනන්දය, ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද සද්ධර්ම විනයෙහි ස්ත්‍රී වර්ගයා ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි බව නොලද්දේ නම්, ආනන්දය, මේ ශාසනය (බ්‍රහ්මචරියාව) බොහෝ කල් පවතින්නට තිබුණි’ යන්න හෝ, ‘මේ අඟුල්මල්ගේ මව ‘අඟුල්මල් කැඳවාගෙන එන්නෙමි’ කියා යන්නීය. ඉදින් ඔවුන් මුණගැසුණහොත්, අඟුල්මල් ‘ඇඟිලි දහස සම්පූර්ණ කරන්නෙමි’ කියා මව මරා දමනු ඇත. ඉදින් මම නොයන්නෙමි නම්, මහා විනාශයක් වන්නට තිබුණි’ යනාදී වශයෙන් කාලාතිපත්තියෙහි අනාගත වචන භාවිතය සිදුවේ. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි බොහෝ සෙයින් අතීත සිදුවීම් අරභයාම කාලාතිපත්ති විභක්තියෙහි අතීත කාලීන බව පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Kaccāyanepi vā esā, kālātipattikā pana;

Anāgatepi hotīti, ayamatthopi dissati.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ද මේ කාලාතිපත්ති විභක්තිය අනාගත කාලයෙහි ද වෙයි යන මේ අර්ථය ද පෙනෙයි.

Appaccakkhe parokkhāya-tīte iti hi lakkhaṇe;

Santepyatītaggahaṇe, anapekkhiya taṃ idaṃ.

පරොක්ඛා විභක්තිය ‘ඇසට හමු නොවූ අතීතයෙහි වෙයි’ යන ලක්ෂණයෙහි අතීත ග්‍රහණය තිබුණ ද, එය අපේක්ෂා නොකොට මෙය සිදුවේ.

Anāgate bhavissantī, iti suttassanantaraṃ;

Kālātipattivacanā, anāgatānukaḍḍhanaṃ;

Tasmā aniyataṃ kālaṃ, kālātipattikaṃ vinā.

‘අනාගතෙ භවිස්සන්තී’ යන සූත්‍රයට අනතුරුව කාලාතිපත්ති වචනය පැවසීමෙන් අනාගත කාලය ආකර්ෂණය වෙයි. එබැවින් කාලාතිපත්තිය හැර (අනෙක් විභක්තීන්ගෙන්) කාලය අනියත වේ.

Atītānāgatapaccu-ppannikāhi vibhattihi;

Sattamī sattamīyeva, bhavate na tu aṭṭhamī.

අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් අතුරින් සත්තමී විභක්තිය සත්තමියක්ම වෙයි; අටවැන්නක් නොවේ.

Pañcamīsattamīnaṃ tu, paccuppannavibhattiyaṃ;

Saṅgaṇhanatthametāsaṃ, majjhe chaṭṭhī na vuccati.

වර්තමාන කාලීන විභක්ති අතර පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස, ඒ දෙක මධ්‍යයෙහි ඡට්ඨී විභක්තියක් නොකියනු ලැබේ.

Tathā pañca upādāya, bhavitabbañca chaṭṭhiyā;

Pañcamiyā tu sā esā, ‘‘chaṭṭhī’’ti na samīritā.

එසේම (පළමු විභක්ති) පහ ඇසුරු කොට සවැන්නක් (ඡට්ඨී) විය යුතු වුවත්, පඤ්චමී විභක්තියට පසුව එය ‘ඡට්ඨී’ (සවැනි විභක්තිය) යනුවෙන් හඳුන්වා නැත.

Chaṭṭhībhāvamhi santepi, ‘‘pañcamī’’ti vaco pana;

Pañcamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ.

ඇත්ත වශයෙන්ම එය සවැනි (ඡට්ඨී) ස්ථානයෙහි තිබුණ ද, වර්තමාන විභක්තීන් අතර එය ‘පඤ්චමී’ (පස්වැනි) යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, viññātabbā vibhāvinā;

Pañcamiṃ tu upādāya, sattamiyā vibhattiyā.

එසේ පවසා ඇත්තේ (පහසුවෙන්) සංග්‍රහ කරනු පිණිස බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය. පඤ්චමී විභක්තිය ඇසුරු කොට සත්තමී විභක්තිය පවසන කල්හි...

Chaṭṭhiyā ca bhavitabbaṃ, na sā ‘‘chaṭṭhī’’ti īritā;

Chaṭṭhiṃ pana upādāya, ‘‘sattamī’’tveva īritā.

ඡට්ඨී (සවැනි) විභක්තියක් ද විය යුතු වුවත් එය ‘ඡට්ඨී’ යනුවෙන් නොකියන ලද අතර, සවැනි ස්ථානය ඇසුරු කොට එය ‘සත්තමී’ (හත්වැනි) යනුවෙන් පමණක්ම කියන ලදී.

Majjhe chaṭṭhiṃ adassetvā, evaṃ tu kathanampi ca;

Sattamiyā vibhattiyā, paccuppannavibhattiyaṃ;

Saṅgaṇhanatthaṃ vuttanti, adhippāyaṃ vibhāvaye.

මධ්‍යයෙහි ඡට්ඨී විභක්තියක් නොපෙන්වා, වර්තමාන කාලීන විභක්ති අතර සත්තමී විභක්තිය ගැන මෙසේ පැවසීම (පහසුවෙන්) සංග්‍රහ කරගැනීම පිණිස යැයි අදහස වටහාගත යුතුය.

Sabhāvo hesa vatthūnaṃ, gambhīratthesu attano;

Yena kenacākārena, adhippāyassa ñāpanaṃ.

ගැඹුරු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී, යම් කිසි ක්‍රමයකින් තමාගේ අදහස වටහා දීම ධර්මතාවන්ගේ ස්වභාවයම වෙයි.

Yajjevaṃ [Pg.73] paṭhamaṃtīte-nāgate ca vibhattiyo;

Vatvā tato paccuppanne, kathetabbā vibhattiyo.

යම් හෙයකින් පළමුව අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තීන් පවසා, ඉන්පසු වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් පැවසිය යුතුව තිබුණි නම්;

Kaccāyanavhaye ganthe, kasmā evaṃ na bhāsitā;

Paccuppannavibhatyova, kasmā ādimhi bhāsitā?

කච්චායන නම් වූ (ව්‍යාකරණ) ග්‍රන්ථයෙහි එසේ නොපවසන ලද්දේ මන්ද? වර්තමාන කාලීන විභක්තීන්ම පළමුව පවසන ලද්දේ මන්ද?

Yasmā vadanti vohāra-pathe etāva pāyato;

Tasmā bahuppayogattaṃ, hotetāsaṃ vibhattinaṃ.

යම් හෙයකින් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි බොහෝ සෙයින්ම ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නේ මේ (වර්තමාන කාලීන) විභක්තීන්ම බැවින්, මේ විභක්තීන්ට බහුල ප්‍රයෝගයක් ඇත්තේය.

Ādobahuppayogova, kathetabboti ñāyato;

Paccuppannamhi sambhūtā, vibhatyovādito matā.

බොහෝ සෙයින් ප්‍රයෝග වන දෙය පළමුව පැවසිය යුතුය යන න්‍යායයට අනුව, වර්තමාන කාලයෙහි උපදින විභක්තීන්ම ආරම්භයෙහි දක්වන ලදී.

Atītānāgataṃ vatvā, paccuppanne tato paraṃ;

Yasmā vuttamhi lokasmiṃ, hoti vācāsiliṭṭhatā.

ලෝකයෙහි පළමුව අතීතය සහ අනාගතය පවසා, ඉන්පසුව වර්තමානය පැවසීමේදී වචනවල සුන්දර ගැලපීමක් (ශබ්ද සෞන්දර්යයක්) ඇතිවන බැවින්;

Tasmā siliṭṭhakathane, atītādimapekkhiya;

Pañcamī sattamī cetā, vattamānāyanantaraṃ;

Saṅgaṇhanatthamakkhātā, paccuppannavibhattisu.

එබැවින් සුන්දර ගැලපීමක් සහිත කථනයෙහිදී අතීතය ආදිය අපේක්ෂා කොට, මේ පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් දෙක, වර්තමාන (වත්තමානා) විභක්තියට අනතුරුව, වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් අතර පහසුවෙන් සංග්‍රහ කරනු පිණිස දක්වන ලදී.

Ettha hi yathā ‘‘mātāpitaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, tasmiṃyeva vacane vipariyayaṃ katvā samāsavasena ‘‘pitāmātaro’’ti vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā, ‘‘pitā mātā ca me dajju’’nti pāṭho pana byāsavasena yathicchitappayogattā pūjanīyo, evameva ‘‘atītānāgatapaccuppanna’’nti vutte siliṭṭhakathanaṃ hoti, ‘‘atītapaccuppannānāgata’’nti evamādinā vutte siliṭṭhakathanaṃ na hoti, tasmā tādisī saddaracanā apūjanīyā siyā. ‘‘Atītārammaṇā paccu-ppannānāgatagocarā’’ti vacanaṃ pana gāthābandhasukhatthaṃ yathicchitappayogattā pūjanīyameva. Ayamettha pāḷi veditabbā –

මෙහි පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: යම් සේ ‘මාතාපිතරෝ’ (මව්පියෝ) යැයි කී විට වචනවල සුන්දර ගැලපීමක් වෙයිද, එම වචනයම පෙරළා සමස්ත පදයක් ලෙස ‘පිතාමාතරෝ’ යැයි පැවසූ විට වචනවල එවැනි සුන්දර ගැලපීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් එවැනි ශබ්ද රචනාවන් සම්භාවනීය නොවේ. එහෙත් ‘පිතා මාතා ච මේ දජ්ජුං’ (මගේ මව්පියෝ මට දෙත්වා) යන පාඨය ව්‍යස්ත (විසිරුණු) වශයෙන් කැමති පරිදි යෙදූ බැවින් එය සම්භාවනීය වෙයි. එමෙන්ම, ‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං’ (අතීත, අනාගත, වර්තමාන) යැයි පැවසූ විට වචන ගැලපීම මනහර වෙයි. එහෙත් ‘අතීතපච්චුප්පන්නානාගතං’ ආදී වශයෙන් පැවසූ විට වචන ගැලපීම මනහර නොවේ. එබැවින් එවැනි ශබ්ද රචනාවක් සම්භාවනීය නොවේ. එසේ වුවද, ‘අතීතාරම්මණා පච්චුප්පන්නානාගතගෝචරා’ යන වචනය ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස කැමති පරිදි යෙදූ බැවින් එය සම්භාවනීයම වෙයි. මේ සම්බන්ධයෙන් පහත දැක්වෙන පාලි පාඨයන් දත යුතුය:

‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ca,

‘යම්කිසි රූපයක් අතීත වූ ද, අනාගත වූ ද, වර්තමාන වූ ද’ යන්න ද,

‘‘Ekāyanaṃ [Pg.74] jātikhayantadassī,Maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena ataṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti ogha’’nti ca,

‘ජාතික්ෂය (සංසාරය කෙළවර කිරීම) දක්නා වූ, හිතානුකම්පී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගය දනිති. පෙර විසූ අය මේ මාර්ගයෙන් සසර සැඩපහරින් එතෙර වූහ; (අනාගතයෙහි) එතෙර වන්නෝ ද, (දැනට) එතෙර වන්නෝ ද මේ මාර්ගයෙන්ම එතෙර වෙති’ යන්න ද,

‘‘Ye cabbhatītā sambuddhā, ye ca buddhā anāgatā;

Ye cetarahi sambuddhā, bahūnaṃ sokanāsakā.

‘යම් අතීත වූ ද, යම් අනාගත වූ ද, යම් වර්තමාන වූ ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා බොහෝ දෙනාගේ ශෝකය නසන්නාහු ද,

Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca;

Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā’’ti ca

ඒ සියලු බුදුවරු සද්ධර්මයට ගරු කරමින් විසූහ, වෙසෙති, අනාගතයෙහි ද වෙසෙති. මෙය බුදුවරුන්ගේ ධර්මතාවයකි’ යන්න ද,

Evamanekesu saddappayogesu. Idha yathicchitappayogavasena atītānāgatapaccuppannakālikāsu aṭṭhasu vibhattīsu tisso paccuppannakālikā vibhattiyo ādimhi kathitā, tañca kathanaṃ tāsaññeva vohārapathe yebhuyyena pavattito bahuppayogatāñāpanatthaṃ. Tāsu pana dvinnaṃ vibhattīnaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaññā siliṭṭhakathanicchāyaṃ kamena vattabbā, atītānāgatakālikā vibhattiyo apekkhitvā katā. Iccevaṃ

මෙසේ බොහෝ වූ ශබ්ද ප්‍රයෝගයන්හි දක්නට ලැබේ. මෙහිදී කැමති පරිදි යෙදීමේ ක්‍රමයට අනුව අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන කාලීන වූ අටක් විභක්තීන් අතුරින් වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් තුනක් මුලින්ම පවසන ලදී. එසේ පැවසීම ව්‍යවහාරයෙහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන බැවින් ඒවායේ බහුල ප්‍රයෝගය හැඟවීම පිණිසය. ඒවා අතුරින් ද විභක්තීන් දෙකකට ‘පඤ්චමී සහ සත්තමී’ යන සංඥාවන්, සුන්දර ගැලපීමක් සහිතව කථා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අනුපිළිවෙළින් පැවසිය යුතු අතර, අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තීන් අපේක්ෂා කොට කරන ලදී. මෙසේ

Yathicchitappayogena, paccuppannavibhattiyo;

Tidhā katvāna ādimhi, kaccānena udīritā.

කැමති පරිදි ව්‍යවහාර කිරීමේ ක්‍රමයෙන්, වර්තමාන කාලීන විභක්තීන් තෙවැදෑරුම් කොට කච්චායන තෙරුන් විසින් ආරම්භයෙහිම පවසන ලදී.

Ādimhi kathanaṃ tañca, tāsaṃ pāyena vuttito;

Bahuppayogabhāvassa, ñāpanatthanti niddise.

එසේ ආරම්භයෙහිම පැවසීම, ඒවා බොහෝ සෙයින් ව්‍යවහාර වන බැවින්, ඒවායේ බහුල ප්‍රයෝගය හැඟවීම පිණිස යැයි දැක්විය යුතුය.

Atītādimapekkhitvā, siliṭṭhakathane dhuvaṃ;

‘‘Pañcamī sattami’’cceva, dvinnaṃ nāmaṃ katanti ca;

Kālātipattiṃ vajjetvā, idaṃ vacanamīritaṃ.

අතීතය ආදිය අපේක්ෂා කොට, කථනයෙහි සුන්දර ගැලපීම ඇතිවීම පිණිස, ඒ විභක්තීන් දෙකට ‘පඤ්චමී සහ සත්තමී’ යැයි ස්ථිර වශයෙන්ම නම් කරන ලද බව ද, කාලාතිපත්ති විභක්තිය හැර මේ වචනය පවසන ලද බව ද දත යුතුය.

Yadi evaṃ ayaṃ doso, āpajjati na saṃsayo;

Iti ce koci bhāseyya, atthe akusalonaro.

‘ඉදින් එසේ නම්, මේ දෝෂය ඇතිවේ, එහි සැකයක් නැත’ යැයි අර්ථයෙහි අදක්ෂ වූ යම් පුද්ගලයකු පවසන්නේ නම්;

Tekālikākhyātapade[Pg.75], kālātipattiyā pana;

Asaṅgahova hotīti, ‘‘tannā’’ti paṭisedhaye.

‘ත්‍රිවිධ කාලීන ආඛ්‍යාත පදයන්හි කාලාතිපත්තිය සංග්‍රහ නොවේම යැයි’ පවසන්නේ නම්, ‘එසේ නොවේ’ යැයි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය.

Tekālikākhyātapade, na no kālātipattiyā;

Iṭṭho asaṅgaho tattha, saṅgahoyeva icchito.

ත්‍රිවිධ කාලීන ආඛ්‍යාත පදයන්හි කාලාතිපත්තිය සංග්‍රහ නොවීම අප විසින් කැමති නොවන අතර, එහි සංග්‍රහ වීමම අපේක්ෂා කරනු ලැබේ.

Pañcamīsattamīsaññā, kālātipattikaṃ pana;

Vibhattimanapekkhitvā, katā icceva no mati.

පඤ්චමී සහ සත්තමී යන සංඥාවන්, කාලාතිපත්ති විභක්තිය අපේක්ෂා නොකොට කරන ලද ඒවාය යනු අපගේ මතයයි.

Nānānayaṃ gahetvāna,Paccetabbaṃ tu sārato;

Yāya eso ruto attho,Tasmā esā na dubbalā.

විවිධ ක්‍රමයන් ග්‍රහණය කොට, සාරය වශයෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය. යම් ක්‍රමයකින් මේ ප්‍රකාශිත අර්ථය ලැබේද, එබැවින් එය (ඒ සංඥාව) දුර්වල නොවේ.

Attho labbhati pāsaṃso,Yattha yattha yathā yathā;

Tathā tathā gahetabbo,Tattha tattha vibhāvinā.

යම් යම් තැනක යම් යම් අයුරකින් ප්‍රශංසනීය වූ අර්ථය ලැබේද, නුවණැත්තා විසින් ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින්ම එය ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

Vuttañhetaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo’’ti.

අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද මෙය මෙසේ කියන ලදී: "යම් යම් ස්ථානයක යම් යම් අයුරකින් අර්ථය ලැබේද, ඒ ඒ ස්ථානයෙහි ඒ ඒ අයුරින්ම එය ග්‍රහණය කරගත යුතුය" යනුවෙනි.

Pañcamīsattamīsaññā, rūḷhīsaññāti kecana;

Na panevaṃ gahetabbaṃ, ajānitvā vadanti te.

"පංචමී" සහ "සත්තමී" යන සංඥාවන් රූඪි සංඥාවන් (සාම්ප්‍රදායිකව පැවත එන නම්) යැයි ඇතැම්හු පවසති. එහෙත් එය එසේ පිළිගත යුතු නොවේ; ඔවුහු නොදැන එසේ පවසති.

Nesā purisasaññādi, jhala saññādayo viya;

Rūḷhiyā bhāsitā saññā, bhūtenatthena bhāsitā.

මෙය "පුරුෂ සංඥාව" හෝ "ඣල සංඥාව" (ව්‍යාකරණ සංකේත) ආදිය මෙන් රූඪි වශයෙන් පවසන ලද සංඥාවක් නොවේ; සත්‍ය වූ අර්ථය ඇතිවම පවසන ලද සංඥාවකි.

Upanidhāya paññatti, esā saññā yato tato;

Anvatthasaññā ṭhapitā, porāṇehīti lakkhaye.

සංසන්දනය කිරීමෙන් (උපනිධාය වශයෙන්) පනවන ලද පැනවීමක් බැවින්, මෙය පුරාණ ආචාර්යවරුන් විසින් පිහිටුවන ලද, අර්ථයට අනුකූල වූ සංඥාවක් (අන්වත්ථ සංඥාවක්) ලෙස හඳුනාගත යුතුය.

Iccevaṃ kālachakkaṃ tu, saṅkhepena tidhā mataṃ;

Etamatthañhi sandhāya, ‘‘yaṃ tikāla’’nti bhāsitaṃ.

මෙසේ කාල චක්‍රය සංක්ෂේපයෙන් ත්‍රිවිධ ලෙස සලකනු ලැබේ. මෙම අර්ථය අභිප්‍රාය කොටගෙන "යම් ත්‍රිවිධ කාලයක් වේද" යැයි පවසන ලදී.

Ayamettha kālachakkasaṅgaho.

මෙහි කාල චක්‍ර සංග්‍රහය මෙයයි.

Evaṃ [Pg.76] tidhā catudhā vā, chadhā vāpi sumedhaso;

Kālabhedaṃ vibhāveyya, kālaññūhi vibhāvitaṃ.

මෙසේ ත්‍රිවිධ වූ ද, චතුර්විධ වූ ද, ෂඩ්විධ වූ ද කාල භේදය, කාලය දන්නා වූ පඬිවරුන් විසින් විස්තර කරන ලද පරිදි නුවණැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

Atītānāgataṃ kālaṃ, visuṃ kālātipattikaṃ;

Gahetvā pañcadhā hoti, evañcāpi vibhāvaye.

අතීත කාලය, අනාගත කාලය සහ කාලාතිපත්තිය (ක්‍රියාතිපත්තිය) වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන, පස් ආකාරයකින් ද කාල භේදය වටහාගත යුතුය.

Ettha nayova ‘‘ajjhatta-bahiddhā vā’’ti pāḷiyaṃ;

Atītānāgatakālī, vibhatti samudīritā.

මෙහි ලා පාලි පාඨයෙහි "අජ්ඣත්ත බහිද්ධා වා" (ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර හෝ) යන ක්‍රමයෙහි, අතීත සහ අනාගත කාලීන විභක්තිය ප්‍රකාශ කර ඇත.

Iccevaṃ sabbathāpi kālasaṅgaho samatto.

මෙසේ සකල ආකාරයෙන්ම කාල සංග්‍රහය නිමාවට පත් විය.

Idāni viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallajananatthaṃ pakaraṇantaravasenapi imasmiṃ pakaraṇe vattamānānantaraṃ vuttānaṃ āṇattiparikappakālikānaṃ ‘‘pañcamīsattamī’’tisaṅkhātānaṃ dvinnaṃ vibhattīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanaṃ kathayāma – kātantappakaraṇasmiñhi sakkatabhāsānurūpena dasadhā ākhyātavibhattiyo ṭhapitā, kaccāyanappakaraṇe pana māgadhabhāsānurūpena aṭṭhadhā ṭhapitā, niruttiyañca pana māgadhabhāsānurūpeneva atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena chadhā ṭhapitā. Tesu hi kātante vattamānā, sattamī, pañcamī, hiyyattanī, ajjatanī, parokkhā, svātanī, āsī, bhavissantī, kriyātipatti cāti dasadhā vibhattā. Kaccāyane pana vattamānā, pañcamī, sattamī, parokkhā, hiyyattanī, ajjatanī, bhavissantī, kālātipatti cāti aṭṭhadhā vibhattā. Iti etesu dvīsu kātantakaccāyanesu vibhattiyo visadisāya paṭipāṭiyā ṭhapitā. Kiñcāpettha visadisā paṭipāṭi, tathāpetā niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasena ekato saṃsandanti samenti kiñci visesaṃ ṭhapetvā.

දැන්, නුවණැත්තන්ට අර්ථ ග්‍රහණය කිරීමෙහි ලා දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, වෙනත් ග්‍රන්ථයන්හි ක්‍රමයට ද අනුව, මෙම ග්‍රන්ථයෙහි වර්තමාන කාලයට අනතුරුව පවසන ලද, ආඥාව (ආණත්ති) සහ කල්පනය (පරිකප්ප) යන කාලයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, "පංචමී" සහ "සත්තමී" යැයි කියනු ලබන විභක්ති දෙක අනුපිළිවෙළින් තැබීම පිළිබඳව ග්‍රන්ථ සන්සන්දනයක් පවසන්නෙමු – කාතන්ත්‍ර ව්‍යාකරණයෙහි සංස්කෘත භාෂාවට අනුකූලව ආඛ්‍යාත විභක්තීහු දස වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි පාලි (මාගධී) භාෂාවට අනුකූලව අට වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. නිරුත්තියෙහි ද පාලි භාෂාවට අනුකූලවම අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආඥා (ආණත්ති), කල්පන (පරිකප්ප) සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් සය වැදෑරුම්ව දක්වා ඇත. ඒ අතුරින් කාතන්ත්‍රයෙහි – වර්තමානා, සත්තමී, පංචමී, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, පරොක්ඛා, ස්වාතනී, ආසී, භවිස්සන්තී සහ ක්‍රියාතිපත්ති වශයෙන් දස වැදෑරුම්ව විභක්ති බෙදා ඇත. කච්චායනයෙහි වනාහි – වර්තමානා, පංචමී, සත්තමී, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී සහ කාලාතිපත්ති වශයෙන් අට වැදෑරුම්ව විභක්ති බෙදා ඇත. මෙසේ මෙම කාතන්ත්‍ර සහ කච්චායන යන ග්‍රන්ථ දෙකෙහි විභක්තීහු අසමාන අනුපිළිවෙළකින් තබන ලදහ. මෙහි අනුපිළිවෙළ අසමාන වුව ද, නිරුත්තියෙහි පවසන ලද අතීත ආදී කාල විභාගයන්ට අනුව, ඇතැම් සුවිශේෂී වෙනස්කම් හැර, එක්තැනක සන්සන්දනය කිරීමේදී ඒවා එකිනෙකට ගැළපෙයි, සමාන වෙයි.

Kathaṃ[Pg.77]? Kātante tāva hiyyattanī ajjatanī parokkhā cāti imā tisso ekantena atītakālikā, svātanī āsī bhavissanti cāti imā tisso ekantena anāgatakālikā, vattamānā ekāyeva paccuppannakālikā, sattamī pana pañcamī ca paccuppannānāgatakālavasena dvikālikā ‘‘ajja puññaṃ kareyya, svepi kareyya. Ajja gacchatu, sve vā gacchatū’’ti payogārahattā. Kriyātipatti aniyatakālikā ‘‘so ce hiyyo yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce ajja anatthaṅgate sūriye yānaṃ alabhissā, agacchissā. So ce sve yānaṃ alabhissā, agacchissā’’ti payogārahattā. Evaṃ asaṅkarato vavatthapetabbaṃ.

ඒ කෙසේ ද? කාතන්ත්‍රයෙහි පළමුව, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී සහ පරොක්ඛා යන මෙම විභක්ති තුන ඒකාන්තයෙන්ම අතීත කාලීන වේ. ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී යන මෙම විභක්ති තුන ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත කාලීන වේ. වර්තමානා විභක්තිය පමණක් වර්තමාන කාලීන වේ. සත්තමී සහ පංචමී යන විභක්ති දෙක වනාහි, වර්තමාන සහ අනාගත යන කාල දෙකටම අයත් (ද්විකාලීන) වේ. ඒ "අද පින් කරන්නේය, හෙට ද කරන්නේය" සහ "අද යේවා, හෙට හෝ යේවා" යන යෙදීම්වලට සරිලන බැවිනි. ක්‍රියාතිපත්තිය වනාහි "ඔහු ඊයේ වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය; ඔහු අද හිරු නොබැස තිබියදී වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය; ඔහු හෙට වාහනයක් ලැබුණේ නම් යන්නේය" යන යෙදීම්වලට සුදුසු වන බැවින් අනියත කාලීන වේ. මෙසේ අවුලක් නොවන පරිදි වෙන් කර හඳුනාගත යුතුය.

Evaṃ vavatthapetvā ayamamhehi vuccamāno nayo sādhukaṃ sallakkhetabbo. Kathaṃ? Hiyyattanajjatanīparokkhāsvātanyāsībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā vibhattiyo cha, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā sattamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte sattamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’tivattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ sattamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato punadeva svātanyāsībhavissantivasena ekantānāgatakālikā tisso vibhattiyo gaṇetvā taṃ paccuppannānāgatakālikaṃ ‘‘sattamī’’ti laddhasaññaṃ vibhattiṃ anāgatakālikabhāvena tāhi tīhi saddhiṃ samānaṭṭhānattā catutthaṃ katvā niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ satthanayena ‘‘paccuppannānāgatakālikā’’ti vattabbaṃ ekaṃ vibhattiṃ pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi.

මෙසේ වෙන් කොට ගෙන, අප විසින් කියනු ලබන මෙම ක්‍රමය මැනවින් වටහාගත යුතුය. ඒ කෙසේ ද? හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, පරොක්ඛා, ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී යන වෙන් වශයෙන් ගත් කල ඒකාන්තයෙන්ම අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ විභක්තීහු හයකි. වර්තමාන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වර්තමාන කාලීන වූ විභක්තිය එකක්මය. එය අනුපිළිවෙළින් ගණින කල සත්වැනි ස්ථානය ගනී. මෙසේ වර්තමාන යැයි කියන ලද මෙම සත්වැනි ස්ථානයට ඇතුළත් කරනු පිණිස, නිරුත්ති ක්‍රමයට අනුව "පරිකප්පකාලිකා" (කල්පන කාලීන) යැයි ද, ශාස්ත්‍රීය ක්‍රමයට අනුව "පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා" (වර්තමාන-අනාගත කාලීන) යැයි ද කිව යුතු එක් විභක්තියක්, සත්වැනි ස්ථානයට පැමිණි වර්තමාන විභක්තිය හා සමාන ස්ථානයක් ගන්නා බැවින් එයට "සත්තමී" යන සංඥාව (නම) දී තැබීය. ඉන්පසු නැවත ද, ස්වාතනී, ආසී සහ භවිස්සන්තී වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත කාලීන වූ විභක්ති තුන ගණන් කොට, "සත්තමී" යන නම ලත් ඒ වර්තමාන-අනාගත කාලීන විභක්තිය අනාගත කාලීන භාවයෙන් යුක්තව එම තුන සමඟ සමාන ස්ථානයක් ගන්නා බැවින් සතරවැන්න කොට, නිරුත්ති ක්‍රමයට අනුව "ආණත්තිකාලිකා" (ආඥා කාලීන) යැයි ද, ශාස්ත්‍රීය ක්‍රමයට අනුව "පච්චුප්පන්නානාගතකාලිකා" යැයි ද කිව යුතු එක් විභක්තියක්, පහක් වූ සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් "පංචමී" යන සංඥාව (නම) දී තැබීය.

Kriyātipattiyā [Pg.78] pana aniyatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ tāva kātante vattamānānantaraṃ vuttānaṃ sattamīpañcamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā.

ක්‍රියාතිපත්තිය වනාහි අනියත කාලීන වන බැවින්, එය බැහැර කොට මෙම විනිශ්චය කරනු ලැබුවේ නිරුත්ති ක්‍රමයම ඇසුරු කරගනිමිනි. කාතන්ත්‍රයෙහි වර්තමාන විභක්තියට අනතුරුව පවසන ලද සත්තමී සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ අන්වත්ථ සංඥාව (අර්ථයට අනුකූල වූ නාමය) අපේක්ෂා කරන අපගේ කැමැත්ත (මතය) මෙයයි. මෙම මතය සද්ධර්මය දන්නා වූ ගුරුභවතුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, "ඇවැත්නි, එය එසේමය; ඇවැත්නි, එය එසේමය" යැයි අනුමත කරමින් පිළිගන්නා ලදී. ව්‍යාකරණඥයන් විසින් ද ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, "ස්වාමීනි, එය එසේමය; ස්වාමීනි, එය එසේමය" යැයි අනුමත කරමින් පිළිගන්නා ලදී. මෙසේ ඒ සියලු පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් ද මෙය ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සාදරයෙන් අනුමත කරන ලදී.

Kaccāyanappakaraṇe pana buddhavacanānurūpena aṭṭhadhā vibhattīnaṃ vuttattā vattamānāvibhatti pañcamaṭṭhāne ṭhitā. Kathaṃ? Parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantivasena ekantātītānāgatakālikā catasso vibhattiyo, vattamānavasena ekantapaccuppannakālikā vibhatti ekāyeva, sā paṭipāṭiyā gaṇiyamānā pañcamaṃ ṭhānaṃ bhajati. Evaṃ etasmiṃ vattamānāsaṅkhāte pañcamaṭṭhāne pakkhipituṃ niruttinayena ‘‘āṇattikālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ pañcamībhūtāya vattamānāya samānaṭṭhānattā pañcamīsaññaṃ katvā ṭhapesi. Tato paraṃ taṃ pañcamaṃ chaṭṭhiṭṭhāne ṭhapetvā parokkhā hiyyattanī ajjatanī bhavissantī vattamānā pañcamīti evaṃ gaṇanāvasena cha vibhattiyo upādāya niruttinayena ‘‘parikappakālikā’’ti saṅkhaṃ gataṃ ‘‘anuttakālikā’’ti vuttaṃ vibhattiṃ sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇena sattamīsaññaṃ katvā ṭhapesi.

කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි වනාහි, බුද්ධ වචනයට අනුරූපව විභක්තීන් අට ආකාරයකින් පවසා ඇති හෙයින්, වර්තමාන විභක්තිය පස්වන ස්ථානයෙහි පිහිටා ඇත. ඒ කෙසේද? පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී යන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ විභක්ති සතරකි. වර්තමාන වශයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වර්තමාන කාලීන වූ විභක්තිය එකක්මය. එය පිළිවෙළින් ගණිනු ලබන කල්හි පස්වන ස්ථානයට හිමි වෙයි. මෙසේ මේ වර්තමාන යැයි කියන ලද පස්වන ස්ථානයට ඇතුළත් කරනු පිණිස, ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙන් (නිරුත්ති නයෙන්) 'ආණත්තිකාලිකා' (නියෝග කාලීන) යන සංඥාවට පැමිණි, 'අනුත්තකාලිකා' (නොපැවසූ කාලීන) යැයි කියන ලද විභක්තිය, පස්වැන්න වූ වර්තමාන විභක්තිය හා සමාන ස්ථානයක් ඇති බැවින්, 'පඤ්චමී' යන සංඥාව (නම) තබා පිහිටුවන ලදී. ඉන්පසු, එම පස්වැන්න සවන ස්ථානයෙහි තබා, පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා, පඤ්චමී යනුවෙන් මෙසේ ගණන් කිරීමේ වශයෙන් විභක්ති සයක් ගෙන, ව්‍යාකරණ ක්‍රමයෙන් 'පරිකප්පකාලිකා' (සංකල්ප කාලීන) යන සංඥාවට පැමිණි, 'අනුත්තකාලිකා' යැයි කියන ලද විභක්තිය සතක් වූ සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් 'සත්තමී' යන සංඥාව (නම) තබා පිහිටුවන ලදී.

Kālātipattiyā pana atītānāgatakālikattā taṃ vajjetvā ayaṃ vinicchayo kato, so ca kho niruttinayaṃyeva nissāya. Ayaṃ kaccāyane vattamānānantaraṃ vuttānaṃ pañcamīsattamīnaṃ anvatthasaññaṃ icchantānaṃ amhākaṃ ruci, esā ca saddhammavidūhi garūhi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā [Pg.79] ‘‘evamevaṃ āvuso, evamevaṃ āvuso’’ti. Veyyākaraṇehipi appaṭikkositā anumatā sampaṭicchitā ‘‘evamevaṃ bhante, evamevaṃ bhante’’ti. Evaṃ sabbehipi tehi pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā.

කාලාතිපත්ති විභක්තිය වනාහි අතීත සහ අනාගත කාලීන වන බැවින්, එය බැහැර කොට මෙම විනිශ්චය කරනු ලැබීය. එයද ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම (නිරුත්ති නයම) ඇසුරු කරගෙනය. කච්චායනයෙහි වර්තමාන විභක්තියට අනතුරුව පවසන ලද පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන්ගේ අන්වර්ථ සංඥාව (අර්ථයට අනුකූල නම) කැමති වන්නා වූ අපගේ රුචිය (මතය) මෙයයි. මෙය සද්ධර්මය දන්නා වූ ගුරු උතුමන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද, අනුමත කරන ලද, 'ඇවැත්නි, එය එසේමය, ඇවැත්නි, එය එසේමය' යනුවෙන් පිළිගන්නා ලද්දකි. ව්‍යාකරණඥයන් විසින් ද ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද, අනුමත කරන ලද, 'ස්වාමීනි, එය එසේමය, ස්වාමීනි, එය එසේමය' යනුවෙන් පිළිගන්නා ලද්දකි. මෙසේ ඒ සියලු පූර්වාචාර්යවරයන් විසින් ද මෙය අනුමත කරන ලද අතර, ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී.

Yasmā hi kātantakaccāyanāni aññamaññaṃ visadisavibhattikkamānipi antarena kiñci visesaṃ niruttiyaṃ vuttātītādikālavibhāgavasenekajjhaṃ saṃsandanti samenti, tasmā niruttinayaññeva sārato gahetvā pañcamīsattamīvibhattīnaṃ anvatthasaññāparikappane amhākaṃ ruci pubbācariyehi abbhanumoditā appaṭikkositā, tasmā eva yo koci imaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ayañhi nayo atīva sukhumo duddaso ca paramāṇuriva, dukkhogāḷho ca mahāgahanamiva, atigambhīro ca mahāsamuddo viya, tasmā imissaṃ saddanītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi sāsanopakāratthaṃ yogo suṭṭhu karaṇīyo. Tathā hi idha katayogehi nāmākhyātādīsu catūsu padesu uppannavādā paravādino jitāva honti.

යම් හෙයකින් කාතන්ත සහ කච්චායන ව්‍යාකරණ එකිනෙකට වෙනස් විභක්ති ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත වුවද, කිසිදු විශේෂ වෙනසකින් තොරව ව්‍යාකරණයෙහි පවසන ලද අතීත ආදී කාල විභාගයන්ගේ වශයෙන් එක්තැන්ව සැසඳෙන්නේද, සමවන්නේද, එහෙයින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම සාරය වශයෙන් ගෙන, පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන්ගේ අන්වර්ථ සංඥා කල්පනයෙහි අපගේ රුචිය (මතය) පූර්වාචාර්යවරයන් විසින් අනුමත කරන ලදී, ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. එබැවින් යමෙක් මේ මතය මඩනා කොට වෙනත් මතයක් පිහිටුවන්නට සමත් වන්නේය යන්න සිදු විය හැක්කක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය පරමාණුවක් මෙන් අතිශයින්ම සියුම්ය, දැකීමට අපහසුය. මහා ඝන කැලෑවක් මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට දුෂ්කරය. මහා සාගරය මෙන් අතිශයින්ම ගැඹුරුය. එහෙයින්, ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් ශාසනයේ උපකාරය පිණිස මෙම සද්දනීතියෙහි මැනවින් උත්සාහ කටයුතුය. මෙසේ මෙහි පුහුණුව ලැබූවන් විසින් නාම, ආඛ්‍යාත ආදී සතර පදයන්හි පැනනගින වාදයන්හිදී පරවාදීහු (අන්‍ය මතධාරීහු) පරදවනු ලැබුවෝම වෙති.

Muninā munināgena, duṭṭhā pabbajitā jitā;

Yathā yathā asaddhamma-pūraṇā pūraṇādayo.

මුනීන්වහන්සේලාට නාගයෙකු බඳු වූ (ශ්‍රේෂ්ඨ වූ) බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්, අසද්ධර්මයෙන් පිරුණු පූරණ (කස්සප) ආදී වූ දුෂ්ට පැවිද්දන් යම් සේ යම් සේ පරදවන ලද්දාහුද,

Tathā tathāgatādāyā-nugāyaṃ saddanītiyaṃ;

Katayogehipi jitā, savanti paravādinoti.

එසේම තථාගතයන් වහන්සේගේ උරුමය අනුගමනය කරන්නා වූ මෙම සද්දනීතියෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) පුහුණුව ලැබූවන් විසින් ද පරවාදීහු පරදවනු ලැබ, පලා යති.

Ayaṃ pañcamīsattamīnaṃ paṭipāṭiṭṭhapane pakaraṇasaṃsandanā.

මෙය පඤ්චමී සහ සත්තමී විභක්තීන් පිළිවෙළින් තැබීම පිළිබඳ ප්‍රකරණ සැසඳීමයි.

Atha vattamānādīnaṃ vacanatthaṃ kathayāma – tattha vattamānāti kenaṭṭhena vattamānā? Vattamānakālavacanaṭṭhena. Paccuppannabhāvena hi vattatīti vattamāno, paccuppannakriyāsaṅkhāto kālo. Tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti ayaṃ ti antiādivibhatti vattamānā. Tathā [Pg.80] hi ‘‘gacchati devadatto’’ti ettha devadattassa paccuppannaṃ gamanakriyaṃ vibhattibhūto tisaddoyeva vadati, tasmā tabbācakavasena vattamāno kālo etissā atthīti vattamānāti vuccati. Pañcamīti kenaṭṭhena pañcamī? Pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gamanaṭṭhena, pañcannañca saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi niyogā atītānāgatapaccuppannakālikānaṃ parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ vibhattīnamantare pañcamībhūtāya vattamānāya sayampi paccuppannakālikabhāvena samānaṭṭhānattā pañcamaṃ vattamānaṭṭhānaṃ gacchatīti pañcamī. Yathā nadantī gacchatīti nadī. Tathā niyogā atītānāgatakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīsaṅkhātā catasso vibhattiyo upādāya sayampi vattamānāvibhatti viya pañcannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti pañcamī. Sattamīti kenaṭṭhena sattamī? Sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇaṭṭhena. Tathā hi atītānāgatapaccuppannakālikā parokkhāhiyyattanajjatanībhavissantīvattamānāpañcamīsaṅkhātā cha vibhattiyo upādāya sayampi paccuppannakālikā hutvā sattannaṃ saṅkhyānaṃ pūraṇīti sattamī.

දැන් වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථය පවසමු. එහි 'වර්තමානා' යනු කුමන අර්ථයකින් වර්තමානා වේද? වර්තමාන කාලය පවසන අර්ථයෙනි. ප්‍රත්‍යක්ෂ (පවත්නා) ස්වභාවයෙන් පවතී යන අර්ථයෙන් 'වර්තමාන' නම් වේ. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ ක්‍රියාව යැයි කියනු ලබන කාලයයි. එම කාලය හඟවන අර්ථයෙන් වර්තමාන කාලය ඇයට (එම විභක්තියට) ඇත යන අර්ථයෙන්, 'ති', 'අන්ති' ආදී වූ මේ විභක්තිය 'වර්තමානා' නම් වේ. එසේමය, 'ගච්ඡති දේවදත්තෝ' (දේවදත්ත යයි) යන මෙහි දේවදත්තයාගේ වර්තමාන ගමන් ක්‍රියාව පවසනු ලබන්නේ විභක්ති රූපයක් වූ 'ති' යන ශබ්දයෙන්මය. එබැවින්, එම කාලය හඟවන අර්ථයෙන් වර්තමාන කාලය ඇයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'වර්තමානා' යැයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්චමී' යනු කුමන අර්ථයකින් පඤ්චමී වේද? පස්වන වර්තමාන ස්ථානයට පැමිණෙන අර්ථයෙන් සහ පස්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන අර්ථයෙනි. එසේමය, නියෝගය (අණ කිරීම), අතීත, අනාගත, වර්තමාන කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා යනුවෙන් කියන ලද පස්වැදෑරුම් විභක්තීන් අතර පස්වැන්න වූ වර්තමාන විභක්තිය හා තමන්ද වර්තමාන කාලීන බැවින් සමාන ස්ථානයක් ඇති හෙයින් පස්වන වර්තමාන ස්ථානයට පැමිණේ යන අර්ථයෙන් 'පඤ්චමී' නම් වේ. (ශබ්ද නගමින් ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'නදී' වන්නා සේය.) එසේම නියෝගය, අතීත සහ අනාගත කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී යනුවෙන් කියන ලද විභක්ති සතර ගෙන, තමන් ද වර්තමාන විභක්තිය මෙන් පස්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන බැවින් 'පඤ්චමී' නම් වේ. 'සත්තමී' යනු කුමන අර්ථයකින් සත්තමී වේද? හත්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන අර්ථයෙනි. එසේමය, අතීත, අනාගත, වර්තමාන කාලීන වූ පරොක්ඛා, හිය්‍යත්තනී, අජ්ජතනී, භවිස්සන්තී, වර්තමානා, පඤ්චමී යනුවෙන් කියන ලද විභක්ති සය ගෙන, තමන් ද වර්තමාන කාලීන වී හත්වන සංඛ්‍යාව සම්පූර්ණ කරන බැවින් 'සත්තමී' නම් වේ.

Parokkhāti kenaṭṭhena parokkhā? Parokkhe bhavāti atthena. Tathā hi cakkhādindriyasaṅkhātassa akkhassa paro tirobhāvo parokkhaṃ, tabbācakabhāvena parokkhe bhavāti parokkhā. Hiyyattanīti kenaṭṭhena hiyyattanī? Hiyyo pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Ajjatanīti kenaṭṭhena ajjatanī? Ajja pabhuti atīte kāle bhavā tabbācakabhāvenāti atthena. Bhavissantīti kenaṭṭhena bhavissantī? ‘‘Evaṃ anāgate bhavissatī’’ti atthaṃ pakāsentī eti gacchatīti atthena. Kālātipattīti kenaṭṭhena kālātipatti? Kālassātipatanavacanaṭṭhena. Tathā hi kālassa atipatanaṃ accayo atikkamitvā pavatti kālātipatti, labhitabbassa atthassa nipphattirahitaṃ kriyātikkamanaṃ[Pg.81]. Kāloti cettha kriyā adhippetā. Karaṇaṃ kāro, kāro eva kālo rakārassa lakāraṃ katvā uccāraṇavasena. Ayaṃ pana vibhatti tabbācakattā kālātipattīti. Ayaṃ pana vattamānādīnaṃ vacanatthavibhāvanā.

'පරොක්ඛා' යනු කුමන අර්ථයකින් පරොක්ඛා වේද? ඇසට නොපෙනෙන (පරෝක්ෂ) තැනක උපන් යන අර්ථයෙනි. එසේමය, ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ට නොපෙනෙන, සැඟවුණු බව පරෝක්ෂ නම් වේ. එය හඟවන ස්වභාවයෙන් පරෝක්ෂයෙහි වූ බැවින් 'පරොක්ඛා' නම් වේ. 'හිය්‍යත්තනී' යනු කුමන අර්ථයකින් හිය්‍යත්තනී වේද? ඊයේ පටන් (අතීතයේ) වූ, එය හඟවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයෙනි. 'අජ්ජතනී' යනු කුමන අර්ථයකින් අජ්ජතනී වේද? අද පටන් (අතීතයේ) වූ, එය හඟවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයෙනි. 'භවිස්සන්තී' යනු කුමන අර්ථයකින් භවිස්සන්තී වේද? 'මෙසේ අනාගතයෙහි සිදුවනු ඇත' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් පවතින (යන) යන අර්ථයෙනි. 'කාලාතිපත්ති' යනු කුමන අර්ථයකින් කාලාතිපත්ති වේද? කාලය ඉක්මවා යාම පවසන අර්ථයෙනි. එසේමය, කාලය ඉක්මවා යාම, ඉක්මවීම, ඉක්මවා පැවැත්ම කාලාතිපත්තියයි. ලැබිය යුතු අර්ථය සිද්ධ වීමෙන් තොරව ක්‍රියාව ඉක්මවා යාමයි. මෙහි 'කාලය' යන්නෙන් ක්‍රියාව අදහස් කෙරේ. ක්‍රියාව කිරීම 'කාර' නම් වේ, 'ර' යන්නට 'ල' යන්න ආදේශ කොට උච්චාරණය කිරීමෙන් 'කාර' යන්නම 'කාල' වේ. මෙම විභක්තිය එය හඟවන බැවින් 'කාලාතිපත්ති' නම් වේ. මෙය වර්තමාන ආදී විභක්තීන්ගේ අර්ථ විභාගයයි.

Vippakiṇṇavividhanaye, saṃkiṇṇalakkhaṇadharavarasāsane;

Sumatimativaḍḍhanatthaṃ, kathito pakiṇṇakavinicchayo.

විවිධ ක්‍රමයන් විසිරී පවත්නා වූ ද, විවිධ ලක්ෂණයන්ගෙන් ගහන වූ ද උතුම් බුද්ධ ශාසනයෙහි, බුද්ධිමතුන්ගේ නුවණ වැඩීම පිණිස මෙම ප්‍රකීර්ණක විනිශ්චය පවසන ලදී.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි වචන මාර්ගයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ ප්‍රකරණයෙහි,

Pakiṇṇakavinicchayo nāma

‘පකිණ්ණක විනිශ්චය’ නම් වූ

Tatiyo paricchedo.

තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

4. Bhūdhātumayanāmikarūpavibhāga

4. භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වන නාම පද (නාමික රූප) විභාගය

‘‘Bhū sattāya’’nti dhātussa, rūpamākhyātasaññitaṃ;

Tyādyantaṃ lapitaṃ nāna-ppakārehi anākulaṃ.

‘භූ සත්තායං’ (පැවැත්ම යන අර්ථයෙහි වන භූ ධාතුව) යන ධාතුවෙහි, ‘ආඛ්‍යාත’ නමින් හැඳින්වෙන, ‘ති’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති රූපය නා නා ප්‍රකාරයෙන් අවුල් රහිතව ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Syādyantaṃ, dāni tasseva, rūpaṃ nāmikasavhayaṃ;

Bhāsissaṃ bhāsitatthesu, paṭubhāvāya sotunaṃ.

දැන් එම ධාතුවෙහිම, ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් කෙළවර කොට ඇති, ‘නාමික’ නමින් හැඳින්වෙන රූපය, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ව්‍යක්තභාවය පිණිස, පවසන ලද අර්ථයන්හි දක්වමින් පවසන්නෙමි.

Yadatthe’ttani nāmeti, para’matthesu vā sayaṃ;

Namatīti tadāhaṃsu, nāmaṃ iti vibhāvino.

යම් පදයක් තමාගේ අර්ථයෙහි (අන්‍යයන්) නමන්නේ ද, නැතහොත් අන්‍ය අර්ථයන්හි තෙමේ නැමෙන්නේ ද, එබැවින් එය ‘නාම’ පදයක් යැයි නුවණැත්තෝ පැවසූහ.

Nāmaṃ nāmikamiccatra, ekamevetthato bhave;

Tadevaṃ nāmikaṃ ñe yyaṃ, saliṅgaṃ savibhattikaṃ.

මෙහි ‘නාම’ යන්න සහ ‘නාමික’ යන්න අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. එසේ වූ ඒ නාමිකය ලිංග සහිතව ද විභක්ති සහිතව ද දත යුතුය.

Satvābhidhānaṃ liṅganti, itthipumanapuṃsakaṃ;

Vibhattītidha satteva, tattha caṭṭha pavuccare.

ද්‍රව්‍යය (ස්වභාවය) ප්‍රකාශ කිරීම ‘ලිංගය’ නම් වේ. එය ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක යැයි තිවිධ වේ. මෙහි විභක්ති සතක් වන අතර, එහි අටවැන්නක් (ආමන්ත්‍රණ විභක්තිය ද) පවසනු ලැබේ.

Paṭhamā dutiyā tatiyā, catutthī pañcamī tathā;

Chaṭṭhī ca sattamī cāti, honti satta vibhattiyo.

ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, එසේම ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යැයි විභක්ති සතක් වෙති.

Liṅgatthe paṭhamā sāyaṃ, bhinnā dvedhā siyo iti;

Kammatthe dutiyā sāpi, bhinnā aṃ yo iti dvidhā.

ප්‍රාතිපදික අර්ථයෙහි (ලිංග අර්ථයෙහි) ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි. එය ‘සි’, ‘යෝ’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. කර්ම අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘අං’, ‘යෝ’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

Karaṇe [Pg.82] tatiyā sāpi, bhinnā nā hi iti dvidhā;

Sampadāne catutthī sā, bhinnā dvedhā sa naṃ iti.

කරණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘නා’, ‘හි’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය වෙයි. එය ‘ස’, ‘නං’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

Apādāne pañcamī sā, bhinnā dvedhā smā hi iti;

Chaṭṭhī sāmimhi sā cāpi, bhinnā dvedhā sa naṃ iti.

අපාදාන අර්ථයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි. එය ‘ස්මා’, ‘හි’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. ස්වාමි (අයිති) අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘ස’, ‘නං’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි.

Okāse sattamī sāpi, bhinnā dvedhā smiṃsu iti;

Āmantanaṭṭhamī sāyaṃ, siyoyevāti cuddasa.

ඕකාශ (ආධාර) අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි. එය ද ‘ස්මිං’, ‘සු’ යැයි දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි අටවන විභක්තිය වෙයි. එය ‘සි’, ‘යෝ’ ම වන බැවින් (සියල්ල එක්ව ප්‍රත්‍ය) දහහතරක් වෙයි.

Vacanadvayasaṃyuttā, ekekā tā vibhattiyo;

Satvamitiha viññeyyo, attho so dabbasaññito.

ඒ සෑම විභක්තියක්ම (ඒකවචන, බහුවචන යන) වචන ද්විත්වයෙන් යුක්ත වේ. මෙහි ‘සත්ත්ව’ යන්නෙන් ‘ද්‍රව්‍ය’ (ද්‍රව්‍යාර්ථය) යන නමින් හැඳින්වෙන අර්ථය දත යුතුය.

Yo karotisa kattātu, taṃ kammaṃ yaṃ karoti vā;

Kubbate yena vā tantu, karaṇaṃ iti saññitaṃ.

යමෙක් ක්‍රියාව සිදු කරයි ද ඔහු ‘කර්තෘ’ නම් වේ. යමක් සිදු කරයි ද එය ‘කර්ම’ නම් වේ. යමකින් ක්‍රියාව සිදු කරයි ද, එය ‘කරණ’ යන නමින් හැඳින්වේ.

Deti rocati vā yassa, sampadānanti taṃ mataṃ;

Yatopeti bhayaṃ vā taṃ, apādānanti kittitaṃ.

යමෙකුට දෙයි ද, නැතහොත් යමෙකු ප්‍රිය කරයි ද, එය ‘සම්ප්‍රදාන’ යැයි පිළිගැනේ. යමකින් (වෙන් වේ ද හෝ) බියට පැමිණේ ද, එය ‘අපාදාන’ යැයි කියනු ලැබේ.

Yassāyatto samūhovā, taṃ ve sāmīti desitaṃ;

Yasmiṃ karoti kiriyaṃ, tadokāsanti sadditaṃ.

යමෙකුට (යමක්) අයත් වේ ද, නැතහොත් යමෙකුගේ සමූහය ද, එය ‘ස්වාමී’ යැයි දක්වන ලදී. යමක ක්‍රියාව සිදු කරයි ද, එය ‘ඕකාශ’ (ස්ථානය/ආධාරය) යැයි පවසන ලදී.

Yadālapati taṃ vatthu, āmantanamudīritaṃ;

Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vā pana.

යම් වස්තුවකට ආමන්ත්‍රණය කරයි ද, එය ‘ආමන්ත්‍රණ’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් පවත්නා දෙය ශබ්දයෙන් තමා අභිමුඛයට පමුණුවා ගැනීම (කැඳවීම) එයින් අදහස් වේ.

Vinā ālapanatthaṃ liṅgatthādīsu paṭhamādivibhattuppatti upalakkhaṇavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ.

ආමන්ත්‍රණ අර්ථය හැර, ප්‍රාතිපදික (ලිංග) අර්ථ ආදියෙහි ප්‍රථමා ආදී විභක්තීන්ගේ උපත උපලක්ෂණ වශයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Idamettha niruttilakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ – paccattavacane paṭhamā vibhatti bhavati, upayogavacane dutiyā vibhatti bhavati, karaṇavacane tatiyā vibhatti bhavati, sampadānavacane catutthī vibhatti bhavati, nissakkavacane pañcamī vibhatti bhavati, sāmivacane chaṭṭhī vibhatti bhavati, bhummavacane sattamī vibhatti bhavati, āmantanavacane aṭṭhamī vibhatti bhavati. Tatruddānaṃ –

මෙහිදී මේ ව්‍යාකරණ ලක්ෂණය දත යුතුය - ප්‍රත්‍යාත්ම (කර්තෘ) වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය ද, උපයෝග (කර්ම) වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය ද, කරණ වචනයෙහි තෘතීයා විභක්තිය ද, සම්ප්‍රදාන වචනයෙහි චතුර්ථී විභක්තිය ද, නිස්සක්ක (අපාදාන) වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය ද, ස්වාමි වචනයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද, භුම්ම (අධිකරණ) වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය ද, ආමන්ත්‍රණ වචනයෙහි අටවන විභක්තිය ද වෙයි. එහි සංක්ෂිප්ත ශ්ලෝකය මෙසේය -

Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;

Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummamālapanaṭṭhamaṃ.

ප්‍රත්‍යාත්ම (කර්තෘ), උපයෝග (කර්ම), කරණ, සම්ප්‍රදාන, නිස්සක්ක (අපාදාන), සාමි වචන, භුම්ම (අධිකරණ) සහ අටවනුව ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) යනුයි.

Tatra [Pg.83] paccattavacanaṃ nāma tividhaliṅgavavatthānagatānaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ paccattasabhāvaniddesattho. Upayogavacanaṃ nāma yo yaṃ karoti, tena tadupayuttaparidīpanattho. Karaṇavacanaṃ nāma tajjāpakatanibbattakaparidīpanattho. Sampadānavacanaṃ nāma tappadānaparidīpanattho. Nissakkavacanaṃ nāma tannissaṭatadapagamaparidīpanattho. Sāmivacanaṃ nāma tadissaraparidīpanattho. Bhummavacanaṃ nāma tappatiṭṭhāparidīpanattho. Āmantanavacanaṃ nāma tadāmantanaparidīpanattho. Evaṃ ñatvā payogāni asammuyhantena yojetabbāni.

එහි ප්‍රත්‍යාත්ම වචනය නම් ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ට (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, nපුංසක) අයත් පදයන්ගේ ස්වකීය ස්වභාවය දැක්වීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. උපයෝග වචනය නම් යමෙක් යමක් කෙරේ ද, ඔහු විසින් ඊට ලක් වූ දෙය (කර්මය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. කරණ වචනය නම් ක්‍රියාව සිදු කිරීමට හේතු වූ උපකරණය පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. සම්ප්‍රදාන වචනය නම් දීම ලබන්නා පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. නිස්සක්ක වචනය නම් එයින් වෙන්වීම හෝ පහවීම පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. සාමි වචනය නම් එහි අයිතිය (හිමිකාරිත්වය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. භුම්ම වචනය නම් එහි පිහිටීම (ආධාරය) පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. ආමන්ත්‍රණ වචනය නම් ආමන්ත්‍රණය කිරීම පැහැදිලි කිරීම අර්ථය කොට ඇත්තේය. මෙසේ දැනගෙන, මුළා නොවී නිවැරදිව ප්‍රයෝගයන් (යෙදුම්) යෙදිය යුතුය.

Bhūto, bhāvako, bhavo, abhavo, bhāvo, abhāvo, sabhāvo, sabbhāvo, sambhavo, pabhavo, pabhāvo, anubhavo, ānubhāvo, parābhavo, vibhavo, pātubhāvo, āvibhāvo, tirobhāvo, vinābhāvo, sotthibhāvo, atthibhāvo, natthibhāvoti okārantapulliṅgaṃ.

භූතෝ, භාවකෝ, භවෝ, අභවෝ, භාවෝ, අභාවෝ, සභාවෝ, සබ්භාවෝ, සම්භවෝ, පභවෝ, පභාවෝ, අනුභවෝ, ආනුභාවෝ, පරාභවෝ, විභවෝ, පාතුභාවෝ, ආවිභාවෝ, තිරෝභාවෝ, විනාභාවෝ, සොත්ථිභාවෝ, අත්ථිභාවෝ, නත්ථිභාවෝ යනු ‘ඕ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) පදයන්ය.

Abhibhavitā, paribhavitā, anubhavitā, samanubhavitā, bhāvitā, paccanubhavitāti ākārantapulliṅgaṃ.

අභිභවිතා, පරිභවිතා, අනුභවිතා, සමනුභවිතා, භාවිතා, පච්චනුභවිතා යනු ‘ආ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

Bhavaṃ, parābhavaṃ, paribhavaṃ, abhibhavaṃ, anubhavaṃ, samanubhavaṃ, paccanubhavaṃ, pabhavaṃ, appabhavanti niggahītantapulliṅgaṃ.

භවං, පරාභවං, පරිභවං, අභිභවං, අනුභවං, සමනුභවං, පච්චනුභවං, පභවං, අප්පභවං යනු නිග්ගහීතයෙන් (අං කාරයෙන්) කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

Dhanabhūti, siribhūti, sotthibhūti, suvatthibhūtīti ikārantapulliṅgaṃ.

ධනභූති, සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති යනු ‘ඉ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

Bhāvī, vibhāvī, sambhāvī, paribhāvīti īkārantapulliṅgaṃ.

භාවී, විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී යනු ‘ඊ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

Sayambhū, pabhū, abhibhū, vibhū, adhibhū, patibhū, gotrabhū, vatrabhū, parābhibhū, rūpābhibhū, saddābhibhū, gandhābhibhū, rasābhibhū, phoṭṭhabbābhibhū, dhammābhibhū, sabbābhibhūti ūkārantapulliṅgaṃ.

සයම්භූ, පභූ, අභිභූ, විභූ, අධිභූ, පටිභූ, ගෝත්‍රභූ, වත්‍රභූ, පරාභිභූ, රූපාභිභූ, සද්දාභිභූ, ගන්ධාභිභූ, රසාභිභූ, ඵොට්ඨබ්බාභිභූ, ධම්මාභිභූ, සබ්බාභිභූ යනු ‘ඌ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග පදයන්ය.

Imānettha chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni.

මෙහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සවැදෑරුම් පුල්ලිංගයන් දක්වන ලදී.

Ukārantaṃ [Pg.84] pulliṅgaṃtu bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ panukārantapulliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘bhikkhu, hetu’’iti. Tena saddhiṃ sattavidhāni pulliṅgāni honti, sabbānetāni sabhāvatoyeva pulliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattoti atthavācako bhūtasaddoyeva niyogā pulliṅgantipi daṭṭhabbo.

‘උ’ කාරාන්ත පුල්ලිංගය ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ විට අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ ‘උ’ කාරාන්ත පුල්ලිංගය ‘භික්ඛු’, ‘හේතු’ ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. එය ද සමග පුල්ලිංග සත් වැදෑරුම් වෙයි. මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම පුල්ලිංග බව දත යුතුය. මෙහි සත්ත්වයා යන අර්ථය දක්වන ‘භූත’ ශබ්දය ද නියත වශයෙන් ම පුල්ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

Ye pana ‘‘yo dhammo bhūto, yā dhammajāti bhūtā, yaṃ dhammajātaṃ bhūta’’nti evaṃ liṅgattaye yojanārahattā aniyataliṅgā aññepi bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo sandissanti pāvacanavare, tepi nānopasagganipātapadehi yojanavasena saddaracanāyaṃ sukhumatthaggahaṇe ca viññūnaṃ kosallajananatthaṃ niyatapulliṅgesu pakkhipitvā dassessāma.

යම් කෙනෙක් වනාහි, “යම් ධර්මයක් ඇති වූයේ ද (යෝ ධම්මෝ භූතෝ), යම් ධර්ම ජාතියක් උපන්නී ද (යා ධම්මජාති භූතා), යම් ධර්ම සමූහයක් ඇති වූයේ ද (යං ධම්මජාතං භූතං)” යන මෙසේ ලිංග තුනෙහි ම යෙදීමට සුදුසු බැවින් අනියත ලිංග වූ, වෙනත් ද වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයෝ උතුම් බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙත් ද, ඔවුහු ද විවිධ උපසර්ග හා නිපාත පදයන් සමග යෙදීමේ ක්‍රමයෙන්, වාක්‍ය රචනයෙහි ද සියුම් අර්ථ වටහා ගැනීමෙහි ද ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව වර්ධනය කරනු පිණිස නියත පුල්ලිංගයන්හි ඇතුළත් කොට දක්වන්නෙමු.

Seyyathidaṃ? Bhūto, parābhūto, sambhūto, vibhūto, pātubhūto, āvibhūto, tirobhūto, vinābhūto, bhabbo, paribhūto, abhibhūto, adhibhūto, addhabhūto, anubhūto, samanubhūto, paccanubhūto, bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito, anuparibhūto, paribhavitabbo, paribhotabbo, paribhavanīyo, abhibhavitabbo, abhibhotabbo, abhibhavanīyo, adhibhavitabbo, adhibhotabbo, adhibhavanīyo, anubhavitabbo, anubhotabbo, anubhavanīyo, samanubhavitabbo, samanubhotabbo, samanubhavanīyo, paccanubhavitabbo, paccanubhotabbo, paccanubhavanīyo, bhāvetabbo, bhāvanīyo, sambhāvetabbo, sambhāvanīyo, vibhāvetabbo, vibhāvanīyo, paribhāvetabbo, paribhāvanīyo, bhavamāno, vibhavamāno, paribhavamāno, abhibhavamāno, anubhavamāno, samanubhavamāno, paccanubhavamāno, anubhonto, samanubhonto, paccanubhonto, sambhonto, abhisambhonto, bhāvento, sambhāvento, vibhāvento[Pg.85], paribhāvento, paribhaviyamāno, paribhuyyamāno, abhibhaviyamāno, abhibhūyamāno, anubhaviyamāno, anubhuyyamāno, samanubhaviyamāno, samanubhuyyamāno, paccanubhaviyamāno, paccanubhuyyamānoti imāni niyatapulliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evamokārantādivasena chabbidhāni pulliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ tāva pulliṅgavasena udāharaṇuddeso.

එනම් කවරේද යත්? භූතෝ, පරාභූතෝ, සම්භූතෝ, විභූතෝ, පාතුභූතෝ, ආවිභූතෝ, තිරෝභූතෝ, විනාභූතෝ, භබ්බෝ, පරිභූතෝ, අභිභූතෝ, අධිභූතෝ, අද්ධභූතෝ, අනුභූතෝ, සමනුභූතෝ, පච්චනුභූතෝ, භාවිතෝ, සම්භාවිතෝ, විභාවිතෝ, පරිභාවිතෝ, අනුපරිභූතෝ, පරිභවිතබ්බෝ, පරිභෝතබ්බෝ, පරිභවනීයෝ, අභිභවිතබ්බෝ, අභිභෝතබ්බෝ, අභිභවනීයෝ, අධිභවිතබ්බෝ, අධිභෝතබ්බෝ, අධිභවනීයෝ, අනුභවිතබ්බෝ, අනුභෝතබ්බෝ, අනුභවනීයෝ, සමනුභවිතබ්බෝ, සමනුභෝතබ්බෝ, සමනුභවනීයෝ, පච්චනුභවිතබ්බෝ, පච්චනුභෝතබ්බෝ, පච්චනුභවනීයෝ, භාවේතබ්බෝ, භාවනීයෝ, සම්භාවේතබ්බෝ, සම්භාවනීයෝ, විභාවේතබ්බෝ, විභාවනීයෝ, පරිභාවේතබ්බෝ, පරිභාවනීයෝ, භවමානෝ, විභවමානෝ, පරිභවමානෝ, අභිභවමානෝ, අනුභවමානෝ, සමනුභවමානෝ, පච්චනුභවමානෝ, අනුභොන්තෝ, සමනුභොන්තෝ, පච්චනුභොන්තෝ, සම්භොන්තෝ, අභිසම්භොන්තෝ, භාවෙන්තෝ, සම්භාවෙන්තෝ, විභාවෙන්තෝ, පරිභාවෙන්තෝ, පරිභවියමානෝ, පරිභුය්‍යමානෝ, අභිභවියමානෝ, අභිභූය්‍යමානෝ, අනුභවියමානෝ, අනුභුය්‍යමානෝ, සමනුභවියමානෝ, සමනුභුය්‍යමානෝ, පච්චනුභවියමානෝ, පච්චනුභුය්‍යමානෝ යන මේවා නියත පුල්ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ ‘ඕ’ කාරාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සවැදෑරුම් පුල්ලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි පුල්ලිංග වශයෙන් උදාහරණ දැක්වීමයි.

Bhāvikā, bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, paribhāvanāti ākārantaitthiliṅgaṃ.

භාවිකා, භාවනා, විභාවනා, සම්භාවනා, පරිභාවනා යනු ‘ආ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

Bhūmi, bhūti, vibhūti. Ikārantaitthiliṅgaṃ.

භූමි, භූති, විභූති යනු ‘ඉ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

Bhūrī, bhūtī, bhotī, vibhāvinī, parivibhāvinī, sambhāvinī, pātubhavantī, pātubhontī, paribhavantī, paribhontī, abhibhavantī, abhibhontī, adhibhavantī, adhibhontī, anubhavantī, anubhontī, samanubhavantī, samanubhontī, paccanubhavantī, paccanubhontī, abhisambhavantī, abhisambhontīti īkārantaitthiliṅgaṃ.

භූරී, භූතී, භෝතී, විභාවිනී, පරිවිභාවිනී, සම්භාවිනී, පාතුභවන්තී, පාතුභොන්තී, පරිභවන්තී, පරිභොන්තී, අභිභවන්තී, අභිභොන්තී, අධිභවන්තී, අධිභොන්තී, අනුභවන්තී, අනුභොන්තී, සමනුභවන්තී, සමනුභොන්තී, පච්චනුභවන්තී, පච්චනුභොන්තී, අභිසම්භවන්තී, අභිසම්භොන්තී යනු ‘ඊ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

Bhū, abhū. Ūkārantaitthiliṅgaṃ.

භූ, අභූ යනු ‘ඌ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගයයි.

Imānettha catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni uddiṭṭhāni.

මෙහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සිව්වැදෑරුම් ඉත්ථිලිංගයන් දක්වන ලදී.

Ukārantitthiliṅgaṃ bhūdhātumayamappasiddhaṃ, aññadhātumayaṃ pana ukārantitthiliṅgaṃ pasiddhaṃ ‘‘dhātu, dhenu’’iti. Tena saddhiṃ pañcavidhāni itthiliṅgāni honti, okārantassa vā gosaddassa itthiliṅgabhāve tena saddhiṃ chabbidhānipi honti, sabbānetāni sabhāvatoyevitthiliṅgānīti daṭṭhabbāni. Etthāpi aniyataliṅgā bhūtaparābhūtasambhūtasaddādayo itthiliṅgavasena yujjante.

‘උ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගය ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ විට අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් වෙනත් ධාතූන්ගෙන් සිද්ධ වූ ‘උ’ කාරාන්ත ඉත්ථිලිංගය ‘ධාතු’, ‘ධේනු’ ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධය. එය ද සමග ඉත්ථිලිංග පස් වැදෑරුම් වෙයි. ‘ඕ’ කාරාන්ත වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදීමෙන් එය ද සමග සවැදෑරුම් ද වෙයි. මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම ඉත්ථිලිංගයන් ලෙස දත යුතුය. මෙහි ද අනියත ලිංග වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ද යෙදේ.

Kathaṃ? Bhūtā, parābhūtā, sambhūtāti sabbaṃ vitthārato gahetabbaṃ ‘‘anubhonto samanubhonto’’tiādīni nava padāni [Pg.86] vajjetvā. Tāni hi īkārantavasena yojitāni. Imāni niyataliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ ākārantādivasena catubbidhāni itthiliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni. Ayaṃ itthiliṅgavasena udāharaṇuddeso.

කෙසේ ද යත්? ‘අනුභොන්තෝ, සමනුභොන්තෝ’ ආදී පද නවය හැර, ‘භූතා, පරාභූතා, සම්භූතා’ ආදී වශයෙන් සියල්ල විස්තර සහිත ව ගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒ පද නවය වනාහි ‘ඊ’ කාරාන්ත වශයෙන් යොදන ලද බැවිනි. මේවා නියත ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ ‘ආ’ කාරාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සිව්වැදෑරුම් ඉත්ථිලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි ඉත්ථිලිංග වශයෙන් උදාහරණ දැක්වීමයි.

Bhūtaṃ, mahābhūtaṃ, bhavittaṃ, bhūnaṃ, bhavanaṃ, parābhavanaṃ, sambhavanaṃ, vibhavanaṃ, pātubhavanaṃ, āvibhavanaṃ, tirobhavanaṃ, vinābhavanaṃ, sotthibhavanaṃ, paribhavanaṃ, abhibhavanaṃ, adhibhavanaṃ, anubhavanaṃ, samanubhavanaṃ, paccanubhavananti niggahītantanapuṃsakaliṅgaṃ.

භූතං, මහාභූතං, භවිත්තං, භූනං, භවනං, පරාභවනං, සම්භවනං, විභවනං, පාතුභවනං, ආවිභවනං, තිරෝභවනං, විනාභවනං, සොත්ථිභවනං, පරිභවනං, අභිභවනං, අධිභවනං, අනුභවනං, සමනුභවනං, පච්චනුභවනං යනු නිග්ගහීතාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

Atthavibhāvi, dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ.

අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි යනු ‘ඉ’ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

Gotrabhu, cittasahabhu, nacittasahabhu. Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ.

ගෝත්‍රභූ, චිත්තසහභූ, නචිත්තසහභූ යනු ‘උ’ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයයි.

Sabbānetāni sabhāvatoyeva napuṃsakaliṅgānīti daṭṭhabbāni. Ettha sattabhūtarūpavācako bhūtasaddoyeva niyogā napuṃsakaliṅgotipi daṭṭhabbaṃ. Etthāpi aniyataliṅgā bhūta parābhūta sambhūtasaddādayo napuṃsakaliṅgavasena yujjante.

මේ සියල්ල ම ස්වභාවයෙන් ම නපුංසක ලිංගයන් ලෙස දත යුතුය. මෙහි සත්ත්ව හා භූත රූපයන් දක්වන ‘භූත’ ශබ්දය ද නියත වශයෙන් ම නපුංසක ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය. මෙහි ද අනියත ලිංග වූ ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයෝ නපුංසක ලිංග වශයෙන් යෙදෙති.

Kathaṃ? Bhūtaṃ, parābhūtaṃ, sambhūtaṃ, vibhūtaṃ. Peyyālo. Samanubhavamānaṃ, paccanubhavamānaṃ, anubhontaṃ, anubhavantaṃ, samanubhontaṃ, samanubhavantaṃ, paccanubhontaṃ, paccanubhavantaṃ, sambhontaṃ, sambhavantaṃ, abhisambhontaṃ, abhisambhavantaṃ, pātubhontaṃ, pātubhavantaṃ, paribhontaṃ, paribhavantaṃ, abhibhontaṃ, abhibhavantaṃ, adhibhontaṃ, adhibhavantaṃ, bhāventaṃ, sambhāventaṃ, vibhāventaṃ, paribhāventaṃ, paribhāviyamānaṃ, paribhuyyamānaṃ, peyyālo. Paccanubhaviyamānaṃ, paccanubhuyyamānanti imāni niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittaliṅgāni. Evaṃ niggahītantādivasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni bhūdhātumayāni pakāsitāni[Pg.87]. Ayaṃ napuṃsakaliṅgavasena udāharaṇuddeso, evaṃ pulliṅgādivasena liṅgattayaṃ bhūdhātumayamuddiṭṭhaṃ.

කෙසේ ද යත්? භූතං, පරාභූතං, සම්භූතං, විභූතං (පෙය්‍යාල). සමනුභවමානං, පච්චනුභවමානං, අනුභොන්තං, අනුභවන්තං, සමනුභොන්තං, සමනුභවන්තං, පච්චනුභොන්තං, පච්චනුභවන්තං, සම්භොන්තං, සම්භවන්තං, අභිසම්භොන්තං, අභිසම්භවන්තං, පාතුභොන්තං, පාතුභවන්තං, පරිභොන්තං, පරිභවන්තං, අභිභොන්තං, අභිභවන්තං, අධිභොන්තං, අධිභවන්තං, භාවෙන්තං, සම්භාවෙන්තං, විභාවෙන්තං, පරිභාවෙන්තං, පරිභාවියමානං, පරිභුය්‍යමානං (පෙය්‍යාල), පච්චනුභවියමානං, පච්චනුභුය්‍යමානං යන මේවා නියත නපුංසක ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ලිංගයෝ ය. මෙසේ නිග්ගහීතාන්තය ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ත්‍රිවිධ නපුංසක ලිංගයන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ වනාහි නපුංසක ලිංග වශයෙන් උදාහරණ දක්වීමයි. මෙසේ පුල්ලිංග ආදී වශයෙන් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ලිංග තුන දක්වන ලදී.

Ettha me appasiddhāti, ye ye saddā pakāsitā;

Te te pāḷippadesesu, maggitabbā vibhāvinā.

මෙහි මා විසින් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යම් යම් ශබ්ද කෙනෙක් පවසන ලද්දාහු ද, නුවණැත්තන් විසින් ඒ ඒ ශබ්දයන් පාලි පාඨයන්හි සොයා බැලිය යුතුය.

O, ā, bindu, i, ī, u, ū-antime sattadhā ṭhitā;

Ñe yyā pulliṅgabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā.

"ඕ", "ආ", "බිංදුව" (නිග්ගහිතය), "ඉ", "ඊ", "උ", "ඌ" යන කෙළවර කොට ඇති සප්ත ප්‍රභේදයෝ පුරුෂ ලිංග (පුල්ලිංග) භේදයෝ යැයි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදි.

Ā ivaṇṇo cuvaṇṇo ca, pañca antā sarūpato;

Itthibhedāti viññeyyā, okārantena chāpi vā.

"ආ", "ඉ" වර්ණය (ඉ, ඊ) සහ "උ" වර්ණය (උ, ඌ) යන ස්වරූපයෙන් පස් වැදෑරුම් වූ කෙළවරවල් ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රභේදයෝ යැයි දත යුතුය. නැතහොත් "ඕ" කාරය කෙළවර කොට ඇතිව සය වැදෑරුම් ද වේ.

Bindu, i, u-ime antā, tayo ñeyyā vibhāvinā;

Napuṃsakappabhedāti, niruttaññūhi bhāsitā.

"බිංදුව" (නිග්ගහිතය), "ඉ", "උ" යන මෙකී කෙළවරවල් තුන නපුංසක ලිංග ප්‍රභේදයන් ලෙස නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුයැයි ව්‍යාකරණඥයන් විසින් පවසන ලදි.

Antā satteva pulliṅge, itthiyaṃ pañca vā cha vā;

Napuṃsake tayo evaṃ, dasa pañcahi chabbidhā.

පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) කෙළවරවල් සතක් ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පසක් හෝ සයක් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි තුනක් ද වේ. මෙසේ (සියල්ල එකතු කළ විට) පහළොස් හෝ දහසය වැදෑරුම් වේ.

Yasmā panettha ‘‘bhūto’’tiādayo saddā nibbacanābhidheyyakathanatthasādhakavacanapariyāyavacanatthuddhāravasena vuccamānā pākaṭā honti suviññeyyā ca, tasmā imesaṃ nibbacanādīni yathāsambhavaṃ vakkhāma viññūnaṃ tuṭṭhijananatthañceva sotārānamatthesu paṭutarabuddhipaṭilābhāya ca. Tatra bhūtoti khandhapātubhāvena bhavatīti bhūto, idaṃ tāva nibbacanaṃ. ‘‘Bhūto’’ti sabbasaṅgāhakavasena satto vuccati, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto. Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Atha vā bhūtoti evaṃnāmako amanussajātiyo sattaviseso, idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhūtavijjā, bhūtavejjo, bhūtaviggahito’’ti ca idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. Yañca pana ‘‘satto macco pajā’’tiādikaṃ tattha tattha āgataṃ vacanaṃ, idaṃ sattoti [Pg.88] atthavācakassa bhūtasaddassa pariyāyavacanaṃ. Yañca niddesapāḷiyaṃ ‘‘maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jagu jantu hindagu manujo’’ti āgataṃ, idampi pariyāyavacanameva. Tāni sabbāni piṇḍetvā vuccante –

යම් හෙයකින් මෙහි "භූත" යනාදී ශබ්දයන් ව්‍යුත්පත්තිය (නිර්වචනය), අභිධෙය කථනය (අර්ථ ප්‍රකාශනය), අර්ථ සාධක වචනය (නිදර්ශන පාඨ), පර්යාය වචන සහ අර්ථ උද්ධාරණයන් (අර්ථ වෙන් කර දැක්වීම්) මඟින් පවසන කල්හි ප්‍රකට හා පහසුවෙන් වටහාගත හැකි වන බැවින්, ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ප්‍රීතිය පිණිස ද ශ්‍රවණය කරන්නන් හට අර්ථයන් කෙරෙහි තියුණු බුද්ධියක් ලබාගැනීම පිණිස ද ඒ ශබ්දයන්ගේ ව්‍යුත්පත්ති ආදිය හැකි පමණින් පවසන්නෙමු. එහි "භූත" යනු - පඤ්ච ස්කන්ධයන්ගේ පහළවීමෙන් උපදින හෙයින් "භූත" නම් වේ, මෙය ප්‍රථමයෙන් ම ව්‍යුත්පත්තියයි. "භූත" යන්නෙන් සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි සත්වයා කියනු ලැබේ, මෙය අභිධෙය කථනයයි. "යමෙක් කාලය ගිල දමන්නා වූ සත්වයෙක් ද, ලෝකයෙහි සියලුම සත්වයෝ ශරීරය අත්හරින්නාහ" යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි. නැතහොත් "භූත" යනු එම නම ඇති අමනුෂ්‍ය ජාති විශේෂයකි, මෙය අභිධෙය කථනයයි. "භූත විද්‍යාව, භූත වෛද්‍යවරයා, භූතයන් ආවේශ වූවෙක්" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. තවද ඒ ඒ තන්හි එන "සත්ත, මච්ච, පජා" යනාදී වචන, "සත්ව" යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන "භූත" ශබ්දයේ පර්යාය වචනයෝ වෙති. නිර්දේශ පාලියෙහි "මච්ච යනු සත්ත, නර, මානව, පෝස, පුග්ගල, ජීව, ජගු, ජන්තු, හින්දගු, මනුජ" යනුවෙන් දක්වා ඇති වචන ද පර්යාය වචනයන් ම වේ. ඒ සියල්ල එක්තැන් කොට මෙසේ කියනු ලැබේ -

Satto macco jano bhūto, pāṇo hindagu puggalo;

Jantu jīvo jagu yakkho, pāṇī dehī tathāgato.

සත්ත, මච්ච, ජන, භූත, පාණ, හින්දගු, පුග්ගල, ජන්තු, ජීව, ජගු, යක්ඛ, පාණී, දේහී, තථාගත ද,

Sattavo mātiyo loko, manujo mānavo naro;

Poso sarīrīti pume, bhūtamiti napuṃsake.

සත්තව, මාතිය, ලෝක, මනුජ, මානව, නර, පෝස, ශරීරී යන මොහු පුරුෂ ලිංගයෙහි ද, "භූතං" යන්න නපුංසක ලිංගයෙහි ද වැටේ.

Pajāti itthiyaṃ vutto, liṅgato, na ca atthato;

Evaṃ tiliṅgikā honti, saddā sattābhidhānakā.

"පජා" (ප්‍රජා) යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ව්‍යවහාර කරනු ලබන්නේ ව්‍යාකරණ ලිංගය අනුව මිස සැබෑ ස්ත්‍රීභාවය (අර්ථය) අනුව නොවේ. මෙසේ සත්වයා යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචන තුන් ලිංගයෙහි ම පවතී.

Yo so jaṅghāya ulati, so satto jaṅghalo idha;

Pāṇadehābhidhānehi, sattanāmaṃ papañcitaṃ.

යමෙක් කෙණ්ඩාවෙන් (කකුල්වලින්) ගමන් කෙරේ ද, හෙතෙම මෙහි "ජංඝල" නම් සත්වයා වේ. ප්‍රාණය සහ ශරීරය හැඟවෙන වචන මඟින් සත්වයාගේ නාමයන් විස්තර කරන ලදී.

Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘pariyāyavacana’’nti ca ‘‘abhidhāna’’nti ca ‘‘saṅkhā’’tiādīni ca ekatthāni adhippetāni, atthuddhāravasena pana bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātusassatavijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati, tappayogo upari atthattikavibhāge āvibhavissati. Bhāvakoti bhāvetīti bhāvako, idaṃ nibbacanaṃ. Yo bhāvanaṃ karoti, so bhāvako. Idamabhidheyyakathanaṃ. ‘‘Bhāvako nipako dhīro’’ti idametassa atthassa sādhakavacanaṃ. ‘‘Bhāvako bhāvanāpasuto bhāvanāpayutto bhāvanāsampanno’’ti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Imāni ‘‘bhūto bhāvako’’ti dve padāni suddhakattuhetukattuvasena vuttānīti. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nibbacana’’nti ca ādīni [Pg.89] avatvā katthaci atthasādhakavacanaṃ pariyāyavacanaṃ atthuddhārañca yathārahaṃ dassessāma. Tesu hi sabbattha dassitesu ganthavitthāro siyā, tasmā yesamattho uttāno, tesampi padānamabhidheyyaṃ na kathessāma, nibbacanamattameva nesaṃ kathessāma. Yesaṃ pana gambhīro attho, tesamabhidheyyaṃ kathessāma.

මෙම ග්‍රන්ථයෙහි "පර්යාය වචනය", "අභිධානය" (නාමය) සහ "සංඛ්‍යා" (ප්‍රඥප්තිය) යනාදී වචන එකම අර්ථයක් ඇති ඒවා ලෙස අදහස් කරනු ලැබේ. අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ වෙන් කර දැක්වීම්) වශයෙන් ගත් කල "භූත" යන ශබ්දය පඤ්චස්කන්ධය, අමනුෂ්‍යයා, ධාතු, සදාකාලික බව (ශාස්වත), පවතින බව (විද්‍යමාන), රහතන් වහන්සේ (ඛීණාසව), සත්වයා සහ වෘක්ෂය යනාදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහි යෙදීම මතු දැක්වෙන "අර්ථත්‍රික විභාගයෙහි" පැහැදිලි වනු ඇත. "භාවක" යනු - වඩන (භාවනා කරන) බැවින් "භාවක" නම් වේ, මෙය ව්‍යුත්පත්තියයි. යමෙක් භාවනාව කෙරේ ද හෙතෙම "භාවක" නම් වේ, මෙය අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. "භාවකෝ නිපකෝ ධීරෝ" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. "භාවක, භාවනාපසුත (භාවනාවෙහි නිරත වූ), භාවනාපයුත්ත (භාවනාවෙහි යෙදුණු), භාවනාසම්පන්න" යන්න පර්යාය වචනයෝ ය. "භූත, භාවක" යන මෙකී පද දෙක ශුද්ධ කර්තෘ හා හේතු කර්තෘ වශයෙන් වදාරන ලද්දේ වෙයි. මෙයින් මතු, ක්‍රමයට අනුව පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවින්, "මෙය ව්‍යුත්පත්තියයි" යනාදී වශයෙන් නොකියා, අවශ්‍ය තැන්හි පමණක් අර්ථ සාධක වචන, පර්යාය වචන සහ අර්ථ උද්ධාරණයන් සුදුසු පරිදි දක්වන්නෙමු. හැම තැනකදීම ඒ සියල්ල දැක්වුවහොත් ග්‍රන්ථය ඉතා දීර්ඝ වන බැවින්, යම් වචනවල අර්ථය පැහැදිලි ද, ඒවායේ අර්ථය නොකියා ව්‍යුත්පත්තිය පමණක් පවසන්නෙමු. යම් වචනවල අර්ථය ගැඹුරු ද, ඒවායේ අර්ථය පවසන්නෙමු.

Bhavanaṃ bhavo, bhavo vuccati vuddhi. Bhūsaddassa atthātisayayogato vaḍḍhanepi dissamānattā bhavanaṃ vaḍḍhananti katvā. ‘‘Bhavo ca rañño abhavo ca rañño’’ti idaṃ vuddhiatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā bhavoti vuccati sassataṃ. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’ti hi sassatavasena pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi, tasmā bhavadiṭṭhī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tathā bhavoti bhavadiṭṭhi, bhavati sassataṃ tiṭṭhatīti pavattanato sassatadiṭṭhi bhavadiṭṭhi nāma. Bhavadiṭṭhi hi uttarapadalopena bhavoti vuccati. ‘‘Bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṃsū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Etthāyaṃ pāḷivacanattho – ekacce samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavadiṭṭhiyā vā kāmabhavādinā vā sabbabhavato vimuttiṃ saṃsāravisuddhiṃ kathayiṃsūti. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti sattā etenāti bhavoti atthena sampattipuññāni bhavoti ca vuccanti. ‘‘Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha panāyaṃ pāḷivacanattho – bhavoti sampatti, abhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, abhavoti pāpaṃ, taṃ sabbaṃ vītivattoti.

පැවැත්ම "භව" නම් වේ, භව යනු දියුණුව (වෘද්ධිය) යි. "භූ" ධාතුව අතිශයාර්ථයෙන් යුක්ත වන විට වැඩීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, පැවැත්ම යනු වැඩීම යැයි සලකා, "රජුගේ දියුණුව ද (භව) රජුගේ පිරිහීම ද (අභව)" යන්න දියුණුව යන අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. නැතහොත් භව යනු සදාකාලික බව (ශාස්වත) යැයි කියනු ලැබේ. "ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය" යනුවෙන් ශාස්වත වශයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටිය ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, එබැවින් "භවදෘෂ්ටිය" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. එසේම භව යනු භවදෘෂ්ටියයි, සදාකාලිකව පවතී යන අර්ථයෙන් පවත්නා බැවින් ශාස්වත දෘෂ්ටිය "භවදෘෂ්ටි" නම් වේ. භවදෘෂ්ටිය යන්නෙහි අග පදය ලොප් වීමෙන් (කැපී යාමෙන්) "භව" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. "භවය (භවදෘෂ්ටිය) මඟින් භවයෙන් මිදීම පැවසූහ" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. මෙහි පාළි වචනයේ අර්ථය මෙසේය - ඇතැම් ශ්‍රමණ හෝ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් භව දෘෂ්ටියෙන් හෝ කාම භවය ආදියෙන් සියලු භවයන්ගෙන් මිදීම හෙවත් සංසාර විශුද්ධිය ප්‍රකාශ කළහ. නැතහොත් සත්වයෝ මෙයින් වැඩෙති (දියුණු වෙති) යන අර්ථයෙන් සම්පත් හා පින් ද "භව" යනුවෙන් කියනු ලැබේ. "මෙසේ භවය හා අභවය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා" යන්න මෙහි අර්ථ සාධක වචනයයි. මෙහි පාළි වචනයේ අර්ථය මෙසේය - භව යනු සම්පත්තියයි, අභව යනු විපත්තියයි. එසේම භව යනු දියුණුවයි, අභව යනු පිරිහීමයි. භව යනු ශාස්වතයයි, අභව යනු උච්ඡේදයයි. භව යනු පිනයි, අභව යනු පවයි, ඒ සියල්ල ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා යනු මෙහි අර්ථයයි.

Sahokāsā [Pg.90] khandhāpi bhavo. ‘‘Kāmabhavo rūpabhavo’’ iccevamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha pana khandhā ‘‘yo paññāyati, so sarūpaṃ labhatī’’ti katvā ‘‘bhavati avijjātaṇhādisamudayā nirantaraṃ samudetī’’ti atthena vā ‘‘bhavā’’ti vuccanti. Okāso pana ‘‘bhavanti jāyanti ettha sattā nāmarūpadhammā cā’’ti atthena ‘‘bhavo’’ti. Apica kammabhavopi bhavo, upapattibhavopi bhavo. ‘‘Upādānapaccayā bhavo duvidhena atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Tattha kammameva bhavo kammabhavo. Tathā upapatti eva bhavo upapattibhavo. Etthūpapatti bhavatīti bhavo, kammaṃ pana yathā sukhakāraṇattā ‘‘sukho buddhānamuppādo’’ti vutto. Evaṃ bhavakāraṇattā phalavohārena bhavoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā bhāvanalakkhaṇattā bhāvetīti bhavo. Kiṃ bhāveti? Upapattiṃ. Iti upapattiṃ bhāvetīti bhavoti vuccati. Bhāvetītimassa ca nibbattetīti hetukattuvasenattho. Atha vā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti vacanato bhavati etenāti bhavoti kammabhavo vuccati.

අවකාශ ලෝකය සමඟ පංචස්කන්ධය ද 'භවය' නම් වේ. 'කාමභවය, රූපභවය' යනාදී වචන මේ අර්ථය තහවුරු කරන සාධක වචන වේ. මෙහිදී ස්කන්ධයෝ වනාහි, 'යමෙක් ප්‍රකට වේ ද, හේ ස්වකීය ස්වරූපය ලබයි' යන ක්‍රමයෙන්, 'අවිද්‍යාව, තණ්හාව ආදී හේතූන් නිසා නිරන්තරයෙන් උපදී (පවතී)' යන අර්ථයෙන් 'භව' යැයි කියනු ලැබෙත්. අවකාශය වනාහි, 'මෙහි සත්වයෝ ද නාමරූප ධර්මයෝ ද උපදිති (පවතිති)' යන අර්ථයෙන් 'භව' නම් වේ. තවද කර්මභවය ද භවයකි, උප්පත්තිභවය ද භවයකි. 'උපාදානය හේතුවෙන් භවය වෙයි, එය කර්මභවය හා උප්පත්තිභවය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ' යන මේ දේශනාව මෙයට සාධක වන වචනයයි. එහි කර්මය ම භවය වීම 'කර්මභවය' යි. එමෙන්ම උප්පත්තිය (නැවත ඉපදීම) ම භවය වීම 'උප්පත්තිභවය' යි. මෙහිදී උප්පත්තිය හටගන්නා බැවින් 'භව' නම් වේ. කර්මය වනාහි, සැපයට හේතු වන බැවින් 'බුදුවරුන්ගේ උපත සැපතකි' (සුඛෝ බුද්ධානං උප්පාදෝ) යැයි කීවාක් මෙන්, භවයට හේතුවක් වන බැවින් ඵලයේ නමින් (කර්මය ද) 'භව' යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය. නැතහොත්, වැඩීමේ (උපදවීමේ) ලක්ෂණය ඇති බැවින්, උපදවන නිසා 'භව' නම් වේ. කුමක් උපදවයි ද? උප්පත්තියයි. මෙසේ උප්පත්තිය උපදවන බැවින් 'භව' යැයි කියනු ලැබේ. 'භාවේති' (උපදවයි) යන්නෙහි අර්ථය 'නිපදවයි' යන්න හේතුකර්තෘ වචන වශයෙනි. නැතහොත්, 'භව පච්චයා ජාති' (භවය නිසා ජාතිය වෙයි) යන දේශනාවට අනුව, මෙයින් (කර්මයෙන් භවය) සිදුවේ යන අර්ථයෙන් කර්මභවය 'භව' යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti

ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතූන්ගේ ද, ආයතනයන්ගේ ද නොසිඳී පවත්නා පිළිවෙළ (පරම්පරාව) 'සංසාරය' යැයි කියනු ලැබේ.

Vuttalakkhaṇo saṃsāropi bhavo. ‘‘Bhave dukkhaṃ bhavadukkhaṃ, bhave saṃsaranto’’ti imānetassatthassa sādhakāni vacanāni. Tatra kenaṭṭhena saṃsāro bhavoti kathīyati? Bhavati ettha sattasammuti khandhādipaṭipāṭisaṅkhāte dhammapuñjasminti atthena[Pg.91]. Idaṃ bhavasaddassa bhāvakattukaraṇādhikaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ.

එසේ දක්වන ලද ලක්ෂණ ඇති සංසාරය ද 'භවය' නම් වේ. 'භවයෙහි දුක භවදුකයි', 'භවයෙහි සැරිසරන' යන මේවා මෙයට සාධක වන වචන වේ. එහි කුමන අර්ථයකින් සංසාරය 'භව' යැයි කියනු ලැබේද? ස්කන්ධ ආදියේ පිළිවෙළ යැයි කියන ලද මේ ධර්ම සමූහයෙහි සත්ව සම්මුතිය (සත්වයා යන ව්‍යවහාරය) පවතින බැවින් යන අර්ථයෙනි. මෙය 'භව' යන ශබ්දයේ භාව, කර්තෘ, කරණ සහ අධිකරණ සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

Ettha bhavasaddassa atthuddhāraṃ vadāma –

මෙහිදී 'භව' ශබ්දයේ විවිධ අර්ථ නිරූපණයන් (අර්ථ උද්ධාරය) පවසමු -

Vuddhisampattipuññāni, khandhā sokāsasaññitā;

Saṃsāro sassatañcetaṃ, bhavasaddena sadditaṃ.

වෘද්ධිය (දියුණුව), සම්පත්තිය, පින, අවකාශය (ලෝකය) සමඟ වූ ස්කන්ධයෝ ද, සංසාරය සහ ශාශ්වතය යන මේවා 'භව' ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබත්.

Bhavataṇhā bhavadiṭṭhi, upapattibhavo tathā;

Kammabhavo ca sabbantaṃ, bhavasaddena sadditaṃ.

භවතණ්හාව, භවදිට්ඨිය, එමෙන්ම උප්පත්තිභවය හා කර්මභවය යන මේ සියල්ල ද 'භව' ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලැබෙත්.

Bhavataṇhābhavadiṭṭhi-dvayaṃ katthaci pāḷiyaṃ;

Uttarapadalopena, bhavasaddena sadditaṃ.

ඇතැම් පාලි දේශනාවන්හි, භවතණ්හාව සහ භවදිට්ඨිය යන මේ දෙක පසුපදය ලොප් කිරීමෙන් (උත්තරපද ලෝපයෙන්) 'භව' ශබ්දයෙන් පමණක් හඳුන්වා ඇත.

Abhavoti na bhavo abhavo.

අභව යනු භවය නොවීම 'අභව' යි.

Vipatti hāni ucchedo, pāpañceva catubbidhā;

Ime abhavasaddena, atthā vuccanti sāsane.

විපත්තිය, පිරිහීම (හානිය), උච්ඡේදය සහ පාපය යන මේ සිව්වැදෑරුම් අර්ථයෝ ශාසනයෙහි 'අභව' යන ශබ්දයෙන් කියනු ලැබෙත්.

Bhāvoti ajjhāsayo, yo ‘‘adhippāyo’’tipi vuccati. ‘‘Thīnaṃbhāvo durājāno. Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito. Hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetī’’ti evamādi etassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica vatthudhammopi bhāvo. ‘‘Bhāvasaṅketasiddhīna’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, cittampi bhāvo. ‘‘Accāhitaṃ kammaṃ karosi luddaṃ, bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñcī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Kriyāpibhāvo. ‘‘Bhāvalakkhaṇaṃ bhāvasattamī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātu vā etaṃ adhivacanaṃ. Tattha ajjhāsayo ca vatthudhammo ca cittañca satto cāti ime bhavatīti bhāvo. Tathā pana bhāvetīti bhāvo, kriyā [Pg.92] tu bhavananti bhāvo. Sā ca bhavanagamanapacanādivasenānekavidhā. Apica bhāvarūpampi bhāvo, yaṃ itthibhāvo pumbhāvo itthindriyanti ca vuccati. Tatrāyaṃ vacanattho – ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti bhāvo.

'භාව' යනු අදහසයි (අධ්‍යාශයයි), එයට 'අධිප්පාය' (අභිප්‍රාය) යැයි ද කියනු ලැබේ. 'ස්ත්‍රීන්ගේ අදහස (ස්වභාවය) දැනගැනීමට අපහසුය. නුවණැති ඇමතියා රජ බිසවුන් කෙරෙහි අදහසක් (ඇල්මක්) නොතැබිය යුතුය. හෘදයාංගත අදහස ප්‍රකාශ කරයි' යනාදී වචන මේ අර්ථයට සාධක වේ. තවද වස්තු ධර්මය ද 'භාව' නම් වේ. 'භාව සංකේත සිද්ධීන්ගේ...' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. සිත ද 'භාව' නම් වේ. 'එම්බා වැද්ද, ඔබ අතිශයින්ම දරුණු ක්‍රියාවක් කරන්නේය, ඔබේ සිතෙහි කිසිදු කුසලයක් නැත' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. ක්‍රියාව ද 'භාව' නම් වේ. 'භාව ලක්ෂණය, භාව සප්තමී' යන්න ද මෙයට සාධක වචනයකි. තවද 'භාව' යනු සත්වයාට සමාන වචනයක් යැයි කියති, නැතහොත් එය ධාතුවට (ස්වභාවයට) නමකි. එහිදී අධ්‍යාශය (අදහස), වස්තු ධර්මය, සිත සහ සත්වයා යන මොහු 'පවතී' (භවති) යන අර්ථයෙන් 'භාව' නම් වෙති. එසේම 'භාවේති' (දියුණු කරයි/උපදවයි) යන අර්ථයෙන් ද 'භාව' නම් වේ. ක්‍රියාව වනාහි 'පැවැත්ම' (භවනං) යන අර්ථයෙන් 'භාව' වේ. එය පැවතීම, යෑම, පිසීම ආදී වශයෙන් අනේකවිධ වේ. තවද භාව රූපය ද 'භාව' නම් වේ. එය ස්ත්‍රී භාවය, පුරුෂ භාවය සහ ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් කියනු ලැබේ. එහි වචනාර්ථය මෙසේය - 'ස්ත්‍රියක' කියා හෝ 'පුරුෂයෙක' කියා හෝ සිත සහ නාමය (ව්‍යවහාරය) මෙයින් ඇති වන බැවින් 'භාව' නම් වේ.

Nattanomatiyā etaṃ, nibbacanamudāhaṭaṃ;

Pubbācariyasīhānaṃ, mataṃ nissāya māhaṭaṃ.

මෙය මාගේ ම මතයෙන් පවසන ලද්දක් නොවේ. පූර්වාචාර්ය සිංහයන්ගේ (පැරණි ශ්‍රේෂ්ඨ ආචාර්යවරුන්ගේ) මතය ඇසුරු කොටගෙන ගෙනහැර දක්වන ලද නිරුක්ති විග්‍රහයකි.

Vuttañhetaṃ porāṇehi ‘‘itthiyā bhāvo itthibhāvo, itthīti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti itthibhāvo’’ti, tasmā pumbhāvoti etthāpi pumassa bhāvo pumbhāvo, pumāti vā bhavati etena cittaṃ abhidhānañcāti pumbhāvoti nibbacanaṃ samadhigantabbaṃ. Idaṃ bhāvasaddassa kattubhāvakaraṇasādhanavasenatthakathanaṃ.

පැරැන්නන් විසින් මෙසේ පවසන ලදී - 'ස්ත්‍රියකගේ ස්වභාවය ස්ත්‍රී භාවයයි, නැතහොත් මෙයින් සිත සහ නාමය (ව්‍යවහාරය) ස්ත්‍රියක ලෙස ඇති වන බැවින් ස්ත්‍රී භාවයයි.' එබැවින් 'පුම්භාව' (පුරුෂ භාවය) යන්නෙහි ද පුරුෂයාගේ ස්වභාවය පුරුෂ භාවයයි, නැතහොත් මෙයින් සිත සහ නාමය පුරුෂයෙකු ලෙස ඇති වන බැවින් පුරුෂ භාවයයි යනුවෙන් නිරුක්තිය වටහා ගත යුතුය. මෙය 'භාව' ශබ්දයේ කර්තෘ, භාව සහ කරණ සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

Abhāvoti na bhāvoti abhāvo, ko so? Suññatā natthitā. Sabhāvoti attano bhāvo sabhāvo, attano pakati iccevattho. Atha vā sabhāvoti dhammānaṃ sati atthasambhave yo koci sarūpaṃ labhati, tassa bhāvo lakkhaṇamiti saññito namanaruppanakakkhaḷaphusanādiākāro iccevattho. ‘‘Sāmaññaṃ vā sabhāvo vā, dhammānaṃ lakkhaṇaṃ mata’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica sabhāvoti salakkhaṇo paramatthadhammo. Kenaṭṭhena? Saha bhāvenāti atthena. Sabbhāvoti sataṃ bhāvo sabbhāvo, sappurisadhammo iccevattho. Atha vā attano bhāvo sabbhāvo. ‘‘Gāhāpayanti sabbhāva’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Saṃvijjamāno vā bhāvo sabbhāvo. ‘‘Evaṃ gahaṇasabbhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.93] vacanaṃ. Idaṃ sabhāva sabbhāvasaddānaṃ bhāvasādhanavasenatthakathanaṃ.

'අභාව' යනු භාවය නොවීමයි (නොපැවැත්මයි). එය කුමක්ද? ශුන්‍යතාව හෙවත් නැති බවයි. 'සභාව' (ස්වභාවය) යනු තමාගේ ම පැවැත්ම (ස්වභාවය) යි, එනම් තමාගේ ප්‍රකෘතිය (සහජ ගතිය) යන්නයි. නැතහොත් 'ස්වභාවය' යනු ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් ඇති කල්හි, යම් කිසිවක් තමන්ටම ආවේණික රූපය ලබයි ද, එහි ලක්ෂණය යැයි කියනු ලබන නැමීම (නමන), විපරීත වීම (රුප්පන), තද බව (කක්ඛළ), ස්පර්ශය (ඵුසන) ආදී ආකාරයන් යන්නයි. 'ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණය සාමාන්‍ය ලක්ෂණය හෝ ස්වභාව ලක්ෂණය යැයි සම්මතය' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. තවද 'සභාව' යනු ස්වකීය ලක්ෂණ සහිත පරමාර්ථ ධර්මයයි. ඒ කුමන අර්ථයකින් ද? ස්වභාවය (පැවැත්ම) සමඟ පවත්නා බැවිනි. 'සද්භාව' යනු සත්පුරුෂයන්ගේ ස්වභාවයයි, එනම් සත්පුරුෂ ධර්මය යන්නයි. නැතහොත් තමාගේ ම සැබෑ පැවැත්ම සද්භාවයයි. 'සැබෑ ස්වභාවය ග්‍රහණය කරවති' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. නැතහොත් විද්‍යාමාන වන (ඇති) ස්වභාවය සද්භාවයයි. 'මෙසේ ග්‍රහණය කරගැනීමේ සැබෑ පැවැත්ම' යන වචනය මෙයට සාධකයකි. මෙය 'සභාව' (ස්වභාව) සහ 'සම්භාව' (සද්භාව) යන ශබ්දයන්ගේ භාව සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමයි.

Sambhavoti sambhavanaṃ sambhavo, sambhavanakriyā, yutti vā. Yutti hi sambhavoti vuccati ‘‘sambhavo gahaṇassa kāraṇa’’ntiādīsu. Atha vā sambhavati etasmāti sambhavo. Yato hi yaṃ kiñci sambhavati, so sambhavo. Pabhavoti pabhavanaṃ pabhavo, acchinnatā, pabhavati etasmāti vā pabhavo. Yato hi yaṃ kiñci pabhavati, so pabhavo. Ime pana sambhavapabhavasaddā katthaci samānatthā katthaci bhinnatthāti veditabbā. Kathaṃ? Sambhavasaddo hi bhavanakriyampi vadati yuttimpi paññattimpi sambhavarūpampi paccayatthampi, pabhavasaddo pana bhavanakriyampi vadati nadippabhavampi paccayatthampi, tasmā paccayatthaṃ vajjetvā bhinnatthāti gahetabbā, paccayatthena pana samānatthāti gahetabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘paccayo hetu nidānaṃ kāraṇaṃ sambhavo pabhavotiādi atthato ekaṃ, byañjanato nāna’’nti.

සම්භව (Sambhavo) යනු සම්භවනය වීම (හටගැනීම), සම්භවන ක්‍රියාව හෝ යෝග්‍යතාවය (සුදුසු බව) යි. 'සම්භවය යනු පිළිගැනීමට හේතුවයි' යනාදී තැන්වල යෝග්‍යතාවය 'සම්භව' යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, යමකින් යමක් හටගන්නේද එය සම්භවයයි. යම් හෙයකින් යමක් හටගන්නේද, එය සම්භවයයි. ප්‍රභව (Pabhavo) යනු ප්‍රභවනය වීම (පැනනැඟීම), නොසිඳුණු බව, හෝ යමකින් යමක් ප්‍රභවය වේද එය ප්‍රභවයයි. යම් හෙයකින් යමක් ප්‍රභවය වේද, එය ප්‍රභවයයි. නමුත්, මෙම 'සම්භව' සහ 'පභව' යන වචන සමහර තැනක සමාන අර්ථ ඇති බවත්, සමහර තැනක වෙනස් අර්ථ ඇති බවත් දත යුතුය. ඒ කෙසේද? 'සම්භව' ශබ්දය හටගැනීමේ ක්‍රියාව ද, යෝග්‍යතාවය ද, ප්‍රඥප්තිය (පැනවීම) ද, සම්භව රූපය ද, ප්‍රත්‍ය අර්ථය ද පවසයි. 'පභව' ශබ්දය හටගැනීමේ ක්‍රියාව ද, නදී ප්‍රභවය (ගංගාවක උපත) ද, ප්‍රත්‍ය අර්ථය ද පවසයි. එබැවින් ප්‍රත්‍ය අර්ථය හැර සෙසු අර්ථයන්හිදී මේවා වෙනස් අර්ථ ඇති බවද, ප්‍රත්‍ය අර්ථයේදී සමාන අර්ථ ඇති බවද ගත යුතුය. මේ බව මෙසේ පවසා ඇත: 'ප්‍රත්‍යය, හේතුව, නිදානය, කාරණය, සම්භවය, ප්‍රභවය යනාදිය අර්ථයෙන් එකක් වන අතර ව්‍යඤ්ජනයෙන් (අකුරුවලින්) වෙනස් වේ' කියායි.

‘‘Mūlaṃ hetu nidānañca, sambhavo pabhavo tathā;

Samuṭṭhānāhārārammaṇaṃ, paccayo samudayena cā’’ti

‘මූලය, හේතුව, නිදානය ද, එසේම සම්භවය හා ප්‍රභවය ද, සමුට්ඨානය, ආහාරය, ආරම්මණය, ප්‍රත්‍යය සහ සමුදය ද වේ’ කියායි.

Ayampi gāthā etassatthassa sādhikā. Idaṃ sambhavapabhavasaddānaṃ bhāvāpādānasādhanavasenatthakathanaṃ.

මෙම ගාථාව ද ඒ අර්ථයම සාධනය කරයි. මේ වනාහි 'සම්භව' සහ 'පභව' යන ශබ්දයන්ගේ භාව (ක්‍රියා) සහ අපාදාන සාධන වශයෙන් කරන ලද අර්ථ කථනයයි.

Evamettha bhāvakattukammakaraṇāpādānādhikaraṇavasena cha sādhanāni pakāsitāni. Tāni sampadānasādhanena sattavidhāni bhavanti, taṃ pana uttari āvibhavissati ‘‘dhanamassa bhavatūti dhanabhūtī’’tiādinā. Iccevaṃ kitakavasena sabbathāpi sattavidhāni sādhanāni honti, yāni ‘‘kārakānī’’tipi vuccati, ito aññaṃ sādhanaṃ natthi. Idha payogesvatthesu ca viññūnaṃ [Pg.94] pāṭavatthaṃ sādhananāmaṃ pakāsitaṃ. Tathā hi dunnikkhittasādhanehi padehi yojitā saddappayogā dubbodhatthā honti, sunikkhittasādhanehi pana padehi yojitā subodhatthā honti, tasmā payogāsādhanamūlakā, attho ca payogamūlako. Payogānurūpañhi aviparītaṃ katvā atthaṃ kathanasīlā ‘‘yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, appaṃ ayācito’’ti evamādīsu sādhanavasena gahetabbesu atthesu, aññesu catthesu paṭutarabuddhino paṇḍitāyeva ekantena bhagavato pariyattisāsanadharā nāma hontīti veditabbaṃ. Ito paraṃ nayānusārena suviññeyyattā ‘‘idaṃ nāma sādhana’’nti na vakkhāma, kevalamidha dassitesu payogesu viññūnaṃ bahumānuppādanatthañceva vividhavicittapāḷigatike vividhatthasāre jinavaravacane sotūnaṃ buddhivijambhanatthañca atthasādhakavacanāniyeva yathārahaṃ suttageyyaveyyākaraṇagāthādīsu tato tato āharitvā dassessāma.

මෙසේ මෙහි භාව, කර්තෘ, කර්ම, කරණ, අපාදාන සහ අධිකරණ වශයෙන් සාධන හයක් දක්වන ලදී. ඒවා සම්ප්‍රදාන සාධනයත් සමඟ සත් වැදෑරුම් වේ. එය මතුයෙහි 'මොහුට ධනය වේවායි ධනභූති' යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි වනු ඇත. මෙසේ කෘදන්ත (කිතක) වශයෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සප්තවිධ සාධනයෝ වෙති. ඒවාට 'කාරකයන්' යැයි ද කියනු ලැබේ. මීට වඩා වෙනත් සාධනයක් නැත. මෙහි යෙදීම්වල සහ අර්ථයන්හි වියතුන්ගේ දක්ෂතාව සඳහා සාධන නාමය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එසේම වැරදි ලෙස යොදන ලද සාධන ඇති පදවලින් යුත් ශබ්ද ප්‍රයෝගයෝ තේරුම් ගැනීමට අපහසු වෙති, නිවැරදිව යොදන ලද සාධන ඇති පදවලින් යුත් ශබ්ද ප්‍රයෝගයෝ පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වෙති. එබැවින් වචන භාවිතය (ප්‍රයෝගය) සාධනය මුල් කරගත් අතර, අර්ථය ප්‍රයෝගය මුල් කරගනී. 'ඉල්ලන ලද්දේම බොහෝ කොට සිවුරු පරිභෝග කරයි, නොඉල්ලන ලද්දේ ස්වල්පයක් පරිභෝග කරයි' යනාදී සාධන වශයෙන් ගත යුතු අර්ථයන්හි ද, වෙනත් අර්ථයන්හි ද ප්‍රයෝගයට අනුකූලව නොවෙනස්ව අර්ථ පවසන සුලු, අතිශයින් තියුණු බුද්ධි ඇති පණ්ඩිතයන්ම ඒකාන්තයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරියත්ති ශාසනය දරන්නෝ වන බව දත යුතුය. මින් ඉදිරියට ක්‍රමානුකූලව පහසුවෙන් වටහාගත හැකි බැවින් 'මෙය අසවල් සාධනයයි' කියා වෙන් වෙන්ව නොකියමු. මෙහි දක්වන ලද ප්‍රයෝග කෙරෙහි වියතුන්ගේ ගෞරවය ඇති කිරීම පිණිස ද, විවිධ වූත් විචිත්‍ර වූත් පාලි ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් විවිධ අර්ථ සාරයන්ගෙන් පිරි බුද්ධ දේශනාව කෙරෙහි ශ්‍රාවකයන්ගේ බුද්ධිය දියුණු කිරීම පිණිස ද, අර්ථ සාධනය කරන වචනම සුදුසු පරිදි සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා ආදියෙන් ඒ ඒ තැන්වලින් උපුටා දක්වන්නෙමු.

Pabhāvoti pakārato bhavatīti pabhāvo, soyamānubhāvoyeva. ‘‘Pabhāvaṃ te na passāmi, yena tvaṃ mithilaṃ vaje’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Anubhavoti anubhavanaṃ anubhavo, kiṃ taṃ? Paribhuñjanaṃ. Ānubhāvoti tejussāhamantapabhūsattiyo. ‘‘Tejasaṅkhato ussāhamantapabhūsattisaṅkhāto vā mahanto ānubhāvo etassāti mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

ප්‍රභාව (Pabhāvo) යනු ප්‍රකාරයෙන් (විශේෂ ලෙස) හටගන්නේ යම් සේද එය ප්‍රභාවයි, එයම ආනුභාවයයි. 'යම් බලයකින් ඔබ මිථිලාවට යන්නේද, ඔබගේ ඒ ප්‍රභාව (බලය) මම නොදකිමි' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. අනුභව (Anubhavo) යනු අනුභව කිරීම (විඳීම) අනුභවයයි. ඒ කුමක්ද? පරිභෝග කිරීමයි. ආනුභාව (Ānubhāvo) යනු තේජස, උත්සාහය, මන්ත්‍රය (උපායඥානය), ප්‍රභූත්වය සහ ශක්තියයි. 'තේජසින් යුක්ත වූ හෝ උත්සාහ, මන්ත්‍ර, ප්‍රභූ, ශක්ති සංඛ්‍යාත වූ මහා ආනුභාවයක් මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මහානුභාව සම්පන්න වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි.

Tejo ussāhamantā ca, pabhūsattīti pañcime;

Ānubhāvāti vuccanti, pabhāvāti ca te vade.

තේජස, උත්සාහය, මන්ත්‍රය, ප්‍රභූත්වය සහ ශක්තිය යන මේ පහ ආනුභාවයෝ යැයි කියනු ලැබෙති. ඔවුහු එය ප්‍රභාවයෝ යැයි ද කියති.

Tejādivācakattamhi, ānubhāvapadassa tu;

Atthanibbacanaṃ dhīro, yathāsambhavamuddise.

ආනුභාව යන පදය තේජස ආදිය ප්‍රකාශ කරන කල්හි, නුවණැත්තා විසින් සුදුසු පරිදි එහි අර්ථ නිරුක්තිය දැක්විය යුතුය.

Atha [Pg.95] vā ānubhāvoti anubhavitabbaphalaṃ. ‘‘Anubhavitabbassa phalassa mahantatāya mahānubhāvo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhavoti parābhavanaṃ parābhavo, atha vā parābhavatīti parābhavo. ‘‘Suvijāno parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Apica ‘‘dhammadessī parābhavo’’ti pāṭhānurūpato parābhavissatīti parābhavoti anāgatakālavasenapi nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā parābhavanti etenāti parābhavo. Kiṃ taṃ? Dhammadessitādi. ‘‘Paṭhamo so parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavoti nibbānaṃ. Tañhi bhavato vigatattā bhavato vigatoti vibhavo, bhavassa ca taṃhetu vigatattā vigato bhavo etasmāti vibhavo. Vibhavanti ucchijjanti vinassanti ito ariyadhanavilomakā kilesamahācorātipi vibhavo. Vibhavasaddassa nibbānābhidhānatte ‘‘evaṃ bhave vijjamāne, vibhavo icchitabbako’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Imāni pana nibbānassa pariyāyavacanāni –

නැතහොත්, ආනුභාවය යනු අනුභව කළ යුතු (විඳිය යුතු) ඵලයයි. 'අනුභව කළ යුතු ඵලයේ මහත් බව නිසා මහානුභාව සම්පන්න වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. පරාභව (Parābhavo) යනු පිරිහීම පරාභවයයි, නැතහොත් පිරිහෙන්නේ යම් සේද එය පරාභවයයි. 'පිරිහීම (පරාභවය) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. තවද, 'ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහෙන්නේය' යන පාඨයට අනුකූලව, අනාගත කාලය අනුව ද පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් පරාභවය කියා නිරුක්තිය දැක්විය යුතුය. නැතහොත්, මෙයින් පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් පරාභවයයි. ඒ කුමක්ද? ධර්ම ද්වේෂය ආදියයි. 'එය පළමු වන පරාභවය (පිරිහීම) වේ' යන මෙය ඒ අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. විභව (Vibhavo) යනු නිවනයි. එය භවයෙන් තොර වූ (මිදුණු) බැවින්, භවයෙන් පහ වූයේ 'විභව' නම් වේ. එමෙන්ම, එය හේතු කොටගෙන භවය නැති වන බැවින්, මෙයින් භවය පහව ගියේය යන අර්ථයෙන් ද විභවයයි. ආර්ය ධනයට සතුරු වූ කෙලෙස් නමැති මහා සොරුන් මෙයින් වැනසෙන (විනාශ වන) බැවින් ද 'විභව' නම් වේ. විභව ශබ්දය නිවනට නමක් වන බව දැක්වීමට, 'මෙසේ භවය පවතිද්දී, විභවය (නිවන) පැතිය යුතුය' යන මෙය මෙහි සාධක වචනයයි. මේ වනාහි නිවනේ පර්යාය වචනයෝය:

Nibbānaṃ vibhavo mokkho, nirodho amataṃ samaṃ;

Saṅkhārūpasamo dukkha-nirodho accuta’kkhayo.

නිර්වාණය, විභවය, මෝක්ෂය (මිදීම), නිරෝධය, අමෘතය, ශමථය (ශාන්තිය), සංස්කාර උපසමය, දුක්ඛ නිරෝධය, අච්චුතය (නොනැසෙන ස්වභාවය) සහ අක්ෂය (ක්ෂය නොවීම) යි.

Vivaṭṭa’makataṃ atthaṃ, santipada’masaṅkhataṃ;

Pāraṃ taṇhākkhayo dukkha-kkhayo saññojanakkhayo.

විවට්ටය (සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වීම), අකතය (නොකරන ලද්ද), අර්ථය, ශාන්ති පදය, අසංඛතය, පාරය (එතෙර), තණ්හක්ඛය (තණ්හාව ක්ෂය වීම), දුක්ඛක්ඛය (දුක ක්ෂය වීම) සහ සංයෝජනක්ඛය (සංයෝජන ක්ෂය වීම) යි.

Yogakkhemo virāgo ca,Lokanto ca bhavakkhayo;

Apavaggo visaṅkhāro,Sabbhi suddhi visuddhi ca.

යෝගක්ඛේමය, විරාගය, ලෝකන්තය (ලෝකයේ කෙළවර), භවක්ඛය (භවය ක්ෂය වීම), අපවර්ගය, විසංඛාරය, සත්පුරුෂයන් විසින් පසසන ලද ශුද්ධිය සහ විසුද්ධිය ද වේ.

Vimutyā’pacayo mutti, nibbuti upadhikkhayo;

Santi asaṅkhatā dhātu, disā ca sabbatopabhaṃ.

විමුක්තිය, අපචය (කෙලෙස් රැස් නොකිරීම), මුත්තිය (මිදීම), නිබ්බුතිය (නිවීම), උපධික්ඛය (උපධීන් ක්ෂය වීම), ශාන්තිය, අසංඛත ධාතුව, දිශාව සහ සර්වතෝපභය (සර්වප්‍රකාරයෙන් බබළන ස්වභාවය) ද වේ.

Vināpetāni [Pg.96] nāmāni, visesakapadaṃ idha;

Nibbānavācakānīti, sallakkheyya sumedhaso.

බුද්ධිමත් තැනැත්තා මෙහි විශේෂණ පද හැර, මේ සියලු නම් නිවන් පවසන වචන (නිර්වාණ වාචක) බව වටහාගත යුතුය.

‘‘Tāṇaṃ leṇa’’ntiādīni-pekkhikāni bhavanti hi;

Visesakapadānanti, etthetāni pakāsaye.

'තාණය (පිළිසරණ), ලේණය (ආරක්ෂාව)' යනාදී පද සාපේක්ෂ (අර්ථ බලාපොරොත්තු වන) පද වේ. ඒවා මෙහි විශේෂණ පද වශයෙන් දැක්විය යුතුය.

Tāṇaṃ leṇa’marūpañca, santaṃ sacca’manālayaṃ;

Sududdasaṃ saraṇañca, parāyaṇa’manītikaṃ.

තාණය, ලේණය, අරූපය, ශාන්තය, සත්‍යය, අනාලය (ආලය රහිත බව), සුදුද්දසය (දැකීමට ඉතා අපහසු බව), සරණය, පරායනය සහ අනීතික ස්වභාවය (උවදුරු රහිත බව) ද වේ.

Anāsavaṃ dhuvaṃ niccaṃ, viññāṇa’manidassanaṃ;

Abyāpajjaṃ sivaṃ khemaṃ, nipuṇaṃ apalokikaṃ.

අනාසවය (ආශ්‍රව රහිත බව), ධ්‍රැවය (ස්ථිර බව), නිත්‍යය, අනිදස්සන විඤ්ඤාණය (පෙන්විය නොහැකි ප්‍රඥාව/විඥානය), අව්‍යාපජ්ජය (දුක් රහිත බව), ශිවය (සෙත් සලසන බව), ඛේමය (බිය රහිත බව), නිපුණත්වය සහ අපලෝකිකය (විනාශ නොවන බව) ද වේ.

Ananta’makkharaṃ dīpo, accantaṃ kevalaṃ padaṃ;

Paṇītaṃ accutañcāti, bahudhāpi vibhāvaye.

අනන්තය, අක්ෂරය (විනාශ නොවන බව), ද්වීපය (පිළිසරණ දූපත), අච්චන්තය (නිරපේක්ෂ නිමාව), කේවල පදය (තනි වූ උතුම් නිවන), ප්‍රණීතය සහ අච්චුතය (නොනැසෙන බව) යනාදී වශයෙන් බොහෝ ආකාරයෙන් වටහාගත යුතුය.

Gotrabhūti padassatthaṃ, vadantehi garūhi tu;

Gottaṃ vuccati nibbāna-miti gottanti bhāsitaṃ.

ගුරුවරුන් විසින් 'ගෝත්‍රභූ' යන පදයේ අර්ථය පවසන කල්හි, 'ගෝත්‍ර' යනු නිර්වාණයට කියනු ලබන නමකැයි පවසන ලදී.

Vibhavoti vā vināsasampattidhanucchedadiṭṭhiyopi vuccanti. Tattha vināso vibhavanaṃ ucchijjanaṃ nassananti atthena vibhavo. ‘‘Vibhavo sabbadhammānaṃ, ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Sampatti pana visesato bhavatīti vibhavo. ‘‘Rañño sirivibhavaṃ daṭṭhukāmā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Dhanaṃ pana bhavanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti sattā etenāti vibhavo. ‘‘Asītikoṭivibhavassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbattī’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Idaṃ pana pariyāyavacanaṃ –

විභව යන්නෙන් විනාශය, සම්පත්තිය, ධනය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද කියනු ලැබේ. එහිදී විනාශය, සිඳී යාම සහ විනාශ වී යාම යන අර්ථයෙන් 'විභව' යන්න යෙදේ. 'සියලු ධර්මයන්ගේ විනාශය (විභවය) වේ, මෙසේ ඇතැම්හු පවත්නා සත්වයාගේ සිඳී යාම, විනාශය, විභවය පවසති' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. සම්පත්තිය වනාහි විශේෂයෙන් පවතින බැවින් 'විභව' නම් වේ. 'රජුගේ ශ්‍රී විභූතිය දැකීමට කැමති වූ' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. ධනය වනාහි සත්වයෝ මෙයින් වැඩෙති, දියුණු වෙති, වර්ධනයට, ස්ථිරත්වයට හා මහත් බවට පැමිණෙති යන අර්ථයෙන් 'විභව' නම් වේ. 'අසූ කෝටියක් ධනය ඇති බ්‍රාහ්මණයාගේ පුත්‍රයාව ඉපිද' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. මෙය වනාහි ධනය සඳහා පර්යාය වචනයකි –

Dhanaṃ saṃ vibhavo dabbaṃ, sāpateyyaṃ pariggaho;

Oḍḍaṃ bhaṇḍaṃ sakaṃ attho, iccete dhanavācakā.

ධනය, සක (තමා සතු දෙය), විභවය, ද්‍රව්‍යය, ස්වාපතේයය, පරිග්‍රහය, ඔඩ්ඩය, භාණ්ඩය, සක (තමාගේ දෙය), අර්ථය යන මේවා ධනය හඳුන්වන වචනයෝ ය.

Ucchedadiṭṭhi pana vibhavati ucchijjati ‘‘attā ca loko ca puna cutito uddhaṃ na jāyatī’’ti gahaṇato vibhavoti. ‘‘Vibhavataṇhā’’ti [Pg.97] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavataṇhāti hi ucchedadiṭṭhisahagatāya taṇhāya nāmaṃ. Ettha atthuddhāro vuccati –

උච්ඡේද දෘෂ්ටිය වනාහි 'ආත්මයත් ලෝකයත් මරණින් මතු නැවත නූපදියි' යනුවෙන් දැඩිව ගැනීම නිසා, විභව වේ හෙවත් විනාශ වේ යන අර්ථයෙන් 'විභව' නම් වේ. 'විභව තණ්හා' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. විභව තණ්හාව යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ යෙදුණු තණ්හාවට නමකි. මෙහි අර්ථ උද්ධාරය කියනු ලැබේ –

Dhananibbānasampatti-vināsucchedadiṭṭhiyo;

Vuttā vibhavasaddena, iti viññū vibhāvaye.

ධනය, නිවන, සම්පත්තිය, විනාශය සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය යන මේවා 'විභව' යන වචනයෙන් කියනු ලැබේ. බුද්ධිමත්හු මෙසේ වටහා ගනිත්වා.

Pātubhāvoti pātubhavanaṃ pātubhāvo. Āvibhāvoti āvibhavanaṃ āvibhāvo, ubhinnametesaṃ pākaṭatā iccevattho. Tirobhāvoti tirobhavanaṃ tirobhāvo, paṭicchannabhāvo. Vinābhāvoti vinābhavanaṃ vinābhāvo, viyogo. Sotthibhāvoti sotthibhavanaṃ sotthibhāvo, suvatthibhāvo sukhassa atthitā, atthato pana nibbhayatā nirupaddavatā eva. Atthibhāvoti atthitā vijjamānatā avivittatā. Natthibhāvoti natthitā avijjamānatā vivittatā rittatā tucchatā suññatā. Okārantapulliṅganiddeso.

පාතුභාවය යනු ප්‍රකට වීමයි. ආවිභාවය යනු හෙළිදරව් වීමයි. මේ දෙකෙහිම අර්ථය ප්‍රකට බව යන්නයි. තිරෝභාවය යනු සැඟවීම හෙවත් මුවා වීමයි. විනාභාවය යනු වෙන් වීම හෙවත් වියෝගයයි. සොත්ථිභාවය යනු යහපත පැවතීමයි, එනම් සුව සේ පැවතීම හෙවත් සැපයේ පැවැත්මයි, අර්ථය වශයෙන් ගත්කල නිර්භය බව සහ නිරුපද්‍රිත බවම වේ. අත්ථිභාවය යනු පැවැත්ම, විද්‍යමාන බව සහ වෙන් නොවීමයි. නත්ථිභාවය යනු නොපැවැත්ම, අවිද්‍යමාන බව, වෙන්වීම, හිස් බව, සිස් බව සහ ශුන්‍ය බවයි. මේ ඕ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Abhibhavatīti abhibhavitā, paraṃ abhibhavanto yo koci. Evaṃ paribhavitā, anubhavatīti anubhavitā, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā anubhavanto yo koci. Evaṃ samanubhavitā. Paccanubhavitā, ettha pana yathā ‘‘amatassa dātā. Anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādīsu ‘‘dātā’’ti padānaṃ kattuvācakānaṃ ‘‘amatassā’’tiādīhi padehi kammavācakehi chaṭṭhiyantehi saddhiṃ yojanā dissati, tathā imesampi padānaṃ ‘‘paccāmittassa abhibhavitā’’tiādinā yojanā kātabbā. Evaṃ aññesampi evarūpānaṃ padānaṃ. Ākārantapulliṅganiddeso.

අභිබවනය කරයි යන අර්ථයෙන් 'අභිබවිතා' නම් වේ, එනම් අනෙකා අභිබවා යන යම් කිසිවෙකි. එලෙසම 'පරිභවිතා' (පරිභව කරන්නා) ද වේ. අනුභව කරයි යන අර්ථයෙන් 'අනුභවිතා' නම් වේ, එනම් සැපක් හෝ දුකක් හෝ නොදුක් නොසැපක් අනුභව කරන යම් කිසිවෙකි. එලෙසම 'සමනුභවිතා' සහ 'පච්චනුභවිතා' ද වේ. මෙහිදී වනාහි, 'අමෘතය දෙන්නා, නූපන් මාර්ගය උපදවන්නා' යනාදී තැන්හි කර්තෘ වාචක වූ 'දාතා' යනාදී පද, ෂෂ්ඨී විභක්තියෙන් අවසන් වන 'අමතස්ස' යනාදී කර්ම වාචක පද සමඟ සම්බන්ධ වන බව පෙනේ ද, එලෙසම මෙම පද ද 'සතුරා අභිබවා යන්නා' යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එලෙසම අනෙකුත් මෙබඳු පදයන්හි ද වේ. මේ ආ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Bhavatīti bhavaṃ. Bhavissatīti vā bhavaṃ, vaḍḍhamāno puggalo. ‘‘Suvijāno bhavaṃ hoti, suvijāno parābhavo. Dhammakāmo [Pg.98] bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā yena saddhiṃ katheti, so ‘‘bhava’’nti vattabbo, ‘‘bhavaṃ kaccāyano. Bhavaṃ ānando. Maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādīsu. Ettha pana dhātuatthe ādaro na kātabbo, sammutiattheyevādaro kātabbo ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vacanato. Vohāravisayasmiñhi lokasammuti eva padhānā avilaṅghanīyā. Parābhavatīti parābhavaṃ. Evaṃ paribhavaṃ. Abhibhavaṃ. Anubhavaṃ. Pabhavati pahoti sakkotīti pabhavaṃ, pahonto yo koci. Na pabhavaṃ appabhavaṃ, ‘‘appabhava’’nti ca idaṃ jātake diṭṭhaṃ –

පවතී යන අර්ථයෙන් 'භවං' (දියුණු වන තැනැත්තා) නම් වේ. නැතහොත් මතු දියුණු වන්නා වූ පුද්ගලයා 'භවං' නම් වේ. 'දියුණු වන පුද්ගලයා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය, පිරිහෙන පුද්ගලයා ද පහසුවෙන් හඳුනාගත හැකිය. ධර්මයට කැමති තැනැත්තා දියුණු වේ, ධර්මයට ද්වේෂ කරන්නා පිරිහේ' යන්න මෙහි අර්ථය සාධනය කරන වචනයකි. නැතහොත් යමෙකු සමඟ කතා කරයි ද, ඔහුට 'භවන්' (පින්වතා) යැයි කිව යුතුය. 'කච්චායන පින්වතුනි, ආනන්ද පින්වතුනි, පින්වතා රජුගේ පතිව්‍රතාව රකින බිරිඳ ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ යැයි සිතමි' යනාදී තැන්හි මෙනි. මෙහිදී වනාහි ධාතු අර්ථයෙහි උනන්දුව නොදැක්විය යුතුය. 'සම්මුති වචනය සත්‍යයකි, එය ලෝක සම්මුතියට හේතු වේ' යන වචනයට අනුව ලෝක සම්මුති අර්ථයෙහිම උනන්දුව දැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, ව්‍යවහාර ලෝකයේදී ලෝක සම්මුතියම ප්‍රධාන වන බැවින් හා එය ඉක්මවා යා නොහැකි බැවිනි. පිරිහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් 'පරාභවං' නම් වේ. එලෙසම 'පරිභවං', 'අභිභවං', 'අනුභවං' ද වේ. ප්‍රභව වෙයි, ශක්තිමත් වෙයි, සමත් වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පභවං' නම් වේ, එනම් සමත් වන යම් කිසිවෙකි. සමත් නොවන බව 'අප්පභවං' නම් වේ. 'අප්පභවං' යන්න ජාතක පාලියෙහි මෙසේ දක්නට ලැබේ –

‘‘Chinnabbhamiva vātena, ruṇṇo rukkhamupāgamiṃ;

Sohaṃ appabhavaṃ tattha, sākhaṃ hatthehi aggahi’’nti

‘‘සුළඟින් සිඳී ගිය වලාකුළක් මෙන්, මම හඬමින් වෘක්ෂයක් කරා ගියෙමි. එහිදී මම ශක්තියක් නොමැති (දුබල) අත්තක් දෑතින් අල්ලා ගත්තෙමි’’

Tattha sādhakavacanamidaṃ. Niggahītantapulliṅganiddeso.

එහි සාධක වචනය මෙයයි. මේ නිග්ගහීතයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Dhanabhūtīti dhanamassa bhavatūti dhanabhūti. Siribhūtīti sobhāya ceva paññāpuññānañca adhivacanaṃ. Sā assa bhavatūti siribhūti. Evaṃ sotthibhūti, suvatthibhūti. Ikārantapulliṅganiddeso.

ධනභූති යනු මොහුට ධනය වේවා යන අර්ථයෙන් 'ධනභූති' නම් වේ. සිරිභූති යනු සෝභාවටත්, ප්‍රඥාවට හා පුණ්‍යයටත් නමකි. එය මොහුට වේවා යන අර්ථයෙන් 'සිරිභූති' නම් වේ. එලෙසම 'සොත්ථිභූති', 'සුවත්ථිභූති' ද වේ. මේ ඉ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Bhāvīti bhavanasīlo bhāvī, bhavanadhammo bhāvī, bhavane sādhukārī bhāvī. Evaṃ vibhāvī. Sambhāvī. Paribhāvīti. Tatra vibhāvīti atthavibhāvane samattho paṇḍito vuccati. Ettha vidvā, vijjāgato, ñāṇītiādi pariyāyavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhavanti catra –

භාවී යනු පවතින ස්වභාවය ඇත්තා ය, පවතින ධර්මතාවය ඇත්තා ය, පැවැත්මෙහි මැනවින් කටයුතු කරන්නා ය. එලෙසම විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී ද වේ. එහි 'විභාවී' යනු අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට සමත් වූ පණ්ඩිතයාට කියනු ලැබේ. මෙහි විද්වා, විජ්ජාගතෝ, ඤාණී යනාදී පර්යාය වචන දත යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

Vidvā vijjāgato ñāṇī, vibhāvī paṇḍito sudhī;

Budho visārado viññū, dosaññū viddasu vidū.

විද්වා, විජ්ජාගතෝ, ඤාණී, විභාවී, පණ්ඩිතෝ, සුධී, බුධෝ, විසාරදෝ, විඤ්ඤූ, දෝසඤ්ඤූ, විද්දසු, විදූ,

Vipassī [Pg.99] paṭibhāṇī ca, medhāvī nipako kavi;

Kusalo viduro dhīmā, gatimā mutimā cayaṃ.

විපස්සී, පටිභාණී, මේධාවී, නිපකෝ, කවි, කුසලෝ, විදුරෝ, ධීමා, ගතිමා, මුතිමා,

Cakkhumā kaṇṇavā dabbo, dhīro bhūri vicakkhaṇo;

Sappañño buddhimā pañño, evaṃnāmā vibhāvinoti.

චක්ඛුමා, කණ්ණවා, දබ්බෝ, ධීරෝ, භූරි, විචක්ඛණෝ, සප්පඤ්ඤෝ, බුද්ධිමා, පඤ්ඤෝ යන මේවා 'විභාවී' (පණ්ඩිතයා) හඳුන්වන නම් වෙති.

Īkārantapulliṅganiddeso.

මේ ඊ-කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Sayambhūti sayameva bhavatīti sayambhū. Ko so? Antarena paropadesaṃ sāmaṃyeva sabbaṃ ñeyyadhammaṃ paṭivijjhitvā sabbaññutaṃ patto sakyamuni bhagavā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ස්වයම්භූ යනු තමාම පහළ වන (උපදින) බැවින් 'ස්වයම්භූ' නම් වේ. ඒ කවුද? අන්‍යයන්ගේ උපදෙසින් තොරව, තමන් විසින්ම සියලු දත යුතු ධර්මයන් අවබෝධ කරගෙන සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි ශාක්‍යමුණි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.

‘‘මට ගුරුවරයෙක් නැත, මට සමාන කෙනෙක් ද විද්‍යාමාන නොවේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මට ප්‍රතිපුද්ගලයෙක් (සමාන පුද්ගලයෙක්) නැත.

Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītībhūtosmi nibbuto’’ti.

මම වනාහි ලෝකයෙහි අර්හත් වන්නෙමි, මම අනුත්තර වූ ශාස්තෘවරයා වෙමි. මම එකම සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ වෙමි, කෙලෙස් ගිනි නිවී සිසිල් වූවෙමි, පිරිනිවුණෙමි’’ යි.

Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vigataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno sayambhū. So evaṃbhūto khandhasantāno loke aggapuggaloti vuccati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ekapuggalo bhikkhave loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo? Tathāgato bhikkhave arahaṃ sammāsambuddho’’ti. So ekapuggalo etarahi ‘‘sabbaññū, sugato’’tiādīhi yathābhuccaguṇādhigatanāmehi ca pasiddho, ‘‘gotamo ādiccabandhū’’ti gottato ca pasiddho, sakyaputto sakko sakyamuni sakyasīho sakyapuṅgavoti kulato ca pasiddho, suddhodanimāyādevīsutoti [Pg.100] mātāpitito ca pasiddho, siddhatthoti gahitanāmena ca pasiddho. Bhavanti catra –

අර්ථ වශයෙන් ගත්කල, පාරමිතාවන්ගෙන් පිරිපුන් වූ, ස්වයංභූ ඥානය හා සමඟ වාසනාවන් සහිතව මුළුමනින්ම දුරු කරන ලද කෙලෙස් ඇති, මහා කරුණාව සහ සර්වඥතා ඥානය ආදී අප්‍රමාණ ගුණ සමූහයකට ආධාර වූ ස්කන්ධ සන්තානය 'ස්වයංභූ' නම් වේ. එබඳු වූ ඒ ස්කන්ධ සන්තානය ලෝකයෙහි 'අග්‍ර පුද්ගලයා' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, ලෝකයෙහි උපදින්නා වූ එක් පුද්ගලයෙක් ආශ්චර්යවත් මනුෂ්‍යයෙක් වී උපදියි. ඒ එක් පුද්ගලයා කවරෙක්ද? මහණෙනි, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ තථාගතයන් වහන්සේ ය.' ඒ ඒක පුද්ගලයා දැනට 'සර්වඥ, සුගත' ආදී සැබෑ ගුණානුගත නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; ගෝත්‍ර වශයෙන් 'ගෝතම, ආදිච්චබන්ධු' යන නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; කුලය වශයෙන් 'ශාක්‍යපුත්‍ර, ශාක්‍ය, ශාක්‍යමුණි, ශාක්‍යසීහ, ශාක්‍යපුංගව' යන නාමයන්ගෙන් ද ප්‍රසිද්ධය; මව්පියන්ගෙන් ලැබුණු නාමයන් ලෙස 'සුද්ධෝදන මහාමායාදේවි සුත' (සුද්ධෝදන සහ මහාමායා දේවියගේ පුත්‍රයා) ලෙස ද ප්‍රසිද්ධය; උපතේදී තබන ලද නාමය වශයෙන් 'සිද්ධාර්ථ' යන නාමයෙන් ද ප්‍රසිද්ධය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද කියනු ලැබේ:

Yo ekapuggalo āsi, buddho so vadataṃ varo;

Gottato gotamo nāma, tathevādiccabandhu ca.

යම් ඒක පුද්ගලයෙක් වූයේද, උන්වහන්සේ කථිකයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ ගෝත්‍රයෙන් 'ගෝතම' වන අතර, එසේම 'ආදිච්චබන්ධු' ද වෙති.

Sakyakule pasūtattā, sakyaputtoti vissuto;

Sakko iti ca avhito, tathā sakyamunīti ca.

ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාක්‍යපුත්‍ර' යනුවෙන් පතළ වූහ. 'ශාක්‍ය' යනුවෙන් ද, එසේම 'ශාක්‍යමුණි' යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබූහ.

Sabbattha seṭṭhabhāvena, sakye ca seṭṭhabhāvato;

Sakyasīhoti so sakya-puṅgavoti ca sammato.

සෑම තැනකදීම ශ්‍රේෂ්ඨතම බැවින් ද, ශාක්‍යයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨතම බැවින් ද උන්වහන්සේ 'ශාක්‍යසීහ' (ශාක්‍ය සිංහයා) සහ 'ශාක්‍යපුංගව' (ශාක්‍ය වෘෂභයා) යනුවෙන් සම්මත වූහ.

Suddhodanīti pitito, nabhe candova vissuto;

Mātitopi ca saññāto, māyādevīsuto iti.

පිය පාර්ශවයෙන්, අහසෙහි සඳ මෙන් 'සුද්ධෝදනි' (සුද්ධෝදනගේ පුත්‍රයා) යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධ වූහ. මව් පාර්ශවයෙන් ද 'මායාදේවි සුත' (මායා දේවියගේ පුත්‍රයා) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබූහ.

Sabbaññū sugato buddho, dhammarājā tathāgato;

Samantabhaddo bhagavā, jino dasabalo muni.

සර්වඥ, සුගත, බුද්ධ, ධර්මරාජ, තථාගත, සමන්තභද්‍ර, භගවත්, ජින, දසබල, මුනි,

Satthā vināyako nātho,Munindo lokanāyako;

Narāsabho lokajino,Sambuddho dvipaduttamo.

ශාස්තෘ, විනායක, නාථ, මුනින්ද, ලෝකනායක, නරාසභ, ලෝකජින, සම්බුද්ධ, ද්විපදෝත්තම,

Devadevo lokagaru, dhammassāmī mahāmuni;

Samantacakkhu purisa-dammasārathi māraji.

දේවාතිදේව, ලෝකගුරු, ධර්මස්වාමී, මහාමුනි, සමන්තචක්ඛු, පුරිසදම්මසාරථී, මාරජී,

Dhammissaro ca advejjha-vacano satthavāhako;

Visuddhidevo devāti-devo ca samaṇissaro.

ධර්මේශ්වර, අද්වෛද්‍යවචන (ඒකාන්ත වචන ඇති), සත්ථවාහක, විසුද්ධිදේව, දේවාතිදේව සහ ශ්‍රමණේශ්වර,

Bhūripañño’nadhivaro, narasīho ca cakkhumā;

Munimuni naravaro, chaḷabhiñño jane suto.

භූරිපඤ්ඤ (මහා ප්‍රඥාවන්ත), අනධිවර (ශ්‍රේෂ්ඨතම), නරසීහ, චක්ඛුමත්, මුනිමුනි, නරවර, ෂඩභිඥ යනුවෙන් ජනයා අතර ප්‍රසිද්ධය.

Aṅgīraso yatirājā, lokabandhu’matandado;

Vattā pavattā saddhamma-cakkavattī yatissaro.

අංගීරස, යතිරාජ, ලෝකබන්ධු, අමතන්දද (අමා නිවන් දෙන්නා), වක්තෘ, ප්‍රවර්තක, සද්ධර්ම චක්‍රවර්තී සහ යතීශ්වර,

Lokadīpo [Pg.101] sirīghano, samaṇindo naruttamo;

Lokattayavidū loka-pajjoto purisuttamo.

ලෝකදීප, සිරිඝන, ශ්‍රමණේන්ද්‍ර, නරුත්තම, Lලෝකත්‍රයවිදූ, ලෝකපජ්ජෝත, පුරුෂෝත්තම,

Saccadaso satapuñña-lakkhaṇo saccasavhayo;

Ravibandhā’samasamo, pañcanetta’ggapuggalo.

සච්චදස, ශතපුණ්‍යලක්ෂණ, සච්චසව්හය, රවිබන්ධු, අසමසම, පඤ්චනෙත්ත සහ අග්‍රපුද්ගල,

Sabbābhibhū sabbavidū, saccanāmo ca pāragū;

Purisātisayo sabba-dassāvī narasārathi.

සබ්බාභිභූ, සබ්බවිදූ, සත්‍යනාම ඇති, පාරගූ, පුරිසාතිසය, සර්වදර්ශී සහ නරසාරථී,

Sammāsambuddho iti so, ñāto sattuttamoti ca;

Tādī vibhajjavādīti, mahākāruṇikoti ca.

සම්මා සම්බුද්ධ යනුවෙන් ද, සත්ත්වෝත්තම යනුවෙන් ද ප්‍රකට වූ, තාදී, විභජ්ජවාදී සහ මහාකාරුණික,

Cakkhubhūto dhammabhūto, ñāṇabhūtoti vaṇṇito;

Brahmabhūtoti purisā-jañño iti ca thomito.

චක්ඛුභූත, ධම්මභූත, ඥානභූත සහ බ්‍රහ්මභූත යනුවෙන් වර්ණනා කරන ලද, පුරිසාජඤ්ඤ යනුවෙන් ප්‍රශංසා කරන ලද,

Lokajeṭṭho sayambhū ca, mahesi mārabhañjano;

Amoghavacano dhamma-kāyo mārābhibhū iti.

ලෝකජේෂ්ඨ, ස්වයංභූ, මහේසී, මාරභංජන, අමෝගවචන, ධර්මකාය සහ මාරාභිභූ යනුවෙනි.

Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Nāmaṃ guṇehi nissitaṃ, ko kavindo kathessati.

මහා සෘෂීන් වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා ඇති වූ නාමයන් අසංඛ්‍යයකි. ගුණයන් ඇසුරින් උපන් ඒ නාමයන් ප්‍රකාශ කරන්නට සමත් වන කවිශ්වරයා කවරෙක්ද?

Tatra sabbaññu iccādi-nāmaṃ sādhāraṇaṃ bhave;

Sabbesānampi buddhānaṃ, gotamo itiādi na.

එහි 'සර්වඥ' ආදී නාමයන් සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාටම සාධාරණ පොදු නාමයන් වේ. එහෙත් 'ගෝතම' ආදී නාමයන් එසේ (පොදු) නොවේ.

Buddho paccekabuddho ca, ‘‘sayambhū’’iti sāsane;

Keci ‘‘brahmā sayambhū’’ti, sāsanāvacaraṃ na taṃ.

බුද්ධ ශාසනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ 'ස්වයංභූ' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති. සමහරු 'බ්‍රහ්මයා ස්වයංභූ' යැයි කියති, එහෙත් එය ශාසනික මතයක් නොවේ.

‘‘Buddho tathāgato satthā, bhagavā’’ti padāni tu;

Ṭhānenekasahassamhi, sañcaranti abhiṇhaso.

'බුද්ධ, තථාගත, ශාස්තෘ, භගවත්' යන වචන වනාහි දහස් ගණනක් ස්ථානයන්හි නිතර නිතර යෙදී ඇත.

Tatra cādipadaṃ anta-padañceva imāni tu;

Ekatopi carantīti, vibhāveyya visārado.

පණ්ඩිතයා විසින්, එහි මුල් පද සහ අග පද මෙන්ම, මේවා එක්වද යෙදෙන බව වටහා ගත යුතුය.

Visesakapadānaṃ tu, apekkhakapadāni ca;

Anapekkhapadānīti, padāni duvidhā siyuṃ.

විශේෂණ පද වනාහි, සාපේක්ෂ පද සහ නිරපේක්ෂ පද යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ.

Tathā [Pg.102] hi satthavāho naravaro chaḷabhiññoti evaṃpakārāni abhidhānapadāni visesakapadāpekkhakāni. Kathaṃ?

එනම්, 'සත්ථවාහ, naravara, ෂඩභිඥ' ආදී මේ ආකාරයේ නාම පදයන් විශේෂණ පදයක් අපේක්ෂා කරන්නා වූ (සාපේක්ෂ) පද වේ. ඒ කෙසේද යත්?

‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;

Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.

'මෙසේ සංග්‍රාමයෙන් ජයගත්, අනුත්තර වූ, ඒ මහා මාර්ගෝපදේශකයන් වහන්සේව, මරණය අත්හළ ත්‍රිවිද්‍යා ලාභී ශ්‍රාවකයෝ ඇසුරු කරති.'

Yaṃ loko pūjayate,Salokapālo sadā namassati ca;

Tasseta sāsanavaraṃ,Vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti,

'ලෝකපාලයන් සහිත ලෝකයා යමෙකුට නිතර නමස්කාර කෙරෙත්ද, පුද පූජා පවත්වත්ද, ඒ නරවරයන් වහන්සේගේ උතුම් ශාසනය ඥානවන්තයන් විසින් වටහා ගත යුතුය.'

‘‘Chaḷabhiññassa sāsana’’nti ca evaṃ visesakapadāpekkhakāni bhavanti. Buddho jino bhagavāti evaṃpakārāni pana no visesakāpekkhānīti daṭṭhabbaṃ.

'ෂඩභිඥයන් වහන්සේගේ ශාසනය' යන මෙබඳු පදයන් විශේෂණ පදයක් අපේක්ෂා කරන පද (සාපේක්ෂ පද) වේ. එහෙත් 'බුද්ධ, ජින, භගවත්' ආදී මේ ආකාරයේ පදයන් විශේෂණ පද අපේක්ෂා නොකරන (නිරපේක්ෂ පද) බව දත යුතුය.

Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhūti evaṃpakārānaṃ idha vuttānamabhidhānānaṃ visesatthābhāvato punaruttidoso atthī’’ti. Tanna, abhidhānānaṃ abhisaṅkharaṇīyānabhisaṅkharaṇīyavasena abhisaṅkhatābhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānānīti dvedhā dissanato. Tathā hi katthaci keci ‘‘sakyasīho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sakyakesarī sakyamigādhipo’’tiādinā nānāvividhamabhidhānamabhisaṅkharonti, pāvacanepi hi ‘‘dviduggamavarahanutta’malatthā’’ti pāṭho dissati. Tathā keci ‘‘dhammarājā’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dhammadisampatī’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Sabbaññū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘sabbadassāvī sabbadassī’’tiādīni abhisaṅkharonti, ‘‘sahassakkho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘dasasatalocano’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ādiccabandhū’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘aravindasahāyabandhū’’tiādīni abhisaṅkharonti. ‘‘Ambuja’’nti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘nīrajaṃ kuñja’’ntiādīni abhisaṅkharonti. Pāvacanepi hi [Pg.103] yaṃ padumaṃ, taṃ jalajaṃ nāmāti mantvā paṭisambhidāppattehi ariyehi desanāvilāsavasena vutto ‘‘padumuttaranāmino’’ti vattabbaṭṭhāne ‘‘jalajuttaranāmino’’ti pāṭho dissati. Evaṃ abhisaṅkhatābhidhānāni dissanti.

මෙහිදී සමහරු මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'මුනින්ද, ශ්‍රමණින්ද, ශ්‍රමණීශ්වර, යතීශ්වර, ආදිච්චබන්ධු, රවිබන්ධු ආදී වශයෙන් මෙහි දක්වා ඇති නාමයන්හි සුවිශේෂී අර්ථ වෙනසක් නොමැති බැවින්, මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් ඇත.' එය එසේ නොවේ. මන්ද යත්, නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කළ හැකි සහ ව්‍යුත්පන්න කළ නොහැකි වශයෙන් 'අභිසංස්කෘත නාම' (කෘතිමව සැකසූ නාම) සහ 'අනභිසංස්කෘත නාම' (ස්වභාවික නාම) යැයි දෙවැදෑරුම්ව පෙනෙන බැවිනි. එසේමය, ඇතැම්හු සමහර තැනක 'ශාක්‍යසීහ' යන නාමය ඇසුරින් 'ශාක්‍ය කේසරී, ශාක්‍ය මෘගාධිපති' ආදී වශයෙන් නොයෙක් විධි නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කරති. බුද්ධ වචනයෙහි ද 'ද්විදුග්ගම වරහනුත්තමලත්ථ' වැනි පාඨයන් දක්නට ලැබේ. එසේම ඇතැම්හු 'ධර්මරාජ' යන නාමය ඇසුරින් 'ධර්මදිශාම්පති' ආදී නාමයන් ව්‍යුත්පන්න කරති. 'සර්වඥ' යන නාමය ඇසුරින් 'සර්වදර්ශී, සර්වදස්සී' ආදී නාමයන් ද, 'සහස්සක්ඛ' යන නාමය ඇසුරින් 'දසශතලෝචන' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. 'ආදිච්චබන්ධු' යන නාමය ඇසුරින් 'අරවින්දසහායබන්ධු' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. 'අම්බුජ' යන නාමය ඇසුරින් 'නීරාජ, කුංජ' ආදී නාමයන් ද ව්‍යුත්පන්න කරති. බුද්ධ දේශනාවෙහි ද යම් පද්මයක් ඇත්නම් එය 'ජලජ' යැයි සලකා, ප්‍රතිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලා විසින් දේශනා විලාසය අනුව 'පදුමුත්තර' යන නාමය කිව යුතු තැන 'ජලජුත්තර' යනුවෙන් වදාරන ලද පාඨයන් දක්නට ලැබේ. මෙසේ අභිසංස්කෘත නාමයන් දක්නට ලැබේ.

‘‘Buddho bhagavā’’ti abhidhānāni pana anabhisaṅkhatābhidhānāni. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti, tathā ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti. Evaṃ ‘‘buddho bhagavā’’ti abhidhānāni anabhisaṅkhatābhidhānāni. Na hi tāni abhidhānāni ceva ‘‘satthā sugato jino’’tiādīni ca aññaṃ kiñci abhidhānaṃ paṭicca abhisaṅkhatāni, nāpi aññāni abhidhānāni etāni paṭicca abhisaṅkhatāni dissanti. Tathā hi ‘‘buddho’’ti abhidhānaṃ paṭicca ‘‘bujjhitā bodhetā bodhako’’tiādīni nāmābhidhānāni na abhisaṅkharonti. Tathā ‘‘bhagavā satthā sugato’’tiādīni nāmābhidhānāni paṭicca ‘‘sampannabhago anusāsako sundaravacano’’tiādīni nāmābhidhānāni nābhisaṅkharonti. Evaṃ imaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘munindo samaṇindo samaṇissaro yatissaro ādiccabandhu ravibandhū’’tiādinā nayena punarutti amhehi katāti daṭṭhabbā. Evamaññatrāpi nayo netabbo. Atridaṃ vuccati –

“බුද්ධ”, “භගවා” යන නාමයන් වනාහි (කිසිවෙකු විසින්) නොපනවන ලද (අනභිසංඛත) නාමයෝ ය. ඒ බව ධර්මසේනාපති ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘බුද්ධ යන මේ නාමය මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, පියාණන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, සහෝදරියක විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, ඥාති සහලේනන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ, දේවතාවන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ. බුදුවරුන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාගේ මේ බුද්ධ යන නාමය බෝධි මූලයේ දී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ ම විමුක්තියේ කෙළවරෙහි ඇති වන ප්‍රත්‍යක්ෂ පැනවීමකි.’ එමෙන්ම, ‘භගවා යන මේ නාමය ද මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ... (පෙ)... ප්‍රත්‍යක්ෂ පැනවීමකි’ යන්න ද එසේ ම ය. මෙසේ “බුද්ධ”, “භගවා” යන නාමයන් අනභිසංඛත නාමයන් වේ. එම නාමයන් ද, “සත්ථා, සුගත, ජින” ආදී වූ වෙනත් කිසිදු නාමයක් ඇසුරු කරගෙන සකස් කරන ලද ඒවා නොවේ. එමෙන්ම වෙනත් කිසිදු නාමයක් මෙම නාමයන් ඇසුරු කරගෙන සකස් වූ බවක් ද නොපෙනේ. එසේ හෙයින් “බුද්ධ” යන නාමය ඇසුරු කොටගෙන “බුජ්ඣිතා, බෝධේතා, බෝධක” ආදී නාමයන් සකස් නොකෙරේ. එමෙන්ම “භගවා, සත්ථා, සුගත” ආදී නාමයන් ඇසුරු කොටගෙන “සම්පන්නභග, අනුසාසක, සුන්දරවචන” ආදී නාමයන් සකස් නොකෙරේ. මෙසේ මෙම බෙදීම පෙන්වීම සඳහා “මුනින්ද, සමණින්ද, සමණිස්සර, යතිස්සර, ආදිච්චබන්ධු, රවිබන්ධු” ආදී ක්‍රමයෙන් අප විසින් පුනරුක්තියක් කරන ලදැයි දත යුතුය. අනෙක් තැන්වල දී ද මේ ක්‍රමය ම ගත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Abhisaṅkhatanāmañca, nāmañcānabhisaṅkhataṃ;

Dviduggamavaro buddho, iti nāmaṃ dvidhā bhave’’ti.

“අභිසංඛත නාමය ද, අනභිසංඛත නාමය ද වශයෙන්, දුර්ගයන් (භව දුර්ගයන්) ඉක්මවා ගිය උත්තම බුදුන් වහන්සේගේ නාමය දෙවැදෑරුම් වේ.”

Pabhūti paraṃ pasayha bhavatīti pabhū, issaro. ‘‘Araññassa pabhū ayaṃ luddako’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Abhibhūti [Pg.104] abhibhavatīti abhibhū, asaññasatto. Kiṃ so abhibhavi? Cattāro khandhe arūpino. Iti cattāro khandhe arūpino abhibhavīti abhibhū. So ca kho niccetanattā abhibhavanakriyāyāsati pubbevā’saññuppattito jhānalābhikāle attanā adhigatapañcamajjhānaṃ saññāvirāgavasena bhāvetvā cattāro arūpakkhandhe asaññibhave appavattikaraṇena abhibhavitumārabhi, tadabhibhavanakiccaṃ idāni siddhanti abhibhavīti abhibhūti vuccati. Apica niccetanabhāvena abhibhavanabyāpāre asatipi pubbe sacetanakāle sabyāpārattā sacetanassa viya niccetanassāpi sato tassa upacārena sabyāpāratāvacanaṃ yujjateva. Dissati hi loke sāsane ca sacetanassa viya acetanassapi upacārena sabyāpāratāvacanaṃ. Taṃ yathā? Kūlaṃ patitukāmaṃ, evaṃ loke. Sāsane pana –

‘පභූ’ යනු අනුන් යටපත් කොට පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘පභූ’ (ඊශ්වර/අධිපති) නම් වේ. “මේ වැද්දා වනයට අධිපතියා (පභූ) වේ” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. ‘අභිභූ’ යනු අභිභවනය කරන්නේ (යටපත් කරන්නේ) යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ නම් වේ, එනම් අසංඥ සත්ත්වයා ය. ඔහු කුමක් යටපත් කළේ ද? අරූපී වූ ස්කන්ධ හතරයි. මෙසේ අරූපී ස්කන්ධ හතර යටපත් කළ හෙයින් ‘අභිභූ’ නම් වේ. ඔහු වනාහි අචේතනික බැවින් අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රියාවක් නැතත්, පෙර අසංඥ භවයෙහි උපත ලැබීමට පෙර, ධ්‍යාන ලබන කාලයේ දී තමා විසින් ලබන ලද පස්වන ධ්‍යානය සංඥා විරාග වශයෙන් වඩා, සතර අරූප ස්කන්ධයන් අසංඥ භවයෙහි ඇති නොවීම මඟින් යටපත් කිරීමට පටන් ගත්තේ ය. දැන් එම යටපත් කිරීමේ කාර්යය සිද්ධ වී ඇති බැවින් ‘යටපත් කළේය’ යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ යැයි කියනු ලැබේ. තවද, අචේතනික භාවය නිසා අභිභවනය කිරීමේ වෑයමක් නැති වුව ද, පෙර සචේතනිකව සිටි කාලයෙහි ක්‍රියාශීලී වූ බැවින්, සචේතනික කෙනෙකුට මෙන් ම අචේතනික වූ ඔහුට ද උපචාර වශයෙන් ක්‍රියාශීලී බව හැඟවෙන වචන භාවිත කිරීම සුදුසු ම ය. ලෝකයෙහි මෙන්ම ශාසනයෙහි ද සචේතනික වස්තූන්ට මෙන් ම අචේතනික වස්තූන්ට ද උපචාර වශයෙන් ක්‍රියාශීලී බව පෙන්වන වචන භාවිත වන බව පෙනේ. ඒ කෙසේද යත්? ලෝකයෙහි ‘ඉවුර වැටෙන්නට කැමති වේ (වැටෙන්නට ආසන්නය)’ යන්න මෙනි. ශාසනයෙහි වනාහි –

‘‘Rodante dārake disvā, ubbiggā vipulā dumā;

Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti ca

“හඬන දරුවන් දැක කම්පිත වූ මහත් වෘක්ෂයෝ, තමන් විසින් ම පහත් වී ඒ දරුවන් වෙත ළඟා වෙති” යන්න ද,

‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāyā’’ti ca ‘‘phalaṃ toseti kassaka’’nti ca ādi. Abhibhūsaddassa asaññasattābhidhānatte ‘‘abhibhuṃ abhibhuto maññatī’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Atha vā abhibhavatīti abhibhū, paresamabhibhavitā yo koci. Visesato pana tathāgatoyeva abhibhū. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī’’ti. Keci pana ‘‘abhibhū nāma sahasso brahmā’’ti vadanti.

“ස්වාමීනි, දැන් ගස් දළු ලා රතු පැහැ වී ඇත, ඵල දරනු කැමතිව පරණ කොළ හැර දමා ඇත” යන්න ද, “ඵලය ගොවියා සතුටු කරයි” යන්න ද ආදිය උදාහරණ වේ. ‘අභිභූ’ යන ශබ්දය අසංඥ සත්ත්වයන් හැඳින්වීමට යෙදෙන බවට “යටපත් වූ තැනැත්තා අභිභූ (යටපත් කරන්නා) යැයි සිතයි” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. නැතහොත්, (අන් අය) යටපත් කරන්නේ යන අර්ථයෙන් ‘අභිභූ’ නම් වේ, එනම් අනුන් යටපත් කරන ඕනෑම කෙනෙකි. විශේෂයෙන් ම තථාගතයන් වහන්සේ ම ‘අභිභූ’ නම් වන සේක. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අන් සියල්ල අභිභවනය කරන සේක, අන් කිසිවෙකුට අභිභවනය කළ නොහැකි සේක, සියල්ල දක්නා සේක, වසඟ කරවන්නා වූ සේක.” ඇතැම්හු වනාහි “දහසක් ලෝක ධාතුවලට අධිපති සහස්‍ර බ්‍රහ්මයා ‘අභිභූ’ නම් වේ” යැයි පවසති.

Vibhūti visesabhūtoti vibhū, ‘‘bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ [Pg.105] vacanaṃ. Vibhūti hettha rūpakāyadhammakāyasampattiyā visesabhūtoti attho. Āha ca –

‘විභූ’ යනු විශේෂයෙන් ම උසස් ලෙස පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘විභූ’ නම් වේ. “යම් හෙයකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ භව සැඩපහරින් එතෙර වූ සේක් ද, ලෝකාන්තයට ගිය සේක් ද, උන්වහන්සේ ‘විභූ’ නම් වන සේක” යන්න මෙයට සාධක වන වචනයකි. මෙහි ‘විභූ’ යන්නෙන් රූපකාය සම්පත්තියෙන් හා ධර්මකාය සම්පත්තියෙන් විශේෂ වූයේ යන අර්ථය ලැබේ. මේ බව (මෙසේ ද) පවසන ලදී –

‘‘Dissamānopi tāvassa, rūpakāyo acintiyo;

Asādhāraṇañāṇaṭṭhe, dhammakāye kathāva kā’’ti.

“උන්වහන්සේගේ ඇසට පෙනෙන රූප කාය පවා අචින්ත්‍ය වේ. එසේ නම් අසාධාරණ ඥානයන්ගෙන් සුසැදි ධර්ම කාය ගැන කුමන කතා ද?”

Adhibhūti adhibhavatīti adhibhū, issaro.

‘අධිභූ’ යනු අධිපතිව (යටපත් කොට) පවතින්නේ යන අර්ථයෙන් ‘අධිභූ’ (ඊශ්වර/අධිපති) නම් වේ.

‘‘Tadā maṃ tapatejena, santatto tidivādhibhū;

Dhārento brāhmaṇaṃ vaṇṇaṃ, bhikkhāya maṃ upāgamī’’ti –

“එකල්හි මාගේ තපස් තේජසින් තැවුණු තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට අධිපති (ශක්‍රයා) බ්‍රාහ්මණ වේශයක් මවාගෙන සිඟමන් පිණිස මා වෙත පැමිණියේය” යන්නයි.

Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Patibhūti patibhūtoti patibhū, ‘‘goṇassa patibhū’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Gotrabhūti gottasaṅkhātaṃ amatamahānibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā bhūtoti gotrabhū, sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāppattabalavavipassanācittena samannāgato puggalo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti, tehi dhammehi samannāgato puggalo gotrabhū’’ti, idamevettha atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica samaṇoti gottamattamanubhavamāno kāsāvakaṇṭhasamaṇopi gotrabhū. So hi ‘‘samaṇo’’ti gottamattaṃ anubhavati vindati, na samaṇadhamme attani avijjamānattāti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, ‘‘bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vatrabhūti sakko. So hi mātāpitibharaṇādīhi sattahi vattehi sakkattaṃ labhitvā aññe deve vattena abhibhavatīti vatrabhū. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana bhūdhātumhi labbhamānaṃ pattiatthampi gahetvā ‘‘vattena aññe abhibhavitvā devissariyaṃ pattoti vatrabhū’’ti [Pg.106] vuttaṃ, ‘‘vatranāmakaṃ vā asuraṃ abhibhavatīti vatrabhū’’ti ca, ‘‘vatrabhū jayataṃpitā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ettha hi vatrabhūti vatranāmakassa asurassa abhibhavitā. Jayataṃ pitāti jayantānaṃ pitā. ‘‘Sakko indo purindado’’ iccādi pariyāyavacanaṃ. Idaṃ tu dhātādhikāre pakāsessāma. Parābhibhūti paramabhibhavatīti parābhibhū. Evaṃ rūpābhibhūtiādīsupi. Sabbābhibhūti sabbamabhibhavitabbaṃ abhibhavatīti sabbābhibhū. Sabbābhibhūti ca idaṃ nāmaṃ tathāgatasseva yujjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

මේ ඊට සාධක වන වචනයයි. ‘පතිභූ’ යනු ඇපකරු යන්නයි. ‘ගොණස්ස පතිභූ’ (ගොනාට ඇපකරු) යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. ‘ගෝත්‍රභූ’ යනු ගෝත්‍රය නම් වූ අමෘත මහා නිර්වාණය අරමුණු කොට උපන් බැවින් ගෝත්‍රභූ නම් වේ. සෝතාපත්ති මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් (එසැණින්ම ලැබෙන ඵලයට හේතුවෙමින්) මුදුන්පත් වූ බලවත් විදර්ශනා සිතින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: “ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා කවරෙක්ද? යම් ධර්මයන්ට අනතුරුවම ආර්ය ධර්මයට බැසගැනීම සිදු වේද, ඒ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ගෝත්‍රභූ පුද්ගලයා ය” මෙහිදී අර්ථ සාධක වචනය මෙයම වේ. තවද ‘ශ්‍රමණ’ යන ගෝත්‍ර මාත්‍රය පමණක් භුක්ති විඳින, සිවුරු කැබැල්ලක් කරෙහි ලාගත් ශ්‍රමණයා ද ගෝත්‍රභූ නම් වේ. හේ තෙමේ තමා කෙරෙහි ශ්‍රමණ ධර්මයන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින්, ‘ශ්‍රමණ’ යන ගෝත්‍ර මාත්‍රය පමණක් භුක්ති විඳියි, ලබයි. එබැවින් ‘ගෝත්‍රභූ’ යැයි කියනු ලැබේ. “ආනන්දය, අනාගත කාලයෙහි සිවුරු කැබැල්ලක් කරෙහි ලාගත්, දුස්සීල වූ, ලාමක ධර්මයන් ඇති ගෝත්‍රභූවරු වන්නාහ” යන්න මේ අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි. ‘වත්‍රභූ’ යනු ශක්‍රයා ය. හේ තෙමේ මව්පියන් පෝෂණය කිරීම ආදී වූ වත් (සිල්පද) සතකින් ශක්‍ර භාවය ලබා, සිය වත් පිළිවෙත්වලින් අනෙක් දෙවියන් අභිබවා යන බැවින් ‘වත්‍රභූ’ නම් වේ. ආගමට්ඨකථාවෙහි (පෙළ අටුවාවෙහි) වනාහි ‘භූ’ ධාතුවෙන් ලැබෙන ‘පැමිණීම’ යන අර්ථය ද ගෙන, “වතින් (පිළිවෙතින්) අනෙක් අය අභිබවා දිව්‍ය ඓශ්චර්යයට පැමිණි බැවින් වත්‍රභූ නම් වේ” යැයි කියන ලදී. තවද “වත්‍ර නම් අසුරයා අභිබවන බැවින් වත්‍රභූ” යැයි ද, “ජයග්‍රාහකයන්ගේ පියා වූ වත්‍රභූ” යන්න ද මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. මෙහි ‘වත්‍රභූ’ යනු වත්‍ර නම් අසුරයා අභිබවා ගිය තැනැත්තා ය. ‘ජයතං පිතා’ යනු ජයග්‍රහණය කරන්නවුන්ගේ පියා ය. ‘සක්කෝ, ඉන්දෝ, පුරින්දදෝ’ යනාදිය එහි පර්යාය වචන වේ. මෙය වනාහි ‘ධාතු අධිකාරයෙහි’ ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. ‘පරාභිභූ’ යනු පරයන් අභිබවා යන බැවින් පරාභිභූ නම් වේ. ‘රූපාභිභූ’ ආදී වචනවල ද මෙසේමය. ‘සබ්බාභිභූ’ යනු අභිබවිය යුතු සියල්ල අභිබවා යන බැවින් සබ්බාභිභූ නම් වේ. ‘සබ්බාභිභූ’ යන මේ නාමය තථාගතයන් වහන්සේටම සුදුසු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී -

‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi,Sabbesu dhammesu anūpalitto;

Sabbañjaho taṇhakkhaye vimutto,Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti.

“මම සියල්ල අභිබවා ගියෙමි, සියල්ල දත්තෙමි, සියලු ධර්මයන්හි නොඇලුණෙමි. සියල්ල අත්හළෙමි, තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් මිදුණෙමි, තෙමේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් මම (ගුරු කොට) කාට නම් උපදෙස් දෙන්නෙම්ද?”

Ūkārantapulliṅganiddeso. Niyatapulliṅganiddesoyaṃ.

ඌකාරාන්ත පුල්ලිංග නිර්දේශයයි. මෙය නියත පුල්ලිංග නිර්දේශයයි.

Idāni aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūta sambhūtasaddādīnaṃ niddeso vuccati. Tatra bhūtoti attano paccayehi abhavīti bhūto, bhūtoti jāto sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto, bhūtoti vā laddhasarūpo yo koci saviññāṇako vā aviññāṇako vā. Atha vā tathākārena bhavatīti bhūto, bhūtoti sacco tatho avitatho aviparīto yo koci, ettha yo bhūtasaddo saccattho, tassa ‘‘bhūtaṭṭho’’ti idamettha sādhakaṃ vacanaṃ. Parābhūtoti parābhavīti parābhūto. Suṭṭhu bhūtoti sambhūto. Visesena bhūtoti vibhūto. Vissuto bhūtoti vā vibhūto, ‘‘vibhūtārammaṇa’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Vibhavīti vā vibhūto, vinaṭṭhoti attho, ‘‘rūpe vibhūte na phusanti phassā’’ti [Pg.107] idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Pākaṭo bhūtoti pātubhūto. Āvi bhavatīti āvibhūto. Evaṃ tirobhūto. Vinābhūto. Bhavitumanucchavikoti bhabbo. Paribhaviyate soti paribhūto. Yena kenaci yo pīḷito hīḷito vā, so paribhūto. Gamyamānattho yathākāmacārī. Abhibhaviyyate soti abhibhūto. Adhibhaviyate soti adhibhūto. Evaṃ addhabhūto. Ettha adhisaddena samānattho addhasaddo, ‘‘cakkhu bhikkhave addhabhūtaṃ, rūpā addhabhūtā, cakkhuviññāṇaṃ addhabhūta’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ, tathā ‘‘idha bhikkhave bhikkhu na heva anaddhabhūtaṃ attānaṃ na addhabhāvetī’’ti padampi. Tattha anaddhabhūtanti dukkhena anadhibhūtaṃ. Dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccati, taṃ na addhabhāveti nābhibhavatīti suttapadattho.

දැන්, නියත ලිංගයන්ට ඇතුළත් කරන ලද අනියත ලිංග ඇති ‘භූත, පරාභූත, සම්භූත’ ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය කියනු ලැබේ. එහි ‘භූත’ යනු තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් hටගත් බැවින් භූත නම් වේ. ‘භූත’ යනු උපන්, හටගත්, නිපන්, අභිනිෂ්පන්න වූ, පහළ වූ යන්නයි. නැතහොත් ‘භූත’ යනු ස්වරූපයක් ලත් සවිඤ්ඤාණක හෝ අවිඤ්ඤාණක වූ යම් කිසිවකි. නැතහොත් එබඳු ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් භූත නම් වේ. ‘භූත’ යනු සත්‍ය වූ, තථ්‍ය වූ, අවිතථ වූ, අවිපරීත වූ යම් කිසිවකි. මෙහි යම් ‘භූත’ ශබ්දයක් සත්‍ය යන අර්ථයෙන් යුක්ත වේද, ඊට “භූතට්ඨෝ” යන්න මෙහි සාධක වචනයයි. ‘පරාභූත’ යනු පිරිහුණු බැවින් පරාභූත නම් වේ. මැනවින් හටගත් බැවින් ‘සම්භූත’ නම් වේ. විශේෂයෙන් හටගත් බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ. නැතහොත් ප්‍රසිද්ධ වූ බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ. ‘විභූතාරම්මණං’ යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. නැතහොත් විනාශ වූ බැවින් ‘විභූත’ නම් වේ, විනාශ වූ යන්න එහි අර්ථයයි. “රූපය විනාශ වූ කල්හි ස්පර්ශයෝ නොපැහැදෙති” යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. ප්‍රකට වූ බැවින් ‘පාතුභූත’ නම් වේ. ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘ආවිභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘තිරෝභූත’ ද ‘විනාභූත’ ද වේ. වීමට සුදුසු වූයේ ‘භව්‍ය’ නම් වේ. යමෙක් පරිභව කරනු ලැබේද, හේ ‘පරිභූත’ නම් වේ. යම් කිසිවකු විසින් පෙළන ලද හෝ හෙළා දකින ලද හෝ යමෙක් වේද, හේ පරිභූත ය. ගම්‍ය වන අර්ථය නම් කැමති පරිදි හැසිරෙන තැනැත්තා යන්නයි. යමෙක් අභිබවා යනු ලැබේද, හේ ‘අභිභූත’ නම් වේ. යමෙක් යටපත් කරනු ලැබේද, හේ ‘අධිභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘අද්ධභූත’ ද වේ. මෙහි ‘අධි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ ‘අද්ධ’ ශබ්දයයි. “මහණෙනි, චක්ඛුය අද්ධභූත වේ, රූපයෝ අද්ධභූත වෙති, චක්ඛු විඤ්ඤාණය අද්ධභූත වේ” යන්න මේ අර්ථයට සාධක වන වචනයයි. එමෙන්ම “මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ දුකෙන් යටපත් නොවුණු තමා යටපත් නොකෙරේ” යන පදය ද එසේමය. එහි ‘අනද්ධභූත’ යනු දුකෙන් යටපත් නොකරන ලද යන්නයි. දුකෙන් යටපත් නොකරන ලද්දක් නම් මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය කියනු ලැබේ, එය යටපත් නොකරයි, අභිබවා නොයයි යනු සූත්‍ර පදයේ අර්ථයයි.

Anubhaviyate soti anubhūto. Evaṃ samanubhūto. Paccanubhūto. Bhāvito. Ettha bhāvitoti iminā samānādhikaraṇaṃ ‘‘satisambojjhaṅgo kho kassapa mayā sammadakkhāto bhāvito’’tiādīsu guṇīvācakaṃ padhānapadaṃ sāsane daṭṭhabbaṃ. Titthiyasamaye pana bhāvitoti kāmaguṇo vuccati. Vuttañhetaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na bhāvitamāsīsatī’’ti. Tatra bhāvitā nāma pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti suttapadattho. Sambhāviyate soti sambhāvito. Evaṃ vibhāvito. Paribhāvito. Anuparibhūto. Manaṃparibhūtoti manaṃ paribhaviyittha soti manaṃparibhūto. Ettha manaṃparibhūtoti īsakaṃ appattaparibhavano vuccati. Mananti hi nipātapadaṃ. ‘‘Atipaṇḍitena puttena, manamhi upakūlito, devadattena attano abuddhabhāvena ceva khantimettādīnañca [Pg.108] abhāvena kumārakassapatthero ca therī ca manaṃ nāsito, manaṃ vuḷho ahosī’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. Atra manaṃsaddassa kiñci yuttiṃ vadāma.

යමක් අනුභව කරනු ලැබේද, එය ‘අනුභූත’ නම් වේ. මෙසේම ‘සමනුභූත’, ‘පච්චනුභූත’ යන්න ද වේ. ‘භාවිත’ යන්නයි. මෙහි ‘භාවිත’ යන මෙයින් සමානාධිකරණ වූ “කස්සපය, මා විසින් සතිසම්බොජ්ඣංගය මැනවින් දේශනා කරන ලදී, වඩන ලදී” යනාදී තැන්හි ගුණ ප්‍රකාශ කරන ප්‍රධාන පදය ශාසනයෙහි දත යුතුය. තිර්ථක සමයෙහි වනාහි ‘භාවිත’ යන්නෙන් කාම ගුණයන් කියනු ලැබේ. මෙය පෙළෙහි “න භාවිතමාසීසති” යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහි ‘භාවිත’ නම් පංච කාම ගුණයන් ය, ඒවා නොපතයි, සේවනය නොකරයි යනු සූත්‍ර පදයේ අර්ථයයි. යමක් සම්භාවනා කරනු ලැබේද, එය ‘සම්භාවිත’ නම් වේ. මෙසේම ‘විභාවිත’, ‘පරිභාවිත’, ‘අනුපරිභූත’ යන්න ද වේ. ‘මනංපරිභූත’ යනු මදක් පරිභව කරන ලද බැවින් මනංපරිභූත නම් වේ. මෙහි ‘මනංපරිභූත’ යනු මදක් ලැබූ පරිභවය කියනු ලැබේ. ‘මනං’ යනු නිපාත පදයකි. “අතිපණ්ඩිත පුත්‍රයා නිසා මම මදක් කරකුටු කරන ලද්දෙමි, දේවදත්තයා සිය බුද්ධත්වයක් නොමැති කම නිසා ද, ක්ෂාන්ති මෙත්තාදී ගුණයන්ගේ නොමැති කම නිසා ද (විනාශයට ගියේය), කුමාරකස්සප තෙරුන් වහන්සේ සහ තෙරණිය ද මදක් නැසුණාහ, මදක් පාවී ගියාහ” යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. මෙහි ‘මනං’ ශබ්දයෙහි කිසියම් යුක්තියක් කියමු.

Manaṃsaddo dvidhā bhinno, nāmaṃ nepātikañciti;

Santaṃ tassa manaṃ hoti, manamhi upakūlitoti.

“මනං ශබ්දය ‘නාම’ සහ ‘නිපාත’ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. ඔහුගේ සිත ශාන්ත වෙයි (මෙහි ‘මනං’ යනු නාමයකි), මම මදක් කරකුටු කරන ලද්දෙමි (මෙහි ‘මනං’ යනු නිපාතයකි).”

Paribhavitabboti aññena paribhavituṃ sakkuṇeyyoti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tabbapaccayaṭṭhāne hi sakkuṇeyyapadayojanā dissati ‘‘aladdhaṃ ārammaṇaṃ laddhabbaṃ labhanīyaṃ laddhuṃ vā sakkuṇeyya’’nti. Atha vā paribhavanamarahatīti paribhavitabbo. Evaṃ paribhottabbo paribhavanīyo. Tathā hi tabbapaccayaṭṭhāne arahatipadayojanā dissati ‘‘parisakkuṇeyyaṃ lābhamarahatīti laddhabba’’nti. Ettha pana paribhottabboti padassa atthibhāve ‘‘khattiyo kho mahārāja daharoti na uññātabbo na paribhottabbo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Abhiadhipubbā bhūdhātuyo samānatthā. Sesāni dukāni nayānusārena ñeyyāni. Bhamānoti bhavatīti bhamāno, majjhe vakāralopo daṭṭhabbo. Atridaṃ vattabbaṃ –

‘පරිභවිතබ්බ’ යනු අන්‍යයෙකු විසින් පරිභව (අවමන්) කිරීමට හැකි බැවින් ‘පරිභවිතබ්බ’ නම් වේ. මෙසේ ම ‘පරිභොත්තබ්බ’ සහ ‘පරිභවනීය’ ද වේ. ‘තබ්බ’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන ස්ථානයන්හි හැකියා අර්ථය (ශක්‍යතාව) ඇති පද යෙදීම දක්නට ලැබේ. එනම් ‘නොලැබුණු අරමුණ ලැබිය යුතු ය (ලද්ධබ්බ), ලැබිය හැක්කේ ය (ලභනීය), නොහොත් ලැබීමට හැකි ය (ලද්ධුං සක්කුණෙය්‍ය)’ යනුවෙනි. නැතහොත් පරිභවයට සුදුසු වන බැවින් ‘පරිභවිතබ්බ’ නම් වේ. මෙසේ ම ‘පරිභොත්තබ්බ’ සහ ‘පරිභවනීය’ ද වේ. එලෙස ම ‘තබ්බ’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන තැන සුදුසුකම් අර්ථය (අරහති) ඇති පද යෙදීම ද දක්නට ලැබේ. එනම් ‘පිරිසිදු ලෙස ලැබීමට හැකි ලාභය ලැබීමට සුදුසු බැවින් ලද්ධබ්බ (ලැබිය යුත්ත)’ යනුවෙනි. මෙහි දී ‘පරිභොත්තබ්බ’ යන පදයේ පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් ‘මහාරාජයෙනි, ක්‍ෂත්‍රියයා තරුණ යැයි සිතා අවඥา නොකළ යුතුය, පරිභව නොකළ යුතුය’ යන පාලි පාඨය නිදසුනකි. ‘අභි’ සහ ‘අධි’ උපසර්ග මුල් වූ ‘භූ’ ධාතූහු සමාන අර්ථ දෙති. සෙසු ද්විකයන් (යුගලයන්) ක්‍රමානුකූලව දත යුතුය. ‘භමාන’ යනු ‘භවති’ (වෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘භමාන’ වන අතර, එහි මධ්‍යයෙහි වූ ‘ව’ කාරය ලොප් වීම දත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කිව යුතුය -

‘‘Kiṃ so bhamāno saccako’’, iccatra pāḷiyaṃ pana;

Rūpaṃ bhavatidhātussa, valopeneva dissati.

‘කිං සො භමානො සච්චකො’ (ඒ සච්චකයා කවරෙක් ද?) යන පාලි පාඨයෙහි ‘භවති’ ධාතුවේ රූපය ‘ව’ කාරය ලොප් වීමෙන්ම පෙනේ.

Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kiṃ so bhamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatī’’ti. Vibhavamānoti vibhavatīti vibhavamāno. Evaṃ paribhavamānotiādīsu. Tattha ‘‘abhisambhonto’’timassa karonto nipphādento iccevattho. ‘‘Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Yasmā panimāni [Pg.109] ‘‘bhavamāno’’tiādīni vippakatapaccattavacanāni, tasmā saramāno rodati, gacchanto gaṇhāti, ‘‘gacchanto so bhāradvājo, addasa accutaṃ isi’’ntiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā rājā bhavamāno sampattimanubhavatītiādinā yojetabbāni. ‘‘Saramāno gacchanto’’tiādīni hi ‘‘yāto gato patto’’tiādīhi sadisāni na honti, uttarakriyāpadāpekkhakāni honti tvāpaccayantapadāni viyāti.

මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය: ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කිරීමට සැරසෙන ඒ සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍රයා කවරෙක් ද?’ යන්නයි. ‘විභවමාන’ යනු විභවති (විනාශ වෙයි හෝ විශේෂයෙන් පවතී) යන අර්ථයෙන් ‘විභවමාන’ වේ. ‘පරිභවමාන’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. එහි ‘අභිසම්භොන්තො’ යන්නෙහි අර්ථය ‘කරන්නේ’, ‘නිපදවන්නේ’ යන්නයි. ‘සියල්ල සිදු කරමින් (දරාගනිමින්) හෙතෙම රාජ මාලිගයෙහි වෙසෙන්නේය’ යන මෙම වාක්‍යය එම අර්ථය තහවුරු කරන සාධකයකි. යම් හෙයකින් මෙම ‘භවමාන’ ආදී පද අසම්පූර්ණ කර්තෘකාරක (කෘදන්ත) වචන වේ ද, එබැවින් ‘මතක් කරමින් හඬයි’, ‘යමින් ගනියි’, ‘යන්නා වූ ඒ භාරද්වාජ තෙමේ අච්‍යුත සෘෂිවරයා දැක්කේය’ යනාදිය මෙන්, සම්පූර්ණ වූ පශ්චාත් ක්‍රියාපද යොදමින් ‘රජු වන්නා වූ (භවමාන) හෙතෙම සම්පත් අනුභව කරයි’ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මන්දයත් ‘සරමාන’ (සිහිකරමින්), ‘ගච්ඡන්ත’ (යමින්) ආදී පද ‘යාත’, ‘ගත’, ‘පත්ත’ (ගිය, පැමිණි) ආදී පදවලට සමාන නොවන අතර, ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයාන්ත පද මෙන් පසුව එන ක්‍රියාපදයක් අපේක්ෂා කරන බැවිනි.

Paribhaviyamānoti paribhaviyate soti paribhaviyamāno. Evaṃ paribhuyyamānotiādīsupi. Imānipi vippakatapaccattavacanāni, tasmā ‘‘rājapurisehi nīyamāno coro evaṃ cintesī’’tiādīni viya paripuṇṇuttarakriyāpadāni katvā aññehi paribhaviyamāno tāṇaṃ gavesati. Bhogo puggalenānubhaviyamāno parikkhayaṃ gacchatītiādinā yojetabbāni. Evaṃ sabbatra īdisesu vippakatavacanesu yojetabbāni. Ayaṃ aniyataliṅgānaṃ niyataliṅgesu pakkhittānaṃ bhūta parābhūta sambhūtasaddānaṃ niddeso. Iccevaṃ pulliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito.

‘පරිභවියමාන’ යනු අන්‍යයන් විසින් පරිභව කරනු ලබන්නේ ද, හෙතෙම ‘පරිභවියමාන’ නම් වේ. ‘පරිභුය්‍යමාන’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. මේවා ද අසම්පූර්ණ (කර්මකාරක) වචන වන බැවින්, ‘රාජපුරුෂයන් විසින් ගෙන යනු ලබන සොරා මෙසේ සිතුවේය’ යනාදිය මෙන්, සම්පූර්ණ පශ්චාත් ක්‍රියාපද යොදමින් ‘අන්‍යයන් විසින් පරිභව කරනු ලබන්නේ පිහිටක් සොයයි’, ‘පුද්ගලයා විසින් අනුභව කරනු ලබන භෝගය ක්ෂය වීමට යයි’ ආදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ සෑම තැනකම මෙවැනි අසම්පූර්ණ ක්‍රියා වචනයන්හි යෙදිය යුතුය. මෙය අනියත ලිංග ඇති, නියත ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද ‘භූත’, ‘පරාභූත’, ‘සම්භූත’ යන ශබ්දයන්ගේ විස්තරයයි. මෙසේ ‘භූ’ ධාතුවෙන් සැදුණු පුල්ලිංග පදයන්ගේ සුවිශේෂී වූ විග්‍රහ (නිරුක්ති) ආදී වශයෙන් විස්තරය පැහැදිලි කරන ලදී.

Idāni itthiliṅganiddeso vuccati – tatra bhāvikāti bhāvetīti bhāvikā. Yā bhāvanaṃ karoti, sā bhāvikā. Bhāvanāti vaḍḍhanā brūhanā phātikaraṇaṃ āsevanā bahulīkāro. Vibhāvanāti pakāsanā sandassanā. Atha vā vibhāvanāti abhāvanā antaradhāpanā. Sambhāvanāti ukkaṃsanā thomanā. Paribhāvanāti vāsanā, samantato vā vaḍḍhanā. Ākārantitthiliṅganiddeso.

දැන් ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරය කියනු ලැබේ: එහි ‘භාවිකා’ යනු වඩන්නේ ද, ඈ ‘භාවිකා’ නම් වේ. යම් තැනැත්තියක් වැඩීම (භාවනාව) කෙරේද, ඈ ‘භාවිකා’ ය. ‘භාවනා’ යනු වැඩීම, පෝෂණය කිරීම, දියුණු කිරීම, ඇසුරු කිරීම සහ බහුල වශයෙන් සිදු කිරීමයි. ‘විභාවනා’ යනු ප්‍රකාශ කිරීම සහ පෙන්වා දීමයි. නැතහොත් ‘විභාවනා’ යනු නොවැඩීම හෙවත් අතුරුදහන් කිරීමයි. ‘සම්භාවනා’ යනු උසස් කොට සැලකීම සහ ප්‍රශංසා කිරීමයි. ‘පරිභාවනා’ යනු සුවඳ ගැන්වීම (පරිවාසය) හෝ හාත්පසින්ම වැඩීමයි. මෙය ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරයයි.

Bhūmīti sattāyamānā bhavatīti bhūmi, atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha thāvarā ca jaṅgamā cāti bhūmi. Bhūmi vuccati [Pg.110] pathavī. ‘‘Paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādīsu pana lokuttaramaggo bhūmīti vuccati. Yā panandhabālamahājanena viññātā pathavī, tassimāni abhidhānāni –

‘භූමි’ යනු සත්ත්වයන් පවත්නා බැවින් ‘භූමි’ නම් වේ. නැතහොත් මෙහි ස්ථාවර (නිශ්චල) සහ ජංගම (සචල) සත්ත්වයන් උපදින බැවින් සහ වර්ධනය වන බැවින් ‘භූමි’ නම් වේ. භූමිය යනු පෘථිවියට කියනු ලැබේ. ‘පළමු භූමියට පැමිණීම පිණිස’ යනාදී තැන්හි ලෝකෝත්තර මාර්ගය ‘භූමි’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. අඥාන මහාජනයා විසින් දන්නා ලද්දා වූ යම් පෘථිවියක් වේ ද, ඇයට අයත් පර්යාය නාමයන් මෙසේය -

‘‘Pathavī medanī bhūmi, bhūrī bhū puthuvī mahī;

Chamā vasumatī ubbī, avanī ku vasundharā;

Jagatī khiti vasudhā, dharaṇī go dharā’’iti.

“පථවී, මේදනී, භූමි, භූරී, භූ, පුථුවී, මහී, ඡමා, vසුමතී, උබ්බී, අවනී, කු, වසුන්ධරා, ජගතී, ඛිති, වසුධා, ධරණී, ගෝ, ධරා” යනුයි.

Atra bhū ku gosaddā pathavīpadatthe vattantīti kutra diṭṭhapubbāti ce?

මෙහි ‘භූ’, ‘කු’, ‘ගෝ’ යන ශබ්දයන් පෘථිවි යන අර්ථයෙහි පවතින බව මීට පෙර කොතැනක දැක තිබේද යත්?

Vidvā bhūpāla kumuda-gorakkhādipadesu ve;

Bhū ku goiti pathavī, vuccatīti vibhāvaye.

‘භූපාල’ (පෘථිවි පාලකයා/රජු), ‘කුමුද’ (පොළොවෙහි පිපෙන නෙළුම/සුදු නෙළුම), ‘ගෝරක්ඛ’ (පෘථිවිය රැකීම/ගව පාලනය) ආදී පදයන්හි ‘භූ’, ‘කු’, ‘ගෝ’ යන ශබ්දවලින් පෘථිවිය කියවෙන බව නුවණැත්තා විසින් වටහාගත යුතුය.

Bhūtīti bhavanaṃ bhūti. Vibhūtīti vināso, visesato bhavanaṃ vā, atha vā visesato bhavanti sattā etāyāti vibhūti, sampattiyeva, ‘‘rañño vibhūti. Pihanīyā vibhūtiyo’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. Ikārantitthiliṅganiddeso.

‘භූති’ යනු පැවැත්මයි. ‘විභූති’ යනු විනාශය හෝ විශේෂයෙන් පැවැත්මයි. නැතහොත් ඇය නිසා සත්ත්වයෝ විශේෂයෙන් දියුණු වෙත් ද, ඈ ‘විභූති’ නම් වේ, එය වනාහි සම්පත්තියයි. ‘රජුගේ විභූතිය’ (සම්පත්තිය) සහ ‘පැතිය යුතු සම්පත් (විභූතීන්)’ යන වචන මෙම අර්ථය තහවුරු කරන සාධක වේ. මෙය ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විස්තරයයි.

Bhūrīti pathavī. Sā hi bhavanti etthāti bhūrīti vuccati, bhavati vā paññāyati vaḍḍhati cāti bhūrī, atha vā bhūtābhūtā tannissitā sattā ramanti etthāti bhūrī. Pathavīnissitā hi sattā pathaviyaṃyeva ramanti, tasmā sā imināpi atthena bhūrīti vuccati. Bhūrīsaddassa pathavīvacane ‘‘bhūripañño’’ti atthasādhakaṃ vacanaṃ. Apica bhūrī viyāti bhūrī, paññā, bhūrīti pathavīsamāya vitthatāya paññāya nāmaṃ, ‘‘yogā ve jāyatī bhūrī, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti ettha aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā bhūte atthe ramatīti bhūrī, paññāyetaṃ nāmaṃ, ‘‘bhūrī medhā pariṇāyikā’’ti ettha [Pg.111] aṭṭhakathāvacanaṃ imassatthassa sādhakaṃ. Atha vā paññāyeva rāgādayo dhamme abhibhavatīti bhūrī, rāgādiarayo abhibhavatītipi bhūrī. Tathā hi paṭisambhidāmagge āyasmatā sāriputtena vuttaṃ ‘‘rāgaṃ abhibhūyatīti bhūrī, paññā. Dosaṃ mohaṃ…pe… rāgo ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā. Doso. Moho…pe… sabbe bhavagāmino kammā ari, taṃ ariṃ maddatīti bhūrī, paññā’’. Ettha pana ‘‘gotrabhū’’ti padamiva ‘‘aribhū’’ti vattabbepi bhūsaddaṃ pubbanipātaṃ katvā sandhivasena bhūrīti padamuccāritanti daṭṭhabbaṃ. Apica īdisesu nāmikapadesu vināpi upasaggena abhibhavanādiatthā labbhantiyeva, nākhyātikapadesūti daṭṭhabbaṃ. Idaṃ pana paññāya pariyāyavacanaṃ –

‘භූරී’ යනු පෘථිවියයි. මන්දයත්, මෙහි සත්ත්වයෝ පවතිත් ද, එබැවින් ‘භූරී’ යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් පවතී ද, ප්‍රකට වේ ද, වර්ධනය වේ ද, එබැවින් ‘භූරී’ නම් වේ. නැතහොත් උපන් සහ නූපන් ඇය ඇසුරු කළ සත්ත්වයෝ මෙහි ඇලෙත් ද (රමණය කරත් ද), එබැවින් ‘භූරී’ නම් වේ. මන්දයත්, පෘථිවිය ඇසුරු කළ සත්ත්වයෝ පෘථිවියෙහිම ඇලෙති, එබැවින් ඇය මේ අර්ථයෙන් ද ‘භූරී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘භූරී’ ශබ්දයේ පෘථිවි අර්ථය සඳහා ‘භූරිපඤ්ඤො’ (පෘථිවිය බඳු පුළුල් ප්‍රඥා ඇත්තා) යන වචනය සාධක වේ. තවද, පෘථිවිය බඳු බැවින් ප්‍රඥාව ද ‘භූරී’ නම් වේ. ‘භූරී’ යනු පෘථිවිය මෙන් පුළුල් වූ ප්‍රඥාවට නමකි. ‘යෝගයෙන් (උත්සාහයෙන්) ඒකාන්තයෙන් ප්‍රඥාව උපදී, අයෝගයෙන් (නොයෙදීමෙන්) ප්‍රඥාව ක්ෂය වේ’ යන මෙහි අටුවා පාඨය මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි. නැතහොත් සැබෑ (යථාභූත) අර්ථයන්හි හැසිරෙන බැවින් ‘භූරී’ නම් වේ, මෙය ප්‍රඥාවට නමකි. ‘භූරී, මේධා, පරිණායිකා’ යන මෙහි අටුවා පාඨය මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි. නැතහොත් ප්‍රඥාව විසින්ම රාගාදී ධර්මයන් මැඩපවත්වන බැවින් ද, රාගාදී සතුරන් (අරි) මැඩපවත්වන බැවින් ද ‘භූරී’ නම් වේ. එසේම පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘රාගය මැඩපවත්වන බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය...පෙ... රාගය සතුරෙකි, ඒ සතුරා මඩනා බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ. ද්වේෂය, මෝහය...පෙ... භවය කරා පමුණුවන සියලු කර්මයන් සතුරෝ වෙති, ඒ සතුරන් මඩනා බැවින් ප්‍රඥාව භූරී නම් වේ.’ මෙහි දී ‘ගෝත්‍රභූ’ යන පදය මෙන් ‘අරිභූ’ යනුවෙන් කිව යුතු වුවත්, ‘භූ’ ශබ්දය පෙරට දමා සන්ධි වීමෙන් ‘භූරී’ යන පදය සිද්ධ වූයේ යැයි දත යුතුය. තවද, මෙවැනි නාම පදයන්හි උපසර්ග රහිතව වුවද අභිභවනය කිරීම් ආදී අර්ථයන් ලැබෙන නමුත් ආඛ්‍යාත පදයන්හි එසේ නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙය ප්‍රඥාවේ පර්යාය වචනයන්ය -

Paññā pajānanā cintā, vicayo upalakkhaṇā;

Pavicayo ca paṇḍiccaṃ, dhammavicayameva ca.

“ප්‍රඥාව, මැනවින් දැනීම (ප්‍රජානනය), සිතීම (චින්තාව), විමසීම (විචය), නිරීක්ෂණය (උපලක්ෂණය), මැනවින් විමසීම (ප්‍රවිචය), පණ්ඩිතභාවය සහ ධර්ම විමසීම (ධර්මවිචය)” යනුයි.

Sallakkhaṇā ca kosallaṃ, bhūrī paccupalakkhaṇā;

Nepuññañceva vebhabyā, medhā cupaparikkhakā.

විමර්ශනය (සල්ලක්ඛණා), දක්ෂතාව (කෝසල්ල්‍ය), මහත් වූ ප්‍රඥාව (භූරි), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (පච්චුපලක්ඛණා), නිපුණතාව (නේපුණ්‍ය), විමසන නුවණ (වේභව්‍ය), ධාරණ ප්‍රඥාව (මේධා) සහ පිරික්සීම (උපපරික්ඛා) ද වේ.

Sampajaññañca pariṇā-yikā ceva vipassanā;

Paññindriyaṃ paññābalaṃ, amoho sammādiṭṭhi ca;

Patodo cābhidhammasmā, imāni gahitāni me.

නුවණින් දැනගැනීම (සම්පජන්‍යය), මගපෙන්වන්නා වූ විදර්ශනාව, ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, අමෝහය (මුළා නොවීම) සහ සම්මා දිට්ඨිය ද, අභිධර්මයෙන් ගන්නා ලද කෙවිට (ප්‍රතෝදය) ද යන මේවා (ප්‍රඥාව හඳුන්වන පද ලෙස) මා විසින් මෙහිදී ගන්නා ලදී.

Ñāṇaṃ paññāṇamummaṅgo, sattho soto ca diṭṭhi ca;

Mantā bodho buddhi buddhaṃ, paṭibhānañca bodhiti.

ඥානය, ප්‍රඥානය, උම්මංගය (විනිවිද යන නුවණ), ශාස්ත්‍රය (සත්ථ), සෝතය (ප්‍රඥා ප්‍රවාහය), දිට්ඨිය (දැක්ම), මන්තා (ප්‍රඥාව), බෝධය, බුද්ධිය, බුද්ධය, ප්‍රතිභානය සහ බෝධිය ද (යන මේවා ප්‍රඥාවේ අනෙකුත් නාමයන් වේ).

Dhammo vijjā gati monaṃ, nepakkaṃ go matī muti;

Vīmaṃsā yoni dhonā ca, paṇḍā paṇḍiccayampi ca;

Vedo paṇḍitiyañceva, cikicchā miriyāpi ca.

ධර්මය, විද්‍යාව, ගතිය, මෞනය, නේපක්කය (පරිණත නුවණ), ගෝ, මතී, මුති, විමංසාව, යෝනි, ධෝනා (කෙලෙස් සෝදන නුවණ), පණ්ඩාව, පාණ්ඩීච්චය ද, වේදය, පණ්ඩිතභාවය, චිකිච්ඡාව සහ මිරියාව ද (ප්‍රඥාවට සමාන පද වේ).

‘‘Soto bodhī’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇanāmadvayaṃ idaṃ;

Buddhapaccekasambuddha-sāvakānampi rūhati.

‘සෝත’ සහ ‘බෝධි’ යනුවෙන් යම් ඥාන නාමයන් දෙකක් පවසන ලද්දේ ද, එය බුදුරජාණන් වහන්සේලාට, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට මෙන්ම ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට ද සාධාරණ වේ (ගැලපේ).

‘‘Abhisambodhi [Pg.112] sambodhi’’, iti nāmadvayaṃ pana;

Paccekabuddhasabbaññu-buddhānaṃyeva rūhati.

එහෙත්, ‘අභිසම්බෝධි’ සහ ‘සම්බෝධි’ යන නාමයන් දෙක වනාහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට සහ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පමණක්ම හිමි වේ (ගැලපේ).

Abhisambodhisaṅkhātā, paramopapadā pana;

Ñāṇapaṇṇatti sabbaññu-sambuddhasseva rūhati.

එසේම, ‘අභිසම්බෝධි’ යැයි කියනු ලබන, පරම උත්කෘෂ්ට වූ ඥාන ප්‍රඥප්තිය (හැඳින්වීම) වනාහි සර්වඥ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේටම පමණක් හිමි වේ.

Sammāsambodhisaṅkhātā, anuttarapadādikā;

Buddhā vā ñāṇapaṇṇatti, sabbaññusseva rūhati.

‘සම්මා සම්බෝධි’ යැයි කියනු ලබන, අනුත්තර පදයන් මුල් කොට ඇති බුද්ධ ප්‍රඥප්තිය හෝ ඥාන ප්‍රඥප්තිය සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේටම පමණක් හිමි වේ.

‘‘Sabbaññutā’’ti yaṃ vuttaṃ, ñāṇaṃ sabbaññunova taṃ;

Yujjate avasesā tu, ñāṇapaññatti sabbagā.

‘සර්වඥතාව’ යනුවෙන් යම් ඥානයක් පවසන ලද්දේ ද, එය සර්වඥයන් වහන්සේටම පමණක් යෝග්‍ය වේ. එහෙත් සෙසු ඥාන ප්‍රඥප්තීහු වනාහි (අන්‍යයන් කෙරෙහි ද) පොදුවේ පවතිති.

Ñāṇabhāvamhi santepi, dhammacakkhādikaṃ pana;

Payojanantarābhāvā, nātra sandassitaṃ mayāti.

ඥාන ස්වභාවයක් පැවතිය ද, ‘ධර්ම චක්ෂුස්’ ආදී පද වනාහි වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් මා විසින් මෙහි දක්වන නොලද්දේය.

Bhūtīti bhūtassa bhariyā. Yathā hi petassa bhariyā ‘‘petī’’ti vuccati, evameva bhūtassa bhariyā ‘‘bhūtī’’ti vuccati. Bhotīti yāya saddhiṃ kathentena sā itthī ‘‘bhotī’’ iti vattabbā, tasmā iminā padena itthī vohariyatīti ca daṭṭhabbaṃ. Yathā hi purisena saddhiṃ kathentena puriso ‘‘bhavaṃ’’ iti vohariyati, evameva itthiyā saddhiṃ kathentena itthī ‘‘bhotī’’iti vohariyati. ‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvājo, ime ānesi dārake’’ti, ‘‘ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhotī kupitā ahū’’ti cettha nidassanaṃ. Atha vā idhekacco satto itthiliṅgavasena laddhanāmo, so ‘‘bhotī’’iti vattabbo, tasmā iminā padena itthīpi itthiliṅgena laddhanāmā anitthīpi vohariyatīti ca daṭṭhabbā. Tathā hi devaputtopi ‘‘devatā’’ti itthiliṅgavasena voharitabbattā devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti voharito, pageva devadhītā. Tathā hi ‘‘bhotī carahi jānāti, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti ettha pana devatāsaddamapekkhitvā ‘‘bhotī’’iti itthi liṅgavohāro kato. Atrāyaṃ [Pg.113] suttapadattho ‘‘yadi so kuhako dhanatthiko tāpaso na jānāti, bhotī devatā pana jānāti ki’’nti. Apica –

‘භූතී’ යනු භූතයාගේ බිරිඳයි. යම් සේ ප්‍රේතයාගේ බිරිඳට ‘ප්‍රේතී’ යැයි කියනු ලැබේද, එමෙන්ම භූතයාගේ බිරිඳට ‘භූතී’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘භෝතී’ යනු යම් ස්ත්‍රියක සමඟ කථා කිරීමේදී ඇයට ‘භෝතී’ (පින්වතිය) යැයි කිව යුතු බැවින්, මේ පදයෙන් ස්ත්‍රියක හඳුන්වනු ලබන බව දත යුතුය. යම් සේ පුරුෂයෙකු සමඟ කථා කිරීමේදී පුරුෂයාට ‘භවං’ (භවත්නි) යැයි ව්‍යවහාර කරන්නේද, එමෙන්ම ස්ත්‍රියක සමඟ කථා කිරීමේදී ඇයට ‘භෝතී’ (පින්වතිය) යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘භාරද්වාජයෙනි, භවතුන් වහන්සේ (භවං) කොහි සිට මේ දරුවන් රැගෙන ආවේද?’ සහ ‘මම පින්වතියට (භෝතිං) උපස්ථාන කරන්නෙමි, පින්වතිය (භෝතී) කිපෙන්නී නොවේවා’ යන්න මෙයට නිදසුන් වේ. නැතහොත්, මෙහි ඇතැම් සත්වයෙක් ස්ත්‍රී ලිංගය ඇසුරෙන් නමක් ලබයිද, ඔහුට ‘භෝතී’ යැයි කිව යුතුය. එබැවින් මේ පදයෙන් ස්ත්‍රියද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් නම ලැබූ ස්ත්‍රී නොවන අයද (අනිත්ථී) හඳුන්වනු ලබන බව දත යුතුය. එසේම දේවපුත්‍රයාද ‘දේවතා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග වචනයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවින්, ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී’ යැයි ව්‍යවහාර කරන ලදී. දේවදූතාවිය ගැන (දේවධීතෘ) කියනුම කිම? එසේම ‘පින්වත් දේවතාවිය (භෝතී) දැන් දන්නේය, මා විසින් අසන ලද එය මට පවසන්න’ යන්නෙහි ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී’ යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරය කරන ලදී. මෙහි සූත්‍ර පාඨයේ අර්ථය නම් ‘ඉදින් ඒ වංචනික, ධන ලෝභී තාපසයා නොදන්නේ නම්, පින්වත් දේවතාවිය (භෝතී දේවතා) දන්නේද?’ යන්නයි. තවද -

‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate;

Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti –

‘යක්ෂය, ඔබ මගේ යහපත කැමති වන්නෙහිය (අත්ථකාමෝ). දේවතාවිය, ඔබ මගේ හිතසුව කැමති වන්නීය (හිතකාමා). මම ඔබගේ ඒ වචනය පිළිගනිමි, ඔබ මගේ ගුරුවරයා වෙහිය’ යනුවෙන් -

Maṭṭhakuṇḍalīvatthusmiṃ pulliṅgayakkhasaddamapekkhitvā ‘‘atthakāmo’’ti pulliṅgavasena itthiliṅgañca devatāsaddamapekkhitvā ‘‘hitakāmā’’ti itthiliṅgavasena purisabhūto maṭṭhakuṇḍalī voharito. Aññatrāpi devatāsaddamapekkhitvā devaputto itthiliṅgavasena voharito –

මට්ඨකුණ්ඩලී වස්තුවෙහි, පුල්ලිංග වූ ‘යක්ඛ’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘අත්ථකාමෝ’ යැයි පුල්ලිංග වශයෙනුත්, ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘හිතකාමා’ යැයි ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙනුත්, පුරුෂයෙකු වූ මට්ඨකුණ්ඩලී ව්‍යවහාර කරනු ලැබීය. වෙනත් තැනක ද ‘දේවතා’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට දේවපුත්‍රයා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී -

‘‘Na tvaṃ bāle vijānāsi, yathā arahataṃ vaco’’ti;

‘‘Atthakāmāsi me amma, hitakāmāsi devate’’ti.

‘අඥාන තැනැත්තිය, රහතන් වහන්සේලාගේ වචනය යම් සේද, එය ඔබ නොදන්නෙහිය’ කියා ද, ‘මගේ මෑණියනි, ඔබ මගේ යහපත කැමති වන්නීය, දේවතාවිය, ඔබ මගේ හිතසුව කැමති වන්නීය’ කියා ද (කියන ලදී).

Ettha pana ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbala’’nti ettha ca itthīyeva itthiliṅgavasena voharitā, tasmā katthaci itthipurisapadatthasaṅkhātaṃ atthaṃ anapekkhitvā liṅgamattamevāpekkhitvā bhotī devatā, bhotī silā, bhotī jambū, bhotiṃ devatantiādīhi saddhiṃ paccattavacanādīni yojetabbāni. Katthaci pana liṅgañca atthañca apekkhitvā ‘‘bhotī itthī, bhotiṃ deva’’ntiādinā yojetabbāni. Vibhāvinīti vibhāvetīti vibhāvinī. Evaṃ paribhāvinītiādīsupi. Īkārantitthiliṅganiddeso.

මෙහි වනාහි ‘අඥාන තැනැත්තිය, එව, මහත් බලැති කුස රජු කමා කරවා ගනුව’ යන්නෙහි ස්ත්‍රියක්ම ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන ලදී. එබැවින්, ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී-පුරුෂ පදාර්ථයන්ගේ අර්ථය අපේක්ෂා නොකොට, ලිංගය පමණක්ම අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී දේවතා’ (පින්වත් දේවතාවිය), ‘භෝතී සිලා’ (පින්වත් ගල), ‘භෝතී ජම්බූ’ (පින්වත් දඹ ගස), ‘භෝතිං දේවතාං’ ආදී වශයෙන් ප්‍රථම විභක්ති ආදිය යෙදිය යුතුය. ඇතැම් තැනක ලිංගය ද අර්ථය ද අපේක්ෂා කොට ‘භෝතී ඉත්ථී’ (පින්වත් ස්ත්‍රිය), ‘භෝතිං දේවං’ ආදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘විභාවිනී’ යනු කරුණු පැහැදිලි කරන්නී යන අර්ථයෙන් ‘විභාවිනී’ නම් වේ. ‘පරිභාවිනී’ ආදී පදයන්හි ද මෙසේමය. මෙය ඊ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයයි.

Bhūti sattāyamānā bhavatīti bhū. Atha vā bhavanti jāyanti vaḍḍhanti cettha sattasaṅkhārāti bhū. Bhū vuccati pathavī. Abhūti vaḍḍhivirahitā kathā, na bhūtapubbāti vā abhū, abhūtapubbā kathā. Na bhūtāti vā abhū, abhūtā kathā. ‘‘Abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti idametesamatthānaṃ [Pg.114] sādhakaṃ vacanaṃ. Ūkārantitthiliṅganiddeso. Niyatitthiliṅganiddesoyaṃ.

භූත වූ (සැබෑ ලෙස පවත්නා) සත්වයන් පවතින්නේ යම් තැනකද, එය ‘භූ’ නම් වේ. නැතහොත්, සත්වයෝ සහ සංස්කාරයෝ මෙහි හටගනිති, උපදිති, වැඩෙති, එබැවින් ‘භූ’ නම් වේ. ‘භූ’ යනු පෘථිවියට කියනු ලැබේ. ‘අභූ’ යනු අභූත (සත්‍ය නොවන) කතාවයි. නැතහොත් පෙර නොවූ බැවින් ‘අභූ’ නම් වේ, එනම් පෙර සිදු නොවූ කතාවයි. නැතහොත් සත්‍ය නොවන බැවින් ‘අභූ’ නම් වේ, එනම් අසත්‍ය කතාවයි. ‘ඔබ මට අභූත කතාවක් (අභුං) පවසන්නේ කෙලෙසද? ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ පවසන්නේ පාපී වචනයකි’ යන්න මෙකී අර්ථයන් සාධනය කරන වචනයයි. මෙය ඌ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයයි. මෙය නියත ස්ත්‍රී ලිංග විග්‍රහයකි.

Aniyataliṅgānaṃ pana niyatitthiliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasambhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito.

අනියත ලිංගයන්ගෙන් යුත්, නියත ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි ඇතුළත් වන භූත, පරාභූත, සම්භූත ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය ක්‍රමානුකූලව පහසුවෙන්ම වටහාගත හැකිය. මෙසේ භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගේ සුදුසු පරිදි වූ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් කරන ලද විග්‍රහය පෙන්වා දෙන ලදී.

Idāni napuṃsakaliṅganiddeso vuccati – tatra bhūtanti catubbidhaṃ pathavīdhātuādikaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tañhi aññesaṃ nissayabhāvena bhavatīti bhūtaṃ, bhavati vā tasmiṃ tadadhīnavuttitāya upādārūpanti bhūtaṃ. Atha vā bhūtanti satto bhūtanāmako vā. Bhūtanti hi napuṃsakavasena sakalo satto evaṃnāmako ca yakkhādiko vuccati. ‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā. Yānīdha bhūtāni samāgatāni, ujjhāpetvāna bhūtāni, tamhā ṭhānā apakkamī’’ti evamādīsu napuṃsakappayogo veditabbo. Gātābandhasukhatthaṃ liṅgavipallāsoti ce? Tanna, ‘‘yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva tesaṃ tassa anto, na bahi ṭhānaṃ upalabbhatī’’ti cuṇṇiyapadaracanāyampi bhūtasaddassa napuṃsakaliṅgattadassanatoti avagantabbaṃ. Mahābhūtanti vuttappakāraṃ catubbidhaṃ mahābhūtarūpaṃ. Tassa mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Kathaṃ? Mahantaṃ bhūtanti mahābhūtaṃ, māyākārasaṅkhātena mahābhūtena samantipi mahābhūtaṃ, yakkhādīhi mahābhūtehi samantipi mahābhūtaṃ, mahantehi ghāsacchādanādipaccayehi bhūtaṃ pavattantipi mahābhūtaṃ, mahāvikārabhūtantipi mahābhūtaṃ. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Atridaṃ suṭṭhupalakkhitabbaṃ –

දැන් නපුංසක ලිංග නිර්දේශය කියනු ලැබේ – එහි 'භූත' යනු පඨවි ධාතුව ආදී සිවුවැදෑරුම් මහාභූත රූපයයි. එය අන්‍යයන්ට (උපාදා රූපයන්ට) නිශ්‍රය (පිහිට) භාවයෙන් පවතින බැවින් 'භූත' නම් වේ, නැතහොත් එහි (මහාභූතයන් කෙරෙහි) ඒ මත යැපෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව උපාදා රූප පවතින බැවින් 'භූත' නම් වේ. නැතහොත් 'භූත' යනු සත්වයා හෙවත් 'භූත' යන නාමය ඇත්තා වෙයි. නපුංසක ලිංග වශයෙන් 'භූත' යන්නෙන් සියලු සත්වයන් ද යක්ෂාදීන් ද කියනු ලැබේ. 'කාලය තමා සමඟම සියලු භූතයන් (සත්වයන්) ගිල දමයි', 'මෙහි රැස්වූ යම් භූත කෙනෙක් වෙත්ද', 'භූතයන් කෝප කරවා, ඒ ස්ථානයෙන් බැහැර විය' යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග ප්‍රයෝගය දත යුතුය. ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස ලිංග පෙරළීමක් (ලිංග විපල්ලාසයක්) වී දැයි ඇසුවහොත්? එය එසේ නොවේ. 'යක්ෂාදී මහාභූතයෝ යමක් ගනිත්ද, ඔවුන්ගේ ඇතුළත හෝ පිටත හෝ පිහිටක් නොලැබේ' යන චුණ්ණිය පද (ගද්‍ය) රචනයෙහි ද 'භූත' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව පෙනෙන නිසා එසේම දත යුතුය. 'මහාභූත' යනු ඉහත කී සිවුවැදෑරුම් මහාභූත රූපයයි. එහි මහාභූත බව, මහත් පහළවීම් ආදී හේතූන් නිසා දත යුතුය. කෙසේද? මහත් වූ භූතය (පවත්නා රූපය) මහාභූත නම් වේ. මායාවියෙකු වැනි වූ මහාභූතයෙන් සමාන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, යක්ෂාදී මහාභූතයන් හා සමාන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, ආහාර පාන වස්ත්‍ර ආදී මහත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගෙන පවතින බැවින්ද මහාභූත නම් වේ, මහත් විකාර බවට පත්වන බැවින්ද මහාභූත නම් වේ. මෙසේ මහත් පහළවීම් ආදී හේතූන්ගෙන් මහාභූත බව දත යුතුය. මෙහිදී මෙය මනාව වටහා ගත යුතුය –

Punnapuṃsakaliṅgo [Pg.115] ca, bhūtasaddo pavattati;

Paṇṇattiyaṃ guṇe ceva, guṇeyevitthiliṅgako.

භූත ශබ්දය ප්‍රඥප්තියෙහි සහ ගුණයෙහි ද පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් පවතී; ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින්නේ ගුණාර්ථයෙහි පමණි.

Bhūta sambhūtasaddādi-naye paṇṇattivācakā;

Yojetabbā tiliṅge te, iti ñe yyaṃ visesato.

'භූත', 'සම්භූත' ආදී ශබ්ද ක්‍රමයන්හි ප්‍රඥප්ති වාචක ශබ්දයෝ ත්‍රිලිංගයෙහිම යෙදිය යුතුය, මෙසේ මෙය විශේෂයෙන් දත යුතුය.

‘‘Bhūto tiṭṭhati, bhūtāni, tiṭṭhanti, samaṇo ayaṃ;

Idāni bhūto, cittāni, bhūtāni vimalāni tu.

'භූතෝ තිට්ඨති' (භූතයා සිටී), 'භූතානි තිට්ඨන්ති' (භූතයෝ සිටිති), 'සමණෝ අයං ඉදානි භූතෝ' (මේ මහණ තෙමේ දැන් සත්‍යය අවබෝධ කළේ වෙයි), 'චිත්තානි භූතානි විමලානි තු' (පිරිසිදු වූ සිතුවිලි උපන්නේ වෙයි) -

Vañjhā bhūtā vadhū esā’’, iccudāharaṇānime;

Vuttāni suṭṭhu lakkheyya, sāsanatthagavesako.

'වඤ්ඣා භූතා වධූ ඒසා' (මේ වධූ තොමෝ වඳ බවට පත් වූවාය), ශාසනාර්ථය සොයන තැනැත්තා විසින් මෙසේ දක්වන ලද මෙම උදාහරණ මනාව වටහා ගත යුතුය.

Bhavittanti vaḍḍhitaṭṭhānaṃ. Tañhi bhavanti vaḍḍhanti etthāti bhavittanti vuccati, ‘‘janittaṃ me bhavittaṃ me, iti paṅke avassayi’’nti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

'භවිත්තං' යනු වැඩුණු (වර්ධනය වූ) ස්ථානයයි. යම් තැනක උපදින්නාහුද වැඩෙන්නාහුද, එය 'භවිත්තං' යැයි කියනු ලැබේ. 'මගේ උපන් ස්ථානයයි, මගේ වර්ධන ස්ථානයයි, කියා මඩෙහි වැතිරුණේය' යන මෙය මේ අර්ථය සාධනය කරන වචනයයි.

‘‘Bhavittaṃ’’ iti ‘‘bhāvitta’’-nti ca pāṭho dvidhā mayā;

Rassattadīghabhāvena, diṭṭho bhaggavajātake.

'භවිත්තං' සහ 'භාවිතං' කියා ලඝු-ගුරු (කොටු-දිගු) බව නිසා ද්විවිධ වූ පාඨය මා විසින් භග්ගව ජාතකයෙහි දක්නා ලදී.

Bhūnanti bhavanaṃ bhūnaṃ vaddhi. ‘‘Ahameva dūsiyā bhūnahatā, rañño mahāpatāpassā’’ti, ‘‘bhūnahaccaṃ kataṃ mayā’’ti ca idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ.

'භූනං' යනු ගෙය (භවනය) හෝ 'භූන' නම් වූ වර්ධනයයි. 'මහත් ප්‍රතාප ඇති රජුගේ දූෂිත ක්‍රියාවෙන් මමම ගර්භඝාතනය කරන ලද්දෙමි' (භූනහතා - දරු ගැබ විනාශ කරන ලද්දී), 'මා විසින් ගර්භඝාතනයක් (භූනහච්චං) කරන ලදී' යන මේවා මේ අර්ථය සාධනය කරන වචන වේ.

Bhavananti bhavanakriyā. Atha vā bhavanti vaḍḍhanti ettha sattā puttadhītāhi nānāsampattīhi cāti bhavanaṃ vuccati geho, ‘‘pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Geho gharañca āvāso, bhavanañca niketana’’nti idaṃ pariyāyavacanaṃ. Parābhavananti avaddhimāpajjanaṃ. Sambhavananti suṭṭhu bhavanaṃ. Vibhavananti ucchedo vināso vā. Pātubhavananti pākaṭatā sarūpalābho iccevattho. Āvibhavananti paccakkhabhāvo. Tirobhavananti paṭicchannabhāvo. Vinābhavananti vinābhāvo. Sotthibhavananti suvatthitā. Paribhavananti pīḷanā hīḷanā vā. Abhibhavananti vidhamanaṃ. Adhibhavananti ajjhottharaṇaṃ[Pg.116]. Anubhavananti paribhuñjanaṃ. Samanubhavananti suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Paccanubhavananti adhipatibhāvenapi suṭṭhu paribhuñjanaṃ. Niggahītantanapuṃsakaliṅganiddeso.

'භවනං' යනු භවනය (වීම) නම් ක්‍රියාවයි. නැතහොත් යම් තැනක සත්වයෝ පුත්‍ර දූවරුන්ගෙන් හා නොයෙක් සම්පත්වලින් වැඩෙත්ද, එබැවින් 'භවනං' යනු ගෙය (නිවස) යැයි කියනු ලැබේ. 'මගේ පිය පාර්ශවීය නිවස' (පෙත්තිකං භවනං මම) යන්න මේ අර්ථය තහවුරු කරන වචනයකි. 'ගේ, ගෙය, ආවාසය, භවනය, නිකේතනය' යනු මෙහි පර්යාය වචනයි. 'පරාභවනං' යනු පරිහානියට පත්වීමයි. 'සම්භවනං' යනු මනාව හටගැනීමයි. 'විභවනං' යනු උච්ඡේදය හෙවත් විනාශයයි. 'පාතුභවනං' යනු ප්‍රකට වීම හෙවත් ස්වරූපය ලැබීම යන අර්ථයයි. 'ආවිභවනං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වීමයි. 'තිරෝභවනං' යනු සැඟවුණු (පිටුපස ඇති) බවයි. 'විනාභවනං' යනු වෙන්වීමයි. 'සොත්ථිභවනං' යනු යහපතයි. 'පරිභවනං' යනු පෙළීම හෝ හෙළා දැකීමයි. 'අභිභවනං' යනු මැඩපැවැත්වීමයි. 'අධිභවනං' යනු යටපත් කිරීමයි. 'අනුභවනං' යනු අනුභව කිරීම (භුක්ති විඳීම) යි. 'සමනුභවනං' යනු මනාව අනුභව කිරීමයි. 'පච්චනුභවනං' යනු ආධිපත්‍යයෙන් යුතුව ද මනාව අනුභව කිරීමයි. නිග්ගහීතාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

Atthavibhāvīti atthassa vibhāvanasīlaṃ cittaṃ vā ñāṇaṃ vā kulaṃ vā atthavibhāvi. Evaṃ dhammavibhāvi. Ikārantanapuṃsakaliṅganiddeso.

'අත්ථවිභාවී' යනු අර්ථය පැහැදිලි කරන ස්වභාවය ඇති සිත හෝ නුවණ හෝ කුලය 'අත්ථවිභාවී' නම් වේ. 'ධම්මවිභාවී' යන්නද එසේමය. ඉකාරාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

Gotrabhūti paññattārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ vā gotrabhucittaṃ. Tañhi kāmāvacaragottamabhibhavati, mahaggatagottañca bhāveti nibbattetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Apica gotrabhūti nibbānārammaṇaṃ maggavīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā phalasamāpattivīthiyaṃ pavattaṃ gotrabhuñāṇaṃ. Tesu hi paṭhamaṃ puthujjanagottamabhibhavati, ariyagottañca bhāveti, gottābhidhānā ca nibbānato ārammaṇakaraṇavasena bhavatīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, dutiyaṃ pana saṅkhārārammaṇampi samānaṃ āsevanapaccayabhāvena sasampayuttāni phalacittāni gottābhidhāne nibbānamhi bhāvetīti ‘‘gotrabhū’’ti vuccati. Idaṃ pāḷivavatthānaṃ –

'ගෝත්‍රභූ' යනු ප්‍රඥප්ති අරමුණු කොට ඇති හෝ මහග්ගත අරමුණු කොට ඇති ගෝත්‍රභූ සිතයි. එය කාමාවචර ගෝත්‍රය මැඩපවත්වයි, මහග්ගත ගෝත්‍රය වඩයි, උපදවයි, එබැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. තවද 'ගෝත්‍රභූ' යනු නිවන් අරමුණු කොට මඟවීථියෙහි පවතින ගෝත්‍රභූ ඥානය හෝ සංස්කාර අරමුණු කොට ඵලසමාපත්ති වීථියෙහි පවතින ගෝත්‍රභූ ඥානයයි. එයින් පළමුවැන්න පෘථග්ජන ගෝත්‍රය මැඩපවත්වයි, ආර්ය ගෝත්‍රය වඩයි, 'ගෝත්‍ර' යන නාමය ඇති නිවන අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පවතින බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. දෙවැන්න සංස්කාර අරමුණු කොට ඇති වුවද, ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් යුක්තව තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත ඵල සිත් 'ගෝත්‍ර' නම් වූ නිවනෙහි උපදවන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යැයි කියනු ලැබේ. මේ පාළි නීතියයි (පාලි ව්‍යවස්ථාවයි) –

‘‘Gotrabhu’’iti rassatta-vasena kathitaṃ padaṃ;

Napuṃsakanti viññeyyaṃ, ñāṇacittādipekkhakaṃ.

'ගෝත්‍රභු' කියා ලඝු (කෙටි) කිරීම් වශයෙන් කියන ලද පදය, ඥානය හා සිත ආදිය අපේක්ෂා කරන නපුංසක ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

‘‘Gotrabhū’’iti dīghatta-vasena kathitaṃ pana;

Pulliṅgamiti viññeyyaṃ, puggalādikapekkhakaṃ.

'ගෝත්‍රභූ' කියා දීර්ඝ කිරීම් වශයෙන් කියන ලද පදය, පුද්ගලයා ආදිය අපේක්ෂා කරන පුල්ලිංගයක් ලෙස දත යුතුය.

Dīghabhāvena vuttaṃ tu, napuṃsakanti no vade;

Binduvantī’tare bhedā, tayo iti hi bhāsitā.

දීර්ඝ වශයෙන් දක්වන ලද්දක් නපුංසක ලිංග යැයි නොකිය යුතුය; බින්දුව (නිග්ගහීතය) සහිත අනෙක් ආකාර තුනක් මෙසේ දක්වන ලදහ.

Īkārantā ca ūdantā, rassattaṃ yanti sāsane;

Napuṃsakattaṃ patvāna, sahabhu sīghayāyiti.

ශාසනයෙහි (ව්‍යාකරණයෙහි) ඊකාරාන්ත සහ ඌකාරාන්ත ශබ්දයෝ නපුංසක ලිංග බවට පත්වීමේදී ලඝු (කෙටි) වෙති; 'සහභු', 'සීඝයායි' යන්නන් මෙනි.

Cittena saha bhavatīti cittasahabhu, cittena saha na bhavatīti nacittasahabhu, rūpaṃ. Ukārantanapuṃsakaliṅganiddeso. Niyatanapuṃsakaliṅganiddesoyaṃ.

සිත සමඟ උපදී (පවතී) යන අර්ථයෙන් 'චිත්තසහභු' වේ. සිත සමඟ නූපදී (නොපවතී) යන අර්ථයෙන් 'නචිත්තසහභු' නම් වූ රූපයයි. උකාරාන්ත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි. මෙය නියත නපුංසක ලිංග නිර්දේශයයි.

Aniyataliṅgānaṃ [Pg.117] niyatanapuṃsakaliṅgesu pakkhittānaṃ bhūtaparābhūtasaddādīnaṃ niddeso nayānusārena suviññeyyova. Iccevaṃ napuṃsakaliṅgānaṃ bhūdhātumayānaṃ yathārahaṃ nibbacanādivasena niddeso vibhāvito. Iccevaṃ sabbathāpi liṅgattayaniddeso samatto.

නියත නපුංසක ලිංගයන්හි ඇතුළත් කරන ලද අනියත ලිංග ඇති 'භූත', 'පරාභූත' ආදී ශබ්දයන්ගේ නිර්දේශය ක්‍රමයට අනුකූලව ඉතා පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. මෙසේ නපුංසක ලිංග වූ ද, භූ ධාතුවෙන් සැදුණා වූ ද ශබ්දයන්ගේ සුදුසු පරිදි නිරුක්ති ආදී වශයෙන් විස්තර කිරීම දක්වන ලදී. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ත්‍රිලිංග නිර්දේශය නිමවා ඇත.

Ulliṅganena vividhena nayena vuttaṃ,Bhūdhātusaddamayaliṅgatikaṃ yadetaṃ;

Āliṅgiyaṃ piyatarañca sutaṃ suliṅgaṃ,Poso kare manasi liṅgaviduttamicchaṃ.

විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් ලක්ෂණ දක්වමින් පවසන ලද, භූ ධාතු ශබ්දයෙන් සැදුණු මෙම ත්‍රිලිංගය; ලිංග පිළිබඳ දන්නා බව කැමති වන තැනැත්තා විසින් ඉතා ප්‍රියජනක වූ, ඇසිය යුතු වූ, යහපත් ලිංග ඇති ව්‍යාකරණය වැළඳගෙන සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ත්‍රිපිටක ධර්මයෙහි පද මාර්ගයන්හි වියතුන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාවය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Bhūdhātumayānaṃ tividhaliṅgikānaṃ nāmikarūpānaṃ vibhāgo

භූ ධාතුවෙන් සැදුණු ත්‍රිවිධ ලිංග ඇති නාමික රූපයන්ගේ විභාගයයි.

Catuttho paricchedo.

හතරවන පරිච්ඡේදය.

5. Okārantapulliṅganāmikapadamālā

5. ඕ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පදමාලාව.

Bhū dhātuto pavattānaṃ, nāmikānamito paraṃ;

Nāmamālaṃ pakāsissaṃ, nāmamālantarampi ca.

'භූ' ධාතුවෙන් උපන් නාම පදයන්ගෙන් පසුව, මම මෙතැන් සිට නාම පදමාලාව ද අනෙකුත් නාම පදමාලා විවිධත්වයන් ද ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

Vippakiṇṇakathā ettha, evaṃ vutte na hessati;

Pabhedo nāmamālānaṃ, paripuṇṇova hehiti.

මෙසේ පැවසූ කල්හි මෙහි විසිරුණු කතා ඇති නොවන අතර, නාම පදමාලාවන්ගේ ප්‍රභේදය ද සම්පූර්ණ වනු ඇත.

Pubbācariyasīhānaṃ, tasmā idha mataṃ sutaṃ;

Purecaraṃ karitvāna, vakkhāmi savinicchayaṃ.

එබැවින්, පූර්වාචාර්යවරයන් නමැති සිංහයන්ගේ මතය මෙහි පෙරටු කොටගෙන, මම විනිශ්චය සහිතව එය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

Puriso, purisā. Purisaṃ, purise. Purisena, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. Purisassa, purisānaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. Bho purisa, bhavanto purisā.

පුරිසෝ, පුරිසා. පුරිසං, පුරිසේ. පුරිසේන, purisehi, purisebhi. පුරිසස්ස, purisānaṃ. පුරිසා, purisasmā, purisamhā, purisehi, purisebhi. පුරිසස්ස, purisānaṃ. පුරිසේ, purisasmiṃ, purisamhi, purisesu. භෝ පුරිස, bhavanto purisā.

Ayamāyasmatā mahākaccānena pabhinnapaṭisambhidena katasmā niruttipiṭakato uddharito purisaiccetassa pakatirūpassa [Pg.118] nāmikapadamālānayo. Tatra purisavacanaekavacanaputhuvacanesu paccattavacanādīni bhavanti. Taṃ yathā? Puriso tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Tatra purisoti purisavacane ekavacane paccattavacanaṃ bhavati, purisāti purisavacane puthuvacane paccattavacanaṃ bhavati.

ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාලාභී ආයුෂ්මත් මහාකච්චාන මහරහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද නිරුත්ති පිටකයෙන් උපුටා ගන්නා ලද 'පුරිස' යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලා ක්‍රමය මෙයයි. එහි 'පුරිස' යන වචනයෙහි ඒක වචන සහ බහු වචන වල ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) ආදිය වෙයි. එය කෙසේද යත්? 'පුරිසෝ තිට්ඨති' (පුරුෂයා සිටියි), 'පුරිසා තිට්ඨන්ති' (පුරුෂයෝ සිටිති) යනුයි. එහි 'පුරිසෝ' යනු ඒක වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසා' යනු බහු වචනයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙයි.

Purisaṃ passati, purise passati. Tatra purisanti purisavacane ekavacane upayogavacanaṃ bhavati, puriseti purisavacane puthuvacane upayogavacanaṃ bhavati.

'පුරිසං පස්සති' (පුරුෂයා දකී), 'පුරිසේ පස්සති' (පුරුෂයන් දකී). එහි 'පුරිසං' යනු ඒක වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) වන අතර, 'පුරිසේ' යනු බහු වචනයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය වෙයි.

Purisena kataṃ, purisehi kataṃ, purisebhi kataṃ. Tatra purisenāti purisavacane ekavacane karaṇavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane karaṇavacanaṃ bhavati.

'පුරිසේන කතං' (පුරුෂයා විසින් කරන ලදී), 'පුරිසේහි කතං', 'පුරිසේභි කතං' (පුරුෂයන් විසින් කරන ලදී). එහි 'පුරිසේනා' යනු ඒක වචනයෙහි තෘතීයා (කරණ) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේහි' සහ 'පුරිසේභි' යනු බහු වචනයෙහි තෘතීයා (කරණ) විභක්තිය වෙයි.

Purisassa dīyate, purisānaṃ dīyate. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sampadānavacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sampadānavacanaṃ bhavati.

'පුරිසස්ස දීයතේ' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ), 'පුරිසානං දීයතේ' (පුරුෂයන්ට දෙනු ලැබේ). එහි 'පුරිසස්ස' යනු ඒක වචනයෙහි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයෙහි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තිය වෙයි.

Purisā nissaṭaṃ, purisasmā nissaṭaṃ, purisamhā nissaṭaṃ, purisehi nissaṭaṃ, purisebhi nissaṭaṃ. Tatra purisāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati. Purisasmāti…pe… purisamhāti purisavacane ekavacane nissakkavacanaṃ bhavati, purisehi, purisebhīti purisavacane puthuvacane nissakkavacanaṃ bhavati.

'පුරිසා නිස්සටං', 'පුරිසස්මා නිස්සටං', 'පුරිසම්හා නිස්සටං' (පුරුෂයාගෙන් නික්මුණු), 'පුරිසේහි නිස්සටං', 'පුරිසේභි නිස්සටං' (පුරුෂයන්ගෙන් නික්මුණු). එහි 'පුරිසා' යනු ඒක වචනයෙහි පංචමී (නිස්සක්ක) විභක්තිය වෙයි. 'පුරිසස්මා' ...පෙ... 'පුරිසම්හා' යනු ද ඒක වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේහි' සහ 'පුරිසේභි' යනු බහු වචනයෙහි පංචමී විභක්තිය වෙයි.

Purisassa pariggaho, purisānaṃ pariggaho. Tatra purisassāti purisavacane ekavacane sāmivacanaṃ bhavati, purisānanti purisavacane puthuvacane sāmivacanaṃ bhavati.

'පුරිසස්ස පරිග්ගහෝ' (පුරුෂයාගේ පරිග්‍රහය), 'පුරිසානං පරිග්ගහෝ' (පුරුෂයන්ගේ පරිග්‍රහය). එහි 'පුරිසස්ස' යනු ඒක වචනයෙහි ෂෂ්ඨී (සාමි) විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයෙහි ෂෂ්ඨී (සාමි) විභක්තිය වෙයි.

Purise patiṭṭhitaṃ, purisasmiṃ patiṭṭhitaṃ, purisamhi patiṭṭhitaṃ, purisesu patiṭṭhitaṃ. Tatra puriseti purisavacane ekavacane bhummavacanaṃ bhavati, purisasminti…pe… purisamhīti…pe… purisesūti purisavacane puthuvacane bhummavacanaṃ bhavati.

'පුරිසේ පතිට්ඨිතං', 'පුරිසස්මිං පතිට්ඨිතං', 'පුරිසම්හි පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි), 'පුරිසේසු පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයන් කෙරෙහි පිහිටි). එහි 'පුරිසේ' යනු ඒක වචනයෙහි සප්තමී (භුම්ම) විභක්තිය වෙයි. 'පුරිසස්මිං' ...පෙ... 'පුරිසම්හි' යනු ද ඒක වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය වන අතර, 'පුරිසේසු' යනු බහු වචනයෙහි සප්තමී විභක්තිය වෙයි.

Bho [Pg.119] purisa tiṭṭha, bhavanto purisā tiṭṭhatha. Tatra bho purisaiti purisavacane ekavacane ālapanaṃ bhavati, bhavanto purisāiti purisavacane puthuvacane ālapanaṃ bhavatīti iminā nayena sabbattha nayo vitthāretabbo.

'භෝ puirsa තිට්ඨ' (එම්බා පුරුෂය, සිටින්න), 'භවන්තෝ පුරිසා තිට්ඨථ' (පින්වත් පුරුෂයෙනි, සිටින්න). එහි 'භෝ පුරිස' යනු ඒක වචනයෙහි ආලපන විභක්තිය වන අතර, 'භවන්තෝ පුරිසා' යනු බහු වචනයෙහි ආලපන විභක්තිය වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන් හැම තැනම විස්තර කටයුතුය.

Yamakamahātherena katāya pana cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi tādiso nayo niruttipiṭake natthi, tathāpi bahūnamālapanavisaye ‘‘bho yakkhā’’itiādīnaṃ ālapanabahuvacanānaṃ jātakaṭṭhakathādīsu dissanato pasatthatarova hoti viññūnaṃ pamāṇañca, tasmā iminā yamakamahātheramatenapi ‘‘puriso purisā purisa’’ntiādīni vatvā āmantane ‘‘bho purisa, bho purisā, bhavanto purisā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'චූළ නිරුත්ති' ග්‍රන්ථයෙහි 'භෝ පුරිස' කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒක වචනය ද, 'භෝ පුරිසා' කියා දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන බහු වචනය ද දක්වන ලදී. එවැනි ක්‍රමයක් නිරුත්ති පිටකයෙහි නැතත්, බොහෝ දෙනෙකු ඇමතීමේදී 'භෝ යක්ඛා' (එම්බා යක්ෂයෙනි) ආදී ආලපන බහු වචන ජාතක අටුවා ආදියෙහි දැකිය හැකි බැවින්, එය ඥානවන්තයන්ට ඉතා යෝග්‍ය වූ ද ප්‍රමාණවත් වූ ද කරුණකි. එබැවින් මෙම යමක මහා ස්ථවිරයන්ගේ මතය අනුව ද 'පුරිසෝ, පුරිසා, පුරිසං' ආදිය කියා ආමන්ත්‍රණයෙහිදී 'භෝ පුරිස, භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

Tattha purisoti paṭhamāya ekavacanaṃ. Purisāti bahuvacanaṃ. Purisanti dutiyāya ekavacanaṃ. Puriseti bahuvacanaṃ. Purisenāti tatiyāya ekavacanaṃ. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti catutthiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purisā, purisasmā, purisamhāti tīṇi pañcamiyā ekavacanāni. Purisehi, purisebhīti dve bahuvacanāni. Purisassāti chaṭṭhiyā ekavacanaṃ. Purisānanti bahuvacanaṃ. Purise, purisasmiṃ, purisamhīti tīṇi sattamiyā ekavacanāni. Purisesūti bahuvacanaṃ. Bho purisāti aṭṭhamiyā ekavacanaṃ. Bho purisā, bhavanto purisāti dve bahuvacanāni.

එහි 'පුරිසෝ' යනු ප්‍රථමා ඒක වචනයයි. 'පුරිසා' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසං' යනු ද්විතීයා ඒක වචනයයි. 'පුරිසේ' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසේනා' යනු තෘතීයා ඒක වචනයයි. 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යනු බහු වචන දෙකකි. 'පුරිසස්ස' යනු චතුර්ථී ඒක වචනයයි. 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හා' යනු පංචමී ඒක වචන තුනකි. 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යනු බහු වචන දෙකකි. 'පුරිසස්ස' යනු ෂෂ්ඨී ඒක වචනයයි. 'පුරිසානං' යනු බහු වචනයයි. 'පුරිසේ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හි' යනු සප්තමී ඒක වචන තුනකි. 'පුරිසේසු' යනු බහු වචනයයි. 'භෝ පුරිස' යනු අෂ්ටමී ඒක වචනයයි. 'භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' යනු බහු වචන දෙකකි.

Kiñcāpetesu ‘‘purisā’’ti idaṃ paṭhamāpañcamīaṭṭhamīnaṃ, ‘‘purise’’ti idaṃ dutiyāsattamīnaṃ, ‘‘purisehi, purisebhī’’ti tatiyāpañcamīnaṃ, ‘‘purisāna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ ekasadisaṃ, tathāpi atthavasena asaṅkarabhāvo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Puriso [Pg.120] tiṭṭhati, purisā tiṭṭhanti. Purisaṃ passati, purise passatī’’tiādinā.

මොවුන් අතර 'පුරිසා' යන්න ප්‍රථමා, පංචමී සහ අෂ්ටමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසේ' යන්න ද්විතීයා සහ සප්තමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසේහි, පුරිසේභි' යන්න තෘතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ට ද, 'පුරිසානං' යන්න චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ට ද සමාන වුවද, අර්ථය අනුව ව්‍යාකූලත්වයකින් තොරව වටහා ගත යුතුය. එය කෙසේද යත්? 'පුරිසෝ තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. පුරිසං පස්සති, පුරිසේ පස්සති' යනාදී වශයෙනි.

Tattha ca bhoti āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanaṃyeva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘‘bho purisā’’iti bahuvacanappayogopi gahito. ‘‘Bhavanto’’tidaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘‘purisā’’ti puna vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iti yamakamahātherena ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā bhijjati. Atrimāni nidassanapadāni – ‘‘api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametīti, no hidaṃ bho gotama. Acchariyaṃ bho ānanda, abbhutaṃ bho ānanda, ehi bho samaṇa, bho pabbajita’’iccādipāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa ekavacanappayoge pavattinidassanaṃ, ‘‘tena hi bho mamapi suṇātha. Yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, nāhaṃ bho samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi, passatha bho imaṃ kulaputtaṃ. Bho yakkhā ahaṃ imaṃ tumhākaṃ bhājetvā dadeyyaṃ. Aparisuddho panamhi, bho dhuttā tumhākaṃ kriyā mayhaṃ na ruccati. So te purise āha bho tumhe maṃ mārentā rañño dassetvāva mārethā’’ti iccādi pana pāḷito aṭṭhakathāto ca bhosaddassa bahuvacanappayoge pavattinidassanaṃ. Kaccāyanappakaraṇe pana ‘‘bho purisa, bho purisā’’ti padadvayaṃ ālapanekavacanavasena vuttaṃ. Taṃ yathā āgamehi na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.

එහි 'භෝ' (bho) ඌනතාපූර්ණ ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එය ඒකවචනයට පමණක් සීමා නොවී බහුවචන ද වන බැවින් 'භෝ පුරිසා' (bho purisā) යන බහුවචන ප්‍රයෝගය ද ගන්නා ලදී. 'භවන්තෝ' (bhavanto) යන්න වනාහි බහුවචනයක්ම වන බැවින් නැවත 'පුරිසා' (purisā) යන්න පවසන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් 'භෝ පුරිස' (bho purisa) යනුවෙන් හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය පවසා, 'භෝ පුරිසා' (bho purisā) යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ බහුවචනය පවසන ලදී. එසේම පාලි භාෂාවෙහි සහ අටුවාවල නිපාතයක් වූ 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. මේ සඳහා නිදර්ශන පද මෙසේය: 'පරිග්‍රහ (භාර්යාවන්) සහිත ත්‍රිවේදධාරී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචනය, පරිග්‍රහ රහිත බ්‍රහ්මයා සමඟ සැසඳේද, එක්වේද? භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙය එසේ නොවේ.' 'භවත් ආනන්දයෙනි, පුදුමයකි; භවත් ආනන්දයෙනි, අසිරියකි', 'භවත් මහණෙනි, මෙහි එන්න', 'භවත් පැවිද්දාණෙනි' යනාදී පාලි පාඨයන්ගෙන් සහ අටුවාවලින් 'භෝ' ශබ්දයේ ඒකවචන ප්‍රයෝගය භාවිත වන ආකාරය දැක්වේ. 'එසේ නම් භවත්නි, මගේ වචනයට ද සවන් දෙන්න. යම් සේ අපම ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දැකීමට එළඹීමට සුදුසු වන්නෙමු ද, භවත්නි, මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ සුභාෂිතය සුභාෂිතයක් ලෙස අනුමෝදන් නොවී නොසිටිමි, භවත්නි, මේ කුලපුත්‍රයා දෙස බලන්න, භවත් යක්ෂයෙනි, මම මෙය ඔබලාට බෙදා දෙන්නෙමි, මම වනාහි අපිරිසිදු වෙමි, භවත් ධූර්තයෙනි (කපටියනි), ඔබලාගේ ක්‍රියාව මට රුචි නොවේ, ඔහු ඒ මිනිසුන්ට කීවේය: භවත්නි, ඔබලා මා මරන්නේ නම් රජුට පෙන්වාම මරන්න' යනාදී පාලි පාඨයන්ගෙන් සහ අටුවාවලින් 'භෝ' ශබ්දයේ බහුවචන ප්‍රයෝගය භාවිත වන ආකාරය දැක්වේ. කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි වනාහි 'භෝ පුරිස, භෝ පුරිසා' යන පද දෙකම ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය වශයෙන් දක්වා ඇත. එය ධර්ම ග්‍රන්ථයන්ට (පාලි සම්ප්‍රදායට) විරුද්ධ නොවන පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

Keci [Pg.121] pana adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchanti, dūraṭṭhassālapane pana ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchanti. Adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānaṃ itthīnañca ālapane na kiñci vadanti. Tathā adūraṭṭhāya dūraṭṭhāya ca itthiyā ālapane te pucchitabbā ‘‘adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapane kathaṃ vattabba’’nti. Addhā te evaṃ puṭṭhā uttari kiñci vattuṃ na sakkhissanti. Evampi te ce vadeyyuṃ ‘‘bhavanto purisāti imināva adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatī’’ti. Tadā te vattabbā ‘‘yadi bhavanto purisā’’ti iminā advejjhena vacanena adūraṭṭhānaṃ dūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavati, evaṃ sante ‘‘bho purisa’’iti rassapadenapi dūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ vattabbaṃ, evaṃ avatvā kimatthaṃ adūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisa’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ icchatha, kimatthañca dūraṭṭhassālapane ‘‘bho purisā’’iti dīghavasena ālapanekavacanaṃ icchatha.

ඇතැම්හු වනාහි ළඟ සිටින අයෙකු ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී 'භෝ පුරිස' යනුවෙන් හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය ද, දුර සිටින අයෙකු ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී 'භෝ පුරිසා' යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය ද පිළිගනිති. ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන්ගේ ද ස්ත්‍රීන්ගේ ද ආමන්ත්‍රණය පිළිබඳව ඔවුහු කිසිවක් නොකියති. එලෙසම, ළඟ සිටින සහ දුර සිටින ස්ත්‍රියක ආමන්ත්‍රණය කිරීම පිළිබඳව ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී කෙසේ කිව යුතුද?' මෙසේ අසන ලදුව ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම මීට වඩා කිසිවක් පැවසීමට අපොහොසත් වෙති. ඉදින් ඔවුහු, 'භවන්තෝ පුරිසා යන මෙයින්ම ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන්ගේ ආමන්ත්‍රණය සිදුවේ' යැයි පවසන්නේ නම්, එවිට ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් භවන්තෝ පුරිසා යන මේ නිසැක වචනයෙන් ළඟ සිටින සහ දුර සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවේ නම්, එසේ තිබියදී භෝ පුරිස යන හ්‍රස්ව පදයෙන් ද දුර සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කිරීම කිව යුතුය. එසේ නොකියා කුමන කරුණක් නිසා ළඟ සිටින අය ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී භෝ පුරිස කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය කැමති වන්නේද? කුමන කරුණක් නිසා දුර සිටින අය ආමන්ත්‍රණය කිරීමේදී භෝ පුරිසා කියා දීර්ඝ වශයෙන් ආමන්ත්‍රණ ඒකවචනය කැමති වන්නේද?'

Nanu ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā, taggha sugata bojjhaṅgā’’tiādīsu ālapanapadabhūtaṃ ‘‘bhagavā’’iti dīghapadaṃ samīpe ṭhitakālepi dūre ṭhitakālepi buddhassālapanapadaṃ bhavitumarahateva, tathā ālapanapadabhūtaṃ ‘‘sugata’’iti rassapadampi. Yasmā panetesu ‘‘bhagavā’’ti ālapanapadassa na katthacipi rassattaṃ dissati, ‘‘sugatā’’ti ālapanapadassa ca na katthacipi dīghattaṃ dissati, tasmā dīgharassamattābhedaṃ acintetvā ‘‘purisa’’iti rassavasena vuttapadaṃ pakatissaravasena samīpe ṭhitassa purisassa āmantanakāle adūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavati, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisassa āmantanakāle dūraṭṭhassālapanapadaṃ bhavatīti gahetabbaṃ. Tathā ‘‘bhavanto purisā, bho yakkhā, bho dhuttā’’tiādīni [Pg.122] dīghavasena vuttāni ālapanabahuvacanapadānipi pakatissaravasena samīpe ṭhitapurisānaṃ āmantanakāle adūraṭṭhānamālapanapadāni bhavanti, āyatassaravasena dūre ṭhitapurisādīnaṃ āmantanakāle dūraṭṭhānamālapanapadāni bhavantīti gahetabbāni. Tathā hi brāhmaṇā katthaci katthaci rassaṭṭhānepi dīghaṭṭhānepi āyatena sarena majjhimāyatena sarena accāyatena ca sarena vedaṃ paṭhanti likhitumasakkuṇeyyena gītassarena viya. Iti sabbakkharesupi āyatena sarenuccāraṇaṃ labbhateva likhitumasakkuṇeyyaṃ, tasmā asampathamanotaritvā ‘‘bho purisa’’iti vacanena dūraṭṭhassa ca adūraṭṭhassa ca purisassālapanaṃ bhavati, ‘‘bho purisā, bhavanto purisā’’ti imehi vacanehipi dūraṭṭhānañca adūraṭṭhānañca purisānamālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iti dūraṭṭhassa adūraṭṭhānañca āyatena sarena āmantanameva pamāṇaṃ, na dīgharassamattāviseso, tasmā ‘‘bho sattha, bho rāja, bho gaccha, bho muni, bho daṇḍi, bho bhikkhu, bho sayambhu, bhoti kaññe, bhoti patti, bhoti itthi, bhoti yāgu, bhoti vadhu, bho kula, bho aṭṭhi, bho cakkhu’’iccevamādīhi padehi adūraṭṭhassālapanañca dūraṭṭhassālapanañca bhavati. ‘‘Bhavanto satthā, satthāro, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evamādīhipi padehi adūraṭṭhānañcālapanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ.

ඇත්ත වශයෙන්ම, 'තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ සුගත බොජ්ඣඞ්ගා' (භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම බොජ්ඣංගයෝය...) යනාදී තැන්හි ආමන්ත්‍රණ පදයක් වූ 'භගවා' යන දීර්ඝ පදය, බුදුරජාණන් වහන්සේ ළඟ වැඩසිටින කාලයෙහි ද දුර වැඩසිටින කාලයෙහි ද උන්වහන්සේ ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වීමට සුදුසුමය. එලෙසම ආමන්ත්‍රණ පදයක් වූ 'සුගත' යන හ්‍රස්ව පදය ද එසේමය. නමුත් මේවායෙහි 'භගවා' යන ආමන්ත්‍රණ පදයේ කිසිදු තැනක හ්‍රස්ව බවක් දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, 'සුගත' යන ආමන්ත්‍රණ පදයේ කිසිදු තැනක දීර්ඝ බවක් දක්නට නොලැබෙන බැවින් ද, දීර්ඝ-හ්‍රස්ව මාත්‍රා භේදය ගැන නොසිතා, 'පුරිස' කියා හ්‍රස්ව වශයෙන් කියන ලද පදය සාමාන්‍ය ස්වරයෙන් (පකති ස්වරයෙන්) ළඟ සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කරන විට ළඟ සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වන බව ද, දික්වූ ස්වරයෙන් (ආයත ස්වරයෙන්) දුර සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කරන විට දුර සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කරන පදයක් වන බව ද දත යුතුය. එලෙසම, 'භවන්තෝ පුරිසා, භෝ යක්ඛා, භෝ ධුත්තා' යනාදී දීර්ඝ වශයෙන් පවසන ලද ආමන්ත්‍රණ බහුවචන පද ද සාමාන්‍ය ස්වරයෙන් ළඟ සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කරන විට ළඟ සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කරන පද වන බව ද, දික්වූ ස්වරයෙන් දුර සිටින පුරුෂයන් ආදීන් ආමන්ත්‍රණය කරන විට දුර සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කරන පද වන බව ද දත යුතුය. එලෙසම, බ්‍රාහ්මණයෝ ඇතැම් තැන්වල හ්‍රස්ව ස්ථානයන්හි දී මෙන්ම දීර්ඝ ස්ථානයන්හි දී ද, ලියා දැක්විය නොහැකි ගීත ස්වරයක් මෙන් දික්වූ ස්වරයෙන් ද, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ දික්වූ ස්වරයෙන් ද, අතිශයින් දික්වූ ස්වරයෙන් ද වේදය ගායනා කරති (කියවති). මෙසේ සියලු අක්ෂරයන්හි ද ලියා දැක්විය නොහැකි සේ දික්වූ ස්වරයෙන් උච්චාරණය කිරීම ලැබෙන්නේමය. එබැවින් වැරදි මඟකට නොබැස, 'භෝ පුරිස' යන වචනයෙන් දුර සිටින සහ ළඟ සිටින පුරුෂයා ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව ද, 'භෝ පුරිසා, භවන්තෝ පුරිසා' යන මේ වචනවලින් ද දුර සිටින සහ ළඟ සිටින පුරුෂයන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව ද දත යුතුය. මෙසේ දුර සිටින්නෙකු සහ ළඟ සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමෙහිලා දික්වූ ස්වරයෙන් ආමන්ත්‍රණය කිරීමම ප්‍රමාණවත් වන අතර, දීර්ඝ-හ්‍රස්ව මාත්‍රා විශේෂය පමණක්ම නොවේ. එබැවින් 'භෝ සත්ථ, භෝ රාජ, භෝ ගච්ඡ, භෝ මුනි, භෝ දණ්ඩී, භෝ භික්ඛු, භෝ සයම්භූ, භෝති කඤ්ඤේ, භෝති පත්ති, භෝති ඉත්ථි, භෝති යාගු, භෝති වධු, භෝ කුල, භෝ අට්ඨි, භෝ චක්ඛු' යනාදී මේ පදවලින් ළඟ සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කිරීම ද දුර සිටින්නා ආමන්ත්‍රණය කිරීම ද සිදුවේ. 'භවන්තෝ සත්ථා, සත්ථාරෝ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ' යනාදී පදවලින් ද ළඟ (සහ දුර) සිටින්නන් ආමන්ත්‍රණය කිරීම සිදුවන බව දත යුතුය.

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ –

මෙහි වනාහි අවසාන නිගමනය මෙයයි:

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rañño puttaṃ adassayuṃ;

Putto ca pitaraṃ disvā, dūratovajjhabhāsatha.

ඔහුගේ ඒ වචනය අසා, (ඔවුහු) රජුට පුත්‍රයාව පෙන්වූහ; පුත්‍රයා ද පියා දැක, දුර සිටම මෙසේ පැවසීය.

Āgacchu dovārikā khaggabandhā,Kāsāviyā hantu mamaṃ janinda;

Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ,Aparādho ko nvidha mamajja atthi.

කඩු බැඳගත් ද්වාරපාලකයෝ පැමිණෙත්වා, ජනෙන්ද්‍රයෙනි (රජතුමනි), කසාවත් (සිවුරු) හැඳි මාව මරත්වා! මා විසින් අසන ලද මේ කරුණ මට පවසනු මැනව, අද මෙහි මගේ වැරැද්ද කුමක්ද?

Evaṃ [Pg.123] saddhammarājena, vohārakusalena ve;

Sudesite somanassa-jātake sabbadassinā.

මෙසේ ව්‍යවහාරයෙ

Dūraṭṭhānepi rassattaṃ, ‘‘janinda’’iti dissati;

Na katthacipi dīghattaṃ, iti nīti mayā matā.

දුරස්ථානයකදී වුවද ‘ජනින්ද’ (මහජනයාගේ අධිපතියාණෙනි) යනුවෙන් ලුහු කිරීම (හ්‍රස්ව බව) පෙනේ. කිසිම තැනක දීර්ඝ බවක් (දිගු කිරීමක්) නැත. මෙම නීතිය මා විසින් වටහා ගන්නා ලදී.

Idampettha vattabbaṃ ‘‘kuto nu bho idamāyātaṃ ‘dūraṭṭhassālapanaṃ adūraṭṭhassālapanami’ti’’? Saddasatthato. Saddasatthaṃ nāma na sabbaso buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti.

මෙහිදී මෙයද කිව යුතුය: 'භවත, මේ “දුර සිටින්නෙකු ඇමතීම, ළඟ සිටින්නෙකු ඇමතීම” යන්න පැමිණියේ කොහෙන්ද?' යන්නයි. එය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් (වියරණයෙන්) පැමිණියේය. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය නම් සෑම අයුරින්ම බුද්ධ දේශනයට උපකාරී නොවේ, නමුත් එක් දේශයකින් (කොටසකින්) උපකාරී වේ.

Imasmiṃ pakaraṇe ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ, tasmā sabbattha ‘‘bahuvacana’’nti vā ‘‘puthuvacana’’nti vā ‘‘anekavacana’’nti vā vohāro kātabbo, puthuvacanaṃ anekavacananti ca idaṃ sāsane niruttaññūnaṃ vohāro, itaraṃ saddasatthavidūnaṃ.

මෙම ග්‍රන්ථයෙහි ‘බහු වචනය’ කියා හෝ ‘පුථු වචනය’ කියා හෝ ‘අනෙක වචනය’ කියා හෝ අර්ථයෙන් එකක්මය. වෙනස් වන්නේ අකුරු (ව්‍යඤ්ජන) පමණි. එබැවින් සෑම තැනකදීම ‘බහුවචනය’ කියා හෝ ‘පුථුවචනය’ කියා හෝ ‘අනෙකවචනය’ කියා හෝ ව්‍යවහාර කළ යුතුය. ‘පුථුවචනය’ සහ ‘අනෙකවචනය’ යනු ශාසනයෙහි නිරුක්ති දන්නවුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි. අනෙක (බහුවචනය යන්න) ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (වියරණය) දන්නවුන්ගේ ව්‍යවහාරයයි.

Kasmā pana imasmiṃ pakaraṇe dvivacanaṃ na vuttanti? Yasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi, tasmā na vuttanti. Nanu buddhavacane vacanattayaṃ atthi, tathā hi ‘‘āyasmā’’ti idaṃ ekavacanaṃ, ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti idaṃ bahuvacananti? Tanna, yadi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ vacanaṃ dvivacanaṃ bhaveyya, ‘‘puriso purisā’’tiādīsu kataraṃ dvivacananti vadeyyātha, tasmā buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthi. Teneva hi si yo aṃ yo nā hītiādinā ekavacanabahuvacanāneva dassitānīti.

නමුත් මෙම ග්‍රන්ථයෙහි ද්විවචනයක් (ද්විත්ව වචනයක්) ප්‍රකාශ නොකළේ මන්ද? බුද්ධ දේශනයෙහි ද්විවචනයක් කියා දෙයක් නොමැති නිසා ප්‍රකාශ නොකරන ලදී. බුද්ධ දේශනයෙහි වචන තුනක් ඇතැයි කියනු නොවේද? එනම් ‘ආයස්මා’ යන්න ඒකවචනයයි, ‘ආයස්මන්තා’ යන්න ද්විවචනයයි, ‘ආයස්මන්තෝ’ යන්න බහුවචනයයි කියා නේද? එය එසේ නොවේ. ඉදින් ‘ආයස්මන්තා’ යන මෙම වචනය ද්විවචනයක් වන්නේ නම්, ‘පුරිසෝ, පුරිසා’ ආදී තැන්හි කිනම් එකක් ද්විවචනයක් යැයි පවසන්නේද? එබැවින් බුද්ධ දේශනයෙහි ද්විවචනයක් කියා දෙයක් නැත. එම නිසාම ‘සි, යෝ, අං, යෝ, නා, හි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ඒකවචන හා බහුවචන පමණක්ම දක්වා ඇත.

Nanu ca bho ‘‘suṇantu me āyasmantā, ajja uposatho pannaraso. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti pāḷiyaṃ dve sandhāya ‘‘āyasmantā’’ti vuttaṃ, ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu pana pāḷīsu bahavo sandhāya ‘‘āyasmanto’’ti vuttaṃ, na ca sakkā vattuṃ ‘‘yathā tathā vutta’’nti[Pg.124], parivāsādiārocanepi aṭṭhakathācariyehi viññātasugatādhippāyehi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttattāti? Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana vinayavohāravasena vuttanti. Nanu vinayo buddhavacanaṃ, kasmā ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ nāma natthī’’ti vadathāti? Saccaṃ vinayo buddhavacanaṃ, tathāpi vinayakammavasena vuttattā upalakkhaṇamattaṃ, na sabbasādhāraṇabahuvacanapariyāpannaṃ. Yadi hi ‘‘āyasmantā’’ti idaṃ dvivacanaṃ siyā, tappayogānipi kriyāpadāni dvivacanāneva siyuṃ, tathārūpānipi kriyāpadāni na santi. Na hi akkharasamayakovido jhānalābhīpi dibbacakkhunā vassasatampi vassasahassampi samavekkhanto buddhavacane ekampi kriyāpadaṃ dvivacananti passeyya, evaṃ kriyāpadesu dvivacanassābhāvā nāmikapadesu dvivacanaṃ natthi. Nāmikapadesu tadabhāvāpi kriyāpadesu tadabhāvo veditabbo. Sakkaṭabhāsāyaṃ dvīsupi dvivacanāni santi, māgadhabhāsāyaṃ pana natthi.

පින්වත, පාලියෙහි ‘සුණන්තු මේ ආයස්මන්තා, අජ්ජ උපෝසථෝ පණ්ණරසෝ. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධි උපෝසථං කරෙය්‍යාම’ (ආයුෂ්මත්වරුනි, මාගේ වචනය අසත්වා, අද පසළොස්වක පෝය දවසයි. ඉදින් ආයුෂ්මත්වරුන්ට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්, අපි එකිනෙකා පාරිසුද්ධි උපෝසථය කරමු) යන තැන දෙනමක් අරභයා ‘ආයස්මන්තා’ යැයි පවසා ඇත. ‘උද්දිට්ඨා ඛෝ āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’ (ආයුෂ්මත්වරුනි, පාරාජිකා ධර්ම සතරක් උදෙසන ලදී) ආදී පාලි පාඨයන්හි බොහෝ නමක් අරභයා ‘ආයස්මන්තෝ’ යැයි පවසා ඇත. එය ‘යම්සේ හෝ කියා ඇතැයි’ පැවසිය නොහැක. පරිවාස ආදිය දැන්වීමේදී ද, සුගතයන් වහන්සේගේ අදහස වටහාගත් අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් ‘දෙනමකට පවසන විට “ආයස්මන්තා ධාරෙන්තු” කියාද, තෙනමකට පවසන විට “ආයස්මන්තෝ ධාරෙන්තු” කියාද කිව යුතුය’ යැයි පවසා ඇති බැවින් නොවේද? එය සත්‍යයකි, එසේ පවසා ඇත. එහෙත් එය විනය ව්‍යවහාරය අනුව පවසන ලද්දකි. විනය යනු බුද්ධ වචනය නොවේද, එවැනි කලෙක ‘බුද්ධ වචනයෙහි ද්විවචනයක් නැත’ කියා පවසන්නේ මන්ද? විනය බුද්ධ වචනයක් බව සැබෑය. එසේ වුවද, විනය කර්මයන්හි පහසුව තකා එසේ ව්‍යවහාර කළ බැවින් එය උපලක්ෂණයක් (හඳුනාගැනීමක්) පමණි. එය පොදු බහුවචනයට අයත් නොවේ. ඉදින් ‘ආයස්මන්තා’ යන්න ද්විවචනයක් වී නම්, ඒ හා යෙදෙන ක්‍රියා පදද ද්විවචන විය යුතුය. නමුත් එවැනි ක්‍රියා පද දක්නට නැත. අක්ෂර ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි, ධ්‍යාන ලාභී උත්තමයෙකු වුවද දිව්‍ය චක්ෂුසින් වසර සියයක් හෝ වසර දහසක් බැලුවද බුද්ධ වචනයෙහි එකදු ක්‍රියා පදයක්වත් ද්විවචනයෙන් ඇති බව නොදක්නේය. මෙසේ ක්‍රියා පදයන්හි ද්විවචනය නැති බැවින්, නාම පදයන්හිද ද්විවචනයක් නැත. නාම පදයන්හි එය නොමැති බැවින් ක්‍රියා පදයන්හිද එය නොමැති බව තේරුම් ගත යුතුය. සංස්කෘත භාෂාවෙහි නම් මේ දෙකෙහිම ද්විවචන ඇත. නමුත් මාගධී (පාලි) භාෂාවෙහි එය නැත.

Apica ‘‘puthuvacana’’nti niruttivohāropi ‘‘buddhavacane dvivacanaṃ natthī’’ti etamatthaṃ dīpeti. Tañhi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacanaṃ, tattha vā vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vuccati. Kathamidaṃ sakkaṭabhāsāyaṃ vuttā dvivacanato bahuvacanato ca visuṃbhūtaṃ vacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ ‘‘puthuvacana’’nti vohāro natthi, tasmā idaṃ tehi sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi dvivacanabahuvacanehi visuṃbhūtaatthassa vacananti vuccati. Kathañca pana sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti ce? Yasmā sakkaṭabhāsāyaṃ dve upādāya dvivacanaṃ vuttaṃ, na ticatupañcādike [Pg.125] bahavo upādāya, bahavo pana upādāya bahuvacanaṃ vuttaṃ, na dve upādāya, ayaṃ sakkaṭabhāsāya viseso. Māgadhabhāsāyaṃ pana dviticatupañcādike bahavo upādāya puthuvacanaṃ vuttaṃ, tasmā sakkaṭabhāsāyaṃ vuttehi atthehi visuṃbhūtassa atthassa vacananti puthuvacananti vuccati. Ayaṃ māgadhabhāsāya viseso. Tasmātra puthubhūtassa, puthuno vā atthassa vacanaṃ ‘‘puthuvacana’’nti attho samadhigantabbo.

තවද, ‘පුථුවචනය’ යන නිරුක්ති ව්‍යවහාරයෙන්ද ‘බුද්ධ වචනයෙහි ද්විවචනයක් නැත’ යන මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. එය සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවසන ලද ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙන්වූ වචනයකි. එසේත් නැතහොත් එහි (සංස්කෘතයෙහි) පවසන ලද අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන වචනය ‘පුථුවචනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවසන ලද ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙන්වූ වචනයකි’ යන්න කෙසේ වේද යත්? සංස්කෘත භාෂාවෙහි ‘පුථුවචන’ කියා ව්‍යවහාරයක් නැති බැවින්, මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙහි දැක්වෙන ද්විවචනයෙන් හා බහුවචනයෙන් වෙනස් වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනයක් යැයි කියනු ලැබේ. ‘සංස්කෘත භාෂාවෙහි දැක්වෙන අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනයක්’ යැයි පුථුවචනයට කියන්නේ කෙසේද යත්? සංස්කෘත භාෂාවෙහි ද්විවචනය යෙදෙන්නේ දෙදෙනෙකු අරභයා පමණි, තුන, හතර, පහ ආදී බොහෝ දෙනෙකු අරභයා නොවේ. බහුවචනය යෙදෙන්නේ බොහෝ දෙනෙකු අරභයාය, දෙදෙනෙකු අරභයා නොවේ. මෙය සංස්කෘත භාෂාවෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. නමුත් මාගධී භාෂාවෙහි දෙදෙනෙකු, තිදෙනෙකු, සිවුදෙනෙකු, පස්දෙනෙකු ආදී බොහෝ දෙනෙකු අරභයා ‘පුථුවචනය’ (බහුවචනය) යෙදේ. එබැවින් සංස්කෘත භාෂාවෙහි දක්වන ලද අර්ථයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයක් ඇති වචනය ‘පුථුවචනය’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය මාගධී භාෂාවෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. එබැවින් මෙහිදී, වෙන්වූ හෝ බොහෝ වූ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන වචනය ‘පුථුවචනය’ යන අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

Idāni ‘‘puriso, purisā, purisa’’nti niruttipiṭakato uddharitanayaṃ nissāya pakatirūpabhūtassa bhūtasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘පුරිසෝ, පුරිසා, පුරිස’ යන නිරුක්ති පිටකයෙන් උපුටා ගන්නා ලද ක්‍රමය ඇසුරින්, ප්‍රකෘති රූපය වූ ‘භූත’ යන ශබ්දයේ නාම පද මාලාව (විභක්ති සැකැස්ම) දක්වනු ලැබේ –

Bhūto, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtā.

භූතෝ, භූතා. භූතං, භූතේ. භූතේන, භූතේහි, භූතේභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතේහි, භූතේභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතේ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතේසු. භෝ භූත, භවන්තෝ භූතා.

Atha vā ‘‘bho bhūtā’’iti bahuvacanaṃ viññeyyaṃ. Yathā panettha bhūtaiccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā purisanayena yojitā, evaṃ bhāvakādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā purisanayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘buddho’’tiādīnaṃ padānaṃ buddhaiccādīni pakatirūpāni.

නැතහොත් ‘භෝ භූතා’ යන්න බහුවචනයක් ලෙස දත යුතුය. යම් සේ මෙහි ‘භූත’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පද මාලාව ‘පුරිස’ ශබ්දය අනුව යොදන ලද්දේද, එමෙන්ම ‘භාවක’ ආදී සහ ඊට සමාන වූ අනෙකුත් නාමයන්ගේ නාම පද මාලාවන්ද ‘පුරිස’ ශබ්දය අනුවම යෙදිය යුතුය. මෙහි ඊට සමාන අනෙකුත් නාම ප්‍රකෘතීන් නම් ‘බුද්ධෝ’ ආදී පදයන්ගේ ‘බුද්ධ’ ආදී ප්‍රකෘති රූපයන්ය.

Buddho dhammo saṅgho maggo,Khandho kāyo kāmo kappo;

Māso pakkho yakkho bhakkho,Nāgo megho bhogo yāgo.

බුද්ධෝ, ධම්මෝ, සංඝෝ, මග්ගෝ (බුදුරජාණන් වහන්සේ, ධර්මය, සංඝයා වහන්සේ, මාර්ගය); ඛන්ධෝ, කායෝ, කාමෝ, කප්පෝ (ස්කන්ධය, කය, කාමය, කල්පය); මාසෝ, පක්ඛෝ, යක්ඛෝ, භක්ඛෝ (මාසය, පක්ෂය, යක්ෂයා, භක්ෂ්‍යය); නාගෝ, මේඝෝ, භෝගෝ, යාගෝ (නාගයා/ඇතා, වැහි වලාකුළ, සැප සම්පත, යාගය).

Rāgo doso moho māno,Makkho thambho kodho lobho;

Hāso vero dāho tejo,Chando kāso sāso rogo.

රාගෝ, දෝසෝ, මෝහෝ, මානෝ (රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, මානය); මක්ඛෝ, ථම්භෝ, කෝධෝ, ලෝභෝ (ගුණමකුකම, දැඩි බව, ක්‍රෝධය, ලෝභය); හාසෝ, වේරෝ, දාහෝ, තේජෝ (සිනහව, වෛරය, දැවිල්ල, තේජස); ඡන්දෝ, කාසෝ, සාසෝ, රෝගෝ (කැමැත්ත, කැස්ස, හුස්ම, රෝගය).

Asso [Pg.126] sasso isso sisso,Sīho byaggho rukkho selo;

Indo sakko devo gāmo,Cando sūro ogho dīpo.

අස්සෝ, සස්සෝ, ඉස්සෝ, සිස්සෝ (අශ්වයා, මාමණ්ඩිය/ගොයම, ඊර්ෂ්‍යාව/වලහා, ශිෂ්‍යයා); සීහෝ, බ්‍යග්ඝෝ, රුක්ඛෝ, සේලෝ (සිංහයා, ව්‍යාඝ්‍රයා, ගස, ගල); ඉන්දෝ, සක්කෝ, දේවෝ, ගාමෝ (ඉන්ද්‍රයා, සක්‍රයා, දෙවියා, ගම); චන්දෝ, සූරෝ, ඕඝෝ, දීපෝ (සඳ, හිරු, සැඩ පහර, දූපත/පහන).

Passo yañño cāgo vādo,Hattho patto soso gedho;

Somo yodho gaccho accho,Geho māḷo aṭṭo sālo.

පස්සෝ, යඤ්ඤෝ, චාගෝ, වාදෝ (පැත්ත/ඇස, යාගය, පරිත්‍යාගය, වාදය); හත්ථෝ, පත්තෝ, සෝසෝ, ගේධෝ (අත, පාත්‍රය, ක්ෂයවීම, ලෝභය); සෝමෝ, යෝධෝ, ගච්ඡෝ, අච්ඡෝ (සඳ, යෝධයා, පඳුර, වලහා/පැහැදිලි); ගේහෝ, මාළෝ, අට්ටෝ, සාලෝ (ගෙය, මාලකය, අට්ටාලය, ශාලාව).

Naro nago migo saso,Suṇo bako ajo dijo;

Hayo gajo kharo saro,Dumo talo paṭo dhajo.

මිනිසා (නර), නාගයා (නාග), මුවා (මිග), හාවා (සස), බල්ලා (සුණ), කොකා (බක), එළුවා (අජ), පක්ෂියා (දිජ); අශ්වයා (හය), ඇතා (ගජ), කොටළුවා (ඛර), ඊතලය (සර), ගස (දුම), තල් ගස (තාල), වස්ත්‍රය (පට), කොඩිය (ධජ) [යන මේවා පුල්ලිංග ශබ්ද වේ].

Urago paṭago vihago bhujago,Kharabho sarabho pasado gavajo;

Mahiso vasabho asuro garuḷo,Taruṇo varuṇo baliso paligho.

පරීසර්පයා (උරග), පක්ෂියා (පටග), පක්ෂියා (විහග), සර්පයා (භුජග), ඔටුවා (ඛරභ), සරභ මුවා (සරභ), ප්‍රාසාදය (පාසාද), වල් ගවයා (ගවජ); මීහරකා (මහිස), වෘෂභයා (වසභ), අසුරයා (අසුර), ගුරුළා (ගරුළ), තරුණයා (තරුණ), වරුණ දිව්‍යරාජයා (වරුණ), බිලී කොක්ක (බලිස), දොර පොල්ල (පලිඝ) [යන මේවා ද පුල්ලිංග වේ].

Sālo dhavo ca khadiro,Godhumo saṭṭhiko yavo;

Kaḷāyo ca kulattho ca,Tilo muggo ca taṇḍulo.

සල් ගස, දව ගස සහ කිහිිරි ගස ද, තිරිඟු, හැටදා වී, යව ද; කඩල සහ කොල්ලු ද, තල, මුං සහ සහල් ද [පුල්ලිංග වේ].

Khattiyo brāhmaṇo vesso,Suddo dhutto ca pukkuso;

Caṇḍālo patiko paṭṭho,Manusso rathiko ratho.

ක්ෂත්‍රියයා, බ්‍රාහ්මණයා, වෛශ්‍යයා, ශූද්‍රයා, සල්ලාලයා (හෝ සූදුකාරයා) සහ පුක්කුසයා; චණ්ඩාලයා, ස්වාමිපුරුෂයා (පතික), පට්ඨ, මිනිසා, රථ පදවන්නා, රථය [යන මේවා පුල්ලිංග වේ].

Pabbajito [Pg.127] gahaṭṭho ca,Goṇo oṭṭho ca gadrabho;

Mātugāmo ca orodho,Iccādīni vibhāvaye.

පැවිද්දා සහ ගිහියා ද, ගොනා, ඔටුවා සහ බූරුවා ද; මාතුගාම (ස්ත්‍රිය) සහ ඔරෝධ (අන්තඃපුරය) යනාදී වශයෙන් [පුල්ලිංග ශබ්ද] තේරුම් ගත යුතුය.

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu bho ‘orodhā ca kumārā cā’ti pāṭhassa dassanato orodhasaddo itthiliṅgo’’ti? Tanna, tattha hi ‘‘orodhā’’ti idaṃ okārantapulliṅgameva, nā’kārantitthiliṅgaṃ, tumhe pana ‘‘ākārantitthiliṅga’’nti maññamānā evaṃ vadatha, na panidaṃ ākārantitthiliṅgaṃ, atha kho ‘‘mātugāmā’’tipadaṃ viya bahuvacanavasena vuttamākārantapadanti. Nanu ca bho sammohavinodaniyādīsu orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭā, kathanti ce? ‘‘Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva manaṃ palobhetvā ‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ sutvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsū’’ti. Ettha hi ‘‘rājorodhāna’’nti vatvā ‘‘tā’’ti vuttattāva orodhasaddassa itthiliṅgatā pākaṭāti? Tanna, atthassa duggahaṇato. Duggahito hi ettha tumhehi attho, ettha pana orodhasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘tā’’ti vuttattā ‘‘tā itthiyo’’ti ayamevattho. Tumhe pana amātāpitarasaṃvaddhattā ācariyakule ca anivuṭṭhattā etaṃ sukhumatthamajānantā yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadatha.

මෙහි ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: «භවත්නි, <ඔරෝධා ච කුමාරා චා> (අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු ද කුමාරවරු ද) යන පාඨය දැකීම නිසා <ඔරෝධ> ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේද?» කියායි. එය එසේ නොවේ. මන්දයත්, එහි ඇති <ඔරෝධා> යන්න ඕ-කාරන්ත (අ-කාරන්ත) පුල්ලිංගයක්ම වන අතර, ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවන බැවිනි. ඔබලා එය <ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක්> යැයි සිතා මෙසේ පවසති. නමුත් මෙය ආ-කාරන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේ. වැරදි ලෙස වටහා නොගත යුතුය; එය <මාතුගාමා> යන පදය මෙන් බහු වචන අර්ථයෙන් යෙදුණු ආ-කාරන්ත පදයකි. «භවත්නි, සම්මෝහවිනෝදනී ආදී ග්‍රන්ථවල <ඔරෝධ> ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය ප්‍රකටව තිබේ නොවේද? ඒ කෙසේද යත්: <වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි කෝප වී, පළමුවෙන්ම උන්වහන්සේගේ සිත පෙළඹවීම සඳහා, 'මෙයින් සත්වැනි දිනෙහි ඔබගේ උපස්ථායක රජතුමා මිය යනු ඇතැයි' සිහිනයෙන් පෙන්වා දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ කතාව අසා රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්ට (රාජෝරෝධානං) පැවසූහ. ඔවුහු (තා) එක පැහැරම මහා හඬින් වැලපුණහ.> මෙහි <රාජෝරෝධානං> යැයි පවසා, පසුව <තා> (ඔවුහු) යනුවෙන් සඳහන් කර ඇති බැවින් <ඔරෝධ> ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගික බව පැහැදිලි නොවේද?» කියායි. එය එසේ නොවේ; අර්ථය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම නිසාය. මෙහිදී ඔබලා විසින් අර්ථය වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරගෙන ඇත. මෙහි <ඔරෝධ> ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී යන අර්ථය පවසන බැවින්, එම ස්ත්‍රී අර්ථය අරභයා <තා> යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, <තා ඉත්ථියෝ> (ඒ ස්ත්‍රීහු) යන්නම මෙහි අර්ථය වේ. එහෙත් ඔබලා මවුපියන් සෙවණෙහි නොවැඩුණු බැවින් ද, ආචාර්ය කුලයෙහි වාසය කර නොමැති බැවින් ද, මෙම සියුම් අර්ථය නොදැන කටට ආ පළියට යමක් පවසති.

Bhuñjanatthaṃ kathanatthaṃ, mukhaṃ hotīti no vade;

Yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ, vacanaṃ paṇḍito naroti.

නුවණැති මිනිසා, «කට තිබෙන්නේ කෑමට සහ කතා කිරීමටය» කියා කටට ආ පළියට ඕනෑම දෙයක් නොපැවසිය යුතුය.

Na mayaṃbho yaṃ vā taṃ vā mukhārūḷhaṃ vadāma, aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāma, aṭṭhakathāyeva amhākaṃ paṭisaraṇaṃ[Pg.128], na mayaṃ tumhākaṃ saddahāmāti. Amhākaṃ saddahatha vā mā vā, mā tumhe ‘‘aṭṭhakathācariyānaññeva vacanaṃ gahetvā vadāmā’’ti aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha. Na hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘orodhasaddo itthiliṅgo’’ti vuttaṭṭhānamatthi, tasmāpi aṭṭhakathācariye abbhācikkhatha, na yuttaṃ buddhādīnaṃ garūnamabbhācikkhanaṃ mahato anatthassa lābhāya saṃvattanato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, bahuñca apuññaṃ pasavati, tato attānañca khaṇatī’’ti.

«භවත්නි, අප කටට ආ පළියට යමක් පවසන්නේ නැත. අප පවසන්නේ අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේම වචන ගෙනහැර දක්වමිනි. අපගේ පිහිට අටුවාවම වේ, අප ඔබගේ වචන විශ්වාස නොකරමු» යැයි [ඔබ කියන්නේ නම්]— අපව විශ්වාස කළත් නැතත්, «අපි අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේම වචන ගෙන පවසමු» යැයි කියමින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට අභූත චෝදනා නොකරන්න. මන්දයත්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් «ඔරෝධ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක්» යැයි පවසන ලද කිසිදු ස්ථානයක් නොමැත. එබැවින් ඔබලා අටුවාචාරීන් වහන්සේලාට අභූත චෝදනා නගති. බුද්ධාදී ගරු කටයුතු උතුමන්ට අභූත චෝදනා නැඟීම මහා අනර්ථයක් පිණිස පවතින බැවින් එය නොසුදුසුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: «තමා විසින් වැරදි ලෙස වටහා ගන්නා ලද කරුණු මඟින් අපට ද අභූත චෝදනා නගයි, බොහෝ පව් රැස් කරගනියි, එමඟින් තමාම විනාශ කරගනියි.»

Evaṃ abbhācikkhanassa ayuttataṃ sāvajjatañca dassetvā punapi te idaṃ vattabbā – jātakaṭṭhakathāyampi tumhehi āhaṭaudāharaṇasadisaṃ udāharaṇamatthi, taṃ suṇātha. Kosiyajātakaṭṭhakathāyañhi ‘‘satthā jetavane viharanto ekaṃ sāvatthiyaṃ mātugāmaṃ ārabbha kathesi. Sā kirekassa saddhassa pasannassa upāsakabrāhmaṇassa brāhmaṇī dussīlā pāpadhammā’’ti pāṭho dissati. Ettha hi ‘‘mātugāmaṃ ārabbha kathesī’’ti vatvā ‘‘sā’’ti vuttattā tumhākaṃ matena mātugāmasaddo itthiliṅgoyeva siyā, na pulliṅgo, kimidaṃ aṭṭhakathāvacanampi na passatha, tadeva pana aṭṭhakathāvacanaṃ passatha, kiṃ sā eva aṭṭhakathā tumhākaṃ paṭisaraṇaṃ, na tadaññāti.

මෙසේ අභූත චෝදනා නැඟීමේ අයෝග්‍යතාව සහ දොෂ සහිත බව පෙන්වා දී, නැවතත් ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: ජාතක අටුවාවෙහි ද ඔබලා විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද උදාහරණයට සමාන උදාහරණයක් ඇත, එය අසන්න. කෝසිය ජාතක අටුවාවෙහි මෙවැනි පාඨයක් දක්නට ලැබේ: «ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වසන සේක්, සැවැත් නුවර එක්තරා මාතුගාමයක් (ස්ත්‍රියක්) අරභයා දේශනා කළ සේක. ඇය (සා) වනාහි ශ්‍රද්ධාවන්ත, ප්‍රසන්න වූ එක්තරා උපාසක බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ දුශ්ශීල, ලාමක ස්වභාව ඇති බ්‍රාහ්මණියක් වූවාය.» මෙහි «මාතුගාමයක් අරභයා දේශනා කළ සේක» යැයි පවසා පසුව «සා» (ඇය) යනුවෙන් යොදා ඇති බැවින්, ඔබලාගේ මතයට අනුව «මාතුගාම» ශබ්දය ද ස්ත්‍රී ලිංගයක්ම විය යුතුය, පුල්ලිංගයක් නොවිය යුතුය. කුමක්ද මේ, ඔබලාට අටුවා පාඨය පෙනෙන්නේ නැද්ද? නැතහොත් එම අටුවා පාඨය පමණක් දකින්නේ ද? ඔබලාට පිහිට වන්නේ එම අටුවාව පමණක්ම ද, අනෙක් අටුවා නොවේද?

Yadi tāsaddaṃ apekkhitvā orodhasaddassa itthiliṅgattamicchatha, etthāpi sāsaddamapekkhitvā mātugāmasaddassa itthiliṅgattamicchathāti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyeyyuṃ. Etthāpi mātugāmasaddena itthipadatthassa kathanato itthipadatthaṃ sandhāya ‘‘sā’’ti vuttattā ‘‘sā itthī’’ti ayamevattho. Katthaci [Pg.129] hi padhānavācakena pulliṅgena napuṃsakaliṅgena vā samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittāpulliṅgavasena vā napuṃsakaliṅgavasena vā niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā itthipadatthamevāpekkhitvā itthiliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Idha visākhe mātugāmo susaṃvihitakammantā hoti saṅgahitaparijanā bhattumanāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhatī’’ti ca, ‘‘ko nu kho bhante hetu ko paccayo, yena midhekacco mātugāmo dubbaṇṇā ca hoti durūpā supāpikā dassanāya, daliddā ca hoti appassakā appabhogā appesakkhā ca. Idha mallike ekacco mātugāmo kodhanā hoti upāyāsabahulā, appampi vuttā samānā abhisajjati kuppati byāpajjati patitthiyati kopañca dosañca appaccayañca pātukarotī’’ti ca, ‘‘taṃ kho pana bhikkhave itthiratanaṃ rañño cakkavattissa pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṃkārapaṭissāvinī’’ti ca ime payogā.

ඉදින් ඔබලා «තා» යන සර්වනාමය අපේක්ෂාවෙන් «ඔරෝධ» ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය කැමති වන්නේ නම්, මෙහි ද «සා» යන සර්වනාමය අපේක්ෂාවෙන් «මාතුගාම» ශබ්දයේ ද ස්ත්‍රී ලිංගික භාවය කැමති විය යුතුය. මෙසේ කී කල ඔවුහු පිළිතුරු දීමට නොහැකිව, ප්‍රතිභානයෙන් තොරව, ලැජ්ජාවට පත්ව, උරහිස් හකුළුවාගෙන, බිමට නැඹුරු වූ මුහුණින් යුතුව කල්පනා කරනු ඇත. මෙහි ද «මාතුගාම» ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී අර්ථය පවසන බැවින්, එම ස්ත්‍රී අර්ථය අරභයා «සා» යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, «සා ඉත්ථී» (ඒ ස්ත්‍රිය) යන්නම මෙහි අර්ථය වේ. ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන වාචක පුල්ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග ශබ්දයක් සමඟ සමානාධිකරණ වූ ගුණ ශබ්දයක (විශේෂණයක) අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන) ලිංගය අනුව යාම නිසා පුල්ලිංග වශයෙන් හෝ නපුංසක ලිංග වශයෙන් දැක්විය යුතු වුව ද, [ව්‍යාකරණමය] ලිංගය නොසලකා හුදෙක් ස්ත්‍රී අර්ථයම සලකා ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේද යත්: «විශාඛාවෙනි, මෙහි මාතුගාමයා මැනවින් සංවිධානය කරන ලද කර්මාන්ත ඇත්තියක් වෙයි, පිරිවර ජනයා මනාව සංග්‍රහ කරන්නියක් වෙයි, සැමියාට ප්‍රිය මනාප ලෙස හැසිරෙයි, රැස් කරන ලද වස්තුව ආරක්ෂා කරයි...» යනුවෙන් ද, «ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් මෙහි ඇතැම් මාතුගාමයෙක් අවලස්සන, දුර්වර්ණ, දැකීමට අප්‍රිය, දිළිඳු, ස්වල්ප වස්තු ඇති, ස්වල්ප භෝග ඇති, අල්පේශාක්‍ය වෙයි ද, ඊට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද? මල්ලිකාවෙනි, මෙහි ඇතැම් මාතුගාමයෙක් ක්‍රෝධ බහුල, දැඩි අමනාප බහුල වෙයි, ස්වල්පයක් පැවසූ කල ද අමනාප වෙයි, කෝප වෙයි, ව්‍යාපන්න වෙයි, මුරණ්ඩු වෙයි, කෝපයත් ද්වේෂයත් නොසතුටත් පහළ කරයි...» යනුවෙන් ද, «මහණෙනි, සක්විති රජුගේ ඒ ස්ත්‍රී රත්නය රජුට පෙර පිබිදෙන්නියක් වෙයි, පසුව සැතපෙන්නියක් වෙයි, කුමක් කරම්දැයි විමසා ක්‍රියා කරන්නියක් වෙයි...» යනුවෙන් ද දැක්වෙන මේ යෙදුම් ඊට නිදසුන් වේ.

Katthaci pana padhānavācakena napuṃsakaliṅgena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānuvattittā napuṃsakaliṅgavasena niddisitabbattepi liṅgamanapekkhitvā purisapadatthamevāpekkhitvā pulliṅganiddeso dissati. Taṃ yathā? ‘‘Pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciranivāsino ahesuṃ. Taṃ kho pana rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ ñātānaṃ pavesetā aññātānaṃ nivāretā’’ti. Katthaci padhānavācakena liṅgattayena samānādhikaraṇassa guṇasaddassa abhidheyyaliṅgānurūpaṃ niddeso dissati. Taṃ yathā? Sā itthī ‘‘sīlavatī kalyāṇadhammā. Aṭṭhahi kho nakulamāte dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā parammaraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ [Pg.130] sahabyataṃ upapajjati. Saddho purisapuggalo, saddhaṃ kulaṃ, cittaṃ dantaṃ sukhāvaha’’nti.

නමුත් ඇතැම් තැනක, ප්‍රධාන පදය ප්‍රකාශ කරන නපුංසක ලිංගය හා සමානාධිකරණ වූ (එක් විභක්තියක් ගන්නා) ගුණවාචක ශබ්දයට, එයින් අඟවනු ලබන අර්ථයේ ලිංගය අනුව යා යුතු බැවින් නපුංසක ලිංගයෙන් දැක්විය යුතුව තිබුණ ද, ව්‍යාකරණමය ලිංගය නොසලකා පුරුෂ (පුද්ගල) අර්ථය ම සලකා පුල්ලිංගයෙන් දැක්වීම් දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේ ද යත්? 'මේ ඉසිගිලි පර්වතයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් බොහෝ කල් වාසය කළහ' යන්න ද, 'සක්විති රජුගේ ඒ පරිණායක රත්නය වනාහි (නෑයන්) ඇතුළු කරන්නෙකි, නොදන්නවුන් වළක්වන්නෙකි' යන්න ද වේ. ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන පදයෙහි ලිංග තුන හා සමානාධිකරණ වන ගුණවාචක ශබ්දය, අඟවනු ලබන අර්ථයේ ලිංගයට අනුරූපව දැක්වීම දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේ ද යත්? ඈ ස්ත්‍රිය 'සීලවන්තී ය, යහපත් ගුණැති ය (කල්‍යාණධම්මා)' යන්න ද, 'නකුලමාතාවෙනි, කරුණු අටකින් සමන්නාගත වූ (යුක්ත වූ) මාතෘගාමයා ශරීරය බිඳී මරණින් මතු මනාපකායික දේවතාවන්ගේ සහභාගීත්වයට පැමිණේ' යන්න ද, 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුරුෂ පුද්ගලයා, ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය, දමනය කරන ලද සිත සුව එළවන්නේ ය' යන්න ද වේ.

Seyyaiti saddo pana yebhuyyena okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati ekākāreneva tiṭṭhanato. Kathaṃ? Seyyo amitto matiyā upeto. Esāva pūjanā seyyo, ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo.

'සෙය්‍ය' (Seyya) යන ශබ්දය වනාහි බොහෝ දුරට ඕකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා, එක ම ආකාරයකින් පවතින බැවින් ලිංග තුනට ම අනුකූල වෙයි. ඒ කෙසේ ද යත්? 'නුවණින් යුතු සතුරා වුව ද උතුම් ය', 'මේ පිදීම ම උතුම් ය', 'එක් දිනක් ජීවත් වීම උතුම් ය' යන්නයි.

‘‘Dhammena ca alābho yo,Yo ca lābho adhammiko;

Alābho dhammiko seyyo,Yañce lābho adhammiko.

'ධර්මානුකූලව යම් අලාභයක් වේ ද, අධර්මයෙන් යම් ලාභයක් වේ ද; අධර්මයෙන් ලබන ලාභයට වඩා ධර්මානුකූලව ලබන අලාභය ම උතුම් ය.'

Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo;

Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.

'නුවණ මඳ අයගේ යම් යසසක් (කීර්තියක්) වේ ද, නුවණැත්තන්ගේ යම් අයසක් (අකීර්තියක්) වේ ද; නුවණැත්තන්ගේ අයස ම උතුම් ය, නුවණ මඳ අයගේ යසස උතුම් නොවේ.'

Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;

Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.

'අඥානයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවට වඩා නුවණැත්තන්ගෙන් ලැබෙන යම් ගැරහුමක් (නිඳාවක්) වේ ද, නුවණැත්තන්ගේ ගැරහුම ම උතුම් ය.'

Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekikaṃ;

Pavivekaṃ dukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.

'කාමයන්ගෙන් හටගත් සැපයට වඩා විවේකයෙන් හටගත් යම් දුකක් වේ ද, විවේකයෙන් හටගත් දුක ම උතුම් ය.'

Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ;

Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammika’’nti.

'අධර්මයෙන් ජීවත් වීමට වඩා ධර්මානුකූලව සිදුවන යම් මරණයක් වේ ද, ධර්මානුකූල මරණය ම උතුම් ය' යන්නයි.

Evamayaṃ seyya iti saddo okārantabhāve ṭhatvā liṅgattayānukūlo bhavati. Katthaci pana ākārantabhāve ṭhatvā itthiliṅgānukūlo dissati ‘‘itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipā’’ti. Niggahītanto pana hutvā napuṃsakaliṅgānukūlo apasiddho. Evaṃpakāre payoge kiṃ tumhe na passathāti. Evaṃ vuttā ca te niruttarāva bhavissanti.

මෙසේ මේ 'සෙය්‍ය' යන ශබ්දය ඕකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ලිංග තුනට ම අනුකූල වෙයි. ඇතැම් තැනක ආකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා 'මහරජුනි, ඇතැම් ස්ත්‍රියක් ද පුරුෂයාට වඩා උතුම් වන්නී ය' යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයට අනුකූලව දක්නට ලැබේ. නිග්ගහීතය අවසානයට ඇති වී නපුංසක ලිංගයට අනුකූල වීම ව්‍යාකරණ විරෝධී (අපසිද්ධ) ය. 'මෙවැනි ප්‍රයෝගයන් ඔබලා දකින්නේ නැද්ද?' මෙසේ පැවසූ කල ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහු ම ය.

Sacepi [Pg.131] te ettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘tattha tattha suttappadese aṭṭhakathādīsu ca ‘mātugāmo’ti vā ‘mātugāmenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena mātugāmasaddassa dassanato pulliṅgabhūtaṃ mātugāmasaddaṃ anapekkhitvā itthipadatthameva apekkhitvā ‘‘sā itthī’’ti itthīsaddena sāsaddassa sambandhaggahaṇaṃ mayaṃ sampaṭicchāma, ‘orodho’ti vā ‘orodhenā’ti vā okārantapulliṅgabhāvena ṭhitassa orodhasaddassa adassanato pana tumhehi vuttaṃ purimatthaṃ na sampaṭicchāmā’’ti. Tadā tesaṃ imāni vinayapāḷiyaṃ āgatapadāni dassetabbāni ‘‘tena kho pana samayena rājā udeno uyyāne paricāresi saddhiṃ orodhena, atha kho rañño udenassa orodho rājānaṃ udenaṃ etadavocā’’ti. Evaṃ imāni suttapadāni dassetvā suttanipātaṭṭhakathāyaṃ ‘‘rāmo nāma rājā kuṭṭharogī orodhehi ca nāṭakehi ca jigucchamāno’’ti vacanañca dassetvā ‘‘gacchatha tumhe garukulamupagantvā bhagavato saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ sādhukaṃ padabyañjanāni uggaṇhathā’’ti uyyojetabbā.

ඉදින් ඔවුහු මෙහි දී මෙසේ පවසත් නම්: 'තැනින් තැන සූත්‍ර දේශනාවල සහ අටුවා ආදියේ "මාතුගාමෝ" කියා හෝ "මාතුගාමේන" කියා හෝ ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් මාතෘගාම ශබ්දය යෙදී තිබෙනු දක්නට ලැබෙන බැවින්, පුල්ලිංග වූ මාතෘගාම ශබ්දය නොසලකා ස්ත්‍රී අර්ථය ම සලකා "සා ඉත්ථී" යන ස්ත්‍රී ශබ්දයෙන් "සා" යන සර්වනාමය හා සම්බන්ධය ග්‍රහණය කිරීම අපි පිළිගනිමු. නමුත් "ඔරෝධෝ" කියා හෝ "ඔරෝධේන" කියා හෝ ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් පවතින "ඔරෝධ" ශබ්දය යෙදී ඇති බවක් නොපෙනෙන බැවින්, ඔබලා විසින් පවසන ලද පෙර අර්ථය අපි පිළි නොගනිමු' කියා ය. එකල ඔවුන්ට විනය පාලියෙහි එන මේ පදයන් පෙන්වා දිය යුතු ය: 'එකල වනාහි උදේන රජු අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් (ඔරෝධේන) සමඟ උයනෙහි හැසිරුණේ ය. ඉක්බිති උදේන රජුගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රිය (ඔරෝධෝ) උදේන රජුට මෙසේ කීවා ය' කියා ය. මෙසේ මේ සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දී, සූත්‍ර නිපාත අටුවාවෙහි 'රාම නම් රජු කුෂ්ඨ රෝගයෙන් පෙළෙමින්, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් (ඔරෝධේහි) සහ නළඟනන් විසින් පිළිකුල් කරනු ලබන්නේ' යන වචනය ද පෙන්වා දී, 'ඔබලා ගුරුකුලයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා පද හා ව්‍යඤ්ජන මැනවින් ඉගෙන ගන්න' කියා පිටත් කර යැවිය යුතු ය.

Idāni mātugāmasaddādīsu kiñci vinicchayaṃ vadāma – mātugāmasaddo ca orodhasaddo ca dārasaddo cāti ime itthipadatthavācakāpi samānā ekantena pulliṅgā bhavanti. Tesu dārasaddassa ekasmiṃ atthe vattamānassāpi bahuvacanakattameva saddasatthavidū icchanti, na ekavacanakattaṃ. Mayaṃ pana dārasaddassa ekasmiṃ atthe ekavacanakattaṃ, yebhuyyena pana bahuvacanakattaṃ anujānāma, bavhatthe vattabbameva natthi. Pāḷiyañhi dārasaddo yebhuyyena bahuvacanako bhavati, ekavacanako appo. Tatrime payogā –

දැන් මාතෘගාම ආදී ශබ්දයන්හි යම් විනිශ්චයක් පවසමු: 'මාතුගාම' ශබ්දය, 'ඔරෝධ' ශබ්දය සහ 'දාර' ශබ්දය යන මොහු ස්ත්‍රී අර්ථය ප්‍රකාශ කරන නමුත්, ඒකාන්තයෙන් ම පුල්ලිංග වෙති. ඒ අතුරින් 'දාර' ශබ්දය තනි අර්ථයක පැවතුණ ද, ව්‍යාකරණ විද්වත්හු එහි බහු වචන ස්වභාවය ම කැමති වෙති, ඒක වචන ස්වභාවය අකමැති වෙති. නමුත් අපි වනාහි 'දාර' ශබ්දය එක් අර්ථයක් සඳහා ඒක වචනයෙන් ද, බොහෝ විට බහු වචනයෙන් ද යෙදීම අනුමත කරමු. බහුවචන අර්ථයන්හි යෙදීම ගැන කිව යුතු ම නැත. මන්දයත්, පාලියෙහි 'දාර' ශබ්දය බොහෝ විට බහු වචන වන අතර, ඒක වචන යෙදීම් අල්ප ය. එහි යෙදීම් මෙසේ ය:

‘‘Dāsā [Pg.132] ca dāsyo anujīvino ca,Puttā ca dārā ca mayañca sabbe;

Dhammañcarāmapparalokahetu,Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti ca,

'දාසයෝ ද, දාසියෝ ද, යැපෙන්නෝ ද, පුත්‍රයෝ ද, භාර්යාවෝ (දාරා) ද, අප හැමදෙනා ද පරලොව යහපත උදෙසා ධර්මයෙහි හැසිරෙමු. එහෙයින් අපගේ බාලයෝ (තරුණයෝ) නොමියෙති' යන්න ද,

‘‘Yo ñātīnaṃ sakhīnaṃ vā, dāresu paṭidissati;

Sahasā sampiyāyena, taṃ jaññāvasalo itī’’ti ca,

'යමෙක් නෑයන්ගේ හෝ මිතුරන්ගේ හෝ භාර්යාවන් කෙරෙහි (දාරේසු) බලහත්කාරයෙන් හෝ කැමැත්තෙන් හෝ හැසිරෙනු දක්නට ලැබේ ද, ඔහුව වසලයෙකු ලෙස දැනගත යුතු ය' යන්න ද,

‘‘Sehi dārehi’santuṭṭho, vesiyāsu padissati;

Dissati paradāresu, taṃ parābhavato mukha’’nti ca,

'තමාගේ භාර්යාවන්ගෙන් (දාරේහි) සතුටු නොවී, වෙසඟනන් කරා යන්නේ ද, පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) කෙරෙහි හැසිරෙන්නේ ද, එය පිරිහීමේ දොරටුවකි' යන්න ද,

‘‘Puttesu dāresu ca yā apekkhā’’ti ca byāse, samāse pana ‘‘puttadārā disā pacchā, puttadārehi mattano’’ti ca evamādayo bahuvacanappayogā bahavo bhavanti.

'පුත්‍රයන් කෙරෙහි ද භාර්යාවන් කෙරෙහි ද (දාරේසු) යම් අපේක්ෂාවක් වේ ද' යනාදී වශයෙන් විසිරුණු පදයන්හි ද, සමාස පදයන්හි දී 'පුත්‍ර-භාර්යාවෝ (පුත්තදාරා) බටහිර දිශාව ය, තමාගේ පුත්‍ර-භාර්යාවන් (පුත්තදාරේහි) විසින්' යනාදී වශයෙන් ද මෙවැනි බහු වචන යෙදීම් බොහෝ වෙති.

Ekavacanappayogā pana appā. Seyyathidaṃ? ‘‘Garūnaṃ dāre, dhammaṃ care yopi samuñjakaṃ care, dārañca posaṃ dadamappakasmi’’nti ca,

ඒක වචන යෙදීම් වනාහි අල්ප ය. ඒ කෙසේ ද يත්? 'ගුරුවරුන්ගේ භාර්යාව (දාරේ) කෙරෙහි ද, යමෙක් වී ඇහිඳ ජීවත් වේ ද හෙතෙම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නේ ය, අල්ප දෙයින් වුව ද දන් දෙමින් භාර්යාව (දාරං) පෝෂණය කරන්නේ ය' යන්න ද,

‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā;

Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti ca,

'මාතලී, යම් ගිහි පින්වතුන් වූ, සිල්වත් වූ උපාසකයෝ ධර්මානුකූලව භාර්යාව (දාරං) පෝෂණය කරත් ද, මම ඔවුනට නමස්කාර කරමි' යන්න ද,

‘‘Paradāraṃ na gaccheyyaṃ, sadārapasuto siya’’nti ca,

'පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) කරා නොයන්නේ ය, ස්වකීය භාර්යාව කෙරෙහි ම ඇලුනේ වන්නේ ය' යන්න ද,

‘‘Yo icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ;

Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddama’’nti ca

'යම් පුරුෂයෙක් භවයෙන් භවයෙහි නැවත නැවතත් පුරුෂයෙකු වීමට කැමති වන්නේ ද, හෙතෙම සෝදන ලද පාදයකින් මඩ මෙන් පරදාරයන් (අන් සතු භාර්යාවන්) සම්පූර්ණයෙන් ම දුරු කරන්නේ ය' යන්න ද,

Evamādayo ekavacanappayogā appā.

යනාදී වශයෙන් ඒක වචන යෙදීම් අල්ප වෙති.

Samāhāralakkhaṇavasena panesa dārasaddo napuṃsakaliṅgekavacanopi katthaci bhavati. ‘‘Ādāya puttadāraṃ. Puttadārassa saṅgaho’’iti evaṃ idha vuttappakārena liṅgañca atthañca sallakkhetvā ‘‘puriso purisā’’ti pavattaṃ purisasaddanayaṃ nissāya [Pg.133] sabbesaṃ ‘‘bhūto bhāvako bhavo’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañcokārantapadānaṃ nāmikapadamālāsu saddhāsampannehi kulaputtehi saddhammaṭṭhitiyā kosallamuppādetabbaṃ.

සමාහාර ලක්ෂණ වශයෙන් වනාහි මේ 'දාර' ශබ්දය ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග ඒක වචනයෙන් ද වෙයි. 'අඹුදරුවන් (පුත්තදාරං) රැගෙන', 'අඹුදරුවන්ට (පුත්තදාරස්ස) සංග්‍රහ කිරීම' යනාදී වශයෙන් මෙහි දක්වන ලද ආකාරයට ලිංගය ද අර්ථය ද මැනවින් සලකා, 'පුරිසෝ පුරිසා' යනුවෙන් පවතින පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය ඇසුරින්, 'භූතෝ, භාවකෝ, භවෝ' යනාදී සියලු භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් ඕකාරාන්ත පදයන්ගේ නාම පදමාලාවන්හි, ශ්‍රද්ධාසම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා දක්ෂතාව (නිපුණතාව) ඇති කරගත යුතු ය.

Kiṃ pana sabbāni okārantapadāni purisanaye sabbappakārena ekasadisāneva hutvā paviṭṭhānīti? Na paviṭṭhāni. Kānici hi okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti, ekadesena na paviṭṭhāni ca, kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāneva. Tatra katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni ca? ‘‘Saro vayo ceto’’tiādīni. Saroiti hi ayaṃsaddo ususaddasaravanaakārādisaravācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Rahadavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Vayoiti saddo parihānivācako ce, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Āyukoṭṭhāsavācako ce, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Ceto iti saddo yadi paṇṇattivācako, purisanaye sabbathā paviṭṭho. Yadi pana cittavācako, manogaṇapakkhikattā purisanaye ekadesena paviṭṭho. Manogaṇo ca nāma –

එහෙත් සියලු 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි (පුල්ලිංග ක්‍රමයෙහි) හැම අයුරින්ම එක හා සමානව ඇතුළත් වී තිබේද? නැත, ඇතුළත් වී නැත. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ද ඇතුළත් වන අතර, ඒකදේශයකින් (කොටසකින්) ද ඇතුළත් වෙයි. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වන අතර, කොටසකින් ඇතුළත් නොවේ. ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් නොවේමය. එහිදී, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ද, කොටසකින් ද ඇතුළත් වන ඇතැම් 'ඔ' කාරාන්ත පද මොනවාද? 'සරෝ, වයෝ, චේතෝ' යනාදියයි. 'සරෝ' යන මෙම ශබ්දය හී (ඊතල), ශබ්ද (හඬ), ස්වර (අක්ෂර) ආදිය අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. විල (හ්‍රදය) අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. 'වයෝ' යන ශබ්දය පිරිහීම අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. ආයු කාලය අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. 'චේතෝ' යන ශබ්දය ඉදින් ප්‍රඥප්තියක් අඟවන්නේ නම්, පුරුෂ නීතියෙහි සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ඇතුළත් වේ. ඉදින් සිත අඟවන්නේ නම්, මනෝගණයට අයත් වන බැවින් පුරුෂ නීතියෙහි කොටසකින් ඇතුළත් වේ. මනෝගණය නම් -

Mano vaco vayo tejo,Tapo ceto tamo yaso;

Ayo payo siro chando,Saro uro raho aho –

මනෝ, වචෝ, වයෝ, තේජෝ, තපෝ, චේතෝ, තමෝ, යසෝ; අයෝ, පයෝ, සිරෝ, ඡන්දෝ, සරෝ, උරෝ, රහෝ, අහෝ -

Ime soḷasa.

යන මේවා දහසයයි.

Idāni yathāvuttassa pākaṭīkaraṇatthaṃ manasaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma –

දැන්, ඉහත සඳහන් කළ කරුණ පැහැදිලි කිරීම සඳහා 'මන' ශබ්දය ආදියේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති වැටීම) පවසමු -

Mano[Pg.134], manā. Manaṃ, mano, mane. Manasā, manena, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manaso, manassa, manānaṃ. Manasi, mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā.

මනෝ, මනා. මනං, මනෝ, මනේ. මනසා, මනේන, මනේහි, මනේභි. මනසෝ, මනස්ස, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනේහි, මනේභි. මනසෝ, මනස්ස, මනානං. මනසි, මනේ, මනස්මිං, මනම්හි, මනේසු. භෝ මන, භවන්තෝ මනා.

Atha vā ‘‘bho manā’’iti bahuvacanampi ñeyyaṃ. Evaṃ vaco, vacā. Vacaṃ, vaco, vace. Vacasātiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ahasaddassa pana bhummekavacanaṭṭhāne ahasi, ahe, ahasmiṃ, ahamhi, ahu, ahanīti yojetabbā.

නැතහොත් 'භෝ මනා' යන බහුවචනය ද දත යුතුය. මෙසේම වචෝ, වචා. වචං, වචෝ, වචේ. 'වචසා' යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය. 'අහ' ශබ්දයේ භූම්ම (සප්තමී) ඒකවචන ස්ථානයෙහි 'අහසි, අහේ, අහස්මිං, අහම්හි, අහු, අහනි' යන රූප යෙදිය යුතුය.

Idāni rūpantaravisesadassanatthaṃ napuṃsakaliṅgassa manasaddassapi nāmikapadamālaṃ vadāma, aṭṭhāne ayaṃ kathitāti na codetabbaṃ.

දැන්, වෙනත් රූපවල ඇති විශේෂත්වය පෙන්වීම සඳහා නපුංසක ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ද නාමික පදමාලාව පවසමු. මෙය නුසුදුසු තැනක කියන ලද්දකැයි විරුද්ධත්වයක් (චෝදනාවක්) නොනැඟිය යුතුය.

Manaṃ, manāni, manā. Manaṃ, manāni, mane. Manena, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Manā, manasmā, manamhā, manehi, manebhi. Manassa, manaso, manānaṃ. Mane, manasmiṃ, manamhi, manesu. Bho mana, bhavanto manā. Atha vā ‘‘bho manāni, bho manā’’evampi bahuvacanaṃ veditabbaṃ. Evamuttaratrāpi nayo.

මනං, මනානි, මනා. මනං, මනානි, මනේ. මනේන, මනේහි, මනේභි. මනස්ස, මනසෝ, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනේහි, මනේභි. මනස්ස, මනසෝ, මනානං. මනේ, මනස්මිං, මනම්හි, මනේසු. භෝ මන, භවන්තෝ මනා. නැතහොත් 'භෝ මනානි, භෝ මනා' යනුවෙන් ද බහුවචනය දත යුතුය. මින් ඉදිරියට ද ක්‍රමය මෙසේමය.

Ettha ca pulliṅgassa manasaddassa paccattakaraṇasampadānasāmibhummavacanāni mano manasā manaso manasīti rūpāni ṭhapetvā yāni sesāni, napuṃsakaliṅgassa ca manasaddassa paccattavacanāni ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpāni ca, aṭṭhamyopayogavacanānaṃ ‘‘manaṃ manānī’’ti rūpadvayañca ṭhapetvā yāni sesāni, tāni sabbāni kamato samasamāni.

මෙහිදී, පුල්ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) - ෂෂ්ඨී (සාමි) සහ සප්තමී (භූම්ම) වචනවල 'මනෝ, මනසා, මනසෝ, මනසි' යන රූප හැර ඉතිරි රූප ද, නපුංසක ලිංග 'මන' ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනවල 'මනං, මනානි' යන රූප ද, අෂ්ටමී (ආලපන) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) වචනවල 'මනං, මනානි' යන රූප යුගළ ද හැර ඉතිරි යම් රූප වේද, ඒ සියල්ල පිළිවෙළින් එකිනෙකට සමාන වේ.

Keci okāranto manoiti saddo napuṃsakaliṅgoti vadanti, te vattabbā – yadi so napuṃsakaliṅgo siyā, tassadisehi vaco vayotiādisaddehipi napuṃsakaliṅgeheva bhavitabbaṃ, na ‘‘te napuṃsakaliṅgā’’ti garū vadanti, ‘‘pulliṅgā’’icceva vadanti. Yasmā ca pāḷiyaṃ ‘‘kāyo anicco; mano [Pg.135] anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano dukkho’’ti ca ‘‘nicco vā anicco vāti anicco bhante’’ti ca evamādayo pulliṅgappayogā bahavo diṭṭhā. Tena ñāyati manosaddo ekantena pulliṅgoti. Yadi pana napuṃsakaliṅgosiyā, ‘‘anicco dukkho’’ti evamādīni taṃsamānādhikaraṇāni anekapadasatānipi napuṃsakaliṅgāneva siyuṃ. Na hi tāni napuṃsakaliṅgāni, atha kho abhidheyyaliṅgānuvattakāni vāccaliṅgāni. Evaṃ manosaddassa pulliṅgatā paccetabbāti, sace manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti, kathaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakarūpaṃ dissatīti? Saccaṃ ‘‘manānī’’ti napuṃsakaliṅgameva, tathāpi manogaṇe pamukhabhāvena gahitassokārantassa manasaddassa rūpaṃ na hoti. Atha kiñcarahīti ce? Cittasaddena samānaliṅgassa samānasutittepi manogaṇe apariyāpannassa niggahītantasseva manasaddassa rūpaṃ. Manasaddo hi punnapuṃsakavasena dvidhā bhijjati ‘‘mano manaṃ’’iti yathā ‘‘ajjavoajjava’’nti. ‘‘Mano ce nappadussati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’ti hi pāḷi. Yadi ca so manosaddo napuṃsakaliṅgo na hoti.

ඇතැම්හු 'ඔ' කාරාන්ත වූ 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග යැයි පවසති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය - ඉදින් එය නපුංසක ලිංග වන්නේ නම්, ඊට සමාන වූ 'වචෝ, වයෝ' ආදී ශබ්ද ද නපුංසක ලිංග විය යුතුය. එහෙත් ගුරුවරු (ආචාර්යවරු) 'ඒවා නපුංසක ලිංගය' කියා නොපවසති; 'පුල්ලිංගය' කියාම පවසති. තවද, පාලියෙහි "කායෝ අනිච්චෝ; මනෝ අනිච්චෝ" කියා ද "කායෝ දුක්ඛෝ, මනෝ දුක්ඛෝ" කියා ද "නිච්චෝ වා අනිච්චෝ වාති අනිච්චෝ භන්තේ" කියා ද යනාදී වශයෙන් පුල්ලිංග ප්‍රයෝගයන් බොහෝ දක්නා ලැබෙන බැවින්, 'මනෝ' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග බව හැඟේ. ඉදින් එය නපුංසක ලිංග වූයේ නම්, "අනිච්චෝ, දුක්ඛෝ" යනාදී වශයෙන් ඊට සමානාධිකරණ වූ සිය ගණන් පද ද නපුංසක ලිංග විය යුතුය. එහෙත් ඒවා නපුංසක ලිංග නොවේ, හැරත් ඒවා අභිධෙය්‍ය ලිංගය අනුගමනය කරන වාච්චලිංග (විශේෂණ ලිංග) වේ. මෙසේ මනෝ ශබ්දයේ පුල්ලිංග භාවය පිළිගත යුතුය. ඉදින් 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්, 'මනානි' යන නපුංසක රූපය පෙනෙන්නේ කෙසේද? සත්‍යයකි, 'මනානි' යනු නපුංසක ලිංගයමය. එතකුදු වුවත්, එය මනෝගණයෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ගන්නා ලද 'ඔ' කාරාන්ත මන ශබ්දයේ රූපය නොවේ. එසේ නම් එය කුමක්ද? 'චිත්ත' ශබ්දය හා සමාන ලිංග ඇති, සමාන ශ්‍රවණය (උච්චාරණය) ඇති, එහෙත් මනෝගණයට ඇතුළත් නොවන නිග්ගහීතාන්ත (අනුස්වාරයෙන් කෙළවර වන) මන ශබ්දයේම රූපයකි. මන ශබ්දය වනාහි පුරුෂ-නපුංසක වශයෙන් 'මනෝ, මනං' කියා 'අජ්ජවෝ, අජ්ජවං' මෙන් දෙවැදෑරුම්ව බෙදෙයි. "මනෝ චේ නප්පදුස්සති" කියා ද "සන්තං තස්ස මනං හෝති" කියා ද පාලියෙහි එන බැවිනි. ඉදින් ඒ මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්...

‘‘Garu cetiyapabbatavattaniyā,Pamadā pamadā pamadā vimadaṃ;

Samaṇaṃ sunisamma akā hasitaṃ,Patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti

"ගරු චේතියපබ්බතවත්තනියා, පමදා පමදා පමදා විමදං; සමණං සුනිසම්ම අකා හසිතං, පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ"ති

Ettha manosaddena samānādhikaraṇo ‘‘patita’’nti saddo napuṃsakaliṅgabhāvena kasmā sannihito. Yasmā ca samānādhikaraṇapadaṃ napuṃsakaliṅgabhāvena sannihitaṃ, tasmā saddantarasannidhānavasena manosaddo napuṃsakaliṅgoti ñāyatīti? Tanna, samānādhikaraṇapadassa sabbattha liṅgavisesājotanato. Yadi hi samānādhikaraṇapadaṃ sabbattha liṅgavisesaṃ joteyya, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthāpi ‘‘cattāro’’ti [Pg.136] padaṃ indriyasaddassa pulliṅgattaṃ kareyya, na ca kātuṃ sakkoti. Indriyasaddo hi ekantena napuṃsakaliṅgo. Yadi tumhe ‘‘patita’’nti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya manosaddassa napuṃsakaliṅgattamicchatha, ‘‘cattāro indriyānī’’ti etthapi ‘‘cattāro’’ti samānādhikaraṇapadaṃ nissāya indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchathāti. Na mayaṃ bho indriyasaddassa pulliṅgattaṃ icchāma, atha kho napuṃsakaliṅgattaṃyeva icchāma, ‘‘cattāro’’ti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitattā ‘‘cattārī’’ti gaṇhāma, tasmā ‘‘cattāri indriyānī’’ti atthaṃ dhāremāti. Yadi evaṃ ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti padaṃ liṅgavipallāsavasena ṭhitanti mantvā ‘‘patito’’ti atthaṃ dhārethāti. Na dhārema ettha liṅgavipallāsassa anicchitabbato. Yadi hi manosaddo pulliṅgo siyā, taṃsamānādhikaraṇapadaṃ ‘‘patito’’ti vattabbaṃ siyā. Kimācariyo evaṃ vattuṃ na jāni, jānamāno eva so ‘‘patito’’ti nāvoca, ‘‘patita’’nti panāvoca, tena ñāyati ‘‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’’ti. Mā tumhe evaṃ vadetha, samānādhikaraṇapadaṃ nāma katthaci padhānaliṅgamanuvattati, katthaci nānuvattati, tasmā na taṃ liṅgavisesajotane ekantato pamāṇaṃ. ‘‘Mātugāmo, orodho, āvuso visākha, ehi visākhe, cittāni aṭṭhīnī’’ti evamādirūpavisesoyeva pamāṇaṃ. Yadi samānādhikaraṇapadeyeva liṅgaviseso adhigantabbo siyā, ‘‘cattāro ca mahābhūtā’’tiādīsu liṅgavavatthānaṃ na siyā. Yasmā evamādīsupi ṭhānesu liṅgavavatthānaṃ hotiyeva. Kathaṃ? ‘‘Cattāro’’ti pulliṅgaṃ ‘‘mahābhūtā’’ti napuṃsakanti, tasmā ‘‘patitaṃ asubhesu munissa mano’’ti etthāpi ‘‘patita’’nti napuṃsakaliṅgaṃ ‘‘mano’’ti pulliṅganti vavatthānaṃ bhavatīti. Idaṃ sutvā te tuṇhī bhavissanti. Tato [Pg.137] tesaṃ tuṇhībhūtānaṃ idaṃ vattabbaṃ – yasmā manogaṇe pavattānaṃ padānaṃ samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojetabbāni, tasmā manogaṇe pamukhassa manosaddassapi samānādhikaraṇapadāni katthaci napuṃsakavasena yojitāni. Tathā hi pubbācariyā ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo’payāti. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco. Avanataṃ siro yassa soyaṃ avaṃsiro, appakaṃ rāgādi rajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’tiādinā saddaracanaṃ kubbiṃsu, na pana tehi vaco siro rajosaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaṃ vibhāvetuṃ īdisī saddaracanā katā, atha kho siromanosaddānaṃ manogaṇe pavattānaṃ pulliṅgasaddānaṃ katthacipi īdisānipi liṅgavipallāsavasena ṭhitāni samānādhikaraṇapadāni hontīti paresaṃ jānāpanādhippāyavatiyā anukampāya viracitā. Etthāpi tumhākaṃ matena manosaddassa napuṃsakaliṅgatte sati vaco siro iccādayopi napuṃsakaliṅgattamāpajjanti napuṃsakaliṅgavasena samānādhikaraṇapadānaṃ niddiṭṭhattā. Kiṃ panetesampi napuṃsakaliṅgattaṃ icchathāti. Addhā te idampi sutvā nibbeṭhetumasakkontā tuṇhī bhavissanti. Kiñcāpi te aññaṃ gahetabbakāraṇaṃ apassantā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yadi bho mano saddo napuṃsakaliṅgona hoti, kasmā veyyākaraṇā ‘manosaddo napuṃsakaliṅgo’ti vadantī’’ti? Te vattabbā – yadi tumhe veyyākaraṇamataṃ gahetvā manosaddassa napuṃsakaliṅgattaṃ rocetha, nanu bhagavāyeva loke asadiso mahāveyyākaraṇo mahāpuriso visārado parappavādamaddano. Bhagavantañhi padakā veyyākaraṇā ambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadaṇḍādayo ca brāhmaṇā saccakanigaṇṭhādayo ca paribbājakā [Pg.138] vādena na sampāpuṇiṃsu, aññadatthu bhagavāyeva mattavāraṇagaṇamajjhe kesarasīho viya asambhīto nesaṃ nesaṃ vādaṃ maddesi, mahante ca ne atthe patiṭṭhāpesi, evaṃvidhena bhagavatā vohārakusalena yasmā ‘‘kāyo anicco’’ti ca ‘‘kāyo dukkho, mano anicco, mano dukkho’’ti ca evamādinā vuttā manosaddassa pulliṅgabhāvasūcanikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā manosaddo pulliṅgoyevāti sārato paccetabboti. Evaṃ vuttā te niruttarā appaṭibhānā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyissanti.

මෙහි 'මනෝ' ශබ්දය සමඟ සමානාධිකරණ වූ 'පතිතං' යන ශබ්දය නපුංසක ලිංග භාවයෙන් යුක්තව කුමක් හෙයින් යෙදී තිබේද? යම් හෙයකින් සමානාධිකරණ පදය නපුංසක ලිංගයෙන් පිහිටියේද, එහෙයින් වෙනත් ශබ්දයක ළඟින් පිහිටීම නිසා 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංගයක් යැයි දත යුතු නොවේද? එය එසේ නොවේ, සමානාධිකරණ පදය සෑම තැනකදීම ලිංග විශේෂය නොපෙන්වන බැවිනි. ඉදින් සමානාධිකරණ පදය සෑම තැනකදීම ලිංග විශේෂය පෙන්වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ඉන්ද්‍රියානී' යන්නෙහිද 'චත්තාරෝ' යන පදය 'ඉන්ද්‍රිය' යන ශබ්දය පුල්ලිංග බවට පත් කළ යුතුය. නමුත් එසේ කිරීමට නොහැකිය. මන්ද 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වේ. ඉදින් ඔබලා 'පතිතං' යන සමානාධිකරණ පදය ඇසුරු කරගෙන 'මනෝ' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව කැමති වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ඉන්ද්‍රියානී' යන්නෙහිද 'චත්තාරෝ' යන සමානාධිකරණ පදය ඇසුරු කොට 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව කැමති විය යුතුය. 'පින්වත, අපි 'ඉන්ද්‍රිය' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව කැමති නොවෙමු. වැදගත් ලෙස නපුංසක ලිංග බවම කැමති වෙමු. 'චත්තාරෝ' යන පදය ලිංග විපල්ලාසයෙන් පිහිටි බැවින් එය 'චත්තාරි' යනුවෙන් ගනිමු. එබැවින් 'චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි' යන අර්ථය දරමු' (යැයි ඔවුන් කියනු ඇත). ඉදින් එසේ නම් 'පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ' යන්නෙහිද 'පතිතං' යන පදය ලිංග විපල්ලාසයෙන් පිහිටි එකක් යැයි සලකා 'පතිතෝ' යන අර්ථය නොදරන්නේ මන්ද? 'මෙහි ලිංග විපල්ලාසයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවින් අපි එසේ නොදරමු. ඉදින් 'මනෝ' ශබ්දය පුල්ලිංග වන්නේ නම්, එහි සමානාධිකරණ පදය 'පතිතෝ' යනුවෙන් කිව යුතුව තිබුණි. ආචාර්යවරයා එසේ පැවසීමට නොදැන සිටියේද? දැන දැනම උන්වහන්සේ 'පතිතෝ' කියා නොවදාරා, 'පතිතං' යනුවෙන්ම පැවසූහ. එයින් 'මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග වේ' යන්න පැහැදිලි වේ' (යැයි ඔවුන් කියනු ඇත). ඔබලා එසේ නොකියන්න. සමානාධිකරණ පදය යනු ඇතැම් තැනක ප්‍රධාන පදයේ ලිංගය අනුව යයි, ඇතැම් තැනක අනුව නොයයි. එබැවින් ලිංග විශේෂය දැක්වීමෙහිලා එය ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රමාණ නොවේ. 'මාතුගාමෝ', 'ඕරෝධෝ', 'ආවුසෝ විසාඛ', 'ඒහි විසාඛේ', 'Ref. චිත්තානි අට්ඨීනී' යනාදී රූප විශේෂයෝම ප්‍රමාණ වෙති. ඉදින් සමානාධිකරණ පදයෙන්ම ලිංග විශේෂය තීරණය කළ යුතු වන්නේ නම්, 'චත්තාරෝ ච මහාභූතා' යනාදී තැන්හි ලිංග ව්‍යවස්ථාවක් නොවන්නේය. මන්ද, මෙබඳු තැන්වල පවා ලිංග නියමය සිදුවන්නේමය. ඒ කෙසේද? 'චත්තාරෝ' යන්න පුල්ලිංග වන අතර 'මහාභූතා' යන්න නපුංසක ලිංග වේ. එබැවින් 'පතිතං අසුභේසු මුනිස්ස මනෝ' යන්නෙහිද 'පතිතං' යන්න නපුංසක ලිංග බවත් 'මනෝ' යන්න පුල්ලිංග බවත් ව්‍යවස්ථාපනය වේ. මෙය අසා ඔවුහු නිශ්ශබ්ද වන්නාහ. ඉන්පසු නිශ්ශබ්ද වූ ඔවුන්ට මෙය පැවසිය යුතුය – යම් හෙයකින් මනෝගණයෙහි පවත්නා පදයන්ගේ සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවින්, මනෝගණයෙහි ප්‍රධාන වූ 'මනෝ' ශබ්දයේද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග වශයෙන් යොදන ලදී. එසේමය පූර්වාචාරීහු 'සද්ධම්මතේජවිහතං විලයං ඛණේන, වෙනෙය්‍යසත්තහදයේසු තමෝපයාති' යන්නෙන්ද, 'දුක්ඛං වචෝ ඒතස්මින්ති දුබ්බචෝ' යන්නෙන්ද, 'අවනතං සිරෝ යස්ස සෝයං අවංසිරෝ' යන්නෙන්ද, 'අප්පකං රාගාදි රජෝ යේසං පඤ්ඤාමයේ අක්ඛිම්හි තේ අප්පරජක්ඛා' යනාදී වශයෙන්ද ශබ්ද රචනා කළහ. එහෙත් ඔවුන් විසින් වචස්, සිරස්, රජස් ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව පැහැදිලි කිරීමට මෙබඳු ශබ්ද රචනාවක් නොකරන ලදී. නමුත් මනෝගණයෙහි පවත්නා පුල්ලිංග ශබ්ද වූ 'සිරස්', 'මනස්' ආදී ශබ්දයන්ගේ සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක මෙලෙස ලිංග විපල්ලාසයෙන් පවතින බව අන්‍යයන්ට වටහා දීමේ අදහසින් යුත් අනුකම්පාවෙන්ම මෙය රචනා කරන ලදී. මෙහිදීද ඔබලාගේ මතය අනුව 'මනෝ' ශබ්දය නපුංසක ලිංග වන්නේ නම්, නපුංසක ලිංග වශයෙන් සමානාධිකරණ පදයන් දක්වා ඇති බැවින් 'වචෝ', 'සිරෝ' ආදී ශබ්දද නපුංසක ලිංග භාවයට පැමිණෙන්නේය. එසේ නම් මේවායෙහිද නපුංසක ලිංග බව ඔබලා කැමති වන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුහු මෙයද අසා විසඳා ගැනීමට නොහැකිව නිශ්ශබ්ද වන්නාහ. යම් හෙයකින් ඔවුහු පිළිගත හැකි වෙනත් කරුණක් නොදැක මෙසේ කිව හැකිය: 'පින්වත, ඉදින් මනෝ ශබ්දය නපුංසක ලිංග නොවේ නම්, ව්‍යාකරණඥයන්

Idāni sarasaddādīnaṃ nāmikapadamālā visesato vuccate –

දැන් ‘සර’ ආදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව සුවිශේෂී කොට දක්වනු ලැබේ –

Saro, sarā. Saraṃ, sare. Sarena, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Sarassa, sarānaṃ. Sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā.

සරෝ, සරා. සරං, සරේ. සරේන, සරේහි, සරේභි. සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරේහි, සරේභි. සරස්ස, සරානං. සරේ, සරස්මිං, සරම්හි, සරේසු. භෝ සර, භවන්තෝ සරා.

Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa ususaddasaravanaakārādisaravācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā.

මෙය වනාහි, පුරුෂ ක්‍රමයට (පුරුෂ ලිංග රූප සිද්ධියට) සර්වාකාරයෙන් ඇතුළත් වූ, ඊතල ශබ්දය, ශ්‍රවණය (ඇසීම) සහ අකාරාදී ස්වර ආදිය හඟවන්නා වූ 'සර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි.

Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa rahadavācakassa sarasaddassa nāmikapadamālā –

මෙය වනාහි, පුරුෂ ක්‍රමයට (පුරුෂ ලිංග රූප සිද්ධියට) එකදේසයකින් (එක්තරා ප්‍රමාණයකට) ඇතුළත් වූ, මනෝගණ පක්ෂයට (ගණයට) අයත් වූ, විල (පොකුණ) හඟවන්නා වූ 'සර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි –

Saro, sarā. Saraṃ, saro, sare. Sarasā, sarena, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarā, sarasmā, saramhā, sarehi, sarebhi. Saraso, sarassa, sarānaṃ. Sarasi, sare, sarasmiṃ, saramhi, saresu. Bho sara, bhavanto sarā, bho sarā iti vā.

සරෝ, සරා. සරං, සරෝ, සරේ. සරසා, සරේන, සරේහි, සරේභි. සරසෝ, සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරේහි, සරේභි. සරසෝ, සරස්ස, සරානං. සරසි, සරේ, සරස්මිං, සරම්හි, සරේසු. ‘භෝ සර’, ‘භවන්තෝ සරා’, ‘භෝ සරා’ යනුයි.

Vayo, vayā. Vayaṃ, vaye. Vayena, vayehi, vayebhīti purisanayena ñe yyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa parihānivācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā.

වයෝ, වයා. වයං, වයේ. වයේන, වයේහි, වයේභි යනු පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වූ, පිරිහීම හඟවන ‘වය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Ayaṃ [Pg.139] pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa manogaṇapakkhikassa āyukoṭṭhāsavācakassa vayasaddassa nāmikapadamālā – vayo, vayā. Vayaṃ, vayo, vaye. Vayasā, vayena, vayehi, vayebhīti mananayena ñeyyo. Tassa ceto paṭissosi, araññe luddagocaro. Cetā haniṃsu vedabbaṃ.

මෙය වනාහි පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූ, මනෝගණ ගණයට අයත්, ආයුෂයේ කොටසක් (වයස) හඟවන ‘වය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි – වයෝ, වයා. වයං, වයෝ, වයේ. වයසා, වයේන, වයේහි, වයේභි යනු මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘තස්ස චේතෝ පටිස්සෝසි’ (ඔහුගේ සිත එය පිළිගත්තේය), ‘අරඤ්ඤේ ලුද්දගෝචරෝ’ (වනයෙහි වැද්දන් හැසිරෙන තැන). ‘චේතා හනිංසු වේදබ්බං’ (චේතවරු වේදබ්භ බමුණා මැරූහ) යනු උදාහරණයි.

Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetena, cetehi, cetebhīti purisanayena ñeyyo. Ayaṃ purisanaye sabbathā paviṭṭhassa paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā.

චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතේන, චේතේහි, චේතේභි යනු පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වූ, ප්‍රඥප්තියක් (හෝ චේතී රට වැසියන්) හඟවන ‘චේත’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Ayaṃ pana purisanaye ekadesena paviṭṭhassa cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā – ceto, cetā. Cetaṃ, ceto, cete. Cetasā, cetena, cetehi, cetebhīti mananayena ñeyyo. Yaso kulaputto, yasaṃ kulaputtaṃ, yasena kulaputtenāti ekavacanavasena purisanayena yojetabbā, ekavacanaputhuvacanavasena vā. Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā paviṭṭhāni ca honti, ekadesena paviṭṭhāni cāti iminā nayena sabbapadāni paññācakkhunā upaparikkhitvā viseso veditabbo. Avisesaññuno hi evamādivibhāgaṃ ajānantā yaṃ vā taṃ vā byañjanaṃ ropentā yathādhippetaṃ atthaṃ virādhenti, tasmā yo ettha amhehi pakāsito vibhāgo, so saddhāsampannehi kulaputtehi sakkaccamuggahetabbo. Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca ekadesena na paviṭṭhāni ca? Mano vaco tejosaddādayo ceva ayyasaddo ca, tatra manasaddādīnaṃ nāmikapadamālā heṭṭhā vibhāvitā.

මෙය වනාහි පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූ, සිත (චිත්තය) හඟවන ‘චේත’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි – චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතෝ, චේතේ. චේතසා, චේතේන, චේතේහි, චේතේභි යනු මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘යසෝ කුලපුත්තෝ’ (යස කුලපුත්‍රයා), ‘යසං කුලපුත්තං’, ‘යසේන කුලපුත්තේන’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන වශයෙන් හෝ ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් පුරිස ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙසේ ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන් පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් වන අතර ඇතැම් පදයන් අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වේ. මේ ක්‍රමයට අනුව සියලු පදයන් ප්‍රඥා ඇසින් විමසා බලා එහි විශේෂය දත යුතුය. විශේෂය නොදන්නා අය මෙවැනි බෙදීම් නොදැන, තමන්ට රිසි පරිදි අකුරු යොදමින් බලාපොරොත්තු වන අර්ථය පටලවා ගනිති. එබැවින් අප විසින් මෙහි දක්වන ලද යම් විභාගයක් ඇද්ද, එය ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මනාව උගත යුතුය. පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වන, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවන ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පද මොනවාද? මන, වච, තේජ ශබ්ද ආදිය සහ ‘අය්‍ය’ ශබ්දයයි. එහි මන ශබ්ද ආදියේ නාම පදමාලාව පෙර විස්තර කරන ලදී.

Ayyasaddassa [Pg.140] pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘ayyo, ayyā. Ayyaṃ, ayye’’ti purisanayena vatvā ālapanaṭṭhāne ‘‘bho ayya, bho ayyo’’ti dve ekavacanāni, ‘‘bhavanto ayyā, bhavanto ayyo’’ti dve bahuvacanāni ca vattabbāni. Ettha ayyo iti saddo paccattavacanabhāve ekavacanaṃ, ālapanavacanabhāve ekavacanañceva bahuvacanañca. Tatrime payogā ‘‘ayyo kira sāgato ambatitthikena nāgena saṅgāmesi, pivatu bhante ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti evamādīni ayyosaddassa paccattekavacanappayogāni, ‘‘atha kho sā itthī taṃ purisaṃ etadavoca ‘nāyyo so bhikkhu maṃ nippāṭesi, apica ahameva tena bhikkhunā gacchāmi, akārako so bhikkhu, gaccha khamāpehī’ti’’ evamādīni ayyosaddassa ālapanekavacanappayogāni, ‘‘etha’yyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me. Etha mayaṃ ayyo samaṇesu sakyaputtiyesu pabbajissāmā’’ti evamādīni ayyosaddassa ālapanabahuvacanappayogāni. Bhavati catra –

නමුත් ‘අය්‍ය’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි ‘අය්‍යෝ, අය්‍යා. අය්‍යං, අය්‍යේ’ යැයි පුරිස ක්‍රමයට පවසා, ආමන්ත්‍රණ විභක්තියේදී ‘භෝ අය්‍ය, භෝ අය්‍යෝ’ යනුවෙන් ඒකවචන දෙකක්ද, ‘භවන්තෝ අය්‍යා, භවන්තෝ අය්‍යෝ’ යනුවෙන් බහුවචන දෙකක්ද පැවසිය යුතුය. මෙහි ‘අය්‍යෝ’ යන ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියේදී (පච්චත්ත වචනයේදී) ඒකවචන වන අතර, ආමන්ත්‍රණ විභක්තියේදී ඒකවචනයද බහුවචනයද වේ. එහි යෙදීම් මෙසේය: ‘අය්‍යෝ කිර සාගතෝ අම්බතිත්ථිකේන නාගේන සංගාමේසි’ (ස්වාමී වූ සාගත තෙරුන් වහන්සේ අම්බතිත්ථික නාගයා සමඟ සටන් කළහලු), ‘පිවතු භන්තේ අය්‍යෝ සාගතෝ කාපෝතිකං පසන්නං’ (ස්වාමීනි, සාගත තෙරුන් වහන්සේ මේ කපෝතික නම් මත්පැන් පානය කරත්වා) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ප්‍රථමා ඒකවචන යෙදීම්ය. ‘අථ ඛෝ සා ඉත්ථී තං පුරිසං ඒතදවෝච නාය්‍යෝ සෝ භික්ඛු මං නිප්පාටේසි...’ (ඉක්බිති ඒ ස්ත්‍රිය ඒ පුරුෂයාට මෙසේ කීවාය: ස්වාමීනි, ඒ භික්ෂුව මා පලවා හැරියේ නැත...) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ආමන්ත්‍රණ ඒකවචන යෙදීම්ය. ‘ඒථ’ය්‍යෝ රාජවසතිං, නිසීදිත්වා සුණāථ මේ’ (ස්වාමීවරුනි, රජමාලිගයට වඩින්න, හිඳගෙන මගේ වචනය අසන්න), ‘ඒථ මයං අය්‍යෝ සමණේසු සක්‍යපුත්තියේසු පබ්බජිස්සාමා’ (ස්වාමීවරුනි, එන්න, අපි ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් කෙරෙහි පැවිදි වන්නෙමු) යනාදිය ‘අය්‍යෝ’ ශබ්දයේ ආමන්ත්‍රණ බහුවචන යෙදීම්ය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Ayyo iti ayaṃ saddo, paccattekavaco bhave;

Ālapane bahuvaco, bhave ekavacopi ca –

‘අය්‍යෝ’ යන මේ ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියේදී ඒකවචන වන අතර, ආමන්ත්‍රණයේදී බහුවචනද ඒකවචනද වෙයි.

Evaṃ kānici okārantapadāni purisanaye ekadesena paviṭṭhāni ca honti ekadesena na paviṭṭhāni ca.

මෙසේ ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන් පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වන අතර, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවේ.

Katamāni kānici okārantapadāni purisanaye sabbathā appaviṭṭhāni? Gosaddoyeva. Gosaddassa hi ayaṃ nāmikapadamālā –

පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පද මොනවාද? ඒ ‘ගෝ’ ශබ්දය පමණි. ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව මෙසේය –

Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ[Pg.141], gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo. Ayaṃ purisanaye sabbathā appaviṭṭhassa gosaddassa nāmikapadamālā.

ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවේන, ගවේන, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවේ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවේ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවේසු, ගවේසු, ගෝසු. භෝ ගෝ, භවන්තෝ ගාවෝ, ගවෝ. මේ වනාහි පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Nanu ca bho gosaddo attanā sambhūtagoṇasaddamālāvasena purisanaye ekadesena paviṭṭho ceva ekadesena na paviṭṭho cāti? Saccaṃ. Goṇasaddo gosaddavasena sambhūtopi ‘‘vatticchānupubbikā saddapaṭipattī’’ti vacanato gosaddato visuṃ amhehi gahetvā purisanaye pakkhitto. Tassa hi visuṃ gahaṇe yutti dissati syādīsu ekākāreneva tiṭṭhanato, tasmā gosaddato sambhūtampi goṇasaddaṃ anapekkhitvā suddhaṃ gosaddameva gahetvā purisanaye sabbathā gosaddassa appaviṭṭhatā vuttā.

පින්වත, ‘ගෝ’ ශබ්දය තමන්ගෙන් උපන් ‘ගෝණ’ ශබ්ද මාලාව අනුව පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වූවක්ද, අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් නොවූවක්ද නොවේද? එය සත්‍යයකි. ‘ගෝණ’ ශබ්දය ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් උපන් නමුත්, ‘වක්තෘහුගේ කැමැත්තේ අනුපිළිවෙළ අනුව ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය සිදුවේ’ (වත්තිච්ඡානුපුබ්බිකා සද්දපටිපත්ති) යන වචනයට අනුව, අප විසින් එය ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් වෙන් කොට ගෙන පුරිස ක්‍රමයට ඇතුළත් කරන ලදී. එය වෙන් කොට ගැනීමට හේතුවක් පෙනේ, මන්ද යත් ‘සි’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්හිදී එය එකම ආකාරයකින් පවතින බැවිනි. එබැවින්, ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් උපන් ‘ගෝණ’ ශබ්දය ගැන නොසලකා, ශුද්ධ වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය පමණක් ගෙන, පුරිස ක්‍රමයට ‘ගෝ’ ශබ්දය සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන බව පවසන ලදී.

Nanu ca bho paccattavacanabhūto goiti saddo purisoti saddena sadisattā purisanaye ekadesena paviṭṭhoti? Tanna, gosaddo hi niccamokāranto, na purisasaddādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhokārantaṭṭho. Teneva hi paccattavacanaṭṭhānepi ālapanavacanaṭṭhānepi goicceva tiṭṭhati. Yadi paccattavacanattaṃ paṭicca gosaddassa purisanaye ekadesena paviṭṭhatā icchitabbā, ‘‘kānici okārantapadānī’’ti evaṃ vuttā okārantakathā kamatthaṃ dīpeyya, nipphalāva sā kathā siyā, tasmā amhehi yathāvutto nayoyeva āyasmantehi manasi kātabbo. Evaṃ gosaddassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā daṭṭhabbā.

පින්වත, ප්‍රථමා විභක්තිගත ‘ගෝ’ ශබ්දය ‘පුරිසෝ’ ශබ්දයට සමාන වන බැවින් පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වී ඇතැයි කිව නොහැකිද? එය එසේ නොවේ. මන්ද යත්, ‘ගෝ’ ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම ඕ-කාරාන්ත වන අතර, ‘පුරිස’ ආදී ශබ්ද මෙන් මුලින් අ-කාරාන්තව පැවත පසුව ඕ-කාරාන්ත භාවයට පත් වන්නක් නොවේ. එහෙයින්ම එය ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයේදී මෙන්ම ආමන්ත්‍රණ විභක්ති ස්ථානයේදී ද ‘ගෝ’ යනුවෙන් ම පවතී. ඉදින් ප්‍රථමා විභක්ති ස්වභාවය නිසා ‘ගෝ’ ශබ්දය පුරිස ක්‍රමයට අර්ධ වශයෙන් ඇතුළත් වේ යැයි පිළිගත යුතු නම්, ‘ඇතැම් ඕ-කාරාන්ත පදයන්’ යනුවෙන් පවසන ලද ඕ-කාරාන්ත කථාව කුමන අර්ථයක් පැහැදිලි කරයිද? ඒ කථාව නිෂ්ඵල වනු ඇත. එබැවින් අප විසින් පවසන ලද මේ ක්‍රමයම ආයුෂ්මතුන් විසින් මනසෙහි තබාගත යුතුය. මෙසේ ‘ගෝ’ ශබ්දය පුරිස ක්‍රමයට සම්පූර්ණයෙන්ම ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය.

Kecettha evaṃ puccheyyuṃ ‘‘gosaddassa tāva ‘go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ’ iccādinā nayena purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā amhehi ñātā, jaraggava puṅgavādisaddā pana kutra naye [Pg.142] paviṭṭhā’’ti? Tesaṃ evaṃ byākātabbaṃ ‘‘jaraggava puṅgavādisaddā sabbathāpi purisanaye paviṭṭhā’’ti. Tathā hi tesaṃ gosaddato ayaṃ viseso, jaranto ca so go cāti jaraggavo. Ettha nakāralopo takārassa ca gakārattaṃ bhavati samāsapadattā, samāse ca simhi pare gosaddassokārassa avādeso labbhati, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘visāṇena jaraggavo’’ti ekavacanarūpaṃ dissati. Tathā hi aññattha anupapadattā gavoiti bahuvacanapadaṃyeva dissati. Idha pana sopapadattā samāsapadabhāvamāgamma ‘‘jaraggavo’’ti ekavacanapadaṃyeva dissati. Tathā hi jaraggavoti ettha jarantā ca te gavo cāti evaṃ bahuvacanavasena nibbacanīyatā na labbhati lokasaṅketavasena ekasmiṃ atthe nirūḷhattāti. ‘‘Jaraggavo, jaraggavā. Jaraggavaṃ, jaraggave. Jaraggavenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā yojetabbā. Esa nayo puṅgavo sakyapuṅgavotiādīsupi.

මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ ඇසිය හැකිය: 'පළමුව ගෝ ශබ්දය ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ, ගාවුං, ගාවං, ගවං ආදී ක්‍රමයෙන් පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවන බව අප විසින් දන්නා ලදී. නමුත් ජරග්ගව, පුංගව ආදී ශබ්ද කිනම් ක්‍රමයකට ඇතුළත් වී තිබේද?' ඔවුන්ට මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුය: 'ජරග්ගව, පුංගව ආදී ශබ්ද හැම අතින්ම පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට ඇතුළත් වී ඇත' කියායි. එසේ වන්නේ ඔවුන්ගේ ගෝ ශබ්දයට වඩා ඇති මේ වෙනස නිසාය. 'ජරන්තෝ ච සෝ ගෝ චාති ජරග්ගවෝ' (මහලු වූද ඒ ගොනාද ජරග්ගව නම් වේ). මෙහි සමාස පදයක් වන බැවින් න-කාරය ලොප් වීමද, ත-කාරයට ග-කාරය පැමිණීමද සිදු වේ. සමාසයේදී 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි ගෝ ශබ්දයේ ඕ-කාරයට 'අව්' (අව) ආදේශය ලැබෙයි. එබැවින් පාලියෙහි 'විසාණේන ජරග්ගවෝ' (අඟින් යුත් මහලු ගොනා) යන ඒකවචන රූපය දක්නට ලැබේ. එසේම අනෙක් තැනක (උපපද රහිත බැවින්) 'ගවෝ' යන බහුවචන පදයම දක්නට ලැබේ. නමුත් මෙහි උපපද සහිත බැවින් සමාස පද භාවයට පැමිණ 'ජරග්ගවෝ' යන ඒකවචන පදයම දක්නට ලැබේ. එසේ වන්නේ 'ජරග්ගවෝ' යන්නෙහි 'ජරන්තා ච තේ ගවෝ ච' (මහලු වූද ඒ ගොන්නුද) යනුවෙන් මෙසේ බහුවචන වශයෙන් ව්‍යුත්පත්ති ක්‍රමයක් නොලැබෙන බැවිනි. එය ලෝක සම්මුතිය අනුව එක් අර්ථයක රූඪ වී පවතින බැවිනි. 'ජරග්ගවෝ, ජරග්ගවා. ජරග්ගවං, ජරග්ගවේ. ජරග්ගවේන' ආදී වශයෙන් පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට නාම පදමාලාව යෙදිය යුතුය. පුංගව, සක්‍යපුංගව ආදී ශබ්දයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ.

Tatra puṅgavoti gunnaṃ yūthapati nisabhasaṅkhāto usabho. Yo pāḷiyaṃ ‘‘muhuttajātova yathā gavaṃpati, samehi pādehi phusī vasundhara’’nti ca ‘‘gavañce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo’’ti ca āgato. Īdisesu pana ṭhānesu keci ‘‘pumā ca so go cāti puṅgavo’’ti vacanatthaṃ bhaṇanti. Mayaṃ pana padhāne nirūḷho ayaṃ saddoti vacanatthaṃ na bhaṇāma. Na hi puṅkokilotiādisaddānaṃ kokilādīnaṃ pumbhāvappakāsanamatte samatthatā viya imassa pumbhāvappakāsanamatte samatthatā sambhavati, atha kho padhānabhāvappakāsane ca samatthatā sambhavati. Tena ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīsu nisabhasaṅkhāto puṅgavo viyāti puṅgavo, sakyānaṃ, sakyesu [Pg.143] vā puṅgavo sakyapuṅgavotiādinā samāsapadattho gahetabbo. Atha vā uttarapadatte ṭhitānaṃ sīhabyagghanāgādisaddānaṃ seṭṭhavācakattā ‘‘sakyapuṅgavo’’tiādīnaṃ ‘‘sakyaseṭṭho’’tiādinā attho gahetabbo. Iti sabbathāpi purisanaye pavattanato jaraggava puṅgavādisaddānaṃ gosaddassa padamālato visadisapadamālatā vavatthapetabbā. Gosaddassa pana purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā ca vavatthapetabbā.

එහි 'පුංගව' යනු ගවයන්ගේ රැළෙහි නායකයා වූ, 'නිසභ' (ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයා) යැයි කියනු ලබන වෘෂභයාය. එය පාලියෙහි 'මුහුත්තජාතෝව යථා ගවම්පති, සමේහි පාදේහි ඵුසී වසුන්ධරං' (උපන් කෙණෙහිම ගවපතියා [ගොන් නාම්බා] සමාන පාදවලින් පොළොව ස්පර්ශ කළේය) සහ 'ගවඤ්චේ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුංගවෝ' (ගඟින් එතෙර වන ගවයන් අතුරින් වෘෂභයා [නායක ගොනා] සෘජුව යයි) ආදී වශයෙන් පැමිණ තිබේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි ඇතැමෙක් 'පුමා ච සෝ ගෝ චාති පුංගවෝ' (පිරිමි වූද ඒ ගොනාද පුංගව නම් වේ) යැයි වචනාර්ථය කියති. නමුත් අපි, මේ ශබ්දය ප්‍රධාන (ශ්‍රේෂ්ඨ) යන අර්ථයෙහි රූඪ වී ඇතැයි සලකා එබඳු වචනාර්ථයක් නොකියමු. මන්ද, 'පුංකෝකිල' (පිරිමි කොවුලා) ආදී ශබ්දයන්හි කොවුලන් ආදීන්ගේ පිරිමි බව ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් ඇති සමර්ථකම මෙන්, මේ ශබ්දයට පිරිමි බව ප්‍රකාශ කිරීමට පමණක් සමර්ථකමක් ඇති නොවේ. වැළැක්විය නොහැකි ලෙසම, ප්‍රධාන (ශ්‍රේෂ්ඨ) භාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙහිලාද සමර්ථකම පවතී. එබැවින් 'සක්‍යපුංගව' ආදී පදයන්හි නිසභ නම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයා වැනි බැවින් පුංගව නම් වේ, ශාක්‍යයන්ගේ හෝ ශාක්‍යයන් අතර හෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේ 'සක්‍යපුංගව' වේ යනාදී වශයෙන් සමාස පදාර්ථය ගත යුතුය. නැතහොත් උත්තර පදයෙහි පිහිටි සීහ (සිංහ), බ්‍යග්ඝ (ව්‍යාඝ්‍ර), නාග (නාග) ආදී ශබ්ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවන බැවින්, 'සක්‍යපුංගව' ආදී පදයන්ගේ අර්ථය 'සක්‍යසෙට්ඨ' (ශාක්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨයා) ආදී වශයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ හැම අතින්ම පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයෙහි පවතින බැවින්, 'ජරග්ගව', 'පුංගව' ආදී ශබ්දයන්ගේ පදමාලාව 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙන් වෙනස් වූ පදමාලාවක් ඇති බව නිශ්චය කළ යුතුය. 'ගෝ' ශබ්දය වනාහි පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවන බවද නිශ්චය කළ යුතුය.

Āpasadde ācariyānaṃ liṅgavacanavasena matibhedo vijjati, tasmā taṃmatena tassa purisanaye sabbathā appaviṭṭhatā bhavati. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mahiyā pana nadiyā uttarena āpo’’ti vuttaṃ, ṭīkāyaṃ pana taṃ ulliṅgitvā ‘‘mahiyā nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpo’’ti vuttaṃ. Evaṃ āpasaddassa ekantena itthiliṅgatā bahuvacanatā ca ācariyehi icchitā, tesaṃ mate āpoiti itthiliṅge paṭhamābahuvacanarūpe honte dutiyātatiyāpañcamīsattamīnaṃ bahuvacanarūpāni kīdisāni siyuṃ. Tathā hi ‘‘purise, purisehi purisebhi purisesū’’ti rūpavato pulliṅgassa viya okārantitthiliṅgassa ekāraehi kārādiyuttāni rūpāni katthacipi na dissanti. Ato tesaṃ mate padamālānayo atīva dukkaro.

'ආප' ශබ්දයෙහි ලිංගය සහ වචනය සම්බන්ධයෙන් ආචාර්යවරුන් අතර මතභේද පවතී. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව එය පුරිස ශබ්ද ක්‍රමයට කිසිසේත්ම ඇතුළත් නොවේ. 'අංගුත්තරාපේසු' යන පාලි පාඨයෙහි අටුවාවෙහි 'මහී නදියට උතුරෙන් ජලය ඇත' (මහියා පන නදියා උත්තරේන ආපෝ) යනුවෙන් දක්වා තිබේ. ටීකාවෙහි වනාහි එය උපුටා දක්වමින් 'මහී නදියේ ජලය ඒ ජනපදයට උතුරින් පවතී, ඒවාට නුදුරු බැවින් ඒ ජනපදය උත්තරාප නම් වේ' (මහියා නදියා ආපෝ තස්ස ජනපදස්ස උත්තරේන හොන්ති, තාසං අවිදූරත්තා සෝ ජනපදෝ උත්තරාපෝ) යනුවෙන් දක්වා ඇත. මෙසේ 'ආප' ශබ්දයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග බව සහ බහුවචන බව ආචාර්යවරුන් විසින් පිළිගන්නා ලදී. ඔවුන්ගේ මතය අනුව 'ආපෝ' යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රථමා බහුවචන රූපය වන කල්හි, ද්විතීයා, තෘතීයා, පංචමී, සප්තමී විභක්තීන්ගේ බහුවචන රූප කෙබඳු විය හැකිද? මන්ද, 'පුරිසේ, purisehi (පුරිසේහි), purisebhi (පුරිසේභි), purisesū (පුරිසේසු)' යන රූප ඇති පුල්ලිංග ශබ්දයට මෙන්, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයකට ඒ-කාර, ඊ-කාර ආදියෙන් යුත් රූප කිසිදු තැනක දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතයට අනුව පදමාලා ක්‍රමය අතිශයින්ම දුෂ්කර වේ.

Āpasaddassa garavo, saddasatthanayaṃ pati;

Bahuvacanatañcitthi-liṅgabhāvañca abravuṃ.

ගුරුවරු ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයට අනුව 'ආප' ශබ්දයේ බහුවචන බව සහ ස්ත්‍රී ලිංග බව පැවසූහ.

Iccāpasaddassa [Pg.144] itthiliṅgabahuvacanantatā veyyākaraṇānaṃ mataṃ nissāya anumatāti veditabbā. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āpo iti saddassa napuṃsakaliṅgekavacanavasena vutto payogo diṭṭho ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti. Jātakapāḷiyaṃ tu tassekavacanantatā diṭṭhā. Tathā hi ‘‘suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthābhisandatī’’ti. Imasmiṃ padese āpo iti saddo ekavacanaṭṭhāne ṭhito diṭṭho. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘āpoti saṅkhaṃ gataṃ salilaṃ suci sugandhaṃ hutvā tattha abhisandatīti salilaṃsaddavasena ekavacanappayogo kato, na nāmasaddavasena. Āpasaddo hi ekantenitthiliṅgo ceva bahuvacananto ca. Tathā hi ‘āpo tatthābhisandantī’ti bahuvacanavasena tappayogo vattabbopi chandānurakkhaṇatthaṃ vacanavipallāsavasena niddiṭṭho’’ti. Tanna, ‘‘āpo tatthābhisandare’’ti vattuṃ sakkuṇeyyattā ‘‘tāni ajja padissare’’ti bahuvacanappayogā viya. Yasmā evaṃ na vuttaṃ, yasmā ca pana pāḷiyaṃ ‘‘āpo labbhati, tejo labbhati, vāyo labbhatī’’ti ekavacanappayogo dissati, tasmā ‘‘āpo’’ti saddassa ekavacanantatā paccakkhato diṭṭhāti.

මෙසේ 'ආප' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත බව ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මතය ඇසුරු කොට අනුමත කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. නමුත් අට්ඨසාලිනියෙහි 'ආපෝ' යන ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග ඒකවචන වශයෙන් දැක්වුණු ප්‍රයෝගයක් 'ඕමත්තං පන ආපෝ අධිමත්තපථවීගතිකං ජාතං' (ප්‍රමාණයෙන් අඩු ජලය අධික පඨවි ගතියෙන් යුක්ත විය) යනුවෙන් දක්නට ලැබේ. ජාතක පාලියෙහි වනාහි එහි ඒකවචනාන්ත බව දක්නට ලැබේ. එසේම 'සුචිං සුගන්ධං සලිලං, ආපෝ තත්ථාභිසන්දතී' (පිරිසිදු වූද සුවඳවත් වූද ජලය එහි ගලා යයි) යනුවෙන් දක්වා ඇත. මේ පාඨයෙහි 'ආපෝ' යන ශබ්දය ඒකවචන ස්ථානයෙහි පිහිටා තිබෙනු දක්නට ලැබේ. මෙහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: ''ආප' යන සංඥාවට පැමිණි ජලය පිරිසිදු හා සුවඳවත් වී එහි ගලා යයි යනුවෙන් 'සලිල' ශබ්දය නිසා ඒකවචන ප්‍රයෝගය කරන ලදී, නාම ශබ්දය නිසා නොවේ. මන්ද 'ආප' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත වේ. එසේම 'ආපෝ තත්ථාභිසන්දන්ති' කියා බහුවචන වශයෙන් එහි ප්‍රයෝගය පැවසිය යුතු වුවද, ඡන්දස රැක ගැනීම සඳහා වචන විපර්යාස වශයෙන් දක්වන ලද්දකි' කියායි. එය එසේ නොවේ. 'තානි අජ්ජ පදිස්සරේ' යන බහුවචන ප්‍රයෝගය මෙන්, 'ආපෝ තත්ථාභිසන්දරේ' යනුවෙන් පැවසිය හැකිව තිබූ බැවිනි. යම් හෙයකින් එසේ නොපවසන ලදද, තවද පාලියෙහි 'ආපෝ ලබ්භති, තේජෝ ලබ්භති, වායෝ ලබ්භති' යනුවෙන් ඒකවචන ප්‍රයෝගය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ආපෝ' යන ශබ්දයේ ඒකවචනාන්ත බව ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම දක්නා ලද්දකි.

Athāpi ce vadeyyuṃ – nanu pāḷiyaṃyeva tassa bahuvacanantatā paccakkhato diṭṭhā ‘‘āpo ca devā pathavī ca, tejo vāyo tadāgamu’’nti? Tampi na. Ettha hi ‘‘devā’’ti saddaṃ apekkhitvā ‘‘āgamu’’nti bahuvacanappayogo kato, na ‘‘āpo’’ti saddaṃ. Yadi ‘‘āpo’’ti saddaṃ sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā, ‘‘pathavī’’ti ‘‘tejo’’ti ‘‘vāyo’’ti ca saddampi sandhāya bahuvacanappayogo kato siyā[Pg.145]. Evaṃ sante pathavī tejo vāyosaddāpi bahuvacanakabhāvamāpajjeyyuṃ, na pana āpajjanti. Na hete bahuvacanakā, atha kho ekavacanakā eva. Rūḷhīvasena te pavattā pakatiāpādīsu atthesu appavattanato. Tathā hi āpokasiṇādīsu parikammaṃ katvā nibbattā devā ārammaṇavasena ‘‘āpo’’tiādināmaṃ labhantīti. Evaṃ vuttāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ‘aṅguttarāpesū’ti bahuvacanapāḷi dissatī’’ti? Te vattabbā – asampathamavatiṇṇā tumhe, na hi tumhe saddappavattiṃ jānātha, ‘‘aṅguttarāpesū’’ti bahuvacanaṃ pana ‘‘kurūsu aṅgesu aṅgānaṃ magadhāna’’ntiādīni bahuvacanāni viya rūḷhīvasena ekassāpi janapadassa vuttaṃ, na āpasaṅkhātaṃ atthaṃ sandhāya. ‘‘Aṅguttarāpesū’’ti ettha hi āpasaṅkhāto attho upasajjanībhūto, pulliṅgabahuvacanena pana vutto janapadasaṅkhāto atthoyeva padhāno ‘‘āgatasamaṇo saṅghārāmo’’ti ettha samaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ upasajjanakaṃ katvā pavattassa āgatasamaṇasaddassa saṅghārāmasaṅkhāto attho viya, tasmā āpasaṅkhātaṃ atthaṃ gahetvā yo aṅguttarāpo nāma janapado, tasmiṃ aṅguttarāpesu janapadeti attho veditabbo. Tathā hi ‘‘aṅguttarāpesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo’’ti pāḷi dissati. Tattha uttarena mahāmahiyā nadiyā āpo yesaṃ te uttarāpā, aṅgā ca te uttarāpā cāti aṅguttarāpā, tesu aṅguttarāpesu. Evaṃ ekasmiṃ janapadeyeva bahuvacanaṃ na āpasaṅkhāte atthe, tena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade’’ti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

ඉදින් ඔවුන් මෙසේ පවසන්නේ නම් - 'පාලියෙහිම එහි බහුවචන භාවය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දක්නා ලැබෙන්නේ නොවේද? «ආපෝ ච දේවා පථවී ච, තේජෝ වායෝ තදාගමුං» (ආපෝ ධාතුව ද, දේවතාවෝ ද, පථවි ද, තේජෝ ද, වායෝ ද එකල්හි පැමිණියහ) යන තැන?' කියාය. එයද එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි 'දේවා' යන ශබ්දය අපේක්ෂා කොට 'ආගමුං' යන බහුවචන ප්‍රයෝගය කරන ලද බැවිනි, 'ආපෝ' යන ශබ්දය නිසා නොවේ. ඉදින් 'ආපෝ' යන ශබ්දය අරභයා බහුවචන ප්‍රයෝගය කරන ලද්දේ නම්, 'පථවී', 'තේජෝ' සහ 'වායෝ' යන ශබ්දයන්ද අරභයා බහුවචන ප්‍රයෝගය කළ යුතුව තිබුණි. එසේ වූ කල පථවී, තේජෝ, වායෝ ශබ්ද ද බහුවචන භාවයට පැමිණිය යුතුය, නමුත් එසේ පැමිණෙන්නේ නැත. මොවුහු බහුවචනාන්ත නොවෙති, එසේ නැතහොත් ඒකාන්තයෙන්ම ඒකවචනාන්තයෝමය. ප්‍රකෘති ආපෝ ආදී අර්ථයන්හි නොපවත්නා බැවින් ඔවුහු රූඪි වශයෙන් පවත්නාහ. එසේමය, ආපෝ කසිණාදියෙහි පරිකර්ම කොට උපන් දේවතාවෝ ආරම්මණ වශයෙන් 'ආපෝ' යනාදී නාමයන් ලබති. මෙසේ කී කලද ඔවුහු මෙසේ පවසන්නාහ: 'භවත, «අංගුත්තරාපේසු» (අංගුත්තරාපයන්හි) කියා බහුවචන පාලියක් පෙනෙන්නේ නොවේද?' කියාය. ඔවුන්ට මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ඔබලා වැරදි මඟකට බැස ඇත, ඔබලා ශබ්ද ප්‍රවෘත්තිය නොදන්නාහුය. «අංගුත්තරාපේසු» යන බහුවචනය වනාහි «කුරූසු, අංග්ග්‍රේසු, අංගානං, මගධානාං» යනාදී බහුවචන මෙන්, රූඪි වශයෙන් එක් ජනපදයකටම කියන ලද්දකි, ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය අරභයා නොවේ.' «අංගුත්තරාපේසු» යන්නෙහි ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය උපසර්ජන (අප්‍රධාන) වී ඇති අතර, පුල්ලිංග බහුවචනයෙන් කියැවුණු ජනපද සංඛ්‍යාත අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. එය «ආගතසමණෝ සංඝාරාමෝ» (පැමිණි ශ්‍රමණයන් ඇති සංඝාරාමය) යන්නෙහි ශ්‍රමණ සංඛ්‍යාත අර්ථය අප්‍රධාන කොට පැවති 'ආගතසමණ' ශබ්දයේ සංඝාරාම සංඛ්‍යාත අර්ථය මෙනි. එබැවින් ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථය ගෙන, යම් අංගුත්තරාප නම් ජනපදයක් වේද, ඒ 'අංගුත්තරාප' ජනපදයෙහි යන අර්ථය දත යුතුය. එසේමය, «අංගුත්තරාපේසු විහරති āpaṇaṃ නාම අංගානං නිගමං» (අංගුත්තරාපයන්හි අංග ජනපදවාසීන්ගේ ආපණ නම් නියම්ගමෙහි වෙසෙයි) යන පාලිය පෙනේ. එහි මහා මහී නදියට උතුරින් යම් ජලයක් ඇද්ද, ඔවුහු උත්තරාපයෝය. අංග ද වූ උත්තරාප ද වූ බැවින් 'අංගුත්තරාප' නම් වේ, ඒ අංගුත්තරාපයන්හිය. මෙසේ එක් ජනපදයක් කෙරෙහිම බහුවචනය යෙදී ඇති අතර, ආපෝ සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහි නොවේ. එබැවින් අටුවාවෙහි «එම අංගුත්තරාප ජනපදයෙහි» යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ කී කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

Tathāpi ye evaṃ vadanti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanakocā’’ti. Te pucchitabbā ‘‘kiṃ paṭicca tumhe āyasmanto ‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’ti vadathā’’ti[Pg.146]? Te evaṃ puṭṭhā evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘aṅgāyeva so janapado, mahiyā pana nadiyā uttarena āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpoti vuccatī’’ti ca ‘‘mahiyā pana nadiyā āpo tassa janapadassa uttarena honti, tāsaṃ avidūrattā so janapado uttarāpoti vuccatī’’ti ca evaṃ pubbācariyehi abhisaṅkhato saddaracanāviseso dissati, tasmā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti vadāmāti. Saccaṃ dissati, so pana saddasatthe veyyākaraṇānaṃ mataṃ gahetvā abhisaṅkhato, saddasatthañca nāma na sabbathā buddhavacanassopakārakaṃ, ekadesena pana hoti, tasmā kaccāyanappakaraṇe icchitānicchitasaṅgahavivajjanaṃ kātuṃ ‘‘jinavacanayuttañhi, liṅgañca nippajjate’’ti lakkhaṇāni vuttāni.

එසේ වුවත්, යම් කෙනෙක් 'ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචනාන්ත ද වේ' යැයි පවසත්ද, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: 'ආයුෂ්මත්නි, කුමක් නිසා ඔබලා «ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචනාන්ත ද වේ» යැයි පවසන්නහුද?' කියාය. මෙසේ විමසන ලදුව ඔවුහු මෙසේ පවසන්නාහ: 'ඒ ජනපදය අංග දේශයමය. මහී නදියට උතුරින් ඇති ජලය, එයට නුදුරු බැවින් «උත්තරාප» යැයි කියනු ලැබේ' කියාද, 'මහී නදියෙහි ජලය ඒ ජනපදයට උතුරින් පවතී, එයට නුදුරු බැවින් ඒ ජනපදය «උත්තරාප» යැයි කියනු ලැබේ' කියාද මෙසේ පූර්වාචාරීන් විසින් සකස් කරන ලද විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් පෙනේ, එබැවින් 'ස්ත්‍රී ලිංග ද බහුවචන ද වේ' යැයි පවසමු කියාය. එය සත්‍යයකි, පෙනේ. එහෙත් එය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ව්‍යාකරණවේදීන්ගේ මතය ගෙන සකස් කරන ලද්දකි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය වනාහි සෑම ආකාරයකින්ම බුද්ධ වචනයට උපකාරී නොවේ, එක් දේශයකින් (කොටසකින්) උපකාරී වේ. එබැවින් කච්චායන ප්‍රකරණයෙහි කැමති අකැමති දේ සංග්‍රහ කිරීම හා බැහැර කිරීම පිණිස 'ජිනවචන යුත්තං හි, ලිංගං ච නිප්පජ්ජතේ' (ජින වචනයට ගැලපෙන පරිදි ලිංගය සිද්ධ වේ) යන ලක්ෂණයන් දක්වන ලදී.

Yadi ca āpasaddo itthiliṅgabahuvacanako, kathaṃ āpoti padaṃ sijjhatīti? Āpasaddato paṭhamāyovacanaṃ katvā tassokārādesañca katvā āpoti padaṃ sijjhati ‘‘gāvo’’ti padamivāti. Visamamidaṃ nidassanaṃ, ‘‘gāvo’’ti padañhi niccokārantena gosaddena sambhūtaṃ. Tathā hi yomhi pare gosaddantassāvādesaṃ katvā tato yonamokārādesaṃ katvā ‘‘gāvo’’ti nipphajjati, āpasadde pana dve ādesā na santi. Buddhavacanañhi patvā āpasaddo akārantatāpakatiko jāto, na aññathāpakatikoti.

ඉදින් ආපෝ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචනාන්ත වේ නම්, 'ආපෝ' යන පදය සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? 'ආපෝ ශබ්දයෙන් ප්‍රථමා විභක්තියේ යෝ ප්‍රත්‍යය යොදා, එයට ඕ කාරාදේශය කිරීමෙන් ගාවෝ යන පදය මෙන් ආපෝ යන පදය සිද්ධ වේ' යැයි පවසන්නේ නම්, මේ නිදසුන නොගැලපේ (විෂම වේ). මක්නිසාද යත්, 'ගාවෝ' යන පදය සැමවිටම ඕ-කාරාන්ත වන 'ගෝ' ශබ්දයෙන් හටගත්තකි. එසේමය, 'යෝ' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි, 'ගෝ' ශබ්දයේ අගට 'අව්' ආදේශය කොට, ඉන්පසු 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට 'ඕ' කාරාදේශය කිරීමෙන් 'ගාවෝ' යන්න නිපදවේ. ආපෝ ශබ්දයෙහි වනාහි එවැනි ආදේශයන් දෙකක් නැත. බුද්ධ වචනයට පැමිණි කල්හි ආපෝ ශබ්දය අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් බවට පත් විය, වෙනත් ප්‍රකෘතියක් බවට පත් නොවීය.

Evaṃ vuttāpi te ‘‘idameva saccaṃ, nāñña’’nti cetasi sannidhāya ādhānaggāhiduppaṭinissaggibhāve, ‘‘na vacanapaccanīkasātena suvijānaṃ subhāsita’’nti evaṃ vuttapaccanīkasātabhāve ca ṭhatvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘yatheva gāvosaddo, tatheva āposaddo kiṃ itthiliṅgo na bhavissati bahuvacanako cā’’ti? Tato tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpaṃ āpato sañjānāti, āpaṃ āpato [Pg.147] saññatvā āpaṃ maññati, āpasmiṃ maññati, āpaṃ meti maññati, āpaṃ abhinandatī’’ti evaṃ suttapadāni dassetvā ‘‘āpanti idaṃ kataravacana’’nti pucchitabbā. Addhā te āpasaddassa bahuvacanantabhāvameva icchamānā vakkhanti ‘‘dutiyābahuvacana’’nti. Te vattabbā ‘‘nanu yovacanaṃ na suyyatī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘yovacanaṃ kataamādesattā na suyyatī’’ti. Yaṃ yaṃ bhonto icchanti, taṃ taṃ mukhārūḷhaṃ vadanti.

මෙසේ කී කල්හිද ඔවුහු 'මෙයම සත්‍යය වේ, අන්‍ය දෙයක් නොවේ' යැයි සිතෙහි තබාගෙන දැඩිව ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ද, පහසුවෙන් අත් නොහරින්නා වූ ද ස්වභාවයෙහි පිහිටා, 'වචන විරෝධයට කැමති තැනැත්තා විසින් සුභාෂිතය මැනවින් අවබෝධ කරගත නොහැකිය' යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද ප්‍රතිපක්ෂයට ප්‍රිය වන ස්වභාවයෙහි පිහිටා මෙසේ පවසන්නාහ: '«ගාවෝ» ශබ්දය මෙන්ම, «ආපෝ» ශබ්දයද ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචනාන්ත නොවන්නේ මන්ද?' කියාය. එවිට ඔවුන්ට මෙම සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දිය යුතුය. එනම් කවරේද? «ආපං ආපතෝ සංජානාති, ආපං ආපතෝ සඤ්ඤත්වා ආපං මඤ්ඤති, ආපස්මිං මඤ්ඤති, ආපං මේති මඤ්ඤති, ආපං අභිනන්දති» (ආපෝ ධාතුව ආපෝ ධාතුව වශයෙන් හඳුනයි, ආපෝ ධාතුව ආපෝ ධාතුව වශයෙන් දැනගෙන ආපෝ ධාතුව මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව කෙරෙහි මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව මගේ යැයි මෙනෙහි කරයි, ආපෝ ධාතුව අභිනන්දනය කරයි) යනුවෙනි. මෙසේ සූත්‍ර පාඨයන් දක්වා '«ආපං» යන්න කවර වචනයක්ද?' කියා ඔවුන්ගෙන් විමසිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුහු ආපෝ ශබ්දයේ බහුවචනාන්ත භාවයම කැමති වන්නාහු 'ද්විතීයා බහුවචනය' යැයි පවසනු ඇත. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'මෙහි «යෝ» විභක්ති ප්‍රත්‍යය ඇසෙන්නේ නැත නොවේද?' කියාය. ඔවුහු 'යෝ ප්‍රත්‍යය වෙනත් ආදේශයක් බවට පත් වූ නිසා ඇසෙන්නේ නැත' යැයි පවසන්නාහ. මේ පින්වත්හු තමන් කැමති කැමති දේ මුවට ආ පරිද්දෙන් පවසති.

‘‘Āpato’’ti idaṃ pana kiṃ bhonto vadantīti? ‘‘Āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti vadāma topaccayassa ekatthe ca bavhatthe ca pavattanato. Iti tumhe bahuvacanakattaṃyeva icchamānā ‘‘āposaddo ca yovacananto’’ti bhaṇatha, ‘‘āpato’’ti idampi ‘‘bahuvacanakaṃ topaccayanta’’nti bhaṇatha, ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti ettha pana ‘‘āpasmi’’ntidaṃ kataravacanantaṃ katarādesena sambhūtanti? Addhā te evaṃ puṭṭhā niruttarā bhavissanti. Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te pucchitabbā ‘‘yaṃ ācariyehi veyyākaraṇamataṃ gahetvā ‘yā āpo’ti ca ‘tāsa’nti ca vuttaṃ, tattha ‘kiṃ tāsa’nti vacane ‘āpāna’nti padaṃ ānetvā attho vattabbo, udāhu āpassā’’ti? ‘‘Āpāna’nti padamānetvā attho vattabbo’’ti ce, evañca sati ‘‘yā āpā’’ti vattabbaṃ ‘‘yā kaññā tiṭṭhantī’’ti padamiva. Atha ‘‘āpā’’ti padaṃ nāma natthi, ‘‘āpo’’ti padaṃyeva bahuvacanakanti ce, evaṃ sati ‘‘tāsa’’nti etthāpi ‘‘āpassā’’ti padaṃ ānetvā attho veditabbo. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘āpo’’ti paccattekavacanassa tumhākaṃ matena bahuvacanatte sati ‘‘āpassā’’ti padampi bahuvacananti katvā tāsaṃsaddena yojetvā vattuṃ yuttitoti. Evaṃ sati ‘‘āpāna’’nti [Pg.148] padassa abhāveneva bhavitabbaṃ. Yathā pana ‘‘puriso, purisā. Purisaṃ, purise’’ti ca, ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’nti ca ekavacanabahuvacanāni bhavanti, evaṃ ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’ti ekavacanabahuvacanehi bhavitabbaṃ. Evañca sati ‘‘āpasaddo bahuvacanakoyeva hotī’’ti na vattabbaṃ.

එසේ නම් පින්වත්නි, ‘ආපතෝ’ යන මේ පදය පිළිබඳව ඔබලා කුමක් කියන්නහුද? ‘ආපතෝ’ යන්න ද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති බහුවචන පදයක් යැයි අපි කියමු. මන්ද, ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය ඒකවචනයෙහි ද බහුවචනයෙහි ද යෙදෙන බැවිනි. මෙසේ ඔබලා බහුවචනයම කැමති වන්නාහු, ‘ආපෝ’ යන්න ‘යෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති පදයක් යැයි කියති. ‘ආපතෝ’ යන්න ද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති බහුවචන පදයක් යැයි කියති. එසේ නම්, ‘ආපස්මිං මඤ්ඤති’ යන මෙහි ඇති ‘ආපස්මිං’ යන මේ පදය කිනම් වචනයක් අගට ඇත්තක්ද? කිනම් ආදේශයකින් සිද්ධ වූවක්ද? සැබැවින්ම මෙසේ විමසූ කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ. එසේම, ‘ආප ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම බහුවචන ද වේ’ යැයි යමෙකුට සිතේ නම්, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: “ආචාර්යවරුන් විසින් ව්‍යාකරණ මතය ගෙන ‘යා ආපෝ’ කියා ද ‘තාසං’ කියා ද පවසන ලද්දේ ද, එහි ‘තාසං’ යන වචනයේ දී ‘ආපානං’ යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය කිව යුතු ද, නැතහොත් ‘ආපස්සා’ යන පදය ගෙනහැර දක්වාද?” “ආපානං යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය කිව යුතුය” කියා කියන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි, ‘යා කඤ්ඤා තිට්ඨන්ති’ (කන්‍යාවෝ යම්සේ සිටිත්ද) යන පදය මෙන්, ‘යා ආපා’ කියා කිව යුතුය. ඉදින් ‘ආපා’ කියා පදයක් නැත, ‘ආපෝ’ යන පදයම බහුවචන වේ යැයි කියන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි ‘තාසං’ යන මෙහි ද ‘ආපස්සා’ යන පදය ගෙනහැර දක්වා අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. ඒ මන්ද යත්? මන්ද, ඔබගේ මතයට අනුව ‘ආපෝ’ යන ප්‍රථමා ඒකවචනය බහුවචනාර්ථයේ පවතින කල්හි, ‘ආපස්සා’ යන පදය ද බහුවචන කොටගෙන ‘තාසං’ යන ශබ්දය හා යොදා පැවසීම සුදුසු වන බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි ‘ආපානං’ යන පදයක් නොමැතිම විය යුතුය. නමුත් ‘පුරිසෝ, පුරිසා’ (පුරුෂයා, පුරුෂයෝ) කියා ද, ‘පුරිසං, පුරිසේ’ කියා ද, ‘ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං’ කියා ද ඒකවචන, බහුවචන පවතින්නාක් මෙන්ම, ‘ආපෝ, ආපා. ආපං, ආපේ’ කියා ද ඒකවචන හා බහුවචන පැවතිය යුතුය. එසේ ඇති කල්හි ‘ආප ශබ්දය බහුවචනම වේ’ යැයි නොකිව යුතුය.

Ye evaṃ vadanti, tesaṃ vacanaṃ sadosaṃ duppariharaṇīyaṃ mūlapariyāyasutte ‘‘āpaṃ maññati āpasmi’’nti ekavacanapāḷīnaṃ dassanato, visuddhimaggādīsu ca ‘‘vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ āpoti appotīti āpo’’tiādikassa ekavacanavasena vuttanibbacanassa dassanato. Yathā pana pāḷiyaṃ itthiliṅgepi pariyāpanno gosaddo ‘‘tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyyā’’ti ca ‘‘annadā baladā cetā’’ti ca ādinā bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi ca asabbanāmikapadehi ca samānādhikaraṇabhāvena vutto dissati, na tathā pāḷiyaṃ bavhatthadīpakehi itthiliṅgabhūtehi sabbanāmikapadehi vā asabbanāmikapadehi vā samānādhikaraṇabhāvena vutto āpasaddo dissati. Yadi hi āpasaddo itthiliṅgo siyā, kaññasaddato āpaccayo viya āpasaddato āpaccayo vā siyā, nadasaddato viya ca īpaccayo vā siyā, ubhayampi natthi, ubhayābhāvato itthiliṅge vuttaṃ sabbampi vidhānaṃ tattha na labbhati, tena ñāyati ‘‘āpasaddo anitthiliṅgo’’ti. Nanu ca bho gosaddatopi āpaccayo natthi, tadabhāvato itthiliṅge vuttavidhānaṃ na labbhati, evaṃ sante kasmā soyeva itthiliṅgo hoti, na panāyaṃ āpasaddoti?

යමෙක් මෙසේ පවසත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ වචනය දෝෂ සහිත ය, මඟහැරිය නොහැකි ය. මන්ද, මූලපරියාය සූත්‍රයෙහි ‘ආපං මඤ්ඤති ආපස්මිං’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන පාලි පාඨයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. විසුද්ධිමග්ග ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ද ‘ගලායන ස්වභාවයෙන් යුතුව ඒ ඒ ස්ථානය කරා පැමිණෙන්නේ ද එහෙයින් ආපෝ නම් වේ’ යනාදී වශයෙන් ඒකවචන අර්ථයෙන් දක්වන ලද නිර්වචන දක්නට ලැබෙන බැවිනි. නමුත් පාලි භාෂාවෙහි ස්ත්‍රී ලිංගයට ද අයත් වන ‘ගෝ’ ශබ්දය ‘තා ගාවෝ තතෝ තතෝ දණ්ඩේන ආකොටෙය්‍ය’ කියා ද, ‘අන්නදා බලදා චේතා’ යනාදී වශයෙන් බහුවචනාර්ථය ප්‍රකාශ කරන ස්ත්‍රී ලිංග සර්වනාම පදයන් හා සර්වනාම නොවන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වශයෙන් යෙදී ඇති බව දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන්, පාලි භාෂාවෙහි බහුවචනාර්ථය දක්වන ස්ත්‍රී ලිංග සර්වනාම පදයන් හෝ සර්වනාම නොවන පදයන් සමඟ සමානාධිකරණ වශයෙන් යෙදුණු ‘ආප’ ශබ්දයක් දක්නට නොලැබේ. ඉදින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වන්නේ නම්, ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන් ‘ආප’ ශබ්දයෙන් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය හෝ විය යුතුය, ‘නදී’ ශබ්දයෙන් මෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය හෝ විය යුතුය. නමුත් මේ දෙකම සිදු නොවේ. මේ දෙකම නොමැති බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දක්වන ලද සියලුම ව්‍යාකරණ විධි එහි නොලැබේ. ඒ නිසා ‘ආප ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ’ යැයි දත යුතුය. පින්වත, ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් ද ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය නොමැති නොවේද? එය නොමැති බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දැක්වූ ව්‍යාකරණ විධි නොලැබේ. එසේ තිබියදී එය (ගෝ ශබ්දය) පමණක් ස්ත්‍රී ලිංග වන්නේ කෙසේද? ‘ආප’ ශබ්දය එසේ නොවන්නේ මන්ද?

Ettha vuccate – gosaddo na niyogā itthiliṅgo, atha kho pulliṅgova. Itthiliṅgabhāve pana tamhā āpaccaye [Pg.149] ahontepi īpaccayo vikappena hoti, aññampi itthiliṅge vuttavidhānaṃ labbhati. So hi niccamokārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā ‘‘go, gāvī’’tiādinā attano itthiliṅgarūpānaṃ nibbattikāraṇabhūto, tena so itthiliṅgo bhavati. Āpasadde pana īpaccayādi na labbhati. Tena so itthiliṅgoti na vattabbo. Yathā vā gosaddassa avisadākāravohārataṃ paṭicca itthiliṅgabhāvo upapajjati, na tathā āpasaddassa. Āpasaddassa hi anākularūpakkamattā avisadākāravohāratā na dissati, yāya eso itthiliṅgo siyā. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

මෙහිදී මෙසේ පවසනු ලැබේ: ‘ගෝ’ ශබ්දය නියත වශයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොවේ, එතෙකුදු වුවත් එය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) ශබ්දයක්ම වේ. ස්ත්‍රී ලිංග ස්වභාවයේ දී නම්, එයින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යය සිදු නොවුණ ද විකල්ප වශයෙන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය සිදුවේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි දක්වන ලද වෙනත් ව්‍යාකරණ විධි ද එහි ලැබේ. මන්ද, එය නිතරම ඕකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා ‘ගෝ, ගාවී’ යනාදී වශයෙන් තමන්ගේ ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන් උපදවා ගැනීමට හේතුවක් වන බැවින්, එයින් එය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද වැටේ. නමුත් ‘ආප’ ශබ්දයෙහි ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය ආදිය නොලැබේ. එබැවින් එය ස්ත්‍රී ලිංගයක් යැයි නොකිව යුතුය. නැතහොත්, ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නොපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නිසා ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ගැලපෙන්නාක් මෙන්, ‘ආප’ ශබ්දයට එසේ සිදු නොවේ. මන්ද, ‘ආප’ ශබ්දයේ අවුල් සහගත නොවන රූප ක්‍රමයක් පවතින බැවින්, එය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වීමට හේතු වන නොපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් එහි දක්නට නොලැබේ. මෙසේ කියන ලද කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

Tathā yesaṃ evaṃ hoti ‘‘āpasaddo sabbadā itthiliṅgo ceva bahuvacanako cā’’ti, te vattabbā – yathā itthiliṅgabhūtassa kaññāsaddassa paṭhamaṃ kaññaiti rassavasena ṭhapitassa āpaccayato paraṃ smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭhati, yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati ‘‘kaññāyaṃ, kaññāyā’’ti, na tathā ‘‘itthiliṅga’’nti tumhehi gahitassa āposaddassa paṭhamaṃ āpaiti rassavasena ṭhapitassa paraṃ smiṃvacanaṃ yaṃbhāvena ca yābhāvena ca tiṭṭhati, atha kho sarūpatoyeva tiṭṭhati ‘‘āpasmiṃ maññatī’’ti. Yadi pana āpasaddo itthiliṅgo siyā, smiṃvacanaṃ sarūpato na tiṭṭheyya. Yasmā ca smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhati, tasmā āpasaddo na itthiliṅgo. Na hi caturāsītidhammakkhandhasahassasaṅgahesu anekakoṭisatasahassesu pāḷippadesesu ekasmimpi pāḷippadese paṭhamaṃ akārantabhāvena ṭhapetabbānaṃ itthiliṅgasaddānaṃ parato ṭhitaṃ smiṃvacanaṃ sarūpato tiṭṭhatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti.

එසේම, ‘ආප ශබ්දය සෑමවිටම ස්ත්‍රී ලිංග සහ බහුවචන ද වේ’ යැයි යමෙකුට සිතේ නම්, ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දය පළමුව ‘කඤ්ඤ’ කියා ලඝු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් තබා, ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයෙන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය තමාගේ මුල් ස්වරූපයෙන් නොපිහිටා, ‘යං’ භාවයෙන් සහ ‘යා’ භාවයෙන් යුතුව ‘කඤ්ඤායං, කඤ්ඤායා’ කියා පිහිටන්නාක් මෙන්, ඔබ විසින් ‘ස්ත්‍රී ලිංග’ යැයි පිළිගත් ‘ආපෝ’ ශබ්දය පළමුව ‘ආප’ කියා ලඝු (හ්‍රස්ව) වශයෙන් තැබූ විට, ඉන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය ‘යං’ භාවයෙන් හෝ ‘යා’ භාවයෙන් නොපිහිටයි. එහෙත් එය ‘ආපස්මිං මඤ්ඤති’ යන තැන මෙන් ස්වකීය රූපයෙන්ම පිහිටයි. ඉදින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් වන්නේ නම්, ‘ස්මිං’ විභක්තිය මුල් ස්වරූපයෙන් නොපිහිටිය යුතුය. යම් හෙයකින් ‘ස්මිං’ විභක්තිය ස්වකීය රූපයෙන්ම පිහිටන්නේ ද, එබැවින් ‘ආප’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග නොවේ. මන්ද, සූත්‍ර, විනය, අභිධර්ම යන අසූහතර දහසක් ධර්මස්කන්ධ සංග්‍රහයන්හි එන නොයෙක් සිය දහස් කෝටි සංඛ්‍යාත පාලි පාඨයන්ගෙන් එකම පාලි පාඨයකවත්, ප්‍රථමයෙන් අකාරාන්ත වශයෙන් තැබිය යුතු ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගෙන් පසුව යෙදෙන ‘ස්මිං’ විභක්තිය තමාගේ මුල් ස්වරූපයෙන් පවතිනු දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. මෙසේ කියන ලද කල්හි ඔවුහු නිරුත්තර වන්නාහ.

Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ ‘‘āpasaddo napuṃsakaliṅgo, tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ [Pg.150] jāta’nti napuṃsakaliṅgabhāvena taṃsamānādhikaraṇapadāni niddiṭṭhānī’’ti? Tanna, manogaṇe pavattehi tama vaca sirasaddādīhi viya āpasaddenapi samānādhikaraṇapadānaṃ katthaci napuṃsakaliṅgabhāvena niddisitabbattā. Pubbācariyānañhi saddaracanāsu ‘‘saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī’’ti ettha ‘‘tamo’’tipadena samānādhikaraṇaṃ ‘‘vihata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati, tathā ‘‘dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco’’ti ettha ‘‘vaco’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘dukkha’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘avanataṃ siro yassa so avanatasiro’’ti ettha ‘‘siro’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘avanata’’nti napuṃsakaliṅgaṃ, ‘‘appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā’’ti ettha ‘‘rajo’’ti padena samānādhikaraṇaṃ ‘‘appa’’nti napuṃsakaliṅgaṃ dissati. Na te ācariyā tehi samānādhikaraṇapadehi tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ tathāvidhaṃ saddaracanaṃ kubbiṃsu, atha kho ‘‘sobhanaṃ mano tassāti sumano’’ti ettha viya manogaṇe pavattapulliṅgānaṃ payoge napuṃsakaliṅgabhāvenapi samānādhikaraṇapadāni katthaci hontīti dassanatthaṃ kubbiṃsu. Yathā ca ‘‘vihata’’ntiādikā saddaracanā tamavacasirasaddādīnaṃ napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā, tathā ‘‘omatta’’nti ca ‘‘adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti ca saddaracanāpi āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ na katā. Yasmā pana manogaṇe pavattehi manasaddādīhi ekadesena samānagatikattā āpasaddenapi napuṃsakaliṅgassa samānādhikaraṇatā yujjati, tasmā aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jāta’’nti napuṃsakaliṅgassa āpasaddena samānādhikaraṇatā katā. Tathāpi āpasaddo [Pg.151] manasaddādīhi ekadesena samānagatiko samāsapadatte majjhokārassa ‘‘āpokasiṇaṃ, āpogata’’ntiādippayogassa dassanato, tasmā ‘‘omatta’’ntiādivacanaṃ āpasaddassa napuṃsakaliṅgattaviññāpanatthaṃ vuttanti na gahetabbaṃ, liṅgavipariyayavasena pana katthaci evampi saddagati hotīti ñāpanatthaṃ vuttanti gahetabbaṃ. ‘‘Omatto’’ti ca ‘‘adhimattapathavīgatiko jāto’’ti ca liṅgaṃ parivattetabbaṃ. Yadi hi āpasaddo napuṃsakaliṅgo siyā, sanikārāni’ssa paccattopayogarūpāni buddhavacanādīsu vijjeyyuṃ, na tādisāni santi. Kiñci bhiyyo – okārantaṃ nāma napuṃsakaliṅgaṃ katthacipi natthi, niggahītantaikāranta ukārantavasena hi tividhāniyeva napuṃsakaliṅgāni. Tena āpasaddassa napuṃsakaliṅgatā nupapajjatīti. Evaṃ vuttā te niruttarā bhavissanti. Iccokārantavasena gahitassa āpasaddassa itthiliṅgatā ca napuṃsakaliṅgatā ca ekantato natthi, niggahītantavasena pana gahitassa katthaci napuṃsakaliṅgatā siyā ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti payogadassanato. Ettha paneke vadeyyuṃ ‘‘yadi bho okārantavasena gahitassa āpasaddassa itthinapuṃsakaliṅgavasena dviliṅgatā natthi, okāranto āpasaddo kataraliṅgo’’ti? Pulliṅgoti mayaṃ vadāmāti.

ඇතැමෙක් මෙහිදී මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ආපො (āpo) යන්න නපුංසක ලිංගික ශබ්දයකි. මන්ද, අට්ඨසාලිනියෙහි 'omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' (නමුත් ආපෝ ධාතුව ස්වල්ප මාත්‍ර වූයේය, අධිමාත්‍ර පඨවි ස්වභාවයට පත්වූයේය) යන්නෙහි නපුංසක ලිංග භාවයෙන් යුක්තව ඊට සමානාධිකරණ පද දක්වා ඇති හෙයිනි' කියායි. එය එසේ නොවේ. මනෝගණයෙහි පවත්නා 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන් හා සමානවම 'ආපො' ශබ්දයෙහි ද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංග භාවයෙන් දැක්විය යුතු බැවිනි. පූර්වාචාරීන්ගේ ශබ්ද රචනාවන්හි 'saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, veneyyasattahadayesu tamo payātī' යන්නෙහි 'tamo' (තමෝ) යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'vihataṃ' (විහතං) යන්න නපුංසක ලිංගයෙන් පෙනේ. එසේම 'dukkhaṃ vaco etasmiṃ vipaccanīkasāte puggaleti dubbaco' යන්නෙහි 'vaco' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'dukkhaṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද, 'avanataṃ siro yassa so avanatasiro' යන්නෙහි 'siro' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'avanataṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද, 'appaṃ rāgādirajo yesaṃ paññāmaye akkhimhi te apparajakkhā' යන්නෙහි 'rajo' යන පදය හා සමානාධිකරණ වූ 'appaṃ' යන නපුංසක ලිංගය ද පෙනේ. ඒ ආචාර්යවරුන් එම සමානාධිකරණ පදයන් මඟින් 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස එවැනි ශබ්ද රචනාවක් නොකළහ. වැලිදු 'sobhanaṃ mano tassāti sumano' යන්නෙහි මෙන් මනෝගණයෙහි පවත්නා පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ යෙදීමේදී නපුංසක ලිංග භාවයෙන් ද සමානාධිකරණ පදයන් ඇතැම් විටෙක යෙදෙන බව පෙන්වීම පිණිස එසේ කළහ. යම් සේ 'vihataṃ' ආදී ශබ්ද රචනාවන් 'තම', 'වච', 'සිර' ආදී ශබ්දයන්ගේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස නොකරන ලද්දේද, එසේම 'omattaṃ' සහ 'adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' යන ශබ්ද රචනාවන් ද 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස නොකරන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් මනෝගණයෙහි පවත්නා 'මන' ආදී ශබ්දයන් සමඟ එක් කොටසකින් සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'ආපො' ශබ්දය සමඟ ද නපුංසක ලිංගයේ සමානාධිකරණ බව ගැලපෙන්නේද, එබැවින් අට්ඨසාලිනියෙහි 'omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ' යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයේ 'ආපො' ශබ්දය සමඟ සමානාධිකරණ බව දක්වන ලදී. එසේ වුවද, 'ආපො' ශබ්දය 'මන' ආදී ශබ්දයන් සමඟ එක් අංශයකින් සමාන ස්වභාවයක් ගනී. සමස් පදයකදී මැද ඔ-කාරය පැමිණ 'āpokasiṇaṃ', 'āpogataṃ' ආදී යෙදුම් පෙනෙන බැවිනි. එබැවින් 'omattaṃ' ආදී වචනය 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව හැඟවීම පිණිස පවසන ලද්දකැයි නොගත යුතුය. ලිංග විපර්යාසය හේතුවෙන් ඇතැම් විටෙක මෙසේද ශබ්දයේ පැවැත්ම සිදුවන බව හැඟවීම පිණිස පවසන ලද්දකැයි ගත යුතුය. 'omatto' සහ 'adhimattapathavīgatiko jāto' යනුවෙන් ලිංගය වෙනස් විය යුතුය. ඉදින් 'ආපො' ශබ්දය නපුංසක ලිංග වුයේ නම්, බුද්ධ වචනයෙහි එහි සනිකාර (නිකාර සහිත) ප්‍රථමා-ද්විතීයා විභක්ති රූප දක්නට ලැබිය යුතුය. එහෙත් එවැනි රූප දක්නට නැත. තවද, කිසිදු තැනක ඔ-කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් නැත. නිග්ගහීතාන්ත, ඉ-කාරාන්ත, උ-කාරාන්ත වශයෙන් නපුංසක ලිංගයන් ඇත්තේ තෙවැදෑරුම්ව පමණි. එබැවින් 'ආපො' ශබ්දයේ නපුංසක ලිංග බව නොගැලපෙන්නේමය. මෙසේ කී කල්හි ඔවුහු නිರುತ್ತර වන්නාහ. මෙසේ ඔ-කාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද 'ආපො' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව හෝ නපුංසක ලිංග බව ඒකාන්තයෙන්ම නැත. නිග්ගහීතාන්ත ('ආපං') වශයෙන් ගන්නා ලද ශබ්දයෙහි ඇතැම් තැනක නපුංසක ලිංගය විය හැකිය. 'භන්තේ nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī' (ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, සමුද්‍රය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. කුමන කරුණක් නිසා 'ආපං' නම් වූ ජලය සමුද්‍රය යැයි කියනු ලැබේද?) යන යෙදුම පෙනෙන බැවිනි. මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ අසනු ඇත: 'භවත්නි, ඉදින් ඔ-කාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද 'ආපො' ශබ්දයෙහි ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද්විලිංග බවක් නැත්නම්, ඔ-කාරාන්ත 'ආපො' ශබ්දය කවර ලිංගයක්ද?' කියායි. 'එය පුල්ලිංගයැයි අපි කියමු' යි (පිළිතුරු දිය යුතුය).

Yadi ca bho āpasaddo pulliṅgo. Yathā āpasaddassa pulliṅgatā paññāyeyya, nijjhānakkhamatā ca bhaveyya, tathā suttaṃ āharathāti. ‘‘Āharissāmisuttaṃ, na no suttāharaṇe bhāro atthī’’ti evañca pana vatvā tesaṃ imāni suttapadāni dassetabbāni. Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo upalabbhatīti? Āmantā. Āpassa kattā kāretā upalabbhatīti? Na [Pg.152] hevaṃ vattabbe. Atīto āpo atthīti? Āmantā. Tena āpena āpakaraṇīyaṃ karotīti? Na hevaṃ vattabbe. Āpaṃ maññati āpasmiṃ maññatī’’ti imāni suttapadāni.

භවත්නි, ඉදින් 'ආපො' ශබ්දය පුල්ලිංග වේ නම්, 'ආපො' ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව වැටහෙන පරිදි ද, එය මනා නුවණින් විමසා බැලීමට හැකි වන පරිදි ද සූත්‍රයක් (සාක්ෂියක්) ගෙනහැර දක්වන්නැයි කීවොත්; 'මම සූත්‍රය ගෙනහැර දක්වන්නෙමි, අපට සූත්‍ර ගෙනහැර දැක්වීම අපහසු කාරණයක් නොවේ' යැයි මෙසේ පවසා ඔවුන්ට මෙම සූත්‍ර පාඨයන් පෙන්වා දිය යුතුය. එනම්: 'ආපො උපලබ්භතීති? (ආපෝ ධාතුව ලැබේද?) ආමන්තා (එසේය). ආපස්ස කත්තා කාරේතා උපලබ්භතීති? (ආපෝ ධාතුවේ කරන්නා හෝ කරවන්නා ලැබේද?) න හේවං වත්තබ්බේ (එසේ නොවැදිය යුතුය). අතීතෝ ආපෝ අත්ථීති? (අතීත වූ ආපෝ ධාතුව තිබේද?) ආමන්තා (එසේය). තේන ආපේන ආපකරණීයං කරෝතීති? (ඒ ආපෝ ධාතුවෙන් ආපෝ කෘත්‍යය කෙරේද?) න හේවං වත්තබ්බේ (එසේ නොවැදිය යුතුය). ආපං මඤ්ඤති, ආපස්මිං මඤ්ඤති (ආපෝ ධාතුව මම යැයි සිතයි, ආපෝ ධාතුව කෙරෙහි මම යැයි සිතයි)' යන මේ සූත්‍ර පාඨයන්ය.

Ettha ca ‘‘upalabbhatī’’tiādinā āpasaddassa ekavacanatā siddhā, tāya siddhāya bahuvacanatāpi siddhāyeva. Ekavacanatāyeva hi saddasatthe paṭisiddhā, na bahuvacanatā, tena ‘‘āpenā’’ti iminā pana āpasaddassa itthiliṅgabhāvavigamo siddho itthiliṅge enādesābhāvato. ‘‘Āpassa, āpasmi’’nti imināpi itthiliṅgabhāvavigamoyeva itthiliṅge sarūpato nā smā smiṃ vacanānamabhāvā. ‘‘Atīto’’ti iminā itthiliṅganapuṃsakaliṅgabhāvavigamo okārantanapuṃsakaliṅgassa abhāvato, okārantassa guṇanāmabhūtassa itthiliṅgassa ca abhāvato.

මෙහි 'upalabbhati' (උපලබ්භති) යන්නෙන් 'ආපො' ශබ්දයේ ඒකවචන බව සිද්ධ වේ. එය සිද්ධ වූ කල්හි බහුවචන බව ද සිද්ධ වූවාක්ම වෙයි. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ඒකවචන බවම වළකන ලද්දේය, බහුවචන බව නොවේ. 'āpena' (ආපේන) යන මෙයින් 'ආපො' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව බැහැර වීම සිද්ධ වේ, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ඒන' (ena) ආදේශය නොවන බැවිනි. 'āpassa, āpasmiṃ' (ආපස්ස, ආපස්මිං) යන මෙයින් ද ස්ත්‍රී ලිංග බව බැහැර වීමම සිද්ධ වේ. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඒ ස්වරූපයෙන්ම 'නා' (nā), 'ස්මා' (smā), 'ස්මිං' (smiṃ) යන විභක්ති වචන නොයෙදෙන බැවිනි. 'atīto' (අතීතෝ) යන මෙයින් ස්ත්‍රී ලිංග හා නපුංසක ලිංග බව බැහැර වීම සිද්ධ වේ, ඔ-කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් නොමැති බැවින් සහ ඔ-කාරාන්ත ගුණනාම (විශේෂණ) වූ ස්ත්‍රී ලිංගයක් නොමැති බැවිනි.

Apica buddhavacanādīsu ‘‘cittāni, rūpānī’’tiādīni viya sanikārānaṃ rūpānaṃ adassanato okārantabhāvena gahitassa napuṃsakaliṅgabhāvavigamo atīva pākaṭo. Aparampettha vattabbaṃ – ‘‘atīto āpo atthīti? Āmantā’’ti ettha ‘‘atīto’’ti iminā āpasaddassa visadākāravohāratāsūcakena okārantapadena tassa avisadākāravohāratāya ca ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāvo siddho. Tassa ca avisadākāravohāratāya abhāve siddhe itthiliṅgabhāvo dūrataro. Ubhayamuttākāravohāratāya ca abhāve siddhe napuṃsakaliṅgabhāvopi dūrataroyeva. Iti na katthacipi okārantabhāvena gahito āpasaddo itthiliṅgo vā napuṃsakaliṅgo vā bhavati. Milindapañhe pana niggahītantavasena āgato napuṃsakaliṅgoti veditabbo, na cettha vattabbaṃ ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti [Pg.153] ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti vāccaliṅgānamanuvattāpakassa abhidheyyaliṅgabhūtassa āpasaddassa ‘‘kaññāya cittānī’’tiādīnaṃ viya itthinapuṃsakaliṅgarūpānaṃ abhāvato. Apica vohārakusalā tathāgatā tathāgatasāvakā ca, tehiyeva uttamapurisehi vohārakusalehi ‘‘atīto āpo’’tiādinā vuttattāpi ‘‘atīto’’ti ‘‘tenā’’ti ca imāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na cintetabbāni, tasmā taṃsamānādhikaraṇo okārantabhāvena gahito āpasaddo ekavacananto pulliṅgo ceva yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanako cāti veditabbo ‘‘āpo, āpā. Āpaṃ, āpe’’tiādinā yojetabbattā. Evaṃ vuttāni suttapadāni savinicchayāni sutvā addhā te āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanatāvādino niruttarā bhavissanti.

තවද, බුද්ධ දේශනා ආදියෙහි ‘චිත්තානි, රූපානි’ යනාදීන් මෙන්, ඕකාරාන්තයක් වශයෙන් ගන්නා ලද (ආපෝ ශබ්දයේ) නපුංසක ලිංග රූපයන් දක්නට නොලැබෙන බැවින්, එහි නපුංසක ලිංග භාවය බැහැර වීම ඉතාමත් පැහැදිලි ය. මෙහි තවදුරටත් කිවයුත්තක් ඇත: ‘අතීත වූ ආපෝ (ජලය) තිබේද? එසේය’ යන මෙහි, ‘අතීතෝ’ යන පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්වන ඕකාරාන්ත පදයෙන්, ඒ ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද, ඒ දෙකින්ම තොර වූ ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද නොමැති බව තහවුරු වේ. එහි අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නොමැති බව තහවුරු වූ කල්හි, එහි ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ඉතා ඈත් වෙයි. එමෙන්ම ඒ දෙකින්ම තොර වූ ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් නොමැති බව තහවුරු වූ කල්හි, එහි නපුංසක ලිංග භාවය ද ඉතා ඈත් වන්නේමය. එබැවින් කිසිදු තැනක ඕකාරාන්තයක් ලෙස ගන්නා ලද ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග හෝ නොවේ. මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි නිග්ගහීතාන්ත වශයෙන් (අනුස්වාරයෙන් කෙළවර වන සේ) පැමිණි ‘ආපං’ යන්න නපුංසක ලිංග ලෙස දත යුතුය. මෙහි ‘අතීතෝ’ සහ ‘තේන’ යන මේවා ලිංග විපර්යාසයක් නිසා කියන ලදැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, විශේෂ්‍යයේ ලිංගය අනුව යන්නා වූ, අභිධෙය්‍ය ලිංගය (හඟවනු ලබන ලිංගය) වූ ‘ආපෝ’ ශබ්දයට, ‘කඤ්ඤාය චිත්තානි’ (කන්‍යාවගේ සිත්) යනාදිය මෙන් ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලිංග රූප නොමැති බැවිනි. තවද ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ තථාගතයන් වහන්සේලා සහ තථාගත ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැනි උත්තම පුරුෂයන් විසින් ම ‘අතීතෝ ආපෝ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බැවින් ද, ‘අතීතෝ’ සහ ‘තේන’ යන මේවා ලිංග විපර්යාසයක් නිසා වදාරන ලදැයි නොසිතිය යුතුය. එබැවින්, ඒ හා සමානාධිකරණ වූ, ඕකාරාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද ‘ආපෝ’ ශබ්දය ඒකවචනාන්ත පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වන බවත්, යෙදුම අනුව ඒකවචන හා බහුවචන දෙක්හිම යෙදෙන බවත් දත යුතුය. මන්ද යත්, එය ‘ආපෝ, ආපා; ආපං, ආපේ’ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතු බැවිනි. මෙලෙස තීරණ සහිතව දක්වන ලද සූත්‍ර පදයන් අසා, ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන යැයි කියන්නෝ ඒකාන්තයෙන්ම නිරුත්තර වන්නාහ.

Ettha koci vadeyya – pāḷiyaṃ pulliṅganayo ekavacananayo ca kiṃ aṭṭhakathāṭīkācariyehi na diṭṭho, ye āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ vaṇṇesunti? No na diṭṭho, diṭṭhoyeva so nayo tehi. Yasmā pana te na kevalaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacaneyeva visāradā, atha kho sakalepi saddasatthe visāradā, tasmā saddasatthe attano paṇḍiccaṃ pakāsetuṃ, ‘‘saddasatthe ca īdiso nayo vutto’’ti viññāpetuñca saddasatthanayaṃ gahetvā āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanakattaṃ vaṇṇesunti natthi tesaṃ doso. Tathā hi mūlapariyāyasuttantaṭṭhakathāyaṃ tehiyeva vuttaṃ āpasaddassa pulliṅgekavacanakattasūcanakaṃ ‘‘lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo, tesū’’tiādi, tasmā natthi tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ [Pg.154] karoma, na tesaṃ vacanaṃ codanābhājanaṃ. Ye pana ujuvipaccanīkavādā daḷhameva āpasaddassa itthiliṅgabahuvacanattaṃ mamāyanti, tesaṃyeva vacanaṃ codanābhājanaṃ. Yasmā pana mayaṃ pāḷinayānusārena antadvayavato āpasaddassa pulliṅgattaṃ napuṃsakaliṅgattañca vidadhāma, tasmā yo koci idaṃ vādaṃ madditvā aññaṃ vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ sakkhissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, idañca pana ṭhānaṃ mahāgahanaṃ duppaṭivijjhanaṭṭhena, paramasukhumañca katañāṇasambhārehi paramasukhumañāṇehi paṇḍitehi vedanīyattā. Sabbamidañhi vacanaṃ tesu tesu ṭhānesu atthabyañjanapariggahaṇe sotūnaṃ paramakosallajananatthañceva sāsane ādaraṃ akatvā saddasatthamatena kālaṃ vītināmentānaṃ sāthalikānaṃ pamādavihāranisedhanatthañca sāsanassātimahantabhāvadīpanatthañca vuttaṃ, na attukkaṃsanaparavambhanatthanti imissaṃ nītiyaṃ saddhāsampannehi kulaputtehi yogo karaṇīyo bhagavato sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ.

මෙහිදී යමෙක් මෙසේ කිව හැකිය: ‘පාලි භාෂාවෙහි එන පුල්ලිංග ක්‍රමය සහ ඒකවචන ක්‍රමය, අටුවා සහ ටීකාචාරීන් වහන්සේලාට නොපෙනුනේ ද? එසේ නොපෙනුනේ නම් ඔවුන් ආපෝ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන බව වර්ණනා කළේ මන්ද?’ කියා ය. එසේ නොපෙනුනා නොවේ; උන්වහන්සේලාට ද ඒ ක්‍රමය පෙනුනේමය. නමුත් උන්වහන්සේලා අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි පමණක් නොව, මුළු මහත් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහිම දක්ෂ වූ සේක. එබැවින්, ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි තමන් වහන්සේලාගේ පාණ්ඩිතභාවය ප්‍රකාශ කිරීමට ද, ‘ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි ද මෙබඳු ක්‍රමයක් දක්වා ඇත’ යන්න දැනුම් දීමට ද, ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමය ගෙන ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචන බව වර්ණනා කළ සේක. එහි උන්වහන්සේලාගේ කිසිදු වරදක් නැත. එසේමය, මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද උන්වහන්සේලා විසින්ම ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ පුල්ලිංග ඒකවචන බව දක්වන ‘ලක්ෂණ, සසම්භාර, ආරම්මණ සහ සම්මුති වශයෙන් ආපෝ සතර වැදෑරුම් වේ, ඔවුන් අතුරින්...’ යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේලාගේ කිසිදු වරදක් නැත. ඒ ආයුෂ්මත් උන්වහන්සේලා වන්දනාවට සුදුසු වන්නාහ. අපි උන්වහන්සේලාට නමස්කාර කරමු; උන්වහන්සේලාගේ වචනය චෝදනාවට භාජනය නොකරමු. නමුත් යම් කෙනෙක් ඍජුවම විරුද්ධවාදීව ‘ආපෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බහුවචනම යැයි දැඩිව ග්‍රහණය කරගෙන සිටිත් ද, ඔවුන්ගේ වචනයම චෝදනාවට භාජනය විය යුතුය. නමුත් අප පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ පුල්ලිංග බව සහ නපුංසක ලිංග බව දක්වන්නෙමු ද, එබැවින් යමෙකුට මෙම මතය බිඳ දමා වෙනත් මතයක් පිහිටුවීමට හැකි වේ යන්න සිදු විය නොහැක්කකි. තවද, මෙම කරුණ වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින් ඉතා ගැඹුරු ය, පුණ්‍ය-ඥාන සම්භාරයන් රැස් කළ, ඉතා සියුම් ඥානයෙන් යුත් පණ්ඩිතයන් විසින්ම අවබෝධ කරගත යුතු බැවින් පරම සියුම් ය. මෙම සියලු වචන පවසන ලද්දේ ඒ ඒ ස්ථානයන්හි අර්ථ සහ ව්‍යංජන වටහා ගැනීමෙහිලා ශ්‍රාවකයන් තුළ පරම කෞශල්‍යය ඇති කිරීම පිණිසත්, ශාසනය කෙරෙහි ආදරයක් නොදක්වා කේවල ශබ්ද ශාස්ත්‍රය මතම යැපෙමින් කාලය ගත කරන අලසයන්ගේ නොසැලකිලිමත් පැවැත්ම වැළැක්වීම පිණිසත්, ශාසනයේ අති මහත් උතුම් බව පෙන්වා දීම පිණිසත් මිස, තමන් උසස් කොට සැලකීමට හෝ අනුන් පහත් කොට සැලකීමට නොවේ. එබැවින් ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මෙහි දැක්වෙන ක්‍රමය අනුව වීර්යය වැඩිය යුතුය.

Yasmā pana pāḷito aṭṭhakathā balavatī nāma natthi, tasmā pāḷinayānurūpeneva āpasaddassa nāmikapadamālaṃ yojessāma sotūnamasammohatthaṃ, kimettha saddasatthanayo karissati. Atrāyaṃ udānapāḷi ‘‘kiṃ kayirā udapānena, āpā ce sabbadā siyu’’nti.

මන්ද යත්, පාලි දේශනාවට වඩා බලවත් වූ අටුවාවක් නොමැති බැවින්, අසන්නන්ගේ මුලාව වැළැක්වීම පිණිස පාලි ක්‍රමයට අනුකූලවම ‘ආපෝ’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු; මෙහිලා ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ක්‍රමයෙන් කුමන ඵලයක් ද? මෙහිදී මෙම උදාන පාලිය දැක්විය හැකිය: ‘සෑම කල්හිම ජලය පවතී නම්, ළිඳකින් කුමන ප්‍රයෝජනයක් ද?’

Āpo, āpā. Āpaṃ, āpe. Āpena, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpā, āpasmā, āpamhā, āpehi, āpebhi. Āpassa, āpānaṃ. Āpe, āpasmiṃ, āpamhi, āpesu. Bho āpa, bhavanto āpā.

ආපෝ, ආපා (ප්‍රථමා විභක්තිය); ආපං, ආපේ (ද්විතීයා විභක්තිය); ආපේන, ආපේහි, ආපේභි (තෘතීයා විභක්තිය); ආපස්ස, ආපානං (චතුර්ථී විභක්තිය); ආපා, ආපස්මා, ආපම්හා, ආපේහි, ආපේභි (පංචමී විභක්තිය); ආපස්ස, ආපානං (ෂෂ්ඨී විභක්තිය); ආපේ, ආපස්මිං, ආපම්හි, ආපේසු (සප්තමී විභක්තිය); භෝ ආප, භවන්තෝ ආපා (ආලපන විභක්තිය).

Sabbanāmādīhipi yojessāma – yo āpo, ye āpā. Yaṃ āpaṃ, ye āpe. Yena āpena, sesaṃ neyyaṃ[Pg.155], so āpo, te āpā. Atīto āpo, atītā āpā. Sesaṃ neyyaṃ. Iccevaṃ –

සර්වනාම පද ආදිය සමඟ ද යොදන්නෙමු: යෝ ආපෝ, යේ ආපා. යං ආපං, යේ acේ. යේන ආපේන, ඉතිරි කොටස මෙලෙසම දත යුතුය. සෝ ආපෝ, තේ ආපා. අතීතෝ ආපෝ, අතීතා ආපා. ඉතිරි කොටස මෙලෙසම දත යුතුය. මෙලෙසින් -

Purisena samā āpa-saddādī sabbathā matā;

Na sabbathāva gosaddo, purisena samo mato.

ආපෝ ශබ්දය ආදී සියල්ල හැම අයුරින්ම ‘පුරිස’ ශබ්දය හා සමාන යැයි දත යුතුය. එහෙත් ‘ගෝ’ ශබ්දය හැම අයුරින්ම ‘පුරිස’ ශබ්දයට සමාන නොවේ.

Manādī ekadesena, purisena samā matā;

Sarādī ekadesena, sabbathā vā samā matā.

‘මන’ ශබ්දය ආදීහු එක් කොටසකින් ‘පුරිස’ ශබ්දයට සමාන වන අතර, ‘සර’ ශබ්දය ආදීහු එක් කොටසකින් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ සමාන වන බව දත යුතුය.

Ye panettha saddā ‘‘manogaṇo’’ti vuttā, kathaṃ tesaṃ manogaṇabhāvo sallakkhetabboti? Vuccate tesaṃ manogaṇabhāvasallakkhaṇakāraṇaṃ –

මෙහිදී ‘මනෝගණ’ යැයි කියන ලද යම් ශබ්ද කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන්ගේ මනෝගණ භාවය හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? ඔවුන්ගේ මනෝගණ භාවය හඳුනා ගැනීමේ හේතුව මෙසේ කියනු ලැබේ -

Manogaṇo manogaṇā-Dikā cevā’manogaṇo;

Iti saddā tidhā ñeyyā,Manogaṇavibhāvane.

මනෝගණ විභාගයෙහිදී ශබ්දයන් ‘මනෝගණ’, ‘මනෝගණාදික’ සහ ‘අමනෝගණ’ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් කොට දත යුතුය.

Ye te nā sa smiṃvisaye,Sā so syantā bhavanti ca;

Samāsataddhitantatte,Majjhokārā ca honti hi.

යම් ඒ ශබ්ද කෙනෙක් ‘නා’, ‘සා’, ‘ස්මිං’ යන විභක්තීන්හිදී ‘සා’, ‘සෝ’, ‘සි’ යන කෙළවර ඇති පද බවට පත්වෙත් ද, සමාස හා තද්ධිතයන්හිදී මැද ‘ඕ’ කාරය බවට පත්වෙත් ද,

Sokārantapayogā ca, kriyāyogamhi dissare;

Evaṃvidhā ca te saddā, ñeyyā ‘‘manogaṇo’’iti.

එසේම ක්‍රියා පද සමඟ යෙදීමේදී ‘සෝ’ කාරයෙන් කෙළවර වන යෙදුම් දක්නට ලැබෙත් ද, එවැනි ලක්ෂණ ඇති ශබ්දයන් ‘මනෝගණ’ ශබ්දයන් ලෙස දත යුතුය.

Atra tassatthassa sādhakāni payogāni sāsanato ca lokato ca yathārahamāharitvā dassessāma – manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā. Na mayhaṃ manaso piyo. Sādhukaṃ manasi karotha. Manopubbaṅgamā dhammā. Manoramaṃ, manodhātu, manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami. Yo ve ‘‘dassa’’nti vatvāna, adāne kurute mano. Vacasā paricitā. Vacaso vacasi.

මෙහිදී එම අර්ථය සාධනය කරන යෙදීම් ශාසනයෙන් සහ ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සුදුසු පරිදි ගෙන හැර දක්වන්නෙමු: ‘මනසා චේ පසන්නේන, භාසති වා කරෝති වා’ (ප්‍රසන්න වූ සිතින් ඉදින් බණ කියයි නම් හෝ කරයි නම්), ‘න මය්හං මනසෝ පියෝ’ (මාගේ සිතට ප්‍රිය නොවේ), ‘සාධුකං මනසි කරෝථ’ (මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න), ‘මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා’ (ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ), ‘මනෝරමං’ (සිත්කලු), ‘මනෝධාතු’ (මනෝ ධාතුව), ‘මනෝමයේන කායේන, ඉද්ධියා උපසංකමි’ (මනෝමය වූ කයින් සෘද්ධියෙන් පැමිණියේය), ‘යෝ වේ දස්සන්ති වත්වාන, අදානේ කුරුතේ මනෝ’ (යමෙක් දෙමියි කියා නොදීමට සිත යොමු කරයි ද), ‘වචසා පරිචිතා’ (වචනයෙන් පුරුදු කරන ලද), ‘වචසෝ’, ‘වචසි’ (යනාදියයි).

Vacorasmīhi [Pg.156] bodhesi, veneyyakumudañcidaṃ;

Rāgo sārāgarahito, visuddho buddhacandimā.

බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති පිරිසිදු වූ, රාගයෙන් තොර වූ චන්ද්‍රයා තමන් වහන්සේගේ වචන නමැති කිරණවලින් මේ විනෙය ජන නමැති කුමුදු (සුදු නෙළුම්) පිබිදවූ සේක.

Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi;

Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvāna munino vaco.

කස්සප තෙරුන්ගේ වචනය අසා, අලාත ඇමතිවරයා මෙසේ පැවසීය: 'මුනිවරයාණන්ගේ වචනය අසා මම වඩ වඩාත් පැහැදෙමි.'

Sakhā ca mitto ca mamāsi sīvika, susikkhito sādhu karohi me vaco. Ekūnatiṃso vayasā subhadda. Vayaso, vayasi, vayovuddho, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti. Jalantamiva tejasā. Tejaso, tejasi, tejodhātukusalo. Tejokasiṇaṃ. Tapasā uttamo, tapaso, tapasi, tapodhano, tapojigucchā. Kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbasi brahmapattiyā. Cetasā aññāsi, evaṃ cetaso parivitakko udapādi, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, cetoparivitakkamaññāya. Cetopariyañāṇaṃ, ceto paricchindati, so parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānāti. Tamasā, tamaso, tamasi, tamonudo, tamoharo. Navāhametaṃ yasasā dadāmi. Yasaso, yasasi, yaso bhogasamappito. Yasoladdhākho panasmākaṃ bhogā. Yasodharā devī, yaso laddhā na majjeyya. Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ. Ayaso, ayasi, ayopākārapariyantaṃ, ayasā paṭikujjitaṃ. Seyyo ayoguḷo bhutto, ayopatto[Pg.157], ayomayaṃ, ayo kantatīti ayokanto. Ghatena vā bhuñjassu payasā vā, sādhu khalu payaso pānaṃ yaññadattena, payasi ojā, payodharā, payonidhi. Sahassanetto sirasā paṭiggahi. Siraso, sirasi añjaliṃ katvā, vanditabbaṃ isiddhajaṃ. Siroruhā, siro chindati. Yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro. Siro te vajjhayitvāna. Sarasā, saraso, tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa. Saroruhaṃ. Yaṃ etā upasevanti, chandasāvā dhanenavā. Sāvittī chandaso mukhaṃ. Chandasi, chandoviciti, chandobhaṅgo, urasā panudahissāmi, uraso, urasi jāyati, urasilomo, uromajjhe vijjhi. Rahasā, rahaso, rahasi, rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā. Ahasā, ahasi. Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccayeti imāni payogāni. Ettha ca ‘‘manena, manassa, mane, manasmiṃ, manamhī’’tiādīni ca ‘‘manaāyatanaṃ tamaparāyano ayapatto chandahānī’’tiādīni ca ‘‘na manaṃ aññāsi. Yasaṃ laddhāna dummedho. ‘‘Siraṃ chindatī’’tiādīni ca rūpāni manogaṇabhāvappakāsakāni na hontīti na dassitāni, na alabbhamānavasena, tasmātra imā ādito paṭṭhāya manogaṇabhāvavibhāvinī gāthāyo bhavanti –

“සීවික, ඔබ මාගේ යහළුවෙක් හා මිතුරෙක් වූයෙහි ය, මැනවින් උගත් ඔබ මාගේ වචනය මැනවින් ඉටු කරන්න. ‘සුභද්‍ර වයසින් විසි නව හැවිරිදි ය’ (මෙහි ‘වයසා’ යනු තෘතීයා විභක්තියයි). වයසෝ, වයසි, වයෝවුද්ධෝ, වයෝගුණා (යන පදවල) අනුපිළිවෙලින් (වයස් ශබ්දයේ රූප) අත්හරිති. ‘තේජසින් බබළන්නාක් මෙනි’ (තේජසා). තේජසෝ, තේජසි, තේජෝධාතුකුසලෝ, තේජෝකසිණං. ‘තපසින් උතුම් වූ’ (තපසා), තපසෝ, තපසි, තපෝධනෝ, තපෝජිගුච්ඡා. ‘භවත තෙමේ තනිවම වනය ඇසුරු කරමින් බ්‍රහ්මත්වය පිණිස මෙහි තපස් කරන්නේ මන්ද?’. ‘සිතින් දැනගත්තේ ය’ (චේතසා), ‘මෙසේ සිතෙහි (චේතසෝ) පරිවිතර්කයෙක් උපන්නේ ය’, ‘මේ කරුණ සිතෙහි (චේතසි) තබාගෙන’, ‘සිතෙහි පරිවිතර්කය දැනගෙන’ (චේතෝපරිවිතක්කමඤ්ඤාය). චේතෝපරියඤාණං, සිත පිරිච්ඡේදය කරයි, හෙතෙම පරසත්ත්වයන්ගේ පරපුද්ගලයන්ගේ සිත තම සිතින් පිරිසිඳ දැනගනී. තමසා (අඳුරෙන්), තමසෝ, තමසි, තමෝනුදෝ, තමෝහරෝ. ‘මම මෙය කීර්තියෙන් (යසසා) අලුතින් නොදෙමි’. යසසෝ, යසසි, යසෝ භෝගසමප්පිතෝ. ‘අපට කීර්තියෙන් ලත් භෝගයෝ ය’ (යසෝලද්ධා ඛෝ පනස්මාකං භෝගා). යසෝධරා දේවී, ‘කීර්තිය ලබා මත් නොවිය යුතුය’ (යසෝ ලද්ධා න මජ්ජෙය්‍ය). ‘යකඩින්ම (අයසා) මල හටගත්තේ ය’. අයසෝ, අයසි, අයෝපාකාරperiyන්තං, අයසා පටිකුජ්ජිතං. ‘යකඩ ගුලියක් අනුභව කිරීම ශ්‍රේෂ්ඨ ය’ (සෙය්‍යෝ අයෝගුළෝ භුත්තෝ), අයෝපත්තෝ, අයෝමයං, යකඩ කපන බැවින් අයෝකන්තෝ නම් වේ. ‘ගිතෙලින් හෝ කිරිවලින් (පයසා) අනුභව කරව’, ‘යඥදත්ත විසින් කිරි බීම (පයසෝ පානං) ඉතා යහපත් ය’, කිරිවල (පයසි) ඕජාව ඇත, පයෝධරා, පයෝනිධි. ‘සහස්‍රනෙත්ති තෙමේ හිසින් (සිරසා) පිළිගත්තේ ය’. සිරසෝ, සිරසි දොහොත් මුදුන් දී, ‘සෘෂි ධජය (සිවුර) වැඳිය යුතුය’ (වන්දිතබ්බං ඉසිද්ධජං). සිරොරුහා (කෙස්), සිරෝ ඡින්දති. ‘යමෙක් කාමයන් දුරු කරයි ද, හෙතෙම සර්පයාගේ හිස පයින් පාගන්නාක් මෙනි’ (සප්පස්සේව පදාසිරෝ). ‘හිස කපා දමනු ලැබ’ (සිරෝ තේ වජ්ඣයිත්වාන). විලෙන් (සරසා), සරසෝ, ‘උපුල් ජාති තුනකි, ඒ විලෙහි (සරසි) බ්‍රාහ්මණයා’. සරෝරුහං (නෙළුම්). ‘යම් කෙනෙක් මෙයට උපස්ථාන කරත් ද, කැමැත්තෙන් (ඡන්දසා) හෝ ධනයෙන් හෝ’. ‘සාවිත්‍රී යනු ඡන්දසට (ඡන්දසෝ) මුඛය යි’. ඡන්දසි, ඡන්දොවිචිති, ඡන්දෝභංගෝ. ‘ළයෙන් (උරසා) පහ කරන්නෙමි’, උරසෝ, ළයෙහි (උරසි) උපදී, උරසිලෝමෝ, ළය මැදට විද්දේ ය (උරෝමජ්ඣේ විජ්ඣි). රහසින් (රහසා), රහසෝ, රහසි, ‘රහසකට ගොස් (රහෝගතෝ) හිඳ, එකල්හි මම මෙසේ සිතුවෙමි’. දහවලින් (අහසා), අහසි (දහවලෙහි). ‘එහි මුල් හටගනිති’ (ජායන්ති තත්ථ පාරෝහා), ‘රෑ දවල් ඇවෑමෙන්’ (අහෝරත්තානමච්චයේන) යනාදී මේ පයෝගයෝ ය. මෙහි ද ‘මනේන, මනස්ස, මනේ, මනස්මිං, මනම්හි’ යනාදිය ද, ‘මනායතනං තමපරායනෝ අයපත්තෝ ඡන්දහානී’ යනාදිය ද, ‘න මනං අඤ්ඤාසි, යසං ලද්ධාන දුම්මේධෝ, සිරං ඡින්දති’ යනාදී රූප ද මනෝගණ භාවය ප්‍රකාශ කරන්නෝ නොවන බැවින් නොදක්වන ලදහ. ලැබිය නොහැකි බැවින් නොවේ. එබැවින් මෙහි මුල සිට මනෝගණ භාවය පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ වෙති –” }, {

‘‘Manasā [Pg.158] manaso manasi’’,Itiādivasā ṭhitā;

Sā so syantā saddarūpā,Vuttā ‘‘manogaṇo’’iti.

‘මනසා, මනසෝ, මනසි’ යනාදී වශයෙන් පවත්නා වූ, ‘සා, සෝ, සි (ස්මිං)’ යන ප්‍රත්‍යයන් අන්තයේ ඇති ශබ්ද රූප ‘මනෝගණය’ යැයි කියනු ලැබේ.

Manodhātu vacorasmi,Vayovuddho tapoguṇo;

Tejodhātu tamonāso,Yasobhogasamappito.

මනෝධාතු, වචෝරස්මි (වචන රශ්මිය), වයෝවුද්ධ (වයසින් මුහුකුරා ගිය), තපෝගුණ, තේජෝධාතු, තමෝනාස (අඳුර නැසීම), යසෝභෝගසමප්පිත (කීර්තියෙන් හා භෝගයෙන් සමන්විත);

Cetoparivitakko ca, ayopatto payodharā;

Siroruhā saroruhaṃ, uromajjhe rahogato.

චේතෝපරිවිතක්ක (සිතෙහි ඇති වන කල්පනාව), අයෝපත්ත (යකඩ පාත්‍රය), පයෝධරා (වලාකුළු හෝ පියයුරු), සිරෝරුහා (කෙස්), සරෝරුහ (නෙළුම), උරෝමජ්ඣේ (ළමැද මැද) සහ රහෝගත (රහසිගතව ගිය) යන මොහු ද (මනෝගණයට අයත් ශබ්දයන්ගේ උදාහරණ වේ).

Chandobhaṅgo ahorattaṃ, manomaya’mayomayaṃ;

Evaṃvidho viseso yo, lakkhaṇantaṃ manogaṇe.

ඡන්දෝභංග (ඡන්දස බිඳීම), අහෝරත්ත (දිවා රාත්‍රිය), මනෝමය, අයෝමය යන මෙබඳු වූ යම් විශේෂත්වයක් වේ ද, එය මනෝගණයෙහි ලක්ෂණයයි.

‘‘Vaco sutvā, siro chindi, ayo kantati’’ iccapi;

Upayogassa saṃsiddhi, lakkhaṇantaṃ manogaṇe.

‘වචෝ සුත්වා’ (වචනය අසා), ‘සිරෝ ඡින්දි’ (හිස කැපීය), ‘අයෝ කන්තති’ (යකඩ කපයි) යනාදී වශයෙන් ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි රූප සිද්ධිය ද මනෝගණයෙහි ලක්ෂණයක් වේ.

Manogaṇe vuttanayo, itthiliṅge na labbhati;

Punnapuṃsakaliṅgesu, labbhateva yathārahaṃ.

මනෝගණයෙහි කියන ලද ක්‍රමය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි නොලැබේ. පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්හි පමණක් සුවිශේෂී පරිදි ලැබේ.

Iccevaṃ sabbathāpi –

මෙසේ සර්වාකාරයෙන්ම –

Sā so syantāni rūpāni, sandissanti manogaṇe;

Majjhokārantarūpā ca, sokārantūpayogatā.

සා, සෝ, සි (ස්මිං) යන ප්‍රත්‍යයන් අන්තයෙහි ඇති රූප ද, (සමාසයන්හි) මැද ‘ඕ’ කාරය සහිත රූප ද, උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ‘ඕ’ කාරය අන්තයෙහි ඇති රූප ද මනෝගණයෙහි දක්නට ලැබේ.

Idaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

මෙය මනෝගණ ලක්ෂණයයි. මෙසේ මනෝගණ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, පැටලීම් රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදී.

Atha manogaṇādilakkhaṇaṃ kathayāma –

දැන් මනෝගණාදි ලක්ෂණය පවසන්නෙමු –

Ye te nā sasmiṃvisaye,Sā so syantā yathārahaṃ;

Samāsataddhitantatte,Majjhokāro na honti tu.

යම් ඒ ශබ්ද කෙනෙක් තෘතීයා (නා) සහ සප්තමී (ස්මිං) විෂයයෙහි සුදුසු පරිදි සා, සෝ, සි (ස්මිං) ප්‍රත්‍යයන් අන්ත කොට නැත්තාහු ද, සමාස හා තද්ධිතයන්හි මැද ‘ඕ’ කාරය ද නොවෙත් ද,

Sokārantūpayogā [Pg.159] ca,Kriyāyoge na honti te;

Saddā evaṃvidhā sabbe;

Manogaṇādikā matā.

ක්‍රියා යෝගයෙහි උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ස-ඕකාරාන්ත ද නොවෙත් ද, මෙබඳු වූ සියලු ශබ්දයෝ ‘මනෝගණාදි’ ශබ්ද ලෙස සලකනු ලැබෙති.

Seyyathidaṃ? ‘‘Bilaṃ padaṃ mukha’’miccādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – bilasā, bilaso, bilasi, bilagato, bilaṃ pāvisi. Padasāva agamāsi, tīṇi padavārāni, mākāsi mukhasā pāpaṃ, mukhagataṃ bhojanaṃ chaḍḍāpeti. Saccena danto damasā upeto. Rasavaraṃ rasamayaṃ rasaṃ pivīti. Idaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ.

එනම්: ‘බිල’, ‘පද’, ‘මුඛ’ යනාදී ශබ්දයන්ය. ඔවුන්ගේ රූප මෙසේ වෙයි – බිලසා, බිලසෝ, බිලසි, බිලගතෝ, බිලං පාවිසි. ‘පදසා ව අගමාසි’ (පා ගමනින්ම ගියේය), ‘තීණි පදවාරානි’ (පද වාර තුනක්), ‘මාකාසි මුඛසා පාපං’ (කටින් පව් නොකරන්න), ‘මුඛගතං භෝජනං ඡඩ්ඩාපේති’ (කටට ගිය ආහාරය වමාරවයි). ‘සච්චේන දන්තෝ දමසා උපේතෝ’ (සත්‍යයෙන් දමනය වූයේ, දමනයෙන් යුක්ත වූයේය). ‘රසවරං රසමයං රසං පිවීති’ (උතුම් රසය, රසයෙන් යුත් රසය බොයි). මෙය මනෝගණාදි ලක්ෂණයයි.

Aparampi bhavati –

තවද මෙසේ ද වෙයි –

Ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tu;

Nā sa smiṃvisaye sāso-syantā pana na hontihi.

යම් ශබ්ද කෙනෙක් සමාස ආදී භාවයන්හිදී මැද ‘ඕ’ කාරය සහිතවම වෙත් ද, නමුත් තෘතීයා (නා), චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී (ස), සප්තමී (ස්මිං) විෂයයන්හි ‘සා, සෝ, සි (ස්මිං)’ ප්‍රත්‍යයන් අගට ඇත්තෝ නොම වෙත් ද,

Sokārantūpayogā ca,Kriyāyoge na honti te;

Saddā evaṃvidhā cāpi,Manogaṇādikā matā.

ක්‍රියා යෝගයෙහි උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි ස-ඕකාරාන්ත ද නොවෙත් ද, මෙබඳු වූ ද ශබ්දයෝ ‘මනෝගණාදි’ ශබ්ද ලෙස සලකනු ලැබෙති.

Seyyathidaṃ? ‘‘Āpo vāyo sarado’’iccevamādayo. Tesaṃ rūpāni bhavanti – āpodhātu, vāyodhātu, āpokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, āpomayaṃ, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, saradakālo. Āpena, āpassa, āpe, āpasmiṃ, āpamhi. Vāyena, vāyassa, vāye, vāyasmiṃ, vāyamhi. Saradena, saradassa, sarade, saradasmiṃ, saradamhi. Āpaṃ āpato sañjānāti. Vāyaṃ vāyato sañjānāti. Saradaṃ pattheti, saradaṃ ramaṇīyā nadī.

එනම්: ‘ආප’, ‘වාය’, ‘සරද’ යනාදී ශබ්දයන්ය. ඔවුන්ගේ රූප මෙසේ වෙයි – ආපෝධාතු, වායෝධාතු, ආපෝකසිණං, වායෝකසිණං, ආපෝමයං, වායෝමයං, ‘ජීව ත්වං සරදෝසතං’ (ඔබ සරත් සෘතු සියයක් ජීවත් වන්න), සරදකාලෝ. ආපේන, ආපස්ස, ආපේ, ආපස්මිං, ආපම්හි. වායේන, වායස්ස, වායේ, වායස්මිං, වායම්හි. සරදේන, සරදස්ස, සරදේ, සරදස්මිං, සරදම්හි. ‘ආපං ආපතෝ සංජානාති’ (ආපය ආපය වශයෙන් හඳුනයි). ‘වායං වායතෝ සංජානාති’ (වායුව වායුව වශයෙන් හඳුනයි). ‘සරදං පත්ථේති’ (සරත් කාලය පතයි), ‘සරදං රමණීයා නදී’ (සරත් කාලයෙහි ගඟ රමණීය වෙයි).

Keci [Pg.160] panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu sāsane vāyasaddo viya vāyusaddopi manogaṇādīsu icchitabbo’’ti? Ettha vuccate –

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ කිව හැකිය: 'ශාසනයෙහි 'වාය' ශබ්දය මෙන් 'වායු' ශබ්දය ද මනෝගණාදීන් කෙරෙහි ඇතුළත් කළ යුතු නොවේද?' කියායි. එයට පිළිතුරු මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Vāyu vāyo’’ti etesu, pacchimoyeva icchito;

Manogaṇādīsu nādi, ādiggahavasenidha.

‘වායු, වායෝ’ යන මොවුන් අතුරෙන්, මනෝගණාදීන් කෙරෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ දෙවැන්න (වායෝ යන්න) පමණි. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමේ බලයෙන් පළමුවැන්න (වායු ශබ්දය) මනෝගණාදීන්ට අයත් නොවේ.

‘‘Manodhātu vāyodhātu’’, iccādīni padāni hi;

Akārantavaseneva, majjhokārāni sijjhare.

‘මනෝධාතු, වායෝධාතු’ යනාදී පදයන් සිද්ධ වන්නේ (වාය යන) අකාරාන්ත ශබ්දය හේතුවෙන්ම මැද ‘ඕ’ කාරය පැමිණීමෙනි.

Vāyusaddamhi gahite, ādiggahavasenidha;

‘‘Vāyodhātū’’ti omajjhaṃ, rūpameva na hessati.

මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ග්‍රහණය කිරීමේ බලයෙන් ඉදින් ‘වායු’ ශබ්දය ගන්නා ලද්දේ නම්, ‘වායෝධාතු’ යන මැද ‘ඕ’ කාරය සහිත රූපය සිද්ධ නොවන්නේමය.

Yathā hi āyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ;

‘‘Āyusā ekaputta’’nti, manasādipadaṃ viya.

යම් සේ ‘ආයු’ ශබ්දයෙහි (සකාර) ආගම සහිත වූ රූපයක් ‘ආයුසා ඒකපුත්තං’ කියා මනසා ආදී පද මෙන් දක්නට ලැබේ ද,

Na tathā vāyusaddassa, rūpaṃ dissati sāgamaṃ;

Tasmā manogaṇādimhi, tasso’kāso na vijjati.

එලෙසින් ‘වායු’ ශබ්දයෙහි (සකාර) ආගමය සහිත වූ රූපයක් දක්නට නොලැබේ. එබැවින් මනෝගණාදියෙහි ඒ ‘වායු’ ශබ්දයට අවකාශයක් නොමැත.

Tathā hi ‘‘vāyati iti, vāyo’’ iti garū vaduṃ;

‘‘Vāyodhātū’’ti etassa, padassatthaṃ tahiṃ tahiṃ.

එසේම ‘හමයි යන අර්ථයෙන් වායෝ වේ’ යැයි ගුරුවරුන් විසින් පවසන ලදී. ඒ ඒ තන්හි ‘වායෝධාතු’ යන මේ පදයේ අර්ථය ද එයම වේ.

Yattha pathavī ca āpo ca, tejo vāyo na gādhati;

Ettha āpādikaṃ sadda-ttikaṃ manogaṇādike.

යම් තැනක පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන සතර මහා භූතයෝ නොපිහිටත්ද, මෙහි (එම අර්ථය ඇති) 'ආපාදික' ශබ්දත්‍රය මනෝගණ ආදියේ ඇතුළත් වේ.

Idampi manogaṇādikalakkhaṇaṃ. Ettha manogaṇādikā dvidhā bhijjanti bila padādito āpādito ca. Evaṃ manogaṇādikalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

මෙය ද මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණයයි. මෙහි මනෝගණ ආදිය 'බිල, පද' ආදී වශයෙන් ද 'ආපාදි' ආදී වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදෙයි. මෙසේ මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, ගැටලු රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදි.

Atha amanogaṇalakkhaṇaṃ kathayāma –

දැන් අපි අමනෝගණ ලක්ෂණය පවසමු –

Ye ca nāvisaye sontā, ye ca smāvisaye siyuṃ;

Saddā evaṃpakārā te, amanogaṇasaññitā.

යම් ශබ්ද කෙනෙක් 'නා' විභක්ති විෂයෙහි ද 'ස්මා' විභක්ති විෂයෙහි ද 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත වන්නාහු ද, එවැනි ආකාරයේ ශබ්ද 'අමනෝගණ' යැයි හඳුන්වනු ලැබෙත්.

Ke [Pg.161] te? Atthabyañjanakkharasaddādayo ceva dīghorasaddā ca. Etesu hi atthasaddādīnaṃ nāvacanaṭṭhāne ‘‘atthaso byañjanaso akkharaso suttaso upāyaso sabbaso ṭhānaso’’tiādīni sontāni rūpāni bhavanti. Dīghorasaddānaṃ pana smāvacanaṭṭhāne ‘‘dīghaso oraso’’ti sontāni rūpāni bhavanti. Idaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ.

ඒ කවරහුද? 'අත්ථ', 'බ්‍යඤ්ජන', 'අක්ඛර' යන ශබ්දාදිය ද, 'දීඝ', 'ඔරස' යන ශබ්දයන් ද වේ. මෙහි 'අත්ථ' ආදී ශබ්දයන්ගේ 'නා' විභක්ති ස්ථානයෙහි 'අත්ථසෝ, බ්‍යඤ්ජනසෝ, අක්ඛරසෝ, සුත්තසෝ, උපායසෝ, සබ්බසෝ, ඨානසෝ' යනාදී වශයෙන් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත රූප වෙත්. 'දීඝොර' ශබ්දයන්ගේ 'ස්මා' විභක්ති ස්ථානයෙහි වනාහි 'දීඝසෝ, ඔරසෝ' යනාදී වශයෙන් 'සෝ' ප්‍රත්‍යය සහිත රූප වෙත්. මෙය අමනෝගණ ලක්ෂණයයි.

Aparampi bhavati –

තවද මෙසේ ද වෙයි –

Sabbathā vinimuttā ye, sā so syantādibhāvato;

Evaṃvidhāpi te saddā, amanogaṇasaññitā.

'සා', 'සෝ', 'සි' යනාදී භාවයන්ගෙන් සෑම ආකාරයකින්ම තොර වූ යම් ශබ්ද කෙනෙක් වෙත්ද, එවැනි ශබ්ද ද 'අමනෝගණ' යැයි හඳුන්වනු ලැබෙත්.

Ke te? ‘‘Puriso kaññā citta’’miccādayo. Idampi amanogaṇalakkhaṇaṃ. Evaṃ amanogaṇalakkhaṇaṃ anākulaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ samuddiṭṭhaṃ.

ඒ කවරහුද? 'පුරිසෝ', 'කඤ්ඤා', 'චිත්තං' යනාදී ශබ්දයන්ය. මෙය ද අමනෝගණ ලක්ෂණයයි. මෙසේ අමනෝගණ ලක්ෂණය අවුල් රහිතව, ගැටලු රහිතව, නිරවුල්ව දක්වන ලදි.

Evaṃ dassitesu manogaṇalakkhaṇādīsu koci vadeyya ‘‘yadidaṃ tumhehi vuttaṃ ‘ye samāsādibhāvamhi, majjhokārāva honti tū’tiādinā manogaṇādikalakkhaṇaṃ, tena ‘‘parosataṃ gomayaṃ godhano’’iccādīsu goparasaddādayopi manogaṇādikabhāvaṃ āpajjantīti? Nāpajjanti. Kasmāti ce? Yasmā –

මෙසේ මනෝගණ ආදියේ ලක්ෂණ දක්වනු ලැබූ කල්හි, යමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'ඔබ වහන්සේලා විසින් "යම් ශබ්ද කෙනෙක් සමාස ආදී භාවයෙහි මැද 'ඕ' කාරය ඇත්තෝම වෙත්ද..." යනාදී වශයෙන් පවසන ලද මනෝගණ ලක්ෂණය හේතුවෙන්, "පරෝසතං", "ගෝමයං", "ගෝධනෝ" යනාදී තැන්හි ඇති ගෝ, පර ආදී ශබ්ද ද මනෝගණ ආදී භාවයට පැමිණෙත්ද?' (පිළිතුර:) ඔවුහු එසේ නොපැමිණෙත්. ඒ මන්ද යත්? යම් හෙයකින් –

Ettha manogaṇādīnaṃ, antassottaṃ paṭiccidaṃ;

‘‘Majjhokārā’’ti vacanaṃ, vuttaṃ na tvāgamādikaṃ.

මෙහි මනෝගණ ආදීන්ගේ අන්තයෙහි ඇති 'ඕ' කාරය සම්බන්ධයෙන් (පැවසූ) 'මජ්ඣෝකාරා' (මැද 'ඕ' කාරය ඇති) යන වචනය පවසන ලද්දේ එය ආගම ආදියක් නොවන බැවිනි.

‘‘Parosataṃ gomaya’’nti-ādīsu amanogaṇo;

Pubbabhūtaṃ padaṃ ossā-gamattā’niccatāya ca.

'පරෝසතං', 'ගෝමයං' යනාදී තැන්හි පූර්ව පදය අමනෝගණ වේ. (එහි 'ඕ' කාරය පැමිණ ඇත්තේ) 'ඕ' කාරය ආගම වීමෙන් හා එහි අනිත්‍ය (ස්ථිර නොවන) භාවය නිසාය.

Tasmā nāpajjanti. Iti sabbathāpi amanogaṇalakkhaṇaṃ nissesato dassitaṃ. Iccevaṃ manogaṇavibhāvanāyaṃ manogaṇo manogaṇādiko amanogaṇo cāti tidhā bhedo veditabbo.

එබැවින් ඔවුහු (මනෝගණ භාවයට) නොපැමිණෙත්. මෙසේ සෑම අයුරින්ම අමනෝගණ ලක්ෂණය ශේෂයක් නොමැතිව දක්වන ලදි. මෙලෙස මනෝගණ විභාගයෙහිදී 'මනෝගණය', 'මනෝගණාදිකය' සහ 'අමනෝගණය' යැයි තෙවැදෑරුම් ප්‍රභේදය දත යුතුය.

Tattha [Pg.162] manogaṇe pariyāpannasaddānaṃ samāsaṃ patvā ‘‘abyaggamanaso naro, thiracetasaṃ kulaṃ, saddheyyavacasā upāsikātiādinā liṅgattayavasena aññathāpi rūpāni bhavanti. Ettha pana keci evaṃ vadanti ‘‘yadā manasaddo sakatthe avattitvā ‘abyaggo mano yassa soyaṃ abyaggamanaso, alīno mano yassa soyaṃ alīnamanaso’ti evaṃ aññatthe vattati, tadā purisanayeneva nāmikapadamālā labbhati, na manogaṇanayenā’’ti. Taṃ na gahetabbaṃ ubhinnampi yathārahaṃ labbhanato. Tathā hi visuddhimagge puggalāpekkhanavasena ‘‘khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso. Ajjhesanaṃ gahetvānā’’ti ettha manogaṇanayo dissati. Taṭṭīkāyampi ‘‘ajjhesito dāṭhānāga-ttherena thiracetasā’’ti manogaṇanayo dissati, tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Evaṃ vadantā ca te abyaggamanasaddādīnaṃ abyaggamanasaiccādinā sakārantapakatibhāvena ṭhapetabbabhāvaṃ vibbhantamativasena cintetvā sabbāsu vibhattīsu, dvīsu ca vacanesu purisanayena yojetabbataṃ maññanti. Evañca sati ‘‘guṇabhūsitacetaso, thiracetasā’’ti chaṭṭhīcatutthītatiyārūpāni nasiyuṃ, aññāniyeva anabhimatāni rūpāni siyuṃ. Yasmā siyuṃ, tasmā evaṃ aggahetvā ayaṃ viseso gahetabbo.

එහි මනෝගණයෙහි ඇතුළත් ශබ්දයන් සමාසයට පැමිණි කල්හි 'අබ්‍යග්ගමනසෝ නරෝ', 'ථිරචේතසං කුලං', 'සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා' යනාදී වශයෙන් ත්‍රිලිංග භේදය අනුව වෙනත් ආකාරයේ රූප ද වෙත්. එහිලා ඇතැමෙක් මෙසේ පවසති: 'යම් කලෙක මන ශබ්දය ස්වකීය අර්ථයෙහි නොපැවතී, "යමකුගේ සිත නොකැළඹුණේද හෙතෙම 'අබ්‍යග්ගමනසෝ' නම් වේ", "යමකුගේ සිත නොහැකිළුණේද හෙතෙම 'අලීනමනසෝ' නම් වේ" යැයි මෙසේ අන්‍ය අර්ථයෙහි පවතීද, එකල්හි පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ම නාමික පදමාලාව ලැබෙයි, මනෝගණ ක්‍රමයෙන් නොලැබෙයි' කියායි. එය පිළිගත යුතු නොවේ. සුදුසු පරිදි දෙවැදෑරුම් ක්‍රමයම ලැබෙන බැවිනි. එසේම විසුද්ධිමග්ගයෙහි පුද්ගලයා අපේක්ෂා කිරීමේ වශයෙන් 'ඛන්තිසෝරච්චමෙත්තාදි-ගුණභූසිතචේතසෝ. අජ්ඣේසනං ගහෙත්වානා' යන්නෙහි මනෝගණ ක්‍රමය පෙනේ. එහි ටීකාවෙහි ද 'අජ්ඣේසිතෝ දාඨානාග-ත්ථේරේන ථිරචේතසා' යන්නෙහි මනෝගණ ක්‍රමය පෙනේ. එබැවින් ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. මෙසේ පවසන්නා වූ ඔවුහු 'අබ්‍යග්ගමනස' ආදී ශබ්දයන් 'අබ්‍යග්ගමනස' යනාදී වශයෙන් 'ස'කාරාන්ත ප්‍රකෘති භාවයෙන් තැබිය යුතු බව මුළා වූ බුද්ධියෙන් සිතා, සියලු විභක්තීන්හි ද වචන ද්විත්වයෙහි ද පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුයැයි හඟිති. එසේ වුවහොත් 'ගුණභූසිතචේතසෝ', 'ථිරචේතසා' යන ෂෂ්ඨී, චතුර්ථී සහ තෘතීයා රූප නොලැබෙන්නේය. අභිමත නොවන වෙනත් රූපයන්ම ලැබෙන්නේය. යම් හෙයකින් එසේ වන බැවින්, එය එසේ නොපිළිගෙන මෙම විශේෂය තේරුම් ගත යුතුය.

Yattha hi samāsavasena manasaddo cetasaddādayo ca sakatthe avattitvā aññatthe vattanti, tattha sakārāgamānaṃ padānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca yathārahaṃ labbhati. Nissakārāgamānaṃ pana purisanayeneva labbhati. Yattha pana samāsavisayeyeva manādisaddā sakatthe vattanti, tattha nissakārāgamānaṃ nāmikapadamālā purisanayena ca manogaṇe mananayena ca labbhati.

යම් හෙයකින් සමාස වශයෙන් මන ශබ්දය ද චේත ශබ්දාදිය ද ස්වකීය අර්ථයෙහි නොපැවතී අන්‍ය අර්ථයෙහි පවතිත්ද, එහි 'ස'කාරාගම සහිත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාව පුරුෂ ක්‍රමයෙන් ද මනෝගණයෙහි මන ක්‍රමයෙන් ද සුදුසු පරිදි ලැබෙයි. 'ස'කාරාගමය රහිත පදයන්ගේ වනාහි පුරුෂ ක්‍රමයෙන්ම ලැබෙයි. යම් තැනක සමාස විෂයෙහිම මන ආදී ශබ්ද ස්වකීය අර්ථයෙහි පවතිත්ද, එහි 'ස'කාරාගමය රහිත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාව පුරුෂ ක්‍රමයෙන් ද මනෝගණයෙහි මන ක්‍රමයෙන් ද ලැබෙයි.

Idāni [Pg.163] imassatthassa āvibhāvatthaṃ, saddagatīsu ca viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ yathāvuttānaṃ padānaṃ padamālā tidhā katvā dassayissāma – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamanaso naro’’ti evamaccantaṃ puggalāpekkhakassa imassa padassa –

දැන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ද, ශබ්ද විෂයයෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස ද, කලින් කියන ලද පදයන්ගේ පදමාලාව තෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා දක්වන්නෙමු. "යමකුගේ සිත (අරමුණෙහි) ඇලුණේද හෙතෙම 'බ්‍යාසත්තමනසෝ නරෝ' (ඇලුණු සිතැති මිනිසා)" යැයි මෙසේ අතිශයින් පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන මෙම පදයේ (පදමාලාව මෙසේය) –

Byāsattamanaso naro, byāsattamanasā narā. Byāsattamanasaṃ naraṃ, byāsattamanase nare. Byāsattamanasā, byāsattamanena narena, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanā, byāsattamanasmā, byāsattamanamhā narā, byāsattamanehi, byāsattamanebhi narehi. Byāsattamanaso, byāsattamanassa narassa, byāsattamanānaṃ narānaṃ. Byāsattamanasi, byāsattamane, byāsattamanasmiṃ, byāsattamanamhi nare, byāsattamanesu naresu. Bho byāsattamanasa nara, bhavanto byāsattamanasā narāti nāmikapadamālā bhavati.

බ්‍යාසත්තමනසෝ නරෝ, බ්‍යාසත්තමනසා නරා. බ්‍යාසත්තමනසං නරං, බ්‍යාසත්තමනසේ නරේ. බ්‍යාසත්තමනසා, බ්‍යාසත්තමනේන නරේන, බ්‍යාසත්තමනේහි, බ්‍යාසත්තමනේභි නරේහි. බ්‍යාසත්තමනසෝ, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනා, බ්‍යාසත්තමනස්මා, බ්‍යාසත්තමනම්හා නරා, බ්‍යාසත්තමනේහි, බ්‍යාසත්තමනේභි නරේහි. බ්‍යාසත්තමනසෝ, බ්‍යාසත්තමනස්ස නරස්ස, බ්‍යාසත්තමනානං නරානං. බ්‍යාසත්තමනසි, බ්‍යාසත්තමනේ, බ්‍යාසත්තමනස්මිං, බ්‍යාසත්තමනම්හි නරේ, බ්‍යාසත්තමනේසු නරේසු. භෝ බ්‍යාසත්තමනස nara, භවන්තෝ බ්‍යාසත්තමනසා නරා යනු නාමික පදමාලාව වෙයි.

Evaṃ sakārāgamassa labbhamānālabbhamānatā vavatthapetabbā. Ettha hi paṭhamādutiyāvibhattīnaṃ ekavacanabahuvacanaṭṭhāne ca tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ca yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā. Ayañca nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo.

මෙසේ 'ස'කාරාගමය ලැබෙන නොලැබෙන බව තීරණය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙහි ප්‍රථමා, ද්විතීයා විභක්තීන්ගේ ඒකවචන, බහුවචන ස්ථානයන්හි ද, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී, සප්තමී විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ද ආදේශ ස්වරය හෝ විභක්ති ස්වරය පරවීම හේතුවෙන් සුදුසු පරිදි 'ස'කාරාගමය (ස-ආගමය) සිදුවේ. මෙම සියුම් ක්‍රමය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

Aparo nayo – ‘‘byāsatto mano yassa soyaṃ byāsattamano’’ti evampi puggalāpekkhakassa imassa padassa ‘‘byāsattamano naro, byāsattamanā narā. Byāsattamanaṃ nara’’ntiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā bhavati. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi. Aparopi nayo – ‘‘byāsatto ca so mano cāti byāsattamano’’ti evaṃ cittāpekkhakassapi imassa padassa ‘‘byāsattamano, byāsattamanā. Byāsattamanaṃ, byāsattamane. Byāsattamanasā, byāsattamanenā’’tiādinā manogaṇe mananayena nāmikapadamālā bhavati, ettha pana tatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ [Pg.164] ekavacanaṭṭhāneyeva sāgamo bhavati ādesasaraparattā. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘alīnamanaso naro’’tiādīsupi ayaṃ tividho nayo veditabbo.

තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘යමෙකුගේ සිත විසිරී පවතී ද, හෙතෙම ව්‍යාසත්තමන (විසිරුණු සිත් ඇත්තා) වේ’ යනුවෙන් පුද්ගලයා අපේක්ෂා කරන මේ පදයේ ද, ‘ව්‍යාසත්තමනෝ නරෝ, ව්‍යාසත්තමනා නරා, ව්‍යාසත්තමනං නරං’ යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ම නාමික පදමාලාව සිද්ධ වෙයි. මෙහිදී වනාහි කිසිසේත් ම ‘ස’ කාරාගමයක් සිදු නොවේ. තවත් ක්‍රමයක් නම් – ‘විසිරුණු වූ ද ඒ සිත ද ව්‍යාසත්තමන වේ’ යනුවෙන් සිත අපේක්ෂා කරන මේ පදයට ද, ‘ව්‍යාසත්තමනෝ, ව්‍යාසත්තමනා, ව්‍යාසත්තමං, ව්‍යාසත්තමනේ, ව්‍යාසත්තමනසා, ව්‍යාසත්තමනේන’ යනාදී වශයෙන් මනෝගණයෙහි ‘මන’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාමික පදමාලාව සිද්ධ වෙයි. මෙහිදී වනාහි තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ම, ආදේශ ස්වරය පරවීම හේතුවෙන් ‘ස’ කාරාගමය සිදු වෙයි. යම් සේ මෙහි ද, එමෙන් ම ‘අලීනමනසෝ නරෝ’ යනාදී පදයන්හි ද මේ තෙවැදෑරුම් ක්‍රමය දත යුතු ය.

Napuṃsakaliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasaṃ kulaṃ, byāsattamanāni kulāni. Byāsattamanasā kulenā’’tiādinā nāmikapadamālā yojetabbā. Ettha pana paṭhamādutiyātatiyācatutthīchaṭṭhīsattamīnaṃ ekavacanaṭṭhāneyeva yathārahaṃ sāgamo bhavati ādesasaravibhattisaraparattā, ayampi nayo sukhumo sādhukaṃ manasi kātabbo.

නපුංසක ලිංගයෙහි පවසන කල්හි වනාහි, ‘ව්‍යාසත්තමනසං කුලං, ව්‍යාසත්තමනානි කුලානි, ව්‍යාසත්තමනසං කුලං, ව්‍යාසත්තමනානි කුලානි, ව්‍යාසත්තමනසා කුලේන’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. මෙහිදී වනාහි ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයන්හි ම, ආදේශ ස්වරය හා විභක්ති ස්වරය පරවීම නිසා සුදුසු පරිදි ‘ස’ කාරාගමය සිදු වෙයි. මේ සියුම් ක්‍රමය ද මනාව මෙනෙහි කටයුතු ය.

Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘byāsattamanasā itthī’’ti evaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāneyeva sāgamaṃ vatvā tato ‘‘byāsattamanā, byāsattamanāyo itthiyo. Byāsattamanaṃ itthi’’nti kaññānayena yojetabbā. ‘‘Evaṃ saddheyyavacasā upāsikā, saddheyyavacāyo upāsikāyo. Saddheyyavacaṃ upāsika’’ntiādināpi. ‘‘Byāsattamanaṃ kulaṃ, byāsattamanā itthī’’tiādinā pana cittakaññānayena yojetabbā. Ettha pana sabbathāpi sāgamo natthi.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවසන කල්හි වනාහි, ‘ව්‍යාසත්තමනසා ඉත්ථී’ යනුවෙන් ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ම ‘ස’ කාරාගමය පවසා, ඉන්පසු ‘ව්‍යාසත්තමනා, ව්‍යාසත්තමනායෝ ඉත්ථියෝ, ව්‍යාසත්තමං ඉත්ථිං’ යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. ‘එමෙන් ම සද්ධෙය්‍යවචසා උපාසිකා, සද්ධෙය්‍යවචායෝ උපාසිකායෝ, සද්ධෙය්‍යවචං උපාසිකං’ යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතු ය. ‘ව්‍යාසත්තමනං කුලං, ව්‍යාසත්තමනා ඉත්ථී’ යනාදී වශයෙන් වනාහි චිත්ත සහ කන්‍යා ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. මෙහිදී වනාහි කිසිසේත් ම ‘ස’ කාරාගමයක් සිදු නොවේ.

Sotūnaṃ ñāṇappabhedajananatthaṃ aparāpi nāmikapadamālāyo dassayissāma sahanibbacanena – mano eva mānasaṃ, samussāhitaṃ mānasaṃ yassa soyaṃ samussāhitamānaso. ‘‘Samussāhitamānaso, samussāhitamānasā. Samussāhitamānasaṃ, samussāhitamānase. Samussāhitamānasenā’’ti purisanayena yojetabbā. Sundarā medhā assa atthīti sumedhaso. ‘‘Sumedhaso, sumedhasā. Sumedhasaṃ, sumedhase. Sumedhasenā’’ti purisanayena, evaṃ ‘‘bhūrimedhaso’’tiādīnampi. Tatrime payogā –

ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥාන ප්‍රභේදය උපදවනු පිණිස, නිර්වචන ද සමඟ තවත් නාමික පදමාලාවන් දක්වන්නෙමු – මනස ම මානසය යි, යමෙකුගේ මනස මනාව උනන්දු කරවන ලද්දේ ද, හෙතෙම ‘සමුස්සාහිතමානස’ නම් වේ. එය ‘සමුස්සාහිතමානසෝ, සමුස්සාහිතමානසා, සමුස්සාහිතමානසං, සමුස්සාහිතමානසේ, සමුස්සාහිතමානසේන’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. යමෙකුට යහපත් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, හෙතෙම ‘සුමේධස’ නම් වේ. එය ‘සුමේධසෝ, සුමේධසා, සුමේධසං, සුමේධසේ, සුමේධසේන’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද, එමෙන් ම ‘භූරිමේධසෝ’ යනාදී පදයන්ට ද යෙදිය යුතු ය. එහි මේ නිදසුන් පාඨ වෙති –

‘‘Yaṃ [Pg.165] vadanti sumedhoti, bhūripaññaṃ sumedhasaṃ;

Kiṃ nu tamhā vippavasi, muhuttamapi piṅgiya;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā.

‘යම් කෙනෙකු මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ සුමේධසයන් වහන්සේට සුමේධ යැයි පවසත් ද, පිංගියෙනි, ඔබ කුමක් හෙයින් ඒ මහා ප්‍රඥා ඇති, මහා නුවණ ඇති ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් මොහොතක් හෝ වෙන්ව වෙසෙන්නෙහි ද?

Nāhaṃ tamhā vippavasāmi, muhuttamapi brāhmaṇa;

Gotamā bhūripaññāṇā, gotamā bhūrimedhasā’’ti.

බ්‍රාහ්මණය, මම මහා ප්‍රඥා ඇති, මහා නුවණ ඇති ඒ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් මොහොතක්වත් වෙන්ව නොවෙසෙමි’ යනුවෙනි.

Itthiliṅge vattabbe ‘‘samussāhitamānasā sumedhasā’’ti rūpāni, napuṃsake vattabbe ‘‘samussāhitamānasaṃ sumedhasa’’nti rūpāni, kaññā cittanayena etesaṃ padamālā yojetabbā. Okārantapulliṅgaṭṭhāne itthiliṅgādivinicchayo nayappakāsanatthaṃ kato. Visesato hi okārantakathāyeva idhādhippetā. Apica loke nīti nāma nānappakārehi kathitā eva sobhati, ayañca sāsane nīti, tasmā nānappakārehi kathitāti.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවසන කල්හි ‘සමුස්සාහිතමානසා සුමේධසා’ යන රූප ද, නපුංසක ලිංගයෙහි පවසන කල්හි ‘සමුස්සාහිතමානසං, සුමේධසං’ යන රූප ද වෙති. මොවුන්ගේ පදමාලාවන් කන්‍යා සහ චිත්ත ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි ස්ත්‍රී ලිංගාදි විනිශ්චය කරන ලද්දේ ක්‍රම ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ය. විශේෂයෙන් ම මෙහිදී අපේක්ෂා කරනු ලැබුවේ ඕකාරාන්ත කථාව ම ය. තවද, ලෝකයෙහි ව්‍යාකරණ ක්‍රමය (නීතිය) විවිධ ආකාරයෙන් පවසන කල්හි ම බබළයි. මෙය ද ශාසනයෙහි ක්‍රමයක් (නීතියක්) වන බැවින් විවිධ ආකාරයෙන් පවසන ලදී.

Sabbāni nayato evaṃ, okārantapadānime;

Pulliṅgāni pavuttāni, sāsanatthaṃ mahesino.

මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ප්‍රයෝජනය පිණිස, මේ සියලු ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන් මේ ආකාරයෙන් ක්‍රමානුකූලව පවසන ලදී.

Viseso tesu kesañci, pāḷiyaṃ yo padissati;

Paccattavacanaṭṭhāne, pakāsessāmi taṃ’dhunā.

පාලි භාෂාවෙහි ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයෙහි දක්නට ලැබෙන, ඒ පදයන්ගෙන් ඇතැමක යම් විශේෂත්වයක් වේ ද, මම එය දැන් ප්‍රකාශ කරමි.

‘‘Vanappagumbe yatha phussitagge’’, itiādinayena hi;

Katthacodantapulliṅga-rūpāni aññathā siyuṃ.

මක්නිසාද යත්, ‘වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන්, ඇතැම් තැනක අකාරාන්ත පුල්ලිංග රූපයන් වෙනස් ආකාරයකින් විය හැකි බැවිනි.

Paccattavacanicceva, tañca rūpaṃ pakāsaye;

‘‘Paccatte bhummaniddeso’’, iti bhāsanti kecana.

එම රූපය ප්‍රථමා විභක්තියෙහි ම රූපයක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු ය. එහෙත් ‘ප්‍රථමා විභක්තියෙහි සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යනුවෙන් ඇතැමෙක් පවසති.

Tatra kānici suttapadāni dassessāma – natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, pariyantakate saṃsāre, jīve sattame, na hevaṃ vattabbe, bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantīti. Imāni [Pg.166] ekavacanabahuvacanavasena dvidhā gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānañca ekārādeso veditabbo.

එහි ඇතැම් සූත්‍ර පාඨ දක්වන්නෙමු – ‘නත්ථි අත්තකාරේ (ස්වයං උත්සාහයක් නැත), නත්ථි පරකාරේ (පරෝත්සාහයක් නැත), නත්ථි පුරිසකාරේ (පුරුෂ වීර්යයක් නැත), පරියන්තකතේ සංසාරේ (සීමා කරන ලද සංසාරයෙහි), ජීවේ සත්තමේ (හත්වන උපතෙහි), න හේවං වත්තබ්බේ (මෙසේ නොකිය යුතු ය), බාලේ ච පණ්ඩිතේ ච සන්ධාවිතුවා සංසරිතුවා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති’ (අඥානයා ද පණ්ඩිතයා ද සැරිසරා සංසාරයෙහි ගොස් දුක කෙළවර කරන්නාහ) යනුවෙනි. මේවා ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව ගත යුතු ය. ප්‍රථමා ඒකවචනයට හා බහුවචනයට ‘ඒ’ කාරාදේශය වන බව දත යුතු ය.

Ye pana ‘‘vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘yadi vanappagumbeti paccattavacanassa bhummavacananiddeso, evañca sati ‘thāliyaṃ odanaṃ pacatī’ti ettha viya ādhārasutisambhavato ‘gimhāna māse paṭhamasmiṃ gimhe’ti idaṃ kataratthaṃ jotetī’’ti? Te vadeyyuṃ ‘‘na mayaṃ bho ‘vanappagumbeti idaṃ bhummavacana’nti vadāma, atha kho ‘paccattavacanassa bhummavacananiddeso’ti vadāmā’’ti. Evampi dosoyeva tumhākaṃ, nanu ‘‘saṅghe gotami dehī’’ti etthāpi sampadānavacanassa bhummavacananiddesoti vuttepi saṅghassa dānakriyāya ādhārabhāvato ‘‘saṅghe’’ti vacanaṃ suṇantānaṃ ādhārasuti ca ādhāraparikappo ca hotiyeva. Na hi sakkā evaṃ pavattaṃ cittaṃ nivāretuṃ, tasmā ettha evaṃ pana viseso gahetabbo ‘‘paccattavacanassapi katthaci bhummavacanassa viya rūpaṃ hotī’’ti. Evañhi gahite na koci virodho. Īdisesu hi ṭhānesu niruttippabhedakusalo lokānukampako bhagavā paccattavacanavasena niddisitabbe sati evaṃ aniddisitvā lokassa sammohamuppādayanto viya kathaṃ bhummavacananiddesaṃ karissati, tasmā saddasāmaññalesamattaṃ gahetvā ‘‘bhummavacananiddeso’’ti na vattabbaṃ. Yadi saddasāmaññaṃ gahetvā bhummavacananiddesaṃ icchatha, ‘‘paccattekavacanassa upayogabahuvacananiddeso’’tipi icchitabbaṃ siyā.

යම් කෙනෙකු වනාහි ‘වනප්පගුම්බේ යනු ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යි පවසත් ද, ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතු ය – ඉදින් ‘වනප්පගුම්බේ’ යනු ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් නම්, එසේ වූ කල ‘සැළියෙහි බත් පිසෙයි’ යන්නෙහි මෙන් ආධාර අර්ථය ඇසීමට ලැබෙන බැවින්, ‘ගිම්හාන මාසේ පඨමස්මිං ගිම්හේ’ යන මෙය කිනම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි ද? එවිට ඔවුහු ‘පින්වත, අපි වනප්පගුම්බේ යන්න සප්තමී විභක්තියක් යැයි නොකියමු, එහෙත් ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් යැයි පවසමු’ යි කියන්නාහ. එසේ වුව ද ඔබට වරදක් ම සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, ‘ගෝතමිය, සංඝයා උදෙසා දෙන්න’ යන්නෙහි ද සම්ප්‍රදාන (චතුර්ථී) විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් යැයි පැවසුව ද, සංඝයා වහන්සේ දන් දීමේ ක්‍රියාවට ආධාරයක් වන බැවින් ‘සංඝේ’ යන වචනය අසන්නන්ට ආධාර අර්ථය ඇසීමත්, ආධාරය පිළිබඳ සිතීමත් ඇති වන්නේ ම ය. එසේ පවතින සිත වැළැක්වීමට නොහැකි ය. එබැවින් මෙහිදී මේ විශේෂය ම ගත යුතු ය – ‘ප්‍රථමා විභක්තියට ද ඇතැම් තැනක සප්තමී විභක්තියේ රූපය මෙන් රූපයක් ලැබෙයි’ යනුවෙනි. මෙසේ පිළිගත් කල කිසිදු විරෝධයක් සිදු නොවේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි නිරුක්ති ප්‍රභේදයන්හි දක්ෂ වූ, ලෝකානුකම්පක වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථමා විභක්ති වශයෙන් නිර්දේශ කළ යුතු කල්හි එසේ නිර්දේශ නොකොට, ලෝකයාට මුළාවක් ඇති කරන්නාක් මෙන් කෙසේ නම් සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් කරනු ලබන්නී ද? එබැවින් ශබ්දයේ සමානත්වයේ අංශුමාත්‍ර ලක්ෂණයක් පමණක් ගෙන ‘සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයකි’ යි නොකිය යුතු ය. ඉදින් ශබ්ද සමානත්වය ගෙන සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක් කැමති වන්නේ නම්, ප්‍රථමා ඒකවචනය වෙනුවට ද්විතීයා බහුවචන නිර්දේශයක් යැයි ද පිළිගැනීමට සිදු වන්නේ ය.

Apica tatheva ‘‘attakāre’’ti paccattavacanassa bhummavacananiddese sati ādhārasutisambhavato ‘‘attakārasmiṃ kiñci vatthu natthī’’ti anadhippeto attho siyā, na pana ‘‘attakāro natthī’’ti adhippeto attho. ‘‘Upayogabahuvacananiddeso’’ti gahaṇepi upayogatthassa natthisaddena [Pg.167] avattabbattā dosoyeva siyā, atthisaddādīnaṃ viya pana natthisaddassapi paṭhamāya yogato ‘‘attakāre’’ti idaṃ paccattavacanamevāti viññāyati. ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti etthāpi paccattavacanassa ‘‘bhummavacananiddeso’’ti vā ‘‘upayogavacananiddeso’’ti vā gahaṇe sati ‘‘bālā ca paṇḍitā cā’’ti ettakampi vattuṃ ajānanadoso siyā, ‘‘karissantī’’ti padayogato pana ‘‘bāle cā’’tiādi paccattavacanamevāti viññāyati. Yathā pana niggahītāgamavasenuccārite ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti pade paccattavacanassa ‘‘cakkhuṃ me dehi yācito’’ti ettha upayogavacanena sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti ‘‘udapādī’’tiākhyātena kathitattā, na pana vibhattivipallāsatthabhūto upayogavacanattho ‘‘udapādī’’tiākhyātena avacanīyattā, ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti hi bhagavatā vuttakāle ko ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti padaṃ parivattitvā atthamācikkhati, tathā ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīnampi paccattavacanānaṃ aparehi ‘‘bāle paṇḍite’’tiādīhi bhummopayogavacanehi sutivasena samānattepi paccattavacanatthoyeva sotāre paṭibhāti, na itaravacanattho yathāpayogaṃ atthassa gahetabbattā. Iti ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ.

තවද, එමෙන්ම ‘අත්තකාරේ’ (attakāre) යන්න ප්‍රථමා විභක්තිය (පච්චත්ත වචනය) වුවත්, එය සප්තමී විභක්ති (භුම්ම වචන) නිර්දේශයක් ලෙස ගතහොත්, (සප්තමී විභක්තියෙන්) ආධාර අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින් “ස්වයංක්‍රියාව (කර්තෘත්වය) තුළ කිසිදු වස්තුවක් නැත” යන අදහස් නොකළ අර්ථයක් ලැබෙනු ඇත. නමුත් “ස්වයංක්‍රියාවක් (කර්තෘත්වයක්) නැත” යන අදහස් කරන ලද අර්ථය නොලැබේ. “ද්විතීයා බහු වචන නිර්දේශයක්” ලෙස ගතහොත් ද ‘නත්ථි’ (නැත) යන ශබ්දය සමඟ ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය නොගැලපෙන බැවින් එහිද දෝෂයක්ම වන්නේය. ‘අත්ථි’ (ඇත) ආදී ශබ්ද මෙන්ම ‘නත්ථි’ (නැත) ශබ්දය ද ප්‍රථමා විභක්තිය හා යෙදෙන බැවින් ‘අත්තකාරේ’ යන්න ප්‍රථමා විභක්තියක්ම බව වටහාගත යුතුය. “බාලේ ච පණ්ඩිතේ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති” (අඥානයෝ ද පණ්ඩිතයෝ ද සසර සැරිසරා දුක කෙළවර කරන්නාහ) යන මෙහි ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට “සප්තමී විභක්ති නිර්දේශයක්” හෝ “ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශයක්” යැයි ගතහොත් “බාලයෝ සහ පණ්ඩිතයෝ” යන මේ තරම්වත් කීමට නොදන්නාකමේ දෝෂයක් ඇති වන්නේය. එහෙත් “කරිස්සන්ති” (කරන්නාහ) යන ක්‍රියා පදයේ යෙදීම නිසා “බාලේ ච” ආදී පද ප්‍රථමා විභක්තියම බව වටහාගත යුතුය. නිග්ගහීතාගම ක්‍රමයෙන් උච්චාරණය කරන ලද “චක්ඛුං උදපාදි” (ඇස උපන්නේය) යන පදයෙහි, ප්‍රථමා විභක්තිය “චක්ඛුං මේ දේහි යාචිතෝ” (ඉල්ලන ලද මට ඇසක් දෙන්න) යන්නෙහි ඇති ද්විතීයා විභක්ති ශබ්දයට සමාන වුවද, “උදපාදි” (උපන්නේය) යන ආඛ්‍යාත පදයෙන් ප්‍රකාශ වන බැවින් ශ්‍රවණය කරන්නාට හැඟී යන්නේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයම ය. විභක්ති පෙරළීමෙන් සිදුවන ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය “උදපාදි” යන ආඛ්‍යාතයෙන් නොකියැවෙන බැවින් එය එසේ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “චක්ඛුං උදපාදි” යැයි වදාළ කල්හි “චක්ඛුං උදපාදි” යන පදය වෙනස් කොට අර්ථ දක්වන්නේ කවුද? එලෙසම, “බාලේ පණ්ඩිතේ” ආදී ප්‍රථමා විභක්ති පද, අනෙක් සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති වූ “බාලේ පණ්ඩිතේ” ආදී පදවලට ශබ්දයෙන් සමාන වුවද, ශ්‍රවණය කරන්නාට වැටහෙන්නේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයමය. යෙදුමට අනුව අර්ථය ගත යුතු බැවින් වෙනත් විභක්ති අර්ථයක් නොගැනේ. එබැවින් “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ” ආදී පදයන්හි ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්තිභාවයම සාරභූත කොට පිළිගත යුතුය. ශබ්දයේ සමානත්වය නිසා ඒවා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පද ලෙස නොගත යුතුය.

Yaṃ panācariyena jātakaṭṭhakathāyaṃ –

නමුත් ආචාර්යවරයන් වහන්සේ විසින් ජාතක අටුවාවෙහි යම් මේ -

‘‘Tayo giriṃ tiantaraṃ kāmayāmi,Pañcālā kuruyo kekake ca;

Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi,Tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanīta’’nti –

“බ්‍රාහ්මණය, මම පර්වත තුනක් ද, (ඒවා අතර ඇති) මිටියාවත් තුනක් ද, පංචාල දේශය ද, කුරු දේශය ද, කේකක දේශය ද කැමැත්තෙමි. බ්‍රාහ්මණය, මම ඊටත් වඩා කැමැත්තෙමි. ආශාවෙන් මුසපත් වූ මට පිළියම් කරනු මැනවි” යැයි වදාරන ලදී.

Imassa [Pg.168] kāmanītajātakassa saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ, tena kekakassa raṭṭhaṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ vadanto ca so ‘‘purise passati, purise patiṭṭhita’’nti, ‘‘passāmi loke sadhane manusse’’ti ca ādīsu yebhuyyena ‘‘purise, loke, sadhane, manusse’’tiādīnaṃ upayogabahuvacanabhummekavacanabhāvena āgatattā paccattekavacanabahuvacanabhāvassa pana apākaṭattā yebhuyyappavattiṃ sandhāya ‘‘idampi tādisamevā’’ti maññamāno vadati maññe. Ācariyā hi katthaci attano ruciyāpi visuṃ visuṃ kathenti. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci – ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva ‘‘pañcālā, kuruyo’’ti sahajātapadāni viya, raṭṭhavācakattā pana ‘‘kuruyo’’ti padamiva bahuvacanavasena vuttaṃ. Na hi bhagavā ‘‘khattiyo, brāhmaṇo, vesso’’tiādīsu viya samānavibhattīhi niddisitabbesu sahajātapadesu pacchimaṃ upayogavacanavasena niddiseyya, yutti ca na dissati ‘‘pañcālā’’ti, ‘‘kuruyo’’ti paccattavacanaṃ vatvā ‘‘kekake’’ti upayogavacanassa vacane, tasmā ‘‘kekake’’ti idaṃ paccattavacanameva. Tathā hi sandhivisodhanavidhāyako ācariyo tādisānaṃ padānaṃ paccattavacanattaññeva vibhāvento sāmaṃ kate pakaraṇe ‘‘vanappagumbo vanappagumbe, sukhaṃ dukkhaṃ jīvo, sukhe dukkhe jīve’’ti āha, ṭīkāyampi ca tesaṃ paccattavacanabhāvameva vibhāvento ‘‘vanappagumbo, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo’’ti sādhanīyaṃ rūpaṃ patiṭṭhapetvā niggahītalopavasena akārokārānañca ekārādesavasena ‘‘vanappagumbe, sukhe, dukkhe, jīve’’ti rūpanipphattimāha. Sā pāḷinayānu kūlā. Kaccāyanācariyenapi pāḷinayaṃ nissāya ‘‘dvipade tulyādhikaraṇe’’ti paccattabahuvacanapadaṃ vuttaṃ. Tenāha vuttiyaṃ ‘‘dve padāni tulyādhikaraṇānī’’ti. ‘‘Dvipade tulyādhikaraṇe’’ti [Pg.169] ca idaṃ ‘‘aṭṭha nāgāvāsasatānī’’ti vattabbe ‘‘aṭṭha nāgāvāsasate’’ti padamiva vuccatīti daṭṭhabbaṃ.

මෙම කාමනීත ජාතක වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) “‘කේකකේ ච’ යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත, එයින් කේකක රට දක්වයි” යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේ පවසන ඒ ආචාර්යවරයා, “පුරිසේ පස්සති, puරිසේ පතිට්ඨිතං” කියා ද, “පස්සාමි ලෝකේ සධනේ මනුස්සේ” කියා ද ඇති තැන්වල, බොහෝ සෙයින් “පුරිසේ, ලෝකේ, සධනේ, මනුස්සේ” ආදී පද ද්විතීයා බහුවචන හා සප්තමී ඒකවචන වශයෙන් පැමිණෙන නිසාත්, ප්‍රථමා ඒකවචන හා බහුවචන භාවය අප්‍රකට නිසාත්, බහුල වශයෙන් යෙදෙන ආකාරය සලකා “මෙයද එබඳුම එකකි” යි සිතා පවසන්නට ඇතැයි මම සිතමි. ආචාර්යවරු ඇතැම් තැනක තමන්ගේ රුචිය අනුව ද වෙන වෙනම පවසති. අපගේ රුචිය (මතය) නම් මෙයයි - “කේකකේ” යන්න “පංචාලා, කුරුයෝ” යන සහජාත පද මෙන්ම ප්‍රථමා විභක්තියමය. රටවල් හඳුන්වන නාමයන් වන බැවින් “කුරුයෝ” යන පදය මෙන් බහුවචන වශයෙන් මෙය යොදා ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ඛත්තියෝ, බ්‍රාහ්මණෝ, වෙස්සෝ” යනාදී තැන්වල මෙන් එකම විභක්තියකින් දැක්විය යුතු සහජාත පදයන්හි අවසාන පදය ද්විතීයා විභක්තියෙන් නොදක්වන සේක. “පංචාලා”, “කුරුයෝ” කියා ප්‍රථමා විභක්තිය පවසා “කේකකේ” කියා ද්විතීයා විභක්තියෙන් පැවසීමට කිසිදු යුක්තියක් (පදනමක්) ද නොපෙනේ. එබැවින් “කේකකේ” යන්න ප්‍රථමා විභක්තියමය. එසේම, සන්ධි ශෝධනයන් සිදු කළ ආචාර්යවරයා ද එවැනි පදයන්ගේ ප්‍රථමා විභක්ති භාවයම විස්තර කරමින්, තමා විසින් කරන ලද ග්‍රන්ථයෙහි “වනප්පගුම්බෝ වනප්පගුම්බේ, සුඛං දුක්ඛං ජීවෝ, සුඛේ දුක්ඛේ ජීවේ” යනුවෙන් පැවසීය. ටීකාවෙහි ද ඒවායේ ප්‍රථමා විභක්ති භාවයම විස්තර කරමින් “වනප්පගුම්බෝ, සුඛං, දුක්ඛං, ජීවෝ” යන සාධනය කළ යුතු රූපයන් පිහිටුවා, නිග්ගහීත ලෝපය වීමෙන් ද, ‘අ’ කාර හා ‘ඕ’ කාරයන්ට ‘ඒ’ කාරය ආදේශ වීමෙන් ද “වනප්පගුම්බේ, සුඛේ, දුක්ඛේ, ජීවේ” යන රූප සිද්ධිය පැවසීය. එය පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වේ. කච්චායන ආචාර්යවරයා ද පාලි ක්‍රමය ඇසුරු කරගෙන “ද්විපදේ තුල්‍යාධිකරණේ” යන ප්‍රථමා බහුවචන පදය පැවසීය. එබැවින් වෘත්තියෙහි “ද්වේ පදානි තුල්‍යාධිකරණානි” යනුවෙන් පැවසීය. “ද්විපදේ තුල්‍යාධිකරණේ” යන්න, “අට්ඨ නාගාවාසසතානි” (නාග නිවාස අටසියයක්) කිව යුතු තැන “අට්ඨ නාගාවාසසතේ” යන පදය කියන්නාක් මෙන් කියන ලද්දක් යැයි දත යුතුය.

Keci pana tesaṃ bhummekavacanattaṃ icchanti. Tattha yadi ‘‘vanappagumbe’’ti paccatte bhummavacanaṃ, ‘‘kekake’’ti ca paccatte upayogavacanaṃ, ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha ‘‘esese’’ti imānipi paccatte bhummavacanāni vā siyuṃ, upayogavacanāni vā. Yathetāni evaṃvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti, tathā ‘‘vanappagumbe, kekake’’tiādīnipi tathāvidhāni na honti, suddhapaccattavacanāniyeva honti. Iccevaṃ sabbathāpi ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite, kekake’’ti, ‘‘viratte kosiyāyane, aṭṭha nāgāvāsasate, ke purise, esese’’ti evamādīnaṃ anekesaṃ purisaliṅgaitthiliṅganapuṃsakaliṅgasabbanāmaekavacanaanekavacanavasena sāsanavare ṭhitānaṃ padānaṃ nipphatti paccattekavacanaputhuvacanānamekārādesavaseneva bhavatīti avassamidaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Evaṃ ‘‘vanappagumbe, bāle, paṇḍite’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanatā atīva sukhumā dubbiññeyyā, saddhena kulaputtena ācariye payirupāsitvā tadupadesaṃ sakkaccaṃ gahetvā jānitabbā. Buddhavacanasmiñhi saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti.

ඇතැම්හු ඒ පදයන්ගේ සප්තමී ඒකවචන භාවය කැමති වෙති (පිළිගනිති). එහි ඉදින් “වනප්පගුම්බේ” යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්තිය ද, “කේකකේ” යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට ද්විතීයා විභක්තිය ද වන්නේ නම්, “ඒසේසේ ඒකේ ඒකට්ඨේ” යන්නෙහි ඇති “ඒසේසේ” යන මේ පද ද ප්‍රථමා විභක්තිය වෙනුවට සප්තමී විභක්ති හෝ ද්විතීයා විභක්ති විය යුතුය. මෙම පද එබඳු (වෙනත් විභක්ති) නොවන අතර, ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පදම වන්නාක් මෙන්, “වනප්පගුම්බේ, කේකකේ” ආදී පද ද එබඳු (සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති) නොවන අතර, ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පදම වේ. මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ, කේකකේ” කියා ද, “විරත්තේ කෝසියායනේ, අට්ඨ නාගාවාසසතේ, කේ පුරිසේ, ඒසේසේ” කියා ද මෙසේ ශාසනයෙහි ඇති පුරුෂ ලිංග, ස්ත්‍රී ලිංග, නපුංසක ලිංග, සර්වනාම, ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් වූ නොයෙක් පදයන්ගේ සිද්ධිය, ප්‍රථමා ඒකවචන හා බහුවචනයන්ට ‘ඒ’ කාරය ආදේශ වීමෙන්ම සිදුවන බව අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. මෙසේ “වනප්පගුම්බේ, බාලේ, පණ්ඩිතේ” ආදී පදයන්ගේ ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති භාවය ඉතා සියුම් ය, වටහා ගැනීමට අපහසු ය. ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලපුත්‍රයෙකු විසින් ආචාර්යවරයන් ඇසුරු කොට, ඔවුන්ගේ උපදෙස් ගෞරවයෙන් යුතුව ලබාගෙන මෙය වටහාගත යුතුය. බුද්ධ වචනයෙහි ශබ්ද අර්ථයෙන් ද, අදහස්වලින් ද අකුරු සිතන්නන්ගේ (වියරණවේදීන්ගේ) ඥාන චක්ෂුස මුළාවට පත් කරවන නොයෙක් ආකාරයේ පාලි ක්‍රමයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Tattha saddato tāva idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘virattā kosiyāyanī’’ti vattabbe ‘‘viratte kosiyāyane’’ti itthiliṅgapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘ko puriso’’ti vattabbe ‘‘ke purise’’ti sabbanāmikapaccattavacanaṃ dissati, ‘‘kinnāmo te upajjhāyo’’ti vattabbe ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti samāsapadaṃ pulliṅgavisayaṃ dissati. Kiṃ nāmaṃ etassāti [Pg.170] konāmoti hi samāso. Tena ‘‘konāmā itthī, konāmaṃ kula’’nti ayampi nayo gahetabbo. ‘‘Kva te balaṃ mahārājā’’ti vattabbe ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kvasaddena īsakaṃ samānasutiko sattamiyanto kosaddo dissati, kva kosaddā hi aññamaññamīsakasamānasutikā. Tathā ‘‘idha hemantagimhesu, idha hemantagimhisu, na tenatthaṃ abandhi so, na tenatthaṃ abandhisū’’ti aññānipi yojetabbāni.

එහි ශබ්ද වශයෙන් පළමුවෙන්ම මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'විරත්තා කොසිය්යායනී' යි කිය යුතු තැන 'විරත්තෙ කොසිය්යායනෙ' යි ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් පෙනේ. 'කො පුරිසො' යි කිය යුතු තැන 'කෙ පුරිසෙ' යි සර්වනාම ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් පෙනේ. 'කින්නාමො තෙ උපජ්ඣායො' යි කිය යුතු තැන 'කොනාමො තෙ උපජ්ඣායො' යි පුල්ලිංග විෂයයෙහි වූ සමාස පදයක් පෙනේ. 'කිං නාමං එතස්සාති කොනාමො' (මොහුගේ නම කුමක්ද? එහෙයින් 'කොනාම' වේ) යනු සමාසයයි. එහෙයින් 'කොනාමා ඉත්ථී, කොනාමං කුලං' යන මේ ක්‍රමය ද ගත යුතුය. 'ක්ව තෙ බලං මහාරාජා' (මහරජ, ඔබගේ බලය කොහිද?) යි කිය යුතු තැන 'කො තෙ බලං මහාරාජා' යන මෙහි 'ක්ව' ශබ්දය හා ස්වල්ප වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති, සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත වූ 'කො' ශබ්දයක් පෙනේ. 'ක්ව' සහ 'කො' යන ශබ්ද එකිනෙකට ස්වල්ප වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇත්තාහුමය. එසේම 'ඉධ හෙමන්තගිම්හෙසු, ඉධ හෙමන්තගimhisu, න තෙනත්ථං අබන්ධි සො, න තෙනත්ථං අබන්ධිසූ' යනාදී වෙනත් පද ද යෙදිය යුතුය.

Atthato pana idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘yaṃ na kañcanadvepiñcha, andhena tamasā gata’’nti ettha nakāro ‘‘kata’’nti iminā sambandhitabbo. Na katanti kataṃ viyāti attho. Ettha hi nakāro upamāne vattati, na paṭisedhe.

අර්ථ වශයෙන් මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'යං න කඤ්චනද්වෙපිඤ්ඡ, අන්ධෙන තමසා ගතං' යන මෙහි 'න' කාරය 'කතං' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'න කතං' යනු 'කළාක් මෙන්' (කතං විය) යන අර්ථයයි. මෙහි 'න' කාරය උපමාවෙහි වැටේ, ප්‍රතිෂේධයෙහි (නැත යන අර්ථයෙහි) නොවේ.

‘‘Assaddho akataññū ca,Sandhicchedo ca yo naro;

Hatāvakāso vantāso,Sa ve uttamaporiso’’ti

'යම් මිනිසෙක් අශ්‍රද්ධාවන්ත ද (තමාම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බැවින් පරප්‍රත්‍ය රහිත වූ), අකෘතඥ ද (නොමවන ලද නිවන දන්නා වූ), සන්ධිච්ඡේද ද (භව සන්ධි සිඳලූ), අවකාශ විනාශ කළ ද, ආශාවන් දුරු කළ ද, හෙතෙම සැබවින්ම උත්තම පුරුෂයා වේ' යන්නයි.

Evamādīnipi aññāni yojetabbāni.

මේ ආදී වෙනත් දෑ ද යෙදිය යුතුය.

Adhippāyato idaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ – ‘‘taṇhaṃ asmimānaṃ sassatucchedadiṭṭhiyo dvādasāyatananissitaṃ nandirāgañca hantvā brāhmaṇo anīgho yātī’’ti vattabbepi tathā avatvā tamevatthaṃ gahetvā aññena pariyāyena

අදහස (අධිප්‍රාය) වශයෙන් මුළාවන තැන නම් මෙයයි – 'තෘෂ්ණාව ද, අස්මිමානය ද, ශාස්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටීන් ද, ද්වාදශ ආයතන නිශ්‍රිත නන්දිරාගය ද නසා බ්‍රාහ්මණයා දුක් රහිතව යන්නේය' යි කිව යුතු වුවත්, එසේ නොකියා ඒ අර්ථයම ගෙන වෙනත් ක්‍රමයකින් -

‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye;

Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti

'මව සහ පියා ද, ක්‍ෂත්‍රිය රජවරුන් දෙදෙනෙකු ද නසා, අනුචරයන් සහිත රට ද විනාශ කොට බ්‍රාහ්මණයා නිදුක්ව යන්නේය' යි

Vuttaṃ.

වදාරන ලද්දේය.

‘‘Vanaṃ [Pg.171] chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ;

Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti

'මහණෙනි, කෙලෙස් වනය කපන්න, ගස නොකපන්න. වනයෙන් භය උපදී. වනය ද, කෙලෙස් නැමති ලඳු කැලය ද කපා, වනයෙන් තොර (නිර්වාණී) වන්න' යි

Evamādīnipi aññāni yojetabbāni. Evaṃ buddhavacane saddato ca atthato ca adhippāyato ca akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtā pāḷinayā vividhā dissanti. Yathāha –

මේ ආදී වෙනත් දෑ ද යෙදිය යුතුය. මෙසේ බුද්ධ වචනයෙහි ශබ්ද වශයෙන් ද, අර්ථ වශයෙන් ද, අදහස් වශයෙන් ද ව්‍යාකරණවේදීන්ගේ ඥාන චක්ෂුස මුළාවීමට කරුණු වූ විවිධ පාලි ක්‍රම දක්නට ලැබේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Jānantā api saddasatthamakhilaṃ muyhanti pāṭhakkame,Yebhuyyena hi lokanītividhurā pāṭhe nayā vijjare;

Paṇḍiccampi pahāya bāhiragataṃ ettheva tasmā budho,Sikkheyyāmaladhammasāgaratare nibbānatitthūpage’’ti.

'මුළු මහත් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය (ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය) දන්නා අය පවා පෙළ පිළිවෙළෙහිදී මුළාවෙති. මන්ද යත්, බොහෝ සෙයින් ලෝක සම්මත ක්‍රමයන්ට වෙනස් වූ ක්‍රම පෙළෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එබැවින් බාහිරව ඇති පාණ්ඩිතභාවය හැර දමා, නිර්වාණ තොටුපළට පමුණුවන, නිර්මල ධර්ම සාගරයෙන් එතෙර කරවන මෙහිම (බුද්ධ වචනයෙහිම) ප්‍රඥාවන්තයා හික්මිය යුතුය' යන්නයි.

Evaṃ pāḷinayānaṃ dubbiññeyyattā ‘‘vanappagumbe, bāle ca, paṇḍite cā’’tiādīnaṃ suddhapaccattavacanattaññeva sārato paccetabbaṃ, na sutisāmaññena bhummopayogavacanattaṃ bhummopayogavacanehi tesaṃ samānasutikattepi paccattajotakattā. Samānasutikāpi hi saddā atthappakaraṇaliṅgasaddantarābhisambandhādivasena atthavisesajotakā bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Sīho gāyatī’’ti vutte ‘‘evaṃnāmako puriso’’ti attho viññāyati. ‘‘Sīho naṅguṭṭhaṃ cāletī’’ti vutte pana ‘‘migarājā’’ti viññāyati. Evaṃ atthavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Saṅgāme ṭhatvā ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘asso’’ti viññāyati. Rogisālāyaṃ pana ‘‘sindhavamānehī’’ti vutte ‘‘lavaṇa’’nti viññāyati. Evaṃ pakaraṇavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Issā’’ti vutte ‘‘evaṃnāmikā dhammajātī’’ti viññāyati. ‘‘Isso’’ti vutte pana ‘‘acchamigo’’ti viññāyati. Evaṃ liṅgavasena ekadesasamānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. Ettha pana kiñcāpi ‘‘devadattaṃ pakkosa ghaṭadhārakaṃ [Pg.172] daṇḍadhāraka’’ntiādīsupi ghaṭadaṇḍādīni liṅgaṃ, tathāpi samānasutikādhikārattā na taṃ idhādhippetaṃ.

මෙසේ පාලි ක්‍රමයන් තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින්, 'වනප්පගුම්බෙ', 'බාලෙ ච', 'පණ්ඩිතෙ ච' යනාදී පදයන්හි ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති වචන බවම සාර කොට තේරුම් ගත යුතුය. ශබ්ද සමානත්වය නිසා ඒවා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති ලෙස නොගත යුතුය. මන්ද යත්, සප්තමී සහ ද්විතීයා විභක්ති වචන සමඟ ඒවායේ ශබ්ද සමාන වුවද, ඒවා ප්‍රථමා විභක්තිය දක්වන බැවිනි. සමාන ශබ්ද ඇති වුවද, අර්ථය, ප්‍රකරණය (සන්දර්භය), ලිංගය සහ අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය ආදී හේතූන් නිසා සුවිශේෂී අර්ථයන් ප්‍රකාශ වේ. ඒ කෙසේද? 'සීහෝ ගායති' (සිංහයා ගයයි) යැයි කී කල, 'මේ නම ඇති පුරුෂයෙක්' යන අර්ථය වැටහේ. 'සීහෝ නංගුට්ඨං චාලේති' (සිංහයා වල්ගය වනයි) යැයි කී කල, 'මෘග රාජයා' යන්න වැහේ. මෙසේ අර්ථය අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. යුධ බිමක සිට 'සින්ධවමානේහි' (සින්ධව ගෙනෙන්න) යැයි කී කල 'අශ්වයා' යන්න වැටහේ. වෙද හලකදී 'සින්ධවමානේහි' යැයි කී කල 'සෛන්ධව ලුණු' යන්න වැටහේ. මෙසේ ප්‍රකරණය (සන්දර්භය) අනුව සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. 'ඉස්සා' යැයි කී කල 'ඊර්ෂ්‍යාව නම් වූ ධර්මතාව' වැටහේ. 'ඉස්සෝ' යැයි කී කල 'වලහා' යන්න වැටහේ. මෙසේ ලිංගය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) අනුව අර්ධ වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මෙහිදී 'දේවදත්තං පක්කෝස ඝටධාරකං දණ්ඩධාරකං' (කළයක් දරන, පොල්ලක් දරන දේවදත්ත කැඳවන්න) යනාදී තැන්හි ඝට, දණ්ඩ ආදිය ලිංග (ලකුණු) වුවද, සමාන ශබ්ද පිළිබඳ ප්‍රකරණය නිසා එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ.

‘‘Issā uppajjatī’’ti ca ‘‘issā purisamanubandhiṃsū’’ti ca vutte pana sabbathā samānasutikānaṃ saddantarābhisambandhavasena yathāvuttaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘sīho bhikkhave migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamatī’’ti vutte ‘‘migādhipo kesarasīho’’ti viññāyati. ‘‘Sīho samaṇuddeso, sīho senāpatī’’ti ca vutte pana ‘‘sīho nāma sāmaṇero, sīho nāma senāpatī’’ti viññāyati. Evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ atthavisesajotanaṃ bhavati. ‘‘Addasaṃsu kho chabbaggiyā bhikkhū sattarasavaggiye bhikkhū vihāraṃ paṭisaṅkharonte’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ paccattopayogatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati. Tathā ‘‘siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavocā’’ti evampi saddantarābhisambandhavasena samānasutikānaṃ ālapanatthapaccattatthasaṅkhātaatthavisesajotanaṃ bhavati, tasmā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’tiādīni bhummopayogavacanehi sadisattepisaddantarābhisambandhavasena suddhapaccattavacanānīti gahetabbāni. Paccattekavacanabahuvacanānaṃ eva hi ekārādesavasena evaṃvidhāni rūpāni bhavanti bhummopayogavacanāni viyāti. Nanu ca bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dissanato ‘ekārantampi pulliṅgaṃ atthī’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ, okārantabhāvogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantapulliṅgaṃ nāma natthi, tasmā pulliṅgānaṃ yathāvuttasattavidhatāyeva gahetabbāti.

'ඉස්සා උප්පජ්ජති' (ඊර්ෂ්‍යාව උපදී) සහ 'ඉස්සා පුරිසමනුබන්ධිංසු' (ඊතල [හෝ වලස්සු] පුරුෂයා පසුපස ලුහුබැන්දාහ) යැයි කී කල, සම්පූර්ණයෙන්ම සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ අනෙකුත් ශබ්ද සමඟ ඇති සම්බන්ධය නිසා ඉහත කී පරිදි සුවිශේෂී අර්ථයන් ප්‍රකාශ වේ. එමෙන්ම 'සීහෝ භික්ඛවේ මිගරාජා සායන්හසමයං ආසයා නික්ඛමති' (මහණෙනි, මෘග රාජ වූ සිංහයා සන්ධ්‍යා භාගයෙහි ලැගුම්ගෙයින් නික්මෙයි) යැයි කී කල, 'කේසර සිංහයා' යන්න වැටහේ. 'සීහෝ සමණුද්දේසෝ, සීහෝ සේනාපතී' යැයි කී කල 'සීහ නම් සාමණේරයන් වහන්සේ, සීහ නම් සේනාපතියා' යන්න වැටහේ. මෙසේද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. 'අද්දසංසු ඛෝ ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ සත්තරසවග්ගියේ භික්ඛූ විහාරං පටිසංඛරොන්තේ' (ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූහු විහාරය ප්‍රතිසංස්කරණය කරන සත්තරසවග්ගිය භික්ෂූන් දුටුවහ) යන මෙහි ද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයන් ලෙස සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එමෙන්ම 'සිඤ්ච භික්ඛු ඉමං නාවං' (භික්ෂුව, මේ නැව හිස් කරන්න) සහ 'අඤ්ඤතරෝ භික්ඛු භගවන්තං එතදවෝච' (එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය) යන මෙහි ද අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා සමාන ශබ්ද ඇති පදවල ආලපන සහ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයන් ලෙස සුවිශේෂී අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් 'වනප්පගුම්බේ යථා ඵුස්සිතග්ගේ' යනාදී පදයන් සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පදයන් හා සමාන වුවද, අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ සම්බන්ධය නිසා ඒවා ශුද්ධ ප්‍රථමා විභක්ති පද ලෙසම ගත යුතුය. ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචන සහ බහු වචනවලට 'ඒ' කාරාදේශය වීම නිසා සප්තමී හෝ ද්විතීයා විභක්ති පද මෙන් මෙවැනි රූප සිද්ධ වේ. 'පින්වත, පාලි භාෂාවෙහි මෙවැනි රූප පෙනෙන බැවින් 'ඒ' කාරාන්ත පුල්ලිංගයක් ද ඇතැයි කිව යුතු නොවේද?' යත්, එසේ නොකිව යුතුය. මන්ද යත්, ඒ රූප 'ඕ' කාරාන්ත ගණයටම අයත් වන සුවිශේෂී රූප වන බැවිනි. ආදේශ ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ' කාරාන්ත පුල්ලිංගයක් කියා දෙයක් නැත. එබැවින් පුල්ලිංගයන්ගේ ඉහත කී සප්තවිධ භාවයම (ප්‍රභේද හතම) ගත යුතුය.

Keci [Pg.173] pana vadeyyuṃ ‘‘yāyaṃ purisasaddanayaṃ gahetvā ‘bhūto, bhūtā. Bhūta’ntiādinā sabbesamokārantapadānaṃ nāmikapadamālā vibhattā, tattha catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni kimatthaṃ na vuttānī’’ti? Visesadassanatthaṃ. Tādisāni hi catutthekavacanarūpāni pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ‘‘gatyatthakammani, nayanatthakammani, vibhattivipariṇāme, tadatthe cā’’ti saṅkhepato imesu catūsuyeva ṭhānesu, pabhedato pana sattasu ṭhānesu dissanti. Dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti, iti imaṃ visesaṃ dassetuṃ na vuttānīti. Nanu dānakriyāyoge ‘‘abhirūpāya kaññā deyyā’’ti catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato imasmimpi saddanītippakaraṇe ‘‘purisāya, bhūtāyā’’tiādīni vattabbāni, evaṃ sante kasmā ‘‘dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede pana yattha katthaci sampadānavisaye na dissantī’’ti vuttanti? Apāḷinayattā. ‘‘Abhirūpāya kaññā deyyā’’ti ayañhi saddasatthato āgato nayo, na buddhavacanato. Buddhavacanañhi patvā ‘‘abhirūpassa kaññā deyyā’’ti padarūpaṃ bhavissatīti. Nanu ca bho namoyogādīsupi catutthekavacanassa āyādeso dissatīti. Sāsanāvacarāpi hi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Keci pana –

නමුත් ඇතැම්හු මෙසේ කිව හැකිය: ‘යම් හෙයකින් මේ පුරිස ශබ්ද ක්‍රමය ගෙන භූතෝ, භූතා, භූත යනාදී වශයෙන් සියලු අකාරාන්ත පදයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් විභජනය කරන ලද්දේ නම්, එහි චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපයන් කුමක් හෙයින් නොදක්වන ලද්දේ ද?’ යනුවෙනි. එය විශේෂය දැක්වීම පිණිස ය. මන්ද යත්, එවැනි චතුර්ථී ඒකවචන රූප පාලි ක්‍රමයෙහි ද පෞරාණික අටුවා ක්‍රමයෙහි ද විමසා බලන කල්හි, ‘ගත්‍යත්ථකම්මනි (ගමන් අරුත් දෙන කර්මයෙහි), නයනත්ථකම්මනි (පැමිණවීම් අරුත් දෙන කර්මයෙහි), විභත්තිවිපරිණාමේ (විභක්ති පෙරළීමෙහි) සහ තදත්තේ (එම අර්ථයෙහි)’ යැයි සංක්ෂේපයෙන් මේ ස්ථාන සතරෙහි ම පමණක් ද, ප්‍රභේද වශයෙන් ස්ථාන සතක ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී භේදයන්ගෙන් යුත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක එම රූප දක්නට නොලැබේ. එබැවින් මෙම විශේෂය දැක්වීමට ඒවා නොකියන ලදී. ‘නොහොත් දාන ක්‍රියා යෝගයෙහි අභිරූපයට (රූපවත් තැනැත්තාට) කන්‍යාව දිය යුතු ය (abhirūpāya kaññā deyyā) යනුවෙන් චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපය දක්නට ලැබෙන බැවින්, මේ සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි ද පුරිසාය, භූතාය යනාදී රූප කිව යුතු නොවේ ද? එසේ තිබියදී දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී භේදයන්හි කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක ඒවා දක්නට නොලැබේ යැයි පැවසුවේ මන්ද?’ යත්, එය පාලි ක්‍රමයට අයත් නොවන බැවිනි. ‘අභිරූපාය කඤ්ඤා දෙය්‍යා’ යන්න ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙන් පැමිණි ක්‍රමයකි, බුද්ධ වචනයෙන් නොවේ. බුද්ධ වචනයට අනුව නම් ‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දෙය්‍යා’ (abhirūpassa kaññā deyyā) යන පද රූපය වන්නේ ය. භවත්නි, නමස්කාර යෝගය ආදියේදී ද චතුර්ථී ඒකවචනයේ ආය ආදේශය දක්නට ලැබෙන්නේ නොවේ ද? ශාසනාවචර වූ දක්ෂ පණ්ඩිතයෝ ද ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ඇතැම්හු වනාහි —

‘‘Namo buddhāya buddhassa,Namo dhammāya dhammino;

Namo saṅghāya saṅghassa,Namokārena sotthi me’’ti ca,

“නමෝ බුද්ධාය බුද්ධස්ස, නමෝ ධම්මාය ධම්මිනෝ, නමෝ සංඝාය සංඝස්ස, නමෝකාරේන සොත්ථි මේ” (බුදුරජාණන් වහන්සේට ද බුදුරජාණන් වහන්සේ සතු වූ ධර්මයට ද, ධර්මයට ද ධර්මධරයන් වහන්සේලාට ද, සංඝයා වහන්සේට ද සංඝ රත්නයට ද මාගේ නමස්කාරය වේවා, මේ නමස්කාරය හේතුවෙන් මට සෙත් වේවා!) යැයි ද,

‘‘Mukhe [Pg.174] sarasi samphulle, nayanuppalapaṅkaje;

Pādapaṅkajapūjāya, buddhāya satataṃ dade’’ti ca,

“මුඛේ සරසි සම්ඵුල්ලේ, නයනුප්පලපංකජේ, පාදපංකජපූජාය, බුද්ධාය සතතං දදේ” (පුබුදු වූ විලක් බඳු මුහුණ ඇති, නිල් උපුල් බඳු නෙත් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් පිදීම පිණිස මම නිරන්තරයෙන් යමක් දෙමි) යැයි ද,

‘‘Naro naraṃ yācati kiñci vatthuṃ, narena dūto pahito narāyā’’ti ca gāthāracanampi kubbantīti? Saccaṃ, sāsanāvacarāpi nipuṇā paṇḍitā ‘‘namo buddhāyā’’tiādīnivatvā ratanattayaṃ vandanti, gāthāracanampi kubbanti, evaṃ santepi te saddasatthe kataparicayavasena saddasatthato nayaṃ gahetvā tathārūpā gāthāpi cuṇṇiyapadānipi abhisaṅkharonti, ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti. Ye pana saddasatthe akataparicayā antamaso bāladārakā, tepi aññesaṃ vacanaṃ sutvā kataparicayavasena ‘‘namo buddhāyā’’tiādīni vatvā ratanattayaṃ vandanti, ‘‘namo buddhassā’’ti vadantā pana appakatarā. Katthaci hi padese kumārake akkharasamayaṃ uggaṇhāpentā garū akkharānamādimhi ‘‘namo buddhāyā’’ti sikkhāpenti, na pana ‘‘namo buddhassā’’ti, evaṃ santepi pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānaye ca upaparikkhiyamāne ṭhapetvā gatyatthakammādiṭṭhānacatukkaṃ, pabhedato sattaṭṭhānaṃ vā dānarocanadhāraṇanamoyogādibhede yattha katthaci sampadānavisaye catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni na dissanti, tasmā kehici abhisaṅkhatāni ‘‘namo buddhāya, buddhāya dānaṃ dentī’’ti padāni pāḷiṃ patvā ‘‘namo buddhassa, buddhassa dānaṃ dentī’’ti aññarūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ pana pāḷinayaaṭṭhakathānayānurūpena āyādesassa payogaracanā – ‘‘buddhāya saraṇaṃ gacchati, buddhaṃ saraṇaṃ gacchatī’’ti vā, ‘‘buddhāya nagaraṃ nenti, buddhaṃ nagaraṃ nentī’’ti vā, ‘‘buddhāya sakkato dhammo, buddhena sakkato dhammo’’ti vā, ‘‘buddhāya jīvitaṃ pariccajati, buddhassa atthāya jīvitaṃ pariccajatī’’ti vā, ‘‘buddhāya apenti aññatitthiyā, buddhasmā apenti aññatitthiyā’’ti vā[Pg.175], ‘‘buddhāya dhammatā, buddhassa dhammatā’’ti vā, ‘‘buddhāya pasanno, buddhe pasanno’’ti vā iti pabhedato imaṃ sattaṭhānaṃ vivajjetvā aññattha āyādeso na dissati. Tathā hi –

“නරෝ නරං යාචති කිඤ්චි වත්ථුං, නරේන දූතෝ පහිතෝ නරායා” (මිනිසෙක් තවත් මිනිසෙකුගෙන් කිසියම් වස්තුවක් ඉල්ලයි, මිනිසෙකු විසින් මිනිසෙකු උදෙසා දූතයෙකු යවනු ලැබේ) යනුවෙන් ගාථා රචනා ද කරති නොවේ ද? සත්‍යයකි, ශාසනයෙහි හැසිරෙන දක්ෂ පණ්ඩිතයෝ ද ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති, ගාථා ද රචනා කරති. එසේ වුව ද, ඔවුහු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ඇති පරිචය නිසා ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් ක්‍රමය ගෙන එබඳු ගාථා ද චූර්ණිකා පද ද සකස් කරති, ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි පරිචයක් නොමැති, අන්තිම වශයෙන් කුඩා ළමෝ ද අන් අයගේ වචන අසා පුරුදු වූ බැවින් ‘නමෝ බුද්ධාය’ යනාදිය පවසා තෙරුවන් වඳිති. ‘නමෝ බුද්ධස්ස’ යැයි පවසන්නෝ වනාහි ඉතා අල්ප වෙති. මන්දයත් ඇතැම් ප්‍රදේශවල කුඩා දරුවන්ට අකුරු උගන්වන ගුරුවරු අකුරු ලිවීමේ ආරම්භයේදීම ‘නමෝ බුද්ධාය’ කියා උගන්වති, ‘නමෝ බුද්ධස්ස’ කියා නොවේ. එසේ වුව ද, පාලි ක්‍රමයෙහි හා පැරණි අටුවා ක්‍රමයෙහි විමසා බලන විට, ගත්‍යත්ථකර්ම ආදී ස්ථාන සතර (හෝ ප්‍රභේද වශයෙන් ස්ථාන හත) හැර, දීම, රුචි වීම, දැරීම, නමස්කාර යෝගය ආදී කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙක චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූප දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ඇතැමුන් විසින් සකස් කරන ලද ‘නමෝ බුද්ධාය, බුද්ධාය දානං දෙන්ති’ යන පද පාලි ක්‍රමයට පැමිණි කල්හි ‘නමෝ බුද්ධස්ස, බුද්ධස්ස දානං දෙන්ති’ යනුවෙන් වෙනත් රූප ගන්නා බව දත යුතුය. පාලි ක්‍රමයට හා අටුවා ක්‍රමයට අනුකූල වූ ආය ආදේශයේ ප්‍රයෝග රචනාව වනාහි මෙසේය: ‘බුද්ධාය සරණං ගච්ඡති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යයි) යන්න ද, ‘බුද්ධාය නගරං නෙන්ති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධං නගරං නෙන්ති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ නගරයට පමුණුවති) යන්න ද, ‘බුද්ධාය සක්කතෝ ධම්මෝ’ යන්නෙන් ‘බුද්ධේන සක්කතෝ ධම්මෝ’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් සත්කාර කරන ලද ධර්මය) යන්න ද, ‘බුද්ධාය ජීවිතං පරිච්චජති’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්ස අත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජති’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ජීවිතය පරදූවට තබයි) යන්න ද, ‘බුද්ධාය අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්මා අපෙන්ති අඤ්ඤතිත්ථියා’ (අන්‍ය තීර්ථකයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙන් බැහැර වෙති) යන්න ද, ‘බුද්ධාය ධම්මතා’ යන්නෙන් ‘බුද්ධස්ස ධම්මතා’ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මතාව) යන්න ද, ‘බුද්ධාය පසන්නෝ’ යන්නෙන් ‘බුද්ධේ පසන්නෝ’ (බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණේ) යන්න ද වශයෙන් ප්‍රභේද වශයෙන් මෙම ස්ථාන සත හැර වෙනත් තැනක ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. එසේ ම ය:

Pāṭhe mahānamakkāra-saṅkhāte sādhunandane;

Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati.

මහා නමස්කාරය යැයි කියනු ලබන, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට ඇති කරන පාඨයෙහි ද, සම්ප්‍රදානයෙහි ද, නමස්කාර යෝගයෙහි ද ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

Ettha mahānamakkārapāṭho nāma ‘‘namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti pāṭho. Atrāpi āyādeso na dissati. Vammikasuttepi ‘‘namo karohi nāgassā’’ti evaṃ āyādeso na dissati. Ambaṭṭhasuttepi ‘‘sotthi bhadante hotu rañño, sotthi janapadassa’’. Evaṃ āyādeso na dissati.

මෙහි ‘මහා නමස්කාර පාඨය’ නම් ‘නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස’ යන පාඨයයි. මෙහි ද ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. වම්මික සූත්‍රයෙහි ද ‘නමෝ කරෝහි නාගස්ස’ යනුවෙන් මෙසේ ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ. අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි ද ‘සොත්ථි භදන්තේ හෝතු රඤ්ඤෝ, සොත්ථි ජනපදස්ස’ (භවතුනි, රජුට සෙත් වේවා, ජනපදයට සෙත් වේවා) යනුවෙන් මෙසේ ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

‘‘Suppabuddha’’nti pāṭhassa, atthasaṃvaṇṇanāyapi;

Sampadāne namoyoge, āyādeso na dissati.

“සුප්පබුද්ධං” යන පාඨයේ අර්ථ සංවර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ද සම්ප්‍රදානයෙහි හා නමස්කාර යෝගයෙහි ආය ආදේශය දක්නට නොලැබේ.

Tathā hi

එසේ ම ය:

‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;

Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ buddhagatā satī’’ti

“සුප්පබුද්ධං පබුජ්ඣන්ති, සදා ගෝතමසාවකා, යේසං දිවා ච රත්තෝ ච, නිච්චං බුද්ධගතා සතී” (යමෙකුගේ දිවා රෑ දෙක්හි නිරන්තරයෙන් බුද්ධාලම්බන ප්‍රීතියෙන් යුතු සිහිය පවතී ද, ඒ ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ සැමදා මනා පිබිදීමකින් යුතුව අවදි වෙති)

Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhikassa putto guḷaṃ khipamāno buddhānussatiṃ āvajjetvā ‘namo buddhassā’ti vatvā guḷaṃ khipatī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Sagāthāvaggavaṇṇanāyampi dhanañjānīsuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tvaṃ ṭhitāpi nisinnāpi khipitvāpi kāsetvāpi ‘namo buddhassā’ti tassa muṇḍakassa samaṇakassa namakkāraṃ karosī’’ti āyādesavajjito saddaracanāviseso dissati. Tathā tattha tattha ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti. Tassa [Pg.176] purisassa bhattaṃ na ruccati. Samaṇassa rocate saccaṃ, buddhassa chattaṃ dhāreti, buddhassa silāghate’’tiādinā āyādesavivajjito saddaracanāviseso dissati. Evaṃ dānarocanādīsu bahūsu sampadānavisayesu catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpaṃ na dissati.

මෙම පාලි පාඨයෙහි අටුවාවෙහි ‘සම්මාදිට්ඨිකයාගේ පුත්‍රයා ගුලිය දමන කල්හි බුද්ධානුස්සතිය මෙනෙහි කොට නමෝ බුද්ධස්ස (බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!) යැයි කියා ගුලිය දමයි’ යනුවෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. සගාථාවග්ග වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) ධනඤ්ජානී සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද ‘නුඹ සිටගෙන සිටියදීත්, හිඳගෙන සිටියදීත්, කිවිසුම් යද්දීත්, කැස්ස යද්දීත් නමෝ බුද්ධස්ස කියා ඒ හිස මුඩු කළ මහණාට නමස්කාර කරන්නෙහිය’ යනුවෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. එසේම තැන් තැන්හි ‘බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට දන් දෙයි, ඒ මිනිසාට බත් රුචි නොවේ, මහණාට සත්‍යය රුචි වෙයි, බුදුරජාණන් වහන්සේට කුඩය දරයි, බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරයි’ යනාදී වශයෙන් ආය ආදේශයෙන් තොර වූ විශේෂ ශබ්ද රචනාවක් දක්නට ලැබේ. මෙසේ දීම, රුචි වීම ආදී බොහෝ සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි ආය ආදේශය සහිත රූපය දක්නට නොලැබේ.

Gatyatthakammādīsu pana catūsu ṭhānesu dissati. Tathā hi ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti cettha gatyatthakammani dissati. Ettha hi ‘‘mūlaṃ paṭikasseyya, appo saggaṃ gacchatī’’ti ca attho. ‘‘Paṭikasseyyā’’ti cettha kasa gatiyanti dhātussa patiupasaggena visesitattā ‘‘ākaḍḍheyyā’’ti attho bhavati. ‘‘Ayaṃ puriso mama atthakāmo, yo maṃ gahetvāna dakāya netī’’ti ettha nayanatthakammani dissati. Ettha hi maṃ udakaṃ neti, attano vasanakasobbhaṃ pāpetīti attho. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha vibhattivipariṇāme dissati. Mama vacanato viramathāti hi nissakkavacanavasena attho. ‘‘Mahāgaṇāya bhattā me’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mama mahato haṃsagaṇassa bhattāti hi sāmivacanavasena attho. Mama haṃsarājāti cettha adhippāyo. ‘‘Asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti etthāpi vibhattivipariṇāme dissati. Mayaṃ dhanañcayassa rañño asakkatā ca bhavāmāti hi kattutthe sāmivacanaṃ. Tathā hi ‘‘dhanañcayassā’’ti vā ‘‘dhanañcayenā’’ti vā vattabbe evaṃ avatvā ‘‘dhanañcayāyā’’ti sampadānavacanaṃ dānakriyādikassa sampadānavisayassa abhāvato vibhattivipariṇāmeyeva yujjati, tasmā dhanañcayarājena mayaṃ asakkatā ca bhavāmāti attho gahetabbo. Aññampi vibhattivipariṇāmaṭṭhānaṃ maggitabbaṃ.

නමුත් (එම 'ආය' ප්‍රත්‍යය/ආදේශය) ගමනාර්ථ කර්ම ආදී ස්ථාන සතරක දැකිය හැකිය. එසේමය, 'mūlāya paṭikasseyya' (මුලට ඇදගත යුතුය), 'appo saggāya gacchati' (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති) යන්නෙහි ගමනාර්ථ කර්මයෙහි එය දැකිය හැකිය. මෙහි අර්ථය නම් 'mūlaṃ paṭikasseyya' (මුල ඇදගත යුතුය) සහ 'appo saggaṃ gacchati' (ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති) යන්නයි. මෙහි 'paṭikasseyya' යන්නෙහි 'කස ගතියං' (යෑම අර්ථවත් කස) ධාතුව 'පති' උපසර්ගයෙන් විශේෂ වූ බැවින්, 'ඇදගත යුතුය' (ākaḍḍheyya) යන අර්ථය ලැබේ. 'මේ පුරුෂයා මට යහපතක් කැමති අයෙකි, ඔහු මා අල්ලාගෙන දිය වෙත (dakāya) ගෙනයයි' යන්නෙහි ගෙනයෑමේ අර්ථය ඇති කර්මපදයෙහි (නයනාර්ථ කර්මයෙහි) දැකිය හැකිය. මෙහි අර්ථය නම් මා උදකය (ජලය) වෙත ගෙනයයි, තමා වසන වළ/අගාධය වෙත පමුණුවයි යන්නයි. 'ආයුෂ්මතුනි, මාගේ වචනයෙන් වැළකෙන්න (mama vacanāya)' යන්නෙහි විභක්ති විපරිණාමයෙහි (විභක්ති වෙනස් වීමෙහි) දැකිය හැකිය. 'මාගේ වචනයෙන් වැළකෙන්න' යනු නිස්සක්ක (අපාදාන - පස්වන විභක්ති) අර්ථයෙන් ගන්නා බැවිනි. 'මහත් සමූහයාට මම බත් දෙන්නෙක් වෙමි' (mahāgaṇāya bhattā me) යන්නෙහි ද විභක්ති විපරිණාමයෙහි දැකිය හැකිය. 'මාගේ මහත් හංස සමූහයාගේ පෝෂකයා' යන්න ස්වාමි වචන (ෂෂ්ඨී විභක්ති) වශයෙන් එහි අර්ථය වන බැවිනි. මෙහි අදහස 'මාගේ හංස රාජයාය' යන්නයි. 'අපි ධනංජය රජු විසින් සත්කාර නොකරන ලද්දෝ වෙමු' (asakkatā casma dhanañcayāya) යන්නෙහි ද විභක්ති විපරිණාමයෙහි දැකිය හැකිය. 'අපි ධනංජය රජුගේ සත්කාර නොලද්දෝ වෙමු' යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ස්වාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදීමකි. එසේමය, 'dhanañcayassa' කියා හෝ 'dhanañcayena' කියා හෝ කිවයුතු තැන, එසේ නොකියා 'dhanañcayāya' කියා සම්ප්‍රදාන වචනය යෙදීම, දීමේ ක්‍රියාව ආදී සම්ප්‍රදාන විෂයයන් නොමැති බැවින්, විභක්ති විපරිණාමයක් ලෙසම ගැලපේ. එබැවින්, 'ධනංජය රජු විසින් අපි සත්කාර නොකරන ලද්දෝ වෙමු' යන අර්ථය ගත යුතුය. වෙනත් ද විභක්ති විපරිණාම ස්ථාන සෙවිය යුතුය.

‘‘Virāgāya [Pg.177] upasamāya nirodhāyā’’tiādīni pana anekasahassāni āyādesasahitāni saddarūpāni tadatthe pavattanti. Aṭṭhakathācariyāpi hi dhammavinayasaddatthaṃ vaṇṇentā ‘‘dhammānaṃ vinayāya. Anavajjadhammatthañhesa vinayo, na bhavabhogādiattha’’nti tadatthavaseneva āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ payuñjiṃsu, evaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammani nayanatthakammani vibhattivipariṇāme tadatthe cāti imesu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye. Tathā hi niruttipiṭake ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti āyādesasahitaṃ saddarūpaṃ vuttaṃ, purisasaddādivasena pana tādisāni rūpāni na vuttāni tādisānaṃ saddarūpānaṃ yattha katthaci appavattanato. Kaccāyanappakaraṇepi hi ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa vuttiyaṃ ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Purisāyā’’ti vā ‘‘samaṇāyā’’ti vā ‘‘brāhmaṇāyā’’ti vā na vuttanti.

'විරාගය පිණිස (virāgāya), උපසමය පිණිස (upasamāya), නිරෝධය පිණිස (nirodhāya)' යනාදී 'ආය' ආදේශය සහිත දහස් ගණන් ශබ්ද රූප ඒ අර්ථයෙහි (තදත්ථ) පවතියි. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ද ධර්ම විනයෙහි ශබ්දාර්ථ වර්ණනා කරන කල්හි 'ධර්මයන්ගේ විනය පිණිස (vinayāya). මේ විනය වනාහි නිවැරදි ධර්ම අර්ථය පිණිසමය, භවභෝගාදි අර්ථය පිණිස නොවේ' යැයි ඒ අර්ථය අනුවම 'ආය' ආදේශය සහිත ශබ්ද රූපය යෙදූහ. මෙසේ චතුර්ථී ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූපයෝ ගමනාර්ථ කර්මය, නයනාර්ථ (ගෙනයෑමේ අර්ථය ඇති) කර්මය, විභක්ති විපරිණාමය සහ තදත්ථ (ඒ අර්ථය) යන මෙම ස්ථාන සතරෙහිම පමණක් දැකිය හැකිය. එහෙත් දීම, රුචිකර වීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි නොදැකිය හැකිය. එසේමය, නිරුත්ති පිටකයෙහි 'atthāya යනු සම්ප්‍රදාන වචනයකි' යැයි 'ආය' ආදේශ සහිත ශබ්ද රූපය දක්වන ලදී. නමුත් 'පුරිස' ශබ්ද ආදිය ඇසුරෙන් එවැනි රූප දක්වා නැත, මන්ද යත් එවැනි ශබ්ද රූප කිසි තැනක නොයෙදෙන බැවිනි. කච්චායන ව්‍යාකරණ ප්‍රකරණයෙහි ද 'āya catutthekavacanassa tu' යන සූත්‍ර වෘත්තියෙහි 'දෙවි මිනිසුන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස (atthāya), හිත සුව පිණිස (hitāya), සැප පිණිස (sukhāya)' යැයි පවසන ලදී. එහෙත් 'purisāya' කියා හෝ 'samaṇāya' කියා හෝ 'brāhmaṇāya' කියා හෝ පවසා නැත.

Ettha siyā – nanu bho tasseva vuttiyaṃ ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukhaṃ. Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadāti. Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti vuttattā ‘‘purisāya samaṇāya brāhmaṇāyā’’tiādīni padarūpāni nayato dassitāni, kevalaṃ pana mukhasaddayogato bahuvacanabhāvato vikappanato ca ‘‘purisāyā’’tiādīni na sijjhanti, mukhasaddayogādivirahite pana ṭhāne avassaṃ sijjhantīti? Ettha vuccate – ‘‘catutthīti kimatthaṃ purisassa mukha’’nti vadanto ‘‘sace āyādeso bhaveyya[Pg.178], catutthiyā eva bhavati, na chaṭṭhiyā’’ti dassento ‘‘mukha’’nti padaṃ dassesi, na ca tena ‘‘mukhasaddaṭṭhāne detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade ṭhite āyādeso hotī’’ti dasseti. ‘‘Ekavacanassāti kimatthaṃ purisānaṃ dadātī’’ti vadantopi ‘‘ekavacanasseva āyādeso hoti, na bahuvacanassā’’ti dasseti. ‘‘Dadātī’’ti idaṃ padaṃ ‘‘purisāna’’nti padassa sampadānavacanattaṃ ñāpetuṃ avoca, na ca ‘‘detītiādike sampadānavisayabhūte kriyāpade sati catutthekavacanassa āyādeso hotī’’ti imamatthaṃ viññāpeti. ‘‘Vāti kimatthaṃ dātā hoti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā’’ti ca vadantopi ‘‘sampadāneyeva vikappena āyādeso hotī’’ti viññāpeti, na dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ ñāpeti.

මෙහි මෙසේ තර්කයක් ඇති විය හැකිය: 'භවත්නි, එම වෘත්තියෙහිම චතුර්ථී යැයි කීවේ කුමටද? "purisassa mukhaṃ" (පුරුෂයාගේ මුහුණ). ඒකවචනයට යැයි කීවේ කුමටද? "purisānaṃ dadāti" (පුරුෂයන්ට දෙයි). වා (විකල්පයෙන්) යැයි කීවේ කුමටද? "samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dātā hoti" (ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට හෝ දෙන්නෙක් වෙයි) යැයි පවසා ඇති බැවින්, "purisāya, samaṇāya, brāhmaṇāya" ආදී පද රූපයන් ක්‍රමානුකූලව දක්වා තිබේ නොවේද? කේවල වශයෙන් මුඛ ශබ්දයේ යෝගයෙන් ද, බහුවචන භාවයෙන් ද, විකල්ප වීමෙන් ද "purisāya" ආදී රූප නොසෑදෙන නමුත්, මුඛ ශබ්ද යෝගය ආදිය නොමැති තැනක (එවැනි රූප) අනිවාර්යයෙන්ම සෑදෙන්නේ නොවේද?' ඊට මෙසේ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: 'චතුර්ථී විභක්තියෙන් කුමටද? "purisassa mukhaṃ" යැයි පවසන්නා, ඉදින් ආය ආදේශය වන්නේ නම්, එය චතුර්ථී විභක්තියටම වේ, ෂෂ්ඨී විභක්තියට නොවේ යන්න පෙන්වා දීමට "mukhaṃ" යන පදය දැක්වීය. එහෙත් එයින් මුඛ ශබ්දය ඇති තැන "දෙයි" යනාදී සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි ක්‍රියා පදයක් ඇති කල්හි ආදේශය වේ යන්න නොපෙන්වයි. ඒකවචනයෙන් කුමටද? "purisānaṃ dadāti" යැයි පවසන්නා ද, ඒකවචනයටම ආදේශය වේ, බහුවචනයට නොවේ යන්න පෙන්වා දෙයි. "dadāti" (දෙයි) යන මෙම පදය පැවසුවේ "purisānaṃ" යන පදයෙහි සම්ප්‍රදාන විභක්ති අර්ථය හැඟවීමට මිස, දෙයි ආදී සම්ප්‍රදාන විෂයයෙහි ක්‍රියා පදයක් ඇති කල්හි චතුර්ථී ඒකවචනයට ආය ආදේශය වේ යන මෙම අර්ථය හැඟවීමට නොවේ. "වා යන්නෙන් කුමටද? samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dātā hoti" යැයි පවසන්නා ද, සම්ප්‍රදානයෙහිම විකල්පයෙන් ආදේශය වේ යන්න හැඟවීමට මිස, දීම ආදී ක්‍රියාවන් ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් හැඟවීමට නොවේ.'

Yadi pana dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ siyā, vuttikārakena lakkhaṇassa vuttiyaṃ mūlodāharaṇeyeva ‘‘atthāya hitāyā’’ti tadatthapayogāni viya ‘‘purisāya dīyate’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. Kasmāti ce? Buddhavacane porāṇaṭṭhakathāsu ca tādisassa payogassa abhāvā. Niruttipiṭake hi pabhinnapaṭisambhido so āyasmā mahākaccāno ‘‘purisassa dīyate’’ti āyādesarahitāniyeva rūpāni dasseti, ‘‘atthāyāti sampadānavacana’’nti bhaṇantopi ca thero dānādikriyāpekkhaṃ akatvā catutthekavacanassa āyādesasahitaṃ rūpameva niddisi. Tena so payogo tadatthappayogoti viññāyati. Iti imehi kāraṇehi jānitabbaṃ ‘‘dānādikriyaṃ paṭicca āyādesavidhānaṃ na kata’’nti. Yajjevaṃ ‘‘atthāya hitāyā’’tiādīniyeva tadatthappayogāni ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti lakkhaṇassa visayā bhaveyyuṃ, nāññānīti? Tanna, aññānipi visayāyeva tassa. Katamāni? ‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo [Pg.179] saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mamavacanāya, gaṇāya bhattā’’tiādīni. ‘‘Saggassa gamanena vā’’tiādīni pana vādhikārattā avisayāvāti.

ඉදින් දීමේ ක්‍රියාව ආදිය ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් වන්නේ නම්, වෘත්තිකාරයා විසින් සූත්‍ර වෘත්තියෙහි මුල් උදාහරණයෙහිම 'atthāya hitāya' යන තදත්ථ (ඒ සඳහා වූ) ප්‍රයෝගයන් මෙන් 'purisāya dīyate' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ) යනාදිය ද පැවසිය යුතුව තිබුණි, එහෙත් එසේ පවසා නැත. ඒ මන්දයත්? බුද්ධ වචනයෙහි සහ පෝරාණ අටුවාවන්හි එවැනි ප්‍රයෝගයන් නොමැති බැවිනි. සැබවින්ම, නිරුත්ති පිටකයෙහි ප්‍රභින්නපටිසම්භිදා ඇති (සිවුපිළිසිඹියාපත්) ඒ ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තේරුන් වහන්සේ 'purisassa dīyate' (පුරුෂයාට දෙනු ලැබේ) යැයි ආදේශයෙන් තොර රූපයන්ම දක්වන අතර, 'atthāya යනු සම්ප්‍රදාන වචනයකි' යැයි පවසන කල්හි ද දීමේ ක්‍රියාව ආදිය අපේක්ෂා නොකර, චතුර්ථී ඒකවචනයේ 'ආය' ආදේශය සහිත රූපයම නිර්දේශ කළ සේක. එයින්, එම ප්‍රයෝගය තදත්ථ (ඒ සඳහා වූ) ප්‍රයෝගයක් බව පැහැදිලි වේ. එහෙයින්, මෙම කරුණුවලින් 'දීමේ ක්‍රියාව ආදිය ඇසුරෙන් ආදේශ විධානයක් කර නොමැති බව' දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, 'atthāya, hitāya' යනාදී තදත්ථ ප්‍රයෝගයන්ම පමණක් 'āya catutthekavacanassa tu' යන ලක්ෂණයෙහි (සූත්‍රයෙහි) විෂයයන් වන්නේද, වෙනත් ඒවා නොවේද? එය එසේ නොවේ, වෙනත් ඒවාද එහි විෂයයන් වේ. ඒවා කවරේද? 'mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati, dakāya neti, viramathāyasmanto mama vacanāya, gaṇāya bhattā' යනාදියයි. 'saggassa gamanena vā' (ස්වර්ගයට යෑමෙන් හෝ) යනාදිය වනාහි 'වා' යන අධිකාරය නිසා එහි විෂයයන් නොවේ.

Nanu ca bho evaṃ sante vuttikārakena mūlodāharaṇesu ‘‘atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti vatvā ‘‘mūlāya paṭikasseyyā’’tiādīnipi vattabbāni, kimudāharaṇe pana ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti vattabbanti? Saccaṃ, avacane kāraṇamatthi, taṃ suṇātha – ‘‘mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchatī’’ti ettha hi ‘‘mūlāya, saggāyā’’ti padāni suddhasampadānavacanāni na honti gatyatthakammani vattanato, tasmā mūlodāharaṇesu na vuttāni. Tathā ‘‘dakāya netī’’ti ettha ‘‘dakāyā’’ti padaṃ nayanatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. ‘‘Viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti ettha pana ‘‘vacanāyā’’ti padaṃ nissakkavacanatthe vattanato, ‘‘gaṇāya bhattā’’ti ettha ‘‘gaṇāyā’’ti padaṃ sāmivacanatthe vattanato, ‘‘asakkatā casma dhanañcayāyā’’ti ettha ‘‘dhanañcayāyā’’ti padaṃ kattuvasena sāmiatthe vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti na vuttaṃ. Kimudāharaṇepi ‘‘saggassā’’ti padaṃ gamanasaddasannidhānato gatyatthakammani vattanato suddhasampadānavacanaṃ na hotīti ‘‘vāti kimatthaṃ saggassa gamanena vā’’ti na vuttaṃ. Evañhettha vuttanayena buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisayeti daṭṭhabbaṃ.

පින්වත, එසේ ඇති කල්හි, වෘත්ති කර්තෘ විසින් මූල උදාහරණවල 'දේවමනුෂ්‍යයන්ගේ යහපත පිණිස, හිත පිණිස, සුව පිණිස' යැයි පවසා, 'මූලයට නැවත ඇද දැමිය යුතුය' යනාදීන් ද කිව යුතු නොවේද? විකල්ප උදාහරණයෙහි 'වා යන්න කුමක් සඳහාද? ස්වර්ගයට යාමෙන් හෝ' යැයි කිව යුත්තේ ඇයි? සත්‍යයකි, එසේ නොකීමට හේතුවක් ඇත, එය අසන්න: 'මූලයට ඇද දැමිය යුතුය, ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති' යන මෙහි 'මූලයට' (මූලාය), 'ස්වර්ගයට' (සග්ගාය) යන පද ගමනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචන නොවේ. එබැවින් මූල උදාහරණවල ඒවා නොකියන ලදී. එසේම 'දිය රැගෙන යයි' යන මෙහි 'දිය' (දකාය) යන පදය නයනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවන හෙයින් නොකියන ලදී. 'ආයුෂ්මතුනි, මාගේ වචනයෙන් වළකින්න' යන මෙහි 'වචනයෙන්' (වචනාය) යන පදය අපාදාන අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද, 'ගණයට භක්තෘ (හිමියා)' යන මෙහි 'ගණයට' (ගණාය) යන පදය සාමි අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද, 'ධනංජයයාට අපි අසත්කාර කළෙමු' යන මෙහි 'ධනංජයයාට' (ධනඤ්ජයාය) යන පදය කර්තෘ අර්ථයෙහි වූ සාමි අර්ථයෙහි වැටෙන බැවින්ද ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවන හෙයින් නොකියන ලදී. විකල්ප උදාහරණයෙහි ද 'ස්වර්ගයාගේ' (සග්ගස්ස) යන පදය ගමන ශබ්දයේ සන්නිධානයෙන් ගමනාර්ථ කර්මයෙහි වැටෙන බැවින් ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන වචනයක් නොවේ යැයි 'වා යන්න කුමක් සඳහාද? ස්වර්ගයට යාමෙන් හෝ' යැයි නොකියන ලදී. මෙසේ මෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් බුද්ධ වචනය හා පෝරාණ අටුවා ක්‍රමයට පැමිණ, සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූප ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන සතරකම දක්නට ලැබෙන අතර, දීම, රුචිවීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබෙන බව දත යුතුය.

Nanu ca bho ‘‘candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāyā’’ti dānappayoge catutthekavacanassa āyādesasahitarūpadassanato ‘‘rājakaññāya dīyate, rājakaññāya [Pg.180] ruccati alaṅkāro, rājakaññāya chattaṃ dhāreti, rājakaññāya namo karohi, rājakaññāya sotthi bhavatu, rājakaññāya silāghate’’tiādīhipi payogehi bhavitabbaṃ, atha kasmā ‘‘buddhavacanaṃ porāṇaṭṭhakathānayañca patvā catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni gatyatthakammādīsu catūsuyeva ṭhānesu dissanti, na pana dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye’’ti vadathāti? Uppathamavatiṇṇo bhavaṃ, na hi bhavaṃ amhākaṃ vacanatthaṃ jānāti. Ayañhettha amhākaṃ vacanattho – sabbānipi itthiliṅgāni ekavacanavasena tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīṭhānesu samasamāni honti, appāni asamāni, tasmā tāni ṭhapetvā pulliṅganapuṃsakaliṅgesu purisādi cittādisaddānaṃ akārantapakatibhāve ṭhitānaṃ catutthekavacanassa āyādesasahitāni rūpāni buddhavacanādīsu dānarocanādibhede yattha katthaci sampadānavisaye na dissanti. Teneva hi ‘‘mūlāya, saggāya, dakāya, vacanāya, gaṇāyā’’tiādīni gatyatthakammādīsu tīsu ‘‘abhiññāya, sambodhāya, nibbānāyā’’ti evamādīni pana anekasatāni tiliṅgapadāni tadattheyevāti imesu catūsu ṭhānesu dissanti. ‘‘Deti, rocati, dhāretī’’tiādīsu pana suddhasampadānavisayesu na dissanti. Bhavanti catra –

පින්වත, 'චන්දන සාරය වැඩිමහල් දියණියට දුන්නේය, රන් මාලය බාල දියණියට දුන්නේය' යන දාන ප්‍රයෝගයෙහි සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශය සහිත රූප දක්නට ලැබෙන බැවින් 'රාජකන්‍යාවට දෙනු ලැබේ, රාජකන්‍යාවට අලංකාරය රුචි වේ, රාජකන්‍යාවට කුඩය දරයි, රාජකන්‍යාවට නමස්කාර කරමි, රාජකන්‍යාවට සෙත් වේවා, රාජකන්‍යාවට ප්‍රශංසා කරයි' යනාදී ප්‍රයෝගයන් ද විය යුතු නොවේද? එසේ නම් 'බුද්ධ වචනය හා පෝරාණ අටුවා ක්‍රමයට පැමිණ, සතරවන ඒකවචනයේ 'ආය' ආදේශ සහිත රූප ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන සතරකම දක්නට ලැබෙන අතර, දීම, රුචිවීම ආදී භේද ඇති වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබේ' යැයි පවසන්නේ ඇයිද? ඔබ නොමඟට බැස ඇත, ඔබ අපගේ වචනයේ අර්ථය නොදනී. මෙහි අපගේ වචනාර්ථය මෙසේය: සියලු ස්ත්‍රී ලිංග පද ඒකවචන වශයෙන් තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී, සප්තමී යන විභක්ති ස්ථානයන්හි සමසමාන වේ, ස්වල්පයක් අසමාන වේ. එබැවින් ඒවා හැර පුල්ලිංග හා නපුංසක ලිංගයන්හි 'පුරිස', 'චිත්ත' ආදී අකාරාන්ත ප්‍රකෘති භාවයෙහි පිහිටි ශබ්දයන්ගේ සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශ සහිත රූප බුද්ධ වචනාදියෙහි දීම, රුචිවීම ආදී වෙනත් කිසිදු සම්ප්‍රදාන විෂයයක දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ම 'මූලාය, සග්ගාය, දකාය, වචනාය, ගණාය' යනාදී පද ගමනාර්ථ කර්මාදී වූ ස්ථාන තුනෙහි ද, 'අභිඤ්ඤාය, සම්බෝධාය, නිබ්බානාය' යන මෙවැනි ත්‍රිලිංගික පද සිය ගණනක් තදර්ථයෙහි ද යන මෙම ස්ථාන සතරෙහි දක්නට ලැබේ. 'දෙයි, රුචිවේ, දරයි' යනාදී ශුද්ධ සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි දක්නට නොලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද ගාථා වෙති:

Catutthekavacanassa, āyādesena saṃyutaṃ;

Rūpaṃ anitthiliṅgānaṃ, ṭhānesu catusuṭṭhitaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංග නොවන පදයන්ගේ සතරවන ඒකවචනයෙහි 'ආය' ආදේශයෙන් යුත් රූපය ස්ථාන සතරක පිහිටා ඇත.

Gatyatthakammani ceva, nayanatthassa kammani;

Vibhattiyā vipallāse, tadatthe cāti niddise.

ගමනාර්ථ කර්මයෙහි ද, නයනාර්ථ කර්මයෙහි ද, විභක්ති විපර්යාසයෙහි ද, තදර්ථයෙහි ද කියා නිර්දේශ කළ යුතුය.

‘‘Mūlāya paṭikasseyya, appo saggāya gacchati’’;

Evaṃ gatyatthakammasmiṃ, diṭṭhamamhehi sāsane.

'මූලයට ඇද දැමිය යුතුය, ස්වල්ප දෙනෙක් ස්වර්ගයට යති' මෙසේ ගමනාර්ථ කර්මයෙහි ශාසනයෙහි අප විසින් දක්නා ලදී.

‘‘Dakāya [Pg.181] neti’’ iccevaṃ, nayanatthassa kammani;

‘‘Vacanāyā’’ti nissakke, viramaṇappayogato.

'දිය රැගෙන යයි' මෙසේ නයනාර්ථ කර්මයෙහි ද, 'වැළකීම' ප්‍රයෝගය නිසා අපාදාන අර්ථයෙහි 'වචනයෙන්' (වචනාය) යන්න ද,

‘‘Gaṇāya’’iti sāmismiṃ, ‘‘bhattā’’ti saddayogato;

‘‘Dhanañcayāyā’’ti padaṃ, kattutthe sāmisūcakaṃ.

'භක්තෘ' යන ශබ්දයේ යෝගයෙන් සාමි අර්ථයෙහි 'ගණයට' (ගණාය) යන්න ද, කර්තෘ අර්ථයෙහි සාමි දක්වන 'ධනංජයයාට' (ධනඤ්ජයාය) යන පදය ද,

‘‘Asakkatā’’ti saddassa, yogatoti viniddise;

Añño cāpi vipallāso, maggitabbo vibhāvinā.

'අසක්කතා' යන ශබ්දයේ යෝගයෙන් යැයි නිර්දේශ කළ යුතුය. ප්‍රඥාවන්තයා විසින් වෙනත් විභක්ති විපර්යාසයන් ද සෙවිය යුතුය.

‘‘Abhiññāya sambodhāya, nibbānāyā’’timāni tu;

Liṅgattayavaseneva, tadatthasmiṃ viniddise.

'අභිඤ්ඤාය, සම්බෝධාය, නිබ්බානාය' යන මේවා තුන් ලිංගයෙහි ම තදර්ථයෙහි නිර්දේශ කළ යුතුය.

Evaṃ pāṭhānulomena, kathito āyasambhavo;

Idantu sukhumaṃ ṭhānaṃ, cintetabbaṃ punappunaṃ.

මෙසේ පාඨානුකූලව 'ආය' ආදේශයේ සම්භවය කියන ලදී. මෙම සියුම් කරුණ නැවත නැවතත් කල්පනා කළ යුතුය.

Okārantavaseneva, nānānayasumaṇḍitā;

Padamālā mahesissa, sāsanatthaṃ pakāsitā.

මහාසෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනාර්ථය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ඕකාරාන්තය වශයෙන් විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් මනාව සරසන ලද පදමාලාව මෙසේ දක්වන ලදී.

Imamatimadhurañce cittikatvā suṇeyyuṃ,Vividhanayavicittaṃ sādhavo saddanītiṃ;

Jinavaravacanete saddato jātakaṅkhaṃ,Kumudamiva’sinā ve suṭṭhu chindeyyumettha.

සත්පුරුෂයෝ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් විසිතුරු වූ, ඉතා මිහිරි වූ මෙම සද්දනීති ප්‍රකරණය ගෞරවයෙන් අසත් නම්, ඔවුහු උතුම් ජිනේන්ද්‍ර වචනයෙහි ශබ්ද විෂයයෙහි උපන් සැකය, කඩුවකින් නෙළුම් මලක් කපන්නාක් මෙන් මෙහි දී මනාව සිඳලන්නාහු ය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ ගමන් මාර්ගයෙහි ව්‍යවහාර බුද්ධිමත් ජනයාගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණතාව පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Savinicchayo okārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa

ඕකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය පිළිබඳ විනිශ්චය සහිත වූ

Nāmikapadamālāvibhāgo nāma

නාමික පදමාලා විභාගය නම් වූ

Pañcamo paricchedo.

පස්වන පරිච්ඡේදයයි.

Akārantokārantatāpakatikaokārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

අකාරාන්ත, ඕකාරාන්ත බව ප්‍රකෘති කොට ඇති ඕකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිමවා ලන ලදී.

6. Ākārantapulliṅganāmikapadamālā

6. ආකාරාන්ත පුල්ලිංග නාමික පදමාලාව

Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpesu abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ [Pg.182] vakkhāma – satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ. Satthari, satthāresu. Bho sattha, bho satthā, bhavanto satthāro.

දැන් පූර්වාචාර්යයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ ප්‍රකෘති රූප අතරින්, අභිභවනය කිරීමට කැමති වන්නා වූ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු: සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරෝ (ප්‍රථමා). සත්ථාරං, සත්ථාරෝ (ද්විතීයා). සත්ථාරා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි (තෘතීයා). සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං (චතුර්ථී). සත්ථාරා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි (පංචමී). සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං (ෂෂ්ඨී). සත්ථරි, සත්ථාරේසු (සප්තමී). භෝ සත්ථ, භෝ සත්ථා, භවන්තෝ සත්ථාරෝ (ආලපන).

Ayaṃ yamakamahātherena katāya cūḷaniruttiyā āgato nayo. Ettha ca niruttipiṭake ca kaccāyane ca ‘‘satthunā’’ti padaṃ anāgatampi gahetabbameva ‘‘dhammarājena satthunā’’ti dassanato. ‘‘Satthārā, satthunā, satthārehi, satthārebhī’’ti kamo ca veditabbo. Ettha ca asatipi atthavisese byañjanavisesavasena, byañjanavisesābhāvepi atthanānatthatāvasena saddantarasandassanaṃ niruttikkamoti ‘‘satthā’’ti padaṃ ekavacanabahuvacanavasena dvikkhattuṃ vuttanti veditabbaṃ. Niruttipiṭakādīsu pana ‘‘satthā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi na āgataṃ, tathāpi ‘‘avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷiyaṃ ‘‘avitakkitā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘satthā’’ti padassa paṭhamābahuvacanattaṃ avassamicchitabbaṃ. Tathā vattā, dhātā, gantādīnampi taggatikattā. Tathā niruttipiṭake ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanañca ‘‘satthussa, satthāna’’nti catutthīchaṭṭhekavacanabahuvacanāni ca āgatāni, cūḷaniruttiyaṃ pana na āgatāni. Tattha ‘‘mātāpitaro poseti. Bhātaro atikkamatī’’ti dassanato ‘‘satthāre’’ti dutiyābahuvacanarūpaṃ ayuttaṃ viya dissati. Kaccāyanādīsu ‘‘bho sattha, bho satthā’’ iti rassadīghavasena ālapanekavacanadvayaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake ‘‘bho sattha’’ itirassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bhavanto satthāro’’ti ārādesavasena ālapanabahuvacanaṃ vuttaṃ. Cūḷaniruttiyaṃ [Pg.183] ‘‘bho sattha’’ iti rassavasena ālapanekavacanaṃ vatvā ‘‘bho satthā’’ iti dīghavasena ālapanabahuvacanaṃ lapitaṃ. Sabbametaṃ āgame upaparikkhitvā yathā na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.

මෙය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ‘චූළනිරුත්ති’ ග්‍රන්ථයෙහි සඳහන් වන ක්‍රමයයි. මෙහි ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, කච්චායනයෙහි ද ‘සත්ථුනා’ යන පදය (ව්‍යවහාරයෙන් බැහැර වුව ද) ග්‍රහණය කළ යුතු ම ය; මන්දයත් "ධම්මරාජේන සත්ථුනා" (ධර්මරාජ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්) යන පාඨයෙහි එය දැක්වෙන බැවිනි. තවද ‘සත්ථාරා, සත්ථුනා, සත්ථාරේහි, සත්ථාරේභි’ යන විභක්ති පිළිවෙළ දත යුතුය. මෙහි දී අර්ථයේ විශේෂත්වයක් නොමැති විට ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර) විශේෂය නිසා ද, ව්‍යඤ්ජන විශේෂයක් නොමැති විට වුව ද අර්ථයේ විවිධත්වය (නානත්වය) නිසා ද වෙනත් වචන දැක්වීම නිරුක්ති ක්‍රමය වන හෙයින්, ‘සත්ථා’ යන පදය ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් දෙවරක් පවසන ලදැයි දත යුතුය. නිරුත්තිපිටකය ආදියේ දී ‘සත්ථා’ යන ප්‍රථමා බහුවචන රූපය නොපැමිණේ. එය නොපැමිණිය ද, "අවිතක්කිතා මච්චුමුපබ්බජන්ති" යන පාලි පාඨයෙහි ‘අවිතක්කිතා’ යන ප්‍රථමා බහුවචනය දැක්වෙන බැවින්, ‘සත්ථා’ යන පදයේ ද ප්‍රථමා බහුවචන ස්වරූපය අනිවාර්යයෙන් ම පිළිගත යුතුය. එසේ ම වත්තා (කියන්නා), ධාතා (දරන්නා), ගන්තා (යන්නා) ආදී පද ද එම ක්‍රමයට ම අයත් වේ. එලෙස ම නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘සත්ථාරේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය ද, ‘සත්ථුස්ස, සත්ථානං’ යන චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන, බහුවචන රූප ද දක්නට ලැබෙන නමුත්, චූළනිරුත්තියෙහි ඒවා දක්නට නොලැබේ. එහි "මාතාපිතරෝ පෝසේති" (මවුපියන් රකියි), "භාතරෝ අතික්කමති" (සහෝදරයන් ඉක්මවා යයි) යන්න දැක්වෙන බැවින්, ‘සත්ථාරේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය නොගැලපෙන්නක් මෙන් පෙනේ. කච්චායන ආදී ව්‍යාකරණවල ‘භෝ සත්ථ, භෝ සත්ථා’ යනුවෙන් රස්ව හා දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන ඒකවචන රූප දෙකක් දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘භෝ සත්ථ’ යනුවෙන් රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පවසා, ‘භවන්තෝ සත්ථාරෝ’ යනුවෙන් ආරාදේශය සහිත ව ආලපන බහුවචනය දක්වා ඇත. චූළනිරුත්තියෙහි ‘භෝ සත්ථ’ යනුවෙන් රස්ව වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පවසා, ‘භෝ සත්ථා’ යනුවෙන් දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන බහුවචනය දක්වා ඇත. මේ සියල්ල ධර්ම ග්‍රන්ථ (ආගම) තුළ මැනවින් විමසා බලා, පරස්පර නොවන අයුරින් තේරුම් ගත යුතුය.

Idāni satthusaddassa yaṃ rūpantaraṃ amhehi diṭṭhaṃ, taṃ dassessāma – tathā hi ‘‘imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthūnaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘satthūna’’nti padaṃ diṭṭhaṃ, tasmā ayampi kamo veditabbo ‘‘satthu, satthussa, satthuno, satthānaṃ, satthārānaṃ, satthūna’’nti. Abhibhavitā, abhibhavitā, abhibhavitāro. Abhibhavitāraṃ, abhibhavitāro. Abhibhavitārā, abhibhavitunā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ, abhibhavitūnaṃ. Abhibhavitārā, abhibhavitārehi, abhibhavitārebhi. Abhibhavitu, abhibhavitussa, abhibhavituno, abhibhavitānaṃ, abhibhavitārānaṃ. Abhibhavitari, abhibhavitāresu. Bho abhibhavita, bho abhibhavitā, bhavanto abhibhavitāro. Yathā panettha abhibhavitu iccetassa pakatirūpassa nāmikapadamālā satthunayena yojitā, evaṃ paribhavituādīnañca aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā satthunayena yojetabbā. Etthaññāni taṃsadisāni nāma ‘‘vattā, dhātā’’iccādīnaṃ padānaṃ vattudhātu iccādīni pakatirūpāni.

දැන් අප විසින් දකින ලද ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ වෙනත් ව්‍යුත්පත්ති රූප දක්වන්නෙමු. එනම්, "ඉමේසං මහානාම තිණ්ණං සත්ථූනං ඒකා නිට්ඨා උදාහු පුථු නිට්ඨා" යන පාලි පාඨයෙහි ‘සත්ථූනං’ යන පදය දක්නට ලැබේ. එබැවින් ‘සත්ථු, සත්ථුස්ස, සත්ථුනෝ, සත්ථානං, සත්ථාරානං, සත්ථූනං’ යන මේ ක්‍රමය ද දත යුතුය. අභිභවිතා, අභිභවිතා, අභිභවිතාරෝ. අභිභවිතාරං, අභිභවිතාරෝ. අභිභවිතාරා, අභිභවිතුනා, අභිභවිතාරේහි, අභිභවිතාරේභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනෝ, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං, අභිභවිතූනං. අභිභවිතාරා, අභිභවිතාරේහි, අභිභවිතාරේභි. අභිභවිතු, අභිභවිතුස්ස, අභිභවිතුනෝ, අභිභවිතානං, අභිභවිතාරානං. අභිභවිතරි, අභිභවිතාරේසු. භෝ අභිභවිත, භෝ අභිභවිතා, භවන්තෝ අභිභවිතාරෝ. මෙහි ‘අභිභවිතු’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පදමාලාව ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යොදන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘පරිභවිතු’ ආදී වූ ද, ඊට සමාන වූ ද අනෙකුත් පදවල නාම පදමාලාවන් ද ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ම යෙදිය යුතුය. මෙහි ඊට සමාන අනෙකුත් ශබ්ද නම්, ‘වත්තා, ධාතා’ ආදී පදවල ප්‍රකෘති රූප වන ‘වත්තු, ධාතු’ ආදියයි.

Vattā dhātā gantā netā,Dātā kattā cetā tātā;

Chettā bhettā hantā metā,Jetā boddhā ñātā sotā.

වත්තා (කියන්නා), ධාතා (දරන්නා), ගන්තා (යන්නා), නේතා (නායකයා / මෙහෙයවන්නා); දාතා (දෙන්නා), කත්තා (කරන්නා), චේතා (සිතන්නා), තාතා (රකින්නා / පියා); ඡෙත්තා (කපන්නා), භෙත්තා (බිඳින්නා), හන්තා (නසන්නා), මේතා (මනින්නා); ජේතා (දිනන්නා), බොද්ධා (අවබෝධ කරන්නා), ඥාතා (දන්නා තැනැත්තා), සෝතා (අසන්නා) යන මොවුහු වෙති.

Gajjitā vassitā bhattā, mucchitā paṭisedhitā;

Bhāsitā pucchitā khantā, uṭṭhātokkamitā tatā.

ගජ්ජිතා (ගොරවන්නා), වස්සිතා (වැස්සවන්නා), භත්තා (භාරකරුවා/ස්වාමියා), මුච්ඡිතා (මුර්ඡා වන්නා), පටිසේධිතා (වළක්වන්නා); භාසිතා (පවසන්නා), පුච්ඡිතා (අසන්නා), ඛන්තා (ඉවසන්නා), උට්ඨාතා (නැගී සිටින්නා), ඔක්කමිතා (බැසගන්නා), තතා (පතුරුවන්නා) යන මොවුහු ද වෙති.

Nattā [Pg.184] panattā akkhātā, sahitā paṭisevitā;

Netā vinetā iccādī, vattare suddhakattari.

නත්තා (මුනුපුරා), පනත්තා (මී මුනුපුරා), අක්ඛාතා (පවසන්නා), සහිතා (දරන්නා), පටිසේවිතා (සේවනය කරන්නා); නේතා (මෙහෙයවන්නා), විනේතා (හික්මවන්නා) ආදී වශයෙන් මේ ශබ්ද කියනු ලැබේ.

Uppādetā viññāpetā, sandassetā pabrūhetā;

Bodhetādī caññe saddā, ñeyyā hetusmiṃ atthasmiṃ.

උප්පාදේතා (උපදවන්නා), විඤ්ඤාපේතා (දන්වන්නා), සන්දස්සේතා (පෙන්වා දෙන්නා), පබෲහේතා (වර්ධනය කරන්නා); බෝධේතා (අවබෝධ කරවන්නා) ආදී අනෙකුත් ශබ්ද ද කාරක (හේතු) අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය.

Kattā khattā nettā bhattā, pitā bhātātime pana;

Kiñci bhijjanti suttasmiṃ, taṃ pabhedaṃ kathessahaṃ.

එහෙත් කත්තා (කරන්නා), ඛත්තා (දොරටුපාලයා / පාලකයා), නේත්තා (මෙහෙයවන්නා), භත්තා (ස්වාමියා), පිතා (පියා), භාතා (සහෝදරයා) යන මොවුහු ව්‍යාකරණ සූත්‍රයන්හි දී යම් පමණකින් වෙනස් වෙති. මම ඒ භේදය (වෙනස් වීම) පවසන්නෙමි.

Satthātiādīsu keci, upayogena sāminā;

Saheva niccaṃ vattanti, neva vattanti keci tu.

‘සත්ථා’ ආදී ශබ්ද අතුරින් සමහරක් සදාකාලිකව ම උපයෝග (ද්විතීයා) සහ සාමී (ෂෂ්ඨී) විභක්ති අර්ථයන් සමඟ ම යෙදෙන අතර, සමහරක් පද එසේ නොවෙයි.

Tatra kattusaddādayo rūpantaravasena satthusaddato kiñci bhijjanti. Tathā hi ‘‘uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃvadā’’ti ettha ‘‘katte’’ti idaṃ ālapanekavacanarūpaṃ, evañhi ‘‘bho kattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Tena hi bho khatte yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkamā’’ti ettha ‘‘khatte’’ti idañcālapanekavacanarūpaṃ. Evampi ‘‘bho khattā’’ti rūpato rūpantaraṃ nāma. ‘‘Nette ujuṃ gate satī’’ti ettha ‘‘nette’’ti idaṃ sattamiyā ekavacanarūpaṃ, etampi ‘‘nettarī’’ti rūpato rūpantaraṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti ettha ‘‘bhattūsū’’ti idaṃ sattamiyā bahuvacanarūpaṃ. ‘‘Bhattāresū’’ti rūpato rūpantaraṃ, atra ‘‘bhattūsū’’ti dassanato, ‘‘mātāpitūsu paṇḍitā’’ti ettha ‘‘pitūsū’’ti dassanato ca ‘‘vattūsu dhātūsu gantūsu netūsu dātūsu kattūsū’’ti evamādinayopi gahetabbo. Ayaṃ nayo satthusaddepi icchitabbo viya amhe paṭibhāti.

එහි දී ‘කත්තු’ ආදී ශබ්ද රූප වෙනස්වීම් වශයෙන් ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙන් ස්වල්පයක් වෙනස් වේ. එනම්, "උට්ඨේහි කත්තේ තරමානෝ, ගන්ත්වා වෙස්සන්තරංවදා" යන තන්හි ‘කත්තේ’ යන්න ආලපන ඒකවචන රූපයකි. මෙසේ එය ‘භෝ කත්තා’ යන රූපයෙන් වෙනස් වූ රූපයකි. "තේන හි භෝ ඛත්තේ යේන චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තේනුපසංකමා" යන තන්හි ‘ඛත්තේ’ යන්න ද ආලපන ඒකවචන රූපයකි. මෙය ද ‘භෝ ඛත්තා’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. "නෙත්තේ උජුං ගතේ සතී" යන තන්හි ‘නෙත්තේ’ යන්න සප්තමී ඒකවචන රූපයකි. මෙය ද ‘නෙත්තරී’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. "ආරාධේති රාජානං, පූජං ලභති භත්තූසූ" යන තන්හි ‘භත්තූසු’ යන්න සප්තමී බහුවචන රූපයකි. එය ‘භත්තාරේසු’ යන රූපයට වඩා වෙනස් වූ රූපයකි. මෙහි ‘භත්තූසු’ යන්න දැක්වීමෙන් ද, "මාතාපිතුසු පණ්ඩිතා" යන තන්හි ‘පිතුසු’ යන්න දැක්වීමෙන් ද, ‘වත්තූසු, ධාතූසු, ගන්තූසු, නේතූසු, දාතූසු, කත්තූසු’ ආදී වශයෙන් ක්‍රමය දත යුතුය. මේ ක්‍රමය ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙහි ද කැමති විය යුත්තක් මෙන් අපට වැටහෙයි.

Pitā, pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitaro. Pitarā, pitunā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno[Pg.185], pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitarā, petyā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi. Pitu, pitussa, pituno, pitānaṃ, pitarānaṃ, pitūnaṃ. Pitari, pitaresu, pitūsu. Bho pita, bho pitā, bhavanto pitaro. Ettha pana ‘‘petyā, pitūna’’nti imaṃ nayadvayaṃ vajjetvā bhātusaddassa ca padamālā yojetabbā. Tattha ‘‘matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, anuññātosi mātāpitūhi, mātāpitūnaṃ accayenā’’ti ca dassanato pitusaddassa ‘‘petyā, pitūhi, pitūbhi. Pitūna’’nti rūpabhedo ca, ‘‘pitaro’’ iccādīsu rassattañca satthusaddato viseso. Tattha ca ‘‘petyā’’ti idaṃ ‘‘jantuyo, hetuyo, hetuyā, adhipatiyā’’ti padāni viya acinteyyaṃ pulliṅgarūpanti daṭṭhabbaṃ.

පිතා, පිතා, පිතරෝ. පිතරං, පිතරෝ. පිතරා, පිතුනා, පෙත්‍යා, පිතරේහි, පිතරේභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනෝ, පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරා, පෙත්‍යා, පිතරේහි, පිතරේභි, පිතූහි, පිතූභි. පිතු, පිතුස්ස, පිතුනෝ, පිතානං, පිතරානං, පිතූනං. පිතරි, පිතරේසු, පිතූසු. භෝ පිත, භෝ පිතා, භවන්තෝ පිතරෝ. මෙහිදී ‘පෙත්‍යා’, ‘පිතුනං’ යන මෙම ක්‍රම දෙක හැර ‘භාතු’ (සහෝදරයා) ශබ්දයේ පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එහිදී, ‘මත්‍යා ච පෙත්‍යා ච කතං සුසාධු’ (මෑණියන් සහ පියාණන් විසින් කරන ලද්ද ඉතා මැනවි), ‘අනුඤ්ඤාතෝසි මාතාපිතූහි’ (මව්පියන් විසින් අනුදන්නා ලද්දේ වෙහිද), ‘මාතාපිතූනං අච්චයේන’ (මව්පියන්ගේ ඇවෑමෙන්) යන යෙදුම්වල දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘පිතු’ ශබ්දයේ ‘පෙත්‍යා, පිතූහි, පිතූභි, පිතූනං’ යන රූප භේදයද, ‘පිතරෝ’ යනාදියේ (උ-කාරය අ-කාරයට හැරී) ලුහු (රස්ව) වීමද ‘සත්ථු’ ශබ්දයෙන් ඇති විශේෂයයි. එහිදී ‘පෙත්‍යා’ යන්න ‘ජන්තුයෝ, හේතුයෝ, හේතුයා, අධිපතියා’ යන පද මෙන් සිතාගත නොහැකි (අචින්ත්‍ය) පුල්ලිංග රූපයක් ලෙස සැලකිය යුතුය.

Codanā sodhanā cātra bhavati – satthā pitā iccevamādīni nipphannattamupādāya ākārantānīti ca, paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti ca tumhe bhaṇatha, ‘‘hetu satthāradassanaṃ. Amātāpitarasaṃvaḍḍho. Kattāraniddeso’’tiādīsu pana satthāra iccādīni kathaṃ tumhe bhaṇathāti? Etānipi mayaṃ pakatirūpamupādāya ukārantānīti bhaṇāmāti. Nanu ca bho etāni akārantānīti? Na, ukārantāniyeva tāni. Nanu ca bho yo aṃ nādīni parabhūtāni vacanāni na dissanti yehi ukārantasaddānamantassa ārādeso siyā, tasmā akārantānīti? Na, īdise ṭhāne parabhūtānaṃ yo aṃ nādīnaṃ vacanānamanokāsattā. Tathā hi samāsavisayo eso. Samāsavisayasmiñhi acinteyyānipi rūpāni dissantīti. Evaṃ santepi bho ‘‘gāmato nikkhamatī’’ti payogassa viya asamāsavisaye ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti niddesapāḷidassanato ‘‘hetu [Pg.186] satthāradassana’’ntiādīsu satthāra iccādīni akārantānīti cintetabbānīti? Na cintetabbāni ‘‘satthārato satthāraṃ gacchatī’’ti etthāpi ukārantattā. Ettha hi asamāsattepi topaccayaṃ paṭicca satthusaddassa ukāro ārādesaṃ labhati. Yāni pana tumhe ukārassa ārādesanimittāni yo aṃnādīni vacanāni icchatha, tāni īdise ṭhāne viññūnaṃ pamāṇaṃ na honti. Kāni pana hontīti ce? Asamāsavisaye topaccayo ca samāsavisaye parapadāni ca parapadābhāve syādivibhattiyo cāti imāneva īdise ṭhāne ekantena pamāṇaṃ honti. Tathā hi dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ayaṃ nimmātāpitaroti imasmiṃ pahaṭe daṇḍo natthī’’ti ettha nimmātāpitaroti imassa samāsavisayattā simhi pare ukāro ārādesaṃ labhati, tato sissa okārādeso, iccetaṃ padaṃ pakatirūpavasena ukārantaṃ bhavati. Nipphannattamupādāya ‘‘puriso, urago’’ti padāni viya okārantañca bhavati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘mātā ca pitā ca mātāpitaro, natthi mātāpitaro etassāti nimmātāpitaro’’ti. Pakatirūpavasena hi ‘‘nimmātāpitu’’ iti ṭhite sivacanasmiṃ pare ukārassa ārādeso hoti. Katthaci pana dhammapadaṭṭhakathāpotthake ‘‘ayaṃ nimmātāpitiko’’ti pāṭho dissati, eso pana ‘‘ayaṃ nimmātāpitaro’’ti padassa ayuttataṃ maññamānehi ṭhapitoti maññāma, na so ayutto aṭṭhakathāpāṭho. So hi umaṅgajātakaṭṭhakathāyaṃ ekapitaroti simhi ārādesapayogena sameti. Tathā hi –

මෙහි චෝදනාව (විවාදය) හා සෝධනාව (විසඳුම) මෙසේ වෙයි:— ‘සත්ථා, පිතා’ යනාදී ශබ්දයන් නිපන් ස්වභාවය සලකා ආ-කාරාන්ත ශබ්ද බවත්, ප්‍රකෘති රූපය සලකා උ-කාරාන්ත ශබ්ද බවත් ඔබ පවසන්නෙහිය. එසේ නම්, ‘හේතු සත්ථාරදස්සනං’, ‘අමාතාපිතරසංවඩ්ඪෝ’, ‘කත්තාරනිද්දේසෝ’ යනාදී තැන්වල ‘සත්ථාර’ ආදී වශයෙන් පවසන්නේ කෙසේද? (එනම් ඒවා අ-කාරාන්ත වන්නේ කෙසේද?) එම පදද ප්‍රකෘති රූපය සලකා අප විසින් උ-කාරාන්ත යැයි කියනු ලැබේ. ‘පින්වත, මේවා අ-කාරාන්ත නොවේද?’ නැත, ඒවා උ-කාරාන්තයන්මය. ‘පින්වත, උ-කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ අගට ‘ආර’ ආදේශය වීමට හේතු වන ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්ති පසුව පෙනෙන්නට නැත, එබැවින් ඒවා අ-කාරාන්ත නොවේද?’ නැත, එවැනි ස්ථානයක පසුව එන ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්තිවලට අවකාශයක් (ඉඩක්) නොමැති බැවිනි. මන්දයත්, මෙය සමාස විෂයයකි. සමාස විෂයයෙහි සිතාගත නොහැකි රූපයන්ද දක්නට ලැබේ. එසේ වුවද පින්වත, ‘ගාමතෝ නික්ඛමති’ යන ව්‍යවහාරය මෙන් අසමාස විෂයයෙහි ‘සත්ථාරතෝ සත්ථාරං ගච්ඡති’ යන නිද්දේස පාලි දර්ශනයෙන්, ‘හේතු සත්ථාරදස්සනං’ යනාදී තැන්වල ‘සත්ථාර’ ආදී පද අ-කාරාන්ත ලෙස සිතිය යුතු නොවේද? නැත, ‘සත්ථාරතෝ සත්ථාරං ගච්ඡති’ යන්නෙහිද උ-කාරාන්ත වන බැවින් එසේ නොසිතිය යුතුය. මෙහි අසමාස වුවද ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යය නිසා ‘සත්ථු’ ශබ්දයේ උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය ලැබේ. උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශ වීමට නිමිත්ත වන යම් ‘යෝ, අං’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් ඔබ කැමති වන්නේද, ඒවා මෙවැනි තැන්වල වියතුන්ට ප්‍රමාණ (සාධක) නොවේ. එසේ නම් කවරක් ප්‍රමාණ වේද යත්? අසමාස විෂයයෙහි ‘තෝ’ ප්‍රත්‍යයද, සමාස විෂයයෙහි පර පදද, පර පදයක් නොමැති කල්හි ‘සි’ ආදී විභක්තිද යන මේවාම මෙවැනි තැන්වල ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රමාණ වේ. එසේම ධම්මපදට්ඨකථායෙහි ‘යාවදේව අනත්ථාය, ඤත්තං bාලස්ස ජායති’ යන පාළි පාඨයේ අර්ථ වර්ණනාවෙහි ‘අයං නිම්මාතාපිතරෝති ඉමස්මිං පහටේ දණ්ඩෝ නත්ථි’ (මොහු මව්පියන් නොමැත්තෙකි, මෙසේ පහර දුන් කල්හි දණ්ඩනයක් නැත) යන මෙහි ‘නිම්මාතාපිතරෝ’ යන්නෙහි සමාස විෂයයක් වන බැවින් ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය ලැබේ, ඉන්පසු ‘සි’ විභක්තියට ‘ඕ’ කාර ආදේශය වීමෙන් මෙම පදය ප්‍රකෘති රූපය වශයෙන් උ-කාරාන්ත වෙයි. නිපන් ස්වභාවය සලකා ‘පුරිසෝ, උරගෝ’ යන පද මෙන් ඕ-කාරාන්තද වෙයි. මෙහි සමාස විග්‍රහය මෙසේය: ‘මාතා ca පිතා ca මාතාපිතරෝ, නත්ථි මාතාපිතරෝ ඒතස්සාති නිම්මාතාපිතරෝ’ (මව සහ පියා මව්පියෝ වෙති, මොහුට මව්පියෝ නැත, එබැවින් මව්පියන් නොමැත්තාය). ප්‍රකෘති රූපය වශයෙන් ‘නිම්මාතාපිතු’ කියා තිබියදී ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය වෙයි. ඇතැම් ධම්මපදට්ඨකථා පොත්වල ‘අයං නිම්මාතාපිතිකෝ’ යන පාඨය දක්නට ලැබේ, එහෙත් එය ‘අයං නිම්මාතාපිතරෝ’ යන පදයෙහි නොගැලපීමක් ඇතැයි සිතූ අය විසින් තබන ලද්දක් යැයි සිතමු. එම අටුවා පාඨය අයෝග්‍ය නොවේ. එය උමංගජාතක අටුවාවෙහි ‘ඒකපිතරෝ’ යන ‘සි’ විභක්තිය පරව තිබියදී වූ ‘ආර’ ආදේශ ප්‍රයෝගය හා සමාන වේ. එසේම—

‘‘Yathāpi [Pg.187] niyako bhātā,Saudariyo ekamātuko;

Evaṃ pañcālacando te,Dayitabbo rathesabhā’’ti

‘යම්සේ තමාගේම සහෝදරයෙක්, එකම මවකගෙන් උපන් එකම කුසෙහි සහෝදරයෙක් වේද, රථයන්ට අධිපති රජතුමනි, එසේම පංචාලචණ්ඩ තෙමේද ඔබට ප්‍රියතමයෙක් වන්නේය.’

Imissā pāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇentehi pāḷinayaññūhi garūhi ‘‘niyakoti ajjhattiko ekapitaro ekamātuyā jāto’’ti simhi ārādesapayogaracanā katā. Na kevalañca simhi ārādese pulliṅgappayogoyevamhehi diṭṭho, atha kho itthiliṅgappayogopi sāsane diṭṭho. Tathā hi vinayapiṭake cūḷavagge ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti padaṃ dissati. Ayaṃ panettha samāsaviggaho ‘‘sakyakule uppannattā sakyassa bhagavato dhītā sakyadhītarā, na sakyadhītarā asakyadhītarā’’ti. Idhāpi simhi pare ukārassa ārādeso kato, itthiliṅgabhāvassa icchitattā āpaccayo, tato silopo ca daṭṭhabbo. Evaṃ samāsapadatte satthu pitu kattusaddānaṃ nāmikapadamālāyaṃ vuttarūpato koci koci rūpaviseso dissati. Aññesampi rūpaviseso nayaññunā maggitabbo suttantesu. Ko hi nāma samattho nissesato buddhavacanasāgare saṃkiṇṇāni vicitrāni paṇḍitajanānaṃ hadayavimhāpanakarāni padarūparatanāni samuddharitvā dassetuṃ, tasmā amhehi appamattakāniyeva dassitāni.

මේ පාළි පාඨයෙහි අර්ථය වර්ණනා කරන, පාළි ක්‍රම දත් ගුරුභවතුන් විසින් ‘නියකෝ යනු තමාගේම වූ, එකම පියෙකු ඇති, එකම මවකගෙන් උපන් තැනැත්තාය’ යැයි ‘සි’ විභක්තියෙහිදී ‘ආර’ ආදේශ ප්‍රයෝගය සම්පාදනය කරන ලදී. තවද, ‘සි’ විභක්තියෙහිදී ‘ආර’ ආදේශයෙහි පුල්ලිංග ප්‍රයෝගය පමණක් නොව, ශාසනයෙහි (ධර්ම ග්‍රන්ථවල) ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝගයද අප විසින් දක්නා ලදී. එසේම විනය පිටකයේ චුල්ලවග්ගයෙහි ‘අස්සමණී හෝති අසක්‍යධීතරා’ (ශාක්‍ය දියණියක නොවන බැවින් මහණ නොවැන්නියක් වෙයි) යන පදය දක්නට ලැබේ. මෙහි සමාස විග්‍රහය මෙසේය: ‘ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් ශාක්‍ය වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දියණිය සක්‍යධීතරා නම් වේ, සක්‍යධීතරා නොවන්නී අසක්‍යධීතරා වෙයි.’ මෙහිද ‘සි’ විභක්තිය පර වූ කල්හි උ-කාරයට ‘ආර’ ආදේශය කරන ලදී. ස්ත්‍රී ලිංග භාවය අපේක්ෂා කළ බැවින් ‘ආ’ ප්‍රත්‍යයද, ඉන්පසු ‘සි’ විභක්ති ලෝපයද දත යුතුය. මෙසේ සමාස පදයක් වූ කල්හි සත්ථු, පිතු, කත්තු ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාවෙහි කියන ලද රූපවලට වඩා ඇතැම් රූප විශේෂයන් දක්නට ලැබේ. අන්‍ය වූද රූප විශේෂයන් ක්‍රම දන්නවුන් විසින් සූත්‍ර දේශනාවන්හි සෙවිය යුතුය. බුද්ධ වචන නැමැති මහා සාගරයෙහි විසිරී පවත්නා වූ, පණ්ඩිත ජනයාගේ හදවත් විශ්මයට පත් කරවන විසිතුරු පද රූප නැමැති රත්නයන් සියල්ලම මුළුමනින්ම ගොඩගෙන පෙන්වීමට සමත් කවරෙක් නම් වේද? එබැවින් අප විසින් පෙන්වන ලද්දේ ඉතා ස්වල්පයක් පමණකි.

Adandhajātiko viññu-jātiko satataṃ idha;

Yogaṃ karoti ce satthu, pāḷiyaṃ so na kaṅkhati.

මෙහි අලස නොවන ස්වභාවයක් ඇති, නුවණැති ස්වභාවයක් ඇති යමෙක් නිරන්තරයෙන් ශාස්තෘ දේශනාවෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) උත්සාහ කරන්නේ නම්, හෙතෙම පාළි පාඨයෙහි කිසිදු සැකයක් නොකරයි.

Ye panidha amhehi ‘‘satthā, abhibhavitā, vattā, kattā’’dayo saddā pakāsitā, tesu keci upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘pucchitā, okkamitā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘abhijānāsi [Pg.188] no tvaṃ mahārāja imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā. Niddaṃ okkamitā’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci sāmivacanena saddhiṃ niccaṃ vattanti ‘‘abhibhavitā, vattā’’iccādayo. Tathā hi ‘‘paccāmittānaṃ abhibhavitā, tassa bhavanti vattāro. Amatassa dātā. Parissayānaṃ sahitā. Anuppannassa maggassa, uppādetā naruttamo’’tiādipayogā bahū dissanti. Keci pana upayogavacanenapi saddhiṃ neva vattanti niyogā paññattiyaṃ pavattanato. Taṃ yathā? ‘‘Satthā, pitā, bhātā, nattā’’iccādayo. Ettha pana ‘‘upayogavacanena saddhiṃ niccaṃ vattantī’’tiādivacanaṃ kammabhūtaṃ atthaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ.

අප විසින් මෙහි දක්වන ලද ‘සත්ථා’ (ශාස්තෘ), ‘අභිභවිතා’ (මැඩපවත්වන්නා), ‘වත්තා’ (කියන්නා), ‘කත්තා’ (කරන්නා) යනාදී ශබ්ද අතුරින් ඇතැම් ශබ්ද නිරන්තරයෙන් ම ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) සමඟ යෙදෙත්. එනම් ‘පුච්ඡිතා’ (අසන්නා), ‘ඔක්කමිතා’ (බැසගන්නා) යනාදී ශබ්දයි. එසේම, ‘මහරජ, ඔබ අන්‍ය මහණබමුණන්ගෙන් මේ ප්‍රශ්නය ඇසූ (පුච්ඡිතා) බව සිහිපත් කරන්නේද?’, ‘නින්දට බැසගත් (ඔක්කමිතා)’ යනාදී බොහෝ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් ශබ්ද නිරන්තරයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය (සාමි වචනය) සමඟ යෙදෙත්. එනම් ‘අභිභවිතා’, ‘වත්තා’ යනාදී ශබ්දයි. එසේම, ‘පසමිතුරන් මැඩපවත්වන්නා’ (පච්චාමිත්තානං අභිභවිතා), ‘ඔහුගේ කියන්නෝ (තස්ස භවන්ති වත්තාරෝ) වෙති’, ‘අමෘතය දානය කරන්නා’ (අමතස්ස දාතා), ‘උවදුරු ඉවසන්නා’ (පරිස්සයානං සහිතා), ‘නුපන් මඟ උපදවන්නා වූ උත්තම නරයා’ (අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදේතා නරුත්තමෝ) යනාදී බොහෝ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. ඇතැම් ශබ්ද වනාහි නියමයෙන් ම ප්‍රඥප්තියෙහි (නාම සංඥාවෙහි) පවතින බැවින් ද්විතීයා විභක්තිය සමඟ ද කිසිසේත් නොයෙදෙත්. ඒ කෙසේද යත්? ‘සත්ථා’, ‘පිතා’ (පියා), ‘භාතා’ (සහෝදරයා), ‘නත්තා’ (මුනුපුරා) යනාදී ශබ්දයි. මෙහි ලා ‘ද්විතීයා විභක්තිය සමඟ නිරන්තරයෙන් යෙදෙත්’ යනාදී ප්‍රකාශය කර්ම භූත වූ අර්ථය අරභයා කරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

Evaṃ ukārantatāpakatikānaṃ ākārantapadānaṃ pavattiṃ viditvā saddesu atthesu ca kosallamicchantehi puna liṅgaantavasena ‘‘satthā, sattho, sattha’’nti tikaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā. Tatra hi ‘‘satthā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattho’’ti idaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sattha’’ntidaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā niggahītantabhūtaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Tatra satthāti sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā, ko so? Bhagavā. Satthoti saha atthenāti sattho, bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjāya desantaraṃ gato janasamūho. Satthanti sāsati ācikkhati atthe etenāti satthaṃ, byākaraṇādigantho, atha vā sasati hiṃsati satte etenāti satthaṃ, asiādi. ‘‘Satthā, satthā, satthāro. Satthāraṃ, satthāro’’ti pure viya [Pg.189] padamālā. ‘‘Sattho, satthā. Satthaṃ, satthe’’ti purisanayena padamālā. ‘‘Satthaṃ, satthāni, satthā. Satthaṃ, satthāni, satthe’’ti napuṃsake vattamāna cittanayena padamālā yojetabbā. Evaṃ tidhā bhinnāsu nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā.

මෙසේ උකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති, ආකාරාන්ත පදයන්ගේ පැවැත්ම දැනගෙන, ශබ්දයන්හි ද අර්ථයන්හි ද දක්ෂතාව කැමති වන්නන් විසින් නැවතත් ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ‘සත්ථා’, ‘සත්ථෝ’, ‘සත්ථං’ කියා ත්‍රිත්වයක් (තුනක්) කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය. එහි ‘සත්ථා’ යන්න පළමුව උකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘සත්ථෝ’ යන්න පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ඕකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘සත්ථං’ යන්න වනාහි පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව නිග්ගහීතාන්ත බවට පත් වූ නපුංසක ලිංගයකි. එහි ‘සත්ථා’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයාට අනුශාසනා කරයි (ශාසනය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථා’ (ශාස්තෘ) නම් වේ. ඒ කවුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය. ‘සත්ථෝ’ යනු අර්ථය (ප්‍රයෝජනය/වස්තුව) සමඟ පවත්නේ යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථෝ’ (ගැල් කණ්ඩායම) නම් වේ; එනම් බඩු බාහිරාදිය ගෙන වෙළඳාම සඳහා වෙනත් දේශයකට ගිය ජන සමූහයයි. ‘සත්ථං’ යනු මෙයින් අර්ථයන් පවසයි, කියා දෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථං’ (ශාස්ත්‍රය/ග්‍රන්ථය) නම් වේ; එනම් ව්‍යාකරණ ආදී ග්‍රන්ථයන් ය. නැතහොත් මෙයින් සත්වයන්ට හිංසා පමුණුවයි යන අර්ථයෙන් ‘සත්ථං’ (ආයුධය) නම් වේ; එනම් කඩුව ආදියයි. ‘සත්ථා, සත්ථා, සත්ථාරෝ. සත්ථාරං, සත්ථාරෝ’ යනුවෙන් පෙර පරිදි ම පදමාලාව වේ. ‘සත්ථෝ, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථේ’ යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දය මෙන් පදමාලාව වේ. ‘සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථා. සත්ථං, සත්ථානි, සත්ථේ’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයෙහි පවත්නා චිත්ත ශබ්දය මෙන් පදමාලාව යෙදිය යුතුය. මෙසේ තුන් ආකාරයකින් වෙනස් වූ නාමික පදමාලාවන්හි පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව තීරණය කළ යුතුය.

Satthā tiṭṭhati sabbaññū, satthā yanti dhanatthikā;

Satthā apeti puriso, bhonto satthā dadātha saṃ.

සර්වඥ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ (සත්ථා) වැඩසිටිති; ධනය කැමති වන්නෝ ගැල් කණ්ඩායම් (සත්ථා) සමඟ යති; පුරුෂයා ආයුධයෙන් (සත්ථා) ඉවත් වෙයි; පින්වත්නි, [මට] ආයුධයක් (සත්ථා) දෙන්න.

Evaṃ sutisāmaññavasena sadisatā bhavati.

මෙසේ ශ්‍රවණයෙහි (ඇසීමෙහි) සමාන බව අනුව පදයන්ගේ සදෘශතාව (සමාන බව) ඇති වේ.

Satthaṃ yaṃ tikhiṇaṃ tena, sattho katvāna kappiyaṃ;

Phalaṃ satthussa pādāsi, satthā taṃ paribhuñjati.

යම් තියුණු ආයුධයක් (සත්ථං) ඇද්ද, එයින් ගැල් නායකයා (සත්ථෝ) [ඵලය] කැප කොට (කැප දෙයක් බවට පත් කොට) ශාස්තෘන් වහන්සේට (සත්ථුස්ස) පූජා කළේය; ශාස්තෘන් වහන්සේ (සත්ථා) එය වළඳති.

Evaṃ asutisāmaññavasena asadisatā bhavati, tathā liṅgaantavasena. ‘‘Cetā ceto’’ti ca ‘‘tātā tāto’’ti ca dukaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

මෙසේ ඇසීමට සමාන නොවීම් වශයෙන් අසමාන බව (අසදෘශතාව) ඇති වේ. එසේම ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ද වේ. ‘චේතා, චේතෝ’ කියා ද ‘තාතා, තාතෝ’ කියා ද යුගල (දෙක බැගින්) කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය.

Tatra hi ‘‘cetā’’ti paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tātā’’ti padampi. ‘‘Ceto’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā okārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ, tathā ‘‘tāto’’ti padampi. Tatra cetāti cinoti rāsiṃ karotīti cetā, pākāracinanako puggalo, iṭṭhakavaḍḍhakīti attho. Cetoti cittaṃ, evaṃnāmako vā luddo. Ettha ca cittaṃ ‘‘cetayati cintetī’’ti atthavasena ceto, luddo pana paṇṇattivasena. Tātāti tāyatīti tātā. ‘‘Aghassa tātā hitassa vidhātā’’tissa payogo. ‘‘Tāto’’ti etthāpi tāyatīti tāto, puttānaṃ pitūsu, pitarānaṃ puttesu, aññesañca aññesu piyapuggalesu vattabbavohāro [Pg.190] eso. ‘‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ ruccati assame. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhamaṃ dhamaṃ. Ehi tātā’’tiādīsu cassa payogo veditabbo. ‘‘Cetā, cetā, cetāro. Cetāraṃ, cetāro’’ti satthunayena padamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetasā, cetenā’’ti manogaṇanayena ñeyyā. Ayaṃ cittavācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Ceto, cetā. Cetaṃ, cete. Cetenā’’ti purisanayena ñeyyā. Ayaṃ paṇṇattivācakassa cetasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Tātā, tātā, tātāro. Tātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Tāto, tātā, tāta’’nti purisanayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā, tathā liṅgaantavasena ‘‘ñātā, ñāto, ñātaṃ, ñātā’’ti catukkaṃ katvā padānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

එහි ‘චේතා’ යන්න පළමුව උකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘තාතා’ යන පදය ද එසේම ය. ‘චේතෝ’ යන්න වනාහි පළමුව අකාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා පසුව ඕකාරාන්ත බවට පත් වූ පුල්ලිංගයකි. ‘තාතෝ’ යන පදය ද එසේම ය. එහි ‘චේතා’ යනු රැස් කරයි (ගොඩගසයි) යන අර්ථයෙන් ‘චේතා’ (පවුරු බඳින්නා වූ පුද්ගලයා, එනම් ගඩොල් වඩුවා) යන්නයි. ‘චේතෝ’ යනු සිතයි, නැතහොත් එසේ නම් ඇති වැද්දෙකි. මෙහි සිත ‘සිතයි (කල්පනා කරයි)’ යන අර්ථයෙන් ‘චේතෝ’ නම් වේ; වැද්දා වනාහි සංඥා (ප්‍රඥප්ති) වශයෙන් ‘චේතෝ’ නම් වේ. ‘තාතා’ යනු ආරක්ෂා කරයි (රකියි) යන අර්ථයෙන් ‘තාතා’ (රකින්නා) නම් වේ. ‘අඝස්ස තාතා හිතස්ස විධාතා’ (පවෙන් රකින්නා වූ ද යහපත සලසන්නා වූ ද) යනු එහි යෙදීමයි. ‘තාතෝ’ යන මෙහි ද රකියි යන අර්ථයෙන් ‘තාතෝ’ වේ. මෙය පුතුන් විසින් පියවරුන්ට ද, පියවරුන් විසින් පුතුන්ට ද, අන්‍යයන් විසින් අන්‍ය ප්‍රිය පුද්ගලයන්ට ද කරනු ලබන ආමන්ත්‍රණයකි (ව්‍යවහාරයකි). ‘ඒ අසරණ පියාණෝ (තාතෝ) ඒකාන්තයෙන් ම බොහෝ කල් අසපුවෙහි වෙසෙති; දුකසේ උපයාගත් යම් භෝග කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ පියාණෝ (තාතෝ) ඒවා විනාශ කරති; පුතණුවනි (තාතා), මෙහි එන්න’ යනාදී තැන්හි මෙහි යෙදීම දත යුතුය. ‘චේතා, චේතා, චේතාරෝ. චේතාරං, චේතාරෝ’ යනුවෙන් ශාස්තෘ ක්‍රමයෙන් පදමාලාව වේ. ‘චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතසා, චේතේනා’ යනුවෙන් මනෝගණ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙය සිත වාචක වූ චේතස් ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි. ‘චේතෝ, චේතා. චේතං, චේතේ. චේතේනා’ යනුවෙන් පුරුෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙය ප්‍රඥප්ති (වැද්දා) වාචක වූ චේත ශබ්දයේ නාමික පදමාලාවයි. ‘තාතා, තාතා, තාතාරෝ. තාතාරං’ යනුවෙන් ශාස්තෘ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ‘තාතෝ, තාතා, තාත’ යනුවෙන් පුරුෂ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මෙසේ මේ නාමික පදමාලාවන්හි ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව තීරණය කළ යුතුය. එසේම ලිංග සහ අන්තයන්ගේ වශයෙන් ‘ඤාතා’, ‘ඤාතෝ’, ‘ඤාතං’, ‘ඤාතා’ කියා සතරක් කොට, පදයන්ගේ අර්ථය ද ප්‍රකෘති රූපයේ නාමික පදමාලාව ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන බව ද තීරණය කළ යුතුය.

Tatra hi ‘‘ñātā’’ti idaṃ paṭhamaṃ ukārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchā ākārantabhūtaṃ pulliṅgaṃ. ‘‘Ñāto ñāta’’nti imāni yathākkamaṃ paṭhamaṃ akārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchokārantaniggahītantabhūtāni vāccaliṅgesu punnapuṃsakaliṅgāni. Tathā hi ‘‘ñāto attho sukhāvaho. Ñātametaṃ kuraṅgassā’’ti nesaṃ payogā dissanti. ‘‘Ñātā’’ti idaṃ pana paṭhamaṃ ākārantatāpakatiyaṃ ṭhatvā pacchāpi ākārantabhūtaṃ vāccaliṅgesu itthiliṅgaṃ. Tathā hi ‘‘esā itthimayā ñātā’’ti payogo. Tatra pulliṅgapakkhe ‘‘jānātīti ñātā’’ti kattukārakavattamānakālavasena attho gahetabbo. Itthiliṅgādipakkhe ‘‘ñāyitthāti ñātā ñāto [Pg.191] ñāta’’nti kammakārakātītakālavasena attho gahetabbo. Esa nayo aññatthāpi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāro. Ñātāra’’nti satthunayena ñeyyā. ‘‘Ñāto, ñātā. Ñāta’’nti purisanayena ñeyyā. ‘‘Ñātaṃ, ñātāni, ñātā. Ñātaṃ, ñātāni, ñāte’’ti vakkhamānacittanayena ñeyyā. ‘‘Ñātā, ñātā, ñātāyo. Ñātaṃ, ñātā, ñātāyo’’ti vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evamimāsupi nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Aññesupi ṭhānesu yathārahaṃ iminā nayena sadisāsadisatā upaparikkhitabbā. Vattā dhātā gantādīnampi ‘‘vadatīti vattā, dhāretīti dhātā, gacchatīti gantā’’tiādinā yathāsambhavaṃ nibbacanāni ñeyyāni.

එහි 'ඤාතා' (ñātā) යන පදය පළමුව 'උ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි (ඤාතු/ñātu) පිහිටා, පසුව 'ආ' කාරාන්ත බවට පත් වූ පුරුෂ ලිංග පදයකි. 'ඤාතෝ, ඤාතං' යන මේවා පිළිවෙළින් පළමුව 'අ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා, පසුව 'ඕ' කාරාන්ත සහ නිග්ගහීතාන්ත (අං) බවට පත් වූ, විශේෂණ ලිංගයන්හි පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග පද වේ. එසේම "ඤාතෝ අත්ථෝ සුඛාවහෝ" (දන්නා ලද අර්ථය සැප එළවයි) සහ "ඤාතමේතං කුරංගස්ස" (මුවාට මෙය දන්නා ලදී) යනුවෙන් මොවුන්ගේ යෙදීම් දක්නට ලැබේ. 'ඤාතා' යන මේ පදය වනාහි පළමුව 'ආ' කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙහි පිහිටා, පසුව ද 'ආ' කාරාන්තව පවතින විශේෂණ ලිංගයන්හි ස්ත්‍රී ලිංග පදයකි. එසේම "ඒසා ඉත්ථිමයා ඤාතා" (මේ ස්ත්‍රිය මා විසින් දන්නා ලද්දීය) යන්න මෙහි යෙදීමයි. එහි පුල්ලිංග පක්ෂයෙහි, "ජානාතීති ඤාතා" (දනී ද හෙතෙම ඤාතෘ නම් වේ) යනුවෙන් කර්තෘ කාරක වර්තමාන කාල වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංග ආදී පක්ෂයන්හි, "ඤායිත්ථාති ඤාතා, ඤාතෝ, ඤාතං" (දන්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන්) යනුවෙන් කර්ම කාරක අතීත කාල වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය වෙනත් ස්ථානයන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. 'ඤාතා, ඤාතා, ඤාතාරෝ, ඤාතාරං' යන පද 'සත්ථු' (ශාස්තෘ) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතෝ, ඤාතා, ඤාතං' යන පද 'පුරිස' (පුරුෂ) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතා, ඤාතං, ඤාතානි, ඤාතේ' යන පද ඉදිරියට පවසන 'චිත්ත' ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. 'ඤාතා, ඤාතා, ඤාතායෝ, ඤාතං, ඤාතා, ඤාතායෝ' යන පද ඉදිරියට පවසන 'කඤ්ඤා' (කන්‍යා) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙසේ මේ නාම පදමාලාවන්හි ද පදයන්ගේ සමාන සහ අසමාන ස්වභාවය නිශ්චය කළ යුතුය. අනෙක් ස්ථානවල ද සුදුසු පරිදි මේ ක්‍රමයෙන් සමාන අසමාන බව විමසා බැලිය යුතුය. 'වත්තා', 'ධාතා', 'ගන්තා' ආදී පදයන්හි ද "වදතීති වත්තා" (කියයිද හෙතෙම වත්තා නම් වේ), "ධාරේතීති ධාතා" (දරයිද හෙතෙම ධාතා නම් වේ), "ගච්ඡතීති ගන්තා" (යයිද හෙතෙම ගන්තා නම් වේ) යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි විග්‍රහ වාක්‍යයන් දත යුතුය.

Yaṃ panettha amhehi pakiṇṇakavacanaṃ kathitaṃ, taṃ ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Yasmā ayaṃ saddanīti nāma saddānamatthānañca yuttāyuttipakāsanatthaṃ katārambhattā nānappakārena sabbaṃ māgadhavohāraṃ saṅkhobhetvā kathitāyeva sobhati, na itarathā, tasmā nānappabhedena vattumicchāya sambhavato ‘‘aṭṭhāne idaṃ kathita’’nti na vattabbaṃ. Nānāupāyehi viññūnaṃ ñāpanatthaṃ katārambhattā ca pana punaruttidosopettha na cintetabbo, aññadatthu saddhāsampannehi kulaputtehi ayaṃ saddanīti piṭakattayopakārāya sakkaccaṃ pariyāpuṇitabbā.

මේ සම්බන්ධයෙන් අප විසින් යම් ප්‍රකීර්ණක (අතිරේක) කරුණක් පවසන ලද ද, එය "නොසුදුසු ස්ථානයක මේ පවසන ලදී" යි නොකිය යුතුය. මන්දයත්, මේ 'සද්දනීතිය' නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය වනාහි ශබ්දයන්ගේ සහ අර්ථයන්ගේ යෝග්‍ය අයෝග්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවින්, විවිධ ක්‍රමවලින් මුළු මහත් මාගධී (පාලි) ව්‍යවහාරයම විමර්ශනයට ලක් කර පැවසීමෙන්ම පමණක් ශෝභමාන වන බැවිනි, අන් අයුරකින් නොවේ. එබැවින් විවිධ ප්‍රභේදයන්ගෙන් පැවසීමේ කැමැත්ත ඇති වන බැවින් "නොසුදුසු තැනක මේ පවසන ලදී" යි නොකිය යුතුය. තවද, විවිධ උපක්‍රමයන්ගෙන් වියතුන්ට අවබෝධ කරවීම පිණිස ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් ද නොසිතිය යුතුය. විශේෂයෙන්ම ශ්‍රද්ධා සම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මේ 'සද්දනීතිය' ත්‍රිපිටකය අවබෝධ කරගැනීමට උපකාර පිණිස ගෞරව සහිතව උගත යුතුය.

Iti abhibhavitāpadasadisāni vattā, dhātā, gantādīni padāni dassitāni. Idāni ataṃsadisāni dassessāma. Seyyathidaṃ –

මෙසේ 'අභිභවිතා' පදයට සමාන වූ 'වත්තා', 'ධාතා', 'ගන්තා' ආදී පද දක්වන ලදී. දැන් ඊට අසමාන වූ පද දක්වන්නෙමු. එනම් මේවාය –

Guṇavā gaṇavā ceva, balavā yasavā tathā;

Dhanavā sutavā vidvā, dhutavā katavāpi ca.

ගුණවා (ගුණවත් තැනැත්තා), ගණවා (ගණයක් ඇති තැනැත්තා), බලවා (බලවත් තැනැත්තා) සහ යසවා (කීර්තිමත් තැනැත්තා), ධනවා (ධනවත් තැනැත්තා), සුතවා (බහුශ්‍රැත තැනැත්තා), විද්වා (වියතා) මෙන්ම ධුතවා (ධුතාංගධාරියා) සහ කතවා (කළ දේ ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

Hitavā [Pg.192] bhagavā ceva, dhitavā thāmavā tathā;

Yatavā cāgavā cātha, himaviccādayo ravā.

හිතවා (හිතවත් තැනැත්තා), භගවා (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ධිතවා (ධෛර්යවන්ත තැනැත්තා) මෙන්ම ථාමවා (ශක්තිමත් තැනැත්තා), යතවා (සංවර වූ තැනැත්තා), චාගවා (ත්‍යාගවන්ත තැනැත්තා) සහ හිමවා (හිමාලය) ආදී ශබ්දයන් ය.

Punnapuṃsakaliṅgehi, akārantehi pāyato;

Vantusaddo paro hoti, tadantā guṇavādayo.

බොහෝ විට අකාරාන්ත පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ට පසුව 'වන්තු' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ. ඒවා අවසානයේ ඇති පද ගුණවා ආදිය වේ.

Saññāvā rasmivā ceva, massuvā ca yasassivā;

Iccādidassanāpeso, ākārivaṇṇukārato;

Itthiliṅgādīsu hoti, katthacīti pakāsaye.

සඤ්ඤාවා (සංඥාව ඇති තැනැත්තා), රස්මිවා (රැස් ඇති තැනැත්තා), මස්සුවා (රැවුල ඇති තැනැත්තා) සහ යසස්සිවා (කීර්තිය ඇති තැනැත්තා) යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින්, ආකාර, ඉකාර සහ උකාරයන්ගෙන් පසුව ද, ස්ත්‍රී ලිංග ආදියේදී ද ඇතැම් තැනක (වන්තු ප්‍රත්‍යය) වන බව ප්‍රකාශ කරත්.

Satimā gatimā attha-dassimā dhitimā tathā;

Mutimā matimā ceva, jutimā hirimāpi ca.

සතිමා (සිහිය ඇති තැනැත්තා), ගතිමා (ඥාන ගති ඇති තැනැත්තා), අත්ථදස්සිමා (අර්ථ දකින්නා), ධිතිමා (ධෛර්යවන්තයා), මුතිමා (වැටහීම ඇති තැනැත්තා), මතිමා (බුද්ධිමත් තැනැත්තා), ජුතිමා (තේජස් ඇති තැනැත්තා) සහ හිරිමා (ලැජ්ජාව ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

Thutimā ratimā ceva, yatimā balimā tathā;

Kasimā sucimā dhīmā, rucimā cakkhumāpi ca.

ථුතිමා (ප්‍රශංසා ඇති තැනැත්තා), රතිමා (ඇල්ම ඇති තැනැත්තා), යතිමා (උත්සාහවන්තයා), බලිමා (බිලි පූජා ලබන්නා), කසිමා (ගොවිතැන් කරන්නා), සුචිමා (පිරිසිදු තැනැත්තා), ධීමා (බුද්ධිමත් තැනැත්තා), රුචිමා (කැමැත්ත ඇති තැනැත්තා) සහ චක්ඛුමා (ඇස් ඇති තැනැත්තා) ද වේ.

Bandhumā hetumā’yasmā, ketumā rāhumā tathā;

Khāṇumā bhāṇumā gomā, vijjumā vasumādayo.

බන්ධුමා (නෑයන් ඇති තැනැත්තා), හේතුමා (හේතු සහිත තැනැත්තා), ආයස්මා (ආයුෂ්මත් තැනැත්තා), කේතුමා (ධජ ඇති තැනැත්තා), රාහුමා (රාහු අසුරේන්ද්‍රයා) මෙන්ම ඛාණුමා (කටු කෝටු ඇති තැනැත්තා), භාණුමා (සූර්යයා), ගෝමා (ගවයන් ඇති තැනැත්තා), විජ්ජුමා (විදුලිය ඇති තැනැත්තා) සහ වසුමා ආදී ශබ්දයන් ය.

Pāpimā puttimā ceva, candimiccādayopi ca;

Ataṃsadisasaddāti, viññātabbā vibhāvinā.

පාපිමා (පවිටු තැනැත්තා), පුත්තිමා (පුතුන් ඇති තැනැත්තා) සහ චන්දිමා (සඳ) ආදී ශබ්දයන් ද ඊට අසමාන වූ ශබ්දයන් බව නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය.

Ivaṇṇukārokārehi, mantusaddo paro bhave;

Ākārantā cikārantā, imantūti vibhāvaye.

ඉවණ්ණ (ඉ, ඊ) සහ උකාරයන්ට පසුව 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය පැමිණේ. ආකාරාන්තයන්ගෙන් සහ ඉකාරාන්තයන්ගෙන් 'ඉමන්තු' වන බව වටහා ගත යුතුය.

Guṇavā, guṇavā, guṇavanto. Guṇavantaṃ, guṇavante. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇavā, bhavanto guṇavā, bhonto guṇavanto.

ගුණවා, guṇavā, ගුණවන්තෝ (ප්‍රථමා විභක්තිය); ගුණවන්තං, ගුණවන්තේ (දුතියා විභක්තිය); ගුණවතා, ගුණවන්තේන, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි (තතියා විභක්තිය); ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං (චතුත්ථී විභක්තිය); ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි (පංචමී විභක්තිය); ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං (ඡට්ඨී විභක්තිය); ගුණවති, ගුණවන්තේ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තේසු (සත්තමී විභක්තිය); භෝ ගුණවා, භවන්තෝ ගුණවා, භොන්තෝ ගුණවන්තෝ (ආලපන විභක්තිය).

Ettha [Pg.193] pana ‘‘etha tumhe āvuso sīlavāhothā’’ti ca,

මෙහි වනාහි "එථ තුම්හේ ආවුසෝ සීලවා හෝථා" (ඇවැත්නි, තෙපි සිල්වත් වව්) යන්න ද,

‘‘Balavanto dubbalā honti, thāmavantopi hāyare;

Cakkhumā andhikā honti, mātugāmavasaṃ gatā’’ti ca

"බලවන්තෝ දුබ්බලා හොන්ති, ථාමවන්තෝපි හායරේ; චක්ඛුමා අන්ධිකා හොන්ති, මාතුගාමවසං ගතා" (ස්ත්‍රියගේ වසඟයට පත් වූ කල්හි, බලවත්තු ද දුර්වල වෙති, ශක්තිමත්තු ද පිරිහෙති, ඇස් ඇත්තෝ ද අන්ධයෝ වෙති) යන්න ද (යෙදීම් වේ).

Pāḷiyaṃ ‘‘sīlavā, cakkhumā’’ti paṭhamābahuvacanassa dassanato ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanaṭṭhāne bahuvacanaṃ vuttaṃ. ‘‘Guṇavā satimā’’tiādīsupi eseva nayo. Cūḷaniruttiyampi hi ‘‘guṇavā’’ti paccattālapanabahuvacanāni āgatāni, niruttipiṭake paccattekavacanabhāveneva āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana niruttipiṭake ca ‘‘bho guṇava’’iti rassavasena ālapanekavacanaṃ āgataṃ. Mayaṃ pana ‘‘taggha bhagavā bojjhaṅgā. Kathaṃ nu bhagavā tuyhaṃ sāvako sāsane rato’’tievamādīsu anekasatesu pāṭhesu ‘‘bhagavā’’iti ālapanekavacanassa dīghabhāvadassanato vantupaccayaṭṭhāne ‘‘bho guṇavā’’iccādi dīghavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, mantupaccayaṭṭhāne pana imantupaccayaṭṭhāne ca ‘‘sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. Evaṃ jānāhi pāpima’’iccādīsu pāḷipadesesu ‘‘cakkhuma’’iccādiālapanekavacanassa rassabhāvadassanato ‘‘bho satima, bho gatima’’iccādi rassavasena vacanaṃ yuttataraṃ viya maññāma, atha vā mahāparinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘āyasmā tissa’’ itidīghavasena vuttālapanekavacanassa dassanato ‘‘bhagavā, āyasmā’’ itidīghavasena vuttapadamattaṃ ṭhapetvā vantupaccayaṭṭhānepi mantupaccayanayo netabbo, mantupaccayaṭṭhānepi vantupaccayanayo netabbo. Tathā hi kaccāyanādīsu ‘‘bho guṇavaṃ, bho guṇava, bho guṇavā’’iti niggahītarassadīghavasena tīṇi ālapanekavacanāni vuttāni, iminā ‘‘bho satimaṃ, bho satima, bho satimā’’ti evamādinayopi dassito[Pg.194]. Paṭhamābahuvacanaṭṭhāne pana ‘‘guṇavanto, guṇavantā, guṇavantī’’ti tīṇi padāni vuttāni, imināpi ‘‘satimanto, satimantā, satimantī’’ti evamādinayopi dassito. Tesu ‘‘bho guṇavaṃ bho satimaṃ, guṇavantā, guṇavantī’’ti imāni padāni evaṃgatikāni ca aññāni padāni pāḷiyaṃ appasiddhāni yathā ‘‘āyasmantā’’ti padaṃ pasiddhaṃ, tasmā yaṃ cūḷaniruttiyaṃ vuttaṃ, yañca niruttipiṭake, yañca kaccāyanādīsu, taṃ sabbaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāhi ca saddhiṃ yathā na virujjhati, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandati sameti, tathā gahetabbaṃ.

පාලියෙහි 'සීලවා, චක්ඛුමා' යන්නෙහි ප්‍රථමා බහුවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ගුණවා' යනු ප්‍රථමා ආලපන අර්ථයෙහි බහුවචනයෙන් පවසන ලද්දකි. 'ගුණවා, සතිමා' යනාදී ස්ථානයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. චූළනිරුත්තියෙහි ද 'ගුණවා' යන ප්‍රථමා ආලපන බහුවචන රූපයන් පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි ප්‍රථමා ඒකවචන වශයෙන්ම පැමිණ තිබේ. චූළනිරුත්තියෙහි ද නිරුත්තිපිටකයෙහි ද 'භෝ ගුණව' යි රස්ව (කොට) වශයෙන් ආලපන ඒකවචනය පැමිණ තිබේ. අප විසින් වනාහි 'තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා. කථං නු භගවා තුය්හං සාවකෝ සාසනේ රතෝ' යනාදී සිය ගණන් පාඨයන්හි 'භගවා' යන ආලපන ඒකවචනයෙහි දීර්ඝ භාවය දක්නට ලැබෙන බැවින්, වන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි 'භෝ ගුණවා' යනාදී වශයෙන් දීර්ඝ කොට පැවසීම වඩාත් සුදුසු යැයි සිතමු. මන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද ඉමන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද 'සබ්බවේරභයාතීත, පාදේ වන්දාමි චක්ඛුම. ඒවං ජානාහි pāpima' යනාදී පාලි පදයන්හි 'චක්ඛුම' යනාදී ආලපන ඒකවචනයෙහි රස්ව (කොට) භාවය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'භෝ සතිම, භෝ ගතිම' යනාදී වශයෙන් රස්ව කොට කීම වඩාත් සුදුසු යැයි සිතමු. නැතහොත්, මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍ර අටුවාවෙහි 'ආයස්මා තිස්ස' යි දීර්ඝ වශයෙන් පවසන ලද ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'භගවා, ආයස්මා' යි දීර්ඝ වශයෙන් කියන ලද පද පමණක් තබා, වන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද මන්තු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමය ගත යුතුය, මන්තු ප්‍රත්‍යය ඇති ස්ථානයෙහි ද වන්තු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමය ගත යුතුය. එසේම කච්චායන ආදී ව්‍යාකරණයන්හි 'භෝ ගුණවං, භෝ ගුණව, භෝ ගුණවා' යි නිග්ගහීත, රස්ව, දීර්ඝ වශයෙන් ආලපන ඒකවචන තුනක් පවසන ලද්දේය. මෙයින් 'භෝ සතිමං, භෝ සතිම, භෝ සතිමා' යනාදී ක්‍රමය ද දක්වන ලදී. ප්‍රථමා බහුවචන ස්ථානයෙහි වනාහි 'ගුණවන්තෝ, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී' යි පද තුනක් පවසන ලදී. මෙයින් ද 'සතිමන්තෝ, සතිමන්තා, සතිමන්තී' යනාදී ක්‍රමය ද දක්වන ලදී. ඒ පද අතුරින් 'භෝ ගුණවං, භෝ සතිමං, ගුණවන්තා, ගුණවන්තී' යන මේ පද සහ එවැනි ස්වභාව ඇති වෙනත් පද පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන්නේ කලාතුරකිනි; 'ආයස්මන්තා' යන පදය ප්‍රසිද්ධ වන්නාක් මෙනි. එබැවින් යමක් චූළනිරුත්තියෙහි පවසන ලද්දේ ද, යමක් නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, යමක් කච්චායන ආදියෙහි ද, ඒ සියල්ල පාලිය හා අටුවාවන් සමඟ නොගැටෙන සේ, ගංගා ජලය හා යමුනා ජලය මෙන් මැනවින් සැසඳෙන පරිදි, ගැලපෙන පරිදි ගත යුතුය.

Apicettha ayampi viseso gahetabbo. Taṃ yathā? ‘‘Tuyhaṃ dhītā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’ti pāḷiyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato.

තවද මෙහි මේ විශේෂය ද ගත යුතුය. ඒ කෙසේද? 'තුය්හං ධීතා මහාවීර, පඤ්ඤවන්ත ජුතින්ධරා' (මහාවීරයෙනි, ඔබගේ දියණිය ප්‍රඥාවන්තියකි, තේජස්වී යැයි) යන පාලියෙහි 'පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

‘‘Sabbā kirevaṃ pariniṭṭhitāni,Yasassi naṃ paññavantaṃ visayha;

Yaso ca laddhā purimaṃ uḷāraṃ,Nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇa’’nti.

'සියලු දේ මෙසේ නිම කරන ලදී, යසස්වී වූ ප්‍රඥාවන්තය, එය ඉවසා; පෙර මහත් වූ කීර්තිය ලබා, පැරණි වර්ණ බලය අත්නොහරින්නේය' යනුයි.

Imissā jātakapāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘paññavanta’’iti ālapanekavacanassa dassanato ca ‘‘bho guṇavanta, bho guṇavantā, bho satimanta, bho satimantā’’tiādīnipi ālapanekavacanāni avassamicchitabbāni. Tathā hi tissaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yasassi paññavanta’’ iccālapanavacanaṃ aṭṭhakathācariyā icchanti. Nanti hi padapūraṇe nipātamattaṃ. Paññavantanti pana chandānurakkhaṇatthaṃ anusārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Evaṃ pāvacane vantupaccayādisahitānaṃ saddānaṃ ‘‘bhagavā, āyasmā, paññavanta, cakkhuma, pāpima’’itidassitanayena ālapanappavatti veditabbā. Ettha ca ‘‘gaṅgābhāgīrathī nāma, himavantā pabhāvitā’’ti ca ‘‘kuto āgatattha bhanteti, himavantā mahārājā’’ti ca dassanato [Pg.195] ‘‘guṇavantā’’ti pañcamiyā ekavacanaṃ kathitaṃ. Yathā guṇavantu saddassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ dhanavantubalavantādīnaṃ satimantu gatimantādīnañca nāmikapadamālā yojetabbā.

මෙම ජාතක පාලියෙහි අටුවාවෙහි 'පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන ඒකවචනය දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, 'භෝ ගුණවන්ත, භෝ ගුණවන්තා, භෝ සතිමන්ත, භෝ සතිමන්තා' යනාදී ආලපන ඒකවචනයන් ද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේ හෙයින් ඒ පාලියෙහි 'යසස්සි පඤ්ඤවන්ත' යන ආලපන වචනය අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පිළිගනිති. 'නං' යන්න වනාහි පදපූරණ නිපාත මාත්‍රයකි. 'පඤ්ඤවන්තං' යන්න වනාහි ඡන්දස රැක ගැනීම පිණිස අනුස්වාරය ආගම කොට පවසන ලද්දකි. මෙසේ බුද්ධ වචනයෙහි වන්තු ප්‍රත්‍යය ආදිය සහිත ශබ්දයන්ගේ, 'භගවා, ආයස්මා, පඤ්ඤවන්ත, චක්ඛුම, පාපිම' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙන් ආලපන භාවිතය දත යුතුය. තවද මෙහි 'ගංගාභාගීරථී නාම, හිමවන්තා පභාවිතා' යන්නෙහි ද 'කුතෝ ආගතත්ථ භන්තේති, හිමවන්තා මහාරාජා' යන්නෙහි ද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'ගුණවන්තා' යන්නෙන් පංචමී ඒකවචනය කියන ලදී. යම් සේ 'ගුණවන්තු' ශබ්දයේ නාම පද මාලාව යොදන ලද්දේ ද, එසේම ධනවන්තු, බලවන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ද, සතිමන්තු, ගතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ද නාම පද මාලාවන් යෙදිය යුතුය.

Idāni vidvādipadānaṃ guṇavāpadena samānagatikattampi sotūnaṃ payogesu sammohāpagamatthaṃ ekadesato nibbacanādīhi saddhiṃ vidvantuiccādipakatirūpassa nāmikapadamālā vuccate – ñāṇasaṅkhāto vedo assa atthīti vidvā, paṇḍito. Ettha ca vidvāsaddassa atthibhāve ‘‘iti vidvā samaṃ care’’tiādi āhaccapāṭho nidassanaṃ. Atrāyaṃ padamālā – vidvā, vidvā, vidvanto. Vidvantaṃ, vidvante. Vidvatā, vidvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Vedanāvā, vedanāvā, vedanāvanto. Vedanāvantaṃ, vedanāvante. Vedanāvatā, vedanāvantena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘saññāvācetanāvā saddhāvā paññavā sabbāvā’’iccādīsupi. Ettha ca ‘‘vedanāvantaṃ vā attānaṃ sabbāvantaṃ loka’’ntiādīni nidassanapadāni. Tattha sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Majjhedīghañhi idaṃ padaṃ. Yebhuyyena pana ‘‘paññavāpaññavanto’’tiādīni majjherassānipi bhavanti. Yasassino parivārabhūtā janā assa atthīti yasassivā, atha vā yasassī ca yasassivā cāti yasassivā. Ekadesasarūpekasesoyaṃ. ‘‘Yasassivā’’ti padassa pana atthibhāve –

දැන් විද්වත් (විද්වා) ආදී පදයන්ගේ ගුණවත් පදය හා සමාන ස්වභාවය ඇති බව ද ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි ඇති වන මුළාව දුරු කිරීම පිණිස, ඒකදේශ වශයෙන් විග්‍රහයන් ආදිය සමඟ 'විද්වන්තු' ආදී ප්‍රකෘති රූපයේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – ඥානය සංඛ්‍යාත වූ වේදය (දැනුම) ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'විද්වා' (පණ්ඩිතයා) වේ. මෙහි ද 'විද්වා' ශබ්දයේ පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් 'ඉති විද්වා සමං චරේ' යනාදී ඍජු පාඨය නිදර්ශනයකි. එහි මේ පද මාලාවයි – විද්වා, විද්වා, විද්වන්තෝ. විද්වන්තං, විද්වන්තේ. විද්වතා, විද්වන්තේන. ඉතිරි සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. වේදනාවා, වේදනාවා, වේදනාවන්තෝ. වේදනාවන්තං, වේදනාවන්තේ. වේදනාවතා, වේදනාවන්තේන. ඉතිරි සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. 'සඤ්ඤාවා, චේතනාවා, සද්ධාවා, පඤ්ඤාවා, සබ්බාවා' යනාදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. මෙහි ද 'වේදනාවන්තං වා අත්තානං සබ්බාවන්තං ලෝකං' යනාදී පදයන් නිදර්ශන වේ. එහි 'සබ්බාවන්තං' යන්නෙන් සියලු සත්වයන් ඇති, සියලු සත්වයන්ගෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. මේ පදය මධ්‍ය දීර්ඝ වූවකි. බොහෝ සෙයින් වනාහි 'පඤ්ඤාවා, පඤ්ඤාවන්තෝ' යනාදී පදයන් මධ්‍ය රස්ව ද වෙති. යසස්වී වූ පරිවාර ජනයන් ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'යසස්සිවා' වේ. නැතහොත් 'යසස්සී' ද 'යසස්සිවා' ද යනු 'යසස්සිවා' වේ. මෙය ඒකදේශ සරූප ඒකශේෂයකි. 'යසස්සිවා' යන පදයේ පැවැත්ම ඇති කල්හි (නිදර්ශන වශයෙන්) -

‘‘Khattiyo jātisampanno, abhijāto yasassivā;

Dhammarājā videhānaṃ, putto uppajjate tavā’’ti

'ක්ෂත්‍රිය වූ, ජාති සම්පන්න වූ, උත්තම කුලයක උපන්, යසස්වී වූ, විදේහයන්ගේ ධර්මරාජයා වූ පුත්‍රයෙක් ඔබට උපදින්නේය' යන්නයි.

Idaṃ nidassanaṃ. ‘‘Yasassivā, yasassivā, yasassivanto. Yasassivantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Atthe dassanasīlaṃ atthadassi, kiṃ [Pg.196] taṃ? Ñāṇaṃ. Atthadassi assa atthīti atthadassimā, ettha ca –

මෙය නිදර්ශනයයි. 'යසස්සිවා, yaසස්සිවා, යසස්සිවන්තෝ. යසස්සිවන්තං' යනාදී වශයෙන් ගත යුතුය. අර්ථයන් දැකීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ 'අත්ථදස්සී' (අර්ථදර්ශී) නම් වේ. ඒ කුමක්ද? ඥානයයි. අර්ථදර්ශී බව (ඥානය) ඇත්තේ කවුරුන්ද හෙතෙම 'අත්ථදස්සිමා' (අර්ථදර්ශී පුද්ගලයා) වේ. මෙහි ද -

‘‘Taṃ tattha gatimā dhitimā, mutimā atthadassimā;

Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravī’’ti

'එහි දී ගති ඇත්තා වූ, ධෛර්යය ඇත්තා වූ, මති ඇත්තා වූ, අර්ථදර්ශී වූ, සියලු ධර්මයන් වටහා ගත්තා වූ, විධුර පණ්ඩිතයන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූ සේක' යන්නයි.

Idametassatthassa sādhakaṃ vacanaṃ. ‘‘Atthadassimā, atthadassimā, atthadassimanto. Atthadassimantaṃ’’ iccādi netabbaṃ. Pāpaṃ assa atthīti pāpimā, akusalarāsisamannāgato māro. Puttā assa atthīti puttimā, bahuputto. ‘‘Socati puttehi puttimā’’ti ettha hi bahuputto ‘‘puttimā’’ti vuccati. Cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candavimānamadhippetaṃ, candavimānavāsī pana devaputto ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘cando uggato, pamāṇato cando āyāmavitthārato ubbedhato ca ekūnapaññāsayojano, parikkhepato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano’’tiādīsu candavimānaṃ ‘‘cando’’ti vuttaṃ. ‘‘Tathāgataṃ arahantaṃ, candimā saraṇaṃ gato’’tiādīsu pana candadevaputto ‘‘candimā’’ti. Aparo nayo – cando assa atthīti candimā. Candoti cettha candadevaputto adhippeto, tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ pana candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti. Tathā hi ‘‘rāhu candaṃ pamuñcassu, cando maṇimayavimāne vasatī’’tiādīsu candadevaputto ‘‘cando’’ti vutto.

මෙය මේ කරුණ සනාථ කරන නිදසුන් වචනයයි. 'අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමා, අත්ථදස්සිමන්තෝ. අත්ථදස්සිමන්තං' යනාදී වශයෙන් ගත යුතුය. ඔහුට පව (පාපය) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'පාපිමා' (පවන්තයා) නම් වේ, එනම් අකුසල් රැසකින් යුක්ත වූ මාරයාය. ඔහුට පුතුන් ඇත්තාහුය යන අර්ථයෙන් 'පුත්තිමා' (පුත්‍රවන්තයා) නම් වේ, එනම් බොහෝ පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තාය. 'පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා පුත්‍රයන් නිසා ශෝක කරයි' (සෝචති පුත්තේහි පුත්තිමා) යන මෙහි බොහෝ පුත්‍රයන් ඇති තැනැත්තා 'පුත්තිමා' යැයි කියනු ලැබේ. ඔහුට චන්ද්‍රයා ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'චන්දිමා' නම් වේ. මෙහි 'චන්ද' යන්නෙන් චන්ද්‍ර විමානය අදහස් කෙරේ, චන්ද්‍ර විමානයෙහි වසන දේවපුත්‍රයා 'චන්දිමා' නම් වේ. එසේම 'චන්ද්‍රයා උදාවිය, ප්‍රමාණයෙන් චන්ද්‍රයා දිගින්, පළලින් හා උසින් යොදුන් එක්සිය පනහට එකක් අඩු (යොදුන් හතළිස් නවයක්) ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තුනක් අඩු එකහමාර සියයක් (යොදුන් එකසිය හතළිස් හතක්) ද වේ' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර විමානය 'චන්ද' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'චන්දිම දිව්‍යපුත්‍රයා අරහත් වූ තථාගතයන් වහන්සේ සරණ ගියේය' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා 'චන්දිමා' නම් වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – චන්ද්‍රයා (කාන්තිය) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් '...චන්දිමා' නම් වේ. මෙහි 'චන්ද' යන්නෙන් චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා අදහස් කෙරේ, ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ චන්ද්‍ර විමානය 'චන්දිමා' නම් වේ. එසේම 'රාහු, චන්ද්‍රයා මුදා හරින්න, චන්ද්‍රයා මැණික් විමානයෙහි වාසය කරයි' යනාදී තැන්වල චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයා 'චන්ද' යනුවෙන් දක්වන ලදී.

‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;

Somaṃlokaṃpabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti

‘යම් බාල (තරුණ) භික්ෂුවක් බුද්ධ ශාසනයෙහි (සිල් සමාදන්ව) යෙදේ ද, හෙතෙම වලාකුළෙන් මිදුණු චන්ද්‍රයා මෙන් මේ ලෝකය ඒකාලෝක කරයි.’

Ādīsu pana tannivāsaṭṭhānabhūtaṃ candavimānaṃ ‘‘candimā’’ti vuttaṃ. Iti ‘‘cando’’ti ca ‘‘candimā’’ti ca candadevaputtassapi candavimānassapi [Pg.197] nāmanti veditabbaṃ. Tatra ‘‘pāpimā puttimā candimā’’ti imāni pāpasaddādito ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe pavattassa imantupaccayassa vasena siddhimupāgatānīti gahetabbāni.

යනාදී ස්ථානයන්හි ඔහුගේ වාසස්ථානය වූ චන්ද්‍ර විමානය 'චන්දිමා' යනුවෙන් දක්වන ලදී. මෙසේ 'චන්ද' සහ 'චන්දිමා' යන පද දෙකම චන්ද්‍ර දේවපුත්‍රයාට මෙන්ම චන්ද්‍ර විමානයට ද නාමයන් වන බව දත යුතුය. එහිදී 'පාපිමා, පුත්තිමා, චන්දිමා' යන මේවා පාප ආදී ශබ්දයන්ගෙන් 'එය ඔහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයෙහි යෙදෙන 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් සිද්ධ වූ බව පිළිගත යුතුය.

Nanu ca bho mantupaccayavaseneva sādhetabbānīti? Na, katthacipi akārantato mantuno abhāvā. Nanu ca bho evaṃ santepi pāpa putta candato paṭhamaṃ ikārāgamaṃ katvā tato mantupaccayaṃ katvā sakkā sādhetunti? Sakkā rūpamattasijjhanato, nayo pana sobhano na hoti. Tathā hi pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ katvā mantupaccaye vidhiyamāne aññehi guṇayasādīhi akārantehi ikārāgamaṃ katvā mantupaccayassa kātabbatāpasaṅgo siyā. Na hi anekesu pāḷisatasahassesu katthacipi akārantato guṇa yasādito ikārāgamena saddhiṃ mantupaccayo dissati, aṭṭhānattā pana pāpa puttādito akārantato ikārāgamaṃ akatvā imantupaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhantīti.

භවත, 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය මගින්ම මේවා සාධනය කළ නොහැකි ද? නැත, කිසිදු තැනක අකාරාන්ත ශබ්දයකින් පසුව 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය නොයෙදෙන බැවිනි. භවත, එසේ වුවද 'පාප', 'පුත්ත', 'චන්ද' යන වචනවලට පළමුව 'ඉ' කාරාගමය කොට, ඉන්පසු 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් මේවා සාධනය කළ හැකි නොවේද? රූපය පමණක් සිද්ධ කරගැනීමේ අරමුණින් එසේ කළ හැකි වුවද, එම ක්‍රමය යහපත් නොවේ. මන්ද යත්, 'පාප', 'පුත්ත' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දවලට 'ඉ' කාරාගමය කොට 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය විධානය කරන්නේ නම්, 'ගුණ', 'යස' ආදී අනෙකුත් අකාරාන්ත ශබ්දවලට ද 'ඉ' කාරාගමය කොට 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදීමට සිදු වන බැවිනි. ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පාලි පාඨයන්හි කිසිදු තැනක 'ගුණ', 'යස' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් පසුව 'ඉ' කාරාගමය සමඟ 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදී ඇති බවක් නොපෙනේ. එබැවින් නුසුදුසු බැවින් 'පාප', 'පුත්ත' ආදී අකාරාන්ත ශබ්දවලට 'ඉ' කාරාගමය නොකොට, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය යෙදූ විටම 'පාපිමා', 'පුත්තිමා' යනාදී රූප සිද්ධ වන බැවිනි.

Evaṃ santepi bho kasmā kaccāyanappakaraṇe mantupaccayova vutto, na imantupaccayoti? Dvayampi vuttameva. Kathaṃ ñāyatīti ce? Yasmā tattha ‘‘tapādito sī, daṇḍādito ika ī, madhvādito ro, guṇādito vantū’’ti imāni cattāri suttāni sannihitatodantasaddabhāvena vatvā majjhe ‘‘satyādīhi mantū’’ti aññathā suttaṃ vatvā tato sannihitatodantavasena ‘‘saddhādito ṇā’’ti suttaṃ vuttaṃ, tasmā tattha ‘‘satyādīhimantū’’ti visadisaṃ katvā vuttassa suttassa vasena imantu paccayo ca vuttoti viññāyati. Pakati hesācariyānaṃ yena kenaci ākārena attano adhippāyaviññāpanaṃ. Ettha ca dutiyo attho sarasandhivasena gahetabbo. Tathā hissa ‘‘satyādīhi mantū’’ti [Pg.198] paṭhamo attho, ‘‘satyādīhi imantū’’ti dutiyo attho. Iti ‘‘seto dhāvatī’’ti payoge viya ‘‘satyādīhi mantū’’ti sutte bhinnasattisamavetavasena atthadvayapaṭipatti bhavati, tasmā paramasukhumasugambhīratthavatā anena suttena katthaci sati gati setu goiccādito mantupaccayo icchito. Katthaci sati pāpa puttaiccādito imantupaccayo icchitoti daṭṭhabbaṃ.

භවත, එසේ නම් කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යයම පමණක් දක්වා, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය නොදැක්වූයේ මන්ද? ඒ දෙකම දක්වා ඇත. එය දැනගන්නේ කෙසේද යත්? එහි 'තපාදිතෝ සී', 'දණ්ඩාදිතෝ ඉක ඊ', 'මධ්වාදිතෝ රෝ', 'ගුණාදිතෝ වන්තූ' යන සූත්‍ර සතර අවසානයේ 'ත' කාරය සහ 'ද' කාරය සහිත වචන ලෙස දක්වා, මධ්‍යයෙහි 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනුවෙන් වෙනස් සූත්‍රයක් පවසා, ඉන්පසු අවසානයේ 'ත' සහ 'ද' කාරය සහිත වචන වශයෙන් 'සද්ධාදිතෝ ණා' යන සූත්‍රය දක්වන ලදී. එබැවින් එහි 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනුවෙන් වෙනස් අයුරකින් දක්වන ලද සූත්‍රය මගින් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද පවසන ලදැයි දත යුතුය. ආචාර්යවරුන්ගේ ස්වභාවය නම් යම්කිසි ආකාරයකින් තමන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කිරීමයි. මෙහි දෙවැනි අර්ථය ස්වර සන්ධි වශයෙන් ගත යුතුය. එනම්, 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන්නෙහි පළමු අර්ථය වන අතර, 'සත්‍යාදීහි ඉමන්තූ' යන්න දෙවැනි අර්ථයයි. මෙසේ 'සේතෝ ධාවති' (සුදු අශ්වයා දුවයි / සේත නමැත්තා දුවයි) යන යෙදුමෙහි මෙන්, 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන සූත්‍රයෙහි ද වෙනස් ශක්තීන් (අර්ථයන්) එක්වීමෙන් අර්ථ දෙකක් ප්‍රකාශ වන බව පෙනේ. එබැවින් ඉතා සියුම් වූත් ගැඹුරු වූත් අර්ථ ඇති මෙම සූත්‍රයෙන් ඇතැම් තැනක 'සති, ගති, සේතු, ගෝ' යනාදී වචනවලින් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය ද, ඇතැම් තැනක 'සති, පාප, puත්ත' යනාදී වචනවලින් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද කැමති වන බව (යෙදෙන බව) දත යුතුය.

Yasmā pana satisaddo mantuvasena gatidhīsethugo iccādīhi, imantuvasena pāpaputtādīhi ca samānagatikattā tesaṃ pakārabhāvena gahito, tasmā evaṃ suttattho bhavati ‘‘satyādīhi mantu satippakārehi saddehi mantupaccayo hoti imantupaccayo ca yathārahaṃ ‘tadassatthi’ iccetasmiṃ atthe’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā ‘‘satimā’’ti ettha satīti ikārantato mantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, dhīmā, setumā, gomā’’tiādīsu ikāranta īkāranta ukārantaniccokārantato mantupaccayo hoti. Yathā ca ‘‘satimā’’ti ettha ‘‘satī’’ti ikārantato imantupaccayo hoti, tathā ‘‘gatimā, pāpimā, puttimā’’tiādīsu ikāranta akārantato imantupaccayo hoti. Evaṃ satippakārehi saddehi yathāsambhavaṃ mantu imantupaccayā hontīti.

යම් හෙයකින් 'සති' ශබ්දය 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වශයෙන් 'ගති, ධී, සේතු, ගෝ' යනාදීන් සමඟ ද, 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වශයෙන් 'පාප, puත්ත' යනාදීන් සමඟ ද සමාන ක්‍රියාකාරීත්වයක් ඇති බැවින්, ඔවුන්ගේ ප්‍රභේදයක් (ආකාරයක්) ලෙස ගන්නා ලදී. එබැවින් සූත්‍රයේ අර්ථය මෙසේ වේ: 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යනු සති හා සමාන වූ ශබ්දයන්ගෙන් 'එය ඔහුට ඇත්තේය' යන අර්ථයෙහි 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය ද, සුදුසු පරිදි 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය ද ලැබෙන බවයි. මෙහි අදහස මෙයයි – 'සතිමා' යන මෙහි 'සති' යන ඉකාරාන්ත ශබ්දයෙන් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන්, 'ගතිමා, ධීමා, සේතුමා, ගෝමා' යනාදියේදී ඉකාරාන්ත, ඊකාරාන්ත, උකාරාන්ත සහ ඕකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් 'මන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. 'සතිමා' යන මෙහි 'සති' යන ඉකාරාන්ත ශබ්දයෙන් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වන්නාක් මෙන්, 'ගතිමා, පාපිමා, පුත්තිමා' යනාදියේදී ඉකාරාන්ත සහ අකාරාන්ත ශබ්දයන්ගෙන් 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ සති හා සමාන වූ ශබ්දයන්ගෙන් ලැබිය හැකි පරිදි 'මන්තු' සහ 'ඉමන්තු' ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

Yajjevaṃ paccayadvayavidhāyakaṃ ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti vattabbaṃ, kasmā nāvocāti? Tathā avacane kāraṇamatthi. Yadi hi ‘‘daṇḍādito ika ī’’ti suttaṃ viya ‘‘satyādito imantu mantū’’ti suttaṃ vuttaṃ siyā, ekakkhaṇeyeva imantu mantūnaṃ vacanena daṇḍasaddato sambhūtaṃ ‘‘daṇḍiko daṇḍī’’ti rūpadvayamiva satigatiāditopi visadisarūpadvayamicchitabbaṃ siyā, tañca natthi, tasmā [Pg.199] ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Apica tathā vutte bavhakkharatāya ganthagarutā siyā. Yasmā ca suttena nāma appakkharena asandiddhena sāravantena gūḷhaninnayena sabbatomukhena anavajjena bhavitabbaṃ. Kaccāyane ca yebhuyyena tādisāni gambhīratthāni suvisadañāṇavisayabhūtāni suttāni dissanti ‘‘upājhadhikissaravacane, sarā sare lopa’’ntiādīni, idampi tesamaññataraṃ, tasmā ‘‘satyādito imantu mantū’’ti na vuttaṃ. Evaṃ suttopadese akatepi imantunopi gahaṇatthaṃ bhinnasattisamavetavasena ‘‘satyādīhi mantū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

මෙලෙස ප්‍රත්‍ය දෙකක් පනවන්නා වූ, 'දණ්ඩතෝ ඉක ඊ' යන සූත්‍රය මෙන් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා කිව යුතුව තිබියදී, කුමක් හෙයින් නොකීවේද? එසේ නොකීමට හේතුවක් ඇත. ඉදින් 'දණ්ඩතෝ ඉක ඊ' යන සූත්‍රය මෙන් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' යන සූත්‍රය කියන ලද්දේ නම්, එකම ක්ෂණයකදී 'ඉමන්තූ' සහ 'මන්තූ' යන ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් 'දණ්ඩ' ශබ්දයෙන් උපන් 'දණ්ඩිකෝ', 'දණ්ඩී' යන රූප දෙක මෙන්, 'සති', 'ගති' ආදී ශබ්දවලින්ද වෙනස් වූ රූප දෙකක් බැගින් බලාපොරොත්තු විය යුතුය. එහෙත් එබන්දක් නැත. එබැවින් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා නොකීවේය. තවද එසේ කී කල්හි අකුරු බහුල වීම නිසා ග්‍රන්ථය මහත් වෙයි. සූත්‍රයක් නම් අල්ප අකුරු ඇති, සැක රහිත, සාරවත් වූ, ගැඹුරු අර්ථ ඇති, සෑම අතින්ම ගැළපෙන සහ නිවැරදි එකක් විය යුතුය. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි බොහෝ සෙයින් 'උපාජ්ඣධිකිස්සරවචනේ', 'සරා සරේ ලෝපං' ආදී ගැඹුරු අර්ථ ඇති, පැහැදිලි ඥානයට විෂය වූ එබඳු සූත්‍ර දක්නට ලැබේ. මෙයද එයින් එකකි. එබැවින් 'සත්‍යාදිතෝ ඉමන්තූ මන්තූ' කියා නොකීවේය. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවෙහි නොදැක්වුවද 'ඉමන්තූ' ප්‍රත්‍යයද ගැනීම පිණිස විවිධ ශක්තීන්ගේ සංයෝගය වශයෙන් 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යි පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Aparo nayo – ‘‘tapādito sī’’tiādīsu todantasaddassa bahuvacanantatā na suṭṭhu pākaṭā topaccayassa ekatthabavhatthesu vattanato, ‘‘satyādīhi mantū’’ti ettha pana hisaddassa bahuvacanatthatā atīva pākaṭā, tasmā bahuvacanaggahaṇena imantu paccayo hotītipi daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho vināpi imantupaccayena pāpamassatthīti pāpī, pāpī eva pāpimāti sakatthe māpaccaye kateyeva ‘‘pāpimā puttimā’’tiādīni sijjhanti ‘‘chaṭṭhamo so parābhavo’’ti ettha mapaccayena ‘‘chaṭṭhamo’’ti padaṃ viyāti? Atinayaññū bhavaṃ, atinayaññū nāmāti bhavaṃ vattabbo, na pana bhavaṃ saddagatiṃ jānāti, saddagatiyo ca nāma bahuvidhā. Tathā hi chaṭṭhoyeva chaṭṭhamo, ‘‘suttameva suttanto’’tiādīsu purisanayena yojetabbā saddagati, ‘‘devoyeva devatā’’tiādīsu kaññānayena yojetabbā saddagati, ‘‘diṭṭhi eva diṭṭhigata’’ntiādīsu cittanayena yojetabbā saddagati. Evaṃvidhāsu saddagatīsu ‘‘pāpī eva pāpimā’’tiādikaṃ kataraṃ saddagatiṃ vadesi? ‘‘Satthā rājā brahmā sakhā attā sā pumā’’tiādīsu [Pg.200] ca kataraṃ saddagatiṃ vadesi? Katarasaddantogadhaṃ katarāya ca nāmikapadamālāyaṃ yojetabbaṃ maññasīti? So evaṃ puṭṭho addhā uttari kiñci adisvā tuṇhī bhavissati, tasmā tādiso nayo na gahetabbo. Tādisasmiñhi naye ‘‘pāpimatā pāpimato’’tiādīni rūpāni na sijjhanti, imantupaccayanayena pana sijjhanti, tasmā ayameva nayo pasatthataro āyasmantehi sammā citte ṭhapetabbo. Atridaṃ nidassanaṃ –

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – 'තපාදිතෝ සී' යනාදී සූත්‍රයන්හි තෝ-අන්ත ශබ්දයේ බහුවචන භාවය එතරම් පැහැදිලි නැත. මන්දයත් 'තෝ' ප්‍රත්‍යය ඒක වචනාර්ථයෙහි සහ බහුවචනාර්ථයෙහි වැටෙන බැවිනි. එහෙත් 'සත්‍යාදීහි මන්තූ' යන්නෙහි 'හි' ශබ්දයේ බහුවචනාර්ථය අතිශයින්ම පැහැදිලිය. එබැවින් බහුවචන ග්‍රහණයෙන් 'ඉමන්තූ' ප්‍රත්‍යයද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. 'පින්වත, ඉමන්තූ ප්‍රත්‍යය නොමැතිව වුවද, පාපය මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් පාපී කියාද, පාපී යන්නම පාපිමා කියාද ස්වාර්ථයෙහි මා ප්‍රත්‍යය කිරීමෙන්ම පාපිමා, පුත්තිමා යනාදී රූපයන් සිද්ධ වන්නේ නොවේද? ඡට්ඨමෝ සෝ පරාභවෝ යන මෙහි ම ප්‍රත්‍යයෙන් ඡට්ඨමෝ යන පදය සිද්ධ වන්නාක් මෙනි' යි කිවහොත්? ඔබ අතිශයින් න්‍යාය දන්නෙකි, ඔබ සැබැවින්ම න්‍යාය දන්නෙකු යැයි පැවසිය යුතුය. එහෙත් ඔබ ශබ්දයන්ගේ ගමන නොදනී. ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් වනාහි බොහෝ ආකාරය. එනම්, 'ඡට්ඨ' යන්නම 'ඡට්ඨමෝ' වේ. 'සුත්තමේව සුත්තන්තෝ' යනාදී තැන්හි පුරුෂ ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. 'දේවෝ ඒව දේවතා' යනාදී තැන්හි ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. 'දිට්ඨි ඒව දිට්ඨිගතං' යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතු ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකි. මෙබඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් අතරින් 'පාපී ඒව පාපිමා' යන්න කුමන ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියකට අයත් යැයි ඔබ කියන්නේද? 'සත්ථා, රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා, සා, පුමා' යනාදී ශබ්ද අතුරින් කුමන ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් කියන්නේද? එය කුමන ශබ්ද ගණයකට අයත් කොට, කුමන නාම පද මාලාවක යෙදිය යුතු යැයි ඔබ සිතන්නේද? මෙසේ විමසූ කල්හි ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම මින් ඔබ්බට කිසිවක් සිතාගත නොහැකිව නිශ්ශබ්ද වනු ඇත. එබැවින් එබඳු ක්‍රමයක් නොගත යුතුය. එබඳු ක්‍රමයකදී 'පාපිමතා, පාපිමතෝ' යනාදී රූපයන් සිද්ධ නොවේ. එහෙත් ඉමන්තූ ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයෙන් ඒවා සිද්ධ වේ. එබැවින් ආයුෂ්මත්න් විසින් මනා කොට සිතෙහි තබාගත යුතු වඩාත්ම ප්‍රශස්ත ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙයට නිදසුනක් මෙසේය –

‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ,Mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā,Jayaṃ tadā devagaṇā mahesino’’ti ca,

'සිරිමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය සිදුවිය, පාපිෂ්ඨ වූ මාරයාට පරාජය සිදුවිය. එකල්හි සතුටට පත් වූ දේවගණයා බෝධි මණ්ඩපයේදී මහේශාක්‍ය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජයග්‍රහණය හඬ නගා ප්‍රකාශ කළහ' යන්න සහ,

‘‘Sākhāpattaphalūpeto, khandhimāvamahādumo’’ti ca.

'අතු, කොළ සහ ඵලයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ශක්තිමත් කඳක් ඇති මහා වෘක්ෂයක් මෙනි' යන්නයි.

Pāpimā, pāpimā, pāpimanto. Pāpimantaṃ. Sesaṃ neyyaṃ, esa nayo ‘‘khandhimā, puttimā’’tiādīsupi.

'පාපිමා' (ඒකවචන), 'පාපිමා', 'පාපිමන්තෝ' (බහුවචන). 'පාපිමන්තං' (ද්වීතීයා විභක්ති ඒකවචන). සෙසු රූප දත යුතුය. 'ඛන්ධිමා, පුත්තිමා' යනාදී ශබ්දයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Idāni yathāpāvacanaṃ kiñcideva himavantu satimantādīnaṃ visesaṃ brūma. Himavantova pabbato. Satimaṃ bhikkhuṃ. Bandhumaṃ rājānaṃ. Candimaṃ devaputtaṃ. Satimassa bhikkhuno. Bandhumassa rañño. Iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjati. Iccādi viseso veditabbo. Apicettha ‘‘āyasmantā’’ti dvinnaṃ vattabbavacanaṃ, ‘‘āyasmanto’’ti bahūnaṃ vattabbavacananti ayampi viseso veditabbo. Tathā hi ‘‘dvinnaṃ ārocentena ‘āyasmantā dhārentū’ti, tiṇṇaṃ ārocentena ‘āyasmanto dhārentū’ti vattabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Tiṇṇa’’nti cettha kathāsīsamattaṃ, tena catunnampi pañcannampi atirekasatānampīti dassitaṃ [Pg.201] hoti. Bahavohi upādāya ‘‘uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā’’tiādikā pāḷiyo ṭhapitā. Tattha ‘‘āyasmantā’’tidaṃ vinayavohāravasena dveyeva sandhāya vuttattā na sabbasādhāraṇaṃ. Vinayavohārañhi vajjetvā aññasmiṃ vohāre na pavattati. ‘‘Āyasmanto’’tidaṃ pana sabbattha pavattatīti dvinnaṃ viseso veditabbo.

දැන් පෙළදහමට අනුව හිමවන්තු, සතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ ස්වල්ප වූ විශේෂත්වයක් පවසන්නෙමු. 'හිමවන්තෝව පබ්බතෝ' (හිමාලය පර්වතය මෙනි), 'සතිමං භික්ඛුං' (සිහි නුවණ ඇති භික්ෂුව), 'බන්ධුමං රාජානං' (නෑයන් ඇති රජු), 'චන්දිමං දේවපුත්තං' (චන්දිම දිව්‍ය පුත්‍රයා), 'සතිමස්ස භික්ඛුනෝ' (සිහි නුවණ ඇති භික්ෂුවට), 'බන්ධුමස්ස රඤ්ඤෝ' (නෑයන් ඇති රජුට), 'ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච ඒකක්ඛණේ චිත්තං උප්පජ්ජති' (ඍද්ධිමත් තැනැත්තාගේ සහ අනෙකාගේ සිත එකම ක්ෂණයක උපදී) යනාදී වශයෙන් විශේෂය දත යුතුය. තවද මෙහි 'ආයස්මන්තා' යන්න දෙදෙනෙකු උදෙසා කිව යුතු වචනයක් බවද, 'ආයස්මන්තෝ' යන්න බොහෝ දෙනෙකු උදෙසා කිව යුතු වචනයක් බවද යන මේ විශේෂයද දත යුතුය. එසේම 'දෙදෙනෙකුට දන්වන්නා විසින් ආයස්මන්තා ධාරේන්තු කියාද, තිදෙනෙකුට දන්වන්නා විසින් ආයස්මන්තෝ ධාරේන්තු කියාද කිව යුතුය' යි පවසන ලදී. මෙහි 'තිදෙනෙකුට' යන්න කථාවේ මුඛ්‍ය මාත්‍රයක් පමණි. එයින් සිවුදෙනෙකුටද, පස්දෙනෙකුටද, සියයකට වඩා වැඩි පිරිසකටද යන බව දක්වන ලදී. 'උද්දිට්ඨා ඛෝ ආයස්මන්තෝ චත්තාරෝ පාරාජිකා ධම්මා' යනාදී බොහෝ පාලි පාඨයන් පනවන ලද්දේ බහුවචනය මුල් කරගෙනය. එහි 'ආයස්මන්තා' යන්න විනය ව්‍යවහාරය අනුව දෙදෙනෙකුම පමණක් අරමුණු කොට පවසන ලද්දක් බැවින් එය සෑම තැනටම පොදු නොවේ. විනය ව්‍යවහාරය හැර වෙනත් ව්‍යවහාරයක එය නොයෙදේ. එහෙත් 'ආයස්මන්තෝ' යන්න සෑම තැනකම යෙදෙන බැවින් මේ දෙකෙහි වෙනස දත යුතුය.

Tatra ‘‘himavanto’’ti idaṃ yebhuyyenekavacanaṃ bhavati, katthaci bahuvacanampi, tenāha niruttipiṭake thero ‘‘himavā tiṭṭhati, himavanto tiṭṭhantī’’ti. ‘‘Himavantova pabbato’’ti ayaṃ ekavacananayo yathārutapāḷivasena gahetabbo. Yathārutapāḷi ca nāma –

එහි 'හිමවන්තෝ' යන්න බොහෝ සෙයින් ඒකවචන වෙයි, ඇතැම් තැනක බහුවචනද වෙයි. එබැවින් නිරුත්තිපිටකයෙහි තෙරුන් වහන්සේ 'හිමවා තිට්ඨති, හිමවන්තෝ තිට්ඨන්ති' යි වදාළහ. 'හිමවන්තෝව පබ්බතෝ' යන මේ ඒකවචන ක්‍රමය යථාරුතපාලි (පාලි වචනයේ පවත්නා ආකාරය) වශයෙන් ගත යුතුය. යථාරුතපාලි නම් –

‘‘Dūre santo pakāsanti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā.

'සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියද බබළති. අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් මෙහි නොපෙනෙති.'

Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;

Atulo nāma nāmena, puññavanto jutindharo.

'මම ඒ කාලයෙහි අතුල නම් වූ, මහත් ඍද්ධි ඇති, පින්වත් වූ, තේජස් ඇති නාගරාජයෙක් වීමි.'

Gatimanto satimanto, dhitimanto ca so isi;

Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro’’

'ඥානගති ඇත්තා වූද, සිහි ඇත්තා වූද, ධෛර්යය ඇත්තා වූද, සද්ධර්මය දරන්නා වූද, රත්නාකරයක් බඳු වූද ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ ඍෂිවරයා වෙති'

Iccādi. Ettha ‘‘puññavanto’’tiādīni anekesu ṭhānesu bahuvacanabhāvena punappunaṃ vadantānipi katthaci ekavacanāni honti, ekavacanabhāvo ca nesaṃ gāthāvisaye dissati, tasmā tāni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni.

යනාදියයි. මෙහි 'පුඤ්ඤවන්තෝ' යනාදී වචන බොහෝ ස්ථානවල බහුවචන වශයෙන් නැවත නැවත පැවසුවද ඇතැම් තැනක ඒකවචන වෙති. ඔවුන්ගේ ඒකවචන භාවය ගාථාවන්හි දක්නට ලැබේ. එබැවින් ඒවා පෙළදහමට අනුකූලව ගත යුතුය.

Evaṃ himavantusatimantusaddādīnaṃ visesaṃ ñatvā puna liṅgantavasena dviliṅgakapadānamattho ca pakatirūpassa nāmikapadamālā ca padānaṃ sadisāsadisatā ca vavatthapetabbā.

මෙසේ හිමවන්තු, සතිමන්තු ආදී ශබ්දයන්ගේ විශේෂය දැන, නැවතත් ලිංග භේදය අනුව ද්වි-ලිංගික පදයන්ගේ අර්ථයද, ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාම පද මාලාවද, පදයන්ගේ සමාන අසමාන බවද තීරණය කළ යුතුය.

Tatra [Pg.202] hi ‘‘sirimā’’ti padaṃ sutisāmaññavasena liṅgadvaye vattanato dvidhā bhijjati. ‘‘Sirimā puriso’’ti hi atthe ākārantaṃ pulliṅgaṃ, ‘‘sirimā nāma devī’’ti atthe ākārantaṃ itthiliṅgaṃ, ubhayampetaṃ ukārantatāpakatikā. Atha vā pana pacchimaṃ ākārantatāpakatikaṃ, sirī yassa atthi so sirimāti pulliṅgavasena nibbacanaṃ, sirī yassā atthi sā sirimāti itthiliṅgavasena nibbacanaṃ. Atrimāni kiñcāpi sutivasena nibbacanatthavasena ca aññamaññaṃ samānatthāni, tathāpi purisapadatthaitthipadatthavācakattā bhinnatthānīti veditabbāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Sirimā, sirimā, sirimanto. Sirimantaṃ, sirimante. Sirimatā, sirimantena. Guṇavantusaddasseva nāmikapadamālā. Sirimā, sirimā, sirimāyo. Sirimaṃ, sirimā, sirimāyo. Sirimāya. Vakkhamānakaññānayena ñeyyā. Evaṃ dvidhā bhinnānaṃ samānasutikasaddānaṃ nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā vavatthapetabbā. Samānanibbacanatthassapi hi asamānasutikassa ‘‘sirimā’’ti saddassa nāmikapadamālāyaṃ padānaṃ imehi padehi kācipi samānatā na labbhati. Atridaṃ vuccati –

එහි ‘සිරිමා’ (sirimā) යන පදය ශ්‍රවණයේ සමානත්වය අනුව ලිංග දෙකෙහිම වැටෙන බැවින් දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ. ‘සිරිමා පුරිසෝ’ (ශ්‍රීමත් පුරුෂයා) යන අර්ථයෙහි එය ආ-කාරාන්ත පුල්ලිංග වන අතර, ‘සිරිමා නාම දේවී’ (සිරිමා නම් දේවිය) යන අර්ථයෙහි එය ආ-කාරාන්ත ඉත්ථිලිංග වේ. මේ දෙකම උ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් සිද්ධ වූවකි. එසේත් නැතහොත්, පසුව දක්වන ලද්ද ආ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියෙන් සිද්ධ වූවකි. ශ්‍රී (සිරී) යමෙකුට ඇත්ද හෙතෙම ‘සිරිමා’ යනු පුල්ලිංග විග්‍රහයයි. ශ්‍රී (සිරී) යමෙකුට ඇත්ද ඇය ‘සිරිමා’ යනු ඉත්ථිලිංග විග්‍රහයයි. මෙහිදී මේවා ශබ්ද ශ්‍රවණයෙන් හා නිරුක්ති අර්ථයෙන් එකිනෙකට සමාන අර්ථ ඇත්තේ වුවද, පුරුෂ අර්ථය සහ ස්ත්‍රී අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් වෙනස් අර්ථ ඇත්තාහු යැයි දත යුතුය. වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හිද මේ ක්‍රමයම ගත යුතුය. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමන්තෝ... සිරිමන්තං, සිරිමන්තේ... සිරිමතා, සිරිමන්තේන... යනුවෙන් ගුණවන්තු ශබ්දය මෙන් නාමපද මාලාව වේ. සිරිමා, සිරිමා, සිරිමායෝ... සිරිමං, සිරිමා, සිරිමායෝ... සිරිමාය... යනාදී වශයෙන් මතු කියනු ලබන කඤ්ඤා (කන්‍යා) ශබ්දයේ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙසේ දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදුණු, සමාන ශබ්ද ඇති පදයන්ගේ විභක්ති මාලාවන්හි පදයන්ගේ සමාන අසමාන බව ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, සමාන නිරුක්ති අර්ථයක් ඇති නමුත් අසමාන ශබ්ද ඇති (වෙනත්) ‘සිරිමා’ ශබ්දයේ විභක්ති මාලාවේ පදයන් සමඟ මෙම පදයන්ගේ කිසිදු සමානත්වයක් නොලැබෙන බැවිනි. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Sirimā’’ti padaṃ dvedhā, pumitthīsu pavattito;

Bhijjatīti vibhāveyya, ettha pulliṅgamicchitaṃ.

‘සිරිමා’ යන පදය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි පැවතීම නිසා දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදේ යැයි විභාග කටයුතුය, මෙහි පුල්ලිංගය අභිප්‍රේතය.

Iti abhibhavitā padena visadisāni guṇavāsatimādīni padāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Idāni aparānipi tabbisadisāni padāni dassessāma saddhiṃ nāmikapadamālāhi. Seyyathidaṃ?

මෙසේ ‘අභිභවිතා’ පදයෙන් අසමාන වූ ‘ගුණවා’, ‘සතිමා’ ආදී පද නාමපද විභක්ති මාලාවන් සමඟ දක්වන ලදි. දැන් ඒ හා අසමාන වූ වෙනත් පදයන්ද විභක්ති මාලාවන් සමඟ දක්වන්නෙමු. එනම් මෙසේය:

Rājā brahmā sakhā attā, ātumā sā pumā rahā;

Daḷhadhammā ca paccakkha-dhammā ca vivaṭacchadā.

රාජා (රජ), බ්‍රහ්මා (බඹා), සඛා (මිතුරා), අත්තා (තමා), ආතුමා (ආත්මය/තමා), සා (බල්ලා), පුමා (පුරුෂයා), රහා (රහස), දළ්හධම්මා (දැඩි දහම් ඇත්තා), පච්චක්ඛධම්මා (ප්‍රත්‍යක්ෂ දහම් ඇත්තා) සහ විවටච්ඡදා (විවෘත කළ වැස්ම ඇත්තා/බුදුරජාණන් වහන්සේ).

Vattahā [Pg.203] ca tathā vutta-sirā ceva yuvāpi ca;

Maghava addha muddhādi, viññātabbā vibhāvinā.

වත්තහා (වෘත්‍රාසුරයා නසන්නා/ශක්‍රයා), එමෙන්ම වුත්තසිරා (කැපූ කෙස් ඇත්තා), යුවා (තරුණයා), මඝවා (ශක්‍රයා), අද්ධා (මාර්ගය/කාලය), මුද්ධා (හිස) ආදී පද ඥානවන්තයා විසින් දත යුතුය.

Ettha ‘‘sā’’ti padameva ākārantatāpakatikamākārantaṃ, sesāni pana akārantatāpakatikāni ākārantāni.

මෙහි ‘සා’ යන පදයම පමණක් ආ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ආ-කාරාන්ත පදයක් වන අතර, සෙසු පද වනාහි අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ආ-කාරාන්ත පද වේ.

Rājā, rājā, rājāno. Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno. Raññā, rājinā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññā, rājūhi, rājūbhi. Rañño, rājino, raññaṃ, rājūnaṃ, rājānaṃ. Raññe, rājini, rājūsu. Bho rāja, bhavanto rājāno, bhavanto rājā iti vā, ayamamhākaṃ ruci.

රාජා, රාජා, රාජානෝ. රාජානං, රාජං, රාජානෝ. රඤ්ඤා, රාජිනා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤෝ, රාජිනෝ, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤා, රාජූහි, රාජූභි. රඤ්ඤෝ, රාජිනෝ, රඤ්ඤං, රාජූනං, රාජානං. රඤ්ඤේ, රාජිනි, රාජූසු. භෝ රාජ, භවන්තෝ රාජානෝ, භවන්තෝ රාජා යනු අපගේ කැමැත්තයි.

Niruttipiṭakādīsu ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ, cūḷaniruttiyaṃ pana āgataṃ. Kiñcāpi niruttipiṭakādīsu na āgataṃ, tathāpi ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti pāḷiyaṃ bahuvacanekavacanavasena ‘‘sakhā’’ti padassa dassanato ‘‘rājā’’ti bahuvacanaṃ icchitabbameva. Tathā ‘‘brahmā, attā’’iccādīnipi bahuvacanāni taggatikattā vinā kenaci rūpavisesena.

නිරුත්තිපිටකය ආදී ග්‍රන්ථයන්හි ‘රාජා’ යන පදයෙහි බහුවචනය දක්නට නොලැබේ. චූළනිරුත්තියෙහි වනාහි එය පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකය ආදී ග්‍රන්ථයන්හි නොපැමිණියේ වුවද, ‘නේතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මේ ජීවතෝ සඛා’ යන පාලි පාඨයෙහි බහුවචන හා ඒකවචන වශයෙන් ‘සඛා’ යන පදයේ දර්ශනය (භාවිතය) නිසා ‘රාජා’ යන්නෙහි බහුවචනයද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේම ‘බ්‍රහ්මා, අත්තා’ යනාදී පදයන්ගේ බහුවචනද කිසිදු විශේෂ රූප භේදයකින් තොරව එම ක්‍රමයටම සිද්ධ වන බැවින් දත යුතුය.

Ettha ca ‘‘gahapatiko nāma ṭhapetvā rājaṃ rājabhogaṃ brāhmaṇaṃ avaseso gahapatiko nāmā’’ti dassanato rājanti vuttaṃ, idaṃ pana niruttipiṭake na āgataṃ. ‘‘Sabbadattena rājinā’’ti dassanato ‘‘rājinā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti dassanato catutthīchaṭṭhīvasena ‘‘rājāna’’nti vuttaṃ. Kaccāyanarūpasiddhiganthesu pana ‘‘rājena, rājehi, rājebhi. Rājesū’’ti padāni vuttāni. Cūḷaniruttiniruttipiṭakesu tāni nāgatāni, anāgatabhāvoyeva tesaṃ yuttataro pāḷiyaṃ adassanato, tasmā etthetāni [Pg.204] amhehi na vuttāni. Pāḷinaye hi upaparikkhiyamāne īdisāni padāni samāseyeva passāma, na panāññatra, atrime payogā – ‘‘āvutthaṃ dhammarājenā’’ti ca, ‘‘sivirājena pesito’’ti ca, ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajagga’’nti ca, ‘‘nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti ca, evaṃ pāḷinaye upaparikkhiyamāne ‘‘rājenā’’tiādīni samāseyeva passāma, na kevalaṃ pāḷinaye porāṇaṭṭhakathānayepi upaparikkhiyamāne samāseyeva passāma, na panāññatra, evaṃ santepi suṭṭhu upaparikkhitabbamidaṃ ṭhānaṃ. Ko hi nāma sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sabbaso nayaṃ sallakkhetuṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi khīṇāsavehi.

මෙහිද, ‘ගහපතිකො නාම ඨපෙත්වා රාජං රාජභොගං බ්‍රාහ්මණං අවසෙසො gahapatiko nāma’ යන පාඨයෙහි දැක්වෙන භාවිතය නිසා ‘රාජං’ යන්න වදාරන ලදී. නමුත් මෙය නිරුත්තිපිටකයෙහි නොපැමිණියේය. ‘සබ්බදත්තෙන රාජිනා’ යන භාවිතය නිසා ‘රාජිනා’ යන්න වදාරන ලදී. ‘ආරාධයති රාජානං, පූජං ලභති භත්තුසු’ යන භාවිතය නිසා චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති වශයෙන් ‘රාජානං’ යන්න වදාරන ලදී. කච්චායන රූපසිද්ධි ග්‍රන්ථයන්හි වනාහි ‘රාජේන, රාජේහි, රාජේභි, රාජේසු’ යන පදයන් දක්වන ලදී. චූළනිරුත්තිය සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි ඒවා පැමිණ නැත. පාලි පාඨයන්හි දක්නට නොලැබෙන බැවින් ඒවා නොපැමිණීමම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. එබැවින් මෙහිදී අප විසින් ඒවා දක්වන ලද්දේ නැත. පාලි ක්‍රමය විමසා බලන විට මෙබඳු පද සමාසයන්හිම පමණක් දකිනු ලබන අතර වෙනත් තැනක නොදකිමු. මෙහි යෙදීම් මෙසේය: ‘ආවුත්ථං ධම්මරාජේන’ යන්නද, ‘සිවිරාජේන පේසිතෝ’ යන්නද, ‘පජාපතිස්ස දේවරාජස්ස ධජග්ගං’ යන්නද, ‘නික්ඛමන්තේ මහාරාජේ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’ යන්නද වේ. මෙසේ පාලි ක්‍රමය විමසා බලන කල ‘රාජේන’ ආදී පදයන් සමාසයන්හිම පමණක් දකිමු. පාලි ක්‍රමයෙහි පමණක් නොව පැරණි අටුවා ක්‍රමයන්හිද විමසා බලන කල මේවා සමාසයන්හිම දකිමු, වෙනත් තැනක නොදකිමු. මෙසේ වුවද මේ කරුණ ඉතා මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි සියලු ක්‍රමයන් සම්පූර්ණයෙන්ම වටහා ගැනීමට සිව්පිළිසිඹියාපත් රහතන් වහන්සේලා හැර වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද?

Ettha ca samāsantagatarāja-saddassa nāmikapadamālāyo dvidhā vuccante okārantākārantavasena. Tatrokārantā ‘‘mahārājo yuvarājo sivirājo dhammarājo’’iccevamādayo bhavanti. Ākārantā pana ‘‘mahārājā yuvarājā sivirājā dhammarājā’’iccevamādayo. Ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca ‘‘mahārājo’’tiādīni na santi, tathāpi ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāḷiyaṃ ‘‘sabbasakho’’ti dassanato ‘‘mahārājo’’tiādīnipi avassamicchitabbāni. Tathā hi samāsesu ‘‘dhammarājena, dhammarājassā’’tiādīni dissanti. Etāni okārantarūpāni eva, nākārantarūpāni. Mahārājo, mahārājā. Mahārājaṃ, mahārāje. Mahārājena, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā, mahārājehi, mahārājebhi. Mahārājassa, mahārājānaṃ. Mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi, mahārājesu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājā[Pg.205]. Kaccāyanacūḷaniruttinayehi pana ‘‘bho mahārājā’’iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ‘‘mahārājo’’ti okārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājo dhammarājo devarājo’’tiādīnampi okārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā.

මෙහිද සමාසාන්තගත ‘රාජ’ ශබ්දයේ විභක්ති මාලාවෝ ඕ-කාරාන්ත සහ ආ-කාරාන්ත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ලෙස කියනු ලැබෙත්. එහි ඕ-කාරාන්ත පද වනාහි ‘මහාරාජෝ, යුවරාජෝ, සිවිරාජෝ, ධම්මරාජෝ’ යනාදිය වේ. ආ-කාරාන්ත පද වනාහි ‘මහාරාජා, යුවරාජා, සිවිරාජා, ධම්මරාජා’ යනාදියයි. මෙහි පාලියෙහි සහ පැරණි අටුවාවන්හි ‘මහාරාජෝ’ යනාදී පද දක්නට නොලැබුණද, පාලියෙහි ‘සබ්බමිත්තෝ සබ්බසඛෝ, සබ්බභූතානුකම්පකෝ’ යන තැන ‘සබ්බසඛෝ’ යන පදය දැකීමෙන් ‘මහාරාජෝ’ යනාදී පදයන්ද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිගත යුතුය. එසේම සමාසයන්හි ‘ධම්මරාජේන, ධම්මරාජස්ස’ යනාදී පදයන් දක්නට ලැබේ. මේවා ඕ-කාරාන්ත රූපයන්ම වන අතර ආ-කාරාන්ත රූපයන් නොවේ. මහාරාජෝ, මහාරාජා. මහාරාජං, මහාරාජේ. මහාරාජේන, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි. මහාරාජස්ස, මහාරාජානං. මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි, මහාරාජේසු. භෝ මහාරාජ, භවන්තෝ මහාරාජා. කච්චායන සහ චූළනිරුත්ති ක්‍රමයන්ට අනුව ‘භෝ මහාරාජා’ යනුවෙන් ඒක වචන සහ බහු වචන රූපයන්ද දත යුතුය. යම් සේ ‘මහාරාජෝ’ යන ඕ-කාරාන්ත පදයේ බලයෙන් විභක්ති රූප යෙදේද, එසේම ‘සිවිරාජෝ, ධම්මරාජෝ, දේවරාජෝ’ යනාදී ඕ-කාරාන්ත පදයන්ගේද ප්‍රකෘති රූපයන්ට අනුව විභක්ති මාලාව යෙදිය යුතුය.

Ayaṃ panākārantavasena nāmikapadamālā –

මෙය වනාහි ආ-කාරාන්ත ක්‍රමයට අනුව වූ විභක්ති මාලාවයි –

Mahārājā, mahārājā, mahārājāno. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ, mahārājāno. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññā, mahārājūhi, mahārājūbhi. Mahārañño, mahārājino, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ. Mahāraññe, mahārājini, mahārājūsu. Bho mahārāja, bhavanto mahārājāno.

මහාරාජා, මහාරාජා, මහාරාජානෝ. මහාරාජානං, මහාරාජං, මහාරාජානෝ. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤා, මහාරාජූහි, මහාරාජූභි. මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං. මහාරඤ්ඤේ, මහාරාජිනි, මහාරාජූසු. භෝ මහාරාජ, භවන්තෝ මහාරාජානෝ.

Idhāpi pakaraṇadvayanayena ‘‘bho mahārājā’’ iti ekavacanabahuvacanānipi daṭṭhabbāni. Yathā ca ‘‘mahārājā’’ti ākārantapadassa vasena, evaṃ ‘‘sivirājā, dhammarājā, devarājā’’tiādīnampi ākārantapadānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālā yojetabbā.

මෙහි ද ප්‍රකරණ ක්‍රම දෙක අනුව 'භෝ මහාරාජා' යන ඒකවචන හා බහුවචන රූප ද දත යුතුය. 'මහාරාජා' යන ආකාරාන්ත පදය මෙන් ම, 'සිවිරාජා, ධම්මරාජා, දේවරාජා' යනාදී ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද ප්‍රකෘති රූපය අනුව නාම පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

Idha aparāpi atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ kriyāpadehi saddhiṃ yojetvā ākārantokārantānaṃ missakavasena nāmikapadamālā vuccate –

මෙහි අර්ථය තවදුරටත් පැහැදිලි කරනු පිණිස, ක්‍රියා පදයන් ද සමඟ ගළපා, ආකාරාන්ත හා ඕකාරාන්තයන්ගේ මිශ්‍ර වූ නාම පදමාලාව මෙසේ කියනු ලැබේ –

Mahārājā, mahārājo tiṭṭhati, mahārājāno, mahārājā tiṭṭhanti. Mahārājānaṃ, mahārājaṃ passati, mahārājāno, mahārāje passati. Mahāraññā, mahārājinā, mahārājena kataṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi, mahārājebhi kataṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa dīyate, mahāraññā, mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā nissaṭaṃ, mahārājūhi, mahārājūbhi, mahārājehi[Pg.206], mahārājebhi nissaṭaṃ. Mahārañño, mahārājino, mahārājassa pariggaho, mahāraññaṃ, mahārājūnaṃ, mahārājānaṃ pariggaho. Mahāraññe, mahārājini, mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhi patiṭṭhitaṃ, mahārājūsu, mahārājesu patiṭṭhitaṃ. Bho mahārāja tvaṃ tiṭṭha, bhonto mahārājāno, mahārājā tumhe tiṭṭhathāti. Evaṃ ‘‘yuvarājā, yuvarājo’’tiādīsupi.

මහාරාජා, මහාරාජෝ තිට්ඨති (මහරජ තෙමේ සිටියි), මහාරාජානෝ, මහාරාජා තිට්ඨන්ති (මහරජවරු සිටිති). මහාරාජානං, මහාරාජං පස්සති (මහරජු දකියි), මහාරාජානෝ, මහාරාජේ පස්සති (මහරජවරුන් දකියි). මහාරඤ්ඤා, මහාරාජිනා, මහාරාජේන කතං (මහරජු විසින් කරන ලදි), මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි කතං (මහරජවරුන් විසින් කරන ලදි). මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරාජස්ස දීයතේ (මහරජුට දෙනු ලැබේ), මහාරඤ්ඤා, මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා නිස්සටං (මහරජුගෙන් නික්මුණි), මහාරාජූහි, මහාරාජූභි, මහාරාජේහි, මහාරාජේභි නිස්සටං (මහරජවරුන්ගෙන් නික්මුණි). මහාරඤ්ඤෝ, මහාරාජිනෝ, මහාරාජස්ස පරිග්ගහෝ (මහරජුගේ පරිග්‍රහය), මහාරඤ්ඤං, මහාරාජූනං, මහාරාජානං පරිග්ගහෝ (මහාරජවරුන්ගේ පරිග්‍රහය). මහාරඤ්ඤේ, මහාරාජිනි, මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි පතිට්ඨිතං (මහරජු කෙරෙහි පිහිටියේය), මහාරාජූසු, මහාරාජේසු පතිට්ඨිතං (මහරජවරුන් කෙරෙහි පිහිටියේය). භෝ මහාරාජ ත්වං තිට්ඨ (එම්බා මහරජ, තෝ සිටුව), භොන්තෝ මහාරාජානෝ, මහාරාජා තුම්හේ තිට්ඨථාති (එම්බා මහරජවරුනි, තෙපි සිටුව). 'යුවරාජා, යුවරාජෝ' යනාදියෙහි ද මෙසේමය.

Kecettha vadeyyuṃ ‘‘kasmā pakaraṇakattunā imasmiṃ ṭhāne mahanto vāyāmo ca mahanto ca parakkamo kato, nanvetesupi padesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjantīti? Viññūhi te evaṃ vattabbā ‘‘pakaraṇakattārenettha so ca mahanto vāyāmo so ca mahanto parakkamo sāṭṭhakathe navaṅge satthusāsane saddesu ca atthesu ca sotārānaṃ suṭṭhu kosalluppādanena sāsanassopakāratthaṃ kato, yāni cetāni tena padāni dassitāni, etesu kānici buddhavacane vijjanti, kānici na vijjanti. Ettha yāni buddhavacane vijjanti, tāni vijjamānavasena gahitāni. Yāni na vijjanti, tāni porāṇaṭṭhakathādīsu vijjamānavasena pāḷinayavasena ca gahitānī’’ti. Atrāyaṃ saṅkhepato adhippāyavibhāvanā –

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'කර්තෘවරයා විසින් මේ ස්ථානයෙහි කුමන කරුණක් නිසා මෙතරම් විශාල උත්සාහයක් හා මහා වෑයමක් දරන ලද්දේ ද? මේ පද අතරින් ඇතැම් ඒවා බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා දක්නට නොලැබේ නොවේද?' ඔවුන්ට නුවණැත්තන් විසින් මෙසේ කිව යුතුය: 'මෙහිදී ග්‍රන්ථ කර්තෘවරයා විසින් දක්වන ලද ඒ මහත් උත්සාහය හා මහත් වෑයම, අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ශබ්දයන් සහ අර්ථයන් පිළිබඳව ශ්‍රාවකයන් තුළ මැනවින් දක්ෂතාවය ඇති කිරීම මඟින් ශාසනයට උපකාර පිණිස කරන ලද්දකි. ඔහු විසින් මෙහි දක්වන ලද පදයන් අතුරින් ඇතැම් ඒවා බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා එහි දක්නට නොලැබේ. මෙහි බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට ලැබෙන පද, පවතින දේ වශයෙන් ගන්නා ලදී. යම් පද කිසිවක් එහි දක්නට නොලැබේ ද, ඒවා පැරණි අටුවා ආදියෙහි පවතින බැවින් ද, පාලි ක්‍රමවේදයට අනුකූල වන බැවින් ද ගන්නා ලද්දේ ය.' මේ පිළිබඳව සංක්ෂිප්ත අදහස් දැක්වීම මෙසේය –

‘‘Idaṃ vatvā mahārājā, kaṃso bārāṇasiggaho;

Dhanuṃ tūṇiñca nikkhippa, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti

'මෙසේ පවසා මහාරාජ (මහරජ) තෙමේ, බරණැස අල්ලාගත් කංස රජු, දුන්න ද ඊකොපු ද බිම තබා, සංයමයට (තපසට) එළඹුණේය' යන්නයි.

Idaṃ ākārantassa mahārājasaddassa nidassanaṃ. Yasmā ‘‘sabbasakho’’ti pāḷi vijjati, tasmā tena nayena ‘‘mahārājo’’tipi okāranto diṭṭho nāma hoti purisanayena yojetabbo ca. Teneva ca ‘‘tamabravi mahārājā. Nikkhamante mahārāje’’tiādīni dissanti.

මෙය ආකාරාන්ත වූ 'මහාරාජ' ශබ්දය සඳහා උදාහරණයකි. යම් හෙයකින් පාලියෙහි 'සබ්බසඛෝ' යන රූපය විද්‍යමාන වේ ද, එබැවින් එම ක්‍රමයට අනුව 'මහාරාජෝ' යන්න ද ඕකාරාන්ත වශයෙන් දක්නා ලද්දක් වන අතර, එය 'පුරිස' ශබ්දයේ ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය. එහෙයින් ම 'තමබ්‍රවි මහාරාජා' (එම මහාරාජයාට පැවසීය), 'නික්ඛමන්තේ මහාරාජේ' (මහාරාජවරුන් නික්ම යන කල්හි) යනාදිය දක්නට ලැබේ.

Evaṃ [Pg.207] mahārājasaddassa okārantatte siddhe ‘‘mahārājā, mahārājasmā, mahārājamhā’’ti pañcamiyā ekavacanañca ‘‘mahārāje, mahārājasmiṃ, mahārājamhī’’ti sattamiyā ekavacanañca siddhāni eva honti pāḷiyaṃ avijjamānānampi nayavasena gahetabbattā. ‘‘Rājena, rājassā’’tiādīni pana nayavasena gahetabbāni na honti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘rājā brahmā sakhā attā’’iccevamādīni ‘‘puriso urago’’tiādīni viya aññamaññaṃ sabbathā sadisāni na honti. Tathā hi nesaṃ ‘‘raññā brahmunā sakhinā attanā attena sānā pumunā’’tiādīni visadisānipi rūpāni bhavanti, tasmā tāni na sakkā nayavasena jānituṃ. Evaṃ dujjānattā pana pāḷiyaṃ porāṇaṭṭhakathāsu ca yathārutapadāneva gahetabbāni. Mahārājasaddādīnaṃ pana okārantabhāve siddheyeva ‘‘purisanayogadhā ime saddā’’ti nayaggahaṇaṃ dissati, tasmā amhehi nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Yathā hi –

මෙසේ 'මහාරාජ' ශබ්දයේ ඕකාරාන්ත භාවය සිද්ධ වූ කල්හි, 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා, මහාරාජම්හා' යන පංචමී ඒකවචන රූප ද, 'මහාරාජේ, මහාරාජස්මිං, මහාරාජම්හි' යන සප්තමී ඒකවචන රූප ද, පාලියෙහි සෘජුවම දක්නට නොලැබුණත් නය (ක්‍රමවේද) වශයෙන් ගත හැකි බැවින් ඒවා සිද්ධ වූවා ම වෙති. එහෙත් 'රාජේන, රාජස්ස' යනාදිය නය වශයෙන් ගත නොහැක. ඒ මන්ද යත්? 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා' යනාදී ශබ්දයන් 'පුරිසෝ, උරගෝ' යනාදී ශබ්දයන් මෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සෑම අතින්ම සමාන නොවන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ගේ 'රඤ්ඤා, බ්‍රහ්මුනා, සඛිනා, අත්තනා, අත්තේන, සානා, පුමුනා' යනාදී වශයෙන් අසමාන රූප ද පවතින බැවින්, ඒවා නය ක්‍රමයෙන් පමණක් දැනගත නොහැකිය. මෙසේ දැනගැනීමට අපහසු බැවින්, පාලියෙහි ද පැරණි අටුවාවල ද ඒ ඒ පදයන් ශබ්ද පරිද්දෙන්ම ගත යුතුය. නමුත් 'මහාරාජ' ආදී ශබ්දයන්ගේ ඕකාරාන්ත භාවය සිද්ධ වූ විට, 'මේ ශබ්ද පුරුෂ ශබ්දය හා සමාන ක්‍රම ඇති ඒවාය' යනුවෙන් නයග්‍රහණය දක්නට ලැබේ. එබැවින් අප විසින් නය ක්‍රමය අනුව 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය පවසන ලදී. යම් සේ ද යත් –

‘‘Etañhi te durājānaṃ, yaṃ sesi matasāyikaṃ;

Yassa te kaḍḍhamānassa, hatthā daṇḍona muccatī’’ti

'යමෙක් ඇදගෙන යනු ලබද්දීත් අතින් දණ්ඩ ගිලිහෙන්නේ නැද්ද, මළවුන් මෙන් නිදා සිටින තොපගේ මේ රාජ්‍යය නින්දිත වූවකි (ලාමක වූවකි)' යන්නයි.

Ettha ‘‘hatthā’’ti, ‘‘attadaṇḍā bhayaṃ jāta’’nti ettha pana ‘‘daṇḍā’’ti ca okārantassa pañcamiyekavacanassa dassanato ‘‘uragā, paṭaṅgā, vihagā’’tiādīnipi okārantāni pañcamiyekavacanāni gahetabbāni honti. Yathā ca ‘‘dāṭhini mātimaññavho, siṅgālo mama pāṇado’’ti ettha ‘‘maññavho’’ti, ‘‘suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā’’ti ettha pana ‘‘kappayavho’’ti ca kriyāpadassa dassanato ‘‘gacchavho, bhuñjavho, sayavho’’tiādīnipi gahetabbāni honti. Gaṇhanti ca tādisāni padarūpāni sāsane sukusalā kusalā, tasmā amhehipi nayaggāhavasena ‘‘mahārājā[Pg.208], mahārājasmā’’tiādīni vuttāni. Nayaggāhavasena pana gahaṇe asati kathaṃ nāmikapadamālā paripuṇṇā bhavissanti, satiyeva tasmiṃ paripuṇṇā bhavanti.

මෙහි 'හත්ථා' යන්නෙන් ද, 'අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං' යන්නෙහි 'දණ්ඩා' යන්නෙන් ද, ඕකාරාන්ත ශබ්දයේ පංචමී විභක්ති ඒකවචන රූපයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'උරගා, පටංගා, විහගා' යනාදී ඕකාරාන්තයන් ද පංචමී ඒකවචන රූප වශයෙන් ගත යුතු වේ. තවද 'දාඨිනි මාතිමඤ්ඤව්හෝ, සිංගාලෝ මම පාණදෝ' යන්නෙහි 'මඤ්ඤව්හෝ' යන ක්‍රියා පදය ද, 'සුද්ධා සුද්ධේහි සංවාසං, කප්පයව්හෝ පතිස්සතා' යන්නෙහි 'කප්පයව්හෝ' යන ක්‍රියා පදය ද දක්නට ලැබෙන බැවින් 'ගච්ඡව්හෝ, භුඤ්ජව්හෝ, සයව්හෝ' යනාදී රූපයන් ද ගත යුතු වේ. ශාසනයෙහි ඉතා දක්ෂ වූ වියත්හු එබඳු පද රූපයන් ගනිති. එබැවින් අප විසින් ද නයග්‍රහණ (ක්‍රමවේදයන් පිළිගැනීමේ) වශයෙන් 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය පවසන ලදී. නයග්‍රහණ වශයෙන් පිළිගැනීමක් නොමැති කල්හි නාම පදමාලාවන් කෙසේ නම් පරිපූර්ණ වන්නේ ද? එය ඇති කල්හි ම ඒවා පරිපූර්ණ වෙති.

Tathā hi buddhavacane anekasatasahassāni nāmikapadāni kriyāpadāni ca pāṭiekkaṃ pāṭiekkaṃ ekavacanabahuvacanakāhi sattahi aṭṭhahi vā nāmavibhattīhi channavutiyā ca ākhyātikavacanehi yojitāni na santi, nayavasena pana santiyeva, iti nayavasena ‘‘mahārājā, mahārājasmā’’tiādīni amhehi ṭhapitāni. ‘‘Mahārājā tiṭṭhanti, mahārājā tumhe tiṭṭhathā’’ti imāni pana ‘‘atha kho cattāro mahārājā mahatiyā ca yakkhasenāya mahatiyā ca kumbhaṇḍasenāyā’’ti dassanato,

මක්නිසාද යත්, බුද්ධ වචනයෙහි අනේක ලක්ෂ සංඛ්‍යාත නාම පද සහ ක්‍රියා පද, වෙන් වෙන් වශයෙන් ඒකවචන හා බහුවචන සහිත වූ සත් වැදෑරුම් හෝ අට වැදෑරුම් නාම විභක්තීන්ගෙන් ද, අනූ හයක් වූ ආඛ්‍යාත විභක්තීන්ගෙන් ද සෘජුවම යොදන ලද්දේ නැත. එහෙත් නය (ක්‍රමවේද) වශයෙන් ඒවා ඇත්තේ ම ය. එබැවින් ක්‍රමවේදයට අනුව 'මහාරාජා, මහාරාජස්මා' යනාදිය අප විසින් දක්වන ලදී. 'මහාරාජා තිට්ඨන්ති, මහාරාජා තුම්හේ තිට්ඨථා' (මහරජවරු සිටිති, මහරජවරුනි තෙපි සිටුව) යන මේවා 'අථ ඛෝ චත්තාරෝ මහාරාජා මහතියා ච යක්ඛසේනාය මහතියා ච කුම්භණ්ඩසේනායා' යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

‘‘Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā;

Daddaḷhamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave’’ti

ඒ සතර මහාරාජවරු සතර දිශාවන්හි හාත්පසින් බැබළෙමින් කපිලවස්තු වනයෙහි සිටියහ.

Dassanato ca vuttāni. ‘‘Mahārāja’’ntiādīnipi pāḷiñca pāḷinayañca disvā eva vuttāni. Asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni na passāma, tasmā suṭṭhu vicāretabbamidaṃ ṭhānaṃ. Idañhi duddasaṃ vīrajātinā jānitabbaṭṭhānaṃ. Sace panāyasmanto buddhavacane vā porāṇikāsu vā aṭṭhakathāsu asamāse ‘‘rājaṃ, rājenā’’tiādīni passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi nāma sabbappakārena buddhavacane vohārappabhedaṃ jānituṃ samattho aññatra pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.

දැකීම නිසා මේවා කියන ලදී. 'මහාරාජ' යනාදී වචන ද පාලිය සහ පාලි ක්‍රමය දැකීමෙන්ම පවසන ලදී. සමාස නොවූ තන්හි (අසමාසයේදී) 'රාජං', 'රාජේන' යනාදී රූප අප දකින්නේ නැත, එබැවින් මේ කරුණ මැනවින් විමසිය යුතුය. මෙය වනාහි කෙලෙස් රහිත වූ උතුමන් විසින් දැනගත යුතු, දැකීමට අපහසු කරුණකි. ඉදින් ආයුෂ්මත්නි, බුද්ධ දේශනාවෙහි හෝ පැරණි අටුවාවන්හි සමාස නොවූ තන්හි 'රාජං', 'රාජේන' යනාදී රූප දකින්නේ නම්, එකල්හි එය මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න. පිරිසිදු සිවුපිළිසිඹියාපත් මහා රහතන් වහන්සේලා හැර, බුද්ධ දේශනාවෙහි ව්‍යවහාර භේදය සියලු ආකාරයෙන් දැන ගැනීමට වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද?

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී –

‘‘Vītataṇho anādāno, niruttipadakovido;

Akkharānaṃ sannipātaṃ, jaññā pubbāparāni cā’’ti.

තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ, උපාදාන රහිත වූ, නිරුක්ති පදයන්හි දක්ෂ වූ, අක්ෂරයන්ගේ එකතුව සහ ඒවායේ මුල මැද අග (පූර්වාපරය) දන්නා තැනැත්තා...

Brahmā[Pg.209], brahmā, brahmāno. Brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmunā, brahmehi, brahmebhi, brahmūhi, brahmūbhi. Brahmassa, brahmuno, brahmānaṃ, brahmūnaṃ. Brahmani, brahmesu, bho brahma, bho brahme, bhavanto brahmāno.

බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මා, බ්‍රහ්මානෝ. බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මං, බ්‍රහ්මානෝ. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මේහි, බ්‍රහ්මේභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනෝ, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මුනා, බ්‍රහ්මේහි, බ්‍රහ්මේභි, බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි. බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මුනෝ, බ්‍රහ්මානං, බ්‍රහ්මූනං. බ්‍රහ්මනි, බ්‍රහ්මේසු, භෝ බ්‍රහ්ම, භෝ බ්‍රහ්මේ, භවන්තෝ බ්‍රහ්මානෝ.

Yamakamahātheraruciyā ‘‘bho brahmā’’iti bahuvacanaṃ vā. Ettha pana ‘‘paṇḍitapurisehi devehi brahmūhī’’ti ṭīkāvacanassa dassanato, ‘‘brahmūnaṃ vacīghoso hotī’’ti ca ‘‘brahmūnaṃ vimānādīsu chandarāgo kāmāsavo na hotī’’ti ca aṭṭhakathāvacanassa dassanato, ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti āhaccabhāsitassa ca dassanato ‘‘brahmūhi, brahmūbhi, brahmūnaṃ, brahme’’ti padāni vuttāni, etāni cūḷaniruttiniruttipiṭakakaccāyanesu na āgatāni.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අභිමතය පරිදි 'භෝ බ්‍රහ්මා' යන්න බහුවචනයක් ද වේ. මෙහිදී 'පණ්ඩිතපුරිසේහි දේවේහි බ්‍රහ්මූහි' යන ටීකා පාඨය පෙනෙන බැවින් ද, 'බ්‍රහ්මූනං වචීඝෝසෝ හෝති' කියා සහ 'බ්‍රහ්මූනං විමානාදීසු ඡන්දරාගෝ කාමාසවෝ න හෝති' යන අටුවා පාඨයන් පෙනෙන බැවින් ද, 'විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං, ධම්මං පණීතං මනුජේසු බ්‍රහ්මේ' යන ඍජු දේශනා පාඨය පෙනෙන බැවින් ද 'බ්‍රහ්මූහි, බ්‍රහ්මූභි, බ්‍රහ්මූනං, බ්‍රහ්මේ' යන පදයන් පවසන ලදී. මේවා චූළනිරුත්ති, නිරුත්තිපිටකය හෝ කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි දක්නට නොලැබේ.

Sakhā, sakhā, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhaṃ, sakhāraṃ, sakhānaṃ, sakhino, sakhāno, sakhāyo. Sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhārasmā, sakhinā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi. Sakhissa, sakhino, sakhīnaṃ, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Sakhe, sakhesu, sakhāresu. Bho sakha, bho sakhā, bho sakhi, bho sakhī, bho sakhe, bhavanto sakhino, sakhāno, sakhāyo.

සඛා, sඛා, සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ. සඛං, සඛාරං, සඛානං, සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ. සඛිනා, සඛාරේහි, සඛාරේභි, සඛේහි, සඛේභි. සඛිස්ස, සඛිනෝ, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛාරස්මා, සඛිනා, සඛාරේහි, සඛාරේභි, සඛේහි, සඛේභි. සඛිස්ස, සඛිනෝ, සඛීනං, සඛාරානං, සඛානං. සඛේ, සඛේසු, සඛාරේසු. භෝ සඛ, භෝ සඛා, භෝ සඛි, භෝ සඛී, භෝ සඛේ, භවන්තෝ සඛිනෝ, සඛානෝ, සඛායෝ.

Yamakamahātheramatena ‘‘bho sakhā’’iti bahuvacanaṃ vā. Pāḷiyaṃ pana suvaṇṇakakkaṭajātake ‘‘hare sakhā kissa nu maṃ jahāsī’’ti dīghavasena vutto sakhāsaddo ālapanekavacanaṃ, tasmā yamakamahātheranayo na yujjatīti ce[Pg.210]? No na yujjati. Yasmā ‘‘netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti manojajātake sakhāsaddo ekavacanampi hoti bahuvacanampi. Tathā hi tattha paṭhamapāde bahuvacanaṃ, dutiyapāde panekavacanaṃ, tasmā yamakamahātherena paccattālapanabahuvacanaṭṭhāne sakhāsaddo vutto. Ettha ca ‘‘sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako’’ti pāṭhānulomena samāse labbhamānassa sakhasaddassa nāmikapadamālā bhavati ‘‘sabbasakho, sabbasakhā, sabbasakhaṃ, sabbasakhe’’tiādinā purisanayena. Tatrāyaṃ samāsaviggaho – sabbesaṃ janānaṃ sakhā, sabbe vā janā sakhino etassāti sabbasakho, yathā sabbaverīti.

යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'භෝ සඛා' යන්න බහුවචනයක් ද වේ. ඉදින්, පාලියෙහි සුවණ්ණකක්කට ජාතකයෙහි 'හරේ සඛා කිස්ස නු මං ජහාසි' යන තැන දීර්ඝ වශයෙන් වදාරන ලද 'සඛා' ශබ්දය ආලපන ඒකවචනයකි, එබැවින් යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ක්‍රමය නොගැලපේ යැයි පවසන්නේ නම්? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ. මන්දයත්, මනෝජ ජාතකයෙහි 'නේතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මේ ජීවතෝ සඛා' යන තැන 'සඛා' ශබ්දය ඒකවචනය ද බහුවචනය ද වන බැවිනි. එසේම එහි පළමු පාදයෙහි බහුවචනය ද, දෙවන පාදයෙහි ඒකවචනය ද වේ. එබැවින් යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථමා ආලපන බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සඛා' ශබ්දය පවසන ලදී. තවද මෙහි 'සබ්බමිත්තෝ සබ්බසඛෝ, සබ්බභූතානුකම්පකෝ' යන පාඨයට අනුකූලව සමාසයේදී ලැබෙන 'සඛ' ශබ්දයේ නාම පද මාලාව 'සබ්බසඛෝ, සබ්බසඛා, සබ්බසඛං, සබ්බසඛේ' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් සිදුවේ. එහි විග්‍රහය මෙසේය – 'සබ්බේසං ජනානං සඛා' (සියලු ජනයන්ගේ යහළුවා) හෝ 'සබ්බේ වා ජනා සඛිනෝ ඒතස්ස' (සියලු ජනයෝ මොහුගේ යහළුවෝ වෙති) යන අර්ථයෙන් 'සබ්බසඛෝ' වේ, එය 'සබ්බවේරී' යන්න මෙනි.

Attā, attā, attāno. Attānaṃ, attaṃ, attāno. Attanā, attena, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attanā, attanehi, attanebhi. Attano, attānaṃ. Attani, attanesu. Bho atta, bhavanto attā, bhonto attāno.

අත්තා, අත්තා, අත්තානෝ. අත්තානං, අත්තං, අත්තානෝ. අත්තනා, අත්තේන, අත්තේහි, අත්තේභි. අත්තනෝ, අත්තානං. අත්තනා, අත්තේහි, අත්තේභි. අත්තනෝ, අත්තානං. අත්තනි, අත්තේසු. භෝ අත්ත, භවන්තෝ අත්තා, භොන්තෝ අත්තානෝ.

Ettha pana attaṃ niraṅkatvāna piyāni sevati.

මෙහි වනාහි තමා (ආත්මය) බැහැර කොට, ප්‍රිය දෑ සේවනය කරයි.

‘‘Sace gacchasi pañcālaṃ, khippa’mattaṃ jahissasi;

Migaṃ panthānupannaṃva, mahantaṃ bhayamessatī’’ti

ඉදින් ඔබ පංචාල දේශයට යන්නෙහි නම්, වහාම ඔබේ ජීවිතය (තමා) අත්හරින්නෙහිය; මාර්ගයට පිවිසි මුවෙකු මෙන් ඔබට මහත් බියක් පැමිණෙන්නේය.

Pāḷīsu ‘‘atta’’nti dassanato ‘‘atta’’nti idha vuttaṃ, ‘‘attena vā attaniyena vā’’ti pāḷidassanato pana ‘‘attenā’’ti. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘attassā’’ti catutthīchaṭṭhīnamekavacanaṃ āgataṃ, etaṃ kaccāyane niruttipiṭake ca na dissati. Katthaci pana ‘‘attesū’’ti āgataṃ. Sabbānetāni sāṭṭhakathaṃ jinatantiṃ oloketvā gahetabbāni.

පාලි දේශනාවන්හි 'අත්තං' යනුවෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින් මෙහි 'අත්තං' යන්න වදාරන ලදී, 'අත්තේන වා අත්තනියේන වා' යන පාලි දේශනාව දක්නට ලැබෙන බැවින් 'අත්තේන' යන්න වදාරන ලදී. චූළනිරුත්තියෙහි 'අත්තස්ස' යන චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපය පැමිණ ඇතත්, එය කච්චායනයෙහි හෝ නිරුත්තිපිටකයෙහි දක්නට නැත. ඇතැම් තැනක 'අත්තේසු' කියා ද පැමිණ ඇත. මේ සියල්ල අටුවා සහිත බුද්ධ සම්ප්‍රදාය (ජිනතන්තිය) දෙස බලා තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘Ātumā[Pg.211], ātumā, ātumāno. Ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno. Ātumena, ātumehi, ātumebhī’’tiādinā purisanayena vatvā ‘‘bho ātuma, bhavanto ātumā, ātumāno’’ti vattabbaṃ.

'ආතුමා, ආතුමා, ආතුමානෝ. ආතුමානං, ආතුමං, ආතුමානෝ. ආතුමේන, ආතුමේහි, ආතුමේභි' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් පවසා, 'භෝ ආතුම, භවන්තෝ ආතුමා, ආතුමානෝ' යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

Tatra attasaddassa samāse ‘‘bhāvitatto, bhāvitattā. Bhāvitattaṃ, bhāvitatte. Bhāvitattena, bhāvitattehi, bhāvitattebhī’’ti purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā.

එහි 'අත්ත' ශබ්දයේ සමාසයෙහි දී 'භාවිතත්තෝ, භාවිතත්තා. භාවිතත්තං, භාවිතත්තේ. භාවිතත්තේන, භාවිතත්තේහි, භාවිතත්තේභි' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය.

Sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sānā, sānehi, sānebhi. Sāssa, sānaṃ. Sāne, sānesu. Bho sā, bhavanto sāno. Sā vuccati sunakho.

සා, සා, සානෝ. සානං, සානේ. සානා, සානේහි, සානේභි. සාස්ස, සානං. සානා, සානේහි, සානේභි. සාස්ස, සානං. සානේ, සානේසු. භෝ සා, භවන්තෝ සානෝ. 'සා' යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ.

Ettha ca ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hoti. Sāva vārenti sūkara’’nti nidassanapadāni. Keci pana sāsaddassa dutiyātatiyādīsu ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi tāni ‘‘saṃ, se. Senā’’tiādīni rūpāni buddhavacane ceva aṭṭhakathādīsu ca niruttipiṭake ca dissanti. Evaṃ pana niruttipiṭake vuttaṃ ‘‘sā tiṭṭhati, sāno tiṭṭhanti. Sānaṃ passati, sāne passati. Sānā kataṃ, sānehi kataṃ, sānebhi kataṃ. Sāssa dīyate, sānaṃ dīyate. Sānā nissaṭaṃ, sānehi nissaṭaṃ, sānebhi nissaṭaṃ. Sāssa pariggaho, sānaṃ pariggaho. Sāne patiṭṭhitaṃ, sānesu patiṭṭhitaṃ. Bho sā, bhavanto sāno’’ti, tasmā niruttipiṭake vuttanayeneva nāmikapadamālā gahetabbā.

මෙහි 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' සහ 'සාව වාරෙන්ති සූකරං' යන්න නිදර්ශන පාඨ වේ. ඇතැමෙක් වනාහි 'සා' ශබ්දයේ ද්විතීයා, තෘතීයා ආදී විභක්තීන්හි 'සං, සේ, සේනා' යනාදී රූප පවසති, එය සුදුසු නොවේ. මන්දයත් 'සං, සේ, සේනා' යනාදී රූප බුද්ධ දේශනාවෙහි හෝ අටුවා ආදියෙහි හෝ නිරුත්තිපිටකයෙහි හෝ දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. නිරුත්තිපිටකයෙහි පවසන ලද්දේ මෙසේය: 'සා තිට්ඨති, සානෝ තිට්ඨන්ති. සානං පස්සති, සානේ පස්සති. සානා කතං, සානේහි කතං, සානේභි කතං. සාස්ස දීයතේ, සානං දීයතේ. සානා නිස්සටං, සානේහි නිස්සටං, සානේභි නිස්සටං. සාස්ස පරිග්ගහෝ, සානං පරිග්ගහෝ. සානේ පතිට්ඨිතං, සානේසු පතිට්ඨිතං. භෝ සා, භවන්තෝ සානෝ' යනුවෙනි. එබැවින් නිරුත්තිපිටකයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව ගත යුතුය.

Atridaṃ [Pg.212] vattabbaṃ – yathā ‘‘sehi dārehi asantuṭṭho’’tiādīsu pulliṅge vattamānassa ‘‘sako’’iti atthavācakassa sasaddassa ‘‘attano ayanti so’’ti etasmiṃ atthe ‘‘so, sā. Saṃ, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti purisanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Yathā vā ‘‘hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva saṃ phalaṃ. Sāni kammāni tappenti, kosalaṃ sena’santuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayī’’tiādīsu napuṃsakaliṅge vattamānassa sakamiccatthavācakassa sasaddassa ‘‘saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Sā, sasmā, samhā, sehi, sebhi. Sassa, sānaṃ. Se, sasmiṃ, samhi, sesū’’ti cittanayena rūpāni bhavanti, na tathā sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā tehi ācariyehi dutiyātatiyāṭhāne ‘‘saṃ, se. Senā’’ti vuttaṃ, kasmā ca pañcamīṭhāne ‘‘sā, sasmā, samhā’’ti vuttaṃ, sattamīṭhāne ca ‘‘se, sasmiṃ, samhī’’ti ca vuttaṃ? Sabbametaṃ akāraṇaṃ, takkagāhamattena gahitaṃ akāraṇaṃ. Sunakhavācako hi sāsaddo ākārantatāpakatiko, na purisa cittasaddādayo viya akārantatāpakatiko. Yāya imassa īdisāni rūpāni siyuṃ, sā ca pakati natthi. Na ceso ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā’’ iccevamādayo viya paṭhamaṃ akārantabhāve ṭhatvā pacchā paṭiladdhaākārantatā, atha kho niccamokārantatāpakatiko gosaddo viya niccamākārantatāpakatiko. Niccamākārantatāpakatikassa ca evarūpāni rūpāni na bhavanti, tasmā niruttipiṭake pabhinnapaṭisambhidena āyasmatā mahākaccāyanena na vuttāni. Sacepi maññeyyuṃ ‘‘attaṃ, attenā’ti [Pg.213] ca dassanato ‘saṃ, senā’ti imāni pana gahetabbānī’’ti. Na gahetabbāni ‘‘rājā, brahmā, sakhā, attā, sā, pumā’’iccevamādīnaṃ aññamaññaṃ padamālāvasena visadisattā nayavasena gahetabbākārassa asambhavato. Īdise hi ṭhāne nayaggāhavasena gahaṇaṃ nāma sadosaṃyeva siyā, tasmā nayaggāhavasenapi na gahetabbāni.

මෙහිදී මෙසේ කිව යුතුය – 'සෙහි දාරෙහි අසන්තුට්ඨො' (තමාගේ භාර්යාවන්ගෙන් සතුටු නොවන) යනාදී තැන්හි පුල්ලිංගයේ පවතින, 'ස්වකීය' (තමාගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ස' ශබ්දයේ 'තමාගේ වූයේ ඒ' යන අර්ථයෙහි 'සො, සා. සං, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසු' යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් සුනඛයා (බල්ලා) යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. නැතහොත් 'හිංසන්ති අත්තසම්භූතා, තචසාරංව සං ඵලං' (තමාගෙන්ම හටගත් ඵලය උණ ගස විනාශ කරන්නාක් මෙන්), 'සානි කම්මානි තප්පෙන්ති' (තමාගේම කර්මයන් තවනවා), 'කොසලං සෙන සන්තුට්ඨං, ජීවග්ගාහං අගාහයී' (තමාගේ සේනාවෙන් සතුටු වූ, කොසොල් රජු ජීවග්‍රහයෙන් ග්‍රහණය කරවීය) යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංගයෙහි පවතින 'ස්වකීය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ස' ශබ්දයේ 'සං, සානි, සා. සං, සානි, සෙ. සෙන, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සා, සස්මා, සම්හා, සෙහි, සෙභි. සස්ස, සානං. සෙ, සස්මිං, සම්හි, සෙසු' යනුවෙන් චිත්ත ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් සුනඛයා යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. මෙසේ තිබියදී, ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් ද්විතීයා සහ තෘතීයා ස්ථානයන්හි 'සං, සෙ. සෙන' කියාත්, පංචමී ස්ථානයෙහි 'සා, සස්මා, සම්හා' කියාත්, සප්තමී ස්ථානයෙහි 'සෙ, සස්මිං, සම්හි' කියාත් පවසන ලද්දේ මන්ද? මේ සියල්ල කරුණු රහිතය, තර්කයෙන් පමණක් ග්‍රහණය කරගත් කරුණු රහිත ප්‍රකාශයන්ය. මන්ද, සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දය ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තකි. පුරුෂ, චිත්ත ආදී ශබ්දයන් මෙන් අකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තක් නොවේ. යම් ප්‍රකෘතියක් නිසා මෙවැනි රූප සිදු විය යුතුද, එවැනි ප්‍රකෘතියක් මෙහි නැත. තවද මෙම ශබ්දය 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා' යනාදී ශබ්දයන් මෙන් මුලින් අකාරාන්ත ස්වභාවයෙහි පිහිටා පසුව ආකාරාන්ත භාවයට පත් වූවක් නොවේ. එසේ නොවී, නිරන්තරයෙන්ම ඕකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති 'ගො' ශබ්දය මෙන් නිරන්තරයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තකි. නිරන්තරයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති ශබ්දයකට මෙබඳු රූප සිදු නොවේ. එබැවින් නිරුත්ති පිටකයෙහි ප්‍රභින්න පටිසම්භිදාලාභී ආයුෂ්මත් මහාකච්චායන තේරණුවන් විසින් මේවා වදාරා නැත. 'අත්තං, අත්තෙන' යන යෙදුම් දැකීමෙන් 'සං, සෙන' යන රූප ද ගත යුතුය කියා යමෙකු සිතන්නේ නම්, ඒවා එසේ නොගත යුතුය. 'රාජා, බ්‍රහ්මා, සඛා, අත්තා, සා, පුමා' යනාදී ශබ්දයන් එකිනෙකට පදමාලාවන් වශයෙන් අසමාන වන බැවින් ක්‍රමානුකූලව (නය වශයෙන්) ගත හැකි ආකාරයක් නොමැති හෙයිනි. මෙවැනි ස්ථානයක ක්‍රම ග්‍රහණය (නයග්ගාහය) ඔස්සේ ගැනීම දෝෂ සහිතම වෙයි. එබැවින් ක්‍රම ග්‍රහණයෙන්ද (නය වශයෙන්ද) ඒවා නොගත යුතුය.

Aparampi atra vattabbaṃ – yathā hi ‘‘sāhi nārīhi te yantī’’ti vutte ‘‘attano nārī’’ti, ‘‘sā nārī’’ti evaṃ atthavato itthiliṅgassa kaññāsaddena sadisassa sāsaddassa ‘‘sā, sā, sāyo. Saṃ, sā, sāyo. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāhi, sābhi. Sāya, sānaṃ. Sāya, sāyaṃ, sāsū’’ti kaññānayena rūpāni bhavanti, na tathā imassa sunakhavācakassa sāsaddassa rūpāni bhavanti. Evaṃ sante kasmā te ācariyā tatiyābahuvacanaṭṭhāne ca ‘‘sāhi, sābhī’’ti rūpāni icchanti, kasmā ca sattamībahuvacanaṭṭhāne ‘‘sāsū’’ti? Idampi akāraṇaṃ ākārantapulliṅgattā. Kasmā ca pana catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa rassavasena ‘‘sassa’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ sunakhavācakassa sāsaddassa ākārantatāpakatikattā. Ākārantatāpakatikassa ca sāsaddassa yathā akārantatāpakatikassa purisasaddassa ‘‘purisassā’’ti catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ bhavati evarūpassa rūpassa abhāvato. Teneva āyasmā kaccāno niruttipiṭake sunakhavācakassa sāsaddassa rūpaṃ dassento catutthīchaṭṭhekavacanaṭṭhāne pubbakkharassa dīghavasena ‘‘sāssa’’iti rūpamāha. Kasmā ca pana te ācariyā catutthekavacanaṭṭhāne ‘‘sāya’’iti rūpaṃ icchanti? Idampi akāraṇaṃ, ṭhapetvā hi ākārantitthiliṅge ghasaññato ākārato paresaṃ nādīnaṃ āyādesañca akārantato punnapuṃsakaliṅgato [Pg.214] parassa catutthekavacanassa āyādesañca ākārantapulliṅge aghato ākārantato parassa catutthekavacanassa katthacipi āyādeso na dissati. Niruttipiṭake ca tādisaṃ rūpaṃ na vuttaṃ, avacanaṃyeva yuttataraṃ buddhavacane aṭṭhakathādīsu ca anāgamanato. Yā panamhehi niruttipiṭakaṃ nissāya buddhavacanañca sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā vuttā, sāyeva sārato paccetabbā. Etthāpi nānāatthesu vattamānānaṃ liṅgattayapariyāpannānaṃ sā so saṃiccetesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāsu padānaṃ sadisāsadisatā daṭṭhabbā.

මෙහි තවත් කිවයුත්තක් ඇත – එනම්, 'සාහි නාරීහි තෙ යන්ති' (ඔවුන් තමන්ගේ ස්ත්‍රීන් සමඟ යති) යැයි කී කල්හි 'තමාගේ ස්ත්‍රිය' හෙවත් 'ඒ ස්ත්‍රිය' යන අර්ථය ඇති, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින, කන්‍යා ශබ්දයට සමාන 'සා' ශබ්දයේ 'සා, සා, සායො. සං, සා, සායො. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සාහි, සාභි. සාය, සානං. සාය, සායං, සාසු' යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්දය මෙන් රූප සිද්ධි වෙයි. එහෙත් මෙම සුනඛයා යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ රූප එසේ සිදු නොවේ. මෙසේ තිබියදී, ඒ ආචාර්යවරුන් තෘතීයා බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සාහි, සාභි' යන රූපද, සප්තමී බහුවචන ස්ථානයෙහි 'සාසු' යන රූපද කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය, මන්ද යත් ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයක් වන බැවිනි. තවද, ඔවුන් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයෙහි පෙර අකුර ලඝු (ලස්ව) කිරීමෙන් 'සස්ස' යන රූපය කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය, මන්ද යත් සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇත්තක් වන බැවිනි. ස්වභාවයෙන්ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති 'සා' ශබ්දයට, අකාරාන්ත ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති පුරුෂ ශබ්දයේ 'පුරිසස්ස' යන චතුර්ථී ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපය මෙන් රූපයක් සිදුවීමක් නොමැති බැවිනි. එබැවින්ම ආයුෂ්මත් කච්චායන තේරණුවෝ නිරුත්ති පිටකයෙහි සුනඛවාචක 'සා' ශබ්දයේ රූප දක්වමින්, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයෙහි පෙර අකුර දීර්ඝ කිරීමෙන් 'සාස්ස' යන රූපය වදාළහ. තවද, ඒ ආචාර්යවරුන් චතුර්ථී ඒකවචන ස්ථානයෙහි 'සාය' යන රූපය කැමති වන්නේ මන්ද? මෙයද කරුණු රහිතය. මක්නිසාද යත්, ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ඝ සංඥාවෙන් පර වූ 'නා' ආදී විභක්තීන්ට 'ආය' ආදේශය වීමත්, අකාරාන්ත පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්ගෙන් පර වූ චතුර්ථී ඒකවචන විභක්තියට 'ආය' ආදේශය වීමත් හැරෙන්නට, ආකාරාන්ත පුල්ලිංගයෙහි අඝ සංඥක වූ 'ආ' කාරයෙන් පර වූ චතුර්ථී ඒකවචන විභක්තියට කිසිදු තැනක 'ආය' ආදේශයක් නොපෙනෙන බැවිනි. නිරුත්ති පිටකයෙහිද එවැනි රූපයක් දක්වා නැත. බුද්ධ වචනයෙහි මෙන්ම අටුවා ආදියෙහිද එය ප්‍රකටව නොපැමිණෙන බැවින්, එය නොපැවසීමම වඩාත් සුදුසුය. නමුත් අප විසින් නිරුත්ති පිටකය හා බුද්ධ වචනය ඇසුරු කොට සුනඛයා යන අර්ථය ඇති 'සා' ශබ්දයේ යම් නාම පදමාලාවක් දක්වන ලද්දේද, එයම සාරය (නිවැරදි දේ) ලෙස පිළිගත යුතුය. මෙහිදීද, විවිධ අර්ථයන්හි පවතින, ත්‍රිවිධ ලිංගයට අයත් 'සා, සො, සං' යන පද තුනේ ප්‍රකෘති රූපයන්හි නාම පදමාලාවන් තුළ පදයන්ගේ සමාන අසමාන බව වටහාගත යුතුය.

Ettha siyā – yo tumhehi sāsaddo ‘‘taṃsaddatthe ca sunakhe ca sakamiccatthe ca vattatī’’ti icchito, kathaṃ taṃ ‘‘sā’’ti vutteyeva ‘‘imassa atthassa vācako’’ti jānantīti? Na jānanti, payogavasena pana jānanti lokiyajanā ceva paṇḍitā ca. Payogavasena hi ‘‘sā maddī nāgamāruhi, nātibaddhaṃva kuñjara’’ntiādīsu sāsaddassa taṃsaddatthatā viññāyati, evaṃ sāsaddo taṃsaddatthe ca vattati. ‘‘Na yattha sā upaṭṭhito hoti. Bhagavato sājātimpi sutvā sattā amatarasabhāgino bhavantī’’tiādīsu sāsaddassa sunakhavācakatā viññāyati.

මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැකිය – ඔබ විසින් 'සා' ශබ්දය 'තද් (ඒ යන) අර්ථයෙහිද, සුනඛ (බල්ලා යන) අර්ථයෙහිද, ස්වකීය (තමාගේ යන) අර්ථයෙහිද පවතියි' කියා පිළිගන්නා ලදී. එසේ නම් 'සා' කියා පැවසූ පමණින් 'එය මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නකි' කියා හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? (පිළිතුර:) නිකම්ම හඳුනාගත නොහැක, එහෙත් ලෞකික ජනයා මෙන්ම පණ්ඩිතයෝද භාවිතය (ප්‍රයෝගය) අනුව එය හඳුනා ගනිති. මන්ද, භාවිතය අනුව 'සා මද්දී නාගමාරුහි, නාතිබද්ධංව kuñjara' යනාදී තැන්හි 'සා' ශබ්දයෙන් තද් (ඒ) අර්ථය හැඟවේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය තද් අර්ථයෙහි පවතී. 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති' (යම් තැනක බල්ලෙක් නොසිටීද), 'භගවතො සාජාතිම්පි සුත්වා සත්තා අමතරසභාගිනො භවන්ති' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සුනඛ උපත -සුනඛයෙක්ව උපන් ආත්මය- ගැන අසාද සත්වයෝ අමෘත රසයේ කොටස්කරුවෝ වෙති) යනාදී තැන්හි 'සා' ශබ්දයේ සුනඛවාචක අර්ථය (බල්ලා යන අර්ථය) වටහාගත හැකිය.

‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;

Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,Uttiṭṭhapiṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti

යසස්වී වූවනි, ඔබ වෙනුවෙන් මේ ආහාරය පිළියෙල කර ඇත. ඔවුහු එය අනුභව කරති, භුක්ති විඳිති, පානය කරති. අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන මා ගැන ඔබ දනියි. (එහෙයින්) ඉතිරි වූ ආහාරය සපාකයා ලබත්වා!

Ettha pana sāsaddassa rassabhāvakaraṇena ‘‘sapāko’’ti pāḷi ṭhitāti atthaṃ aggahetvā ‘‘sānaṃ sunakhānaṃ idaṃ maṃsanti sa’’miti atthaṃ gahetvā ‘‘saṃ pacatīti sapāko’’ti vuttanti [Pg.215] daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sapākoti sapākacaṇḍālo’’ icceva vuttaṃ. Tampi etadevatthaṃ dīpeti. Evaṃ sāsaddo sunakhe ca vattati. ‘‘Sā dārā jantūnaṃ piyā’’ti vutte pana ‘‘sakā dārā sattānaṃ piyā’’ti atthadīpanavasena sāsaddassa sakavācakatā paññāyati. Evaṃ sāsaddo sakamiccatthe ca vattati. Iti sāsaddaṃ payogavasena īdisatthassa vācakoti jānanti. Atridaṃ vuccati –

මෙහි ලා 'සා' ශබ්දය හ්‍රස්ව කිරීමෙන් 'සපාක' යන පාඨය පිහිටා ඇතැයි යන අර්ථය නොගෙන, 'සීනං' යනු බල්ලන්ගේ ය, 'සං' යනු මේ ඔවුන්ගේ මස් ය කියා අර්ථ ගෙන 'බල්ලන්ගේ මස් උයන්නේ සපාක (සපක්) නම් වේ' යයි කියන ලදැයි දත යුතුය. අටුවාවෙහි වනාහි 'සපාක යනු සපාක චණ්ඩාලයා ය' යනුවෙන්ම පවසන ලදී. එය ද මේ අර්ථය ම පැහැදිලි කරයි. මෙසේ 'සා' ශබ්දය බල්ලා යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'සා දාරා ජන්තූනං පියා' යන තැන වනාහි 'තමාගේ බිරිඳ සත්වයන්ට ප්‍රිය ය' යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙන් 'සා' ශබ්දයේ ස්වකීය (තමාගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන බව පෙනේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය 'ස්වකීය' යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙසේ 'සා' ශබ්දය ප්‍රයෝග (ව්‍යවහාරයන්) අනුව මෙබඳු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නක් බව දනිති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Taṃsaddatthe ca sunakhe,Sakasmimpi ca vattati;

Sāsaddo so ca kho ñeyyo,Payogānaṃ vasena ve.

ඒ 'සා' ශබ්දය 'ඒ' (තච්) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද, බල්ලා යන අර්ථයෙහි ද, තමාගේ (ස්වකීය) යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ඒකාන්තයෙන් ම එය ව්‍යවහාරයන්ගේ (ප්‍රයෝගයන්ගේ) වශයෙන් ම දත යුත්තේ ය.

Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘na yattha sā upaṭṭhito hotī’’ti ekavacanappayogadassanato ca,

මෙහි ද පාලියෙහි 'න යත්ථ සා උපට්ඨිතෝ හෝති' යනුවෙන් ඒකවචන ප්‍රයෝගයක් දැක්වෙන බැවින් ද,

‘‘Asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare;

Rakkhasā puttarūpena, sāva vārenti sūkara’’nti

'පුත්‍ර රූපයෙන් පෙනී සිටින අසත්පුරුෂ ලාමක වූ යක්ෂයෝ (රක්ෂසයෝ) 'පියාණෙනි, පියාණෙනි' යයි කියමින් මට කථා කරති. බල්ලන් මෙන් (මා) වළක්වති' යනුවෙන්

Bahuvacanappayogadassanato ca, niruttipiṭake ‘‘sāno’’iccādidassanato ca ‘‘sā, sā, sāno. Sānaṃ, sāne. Sānā’’tiādinā sunakhavācakassa sāsaddassa nāmikapadamālā kathitā.

බහුවචන ප්‍රයෝග දැක්වෙන බැවින් ද, නිරුත්ති පිටකයෙහි 'සානෝ' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින් ද, 'සා, සා, සානෝ. සානං, සානේ. සානා' යනාදී වශයෙන් සුනඛ (බල්ලා) යන අර්ථය දක්වන 'සා' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියන ලදී.

Idāni pumasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'පුම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Pumā, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumāne. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pumānesu. Bho puma, bhavanto pumā, pumāno. ‘‘Bho pumā’’iti bahuvacane nayopi ñeyyo.

පුමා, පුමා, පුමානෝ. පුමානං, පුමානේ. පුමානා, පුමුනා, පුමේන, පුමානේහි, පුමානේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමානේහි, පුමානේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානේ, පුමානේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමා, පුමානෝ යන්නයි. බහුවචනයෙහි 'භෝ පුමා' යන ක්‍රමය ද දත යුතුය.

Ettha [Pg.216] pana –

මෙහි ලා වනාහි –

‘‘Thiyo tassa pajāyanti, na pumā jāyare kule;

Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti

'යමෙක් තමා දන්නා වූ ප්‍රශ්නයක් අසන ලදුව, එය වෙනත් අයුරකින් (වැරදි ලෙස) විසඳා දේ ද, ඔහුගේ කුලයෙහි ස්ත්‍රීහු ම උපදිති, පුරුෂයෝ නූපදිති' යනුවෙන්

Ayaṃ pāḷi pumasaddassa bahuvacanabhāvasādhikā, kaccāyane ‘‘he pumaṃ’’iti sānusāraṃ ālapanekavacanaṃ dissati. Tadanekesu pāḷippadesesu ca aṭṭhakathāsu ca sānusārānaṃ ālapanavacanānaṃ adassanato idha na vadāmi. Upaparikkhitvā yuttaṃ ce, gahetabbaṃ. ‘‘Yasassi naṃ paññavantaṃ visayhā’’ti ettha pana chandānurakkhaṇatthaṃ āgamavasenevānusāro hoti, na sabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Ayamākārantavasena nāmikapadamālā.

මේ පාලි පාඨය 'පුම' ශබ්දයේ බහුවචන බව සාධනය කරයි. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'හේ පුමං' යනුවෙන් අනුස්වාර සහිත ආලපන ඒකවචනයක් පෙනේ. එහෙත් වෙනත් බොහෝ පාලි ස්ථානයන්හි සහ අටුවාවන්හි අනුස්වාර සහිත ආලපන වචන දැකගත නොහැකි බැවින් මම මෙහි එය සඳහන් නොකරමි. විමසා බලා සුදුසු නම් එය ගත යුතුය. 'යසස්සි නං පඤ්ඤවන්තං විසය්හා' යන මෙහි වනාහි ඡන්දස් රැකීම පිණිස ආගම වශයෙන් ම අනුස්වාරය පැමිණේ, ස්වභාවයෙන් නොවන බව දත යුතුය. මෙය ආකාරාන්ත වශයෙන් වූ නාමික පදමාලාවයි.

‘‘Soḷasitthisahassānaṃ,Na vijjati pumo tadā;

Ahorattānamaccayena,Nibbatto ahamekako’’ti ca,

'එකල්හි සොළොස්දහසක් ස්ත්‍රීන් අතර, කිසිදු පුරුෂයෙක් නොවීය; රෑ දවල් ගෙවී යාමෙන් මම තනිවම උපන්නෙමි' යනුවෙන් ද,

‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;

Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti ca

'කොක් යෝනියෙහි (කොක් පක්ෂීන් අතර) සැමදා පුරුෂයෙක් නොවන්නා සේ ය; වලාකුළු ගර්ජනා කරන කල්හි ඔවුහු එකල්හි ගැබ් ගනිති' යනුවෙන් ද

Pāḷidassanato pana okārantavasenapi nāmikapadamālā veditabbā.

පාලි පාඨයන්හි දැක්වෙන පරිදි ඕකාරාන්ත වශයෙන් ද නාමික පදමාලාව දත යුතුය.

Pumo, pumā. Pumaṃ, pume. Pumena, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pumā, pumasmā, pumamhā, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumānaṃ. Pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumesu. Bho puma, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumā’’iti vā, evaṃ pumasaddassa dvidhā nāmikapadamālā bhavati.

පුමෝ, පුමා. පුමං, පුමේ. පුමේන, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමානං. පුමේ, පුමස්මිං, පුමම්හි, පුමේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමා. 'භෝ පුමා' යනුවෙන් ද වේ. මෙසේ 'පුම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව දෙවැදෑරුම් වේ.

Idāni missakanayo vuccate –

දැන් මිශ්‍ර ක්‍රමය කියනු ලැබේ –

Pumā[Pg.217], pumo, pumā, pumāno. Pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. Pumānā, pumunā, pumena, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumānā, pumunā, pumā, pumasmā, pumamhā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi. Pumassa, pumuno, pumānaṃ. Pumāne, pume, pumasmiṃ, pumamhi, pumānesu, pumesu. Bho puma, bhavanto pumāno, bhavanto pumā. ‘‘Bho pumāno, bho pumā’’iti vā.

පුමා, පුමෝ, පුමා, පුමානෝ. පුමානං, පුමං, පුමානේ, පුමේ. පුමානා, පුමුනා, පුමේන, පුමානේහි, පුමානේභි, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානා, පුමුනා, පුමා, පුමස්මා, පුමම්හා, පුමානේහි, පුමානේභි, පුමේහි, පුමේභි. පුමස්ස, පුමුනෝ, පුමානං. පුමානේ, පුමේ, පුමස්මිං, pumamhi, පුමානේසු, පුමේසු. භෝ පුම, භවන්තෝ පුමානෝ, භවන්තෝ පුමා. 'භෝ පුමානෝ, භෝ පුමා' යනුවෙන් ද වේ.

Idāni rahasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'රහ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Rahā vuccati pāpadhammo. Rahā, rahā, rahino. Rahānaṃ, rahāne. Rahinā, rahinehi, rahinebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahā, rahānehi, rahānebhi. Rahassa, rahānaṃ. Rahāne, rahānesu. Bho raha, bhavanto rahino, bhavanto rahā.

'රහ' යනු පාපධර්මය (පවිටු ස්වභාවය) යැයි කියනු ලැබේ. රහා, රහා, rahino. රහානං, රහානේ. රහිනා, රහිනේහි, රහිනේභි. රහස්ස, රහානං. රහා, රහානේහි, රහානේභි. රහස්ස, රහානං. රහානේ, රහානේසු. භෝ රහ, භවන්තෝ රහිනෝ, භවන්තෝ රහා යන්නයි.

Idāni daḷhadhammasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'දළ්හධම්ම' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamminā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammā. ‘‘Bho daḷhadhammāno, bho daḷhadhammā’’iti puthuvacanampi ñeyyaṃ, evaṃ paccakkhadhammasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā.

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මානෝ. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මානේ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මේ, දළ්හධම්මේසු. භෝ දළ්හධම්ම, භවන්තෝ දළ්හධම්මානෝ, භවන්තෝ දළ්හධම්මා. 'භෝ දළ්හධම්මානෝ, භෝ දළ්හධම්මා' යනුවෙන් බහුවචනය ද දත යුතුය. මෙසේ 'පච්චක්ඛධම්ම' ශබ්දයේ ද නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

Ettha ca ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro dhanuggahā daḷhadhammā’’ti idaṃ nidassanaṃ. Imissaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘daḷhadhammā’’ iti bahuvacanavasena āgatattā daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi appasiddho tadantānaṃ bahuvacanabhāve tulyarūpattā. Tathāpi amhehi padamālā ākārantavaseneva yojitā. Īdisesu hi ṭhānesu daḷhadhammasaddo ākārantotipi okārantotipi vattuṃ yujjateva [Pg.218] aparibyattarūpattā. Aññasmiṃ pana pāḷippadese atīva paribyatto hutvā okāranta daḷhadhammasaddo dvidhā dissati guṇasaddapaṇṇattivācakasaddavasena. Tattha ‘‘issatte casmi kusalo, daḷhadhammoti vissuto’’ti ettha daḷhadhammasaddo okāranto guṇasaddo. ‘‘Bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresī’’ti ettha pana paṇṇattivācakasaddo. Evaṃ okāranto daḷhadhammasaddo dvidhā diṭṭho. Tassa pana ‘‘daḷhadhammo, daḷhadhammā. Daḷhadhammaṃ, daḷhadhamme’’ti purisanayena nāmikapadamālā ñeyyā, ākārantokārantānaṃ vasena missakapadamālā ca. Kathaṃ?

මෙහි ලා 'මහණෙනි, යම් සේ දැඩි දුනු ඇති දුනුවායන් සතර දෙනෙක්...' යන මෙය නිදසුනකි. මේ පාලියෙහි වනාහි 'දළ්හධම්මා' යනුවෙන් බහුවචන වශයෙන් පැමිණි බැවින්, දළ්හධම්ම ශබ්දය ආකාරාන්ත වශයෙන් ද ඕකාරාන්ත වශයෙන් ද යෙදිය හැකිය. මන්ද යත්, ඒ දෙකෙහි ම බහුවචන රූප සමාන වන බැවිනි. එසේ වුව ද අප විසින් පදමාලාව ආකාරාන්ත වශයෙන් ම යොදන ලදී. මක්නිසාද යත්, මෙබඳු ස්ථානයන්හි දී පැහැදිලි නොවන ස්වරූපය නිසා දළ්හධම්ම ශබ්දය ආකාරාන්ත ලෙස හෝ ඕකාරාන්ත ලෙස හෝ කීම සුදුසු ම වන බැවිනි. වෙනත් පාලි ස්ථානයන්හි දී වනාහි ඉතා පැහැදිලි ලෙස ඕකාරාන්ත 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය ගුණවාචක සහ ප්‍රඥප්ති (නාම) වාචක ශබ්ද වශයෙන් දෙවැදෑරුම් ව පෙනේ. එහි 'මම දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂ වෙමි, දැඩි දුනු ඇත්තෙක් (දළ්හධම්ම) යයි ප්‍රකට වෙමි' යන මෙහි 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය ඕකාරාන්ත ගුණවාචක ශබ්දයකි. 'බරණැස් නුවර දළ්හධම්ම නම් රජෙක් රජකම් කෙළේය' යන මෙහි වනාහි එය ප්‍රඥප්ති (නාම) වාචක ශබ්දයකි. මෙසේ ඕකාරාන්ත 'දළ්හධම්ම' ශබ්දය දෙපරිද්දකින් දක්නා ලදී. එහි වනාහි 'දළ්හධම්මෝ, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මේ' යනුවෙන් පුරුෂ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාමික පදමාලාව ද, ආකාරාන්ත හා ඕකාරාන්ත වශයෙන් මිශ්‍ර පදමාලාව ද දත යුතුය. ඒ කෙසේ ද යත්?

Daḷhadhammā, daḷhadhammo, daḷhadhammāno, daḷhadhammā. Daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamme. Daḷhadhamminā, daḷhadhammena, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷadhamminā, daḷhadhammā, daḷhadhammasmā, daḷhadhammamhā, daḷhadhammehi, daḷhadhammebhi. Daḷhadhammassa, daḷhadhammānaṃ. Daḷhadhamme, daḷhadhammasmiṃ, daḷhadhammamhi, daḷhadhammesu. Bho daḷhadhamma, bhavanto daḷhadhammāno, bhavanto daḷhadhammāti. Evaṃ paccakkhadhammā, paccakkhadhammoti missakapadamālā ca yojetabbā.

දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මෝ, දළ්හධම්මානෝ, දළ්හධම්මා. දළ්හධම්මානං, දළ්හධම්මං, දළ්හධම්මානේ, දළ්හධම්මේ. දළ්හධම්මිනා, දළ්හධම්මේන, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළධම්මිනා, දළ්හධම්මා, දළ්හධම්මස්මා, දළ්හධම්මම්හා, දළ්හධම්මේහි, දළ්හධම්මේභි. දළ්හධම්මස්ස, දළ්හධම්මානං. දළ්හධම්මේ, දළ්හධම්මස්මිං, දළ්හධම්මම්හි, දළ්හධම්මේසු. භෝ දළ්හධම්ම, භවන්තෝ දළ්හධම්මානෝ, භවන්තෝ දළ්හධම්මා යනුයි. මෙසේ 'පච්චක්ඛධම්මා', 'පච්චක්ඛධම්මෝ' යන මිශ්‍ර පදමාලාව ද යෙදිය යුතුය.

Idāni vivaṭacchadasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'විවටච්ඡද' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Vivaṭacchadā, vivaṭacchadā, vivaṭacchadāno. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadāne. Vivaṭacchadena, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchadā, vivaṭacchadehi, vivaṭacchadebhi. Vivaṭacchadassa, vivaṭacchadānaṃ. Vivaṭacchade, vivaṭacchadesu. Bho vivaṭacchada, bhavanto vivaṭacchadā, bhavanto vivaṭacchadāno.

විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදානෝ. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදානේ. විවටච්ඡදේන, විවටච්ඡදේහි, විවටච්ඡදේභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදේහි, විවටච්ඡදේභි. විවටච්ඡදස්ස, විවටච්ඡදානං. විවටච්ඡදේ, විවටච්ඡදේසු. භෝ විවටච්ඡද, භවන්තෝ විවටච්ඡදා, භවන්තෝ විවටච්ඡදානෝ.

Ayaṃ nāmikapadamālā ‘‘sace pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchadā’’ti [Pg.219] pāḷidassanato ākārantavasena kathitā. ‘‘Loke vivaṭacchado’’tipi pāḷidassanato pana okārantavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchado, vivaṭacchadā, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchade’’ti. Missakavasenapi kathetabbā ‘‘vivaṭacchadā, vivaṭacchado, vivaṭacchadāno, vivaṭacchadā. Vivaṭacchadānaṃ, vivaṭacchadaṃ, vivaṭacchadāne, vivaṭacchade’’iti.

මෙම නාමික පදමාලාව, “ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයෙහි පැවිදි වේ ද, හෙතෙම ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම දුරු කළ (විවටච්ඡද) අරහත් සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේය” (සචේ පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති අරහං හෝති සම්මාසම්බුද්ධෝ ලෝකේ විවටච්ඡදා) යන පාලි පාඨය දැකීමෙන් 'ආ'-කාරාන්ත වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙත් “ලෝකේ විවටච්ඡදෝ” යන පාලි පාඨය දැකීමෙන් 'ඕ'-කාරාන්ත වශයෙන් ද “විවටච්ඡදෝ, විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදේ” යනුවෙන් ද කිව යුතුය. මිශ්‍ර වශයෙන් ද “විවටච්ඡදා, විවටච්ඡදෝ, විවටච්ඡදානෝ, විවටච්ඡදා. විවටච්ඡදානං, විවටච්ඡදං, විවටච්ඡදානේ, විවටච්ඡදේ” යනුවෙන් කිව යුතුය.

Idāni vattahasaddassa nāmikapadamālā vuccate – vattahāti sakko.

දැන් 'වත්තහ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ – 'වත්තහ' යනු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ය.

Vattahā, vattahāno. Vattahānaṃ, vattahāne. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahānā, vattahānehi, vattahānebhi. Vattahino, vattahānaṃ. Vattahāne, vattahānesu. Bho vattaha, bhavanto vattahāno. Atha vā ‘‘bho vattahā, bho vattahāno’’iccapi.

වත්තහා, වත්තහානෝ. වත්තහානං, වත්තහානේ. වත්තහානා, වත්තහානේහි, වත්තහානේභි. වත්තහිනෝ, වත්තහානං. වත්තහානා, වත්තහානේහි, වත්තහානේභි. වත්තහිනෝ, වත්තහානං. වත්තහානේ, වත්තහානේසු. භෝ වත්තහ, භවන්තෝ වත්තහානෝ. එසේත් නැතහොත් “භෝ වත්තහා, භෝ වත්තහානෝ” යනුවෙන් ද වේ.

Idāni vuttasirasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'වුත්තසිර' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Vuttasirā, vuttasirā, vuttasirāno. Vuttasirānaṃ, vuttasirāne. Vuttasirānā, vuttasirānehi, vuttasirānebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ, vuttasirā, vuttasirehi, vuttasirebhi. Vuttasirassa, vuttasirānaṃ. Vuttasire, vuttasiresu. Bho vuttasira, bhānto vuttasirānoti. ‘‘Vuttasiro’’ti okārantapāṭhopi dissati.

වුත්තසිරා, වුත්තසිරා, වුත්තසිරානෝ. වුත්තසිරානං, වුත්තසිරානේ. වුත්තසිරානා, වුත්තසිරානේහි, වුත්තසිරානේභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං, වුත්තසිරා, වුත්තසිරේහි, වුත්තසිරේභි. වුත්තසිරස්ස, වුත්තසිරානං. වුත්තසිරේ, වුත්තසිරේසු. භෝ වුත්තසිර, භවන්තෝ වුත්තසිරානෝ යනුයි. “වුත්තසිරෝ” යන 'ඕ'-කාරාන්ත පාඨය ද පෙනේ.

Idāni yuvasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'යුව' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ –

Yuvā, yuvā, yuvāno, yuvānā. Yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve. Yuvānā, yuvena, yuvānena, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvānā[Pg.220], yuvānasmā, yuvānamhā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi. Yuvānassa, yuvassa, yuvānānaṃ, yuvānaṃ. Yuvāne, yuvānasmiṃ, yuvānamhi, yuve, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuvānesu, yuvāsu, yuvesu. Bho yuva, yuvāna, bhavanto yuvānā.

යුවා, yuvā, යුවානෝ, යුවානා. යුවානං, යුවං, යුවානේ, යුවේ. යුවානා, යුවේන, යුවානේන, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානා, යුවානස්මා, යුවානම්හා, යුවානේහි, යුවානේභි, යුවේහි, යුවේභි. යුවානස්ස, යුවස්ස, යුවානානං, යුවානං. යුවානේ, යුවානස්මිං, යුවානම්හි, යුවේ, යුවස්මිං, යුවම්හි, යුවානේසු, යුවාසු, යුවේසු. භෝ යුව, යුවාන, භවන්තෝ යුවානා.

Imasmiṃ ṭhāne ekadesena ākārantanayo ca sabbathā okārantanayo ca ekadesena ca okārantanayoti tayo nayā dissanti.

මෙම ස්ථානයෙහි එක් අතකින් 'ආ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද, සම්පූර්ණයෙන්ම 'ඕ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද, තවත් අතකින් 'ඕ'-කාරාන්ත ක්‍රමය ද වශයෙන් ක්‍රම තුනක් දක්නට ලැබේ.

Maghavasaddassapi ‘‘maghavā, maghavā, maghavāno, maghavānā’’tiādinā yuvasaddasseva nāmikapadamālāyojanaṃ kubbanti garū. Niruttipiṭake pana ‘‘maghavā tiṭṭhati, maghavanto tiṭṭhanti. Maghavantaṃ passati, maghavante passati. Maghavatā kataṃ, maghavantehi kataṃ, maghavantebhi kataṃ. Maghavato dīyate, maghavantānaṃ dīyate. Maghavatā nissaṭaṃ, maghavantehi nissaṭaṃ, maghavantebhi nissaṭaṃ. Maghavato pariggaho, maghavantānaṃ pariggaho. Maghavati patiṭṭhitaṃ, maghavantesu patiṭṭhitaṃ. Bho maghavā, bhavanto maghavanto’’ti guṇavāpadanayena vuttaṃ, tathā cūḷaniruttiyampi. Taṃ pāḷiyā saṃsandati sameti. Pāḷiyañhi ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccatī’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘maghoti nāmaṃ assa atthīti maghavā’’ti atthi atthavācakavantupaccayavasena padasiddhi dassitā hoti, tasmāssa guṇavantusaddassa viya ca nāmikapadamālā yojetabbā.

ගුරුභවතුන් වහන්සේලා 'මඝව' ශබ්දයට ද “මඝවා, මඝවා, මඝවානෝ, මඝවානා” ආදී වශයෙන් 'යුව' ශබ්දයේ මෙන් නාමික පදමාලා සම්බන්ධය කරති. එහෙත් නිරුත්තිපිටකයෙහි “මඝවා තිට්ඨති, මඝවන්තෝ තිට්ඨන්ති. මඝවන්තං පස්සති, මඝවන්තේ පස්සති. මඝවතා කතං, මඝවන්තේහි කතං, මඝවන්තේභි කතං. මඝවතෝ දීයති, මඝවන්තානං දීයති. මඝවතා නිස්සටං, මඝවන්තේහි නිස්සටං, මඝවන්තේභි නිස්සටං. මඝවතෝ පරිග්ගහෝ, මඝවන්තානං පරිග්ගහෝ. මඝවති පතිට්ඨිතං, මඝවන්තේසු පතිට්ඨිතං. භෝ මඝවා, භවන්තෝ මඝවන්තෝ” යනුවෙන් ගුණවත් (ගුණවන්තු) ශබ්දයේ ක්‍රමයට පවසන ලදී; චූළනිරුත්තියෙහි ද එසේමය. එය පාලි ග්‍රන්ථයන් හා ගැලපෙයි, එකඟ වෙයි. පාලියෙහි ද “මහාලී, දිව්‍යරාජ වූ ශක්‍ර තෙමේ පෙර මනුෂ්‍යයෙකුව සිටි කල්හි 'මඝ' නම් මාණවකයෙක් විය, එබැවින් 'මඝවා' යයි කියනු ලැබේ” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙයින් “මඝ යන නාමය මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් මඝවා වේ” යි අයිතිවාසිකම් අර්ථය දක්වන 'වන්තු' ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් පද සිද්ධිය දක්වන ලදී. එබැවින් මෙයට 'ගුණවන්තු' ශබ්දයේ මෙන් නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

Idāni addhasaddassa nāmikapadamālā vuccate – addhasaddassa hi yaṃ kāle magge ca vattamānassa ‘‘atīto addhā. Dīgho addhā suduggamo’’tiādīsu ‘‘addhā’’ti paṭhamantaṃ rūpaṃ dissati, taṃ ‘‘addhā idaṃ mantapadaṃ sududdasa’’ntiādīsu ekaṃsatthe [Pg.221] vattamānena ‘‘addhā’’ti nipātapadena samānaṃ. Nipātānaṃ pana padamālā na rūhati, nāmikānaṃyeva rūhati.

දැන් 'අද්ධ' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ – කාලය සහ මාර්ගය යන අර්ථයන්හි පවතින 'අද්ධ' ශබ්දයේ “අතීතෝ අද්ධා” (ඉකුත් වූ කාලය), “දීඝෝ අද්ධා සුදුග්ගමෝ” (දීඝ වූ මාර්ගය දුර්ගම වේ) ආදී තැන්හි “අද්ධා” යන ප්‍රථමා විභක්ති රූපය පෙනේ. එය “අද්ධා ඉදං මන්තපදං සුදුද්දසං” (ඒකාන්තයෙන්ම මේ මන්ත්‍ර පදය දැකීමට ඉතා අපහසුය) ආදී තැන්හි ඒකාන්ත අර්ථයෙහි පවතින “අද්ධා” යන නිපාත පදයට සමාන වේ. එහෙත් නිපාතයන්ට පදමාලාවක් (විභක්ති ක්‍රමයක්) සිදු නොවේ, නාම පදයන්ටම පමණක් සිදු වේ.

Addhā, addhā, addhāno. Addhānaṃ, addhāne. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhunā, addhānehi, addhānebhi. Addhuno, addhānaṃ. Addhani, addhāne, addhānesu. Bho addha, bhavanto addhā, addhāno.

අද්ධා, අද්ධා, අද්ධානෝ. අද්ධානං, අද්ධානේ. අද්ධුනා, අද්ධානේහි, අද්ධානේභි. අද්ධුනෝ, අද්ධානං. අද්ධුනා, අද්ධානේහි, අද්ධානේභි. අද්ධුනෝ, අද්ධානං. අද්ධනි, අද්ධානේ, අද්ධානේසු. භෝ අද්ධ, භවන්තෝ අද්ධා, අද්ධානෝ.

Ettha kiñci payogaṃ dassessāma – tayo addhā. Addhānaṃ vītivatto. Iminā dīghena addhunā. Dīghassa addhuno accayena. Pathaddhuno pannaraseva cando. Ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano. Addhāne gacchante paññāyissati. Iccādayo ñeyyā. Ayampi panettha nīti veditabbā ‘‘addhānanti dutiyekavacanantavasena catutthīchaṭṭhībahuvacanavasena ca vuttaṃ rūpaṃ. ‘‘Addhānamaggapaṭippanno hotī’’tiādīsu dīghamaggavācakena ‘‘addhāna’’nti napuṃsakena sadisaṃ sutisāmaññavasenāti.

මෙහි ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වන්නෙමු – “තයෝ අද්ධා” (කාල තුනක්). “අද්ධානං වීතිවත්තෝ” (කාලය හෝ මාර්ගය ඉක්මවා ගිය). “ඉමිනා දීඝේන අද්ධුනා” (මෙම දීඝ කාලයෙන්/මාර්ගයෙන්). “දීඝස්ස අද්ධුනෝ අච්චයේන” (දීඝ කාලයක් ඇවෑමෙන්). “පථද්ධුනෝ පන්නරසේව චන්දෝ” (මඟෙහි පසළොස්වක සඳ මෙන්). “අහූ අතීතමද්ධානේ, සමණෝ ඛන්තිදීපනෝ” (අතීත කාලයෙහි ඉවසීම ප්‍රකාශ කළ ශ්‍රමණයෙක් විය). “අද්ධානේ ගච්ඡන්තේ පඤ්ඤායිස්සති” (කාලය ගතවන කල්හි වැටහෙන්නේය). මේ ආදී ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. මෙහිදී මෙම ක්‍රමය ද දත යුතුය – “අද්ධානං” යනු ද්විතීයා ඒකවචනය වශයෙන් ද, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහුවචනය වශයෙන් ද කියන ලද රූපයකි. එය “අද්ධානමග්ගපටිපන්නෝ හෝති” ආදී තැන්හි දිගු මාර්ගය හඟවන 'අද්ධාන' යන නපුංසකලිංග ශබ්දයට ශ්‍රවණ සමානත්වය හේතුවෙන් සමාන වේ.

Idāni muddhasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'මුද්ධ' (හිස) යන ශබ්දයේ නාම පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ –

Muddhā, muddhā, muddhāno. Muddhaṃ, muddhe, muddhāne. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhānā, muddhehi, muddhebhi. Muddhassa, muddhānaṃ. Muddhani, muddhanesu. Bho muddha, bhavanto muddhā, muddhāno.

මුද්ධා, මුද්ධා, මුද්ධානෝ. මුද්ධං, මුද්ධේ, මුද්ධානේ. මුද්ධානා, මුද්ධේහි, මුද්ධේභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධානා, මුද්ධේහි, මුද්ධේභි. මුද්ධස්ස, මුද්ධානං. මුද්ධනි, මුද්ධනේසු. භෝ මුද්ධ, භවන්තෝ මුද්ධා, මුද්ධානෝ.

Evaṃ abhibhavitāpadena visadisapadāni bhavanti. Iti nānānayehi abhibhavitāpadena sadisāni vattādīni visadisāni guṇavādīni rājasāiccādīni ca ākārantapadāni dassitāni saddhiṃ nāmikapadamālāhi.

මෙසේ 'අභිභවිතා' යන පදයට අසමාන පද ද වෙති. මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් 'අභිභවිතා' පදයට සමාන වූ 'වත්තා' (කථිකයා) ආදී පද ද, අසමාන වූ 'ගුණවා' ආදී පද ද, 'රාජසා' ආදී ආකාරාන්ත (ආ-කාරයෙන් කෙළවර වන) පද ද නාම පදමාලා සමඟ දක්වන ලදී.

Ettha [Pg.222] yogaṃ sace poso, kare paṇḍitajātiko;

Tassa vohārabhedesu, vijambhe ñāṇamuttamaṃ.

මෙහිලා යම් ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයෙක් උත්සාහ කරන්නේ නම්, ඔහුගේ උතුම් වූ ඥානය ව්‍යවහාර භේදයන්හි මනාව බබළන්නේය (පැතිරෙන්නේය).

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ, අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පද පථයන් කෙරෙහි වියතුන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි,

Savinicchayo ākārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa

ආකාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයන් පිළිබඳ විනිශ්චය සහිත වූ,

Nāmikapadamālāvibhāgo nāma

'නාමිකපදමාලා විභාගය' නම් වූ,

Chaṭṭho paricchedo.

හයවන පරිච්ඡේදයයි.

Ukāranta avaṇṇantatāpakatikaṃ

උකාරාන්ත සහ අවණ්ණාන්ත (අ-කාරාන්ත) ප්‍රකෘති ස්වභාවය ඇති,

Ākārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ආකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිමවා ලන ලදී.

7. Niggahītantapulliṅganāmikapadamālā

7. නිග්ගහීතාන්ත (බින්දුවෙන් කෙළවර වන) පුල්ලිංග නාම පදමාලාව.

Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantapulliṅgānaṃ bhavanta karontaiccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

ඉන්පසු, පූර්වාචාරීවරයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන් වූ 'භවන්ත', 'කරොන්ත' ආදී ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පදමාලාව පවසන්නෙමු –

Gacchaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;

Jayaṃ jaraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.

ගච්ඡං, මහං, චරං, තිට්ඨං, දදං, භුඤ්ජං, සුණං, පචං, ජයං, ජරං, චවං, මීයං, සරං, කුබ්බං, ජපං, වජං (යන මේ පදයන් නිදර්ශන වේ).

Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchante. Gacchatā, gacchantehi, gacchanteti. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchā, bhavanto gacchanto.

ගච්ඡං, ගච්ඡන්තෝ, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තේ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තේසු. භෝ ගච්ඡං, භෝ ගච්ඡා, භවන්තෝ ගච්ඡන්තෝ.

Gacchādīni aññāni ca taṃsadisānaṃ evaṃ ñeyyānīti yamakamahātheramataṃ. Kiñcāpettha tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhī’’ti imāni padāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha payogadassanato gahetabbāni.

'ගච්ඡ' ආදී වෙනත් සමාන ශබ්දයන් ද මෙසේම දත යුතු යනු යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි. මෙහි තෘතීයා ඒකවචනය ආදී ස්ථානයන්හිදී 'ගච්ඡන්තේන, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි' යන මේ පදයන් දක්වා නොමැති වුවද, ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රයෝගයන් (භාවිතයන්) දැකීමෙන් ඒවා ද පිළිගත යුතුය.

Tatra yamakamahātherena ālapanavacanaṭṭhāneyeva ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattaṃ kathitaṃ, paccattavacanaṭṭhāne [Pg.223] ekavacanattaṃ. Kehici pana paccattavacanaṭṭhāne ekavacanabahuvacanattaṃ, ālapanavacanaṭṭhāne bahuvacanattaṃyeva kathitaṃ. ‘‘Gacchaṃ, mahaṃ, cara’’ntiādīnaṃ pana ālapanaṭṭhāne ekavacanattaṃ. Mayaṃ pana buddhavacane anekāsu cāṭṭhakathāsu ‘‘gacchanto, mahanto’’tiādīnaṃ bahuvacanappayogānaṃ ‘‘gacchaṃ, mahaṃ’’iccādīnañca sānusārālapanekavacanappayogānaṃ adassanato ‘‘gacchanto bhāradvājo. Sa gacchaṃ na nivattati. Mahanto lokasannivāso’’tiādīnaṃ pana paccattekavacanappayogānaññeva dassanato tādisāni rūpāni anijjhānakkhamāni viya maññāma. Niruttipiṭake paccattālapanaṭṭhāne ‘‘mahanto, bhavanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattameva kathitaṃ, na ekavacanattaṃ. Tathā hi tattha ‘‘mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭha’’nti gāthaṃ vatvā ‘‘mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhantī’’ti ca, ‘‘bho mahā, bhavanto mahanto’’ti ca, ‘‘bhavaṃ tiṭṭhati, bhavanto tiṭṭhantī’’ti ca ādi vuttaṃ.

එහිදී, යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) ස්ථානයෙහි පමණක් 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන බව පවසන ලද අතර, ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්ති ස්ථානයෙහි ඒක වචන බව පවසන ලදී. ඇතැමුන් විසින් ප්‍රථමා විභක්ති ස්ථානයෙහි ඒක වචන සහ බහු වචන දෙකම ද, ආලපන ස්ථානයෙහි බහු වචන පමණක්ම ද පවසන ලදී. 'ගච්ඡං, මහං, චරං' ආදී පදයන්ගේ ආලපන ස්ථානයෙහි ඒක වචන බව පවසන ලදී. එහෙත් අපට බුද්ධ වචනයෙහි හා බොහෝ අටුවාවන්හි 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන ප්‍රයෝගයන් ද, 'ගච්ඡං, මහං' ආදී සනුස්වාර (නිග්ගහීත සහිත) ආලපන ඒක වචන ප්‍රයෝගයන් ද දකින්නට නොලැබෙන බැවින්, 'ගච්ඡන්තෝ භාරද්වාජෝ', 'ස ගච්ඡං න නිවත්තති', 'මහන්තෝ ලෝකසන්නිවාසෝ' ආදී ප්‍රථමා ඒක වචන ප්‍රයෝගයන්ම පමණක් දැකිය හැකි බැවින්, එවැනි (බහු වචන) රූප විමසා බැලීමට නුසුදුසු සේ හැඟේ. නිරුත්තිපිටකයෙහි ප්‍රථමා සහ ආලපන ස්ථානයන්හි 'මහන්තෝ, භවන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන ස්වභාවයම පවසන ලද අතර ඒක වචන ස්වභාවය පවසා නැත. එහි 'මහං භවං චරං තිට්ඨං' යන ගාථාව පවසා, 'මහං තිට්ඨති, මහන්තෝ තිට්ඨන්ති' කියා ද, 'භෝ මහා, භවන්තෝ මහන්තෝ' කියා ද, 'භවං තිට්ඨති, භවන්තෝ තිට්ඨන්ති' කියා ද ආදී වශයෙන් පවසා ඇති බැවිනි.

Ettha pana ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’ti padāni yattha ‘‘honto hontā’’ti kriyatthaṃ na vadanti, tattha ‘‘bhavaṃ kaccāno. Mā bhavanto evaṃ avacutthā’’tiādīsu viya aññasmiṃ atthe patanato ekavacanabahuvacanāni bhavanti, tasmā ‘‘santo sappurisā loke’’ti ettha ‘‘santo’’ti padassa viya ‘‘arahanto sammāsambuddhā’’ti ettha ‘‘arahanto’’ti padassa viya ca ‘‘bhavanto’’ti padassa bahuvacanattaṃ nijjhānakkhamaṃ. ‘‘Mahanto, caranto, tiṭṭhanto’’tiādīnaṃ pana bahuvacanattaṃ na nijjhānakkhamaṃ viya amhe paṭibhāti. Na hi katthacipi ‘‘santo, arahanto, bhavanto’’ti padavajjitānaṃ ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ anekapadasatānaṃ bahuvacanantatāpayoge passāma. Tathā hi –

මෙහිදී 'භවං, භවන්තෝ' යන පදයන් යම් තැනක 'හොන්තෝ හොන්තා' (වෙමින්, වන්නා වූ) යන ක්‍රියා අර්ථය ප්‍රකාශ නොකරයි ද, එහිදී 'භවං කච්චානෝ', 'මා භවන්තෝ ඒවං අවචුත්ථා' ආදියේ මෙන් වෙනත් අර්ථයක වැටෙන බැවින් ඒක වචන සහ බහු වචන වෙති. එබැවින් 'සන්තෝ සප්පුරිසා ලෝකේ' යන්නෙහි 'සන්තෝ' යන පදයේ බහු වචනය මෙන් ද, 'අරහන්තෝ සම්මාසම්බුද්ධා' යන්නෙහි 'අරහන්තෝ' යන පදයේ බහු වචනය මෙන් ද 'භවන්තෝ' යන පදයේ බහු වචන භාවය විමසා බැලීමට සුදුසු ය (පිළිගත හැක). එහෙත් 'මහන්තෝ, චරන්තෝ, තිට්ඨන්තෝ' ආදී පදයන්ගේ බහු වචන භාවය පිළිගත නොහැකි සේ අපට වැටහෙයි. මක්නිසාද යත්, 'සන්තෝ, อරහන්තෝ, භවන්තෝ' යන පද හැර 'ගච්ඡන්තෝ, මහන්තෝ, චරන්තෝ' ආදී සිය ගණනක් වූ වෙනත් පදයන්ගේ බහු වචන ප්‍රයෝගයන් අපට කිසිදු තැනක දකින්නට නොලැබෙන බැවිනි. එය මෙසේය –

Bavhatte [Pg.224] katthaci ṭhāne, ‘‘jāna’’miccādayo yathā;

Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

යම් යම් ස්ථානයන්හි බහු වචනයෙහි 'ජානං' ආදී පද දක්නට ලැබුණ ද, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ කිසිසේත් දක්නට නොලැබේ.

Bavhatte katthaci ṭhāne, ‘‘santo’’ iccādayopi ca;

Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

බහු වචනයෙහි ඇතැම් තැනක 'සන්තෝ' ආදී පද ද දක්නට ලැබුණ ද, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ කිසිසේත් දක්නට නොලැබේ.

‘‘Arahanto’’ti bavhatte, ekanteneva dissati;

Nevaṃ dissanti bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo.

බහු වචනයෙහි 'අරහන්තෝ' යන්න ඒකාන්තයෙන්ම දක්නට ලැබෙන නමුත්, 'ගච්ඡන්තෝ' ආදී පද බහු වචනයෙහි එසේ දක්නට නොලැබේ.

Anekasatapāṭhesu, ‘‘viharanto’’tiādīsu;

Ekassapi bahukatte, pavatti na tu dissati.

'විහරන්තෝ' ආදී සිය ගණන් පාඨයන් අතුරින් එකක හෝ බහු වචන භාවිතයක් නම් දක්නට නොලැබේමය.

Bahuvacananayena, ‘‘gacchanto’’ti padassa hi;

Gahaṇe sati bahavo, dosā dissanti saccato.

'ගච්ඡන්තෝ' යන පදය බහු වචන ක්‍රමයෙන් ගැනීමෙහිදී සැබවින්ම බොහෝ දෝෂයන් දක්නට ලැබේ.

Yathekamhi ghare daḍḍhe, daḍḍhā sāmīpikā gharā;

Tathā bavhattavācitte, ‘‘gacchanto’’ti padassa tu.

එක් ගෙයක් ගිනිබත් වූ කල, එයට යාබද අනෙක් ගෙවල් ද දැවී යන්නාක් මෙන්, 'ගච්ඡන්තෝ' යන පදය බහු වචනය ප්‍රකාශ කරන්නේ නම් –

‘‘Viharanto’’tiādīnaṃ, bavhattavācitā siyā;

Rūpanayo aniṭṭho ca, gahetabbo anekadhā.

'විහරන්තෝ' ආදී පදයන්ට ද බහු වචන අර්ථය ලැබෙන අතර, අභිමත නොවන රූප ක්‍රමයක් ද නොයෙක් ආකාරයෙන් පිළිගැනීමට සිදුවේ.

Evaṃ santepi yasmā ‘‘niruttipiṭakaṃ nāma pabhinnapaṭisambhidena mahākhīṇāsavena mahākaccāyanena kata’’nti loke pasiddhaṃ, tasmā idaṃ ṭhānaṃ punappunaṃ upaparikkhitabbaṃ. Kiñcāpettha there gāravena evaṃ vuttaṃ, tathāpi pāḷinayaṃ garuṃ katvā diṭṭhenekavacananayena adiṭṭho bahuvacananayo chaḍḍetabbo. Evaṃ sati niggahītantesu nayo sobhano bhavati. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci –

මෙසේ වුවද, 'නිරුත්තිපිටකය නම් සිව්පිළිසිඹියාපත් මහා ක්ෂීණාශ්‍රව මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි' යි ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ බැවින්, මේ කරුණ නැවත නැවතත් විමසා බැලිය යුතුය. මෙහිදී ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් මෙසේ පවසන ලද වුවත්, පාලි ක්‍රමය ගරු කොට සලකා, දක්නට ලැබෙන ඒක වචන ක්‍රමය අනුව යමින්, දක්නට නොලැබෙන බහු වචන ක්‍රමය බැහැර කළ යුතුය. එසේ වූ කල, නිග්ගහීතාන්ත ශබ්දයන්හි ක්‍රමය ඉතා ශෝභන වෙයි. අපගේ කැමැත්ත (මතය) නම් මෙයයි –

‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’ iti padāni tu;

Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye.

'භවං, කරං, අරහං, සං, මහං' යන මේ පදයන් එකිනෙකට අසමාන (විසදෘශ) වන බව වටහාගත යුතුය.

‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ;

Jānaṃ passa’’ntiādīni, sadisāni bhavanti hi.

'ගච්ඡං, චරං, දදං, තිට්ඨං, චින්තයං, භාවයං, වදං, ජානං, පස්සං' ආදී පදයන් සැබවින්ම සමාන (සදෘශ) වෙති.

Tatra ‘‘jāna’’ntiādīni, katthaci parivattare;

Vibhattiliṅgavacana-vasenāti vibhāvaye.

එහි 'ජාන' යනාදීහු (විභක්ති ආදියෙහි) ඇතැම් තැනක පෙරළෙත්; විභක්ති, ලිංග, වචන වශයෙන් යැයි වටහාගත යුතුය.

Tatra [Pg.225] tāva bhavantasaddassa nāmikapadamālā vuccati – bhavaṃsaddo hi ‘‘vaḍḍhanto, honto’’ti atthepi vadati. Tesaṃ vasena ayaṃ nāmikapadamālā.

එහි පළමුවෙන්ම 'භවන්ත' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) කියනු ලැබේ - 'භවං' ශබ්දය වනාහි 'වැඩෙන්නා වූ, වන්නා වූ' යන අර්ථයන්හි ද වැටේ. ඒ අර්ථයන්ට අනුව මෙම නාමික පදමාලාව වේ.

Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. He bhavanta, he bhavantā.

භවං, භවන්තෝ, භවන්තා (ප්‍රථමා). භවන්තං, භවන්තේ (ද්විතීයා). භවන්තේන, භවන්තේහි, භවන්තේභි (තෘතීයා). භවන්තස්ස, භවන්තානං (චතුර්ථී). භවන්තා, භවන්තස්මා, භවන්තම්හා, භවන්තේහි, භවන්තේභි (පංචමී). භවන්තස්ස, භවන්තානං (ෂෂ්ඨී). භවන්තේ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තේසු (සප්තමී). හේ භවන්ත, හේ භවන්තා (ආලපන).

Tattha ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’tiādīnaṃ ‘‘vaḍḍhantohonto’’tiādinā attho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘suvijāno bhavaṃ hoti. Dhammakāmo bhavaṃ hoti. Rājā bhavanto nānāsampattīhi modati. Kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandī bhavante dahato udakaṃ gaṅgāya otaratī’’ti payogā bhavanti, tasmā ayaṃ nāmikapadamālā sārato paccetabbā. Ettha bhavaṃsaddamattaṃ vajjetvā gacchamānacaramānasaddādīsu viya bhavantasadde ‘‘bhavanto, bhavantā’’ti purisanayopi labbhati, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘bhavantaṃ, bhavantānī’’ti cittanayopi labbhati. Evaṃ vaḍḍhanabhavanatthavācakassa bhavantasaddassa nāmikapadamālā veditabbā.

එහි 'භවං, භවන්තෝ' යනාදීන්ගේ අර්ථය 'වැඩෙන්නා වූ, වන්නා වූ' යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එසේම 'භවං (පින්වතා) පහසුවෙන් හඳුනාගත හැක්කේ වෙයි. ධර්මයට කැමති වන්නා භවං (උතුමා) වෙයි. රජ තෙමේ භවන්තෝ (වැඩෙමින්) නොයෙක් සම්පත්වලින් සතුටු වෙයි. කකුළුවන් වසන විල ගඟ හා එක්ව බැඳී පවතී, ගඟ පිරෙන කල්හි ගඟ දියෙන් පිරෙයි, ජලය අඩු වන කල්හි විලෙන් ජලය ගඟට බසී' යනාදී යෙදීම් වෙයි. එබැවින් මෙම නාමික පදමාලාව හරවත් ලෙස පිළිගත යුතුය. මෙහි 'භවං' යන ශබ්ද මාත්‍රය හැර 'ගච්ඡමාන', 'චරමාන' ආදී ශබ්දයන්හි මෙන් 'භවන්ත' ශබ්දයෙහි 'භවන්තෝ, භවන්තා' යන පුරුෂ ලිංග යෙදුම ද ලැබෙයි. නපුංසක ලිංගයෙහි කිව යුතු කල්හි 'භවන්තං, භවන්තානි' යන නපුංසක ලිංග යෙදුම ද ලැබෙයි. මෙසේ වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථ ප්‍රකාශ කරන 'භවන්ත' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව දත යුතුය.

Ayañca viseso ‘‘bhavanto’’ti padaṃ vaḍḍhanabhavanatthato aññatthe vattamānaṃ bahuvacanameva hoti, yathā ‘‘bhavanto āgacchantī’’ti. Vaḍḍhanabhavanatthesu vattamānaṃ ekavacanameva. Atrime payogā ‘‘anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti. Samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā’’ti. ‘‘Bhavaṃ’’ iti padaṃ pana ubhayatthāpi ekavacanameva, tasmā [Pg.226] idāni ‘‘bhavaṃ ānando. Bhavanto āgacchanti, appasaddā bhavanto hontu, mā bhonto saddamakatthā’’ti evamādipayogadassanavasena vohāravisese pavattaṃ aññaṃ atthaṃ paṭicca aparāpi nāmikapadamālā vuccate –

තවද මෙහි විශේෂය නම්: 'භවන්තෝ' යන පදය වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථයෙන් බාහිර වූ වෙනත් අර්ථයක වැටෙන කල්හි බහුවචනම වෙයි. උදාහරණ ලෙස 'භවන්තෝ ආගච්ඡන්ති' (පින්වත්හු වඩිති) යන්නයි. වැඩීම හා පැවතීම යන අර්ථයන්හි වැටෙන කල්හි එය ඒකවචනම වෙයි. එහි යෙදීම් මෙසේය: 'භවන්තෝ (වැඩෙන්නා වූ තැනැත්තා) අනුපිළිවෙලින් නුවණැති බවට පැමිණෙයි. ශ්‍රමණයා විසින් මෙබඳු කටයුතුවලින් බැහැරව සිටිය යුතුය, මෙසේ වන්නා වූ (භවන්තෝ) ශ්‍රමණයා වනාහි මනා ශ්‍රමණයෙක් වන්නේය' යනුයි. 'භවං' යන පදය වනාහි දෙතන්හිදීම ඒකවචනම වෙයි. එබැවින් දැන් 'භවං ආනන්දෝ. භවන්තෝ ආගච්ඡන්ති, අප්පසද්දා භවන්තෝ හොන්තු, mā bhonto (මා භොන්තෝ) සද්දමකත්ථා' යනාදී යෙදීම් දැක්වීමේ වශයෙන්, ව්‍යවහාර විශේෂයෙහි පැවති වෙනත් අර්ථයක් නිසා තවත් නාමික පදමාලාවක් කියනු ලැබේ -

Bhavaṃ, bhavanto, bhonto. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Bho, bhavanto, bhonto iti.

භවං, භවන්තෝ, භොන්තෝ (ප්‍රථමා). භවන්තං, භවන්තේ (ද්විතීයා). භවතා, භොතා, භවන්තේන, භවන්තේහි, භවන්තේභි (තෘතීයා). භවතෝ, භොතෝ, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං (චතුර්ථී). භවතා, භොතා, භවන්තේහි, භවන්තේභි (පංචමී). භවතෝ, භොතෝ, භවන්තස්ස, භවන්තානං, භවතං (ෂෂ්ඨී). භවති, භවන්තේ, භවන්තස්මිං, භවන්තම්හි, භවන්තේසු (සප්තමී). භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ (ආලපන) යනුවෙනි.

Ettha pana ‘‘bho’’iccādīni tīṇi padāni yasmā vohāravisesapavattāni ālapanapadāni honti, tasmā ‘‘āvuso, bhante’’ti padāni viya bhosaddādiupapadavantāni na bhavanti, ‘‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’’iccādīsu hi purisasaddādayoyeva bhosaddādi upapadavanto bhavanti. Idha ca ‘‘bhavaṃ ānando’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti padāni vuttāni, na pana ‘‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni. Paṭhamasmiñhi naye vaḍḍhanatthavasena ‘‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’’ti bhosaddādayo ālapanapadānaṃ upapadāni bhavanti, na dutiyasmiṃ naye. Āmeḍitavasena pana ‘‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’’ti padāni bhavanti yathā ‘‘bhante bhante’’ti.

මෙහි වනාහි 'භෝ' යනාදී පද තුන යම් හෙයකින් ව්‍යවහාර විශේෂයෙන් පැවති ආලපන පද වේ ද, එබැවින් ඒවා 'ආවුසෝ, භන්තේ' යන පද මෙන් 'භෝ' ශබ්දාදී උපපද සහිත නොවේ. 'භෝ පුරිස, භවන්තෝ බ්‍රාහ්මණා, bhonto (භොන්තෝ) සමණා, භෝ රාජ' යනාදී තැන්හි පුරුෂ ශබ්දාදීහුම 'භෝ' ශබ්දාදී උපපද සහිත වෙති. මෙහි ද 'භවං ආනන්දෝ' යන මෙහි 'භවං' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති 'භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ' යන පද කියන ලදි. එහෙත් 'ධම්මකාමෝ භවං හෝති' යන මෙහි 'භවං' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති ඒවා නොවේ. පළමු ක්‍රමයේදී වනාහි වැඩීමේ අර්ථය වශයෙන් 'භෝ භවන්ත, භවන්තෝ භවන්තා, භොන්තෝ භවන්තා' යැයි 'භෝ' ශබ්දාදීහු ආලපන පදයන්ගේ උපපද වෙති, දෙවන ක්‍රමයේදී එසේ නොවේ. ආමේඩිත (නැවත නැවත කීම) වශයෙන් වනාහි 'භන්තේ භන්තේ' යන්නාක් මෙන් 'භෝ භෝ, භවන්තෝ භවන්තෝ, භොන්තෝ භොන්තෝ' යන පද වෙති.

Atridaṃ bhūdhātuvasena saṅkhepato pāḷinidassanaṃ – kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito. Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi. Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo [Pg.227] brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā. Mā bhavanto evaṃ avacuttha. Imaṃ bhonto nisāmetha. Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā iccevamādi. Ettha ‘‘bhavaṃ’’iccādīni bhūdhātumayāni nāmapadānīti veditabbāni.

මෙහි භූ ධාතුව ඇසුරෙන් කෙටියෙන් පාලි නිදර්ශන මෙසේය: 'භවං (පින්වතා) වනාහි කවර හෙයකින් විජ්ජන වනය ඇසුරු කළේ ද?', 'භෝ (පින්වත), මම ඒ භවන්තං (භවත්) ගෝතමයන් කෙසේ හඳුනාගන්නෙම් ද?', 'භෝති (පින්වතිය), අම්බට්ඨ මාණවකයා පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයාට එසේ පොරොන්දු වී...', 'භවන්තෝ (පින්වත්හු) මෙසේ නොකියත්වා!', 'භොන්තෝ (පින්වත්හු) මෙය අසත්වා!', 'භෝ පුරිස (පින්වත් පුරුෂය), ලාමක ධර්ම ඇති, අසංයත වූවන් මෙසේ දැනගනුව' යනාදී වශයෙනි. මෙහි 'භවං' යනාදීහු භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ නාමපද බව දත යුතුය.

Apica tesu ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti imāni nipātapadānipi hontīti vavatthapetabbaṃ. ‘‘Bho purisā’’tiādīsu tesaṃ nipātānipātabhāve vivādo na karaṇīyo. Kaccāyanasmiñhi ‘‘bho ge tū’’ti vuttaṃ. Aññattha pana ‘‘āmantanatthe nipāto’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi niruttimañjūsāyaṃ vuttaṃ ‘‘bhotidaṃ āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanameva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘bho purisā’ti bahuvacanappayogopi gahito. ‘Bhavanto’ti padaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘purisā’ti puna vutta’’nti. Pāḷiyañhi aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā dissati, itare pana bahuvacanavaseneva dissanti. Tesaṃ tu nipātapadatte rūpanipphādanakiccaṃ natthi. Tesu bhosaddassa nipātapadattā āhaccabhāsite nijjīvālapane itthiliṅgavisayo ‘‘ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile’’ti payogopi dissati. Atrimā bhosaddassa pavattiparidīpanī gāthāyo –

තවද ඒවා අතුරෙන් 'භෝ, භවන්තෝ, භොන්තෝ' යන මේවා නිපාත පද ද වන බව නියම කළ යුතුය. 'භෝ පුරිසා' යනාදී තැන්හි ඒවායේ නිපාත හෝ අනිපාත භාවය පිළිබඳ විවාද නොකළ යුතුය. කච්චායනයෙහි වනාහි 'භෝ ගේ තූ' යැයි කියන ලදී. වෙනත් තැනක වනාහි 'ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි නිපාතයකි' යනාදී වශයෙන් කියන ලදී. එසේම නිරුත්තිමංජුසාවෙහි මෙසේ කියන ලදී: 'භෝ යන මෙය ඇමතීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. එය ඒකවචන පමණක්ම නොවේ, බහුවචන ද වෙයි, එබැවින් 'භෝ පුරිසා' යන බහුවචන යෙදුම ද ගන්නා ලදී. 'භවන්තෝ' යන පදය වනාහි බහුවචනම වන බැවින් 'පුරිසා' යන්න නැවත කියන ලදි' යනුවෙනි. පාලියෙහි ද අටුවාවන්හි ද නිපාත බවට පත් 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙයාකාරයකින් පෙනේ, සෙසු පද වනාහි බහුවචන වශයෙන්ම පෙනේ. ඒවා නිපාත පද වන කල්හි වනාහි රූප සාධන කටයුත්තක් නැත. ඒවා අතුරෙන් 'භෝ' ශබ්දය නිපාත පදයක් වන බැවින්, අජීවී ඇමතීමෙහිදී ස්ත්‍රී ලිංග විෂයෙහි 'උම්මුජ්ජ භෝ පුථුසිලේ, පරිප්ලව භෝ පුථුසිලේ' යන යෙදීම ද පෙනේ. මෙහි 'භෝ' ශබ්දයේ පැවැත්ම පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ වෙති -

‘‘Ito bho sugatiṃ gaccha, manussānaṃ sahabyataṃ’’;

Evamādīsu bhosaddo, ekavacanako mato.

'භෝ (පින්වත), මෙයින් සුගතියට, මිනිසුන් අතරට යන්න' යනාදී තැන්හි 'භෝ' ශබ්දය ඒකවචන ලෙස පිළිගනු ලැබේ.

‘‘Passatha bho imaṃ kula-putta’’miccevamādisu;

Bahuvacanako eso, bhosaddoti vibhāvaye.

'භෝ (පින්වත්නි), මේ කුලපුත්‍රයා දෙස බලන්න' යනාදී තැන්හි මෙම 'භෝ' ශබ්දය බහුවචන බව වටහාගත යුතුය.

Puggalālapane [Pg.228] ceva, dhammassālapanepi ca;

Nijjīvālapane cāti, bhosaddo tīsu dissati.

පුද්ගලයන් ඇමතීමේදී ද, ධර්මයන් ඇමතීමේදී ද, අජීවී දෑ ඇමතීමේදී ද යන කරුණු තුනෙහිදී 'භෝ' ශබ්දය දක්නට ලැබේ.

Tatra dhammālapanamhi, ekavacova labbhati;

Itaresu siyā deka-vaco bahuvacopi ca.

එහි ධර්ම (ගුණ) ඇමතීමෙහිදී ඒකවචනය පමණක්ම ලැබෙයි; සෙසු තැන්හි ඒකවචන ද බහුවචන ද විය හැකිය.

Nicchitabbaṃ guṇīpadaṃ, dhammassālapane dhuvaṃ;

‘‘Acchariyaṃ vata bho’’ti, idamettha nidassanaṃ.

ධර්ම (ගුණ) ඇමතීමෙහිදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදය ඒකාන්තයෙන්ම නිශ්චය කළ යුතුය. 'අච්ඡරියං වත භෝ' යන්න මෙහි නිදර්ශනයයි.

Icchitabbaṃ guṇīpadaṃ, puggalālapane pana;

‘‘Evaṃ bho purisa jānāhi’’, idamettha nidassanaṃ.

පුද්ගල ආමන්ත්‍රණයකදී නම්, (ඇමතුම් ලබන්නාගේ) ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයක් (විශේෂණයක්) අපේක්ෂා කළ යුතුය. 'එම්බා පුරුෂය, මෙසේ දැනගනුව' යන්න මෙහි නිදසුනයි.

Guṇīpadaṃ asantampi, puggalālapanamhi tu;

Ajjhāharitvā pāvade, atthaṃ ‘‘bho ehi’’ādisu.

පුද්ගල ආමන්ත්‍රණයේදී ගුණ ප්‍රකාශ කරන පදයක් නොමැති වුවද, 'එම්බා (පින්වත), මෙහි එව' යනාදී තැන්හි අර්ථය (පැහැදිලි කරනු පිණිස) උපහාර (අධ්‍යාහාර) කොට පැවසිය යුතුය.

Ghaṭādīnaṃ ālapanaṃ, nijjīvālapanaṃ bhave;

Jīvaṃva lokiyā loke, ālapanti kadāci tu.

කළ ආදී (අචේතනික වස්තූන්) ඇමතීම, අජීවී ආමන්ත්‍රණය වෙයි. ලෝකවාසීහු ලෝකයෙහි ඇතැම් විට (එම අචේතනික වස්තූන් ද) සජීවී වස්තූන් මෙන් අමතති.

Nijjīvālapanaṃ appaṃ, atthaviññāpane siyā;

‘‘Ummujja bho puthusile’’, iti pāḷi nidassanaṃ.

අජීවී ආමන්ත්‍රණය විරල වන අතර, එය අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස සිදුවෙයි. 'එම්බා මහත් වූ පර්වතය, මතු වුව මැනවි' යන්න ඊට පාලි නිදසුනයි.

Ettha liṅgavipallāsaṃ, keci icchanti paṇḍitā;

Tesaṃ matena bhotīti, liṅgaṃ vipariṇāmaye.

මෙහිදී ඇතැම් පණ්ඩිතවරු ලිංග විපර්යාසයක් (ලිංගය වෙනස් වීමක්) අපේක්ෂා කරති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව 'භොතී' යනුවෙන් ලිංගය වෙනස් කළ යුතුය.

Atha vā pana bhosaddo, nipāto sopadaṃ viya;

Tasmā virodhatā nāssa, tiliṅge vacanadvaye.

නැතහොත් 'භෝ' ශබ්දය නිපාත පදයක් බඳුය. එබැවින් ත්‍රිවිධ ලිංගයෙහි ද, ද්විවිධ වචනයෙහි ද මෙයට බාධාවක් නැත.

Evaṃ santepi bhosaddo, dviliṅgeyeva pāyato;

Yasmā diṭṭho tato viññū, dviliṅgeyeva taṃ vade.

එසේ වුවද, 'භෝ' ශබ්දය බොහෝ සෙයින් ලිංග දෙකකම දක්නට ලැබෙන බැවින්, ව්‍යවහාරය දන්නා නුවණැත්තා එය ලිංග දෙකෙහිම යෙදිය යුතුය.

Itthiliṅgamhi sampatte, ‘‘bho’’ti iti payojaye;

Evaṃvidhaṃ payogañhi, suppayogaṃ budhābravuṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගය යෙදෙන කල්හි ද 'භෝ' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. මෙබඳු යෙදීම නිවැරදි යෙදීමක් බව නුවණැත්තෝ පැවසූහ.

Yajjevaṃ [Pg.229] duppayogaṃva, siyā tumhehi dassitaṃ;

‘‘Ummujja bho puthusile’’, iccāhaccapadanti ce.

ඉදින් එසේ නම්, ඔබ විසින් පෙන්වා දෙන ලද 'එම්බා මහත් වූ පර්වතය, මතු වුව මැනවි' (උම්මුජ්ජ භෝ පුථුසිලේ) යන පාලි පාඨය වැරදි යෙදීමක් (දුෂ්ප්‍රයෝගයක්) වන්නේ දැයි කෙනෙකු ප්‍රශ්න කරන්නේ නම්;

Duppayogaṃ na taṃ yasmā, vohārakusalena ve;

Jinena bhāsite dhamme, duppayogā na vijjare.

එය වැරදි යෙදීමක් නොවේ. මන්ද යත්, ව්‍යවහාරයෙහි අතිශයින් දක්ෂ වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි කිසිදු වැරදි යෙදීමක් නොමැති බැවිනි.

Itthiliṅgassa visaye, bhotisaddappayojanaṃ;

Kavīnaṃ pemanīyanti, mayā evamudīritaṃ.

ස්ත්‍රී ලිංගය විෂයයෙහි 'භෝතී' යන ශබ්දය යෙදීම කවීන්ගේ ප්‍රසාදයට හේතු වන බව මා විසින් මෙසේ පවසන ලදී.

Evaṃ bhavantasaddassa nāmikapadamālā pāḷinayānurūpaṃ dvidhā vibhattā vaḍḍhanabhavanatthatadaññatthavasena.

මෙසේ භවන්ත ශබ්දයේ නාමික පද මාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව, වෘද්ධි හා භවනාර්ථ (වැඩීම හා පැවැත්ම යන අර්ථ) සහ ඊට වෙනස් වූ අර්ථ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් කොට දක්වන ලදී.

Karontasaddassa pana –

කරොන්ත (කරන්නා වූ) ශබ්දයෙහි වනාහි –

Karaṃ, karonto, karontā. Karontaṃ, karonte. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto karontāti rūpāni bhavanti.

'කරං, කරොන්තො, කරොන්තා (ප්‍රථමා). කරොන්තං, කරොන්තෙ (ද්විතීයා). කරොතා, කරොන්තෙන, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි (තෘතීයා). කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං (චතුර්ථී). කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තෙහි, කරොන්තෙභි (පංචමී). කරොතො, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං (ෂෂ්ඨී). කරොන්තෙ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තෙසු (සප්තමී). භො කරොන්ත, භවන්තො කරොන්තා (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

‘‘Karoto na kariyati pāpa’’nti idamettha karotosaddassa atthitānidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘karontī, karontiyo’’tiādinā yojetabbāni, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘karontaṃ, karontānī’’tiādinā yojetabbāni.

'කරන්නාහට පව් සිදු නොවේ' (කරොතො න කරියති පාපං) යන්න මෙහි 'කරොතො' යන ශබ්දයේ පැවැත්ම පිළිබඳ නිදසුනයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන කල්හි 'කරොන්තී, කරොන්තියො' යනාදී වශයෙන් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදෙන කල්හි 'කරොන්තං, කරොන්තානි' යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය.

Arahantasaddassa –

'අරහන්ත' ශබ්දයෙහි වනාහි –

Arahaṃ, arahanto. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, arahantena, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahatā, arahantā, arahantasmā, arahantamhā, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahante, arahantasmiṃ[Pg.230], arahantamhi, arahantesu. Bho arahanta, bhavanto arahanto iti rūpāni bhavanti.

'අරහං, අරහන්තො (ප්‍රථමා). අරහන්තං, අරහන්තෙ (ද්විතීයා). අරහතා, අරහන්තෙන, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි (තෘතීයා). අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං (චතුර්ථී). අරහතා, අරහන්තා, අරහන්තස්මා, අරහන්තම්හා, අරහන්තෙහි, අරහන්තෙභි (පංචමී). අරහතො, අරහන්තස්ස, අරහන්තානං, අරහතං (ෂෂ්ඨී). අරහන්තෙ, අරහන්තස්මිං, අරහන්තම්හි, අරහන්තෙසු (සප්තමී). භො අරහන්ත, භවන්තො අරහන්තො (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

Ayaṃ guṇavācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Arahā, arahanto, arahantā’’iti ca. Etañhi rūpaṃ samantapāsādikāyaṃ manussaviggahaṭṭhāne dissati. Uttarimanussadhammapāḷiyaṃ pana ‘‘mayañcamhā anarahanto’’ti padaṃ dissati. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paṇṇattivācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā.

මෙය ගුණවාචක 'අරහන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාවයි. 'අරහා, අරහන්තො, අරහන්තා' යනුවෙන් ද රූප ලැබෙයි. මෙම රූපය සමන්තපාසාදිකාවෙහි 'මනුස්සවිග්ගහ' (මනුෂ්‍ය ශරීර) ස්ථානයෙහි දක්නට ලැබේ. උත්තරිමනුස්සධම්ම පාලියෙහි වනාහි 'මම ද රහත් නොවූවෝ වෙමු' (මයන්චම්හා අනරහන්තො) යන පදය දක්නට ලැබේ. අරහන්තං, අරහන්තෙ, අරහතා යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය ප්‍රඥප්තිවාචක 'අරහන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාවයි.

Tathā hi ‘‘arahaṃ sammāsambuddho. Arahaṃ sugato loke. Arahanto sammāsambuddhā’’tiādīsu arahaṃsaddādayo guṇavācakā. ‘‘Arahā ahosi. Ahañhi arahā loke. Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ.

එසේම, 'අරහං සම්මාසම්බුද්ධො' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් වන සේක, සම්මාසම්බුද්ධ වන සේක), 'අරහං සුගතො ලොකෙ' (ලෝකයෙහි සුගත වූ රහතන් වහන්සේය), 'අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා' (රහත් වූ සම්මාසම්බුදුවරයන් වහන්සේලාය) යනාදී තැන්හි 'අරහං' යන ශබ්ද ආදිය ගුණවාචකයෝ වෙති. 'අරහා අහොසි' (රහත් වුණේය), 'අහඤ්හි අරහා ලොකෙ' (මම වනාහි ලෝකයෙහි රහත් වෙමි), 'එකො අරහා' (එක් රහතන් වහන්සේ නමකි), 'එකසට්ඨි අරහන්තො ලොකෙ අහෙසුං' (ලෝකයෙහි හැට එක් නමක් රහතන් වහන්සේලා වූහ) යනාදී තැන්හි –

Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.

'ගමෙහි හෝ වේවා, වනයෙහි හෝ වේවා, මිටියාවතක හෝ වේවා, ගොඩබිමක හෝ වේවා, යම් තැනක රහතන් වහන්සේලා වාසය කරත් ද, ඒ භූමිය සිත්කළුය.'

Mayañcamhā anarahanto’’tiādīsu arahāsaddādayo paṇṇattivācakāti daṭṭhabbā. Idha itthinapuṃsakaliṅgavasena visuṃ vattabbanayo appasiddho. Yadi evaṃ āsavakkhayaṃ pattā itthī kathaṃ vattabbā, āsavakkhayaṃ pattaṃ cittaṃ kathaṃ vattabbanti? Itthī tāva ‘‘yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti vacanato ‘‘araha’’nti vattabbā guṇavasena, paṇṇattivasena pana ‘‘itthī arahā ahosī’’ti vattabbā. Cittaṃ pana guṇavaseneva ‘‘arahaṃ citta’’nti vattabbanti.

'අපි ද රහත් නොවීමු' (මයන්චම්හා අනරහන්තො) යනාදී තැන්හි 'අරහා' ආදී ශබ්ද ප්‍රඥප්තිවාචක බව දත යුතුය. මෙහි ස්ත්‍රී හා නපුංසක ලිංග වශයෙන් වෙන වෙනම කිවයුතු ක්‍රමය යෝග්‍ය වේ. ඉදින් එසේ නම්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ස්ත්‍රියක් පිළිබඳව කෙසේ කිව යුතුද? ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ සිතක් පිළිබඳව කෙසේ කිව යුතුද? ස්ත්‍රිය පිළිබඳව මුලින්ම, 'යම් ස්ත්‍රියක් රහත් වන්නේද, සම්මාසම්බුද්ධ වන්නේද' යන දේශනාවට අනුව ගුණ වශයෙන් 'අරහං' යැයි කිව යුතුය. ප්‍රඥප්ති වශයෙන් නම් 'ස්ත්‍රිය රහත් වූවාය' (ඉත්ථී අරහා අහොසි) යනුවෙන් කිව යුතුය. සිත පිළිබඳව වනාහි ගුණ වශයෙන්ම 'අරහං චිත්තං' යනුවෙන් කිව යුතුය.

Santasaddassa [Pg.231] –

'සන්ත' (සත්පුරුෂ/ශාන්ත වූ) ශබ්දයෙහි වනාහි –

Saṃ, santo, santo, santā. Saṃ, santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santoti rūpāni bhavanti.

'සං, සන්තො, සන්තො, සන්තා (ප්‍රථමා). සං, සන්තං, සන්තෙ (ද්විතීයා). සතා, සන්තෙන, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි (තෘතීයා). සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං (චතුර්ථී). සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තෙහි, සන්තෙභි, සබ්භි (පංචමී). සතො, සන්තස්ස, සන්තානං, සතං, සතානං (ෂෂ්ඨී). සති, සන්තෙ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තෙසු (සප්තමී). භො සන්ත, භවන්තො සන්තො (ආලපන)' යනුවෙන් රූප සිද්ධීන් වෙති.

Ettha pana ‘‘addhā hi tāta satanesa dhammo’’ti jayaddisajātakapāḷidassanato ‘‘satāna’’nti vuttaṃ. Tattha hi satanesāti satānaṃ esāti chedo, rassattaniggahītasaralopavasena ca rūpaniṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘addhā ekaṃsena esa tāta satānaṃ paṇḍitānaṃ dhammo sabhāvo’’ti attho vutto. Ayaṃ ye loke ‘‘sappurisā’’ti ca ‘‘ariyā’’ti ca ‘‘paṇḍitā’’ti ca vuccanti, tesaṃ vācakassa santasaddassa nāmikapadamālā. Tappaṭisedhassa pana asaṃ, asanto, katthaci asantā iccapi. Tathā hi ‘‘asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare’’ti pāḷi dissati. ‘‘Asaṃ, asantaṃ, asante. Asatā’’tiādinā yojetabbā. Imasmiṃ atthe ‘‘santo, asanto’’timāni bahuvacanakāniyeva bhavanti, na katthacipi ekavacanakāni. Kasmā? Paṇṇattivācakattā. Aññatra pana ‘‘santo, danto’’tiādīsu ekavacanāniyeva ṭhapetvā vijjamānatthavācakasantosaddaṃ, kasmā? Apaṇṇattivācakattāti daṭṭhabbaṃ.

මෙහි වනාහි, ජයද්දිස ජාතක පාලියෙහි එන 'ඇතැම්විට පියාණෙනි, මෙය සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයයි' (අද්ධා හි තාත සතනෙස ධම්මො) යන දේශනාව අනුව 'සතානං' යනුවෙන් ද කියන ලදී. එහි 'සතනෙස' යනු 'සතානං + එස' යන පද විභාගයයි. ලුහු (රස්ව) කිරීම, නිග්ගහිතය ලැබීම සහ ස්වර ලෝපය වීම් වශයෙන් රූප සිද්ධිය සිදුවූ බව දත යුතුය. එසේම එහි අටුවාවෙහි 'පියාණෙනි, ඒකාන්තයෙන්ම මෙය සත්පුරුෂයන් වූ පණ්ඩිතයන්ගේ ධර්මතාවයයි (ස්වභාවයයි)' යනුවෙන් අර්ථ දක්වා ඇත. ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් 'සත්පුරුෂයෝ' යැයි ද 'ආර්යයෝ' යැයි ද 'පණ්ඩිතයෝ' යැයි ද කියනු ලැබෙත් ද, ඔවුන් හැඟවීම පිණිස යෙදෙන 'සන්ත' ශබ්දයේ නාමික පද මාලාව මෙයයි. එහි ප්‍රතිෂේධය වනාහි 'අසං, අසන්තො' සහ ඇතැම් තැනක 'අසන්තා' යනාදී වශයෙනි. 'පියාණෙනි, අධමයෝ මට පියාණෙනි, පියාණෙනි යැයි කියති' (අසන්තා කිර මං ජම්මා, තාත තාතාති භාසරෙ) යන පාලිය මෙහි දක්නට ලැබේ. 'අසං, අසන්තං, අසන්තෙ, අසතා' යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙම අර්ථයෙහි 'සන්තො, අසන්තො' යන මොහු බහුවචන රූපම වෙති, කිසිදු තැනක ඒකවචන රූප නොවෙති. ඒ මන්ද? ප්‍රඥප්තිවාචක ස්වභාවය ඇති බැවිනි. අනෙක් තැනක වනාහි 'සන්තො, දන්තො' (සන්සුන් වූ, දමනය වූ) යනාදී තැන්හි පවත්නා අර්ථය දක්වන 'සන්ත' ශබ්දය ඒකවචනයෙන් ද තබනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ප්‍රඥප්තිවාචක නොවන බැවින් යැයි දත යුතුය.

Idāni paṇṇattivācakānaṃ tesaṃ kānici payogāni kathayāma –

දැන් අපි ඒ ප්‍රඥප්තිවාචක ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් ව්‍යවහාරයන් (යෙදීම්) පවසන්නෙමු –

Sameti [Pg.232] asatā asaṃ. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Na sā sabhā yattha na santi santo. Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā. Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito. Sabbhireva samāsetha. Sataṃ dhammo iccevamādīni bhavanti.

අසත්පුරුෂයා අසත්පුරුෂයා සමඟ ම එක් වේ. රජතුමනි, යමෙක් සත්පුරුෂයකු හෝ අසත්පුරුෂයකු හෝ ඇසුරු කරයි ද (ඔහු ද එබඳු ම වෙයි). යම් තැනක සත්පුරුෂයෝ නැත් ද, එය සභාවක් නොවේ. අසත්පුරුෂයෝ නිරයට යති, සත්පුරුෂයෝ ස්වර්ග පරායණ වෙති. පණ්ඩිතයා අසත්පුරුෂයන් සේවනය නොකළ යුතු ය, සත්පුරුෂයන් ම සේවනය කළ යුතු ය. සත්පුරුෂයන් සමඟ ම වාසය කළ යුතු ය. සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය යනාදී වශයෙන් (පාඨයෝ) වෙති.

Yo panamhehi padamālāyaṃ ‘‘sabbhī’’ti ayaṃ saddo tatiyāpañcamībahuvacanavasena yojito, so ca kho santaiti akārantapakativasena, aññattha pana ‘‘sabbhī’’ti ikārantapakativasena yojetabbo. Tathā hi sabbhīti sappuriso nibbānañca, sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Sabbo cāyamattho sāṭṭhakathāya ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti imāya ca dīpetabbo.

අප විසින් පදමාලාවෙහි තෘතීයා සහ පංචමී බහු වචන වශයෙන් යොදන ලද 'සබ්භි' (sabbhī) යන මේ ශබ්දය, 'සන්ත' (santa) යන අකාරාන්ත ප්‍රකෘතිය අනුව යෙදුණකි. වෙනත් තැනක දී 'සබ්භි' යන්න ඉකාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් ලෙස යෙදිය යුතු ය. එසේ ම, 'සබ්භි' යනු සත්පුරුෂයාට සහ නිවනට නමකි, නැතහොත් එය 'සුන්දර' (යහපත්) යන්නට අධිවචනයකි. මේ සියලු අර්ථයන් 'බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේද' යන මේ පාලි පාඨය සහ 'සන්තෝ හවේ සබ්භි පවේදයන්ති' යන මේ පාඨය ඇතුළත් අටුවාවන් මගින් පැහැදිලි කළ යුතු ය.

Ālapane ca paccatte, tatiyāpañcamīsu ca;

Samāsamhi ca yojeyya, sabbhisaddaṃ sumedhaso.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'සබ්භි' යන ශබ්දය ආලපනයෙහි ද, ප්‍රථමාවෙහි (පච්චත්තයෙහි) ද, තෘතීයා හා පංචමී විභක්තීන්හි ද, සමාසයන්හි ද යෙදිය යුතු ය.

Atrāyaṃ yojanā – bho sabbhi tiṭṭha, sabbhi tiṭṭhati, sabbhi saha gacchati, sabbhi apehi, asabbhirūpo puriso. Yasmā panāyaṃ sāsanānukūlā, tasmā imissā tadanukūlattaṃ dassetuṃ idha sāsanato payoge dassessāma atakkāvacare vicitte sugatapāḷinaye sotūnaṃ visāradamatipaṭilābhatthaṃ. Taṃ yathā? Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma. Sabbhi kubbetha santhavaṃ. Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ. Ābādhoyaṃ asabbhirūpo. Asammodako thaddho asabbhirūpo’’ti[Pg.233]. Tattha ālapanavacane diṭṭheyeva paccattavacanaṃ pāḷiyaṃ sarūpato anāgatampi diṭṭhameva hoti. Tathā karaṇavacane diṭṭheyeva nissakkavacanampi diṭṭhameva hoti. Samāse saddarūpe diṭṭheyeva byāse saddarūpaṃ yathāsambhavaṃ diṭṭhameva hoti ṭhapetvā ‘‘hetusatthāradassana’’ntiādīni. Tattha ca nibbānavācako ce, sabbhisaddo itthiliṅgo santivisuddhi nibbutisaddā viya, so ca yamakamahātheramate rattinayena yojetabbo. Sabbesamikārantitthiliṅgānaṃ sādhāraṇo hi so nayo. Sundaratthavācako ce, aggi ratti aṭṭhinayehi yojetabbo vāccaliṅgattā. ‘‘Sabbhidhammabhūtaṃ nibbāna’’nti ettha hi sundaradhammabhūtaṃ nibbānanti attho. Evaṃ pāḷinayavasena ālapanādīsu pañcasu ṭhānesu sabbhisaddassa pavattiṃ ñatvā puna aṭṭhakathānayavasenapi tappavatti veditabbā. Kathaṃ? Yasmā sagāthāvaggassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘santo ‘sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetī’ti pavedayantī’’ti imasmiṃ padese ‘‘sabbhīhī’’ti hivacanavasena saddaracanāviseso aṭṭhakathācariyehi dassito, tasmā sabbhisaddo sabbesupi vibhattivacanesu yojetabbo. Atridaṃ vadāma –

මෙහි සම්බන්ධය මෙසේ ය: 'භෝ සබ්භි තිට්ඨ' (පින්වත් සත්පුරුෂයනි, සිටින්න), 'සබ්භි තිට්ඨති' (සත්පුරුෂයා සිටියි), 'සබ්භි සහ ගච්ඡති' (සත්පුරුෂයා සමඟ යයි), 'සබ්භි අපේහි' (සත්පුරුෂයාගෙන් බැහැර වෙන්න), 'අසබ්භිරූපෝ පුරිසෝ' (අසත්පුරුෂ ස්වභාව ඇති පුරුෂයා) යන්නයි. යම් හෙයකින් මෙය ශාසනයට අනුකූල ද, එහෙයින් එහි අනුකූල බව පෙන්වීම පිණිස ද, තර්කයට විෂය නොවන විසිතුරු සුගත පාලි ක්‍රමයෙහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ විශාරද ඥානය ලැබීම පිණිස ද ධර්ම ග්‍රන්ථවලින් (ශාසනයෙන්) යෙදුම් පෙන්වන්නෙමු. එය කෙසේ ද යත්? 'බහුම්පේතං අසබ්භි ජාතවේද, යං තං වාලධිනාභිපූජයාම' (ගින්න පූජා කරන්නා වූ, මේ අසත්පුරුෂ ක්‍රියාව බොහෝ ය), 'සබ්භි කුබ්බේථ සන්ථවං' (සත්පුරුෂයන් සමඟ ම ඇසුරක් කටයුතු ය), 'යම් සාල වනයක දී සේනකයා, අසත්පුරුෂ ස්වභාවයක් ඇති පාපකර්මයක් කළේ ය', 'මේ ආබාධය අසත්පුරුෂ ස්වභාවයක් ඇත්තකි', 'සතුටු නොවන, තද ගති ඇති, අසත්පුරුෂ ස්වභාවය ඇත්තෙකි' යනාදී වශයෙනි. එහි ආලපන වචනය දක්නට ලැබෙන කල්හි ම, පාලියෙහි ස්වරූපයෙන් නොපැමිණිය ද ප්‍රථමා වචනය ද දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. එමෙන්ම කරණ වචනය (තෘතීයා) දක්නා ලද්දේ නම් නිස්සක්ක වචනය (පංචමී) ද දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. 'හේතුසත්ථාරදස්සනං' යනාදිය හැර, සමාස ශබ්ද රූපය දුටු විට ව්‍යසනයෙහි (විග්‍රහයෙහි) ශබ්ද රූපය ද සුදුසු පරිදි දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. එහි ද යම් හෙයකින් නිවන ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, 'සබ්භි' ශබ්දය 'සන්ති', 'විසුද්ධි', 'නිබ්බුති' යන ශබ්ද මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, එය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'රත්ති' ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය. මක්නිසාද යත්, එය සියලු ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ට සාධාරණ ක්‍රමයක් වන බැවිනි. යම් හෙයකින් 'සුන්දර' (යහපත්) යන අර්ථය පවසන්නේ නම්, විශේෂ්‍ය ලිංග ගන්නා බැවින් එය 'අග්ගි', 'රත්ති', 'අට්ඨි' යන ක්‍රමයන්ගෙන් යෙදිය යුතු ය. 'සබ්භිධම්මභූතං නිබ්බානං' යන්නෙහි අර්ථය 'සුන්දර ධර්මයක් වූ නිවන' යන්නයි. මෙසේ පාලි ක්‍රමයට අනුව ආලපන ආදී ස්ථාන පහෙහි 'සබ්භි' ශබ්දයේ පැවැත්ම දැන, නැවත අටුවා ක්‍රමයට අනුව ද එහි පැවැත්ම දත යුතු ය. කෙසේ ද? යම් හෙයකින් සගාථ වර්ගයේ අටුවාවෙහි 'සන්තෝ සබ්භීහි සද්ධිං සතං ධම්මෝ න ජරං උපේතීති පවේදයන්ති' යන මේ පදයෙහි 'සබ්භීහි' යන 'හි' වචන ක්‍රමය මගින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ශබ්ද රචනා විශේෂයක් පෙන්වා ඇති බැවින්, 'සබ්භි' ශබ්දය සියලු ම විභක්ති වචනයන්හි යෙදිය යුතු ය. මේ පිළිබඳව මෙය පවසමු –

Garū ‘‘sabbhīhi saddhi’’nti, atthaṃ bhāsiṃsu pāḷiyā;

Yato tato sabbhisaddaṃ, dhīro sabbattha yojaye.

ගුරුවරුන් විසින් 'සබ්භීහි සද්ධිං' කියා පාලියෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින්, ධීරයා (නුවණැත්තා) 'සබ්භි' ශබ්දය සියලු තන්හි ම යෙදිය යුතු ය.

‘‘Asabbhirūpo’’itipi, samāsavisaye sutaṃ;

Yasmā tasmā sabbhisaddaṃ, viññū sabbadhi yojaye.

සමාස විෂයයෙහි 'අසබ්භිරූපෝ' කියා ද අසන්නට ලැබෙන බැවින්, ඥානවන්තයා හැම තැනක දී ම 'සබ්භි' ශබ්දය යෙදිය යුතු ය.

‘‘Ovadeyyānusāseyya[Pg.234], asabbhā ca nivāraye’’ti ettha pana ‘‘asabbhā’’tipadaṃ vicitravuttīsu taddhitapaccayesu ṇyapaccayavasena nipphattimupāgatanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Yebhuyyena asabbhīsu bhavaṃ asabbhaṃ. Kiṃ taṃ? Akusalaṃ, tato asabbhā akusaladhammā nivāraye ca, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. ‘‘Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī’’ti ettha tu asabbhīnaṃ etāti asabbhā, na vā sabbhīnaṃ etātipi asabbhāti nibbacanaṃ, ṇyapaccayavasena ca padasiddhi veditabbā. Yā ca panettha amhehi santasaddassa ‘‘saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā padamālā dassitā, tattha ‘‘sameti asatā asa’’nti pāḷiyaṃ ‘‘asa’’nti pade diṭṭheyeva ‘‘sa’’nti padaṃ pāḷiyaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti yugaḷabhāvena vijjamānatārahattā. Evaṃ diṭṭhena adiṭṭhassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Atha vā ‘‘asa’’nti ettha na saṃ asanti samāsaviggahavasenādhigantabbattā ‘‘sa’’miti padaṃ diṭṭhameva hoti. Evamaññatrāpi nayo. Tatra santi sappuriso. Asanti asappuriso. Itthiliṅgevattabbe ‘‘asatī, asā’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Asatī, asatī, asatiyo, asā. Asatiṃ, asatī, asatiyo. Asāya, asatiyā, asatīhi, asatībhi. Asatiyā, asatīna’’nti vakkhamāna itthinayena nāmikapadamālā yojetabbā.

නමුත් 'ඕවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය, අසබ්භා ච නිවාරයේ' යන්නෙහි 'අසබ්භා' යන පදය විසිතුරු වෘත්තීන්හි තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන් අතර 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය මගින් නිෂ්පන්න වූවක් බව දත යුතු ය. එය කෙසේ ද? බහුල වශයෙන් අසත්පුරුෂයන් කෙරෙහි පවතින බැවින් 'අසබ්භ' නම් වේ. ඒ කුමක් ද? අකුසලයයි, එහෙයින් අකුසල ධර්මයන්ගෙන් (අසබ්භා) වළක්වන්නේ ය, කුසල ධර්මයන්හි පිහිටුවන්නේ ය යනු අර්ථයයි. 'අම්හේ අසබ්භාහි වාචාහි වික්කෝසමානා තිබ්බාහි සත්තීහි හනිස්සන්ති' යන මෙහි දී 'අසබ්භීනං ඒතාති අසබ්භා' (අසත්පුරුෂයන්ට අයත් මේවා බැවින් අසබ්භා) හෝ 'න වා සබ්භීනං ඒතාති අසබ්භා' (සත්පුරුෂයන්ට අයත් නොවන බැවින් අසබ්භා) යන්න නිර්වචනය වන අතර 'ණ්‍ය' ප්‍රත්‍යය මගින් පද සිද්ධිය දත යුතු ය. තවද, අප විසින් මෙහි 'සන්ත' ශබ්දය පිළිබඳව 'සං, සන්තෝ. සං, සන්තං, සන්තේ' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දක්වන ලද්දේ ය. එහි 'සමේති අසතා අසං' යන පාලි පාඨයෙහි 'අසං' යන පදය දක්නට ලැබෙන කල්හි ම, පාලියෙහි නොපැමිණිය ද 'සං' යන පදය යුගල වශයෙන් පවතින බැවින් දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. මෙසේ දක්නා ලද පදයෙන් නොදක්නා ලද පදය ග්‍රහණය කිරීම දත යුතු ය. නැතහොත්, 'අසං' යන්නෙහි 'න සං අසං' යන සමාස විග්‍රහය මගින් වටහා ගත යුතු බැවින් 'සං' යන පදය දක්නා ලද්දක් ම වෙයි. අනෙක් තැන්වල ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. එහි 'සන්ති' යනු සත්පුරුෂයා ය. 'අසන්ති' යනු අසත්පුරුෂයා ය. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අසතී, අසා' යන රූප වෙයි. 'අසතී, අසතී, අසතියෝ, අසා. අසතිං, අසතී, අසතියෝ. අසාය, අසතියා, අසතීහි, අසතීභි. අසතියා, අසතීනං' යනාදී වශයෙන් මතු දැක්වෙන ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයට නාම පදමාලාව යෙදිය යුතු ය.

Ettha pana ‘‘asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati. Mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’tiādīni dassetabbāni. Asāti cettha asatīti ca samānatthā, asantajātikāti hi tesaṃ attho. Yasmā pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘asāti asatiyo lāmikā, atha vā sātaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ tāsu natthi, attani paṭibaddhacittānaṃ asātameva dentītipi asā[Pg.235], dukkhā, dukkhavatthubhūtāti attho’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, tasmā sātaṃ natthi etissanti asāti atthe ‘‘asā’’ti padassa yathā ritto assādo etthāti rittassantipadassa luttuttarakkharassa ‘‘rittassaṃ, rittassāni. Rittassa’’nti cittanayena nāmikapadamālā yojetabbā, tathā ‘‘asā, asā, asāyo. Asaṃ, asā, asāyo. Asāyā’’ti kaññānayena yojetabbā.

මෙහි 'අසා ලෝකිත්ථියෝ නාම, වේලා තාසං න විජ්ජති. මා ච වසං අසතීනං නිගච්ඡේ' යනාදී නිදසුන් දැක්විය යුතු ය. මෙහි 'අසා' සහ 'අසතී' යනු සමාන අර්ථ ඇත්තාහ. ඔවුන්ගේ අර්ථය 'අසත්ජාතික' (ලාමක ස්වභාව ඇති) යන්නයි. යම් හෙයකින් ජාතක අටුවාවෙහි 'අසා යනු ලාමක වූ අසත් ස්ත්‍රීහු ය, නැතහොත් 'සාත' යනු සැපයයි, එය ඔවුන් කෙරෙහි නැත, තමන් කෙරෙහි බැඳුණු සිතැත්තන්ට අසතුට ම දෙන බැවින් ද 'අසා' නම් වෙති, එහි අර්ථය දුක්ඛිත වූ ද, දුකට වස්තු වූ ද යන්නයි' කියා අර්ථ වර්ණනා කරන ලද බැවින්; 'සැපයක් නැත මෙහි' යන අර්ථයෙන් 'අසා' යන පදය, 'රින්තස්ස' (rittassa) යන්නෙහි අග අකුර ලොප් වී 'රිත්තස්සං, රිත්තස්සානි, රිත්තස්සං' ආදී වශයෙන් 'චිත්ත' ශබ්ද ක්‍රමයෙන් නාම පදමාලාව යෙදිය යුතු සේ ම, 'අසා, අසා, අසායෝ. අසං, අසා, අසායෝ. අසායා' වශයෙන් 'කඤ්ඤා' ශබ්ද ක්‍රමයට ද යෙදිය යුතු ය.

Ettha ca yo amhehi ‘‘santo’’iti saddo dassito. So katthaci ekavacanabahuvacanabhāvena saṃvijjamānasaddassatthampi vadati, tassa vasena ayaṃ nāmikapadamālā –

මෙහි අප විසින් දක්වන ලද 'සන්තෝ' යන ශබ්දය, සමහර තැනක ඒක වචන හා බහු වචන වශයෙන් පවතින ශබ්දයන්ගේ අර්ථය ද පවසයි. ඒ අනුව මේ නාම පදමාලාව මෙසේ ය –

Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā.

සන්තෝ, සන්තෝ, සන්තා. සන්තං, සන්තේ. සතා, සන්තේන, සන්තේහි, සන්තේභි. සතෝ, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සතා, සන්තා, සන්තස්මා, සන්තම්හා, සන්තේහි, සන්තේභි. සතෝ, සන්තස්ස, සතං, සන්තානං. සති, සන්තේ, සන්තස්මිං, සන්තම්හි, සන්තේසු. භෝ සන්ත, භවන්තෝ සන්තෝ, භවන්තෝ සන්තා.

Ettha pana ‘‘ayaṃ kho bhikkhave aṭṭhamo bhaddo assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Cattārome bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti. Bhave kho sati jāti hoti’’iccevamādīni payogāni bhavanti. ‘‘Saṅkhāresu kho sati viññāṇaṃ hotī’’tiādīsu pana satisaddo vacanavipallāsavasena ṭhitoti gahetabbo.

මෙහි ලා, “මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි පවත්නා වූ, දක්නට ලැබෙන අටවැනි භද්‍ර ආජානීය අශ්වයා ය. මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි විද්‍යාමාන වන, පවත්නා පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් වෙති. අසත්‍ය වූ, හිස් වූ, බොරු වූ, නොපවතින දෙයින් අභූත චෝදනා කරති. භවය ඇති කල්හි ජාතිය වෙයි” යනාදී යෙදුම් වෙයි. “සංස්කාරයන් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වෙයි” යනාදී තැන්හි ‘සති’ යන ශබ්දය වචන විපල්ලාස (වචන පෙරළීම) වශයෙන් පිහිටා ඇති බව දත යුතුය.

Tatra ekavacanabahuvacanavasena dvidhā ṭhitesu santosaddesu bahuvacanasantosaddaṃ ṭhapetvā sesā samānasaddassatthampi vadanti, tasmā ‘‘santoti samāno, santāti samānā’’tiādinā [Pg.236] attho kathetabbo. Samānoti imassa ca ‘‘honto’’ti attho ‘‘pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’’ntiādīsu viya. Payogāni pana –

එහි ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දෙවැදෑරුම්ව පිහිටි ‘සන්තෝ’ ශබ්දයන් අතුරෙන්, බහුවචන ‘සන්තෝ’ ශබ්දය (සත්පුරුෂයන් යන අර්ථය දෙන) හැර, සෙසු ශබ්ද ‘සමාන’ ශබ්දයේ (පවත්නා, පවතින යන) අර්ථය ද පවසයි. එබැවින් “සන්තෝ යනු සමාන (වූයේ) ය, සන්තා යනු සමානා (වූවෝ) ය” යනාදී වශයෙන් අර්ථ කිව යුතුය. ‘සමානෝ’ යන්නෙහි අර්ථය ‘වෙමින්’ (පවතිමින්) යන්නයි. “හැකියාව ඇතිව, මහත් ප්‍රයෝජන සිතන්නෙක් වෙමින්, කුමන කරුණක් නිසා මට දුක නොසිඳින්නෙහිද” යනාදී තැන්හි මෙනි. එහි යෙදුම් මෙසේය –

‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ;

Pahu santo na bharati, taṃ parābhavato mukhaṃ.

“යමෙක් ජරාවට පත් වූ, යොවුන් විය ඉක්මගිය මව හෝ පියා, පෝෂණය කිරීමට ශක්තිය (හැකියාව) ඇතිව සිටිමින් ද (පහු සන්තෝ) පෝෂණය නොකරයිද, එය පිරිහීමට කරුණකි.

Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti

මෙහිම රැඳී සිටින්නා වූ ද, දෙවියකු බවට පත්ව සිටින්නා වූ ද මා හට නැවතත් ආයුෂ ලැබුණි. නිදුකාණෙනි, මෙසේ දැනගන්න.” යන්නයි.

Evamādīni bhavanti.

මෙසේ වූ යෙදුම් පවතී.

Apica santosaddo yasmā ‘‘kilanto’’ti ca ‘‘upasanto’’ti ca ‘‘niruddho’’ti ca atthaṃ vadati, tasmā tesaṃ vasena santasaddassa ‘‘santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā veditabbā. Ettha ca ‘‘santo tasito. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Santo danto niyato brahmacārī. Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato’’tiādīni payogāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘santaṃ, santānī’’ti cittanayena nāmikapadamālā. Sā ca ‘‘saṃvijjamānaṃ samānaṃ kilantaṃ upasantaṃ niruddha’’miti atthadīpakāpadavatīti veditabbā. Atha vā ‘‘upādāne kho sati bhavo hotī’’tiādīsu napuṃsakappayogadassanato santasaddassa saṃvijjamānasaddatthavācakatte tatiyāpañcamīcatutthīchaṭṭhīsattamīṭhāne ‘‘satā, sato, sataṃ, satī’’ti padāni adhikāni vattabbāni, sesāni cittanayena ñeyyāni. Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘santā, santā, santāyo. Santaṃ, santā, santāyo. Santāyā’’ti kaññānayena ca, santī, santī, santiyo[Pg.237]. Santiṃ, santī, santiyo. Santiyā’’ti itthinayena ca nāmikapadamālā yojetabbā. Etāsu paṭhamā ‘‘saṃvijjamānā kilantā upasantā niruddhā’’ti atthadīpakāpadavatī, ettha payogā suviññeyyāva. Dutiyā pana ‘‘saṃvijjamānā samānā’’ti atthadīpakāpadavatī. Tathā hi ‘‘santī āpatti āvikātabbā’’ti ettha saṃvijjamānā ‘‘santī’’ti vuccati.

තවද, ‘සන්තෝ’ ශබ්දය ‘වෙහෙසට පත් වූ’ (කිලන්තෝ), ‘සන්සුන් වූ’ (උපසන්තෝ) සහ ‘නිරුද්ධ වූ’ (නිරුද්ධෝ) යන අර්ථයන් පවසන බැවින්, ඒ අනුව ‘සන්ත’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව ‘සන්තෝ, සන්තා. සන්තං, සන්තේ. සන්තේන’ යනුවෙන් පුරුෂ (පුල්ලිංග) ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙහි “සන්තෝ තසිතෝ (වෙහෙසට පත් පිපාසිතයා), දීඝං සන්තස්ස යෝජනං (වෙහෙසට පත් වූවට යොදුන දිගුය), සන්තෝ දන්තෝ නියතෝ බ්‍රහ්මචාරී (සන්සුන් වූ, දමනය වූ, නියත වූ බ්‍රහ්මචාරියා), සන්තෝ niruddho අත්ථංගතෝ අබ්භත්ථංගතෝ (සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ, අස්තංගත වූ, විනාශ වූ)” යනාදී යෙදුම් පවතී. නපුංසක ලිංගයේදී “සන්තං, සන්තානී” යනුවෙන් ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට නාම පද මාලාව වේ. එය “සංවිජ්ජමානං, සමානං, කිලන්තං, උපසන්තං, නිරුද්ධං” (විද්‍යාමාන වන, පවතින, වෙහෙසට පත්, සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ) යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පදවලින් යුක්ත බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් “උපාදානය ඇති කල්හි භවය වෙයි” යනාදී තැන්හි නපුංසක ලිංග යෙදුම් දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘සන්ත’ ශබ්දය විද්‍යාමාන වන (සංවිජ්ජමාන) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන කල්හි, තෘතීයා, පංචමී, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්ති ස්ථානයන්හි “සතා, සතෝ, සතං, සතී” යන පද අතිරේකව කිව යුතු අතර, ඉතිරිය ‘චිත්ත’ ශබ්ද ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංගයේදී “සන්තා, සන්තා, සන්තායෝ. සන්තං, සන්තා, සන්තායෝ. සන්තායා” යනුවෙන් ‘කඤ්ඤා’ ශබ්ද ක්‍රමයට ද, “සන්තී, සන්තී, සන්තියෝ. සන්තිං, සන්තී, සන්තියෝ. සන්තියා” යනුවෙන් ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට ද නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය. මෙයින් පළමුවැන්න “සංවිජ්ජමානා, කිලන්තා, උපසන්තා, නිරුද්ධා” (විද්‍යාමාන වන, වෙහෙසට පත්, සන්සුන් වූ, නිරුද්ධ වූ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පද සහිත වන අතර, එහි යෙදුම් පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. දෙවැන්න “සංවිජ්ජමානා, සමානා” (විද්‍යාමාන වන, පවතින) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එනම්, “සන්තී ආපත්ති ආවිකාතබ්බා” (විද්‍යාමාන වන ඇවත හෙළි කළ යුතුය) යන මෙහි විද්‍යාමාන වන යන්න ‘සන්තී’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

‘‘Yāya mātu bhato poso,Imaṃ lokaṃ avekkhati;

Tampi pāṇadadiṃ santiṃ,Hanti kuddho puthujjano’’ti

“යම් මවක විසින් පෝෂණය කරන ලද පුද්ගලයා මේ ලෝකය දකීද, ජීවිතය දුන්, පවතින (සන්තී) වූ ඒ මව පවා කිපුණු පෘථග්ජනයා මරයි.”

Ettha pana samānā ‘‘santī’’ti vuccati. Aparāpi itthiliṅge vattabbe padamālā veditabbā. Santīsaddassa hi saṃvijjamānasaddatthavācakatte ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā itthiliṅgappayogadassanato sattamīṭhāne ‘‘sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū’’ti rūpāni vattabbāni. Sesāni itthinayena ñeyyāni. Ayaṃ tatiyā, ettha ca ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti pāḷi ‘‘santiyā’’iccādīnaṃ atthibhāve nidassanaṃ. Aparo nayo – satīsaddassa ‘‘samānā’’ti imasmiṃ atthe ‘‘yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī’’ti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷidassanato ‘‘satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā’’tiādīnipi rūpāni yojetabbāni, saṃyoge nakāralopavasena vā.

මෙහි ලා පවත්නා (සමානා) යන්න ‘සන්තී’ යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ස්ත්‍රී ලිංගයේදී කිව යුතු තවත් නාම පද මාලාවක් දත යුතුය. ‘සන්තී’ ශබ්දය විද්‍යාමාන (සංවිජ්ජමාන) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන කල්හි “ජාතිය ඇති කල්හි ජරා මරණ වෙයි” යනාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග යෙදුම් දක්නට ලැබෙන බැවින්, සප්තමී විභක්ති ස්ථානයෙහි “සති, සතියා, සතියං, සන්තියා, සන්තියං, සන්තීසු” යන රූප පැවසිය යුතුය. සෙසු රූප ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙය තෙවැන්නයි. මෙහි “අසන්තියා ආපත්තියා තුණ්හී භවිතබ්බං” (ඇවැතක් නොමැති කල්හි නිශ්ශබ්ද විය යුතුය) යන පාලිය ‘සන්තියා’ යනාදී පදවල පැවැත්ම (ඇති බව) පිළිබඳ නිදර්ශනයයි. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘සතී’ ශබ්දය ‘පවත්නා’ (සමානා) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන කල්හි, “තරුණියක වී සිටිමින්ම (දහරියා සතී) ජරාවට පත් වූවහු සමඟ වෙසෙන්නීද” සහ “තරුණියක වී සිටි ඇය ජරාවට පත් වූවහුට දුන්නාහුද” යන පාලි පාඨයන්හි දක්නට ලැබෙන පරිදි, සඤ්ඤෝගයෙහි ‘න’ කාරය ලොප් වීමෙන් හෝ “සතී, සතී, සතියෝ. සතිං, සතී, සතියෝ. සතියා” යනාදී රූප ද යෙදිය යුතුය.

Idāni ‘‘santo, santā’’ti padadvayassa payoganicchayaṃ kathayāma payogesu sotūnaṃ asammūḷhabhāvāya. Tathā hi ‘‘sappurisā’’ti vā ‘‘paṇḍitā’’ti vā bahuvacanavasena atthaṃ [Pg.238] vattukāmena ‘‘santo danto’’ti evaṃ vuttaekavacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamāno’’ti ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamānā’’ti bahuvacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti, ‘‘santo saṃvijjamānā’’ti ca evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti vā ‘‘santā’’ti vā bahuvacanaṃ vattabbaṃ, ‘‘kilanto’’ti vā ‘‘samāno’’ti vā ‘‘upasanto’’ti vā ‘‘niruddho’’ti vā ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. Teyevatthe bahuvacanavasena vattukāmena pana ‘‘santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessatī’’ti ettha viya ‘‘santā’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Idañhi mandabuddhīnaṃ sammohaṭṭhānaṃ. Ayampi panettha saṅgaho veditabbo –

යෙදුම්වලදී ශ්‍රවණය කරන්නන් මුළාවට පත් නොවීම සඳහා දැන් ‘සන්තෝ, සන්තා’ යන පද දෙකෙහි යෙදුම් නිශ්චය පවසමු. එනම්, බහුවචන වශයෙන් ‘සත්පුරුෂයෝ’ (සප්පුරිසා) හෝ ‘පණ්ඩිතයෝ’ (පණ්ඩිතා) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ දන්තෝ” යනුවෙන් කියන ලද ඒකවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. ඒකවචන වශයෙන් ‘විද්‍යාමාන වන්නා වූ’ (සංවිජ්ජමානෝ) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, ‘සන්තෝ’ යන ඒකවචන රූපය පැවසිය යුතුය. බහුවචන වශයෙන් ‘විද්‍යාමාන වන්නා වූ’ (සංවිජ්ජමානා) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ සප්පුරිසා” සහ “සන්තෝ සංවිජ්ජමානා” යනුවෙන් පවසන ලද බහුවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ හෝ ‘සන්තා’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. ඒකවචන වශයෙන් ‘වෙහෙසට පත් වූ’ (කිලන්තෝ), ‘පවත්නා වූ’ (සමානෝ), ‘සන්සුන් වූ’ (උපසන්තෝ) හෝ ‘නිරුද්ධ වූ’ (නිරුද්ධෝ) යන අර්ථයන් පැවසීමට කැමති කල්හි, “සන්තෝ සප්පුරිසා” යනුවෙන් පවසන ලද බහුවචන රූපයට සමාන වූ ‘සන්තෝ’ යන ඒකවචන රූපය පැවසිය යුතුය. එම අර්ථයන්ම බහුවචන වශයෙන් පැවසීමට කැමති කල්හි, “ඉදිමුණු පාදයන්ගෙන් වෙහෙසට පත් වූවන් (සන්තා සූනේහි පාදේහි) අතින් අල්ලා ගන්නේ කවුද?” යන්නෙහි මෙන් ‘සන්තා’ යන බහුවචන රූපය පැවසිය යුතුය. මේ නීතිය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය. මෙය මද නුවණ ඇත්තන් මුළාවන තැනකි. මෙහිදී මේ සංග්‍රහය (සාරාංශය) දත යුතුය:

‘‘Tiliṅgatthe ca ekatthe, bavhatthepi ca dissati;

Sattamyanto satisaddo, vipallāse bahumhi so’’ti.

“සප්තමී විභක්තිය අවසානයෙහි ඇති ‘සති’ ශබ්දය ත්‍රිලිංග අර්ථයෙහි ද, ඒකවචන අර්ථයෙහි ද, බහුවචන අර්ථයෙහි ද දක්නට ලැබෙයි. එය බොහෝ විට විපල්ලාස (පෙරළීම) වශයෙන් පවතී.”

Idāni mahantasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘මහන්ත’ (මහත්) ශබ්දයේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ –

Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Bho maha, bho mahā, bhavanto mahantoti ayamamhākaṃ ruci.

‘Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu’ යනු විභක්ති රූප වෙති. ‘Bho maha, bho mahā, bhavanto mahanto’ (පින්වත් මහත්මාණෙනි, පින්වත් මහත්වරුනි) යනු (ආලපන විභක්ති රූපයන් ලෙස යෙදීම) අපගේ අභිමතය (කැමැත්ත) වෙයි.

Ettha ‘‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantenā’’ti purisanayopi labbhati, tasmā ‘‘bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti ālapanapadāni yojetabbāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe [Pg.239] ‘‘mahantaṃ, mahantānī’’ti cittanayopi labbhati. Itthiliṅge vattabbe ‘‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’’ti itthinayopi labbhati. ‘‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’’tiādīnettha nidassanapadāni. Aparopi ‘‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahanta’’nti kaññānayopi labbhati, ‘‘mahantā nidhikumbhiyo’’tiādīnettha nidassanapadāni. Kaccāyane pana ‘‘mahantī’’iti padaṃ diṭṭhaṃ. Taṃ ‘‘guṇavantī, kulavantī’’iccādīni viya pāḷiyaṃ appasiddhattā vīmaṃsitabbaṃ.

මෙහි ‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantena’ යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය (පුල්ලිංග නය) ද ලැබෙයි. එබැවින් ‘bho mahanta, bhavanto mahantā’ යනුවෙන් ආලපන පද යෙදිය යුතුය. නපුංසක ලිංගයෙහි ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි, ‘mahantaṃ, mahantānī’ යනුවෙන් චිත්ත (හෘදය) ශබ්ද ක්‍රමය ද ලැබෙයි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ප්‍රකාශ කළ යුතු කල්හි, ‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ශබ්ද ක්‍රමය ලැබෙයි. ‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’ (මහත් වූ යක්ෂ සේනාව ද) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වෙයි. වෙනත් ක්‍රමයකින්, ‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahantaṃ’ යනුවෙන් කන්‍යා ශබ්ද ක්‍රමය ද ලැබෙයි. ‘Mahantā nidhikumbhiyo’ (මහත් වූ නිදන් කළස්) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වෙයි. කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි වනාහි ‘mahantī’ යන පදය දක්නට ලැබේ. එය ‘guṇavantī, kulavantī’ යනාදිය මෙන් පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් විමසා බැලිය යුතුය.

Nanu bho yasmā sāsanepi ‘‘gacchantī, carantī’’tiādīni ca ‘‘iddhimantī’’ti ca padaṃ dissati, tasmā ‘‘mahantī, guṇavantī’’tiādīnipi bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ tathārūpassa nayassa vasena aggahetabbattā, ‘‘mahatī, guṇavatī’’iccādinayasseva dassanato ca. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca ‘‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā, itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā. Satimatī cakkhumatī. Iddhimatī pattimatī’’ti ca ‘‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’’ti ca ādīni payogāni dissanti, na ‘‘mahantī, rūpavantī’’iccādīni.

පින්වත, ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) ද ‘gacchantī, carantī’ යනාදී පද ද, ‘iddhimantī’ යන පදය ද දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘mahantī, guṇavantī’ යනාදී පද ද තිබිය යුතු නොවේ ද? (එසේ) නොවිය යුතුය. එවැනි ක්‍රමයක් අනුව එය නොගත යුතු බැවින් ද, ‘mahatī, guṇavatī’ යනාදී ක්‍රමයන්ම දක්නට ලැබෙන බැවින් ද වේ. එසේමය, පාලියෙහි සහ අටුවාවන්හි ද ‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā’ (යම් සේ මහත් වූ නගුල් හිසක් වැනිය), ‘itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā’ (ස්ත්‍රියක් රූපවත් විය හැකිය, ඇය සිල්වත් ද විය හැකිය), ‘satimatī cakkhumatī’ (සිහි ඇත්තී, ඇස් ඇත්තී), ‘iddhimatī pattimatī’ (සෘද්ධිමත් වූවා, පාත්‍රයක් ඇත්තී) යනුවෙන් ද, ‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’ (මහත් සේනාව දැක මහෝෂධයන්ගේ සේනාව මඳය, මේ සේනාව අතිශයින්ම මහත් සේ පෙනේ) යනාදී වශයෙන් ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙයි; ‘mahantī, rūpavantī’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට නොලැබේ.

Keci pana ‘‘mahāiti saddo byāse na labbhati, samāseyeva labbhati ‘mahāpuriso’ti ettha viyā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Mahā te upāsaka pariccāgo. Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo. Ghoso ca vipulo mahā. Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā. Senā sādissate mahā’’ti payogadassanato. Evaṃ byāsepi labbhatīti [Pg.240] veditabbaṃ, tasmā ‘‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti pulliṅge, ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’’ti napuṃsakaliṅge, ‘‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’’ti itthiliṅge sabbaṃ sampuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Samāse pana ‘‘mahāsatto mahāupāsako mahāupāsikā mahabbalo mahāvanaṃ mahaggataṃ mahapphalaṃ mahabbhaya’’ntiādīni rūpāni bhavanti, taddhite ‘‘mahattano mahattaṃ mahantattaṃ mahantatā’’ti rūpāni bhavanti. Gacchantasaddassa pana ‘‘gacchanto gacchantā’’ti rūpāni vatvā sesāni mahantasadde vuttanayena vitthāretvā nāmikapadamālā veditabbā. Tathā ‘‘gacchanto, gacchantā’’ti purisanayo ca ‘‘gacchantaṃ, gacchantānī’’ti cittanayo ca ‘‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’’ti itthinayo ca gahetabbo. Evaṃ liṅgattayavasena ‘‘caraṃ caranto carantaṃ carantī, dadaṃ dadanto dadantaṃ dadantī’’tiādīnaṃ anekapadasahassānaṃ nāmikapadamālā vitthāretabbā.

ඇතැම්හු වනාහි ‘mahā’ යන ශබ්දය ව්‍යස්ත (තනි) පදයක් ලෙස නොලැබේ, ‘mahāpuriso’ යන්නෙහි මෙන් සමාස පදයන්හිම පමණක් ලැබේ යැයි කියති. එය නොපිළිගත යුතුය. ‘Mahā te upāsaka pariccāgo’ (උපාසකය, ඔබගේ පරිත්‍යාගය මහත්ය), ‘Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo’ (ස්වාමීනී, මේ භූමි කම්පාව ඒකාන්තයෙන්ම මහත්ය), ‘Ghoso ca vipulo mahā’ (මහත් වූද පතළ වූද ඝෝෂාව), ‘Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’ (බරණැස් රාජ්‍යය නම් මහත්ය), ‘Senā sādissate mahā’ (මහත් වූ සේනාවක් පෙනෙයි) යනුවෙන් ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මෙසේ ව්‍යස්ත (තනි) පදයන්හි ද ලැබෙන බව දත යුතුය. එබැවින් පුල්ලිංගයෙහි ‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’ යනුවෙන් ද, නපුංසක ලිංගයෙහි ‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’ යනුවෙන් ද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’ යනුවෙන් ද සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් යෙදිය යුතුය. සමාසයෙහි වනාහි ‘mahāsatto, mahāupāsako, mahāupāsikā, mahabbalo, mahāvanaṃ, mahaggataṃ, mahapphalaṃ, mahabbhayaṃ’ යනාදී රූප වෙයි. තද්ධිතයෙහි ‘mahattano, mahattaṃ, mahantattaṃ, mahantatā’ යන රූප වෙයි. ‘gacchant’ ශබ්දයෙහි වනාහි ‘gacchanto, gacchantā’ යන රූපයන් කියා, ඉතිරි පදයන් ‘mahant’ ශබ්දයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයට විස්තර කර, නාමික පදමාලාව දත යුතුය. එසේම, ‘gacchanto, gacchantā’ යන පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමය (පුල්ලිංගය) ද, ‘gacchantaṃ, gacchantānī’ යන චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමය (නපුංසක ලිංගය) ද, ‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’ යන ස්ත්‍රී ශබ්ද ක්‍රමය (ස්ත්‍රී ලිංගය) ද ගත යුතුය. මෙසේ ලිංග තුනෙහි ක්‍රමයෙන්, ‘caraṃ, caranto, carantaṃ, carantī’, ‘dadaṃ, dadanto, dadantaṃ, dadantī’ යනාදී දහස් ගණන් අනෙක් පදයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් විස්තර කළ යුතුය.

Ye panācariyā ‘‘gacchanto’’tiādīnaṃ paccattālapanabahuvacanattañca ‘‘gacchaṃ’’iccādīnaṃ ālapanekavacanattañca icchanti, te samamhehi payogo sāsane na diṭṭho nayavasenāgahetabbattā. Tasmā tāni ettha na vadāma. Ayaṃ pana viseso diṭṭho. Seyyathidaṃ?

යම් ගුරුවරුන් වනාහි ‘gacchanto’ යනාදී පදයන්ගේ ප්‍රථමා විභක්ති ආලපන බහුවචනය ද, ‘gacchaṃ’ යනාදී පදයන්ගේ ආලපන ඒකවචනය ද (ලැබේ යැයි) කැමති වෙත් ද, ඒ ක්‍රමයන්ට අනුව ශාසනයෙහි ප්‍රයෝගයන් දක්නට නොලැබෙන බැවින් අප විසින් (ඒවා) නොගත යුතුය. එබැවින් ඒවා මෙහි නොකියමු. එහෙත් මෙහි යම් විශේෂයක් දක්නට ලැබේ. ඒ කෙසේද යත්:

‘‘Gacchaṃ vidhama’’miccādi-padāni munisāsane;

Katthacākhyātikā honti, katthaci pana nāmikā.

‘Gacchaṃ, vidhama’ යනාදී පදයන් මුනි ශාසනයෙහි (බුද්ධ ශාසනයෙහි) ඇතැම් තැනක ආඛ්‍යාත පද (ක්‍රියා පද) වෙයි, ඇතැම් තැනක නාම පද (නාමික පද) වෙයි.

‘‘Tassāhaṃ santike gacchaṃ,So me satthā bhavissati;

Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ,Putto vessantaro tava.

‘මම උන්වහන්සේගේ සමීපයට යන්නෙමි, උන්වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘවරයා වන සේක; මහරජතුමනි, ඔබගේ පුත් වෙස්සන්තර තෙමේ ඔබගේ රට විනාශ කරමින්...’

Adhammaṃ [Pg.241] sārathi kayirā, mañce tvaṃ nikkhanaṃ vane’’;

Iccevamādayo ñeyyā, payogā ettha dhīmatā.

‘සාරථිය, අධර්මයක් නොකරන්න, වනයෙහි ඇඳක් වළලන්නාක් මෙන්’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් නුවණැත්තන් විසින් මෙහි දත යුතුය.

‘‘Gacchissāmi vidhamī’’ti-ādinā jinasāsane;

Nānākālapurisānaṃ, vasenatthaṃ vade vidū.

ජින ශාසනයෙහි (බුදු සසුනෙහි) ‘gacchissāmi’ (යන්නෙමි), ‘vidhamī’ (විනාශ කළේය) යනාදී වශයෙන් විවිධ කාලයන් හා පුරුෂයන්ගේ වශයෙන් නුවණැත්තා අර්ථය පැවසිය යුතුය.

Nāmatte pana ‘‘gacchanto, vidhamanto’’tiādinā;

‘‘Gaccha’’miccevamādīna-matthamatthavidū vade.

නාම පදයන්හි දී වනාහි, ‘gacchanto, vidhamanto’ (යමින්, විනාශ කරමින්) යනාදී වශයෙන් ‘gacchaṃ’ යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය අර්ථ දන්නා නුවණැත්තා විසින් පැවසිය යුතුය.

Idāni samagatikattepi ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena yo viseso dissati, taṃ vadāma. Tathā hi ‘‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmī’’ti evamādīsu jānaṃ passaṃ saddānaṃ ‘‘jānantī passantī’’ti liṅgantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchanto’’ti saddassa ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. ‘‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’’ti ettha ‘‘jānantā passantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā pana ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchante’’ti saddassa ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. ‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti ettha anussaraṃsaddassa ‘‘anussarantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti ettha saraṃsaddassa sarantenāti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato [Pg.242] yathā’’ti ettha phusaṃsaddassapi ‘‘phusantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Tathā ‘‘yācaṃ adadamappiyo’’ti etthāpi yācaṃsaddassa ‘‘yācantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Yācanti vā yācitabbaṃ dhanaṃ, iminā nayena nānappakārato parivattanaṃ veditabbaṃ. Iti ‘‘bhavaṃkara’’ntiādīnaṃ visadisapadamālā ca ‘‘gacchaṃ, cara’’ntiādīnaṃ sadisapadamālā ca ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena katthaci parivattananti ayaṃ tividhopi ākāro ākhyātikapadatthavibhāvanāya saddhiṃ kathito pāvacanavare sotūnaṃ saddesvatthesu ca visāradabuddhipaṭilābhatthaṃ. Sabbametañhi sandhāya imā gāthā vuttā –

දැන්, සමාන ගති ඇති කල්හි ද ‘ජානං, පස්සං’ (දන්නා වූ, දක්නා වූ) යනාදී පදයන්ගේ ලිංග, විභක්ති සහ වචන වෙනස් වීම් අනුව යම් සුවිශේෂත්වයක් පෙනේද, එය පවසමු. එසේමය, "ඈ දන්නී ම (මම නොදනිමි යි) කීවාය, දක්නී ම (මම නොදකිමි යි) කීවාය" යනාදී තැන්වලදී 'ජානං', 'පස්සං' යන ශබ්දයන්ගේ 'ජානන්තී', 'පස්සන්තී' යනුවෙන් වෙනත් ලිංගයක් (ස්ත්‍රී ලිංගය) වශයෙන් වෙනස් වීමක් සිදුවන බව දත යුතුය. මෙයින්, 'ගච්ඡං' (යන්නා වූ) යන ශබ්දයට ද යෙදුමට අනුව 'ගච්ඡන්තී' (යන්නී) යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කීමේ අර්ථය ලැබෙන බව පෙන්වා දෙයි, මන්ද යත් ඒ ශබ්ද සමඟ සමාන ගති (සමාන ස්වභාවය) ඇති බැවිනි. නමුත් 'ගච්ඡන්තෝ' යන ශබ්දයට 'ගච්ඡන්තී' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් කීමේ අර්ථය නොලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ අසමාන ගති ඇති බැවිනි යන හේතුව ද දක්වන ලදි. "ආයුෂ්මත්නි, තෙපි ඒකාන්තයෙන් ම සුව ඇති ලෝකය දන්නාහු, දක්නාහු වෙසෙහු ද?" යන මෙහි, 'ජානං', 'පස්සං' යන පද 'ජානන්තා', 'පස්සන්තා' යනුවෙන් වෙනත් වචනයක් (බහු වචනය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදුවන බව දත යුතුය. මෙයින් ද 'ගච්ඡං' යන ශබ්දයට ද යෙදුම පරිදි 'ගච්ඡන්තා' යන බහුවචන අර්ථය ලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ සමාන ගති ඇති බැවිනි; නමුත් 'ගච්ඡන්තේ' යන ශබ්දයට 'ගච්ඡන්තා' යන බහුවචන අර්ථය නොලැබෙන්නේ, ඒ ශබ්ද සමඟ අසමාන ගති ඇති බැවිනි යන හේතුව දක්වන ලදි. මින් ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමය ම වේ. "පෙර කරන ලද උපකාරය සිහි කරමින් මව්පියන් පෝෂණය කරති" යන මෙහි, 'අනුස්සරං' යන ශබ්දය 'අනුස්සරන්තා' යනුවෙන් වෙනත් වචනයක් (බහුවචනය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. "බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාව සිහි කරමින්, සද්ධර්මයට ගරු කළ යුතුය" යන මෙහි, 'සරං' යන ශබ්දය 'සරන්තේන' (සිහි කරන්නා වූ තැනැත්තා විසින්) යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් (තෘතීයා විභක්තිය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. "සිතින් ගන්නා වූ තැනැත්තාට මෙන්, ස්පර්ශ කරන්නා වූ සත්ත්වයන්ට (හෝ ස්පර්ශ කරන්නා වූ සිතට) සටහන ඇති වේ" යන මෙහි, 'ඵුසං' යන ශබ්දය ද 'ඵුසන්තස්ස' යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් (චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී විභක්තිය) වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. එසේම "ඉල්ලන්නා වූ තැනැත්තාට නොදෙන්නේ අප්‍රිය වෙයි" යන මෙහි ද 'යාචං' යන ශබ්දය 'යාචන්තස්ස' යනුවෙන් වෙනත් විභක්තියක් වශයෙන් වෙනස් වීම සිදු වේ. නැතහොත් 'යාචන්ති' යනු ඉල්ලිය යුතු ධනයයි. මේ ක්‍රමයෙන් විවිධාකාරයෙන් සිදු වන වෙනස් වීම් දත යුතුය. මෙසේ 'භවං, කරං' යනාදීන්ගේ අසදෘශ (නොසමාන) පද මාලාව ද, 'ගච්ඡං, චරං' යනාදීන්ගේ සදෘශ (සමාන) පද මාලාව ද, 'ජානං, පස්සං' යනාදීන්ගේ ලිංග, විභක්ති, වචන වෙනස් වීම් වශයෙන් සමහර තැනක වෙනස් වීම ද යන මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය ම, උතුම් ශාසනයෙහි අසන්නන්ට ශබ්දයන්හි ද අර්ථයන්හි ද විශාරද බුද්ධියක් ලැබීම පිණිස, ආඛ්‍යාත පදයන්ගේ අර්ථ විභාගය සමඟ පවසන ලදි. මේ සියල්ල ම අරමුණු කරගෙන මෙම ගාථාවන් වදාරන ලදි –

‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’iti padāni tu;

Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye.

‘භවං, කරං, අරහං, සං, මහං’ යන පදයන් වනාහි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසදෘශ (නොසමාන) බවට පත්වන බව තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ;

Jānaṃ passa’’ntiādīni, samānāni bhavanti hi.

‘ගච්ඡං, චරං, දදං, තිට්ඨං, චින්තයං, භාවයං, වදං, ජානං, පස්සං’ යනාදීහු වනාහි (රූපයෙන්) සමාන වෙති.

Tatra ‘‘jāna’’ntiādīnaṃ, katthaci parivattanaṃ;

Liṅgavibhattivacana-ntarato pana dissatīti.

එහි ‘ජානං’ යනාදී පදයන්ගේ වෙනස් වීම, සමහර තැනක ලිංග, විභක්ති සහ වචනයන්ගේ වෙනස් වීම් නිසා ද දක්නට ලැබේ.

Apica ayaṃ sabbesampi niggahītantapulliṅgānaṃ pakati, yadidaṃ dvīsu liṅgesu chasu vibhattīsu terasasu vacanesu aññataraliṅgavibhattivacanavasena parivattanaṃ. Ayampi panettha nīti veditabbā.

තවද, නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග (නිග්ගහීතයෙන් අවසන් වන පුරුෂ ලිංග) ශබ්දයන් සියල්ලෙහි ම ස්වභාවය නම්, ලිංග දෙකක (ස්ත්‍රී, නපුංසක), විභක්ති හයක (ප්‍රථමා ආදී) සහ වචන දහතුනක වෙනත් යම් ලිංග, විභක්ති, වචන වශයෙන් වෙනස් වීමයි. මෙහිදී ද මෙම නීතිය දත යුතුය.

‘‘Gacchaṃ cara’’ntiādīni, vippakatavaco siyuṃ;

‘‘Gacchamāno caramāno’’, iccādīni padāni ca.

‘ගච්ඡං, චරං’ යනාදී පද මෙන් ම ‘ගච්ඡමානෝ, චරමානෝ’ යනාදී පද ද අසම්පූර්ණ (කරමින් පවතින) ක්‍රියාව පවසන වචන වෙති.

‘‘Mahaṃ bhava’’nti etāni, vippakatavacopi ca;

Avippakatavaco ca, siyuṃ atthānurūpato.

‘මහං, භවං’ යන මේ පද වනාහි අර්ථයට අනුකූලව අසම්පූර්ණ ක්‍රියාව කියන වචන ද සම්පූර්ණ ක්‍රියාව කියන වචන ද වෙති.

‘‘Arahaṃ [Pg.243] sa’’nti etāni, vinimuttāni sabbathā;

Ākāraṃ tividhampetaṃ, kare citte sumedhasoti.

‘අරහං, සං’ යන මේ පද වනාහි (ක්‍රියා අර්ථයෙන්) සර්වප්‍රකාරයෙන් ම මිදුණාහු වෙති. නුවණැත්තා මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය සිතෙහි ධාරණය කරගත යුතුය.

Savinicchayoyaṃ niggahītantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාම පදමාලා විභාගය විනිශ්චය සහිතව නිමවා වදාරන ලදි.

Ākārantatāpakatikaṃ niggahītantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ආකාරන්ත (අ-කාරය අග ඇති) නිග්ගහීතාන්ත පුල්ලිංග ශබ්ද කාණ්ඩය නිමාවට පත් විය.

Idāni dhanabhūtiiccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāmi pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.

දැන්, 'ධනභූති' යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන අනෙකුත් ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලා විභාගය පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමි.

Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo. Yamakamahātheramataṃ.

අග්ගි, අග්ගී, අග්ගයෝ (ප්‍රථමා). අග්ගිං, අග්ගී, අග්ගයෝ (ද්විතීයා). අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි (තෘතීයා). අග්ගිස්ස, අග්ගිනෝ, අග්ගීනං (චතුර්ථී). අග්ගිනා, අග්ගීහි, අග්ගීභි (පංචමී). අග්ගිස්ස, අග්ගිනෝ, අග්ගීnaṃ (ෂෂ්ඨී). අග්ගිස්මිං, අග්ගිම්හි, අග්ගීසු (සප්තමී). භෝ අග්ගි, භෝ අග්ගී, භවන්තෝ අග්ගයෝ (ආලපන). යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

Ettha kiñcāpi nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aggismā, aggimhā’’ti imāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. ‘‘Agginā, aggismā, aggimhā’’ti kamo ca veditabbo.

මෙහි අපාදාන (නිස්සක්ක) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’ යන රූප නොපැමිණිය ද, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒවා ද ගත යුතුය. ‘අග්ගිනා, අග්ගිස්මා, අග්ගිම්හා’ යන අනුක්‍රමය ද දත යුතුය.

Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Bho dhanabhūti, bho dhanabhūtī, bhavanto dhanabhūtayo.

ධනභූති, ධනභූතී, ධනභූතයෝ. ධනභූතිං, ධනභූතී, ධනභූතයෝ. ධනභූතිනා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනෝ, ධනභූතීනං. ධනභූතිනා, ධනභූතිස්මා, ධනභූතිම්හා, ධනභූතීහි, ධනභූතීභි. ධනභූතිස්ස, ධනභූතිනෝ, ධනභූතීනං. ධනභූතිස්මිං, ධනභූතිම්හි, ධනභූතීසු. භෝ ධනභූති, භෝ ධනභූතී, භවන්තෝ ධනභූතයෝ.

Siribhūti sotthibhūti, suvatthibhūti aggini;

Gini joti dadhi pāṇi, isi sandhi muni maṇi.

සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති, අග්ගිනි, ගිනි, ජොති, දධි, පාණි, ඉසි, සන්ධි, මුනි, මණි.

Byādhi [Pg.244] gaṇṭhi ravi muṭṭhi, kavi giri kapi nidhi;

Kucchi vatthi vidhi sāli, vīhi rāsi ahi masi.

බ්‍යාධි, ගණ්ඨි, රවි, මුට්ඨි, කවි, ගිරි, කපි, නිධි, කුච්ඡි, වත්ථි, විධි, සාලි, වීහි, රාසි, අහි, මසි.

Sāti kesi kimi bondi, bodhi dīpi pati hari;

Ari dhani timi kali, sārathyudadhi añjali,

සාති, කෙසි, කිමි, බොන්දි, බෝධි, දීපි, පති, හරි, අරි, ධනි, තිමි, කලි, සාරථි, උදධි, අඤ්ජලි.

Adhipati narapati, asi ñāti nirūpadhi;

Samādhi jaladhiccādī, dhanabhūtisamā matā.

අධිපති, නරපති, අසි, ඥාති, නිරූපධි, සමාධි, ජලධි යනාදීහු ධනභූති ශබ්දය හා සමාන (නාම පදමාලා ඇත්තෝ) යැයි දත යුතුය.

Atha vā etesu adhipatisaddassa ‘‘adhipatiyā sattā’’ti pāḷidassanato ‘‘adhipatiyā’’ti sattamīrūpampi icchitabbaṃ. Apica ‘‘asāre sāramatino’’ti pāḷiyaṃ ikārantasamāsapadato yovacanassa noādesadassanato kvaci adhipatiiccādīnaṃ ikārantasamāsapadānaṃ ‘‘adhipatino’’tiādināpi paccattopayogarūpāni icchitabbāni īkārantānaṃ daṇḍīsaddādīnaṃ ‘‘daṇḍino’’tiādīni paccattopayogasampadānasāmivacanarūpāni viya. Gahapatijānipatisaddādīnaṃ pana samāsapadānampi evarūpāni paccattopayogarūpāni na icchitabbāni ‘‘gahapatayo jānipatayo’’tiādinā nayena yathāpāvacanaṃ gahetabbarūpattā. Isi munisaddānaṃ panālapanaṭṭhāne ‘‘ise, muse’’ti rūpantarampi gahetabbaṃ ‘‘putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune’’ti dassanato.

නැතහොත් මේවායෙහි 'අධිපති' ශබ්දයේ “අධිපතියා සත්තා” (adhipatiyā sattā) යන පාළි පාඨයට අනුව, “අධිපතියා” (adhipatiyā) යන සප්තමී විභක්ති රූපය ද පිළිගත යුතුය. තවද, “අසාරේ සාරමතිනෝ” (asāre sāramatino) යන පාළි පාඨයෙහි ඉ-කාරාන්ත සමාස පදයෙන් 'යෝ' ප්‍රත්‍යයට 'නෝ' ආදේශය පෙනෙන බැවින්, සමහර තැනක 'අධිපති' ආදී ඉ-කාරාන්ත සමාස පදයන්ගේ ද, ඊ-කාරාන්ත වූ 'දණ්ඩී' ආදී ශබ්දයන්ගේ “දණ්ඩිනෝ” (daṇḍino) ආදී ප්‍රථමා, ද්විතීයා, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති රූප මෙන්, “අධිපතිනෝ” (adhipatino) ආදී වශයෙන් ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති රූප ද පිළිගත යුතුය. නමුත්, 'ගහපති', 'ජානිපති' ආදී සමාස පදයන්ගේ මෙවැනි ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්ති රූප පිළිගත යුතු නොවේ; මන්ද යත්, “ගහපතයෝ ජානිපතයෝ” (gahapatayo jānipatayo) ආදී ක්‍රමයෙන් ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි පෙනෙන පරිදි ම රූප ගත යුතු බැවිනි. 'ඉසි', 'මුනි' යන ශබ්දයන්ගේ ආමන්ත්‍රණ විභක්තියෙහි දී “ඉසේ, මුසේ” (ise, muse) යන වෙනත් රූපයන් ද පිළිගත යුතුය; “පුත්තෝ උප්පජ්ජතං ඉසේ, පටිග්ගණ්හ මහාමුනේ” (putto uppajjataṃ ise, paṭiggaṇha mahāmune) යන පාළි පාඨයන්හි පෙනෙන බැවිනි.

Ye panettha amhehi aggini ginisaddā vuttā, tatreke evaṃ vadanti ‘‘agginisaddo paccattekavacanabhāveyeva labbhati, na paccattabahuvacanabhāve upayogabhāvādīsu vā’’ti. Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ agginisaddo nāma natthi, ginisaddoyeva atthī’’ti vadanti. Keci ‘‘ginisaddo nāma natthi, agginisaddoyevatthī’’ti [Pg.245] vadanti. Sabbametaṃ na yujjati aggini ginisaddānamupalabbhanato, sabbāsupi vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatādassanato ca. Tathā hi suttanipāte kokālikasutte –

මෙහි අප විසින් යම් 'අග්ගිනි' (aggini), 'ගිනි' (gini) යන ශබ්දයන් පවසන ලද්දේ ද, ඒ සම්බන්ධයෙන් සමහරු මෙසේ පවසති: “'අග්ගිනි' ශබ්දය ප්‍රථමා ඒකවචනයෙහි ම පමණක් ලැබෙයි, ප්‍රථමා බහුවචනයෙහි හෝ ද්විතීයාදී විභක්තීන්හි හෝ නොලැබේ” යනුයි. තවත් සමහරු “පාළියෙහි 'අග්ගිනි' කියා ශබ්දයක් නැත, 'ගිනි' යන ශබ්දය ම පමණක් ඇතැ”යි පවසති. තවත් සමහරු “'ගිනි' කියා ශබ්දයක් නැත, 'අග්ගිනි' යන ශබ්දය ම පමණක් ඇතැ”යි පවසති. 'අග්ගිනි' සහ 'ගිනි' යන ශබ්දයන් දෙක ම දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම යෙදිය හැකි බව පෙනෙන බැවින් ද, ඒ සියලු ප්‍රකාශයන් නොගැලපේ. එසේ ම, සුත්තනිපාතයේ කෝකාලික සූත්‍රයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘Na hi vaggu vadanti vadantā,Nābhijavanti na tāṇamupenti;

Aṅgāre santhate senti,Agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti

“කථා කරන්නාහු මිහිරි කොට කථා නොකරති, ඉදිරියට නොදුවති, ආරක්ෂාවක් නොලබති, පතුරුවන ලද අඟුරු මත නිදති, මොලවන ලද ගින්නට (අග්ගිනිං) ඇතුළු වෙති.”

Imasmiṃ padese ‘‘aggini’’nti upayogavacanaṃ dissati. Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘agginiṃ sampajjalitanti samantatojālaṃ sabbadisāsu ca sampajjalitamaggi’’nti. Tatreva ca suttanipāte kokālikasutte –

මේ පාඨයෙහි “අග්ගිනිං” (agginiṃ) යන ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝග වචන) රූපය පෙනේ. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “'අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං' යනු හැමතැන ම දැල්වෙන සිසාරා ගිය දැල් ඇති ගින්නයි.” එසේ ම එම සුත්තනිපාතයේ කෝකාලික සූත්‍රයෙහි ම:

‘‘Atha lohamayaṃ pana kumbhiṃ,Agginisañjalitaṃ pavisanti;

Paccanti hi tāsu cirarattaṃ,Agginisamāsu samuplavāte’’ti

“ඉන්පසු ඔවුහු ගින්නෙන් ඇවිළුණු (අග්ගිනිසඤ්ජලිතං) ලෝහමය සැළියකට ඇතුළු වෙති. එහි ඔවුහු ගින්නට සමාන වූ (අග්ගිනිසමාසු) සැළිවල උඩ යමින් යට යමින් බොහෝ කල් පැසෙති.”

Imasmiṃ padese samāsavisayattā agginisañjalitanti agginīhi sañjalitanti attho labbhati, tathā agginisamāsūti agginīhi sadisāsūti atthopi. Evaṃ samāsavidhānamukhena ‘‘agginīhī’’ti karaṇavacanampi dissati.

මේ පාඨයෙහි සමාස වශයෙන් යෙදී ඇති බැවින් “අග්ගිනිසඤ්ජලිතං” යන්නෙන් 'ගින්දරවලින් (අග්ගිනීහි) ඇවිළුණු' යන අර්ථය ලැබෙයි. එසේ ම “අග්ගිනිසමාසු” යන්නෙන් 'ගින්දරවලට (අග්ගිනීහි) සමාන වූ' යන අර්ථය ද ලැබෙයි. මෙසේ සමාස ක්‍රමය තුළින් “අග්ගිනීහි” (agginīhi) යන තෘතීයා (කරණ වචන) රූපය ද පෙනේ.

Ginisaddopi ca pāḷiyaṃ dissati. Tathā hi ‘‘tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī’’ti cūḷabodhicariyāyaṃ ginisaddo diṭṭho. Keci panettha sandhivasena akāralopaṃ saññogādissa ca gakārassa lopaṃ vadanti, tampi na yujjati tassā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmāti [Pg.246] yato kaṭṭhā. Ginīti aggī’’ti evaṃ ginisaddassa ulliṅgetvā vacanato. Tathā ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti imassa dhaniyasuttassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhitoti ābhato jālito vā. Ginīti aggī’’ti vacanato, tatheva ca ‘‘mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī’’ti imissā theragāthāya saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ginīti aggī’’ti vacanato. Yadi hi ginisaddo visuṃ na siyā, aṭṭhakathācariyā ‘‘jāyate ginī’’tiādīni ‘‘jāyate agginī’’tiādinā padacchedavasena atthaṃ vadeyyuṃ. Yasmā evaṃ na vadiṃsu, ‘‘ginīti aggī’’ti pana vadiṃsu, tena ñāyati ‘‘ginisaddopi visuṃ atthī’’ti. Ye ‘‘ginisaddo natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbameva sāsane ginisaddassupalabbhanato. Suttanipātaṭṭhakathāyañhi ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti pāṭhassa saṃvaṇṇanāyameva ‘‘tesu ṭhānesu aggini ‘ginī’ti vohariyatī’’ti tassa abhidhānantaraṃ vuttaṃ, tasmā mayamettha gāthāracanaṃ karissāma –

'ගිනි' (gini) ශබ්දය ද පාළියෙහි දක්නට ලැබේ. එසේ ම, චූළබෝධි චරියාවෙහි “තමේව කට්ඨං දහති, යස්මා සෝ ජායතේ ගිනී” (යම් ලීයකින් ගින්න හටගන්නේ ද, ඒ ලීය ම එය දවයි) යන තැන 'ගිනි' ශබ්දය දක්නට ලැබේ. මෙහි සමහරු සන්ධි වීමෙන් 'අ' කාරය ලොප් වී, සංයෝගයේ මුල ඇති 'ග' කාරය ද ලොප් වූ බව පවසති. එය ද නොගැලපේ; මන්ද යත්, එම පාළි අටුවාවෙහි “යස්මා යන්නෙන් යම් ලීයකින් ද, ගිනී යන්නෙන් ගින්නයි” (yasmāti yato kaṭṭhā. ginīti aggī) යනුවෙන් 'ගිනි' ශබ්දය වෙන් කොට දක්වා ඇති බැවිනි. එසේ ම, “ඡන්නා කුටි ආහිතෝ ගිනී” යන ධනිය සූත්‍රයේ අටුවාවෙහි ද “ආහිතෝ යනු ගෙනෙන ලද හෝ දල්වන ලද යන්නයි, ගිනී යනු ගින්නයි” (āhitoti ābhato jālito vā. ginīti aggī) යනුවෙන් ද, එමෙන්ම “මහාගිනි පජ්ජලිතෝ, අනාහාරෝපසම්මතී” යන ථේරගාථාවේ වර්ණනාවෙහි “ගිනී යනු ගින්නයි” (ginīti aggī) යනුවෙන් ද දක්වා ඇති බැවිනි. ඉදින් 'ගිනි' කියා වෙන් වූ ශබ්දයක් නොවූයේ නම්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා “ජායතේ ගිනී” යන්න “ජායතේ අග්ගිනී” ආදී වශයෙන් පද බෙදීමක් කොට අර්ථ පවසනු ඇත. යම් හෙයකින් එසේ නොකියා “ගිනී යනු ගින්නයි” කියා ම පැවසූ බැවින්, 'ගිනි' කියා වෙනම ම ශබ්දයක් ඇති බව තේරුම් ගත හැක. යම් කෙනෙක් “'ගිනි' ශබ්දයක් නැත” කියා පවසත් ද, ශාසනයෙහි 'ගිනි' ශබ්දය දක්නට ලැබෙන බැවින් ඔවුන්ගේ එම වචනය පිළිගත යුතු ම නොවේ. සූත්‍රනිපාත අටුවාවෙහි ද “ඡන්නා කුටි ආහිතෝ ගිනී” යන පාඨයේ විස්තරයෙහි ම “එම ස්ථානයන්හි 'අග්ගිනි' යන්න 'ගිනි' යනුවෙන් ද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ” යැයි එහි වෙනත් නමක් දක්වා ඇත. එබැවින් අපි මෙහි ගාථා රචනයක් කරන්නෙමු:

Videharaṭṭhamajjhamhi, yaṃ taṃ nāmena vissutaṃ;

Raṭṭhaṃ pabbataraṭṭhanti, dassaneyyaṃ manoramaṃ.

විදේහ රට මධ්‍යයෙහි, 'පබ්බත රට' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ, දැකීමට ප්‍රිය උපදවන, මනරම් වූ යම් රටක් ඇත් ද;

Dhammakoṇḍavhayaṃ tattha, nagaraṃ atthi sobhanaṃ;

Tamhi ṭhāne manussānaṃ, bhāsā eva giniccayaṃ.

එහි 'ධම්මකොණ්ඩ' නම් වූ සෝභන නගරයක් ඇත්තේ ය. ඒ ස්ථානයෙහි මිනිසුන්ගේ භාෂාවෙහි 'ගිනි' යන්න ම ව්‍යවහාර වෙයි.

‘‘Gini ginī ginayo’’ti-ādinā pavade vidū;

Padamālaṃ yathā aggi-saddasseva sumedhaso.

නුවණැත්තෝ 'අග්ගි' ශබ්දයේ මෙන් “ගිනි, ගිනී, ගිනයෝ” (gini ginī ginayo) ආදී වශයෙන් මෙහි පද මාලාව (විභක්ති ක්‍රමය) ප්‍රකාශ කරත්වා.

Iti alābu lābusaddā viya aggini ginisaddāpi bhagavato pācane dissantīti veditabbā. Yathā pana agginisaddassa sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatā siddhā, tathā ginisaddassapi siddhāva hoti. Tasmātra –

මෙසේ, 'අලාබු', 'ලාබු' ශබ්දයන් මෙන් 'අග්ගිනි', 'ගිනි' යන ශබ්දයන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචන (දේශනා) වල දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය. යම් සේ 'අග්ගිනි' ශබ්දයේ සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම යෙදීම සිද්ධ වේ ද, එසේ ම 'ගිනි' ශබ්දයේ ද එය සිද්ධ වන්නේ ම ය. එබැවින් මෙහි:

Aggini[Pg.247], agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Aggininā, agginismā, agginimhā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Agginismiṃ, agginimhi, agginīsu. Bho aggini, bhavanto agginī, bhavanto agginayo.

අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ (ප්‍රථමා). අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ (ද්විතීයා). අග්ගිනිනා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි (තෘතීයා). අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං (චතුර්ථී). අග්ගිනිනා, අග්ගිනිස්මා, අග්ගිනිම්හා, අග්ගිනීහි, අග්ගිනීභි (පංචමී). අග්ගිනිස්ස, අග්ගිනීනං (ෂෂ්ඨී). අග්ගිනිස්මිං, අග්ගිනිම්හි, අග්ගිනීසු (සප්තමී). භෝ අග්ගිනි, භවන්තෝ අග්ගිනී, භවන්තෝ අග්ගිනයෝ (ආමන්ත්‍රණ).

‘‘Gini, ginī, ginayo. Giniṃ, ginī, ginayo, gininā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Iti pāḷinayānusārena aggini ginisaddānaṃ nāmikapadamālā yojitā. Atha vā yathā sakkaṭabhāsāyaṃ satva paddhasvāminīti saññogavasena vuttānaṃ saddānaṃ māgadhabhāsaṃ patvā sattavapadumasuvāminīti nissaññogavasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘tvañca uttamasattavo’’tiādinā, tathā sakkaṭabhāsāyaṃ agnīti saññogavasena vuttassa māgadhabhāsaṃ patvā ‘‘agginī’’ti saññoganakāravasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’tiādikā. Yathā ca veyyākaraṇehi sakkaṭabhāsābhūto agnisaddo sabbāsu vibhattīsu tīsu vacanesu yojiyati, tathā māgadhabhāsābhūto agginisaddopi sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbova hoti, tasmā so idhamhehi yojiyati, ginisaddopi agginisaddena samānatthattā, īsakañca sarūpattā tatheva yojiyatīti daṭṭhabbaṃ.

“ගිනි, ගිනී, ගිනයෝ. ගිනිං, ගිනී, ගිනයෝ, ගිනිනා” ආදී වශයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය. මෙසේ පාළි ක්‍රමයට අනුකූලව 'අග්ගිනි', 'ගිනි' ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව යොදන ලදී. නැතහොත්, යම් සේ සංස්කෘත භාෂාවෙහි 'සත්ව' (satva), 'පද්ම' (padma), 'ස්වාමී' (svāmī) ආදී වශයෙන් සංයුක්ත අක්ෂර සහිතව වදාළ ශබ්දයන්, මාගධී (පාළි) භාෂාවට පැමිණි විට “සත්තව” (sattava), “පදුම” (paduma), “සුවාමිනී” (suvāminī) ආදී වශයෙන් සංයුක්ත අක්ෂර රහිතව උච්චාරණය කරන ලද පාළිය “ත්වඤ්ච උත්තමසත්තවෝ” (tvañca uttamasattavo) ආදී තැන්හි දක්නට ලැබේ ද; එසේ ම සංස්කෘත භාෂාවෙහි “අග්නි” (agni) කියා සංයුක්ත අක්ෂර සහිතව වදාළ ශබ්දය, මාගධී භාෂාවට පැමිණි විට “අග්ගිනි” (aggini) කියා සංයුක්ත අක්ෂර රහිතව උච්චාරණය කරන ලද පාළිය “අග්ගිනිං සම්පජ්ජලිතං පවිසන්ති” (agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī) ආදී තැන්හි දක්නට ලැබේ. තවද, වෛයාකරණිකයන් විසින් සංස්කෘත භාෂාවෙහි පවතින 'අග්නි' ශබ්දය සියලු විභක්තීන්හි වචන තුනෙහි ම (ඒකවචන, ද්විවචන, බහුවචන) යොදනු ලබන සේ, මාගධී භාෂාවෙහි පවතින 'අග්ගිනි' ශබ්දය ද සියලු විභක්තීන්හි වචන දෙකෙහි ම (ඒකවචන, බහුවචන) යෙදිය යුතු ම වේ. එබැවින් එය මෙහි අප විසින් යොදන ලදී. 'ගිනි' ශබ්දය ද 'අග්ගිනි' ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ද, ස්වරූපයෙන් ද තරමක් සමාන බැවින් ද, එසේ ම යෙදෙන බව දත යුතුය.

Ettha siyā – yadi agginisaddo sabbesu vibhattivacanesu yojetabbo, atha kasmā kaccāyane ‘‘aggissinī’’ti lakkhaṇena simhi pare aggisaddantassa iniādeso dassitoti? Saccaṃ, yathā navakkhattuṃ ṭhapetvā katekasesassa dasasaddassa yovacanamhi navādesaṃ katvā yovacanassa utiādesaṃ kasmā ‘‘navutī’’ti rūpe nipphanne puna ‘‘navutī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato naṃvacanaṃ katvā ‘‘navutīna’’nti rūpaṃ nipphāditaṃ[Pg.248]. Itthiliṅge pana nādiekavacanāni katvā tesaṃ yāādesaṃ katvā ‘‘navutiyā’’ti rūpaṃ nipphāditaṃ. Tathā hi ‘‘channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ navutiyā haṃsasahassehi parivuto’’tiādīni payogāni dissanti. Tathā simhi aggisaddantassa iniādesakaraṇavasena ‘‘agginī’’ti rūpe nipphannepi puna ‘‘agginī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato yoaṃnādayo vibhattiyo katvā ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’tiādīni kathaṃ na nipphajjissantīti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ.

මෙහි මෙබඳු සැකයක් ඇති විය හැකිය - ඉදින් 'අග්ගි' ශබ්දය සියලු විභක්ති වචනයන්හි යෙදිය යුත්තේ නම්, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'අග්ගිස්සිනී' යන සූත්‍ර ලක්ෂණයෙන් 'සි' ප්‍රත්‍යය පර වූ කල්හි 'අග්ගි' ශබ්දයේ අන්තයට 'ඉනි' ආදේශය දක්වන ලද්දේ මන්ද? සත්‍යයකි, යම් සේ නව වරක් තබා ඉතිරි කරන ලද 'දස' ශබ්දයට 'යෝ' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'නව' ආදේශය කොට, 'යෝ' විභක්තියට 'උති' ආදේශය කිරීමෙන් 'නවුති' යන රූපය සිද්ධ වූ කල්හි, නැවත 'නවුති' යන්න ප්‍රකෘති වශයෙන් තබා, එයින් පසුව 'නං' විභක්තිය යොදා 'නවුතීනං' යන රූපය සාදන ලද්දේද, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ කලී 'නා' ආදී ඒකවචන විභක්තීන් යොදා ඒවාට 'යා' ආදේශ කිරීමෙන් 'නවුතියා' යන රූපය සාදන ලද්දේද, එසේ හෙයින් 'ඡන්නවුතීනං පාසණ්ඩීනං ධම්මානං පවරං යදිදං සුගතවිනයං', 'නවුතියා හංසසහස්සේහි පරිවුතෝ' ආදී ප්‍රයෝගයෝ දක්නට ලැබෙත්. එසේම 'සි' විභක්තිය පර වූ කල්හි 'අග්ගි' ශබ්දයේ අන්තයට 'ඉනි' ආදේශ කිරීමෙන් 'අග්ගිනී' යන රූපය සිද්ධ වුවද, නැවත 'අග්ගිනී' යන්න ප්‍රකෘතියක් ලෙස තබා, එයින් පසුව 'යෝ', 'අං' ආදී විභක්තීන් යෙදීමෙන් 'අග්ගිනි, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ. අග්ගිනිං, අග්ගිනී, අග්ගිනයෝ. අග්ගිනිනා' ආදී රූපයන් කෙසේ නම් සිද්ධ නොවන්නේදැයි නිශ්චය කළ යුතුය.

Savinicchayoyaṃ ikārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ ඉකාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

Ikārantatāpakatikaṃ ikārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ඉකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ඉකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිම කරන ලදී.

Idāni bhāvī iccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.

දැන් 'භාවී' යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන වූ සෙසු පදයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය, පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමු.

Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu. Bho daṇḍi, bho daṇḍī, bhavanto daṇḍino. Yamakamahātheramataṃ.

දණ්ඩී, දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ. දණ්ඩීං, දණ්ඩී, දණ්ඩිනෝ. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩීනං. දණ්ඩිනා, දණ්ඩීහි, දණ්ඩීභි. දණ්ඩිස්ස, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩීනං. දණ්ඩિસ્මිං, දණ්ඩීම්හි, දණ්ඩීසු. භෝ දණ්ඩී, භෝ දණ්ඩී, භවන්තෝ දණ්ඩිනෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

Ettha kiñcāpi ‘‘daṇḍina’’nti upayogekavacanañca ‘‘daṇḍismā, daṇḍimhā’’ti nissakkavacanañca ‘‘daṇḍinī’’ti bhummekavacanañca nāgataṃ, tathāpi tattha tattha taṃsadisassa payogassa dassanato gahetabbameva.

මෙහි 'දණ්ඩිනං' යන ද්වීතියා (උපයෝග) ඒකවචනය ද, 'දණ්ඩස්මා, දණ්ඩිම්හා' යන පංචමී (නිස්සක්ක) වචනය ද, 'දණ්ඩිනි' යන සප්තමී (භුම්ම) ඒකවචනය ද (පදමාලාවෙහි) පැමිණ නැතත්, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ඒවා ද ගත යුතු ම ය.

‘‘Bhaṇa [Pg.249] samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ;

Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti

‘එම්බා යහළුව, අනුදැන වදාරන ලද, සම්පූර්ණ වූ අර්ථය ද ධර්මය ද පවසන්න. ප්‍රඥාවන්ත වූ ද තේජවන්ත වූ ද තරුණ පක්ෂීහු සිටිත්මය’

Pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī’’iti paccattabahuvacanassa dassanato pana ‘‘daṇḍī’’iti paccattopayogabahuvacanāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

පාලියෙහි 'පක්ඛී' යන ප්‍රථමා (පච්චත්ත) බහුවචන ප්‍රයෝගය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'දණ්ඩී' යන ප්‍රථමා (පච්චත්ත) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) බහුවචන රූපයන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Bhāvī, bhāvī, bhāvino. Bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino. Bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. Bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. (Bhāvini) bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu. Bho bhāvi, bho bhāvī, bhavanto bhāvino.

භාවී, භාවී, භාවිනෝ. භාවිං, භාවිනං, භාවී, භාවිනෝ. භාවිනා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනෝ, භාවීනං. භාවිනා, භාවිස්මා, භාවිම්හා, භාවීහි, භාවීභි. භාවිස්ස, භාවිනෝ, භාවීනං. (භාවිනි) භාවિસ્මිං, භාවිම්හි, භාවීසු. භෝ භාවී, භෝ භාවී, භවන්තෝ භාවිනෝ.

Evaṃ vibhāvī sambhāvī, paribhāvī dhajī gaṇī;

Sukhī rogī sasī kuṭṭhī, makuṭī kusalī balī.

මෙලෙසම විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවී, ධජී, ගණී, සුඛී, රෝගී, සසී, කුට්ඨී, makuටී, කුසලී, බලී ද (ශබ්ද වෙත්).

Jaṭī yogī karī yānī, tomarī musalī phalī;

Dantī mantī sudhī medhī, bhāgī bhogī nakhī sikhī.

ජටී, යෝගී, කරී, යානී, තෝමරී, මුසලී, ඵලී, දන්තී, මන්තී, සුධී, මේධී, භාගී, භෝගී, නඛී, සිඛී ද (ශබ්ද වෙත්).

Dhammī saṅghī ñāṇī atthī, hatthī cakkhī pakkhī dāṭhī;

Raṭṭhī chattī mālī cammī, cārī cāgī kāmī sāmī.

ධම්මී, සංඝී, ඤාණී, අත්ථී, හත්ථී, චක්ඛී, පක්ඛී, දාඨී, රට්ඨී, ඡත්තී, මාලී, චම්මී, චාරී, චාගී, කාමී, සාමී ද (ශබ්ද වෙත්).

Mallakārī pāpakārī, sattughātī dīghajīvī;

Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.

මල්ලකාරී, පාපකාරී, සත්තුඝාතී, දීඝජීවී, ධම්මවාදී, සීහනාදී, භූමිසායී, සීඝයායී ද (ශබ්ද වෙත්).

Vajjadassī ca pāṇī ca, yasassiccādayopi ca;

Etesaṃ koci bhedo tu, ekadesena vuccate.

වජ්ජදස්සී, පාණී, යසස්සී ආදී ශබ්දයන්ගේ ද යම් විශේෂ වෙනසක් වේ නම්, එය එක් දේශයකින් (කොටසකින්) කියනු ලැබේ.

Īkārantapulliṅgapadesu hi ‘‘vajjadassī, pāṇī’’iccevamādīnaṃ upayogabhummavacanaṭṭhāne ‘‘vajjadassinaṃ, pāṇine’’tiādīnipi rūpāni bhavanti. Ettha ca –

ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන්හි 'වජ්ජදස්සී, පාණී' ආදී ශබ්දයන්ගේ ද්විතීයා (උපයෝග) සහ සප්තමී (භුම්ම) වචන ස්ථානයන්හි 'වජ්ජදස්සිනං, පාණිනේ' ආදී රූපයන් ද වෙති. මෙහි ද -

‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine.

‘යමෙක් වරද පෙන්වා දෙන (උපදෙස් දෙන) තැනැත්තා සඟවන ලද නිධානයක් පෙන්වන්නෙකු මෙන් දකින්නේද...’ ‘යම් සේ ජරාව සහ මරණය ප්‍රාණීන් (සතුන්) කරා පැමිණෙත්ද (මැඩ පවත්වත්ද).’

Samupagacchati [Pg.250] sasini gaganatalaṃ.

‘චන්ද්‍රයා (සසී) අහස් තලයට පැමිණෙයි.’

Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;

Ucchinno saha raṭṭhena, majjhāraññaṃ tadā ahu.

‘මජ්ඣ රජතෙමේ යශස් ඇති (යසස්සී) මාතංග තාපසයා කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන, රට ද සමඟ විනාශයට පත් විය. එකල්හි ඒ ප්‍රදේශය මජ්ඣාරණ්‍යය (මැද කැලය) විය.’

Susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino’’ti

‘වෛර කරන්නවුන් අතර වෛර නොකරන්නෝ වී අපි ඒකාන්තයෙන් ඉතා සුවසේ ජීවත් වන්නෙමු.’

Evamādayo payogā veditabbā, ayaṃ nayo daṇḍīpadādīsupi labbhateva samānagatikattā daṇḍīpadādīnaṃ vajjadassīpadādīhi. Tasmā upayogaṭṭhāne ‘‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’’ti yojetabbaṃ. Bhummaṭṭhāne ‘‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesū’’ti yojetabbaṃ. Esa nayo gāmaṇī senānīiccādīni vajjetvā yathārahaṃ īkārantapulliṅgesu netabbo.

මෙසේ ආදී ප්‍රයෝගයන් දත යුතුය. 'දණ්ඩී' ආදී පදයන් ද 'වජ්ජදස්සී' ආදී පදයන් සමඟ සමාන ගති ඇති බැවින්, මෙම ක්‍රමය 'දණ්ඩී' ආදී පදයන්හි ද ලැබෙන්නේමය. එබැවින් ද්විතීයා (උපයෝග) ස්ථානයෙහි 'දණ්ඩිං, දණ්ඩිනං, දණ්ඩිනෝ, දණ්ඩිනේ' යන්න ද, සප්තමී (භුම්ම) ස්ථානයෙහි 'දණ්ඩિસ્මිං, දණ්ඩිම්හි, දණ්ඩිනි, දණ්ඩිනේ, දණ්ඩීසු, දණ්ඩිනේසු' යන්න ද යෙදිය යුතුය. 'ගාමණී, සේනානී' ආදී පදයන් හැර සෙසු ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග පදයන්හි සුදුසු පරිදි මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය.

Savinicchayoyaṃ īkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ ඊකාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

Īkārantatāpakatikaṃ īkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ඊකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ඊකාරාන්ත පුල්ලිංගය නිම කරන ලදී.

Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantapulliṅgānaṃ appasiddhattā aññesaṃ ukārantapulliṅgānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ pūressāma. Katamāni tāni? ‘‘Bhikkhu hetu setu ketu rāhu bhāṇu khāṇu saṅku ucchu veḷu maccu jantu sindhu bandhu ruru neru sattu babbu paṭu bindu garu’’iccādīni.

දැන් භූ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ උකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ පැහැදිලි බව (විශේෂත්වය) නිසා, සෙසු උකාරාන්ත පුල්ලිංගයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලාව සම්පූර්ණ කරන්නෙමු. ඒ කවරේද යත්? 'භික්ඛු, හේතු, සේතු, කේතු, රාහු, භාණු, ඛාණු, සංකු, උච්ඡු, වේළු, මච්චු, ජන්තු, සින්ධු, බන්ධු, රුරු, නේරු, සත්තු, බබ්බු, පටු, බින්දු, ගරු' ආදී ශබ්දයන්ය.

Bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo. Bhikkhuādīni aññāni ca taṃsadisāni evaṃ ñeyyāni.

භික්ඛු, භික්ඛූ, භික්ඛවෝ. භික්ඛුං, භික්ඛූ, භික්ඛවෝ. භික්ඛුනා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භิක්ඛුස්ස, භික්ඛුනෝ, භික්ඛූනං. භික්ඛුනා, භิක්ඛුස්මා, භික්ඛුම්හා, භික්ඛූහි, භික්ඛූභි. භิක්ඛුස්ස, භิක්ඛුනෝ, භิක්ඛූනං. භික්ඛුස්මිං, භิක්ඛුම්හි, භิක්ඛූසු. භෝ භික්ඛු, භවන්තෝ භික්ඛූ, භික්ඛවේ, භික්ඛවෝ. භික්ඛු ආදී සෙසු සමාන පදයන් ද මෙසේම දත යුතුය.

Ayampi [Pg.251] panettha viseso ñeyyo – hetu, hetū, hetuyo, hetavo. Hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo. Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

මෙහි ද මෙම විශේෂය දත යුතුය - හේතු, හේතූ, හේතුයෝ, හේතවෝ. හේතුං, හේතූ, හේතුයෝ, හේතවෝ. භෝ හේතු, භවන්තෝ හේතූ, හේතවේ, හේතවෝ. සෙසු රූපයන් 'භික්ඛු' ශබ්දයට සමාන වේ.

Atha vā ‘‘hetuyā’’tiādīnaṃ dassanato ‘‘dhenuyā’’ti itthiliṅgarūpena sadisaṃ ‘‘hetuyā’’ti pulliṅgarūpampi sattamīṭhāne icchitabbaṃ. Kānici hi pulliṅgarūpāni kehici itthiliṅgarūpehi sadisāni bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā’’ti evaṃ nayadassanena ‘‘hetuyā tīṇi. Adhipatiyā satta. Uṭṭhehi katte’’tiādīsu liṅgavipallāsacintā na uppādetabbā.

නැතහොත් ‘හෙතුයා’ යනාදිය දැක්මෙන්, ‘ධෙනුයා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග රූපයට සමාන වූ ‘හෙතුයා’ යන පුල්ලිංග රූපය ද සප්තමී විභක්ති ස්ථානයෙහි කැමති විය යුතුය (පිළිගත යුතුය). ඇතැම් පුල්ලිංග රූපයන් ඇතැම් ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන් හා සමාන වන බැවිනි. එය කෙසේද යත්? ‘උට්ඨේහි කත්තේ තරමානෝ. ඒහි බාලේඛමාපේහි, කුසරාජං මහබ්බලං. භාතරා මාතරා අධිපතියා රත්තියා හේතුයෝ ධේනුයෝ මත්‍යා පේත්‍යා’ යනාදී වශයෙන් ක්‍රම දැක්වීමෙන් ‘හේතුයා තීණි. අධිපතියා සත්ත. උට්ඨේහි කත්තේ’ යනාදී තැන්හි ලිංග විපර්යාසයක් පිළිබඳ සැකයක් උපදවා නොගත යුතුය.

Jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Bho jantu, bhavanto jantū, jantave jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

ජන්තු, ජන්තූ, ජන්තුයෝ, ජන්තුනෝ, ජන්තවෝ (ප්‍රථමා). ජන්තුං, ජන්තූ, ජන්තුයෝ, ජන්තුනෝ, ජන්තවෝ (ද්විතීයා). භෝ ජන්තු, භවන්තෝ ජන්තූ, ජන්තවේ ජන්තවෝ (ආලපන). සෙසු කොටස භික්ඛු ශබ්දය හා සමාන වේ.

Garu, garū, garavo, garuno. Garuṃ, garū, garavo, garuno. Bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Ettha pana ‘‘bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā’’tipāḷinidassanaṃ. Tatra ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ cuṇṇiyapadesveva dissati, na gāthāsu. ‘‘Bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva dissati, na cuṇṇiyapadesu, apica ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayeyeva dissati, na asandhivisaye, buddhassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayepi asandhivisayepi dissati. ‘‘Bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ gāthāsu ca dissati[Pg.252], cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva dissati. Sāvakassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ na dissatīti ayaṃ dvinnaṃ viseso daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’tiādīsu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ cuṇṇiyapadesveva diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, yācanti pañjalīkatā’’tiādīsu ‘‘bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva diṭṭhaṃ. ‘‘Āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhave’’ti evamādīsu sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayeyeva ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhū āmantesi sotukāmattha bhikkhave’’ti ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādīsu pana buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayāvisayesu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo’’ti ‘‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’’ti evamādīsu buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu ‘‘bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ gāthāsu ca diṭṭhaṃ, cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva diṭṭhaṃ. Iccevaṃ –

ගරු, ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ප්‍රථමා). ගරුං, ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ද්විතීයා). භෝ ගරු, භවන්තෝ ගරූ, ගරවෝ, ගරුනෝ (ආලපන). සෙසු කොටස භික්ඛු ශබ්දය හා සමාන වේ. මෙහිලා ‘භත්තු ච ගරුනෝ සබ්බේ, පටිපූජේති පණ්ඩිතා’ යන පාලි නිදසුනයි. එහි ‘භික්ඛවේ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි (චුණ්ණියපද) ම දක්නට ලැබෙන අතර ගාථාවල දක්නට නොලැබේ. ‘භික්ඛවෝ’ යන ප්‍රථමා බහු වචන පදය ගාථාවල ම දක්නට ලැබෙන අතර ගද්‍ය පාඨයන්හි දක්නට නොලැබේ. තවද ‘භික්ඛවේ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ශ්‍රාවකයෙකු විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි සන්ධි වන තැන්වල (සන්ධි විෂයයෙහි) ම දක්නට ලැබෙන අතර, සන්ධි නොවන තැන්වල (අසන්ධි විෂයයෙහි) දක්නට නොලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි දී සන්ධි වන තැනෙහි ද, සන්ධි නොවන තැනෙහි ද දක්නට ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී ‘භික්ඛවෝ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගාථාවන්හි ද දක්නට ලැබෙන අතර, ගද්‍ය පාඨයන්හි සන්ධි වන තැනෙහි ම පමණක් දක්නට ලැබේ. ශ්‍රාවකයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාලි පාඨයන්හි එය දක්නට නොලැබේ; මේ දෙදෙනාගේ වෙනස මෙසේ වටහාගත යුතුය. එසේම ‘ඒවං ච පන භික්ඛවේ ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යාථ’ යනාදී තැන්හි ‘භික්ඛවේ’ යන පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි ම දක්නට ලැබේ. ‘භික්ඛවෝ තිසතා ඉමේ, යාචන්ති පඤ්ජලීකතා’ යනාදී තැන්හි ‘භික්ඛවෝ’ යන ප්‍රථමා පදය ගාථාවන්හි ම දක්නට ලැබේ. ‘ආයස්මා සාරිපුත්තෝ භික්ඛූ ආමන්තේසි ආවුසෝ භික්ඛවේ’ යනාදී වශයෙන් ශ්‍රාවකයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී සන්ධි වන තැනෙහි ම ‘භික්ඛවේ’ යන පදය දක්නට ලැබේ. ‘භික්ඛූ ආමන්තේසි සෝතුකාමත්ථ භික්ඛවේ’ සහ ‘ඉධ භික්ඛවේ භික්ඛූ’ යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ පාඨයන්හි දී සන්ධි වන සහ නොවන තැන් දෙකෙහිම ‘භික්ඛවේ’ යන පදය දක්නට ලැබේ. ‘අරඤ්ඤේ රුක්ඛමූලේ වා, සූඤ්ඤාගාරේව භික්ඛවෝ’ සහ ‘තත්‍ර ඛෝ භගවා භික්ඛූ ආමන්තේසි භික්ඛවෝ’ යනාදී වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතීමේ දී ‘භික්ඛවෝ’ යන ආමන්ත්‍රණ පදය ගාථාවන්හි ද දක්නට ලැබෙන අතර, ගද්‍ය පාඨයන්හි සන්ධි වන තැන්වල ද දක්නට ලැබේ. මෙසේය -

Cuṇṇiyeva pade diṭṭhaṃ, ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ dvidhā;

Yato pavattate sandhi-visayāvisayesu taṃ.

‘භික්ඛවේ’ යන පදය ගද්‍ය පාඨයන්හි ම දෙවැදෑරුම්ව දක්නට ලැබේ; මක්නිසාද යත් එය සන්ධි වන සහ සන්ධි නොවන අවස්ථාවන්හි යෙදෙන බැවිනි.

‘‘Bhikkhavo’’ti padaṃ diṭṭhaṃ, gāthāyañceva cuṇṇiye;

Padasmimpi ca sandhissa, visayevāti niddiseti.

‘භික්ඛවෝ’ යන පදය ගාථාවන්හි මෙන්ම ගද්‍ය පාඨයන්හි ද දක්නට ලැබේ; එහෙත් ගද්‍ය පාඨයන්හි දී සන්ධි වන අවස්ථාවන්හි දී පමණක් එය යෙදෙන බව දක්වනු ලැබේ.

Savinicchayoyaṃ ukārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ, උ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

Ukārantatāpakatikaṃ ukārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

උ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති වූ උ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පද නිමවා ලන ලදී.

Idāni pana sayambhūiccetassa pakatirūpassa taṃsadisānañca nāmikapadamālaṃ kathayāma –

දැන් වනාහි ‘සයම්භූ’ යන ප්‍රකෘති රූපයේ සහ ඊට සමාන නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු -

Sayambhū[Pg.253], sayambhū, sayambhuvo. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhunā, sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Bho sayambhu, bho sayambhū, bhavanto sayambhū, sayambhuvo. Evaṃ pabhū abhibhūvibhū iccādīnipi.

සයම්භූ, සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ප්‍රථමා). සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ද්විතීයා). සයම්භුනා, සයම්භූහි, සයම්භූභි (තෘතීයා). සයම්භුස්ස, සයම්භුනෝ, සයම්භූනං (චතුර්ථී). සයම්භුනා, සයම්භුස්මා, සයම්භුම්හා, සයම්භූහි, සයම්භූභි (පංචමී). සයම්භුස්ස, සයම්භුනෝ, සයම්භූනං (ෂෂ්ඨී). සයම්භුස්මිං, සයම්භුම්හි, සයම්භූසු (සප්තමී). භෝ සයම්භු, භෝ සයම්භූ, භවන්තෝ සයම්භූ, සයම්භුවෝ (ආලපන). ප්‍රභූ, අභිභූ, විභූ යනාදී ශබ්දයන් ද මෙසේම වේ.

Sabbaññū, sabbaññū, sabbaññuno. Sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno. Bho sabbaññu, bhavanto sabbaññū, sabbaññuno, sesāsu vibhattīsu padāni bhikkhusadisāni bhavanti, evaṃ vidū viññū kataññū maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū vadaññū avadaññū iccādīni.

සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ප්‍රථමා). සබ්බඤ්ඤුං, සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ද්විතීයා). භෝ සබ්බඤ්ඤු, භවන්තෝ සබ්බඤ්ඤූ, සබ්බඤ්ඤුනෝ (ආලපන). සෙසු විභක්තීන්හි පද භික්ඛු ශබ්දයට සමාන වේ. විදූ, විඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ, මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, කාලඤ්ඤූ, රත්තඤ්ඤූ, මත්තඤ්ඤූ, වදඤ්ඤූ, අවදඤ්ඤූ යනාදී පද ද මෙසේම වේ.

Tatra ‘‘ye ca laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā’’ti ettha ‘‘vadaññū’’ti paccattabahuvacanassa dassanato sayambhū sabbaññū iccādīnampi paccattopayogabahuvacanattaṃ gahetabbaṃ. Apica ‘‘vidū, viññū’’tiādīsu ‘‘paracittavidunī’’ti itthiliṅgadassanato itthiliṅge vattabbe ‘‘vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā’’ti itthinayena padamālā kātabbā. Tathā ‘‘viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti ettha ‘‘viññū’’ti itthiliṅgadassanato ‘‘kodhanā akataññū ca, pisuṇā mittabhedikā’’ti ettha ca ‘‘akataññū’’ti itthiliṅgadassanatopi ‘‘viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā’’ti ca ‘‘kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyāti ca jambūnayena padamālā kātabbā. Evaṃ ‘‘maggaññū, dhammaññū’’iccādīsupi. ‘‘Sayambhū’’ti pade pana [Pg.254] ‘‘sayambhu ñāṇaṃ gotrabhu citta’’nti dassanato napuṃsakaliṅgatte vattabbe ‘‘sayambhu, sayambhū, sayambhūni. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhūnī’’ti napuṃsake āyunayopi gahetabbo. Esa nayo sesesupi yathārahaṃ gahetabbo.

එහි ‘යේ ච ලද්ධා මනුස්සත්තං, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා’ යන තැන ‘වදඤ්ඤූ’ යන්න ප්‍රථමා බහුවචන රූපයක් ලෙස දක්නට ලැබෙන බැවින්, ‘සයම්භූ’, ‘සබ්බඤ්ඤූ’ යනාදී නාමයන්හි ද ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා බහුවචන රූප එලෙසම ගත යුතුය. තවද, ‘විදූ, විඤ්ඤූ’ යනාදී පදයන්හි ‘පරචිත්තවිදුනී’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග රූප දක්නට ලැබෙන බැවින්, ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන විට ‘විදුනී, විදුනී, විදුනියෝ. විදුනිං, විදුනී, විදුනියෝ. විදුනියා’ යනුවෙන් ‘ඉත්ථී’ ශබ්ද ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. එසේම ‘විඤ්ඤූ පටිබලා සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං ආජානිතුං’ යන තැන ‘විඤ්ඤූ’ යන්න ද, ‘කෝධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභේදිකා’ යන තැන ‘අකතඤ්ඤූ’ යන්න ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දැක්වෙන බැවින් ‘විඤ්ඤූ, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයෝ. විඤ්ඤුං, විඤ්ඤූ, විඤ්ඤුයෝ. විඤ්ඤුයා’ යනුවෙන් ද ‘කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයෝ. කතඤ්ඤුං, කතඤ්ඤූ, කතඤ්ඤුයෝ, කතඤ්ඤුයා’ යනුවෙන් ද ‘ජම්බූ’ ශබ්ද ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. ‘මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ’ යනාදී පදයන්හි ද මෙසේම වේ. ‘සයම්භූ’ යන පදයෙහි වනාහි, ‘සයම්භු ඤාණං ගෝත්‍රභු චිත්තං’ යන දැක්මෙන් නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදෙන විට ‘සයම්භු, sayම්භූ, සයම්භූනි. සයම්භුං, සයම්භූ, සයම්භූනී’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයේ ‘ආයු’ ශබ්ද ක්‍රමය ද ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය සෙසු පදයන්හි ද සුදුසු පරිදි ගත යුතුය.

Savinicchayoyaṃ ūkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය විනිශ්චය සහිත වූ, ඌ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ඌ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති වූ ඌ-කාරාන්ත පුල්ලිංග නාම පද නිමවා ලන ලදී.

Iti sabbathāpi pulliṅgānaṃ pakatirūpassa

මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම පුල්ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ

Nāmikapadamālāvibhāgo samatto.

නාමික පදමාලා විභාගය නිමවා ලන ලදී.

Yasmā panāyaṃ samattopi pāvacanādīsu yaṃ yaṃ ṭhānaṃ sotūnaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ dissati, tattha tattha sotūnamanuggahāya codanāsodhanāvasena saṃsayaṃ samugghāṭetvā puna vattabbo hoti, tasmā kiñci padesamettha kathayāma.

නමුත්, මේ (ග්‍රන්ථය) සම්පූර්ණ වුවද, ධර්ම විනය ආදියේ ශ්‍රාවකයන් මුළාවට පත්වන යම් යම් තැන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, එහිදී ශ්‍රාවකයන්ට අනුග්‍රහ පිණිස චෝදනා (ප්‍රශ්න) නිරාකරණය කිරීමෙන් සැක දුරු කොට නැවත පැහැදිලි කළ යුතු වෙයි. එබැවින් මෙහි යම් කොටසක් අපි ප්‍රකාශ කරමු.

Yaṃ kira bho pāḷiyaṃ ‘‘saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti ca rūpaṃ ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpamiva vuttaṃ, taṃ tathā avatvā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ‘‘brahmacārino’’icceva vattabbanti? Saccaṃ, tattha ‘‘brahmaṃ caratīti brahmacāri yathā munātīti munī’’ti evaṃ ikārantavasena icchitattā. ‘‘Munayo aggayo’’ti rūpāni viya ‘‘brahmacārayo’’ti rūpaṃ bhavati. Aññattha pana ‘‘brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī, yathā dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena gahaṇe ‘‘dukkaṭakammakārino’’ti rūpamiva ‘‘daṇḍo assa atthīti daṇḍī’’ti īkārantassa saddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ca ‘‘brahmacārino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino [Pg.255] sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī’’ti pāḷi dissati. Evaṃ ikārantavasena ‘‘brahmacārayo’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ yujjati, puna īkārantavasena ‘‘brahmacārino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpampi yujjati, tasmā ‘‘brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo’’ti agginayena, ‘‘brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino’’ti daṇḍīnayena ca padamālā gahetabbā.

භවත්නි, පාලියෙහි එන 'saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo' යන්නෙහි 'brahmacārayo' යන රූපය, 'i' කාරාන්ත 'aggi' ශබ්දයේ 'aggayo' යන රූපය මෙන් දක්වා ඇතත්, එසේ නොකියා 'ī' කාරාන්ත 'daṇḍī' ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් 'brahmacārino' යනුවෙන්ම කිව යුතු නොවේද? යත්; එය සත්‍යයකි. එහි 'brahmaṃ caratīti brahmacāri' (උතුම් හැසිරීමෙහි හැසිරෙන්නේ බ්‍රහ්මචාරී නම් වේ) යන්න 'munātīti muni' යන්න මෙන් 'i' කාරාන්ත වශයෙන් අපේක්ෂිත බැවිනි. එවිට 'munayo', 'aggayo' යන රූප මෙන් 'brahmacārayo' යන රූපය වෙයි. වෙනත් තැනක දී නම්, 'brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī' (උතුම් හැසිරීමෙහි හැසිරීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ බ්‍රහ්මචාරී නම් වේ) යන්න 'dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī' යන්න මෙන් තච්ඡීලාර්ථයෙහි (ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි) ගෙන, 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් ගැනීමේදී, 'dukkaṭakammakārino' යන රූපය මෙන් ද 'daṇḍo assa atthīti daṇḍī' යන 'ī' කාරාන්ත ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් ද 'brahmacārino' යන රූපය වෙයි. එසේමය, 'ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī' යන පාලිය දක්නට ලැබේ. මෙසේ 'i' කාරාන්ත වශයෙන් 'brahmacārayo' යන ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද ගැළපේ. නැවත 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් 'brahmacārino' යන ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද ගැළපේ. එබැවින් 'aggi' ශබ්ද ක්‍රමයට 'brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo' යනුවෙන් ද, 'daṇḍī' ශබ්ද ක්‍රමයට 'brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino' යනුවෙන් ද පදමාලාව ගත යුතුය.

Yaṃ pana āyasmā buddhaghoso ‘‘yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā’’ti ettha yatisaddassa ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatayo’’ti rūpaṃ avatvā kasmā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatino’’ti rūpaṃ dasseti. Nanvesā pamādalekhā viya dissati. Yathā hi ‘‘kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā’’ti pāḷigatiyā upaparikkhiyamānāya ‘‘yatayo’’ti rūpeneva bhavitabbaṃ ikārantattāti? Nāyaṃ pamādalekhā. ‘‘Vadanasīlo vādī’’ti ettha viya tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena yojane niddosattā, tasmā ‘‘yatanasīlo yatī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ cetasi sannidhāya īkārantavasena ‘‘yatino’’ti sampadānasāmīnamekavacanasadisaṃ paccattabahuvacanarūpaṃ bhadantena buddhaghosena dassitanti daṭṭhabbaṃ. Upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva.

ආයුෂ්මත් බුද්ධඝෝෂ හිමියන් 'yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā' යන මෙහි, 'i' කාරාන්ත 'yati' ශබ්දයට 'aggi' ශබ්දයේ 'aggayo' යන රූපය මෙන් 'yatayo' යන රූපය නොකියා, 'ī' කාරාන්ත 'daṇḍī' ශබ්දයේ 'daṇḍino' යන රූපය මෙන් 'yatino' යන රූපය දැක්වූයේ මන්ද? මෙය ලේඛන ප්‍රමාදයක් (අතපසුවීමක්) මෙන් පෙනේ නොවේද? 'kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā' යන පාලි ක්‍රමය අනුව විමසා බලන විට, 'i' කාරාන්ත බැවින් 'yatayo' යන රූපයම විය යුතු නොවේද? යත්; මෙය ලේඛන ප්‍රමාදයක් නොවේ. 'vadanasīlo vādī' (කතා කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ වාදී නම් වේ) යන්නෙහි මෙන් තච්ඡීලාර්ථය (ස්වභාවය යන අර්ථය) ගෙන 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් යෙදීමේදී එය නිදොස් වන බැවිනි. එබැවින් 'yatanasīlo yatī' (වෑයම් කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තේ යතී නම් වේ) යනුවෙන් තච්ඡීලාර්ථය සිතෙහි තබාගෙන, 'ī' කාරාන්ත වශයෙන් සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි ඒකවචන රූපයට සමාන වූ 'yatino' යන ප්‍රථමා බහු වචන රූපය භදන්ත බුද්ධඝෝෂයන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ද්විතීයා සහ ආලපන බහු වචන රූප ද එබඳුම වේ.

Yattha pana tassīlatthaṃ aggahetvā ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti ettha viya ‘‘yatati vīriyaṃ karotīti yatī’’ti kattukārakavasena ikārantabhāvo gayhati. Tattha ‘‘munayo maṇayo sivayo’’ti yokārantarūpāni viya ‘‘yatayo’’ti yokārantaṃ paccattabahuvacanarūpañca [Pg.256] upayogālapanabahuvacanarūpañca bhavati, evaṃ īkārantapulliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu yokārantāneva rūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.

යම් තැනක තච්ඡීලාර්ථය නොගෙන, 'yo munāti ubho loke, muni tena pavuccati' (යමෙක් දෙලොවම අවබෝධ කරගනී ද, ඒ හේතුවෙන් ඔහු 'මුනි' යැයි කියනු ලැබේ) යන්නෙහි මෙන්, 'yatati vīriyaṃ karotīti yatī' (වෑයම් කරයිද, වීර්යය කරයිද ඔහු 'යතී' නම් වේ) යනුවෙන් කර්තෘ කාරක වශයෙන් 'i' කාරාන්ත භාවය ගනු ලැබේද, එහිදී 'munayo, maṇayo, sivayo' යන 'yo' කාරාන්ත රූප මෙන් 'yatayo' යන 'yo' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන රූපය හා ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූපය ද වෙයි. මෙසේ ඊ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ (ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන යන) ස්ථාන තුනෙහි 'yo' කාරාන්ත රූපම වන බව දත යුතුය.

Yadi evaṃ ikārantapulliṅgānaṃ sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhimicchādiṭṭhivajirabuddhi saddādī kathanti? Etesaṃ pana ikārantavasena niddiṭṭhānampi samāsapadattā agginaye aṭṭhatvā yathāsambhavaṃ daṇḍīnaye tiṭṭhanato nokārantāneva rūpāni. Tathā hi ‘‘asāre sāramatino’’ti nokārantapaccattabahuvacanapāḷi dissati, upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho kaccāyanappakaraṇe ‘‘atthe visāradamatayo’’ti ettha samāsapadassa ikārantapulliṅgassa yokārantassa paccattabahuvacanapāṭhassa dassanato sāramatisaddādīnampi ‘‘visāradamatayo’’ti rūpena viya yokārantehi rūpehi bhavitabbanti? Napi bhavitabbaṃ buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa rūpassa adassanatoti.

එසේ නම්, 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග වූ 'sāramati' (සාරයෙහි මනස ඇති), 'suddhadiṭṭhi', 'sammādiṭṭhi', 'micchādiṭṭhi', 'vajirabuddhi' ආදී ශබ්දයන්ගේ රූප කෙසේ වේද? යත්; මේවා 'i' කාරාන්ත වශයෙන් දක්වනු ලැබුවද, සමාස පද වන බැවින් 'aggi' ක්‍රමයෙහි නොපිහිටා, උපලබ්ධි පරිදි 'daṇḍī' ක්‍රමයෙහි පිහිටන හෙයින් 'no' කාරාන්ත රූපම වෙයි. එසේමය, 'asāre sāramatino' යන 'no' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන පාලිය දක්නට ලැබේ. ද්විතීයා හා ආලපන බහු වචන රූප ද එබඳුම යැයි දත යුතුය. භවත්නි, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි 'atthe visāradamatayo' යන මෙහි, සමාස පදයක් වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයේ 'yo' කාරාන්ත ප්‍රථමා බහු වචන පාඨය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'sāramati' ආදී ශබ්දයන්ගේ ද 'visāradamatayo' යන රූපය මෙන් 'yo' කාරාන්ත රූප විය යුතු නොවේද? යත්; නැත, එසේ නොවිය යුතුය. බුද්ධ වචනයෙහි සමාස පද වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'visāradamatayo' යන රූපයට සමාන රූපයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි.

Nanu ca bho buddhavacane ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisāni yokārantāni rūpāni dissanti. Evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa yokārantassa rūpassa adassanato’’ti vuttanti? Ettha vuccate – visadisattaṃ paṭicca. Gahapatisaddādīsu hi yasmā patisaddo sabhāveneva pulliṅgo, na tu samāsato pubbe itthiliṅgapakatiko hutvā pacchā pulliṅgabhāvaṃ patto, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘gahapatayo, jānipatayo’’ti yokārantāni, ‘‘senāpatayo, senāpatino’’ti yo nokārantāni [Pg.257] ca paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti. Tathā hi ‘‘tattakā senāpatino’’ti aṭṭhakathāpāṭho dissati. Yasmā pana sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhi micchādiṭṭhi vajirabuddhi saddādīsu matidiṭṭhisaddādayo samāsato pubbe itthiliṅgapakatikā hutvā pacchā bahubbīhisamāsavasena pulliṅgabhāvappattā, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘sāramatino suddhadiṭṭhino sammādiṭṭhino micchādiṭṭhino vajirabuddhino’’tiādīni’nokārantāniyeva paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti, sampadānasāmīnamekavacanehi sadisānīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

භවත්නි, බුද්ධ වචනයෙහි 'pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā' යනුවෙන්, සමාස පද වූ 'i' කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'visāradamatayo' යන රූපයට සමාන වූ 'yo' කාරාන්ත රූප දක්නට ලැබේ. එසේ තිබියදී, 'බුද්ධ වචනයෙහි සමාස පද වූ i කාරාන්ත පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ visāradamatayo යන රූපයට සමාන වූ yo කාරාන්ත රූපයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි' යි පවසන ලද්දේ මන්ද? යත්; එයට පිළිතුර මෙසේය – (ඒවායේ ඇති) අසමානත්වය හේතුවෙනි. 'gahapati' ආදී ශබ්දයන්හි 'pati' ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම පුල්ලිංග වන බැවින් ද, සමාස වීමට පෙර ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘතිව පැවත පසුව පුල්ලිංග භාවයට පත් වූවක් නොවන බැවින් ද, එබඳු ස්ථානයන්හි 'gahapatayo, jānipatayo' යන 'yo' කාරාන්ත රූප ද, 'senāpatayo, senāpatino' යන 'yo' සහ 'no' කාරාන්ත රූප ද ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූප වෙති. එසේමය, 'tattakā senāpatino' යන අටුවා පාඨය දක්නට ලැබේ. නමුත්, 'sāramati, suddhadiṭṭhi, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhi, vajirabuddhi' ආදී ශබ්දයන්හි 'mati, diṭṭhi' ආදී ශබ්දයන් සමාස වීමට පෙර ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘතිව පැවත, පසුව බහුබ්‍රීහි සමාසයෙහි බලයෙන් පුල්ලිංග භාවයට පත් වී ඇති බැවින්, එබඳු ස්ථානයන්හි ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහු වචන රූප සඳහා සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි ඒකවචන රූපයන්ට සමාන වූ 'sāramatino, suddhadiṭṭhino, sammādiṭṭhino, micchādiṭṭhino, vajirabuddhino' ආදී 'no' කාරාන්ත රූපයන්ම වන බව මෙහි නිගමනය වශයෙන් දත යුතුය.

Seṭṭhi sārathicakkavattisāmiiccetesu kathanti? Ettha pana ayaṃ viseso veditabbo – katthaci pāṭhe ‘‘seṭṭhī sārathī cakkavattī sāmī’’ti antakkharassa dīghattaṃ dissati, katthaci pana ‘‘seṭṭhi sārathi cakkavatti sāmi’’iti antakkharassa rassattaṃ dissati. Kiñcāpi rassattametesaṃ dissati, tathāpi tattha tattha paccattavacanādibhāvena ‘‘seṭṭhino sārathino’’tiādipayogadassanato rassaṃ katvā etāni uccāriyantīti ñāyati, tasmā evaṃ nibbacanattho gahetabbo – seṭṭhaṃ dhanasāraṃ, ṭhānantaraṃ vā assa atthīti seṭṭhī. Assadammādayo sāraṇasīloti sārathī. Cakkaṃ pavattanasīloti cakkavattī. Saṃ etassa atthīti sāmīti. Assatthikatassīlatthasaddā hi nokārantarūpavasena samānagatikā bhavanti yathā ‘‘daṇḍino bhūmisāyino’’ti. Aparopi nibbacanattho īkārantavasena assadammādayo sāretīti sārathī. Tathā hi ‘‘purisadamme sāretīti purisadammasārathī’’ti vuttaṃ. Cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Evaṃ kattukārakavasena īkārantattaṃ gahetvā katthaci labbhamānampi ikārantattaṃ anapekkhitvā buddhavacanānurūpena ‘‘sārathino [Pg.258] cakkavattino’’tiādīni nokārantarūpāni gahetvā daṇḍīnayena yojetabbāni ‘‘daṇḍinī’’tiādikaṃ vajjitabbaṃ vajjetvā. Evaṃ ‘‘seṭṭhino sārathino cakkavattino sāmino’’tiādīni nokārantāniyeva rūpāni ñeyyāni.

සෙට්ඨි, සාරථි, චක්කවත්ති, සාමි යන මේ පදයන්හි කෙසේද? මෙහිලා මේ සුවිශේෂත්වය දත යුතුය – ඇතැම් පාඨයක ‘සෙට්ඨී, සාරථී, චක්කවත්තී, සාමී’ යි අග අකුරෙහි දීර්ඝභාවය පෙනේ. ඇතැම් තැනක ‘සෙට්ඨි, සාරථි, චක්කවත්ති, සාමි’ යි අග අකුරෙහි හ්‍රස්වභාවය පෙනේ. මොවුන්ගේ හ්‍රස්වභාවය පෙනුනද, එසේ වුවත් ඒ ඒ තන්හි ප්‍රථමා විභක්ති ආදී වශයෙන් ‘සෙට්ඨිනෝ, සාරථිනෝ’ ආදී ප්‍රයෝගයන් පෙනෙන බැවින්, මේවා හ්‍රස්ව කොට උච්චාරණය කරනු ලබන බව දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ නිරුක්ති අර්ථය ගත යුතුය – ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ධන සාරය හෝ තනතුරක් ඇත්තේ ‘සෙට්ඨී’ නම් වේ. දමනය කළ යුතු අසුන් ආදීන් හික්මවන සුළු වූයේ ‘සාරථී’ නම් වේ. ආඥා චක්‍රය පවත්වන සුළු වූයේ ‘චක්කවත්තී’ නම් වේ. තමා සතු දෙයක් ඇත්තේ ‘සාමී’ නම් වේ. ස්වාමි (අත්ථි), ශීල (තස්සීල) ආදී අර්ථ ඇති ශබ්ද වනාහි ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත (නෝකාරාන්ත) රූපයන් වශයෙන් ‘දණ්ඩිනෝ, භූමිසායිනෝ’ යන්නා සේ සමාන ගමන් ඇත්තාහු වෙති. ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් තවත් නිරුක්ති අර්ථයක් නම් – දමනය කළ යුතු අසුන් ආදීන් මෙහෙයවයි (හික්මවයි) යන අර්ථයෙන් ‘සාරථී’ නම් වේ. එලෙසින්ම ‘පුරිසදම්මේ සාරේතීති පුරිසදම්මසාරථී’ (දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් මෙහෙයවනුයේ/හික්මවනුයේ පුරිසදම්මසාරථී නම් වේ) යැයි වදාරන ලදී. සක්විති රත්නය පවත්වයි යන අර්ථයෙන් ‘චක්කවත්තී’ නම් වේ. මෙසේ කර්තෘ කාරක වශයෙන් ඊ-කාරාන්තභාවය ගෙන, ඇතැම් තැනක ලැබෙන ඉ-කාරාන්තභාවය නොසලකා, බුද්ධ වචනයට අනුකූලව ‘සාරථිනෝ, චක්කවත්තීනෝ’ ආදී ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත (නෝකාරාන්ත) රූපයන් ගෙන, ‘දණ්ඩිනී’ ආදී (ස්ත්‍රී ලිංග) රූපයන් හැර දමා, දණ්ඩී ශබ්දයේ ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. මෙසේ ‘සෙට්ඨිනෝ, සාරථිනෝ, චක්කවත්තීනෝ, සාමිනෝ’ ආදී ‘ඉන්’ ප්‍රත්‍යයාන්ත රූපයන්ම දත යුතුය.

Atra kiñci payogaṃ nidassanamattaṃ kathayāma. ‘‘Tāta tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā’’ti ca ‘‘te katabhattakiccā ‘mahāseṭṭhino mayaṃ gamissāmā’ti vadiṃsū’’ti ca ‘‘sārathino āhaṃsū’’ti ca ‘‘dve cakkavattino’’ti ca evamādīni. Tattha kiñcāpi katthaci ‘‘seṭṭhi sārathi’’iccādi rassattapāṭho dissati, tathāpi so sabhāvena rassattabhāvo pāṭho na hoti, dīghassa rassattakaraṇapāṭhoti veditabbo. Padamālā cassa vuttanayena veditabbā.

මෙහිලා උදාහරණ මාත්‍රයක් ලෙස ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වන්නෙමු. ‘තාත තයෝ සෙට්ඨිනෝ අම්හාකං බහූපකාරා’ (පියාණෙනි, සිටුවරු තිදෙනෙක් අපට බොහෝ උපකාරී වෙති) යන්නද, ‘තේ කතභත්තකිච්චා මහාසෙට්ඨිනෝ මයං ගමිස්සාමාති වදිංසු’ (ඔවුහු බත් කිස නිමවා, ‘මහා සිටුවරු වූ අපි යන්නෙමු’ යැයි කීහ) යන්නද, ‘සාරථිනෝ ආහංසු’ (සාරථීහු කීහ) යන්නද, ‘ද්වේ චක්කවත්තීනෝ’ (සක්විති රජවරු දෙදෙනෙක්) යන්නද යනාදී වශයෙනි. එහි ඇතැම් තැනක ‘සෙට්ඨි, සාරථි’ ආදී වශයෙන් හ්‍රස්ව පාඨයන් පෙනුනද, එසේ වුවත් එය ස්වභාවයෙන්ම හ්‍රස්ව වූවක් නොවේ. දීර්ඝ ස්වරය හ්‍රස්ව කිරීමෙන් වූ පාඨයක් ලෙස එය දත යුතුය. එහි පදමාලාවද ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Mahesīti ettha kathanti? ‘‘Mahesī’’ti ettha kiñcāpi mahesīsaddo īkārantavasena niddisiyati, tathāpi isisaddena samānagatikattā isisaddassa aggisaddena samānapadamālattā agginayena padamālā kātabbā. Nanu ca bho ettha tassīlattho dissati ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esanasīloti mahesī’’ti, tasmā ‘‘bhūmisāyī’’ti padassa viya daṇḍīnayeneva padamālā kātabbāti? Na kātabbā tassīlatthassa asambhavato. Imassa hi ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esi gavesi esitvā ṭhitoti mahesī’’ti atassīlattho eva yujjati. Katakaraṇīyesu buddhādīsu ariyesu pavattanāmattā. Isisaddena cāyaṃ saddo īsakaṃ samāno kevalaṃ samāsapariyosāne dīghavasena uccāriyati, rassavasena pana ‘‘mahā isi mahesī’’ti sandhiviggaho[Pg.259]. Yasmā rassattaṃ gahetvā tassa padamālākaraṇaṃ yujjati, tasmā ‘‘saṅgāyiṃsu mahesayo’’ti ikārantarūpaṃ dissati. Na hi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane katthacipi catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ viya ‘‘mahesino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ dissati. Tasmā īkārantavasena uccāritassapi sato rassavasena uccāritassa viya ‘‘mahesi, mahesī, mahesayo. Mahesiṃ, mahesī, mahesayo. Mahesinā’’ti padamālā kātabbā. Apica mahesīsaddo yattha rājaggubbarivācako, tattha itthiliṅgo hoti, tabbasena pana ‘‘mahesī, mahesī, mahesiyo. Mahesiṃ, mahesī, mahesiyo. Mahesiyā’’ti ca vakkhamānaitthīnayena padamālā kātabbā. Hatthīsadde kathanti? Hatthīsaddassa pana hattho assa atthīti evaṃ īkārantavasena gahaṇe ‘‘hatthino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘vane hatthino’’ti payogo dissati. Tasseva tasmiṃyevatthe rassaṃ katvā gahaṇe ‘‘hatthayo’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi –

‘මහේසී’ යන මෙහි කෙසේද? ‘මහේසී’ යන්නෙහි ස්වරූපය ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් දැක්වුණද, එය ‘ඉසි’ ශබ්දය හා සමාන ගමන් ඇති බැවින්ද, ‘ඉසි’ ශබ්දය ‘අග්ගි’ ශබ්දය හා සමාන පදමාලා ඇත්තක් බැවින්ද, අග්ගි ශබ්දයේ ක්‍රමයටම මෙහි පදමාලාව කළ යුතුය. ‘පින්වත, මෙහිලා “මහත් වූ සීලක්ඛන්ධාදී ධර්මයන් සොයන සුළු වූයේ මහේසී නම් වේ” යැයි තච්ඡීලී (නිරන්තරයෙන් කරන) අර්ථය පෙනෙන්නේ නොවේද? එබැවින් “භූමිසායී” යන පදය මෙන් දණ්ඩී ක්‍රමයටම පදමාලාව කළ යුතු නොවේද?’ යත්, එසේ නොකළ යුතුය, මන්ද යත් මෙහි තච්ඡීලී අර්ථයක් සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. මේ ශබ්දය සඳහා ‘මහත් වූ සීලක්ඛන්ධාදී ධර්මයන් සෙවූ, පර්යේෂණය කළ, සොයා නැවතී සිටි බැවින් මහේසී’ යන අතච්ඡීලී (නිරන්තරයෙන් නොවන) අර්ථයම යෝග්‍ය වේ. මෙය කළ යුතු කිස නිම කළ (කතකරණීය) බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පවත්නා නාම මාත්‍රයකි. මේ ශබ්දය ‘ඉසි’ ශබ්දයට මදක් සමාන වන අතර, කේවළ සමාස පදයක අවසානයෙහි දීර්ඝ වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබේ. හ්‍රස්ව වශයෙන් ගත් කල ‘මහා ඉසි’ යන්නෙන් ‘මහේසී’ යැයි සන්ධි විග්‍රහය වේ. හ්‍රස්ව ස්වරූපය ගෙන එහි පදමාලාව කිරීම සුදුසු වන බැවින්, ‘සංගායිංසු මහේසයෝ’ (මහේසීහු සංගායනා කළහ) යන ඉ-කාරාන්ත රූපය පෙනේ. අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කිසිදු තැනක චතුර්ථී හෝ ෂෂ්ඨී ඒකවචන රූපයක් මෙන් ‘මහේසිනෝ’ කියා ප්‍රථමා, ද්විතීයා, ආලපන බහුවචන රූපයක් නොපෙනේ. එබැවින් ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබුවද, හ්‍රස්ව වශයෙන් උච්චාරණය කරනු ලබන්නක් මෙන් ‘මහේසි, මහේසී, මහේසයෝ. මහේසිං, මහේසී, මහේසයෝ. මහේසිනා’ යනාදී වශයෙන් පදමාලාව කළ යුතුය. තවද ‘මහේසී’ ශබ්දය යම් තැනක රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාව (බිසව) අඟවයිද, එහිදී එය ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි. එවිට ‘මහේසී, මහේසී, මහේසියෝ. මහේසිං, මහේසී, මහේසියෝ. මහේසියා’ යනාදී වශයෙන් මතු දැක්වෙන ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමයට පදමාලාව කළ යුතුය. ‘හත්ථී’ ශබ්දයෙහි කෙසේද? ‘හත්ථී’ ශබ්දය වනාහි ‘හස්තයක් (හොඬක්) ඇත්තේ හත්ථී’ යැයි මෙසේ ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් ගත් කල ‘හත්ථිනෝ’ යන රූපය වේ. එලෙසින්ම ‘වනේ හත්ථිනෝ’ (වනයෙහි ඇත්තු) යන ප්‍රයෝගය පෙනේ. එම අර්ථයෙන්ම එය හ්‍රස්ව කොට ගත් කල ‘හත්ථයෝ’ යන රූපය වේ. එලෙසින්ම –

‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā;

Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā.

‘හංසයෝද, කොස්ලිහිණියෝද, මොනරුන්ද, ඇත්තුද, තිත් මුවෝද යන සියල්ලෝම සිංහයාට බිය වෙති. ශරීර ප්‍රමාණයෙන් සමානත්වයක් නැත.

Evameva manussesu, daharo cepi paññavā;

Sopi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti

එලෙසින්ම මිනිසුන් අතරද යමෙක් බාල වයස්ගත වුවත් ප්‍රඥාවන්ත වේද, හෙතෙම එහි ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ශරීරයෙන් මහත් වූ අඥානයා ශ්‍රේෂ්ඨ නොවේ’ යැයි

Imasmiṃ keḷisīlajātake ‘‘hatthayo’’ti āhaccapadaṃ dissati. Evamassa daṇḍīnayena ca agginayena ca dvidhā padamālā, veditabbā. Iminā nayena avuttesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena [Pg.260] porāṇaṭṭhakathānurūpena ca padamālā yojetabbā.

මේ කේළිසීල ජාතකයෙහි ‘හත්ථයෝ’ යන පදය ඍජුවම පෙනේ. මෙසේ මෙහි පදමාලාව ‘දණ්ඩී’ ක්‍රමයෙන්ද, ‘අග්ගි’ ක්‍රමයෙන්ද යන දෙයාකාරයෙන්ම දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් මෙහි නොකියවුණු තැන්වලද පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව සහ පෝරාණ අටුවාවන්ට අනුකූලව පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය.

Ettāvatā bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca nānappakārato dassitā.

මෙතෙකින් ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ පුල්ලිංග නාම පදමාලාවන්, අන්‍ය ලිංගයන්, අන්‍ය ශබ්දයන් හා අන්‍ය අර්ථයන්ද සමඟ නන් අයුරින් දක්වන ලදී.

Imaṃ saddanītiṃ sunītiṃ vicittaṃ,Sapaññehi sammā parīpālanīyaṃ;

Sadā suṭṭhu cinteti vāceti yo so,Naro ñāṇavitthinnataṃ yāti seṭṭhaṃ.

ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් මැනවින් ආරක්ෂා කළ යුතු වූ, විසිතුරු වූ, යහපත් නීතියක් බඳු වූ මේ ‘සද්දනීති’ ග්‍රන්ථය යම් මනුෂ්‍යයෙක් නිරන්තරයෙන් මැනවින් සිතා බලයිද, උගන්වයිද, හෙතෙම උතුම් වූ ඥාන පෘථුලත්වයට (ප්‍රඥාවේ පුළුල් බවට) පැමිණෙන්නේය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි (ත්‍රිපිටකයෙහි) වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යක්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

කෞශල්‍යය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි,

Savinicchayo niggahītantādipulliṅgānaṃ

නිග්ගහීතාන්ත ආදී පුල්ලිංග ශබ්දයන්ගේ විනිශ්චය සහිත වූ

Pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo

ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය දක්වන

Sattamo paricchedo.

සත්වැනි පරිච්ඡේදයයි.

Sabbathāpi pulliṅgaṃ samattaṃ.

සෑම අයුරින්ම පුල්ලිංග (නිරූපණය) නිමවා ලන ලදී.

8. Itthiliṅganāmikapadamālā

8. ස්ත්‍රී ලිංග නාමික පදමාලාව

Atha itthiliṅgesu ākārantassa bhūdhātumayassa pakatirūpabhūtassa bhāvikāsaddassa nāmikapadamālāyaṃ vattabbāyampi pasiddhassa tāva kaññāsaddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

දැන් ස්ත්‍රී ලිංගයන් අතර, ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ප්‍රකෘති රූපී වූ ආ-කාරාන්ත ‘භාවිකා’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කිව යුතු වුවද, පළමුව ප්‍රසිද්ධ වූ ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව පවසන්නෙමු –

Kaññā, kaññā, kaññāyo. Kaññaṃ, kaññā, kaññāyo. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāhi, kaññābhi. Kaññāya, kaññānaṃ. Kaññāya, kaññāyaṃ, kaññāsu. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo. Ayamamhākaṃ ruci.

කඤ්ඤා, kaññā, කඤ්ඤායෝ (ප්‍රථමා). කඤ්ඤං, kaññā, කඤ්ඤායෝ (ද්විතීයා). කඤ්ඤාය, kaññāhi, කඤ්ඤාභි (තෘතීයා). කඤ්ඤාය, kaññānaṃ (චතුර්ථී). කඤ්ඤාය, kaññāhi, kaññābhī (පංචමී). කඤ්ඤාය, kaññānaṃ (ෂෂ්ඨී). කඤ්ඤාය, කඤ්ඤායං, කඤ්ඤාසු (සප්තමී). භෝති කඤ්ඤේ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ (ආලපන). මෙය අපගේ කැමැත්තයි (රුචියයි).

Ettha [Pg.261] ‘‘kaññā’’ti ekavacanabahuvacanavasena vuttaṃ, niruttipiṭake bahuvacanavasena vutto nayo natthi. Tathā hi tattha ‘‘saddhā tiṭṭhati, saddhāyo tiṭṭhanti. Saddhaṃ passati, saddhāyo passatī’’ti ettakameva vuttaṃ, ‘‘saddhā’’ti bahuvacanaṃ na āgataṃ. Kiñcāpi nāgataṃ, tathāpi ‘‘bāhā paggayha pakkanduṃ, sivikaññā samāgatā. Ahetu appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’’tiādipāḷidassanato bāhākaññā saññāsaddādīnaṃ bahuvacanatā gahetabbā. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘bhoti kaññe, bhoti kaññā’’ti dve ekavacanāni vatvā ‘‘bhotiyo kaññāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Niruttipiṭake pana ‘‘bhoti saddhā’’ti ekavacanaṃ vatvā ‘‘bhotiyo saddhāyo’’ti ekaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ. Mayaṃ panettha ‘‘ehi bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Phussatī varavaṇṇābhe. Ehi godhe nivattassū’’tiādipāḷidassanato ‘‘bhoti kaññe, bhotiyo kaññā, kaññāyo’’ti evaṃpakārāniyeva ālapanekavacanabahuvacanāni icchāma. Ettha ‘‘bhoti kaññe’’ti ayaṃ nayo ammādīsu mātādīsu ca na labbhati.

මෙහි 'කඤ්ඤා' (කන්‍යාව) යන්න ඒකවචන හා බහුවචන වශයෙන් දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි බහුවචන වශයෙන් දැක්වෙන ක්‍රමයක් නැත. එසේම එහි 'සද්ධා තිට්ඨති (ශ්‍රද්ධාව පවතියි), සද්ධායෝ තිට්ඨන්ති (ශ්‍රද්ධාවෝ පවතිති). සද්ධං පස්සති (ශ්‍රද්ධාව දකියි), සද්ධායෝ පස්සති (ශ්‍රද්ධාවන් දකියි)' යනුවෙන් මෙපමණක්ම දක්වා ඇති අතර, 'සද්ධා' යන බහුවචන රූපය දක්නට නැත. එය දක්නට නැතත්, 'බාහා පග්ගය්හ පක්කන්දුං (බාහුවන් ඔසවා හැඬූහ), සිවිකඤ්ඤා සමාගතා (සිවි කන්‍යාවෝ රැස්වූහ). අහේතු අප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපි (හේතු ප්‍රත්‍ය රහිතව පුරුෂයාට සංඥාවෝ උපදිති, නිරුද්ධ ද වෙති)' යනාදී පාළි පාඨයන් දෙස බැලීමේදී බාහා, කඤ්ඤා, සඤ්ඤා ආදී ශබ්දයන්ගේ බහුවචන රූප ගත යුතුය. චූළනිරුත්තියෙහි 'භෝති කඤ්ඤේ, භෝති කඤ්ඤා' යනුවෙන් ඒකවචන රූප දෙකක් ද, 'භෝතියෝ කඤ්ඤායෝ' යනුවෙන් එක් බහුවචන රූපයක් ද දක්වා ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි 'භෝති සද්ධා' යන ඒකවචනය ද, 'භෝතියෝ සද්ධායෝ' යන එක් බහුවචනයක් ද දක්වා ඇත. නමුත් අපි මෙහිදී 'ඒහි බාලේ ඛමාපේහි, කුසරාජං මහබ්බලං (බාලිකාවනි, මෙහි එව, මහා බලසම්පන්න කුස රජු ක්ෂමා කරවා ගන්න). ඵුස්සතී වරවණ්ණාභේ (උතුම් පැහැපත් ඵුස්සතී දේවිය). ඒහි ගෝධේ නිවත්තස්සු (ගෝධිකාවනි, මෙහි එව, ආපසු හැරෙන්න)' යනාදී පාළි පාඨයන් අනුව 'භෝති කඤ්ඤේ, භෝතියෝ කඤ්ඤා, කඤ්ඤායෝ' යන ආකාරයේ ආලෝපන ඒකවචන හා බහුවචන රූප පිළිගනිමු. මෙහි 'භෝති කඤ්ඤේ' යන ක්‍රමය 'අම්මා' සහ 'මාතා' ආදී ශබ්දයන්හි නොලැබේ.

Bhāvikā, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikaṃ, bhāvikā, bhāvikāyo. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāhi, bhāvikābhi. Bhāvikāya, bhāvikānaṃ. Bhāvikāya, bhāvikāyaṃ, bhāvikāsu. Bhoti bhāvike, bhotiyo bhāvikā, bhāvikāyo.

භාවිකා, භාවිකා, භාවිකායෝ. භාවිකං, භාවිකා, භාවිකායෝ. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකානං. භාවිකාය, භාවිකාහි, භාවිකාභි. භාවිකාය, භාවිකāනං. භාවිකාය, භාවිකායං, භාවිකාසු. භෝති භාවිකේ, භෝතියෝ භාවිකා, භාවිකායෝ.

Evaṃ heṭṭhuddiṭṭhānaṃ sabbesaṃ bhūdhātumayānaṃ ‘‘bhāvanā vibhāvanā’’iccevamādīnaṃākārantapadānaṃ aññesañcākārantapadānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññāni ākārantapadāni nāma saddhādīni.

මෙසේ යට දක්වන ලද 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ 'භාවනා', 'විභාවනා' ආදී සියලු ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද අනෙකුත් ආකාරාන්ත පදයන්ගේ ද නාමපද මාලාවන් (විභක්ති රූප) යෙදිය යුතුය. මෙහි අනෙක් ආකාරාන්ත පද නම් සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව) ආදියයි.

Saddhā [Pg.262] medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā’bhijjhā;

Icchā pucchā jāyā māyā, mettā mattā sikkhā saṅkhā.

සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), මේධා (ප්‍රඥාව), පඤ්ඤා (ප්‍රඥාව), විජ්ජා (විද්‍යාව), චින්තා (කල්පනාව), මන්තා (ප්‍රඥාව), තණ්හා (තෘෂ්ණාව), අභිජ්ඣා (අභිද්‍යාව); ඉච්ඡා (කැමැත්ත), පුච්ඡා (ප්‍රශ්නය), ජායා (භාර්යාව), මායා (මායාව), මෙත්තා (මෛත්‍රිය), මත්තා (ප්‍රමාණය), සික්ඛා (ශික්ෂාව), සංඛා (සංඛ්‍යාව).

Jaṅghā bāhā gīvā jivhā, vācā chāyā gaṅgā nāvā;

Niddā kantā sālā mālā, velā vīṇā bhikkhā lākhā.

ජංඝා (කෙණ්ඩය), බාහා (බාහුව), gīvā (ගෙල), ජිව්හා (දිව), වාචා (වචනය), ඡායා (සෙවනැල්ල), ගංගා (ගඟ), නාවා (නැව); නිද්දා (නිද්‍රාව), කන්තා (ප්‍රිය කාන්තාව), සාලා (ශාලාව), මාලා (මාලය), වේලා (වේලාව), වීණා (වීණාව), භික්ඛා (භික්ෂාව/සිඟමන), ලාඛා (ලාකඩ).

Gāthā senā lekhā’pekkhā, āsā pūjā esā kaṅkhā;

Aññā muddā khiḍḍā bhassā, bhāsā kīḷā sattā cetā.

ගාථා (ගාථාව), සේනා (සේනාව), ලේඛා (ලියවිල්ල), අපේක්ඛා (අපේක්ෂාව), ආසා (ආශාව), පූජා (පූජාව), ඒසා (සෙවීම), කංඛා (සැකය); අඤ්ඤා (ප්‍රඥාව), මුද්දා (මුද්‍රාව), ඛිඩ්ඩා (කෙළිය), භස්සා (කථාව), භාසා (භාෂාව), කීළා (ක්‍රීඩාව), සත්තා (සත්ත්වයෝ), චේතා (සිත).

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā;

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā vasudhā sabhā.

පිපාසා (පිපාසය), වේදනා (වේදනාව), සඤ්ඤා (සංඥාව), චේතනා (චේතනාව), තසිණා (තෘෂ්ණාව), පජා (ප්‍රජාව); දේවතා (දේවතාවා), වට්ටකා (වටුවා), ගෝධා (තලගොයා), බලාකා (කොකා), වසුධා (පොළොව), සභා (සභාව).

Ukkā sephālikā sikkā, salākā vālikā sikhā;

Kāraṇā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

උක්කා (පන්දම), සේඵාලිකා (සෑපාලිකා මල), සික්කා (කද), සලාකා (කූර), වාලිකා (වැලි), සිඛා (සිළුව); කාරණා (හේතුව), විසිඛා (වීදිය), සාඛා (අත්ත), වචා (කොළොම්බු), වඤ්ඣා (වඳ ස්ත්‍රිය), ජටා (ජටාව), ඝටා (කළය).

Pīḷā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;

Kathā nindā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.

පීළා (පීඩාව), සෝණ්ඩා (සොඬ), විතණ්ඩා (විතණ්ඩාව), කරුණා (කරුණාව), වනිතා (කාන්තාව), ලතා (වැල); කථා (කථාව), නින්දා (නින්දාව), සුධා (අමෘතය), රාධා (රාධාව), වාසනා (වාසනාව), සිංසපා (ඇට්ටේරියා), පපා (පැන්හල).

Pabhā sīmā khamā ejā,Khattiyā sakkharā surā;

Dolā tulā silā līlā,Lāle’ḷā mekhalā kalā.

පභා (ප්‍රභාව), සීමා (සීමාව), ඛමා (ක්ෂමාව), ඒජා (තෘෂ්ණාව), ඛත්තියා (ක්ෂත්‍රිය කාන්තාව), සක්ඛරා (සීනි/කැට කැබිලිති), සුරා (රා); දෝලා (දෝලාව), තුලා (තලාව), සිලා (ගල), ලීලා (ලීලාව), ලාලා (කෙළ), ඒළා (කෙළ), මේඛලා (මේඛලාව), කලා (කලාව).

Vaḷavā suṇisā mūsā, mañjūsā sulasā disā;

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā parisā nisā;

Mātikiccādayo ceva, bhāvikāpadasādisā.

වළවා (වෙළඹ), සුණිසා (ලෙලි), මූසා (කෝව), මඤ්ජූසා (පෙට්ටිය), සුලසා (සුලසා), දිසා (දිශාව); නාසා (නාසය), ජුණ්හා (සඳ එළිය), ගුහා (ගුහාව), ඊහා (උත්සාහය), ලසිකා (සන්ධි සාරය), පරිසා (පිරිස), නිසා (රාත්‍රිය); මාතිකච්චා (මෘත කෘත්‍යය) ආදී පද ද 'භාවිකා' පදය හා සමාන වේ.

Ammannambā ca tātā ca, kiñcideva samā siyuṃ;

Mātā dhītā panattādī, puthageva ito siyuṃ.

'අම්මා', 'අම්බා' සහ 'තාතා' යන පද (රූපවලින්) යම් පමණකට සමාන විය හැක. එහෙත් 'මාතා' (මව), 'ධීතා' (දියණිය), 'පනත්තා' (මිණිබිරිය) ආදී පද මීට වඩා වෙනස් ම වේ.

Parisāsaddassa pana sattamīṭhāne ‘‘parisāya, parisāyaṃ, parisati, parisāsū’’ti yojetabbaṃ ‘‘ekamidaṃ bho gotama samayaṃ todeyyassa brāhmaṇassa parisati parūpārambhaṃ vattentī’’ti pāḷidassanato. Ammādīnaṃ pana ‘‘ammā, ammā, ammāyo’’tiādinā [Pg.263] kaññānayena vatvā avasāne ‘‘bhoti amma, bhoti ammā, bhotiyo ammā, ammāyo’’tiādinā yojetabbaṃ.

නමුත් 'පරිසා' (පිරිස) යන ශබ්දයේ සප්තමී විභක්තියෙහි 'පරිසාය, පරිසායං, පරිසති, පරිසාසු' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. 'එකමිදං භෝ ගෝතම සමයං තෝදෙය්‍යස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසති පරූපාරම්භං වත්තෙන්ති' (භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එක් සමයක තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයාගේ පිරිසෙහි අන්‍යයන්ට උපාලම්භන කරමින්...) යන පාළි පාඨය ඊට සාක්ෂි වේ. 'අම්මා' ආදී ශබ්දයන් 'අම්මා, අම්මා, අම්මායෝ' යනාදී වශයෙන් 'කඤ්ඤා' ශබ්දය මෙන් වදාරා, අවසානයේ 'භෝති අම්ම, භෝති අම්මා, භෝතියෝ අම්මා, අම්මායෝ' යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

Mātā, mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātaro. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātarā, mātuyā, matyā, mātūhi, mātūbhi. Mātu, mātuyā, matyā, mātarānaṃ, mātānaṃ, mātūnaṃ. Mātari, mātuyā, matyā, mātuyaṃ, matyaṃ, mātūsu. Bhoti mātā, bhotiyo mātā, mātaro.

මාතා, මාතා, මාතරෝ. මාතරං, මාතරෝ. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරා, මාතුයා, මත්‍යා, මාතූහි, මාතූභි. මාතු, මාතුයා, මත්‍යා, මාතරානං, මාතානං, මාතූනං. මාතරි, මාතුයා, මත්‍යා, මාතුයං, මත්‍යං, මාතූසු. භෝති මාතා, භෝතියෝ මාතා, මාතරෝ.

Ettha pana yasmā pāḷiyaṃ itthiliṅgānaṃ sakārantāni rūpāni ehi ebhi esukārantādīni ca enantādīni ca na dissanti, tasmā kehici vuttānipi ‘‘mātussa mātarehī’’tiādīni na vuttāni, esa nayo itaresupi. ‘‘Yaṃkiñcitthikataṃ puññaṃ, mayhañca mātuyā ca te. Anuññāto ahaṃ matyā’’ti pāḷidassanato pana karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanaṭṭhāne ‘‘mātuyā, matyā’’ti ca vuttaṃ itthiliṅgaṭṭhāne samānagatikattā tesaṃ vacanānaṃ. Tathā hi ummādantijātake ‘‘matyā’’ti padaṃ pañcamītatiyekavacanavasena āgataṃ, yathā pana ‘‘khattiyā’’ti padaṃ majjhasaralopavasena ‘‘khatyā’’ti bhavati, tathā ‘‘mātuyā mātuya’’nti ca padaṃ ‘‘matyā, matya’’nti bhavati, ayaṃ nayo dhītusaddādīsu na labbhati.

මෙහි වනාහි, යම් හෙයකින් පාළි භාෂාවෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන්ගේ 'ස' කාරයෙන් අවසන් වන රූප ද, 'ඒහි', 'ඒභි', 'ඒසු' කාරාන්ත ආදී රූප ද, 'ඒන' ආදී ප්‍රත්‍යයන් ද නොපෙනෙන බැවින්, ඇතැමුන් විසින් පවසන ලද 'මාතුස්ස, මාතරේහි' යනාදී රූප මෙහි නොදක්වන ලදී. අනෙක් ශබ්දයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. 'යංකිඤ්චිත්ථිකතං puññaṃ, මය්හඤ්ච මාතුයා ච තේ. අනුඤ්ඤාතෝ අහං මත්‍යා' (මා විසින් ද ඔබගේ මෑණියන් විසින් ද යම් පිනක් කරන ලද්දේ ද... මම මව් විසින් අනුදන්නා ලද්දෙමි) යන පාළි පාඨයට අනුව කර්තෘ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, ස්වාමි සහ ආධාර විභක්ති ස්ථානයන්හි 'මාතුයා, මත්‍යා' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේ ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි සමාන ගති ඇති බැවිනි. එසේම උම්මාදන්තී ජාතකයෙහි 'මත්‍යා' යන පදය පස්වන සහ තුන්වන ඒකවචන වශයෙන් පැමිණ ඇත. යම් සේ 'ඛත්තියා' යන පදය මධ්‍ය ස්වරය ලොප් වීමෙන් 'ඛත්‍යා' යනුවෙන් වේ ද, එසේම 'මාතුයා, මාතුයං' යන පද 'මත්‍යා, මත්‍යං' යනුවෙන් වෙයි. මෙම ක්‍රමය 'ධීතු' (දියණිය) ආදී ශබ්දයන්හි නොලැබේ.

Dhītā, dhītā, dhītaro. Dhītaṃ, dhītaraṃ, dhītaro. Dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītarā, dhītuyā, dhītūhi, dhītūbhi. Dhītu, dhītuyā, dhītarānaṃ, dhītānaṃ, dhītūnaṃ. Dhītari, dhītuyā, dhītuyaṃ, dhītūsu. Bhoti dhītu, bhoti dhītā, bhotiyo dhītā, dhītaro. Ettha pana.

ධීතා, ධීතා, ධීතරෝ. ධීතං, ධීතරං, ධීතරෝ. ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරා, ධීතුයා, ධීතූහි, ධීතූභි. ධීතු, ධීතුයා, ධීතරානං, ධීතානං, ධීතූනං. ධීතරි, ධීතුයා, ධීතුයං, ධීතූසු. භෝති ධීතු, භෝති ධීතා, භෝතියෝ ධීතා, ධීතරෝ. මෙහි වනාහි.

‘‘Jāliṃ [Pg.264] kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ;

Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti

'ජාලිය ද කණ්හාජිනා දියණිය ද, පතිවත රකින මද්දී දේවිය ද අත්හරිමින්, (මා ඒ කිසිවක් ගැන) නොසිතුවෙමි, (ඒ සියල්ල කළේ) බෝධි ඥානය පිණිස ම ය' යනුවෙනි.

Pāḷiyaṃ ‘‘dhīta’’nti dassanato upayogavacanaṭṭhāne ‘‘dhīta’’nti vuttaṃ, tasmā idaṃ sārato gahetabbaṃ, tathā pāḷiyaṃ ‘‘assamaṇī hoti asakyadhītarā’’ti samāsapadassa dassanato tatiyekavacanantapadasadisaṃ ‘‘seṭṭhidhītarā’’tiādikaṃ paṭhamekavacanantampi samāsapadaṃ gahetabbameva, niruttipiṭake pana ‘‘mātā dhītā’’ti padadvayaṃ saddhānaye pakkhitta, tamamhehi ‘‘saddhāyā’’ti padassa viya ‘‘mātāyā’’tiādīnaṃ pāḷiādīsu byāse adassanato visuṃ gahitaṃ samāseyeva hi īdisiṃ saddagatiṃ passāma ‘‘rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā’’ti. Evaṃ kaññānayopi ekadesena labbhati, tathā ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ti pāḷiyaṃ ‘‘nandamāte’’ti dassanato ‘‘bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte’’ti evamādinayopi labbhati, tatra nandamāteti nandassa mātā nandamātā, bhoti nandamāte, evaṃ samāseyeva īdisī saddagati hoti, tasmā samāsapadatte ‘‘mātu dhītu duhitu’’iccetesaṃ pakatirūpānaṃ dve koṭṭhāsā gahetabbā paṭhamaṃ dassitarūpakoṭṭhāso ca kaññānayo rūpakoṭṭhāso cāti. Nattādīni padāni na kevalaṃ pulliṅgāniyeva honti, atha kho itthiliṅgānipi. Tathā hi ‘‘visākhāya nattā kālaṅkatā hoti. Catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā’’tiādīni payogāni sāsane dissanti.

පාලියෙහි 'dhīta' (ධීත) යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්ති ස්ථානයෙහි 'dhīta' යනුවෙන් දක්වා තිබේ. එබැවින් මෙය සාරය වශයෙන් ගත යුතුය. එමෙන්ම පාලියෙහි 'assamaṇī hoti asakyadhītarā' (අසමණී හෝති අසක්‍යධීතරා) යන සමාස පදය පැවසීම නිසා, තෘතීයා ඒකවචන පදයට සමාන වූ 'seṭṭhidhītarā' (සෙට්ඨිධීතරා) යනාදී ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත සමාස පදය ද ගත යුතුම ය. නිරුක්ති පිටකයෙහි (ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථවල) 'mātā dhītā' (මාතා ධීතා) යන පද ද්විත්වය ශ්‍රද්ධා නයට ඇතුළත් කර ඇතත්, අප විසින් 'saddhāyā' (සද්ධායා) යන පදයට මෙන් 'mātāyā' (මාතායා) යනාදී රූපයන් පාලි ආදියෙහි විස්තර වශයෙන් දක්නට නොලැබෙන බැවින් එය වෙන් කොට ගන්නා ලදී. සමාසයෙහි ම මෙවැනි ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් දක්නට ලැබෙන්නේ 'rājamātāya rājadhītāya seṭṭhidhītāyā' (රාජමාතාය රාජධීතාය සෙට්ඨිධීතායා) යනුවෙනි. මෙලෙස 'kaññā' (කඤ්ඤා) ක්‍රමය ද ඒකදේශ වශයෙන් ලැබෙන්නේය. එමෙන්ම 'acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte' (අච්ඡරියං නන්දමාතෙ, අබ්භුතං නන්දමාතෙ) යන පාලියෙහි 'nandamāte' යන වචනය නිසා 'bhoti rājamāte, bhoti rājadhīte' (භෝති රාජමාතෙ, භෝති රාජධීතෙ) යන මේ ක්‍රමය ද ලැබෙන්නේය. එහි 'nandamātā' යනු නන්දගේ මව (nandassa mātā nandamātā) යන්නයි. 'bhoti nandamāte' යනු ආලෝපනයයි. මෙසේ සමාසයෙහි ම මෙවැනි ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් සිදු වේ. එබැවින් සමාස පදභාවයේදී 'mātu, dhītu, duhitu' යන මේ ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ කොටස් දෙකක් ගත යුතුය. එනම් පළමුව දැක්වූ රූප කොටස සහ 'kaññā' ක්‍රමයේ රූප කොටසයි. 'nattā' (මුනුබුරා/මිනිබිරිය) යනාදී පද පුල්ලිංග පමණක්ම නොවේ, ස්ත්‍රී ලිංග ද වෙයි. එසේම 'visākhāya nattā kālaṅkatā hoti' (විශාඛාවන්ගේ මිනිබිරිය කළුරිය කළාය), 'catasso mūsikā gādhaṃ kattā, no vasitā' (මීයන් සිවුදෙනෙක් ගැඹුරු වළවල් කපන්නෝ වෙති, එහි නොවසන්නෝ වෙති) යනාදී ව්‍යවහාරයන් ශාසනයෙහි (පාලි පාඨවල) දක්නට ලැබේ.

Nattā, nattā, nattāro. Nattaṃ, nattāraṃ, nattāro. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ [Pg.265] nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattārā, nattuyā, nattūhi, nattūbhi. Nattu, nattuyā, nattārānaṃ, nattānaṃ, nattūnaṃ. Nattari, nattuyā, nattuyaṃ, nattūsu. Bhoti natta, bhoti nattā, bhotiyo nattā, nattāro.

නත්තා, නත්තා, නත්තාරෝ. නත්තං, නත්තාරං, නත්තාරෝ. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං, නත්තානං, නත්තූනං. නත්තාරා, නත්තුයා, නත්තූහි, නත්තූභි. නත්තු, නත්තුයා, නත්තාරානං, නත්තානං, නත්තූනං. නත්තරි, නත්තුයා, නත්තුයං, නත්තූසු. භෝති නත්ත, භෝති නත්තා, භෝතියෝ නත්තා, නත්තාරෝ.

Evaṃ ‘‘kattā vasitā bhāsitā’’ iccādīsupi samāsapadatte pana ‘‘rājamātāya nandamāte’’tiādīni viya ‘‘rājanattāya, rājanatte’’tiādīni rūpāni bhavanti.

මෙසේ 'kattā, vasitā, bhāsitā' (කපන්නී, වසන්නී, පවසන්නී) යනාදී පදයන්හි ද සමාස පදභාවයේදී 'rājamātāya, nandamāte' යන්නාක් මෙන් 'rājanattāya, rājanatte' යනාදී රූපයන් ද සිද්ධ වේ.

Savinicchayoyaṃ ākārantukārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය ආකාරාන්ත සහ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

Ākārantukārantatāpakatikaṃ

ආකාරාන්ත සහ උකාරාන්ත ස්වභාවය ඇති ප්‍රකෘතියයි.

Ākārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය නිමාවට පත් විය.

Idāni bhūmipadādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

දැන් අපි පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන 'bhūmi' (භූමි) යනාදී පදයන්ගේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු.

Ratti, rattī, rattiyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, rattīnaṃ. Rattiyā, rattiyaṃ, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattiyo. Yamakamahātheramataṃ.

රත්ති, රත්තී, රත්තියෝ. රත්තිං, රත්තී, රත්තියෝ. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්තියං, රත්තීසු. භෝති රත්ති, භෝතියෝ රත්තියෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

‘‘Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo. Bhūmiṃ, bhūmī, bhūmiyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ. Evaṃ ‘‘bhūti satti patti vutti mutti kitti khanti titti siddhi iddhi vuddhi suddhi buddhi bodhi pīti nandi mati asani vasani sati gati vuḍḍhi yuvati aṅguli bondi diṭṭhi tuṭṭhi nābhi’’ iccādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Apica ‘‘ratyo amoghā gacchanti. Divā ca ratto ca haranti ye baliṃ. Na bhūmyā caturaṅgulo. Seti bhūmyā anutthunaṃ. Bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ. Gīvāya paṭimuñcati. Imā ca nabhyo satarājicittitā. Sateratā vijjurivappabhāsare’’ti evamādīnaṃ [Pg.266] payogānaṃ dassanato ratti bhūmi nābhisaddādīnaṃ ayampi nāmikapadamālāviseso veditabbo. Kathaṃ?

'bhūmi, bhūmī, bhūmiyo' යනුවෙන් සියල්ල දත යුතුය. මෙලෙස 'bhūti, satti, patti, vutti, mutti, kitti, khanti, titti, siddhi, iddhi, vuddhi, suddhi, buddhi, bodhi, pīti, nandi, mati, asani, vasani, sati, gati, vuḍḍhi, yuvati, aṅguli, bondi, diṭṭhi, tuṭṭhi, nābhi' යනාදීන්ගේ ද නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය. තවද, 'ratyo amoghā gacchanti', 'divā ca ratto ca haranti ye baliṃ', 'na bhūmyā caturaṅgulo', 'seti bhūmyā anutthunaṃ', 'bhūmyā so patitaṃ pāsaṃ, gīvāya paṭimuñcati', 'imā ca nabhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'ratti, bhūmi, nābhi' යන ශබ්දයන්ගේ මේ නාම පද මාලා විශේෂය ද දත යුතුය. ඒ කෙසේද?

Ratti, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiṃ, rattī, rattiyo, ratyo. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi. Rattiyā, ratyā, rattīnaṃ. Rattiyā, ratyā, rattiyaṃ ratyaṃ, ratto, rattīsu. Bhoti ratti, bhotiyo rattī, rattiyo, ratyo.

රත්ති, රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ. රත්තිං, රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභි. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීහි, රත්තීභ比. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තීනං. රත්තියා, රත්‍යා, රත්තියං, රත්‍යං, රත්තෝ, රත්තීසු. භෝති රත්ති, භෝතියෝ රත්තී, රත්තියෝ, රත්‍යෝ.

Ettha ‘‘ratto’’ti rūpanayaṃ vajjetvā ‘‘bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo’’ti sabbaṃ neyyaṃ.

මෙහි 'ratto' (රත්තෝ) යන රූප ක්‍රමය හැර 'bhūmi, bhūmī, bhūmiyo, bhūmyo' (භූමි, භූමී, භූමියෝ, භූම්‍යෝ) යනුවෙන් සියල්ල දත යුතුය.

Nābhi, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiṃ, nābhī, nābhiyo, nabhyo. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhīhi, nābhībhi. Nābhiyā, nabhyā, nābhīnaṃ. Nābhiyā, nabhyā, nābhiyaṃ, nabhyaṃ, nābhīsu. Bhoti nābhi, bhotiyo nābhī, nābhiyo, nabhyo.

නාභි, නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ. නාභිං, නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීහි, නාභීභි. නාභියා, නභ්‍යා, නාභීනං. නාභියා, නභ්‍යා, නාභියං, නභ්‍යං, නාභීසු. භෝති නාභි, භෝතියෝ නාභී, නාභියෝ, නභ්‍යෝ.

Bodhi, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiṃ, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhī, bodhiyo, bojjho. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhīhi, bodhībhi. Bodhiyā, bojjhā, bodhīnaṃ. Bodhiyā, bojjhā, bodhiyaṃ, bojjhaṃ, bodhīsu. Bhoti bodhi, bhotiyo bodhī, bodhiyo, bojjho.

බෝධි, බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ. බෝධිං, බෝධියං, බොජ්ඣං, බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීහි, බෝධීභි. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීනං. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීහි, බෝධීභි. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධීනං. බෝධියා, බොජ්ඣා, බෝධියං, බොජ්ඣං, බෝධීසු. භෝති බෝධි, භෝතියෝ බෝධී, බෝධියෝ, බොජ්ඣෝ.

Ettha pana ‘‘bujjhassu jina bodhiyaṃ. Aññatra bojjhā tapasā’’ti vicitrapāḷinayadassanato vicitranayā nāmikapadamālā vuttā. Sabbopi cāyaṃ nayo aññatthāpi yathārahaṃ yojetabbo.

මෙහි 'bujjhassu jina bodhiyaṃ' (බුජ්ඣස්සු ජින බෝධියං), 'aññatra bojjhā tapasā' (අඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසා) යනාදී විවිධ වූ පාලි ක්‍රමයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් නාම පද මාලාව දක්වන ලදී. මේ සියලුම ක්‍රමයන් වෙනත් තැන්හි ද සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුය.

Savinicchayoyaṃ ikārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙය ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

Ikārantatāpakatikaṃ ikārantitthiliṅgaṃ

ඉකාරාන්ත ස්වභාවය ඇති ප්‍රකෘතිය වූ ඉකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයයි.

Niṭṭhitaṃ.

නිමාවට පත් විය.

Idāni [Pg.267] bhūrīsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

දැන් අපි පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන 'bhūrī' (භූරී) යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව දක්වන්නෙමු.

Itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ, itthī, itthiyo. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthīhi, itthībhi. Itthiyā, itthīnaṃ. Itthiyā, itthiyaṃ, itthīsu. Bhoti itthi, bhotiyo itthiyo. Yamakamahātheramataṃ.

ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ. ඉත්ථිං, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථීහි, ඉත්ථීභි. ඉත්ථියා, ඉත්ථීනං. ඉත්ථියා, ඉත්ථියං, ඉත්ථීසු. භෝති ඉත්ථි, භෝතියෝ ඉත්ථියෝ. (යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.)

‘‘Bhūrī, bhūrī, bhūriyo. Bhūriṃ, bhūrī, bhūri yo’’ti itthiyā samaṃ. Evaṃ bhūtī bhotī vibhāvinī iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ aññesañca īkārantasaddānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Etthaññe īkārantasaddā nāma –

'bhūrī, bhūrī, bhūriyo. bhūriṃ, bhūrī, bhūriyo' යනුවෙන් 'itthī' (ඉත්ථී) ශබ්දය හා සමාන වේ. මෙසේ 'bhūtī, bhotī, vibhāvinī' යනාදී 'bhū' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් ඊකාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ද නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය. මෙහි අනෙකුත් ඊකාරාන්ත ශබ්ද නම්:

‘‘Mātulānī ca bhaginī, bhikkhunī sāmugī ajī;

Vāpī pokkharaṇī devī, nāgī yakkhinī rājinī.

"mātulānī (නැන්දණිය) ද, bhaginī (සහෝදරිය) ද, bhikkhunī (භික්ෂුණිය) ද, sāmugī ද, ajī (එළුදෙන) ද, vāpī (වැව) ද, pokkharaṇī (පොකුණ) ද, devī (දේවිය) ද, nāgī (නාග කන්‍යාව) ද, yakkhinī (යක්ෂණිය) ද, rājinī (රැජින) ද"

Dāsī ca brāhmaṇī muṭṭha-ssatinī sīghayāyinī;

Sākiyānī’’ti cādīni, payogāni bhavanti hi.

දසී, බ්‍රාහ්මණී, මුට්ඨස්සතිනී, සීඝයායිනී, සාකියානී ආදී වූ ව්‍යවහාරයෝ (භාෂාවෙහි) වෙත් ම ය.

Tatra ‘‘pokkharaṇī dāsī, brāhmaṇi’’ccādinaṃ gati;

Aññathāpi siyā gāthā-cuṇṇiyesu yathārahaṃ.

එහි ‘පොක්ඛරණී’, ‘දාසී’, ‘බ්‍රාහ්මණී’ යනාදීන්ගේ ප්‍රවෘත්තිය ගාථාවන්හි සහ ගද්‍යයන්හි (චුණ්ණියපදයන්හි) ද සුදුසු පරිදි වෙනත් ආකාරයකින් ද විය හැකිය.

‘‘Kusāvatī’’tiādīnaṃ, gāthāsveva visesato;

Rūpāni aññathā honti, ekavacanato vade.

විශේෂයෙන්ම ගාථාවන්හි ‘කුසාවතී’ යනාදීන්ගේ රූප වෙනස් ආකාරයකින් වෙයි. ඒකවචනයෙන් (ඒවා) පවසන්නෙමි.

‘‘Kāsī avantī’’iccādī, bahuvacanato vade;

‘‘Candavatī’’tiādīni, payogassānurūpato.

‘කාසී’, ‘අවන්තී’ යනාදීන් බහුවචනයෙන් ද, ‘චන්දවතී’ යනාදීන් ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ද පවසන්නෙමි.

Tathā hi ‘‘pokkharañño sumāpitā. Tā ca sattasatā bhariyā, dāsyo sattasatāni ca. Dārake ca ahaṃ nessaṃ[Pg.268], brāhmaṇyā paricārake. Najjo sandanti. Najjā nerañjarāya tīre. Lakkhyā bhava nivesanaṃ.

එසේම ‘පොක්ඛරඤ්ඤෝ සුමාපිතා’ (පොකුණුවල් මනාව කරවන ලදහ), ‘තා ච සත්තසතා භරියා, දාස්යෝ සත්තසතානි ච’ (ඒ සත්සියයක් භාර්යාවෝ ද, සත්සියයක් දාසියෝ ද), ‘දාරකේ ච අහං නෙස්සං, බ්‍රාහ්මණ්යා පරිචාරකේ’ (මම බ්‍රාහ්මණියගේ උපස්ථායක වූ දරුවන් පමුණුවන්නෙමි), ‘නජ්ජෝ සන්දන්ති’ (ගංගාවෝ ගලති), ‘නජ්ජා නේරඤ්ජරාය තීරේ’ (නේරංජරා නදියේ තීරයෙහි), ‘ලක්ඛ්‍යා භව නිවේසනං’ (නිවස ශ්‍රීකාන්තාවගේ වාසස්ථානයක් වේවා).

Bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako;

Asītiyā sahassehi, supatto parivārito.

‘මහාරාජයෙනි, බාරාණසී නුවර (බාරාණස්යං) අසූදහසක් පිරිවර ඇති සුපත්ත නම් කපුටු රජෙක් වාසය කරයි’.

Rājā yathā vessavaṇo naḷiñña’’nti

‘වෛශ්‍රවණ රජු නෙළුම් පොකුණට (නළිඤ්ඤං) යන්නාක් මෙන්’ යනුයි.

Evamādīnaṃ pāḷīnaṃ dassanato pokkharaṇī iccādīnaṃ nāmikapadamālāyo savisesā yojetabbā. Kathaṃ? ‘Pokkharaṇī, pokkharaṇī, pokkharaṇiyo, pokkharañño. Pokkharaṇi’’ntiādinā vatvā karaṇasampadānanissakkasāmivacanaṭṭhāne ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘pokkharaṇiyā, pokkharaññā, pokkharaṇiyaṃ, pokkharañña’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Tathā ‘‘dāsī, dāsī, dāsiyo, dāsyo. Dāsiṃ, dāsiyaṃ, dāsī, dāsiyo, dāsyo’’ti vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘dāsiyā, dāsyā’’ti ekavacanāni vattabbāni. Bhummavacanaṭṭhāne pana ‘‘dāsiyā, dāsyā, dāsiyaṃ, dāsya’’nti ca ekavacanāni vattabbāni. Sabbattha padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Ettha pana ‘‘yaṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ. Phusissāmi vimuttiya’’nti payogānaṃ dassanato aṃvacanassa yamādesavasena ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ. Tesu ca ‘‘ghare jātaṃva dāsiya’’nti ettha aṃvacanassa yamādesato aññopi saddanayo labbhati. Kathaṃ? Yathā daharī eva ‘‘dahariyā’’ti vuccati, evaṃ dāsī eva ‘‘dāsiyā’’ti.

මේ ආදී පාලි පාඨයන් දැකීමෙන් ‘පොක්ඛරණී’ යනාදී නාම පදමාලාවෝ සුවිශේෂී ලෙස යෙදිය යුත්තාහ. කෙසේ ද? ‘පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණී, පොක්ඛරණියෝ, පොක්ඛරඤ්ඤෝ. පොක්ඛරණිං’ යනාදී වශයෙන් කියා, කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි වචන ස්ථානයන්හි ‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. භුම්ම වචන ස්ථානයෙහි වනාහි ‘පොක්ඛරණියා, පොක්ඛරඤ්ඤා, පොක්ඛරණියං, පොක්ඛරඤ්ඤං’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එමෙන්ම ‘දාසී, දාසී, දාසියෝ, දාස්යෝ. දාසිං, දාසියං, දාසී, දාසියෝ, දාස්යෝ’ කියා කරණ වචනාදී ස්ථානයන්හි ‘දාසියා, දාස්යා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. භුම්ම වචන ස්ථානයෙහි වනාහි ‘දාසියා, දාස්යා, දාසියං, දාස්යං’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය. සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙහි වනාහි ‘යට්ඨියා පටිකෝටේති, ඝරේ ජාතංව දාසියං. ඵුසිස්සාමි විමුත්තියං’ යන යෙදුම් දැකීමෙන් ‘අං’ විභක්තියට ‘ය’ දේශය වීමේ ක්‍රමයෙන් ‘දාසියං’ යන්න කියන ලදී. ඒ අතුරින් ‘ඝරේ ජාතංව දාසියං’ යන්නෙහි ‘අං’ විභක්තියට ‘ය’ දේශය වීමට අමතරව වෙනත් ව්‍යාකරණ ක්‍රමයක් ද ලැබේ. කෙසේ ද? ‘දහරී’ යන්නම ‘දහරියා’ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, ‘දාසී’ යන්නම ‘දාසියා’ යැයි කියනු ලැබේ.

Ettha pana ‘‘passāmi vohaṃ dahariṃ, kumāriṃ cārudassana’’nti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷi nidassanaṃ[Pg.269], upayogavacanicchāya ‘‘dāsiya’’nti vuttaṃ, imasmiṃ panādhippāye ‘‘dāsiyā, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyaṃ, dāsiyā, dāsiyāyo. Dāsiyāyā’’ti kaññānayeneva nāmikapadamālā bhavati ‘‘kumāriyā’’ti saddasseva. Tathā hi ‘‘kumāriye upaseniye’’ti pāḷi dissati. Tathā ‘‘pupphavatiyā, pupphavatiyaṃ, pupphavatiyāya, pupphavatiyāyaṃ, bhoti pupphavatiye’’ti kaññānayanissitena ekavacananayena nāmikapadamālā bhavati.

මෙහි වනාහි ‘පස්සාමි වෝහං දහරිං, කුමාරිං චාරුදස්සනං’ සහ ‘යේ තං ජිණ්ණස්ස පාදංසු, ඒවං දහරියං සති’ යන පාලි නිදසුන් වෙති. උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්ති අර්ථයෙහි ‘දාසියං’ යැයි කියන ලදී. මේ අදහසෙහි දී ‘දාසියා, දාසියා, දාසියායෝ. දාසියං, දාසියා, දාසියායෝ. දාසියායා’ යනුවෙන් ‘කුමාරියා’ යන ශබ්දය මෙන් ‘කඤ්ඤා’ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පදමාලාව වෙයි. එසේම ‘කුමාරියේ උපසේනියේ’ යන පාලි පාඨය පෙනේ. එමෙන්ම ‘පුප්ඵවතියා, පුප්ඵවතියං, පුප්ඵවතියාය, පුප්ඵවතියායං, භෝති පුප්ඵවතියේ’ යනුවෙන් කඤ්ඤා ශබ්ද ක්‍රමය ඇසුරු කළ ඒකවචන ක්‍රමයෙන් නාම පදමාලාව වෙයි.

Ettha pana ‘‘atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatiyā nāma ahosi. Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatiyāyaṃ. Uyyassu pubbena pupphavatiyāyā’’ti pāḷi ca aṭṭhakathāpāṭho ca nidassanaṃ. Aparo nayo – ‘‘dāsiyā dahariyā kumāriyā’’tiādīsu kakārassa yakārādesopi daṭṭhabbo. Brāhmaṇīsaddassa tu ‘‘brāhmaṇī, brāhmaṇī, brāhmaṇiyo, brāhmaṇyo. Brāhmaṇi’’ntiādīni vatvā karaṇavacanaṭṭhānādīsu ‘‘brāhmaṇiyā, brāhmaṇyā’’ti ekavacanāni vattabbāni, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Nadīsaddassa ‘‘nadī, nadī, nadiyo, najjo. Nadi’’ntiādinā vatvā ‘‘nadiyā, najjā’’ti ca ‘‘nadiyaṃ, najja’’nti ca vattabbaṃ, sabbattha ca padāni paripuṇṇāni kātabbāni. Itthiliṅgesu hi paccattabahuvacane diṭṭheyeva upayogabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, tathā upayogabahuvacane diṭṭheyeva paccattabahuvacanaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti, karaṇasampadānanissakkasāmibhummavacanānampi aññatarasmiṃ diṭṭheyeva aññataraṃ diṭṭhameva hoti. Tathā hi ‘‘dāsā ca dāsyo anujīvino cā’’ti ettha ‘‘dāsyo’’ti paccattabahuvacane diṭṭheyeva aparampi ‘‘dāsyo’’ti upayogabahuvacanaṃ taṃsadisattā diṭṭhameva hoti.

මෙහි වනාහි ‘අතීතේ අයං බාරාණසී පුප්ඵවතියා නාම අහෝසි. රාජාසි ලුද්දකම්මෝ, ඒකරාජා පුප්ඵවතියායං. උය්යස්සු පුබ්බේන පුප්ඵවතියායා’ යන පාලි පාඨය ද අට්ඨකථා පාඨය ද නිදසුන් වෙති. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් – ‘දාසියා, දහරියා, කුමාරියා’ යනාදීන්හි ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ වීම ද දත යුතුය. ‘බ්‍රාහ්මණී’ ශබ්දයේ වනාහි ‘බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණී, බ්‍රාහ්මණියෝ, බ්‍රාහ්මණ්යෝ. බ්‍රාහ්මණිං’ යනාදී වශයෙන් කියා, කරණ වචනාදී ස්ථානයන්හි ‘බ්‍රාහ්මණියා, බ්‍රාහ්මණ්යා’ යන ඒකවචනයන් කිව යුතුය, සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ‘නදී’ ශබ්දයේ ‘නදී, නදී, නදියෝ, නජ්ජෝ. නදිං’ යනාදී වශයෙන් කියා ‘නදියා, නජ්ජා’ යනුවෙන් ද ‘නදියං, නජ්ජං’ යනුවෙන් ද කිව යුතුය, සෑම තැනකදීම පද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංගයන්හි ප්‍රථමා (පච්චත්ත) බහුවචනය දුටු කල්හි, ද්විතීයා (උපයෝග) බහුවචනය ඉදිරියට නොපැමිණිය ද එය දුටුවාක් බඳු වෙයි. එමෙන්ම ද්විතීයා බහුවචනය දුටු කල්හි ප්‍රථමා බහුවචනය ද නොපැමිණිය ද දුටුවාක් බඳු වෙයි. කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි, භුම්ම (අධිකරණ) වචනයන්ගෙන් එකක් දුටු කල්හි අනෙක ද දුටුවාක් බඳු වෙයි. එසේම ‘දාසා ච දාස්යෝ අනුජීවිනෝ ච’ යන්නෙහි ‘දාස්යෝ’ යන ප්‍රථමා බහුවචනය දුටු කල්හි, ඊට සමාන වන බැවින් ‘දාස්යෝ’ යන ද්විතීයා බහුවචනය ද දුටුවාක් බඳු වෙයි.

‘‘Sakko [Pg.270] ca me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo;

Ekarattaṃ dvirattaṃ vā, bhaveyyaṃ abhipārako;

Ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siya’’nti

‘සක්දෙවිඳා මට වරයක් දෙන්නේ නම්, ඒ වරය මට ලැබෙන්නේ නම්, එක් රැයක් හෝ දෙරැයක් හෝ (ඇය කෙරෙහි) බලපැවැත්වීමක් ඇත්තෙක් වන්නෙමි. උම්මාදන්තිය (උම්මාදන්ත්‍යා) සමඟ රමණය කොට ඉන්පසු සිවි රජු වන්නෙමි’ යනුයි.

Ettha ‘‘ummādantyā’’ti karaṇavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni sampadānanissakkasāmibhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Brāhmaṇyā paricārake’’ti ettha ‘‘brāhmaṇyā’’ti sāmivacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkabhummavacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Seti bhūmyā anutthuna’’nti ettha ‘‘pathabyā cārupubbaṅgī’’ti ettha ca ‘‘bhūmyā, pathabyā’’ti sattamiyā ekavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni karaṇasampadānanissakkasāmivacanānipi diṭṭhāniyeva honti. ‘‘Bārāṇasyaṃ mahārājā’’ti ettha ‘‘bārāṇasya’’nti bhummavacane diṭṭheyeva taṃsadisāni aññānipi ‘‘brāhmaṇyaṃ ekādasyaṃ pañcamya’’ntiādīni bhummavacanāni diṭṭhāniyeva honti.

මෙහි ‘උම්මාදන්ත්‍යා’ යන කරණ වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, සාමි සහ භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘බ්‍රාහ්මණ්යා පරිචාරකේ’ යන්නෙහි ‘බ්‍රාහ්මණ්යා’ යන සාමි වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන සහ භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘සේති භූම්‍යා අනුත්ථුනං’ යන්නෙහි සහ ‘පථබ්‍යා චාරුපුබ්බංගී’ යන්නෙහි ‘භූම්‍යා, පථබ්‍යා’ යන සප්තමී ඒකවචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ කරණ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන සහ සාමි වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති. ‘බාරාණස්යං මහාරාජා’ යන්නෙහි ‘බාරාණස්යං’ යන භුම්ම (අධිකරණ) වචනය දුටු කල්හිම ඊට සමාන වූ ‘බ්‍රාහ්මණ්යං, ඒකාදස්යං, පංචම්‍යං’ යනාදී වෙනත් භුම්ම වචනයෝ ද දුටුවාහුම වෙති.

Gaṇhanti ca tādisāni rūpāni pubbācariyāsabhāpi gāthābhisaṅkharaṇavasena. Sāsanepi pana etādisāni rūpāni yebhuyyena gāthāsu sandissanti.

පූර්වාචාර්යවරයෝ ද ගාථා බන්ධනය කිරීමේ වශයෙන් එවැනි රූපයන් ගනිති. ශාසනයෙහි ද මෙබඳු රූපයන් බොහෝ සෙයින් ගාථාවන්හිම දක්නට ලැබේ.

Kusāvatī. Kusāvatiṃ. Kusāvatiyā, kusāvatyā. Kusāvatiyaṃ, kusāvatyaṃ. Bhoti kusāvati.

කුසාවතී, කුසාවතිං, කුසාවතියා/කුසාවත්‍යා, කුසාවතියං/කුසාවත්‍යං, භෝති කුසාවති.

Bārāṇasī. Bārāṇasiṃ. Bārāṇasiyā, bārāṇasyā. Bārāṇasiyaṃ, bārāṇasyaṃ, bārāṇassaṃ iccapi, bhoti bārāṇasi.

බාරාණසී, ბාරාණසිං, බාරාණසියා/බාරාණස්‍යා, බාරාණසියං/බාරාණස්‍යං/බාරාණස්සං යනාදී වශයෙන් ද, භෝති බාරාණසි.

Naḷinī. Naḷiniṃ. Naḷiniyā, naḷiññā. Naḷiniyaṃ, naḷiññaṃ. Bhoti naḷini. Aññānipi yojetabbāni.

නළිනී, නළිනිං, නළිනියා/නළiඤ්ඤා, නළිනියං/නළිඤ්ඤං, භෝති නළිනි. අනෙක්වා ද මෙසේ යෙදිය යුතුය.

Gāthāvisayaṃ pana patvā ‘‘kusāvatimhi, bārāṇasimhi, naḷinimhī’’tiādinā saddarūpānipiyojetabbāni. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘kusāvatimhi’’ādīni mhiyantāni itthiliṅgarūpāni gāthāsuyeva [Pg.271] paññāyanti, na cuṇṇiyapadaracanāyaṃ. Akkharasamaye pana tādisāni rūpāni anivāritāni ‘‘nadimhā cā’’tiādidassanato. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu cuṇṇiyapadaracanāyaṃ ‘‘sammādiṭṭhimhī’’tiādikaṃ itthiliṅgarūpaṃ dissati, taṃ akkharavipallāsavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ‘‘sammādiṭṭhiyaṃ paṭisandhiyaṃ sugatiyaṃ duggatiya’’ntiādidassanato. Ayaṃ panettha niyamo sugatasāsane gāthāyaṃ cuṇṇiyapadaṭṭhāne ca ‘‘kaññā ratti itthī yāgu vadhū’’ti evaṃ pañcantehi itthiliṅgehi saddhiṃ nā sa smā smiṃ mhā mhiiccete saddā sarūpato parattaṃ na yanti. Mhisaddo pana gāthāyaṃ ivaṇṇantehi itthiliṅgehi saddhiṃ parattaṃ yāti. Tatridaṃ vuccati –

ගාථා විෂයට පැමිණි කල්හි, "කුසාවතිම්හි, බාරාණසිම්හි, නළිනිම්හි" යනාදී ශබ්ද රූප යෙදිය යුතුය. එසේම පාලි භාෂාවෙහි "කුසාවතිම්හි" යනාදී වශයෙන් 'ම්හි' ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වන ස්ත්‍රී ලිංග රූප දක්නට ලැබෙන්නේ ගාථාවල පමණි, ගද්‍ය (චුණ්ණියපද) රචනයෙහි නොවේ. එහෙත් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි "නදිම්හා ච" යනාදී යෙදුම් පෙනෙන බැවින් එවැනි රූප වළක්වා නැත. අටුවාවල ගද්‍ය රචනාවන්හි "සම්මාදිට්ඨිම්හි" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන ස්ත්‍රී ලිංග රූප, අක්ෂර විපර්යාසයක් (පෙරළීමක්) නිසා සිදුවූවක් ලෙස දත යුතුය. මන්ද යත්, ගද්‍ය පාඨයන්හි "සම්මාදිට්ඨියං, පටිසන්ධියං, සුගතියං, දුග්ගතියං" යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මෙහි බුද්ධ ශාසනයෙහි (භාෂාවෙහි) ගාථාවන්හි සහ ගද්‍ය පාඨයන්හි "කඤ්ඤා, රත්ති, ඉත්ථී, යාගු, වධූ" යන මෙකී ප්‍රත්‍යයන් (ස්වභාවයන්) පහෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන් සමඟ 'නා, ස, ස්මා, ස්මිං, ම්හා, ම්හි' යන මේ ශබ්ද (විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ) ස්වරූපයෙන් පසුව නොයෙදෙත් යන නියමයක් ඇත. එහෙත් 'ම්හි' ශබ්දය ගාථාවල දී 'ඉ' කාරයෙන් අවසන් වන ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගෙන් පසුව යෙදේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Gāthāyaṃ cuṇṇiye cāpi, nā sasmādī sarūpato;

Nākārantaivaṇṇanta-itthīti parataṃ gatā.

"ගාථාවෙහි මෙන්ම ගද්‍යයෙහි ද 'නා', 'ස', 'ස්මා' ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයෝ ස්වරූපයෙන්ම 'ආ' කාරාන්ත, 'ඉ' කාරාන්ත සහ 'ඊ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ට පසුව නොයෙදෙති."

Mhisaddo pana gāthāyaṃ, ivaṇṇantitthibhī saha;

Ya’to parattametassa, payogāni bhavanti hi.

"එහෙත්, ගාථාවන්හි දී 'ඉ' කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයන් සමඟ 'ම්හි' ශබ්දය පසුව යෙදෙන බැවින්, එවැනි යෙදුම් දක්නට ලැබෙන්නේමය."

Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;

Kusāvabhimhi nagare, rājā āsi mahīpatī’’ti.

"යම් සේ කොක් පරපුරෙහි (කොක් යෝනියෙහි) කිසි කලෙකත් පුරුෂයෙක් (පිරිමි සතෙක්) නොවන්නේ ද, (එසේම) කුසාවතී (කුසාවතිම්හි) නගරයෙහි පෘථිවිපාලක වූ (කුස) රජෙක් විය."

Evaṃ kusāvatī iccādīni aññathā bhavanti, nagaranāmattā panekavacanānipi, na janapadanāmāni viya bahuvacanāni. ‘‘Kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Evaṃ avantī avantiyo’’tiādināpi nāmikapadamālā yojetabbā. Aññānipi padāni gahetabbāni. Evaṃ kāsīiccādīni janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti atthassa ekattepi.

මෙසේ 'කුසාවතී' යනාදී පද වෙනස් ආකාරයකට ද වෙයි. ඒවා නගර නාමයන් වන බැවින් ඒකවචනයෙන් ද යෙදේ, ජනපද නාමයන් මෙන් බහුවචනයෙන් නොවේ. "කාසී, කාසියෝ. කාසීහි, කාසීභි. කාසීනං. කාසීසු. භෝතියෝ කාසියෝ. මෙසේම අවන්තී, අවන්තියෝ" යනාදී වශයෙන් ද නාමපද විභක්ති මාලාවන් යෙදිය යුතුය. වෙනත් පද ද මෙසේම ගත යුතුය. මෙසේ 'කාසී' යනාදී පද ජනපද නාමයන් වන බැවින්, අර්ථයෙන් ඒකවචන වුවද, රූඪි (ව්‍යවහාර) වශයෙන් බහුවචනයෙන්ම යෙදේ.

Candavatī, candavatiṃ, candavatiyā, candavatiyaṃ, bhoti candavati, evaṃ ekavacanavasena vā, candavatiyo, candavatiyo, candavatīhi, candavatībhi, candavatīnaṃ, candavatīsu, bhotiyo [Pg.272] candavatiyo, evaṃ bahuvacanavasena vā nāmikapadamālā veditabbā, aññānipi padāni yojetabbāni. ‘‘Candavatī’’iccādīni hi ekissā bahūnañcitthīnaṃ paṇṇattibhāvato payogānurūpena ekavacanavasena vā bahuvacanavasena vā yojetabbāni bhavanti. Esa nayo aññatrāpi.

'චන්දවතී, චන්දවතිං, චන්දවතියා, චන්දවතියං, භෝති චන්දවති' යන මෙසේ ඒකවචන වශයෙන් හෝ, 'චන්දවතියෝ, චන්දවතියෝ, චන්දවතීහි, චන්දවතීභි, චන්දවතීනං, චන්දවතීසු, භෝතියෝ චන්දවතියෝ' යන මෙසේ බහුවචන වශයෙන් හෝ නාම විභක්ති පදමාලාව දත යුතුය; අනෙකුත් පද ද මෙසේම යෙදිය යුතුය. මන්දයත් 'චන්දවතී' යනාදී නාමයන් එක් ස්ත්‍රියකගේ හෝ බොහෝ ස්ත්‍රීන්ගේ පැනවීම් (නම් කිරීම්) වන බැවින්, යෙදුමට අනුකූලව ඒකවචන වශයෙන් හෝ බහුවචන වශයෙන් හෝ යෙදිය යුතු වේ. මේ ක්‍රමය අනෙකුත් තැන්වල ද යෙදිය යුතුය.

Savinicchayoyaṃ īkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ ප්‍රකෘති රූප පිළිබඳ නාම විභක්ති පදමාලා බෙදීමයි.

Īkārantatāpakatikaṃ īkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ඊකාරාන්ත ස්වභාවය ප්‍රකෘති කොට ඇති ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය අවසන් විය.

Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantitthiliṅgānaṃ appasiddhattā aññena ukārantitthiliṅgena nāmikapadamālaṃ pūressāma –

දැන් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්ගේ භාවිතය අල්ප බැවින්, වෙනත් උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදයකින් නාම විභක්ති පදමාලාව පුරවන්නෙමු –

Yāgu, yāgū, yāguyo. Yāguṃ, yāgū, yāguyo. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāgūhi, yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyā, yāguyaṃ, yāgūsu. Bhoti yāgu, bhotiyo yāgū, yāguyo.

"යාගු, යාගූ, යාගුයෝ. යාගුං, යාගූ, යාගුයෝ. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගූහි, යාගූභි. යාගුයා, යාගූනං. යාගුයා, යාගුයං, යාගූසු. භෝති යාගු, භෝතියෝ යාගූ, යාගුයෝ."

Evaṃ ‘‘dhātu dhenu kāsu daddu kaṇḍu kacchu rajju’’iccādīni. Tatra dhātusaddo rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkasaṅkhātadhātuvācako pulliṅgo, sabhāvavācako pana sugatādīnaṃ sārīrikavācako lokadhātuvācako ca cakkhādivācako ca itthiliṅgo, bhū hū karapacādisaddavācako itthiliṅgoceva pulliṅgo ca. Atra panitthiliṅgo adhippeto.

මෙසේම 'ධාතු, ධේනු, කාසු, දද්දු, කණ්ඩු, කච්ඡු, රජ්ජු' යනාදී පද ද වේ. එහි 'ධාතු' ශබ්දය රස, ලේ, මස්, මේදස්, nahr, ඇට, ඇටමිදුළු සහ ශුක්‍ර යන මේවායින් සමන්විත ශරීර ධාතූන් හඟවන කල්හි පුල්ලිංග වෙයි; (යමක) ස්වභාවය හඟවන කල්හි, බුද්ධාදී උතුමන්ගේ ශාරීරික ධාතූන් හඟවන කල්හි, ලෝකධාතුව හඟවන කල්හි සහ චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් හඟවන කල්හි ස්ත්‍රී ලිංග වෙයි; 'භූ', 'හූ', 'කර', 'පච' යනාදී ක්‍රියා ප්‍රකෘති (ධාතූන්) හඟවන කල්හි ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම පුල්ලිංග ද වෙයි. මෙහිදී (අප විසින්) අදහස් කරන ලද්දේ ස්ත්‍රී ලිංගයයි.

Savinicchayoyaṃukārantitthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ නාම විභක්ති පදමාලා බෙදීමයි.

Ukārantatāpakatikaṃ ukārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

උකාරාන්ත ස්වභාවය ප්‍රකෘති කොට ඇති උකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය අවසන් විය.

Idāni bhūsaddādīnaṃ nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

දැන් පූර්වාචාර්යයන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, 'භූ' ශබ්දය ආදී පදයන්ගේ නාම විභක්ති පදමාලාව පවසන්නෙමු –

Jambū, jambū, jambuyo. Jambuṃ, jambū, jambuyo. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyā, jambūhi, jambūbhi. Jambuyā[Pg.273], jambūnaṃ. Jambuyā, jambuyaṃ, jambūsu. Bhoti jambu, bhotiyo jambū, jambuyo. Yamakamahātheramataṃ.

"ජම්බූ, ජම්බූ, ජම්බුයෝ. ජම්බුං, ජම්බූ, ජම්බුයෝ. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බූහි, ජම්බූභි. ජම්බුයා, ජම්බූනං. ජම්බුයා, ජම්බුයං, ජම්බූසු. භෝති ජම්බු, භෝතියෝ ජම්බූ, ජම්බුයෝ." (මේ) යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

Ettha jambūsaddassa itthiliṅgattaṃ ‘‘ambā sālā ca jambuyo’’tiādinā pasiddhaṃ. ‘‘Ime te jambukā rukkhā’’ti ettha pana rukkhasaddaṃ apekkhitvā ‘‘jambukā’’ti pulliṅganiddeso katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi jambūti kathetabbāti jambukā. Ke re ge saddeti dhātu. Atha vā itthiliṅgavasena jambū eva jambukā, jambukā ca tā rukkhā cāti jambukārukkhā, yathā laṅkādīpo, pulliṅgapakkhe vā samāsavasena ‘‘jambukarukkhā’’ti vattabbe gāthāvisayattā chandānurakkhaṇatthaṃ dīghaṃ katvā ‘‘jambukārukkhā’’ti vuttaṃ ‘‘saraṇāgamane kañcī’’ti ettha viya.

එහි 'ජම්බූ' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග බව "අම්බා සාලා ච ජම්බුයෝ" යනාදී යෙදුම්වලින් ප්‍රසිද්ධය. එහෙත් "ඉමේ තේ ජම්බුකා රුක්ඛා" යන මෙහි දී 'රුක්ඛ' (වෘක්ෂ) ශබ්දය අපේක්ෂා කොට 'ජම්බුකා' යනුවෙන් පුල්ලිංග නිර්දේශයක් කර ඇතැයි දත යුතුය. එසේම 'ජම්බූ' යැයි කිව යුතු තැන 'ජම්බුකා' යැයි වදාරා ඇත. 'කේ, රේ, ගේ' යනු ශබ්ද කිරීම්හි ධාතූහු වෙති. නැතහොත් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'ජම්බූ' යනුම 'ජම්බුකා' වෙයි; "ජම්බුකා ද වූ ඒ වෘක්ෂයෝ ද වූ" යන අර්ථයෙන් 'ජම්බුකාරුක්ඛා' යන්න සිද්ධ වේ, 'ලංකාදීප' යන්න මෙනි. නැතහොත් පුල්ලිංග පාර්ශ්වයෙහි දී සමාස වශයෙන් "ජම්බුකරුක්ඛා" යැයි පැවසිය යුතු වුවත්, ගාථා විෂයෙහි ඡන්දස (කාව්‍යමය ශබ්ද රසය) රැක ගැනීම පිණිස දීර්ඝ කොට "ජම්බුකාරුක්ඛා" යැයි පවසන ලදී; "සරණාගමනේ කඤ්චී" යන්නෙහි මෙනි.

Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhuyo.

"භූ, භූ, භුයෝ. භුං, භූ, භුයෝ. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භෝති භු, භෝතියෝ භූ, භුයෝ."

Evaṃ ‘‘abhū, abhū, abhuyo. Abhuṃ, abhū, abhuyo. Abhuyā’’tiādinā yojetabbā. Atra ‘‘abhuṃ me kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasī’’ti nidassanapadaṃ.

මෙසේ "අභූ, අභූ, අභුයෝ. අභුං, අභූ, අභුයෝ. අභුයා" යනාදී වශයෙන් (අභූ ශබ්දය) යෙදිය යුතුය. මෙහිදී "මට අසත්‍යයක් (සිදු නොවූවක්) කෙසේ නම් පවසන්නෙහිද? ඒකාන්තයෙන්ම තෝ පවක් පවසන්නෙහිය" යන්න නිදර්ශන පාඨයයි.

‘‘Vadhū ca sarabhū ceva, sarabū sutanū camū;

Vāmūrū nāganāsūrū’’, iccādī jambuyā samā.

"වධූ, සරභූ, සරබූ, සුතනූ, චමූ, වාමූරූ, nāganāsūrū" යනාදී ශබ්දයන් 'ජම්බූ' ශබ්දය හා සමාන වේ.

Idaṃ pana sukhumaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu manasi kātabbaṃ. ‘‘Vadaññū, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuṃ, vadaññū, vadaññuyo. Vadaññuyā’’ti jambūsamaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ ‘‘maggaññū dhammaññū kataññū’’iccādīsupi.

එහෙත් මේ සියුම් කරුණ හොඳින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුතුය. "වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයෝ. වදඤ්ඤුං, වදඤ්ඤූ, වදඤ්ඤුයෝ. වදඤ්ඤුයා" යනාදී වශයෙන් 'ජම්බූ' ශබ්දය හා සමානව යෙදිය යුතුය. මෙසේම "මග්ගඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූ, katanñū" යනාදී ශබ්දයන්හි ද විය යුතුය.

Nanu ca bho –

පින්වත, එසේ නොවේද? –

‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti

"ඒ මම මෙයින් ගොස්, මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබා, දන් දෙන සුලු (ත්‍යාගශීලී) සීලසම්පන්න වූයෙක් වී, බොහෝ කුසල් කරන්නෙමි" යි –

Evamādippayogadassanato vadaññūsaddādīnaṃ pulliṅgabhāvo pasiddho, evaṃ sante kasmā idha itthiliṅganayo dassitoti? Vadaññūiccādīnaṃ ekantapulliṅgabhāvābhāvato dviliṅgāni tesaṃ vāccaliṅgattā. Tathā hi –

යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'වදඤ්ඤූ' යනාදී ශබ්දයන්ගේ පුල්ලිංග භාවය ප්‍රසිද්ධය. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ක්‍රමය දක්වන ලද්දේ ද? 'වදඤ්ඤූ' යනාදී ශබ්දයන් ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග නොවන බැවින්, ඒවා තමන් විශේෂණය කරන නාම පදයේ ලිංගය ගන්නා බැවින් (වාච්‍ය ලිංගික වන බැවින්) ලිංග දෙකෙහිම යෙදේ. එසේම –

‘‘Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā;

Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti ca,

‘මම මිනිස් ලොවට ගොස්, දන් ඉල්ලන්නන්ගේ බස් දන්නී, මසුරුකමින් තොරවී, නොපමා ව නැවත නැවතත් සංඝයා විෂයෙහි දන් දෙන්නෙමි’ යන්නද,

‘‘Kodhanā akataññū cā’’ti ca itthiliṅgapayogikā bahū pāḷiyo dissanti, tasmā evaṃ nīti amhehi ṭhapitā.

‘ක්‍රෝධ කරන්නී ද, කළ ගුණ නොදන්නී ද වෙයි’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි යෙදෙන බොහෝ පාළි (පාඨයන්) පෙනේ. එබැවින් අප විසින් මෙබඳු නීතියක් (රීතියක්) තබන ලදී.

Savinicchayoyaṃ ūkārantitthiliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, ඌකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපය පිළිබඳ නාම පදමාලා විභාගයයි.

Ūkārantatāpakatikaṃ ūkārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

ඌකාරාන්ත ප්‍රකෘතිය ඇති ඌකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය නිම කරන ලදී.

Okārantapadaṃ bhūdhātumayaṃ itthiliṅgamappasiddhaṃ, aññaṃ panokārantaṃ itthiliṅgaṃ pasiddhaṃ.

‘භූ’ ධාතුවෙන් යුත් ඕකාරාන්ත පදය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අප්‍රසිද්ධය. එහෙත් අනෙක් ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය ප්‍රසිද්ධය.

Okārantaṃ itthiliṅgaṃ, gosaddoti vibhāvaye;

Gosaddasseva pulliṅge, rūpamassāhu kecana;

ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගය ‘ගෝ’ ශබ්දය යැයි දත යුතුය. ඇතැම් (ඇදුරන්) පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපයන් ම මෙයට ද (ස්ත්‍රී ලිංගයට ද) වේ යැයි පැවසූහ.

Tathā hi keci ‘‘go, gāvo, gavo. Gāvu’’ntiādinā nayena vuttāni pulliṅgassa gosaddassa rūpāni viya itthiliṅgassa gosaddassa rūpāni icchanti, tesaṃ mate majjhe bhinnasuvaṇṇānaṃ vaṇṇavisesābhāvo viya rūpavisesābhāvato gosaddassa itthiliṅgabhāvapaṭipādanaṃ anijjhānakkhamaṃ. Kasmāti ce? Yasmā mātugāmasaddassa ‘‘mātugāmo, mātugāmā. Mātugāma’’ntiādinā nayena dve padamālā katvā ekā pulliṅgassa padamālā, ekā itthiliṅgapadamālāti vuttavacanaṃ viya idaṃ vacanaṃ amhe paṭibhāti, tasmā anijjhānakkhamaṃ.

එසේම ඇතැම්හු ‘ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ, ගාවුං’ ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූප මෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ද රූප කැමති වෙති (පිළිගනිති). ඔවුන්ගේ මතයෙහි, විවිධ රන් වර්ග අතර වර්ණයේ වෙනසක් නැත්තාක් මෙන් රූපයේ විශේෂත්වයක් නොමැති බැවින් ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය දැක්වීම විමසීමට නොහොබී (ගැළපෙන්නේ නැත). ඒ මන්ද යත්? ‘මාතුගාම’ ශබ්දය සඳහා ‘මාතුගාමෝ, මාතුගාමා, මාතුගාමං’ ආදී නයින් පදමාලා දෙකක් කොට, එකක් පුල්ලිංග පදමාලාවය, අනෙක ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවය යැයි කීවාක් මෙන් මේ ප්‍රකාශය ද අපට වැටහෙන බැවින්, එය විමසීමට නොහොබී.

Apica itthiliṅgassa gosaddassa rūpesu pulliṅgassa gosaddassa rūpehi samesu santesu kathaṃ gosaddassa itthiliṅgabhāvo [Pg.275] siyā? Rūpamālāvisesābhāvato. Yathā hi ratti aggi aṭṭhisaddānaṃ ikārantabhāvena samattepi itthiliṅgapumanapuṃsakaliṅgalakkhaṇabhūto rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, na tathā tehācariyehi abhimatassa itthiliṅgassa gosaddassa rūpamālāviseso dissati. Yathā pana dvinnaṃ dhātusaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso bhavati, yathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ, yathā ca dvinnaṃ āyusaddānaṃ punnapuṃsakaliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāviseso dissati, tathā dvinnaṃ gosaddānaṃ pumitthiliṅgapariyāpannānaṃ rūpamālāvisesena bhavitabbaṃ. Avisesatte sati kathaṃ tesaṃ pumitthiliṅgavavatthānaṃ siyā, kathañca visadāvisadākāravohāratā siyā. Idaṃ ṭhānaṃ atīva saṇhasukhumaṃ paramagambhīraṃ mahāgahanaṃ na sakkā sabbasattānaṃ mūlabhāsābhūtāya sabbaññujineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā nayaṃ sammā ajānantena akatañāṇasambhārena kenaci ajjhogāhetuṃ vā vijaṭetuṃ vā, amhākaṃ pana mate dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāviseso ceva dissati, pumitthiliṅgavavatthānañca dissati, visadāvisadākāravohāratā ca dissati, napuṃsakaliṅgassa tadubhayamuttākāravohāratā ca dissatīti daṭṭhabbaṃ.

තවද, ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූප, පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපයන්ට සමාන වූ කල්හි, ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවයක් කෙසේ නම් සිදුවේද? රූපමාලාවේ වෙනසක් නොමැති බැවිනි. ‘රත්ති’ (රෑ), ‘අග්ගි’ (ගිනි), ‘අට්ඨි’ (ඇට) යන ශබ්දයන් ඉකාරාන්ත භාවයෙන් සමාන වුවද, ස්ත්‍රී ලිංග, පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ලක්ෂණ වූ රූපමාලා විශේෂය (වෙනස) පෙනේ. එසේම පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ධාතු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා විශේෂය පෙනේ. එහෙත් ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් අභිමත කරන ලද ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ රූපමාලා විශේෂය එසේ නොපෙනේ. පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ධාතු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනසක් වන්නා සේ ද, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි ද රූපමාලා වෙනසක් තිබිය යුතුය. පුරුෂ හා නපුංසක ලිංගයන්ට අයත් ‘ආයු’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනසක් පෙනෙන්නා සේ ද, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට අයත් ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි ද රූපමාලා වෙනසක් තිබිය යුතුය. වෙනසක් නොමැති කල්හි ඔවුන්ගේ පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවස්ථාව කෙසේ සිදුවේද? පැහැදිලි හා අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය කෙසේ නම් සිදුවේද? මේ කරුණ අතිශයින් ම සියුම් ය, පරම ගම්භීර ය, මහා ගහනයකි. සියලු සත්ත්වයන්ගේ මූල භාෂාව වූ, සර්වඥ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් දෙසන ලද මාගධී ස්වභාව නිරුක්තියේ ක්‍රමය මැනවින් නොදන්නා වූ ද, නුවණ නැමැති සම්භාරය රැස් නොකළා වූ ද කිසිවකුට මෙහි බැස ගැනීමට හෝ මෙහි ඇති අවුල් නිරාකරණය කිරීමට හෝ නොහැකිය. එහෙත් අපගේ මතයෙහි නම්, ‘ගෝ’ ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලා වෙනස ද පෙනේ, පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවස්ථාව ද පෙනේ, පැහැදිලි හා අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද පෙනේ, නපුංසක ලිංගයේ ඒ දෙකින් මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ද පෙනේ යැයි දත යුතුය.

Idāni imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne imaṃ nītiṃ ṭhapessāma. Evañhi sati pariyattisāsane paṭipannakā nikkaṅkhabhāvena na kilamissanti. Ettha tāva atthaggahaṇe viññūnaṃ kosalluppādanatthaṃ tisso nāmikapadamālāyo kathessāma – seyyathidaṃ?

දැන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස මේ ස්ථානයෙහි මේ නීතිය (රීතිය) තබන්නෙමු. මෙසේ වූ කල්හි, පරියත්ති ශාසනයෙහි පිළිපන් අය සැක රහිත බවින් පීඩාවට පත් නොවෙති. මෙහිලා අර්ථය තේරුම් ගැනීමෙහිලා නුවණැත්තන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස නාම පදමාලා තුනක් පවසන්නෙමු. එනම් කුමක්ද යත්?

Gāvī, gāvī, gāviyo. Gāviṃ, gāvī, gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā, gāvīnaṃ. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāviyā[Pg.276], gāvīnaṃ. Gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsu. Bhoti gāvi, bhotiyo gāvī, gāviyo.

ගාවී, ගාවී, ගාවියෝ. ගාවිං, ගාවී, ගාවියෝ. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා, ගාවීනං. ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි. ගාවියා, ගාවීනං. ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසු. භෝති ගාවි, භෝතියෝ ගාවී, ගාවියෝ.

Ayaṃ gosaddato vihitassa īpaccayassa vasena nipphannassa itthivācakassa īkārantitthiliṅgassa gāvīsaddassa nāmikapadamālā.

මේ වනාහි ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් පනවන ලද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යයේ බලයෙන් සිද්ධ වූ, ස්ත්‍රී වාචක වූ, ඊකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගාවී’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Go, gāvo, gavo. Gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo. Gāvena, gavena, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāvā, gāvasmā, gāvamhā, gavā, gavasmā, gavamhā, gohi, gobhi. Gāvassa, gavassa, gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gāve, gāvasmiṃ, gāvamhi, gave, gavasmiṃ, gavamhi, gāvesu, gavesu, gosu. Bho go, bhavanto gāvo, gavo.

ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවෝ, ගවෝ. ගාවේන, ගවේන, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගෝහි, ගෝභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගාවේ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවේ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවේසු, ගවේසු, ගෝසු. භෝ ගෝ, භවන්තෝ ගාවෝ, ගවෝ.

Ayaṃ pumavācakassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālā.

මේ වනාහි පුරුෂ වාචක වූ, ඕකාරාන්ත පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāviṃ, gāvo, gāvī gavo. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gohi, gobhi. Gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ. Gosu. Bhoti go, bhotiyo gāvo, gāvī, gavo. Ayaṃ pumitthivācakassa okārantassitthipulliṅgassa gosaddanāmikapadamālā.

ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. ගාවං, ගවං, ගාවිං, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. ගෝහි, ගෝභි. ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගෝහි, ගෝභි. ගවං, ගුන්නං, ගෝනං. ගෝසු. භෝති ගෝ, භෝතියෝ ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ. මේ වනාහි ස්ත්‍රී-පුරුෂ වාචක වූ, ඕකාරාන්ත ස්ත්‍රී-පුල්ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාවයි.

Ettha pana ‘‘gāvu’’nti padaṃ ekantapumavācakattā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, ekantapumavācakattañcassa āhaccapāḷiyā ñāyati ‘‘idha pana bhikkhave vassūpagataṃ bhikkhuṃ itthī nimantesi ‘ehi bhante, hiraññaṃ vā te demi, suvaṇṇaṃ vā te demi, khettaṃ vā te demi, vatthuṃ vā te demi, gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demi. Dāsaṃ vā te demi, dāsiṃ vā te demi, dhītaraṃ vā te demi bhariyatthāya, ahaṃ vā te bhariyā homi, aññaṃ vā te bhariyaṃ ānemī’ti’’ evaṃ āhaccapāḷiyā ñāyati.

මෙහි ලා ‘ගාවුං’ යන පදය ඒකාන්තයෙන් ම පුරුෂ වාචක වන බැවින් නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය. එහි ඒකාන්ත පුරුෂ වාචක බව සූත්‍ර පාළියෙන් ම මෙසේ දත හැකිය: ‘මහණෙනි, මෙහි වස් එළඹි භික්ෂුවක වෙත ස්ත්‍රියක් පැමිණ, ‘ස්වාමීනි, මෙහි වඩින්න, මම ඔබට රන් දෙන්නෙමි, රන් කාසි දෙන්නෙමි, කෙතක් දෙන්නෙමි, වස්තුවක් දෙන්නෙමි, ගොනෙකු (ගාවුං) දෙන්නෙමි, එළදෙනක (ගාවිං) දෙන්නෙමි, දාසයෙකු දෙන්නෙමි, දාසියක දෙන්නෙමි, භාර්යාවක කරගනු පිණිස දියණියක දෙන්නෙමි, නැතහොත් මම ම ඔබට භාර්යාව වන්නෙමි, නැතහොත් වෙනත් භාර්යාවක කැඳවා දෙන්නෙමි’ යැයි ආරාධනා කරයි.’ මෙසේ ඍජුවම දක්වන ලද පාළි පාඨයෙන් පැහැදිලි වේ.

Ettha [Pg.277] hi ‘‘gāvu’’nti vacanena pumā vutto, ‘‘gāvi’’nti vacanena itthī, yaṃ pana imissaṃ okārantitthiliṅgapadamālāyaṃ ‘‘gāvī’’ti padaṃ catukkhattuṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘kaññā’’ti padaṃ viya itthiliṅgassa avisadākāravohāratāviññāpane samatthaṃ hoti. Na hi itaresu liṅgesu samānasutikabhāvena catukkhattuṃ āgatapadaṃ ekampi atthi, ‘‘gāvī gāvi’’nti ca imesaṃ saddānaṃ katthaci ṭhāne itthipumesu sāmaññavasena pavattiṃ upari kathayissāma. Yā panamhehi okārantitthiliṅgassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo. Gāvaṃ, gavaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā katā, tattha gosaddato siyonaṃ īkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati, tena okārantitthiliṅgassa ‘‘gāvī gāvī gāvi’’nti rūpāni dassitāni. Tathā hi mukhamattadīpaniyaṃ saddasatthavidunā vajirabuddhācariyena niruttinaye kosallavasena gosaddato yonamīkārādeso vutto. Yathā pana gosaddato yonamīkārādeso bhavati, tathā sissīkārādeso aṃvacanassa ca iṃkārādeso bhavati. Atrimā nayaggāhaparidīpaniyo gāthā –

මෙහි 'ගාවු' යන වචනයෙන් පුරුෂ ලිංගය ද, 'ගාවි' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගය ද පවසන ලදී. යම් හෙයකින් මේ ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවෙහි 'ගාවී' යන පදය සිව් වරක් සඳහන් කර ඇත්ද, එය 'කඤ්ඤා' පදය මෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය අවබෝධ කරවීමට සමත් වෙයි. සෙසු ලිංගයන්හි සමාන ශබ්ද ඇති බැවින් සතර වරක් යෙදුණු එක ම පදයක් වත් නැත. 'ගාවී' සහ 'ගාවි' යන මේ ශබ්දයන්ගේ කිසියම් ස්ථානයක ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපිරිසට ම සාමාන්‍ය වශයෙන් පැවැත්ම ඉදිරියේ දී ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. අප විසින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ, ගාවං, ගවං, ගාවි' යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් පදමාලාවක් කරන ලද ද, එහි 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'සි' සහ 'යො' විභක්තිවලට 'ඊ' කාර ආදේශය ද 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය ද වෙයි. එයින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි 'ගාවී, ගාවී, ගාවි' යන රූප දක්වන ලදී. එසේ මැයි, මුඛමත්තදීපනියෙහි වියරණ පිළිබඳ ප්‍රාඥයකු වූ වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් නිරුක්ති ක්‍රමයෙහි දක්ෂතාවය නිසා 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය පවසන ලදී. 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය වන සේ ම, 'සි' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය ද 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය ද වෙයි. මේ සම්බන්ධයෙන් ක්‍රමග්‍රහණය පැහැදිලි කරන ගාථාවෝ මෙසේ වෙත් –

Īpaccayā siddhesvapi, ‘‘gāvī gāvī’’tiādisu;

Paṭhamekavacanādi-antesu jinasāsane.

ජින ශාසනයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති එකවචනය ආදී අවසානය දක්වා ඇති පදයන්හි 'ඊ' ප්‍රත්‍යයෙන් 'ගාවී ගාවී' යනාදී රූපයන් සිද්ධ වුව ද,

Vadatā yonamīkāraṃ, gosaddassitthiyaṃ pana;

Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වූ 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය පවසමින්, (එහි ඇති) අපැහැදිලි බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මේ නය (ක්‍රමය) දක්වන ලද්දේ ය යන්න අපගේ ද එකඟතාවය වෙයි.

Kiñca bhiyyo aṭṭhakathāsu ca –

තවද, අටුවාවල ද මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti-vacanena panitthiyaṃ;

Avisadattamakkhātuṃ, nayo dinnoti no ruci.

'ගාවෝ' යැයි පවසා නැවත 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි අපැහැදිලි බව ප්‍රකාශ කිරීමට මේ ක්‍රමය දෙන ලද්දේ ය යන්න අපගේ ද එකඟතාවය වෙයි.

Tathā hi samantapāsādikādīsu aṭṭhakathāsu ‘‘cheko hi gopālako sakkharāyo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighathambhamatthake [Pg.278] nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāvi’’nti vacanena itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohāratā vihitā. ‘‘Gāvo’’ti hi iminā sāmaññato itthipumabhūtā goṇā gahitā, tathā ‘‘gāvi’’nti imināpi itthibhūto pumabhūto ca goṇo. Evaṃ ‘‘gāvo’’ti ca ‘‘gāvi’’nti ca ime saddā saddasatthavidūhi aṭṭhakathācariyehi niruttinayakusalatāya samānaliṅgavasena ekasmiṃyeva pakaraṇe ekasmiṃyeva vākye piṇḍīkatā. Yadi hi itthiliṅge vattamānassa itthipumavācakassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ ‘‘gāvī gāvi’’miccetāni rūpāni na labbheyyuṃ, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gāvo’’ti vatvā ‘‘gāva’’nticceva vattabbaṃ siyā, ‘‘gāvi’’nti pana na vattabbaṃ. Yathā ca pana aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo’’ti itthipumavasena sabbesaṃ gunnaṃ saṅgāhakavacanaṃ vatvā teyeva gāvo sandhāya puna ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti saddaracanaṃ kubbiṃsu, tasmā ‘‘gāvi’’nti idampi sabbasaṅgāhakavacanamevāti daṭṭhabbaṃ. Asabbasaṅgāhakavacanaṃ idaṃ gāvīsaddena itthiyāyeva gahetabbattāti ce? Na, pakaraṇavasena atthantarassa viditattā. Na hi sabbavajesu ‘‘itthiyoyeva vasanti, na pumāno’’ti ca, ‘‘pumānoyeva vasanti, na itthiyo’’ti ca sakkā vattuṃ. Apica ‘‘gāvimpi disvā palāyanti ‘bhikkhū’ti maññamānā’’ti pāḷi dissati, etthāpi ‘‘gāvi’’nti vacanena itthibhūto pumabhūto ca sabbo go gahitoti daṭṭhabbaṃ. Itarathā ‘‘itthibhūtoyeva go bhikkhūti maññitabbo’’ti āpajjati. Iti pāḷinayena itthiliṅge vattamānamhā itthipumavācakasmā gosaddato aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti viññāyati.

එසේ මැයි, සමන්තපාසාදිකා ආදී අටුවාවන්හි 'දක්ෂ ගොපල්ලෙක් කැටකැබලි උකුලෙන් ගෙන, කෙවිට අතැතිව උදෑසන ම ගාලට ගොස්, ගවයන්ගේ පිටට තළා, දොරටු කණුව මුදුනෙහි හිඳ, දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන ගවයා (ගාවිං) එකයි, දෙකයි කියා කැටයක් දමමින් ගණන් කරයි' යන මේ පාඨයෙහි 'ගාවෝ' යැයි පවසා 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම කියන්නා වූ, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්වන ලදී. මන්ද, 'ගාවෝ' යන මෙයින් සාමාන්‍යයෙන් ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද ගවයෝ ගන්නා ලදහ. එසේ ම 'ගාවිං' යන මෙයින් ද ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද ගවයා ගැනේ. මෙසේ 'ගාවෝ' යන ශබ්දය ද 'ගාවිං' යන ශබ්දය ද ව්‍යාකරණඥ වූ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් නිරුක්ති ක්‍රමයේ දක්ෂතාවය නිසා සමාන ලිංග වශයෙන් එක් ම ප්‍රකරණයක, එක් ම වාක්‍යයක එක්තැන් කරන ලදී. ඉදින් ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපස ම පවසන්නා වූ, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙහි 'ගාවී, ගාවිං' යන මේ රූපයන් නොලැබුණේ නම්, අටුවාවෙහි 'ගාවෝ' යැයි පවසා 'ගාවං' යනුවෙන් ම කිව යුතු ව තිබුණි, 'ගාවිං' යනුවෙන් නොකිව යුතු ය. යම් සේ අටුවාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් 'ගාවෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග වශයෙන් සියලු ගවයන් සංග්‍රහ කරන වචනය පවසා, ඒ ගවයන් ම අදහස් කොට නැවත 'දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන ගවයා (ගාවිං)' යනුවෙන් පද රචනය කළාහු ද, එබැවින් 'ගාවිං' යන මෙය ද සියල්ල සංග්‍රහ කරන වචනයක් ම යැයි දත යුතු ය. 'මෙය සියල්ල සංග්‍රහ නොකරන වචනයකි, ගාවී ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රිය (දෙනුන්) පමණක් ම ගත යුතු බැවිනි' යන්නක් පවසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ, ප්‍රකරණය අනුව වෙනත් අර්ථයක් දන්නා බැවිනි. මන්ද, සියලු ගාල්හි 'දෙනුන් පමණක් ම වෙසෙති, ගොනුන් නොවේ' කියා හෝ 'ගොනුන් පමණක් ම වෙසෙති, දෙනුන් නොවේ' කියා හෝ පැවසීමට නොහැකි බැවිනි. තවද, 'භික්ෂූන් යැයි සිතා ගවයා ද (ගාවිම්පි) දැක පලායති' යනුවෙන් පාලියෙහි පෙනේ, මෙහි ද 'ගාවිං' යන වචනයෙන් ස්ත්‍රී වූ ද පුරුෂ වූ ද සියලු ගවයන් ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය. එසේ නොවන හොත්, 'ස්ත්‍රී වූ (දෙන) ගවයා පමණක් ම භික්ෂුවක් යැයි සිතිය යුතුය' යන තත්ත්වයක් උදා වෙයි. මෙසේ පාලි ක්‍රමයට අනුව ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවත්නා වූ, ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම ප්‍රකාශ කරන්නා වූ 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'අං' විභක්තියට 'ඉ' කාර ආදේශය වන්නේ යැයි වටහාගත යුතුය.

Vajirabuddhācariyenapi [Pg.279] gosaddato īpaccaye kātabbepi akatvā yonamīkārādeso kato. Tassādhippāyo evaṃ siyā gosaddato īpaccaye kate sati īpaccayavasena ‘‘gāvī’’ti nipphannasaddo yattha katthaci visaye ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādayo viya itthivācakoyeva siyā, na katthacipi itthipumavācako, tasmā sāsanānukūlappayogavasena yonamīkārādeso kātabboti. Iti vajirabuddhācariyamate gosaddato yonaṃ īkārādeso hotīti ñāyati.

වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ද 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය කළ යුතු ව තිබියදීත් එය නොකර 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ විය හැකිය: 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'ඊ' ප්‍රත්‍යය කළ කල්හි, 'ඊ' ප්‍රත්‍යය නිසා නිපන් 'ගාවී' යන ශබ්දය යම් කිසි තැනක 'මිගී' (මුව දෙන), 'මෝරී' (මයුර දෙන), 'කුක්කුටී' (කිකිළිය) යනාදීන් මෙන් ස්ත්‍රී වාචක ම වන්නේ ය, කිසි තැනකත් ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශවය ම පවසන්නක් නොවන්නේ ය. එබැවින් සාසනයට අනුකූල ප්‍රයෝගය පිණිස 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය කළ යුතුය යන්නයි. මෙසේ වජිරබුද්ධි ආචාර්යයන් වහන්සේගේ මතය අනුව 'ගෝ' ශබ්දයෙන් 'යො' විභක්තියට 'ඊ' කාර ආදේශය වන්නේ යැයි දැනගත යුතුය.

Kiñca bhiyyo – yasmā aṭṭhakathācariyehi ‘‘gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā’’tiādinā nayena racitāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāviṃ ‘eko dve’ti sakkharaṃ khipitvā gaṇetī’’ti vacanapariyosānāya saddaracanāyaṃ ‘‘eko gāvī, dve gāvī’’ti atthayojanānayo vattabbo hoti, ‘‘gāvi’’nti upayogavacanañca dissati. Iti aṭṭhakathācariyānaṃ mate gosaddato siyonamīkārādeso aṃvacanassa iṃkārādeso hotīti ñāyati. Tasmāyevamhehi yā sā okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo, gāvaṃ, gāvi’’ntiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā pāḷinayānukūlā aṭṭhakathānayānukūlā kaccāyanācariyamataṃ gahetvā padanipphattijanakassa garuno ca matānukūlā, ‘‘gāvī’’ti padassa catukkhattuṃ āgatattā pana okārantitthiliṅgassa gosaddassa avisadākāravohārattañca sādheti. Iccesā pāḷinayādīsu ñāṇena sammā upaparikkhiyamānesu atīva yujjati, natthettha appamattakopi doso. Ettha pana paccattopayogālapanānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāviyo’’ti padañca karaṇasampadānanissakkasāmīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā’’ti padañca karaṇanissakkānaṃ bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīhi gāvībhī’’ti padāni ca sampadānasāmīnaṃ [Pg.280] bahuvacanaṭṭhāne ‘‘gāvīna’’nti padañca bhummavacanaṭṭhāne ‘‘gāviyā, gāviyaṃ, gāvīsū’’ti padāni cāti imāni vitthārato soḷasa padāni ekantena īpaccayavasena siddhattā ekantitthivācakattā ca na vuttānīti daṭṭhabbaṃ.

තවද විශේෂයෙන්ම - අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් ‘ගාවෝ පිට්ඨියං පහරිත්වා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් රචිත වූ, ‘ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවิං එකෝ ද්වේති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණේති’ (දොරටුවට පැමිණි පැමිණි දෙන ව ‘එක, දෙක’ යි කැට කැට දමා ගණන් කරයි) යන වචනාවසානය ඇති පද රචනයෙහි ‘එකෝ ගාවී, ද්වේ ගාවී’ (එක් දෙනක්, දෙනුන් දෙදෙනෙක්) යනුවෙන් අර්ථ යෝජනා ක්‍රමයක් පැවසිය යුතු වෙයි. එහි ‘ගාවิං’ කියා උපයෝග විභක්ති වචනයක් ද පෙනේ. මෙසේ අට්ඨකථාචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් පර වූ ‘සි’ සහ ‘යෝ’ විභක්තිවලට ‘ඊ’ කාරාදේශය ද ‘අං’ වචනයට ‘ඉං’ කාරාදේශය ද වෙති යි හැඟේ. එබැවින් ම අප විසින් යම් ඒ ඕ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ, ගාවං, ගාවิං’ යනාදී ක්‍රමයෙන් පදමාලාවක් දක්වන ලද්දේ ද, එය පාලි ක්‍රමයට ද අනුකූල ය, අට්ඨකථා ක්‍රමයට ද අනුකූල ය, කච්චායනාචාර්යයන්ගේ මතය ගෙන පදසිද්ධිය සිදු කරන්නා වූ ගුරුන්ගේ (පඬිවරුන්ගේ) මතයට ද අනුකූල ය. ‘ගාවී’ යන පදය සිව් වරක් පැමිණි බැවින් ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ පැහැදිලි ව්‍යවහාර භාවය ද සාධනය කරයි. මෙසේ මේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයන්හි නුවණින් මනාව පරීක්ෂා කර බලන කල ඉතාමත් ගැලපෙයි, මෙහි ස්වල්ප වූ ද දෝෂයක් නැත. එහෙත් මෙහි ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), ආලපන යන විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවියෝ’ යන පදය ද, තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්පදාන), පංචමී (නිස්සක්ක), ෂෂ්ඨී (සාමී) යන විභක්තීන්ගේ ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවියා’ යන පදය ද, තෘතීයා, පංචමී විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවීහි, ගාවීභි’ යන පද ද, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ බහුවචන ස්ථානයෙහි ‘ගාවීනං’ යන පදය ද, සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘ගාවියා, ගාවියං, ගාවීසු’ යන පද ද යන විස්තර වශයෙන් මේ සොළොස් (16) පදයන් ඒකාන්තයෙන්ම ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් සිද්ධ වන බැවින් ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ත්‍රී වාචක වන බැවින් ද මෙහි නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Ayaṃ panettha nicchayo vuccate sotūnaṃ nikkaṅkhabhāvāya – itthiliṅgapadesu hi ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasena vā īkāriṃkārādesavasena vā sijjhanti. Etesu pacchimanayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. Tathā ‘‘gāvī gāvi’’nti imāni īpaccayavasenapi siddhattā yebhuyyena itthivācakāni bhavanti īkāriṃkārādesavasenapi siddhattā. Katthaci ekakkhaṇeyeva sabbasaṅgāhakavasena itthipumavācakāni bhavanti. Etesupi pacchimoyeva nayo idhādhippeto, pubbanayo aññattha. ‘‘Gāviyo. Gāviyā, gāvīhi, gāvībhi. Gāvīnaṃ. Gāviyaṃ, gāvīsū’’ti etāni pana īpaccayavaseneva siddhattā sabbathāpi itthīnaṃyeva vācakāni bhavanti. Itthibhūtesveva godabbesu lokasaṅketavasena visesato pavattattā ekantato itthidabbesu pavattāni ‘‘migī morī kukkuṭī’’iccādīni padāni viya. Kiñcāpi pana ‘‘nadī mahī’’iccādīnipi itthiliṅgāni īpaccayavaseneva siddhāni, tathāpi tāni aviññāṇakattā tadatthānaṃ itthidabbesu vattantīti vattuṃ na yujjati. Itthipumanapuṃsakabhāvarahitā hi tadatthā. Yasmā pana itthiliṅge gosadde enayogo esukāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvena gavena gāvesu gavesū’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca itthiliṅgena gosaddena saddhiṃ sasmāsmiṃvacanāni sarūpato parattaṃ na yanti, tasmā ‘‘gāvassa gavassa gāvasmā gavasmā gāvasmiṃ gavasmi’’nti padāni na vuttāni. Yasmā ca tattha smāvacanassa ādesabhūto ākāro ca mhākāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāvā gavā gāvamhā gavamhā’’ti padāni na vuttāni. Yasmā ca smiṃvacanassa ādesabhūto ekāro [Pg.281] ca mhikāro ca na labbhati, tasmā ‘‘gāve gave gāvamhi gavamhī’’ti padāni na vuttāni. Apica ‘‘yāya tāyā’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojetuṃ ayuttattāpi ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni itthiliṅgaṭṭhāne na vuttāni. Tathā hi ‘‘yāya tāya’’iccādīhi saddhiṃ ‘‘gāvena gavenā’’tiādīni na yojetabbāni ekantapulliṅgarūpattā.

අසන්නන්ගේ සැක දුරු කිරීම පිණිස මෙහි මේ නිශ්චය කියනු ලැබේ - ස්ත්‍රී ලිංග පදයන්හි ‘ගාවී, ගාවิං’ යන මේ පද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් හෝ ‘ඊ’ කාර, ‘ඉං’ කාර ආදේශ බලයෙන් හෝ සිද්ධ වෙයි. මොවුන් අතුරෙන් පශ්චිම ක්‍රමය (ආදේශ ක්‍රමය) මෙහි අදහස් කරන ලදී, පූර්ව ක්‍රමය (ඊ-ප්‍රත්‍යය ක්‍රමය) වෙනත් තැනක ය. එමෙන්ම ‘ගාවී, ගාවิං’ යන මේ පදයන් ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ද සිද්ධ වන බැවින් බොහෝ සෙයින් ස්ත්‍රී වාචක වෙයි, ‘ඊ’ කාර සහ ‘ඉං’ කාර ආදේශ බලයෙන් ද සිද්ධ වන බැවින් ඇතැම් තැනක එක ක්ෂණයෙහි ම සියල්ල සංග්‍රහ කරන බැවින් ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපසම වාචක වෙයි. මේ ක්‍රමයන්ගෙන් ද පශ්චිම ක්‍රමය ම මෙහි අදහස් කරන ලදී, පූර්ව ක්‍රමය වෙනත් තැනක ය. ‘ගාවියෝ, ගාවියා, ගාවීහි, ගාවීභි, ගාවීනං, ගාවියං, ගාවීසු’ යන මේ පද වනාහි ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම ස්ත්‍රීන්ට ම වාචක වෙයි. ස්ත්‍රී වූ ම ගව ද්‍රව්‍යයන් කෙරෙහි ලෝක සම්මුතිය අනුව විශේෂයෙන් පවතින බැවින්, ඒකාන්තයෙන් ස්ත්‍රී ද්‍රව්‍යයන් කෙරෙහි පවත්නා වූ ‘මිගී’ (මුවදෙන), ‘මෝරී’ (සෙබඩ), ‘කුක්කුටී’ (කිකිළිය) යනාදී පද මෙනි. එතකුදු වුවත් ‘නදී, මහී’ යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග පද ද ‘ඊ’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් ම සිද්ධ වී ඇතත්, ඒවා අචේතනික (අවිඥානක) බැවින් ඒවායේ අර්ථයන් ස්ත්‍රී ද්‍රව්‍යයන්හි පවතිතැයි පැවසීම නොගැලපේ. මක්නිසාද යත්, ඒවායේ අර්ථයන් ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක භාවයන්ගෙන් තොර වන බැවිනි. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘ගෝ’ ශබ්දයෙහි ‘ඒන’ ප්‍රත්‍යය යෝගය හා ‘ඒසු’ කාරය ද නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවේන, ගවේන, ගාවේසු, ගවේසු’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘ගෝ’ ශබ්දය සමඟ ‘ස’, ‘ස්මා’, ‘ස්මිං’ යන විභක්ති වචන ස්වරූපයෙන් වෙනත් රූපයකට නොයත් ද, එබැවින් ‘ගාවස්ස, ගවස්ස, ගාවස්මා, ගවස්මා, ගාවස්මිං, ගවස්මිං’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් එහි ‘ස්මා’ විභක්ති වචනයට ආදේශ වන ‘ආ’ කාරය හා ‘ම්හා’ කාරය නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවා, ගවා, ගාවම්හා, ගවම්හා’ යන පද නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් ‘ස්මිං’ විභක්ති වචනයට ආදේශ වන ‘ඒ’ කාරය හා ‘ම්හි’ කාරය නොලැබේ ද, එබැවින් ‘ගාවේ, ගවේ, ගාවම්හි, ගවම්හි’ යන පද නොදක්වන ලදී. තවද, ‘යාය, තාය’ (යම් තැනැත්තියක විසින්, එම තැනැත්තිය විසින්) යනාදී සමානාධිකරණ පදයන් හා යෙදීමට นුසුදුසු බැවින් ද ‘ගාවේන, ගවේන’ යනාදී පද ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි නොකියන ලදී. මක්නිසාද යත්, ‘යාය, තාය’ යනාදිය සමඟ ‘ගාවේන, ගවේන’ යනාදිය ඒකාන්තයෙන් පුල්ලිංග රූප වන බැවින් නොයෙදිය යුතු බැවිනි.

Keci panettha vadeyyuṃ – yā tumhehi okārantatāpakatikassa itthiliṅgassa gosaddassa ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā nayena padamālā ṭhapitā, sā ‘‘mātugāmo itthī mātugāmā itthiyo’’ti vuttasadisā ca hotīti? Tanna. Mātugāmaitthīsaddā hi nānāliṅgā pumitthiliṅgabhāvena, nānādhātukā ca gamu isudhātuvasena, imasmiṃ pana ṭhāne go gāvīsaddā ekaliṅgā itthi liṅgabhāvena, ekadhātukā ca gamudhātuvasenāti. Yajjevaṃ goṇasaddassa gosaddassādesavasena kaccāyanena vuttattā tadādesattaṃ ekadhātukattañcāgamma tenāpi saddhiṃ missetvā padamālā vattabbāti? Na, goṇasaddassa accantapulliṅgattā akārantatāpakatikattā ca. Tathā hi so visuṃ pulliṅgaṭṭhāne uddiṭṭho. Ayaṃ pana ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādikā padamālā okārīkārantapadāni missetvā katāti na sallakkhetabbā, atha kho vikappena gosaddato paresaṃ si yo aṃvacanānaṃ īkāriṃkārādesavasena vuttapadavantattā okārantitthiliṅgapadamālā icceva sārato paccetabbā.

මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ කිව හැක - ඔබ විසින් ඕ-කාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් යම් පදමාලාවක් තබන ලද්දේ ද, එය ‘මාතුගාමෝ ඉත්ථී, මාතුගාමා ඉත්ථියෝ’ (මාතෘගාමයා, ස්ත්‍රිය, මාතෘගාමයෝ, ස්ත්‍රීහු) යැයි කීවාක් බඳු (මිශ්‍ර වූවක්) නොවේ ද? එය එසේ නොවේ. මක්නිසාද යත්, ‘මාතුගාම’, ‘ඉත්ථි’ යන ශබ්දයන් පුල්ලිංග හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් විවිධ ලිංග ඇති බැවිනි, තවද ‘ගමු’ සහ ‘ඉසු’ ධාතු වශයෙන් විවිධ ධාතුන්ගෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. එහෙත් මෙහි ‘ගෝ’, ‘ගාවී’ යන ශබ්දයන් ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙන් එක ම ලිංගයක් ඇති බැවිනි, තවද ‘ගමු’ ධාතු වශයෙන් එක ම ධාතුවකින් සිද්ධ වන බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, ‘ගෝණ’ ශබ්දය ‘ගෝ’ ශබ්දයේ ආදේශයක් වශයෙන් කච්චායන ව්‍යාකරණයේ දක්වා ඇති හෙයින්, එහි ආදේශ භාවය හා ඒකධාතුක භාවය (එක ම ධාතුවක් ඇති බව) සලකා, එය ද සමඟ මිශ්‍ර කොට පදමාලාව කිව යුතු නොවේ ද? නැත, ‘ගෝණ’ ශබ්දය ඒකාන්තයෙන් ම පුල්ලිංග වන බැවින් ද, අ-කාරාන්ත ප්‍රකෘතියක් ඇති බැවින් ද එසේ නොවේ. එසේ හෙයින් එය වෙන් ව පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි දක්වන ලදී. එහෙත් මේ ‘ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ’ යනාදී පදමාලාව ඕ-කාරාන්ත, ඊ-කාරාන්ත පදයන් මිශ්‍ර කොට කරන ලද්දක් යැයි නොසැලකිය යුතුය. වැදගත් ලෙස වටහා ගත යුත්තේ, විකල්ප වශයෙන් ‘ගෝ’ ශබ්දයට පර වූ ‘සි’, ‘යෝ’, ‘අං’ වචනවලට ‘ඊ’ කාර, ‘ඉං’ කාර ආදේශ වීමෙන් කියන ලද පද සහිත වූ ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවක් ලෙස ය.

Idāni gosaddassa itthiliṅgabhāvasādhakāni suttapadāni lokikappayogāni ca kathayāma – ‘‘seyyathāpi bhikkhave vassānaṃ pacchime māse saradasamaye kiṭṭhasambādhe gopālako [Pg.282] gāvo rakkheyya, tā gāvo tato tato daṇḍena ākoṭeyya.

දැන් ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය සාධනය කරන්නා වූ සූත්‍ර පාඨයන් හා ලෞකික ව්‍යවහාරයන් පවසමු - ‘මහණෙනි, යම් සේ වස්සාන කාලයේ අවසාන මාසයෙහි, ශරත් සමයෙහි, ගොයම් පැසුණු කල්හි ගොපල්ලෙක් ගවයන් රකින්නේ ද, ඔහු ඒ ගවයන් එතැනින් එතැනින් ලීයෙන් තලන්නේ ය’

Annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā;

Etamatthaṃ vasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te.

‘ඔවුහු (දෙනුන්) ආහාර දෙන්නියෝ ය, බලය දෙන්නියෝ ය, වර්ණය දෙන්නියෝ ය, සුවය දෙන්නියෝ ය. මේ කරුණෙහි වැදගත්කම දැන (අතීතයේ මිනිස්සු) ඒ ගවයන් නොමැරූහ.’

Sabbā gāvo samāharati. Gamissanti bhante gāvo vacchagiddhiniyo’’ti imāni suttapadāni. ‘‘Gosu duyhamānāsu gato’’tiādīni pana lokikappayogāni. Iti gosaddassa itthiliṅgabhāvopi pulliṅgabhāvo viya sārato paccetabbo.

‘සියලු දෙනුන් රැස් කරයි’, ‘ස්වාමීනි, වස්සන්ට ආදරය ඇති දෙනුන් යන්නාහ’ යනු මේ සූත්‍ර පාඨයෝ ය. ‘දෙනුන් දොවනු ලබන කල්හි ගියේය’ යනාදිය වනාහි ලෞකික ව්‍යවහාරයෝ ය. මෙසේ ‘ගෝ’ ශබ්දයාගේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ද පුල්ලිංග භාවය මෙන් සාරයක් කොට (ඒකාන්තයෙන්) පිළිගත යුතු ය.

Tatra ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādīni kiñcāpi itthiliṅgabhāvena vuttāni, tathāpi yathāpayogaṃ ‘‘pajā devatā’’tipadāni viya itthipurisavācakāneva bhavanti, tasmā itthiliṅgavasena ‘‘sā go’’ti vā ‘‘tā gāvo’’ti vā vutte itthipumabhūtā sabbepi goṇā gahitāti veditabbā. Na hi īdise ṭhāne ekantato liṅgaṃ padhānaṃ, atthoyeva padhāno. ‘‘Vajegāvo duhantī’’ti vutte kiñcāpi ‘‘gāvo’’ti ayaṃ saddo pumepi vattati, tathāpi duhanakriyāya pume asambhavato atthavasena itthiyo ñāyante. ‘‘Gāvī duhantī’’ti vutte pana liṅgavasena atthavasena ca vacanato ko saṃsayamāpajjissati viññū. ‘‘Tā gāvo carantī’’ti vutte itthiliṅgavasena vacanato kadāci kassaci saṃsayo siyā ‘‘nanu itthiyo’’ti, pulliṅgavasena pana ‘‘te gāvo carantī’’ti vutte saṃsayo natthi, itthiyo ca pumāno ca ñāyante pulliṅgabahuvacanena katthaci itthipumassa gahitattā. ‘‘Athettha sīhā byagghā cā’’tiādīsu viya ‘‘gāvī caratī’’ti ca ‘‘gāviṃ passatī’’ti ca vutte itthī viññāyate gāvīsaddena itthiyā gahetabbattā[Pg.283]. Lokikappayogesu hi sāsanikappayogesu ca gāvīsaddena itthī gayhati. Ekaccaṃ pana sāsanikappayogaṃ sandhāya ‘‘gāvī’’ti, ‘‘gāvi’’nti ca ‘‘itthipurisasādhāraṇavacanamavocumha. Tathā hi ‘‘seyyathāpi bhikkhave dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assā’’ti pāḷi dissati. Aṭṭhakathāsu ca ‘‘gāvo’’ti itthipumasādhāraṇaṃ saddaracanaṃ katvā puna tadeva itthipumaṃ sandhāya ‘‘dvāraṃ pattaṃ pattaṃ gāvi’’nti racitā saddaracanā dissati.

එහි 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ' යනාදී ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් පවසන ලද මුත්, 'පජා, දේවතා' යන පද මෙන් ව්‍යවහාරය අනුව ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම හැඟවීමට යෙදේ. එබැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'සා ගෝ' (ඒ ගවදෙන) කියා හෝ 'තා ගාවෝ' (ඒ ගවදෙනුන්) කියා හෝ කී කල්හි ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයට පත් සියලුම ගවයන් ගන්නා ලද්දාහයි දත යුතුය. මෙබඳු තැනකදී ඒකාන්තයෙන්ම ව්‍යාකරණ ලිංගය ප්‍රධාන නොවේ, අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. 'ගාලෙහි ගවයන් දොවති' (වජේ ගාවෝ දුහන්ති) කී කල්හි 'ගාවෝ' යන වචනය පුරුෂ ලිංගයටද වැටෙන නමුදු, දොවීම් ක්‍රියාව ගොනුන් කෙරෙහි නොයෙදෙන බැවින් අර්ථය අනුව එයින් දෙනුන් ම අදහස් වන බව වැටහේ. 'ගවදෙනුන් දොවති' (ගාවී දුහන්ති) කී කල්හි ලිංගය අනුවත් අර්ථය අනුවත් පැහැදිලි වන බැවින්, නුවණැත්තන් කෙරෙහි එහි කුමන සැකයක් ඇතිවේද? 'ඒ ගවදෙනුන් හැසිරෙති' (තා ගාවෝ චරන්ති) කී කල්හි, ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් පැවසූ බැවින් 'මේ දෙනුන් පමණක් නේදැයි' ඇතැමෙකුට සැකයක් ඇති විය හැකිය. එහෙත් පුරුෂ ලිංග වශයෙන් 'තේ ගාවෝ චරන්ති' (ඒ ගවයෝ හැසිරෙති) කී කල්හි සැකයක් නැත. පුරුෂ ලිංග බහු වචනයෙන් ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම ගන්නා බැවින් දෙනුන් සහ ගොනුන් යන දෙපිරිසම ඉන් අදහස් වේ. 'මෙහි සිංහයෝ ද ව්‍යාඝ්‍රයෝ ද...' යනාදී තැන්හි මෙන් 'ගවදෙන හැසිරෙයි' (ගාවී චරති) කියා හෝ 'ගවදෙන දකියි' (ගාවිං පස්සති) කියා හෝ කී කල්හි 'ගාවී' ශබ්දයෙන් ස්ත්‍රී සත්වයා ගත යුතු බැවින් දෙනක්ම හඳුනා ගැනේ. ලෞකික ව්‍යවහාරයන්හි මෙන්ම ශාසනික ව්‍යවහාරයන්හි ද 'ගාවී' ශබ්දයෙන් ගවදෙන ගනු ලැබේ. ඇතැම් ශාසනික ව්‍යවහාරයක් අරභයා 'ගාවී' සහ 'ගාවිං' යන්න ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයටම පොදු වචනයක් යැයි අපි පැවසුවෙමු. එසේම, 'මහණෙනි, දක්ෂ ගව ඝාතකයෙක් හෝ ගව ඝාතක අතවැසියෙක් හෝ ගවදෙනක මරා සතර මංසන්ධියක කොටස් වශයෙන් බෙදා වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන්...' යනුවෙන් පාලි පාඨය දක්නට ලැබේ. අටුවාවල ද 'ගාවෝ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපිරිසටම පොදු ශබ්ද රචනයක් කොට, නැවතත් එම ස්ත්‍රී-පුරුෂ දෙපාර්ශ්වයම අරභයා 'දොරටුවට පැමිණි පැමිණි ගවයා' (ද්වාරං පත්තං පත්තං ගාවිං) යනුවෙන් කරන ලද ශබ්ද රචනයක් දක්නට ලැබේ.

Ettha hi gojātiyaṃ ṭhitā itthīpi pumāpi ‘‘gāvī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Visesato pana ‘‘gāvī’’ti idaṃ itthiyā adhivacanaṃ. Tathā hi tattha tattha pāḷippadesādīsu ‘‘acirapakkantassa bhagavato bāhiyaṃ dārucīriyaṃ gāvī taruṇavacchā adhipatitvā jīvitā voropesī’’ti, ‘‘gāvuṃ vā te demi, gāviṃ vā te demī’’ti ca ‘‘tiṇasīho kapotavaṇṇagāvīsadiso’’ti ca payogadassanato itthī kathiyatīti vattabbaṃ. Gosaddena pana ‘‘goduhanaṃ. Gadduhanaṃ. Gokhīraṃ godhano gorūpāni cā’’ti dassanato itthīpi pumāpi kathiyatīti vattabbaṃ.

මෙහි ගව ජාතියට අයත් ස්ත්‍රිය මෙන්ම පුරුෂයා ද 'ගාවී' යන නාමයට ඇතුළත් වේ. විශේෂයෙන්ම 'ගාවී' යන්න ගවදෙන හැඳින්වීමට යෙදෙන නමකි. එසේම, ඒ ඒ පාලි පාඨයන්හි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි නොබෝ වේලාවකින්, තරුණ වස්සෙකු ඇති ගවදෙනක පැමිණ බාහිය දාරුචීරියව ජීවිතයෙන් තොර කළාය' යනුවෙන් ද, 'ඔබට ගොනෙකු දෙමි, නැතහොත් ගවදෙනක දෙමි' යනුවෙන් ද, 'තණ සිංහයා පරෙවි වර්ණ ඇති ගවදෙනක වැනිය' යනුවෙන් ද දක්නට ලැබෙන ව්‍යවහාරයන්ගෙන් එහි ස්ත්‍රිය (ගවදෙන) ගැන කියවෙන බව කිව යුතුය. 'ගෝ' ශබ්දයෙන් නම් 'ගෝදොවීම, ගව කිරි, ගව ධනය, ගව රූප' යනාදී භාවිතයන් නිසා ස්ත්‍රිය මෙන්ම පුරුෂයා ද කියවෙන බව කිව යුතුය.

Idāni okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa padamālāyaṃ pāḷinayādinissito atthayuttinayo vuccate viññūnaṃ kosallajananatthaṃ –

දැන්, නුවණැත්තන්ගේ දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවෙහි පාලි ක්‍රමය ආශ්‍රිත වූ අර්ථ යුක්ති ක්‍රමය කියනු ලැබේ.

Sā go gacchati, sā gāvī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo passati. Tāhi gohi, gobhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ[Pg.284], gunnaṃ, gonaṃ siṅgāni. Tāsu gosu patiṭṭhitaṃ. Bhoti go tvaṃ tiṭṭha, bhotiyo gāvo gāvī, gavā tumhe tiṭṭhatha.

‘සා ගෝ ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන යයි), ‘සා ගාවී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන යයි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ ගච්ඡන්ති’ (ඒ ගවදෙනුන් යති). ‘තං ගාවං, ගාවිං, ගවං පස්සති’ (ඒ ගවදෙන දකියි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ පස්සති’ (ඒ ගවදෙනුන් දකියි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි කතං’ (ඒ ගවදෙනුන් විසින් කරන ලදී). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං දේති’ (ඒ ගවදෙනුන්ට දෙයි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි අපේති’ (ඒ ගවදෙනුන්ගෙන් ඉවත් වෙයි). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං සිංගානි’ (ඒ ගවදෙනුන්ගේ අං). ‘තාසු ගෝසු පතිට්ඨිතං’ (ඒ ගවදෙනුන් කෙරෙහි පිහිටියේය). ‘භෝති ගෝ ත්වං තිට්ඨ’ (පින්වත් ගවදෙන, තී සිටුව), ‘භෝතියෝ ගාවෝ ගාවී, ගවා තුම්හේ තිට්ඨථ’ (පින්වත් ගවදෙනුනි, තොප සිටිවු).

Aparopi vuccate –

තවත් ක්‍රමයක් ද කියනු ලැබේ –

Sā go nadiṃ tarantī gacchati, sā gāvī nadiṃ tarantī gacchati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantīyo gacchanti. Taṃ gāvaṃ, gāviṃ, gavaṃ nadiṃ tarantiṃ passati, tā gāvo, gāvī, gavo nadiṃ tarantiyo passati. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi kataṃ. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ deti. Tāhi gohi, gobhi nadiṃ tarantīhi apeti. Tāsaṃ gavaṃ, gunnaṃ, gonaṃ nadiṃ tarantīnaṃ santakaṃ. Tāsu gosu nadiṃ tarantīsu patiṭṭhitanti.

‘සා ගෝ නදිං තරන්තී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන ගඟ තරණය කරමින් යයි), ‘සා ගාවී නදිං තරන්තී ගච්ඡති’ (ඒ ගවදෙන ගඟ තරණය කරමින් යයි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ නදිං තරන්තියෝ ගච්ඡන්ති’ (ඒ ගවදෙනුන් ගඟ තරණය කරමින් යති). ‘තං ගාවං, ගාවිං, ගවං නදිං තරන්තිං පස්සති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙන දකියි), ‘තා ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ නදිං තරන්තියෝ පස්සති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් දකියි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි නදිං තරන්තීහි කතං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් විසින් කරන ලදී). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං නදිං තරන්තීනං දේති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන්ට දෙයි). ‘තාහි ගෝහි, ගෝභි නදිං තරන්තීහි අපේති’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන්ගෙන් ඉවත් වෙයි). ‘තාසං ගවං, ගුන්නං, ගෝනං නදිං තරන්තීනං සන්තකං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් සතුය). ‘තාසු ගෝසු නදිං තරන්තීසු පතිට්ඨිතං’ (ගඟ තරණය කරන ඒ ගවදෙනුන් කෙරෙහි පිහිටියේය).

Tatra yā sā ‘‘go, gāvī, gāvo, gāvī, gavo’’tiādinā okārantassitthiliṅgassa gosaddassa padamālā ṭhapitā, sā ‘‘go, gāvo gavo’’tiādinā vuttassa okārantapulliṅgassa gosaddassa padamālāto savisesā paccattopayogālapanaṭṭhāne catunnaṃ kaññāsaddānaṃ viya gāvīsaddānaṃ vuttattā. Yasmā panāyaṃ viseso, tasmā imassa okārantitthiliṅgassa gosaddassa aññesamitthiliṅgānaṃ viya avisadākāravohāratā sallakkhetabbā, na pulliṅgānaṃ viya visadākāravohāratā, nāpi napuṃsakaliṅgānaṃ viya ubhayamuttākāravohāratā sallakkhetabbā. Ettha nicchayakaraṇī gāthā vuccati –

එහි යම් ඒ 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ, ගාවී, ගවෝ' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවක් වේද, එය 'ගෝ, ගාවෝ, ගවෝ' යනාදී වශයෙන් පැවසූ ඕ-කාරාන්ත පුරුෂ ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ පදමාලාවට වඩා විශේෂත්වයක් සහිතය; මන්දයත් ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග) සහ ආලපන යන ස්ථානයන්හි කඤ්ඤා ශබ්ද සතරක් මෙන් 'ගාවී' ශබ්දයන් පවසන ලද බැවිනි. යම් හෙයකින් මේ විශේෂත්වයක් ඇත්ද, එබැවින් මෙම ඕ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයට සෙසු ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයන් මෙන් අවිශද (අපැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය ඇති බව සැලකිය යුතු අතර, පුරුෂ ලිංග ශබ්ද මෙන් විශද (පැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරයක් හෝ නපුංසක ලිංග ශබ්ද මෙන් දෙපාර්ශ්වයෙන්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් නොවන බව සැලකිය යුතුය. මේ පිළිබඳව තීරණාත්මක ගාථාවක් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Duvinnaṃ dhātusaddānaṃ, yathā dissati nānatā;

Gosaddānaṃ tathā dvinnaṃ, icchitabbāva nānatā.

ධාතු ශබ්ද දෙකෙහි (පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන්) යම් සේ වෙනස්කම් පෙනේද, එසේම 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස්කම් ඇති බව පිළිගත යුතුමය.

Tathā hi pumitthiliṅgavasena dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso dissati. Taṃ yathā?

එසේම පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'ධාතු' ශබ්ද දෙකෙහි විශේෂය (වෙනස) පෙනේ. එය කෙසේද යත්?

Dhātu[Pg.285], dhātū, dhātavo. Dhātuṃ, dhātū, dhātavo. Dhātunā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmā, dhātumhā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātussa, dhātūnaṃ. Dhātusmiṃ, dhātumhi, dhātūsu. Ayaṃ pulliṅgaviseso.

ධාතු, ධාතූ, ධාතවෝ. ධාතුං, ධාතූ, ධාතවෝ. ධාතුනා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මා, ධාතුම්හා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුස්ස, ධාතූනං. ධාතුස්මිං, ධාතුම්හි, ධාතූසු. මෙය පුරුෂ ලිංගයෙහි විශේෂය (වෙනස) යි.

Dhātu, dhātū, dhātuyo. Dhātuṃ, dhātū, dhātuyo. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātūhi, dhātūbhi. Dhātuyā, dhātūnaṃ. Dhātuyā, dhātuyaṃ, dhātūsu. Ayaṃ itthiliṅgassa viseso.

ධාතු, ධාතූ, ධාතුයෝ. ධාතුං, ධාතූ, ධාතුයෝ. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභ比. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතූහි, ධාතූභි. ධාතුයා, ධාතූනං. ධාතුයා, ධාතුයං, ධාතූසු. මෙය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි විශේෂය (වෙනස) යි.

Yathā ca dvinnaṃ dhātusaddānaṃ viseso paññāyati, tathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Yathā ca punnapuṃsakaliṅgānaṃ dvinnaṃ āyusaddānaṃ ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā, ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’tiādinā ca viseso paññāyati, yathā dvinnampi gosaddānaṃ viseso paññāyateva. Tathā hi visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅgaṃ.

ධාතු ශබ්ද දෙකෙහි යම් සේ විශේෂය (වෙනස) වැටහේ ද, එසේම 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස වැටහේමය. පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වූ 'ආයු' ශබ්ද දෙකෙහි 'ආයු, ආයූ, ආයවෝ' යනාදී වශයෙන් ද, 'ආයු, ආයූ, ආයූනි' යනාදී වශයෙන් ද වෙනස වැටහෙන්නාක් මෙන්, 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද වෙනස වැටහේමය. එසේම, විශද (පැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය පුරුෂ ලිංගය ද, අවිශද (අපැහැදිලි) ආකාර ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය ද, දෙකින්ම මිදුණු ආකාර ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ද වේ.

Idāni imamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā saṅkhepato kathayāma – purisoti visadākāravohāro, kaññāti avisadākāravohāro, rūpanti ubhayamuttākāravohāro. Puriso tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhati, kaññā tiṭṭhanti, kaññā passati, bhotiyo kaññā tiṭṭhatha, etthekapadamasamaṃ, cattāri samāni. Purisā tiṭṭhanti, purisā nissaṭaṃ, bhavanto purisā gacchatha. Kaññāyo tiṭṭhanti, kaññāyo passati, bhotiyo kaññāyo gacchatha, tīṇi tīṇi samāni. Purisaṃ passati, kaññaṃ passati, dve asamāni. Purise passati, purise patiṭṭhitaṃ, dve samāni. Tena purisena kataṃ, tāya kaññāya kataṃ, tāya kaññāya deti, tāya kaññāya [Pg.286] apeti, tāya kaññāya santakaṃ, tāya kaññāya patiṭṭhitaṃ, ekamasamaṃ, pañca samāni. Evaṃ pulliṅgassa visadākāravohāratā dissati, itthiliṅgassa avisadākāravohāratā dissati. Napuṃsakaliṅgassa pana ‘‘rūpaṃ, rūpāni, rūpā. Rūpaṃ, rūpāni, rūpe. Bho rūpa, bhavanto rūpāni, rūpā’’ti evaṃ tīsu paccattopayogālapanaṭṭhānesu sanikārāya visesāya rūpamālāya vasena ubhayamuttākāravohāratā dissati, pumitthiliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu sanikārāni rūpāni sabbadā na santi, iti visadākāravohāro pulliṅgaṃ, avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbaṃ.

දැන් මේ අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කරමින් කෙටියෙන් පවසමු. 'පුරිස' යනු පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (විසදාකාර ව්‍යවහාරයයි), 'කඤ්ඤා' යනු අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (අවිසදාකාර ව්‍යවහාරයයි), 'රූප' යනු මේ දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයකි (උභයමුක්තාකාර ව්‍යවහාරයයි). 'පුරිසෝ තිට්ඨති' (පුරුෂයා සිටියි), 'කඤ්ඤා තිට්ඨති' (කන්‍යාව සිටියි), 'කඤ්ඤා තිට්ඨන්ති' (කන්‍යාවෝ සිටිති), 'කඤ්ඤා පස්සති' (කන්‍යාව දකියි), 'භෝතියෝ කඤ්ඤා තිට්ඨථ' (පින්වත් කන්‍යාවනි, සිටින්න) - මෙහි (පුරුෂ ශබ්දයේ එක් රූපයක් පමණක් වෙනස් වන බැවින්) එක් පදයක් අසමාන වන අතර (කන්‍යාව යන පදයේ රූප) හතරක් සමාන වේ. 'පුරිසා තිට්ඨන්ති' (පුරුෂයෝ සිටිති), 'පුරිසා නිස්සටං' (පුරුෂයන්ගෙන් නික්මුණු), 'භවන්තෝ පුරිසා ගච්ඡථ' (පින්වත් පුරුෂයනි, යන්න). 'කඤ්ඤායෝ තිට්ඨන්ති' (කන්‍යාවෝ සිටිති), 'කඤ්ඤායෝ පස්සති' (කන්‍යාවන් දකියි), 'භෝතියෝ කඤ්ඤායෝ ගච්ඡථ' (පින්වත් කන්‍යාවනි, යන්න) - මෙහි තුන බැගින් පද සමාන වේ. 'පුරිසං පස්සති' (පුරුෂයා දකියි), 'කඤ්ඤං පස්සති' (කන්‍යාව දකියි) - මෙහි පද දෙක අසමාන වේ. 'පුරිසේ පස්සති' (පුරුෂයන් දකියි), 'පුරිසේ පතිට්ඨිතං' (පුරුෂයා කෙරෙහි පිහිටි) - මෙහි පද දෙක සමාන වේ. 'තේන පුරිසේන කතං' (ඒ පුරුෂයා විසින් කරන ලදී), 'තාය කඤ්ඤාය කතං' (ඒ කන්‍යාව විසින් කරන ලදී), 'තාය කඤ්ඤාය දේති' (ඒ කන්‍යාවට දෙයි), 'තාය කඤ්ඤාය අපේති' (ඒ කන්‍යාවගෙන් පහවේ), 'තාය කඤ්ඤාය සන්තකං' (ඒ කන්‍යාව සන්තක), 'තාය කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (ඒ කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටි) - මෙහි (පුරුෂ ශබ්දයේ විභක්ති රූප අතර) එකක් අසමාන වන අතර (ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයෙහි) පද පහක්ම සමාන වේ. මෙසේ පුල්ලිංගයෙහි (පුරුෂ ලිංගයෙහි) පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබෙන අතර, ඉත්ථිලිංගයෙහි (ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි) අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය දක්නට ලැබේ. නපුංසක ලිංගයේ වනාහි 'රූපං, රූපානි, රූපා', 'රූපං, රූපානි, රූපේ', 'භෝ රූප, භවන්තෝ රූපානි, රූපා' යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රථමා, ද්විතීයා සහ ආලපන යන ස්ථාන තුනෙහි, විකරණයන් සහිත වූ සුවිශේෂී රූපමාලාවක වශයෙන්, (පුල්ලිංග හා ඉත්ථිලිංග යන) දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් දක්නට ලැබේ. පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංගයන්ට මේ ස්ථාන තුනෙහි මෙවැනි විකරණ සහිත රූප හැමවිටම නැත. එබැවින්, පැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය ලෙසද, අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ඉත්ථිලිංගය ලෙසද, දෙකින්ම මිදුණු ආකාරයේ ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ලෙසද දත යුතුය.

Ayaṃ nayo ‘‘saddhā sati hirī, yā itthī saddhā pasannā, te manussā saddhā pasannā, pahūtaṃ saddhaṃ paṭiyattaṃ, saddhaṃ kula’’ntiādīsu samānasutikasaddesupi padamālāvasena labbhateva. Yā ca pana itthiliṅgassa avisadākāravohāratā vuttā, sā ekaccesupi saṅkhyāsaddesu labbhati. Tathā hi vīsatiādayo navutipariyantā saddā ekavacanantā itthiliṅgāti vuttā, ettha ‘‘vīsatiyā’’ti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ, tathā ‘‘tiṃsāyā’’tiādīnaṃ ‘‘navutiyā’’ti padapariyantānaṃ, evaṃ vīsatiādīnaṃ kaññāsaddasseva avisadākāravohāratā labbhatīti avagantabbaṃ. Yadi evaṃ ticatusaddesu kathanti? Ticatusaddā pana yasmā ‘‘tayo tisso tīṇi, cattāro caturo catasso cattārī’’ti attano attano rūpāni abhidheyyaliṅgānugabhattā yathāsakaliṅgavasena ‘‘purisā kaññāyo cittānī’’tiādīhi visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātehi saddehi yogaṃ gacchanti, tasmā paccekaliṅgavasena visadāvisadobhayarahitākāravohārāti vattumarahanti.

මෙම ක්‍රමය 'සද්ධා, සති, හිරි' (ශ්‍රද්ධාව, සතිය, ලැජ්ජාව), 'යා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා' (යම් ස්ත්‍රියක් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණාද), 'තේ මනුස්සා සද්ධා පසන්නා' (ඒ මිනිස්සු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණාහුය), 'පහූතං සද්ධං පටියත්තං' (බොහෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව පිළියෙල කරන ලදී), 'සද්ධං කුලං' (ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලය) යනාදී සමාන ශබ්ද ඇති වචනවලද පදමාලා (විකරණ) ක්‍රමය අනුව ලැබෙන්නේමය. යම් ස්ත්‍රී ලිංගයක අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරයක් පවසන ලද්දේද, එය ඇතැම් සංඛ්‍යා ශබ්දයන්හිද ලැබෙයි. එසේම 'වීසති' (විස්ස) පටන් 'නවුති' (අනූව) දක්වා වූ ශබ්ද ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වන බැවින්, මෙහි 'වීසතියා' යනුවෙන් පස් වතාවක්ම කිය යුතුය. එසේම 'තිංසායා' ආදී පදයන්ගේ සිට 'නවුතියා' යන පද දක්වාද එසේමය. මෙසේ 'වීසති' ආදී ශබ්දයන්ටද 'කඤ්ඤා' ශබ්දයට මෙන් අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ලැබෙන බව තේරුම් ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම් 'ති' (තුන) සහ 'චතු' (හතර) යන ශබ්දයන්හි කෙසේද? 'ති' සහ 'චතු' යන ශබ්ද වනාහි යම් හෙයකින් 'තයෝ, තිස්සෝ, තීණි', 'චත්තාරෝ, චතුරෝ, චතස්සෝ, චත්තාරි' යනුවෙන් තමන් තමන්ගේ රූපයන් අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන) ලිංගයන්ට අනුකූලව, තම තමන්ගේ ලිංගයන් අනුව 'පුරිසා', 'කඤ්ඤායෝ', 'චිත්තානි' යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි, අපැහැදිලි සහ ඒ දෙකෙන් තොර වූ (මිශ්‍ර) ව්‍යවහාර සහිත ශබ්දයන් සමඟ යෙදෙන්නේද, එබැවින් ඒවා වෙන් වෙන් ලිංගයන් වශයෙන් පැහැදිලි, අපැහැදිලි හෝ ඒ දෙකෙන්ම තොර ආකාරයේ ව්‍යවහාරයන් ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසුය.

Sabbanāmesupi [Pg.287] ayaṃ tividho ākāro labbhati rūpavisesayogato. Kathaṃ? Punnapuṃsakavisaye ‘‘tassa kassa’’ iccādīni sabbāni sabbanāmikarūpāni catutthīchaṭṭhiyantāni bhavanti, itthiliṅgavisaye ‘‘tassā kassā’’ iccādīni sabbanāmikarūpāni tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamiyantāni bhavanti, tasmā sabbanāmattepi itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ekantato sampaṭicchitabbā. Ettha pana sulabhāni catutthīchaṭṭhīrūpāni anāharitvā sudullabhabhāvena tatiyāpañcamīsattamīrūpāni sāsanato āharitvā dassessāma bhagavato pāvacane nikkaṅkhabhāvena sotūnaṃ paramasaṇhasukhumañāṇādhigamatthaṃ. Taṃ yathā? ‘‘Āyasmā udāyī yena sā kumārikā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā tassā kumārikāya saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammanīye nisajjaṃ kappesī’’ti. Ettha ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpaṃ, ‘‘tassā’’ti tatiyāya rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni tatiyārūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipidiṭṭhāniyeva nāma tesaṃ aññamaññasamānagatikattā, diṭṭhena ca adiṭṭhassapi yuttassa gahetabbattā. ‘‘Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti ettha ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpaṃ, ‘‘kassā’’ti pañcamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni pañcamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. ‘‘Aññataro bhikkhu vesāliyaṃ mahāvane makkaṭiṃ āmisena upalāpetvā tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti ca ettha ‘‘tassā aññatarissā’’ti ca sattamiyā rūpaṃ, tasmiṃ diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāmāti.

සර්වනාමයන්හිද රූපයන්ගේ සුවිශේෂී යෙදීම් නිසා මේ ත්‍රිවිධ ආකාරය ලැබෙයි. ඒ කෙසේද? පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග විෂයයෙහි 'තස්ස, kassa' යනාදී සියලු සර්වනාම රූප චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තිවලට අයත් වේ. ස්ත්‍රී ලිංග විෂයයෙහි 'තස්සා, කස්සා' යනාදී සියලු සර්වනාම රූප තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී විභක්තීන්හි අවසානයට යෙදේ. එබැවින් සර්වනාමයක් වුවද ස්ත්‍රී ලිංගයේ අපැහැදිලි ආකාරයේ ව්‍යවහාරය ඒකාන්තයෙන්ම පිළිගත යුතුය. මෙහිදී පහසුවෙන් සොයාගත හැකි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති රූප ගෙන හැර නොදක්වා, ඉතා දුර්ලභ බැවින් තෘතීයා, පංචමී සහ සප්තමී විභක්ති රූප ධර්ම විනයෙන් (සාසනයෙන්) ගෙන හැර දක්වන්නෙමු. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කෙරෙහි සැක රහිතව ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ අතිශය සියුම් හා ගැඹුරු ඥානය අවබෝධ කරගනු පිණිසය. ඒ කෙසේද යත්: 'ආයුෂ්මත් උදායී ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් තැනක ඒ කුමාරිකාව සිටියාද එතැනට වැඩම කළ සේක. වැඩම කොට ඒ කුමාරිකාව සමඟ හුදෙකලාව, රහසිගත, ආවරණය වූ, සුදුසු ආසනයක වාඩි වීම් කළ සේක' යනුවෙනි. මෙහි 'තස්සා' යන්න තෘතීයා විභක්තියේ රූපයයි. 'තස්සා' යන්න තෘතීයා විභක්ති රූපය ලෙස දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරිස්සා' යනාදී තෘතීයා විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි කෙළින්ම සඳහන් නොවුණත්, ඒවා එකිනෙකට සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා නිසාත්, දුටු දෙයින් නුදුටු දෙයද නිවැරදිව තේරුම් ගත යුතු නිසාත්, ඒවා දක්නට ලැබුණා සේම පිළිගත යුතුය. 'කාගෙන් මම කවරෙකුගෙන් පිරිහෙම්ද?' (කස්සාහං කේන හායාමි) යන්නෙහි 'කස්සා' යන්න පංචමී විභක්ති රූපයයි. 'කස්සා' යන්න පංචමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරiස්සා' යනාදී පංචමී විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි කෙළින්ම නොපැමිණියද, ඒවාද දක්නා ලද්දක් සේම සැලකිය යුතුය. 'එක්තරා භික්ෂුවක් විශාලා මහාවනයේදී වැඳිරියක ආහාරයකින් පොළඹවාගෙන ඇය කෙරෙහි මෛථුන ධර්මයෙහි හැසුරුණේය. තවද, එක්තරා භික්ෂුවක් එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිවූයේය' යන්නෙහි 'තස්සා, අඤ්ඤතරිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූප වේ. එය දුටු කල්හි, 'සබ්බස්සා, කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූප පාලි පෙළෙහි සඳහන් නොවුණද, ඒවාද දක්නා ලද්දක් සේම දත යුතුය.

Nanu [Pg.288] ca bho ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti ettha ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ, ‘‘tāyā’’ti hissa attho, tathā ‘‘kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti idampi vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Kāyā’’ti hissa attho. ‘‘Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto’’ti etthāpi ‘‘aññatarissā’’ti idaṃ vibhattivipallāsena vuttaṃ. ‘‘Aññatarissa’’nti hissa atthoti? Tanna, īdisesu cuṇṇiyapadavisayesu vibhattivipallāsassa anicchitabbattā. Nanu ca bho cuṇṇiyapadavisayepi ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsu ‘‘saṅghassā’’ti vibhattivipallāsatthaṃ vadanti garūti? Saccaṃ, tathāpi tādisesu ṭhānesu dve adhippāyā bhavanti ādhārapaṭiggāhakabhāvena bhummasampadānānamicchitabbattā. Tathā hi ‘‘saṅghassa dethā’’ti vattukāmassa sato ‘‘saṅghe dethā’’ti vacanaṃ na virujjhati, yujjatiyeva. Tathā ‘‘saṅghe dethā’’ti vattukāmassapi sato ‘‘saṅghassa dethā’’ti vacanampi na virujjhati, yujjatiyeva, yathā pana alābu lābusaddesu visuṃ visuṃ vijjamānesupi ‘‘lābūni sīdanti silā plavantī’’ti ettha chandānurakkhaṇatthaṃ akāralopo hotīti akkharalopo buddhiyā kariyati. Tathā ‘‘saṅghe gotami dehī’’tiādīsupi buddhiyā vibhattivipallāsassa parikappanaṃ katvā ‘‘saṅghassā’’ti vipallāsatthamicchanti ācariyā. Tasmā ‘‘saṅghe gotami dehi. Vessantare varaṃ datvā’’tiādīsu vibhattivipallāso yutto ‘‘tassā kumārikāyā’’tiādīsu pana na yutto, vibhattivipallāso ca nāma yebhuyyena ‘‘neva dānaṃ viramissa’’ntiādīsu gāthāsu icchitabbo.

භවත්නි, 'තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං' (ඒ කුමාරිකාව සමඟ) යන මෙහි 'තස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසයෙන් (විභක්ති පෙරළීමෙන්) කියන ලද්දක් නොවේද? එහි අර්ථය 'තායා' (ඇය සමඟ) යන්නයි. එසේම 'කස්සාහං කේන හායාමි' (මම කාගෙන් කුමකින් පිරිහෙම්ද?) යන්නද විභක්ති විපල්ලාසයෙන් කියන ලද්දකි. එහි අර්ථය 'කායා' (කාගෙන්) යන්නයි. 'අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තෝ' (එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ) යන මෙහිද 'අඤ්ඤතරිස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසයෙන් කියන ලද්දකි. එහි අර්ථය 'අඤ්ඤතරිස්සං' (එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි) යන්න නොවේද? එසේ නොවේ, මෙවැනි චුණ්ණියපද (ගද්‍ය පාඨ) විෂයයෙහි විභක්ති විපල්ලාසයක් පිළිගත යුතු නොවන බැවිනි. භවත්නි, චුණ්ණියපද විෂයයෙහි වුවද 'සංඝේ ගෝතමි දේහි' යනාදී තැන්හි 'සංඝස්ස' (සංඝයාට) යන අර්ථය සඳහා විභක්ති විපල්ලාසයක් ඇතැයි ගුරුවරු පවසති නොවේද? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවද එවැනි ස්ථානයන්හි ආධාර (සප්තමී) සහ පටිග්ගාහක (සම්ප්‍රදාන) භාවයන් බලාපොරොත්තු වන බැවින් අදහස් දෙකක් ඇති වේ. එනම්, 'සංඝයාට දෙන්න' යැයි පැවසීමට කැමති තැනැත්තා හට 'සංඝයා කෙරෙහි දෙන්න' යන වචනය පරස්පර නොවේ, එය ගැලපේමය. එසේම 'සංඝයා කෙරෙහි දෙන්න' යැයි පැවසීමට කැමති තැනැත්තා හටද 'සංඝයාට දෙන්න' යන වචනය පරස්පර නොවේ, එයද ගැලපේමය. යම් සේ 'අලාබු' සහ 'ලාබු' යන වචන වෙන වෙනම තිබියදීත් 'ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති' යන මෙහි ඡන්දස රැක ගැනීම සඳහා අ-කාරය ලෝප වීම සිදුවේ යැයි සිතා අක්ෂර ලෝපයක් බුද්ධියෙන් සිදු කරනු ලැබේද, එලෙසම 'සංඝේ ගෝතමි දේහි' යනාදී ස්ථානයන්හිද බුද්ධියෙන් විභක්ති විපල්ලාසයක් කල්පනා කොට 'සංඝස්ස' යන විපල්ලාස අර්ථය ආචාරීන් වහන්සේලා කැමති වෙති. එබැවින් 'සංඝේ ගෝතමි දේහි', 'වෙස්සන්තරේ වරං දත්වා' යනාදී තැන්හි විභක්ති විපල්ලාසය සුදුසු වුවද, 'තස්සා කුමාරිකායා' යනාදී තැන්හි එය සුදුසු නොවේ. විභක්ති විපල්ලාසය නම් බොහෝ සෙයින් 'නේව දානං විරමිස්සං' යනාදී ගාථාවන්හිම බලාපොරොත්තු විය යුතුය.

Tathāpi vadeyya yā sā tumhehi ‘‘tassā methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti pāḷi ābhatā, na sā sattamīpayogā. ‘‘Tassā’’ti [Pg.289] hi idaṃ chaṭṭhiyantapadaṃ ‘‘tassāmakkaṭiyāaṅgajāte methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti atthasambhavatoti? Tanna, aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tassāti bhummavacana’’nti vuttattā. Kiñca bhiyyo – aṭṭhakathāyaṃyeva ‘‘tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati, tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatī’’ti imasmiṃ padese ‘‘tassā’’ti bhummavacanaṃ niddeso katoti. Nanu ca bho tatthāpi ‘‘tassā’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena bhummatthe sāmivacananti? ‘‘Ativiya tvaṃ vibhattivipallāsanaye kusalosi, vibhattivipallāsiko nāmā’’ti bhavaṃ vattabbo. Yo tvaṃ dhammasaṅgāhakattherehi vuttapāḷimpi ullaṅghasi, aṭṭhakathāvacanampi ullaṅghasi, aparampi te niddesapāḷiṃ āharissāma. Sace tvaṃ paṇḍitajātiko, saññattiṃ gamissasi. Sace apaṇḍitajātiko, attano gāhaṃ amuñcantoyeva saññattiṃ na gamissati, sāsane cittiṃ katvā suṇohīti. ‘‘Tasmā hi sikkhetha idheva jantū’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisantena pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtena ‘‘idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme’’ti evaṃ ‘‘imissā’’ti padaṃ bhummavacanavasena vuttaṃ. Tañhi ‘‘idhā’’ti padassa atthavācakattā sattamiyā rūpanti viññāyati. Iti ‘‘imissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma.

එසේ වුවත්, ඔබ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද 'තස්සා මේථුනං ධම්මං පටිසේවති' යන පාළි පාඨය සප්තමී විභක්ති ප්‍රයෝගයක් නොවේ යැයි යමෙකු පැවසිය හැකිය. මන්ද 'තස්සා' යන්න 'ඒ වඳුරියගේ අඟ පසඟෙහි මෛථුන ධර්මය සෙවනය කරයි' යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් එය ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයක් වන බැවිනි යත්; එය එසේ නොවේ, අටුවාවෙහි 'තස්සා යනු භුම්ම වචනයකි (සප්තමී විභක්තියකි)' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. තවද විශේෂයෙන්ම, අටුවාවෙහිම 'තස්සා ච සික්ඛාය සික්ඛං පරිපූරෙන්තෝ සික්ඛති, තස්මිඤ්ච සික්ඛාපදේ අවීතික්කමන්තෝ සික්ඛති' යන මේ පාඨයෙහි 'තස්සා' යන්න සප්තමී වචනයක් (භුම්ම වචනයක්) ලෙස දක්වා තිබේ. භවත්නි, එතැනදීත් 'තස්සා' යන්න විභක්ති විපල්ලාසය හේතුවෙන් සප්තමී අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමි වචනයක් (ෂෂ්ඨී විභක්තියක්) නොවේද? 'ඔබ විභක්ති විපල්ලාස ක්‍රමයෙහි අතිශයින්ම දක්ෂයෙකි, විභක්ති විපල්ලාසකරුවෙකි' යැයි ඔබට කිව යුතුය. ධර්ම සංගායකා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලද පාළි පාඨයන්ද ඉක්මවා යන, අටුවා වචනයද ඉක්මවා යන ඔබට අපි වෙනත් නිද්දේස පාළි පාඨයක් ඉදිරිපත් කරමු. ඉදින් ඔබ පණ්ඩිතයකු වැනියෙක් නම්, මේ වැටහීමට පැමිණෙනු ඇත. ඉදින් අපණ්ඩිතයකු වැනියෙක් නම්, තමාගේ මතය අත් නොහරිමින්ම වැටහීමට නොපැමිණෙනු ඇත. ශාසනය කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිව අසනු මැනවි. 'තස්මා හි සික්ඛේථ ඉධේව ජන්තු' යන මේ පාළි පාඨයේ අර්ථය දක්වමින්, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමාන වූ, අග්‍රශ්‍රාවක ධර්මසේනාපති ආයුෂ්මත් ශාරිපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් 'ඉධ යනු මෙයින් මේ දෘෂ්ටියෙහි, මේ ක්ෂාන්තියෙහි, මේ රුචියෙහි, මේ පිළිගැනීමෙහි, මේ ධර්මයෙහි' යනුවෙන් මෙසේ 'ඉමිස්සා' යන පදය සප්තමී වචනාර්ථයෙන් වදාරන ලදී. එය 'ඉධ' යන පදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස වටහා ගනු ලැබේ. මෙසේ 'ඉමිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, පාළි පාඨයන්හි සෘජුව නොපැමිණියද 'සබ්බස්සා', 'කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූපද දක්නා ලද්දක්ම වන්නේය.

Aparampi te sabbalokānukampakena sabbaññunā āhaccabhāsitaṃ pāḷiṃ āharissāma, cittiṃ katvā suṇohi, ‘‘aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā [Pg.290] apubbaṃ acarimaṃ dve arahanto sammāsambuddhā uppajjeyyu’’nti ettha ‘‘ekissā’’ti idaṃ sattamiyā rūpaṃ. Evaṃ ‘‘ekissā’’ti sattamiyā rūpe diṭṭheyeva ‘‘sabbassā katarissā’’tiādīni sattamiyā rūpāni pāḷiyaṃ anāgatānipi diṭṭhāniyeva nāma. Na hi sabbathāpi vohārā sarūpato pāḷiādīsu dissanti, ekacce dissanti, ekacce na dissantiyeva. Atridaṃ vuccati –

සියලු ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් සෘජුවම දේශනා කරන ලද තවත් පාළි පාඨයක් අපි ඔබට ඉදිරිපත් කරමු, ගෞරවයෙන් අසන්න: 'මහණෙනි, එකම ලෝක ධාතුවක පෙර පසු නොවී අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන් දෙනමක් උපදින්නේය යන්නක් සිදු විය නොහැක්කකි, එයට අවකාශයක් නැත' යන මෙහි 'එකිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයකි. මෙසේ 'එකිස්සා' යන්න සප්තමී විභක්ති රූපයක් ලෙස දුටු කල්හි, පාළි පාඨයන්හි සෘජුව නොපැමිණියද 'සබ්බස්සා', 'කතරිස්සා' යනාදී සප්තමී විභක්ති රූපද දක්නා ලද්දක්ම වන්නේය. සැබවින්ම සියලුම ව්‍යවහාරයන් ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම පාළි භාෂාව ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ. ඇතැම් ඒවා දක්නට ලැබෙන අතර ඇතැම් ඒවා දක්නට නොලැබේමය. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ —

‘‘Tassā’’iccādayo saddā, ‘‘tāya’’iccādayo viya;

Ñeyyā pañcasu ṭhānesu, tatiyādīsu dhīmatā.

'තස්සා' යනාදී ශබ්දයන්, 'තාය' යනාදී ශබ්දයන් මෙන්, තෘතීයා විභක්තියේ සිට ස්ථාන පහකදී ප්‍රඥාවන්තයා විසින් වටහා ගත යුතුය.

Tiṇṇannaṃ pana nādīnaṃ, hoti sabyapadesato;

‘‘Tassā kassā’’tiādīni, bhavanti tatiyādisu.

ත්‍රිවිධ වූ 'නා' ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සාදෘශ්‍යය හැඟවීමෙන්, 'තස්සා', 'කස්සා' යනාදී රූපයන් තෘතීයා විභක්තියේ සිට සිද්ධ වේ.

Atra panāyaṃ pāḷinayavibhāvanā aṭṭhakathānayavibhāvanā ca – tassā kaññāya saddhiṃ gacchati, tassā kaññāya kataṃ, tassā kaññāya deti, tassā kaññāya apeti, tassā kaññāya ayaṃ kaññā hīnā, tassā kaññāya ayaṃ kaññā adhikā, tassā kaññāya santakaṃ, tassā kaññāya patiṭṭhitanti. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ cittiṃ katvā pariyāpuṇitabbā sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃ. Evaṃ sabbathāpi pāḷiaṭṭhakathānayānusārena itthiliṅgassa avisadākāravohāratā ñātabbā.

මෙහි ලා පාළි ක්‍රමයේ සහ අටුවා ක්‍රමයේ විග්‍රහය මෙසේය: 'තස්සා කඤ්ඤාය සද්ධිං ගච්ඡති' (ඒ කන්‍යාව සමඟ යයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය කතං' (ඒ කන්‍යාව විසින් කරන ලදී), 'තස්සා කඤ්ඤාය දේති' (ඒ කන්‍යාවට දෙයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය අපේති' (ඒ කන්‍යාවගෙන් බැහැර වෙයි), 'තස්සා කඤ්ඤාය අයං කඤ්ඤා හීනා' (ඒ කන්‍යාවට වඩා මේ කන්‍යාව පහත්ය), 'තස්සා කඤ්ඤාය අයං kඤ්ඤා අධිකා' (ඒ කන්‍යාවට වඩා මේ කන්‍යාව උසස්ය), 'තස්සා කඤ්ඤාය සන්තකං' (ඒ කන්‍යාව සතු දෙය), 'තස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (ඒ කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටියේය) යනාදී වශයෙනි. මෙවැනි දුර්ලභ වූ ව්‍යාකරණ නීතීන් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා මැනවින් සිත තබාගෙන උගත යුතුය. මෙසේ සෑම අයුරින්ම පාළි හා අටුවා ක්‍රමයට අනුව ස්ත්‍රී ලිංගයේ අප්‍රකට ස්වභාවය සහිත ව්‍යවහාරයන් වටහා ගත යුතුය.

Evaṃ pana ñatvā viññujātinā ‘‘dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāvisesena liṅganānattaṃ hotī’’ti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Gosaddo hi ‘‘puriso mātugāmo orodho āpo satthā’’tiādayo viya na niyogā visadākāravohāro, nāpi ‘‘kaññā ratti itthī’’tiādayo viya niyogā avisadākāravohāro. Tathā hi ayaṃ pulliṅgabhāve dhātusaddo viya visadākāravohāro, itthiliṅgabhāve avisadākāravohāro[Pg.291]. Iti imassa atthassa sotūnaṃ ñāpanena paramasaṇhasukhumañāṇappaṭilābhattaṃ ‘‘go, gāvī gāvo. Gāviṃ, gavo’’tiādinā okārantassa itthiliṅgassa gosaddassa āveṇikā nāmikapadamālā vuttā. Ettha pana ‘‘gāvi’’nti ekakkhattumāgataṃ, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gāvī gāva’’nti tikkhattuṃ, ‘‘gāviyā’’ti pañcakkhattuṃ, evamettha pañcakkhattuṃ āgatapadānaṃ vasena avisadākāro dissatīti idaṃ itthiliṅganti gahetabbaṃ. Imañhi nayaṃ muñcitvā natthi añño nayo yena gosaddo itthiliṅgo siyā. Tasmā idameva amhākaṃ mataṃ sārato paccetabbaṃ. Pumitthiliṅgasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ gosaddānaṃ rūpamālāya nibbisesataṃ vadantānaṃ pana ācariyānaṃ mataṃ pulliṅge vattamānena gosaddeni’tthiliṅge vattamānassa gosaddassa rūpamālāya sadisatte sati mātugāmasaddassa nāmikapadamālāyo samaṃ yojetvā pumitthiliṅgabhāvaparikappanaṃ viya hotīti na sārato paccetabbaṃ.

මෙසේ දැනගෙන, ප්‍රඥාවන්තයා විසින් 'ගෝ ශබ්ද දෙකෙහි ලිංග භේදය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ ලිංග වෙනස) රූපමාලාවෙහි ඇති විශේෂත්වය නිසා සිදුවේ' යැයි මෙහිදී නිගමනයකට පැමිණිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'ගෝ' ශබ්දය යනු 'පුරිස, මාතුගාම, ඕරෝධ, ආප, සත්ථා' ආදී වචන මෙන් නියත වශයෙන්ම පැහැදිලි ස්වරූපයක් ඇති ව්‍යවහාරයක් (විසදාකාර වෝහාරයක්) නොවන අතර, 'කඤ්ඤා, රත්ති, ඉත්ථී' ආදී වචන මෙන් නියත වශයෙන්ම අපැහැදිලි ස්වරූපයක් ඇති ව්‍යවහාරයක් (අවිසදාකාර වෝහාරයක්) ද නොවේ. එසේම, මෙම ශබ්දය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) භාවයෙහිදී 'ධාතු' ශබ්දය මෙන් පැහැදිලි ව්‍යවහාරයක් වන අතර, ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) භාවයෙහිදී අපැහැදිලි ව්‍යවහාරයක් වේ. මෙසේ මෙම අර්ථය අසන්නන්ට අවබෝධ කරවීමෙන් ඉතා සියුම් වූත් ප්‍රඥාව ලබාගැනීම පිණිස, 'ගෝ, ගාවී, ගාවෝ. ගාවිං, ගවෝ' ආදී වශයෙන් 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයට ආවේණික වූ නාම පදමාලාව දක්වන ලදී. මෙහිදී 'ගාවිං' යන්න එක් වරක් ද, 'ගෝ, ගෝහි' ආදිය දෙවරක් ද, 'ගාවෝ, ගාවී, ගාවං' යන්න තෙවරක් ද, 'ගාවියා' යන්න පස් වරක් ද පැමිණේ. මෙසේ මෙහි පස් වරක් පැමිණි පදවල ස්වභාවය අනුව අපැහැදිලි ස්වරූපය (අවිසදාකාරය) පෙනෙන බැවින් මෙය 'ස්ත්‍රී ලිංගය' යැයි පිළිගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය හැර 'ගෝ' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයක් විය හැකි වෙනත් ක්‍රමයක් නැත. එබැවින් අපගේ මෙම මතයම සාරවත් ලෙස පිළිගත යුතුය. පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් හැඳින්වෙන 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි රූපමාලාවේ වෙනසක් නැතැයි පවසන ආචාර්යවරුන්ගේ මතය වනාහි, පුල්ලිංගයෙහි පවතින 'ගෝ' ශබ්දය සහ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පවතින 'ගෝ' ශබ්දයෙහි රූපමාලාවන් සමාන වන කල්හි, 'මාතුගාම' ශබ්දයේ නාම පදමාලාව ද ඊට සමාන කොට යොදා පුරුෂ-ස්ත්‍රී ලිංග භාවය මවා ගැනීමක් බඳු බැවින්, එය සාරවත් ලෙස පිළිගත යුතු නොවේ.

Ettha pana kiñci liṅgasaṃsandanaṃ kathayāma – heṭṭhā niddiṭṭhassa okārantapulliṅgassa gosaddassa nāmikapadamālāyaṃ ‘‘gāvuṃ gāvaṃ gāvenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘go gohī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘gāvo gavo gava’’nti imāni pana ‘‘satthā rājā’’tiādīni viya tikkhattuṃ, catukkhattuṃ vā panettha pañcakkhattuṃ vā āgatapadāni na santi. Tadabhāvato visadākāro dissati. Purisasaddassa nāmikapadamālāyampi ‘‘puriso purisa’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘purise’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘purisā’’ti tikkhattuṃ. Evaṃ visadākāro dissati. Ākārantitthiliṅgassa pana ‘‘kañña’’ntiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘kaññāhī’’tiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘kaññāyo’’tiādīni tikkhattuṃ, ‘‘kaññā’’ti idaṃ catukkhattuṃ, ‘‘kaññāyā’’ti idaṃ pana pañcakkhattuṃ. Evaṃ avisadākāro dissati. Ākārantapulliṅgassatu ‘‘sattharī’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘satthū’’tiādīni [Pg.292] dvikkhattuṃ, ‘‘satthā’’tiādīni tikkhattuṃ, evaṃ visadākāro dissati. Iminā nayena sabbāsupi pumitthiliṅgapadamālāsu visadākāro ca avisadākāro ca veditabbo. Napuṃsakaliṅgassa pana nāmikapadamālāyaṃ ‘‘cittenā’’tiādīni ekakkhattumāgatāni, ‘‘citta’’ntiādīni dvikkhattuṃ, ‘‘cittānī’’ti idaṃ tikkhattuṃ āgataṃ. Aṭṭhi āyusaddādīsupi eseva nayo. Ettha ubhayamuttākāro dissati. Kiñcāpettha catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ vā āgatapadānaṃ abhāvato visadākāro upalabbhamāno viya dissati, tathāpi yasmā ‘‘cittaṃ aṭṭhi āyū’’tiādīni napuṃsakāni ‘‘gacchaṃ aggi bhikkhū’’tiādīnaṃ pulliṅgānaṃ nayena appavattanato visadākārañca, ‘‘ratti yāgū’’tiādīnaṃ itthiliṅgānaṃ nayena appavattanato avisadākārañca ubhayamanupagamma visesato ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’tiādinā sanikārāya rūpamālāya rūpavantāni bhavanti, tasmā tesamākāro ubhayamuttoti daṭṭhabbo.

මෙහිදී අපි යම් ලිංග සැසඳීමක් කරමු – පහත දක්වන ලද 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග 'ගෝ' ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි 'ගාවුං, ගාවං, ගාවේන' ආදී පද එක් වරක් ද, 'ගෝ, ගෝහි' ආදී පද දෙවරක් ද, 'ගාවෝ, ගවෝ, ගවං' යන පද 'සත්ථා, රාජා' ආදී පද මෙන් තෙවරක් ද පැමිණෙන අතර, මෙහි සිව් වරක් හෝ පස් වරක් හෝ පැමිණෙන පද නැත. එය නොමැති වීම නිසා පැහැදිලි ස්වරූපයක් (විසදාකාරයක්) පෙනේ. පුරිස ශබ්දයේ නාම පදමාලාවෙහි ද 'පුරිසෝ, පුරිසං' ආදී පද එක් වරක් ද, 'පුරිසේ' ආදී පද දෙවරක් ද, 'පුරිසා' යන්න තෙවරක් ද පැමිණේ. මෙසේ පැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. ආ කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංගයේ (කඤ්ඤා ශබ්දයේ) නම් 'කඤ්ඤං' ආදී පද එක් වරක් ද, 'කඤ්ඤාහි' ආදී පද දෙවරක් ද, 'කඤ්ඤායෝ' ආදී පද තෙවරක් ද, 'කඤ්ඤා' යන්න සිව් වරක් ද, 'කඤ්ඤායා' යන්න පස් වරක් ද පැමිණේ. මෙසේ අපැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. ආ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංගයේ (සත්ථු ශබ්දයේ) නම් 'සත්ථරි' ආදී පද එක් වරක් ද, 'සත්ථූ' ආදී පද දෙවරක් ද, 'සත්ථා' ආදී පද තෙවරක් ද පැමිණේ. මෙසේ පැහැදිලි ස්වරූපයක් පෙනේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලුම පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග පදමාලාවන්හි පැහැදිලි ස්වරූපය සහ අපැහැදිලි ස්වරූපය දත යුතුය. නපුංසක ලිංගයේ නාම පදමාලාවෙහි වනාහි 'චිත්තේන' ආදී පද එක් වරක් ද, 'චිත්තං' ආදී පද දෙවරක් ද, 'චිත්තානි' යන්න තෙවරක් ද පැමිණේ. 'අට්ඨි, ආයු' ආදී ශබ්දවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී (පුල්ලිංග-ස්ත්‍රීලිංග යන) දෙකින්ම මිදුණු ස්වභාවයක් (උභයමුක්තාකාරයක්) පෙනේ. මෙහි සිව් වරක් හෝ පස් වරක් හෝ පැමිණෙන පද නොමැති වීම නිසා පැහැදිලි ස්වරූපයක් දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙන් පෙනුන ද, 'චිත්තං, අට්ඨි, ආයු' ආදී නපුංසක පද 'ගච්ඡං, අග්ගි, භික්ඛු' ආදී පුල්ලිංග පදවල ක්‍රමයට නොපවතින බැවින් පැහැදිලි ස්වරූපය ද, 'රත්ති, යාගු' ආදී ස්ත්‍රී ලිංග පදවල ක්‍රමයට නොපවතින බැවින් අපැහැදිලි ස්වරූපය ද යන දෙකටම නොපැමිණ, සුවිශේෂී ලෙස 'චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, cittāni, චිත්තේ' ආදී වශයෙන් වෙනස්ම රූපමාලාවකින් යුක්ත වන බැවින්, ඒවායේ ස්වභාවය 'දෙකින්ම මිදුණු එකක්' (උභයමුක්ත) ලෙස දත යුතුය.

Tividhopāyaṃ ākāro sakkaṭabhāsāsu na labbhati. Tenesa sabbesupi byākaraṇasatthesu na vutto. Sabbasattānaṃ pana mūlabhāsābhūtāya jineritāya māgadhikāya sabhāvaniruttiyā labbhati. Tathā hi ayaṃ niruttimañjūsāyaṃ vutto –

මෙම ත්‍රිවිධ ස්වභාවය සංස්කෘත භාෂාවන්හි නොලැබේ. එබැවින් මෙය කිසිදු ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක දක්වා නැත. නමුත් සියලු සත්ත්වයන්ගේ මූල භාෂාව වූ, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත වූ, ස්වභාවික නිරුක්තියක් වූ මාගධී (පාලි) භාෂාවෙහි මෙය ලැබේ. එසේම මෙය 'නිරුත්තිමංජූසා' ග්‍රන්ථයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

Kiṃ panetaṃ liṅgaṃ nāma? Keci tāva vadanti –

ඇත්ත වශයෙන්ම 'ලිංගය' යනු කුමක්ද? ඇතැමෙක් මෙසේ පවසති –

‘‘Thanakesavatī itthī, massuvā puriso siyā. Ubhinnamantaraṃ etaṃ, itaro’bhayamuttako’ti

'පියයුරු හා කේශ ඇති තැනැත්තිය ස්ත්‍රියක් වන අතර, රැවුල ඇති තැනැත්තා පුරුෂයෙක් වේ. මේ දෙක අතර පවතින්නේ නපුංසකය වන අතර, අනෙකා මේ දෙකින්ම මිදුණේ වෙයි' යන්නයි.

Vuttattā visiṭṭhā thanakesādayo liṅga’’nti, etaṃ na sabbattha, gaṅgāsālārukkhādīnaṃ thanādinā sambandhābhāvato.

මෙසේ පවසා ඇති බැවින් පියයුරු, රැවුල ආදී සුවිශේෂී ලක්ෂණ 'ලිංගය' වේ යන්න සැමතැනකටම නොගැලපේ. මක්නිසාද යත් ගංගා, සල් ගස් ආදියට පියයුරු ආදිය සමඟ කිසිදු සම්බන්ධයක් නොමැති බැවිනි.

Apare [Pg.293] vadanti – ‘‘na liṅgaṃ nāma paramatthato kiñci atthi, lokasaṅketarūḷho pana vohāro liṅgaṃ nāmā’’ti. Idamettha sanniṭṭhānaṃ. Sabbaliṅgikopi saddo hoti taṭaṃ taṭī taṭoti. Yadi ca paramatthato liṅgaṃ nāma siyā, kathaṃ aññamaññaviruddhānaṃ tesaṃ ekattha samāveso bhavati, tasmā yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅgaṃ, visadākāravohāro pulliṅgaṃ, ubhayamuttākāravohāro napuṃsakaliṅganti veditabbanti.

අන්‍යයෝ මෙසේ පවසති: 'පරමාර්ථ වශයෙන් ලිංගය කියා දෙයක් නැත, ලෝක සම්මුතියෙන් ස්ථාවර වූ ව්‍යවහාරයම ලිංගය නම් වේ.' මෙහි නිගමනය මෙයයි. තවද 'තටං, තටී, තටෝ' (ඉවුර) වශයෙන් එකම ශබ්දයක් වුවද සියලු ලිංගයන්ගෙන් යුක්ත විය හැක. ඉදින් පරමාර්ථ වශයෙන් ලිංගය කියා දෙයක් තිබුණේ නම්, එකිනෙකට පටහැනි වූ එම ලිංගයන් එකම අර්ථයක කෙසේ නම් පිහිටන්නේද? එබැවින් යම් කිසි අර්ථයක අපැහැදිලි ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය ලෙස ද, පැහැදිලි ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය පුරුෂ ලිංගය ලෙස ද, දෙකින්ම මිදුණු ස්වරූපයෙන් යුත් ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය ලෙස ද දත යුතුය.

Ettha pana nāmikapadamālāsaṅkhātapabandhavaseneva avisadākāravohārāditā gahetabbā, na ekekapadavasena. Tathā hi ‘‘kaññā puriso citta’’nti ca, ‘‘kaññāyo purisā cittānī’’ti ca evamādikassa ekekapadassa avisadākāravohārāditā na dissati. Yasmā pana pabandhavasena visadākāravohārādibhāve siddheyeva samudāyāvayavattā ekekapadassapi avisadākāravohārāditā sijjhateva.

මෙහිදී වනාහි, අපැහැදිලි ස්වරූපය ආදී ව්‍යවහාරයන් තේරුම් ගත යුත්තේ නාම පදමාලා නම් වූ පද සම්බන්ධය (පද්ධතිය) අනුවම මිස, එක් එක් තනි පදයක් අනුව නොවේ. එසේම, 'කඤ්ඤා, පුරිසෝ, චිත්තං' කියා හෝ 'කඤ්ඤායෝ, puර්‍ඉසā, චිත්තානි' කියා හෝ මෙවැනි එක් එක් තනි පදයක් දෙස බැලූ විට අපැහැදිලි ස්වරූපය ආදිය නොපෙනේ. නමුත් පද පද්ධතියේ (පදමාලාවේ) බලපෑමෙන් පැහැදිලි ස්වභාවය ආදිය තහවුරු වන බැවින්, මුළු පද්ධතියේ කොටසක් වීම නිසා එක් එක් තනි පදයට ද අපැහැදිලි ස්වභාවය ආදිය නිරායාසයෙන්ම හිමිවේ.

Keci pana nāmikapadamālāsaṅkhātaṃ pabandhaṃ aparāmasitvā ekekapadavaseneva avisadākāravohārādikaṃ icchanti, te vattabbā ‘‘yadi ekekapadasseva avisadākāravohārāditā siyā, evaṃ sante ‘kaññā purisā satthā guṇavā rājā’tiādīnaṃ padānaṃ ākārasutivasena, ‘puriso satthāro kaññāyo’tiādīnaṃ pana okārasutivasena, ‘cittaṃ purisaṃ kañña’ntiādīnaṃ anusārasutivasena aññamaññaṃ samānasutisambhavā kathaṃ avisadākāravohārāditā siyā’’ti? Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘siyā eva, nānattaṃ pana tesaṃ duppaṭivedha’’nti. Te vattabbā ‘‘mā tumhe evamavacuttha, dujjānatarampi nibbānaṃ kathanasamatthaṃ puggalaṃ nissāya jānanti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā vadethā’’ti. Evañca pana vatvā [Pg.294] tato uttari te pañhaṃ pucchitabbā ‘‘bodhisaddo āyusaddo ca kataraliṅgo’’ti. Te jānantā evaṃ vakkhanti ‘‘bodhisaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo ca, āyusaddo ca pana napuṃsakaliṅgo ca pulliṅgo cāti dviliṅgā ete saddā’’ti. Te vattabbā ‘‘yadi bodhisaddo ca āyusaddo ca dviliṅgā ete saddā, evaṃ sante dvinnaṃ bodhisaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ kathaṃ avisadākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā, kathañca pana dvinnaṃ āyusaddānaṃ ekapadabhāvena vavatthitānaṃ accantasamānasutikānaṃ ubhayamuttākāravohāratā ca visadākāravohāratā ca siyā’’ti? Evaṃ vuttā te addhā kiñci uttari apassantā niruttarā bhavissanti. Saddasatthavidū pana saddasatthato nayaṃ gahetvā vadanti –

ඇතැම්හු වනාහි නාමික පදමාලා සංඛ්‍යාත ප්‍රබන්ධය නොසලකා, එක් එක් පද වශයෙන්ම අවිශද ආකාර ව්‍යවහාරය ආදිය කැමති වෙති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් එක් එක් පදයේම අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර ආදී බවක් වන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි "කඤ්ඤා, පුරිසා, සත්ථා, ගුණවා, රාජා" ආදී පදයන්ගේ "ආ" ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත්, "පුරිසෝ, සත්ථාරෝ, කඤ්ඤායෝ" ආදී පදයන්ගේ "ඕ" ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත්, "චිත්තං, පුරිසං, කඤ්ඤං" ආදී පදයන්ගේ අනුස්වාර ශබ්දය ඇසීම වශයෙනුත් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සමාන ශබ්ද ඇති විය හැකි බැවින්, කෙසේ නම් අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර ආදී බවක් වන්නේද?' කියායි. කිසියම් හෙයකින් ඔවුහු මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'එසේ විය හැකිය, නමුත් ඔවුන්ගේ වෙනස අවබෝධ කර ගැනීම දුෂ්කරය' කියායි. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඔබලා එසේ නොකියන්න. වඩාත් දුෂ්කර වූ නිවන පවා එය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් පුද්ගලයා ඇසුරු කොට දැනගනිති. එබැවින් මැනවින් විමසා බලා ප්‍රකාශ කරන්න' කියායි. මෙසේ පවසා, ඉන් පසුව ඔවුන්ගෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න ඇසිය යුතුය: 'බෝධි ශබ්දය සහ ආයු ශබ්දය කවර ලිංගද?' කියායි. ඔවුහු දන්නේ නම් මෙසේ පවසති: 'බෝධි ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගය මෙන්ම පුල්ලිංගයද වෙයි, ආයු ශබ්දය නපුංසක ලිංගය මෙන්ම පුල්ලිංගයද වෙයි. මෙසේ මේවා ද්විලිංගික ශබ්දයන්ය' කියායි. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'ඉදින් බෝධි ශබ්දය සහ ආයු ශබ්දය යන මේවා ද්විලිංගික ශබ්දයන් නම්, එසේ ඇති කල්හි, එකම පදයක් වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපිත වූ, අතිශයින් සමාන ශබ්ද ඇති බෝධි ශබ්ද දෙකෙහි කෙසේ නම් අවිශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් සහ විශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් වන්නේද? එකම පදයක් වශයෙන් ව්‍යවස්ථාපිත වූ, අතිශයින් සමාන ශබ්ද ඇති ආයු ශබ්ද දෙකෙහි කෙසේ නම් උභය මුක්ත ආකාර ව්‍යවහාර බවක් සහ විශද ආකාර ව්‍යවහාර බවක් වන්නේද?' කියායි. මෙසේ කියන ලද කල්හි, ඔවුහු නිසැකවම මින් මතු කිසිවක් දැකගත නොහැකිව නිරුත්තර වන්නාහ. ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් ක්‍රමය ගෙන මෙසේ පවසති -

‘‘Ese’sā eta’miti ca,Pasiddhi atthesu yesu lokassa;

‘Thīpumanapuṃsakānī’ti,Vuccante tāni nāmānī’’ti.

"'එසෝ' (eso), 'එසා' (esā), 'ඒතං' (etaṃ) යනුවෙන් ලෝකයාගේ යම් අර්ථයන්හි ප්‍රසිද්ධියක් ඇද්ද, ඒ නාමයන් 'ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක' ලිංගයන් යැයි කියනු ලැබේ."

Tesaṃ kira ayamadhippāyo – ‘‘eso puriso, eso mātugāmo, eso rājā, esā itthī, esā latā, etaṃ napuṃsakaṃ, etaṃ citta’’nti evaṃ purisādīsu yesu atthesu lokassa ‘‘eso esā eta’’nti ca pasiddhi hoti, tesu atthesu tāni nāmāni ‘‘pumitthinapuṃsakaliṅgānī’’ti vuccanti, taṃdvārena aññānipīti. Evaṃ vadantehi tehi ‘‘iminā nāma ākārena ‘eso esā eta’nti nāmāni aññāni ca pulliṅgādināmaṃ labhantī’’ti ayaṃ viseso na dassito, saddhammanayaññūhi pana neruttikehi dassito ‘‘yassa kassaci atthassa avisadākāravohāro itthiliṅga’’ntiādinā.

ඔවුන්ගේ අදහස වනාහි මෙසේය: 'එසෝ පුරිසෝ (මේ පුරුෂයාය), එසෝ මාතුගාමෝ, එසෝ රාජා, එසා ඉත්ථී (මේ ස්ත්‍රියය), එසා ලතා, ඒතං නපුංසකං, ඒතං චිත්තං' යනුවෙන් පුරුෂයාදී වූ යම් අර්ථයන්හි ලෝකයාට 'එසෝ, එසා, ඒතං' යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධියක් වේද, ඒ අර්ථයන්හි ඒ නාමයන් 'පුං, ඉත්ථි, නපුංසක ලිංගයන්' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ ද්වාරයෙන් අන්‍ය වූ නාමයන්ද එසේමය. මෙසේ පවසන ඔවුන් විසින්, 'මෙන්න මේ ආකාරයෙන් "එසෝ, එසා, ඒතං" යන නාමයන් සහ අන්‍ය වූ නාමයන් පුල්ලිංගාදී නාමය ලබති' යන මේ විශේෂය දක්වා නැත. සද්ධර්ම ක්‍රමය දන්නා ව්‍යාකරණවේදීන් විසින් වනාහි, 'යම් කිසිවෙකුගේ අර්ථයේ අවිශද ආකාර ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගයයි' යනාදී වශයෙන් එය දක්වන ලද්දේය.

Keci [Pg.295] pana ‘‘avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅga’’ntiādīni vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, evaṃ sante mātugāmakalattakantakaṇṭakagumbādayopi vohārā itthiliṅgāni siyuṃ avisadākārattā tadatthānaṃ. Yadi pana visadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ‘‘devatā saddhā ñāṇa’’miccādayopi vohārā pulliṅgāni siyuṃ visadākārattā tadatthānaṃ. Atha vā yadi avisadākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro itthiliṅgaṃ, visadākārānaṃ panatthānaṃ vācako vohāro pulliṅgaṃ, evaṃ sante ekassevatthassa ekakkhaṇe dvīhi liṅgehi na vattabbatā siyā –

ඇතැම්හු වනාහි 'අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගයයි' යනාදී වශයෙන් පවසති, එය නොගත යුතුය. මන්දයත්, ඉදින් අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි මාතුගාම, කලත්‍ර, කන්ත, කණ්ටක, ගුම්බ ආදී ව්‍යවහාරයන්ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයන් අවිශද ආකාර බැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයන් විය යුතුය. ඉදින් විශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි 'දේවතා, සද්ධා, ඤාණ' ආදී ව්‍යවහාරයන්ද, ඔවුන්ගේ අර්ථයන් විශද ආකාර බැවින් පුල්ලිංගයන් විය යුතුය. නැතහොත්, ඉදින් අවිශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය ස්ත්‍රී ලිංගය නම්, විශද ආකාර ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය පුල්ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි එකම අර්ථයකට එකම මොහොතක ලිංග දෙකකින් නොපැවසිය හැකි වන්නේය -

‘‘Atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate;

Karomi te taṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti.

"'යක්ෂය, ඔබ මාගේ යහපත කැමති වන්නෙහිය. දේවතාවිය, ඔබ මාගේ හිත කැමති වන්නීය. මම ඔබගේ ඒ වචනය පිළිපදිමි, ඔබ මාගේ ගුරුවරයා වන්නෙහිය' යනුවෙනි."

Yadi ca ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ vācako vohāro napuṃsakaliṅgaṃ, evaṃ sante ubhayamuttākārānaṃ atthānaṃ tiṇarukkhādīsu ‘‘idaṃ nāmā’’ti niyamābhāvato liṅgavacanaṃ viruddhaṃ siyā. Apica ‘‘paññāratanaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayuga’’nti ca ādinā napuṃsakaliṅgavacanena tadatthānampi ubhayamuttākāratā vuttā siyā. Apica ekampi tīraṃ ‘‘taṭaṃ taṭī taṭo’’ti tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā. Ekampi ca ñāṇaṃ ‘‘paññāṇaṃ paññā pajānanā amoho’’tiādinā tīhi liṅgehi na vattabbaṃ siyā, tasmā taṃ nayaṃ aggahetvā yathāvuttoyeva nayo gahetabbo.

තවද, ඉදින් උභය මුක්ත ආකාර (ලිංග දෙකින්ම තොර) ඇති අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ව්‍යවහාරය නපුංසක ලිංගය නම්, එසේ ඇති කල්හි තණකොළ, ගස් ආදී උභය මුක්ත ආකාර ඇති අර්ථයන්හි 'මෙය මේ නමයි' කියා නියමයක් නොමැති වීම නිසා ලිංග වචනය පරස්පර වන්නේය. තවද 'පඤ්ඤාරතනං (ප්‍රඥා රත්නය), සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං සාවකයුගං (සැරියුත් මුගලන් ශ්‍රාවක යුගය)' ආදී නපුංසක ලිංග වචනයෙන් ඔවුන්ගේ අර්ථයන්හිද උභය මුක්ත ආකාර බවක් පවසන ලද්දේ වන්නේය. තවද එකම වෙරළ පවා 'තටං' (නපුංසක), 'තටී' (ස්ත්‍රී), 'තටෝ' (පුරුෂ) යනුවෙන් ලිංග තුනෙන්ම නොපැවසිය හැකි වන්නේය. එකම ඥානය පවා 'පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤා, පජානනා, අමෝහෝ' ආදී වශයෙන් ලිංග තුනෙන්ම නොපැවසිය හැකි වන්නේය. එබැවින් ඒ ක්‍රමය නොගෙන, කලින් කියන ලද ක්‍රමයම ගත යුතුය.

Lokasmiñhi itthīnaṃ heṭṭhimakāyo visado hoti, uparimakāyo avisado, uramaṃsaṃ avisadaṃ, gamanādīnipi avisadāni[Pg.296]. Itthiyo hi gacchamānā avisadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā avisadaṃ bhuñjanti. Purisampi hi avisadaṃ disvā ‘‘mātugāmo viya gacchati tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatī’’ti vadanti. Iti yathā itthiyo yebhuyyena avisadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena avisadākārā, teyeva itthiliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Kaññā devatā dhītalikā dubbā saddhā ratti itthī yāgu vadhū’’ iccevamādīni. Purisānaṃ pana heṭṭhimakāyo avisado hoti, uparimakāyo visado, uramaṃsaṃ visadaṃ, gamanādīnipi visadāni honti. Purisā hi gacchamānā visadaṃ gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā visadaṃ bhuñjanti. Itthimpi hi gamanādīni visadāni kurumānaṃ disvā ‘‘puriso viya gacchatī’’tiādīni vadanti. Iti yathā purisā yebhuyyena visadākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā yebhuyyena visadākārā, teyeva pulliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Puriso mātugāmo orodho āpo rukkho moho satthā’’ iccevamādīni. Yathā ca pana napuṃsakā ubhayamuttākārā, tathā yassa kassaci saviññāṇakassa vā aviññāṇakassa vā atthassa ye vohārā ubhayamuttākārā, teyeva napuṃsakaliṅgāni nāma bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Cittaṃ rūpaṃ itthāgāraṃ kalattaṃ nāṭakaṃ ratanaṃ ñāṇaṃ aṭṭhi āyu’’iccevamādīni. Iccevaṃ nāmikānaṃ sabbesampi vohārānaṃ –

ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීන්ගේ යටි කය ප්‍රකට (විශද) වෙයි, උඩු කය අප්‍රකට (අවිශද) වෙයි, ළමැද අප්‍රකට වෙයි, ගමනාදිය ද අප්‍රකට වෙයි. ස්ත්‍රීහු ඇවිදිනා කල්හි අප්‍රකට ලීලාවෙන් ඇවිදිති, සිටිනා කල්හි, සැතපෙනා කල්හි, හිඳිනා කල්හි, කන බොන කල්හි, අනුභව කරන කල්හි අප්‍රකට ලීලාවෙන් අනුභව කරති. අප්‍රකට ලීලාවෙන් හැසිරෙන පුරුෂයෙකු දැක වුව ද, 'ස්ත්‍රියක මෙන් ඇවිදියි, සිටියි, සැතපෙයි, හිඳියි, කයි, බොයි' යැයි පවසති. මෙසේ යම් සේ ස්ත්‍රීහු බොහෝ සෙයින් අප්‍රකට ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ බොහෝ සෙයින් අප්‍රකට ආකාර ඇත්තාහු නම්, ඒවා ස්ත්‍රී ලිංග නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'කඤ්ඤා (කන්‍යාව), දේවතා (දේවතාවිය), ධීතලිකා (සෙල්ලම් රූපය), දුබ්බා (ඊතණ), සද්ධා (ශ්‍රද්ධාව), රත්ති (රාත්‍රිය), ඉත්ථී (ස්ත්‍රිය), යාගු (කැඳ), වධූ (ලෙලි)' යනාදියයි. එහෙත් පුරුෂයන්ගේ යටි කය අප්‍රකට වෙයි, උඩු කය ප්‍රකට වෙයි, ළමැද ප්‍රකට වෙයි, ගමනාදිය ද ප්‍රකට වෙයි. පුරුෂයෝ ඇවිදිනා කල්හි ප්‍රකට ලීලාවෙන් ඇවිදිති, සිටිනා, සැතපෙනා, හිඳිනා, කන බොන, අනුභව කරන කල්හි ප්‍රකට ලීලාවෙන් අනුභව කරති. ගමනාදිය ප්‍රකට ලීලාවෙන් සිදු කරන ස්ත්‍රියක දැක වුව ද 'පුරුෂයෙකු මෙන් ඇවිදියි' යනාදී වශයෙන් පවසති. මෙසේ යම් සේ පුරුෂයෝ බොහෝ සෙයින් ප්‍රකට ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ බොහෝ සෙයින් ප්‍රකට ආකාර ඇත්තාහු නම්, ඒවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'පුරිසෝ (පුරුෂයා), මාතුගාමෝ (ස්ත්‍රිය - ව්‍යාකරණ ලිංගයෙන් පුල්ලිංග වේ), ඕරෝධෝ (අන්තඃපුරය), ආපෝ (ජලය), රුක්ඛෝ (වෘක්ෂය), මෝහෝ (මුළාව), සත්ථා (ශාස්තෘවරයා)' යනාදියයි. යම් සේ නපුංසකයෝ ඒ ආකාර දෙකෙන්ම මිදුණු ස්වභාව ඇත්තාහු ද, එසේම සචේතනික වූ හෝ අචේතනික වූ හෝ යම් කිසි අර්ථයක ව්‍යවහාරයෝ ඒ ආකාර දෙකෙන්ම තොර වෙත් ද, ඒවාම නපුංසක ලිංග නම් වෙති. ඒ කෙසේ ද? 'චිත්තං (සිත), රූපං (රූපය), ඉත්ථාගාරං (අන්තඃපුරය), කලත්තං (භාර්යාව), නාටකං (නැටුම), රතනං (රත්නය), ඤාණං (ඥානය), අට්ඨි (ඇටය), ආයු (ආයුෂ)' යනාදියයි. මෙසේ සියලු නාම පදයන්ගේ ව්‍යවහාරයන්ගේ -

Visadāvisadākārā, ākāro’bhayamuttako;

Liṅgassa lakkhaṇaṃ etaṃ, ñeyyaṃ syādippabandhato.

ප්‍රකට ස්වභාවය ද, අප්‍රකට ස්වභාවය ද, ඒ දෙකින්ම මිදුණු ස්වභාවය ද යන මෙය (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක යන) ලිංගයන්ගේ ලක්ෂණයයි. එය ‘සි’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් (ප්‍රබන්ධයෙන්) දත යුතුය.

Idaṃ [Pg.297] ṭhānaṃ dubbinivijjhaṃ mahāvanagahanaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā dassitaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Iti sabbesaṃ nāmikapadānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena itthiliṅgādibhāvassa sambhavato dvinnampi gosaddānaṃ pabandhanissitena avisadākāravohārādibhāvena yathāsakaṃ itthiliṅgādibhāvo veditabbo.

අවබෝධ කර ගැනීමට අතිශය දුෂ්කර වූ, මහා වනයක් බඳු වූ මේ කරුණ ලැහැබ් හා පැටලිලි රහිත කොට පිරිසිදු කොට දක්වන ලදී. මෙය මනාව මෙනෙහි කටයුතුය. මෙසේ සියලු නාම පදයන්ගේ ප්‍රබන්ධය (වාක්‍ය යෙදීම) ඇසුරු කළ අප්‍රකට ආකාර ව්‍යවහාරාදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගාදී භාවය සිදුවන බැවින්, 'ගෝ' ශබ්ද දෙකෙහි ද (දෙන සහ ගොනා යන දෙදෙනාගේම) ප්‍රබන්ධය ඇසුරු කළ අප්‍රකට ආකාර ව්‍යවහාරාදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගාදී භාවය දත යුතුය.

Savinicchayoyaṃ okārantitthiliṅgassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මේ වනාහි විනිශ්චය සහිත වූ, 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලා විභාගයයි.

Okārantatāpakatikaṃ okārantitthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

'ඕ' කාරය ප්‍රකෘති කොට ඇති, 'ඕ' කාරයෙන් කෙළවර වන ස්ත්‍රී ලිංගය නිමාවට පත් විය.

Evaṃ sabbathāpi ākāranta ivaṇṇanta uvaṇṇantokārantavasena chabbidhāni itthiliṅgāni niravasesato gahitāni bhavanti. Etesu pana kesañci ākārantānaṃ īkārantānañca katthaci paccattekavacanassa ekārādesavasena yo pabhedo dissati, so idāni vuccati. Tathā hi –

මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් ම ආ-කාරාන්ත, ඉ-වණ්ණාන්ත (ඉ, ඊ කාරාන්ත), උ-වණ්ණාන්ත (උ, ඌ කාරාන්ත) සහ ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් සය වැදෑරුම් වූ ස්ත්‍රී ලිංගයෝ ඉතිරි රහිතව ගන්නා ලදහ. මේ ලිංගයන් අතුරෙන් ඇතැම් ආ-කාරාන්ත සහ ඊ-කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් තැනක ප්‍රථමා ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් ලැබෙන යම් වෙනසක් පෙනේද, එය දැන් කියනු ලැබේ. එය මෙසේය -

‘‘Na tvaṃ rādha vijānāsi, aḍḍharatte anāgate;

Abyayataṃ vilapasi, viratte kosiyāyane’’ti

'රාධය, මධ්‍යම රාත්‍රිය පැමිණීමට පෙර ඔබ නොදන්නෙහිය; (රාගයෙන්) තොර වූ කෝසියායනි (බැමිණිය), ඔබ නිශ්ඵල ලෙස වැළපෙන්නෙහිය' යනුවෙනි.

Imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti ākārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘viratte’’ti vuttaṃ. Tathā ‘‘kosiyāyanī’’ti īkārantavasena vattabbe paccattavacanassa ekārādesavasena ‘‘kosiyāyane’’ti vuttaṃ. Tena aṭṭhakathācariyo ‘‘viratte kosiyāyaneti mātā no kosiyāyanī brāhmaṇī virattā amhākaṃ pitari nippemā jātā’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesi. Nanu ca bho pāḷiyaṃ ‘‘viratte’’ti, ‘‘kosiyāyane’’ti ca paccattavacanassa dassanato ‘‘ekārantampi itthiliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ākārīkārantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena [Pg.298] hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ itthiliṅgaṃ nāma natthi, tasmā itthiliṅgānaṃ yathāvuttā chabbidhatāyeva gahetabbā.

මේ රාධ ජාතකයෙහි 'විරත්තා' යනුවෙන් ආ-කාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු තැන ප්‍රථමා විභක්ති ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් 'විරත්තේ' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එමෙන්ම 'කෝසියායනී' යනුවෙන් ඊ-කාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු තැන ප්‍රථමා විභක්ති ඒකවචනයට 'ඒ' කාරාදේශය වීමෙන් 'කෝසියායනේ' යනුවෙන් දක්වන ලදී. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ: 'විරත්තේ කෝසියායනේ යනු අපගේ මව වූ කෝසියායනී බැමිණිය (අපගේ පියා කෙරෙහි) ස්නේහයෙන් තොර වූවාය, ප්‍රේමයක් නැති තැනැත්තියක් වූවාය' යනුවෙන් අර්ථ වර්ණනා කළහ. 'පින්වත, පාලියෙහි 'විරත්තේ' සහ 'කෝසියායනේ' යනුවෙන් ප්‍රථමා විභක්ති රූප පෙනෙන බැවින් 'ඒ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයක් ද ඇත්තේය' යි කිව යුතු නොවේද?' එසේ නොකිව යුතුය; මන්දයත් ඒ රූප ආ-කාරාන්ත හා ඊ-කාරාන්ත රූපයන්ට ම අයත් විශේෂ රූප වන බැවිනි. ආදේශ ක්‍රමයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ-කාරාන්ත' නම් ස්ත්‍රී ලිංගයක් නැත. එබැවින් ස්ත්‍රී ලිංගයන්ගේ ඉහත කී සය වැදෑරුම් බවම පිළිගත යුතුය.

Iccevaṃ itthiliṅgānaṃ, pakiṇṇanayasālinī;

Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ sayambhuno.

මෙසේ විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් සුසැදි ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලාව, ස්වයම්භූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයේ යහපත උදෙසා මා විසින් බෙදා දක්වන ලදී.

Saddanītisūriyoyaṃ,Anekasuvinicchayarasmikalāpo;

Saṃsayandhakāranudo,Kassa matipadumaṃ na vikāse.

අතිශය සියුම් වූ නොයෙක් විනිශ්චයන් නමැති කිරණ සමූහයෙන් යුතු, සැක නමැති අන්ධකාරය දුරු කරන්නා වූ මේ 'සද්දනීති' නමැති සූර්යයා කිනම් ප්‍රඥාවන්තයෙකුගේ බුද්ධිය නමැති පියුම නොපිපදවන්නේ ද (කාගේ මනස නොපිබඳුවන්නේ ද)?

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ, නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත වූ ත්‍රිපිටකයේ වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යවහාර කරන ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ -

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

නිපුණත්වය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි -

Itthiliṅgānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo

ස්ත්‍රී ලිංග නාම පද මාලා විභාගය දක්වන -

Aṭṭhamo paricchedo.

අටවැනි පරිච්ඡේදයයි.

9. Napuṃsakaliṅganāmikapadamālā

9. නපුංසක ලිංග නාම පද මාලාව.

Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ ‘‘bhūtaṃ’’iccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –

දැන් පෙර ඇදුරන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුවෙන් කෙළවර වන) නපුංසක ලිංගයන්ගේ 'භූතං' යනාදී ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පද මාලාව පවසන්නෙමු -

Cittaṃ, cittāni. Cittaṃ, cittāni. Cittena, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Cittā, cittasmā, cittamhā, cittehi, cittebhi. Cittassa, cittānaṃ. Citte, cittasmiṃ, cittamhi, cittesu. Bho citta, bho cittā, bhavanto cittāni. Yamakamahātheramataṃ.

චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තං, චිත්තානි. චිත්තේන, චිත්තේහි, චිත්තේභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තා, චිත්තස්මා, චිත්තම්හා, චිත්තේහි, චිත්තේභි. චිත්තස්ස, චිත්තානං. චිත්තේ, චිත්තස්මිං, චිත්තම්හි, චිත්තේසු. භෝ චිත්ත, භෝ චිත්තා, භවන්තෝ චිත්තානි. (මෙය) යමක මහා තෙරුන් වහන්සේගේ මතයයි.

Ettha kiñcāpi ‘‘cittā’’ti paccattabahuvacanaṃ ‘‘citte’’ti upayogabahuvacanañca anāgataṃ, tathāpi tattha tattha aññesampi tādisānaṃ niggahītantanapuṃsakarūpānaṃ dassanato vibhaṅgapāḷiyañca ‘‘cha cittā abyākatā’’tiādidassanato gahetabbameva[Pg.299], tasmā ‘‘cittaṃ, cittāni, cittā. Cittaṃ, cittāni, citte’’ti kamo veditabbo. Niggahītantānañhi napuṃsakaliṅgānaṃ katthaci okārantapulliṅgānaṃ viya paccattopayogabahuvacanāni bhavanti. Tāni ca pulliṅgena vā saliṅgena vā aliṅgena vā saddhiṃ samānādhikaraṇāni hutvā kevalāni vā pāvacane sañcaranti. Atra ‘‘cattāro satipaṭṭhānā. Cattāro sammappadhānā. Sabbe mālā upentimaṃ. Yassa ete dhanā atthi. Cattāro mahābhūtā. Tīṇindriyā. Dve indriyā. Dasindriyā. Dve mahābhūte nissāya dve mahābhūtā, pañca viññāṇā, caturo aṅge adhiṭṭhāya, semi vammikamatthake, rūpā saddā rasā gandhā. Rūpe ca sadde ca atho rase ca. Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti evamādayo anekasatā pāḷippadesā daṭṭhabbā.

මෙහි ‘චිත්තා’ යන ප්‍රථමා බහුවචන රූපය සහ ‘චිත්තේ’ යන ද්විතීයා බහුවචන රූපය [ව්‍යාකරණ සූත්‍රවල] නොපැමිණියද, එසේ වුවද ඒ ඒ තැන්වල වෙනත් එවැනි නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුවෙන් කෙළවර වන) නපුංසකලිංග රූප දක්නට ලැබෙන බැවින්ද, විභංග පාළියෙහි ‘ඡ චිත්තා අබ්‍යාකතා’ යනාදී වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින්ද, එය එසේම පිළිගත යුතුය. එබැවින් ‘චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තා. චිත්තං, චිත්තානි, චිත්තේ’ යන අනුපිළිවෙළ තේරුම් ගත යුතුය. නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා බහුවචන රූප ඇතැම් තැනක ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ශබ්ද මෙන් වෙයි. ඒවා පුල්ලිංග, ස්ත්‍රීලිංග (සලිංග) හෝ ලිංග රහිත (අලිංග) ශබ්ද සමඟ සමානාධිකරණව හෝ තනිව බුද්ධ දේශනාවෙහි හැසිරෙයි (යෙදෙයි). මෙහිලා ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා. චත්තාරෝ සම්මප්පධානා. සබ්බේ මාලා උපෙන්තිමං. යස්ස ඒතේ ධනා අත්ථි. චත්තාරෝ මහාභූතා. තීණින්ද්‍රියා. ද්වේ ඉන්ද්‍රියා. දසින්ද්‍රියා. ද්වේ මහාභූතේ නිස්සාය ද්වේ මහාභූතා, පඤ්ච විඤ්ඤාණා, චතුරෝ අංගේ අධිට්ඨාය, සේමි වම්මිකමත්ථකේ, රූපා සද්දා රසා ගන්ධා. රූපේ ච සද්දේ ච අථෝ රසේ ච. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපේ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං’ යනාදී සිය ගණන් පාළි දේශනා පාඨයන් දත යුතුය.

Ettha pana ‘‘satipaṭṭhānā’’tiādīni padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti na gahetabbāni satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato. ‘‘Cattāro’’tiādīniyeva pana padāni liṅgavipallāsavasena vuttānīti gahetabbāni niyogā niggahītantehi napuṃsakaliṅgehi satipaṭṭhānasaddādīhi saddhiṃ tesaṃ samānādhikaraṇabhāvassa dassanatoti.

නමුත් මෙහිදී ‘සතිපට්ඨානා’ යනාදී පද ලිංග විපර්යාසය (ලිංග මාරුවීම) හේතුවෙන් කියැවුණු ඒවා යැයි නොගත යුතුය. මන්ද යත්, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ස්වභාවයක් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එහෙත් ‘චත්තාරෝ’ යනාදී පදයන්ම ලිංග විපර්යාසයෙන් කියැවුණු ඒවා යැයි පිළිගත යුතුය. මන්ද යත්, නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග වූ සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්ද සමඟ ඒ පදයන්ගේ සමානාධිකරණ භාවය නියත වශයෙන්ම දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Kecettha vadeyyuṃ – nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādippayogadassanato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ [Pg.300] okārantapulliṅgabhāvo labbhati. Evaṃ sante kasmā tumhehi ‘‘satipaṭṭhānasaddādīnaṃ paṭhamekavacanaṭṭhāne okārantapulliṅgabhāvena ṭhitabhāvassa adassanato’’ti vuttaṃ, kasmā ca ekantato satipaṭṭhānasaddādīnaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgatā anumatā, nanu ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādidassanato ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsupi ‘‘satipaṭṭhānasaddādayo liṅgavipallāsavasena vuttā’’ti vattabbāti? Na vattabbā, kasmāti ce? ‘‘Satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi satipaṭṭhānacittasaddādīnaṃ liṅgavipallāsavasena anicchitabbato. Tattha hi pulliṅgena dhammasaddena yojetuṃ dhammissaro bhagavā dhammāpekkhaṃ katvā ‘‘satipaṭṭhāno, citto, cittā’’ti ca abhāsi. Kevalā hi satipaṭṭhāna cittasaddādayo okārantapulliṅgabhāvena katthacipi yojitā na santi, niggahītantanapuṃsakabhāvena pana yojitā santi.

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග ස්වභාවය ලැබෙනවා නොවේද? එසේ තිබියදී, ‘සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයෙහි ඔ-කාරාන්ත පුල්ලිංග ස්වභාවයෙන් පිහිටීමක් නොපෙනෙන බැවින්’ යැයි ඔබ පැවසුවේ මන්ද? තවද, සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන් නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග බව ඒකාන්තයෙන්ම පිළිගත්තේ මන්ද? ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ...’ යනාදී යෙදුම් දක්නට ලැබෙන නිසා ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා’ යනාදී තැන්වලදී ද ‘සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්ද ලිංග විපර්යාසයෙන් කියන ලදී’ යි පැවසිය යුතු නොවේද? එසේ නොපැවසිය යුතුය. ඒ මන්ද යත්? ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී තැන්වලදී ද සතිපට්ඨාන, චිත්ත ආදී ශබ්දයන්ගේ ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. එහිදී ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුල්ලිංග වූ ‘ධම්ම’ ශබ්දය සමඟ සම්බන්ධ කිරීම පිණිස, ‘ධම්ම’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ‘සතිපට්ඨානෝ, චිත්තෝ, චිත්තා’ යැයි වදාළ සේක. කේවල (තනි) සතිපට්ඨාන, චිත්ත ආදී ශබ්ද කිසිදු තැනක ‘ඔ’ කාරයෙන් කෙළවර වන පුල්ලිංග වශයෙන් යොදා නැත. නමුත් නිග්ගහීතාන්ත නපුංසකලිංග වශයෙන් යොදා ඇත.

Tathā hi ‘‘citto gahapatī’’ti etthāpi pulliṅgagahapatisaddaṃ apekkhitvā viññāṇe pavattaṃ cittanāmaṃ paṇṇattivasena puggale āropetvā puggalavācakaṃ katvā ‘‘citto’’ti vuttaṃ. Yadi pana viññāṇasaṅkhātaṃ cittamadhippetaṃ siyā, ‘‘citta’’micceva vucceyya. Tasmā ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu liṅgavipallāso na icchitabbo sāpekkhattā cittasaddādīnaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsupi liṅgavipallāso na icchitabbo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādīsu pana satipaṭṭhānasaddādīnaṃ apekkhitabbāni padāni na santi, yehi te pulliṅgāni siyuṃ, tasmā ‘‘cattāro’’tiādīniyeva padāni parivattetvā ‘‘cattāri, sabbāni, etānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena gahetvā ‘‘satipaṭṭhānā[Pg.301], sammappadhānā’’tiādīhi padehi yojetabbāni. Īdisesu ṭhānesu keci aṭṭhakathācariyā nikāralopaṃ icchanti ‘‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje, nimittāni padissantī’’ti ettha viya. Adassanañhi lopo, tasmā ‘‘cattāri satipaṭṭhānāni, cattāri sammappadhānāni, sabbāni mālānī’tiādikā yojanā kātabbā.

එසේමය, ‘චිත්තෝ ගහපති’ (චිත්ත ගෘහපති) යන මෙහිද පුල්ලිංග වූ ‘ගහපති’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට, විඥානයෙහි පවත්නා ‘චිත්ත’ යන නාමය ප්‍රඥප්ති වශයෙන් පුද්ගලයා කෙරෙහි ආරෝපණය කර, පුද්ගල වාචක කොට ‘චිත්තෝ’ යැයි පවසන ලදී. ඉදින් විඥාන සංඛ්‍යාත චිත්තයම අදහස් කරන ලද්දේ නම්, ‘චිත්තං’ යනුවෙන් ම පවසනු ඇත. එබැවින් ‘චිත්තෝ ගෘහපති, චිත්තා ඉත්ථී’ යනාදී තැන්වල චිත්ත ආදී ශබ්දයන් අන්‍ය පද අපේක්ෂා කරන බැවින් (සාපේක්ෂ බැවින්) ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. යම් සේ මෙහිද, එමෙන්ම ‘සතිපට්ඨානෝ ධම්මෝ, චිත්තෝ ධම්මෝ, චිත්තා ධම්මා’ යනාදී තැන්වලද ලිංග විපර්යාසයක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. එහෙත් ‘චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා’ යනාදී තැන්වල සතිපට්ඨාන ආදී ශබ්දයන් විසින් අපේක්ෂා කළ යුතු (ඒවා පුල්ලිංග වීමට හේතු වන) වෙනත් පද නැත. එබැවින් ‘චත්තාරෝ’ යනාදී පදයන්ම පරිවර්තනය කොට, ‘චත්තාරි, සබ්බානි, ඒතානි’ යැයි නපුංසකලිංග වශයෙන් ගෙන ‘සතිපට්ඨානා, සම්මප්පධානා’ යනාදී පද සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙබඳු ස්ථානවල ඇතැම් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘නි’ කාර ලෝපය (හැලීම) අපේක්ෂා කරති. ‘යා පුබ්බේ බෝධිසත්තානං, පල්ලංකවරමාභුජේ, නිමිත්තා දිස්සන්ති’ යන්නෙහි මෙනි. නොපෙනී යාම ලෝපය නම් වේ. එබැවින් ‘චත්තාරි සතිපට්ඨානානි, චත්තාරි සම්මප්පධානානි, සබ්බානි මාලානි’ යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය.

Keci pana ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddaṃ itthiliṅganti maññitvā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ itthiliṅgavasena parivattetvā ‘‘sabbā mālā’’ti atthaṃ kathenti. Taṃ kiñcāpi yuttataraṃ viya dissati, tathāpi na gahetabbaṃ. Na hi so bhagavā liṅgaṃ naññāsi, na ca ‘‘sabbā mālā upenti ma’’nti dve padāni itthiliṅgāni katvā vattuṃ na sakkhi. Yo evaṃ visadisaliṅgāni padāni uccāresi. Jānantoyeva pana bhagavā vattuṃ sakkontoyeva ca ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti visadisaliṅgāni padāni uccāresi, tasmā pulliṅgabhūtaṃ sabbesaddaṃ ‘‘sabbānī’’ti napuṃsakaliṅgavasena parivattetvā vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘tīṇindriyā’’ti padaṃ viya luttanikārena napuṃsakaliṅgena mālāsaddena yojetvā ‘‘sabbāni mālānī’’ti attho gahetabbo katthaci ‘‘yassa ete dhanā atthī’’ti ettha viya. Ettha hi yassa etāni dhanānīti attho. Idampettha sallakkhitabbaṃ. Mālāsaddo dviliṅgo itthinapuṃsakavasena. Tiṭṭhatu tassitthiliṅgattaṃ suviññeyyattā, napuṃsakatte pana tīṇi mālāni. ‘‘Mālehi ca gandhehi ca bhagavato sarīraṃ pūjentī’’tiādayo napuṃsakappayogānipi bahū sandissantīti.

නමුත් ඇතැමෙක් ‘සබ්බේ මාලා උපෙන්ති මං’ යන මෙහි ‘මාලා’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග යැයි සිතා, පුල්ලිංග වූ ‘සබ්බේ’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග වශයෙන් පරිවර්තනය කර ‘සබ්බා මාලා’ යනුවෙන් අර්ථ දක්වති. එය වඩාත් යෝග්‍ය සේ පෙනුනද, එසේ නොගත යුතුය. මන්ද යත්, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලිංග භේදය නොදැන සිටියේ නැත. තවද ‘සබ්බා මාලා උපෙන්ති මං’ යනුවෙන් පද දෙකම ස්ත්‍රීලිංග කොට පැවසීමට උන්වහන්සේට නොහැකි වූවාද නොවේ. උන්වහන්සේ මෙසේ වෙනස් ලිංග ඇති පද උච්චාරණය කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු දැනගෙනම, පැවසීමටද හැකිවම ‘සබ්බේ මාලා උපෙන්ති මං’ යනුවෙන් විෂම ලිංග පද වදාළ සේක. එබැවින් පුල්ලිංග වූ ‘සබ්බේ’ ශබ්දය ‘සබ්බානි’ යනුවෙන් නපුංසකලිංග වශයෙන් පරිවර්තනය කොට, විභංග පාළියෙහි ‘තීණින්ද්‍රියා’ යන පදය මෙන් ‘නි’ කාරය ලුප්ත වූ (හැලී ගිය) නපුංසකලිංග ‘මාලා’ ශබ්දය සමඟ ගළපා ‘සබ්බානි මාලානි’ යනුවෙන් අර්ථ ගත යුතුය. ඇතැම් තැනක ‘යස්ස ඒතේ ධනා අත්ථි’ යන්නෙහි මෙනි. මෙහි අර්ථය නම් ‘යස්ස ඒතානි ධනානි’ (යමෙකුට මේ ධනයන් ඇද්ද) යන්නයි. මේ කරුණද මෙහිලා සැලකිය යුතුය. ‘මාලා’ ශබ්දය ස්ත්‍රීලිංග සහ නපුංසකලිංග වශයෙන් ද්විලිංගික වේ. එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින් එහි ස්ත්‍රීලිංග බව තිබේවා; නපුංසකලිංගයෙහි දී නම් ‘තීණි මාලානි’ (මාලා තුනක්) යනු ඇත. ‘මාලේහි ච ගන්ධේහි ච භගවතෝ සරීරං පූජෙන්ති’ (මල්දම්වලින් සහ සුවඳින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පුදති) යනාදී වශයෙන් බොහෝ නපුංසකලිංග ප්‍රයෝගයන්ද දැකගත හැකිය.

Yadi pana bho mālasaddo itthinapuṃsakavasena dviliṅgo, ‘‘sabbe mālā upenti ma’’nti ettha mālāsaddassa itthiliṅgabhāvaparikappane ko doso atthīti? Attheva itthiliṅgasaddassa [Pg.302] pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassābhāvato, napuṃsakaliṅgassa pana pulliṅgabhūtena sabbanāmikapadena saddhiṃ samānādhikaraṇabhāvassa upalabbhanato. Teneva ca ‘‘ete dhanā’’tiādayo payogā pāvacane bahudhā diṭṭhā. Etthāpi pana vadeyyuṃ ‘‘dhanātiādīni vipallāsavasena pulliṅgāniyeva ‘‘ete’’tiādīhi samānādhikaraṇapadehi yojitattā’’ti. Na, napuṃsakāniyevetāni. Yadi hi ‘‘dhanā’’tiādīni pulliṅgāni siyuṃ, katthaci paccattekavacanaṭṭhāne ‘‘eso’’tiādīhi okārantasamānādhikaraṇapadehi yojitā okārantadhanasaddādayo siyuṃ. Tathārūpānaṃ abhāvato pana ‘‘dhanā indriyā viññāṇā’’tiādayo saddā napuṃsakaliṅgāniyeva honti. Ayaṃ nayo paccattabahuvacanaṭṭhāneyeva labbhati. Napuṃsakaliṅgāni hi visadākārāni pulliṅgarūpāni viya hutvā pulliṅgehipi saddhiṃ caranti, napuṃsakā viya purisavesadhārino purisehīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.

පින්වත, ඉදින් 'මාලා' (මල්දම) යන ශබ්දය ස්ත්‍රී සහ නපුංසක වශයෙන් ද්විලිංගික වේ නම්, 'sabbe mālā upenti maṃ' (සියලු මාලාවෝ මා වෙත පැමිණෙති) යන්නෙහි 'මාලා' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග බවට පරිකල්පනය කිරීමේදී ඇති දෝෂය කුමක්ද? එහි දෝෂයක් ඇත. මන්දයත් ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දය පුල්ලිංග වූ සර්වනාම පදයක් සමඟ සමානාධිකරණ භාවයක් නොමැති බැවිනි. නමුත් නපුංසක ලිංගය පුල්ලිංග වූ සර්වනාම පදයක් සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙන බැවිනි. එහෙයින්ම 'ete dhanā' (මේ ධනයෝ) යනාදී ප්‍රයෝගයන් බුද්ධ දේශනාවෙහි බොහෝ සෙයින් දක්නට ලැබේ. මෙහිදී ද ඇතැම්හු මෙසේ පවසන්නට පුළුවන: 'dhanā' යනාදී පද විපල්ලාස (පෙරළීම) වශයෙන් පුල්ලිංගම වේ, මන්ද යත් 'ete' යනාදී සමානාධිකරණ පද සමඟ යොදා ඇති බැවිනි. එසේ නොවේ, මේවා නපුංසක ලිංගයන්මය. ඉදින් 'dhanā' යනාදී පද පුල්ලිංග වූයේ නම්, කිසියම් ප්‍රථමා ඒකවචන ස්ථානයක 'eso' යනාදී ඕ-කාරාන්ත සමානාධිකරණ පද සමඟ යොදන ලද ඕ-කාරාන්ත 'ධන' ආදී ශබ්දයන් තිබිය යුතුය. එබඳු රූප නොමැති හෙයින් 'dhanā indriyā viññāṇā' යනාදී ශබ්ද නපුංසක ලිංගයන්ම වේ. මෙම ක්‍රමය ලැබෙන්නේ ප්‍රථමා බහුවචන ස්ථානයෙහිම පමණි. මන්දයත්, පුරුෂ වෙස් ගත් නපුංසකයෝ පුරුෂයන් සමඟ හැසිරෙන්නාක් මෙන්, නපුංසක ලිංගයෝ පැහැදිලි ආකාරයෙන් පුල්ලිංග රූප මෙන් වී පුල්ලිංගයන් සමඟද හැසිරෙන බැවිනි. මෙසේ මෙහි නිශ්චය වටහා ගත යුතුය.

Athāpi te pubbe vuttavacanaṃ puna parivattetvā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘citto gahapati, cittā itthī’’tiādīsu cittaṃ etassa atthīti citto, cittaṃ etissā atthīti cittā yathā ‘‘saddho, saddhā’’ti evaṃ assatthīti atthavasena gahetabbato liṅgavipallāso nicchitabbo, ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīni pana evarūpassa atthassa aggahetabbato ‘‘satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā’’ti vattabbe liṅgavipallāsena ‘‘satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādi vuttanti liṅgavipallāso icchitabbo’’ti? Tanna, ‘‘citto gahapatī’’tiādīsu pana ‘‘satipaṭṭhāno dhammo’’tiādīsu ca cittasatipaṭṭhānasaddādīnaṃ gahapati dhammādīnaṃ apekkhanavasena niccaṃ pulliṅgabhāvassa icchitattā.

තවද, ඔවුන් පෙර කියන ලද වචනය නැවත පෙරළා මෙසේ කියන්නට පුළුවන: 'citto gahapati' (සිතැති ගෘහපතියා), 'cittā itthī' (සිතැති ස්ත්‍රිය) යනාදියේදී, 'සිත මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් citto' ද, 'සිත ඇයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් cittā' ද වශයෙන්, 'saddho, saddhā' (ශ්‍රද්ධා ඇති තැනැත්තා, ශ්‍රද්ධා ඇති තැනැත්තිය) යන්න මෙන්, 'ඇත්තේය' යන අර්ථය ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ලිංග විපල්ලාසය (ලිංග පෙරළීම) තීරණය කළ යුතුය. එහෙත් 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදියේදී මෙබඳු අර්ථයක් ගත නොහැකි බැවින්, 'satipaṭṭhānaṃ dhammo, cittaṃ dhammo, cittāni dhammā' යැයි පැවසිය යුතු තැනදී ලිංග විපල්ලාසයෙන් 'satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද බැවින් ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත යුතුය' කියාය. එය එසේ නොවේ. 'citto gahapati' යනාදියේදී ද, 'satipaṭṭhāno dhammo' යනාදියේදී ද 'චිත්ත', 'සතිපට්ඨාන' ආදී ශබ්දයන් 'ගහපති', 'ධර්ම' ආදී පද අපේක්ෂා කිරීම නිසා නිරන්තරයෙන්ම පුල්ලිංග භාවය බලාපොරොත්තු වන (පිළිගන්නා) බැවිනි.

Tathā [Pg.303] hi ekantanapuṃsakaliṅgopi puññasaddo abhisaṅkhārāpekkhanavasena ‘‘puñño abhisaṅkhāro’’ti pulliṅgo jāto, tathā ekantanapuṃsakaliṅgāpi paduma maṅgalasaddādayo aññassatthassāpekkhanavasena ‘‘padumo bhagavā, padumā devī, maṅgalo bhagavā, maṅgalā itthī’’ti ca pumitthiliṅgā jātā. Ekantapulliṅgāpi hatthivisesavācakā kālāvaka gaṅgeyyasaddādayo kulāpekkhanavasena ‘‘kālāvakañca gaṅgeyya’’ntiādinā napuṃsakaliṅgā jātā. Tadapekkhanavasena hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kālāvako ca gaṅgeyyo’’tiādi pulliṅganiddeso dissati. Evaṃ taṃtadatthānamapekkhanavasena taṃtaṃpakatiliṅgaṃ nāsetvā aparaṃ liṅgaṃ patiṭṭhāpetvā niddeso dissati, na ca tāni sabbānipi liṅgāni taddhitavasena aññaliṅgāni jātāni, atha kho gahapatidhammādīnaṃ apekkhanavaseneva aññaliṅgāni jātāni, tasmā ‘‘petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā’’tiādīsuyeva liṅgavipallāso icchitabbo anaññāpekkhakattā vuttadhammasaddādīnaṃ, na pana ‘‘citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā’’tiādīsu cittasaddādīnaṃ vipallāso icchitabbo gahapati dhammādīnaṃ apekkhakattā tesanti niṭṭhametthāvagantabbaṃ, idañca ekaccānaṃ sammohaṭṭhānaṃ, tasmā saddhammaṭṭhitiyā ayaṃ nīti saddhāsampannehi kulaputtehi sādhukaṃ manasi kātabbā.

එසේම, ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වූ 'පුඤ්ඤ' ශබ්දය ද 'අභිසංඛාර' යන්න අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'puñño abhisaṅkhāro' (පින්වත් අභිසංස්කාරය) යනුවෙන් පුල්ලිංග බවට පත් විය. එසේම ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසක ලිංග වූ 'පදුම', 'මංගල' ආදී ශබ්ද ද අන්‍ය අර්ථයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'padumo bhagavā' (පද්ම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), 'padumā devī' (පද්මා දේවිය), 'maṅgalo bhagavā' (මංගල වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), 'maṅgalā itthī' (මංගලා ස්ත්‍රිය) යනුවෙන් පුල්ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග බවට පත් විය. ඒකාන්තයෙන්ම පුල්ලිංග වූ ඇතෙකුගේ විශේෂයන් කියැවෙන 'කාලාවක', 'ගංගේය්‍ය' ආදී ශබ්දයන් කුලය අපේක්ෂා කිරීම නිසා 'kālāvakañca gaṅgeyyaṃ' (කාලාවක සහ ගංගේය්‍ය කුලයේ ඇතා) යනාදී වශයෙන් නපුංසක ලිංග බවට පත් විය. එය අපේක්ෂා කිරීම නිසා අටුවාවෙහි 'kālāvako ca gaṅgeyyo' යනාදී වශයෙන් පුල්ලිංග නිර්දේශය ද දක්නට ලැබේ. මෙසේ ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කිරීම නිසා ඒ ඒ ප්‍රකෘති ලිංගයන් නසාලා වෙනත් ලිංගයක් පිහිටුවා නිර්දේශ කිරීම් දක්නට ලැබේ. තවද ඒ සියලු ලිංගයන්ම තද්ධිත වශයෙන් වෙනත් ලිංග බවට පත් වූවා නොවේ. එහෙත් ගෘහපති, ධර්ම ආදී පද අපේක්ෂා කිරීම නිසාම වෙනත් ලිංග බවට පත් විය. එබැවින්, 'petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure. Siviputtāni cavhaya. Evaṃ dhammāni sutvāna, vippasīdanti paṇḍitā' (පින්වතිය, මියගිය පුත්‍රයෝය, පෙර තී විසින් කන ලද්දාහුය. සිවි පුත්‍රයන් කැඳවන්න. මෙසේ ධර්මයන් අසා පණ්ඩිතයෝ පැහැදෙති) යනාදී තැන්හිම ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත යුතුය. මන්ද යත්, එහි කියැවුණු 'ධර්ම' ආදී ශබ්දයන් අන්‍ය පදයන් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. නමුත්, 'citto gahapati, cittā itthī, satipaṭṭhāno dhammo, citto dhammo, cittā dhammā' යනාදී තැන්හි 'චිත්ත' ආදී ශබ්දයන්ගේ ලිංග විපල්ලාසය පිළිගත නොයුතුය. මන්ද යත්, ඒවා ගෘහපති, ධර්ම ආදී පද අපේක්ෂා කරන බැවිනි. මෙසේ මෙහි නිශ්චය වටහා ගත යුතුය. මෙය ඇතැමුන්ට මුළා වන ස්ථානයකි. එබැවින් සද්ධර්මයේ පැවැත්ම සඳහා ශ්‍රද්ධාසම්පන්න කුලපුත්‍රයන් විසින් මෙම ක්‍රමය මැනවින් මනසෙහි තබාගත යුතුය.

Badaratitthavihāravāsī ācariyadhammapālo pana ‘‘aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanāti pāḷippadese [Pg.304] ‘padā akkharā byañjanā’ti liṅgavipallāso katoti daṭṭhabba’’nti āha. Etthāpi mayaṃ ‘‘padā’’ti idaṃ ‘‘indriyā rūpā’’tiādīni viya napuṃsakaliṅgamevāti vadāma okārantavasena paṭhamekavacanantabhāvābhāvato, itaradvayaṃ pana napuṃsakaliṅgantipi pulliṅgantipi gahetabbaṃ niggahītantokārantavasena paṭhamekavacanantabhāvassūpalabbhanato. Tathā hi ‘‘puttāni latāni pabbatāni dhammānī’’tiādīnaṃyeva liṅgavipallāsāni icchitabbāni niggahītantavasena paṭhamekavacanantatāya anupaladdhito, tesañcokārantākārantavasena paṭhamekavacanantatādassanato. ‘‘Jarādhammaṃ mā jīrī’’ti idaṃ pana aññapadatthavasena napuṃsakaṃ jātanti daṭṭhabbaṃ.

බදරතිත්ථ විහාරවාසී ආචාර්ය ධම්මපාල හිමියන් පවසන්නේ: 'aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā aparimāṇā byañjanā' (අපරිමාණ පදයන්ය, අපරිමාණ අක්ෂරයන්ය, අපරිමාණ ව්‍යංජනයන්ය) යන පාලි ප්‍රදේශයෙහි 'padā akkharā byañjanā' යනු ලිංග විපල්ලාසයක් කොට ඇති බව දත යුතුය' කියාය. මෙහිදී ද අප පවසන්නේ 'padā' යන්න 'indriyā rūpā' යනාදිය මෙන් නපුංසක ලිංගයම බවයි. මන්දයත්, ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත භාවයක් නොමැති බැවිනි. අනෙක් දෙක (අක්ඛර, බ්‍යංජන) නම් නිග්ගහීතාන්ත සහ ඕ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත භාවය උපලබ්ධ වන බැවින් නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද පුල්ලිංග වශයෙන් ද ගත යුතුය. එසේම, 'puttāni latāni pabbatāni dhammānī' යනාදීන්ගේම ලිංග විපල්ලාසයන් පිළිගත යුතුය. මන්දයත්, නිග්ගහීතාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත බවක් නොපෙනෙන බැවින් සහ ඒවායේ ඕ-කාරාන්ත හා ආ-කාරාන්ත වශයෙන් ප්‍රථමා ඒකවචනාන්ත බව දක්නට ලැබෙන බැවිනි. 'Jarādhammaṃ mā jīrī' යන්න අන්‍ය පදයක අර්ථය නිසා නපුංසක ලිංග බවට පත් වූවක් ලෙස දත යුතුය.

Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūtā. Bhūtaṃ, bhūtāni, bhūte. Bhūtena, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūtā, bhūtasmā, bhūtamhā, bhūtehi, bhūtebhi. Bhūtassa, bhūtānaṃ. Bhūte, bhūtasmiṃ, bhūtamhi, bhūtesu. Bho bhūta, bhavanto bhūtāni, bhavanto bhūtā. Evaṃ cittanayena nāmikapadamālā bhavati.

භූතං, භූතානි, භූතා (ප්‍රථමා). භූතං, භූතානි, භූතේ (ද්විතීයා). භූතේන, භූතේහි, භූතේභි (තෘතීයා). භූතස්ස, භූතානං (චතුත්ථී). භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතේහි, භූතේභි (පංචමී). භූතස්ස, භූතානං (ඡට්ඨී). භූතේ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතේසු (සත්තමී). භෝ භූත, භවන්තෝ භූතානි, භවන්තෝ භූතා (ආලපන). මෙසේ 'චිත්ත' ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් නාම පද මාලාව වෙයි.

Iminā nayena ‘‘mahābhūtaṃ bhavittaṃ bhūnaṃ bhavana’’miccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ niggahītantapadānaṃ aññesañca ‘‘vatta’’miccādīnaṃ niggahītantapadānaṃ nāmikapadamālā veditabbā.

මේ ක්‍රමයෙන් 'mahābhūtaṃ' (මහාභූතය), 'bhavittaṃ' (භවිත්තය), 'bhūnaṃ' (භූනය), 'bhavanaṃ' (භවනය) යනාදී වූ 'භූ' ධාතුවෙන් සැදුණු නිග්ගහීතාන්ත පදයන්ගේ ද, අන්‍ය වූ 'vattaṃ' (වෘත්තය) යනාදී නිග්ගහීතාන්ත පදයන්ගේ ද නාම පද මාලාව දත යුතුය.

Vattaṃ rūpaṃ sotaṃ ghānaṃ, dukkhaṃ pupphaṃ jhānaṃ ñāṇaṃ;

Dānaṃ sīlaṃ puññaṃ pāpaṃ, vajjaṃ saccaṃ yānaṃ chattaṃ.

වත්තං (වත/පිළිවෙත), රූපං (රූපය), සෝතං (කන), ඝානං (නාසය), දුක්ඛං (දුක), පුප්ඵං (මල), ඣානං (ධ්‍යානය), ඤාණං (ඥානය); දානං (දීම/දානය), සීලං (සීලය), puññaṃ (පින), පාපං (පව), වජ්ජං (වරද), සච්චං (සත්‍යය), යානං (වාහනය/යානය), ඡත්තං (කුඩය).

Sakaṭaṃ kanakaṃ tagaraṃ nagaraṃ, taraṇaṃ caraṇaṃ dharaṇaṃ maraṇaṃ;

Nayanaṃ vadanaṃ karaṇaṃ lavanaṃ, vasanaṃ pavanaṃ bhavanaṃ gaganaṃ.

සකටං (කරත්තය), කනකං (රත්තරන්), තගරං (තගර මල/සුවඳ ලී), නගරං (නගරය), තරණං (එතෙර වීම), චරණං (හැසිරීම), ධරණං (දැරීම), මරණං (මරණය); නයනං (ඇස), වදනං (මුහුණ/කට), කරණං (කිරීම/කරණය), ලවනං (කැපීම/නෙලීම), වසනං (ඇඳුම/වැසීම), පවනං (හුළඟ/පවන්), භවනං (නිවස/භවනය), ගගනං (අහස).

Amataṃ puḷinaṃ mālaṃ, āsanaṃ savanaṃ mukhaṃ;

Padumaṃ uppalaṃ vassaṃ, locanaṃ sādhanaṃ sukhaṃ.

අමෘතය (නිවන), වැලිතලාව, මළුව (මිදුල), අසුන, කන (ඇසීම), මුඛය, පද්මය (නෙළුම), උත්පලය (මහනෙල්), වර්ෂාව (වසර), ඇස, සාධනය (සිද්ධ කිරීම), සැපය.

Tāṇaṃ [Pg.305] mūlaṃ dhanaṃ kūlaṃ, maṅgalaṃ naḷinaṃ phalaṃ;

Hiraññaṃ ambujaṃ dhaññaṃ, jālaṃ liṅgaṃ padaṃ jalaṃ.

ආරක්ෂාව, මුල, ධනය, ඉවුර, මංගල්‍යය, නෙළුම, ඵලය, රන්, නෙළුම (දියෙහි උපන්නා වූ), ධාන්‍ය, දැල, ලිංගය (ලකුණ), පදය (පියවර), ජලය.

Aṅgaṃ paṇṇaṃ susānaṃ saṃ, āvudhaṃ hadayaṃ vanaṃ;

Sopānaṃ cīvaraṃ pāṇaṃ, alātaṃ indriyaṃ kulaṃ.

අංගය (අවයවය), පත්‍රය (කොළය), සොහොන, සැපය (ස්වකීයත්වය), ආයුධය, හෘදය, වනය, පියගැටපෙළ (හිණිමග), සිවුර, ප්‍රාණය, ගිනිපෙනෙල්ල, ඉන්ද්‍රිය, කුලය.

Lohaṃ kaṇaṃ balaṃ pīṭhaṃ, aṇḍaṃ ārammaṇaṃ puraṃ;

Araññaṃ tīramassattha-miccādīni samuddhare.

ලෝහය, කුඩු (කණ පිටි), බලය, පීඨය (ආසනය), බිත්තරය, අරමුණ, පුරය (නගරය), අරණ්‍යය (කැලය), ඉවුර (තෙර), ඇසතු ගස යනාදී මේවා නිදර්ශන වශයෙන් උපුටා දැක්විය යුතුය.

Imāni cittasaddena sabbathāpi sadisāni, imāni pana visadisāni. Seyyathidaṃ –

මේවා (ඉහත සඳහන් කළ පද) සෑම ආකාරයකින්ම 'චිත්ත' ශබ්දයට සමාන වේ. මේවා වනාහි (චිත්ත ශබ්දයට වඩා) වෙනස් වේ. එනම් -

‘‘Cammaṃ vesma’’ntiādīni, ekadhāyeva bhijjare;

‘‘Kammaṃ thāmaṃ guṇava’’nti-ādīni tu anekadhā.

‘චම්ම’ (සම), ‘เวස්ම’ (ගෙය) යනාදී පද එකම ආකාරයකින් විභක්ති ප්‍රත්‍ය ගනිමින් වෙනස් වේ. ‘කම්ම’ (කර්මය), ‘ථාම’ (බලය), ‘ගුණවන්ත’ යනාදී පද වනාහි නොයෙක් ආකාරයෙන් වෙනස් වේ.

Kathaṃ?

ඒ කෙසේද?

Camme, cammasmiṃ, cammamhi, cammani, vesme, vesmasmiṃ, vesmamhi, vesmani, ghamme, ghammasmiṃ, ghammamhi, ghammani. Evaṃ aññānipi yojetabbāni.

චම්මේ, චම්මස්මිං, චම්මම්හි, චම්මනි (සමෙහි), වෙස්මේ, වෙස්මස්මිං, වෙස්මම්හි, වෙස්මනි (ගෙහි), ඝම්මේ, ඝම්මස්මිං, ඝම්මම්හි, ඝම්මනි (ග්‍රීෂ්මයෙහි). මේ ආකාරයෙන් අනෙකුත් පද ද යෙදිය යුතුය.

Kammaṃ, kammāni, kammā. Kammaṃ, kammāni, kamme. Kammena, kammunā, kammanā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kammasmā, kammamhā, kammunā, kammehi, kammebhi. Kammassa, kammuno, kammānaṃ. Kamme, kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kammesu. Bho kamma, bhavanto kammāni, bhavanto kammā.

කම්මං, කම්මානි, කම්මා (ප්‍රථමා විභක්තිය). කම්මං, කම්මානි, කම්මේ (ද්විතීයා විභක්තිය). කම්මේන, කම්මුනා, කම්මනා, කම්මේහි, කම්මේභි (තෘතීයා විභක්තිය). කම්මස්ස, කම්මුනෝ, කම්මානං (චතුර්ථී විභක්තිය). කම්මස්මා, කම්මම්හා, කම්මුනා, කම්මේහි, කම්මේභි (පංචමී විභක්තිය). කම්මස්ස, කම්මුනෝ, කම්මානං (ෂෂ්ඨී විභක්තිය). කම්මේ, කම්මස්මිං, කම්මම්හි, කම්මනි, කම්මේසු (සප්තමී විභක්තිය). භෝ කම්ම, භවන්තෝ කම්මානි, භවන්තෝ කම්මා (ආලෝපන විභක්තිය).

Thāmasaddassa pana tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno’’ti ca, ‘‘thāmā, thāmasmā, thāmamhā, thāmunā’’ti ca yojetabbaṃ.

‘ථාම’ ශබ්දයේ වනාහි තෘතීයා ඒකවචන ස්ථාන ආදියේදී ‘ථාමේන, ථාමුනා’ කියා ද, චතුර්ථී/ෂෂ්ඨී ඒකවචනයේදී ‘ථාමස්ස, ථාමුනෝ’ කියා ද, පංචමී ඒකවචනයේදී ‘ථාමා, ථාමස්මා, ථාමම්හා, ථාමුනා’ කියා ද යෙදිය යුතුය.

Vantu mantu imantupaccayavataṃ pana niggahītantasaddānaṃ ‘‘guṇavaṃ cittaṃ, rucimaṃ pupphaṃ, pāpimaṃ kulaṃ’’ iccādipayogavasena –

‘වන්තු’, ‘මන්තු’, ‘ඉමන්තු’ යන ප්‍රත්‍යයන් සහිත, නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුව කෙළවර වූ) ශබ්දයන්ගේ වනාහි ‘ගුණවං චිත්තං’ (ගුණවත් සිත), ‘රුචිමං puප්ඵං’ (දිලිසෙන මල), ‘පාපිමං කුලං’ (පවිටු කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේ සිද්ධි ක්‍රමය දත යුතුය -

Guṇavaṃ[Pg.306], guṇavantāni, guṇavantā, guṇavanti. Guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante guṇavanti. Guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavatā, guṇavantā, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantehi, guṇavantebhi. Guṇavato, guṇavantassa, guṇavataṃ, guṇavantānaṃ. Guṇavati, guṇavante, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavantesu. Bho guṇava, bhavanto guṇavantāni, guṇavanti.

ගුණවං, ගුණවන්තානි, ගුණවන්තා, ගුණවන්ති. ගුණවන්තං, ගුණවන්තානි, ගුණවන්තේ, ගුණවන්ති. ගුණවතා, ගුණවන්තේන, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි. ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවතා, ගුණවන්තා, ගුණවන්තස්මා, ගුණවන්තම්හා, ගුණවන්තේහි, ගුණවන්තේභි. ගුණවතෝ, ගුණවන්තස්ස, ගුණවතං, ගුණවන්තානං. ගුණවති, ගුණවන්තේ, ගුණවන්තස්මිං, ගුණවන්තම්හි, ගුණවන්තේසු. භෝ ගුණව, භවන්තෝ ගුණවන්තානි, ගුණවන්ති.

Evaṃ ‘‘rucimaṃ, rucimantāni, rucima’’ntiiccādinā, ‘‘pāpimaṃ, pāpimantāni, pāpima’’nti iccādinā ca yojetabbaṃ. Apicettha ‘‘guṇavaṃ balavaṃ yasavaṃ satimaṃ gatimaṃ’’iccādinā payogā vitthāretabbā.

මේ ආකාරයට ‘රුචිමං, රුචිමන්තානි, රුචිමං’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘පාපිමං, pāපිමන්තානි, පාපිමං’ යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය. තවද මෙහි ‘ගුණවං, බලවං, යසවං, සතිමං, ගතිමං’ යනාදී ප්‍රයෝගයන් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.

Karontasaddassa ‘‘karontaṃ cittaṃ, karontaṃ kula’’nti payogavasena –

‘කරොන්ත’ (කරන්නා වූ) ශබ්දයේ වනාහි ‘කරොන්තං චිත්තං’ (ක්‍රියා කරන සිත), ‘කරොන්තං කුලං’ (කටයුතු කරන කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේය -

Karontaṃ, karontāni, karontā, karonti. Karontaṃ, karontāni, karonte, karonti. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karato, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karoti, karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto, karontāni, karontā, karontīti yojetabbaṃ.

කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්ති. කරොන්තං, කරොන්තානි, කරොන්තේ, කරොන්ති. කරොතා, කරොන්තේන, කරොන්තේහි, කරොන්තේභි. කරොතෝ, කරතෝ, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොතා, කරොන්තා, කරොන්තස්මා, කරොන්තම්හා, කරොන්තේහි, කරොන්තේභි. කරොතෝ, කරතෝ, කරොන්තස්ස, කරොන්තානං, කරොතං. කරොති, කරොන්තේ, කරොන්තස්මිං, කරොන්තම්හි, කරොන්තේසු. භෝ කරොන්ත, භවන්තෝ කරොන්තානි, කරොන්තා, කරොන්ති යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

Gacchantasaddassa tu ‘‘gacchantaṃ cittaṃ, gacchantaṃ kula’’nti payogavasena –

‘ගච්ඡන්ත’ (යන්නා වූ) ශබ්දයේ වනාහි ‘ගච්ඡන්තං චිත්තං’ (ගමන් කරන සිත), ‘ගච්ඡන්තං කුලං’ (යන කුලය) යනාදී ප්‍රයෝගයන්ගේ වශයෙන් මෙසේය -

Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchantāni, gacchante. Gacchatā, gacchantena, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantehi[Pg.307], gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchante, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchantā, bhavanto gacchantāni, gacchantāti yojetabbaṃ.

ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තා. ගච්ඡන්තං, ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තේ. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තේන, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තා, ගච්ඡන්තස්මා, ගච්ඡන්තම්හා, ගච්ඡන්තේහි, ගච්ඡන්තේභි. ගච්ඡතෝ, ගච්ඡන්තස්ස, ගච්ඡන්තානං, ගච්ඡතං. ගච්ඡති, ගච්ඡන්තේ, ගච්ඡන්තස්මිං, ගච්ඡන්තම්හි, ගච්ඡන්තේසු. භෝ ගච්ඡං, භෝ ගච්ඡන්තා, භවන්තෝ ගච්ඡන්තානි, ගච්ඡන්තා යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

Evaṃ ‘‘carantaṃ dadantaṃ tiṭṭhantaṃ cintayanta’’ntiādīsupi nāmikapadamālā yojetabbā.

මේ ආකාරයට ‘චරන්තං’ (හැසිරෙන්නා වූ), ‘දදන්තං’ (දෙන්නා වූ), ‘තිට්ඨන්තං’ (සිටින්නා වූ), ‘චින්තයන්තං’ (සිතන්නා වූ) යනාදී ශබ්දයන්හි ද නාම පදමාලාවන් (විභක්ති මාලාවන්) යෙදිය යුතුය.

Mahantasaddassa pana koci bhedo, tathā hi ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti evaṃ ‘‘mahā’’iti napuṃsakapayogadassanato ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni, mahantā. Mahantaṃ, mahantāni, mahante. Mahatā’’ti kamo veditabbo. Sabbānetāni cittasaddena visadisāni.

‘මහන්ත’ (මහත් වූ) ශබ්දයේ වනාහි යම් වෙනසක් ඇත. එනම් ‘බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා’ (බරණැස් රාජ්‍යය නම් මහත් ය) යනාදී වශයෙන් ‘මහා’ යන නපුංසකලිංග ප්‍රයෝගය පෙනෙන බැවින් ‘මහන්තං, මහා, මහන්තානි, මහන්තා. මහන්තං, මහන්තානි, මහන්තේ. මහතා’ යනාදී වශයෙන් එහි ක්‍රමය දත යුතුය. මේ සියලු ශබ්ද ‘චිත්ත’ ශබ්දයට වඩා වෙනස් වේ.

Savinicchayoyaṃ niggahītantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

නිග්ගහීතාන්ත (බිංදුව කෙළවර ඇති) නපුංසක ලිංග ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයන්ගේ නාම පදමාලා විභාගය පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේ අවසන් වේ.

Avaṇṇukārantatāpakatikaṃ niggahītantaṃ

අවර්ණ (අ, ආ) සහ උකාරාන්ත ප්‍රකෘති ඇති නිග්ගහීතාන්ත...

Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

නපුංසක ලිංගය නිම විය.

Idāni tassīlatthassa katarassassa atthavibhāvi iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

දැන් වනාහි, තච්ඡීලාර්ථයෙහි (ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි) හ්‍රස්ව වූ ‘අත්ථවිභාවි’ (අර්ථය පැහැදිලි කරන) යන මේ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව (විභක්ති මාලාව) පූර්වාචාර්යයන් වහන්සේලාගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නෙමු -

Aṭṭhi, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhiṃ, aṭṭhī, aṭṭhīni. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Aṭṭhissa, aṭṭhino, aṭṭhīnaṃ. Aṭṭhismiṃ, aṭṭhimhi, aṭṭhīsu. Bho aṭṭhi, bhavanto aṭṭhī, bhavanto aṭṭhīni. Yamakamahātheramataṃ.

අට්ඨි, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිං, අට්ඨී, අට්ඨීනි. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනෝ, අට්ඨීනං. අට්ඨිනා, අට්ඨීහි, අට්ඨීභි. අට්ඨිස්ස, අට්ඨිනෝ, අට්ඨීනං. අට්ඨිස්මිං, අට්ඨිම්හි, අට්ඨීසු. භෝ අට්ඨි, භවන්තෝ අට්ඨී, භවන්තෝ අට්ඨීනි. (මෙය) යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aṭṭhismā, aṭṭhimhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanā gahetabbāni. Yathā pana aṭṭhisaddassa, evaṃ ‘‘satthi dadhi vāri akkhi acchi’’iccādīnampi rūpāni bhavanti.

මෙහි පංචමී (අපදාන) විභක්ති ස්ථානයෙහි ‘අට්ඨිස්මා, අට්ඨිම්හා’ යන පද (පෙළෙහි) පැමිණ නැතත්, ඒ ඒ තැන්වල ඊට සමාන වූ ප්‍රයෝග දැකීමෙන් ඒවා ද ගත යුතුය. ‘අට්ඨි’ ශබ්දය මෙන්ම ‘සත්ථි’ (කලව), ‘දධි’ (මුදවපු කිරි), ‘වාරි’ (ජලය), ‘අක්ඛි’ (ඇස), ‘අච්ඡි’ (ඇස) යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද රූප මෙසේම සිද්ධ වේ.

Atthavibhāvi[Pg.308], atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāviṃ, atthavibhāvī, atthavibhāvīni. Atthavibhāvinā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvinā, atthavibhāvismā atthavibhāvimhā, atthavibhāvīhi, atthavibhāvībhi. Atthavibhāvissa, atthavibhāvino, atthavibhāvīnaṃ. Atthavibhāvismiṃ, atthavibhāvimhi, atthavibhāvīsu. Bho atthavibhāvi, bhavanto atthavibhāvī, bhavanto atthavibhāvīni.

අත්ථවිභාවි, අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිං, අත්ථවිභාවී, අත්ථවිභාවීනි. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනෝ, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිනා, අත්ථවිභාවිස්මා, අත්ථවිභාවිම්හා, අත්ථවිභාවීහි, අත්ථවිභාවීභි. අත්ථවිභාවිස්ස, අත්ථවිභාවිනෝ, අත්ථවිභාවීනං. අත්ථවිභාවිස්මිං, අත්ථවිභාවිම්හි, අත්ථවිභාවීසු. භෝ අත්ථවිභාවි, භවන්තෝ අත්ථවිභාවී, භවන්තෝ අත්ථවිභාවීනි.

Evaṃ ‘‘dhammavibhāvi, cittānuparivatti, sukhakāri’’iccādīnipi. Tattha aṭṭhi satthiādīni padhānaliṅgāni anaññāpekkhakattā, atthavibhāvi dhammavibhāviādīni appadhānaliṅgāni aññāpekkhakattā.

මෙසේ "ධම්මවිභාවි" (ධර්මය ප්‍රකාශ කරන), "චිත්තානුපරිවත්ති" (සිත අනුව පවත්නා), "සුඛකාරි" (සැපය උපදවන) ආදී ශබ්ද ද (ව්‍යාකරණානුකූලව වචන මාලාගත කළ යුතුය). එහි අට්ඨි (ඇටය), සත්ථි (කලවය) ආදී ශබ්ද අන්‍ය වචනයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවින් ප්‍රධාන ලිංග (නාමපද) වෙති. අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි ආදී ශබ්ද අන්‍ය වචනයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් අප්‍රධාන ලිංග (විශේෂණපද) වෙති.

Savinicchayoyaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙසේ විනිශ්චය සහිත වූ, 'ඉ' කාරයෙන් කෙළවර වන නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලා (විභක්ති රූප) බෙදීම දක්වන ලදී.

Ivaṇṇantatāpakatikaṃ ikārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

'ඉ' වර්ණය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රකෘති ස්වරූපය ඇති, 'ඉ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගය නිම කරන ලදී.

Idāni katarassassa gotrabhu iccetassa saddassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā –

දැන් පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ මතය පෙරදැරි කරගෙන, කෙටි 'උ' කාරය සහිත 'ගොත්‍රභු' යන මේ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව පවසන්නෙමු –

Āyu, āyū, āyūni. Āyuṃ, āyū, āyūni. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyunā, āyūhi, āyūbhi. Āyussa, āyuno, āyūnaṃ. Āyusmiṃ, āyumhi, āyūsu. Bho āyu, bhavanto āyū, bhavanto āyūni. Yamakamahātheramataṃ.

ආයු, ආයූ, ආයූනි (ප්‍රථමා). ආයුං, ආයූ, ආයූනි (ද්විතීයා). ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි (තෘතීයා). ආයුස්ස, ආයුනෝ, ආයූනං (චතුර්ථී). ආයුනා, ආයූහි, ආයූභි (පංචමී). ආයුස්ස, ආයුනෝ, ආයූනං (ෂෂ්ඨී). ආයුස්මිං, ආයුම්හි, ආයූසු (සප්තමී). භෝ ආයු, භවන්තෝ ආයූ, භවන්තෝ ආයූනි (ආලපන). මෙය යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මතයයි.

Kiñcāpettha nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘āyusmā, āyumhā’’ti padāni anāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. Ettha ca āyusaddo puṃnapuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca tassa dviliṅgatā [Pg.309] dissati. ‘‘Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. Āyu cassā parikkhīṇo ahosī’’tiādīsu hi āyusaddo pulliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyavo’’tiādinā bhikkhunayena yathāsambhavaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. ‘‘Aggaṃ āyu ca vaṇṇo ca. Kittakaṃ panassa āyū’’tiādīsu pana napuṃsakaliṅgo, tabbasena ‘‘āyu, āyū, āyūnī’’ti yojitā.

මෙහි පංචමී විභක්ති ස්ථානයෙහි "ආයුස්මා, ආයුම්හා" යන පද නොපැමිණියද, එහි එහි එබඳු වූ ප්‍රයෝග දැකීමෙන් ඒවා ද ගත යුතුය. මෙහි "ආයු" ශබ්දය පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංග යන දෙකෙහිම පවත්නා බව දත යුතුය. එසේම පාලියෙහි ද අටුවාවන්හි ද එහි ද්විලිංගික බව (ලිංග දෙකෙහිම පැවතීම) පෙනේ. "පුනරායු ච මේ ලද්ධෝ...", "ආයු චස්සා පරික්ඛීණෝ අහෝසි" ආදියේදී "ආයු" ශබ්දය පුල්ලිංග වේ. ඒ අනුව "භික්ඛු" ශබ්ද මාලාව මෙන් "ආයු, ආයූ, ආයවෝ" යනාදී වශයෙන් හැකි පරිදි පදමාලාව යෙදිය යුතුය. "අග්ගං ආයු ච වණ්ණෝ ච...", "කිත්තකං පනස්ස ආයූ" ආදියේදී එය නපුංසක ලිංග වේ. ඒ අනුව "ආයු, ආයූ, ආයූනි" යනුවෙන් යොදන ලදී.

Gotrabhu, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhuṃ, gotrabhū, gotrabhūni. Gotrabhunā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhunā, gotrabhusmā, gotrabhumhā, gotrabhūhi, gotrabhūbhi. Gotrabhussa, gotrabhuno, gotrabhūnaṃ. Gotrabhusmiṃ, gotrabhumhi, gotrabhūsu. Bho gotrabhu, bhavanto gotrabhū, bhavanto gotrabhūni. Bho gotrabhū, bho gotrabhūni, evaṃ bahuvacanaṃ vā. Ayamamhākaṃ mataṃ, evaṃ ‘‘cittasahabhu’’iccādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ ukārantasaddānaṃ aññesampi taṃsadisānaṃ nāmikapadamālā yojetabbā. Puggalavācako pana ūkāranto gotrabhūsaddo pulliṅgapariyāpannattā sabbaññūnaye paviṭṭho. Tatraññe saddā nāma ‘‘cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu siṅgu hiṅgu cittagu’’iccādayo.

ගොත්‍රභු, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි (ප්‍රථමා). ගොත්‍රභුං, ගොත්‍රභූ, ගොත්‍රභූනි (ද්විතීයා). ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි (තෘතීයා). ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනෝ, ගොත්‍රභූනං (චතුර්ථී). ගොත්‍රභුනා, ගොත්‍රභුස්මා, ගොත්‍රභුම්හා, ගොත්‍රභූහි, ගොත්‍රභූභි (පංචමී). ගොත්‍රභුස්ස, ගොත්‍රභුනෝ, ගොත්‍රභූනං (ෂෂ්ඨී). ගොත්‍රභුස්මිං, ගොත්‍රභුම්හි, ගොත්‍රභූසු (සප්තමී). භෝ ගොත්‍රභු, භවන්තෝ ගොත්‍රභූ, භවන්තෝ ගොත්‍රභූනි (ආලපන). භෝ ගොත්‍රභූ, භෝ ගොත්‍රභූනි, මෙසේ බහුවචන ද වේ. මෙය අපගේ මතයයි. මෙසේම "චිත්තසහභු" ආදී 'භූ' ධාතුවෙන් සැදුණු වෙනත් 'උ' කාරාන්ත ශබ්දයන්ගේ ද, ඊට සමාන අන්‍ය ශබ්දයන්ගේ ද නාමික පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය. පුද්ගලයෙකු හඳුන්වන දීර්ඝ 'ඌ' කාරාන්ත වූ "ගොත්‍රභූ" ශබ්දය වනාහි පුල්ලිංගයට අයත් වන බැවින් "සබ්බඤ්ඤූ" ශබ්ද ක්‍රමයට ඇතුළත් වේ. එහි ඇති අනෙක් (උකාරාන්ත නපුංසක ලිංග) ශබ්ද නම්: "චක්ඛු (ඇස), වසු (ධනය), ධනු (දුන්න), දාරු (දර), තිපු (ඊයම්), මධු (මීපැණි), සිංගු (ඉඟුරු), හිංගු (පෙරුම්කායම්), චිත්තගු" ආදියයි.

Savinicchayoyaṃ ukārantanapuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.

මෙසේ විනිශ්චය සහිත වූ, 'උ' කාරයෙන් කෙළවර වන නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති රූපයෙහි නාමික පදමාලා බෙදීම දක්වන ලදී.

Uvaṇṇokārantatāpakatikaṃ

'උ' වර්ණය සහ 'ඌ' වර්ණය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රකෘති ස්වරූපය ඇති,

Ukārantanapuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

'උ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගය නිම කරන ලදී.

Evaṃ niggahītanta ikāranta ukārantavasena tividhāni napuṃsakaliṅgāni niravasesato gahitāneva honti. Tesu kesañci [Pg.310] niggahītantānaṃ kvaci paccattekavacanassa bahuvacanassa ekārādesavasena bhedo dissati. Seyyathidaṃ? ‘‘Sukhe dukkhe. Ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate’’iccevamādi. Nanu bho evaṃvidhānaṃ rūpānaṃ pāḷiyaṃ dassanato ‘‘ekārantampi napuṃsakaliṅgaṃ atthī’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ niggahītantogadharūpavisesattā tesaṃ rūpānaṃ. Ādesavasena hi siddhattā visuṃ ekārantaṃ napuṃsakaliṅgaṃ nāma natthi. Tasmā napuṃsakaliṅgānaṃ yathāvuttā tividhatāyeva gahetabbāti.

මෙසේ නිග්ගහීතාන්ත (ං කෙළවර වන), 'ඉ' කාරාන්ත, 'උ' කාරාන්ත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූ නපුංසක ලිංගයෝ කිසිවක් ඉතිරි නොවී සම්පූර්ණයෙන්ම ගන්නා ලදහ. ඒ අතරින් ඇතැම් නිග්ගහීතාන්ත ශබ්දයන්ගේ ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි ඒකවචන හා බහුවචන සඳහා ඇතැම් තැනක 'ඒ' කාරාදේශ වීම් වශයෙන් වෙනස්කම් පෙනේ. එනම්: "සුඛේ දුක්ඛේ, ඒකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතේ, ඒකූනපඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතේ" යනාදියයි. පින්වත, පාලියෙහි මෙබඳු රූප පෙනෙන බැවින් "ඒ කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් ද ඇත්තේය" යි කිව යුතු නොවේද? එසේ නොකිව යුතුය. මන්ද යත්, ඒ රූප නිග්ගහීතාන්තය තුළම අන්තර්ගත වන විශේෂ රූපයන් වන බැවිනි. ආදේශයක් වශයෙන් සිද්ධ වන බැවින් වෙන් වූ 'ඒ' කාරාන්ත නපුංසක ලිංගයක් කියා දෙයක් නැත. එබැවින් නපුංසක ලිංගයන්ගේ ඉහත කී ත්‍රිවිධත්වයම පිළිගත යුතුය.

Napuṃsakānamiccevaṃ, liṅgānaṃ nayasālinī;

Padamālā vibhattā me, sāsanatthaṃ mahesino.

මෙසේ ක්‍රමවත් වූ නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ පදමාලාව, මහේසී වූ (මහා සෘෂි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ශාසනයේ යහපත පිණිස මා විසින් බෙදා දක්වන ලදී.

Yassesā paguṇā sadda-nītiresā subhāvitā;

Sāsane kulaputtānaṃ, saraṇaṃ so parāyaṇaṃ.

මනා කොට වඩන ලද මෙම 'සද්දනීති' ව්‍යාකරණය යමෙකුට ප්‍රගුණ වී ද, ඔහු ශාසනයෙහි කුලපුත්‍රයන්ට සරණක් ද පිහිටක් ද වන්නේය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටකය හා නවංග ශාස්තෘ ශාසනය නමැති වචන මාර්ගයන්හි ව්‍යක්ත භාවයට පැමිණි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ,

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

දක්ෂතාවය පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි,

Napuṃsakaliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo

නපුංසක ලිංගික ශබ්දයන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වරූපයෙහි නාමික පදමාලා බෙදීම නම් වූ,

Navamo paricchedo.

නවවන පරිච්ඡේදයයි.

10. Liṅgattayamissakanāmikapadamālā

10. ත්‍රිලිංග මිශ්‍රක නාමික පදමාලාව.

Adhikūnakato ceka-kkharato ca ito paraṃ;

Tīṇi liṅgāni missetvā, padamālamanākulaṃ.

මින් මතු, අඩුවැඩි වශයෙන් එක් අකුරේ පටන් ත්‍රිවිධ ලිංගයන් මිශ්‍ර කොට, අවුල් රහිත වූ පදමාලාව,

Nānāsukhumasaṅketa-gatesvatthesu viññunaṃ;

Gambhīrabuddhicāratthaṃ, pavakkhāmi yathābalaṃ.

නොයෙක් සියුම් සංකේතයන්ගෙන් යුත් අර්ථයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ගැඹුරු බුද්ධිය හැසිරවීම පිණිස, මාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පවසන්නෙමි.

Itthī thī ca pabhā bhā ca, girā rā pavanaṃ vanaṃ;

Udakañca dakaṃ kañca, vitakko iti cādayo.

"ඉත්ථී" සහ "ථී" (ස්ත්‍රිය), "පභා" සහ "භා" (ප්‍රභාව/ආලෝකය), "ගිරා" සහ "රා" (කථාව), "පවනං" සහ "වනං" (වනාන්තරය/හුළඟ), "උදකං", "දකං" සහ "කං" (ජලය), "විතක්කෝ" යනාදී ශබ්ද ද,

Bhū [Pg.311] bhūmi ceva araññaṃ, araññānīti cādayo;

Paññā paññāṇaṃ ñāṇañca, iccādī ca tidhā siyuṃ.

"භූ", "භූමි" (පොළොව), "අරඤ්ඤං" සහ "අරඤ්ඤානී" (අරණ/කැලය) ආදී ශබ්ද ද; "පඤ්ඤා", "පඤ්ඤාණං" සහ "ඤාණං" (ප්‍රඥාව/නුවණ) ආදී ශබ්ද ද තුන් ආකාර (ත්‍රිවිධ ලිංග) විය හැකිය.

Ko vi sā ceva bhā rā ca, thī dhī ku bhū tatheva kaṃ;

Khaṃ go mo mā ca saṃ yaṃ taṃ, kimiccādī ca ekikāti.

"කෝ", "වි", "සා" ද, "භා", "රා" ද, "ථී", "ධී", "කු", "භූ" ද, එමෙන්ම "කං", "ඛං", "ගෝ", "මෝ", "මා" ද, "සං", "යං", "තං", "කිං" ආදී ශබ්ද ඒකාක්ෂර (එක් අකුරක් ඇති) ශබ්ද වෙති.

Ayaṃ liṅgattayamissako nāmikapadamālāuddeso. Tatra itthī, itthī, itthiyo. Itthiṃ…pe… bhotiyo itthiyo.

මෙය ත්‍රිලිංග මිශ්‍රක නාමික පදමාලා උදේසයයි (කෙටි විස්තරයයි). එහි "ඉත්ථී" ශබ්දය: ඉත්ථී, ඉත්ථී, ඉත්ථියෝ (ප්‍රථමා). ඉත්ථිං... (ආදී වශයෙන් ගොස්) භෝතියෝ ඉත්ථියෝ (ආලපන) දක්වා වේ.

Thī thī, thiyo. Thiṃ, thī, thiyo. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thīhi, thībhi. Thiyā, thīnaṃ. Thiyā, thiyaṃ, thīsu. Bhoti thi, bhotiyo thī, bhotiyo thiyo. Ettha –

ථී, ථී, ථියෝ (ප්‍රථමා). ථිං, ථී, ථියෝ (ද්විතීයා). ථියා, ථීහි, ථීභි (තෘතීයා). ථියා, ථීනං (චතුර්ථී). ථියා, ථීහි, ථීභි (පංචමී). ථියා, ථීනං (ෂෂ්ඨී). ථියා, ථියං, ථීසු (සප්තමී). භෝති ථි, භෝතියෝ ථී, භෝතියෝ ථියෝ (ආලපන). මෙහි –

‘‘Kukkuṭā maṇayo daṇḍā, thiyo ca puññalakkhaṇā;

Uppajjanti apāpassa, katapuññassa jantuno;

Thiyā guyhaṃ na saṃseyya;

Thīnaṃ bhāvo durājāno’’ti

"පව් නොකළා වූ, පින් කළා වූ සත්ත්වයාට කුකුළන් ද, මැණික් ද, දඬු ද, පින් ලකුණු ඇති ස්ත්‍රීහු ද පහළ වෙති. ස්ත්‍රියකට රහසක් නොපැවසිය යුතුය. ස්ත්‍රීන්ගේ ස්වභාවය දැනගැනීමට ඉතා අපහසුය" යනාදී වශයෙන්,

Ādīni nidassanapadāni.

නිදසුන් පද වෙති.

Pabhā, pabhā, pabhāyo. Pabhaṃ…pe… bhotiyo pabhāyo.

පභා, pභා, පභායෝ (ප්‍රථමා). පභං... (ආදී වශයෙන් ගොස්) භෝතියෝ පභායෝ (ආලපන) දක්වා වේ.

Bhā, bhā, bhāyo. Bhaṃ, bhā, bhāyo. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāhi, bhābhi. Bhāya, bhānaṃ. Bhāya, bhāyaṃ, bhāsu. Bhoti bhe, bhotiyo bhā, bhotiyo bhāyo. Ettha ca ‘‘bhākaro bhānu’’iccādīni nidassanapadāni.

භා, භා, භායෝ (ප්‍රථමා). භං, භා, භායෝ (ද්විතීයා). භාය, භාහි, භාභි (තෘතීයා). භාය, භානං (චතුර්ථී). භාය, භාහි, භාභි (පංචමී). භාය, භානං (ෂෂ්ඨී). භාය, භායං, භාසු (සප්තමී). භෝති භේ, භෝතියෝ භා, භෝතියෝ භායෝ (ආලපන) වේ. මෙහි ද "භාකරෝ, භානු" ආදී ශබ්ද නිදසුන් පද වෙති.

Girā[Pg.312], girā, girāyo. Giraṃ…pe… bhotiyo girāyo. ‘‘Vācā girā byappatho. Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso’’ti imāni girāsaddassa itthiliṅgabhāve nidassanapadāni.

ගිරා, ගිරා, ගිරායෝ (ප්‍රථමා). ගිරං... (ආදී වශයෙන්) භෝතියෝ ගිරායෝ (ආලපන) දක්වා වේ. "වාචා ගිරා බ්‍යප්පථෝ", "යේ වෝහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසෝ" යන මේවා "ගිරා" ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවතීමට නිදසුන් පද වෙති.

Suvaṇṇavācako rāsaddo pulliṅgo, idha pana saddavācako rāsaddo itthiliṅgo.

රන් යන අර්ථය දෙන "රා" ශබ්දය පුල්ලිංග වන අතර, මෙහි ශබ්දය/කථාව යන අර්ථය දෙන "රා" ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

Rā, rā, rāyo. Raṃ, rā, rāyo. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāhi, rābhi. Rāya, rānaṃ. Rāya, rāyaṃ, rāsu. Bhoti re, bhotiyo rā, bhotiyo rāyo.

රා, රා, රායෝ. රං, රා, රායෝ. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රාහි, රාභි. රාය, රානං. රාය, රායං, රාසු. භෝති රේ, භෝතියෝ රා, භෝතියෝ රායෝ.

Rā vuccati saddo. Aggaññasuttaṭīkāyañhi ‘‘rā saddo tiyati chijjati etthāti ratti, sattānaṃ saddassa vūpasamakālo’’ti vuttaṃ. Tasmā rāsaddassa saddavācakatte ‘‘rattī’’ti padaṃ nidassanaṃ.

‘රා’ යනු ශබ්දයට කියන නමකි. අග්ගඤ්ඤසූත්‍ර ටීකාවෙහි ද ‘රත්ති’ (රාත්‍රිය) යනු ‘රා ශබ්දය මෙහිදී සිඳෙයි (නිශ්ශබ්ද වෙයි) යන අර්ථයෙන් රත්ති නම් වේ, එය සත්වයන්ගේ ශබ්දය සන්සිඳෙන කාලයයි’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් ‘රා’ ශබ්දය මඟින් ශබ්දය යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘රත්ති’ (රාත්‍රී) යන පදය නිදර්ශනයකි.

Pavanaṃ, pavanāni, pavanā. Pavanaṃ, pavanāni, pavane.

පවනං, පවනානි, පවනා. පවනං, පවනානි, පවනේ.

Vanaṃ, vanāni, vanā. Vanaṃ, vanāni, vane. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

වනං, වනානි, වනා. වනං, වනානි, වනේ. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

Pavana vanasaddā kadāci samānatthā kadāci bhinnatthā. Te hi araññavācakatte samānatthā ‘‘te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisiṃ tadā. Saputto pāvisiṃ vana’’ntiādīsu. Yathākkamaṃ pana te vāyutaṇhāvanavācakatte bhinnatthā ‘‘paramaduggandhapavanavicarite. Chetvā vanañca vanathaṃ, nibbanā hotha bhikkhavo’’tiādīsu.

‘පවන’ සහ ‘වන’ යන වචන ඇතැම් විට සමාන අර්ථ දෙයි, ඇතැම් විට වෙනස් අර්ථ දෙයි. අරණ්‍ය (වනය) යන අර්ථය පැවසීමේදී ‘තේ ධම්මේ පරිපූරෙන්තෝ, පවනං පාවිසිං තදා’ (එකල ඒ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරමින් මම වනයට පිවිසියෙමි) සහ ‘සපුත්තෝ පාවිසිං වනං’ (පුත්‍රයා සමඟ වනයට පිවිසියෙමි) යනාදී තැන්වල ඒවා සමානාර්ථවත් වේ. එහෙත්, පිළිවෙළින් සුළඟ, තණ්හාව සහ වනය යන අර්ථයන් පැවසීමේදී ‘පරමදුග්ගන්ධපවනවිචරිතේ’ (අතිශයින් දුර්ගන්ධවත් සුළඟ හැසිරෙන...) සහ ‘ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථඤ්ච, නිබ්බනා හෝථ භික්ඛවෝ’ (මහණෙනි, වනය ද වන ලැහැබ (තණ්හාව) ද සිඳ දමා කෙලෙස් වනයෙන් තොර වන්න) යනාදී තැන්වල ඒවා වෙනස් අර්ථ දෙයි.

Udakaṃ, udakāni, udakā. Udakaṃ, udakāni, udake.

උදකං, උදකානි, උදකා. උදකං, උදකානි, උදකේ.

Dakaṃ, dakāni, dakā. Dakaṃ, dakāni, dake. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.

දකං, දකානි, දකා. දකං, දකානි, දකේ. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය.

‘‘Ambapakkaṃ [Pg.313] dakaṃ sītaṃ. Thalajā dakajā pupphā’’tiādīnettha nidassanapadāni. ‘‘Nīlodaṃ vanamajjhato. Mahodadhi. Udabindunipātena, udakumbhopi pūratī’’ti pāḷippadesesu pana samāsantagatanāmattā udasaddeneva udakattho vutto ‘‘rittassāda’’nti vattabbaṭṭhāne ‘‘rittassa’’nti saddena rittassādattho viya. Pāḷiyañhi kevalo udasaddo na diṭṭhapubbo. Atthi ce, suṭṭhu manasi kātabbo.

‘අම්බපක්කං දකං සීතං’ (ඉදුණු අඹ සහ සීතල පැන්), ‘ථලජා දකජා පුප්ඵා’ (ගොඩ උපදින සහ දියෙහි උපදින මල්) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වේ. ‘නීලෝදං වනමජ්ඣතෝ’ (වනය මැද නිල් දිය), ‘මහෝදධි’ (මහ මුහුද), ‘උදබින්දුනිපාතේන උදකුම්භෝපි පූරති’ (දිය බිඳු වැටීමෙන් පැන් කළය ද පිරෙයි) යන පාලි පාඨයන්හි සමාසය කෙළවර පිහිටි නාමයක් වන බැවින් ‘උද’ ශබ්දයෙන්ම ‘උදක’ (ජලය) යන අර්ථය කියැවේ. එය ‘රිත්තස්සාද’ (හිස් රස ඇති) යැයි කිව යුතු තැන ‘රිත්තස්ස’ යන ශබ්දයෙන් ‘රිත්තස්සාද’ යන අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙනි. පාලියෙහි තනි ‘උද’ ශබ්දයක් මින් පෙර දැක නැත. ඉදින් තිබේ නම්, එය මැනවින් සිත තබාගත යුතුය.

Kaṃ, kāni, kā. Kaṃ, kāni, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā, bhavanto kāni. Bhosaddena vā bahuvacanaṃ yojetabbaṃ ‘‘bho kāni, bho kā’’ti.

කං, කානි, කා. කං, කානි, කේ. කේන, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කේ, කස්මිං, කම්හි, කේසු. භෝ ක, භවන්තෝ කා, භවන්තෝ කානි. ‘භෝ’ ශබ්දය සමඟ බහුවචනය ‘භෝ කානි, භෝ කා’ යනුවෙන් යෙදිය යුතුය.

Ettha kaṃ vuccati udakaṃ sīsaṃ sukhañca. Atra ‘‘kantāro kandaro kevaṭṭā kesā karuṇā nāko’’tiādīni payogāni veditabbāni. Tatra kantāroti kaṃ vuccati udakaṃ, tena taritabbo atikkamitabboti kantāro, nirudakappadeso. Corakantārantiādīsu pana rūḷhiyā duggamanaṭṭhānepi kantārasaddo pavattatīti daṭṭhabbaṃ. Kandaroti etthāpi kaṃ vuccati udakaṃ, tena dārito bhinnoti kandaro. Kevaṭṭātiādīsu pana ke udake vattanato gahaṇatthaṃ pavattanato kevaṭṭā. Ke sīse senti uppajjantīti kesā. Kaṃ sukhaṃ rundhatīti karuṇā. Nākoti saggo. Kanti hi sukhaṃ, na kaṃ akaṃ, dukkhaṃ, taṃ natthi etthāti nākoti attho gahetabbo[Pg.314]. Yathettha itthīsaddādīnaṃ nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘vitakko vicāro ābhā padīpo’’tiādīnampi yojetabbā.

මෙහි ‘ක’ යනු ජලය, හිස සහ සැපය යන අර්ථයන්ට කියනු ලැබේ. මෙහි ‘කන්තාරෝ (කතර), කන්දරෝ (ගිරි දුර්ගය/ලෙන), කේවට්ටා (කෙවුලන්), කේසා (කෙස්), කරුණා, නාකෝ (ස්වර්ගය)’ යනාදී යෙදීම් දත යුතුය. එහි ‘කන්තාරෝ’ යන්නෙහි ‘ක’ යනු ජලයයි, එයින් (ජලය නොමැතිකමින්) එතෙර විය යුතු බැවින් ‘කන්තාර’ නම් වේ, එනම් ජලය රහිත ප්‍රදේශයයි. ‘චෝරකන්තාර’ (සොර කතර) යනාදී තැන්වලදී රූඪි වශයෙන් දුෂ්කර මාර්ගයන්ට ද ‘කන්තාර’ ශබ්දය යෙදෙන බව දත යුතුය. ‘කන්දර’ යන්නෙහි ද ‘ක’ යනු ජලයයි, එයින් පැළුණු, බිඳුණු තැන ‘කන්දර’ (දිය දහරින් තැනුණු ලෙන/ගිරි කන්දරාව) නම් වේ. ‘කේවට්ට’ යනාදියේදී ‘කේ’ යනු දියෙහිය, (මසුන්) ඇල්ලීම පිණිස එහි හැසිරෙන බැවින් ‘කේවට්ට’ (කෙවුලන්) නම් වේ. ‘කේ’ (හිසෙහි) පිහිටන බැවින්, උපදින බැවින් ‘කේසා’ (කෙස්) නම් වේ. ‘කං’ (සැපය) වළක්වන බැවින් (නැතහොත් පරපීඩාවේදී හදවත කම්පා කරවන බැවින්) ‘කරුණා’ නම් වේ. ‘නාකෝ’ යනු ස්වර්ගයයි. ‘ක’ යනු සැපයයි, ‘න-ක’ (අක) යනු දුකය, එය මෙහි නැති බැවින් ‘නාක’ (ස්වර්ගය) යන අර්ථය ගත යුතුය. යම් සේ මෙහි ‘ඉත්ථී’ ශබ්දාදියේ නාම පද මාලාවන් යොදන ලද්දේද, එලෙසම ‘විතක්ක, විචාර, ආභා, පදීප’ යනාදියේ ද යෙදිය යුතුය.

Bhū, bhū, bhuyo. Bhuṃ, bhū, bhuyo. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhūhi, bhūbhi. Bhuyā, bhūnaṃ. Bhuyā, bhuyaṃ, bhūsu. Bhoti bhu, bhotiyo bhū, bhotiyo bhuyo. Ettha ca ‘‘bhūruho bhūpālo bhūbhujo bhūtala’’nti nidassanapadāni.

භූ, භූ, භූයෝ. භුං, භූ, භූයෝ. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භූහි, භූභි. භුයා, භූනං. භුයා, භුයං, භූසු. භෝති භු, භෝතියෝ භූ, භෝතියෝ භූයෝ. මෙහි ‘භූරුහ’ (ගස් වැල්), ‘භූපාල’ (රජු), ‘භූභුජ’ (රජු), ‘භූතල’ (පොළොව) යනාදිය නිදර්ශන පද වේ.

Bhūmi, bhūmī, bhūmiyo;

Sesaṃ vitthāretabbaṃ;

Araññaṃ, araññāni, araññā;

Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

භූමි, භූමී, භූමියෝ; ශේෂය විස්තර කටයුතුය; අරඤ්ඤං, අරඤ්ඤානි, අරඤ්ඤා; ශේෂය විස්තර කටයුතුය.

Araññānī vuccati mahāaraññaṃ, ‘‘gahapatānī’’ti padamiva inīpaccayavasena sādhetabbaṃ padaṃ itthiliṅgañca. ‘‘Araññānī’’ti hi aṭṭhakathāpāṭhopi dissati.

‘අරඤ්ඤානී’ යනු මහා වනාන්තරයට කියනු ලැබේ. ‘ගහපතානී’ යන පදය මෙන් ‘ඉනී’ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් සාදාගත යුතු පදයක් වන මෙය ස්ත්‍රී ලිංග වේ. අටුවා පාඨයන්හි ද ‘අරඤ්ඤානී’ යන යෙදුම දක්නට ලැබේ.

Araññānī, araññānī, araññāniyo. Araññāniṃ, araññānī, araññāniyo. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññānīhi, araññānībhi. Araññāniyā, araññānīnaṃ. Araññāniyā, araññāniyaṃ, araññānīsu. Bhoti araññāni, bhotiyo araññānī, bhotiyo araññāniyo.

අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියෝ. අරඤ්ඤානිං, අරඤ්ඤානී, අරඤ්ඤානියෝ. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීහි, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීhi, අරඤ්ඤානීභි. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානීනං. අරඤ්ඤානියා, අරඤ්ඤානියං, අරඤ්ඤානීසු. භෝති අරඤ්ඤානි, භෝතියෝ අරඤ්ඤානී, භෝතියෝ අරඤ්ඤානියෝ.

Yathettha uttarādhikavasena yojitā, evaṃ ‘‘sabhā, sabhāya’’ntiādīsupi yojetabbā. Sabhāyanti sabhā eva[Pg.315], liṅgabyattayavasena pana evaṃ vuttaṃ. ‘‘Sabhāye vā dvāramūle vā vatthabba’’nti pāḷi ettha nidassanaṃ.

යම් සේ මෙහි මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට යොදන ලද පරිද්දෙන්ම, ‘සභා, sabhāyaṃ’ යනාදී තැන්වල ද යෙදිය යුතුය. ‘සභායං’ යනු සභාවම වේ, ලිංග ව්‍යත්‍යය (වෙනස් වීම) හේතුවෙන් මෙසේ පවසන ලදී. ‘සභායේ වා ද්වාරමූලේ වා වත්ථබ්බං’ (සභාවෙහි හෝ දොරකඩ හෝ වාසය කළ යුතුය) යන පාලි පාඨය මෙහි නිදර්ශනයකි.

Paññā, paññā, paññāyo. Paññaṃ, paññā, paññāyo. Paññāya.

පඤ්ඤා, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායෝ. පඤ්ඤං, පඤ්ඤා, පඤ්ඤායෝ. පඤ්ඤාය.

Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇā. Paññāṇaṃ, paññāṇāni, paññāṇe. Paññāṇena.

පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණා. පඤ්ඤාණං, පඤ්ඤාණානි, පඤ්ඤාණේ. පඤ්ඤාණේන.

‘‘Tathā hi bhante bhagavato sīlapaññāṇaṃ. Sādhu paññāṇavā naro’’tiādīnettha nidassanapadāni.

‘තථා හි භන්තේ භගවතෝ සීලපඤ්ඤාණං’ (ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සීල ප්‍රඥාව එසේමය), ‘සාධු පඤ්ඤාණවා නරෝ’ (ප්‍රඥාවන්ත මිනිසා යහපත්ය) යනාදිය මෙහි නිදර්ශන පද වේ.

Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇā. Ñāṇaṃ, ñāṇāni, ñāṇe. Ñāṇena. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Aggi aggini gini’’iccādīsupi uttarādhikavasena nāmikapadamālā yojetabbā.

ඤාණං, ඤාණāනි, ඤාණා. ඤාණං, ඤාණāනි, ඤාණේ. ඤාණේන. ශේෂ වූ සියල්ල මෙසේම දත යුතුය. ‘අග්ගි, අග්ගිනි, ගිනි’ යනාදී තැන්වල ද මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට නාම පද මාලා යෙදිය යුතුය.

Ko vī sādīsupi ekakkharesu ko vuccati brahmā vāto ca sarīrañca, tassa tabbācakatte ime payogā. Seyyathidaṃ?

‘කෝ’, ‘වී’ යනාදී ඒකාක්ෂර (තනි අකුරේ) ශබ්දයන්හි ‘කෝ’ යනු බ්‍රහ්මයාට ද, සුළඟට ද, ශරීරයට ද කියනු ලැබේ. එයින් ඒ ඒ අර්ථයන් පැවසීමේදී මෙම යෙදීම් වේ. ඒ කෙසේද යත්?

‘‘Jinena yena ānītaṃ, lokassa amitaṃ hitaṃ;

Tassa pādambujaṃ vande, kamoḷialisevitaṃ.

යම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක විසින් ලෝකයාට අප්‍රමාණ වූ යහපත (හිතසුව) උදා කරන ලද්දේ ද, බඹරුන් විසින් ගැවසී ගත් නෙළුම් මලක් බඳු වූ උන්වහන්සේගේ ඒ ශ්‍රී පාද පද්මය මම වන්දනා කරමි.

Kakudharukkho. Karajakāyo’’ iccevamādayo. Tattha kamoḷialisevitanti vandantānaṃ anekasatānaṃ brahmānaṃ moḷibhamarasevitanti kavayo icchanti. Kakudharukkhoti ettha pana ko vuccati vāto, tassa yo kujjhati, vātarogāpanayanavasena taṃ nivāreti, tasmā so rukkho kakudhoti vuccatībhi ācariyā. Karajakāyoti ettha tu ko vuccati sarīraṃ, tattha pavatto rajo karajo. Kiṃ taṃ[Pg.316]? Sukkasoṇitaṃ. Tañhi ‘‘rāgo rajo, na ca pana reṇu vuccatī’’ti evaṃ vuttarāgarajaphalattā sarīravācakena kasaddena visesetvā phalavohārena ‘‘karajo’’ti vuccati. Tena sukkasoṇitasaṅkhātena karajena sambhūto kāyo karajakāyoti ācariyā. Tathā hi ‘‘kāyo mātāpettikasambhavo’’ti vutto, mahāassapūrasuttaṭīkāyaṃ pana ‘‘kariyati gabbhāsaye khipiyatīti karo, sambhavo. Karato jātoti karajo, mātāpettikasambhavoti attho. Mātuādīnaṃ saṇṭhāpanavasena karato jātoti apare, ubhayathāpi karajakāyanti catusantatirūpamāhā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto kasaddādhikārattā.

"කකුධරුක්ඛෝ" (කුඹුක් ගස), "කරජකායෝ" (කර්මජ කය) යනාදී වචනයි. එහි "කමෝළිඅලිසේවිතං" යන්නෙන් වඳින්නා වූ සිය ගණන් බ්‍රහ්මයින්ගේ "මෝළිබ්භමරසේවිතං" (මකුට නැමති බඹරුන් විසින් සේවනය කරන ලද්දක්) යන්න කවීන්ගේ අභිප්‍රායයි. "කකුධරුක්ඛෝ" යන්නෙහි "කෝ" යනු වාතයට නමකි. එයට කිපෙන්නා වූ වාත රෝගය දුරු කිරීම් වශයෙන් එය වළක්වයි. එබැවින් ඒ වෘක්ෂය "කකුධ" යැයි කියනු ලැබේ යැයි ආචාර්යවරු පවසති. "කරජකායෝ" යන්නෙහි "කෝ" යනු ශරීරයයි. එහි හටගත් රජස් (කිලුට) "කරජ" නම් වේ. ඒ කුමක්ද? ශුක්‍ර සෝණිතයයි. "රාගය රජස් (කිලුටකි), දූවිලි නොවේ" යැයි වදාළ හෙයින්, එසේ කියන ලද රාග නමැති රජස්හි ඵලයක් වන බැවින් ශරීරය හඟවන "ක" ශබ්දයෙන් විශේෂ කොට, ඵල ව්‍යවහාරයෙන් "කරජ" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ශුක්‍ර සෝණිත සංඛ්‍යාත කරජයෙන් හටගත් කය "කරජකාය" යැයි ආචාර්යවරු කියති. එසේම "කය මවුපියන්ගෙන් උපන්නේය" යැයි වදාරන ලදී. මහාඅස්සපුරසූත්‍ර ටීකාවෙහි වනාහි, "ගර්භාෂයෙහි තැන්පත් කරනු ලැබේ (කැරේ) යන අර්ථයෙන් 'කර' නම් වේ, එනම් උපතයි. කර (උපත) කෙරෙන් උපන්නේ කරජ නම් වේ, මව්පියන්ගෙන් උපන්නේය යන්න එහි අර්ථයයි. මව ආදීන්ගේ සන්ථානගත කරණ කොටගෙන උපන්නේය යැයි ද අනෙක් අය කියති. දෙයාකාරයෙන්ම කරජකාය යන්නෙන් චතුසන්තති රූප කලාපය පවසයි" යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහිදී ඒ අර්ථය අභිප්‍රේත නොවේ. "ක" ශබ්දයේ අධිකාරය නිසා පූර්වෝක්ත අර්ථයම මෙහිදී අභිප්‍රේත වේ.

Ko, kā. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Kā, kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kānaṃ. Ke, kasmiṃ, kamhi, kesu. Bho ka, bhavanto kā.

කෝ, කා. කං, කේ. කේන, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කා, කස්මා, කම්හා, කේහි, කේභි. කස්ස, කානං. කේ, කස්මිං, කම්හි, කේසු. භෝ ක, භවන්තෝ කා.

Tatra vi vuccati pakkhī. Tathā hi pakkhīnaṃ issaro supaṇṇarājā vindoti kathiyati. Etamatthañhi sandhāya pubbācariyenapi ayaṃ gāthā bhāsitā –

එහි "වි" යනු පක්ෂියාට නමකි. එසේම පක්ෂීන්ට අධිපති වූ ගුරුළු රජු "වින්ද" (වි+ඉන්ද) යැයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථය අරභයා පූර්වාචාරීන්ද මේ ගාථාව දේශනා කරන ලදී –

‘‘Saddhānate muddhani saṇṭhapemi, muninda nindāpagataṃ tavaggaṃ;

Devindanāgindanarindavinda-na taṃ vibhinnaṃ caraṇāravinda’’nti.

"මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, දේවේන්ද්‍ර, නාගේන්ද්‍ර, නරේන්ද්‍ර සමූහයා විසින් පූජිත වූ, නොබිඳුණු, නින්දාවෙන් තොර වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨ ශ්‍රී පාද පද්මය මම සැදැහැයෙන් මගේ හිස මත තබා ගනිමි."

Tattha vīnaṃ indoti vindo, pakkhijātiyā jātānaṃ supaṇṇānaṃ rājāti attho.

එහි "වීනං ඉන්දෝ" (පක්ෂීන්ට අධිපති) යනු "වින්දෝ" වෙයි. පක්ෂි ජාතියෙහි උපන් ගුරුළන්ගේ රජු යන්න එහි අර්ථයයි.

Viṃ, vī, vayo. Viṃ, vī, vayo. Vinā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vinā, vismā, vimhā, vīhi, vībhi. Vissa, vino, vīnaṃ. Vismiṃ, vimhi, vīsu. Bho vi, bhavanto vayo.

විං, වී, වයෝ. විං, වී, වයෝ. විනා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනෝ, වීනං. විනා, විස්මා, විම්හා, වීහි, වීභි. විස්ස, විනෝ, වීනං. විස්මිං, විම්හි, වීසු. භෝ වි, භවන්තෝ වයෝ.

Sā [Pg.317] vuccati sunakho, ‘‘mātā me atthi, sā mayā posetabbā’’tiādīsu pana sāsaddo sabbanāmikapariyāpanno parammukhavacano tasaddena sambhūto daṭṭhabbo. Sāsaddassa bhā rā thī bhū kasaddānañca nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā.

"සා" යනු බල්ලාට කියනු ලැබේ. "මට මවක් සිටී, ඇය මා විසින් පෝෂණය කළ යුතුය" යනාදී තැන්හි වනාහි "සා" ශබ්දය සර්වනාම ගණයට අයත්, පරෝක්ෂ (තෙවැනි පුරුෂ) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන, "ත" ශබ්දයෙන් උපන්නක් ලෙස දැක්විය යුතුය. "සා" ශබ්දයේද, භා, රා, ථී, භූ, ක යන ශබ්දයන්ගේද නාම පදමාලාවන් පහතින් (පෙර) දක්වන ලදී.

Dhī vuccati paññā. Ettha ca ‘‘amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide’’ti. ‘‘Dhīmā, dhīmati, sudhī, sudhinī, dhīyutta’’nti ca ādīni nidassanapadāni.

"ධී" යනු ප්‍රඥාවට නමකි. මෙහි "පුතණුවනි, අර්ථයෙහි දක්ෂ වූ ඥානවන්ත (ධීර) ඇමතිවරුන් හඳුනාගන්න" යන්න සහ "ධීමා, ධීමතී, සුධී, සුධිනී, ධීයුත්ත" යනාදිය නිදර්ශන පද වේ.

Dhī, dhī, dhiyo. Dhiṃ, dhī, dhiyo. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhīhi, dhībhi. Dhiyā, dhīnaṃ. Dhiyā, dhiyaṃ, dhīsu. Bhoti dhi, bhotiyo dhī, bhotiyo dhiyo.

ධී, ධී, ධියෝ. ධිං, ධී, ධියෝ. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධීහි, ධීභි. ධියා, ධීනං. ධියා, ධියං, ධීසු. භෝති ධි, භෝතියෝ ධී, භෝතියෝ ධියෝ.

Ku vuccati pathavī. Ettha ca ‘‘kudālo. Kumudaṃ. Kuñjaro’’ti imāni nidassanapadāni. Tatra kuṃ pathaviṃ dālayati padāleti bhindati etenāti kudālo. Kuyaṃ pathaviyaṃ modatīti kumudaṃ. Kuṃ jaratīti kuñjaro. Tathā hi vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘kuṃ pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro’’ti.

"කු" යනු පෘථිවියට (පොළොවට) නමකි. මෙහි "කුදාලෝ" (උදැල්ල), "කුමුදං" (කුමුදු මල), "කුඤ්ජරෝ" (ඇතා) යනාදිය නිදර්ශන පද වේ. එහි "කුං" යනු පෘථිවියයි, එයින් පොළොව පළයි (බිඳියි) යන අර්ථයෙන් "කුදාලෝ" (උදැල්ල) නම් වේ. "කුයං" යනු පෘථිවියෙහි (පොළොවෙහි) සතුටු වේ යන අර්ථයෙන් "කුමුදං" (කුමුදු මල) නම් වේ. "කුං" යනු පෘථිවියයි, එය දිරවයි (කම්පා කරයි) යන අර්ථයෙන් "කුඤ්ජරෝ" (ඇතා) නම් වේ. එසේම විමානවස්තු අට්ඨකථාවෙහි "පෘථිවිය (පොළොව) තමාගේ පෑගීමෙන් කම්පා කරවන බැවින් කුඤ්ජර නම් වේ" යැයි වදාරන ලදී.

Ku, kū, kuyo. Kuṃ, kū, kuyo. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kūhi, kūbhi. Kuyā, kūnaṃ. Kuyā, kuyaṃ, kūsu. Bhoti ku, bhotiyo kū, bhotiyo kuyo.

කු, කූ, කුයෝ. කුං, කූ, කුයෝ. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කූහි, කූභි. කුයා, කූනං. කුයා, කුයං, කූසු. භෝති කු, භෝතියෝ කූ, භෝතියෝ කුයෝ.

Kha’mindriyaṃ pakathitaṃ, kha’mākāsamudīritaṃ;

Saggaṭṭhānampi khaṃ vuttaṃ, suññattampi ca khaṃ mataṃ.

"ඛ" යන්නෙන් ඉන්ද්‍රියය කියනු ලැබේ, "ඛ" යන්නෙන් ආකාශයද කියනු ලැබේ. ස්වර්ග ලෝකයටද "ඛ" යැයි කියන අතර, ශුන්‍යතාවද "ඛ" නමින් හැඳින්වේ.

Tatrindriyaṃ [Pg.318] cakkhuviññāṇādīnaṃ gatinivāsabhāvato ‘‘kha’’nti vuccati, ākāsaṃ vivittaṭṭhena. Saggo katasucaritehi ekantena gantabbatāya ‘‘kha’’nti saṅkhaṃ gacchati. ‘‘Khago yathā hi rukkhagge, nilīyantova sākhino. Sākhaṃ ghaṭṭetī’’ti ca, ‘‘khe nimmito acari aṭṭhasataṃ sayambhū’’ti ca ādi ettha nidassanaṃ.

එහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ පැවැත්ම හා පිහිටීම වන බැවින් ඉන්ද්‍රියයට "ඛ" යැයි කියනු ලැබේ. ශුන්‍ය (හිස්) අර්ථයෙන් ආකාශයට "ඛ" යැයි කියනු ලැබේ. කරන ලද සුචරිතයන් ඇති අය විසින් ඒකාන්තයෙන්ම යා යුතු බැවින් ස්වර්ගය "ඛ" යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ. "ගසක් මුදුනෙහි ලැගුම් ගන්නා පක්ෂියෙකු (ඛග) අත්තෙහි වදින්නාක් මෙන්" යන්න සහ "ස්වයම්භූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අහසෙහි (ඛේ) මවන ලද මඟෙහි අටසියයක් (පියවර) හැසිරුණ සේක" යනාදිය මෙයට නිදර්ශන වේ.

Khaṃ, khāni, khā. Khaṃ, khāni, khe. Khena, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khā, khasmā, khamhā, khehi, khebhi. Khassa, khānaṃ. Khe, khasmiṃ, khamhi, khesu. Bho kha, bhavanto khāni, bhavanto khā.

ඛං, ඛානි, ඛා. ඛං, ඛානි, ඛේ. ඛේන, ඛේහි, ඛේභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛා, ඛස්මා, ඛම්හා, ඛේහි, ඛේභි. ඛස්ස, ඛානං. ඛේ, ඛස්මිං, ඛම්හි, ඛේසු. භෝ ඛ, භවන්තෝ ඛානි, භවන්තෝ ඛා.

Gosaddassa atthuddhāro vuccate –

"ගෝ" ශබ්දයේ අර්ථ විභාගය මෙසේ කියනු ලැබේ –

Go goṇe cindriye bhūmyaṃ, vacane ceva buddhiyaṃ;

Ādicce rasmiyañceva, pānīyepi ca vattate;

Tesu atthesu goṇe thi-pumā ca itare pumā.

"ගෝ" ශබ්දය ගොනා (ගවයා), ඉන්ද්‍රියය, පොළොව, වචනය, බුද්ධිය, සූර්යයා, rශ්මිය සහ පැන් (ජලය) යන අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ අර්ථ අතුරින් ගවයා යන අර්ථයේදී ස්ත්‍රී සහ පුරුෂ ලිංග දෙකෙහිම වැටෙන අතර, සෙසු අර්ථයන්හි පුරුෂ ලිංග වේ.

Tathā hi ‘‘gosu duyhamānāsu gato. Gopañcamo’’tiādīsu gosaddo goṇe vattati. Gocaroti etthindriyepi vattati gāvo cakkhādīnindriyāni caranti etthāti gocaro. Tathā hi porāṇā kathayiṃsu ‘‘gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, abhiṇhaṃ caritabbaṭṭhānaṃ. Gāvovācakkhādīnindriyāni, tehi caritabbaṭṭhānaṃ gocaro’’ti. ‘‘Gomatiṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanāyaṃ pana pathaviyaṃ vattati. ‘‘Bhūripaññaṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃvandāmī’’ti hi attho. Tathā suttanipātaṭṭhakathāyavāseṭṭhasuttasaṃvaṇṇanappadese ‘‘gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasirakkhanti vuttaṃ hoti. Pathavī hi ‘‘go’’ti vuccati, tappabhedo ca khetta’’nti vuttaṃ.

එසේම, "ගෝසු දුය්හමානාසු ගතෝ" (දෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය), "ගෝපඤ්චමෝ" (ගවයා පස්වැන්නා කොට ඇති) යනාදී තැන්හි "ගෝ" ශබ්දය ගවයා යන අර්ථයෙහි වැටේ. "ගෝචරෝ" යන්නෙහි ඉන්ද්‍රියයන් යන අර්ථයේද වැටේ. "ගාවෝ" යනු චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන් වන අතර, ඒවා යම් තැනක හැසිරෙත්ද (අරමුණු කෙරෙත්ද) එය "ගෝචර" නම් වේ. එසේම පුරාණයෝ මෙසේ පැවසූහ: "ගවයෝ හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් ගෝචර නම් වේ, ගවයන් හැසිරෙන බිම (ගෝචරය) මෙන් නිතර හැසිරිය යුතු ස්ථානය ගෝචරයයි. 'ගාවෝ' යනු චක්ෂුරාදී ඉන්ද්‍රියයන්මය, ඒවායින් හැසිරිය යුතු (අරමුණු කටයුතු) ස්ථානය ගෝචරයයි." "ගෝමතිං ගෝතමං නමේ" යන පැරණි කවි නිර්මාණයෙහි වනාහි, එය පෘථිවිය (පොළොව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මහා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ගෝතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වඳිමි" යන්න එහි අර්ථයයි. එසේම සුත්තනිපාත අට්ඨකථාවෙහි වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි, "ගෝරක්ඛා යනු කුඹුරු ආරක්ෂා කිරීම, ගොවිතැන් ආරක්ෂා කිරීම" යැයි දක්වා ඇත. පොළොවට "ගෝ" යැයි කියනු ලබන අතර, එහි කොටසක් (ප්‍රභේදයක්) කුඹුර (කෙත) යැයි එහි කියන ලදී.

‘‘Gottavasena [Pg.319] gotamo’’ti ettha tu vacane buddhiyañca vattati. Tenāhu porāṇā ‘‘gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gotamoti hi pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabba’’nti. Tathā hi taṃgottajātā suddhodanamahārājādayopi gotamotveva vuccanti. Bhena bhagavā attano pitaraṃ suddhodanamahārājānaṃ ‘‘atikkantavarā kho gotama tathāgatā’’ti avoca. Vessavaṇopi mahārājā bhagavantaṃ ‘‘vijjācaraṇasampannaṃ, buddhaṃ vandāma gotama’’nti avoca, āyasmāpi vaṅgīso āyasmantaṃ ānandaṃ ‘‘sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotamā’’ti avoca. Evaṃ idaṃ sāmaññarūpaṃ gaṃ tāyatīti gottanti vuttaṃ. Taṃ pana gotamagottakassapagottādivasena bahuvidhaṃ.

‘ගෝත්‍ර වශයෙන් ගෝතම’ යන්නෙහි (ගෝත්‍ර යන) වචනය වචනයෙහි ද බුද්ධියෙහි ද පවතී. එහෙයින් පූර්වාචාරීහු මෙසේ කීහ: ‘ගං තායතීති ගොත්තං’ (ගං රක්ෂා කරයි ද එය ගෝත්‍රය යි). ‘ගෝතම’ යනුවෙන් පවතින ‘ග’ යන්නෙන් කියැවෙන වචනය හා බුද්ධිය ඒකාන්ත අරමුණු වශයෙන් රක්ෂා කරයි ද (තේරුම් ගනී ද) එය ගෝත්‍රය යි. යම් සේ බුද්ධිය (ඥානය) අරමුණු වූ අර්ථයක් නොමැතිව නොපවතී ද, එසේම නාමය ද නම් කළ යුතු අර්ථය නොමැතිව නොපවතී. එබැවින් ගෝත්‍රය යැයි කියනු ලබන ඒ අර්ථය ඒවා රක්ෂා කරයි (පිහිට වෙයි) යනුවෙන් කියනු ලැබේ. එය කුමක්ද යත්? වෙනත් කුල පරම්පරාවන්ට පොදු නොවූ, ඒ කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් පැවත එන්නා වූ, ඒ කුලයට අයත් අයට පොදු වූ සාමාන්‍ය ලක්ෂණය යැයි දත යුතුය. එසේ හෙයින් ඒ ගෝත්‍රයෙහි උපන් සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් ආදීහු ද ‘ගෝතම’ යනුවෙන් ම කියනු ලැබෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන්ගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ට ‘ගෝතමයිනි, තථාගතවරු වනාහි ඉක්මවා ගිය ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ඇත්තාහ’ යි වදාළ සේක. වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘විද්‍යාචරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ වන ගෝතමයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමු’ යි පැවසීය. ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට ‘ගෝතමයන් වහන්ස, අනුකම්පාවෙන් යුතුව නිවන ගැන මැනවින් වදාරනු මැනවි’ යි පැවසූහ. මෙසේ ‘ගං තායති’ (වචනය හෝ බුද්ධිය රක්ෂා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘ගොත්ත’ (ගෝත්‍රය) යැයි කියන ලදී. එය වනාහි ගෝතම ගෝත්‍රය, කස්සප ගෝත්‍රය ආදී වශයෙන් විවිධාකාර වේ.

Tathā gosaddo ādicce vattati. ‘‘Gogottaṃ gotamaṃ name’’ti porāṇakaviracanā ettha nidassanaṃ, ādiccabandhuṃ gotamaṃ sammāsambuddhaṃ vandāmīti attho. Ādiccopi hi gotamagotte jāto bhagavāpi, evaṃ tena samānagottatāya tattha tattha ‘‘ādiccabandhū’’tiādinā bhagavato thomanā dissati ‘‘pucchāmi taṃ ādiccabandhu, vivekaṃ santipadañca mahesī’’ti ca, ‘‘vande jetavanaṃ niccaṃ, vihāraṃ ravibandhuno’’ti ca, ‘‘lokekabandhu’maravindasahāyabandhu’’nti ca. ‘‘Uṇhagū’’ti ettha pana gosaddo rasmiyaṃ [Pg.320] vattati. Uṇhā gāvo rasmiyo etassāti uṇhagū, sūriyo. Pubbācariyāpi hi chandovicitisatthe imamevatthaṃ byākariṃsu.

එසේම ‘ගෝ’ ශබ්දය සූර්යයා කෙරෙහි ද වැටේ. ‘ගෝගොත්තං ගෝතමං නමේ’ (ගෝතම ගෝත්‍රික වූ ගෝතමයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි) යන පුරාණ කවි නිර්මාණය මෙයට නිදසුනකි. එහි අර්ථය සූර්යබන්ධු වූ ගෝතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට වඳිමි යන්නයි. සූර්යයා ද ගෝතම ගෝත්‍රයෙහි උපන්නේය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේමය. මෙසේ සමාන ගෝත්‍ර ඇති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘ආදිච්චබන්ධු’ (සූර්ය බන්ධු) ආදී වශයෙන් තැන් තැන්හි ප්‍රශංසා දක්නට ලැබේ. ‘මහා සෘෂීන් වහන්ස, සූර්ය බන්ධු වූ ඔබ වහන්සේගෙන් විවේකය හා ශාන්ත පදය (නිවන) විමසමි’ කියා ද, ‘රවිබන්ධු වූ (සූර්ය බන්ධු වූ) බුදු රජාණන් වහන්සේගේ විහාරය වූ ජේතවනයට නිරන්තරයෙන් නමස්කාර කරමි’ කියා ද, ‘ලෝකයේ එකම බන්ධුවූ, නෙළුම් පියුම්හි මිතුරාගේ (සූර්යයාගේ) බන්ධුවූ’ කියා ද දක්නට ලැබෙන්නේ එහෙයිනි. ‘උණ්හගූ’ යන්නෙහි ‘ගෝ’ ශබ්දය රශ්මිය (කිරණ) යන අර්ථයෙහි වැටේ. උණුසුම් වූ කිරණ (ගාවෝ) ඇත්තේ යමෙකුට ද හෙතෙම ‘උණ්හගූ’ නම් වූ සූර්යයා ය. පූර්වාචාරීහු ද ඡන්දෝවිචිති ශාස්ත්‍රයෙහි මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කළහ.

‘‘Gosītacandana’’nti ettha pānīye vattati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati. Go viya sītaṃ candanaṃ, tasmiṃ pana uddhanato uddharitapakkuthitatelamhi pakkhitte taṅkhaṇaññeva taṃ telaṃ susītalaṃ hoti.

‘ගෝසීතචන්දන’ යන්නෙහි ‘ගෝ’ ශබ්දය පැන් (ජලය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. ‘ගෝ’ ශබ්දයෙන් ජලය ද කියනු ලැබේ. ජලය මෙන් සිසිල් වූ සඳුන් (ගෝසීත සඳුන්) ය. ළිපෙන් බාන ලද, නටන තෙලෙහි එය බහාලූ කෙණෙහිම ඒ තෙල ඉතා සිසිල් වෙයි.

Ettheke vadanti ‘‘kasmā bho ‘gopadatthe vattamāno gosaddo itthiliṅgo ceva pulliṅgo cā’ti vadatha, kasmā ca pana ‘indriyapathavīvacanabuddhisūriyarasmipānīyesu vattamāno pulliṅgo’ti vadatha, etesu sūriyatthe vattamāno pulliṅgo hotu, nanu indriyavacanapānīyesu vattamānena pana gosaddena napuṃsakaliṅgena bhavitabbaṃ, pathavībuddhirasmīsu vattamānena itthiliṅgena bhavitabbaṃ indriyādipathavādipadatthesu vattamānānaṃ indriyasaddādipathavīsaddādīnaṃ napuṃsakitthiliṅgavasena niddesassa dassanato’’ti? Tanna, niyamābhāvato. Itthipadatthe vattamānassāpi hi sato kassaci saddassa pulliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘orodho’’ti. Purisapadatthe vattamānassāpi ca sato kassaci itthiliṅgavasena niddeso dissati, yathā ‘‘atthakāmosi me yakkha, hitakāmāsi devate’’ti. Itthipurisapadatthesu pana avattamānānampi sataṃ kesañci saddānaṃ ekasmiṃyeva ñāṇādiatthe vattamānānaṃ itthipumanapuṃsakaliṅgavasena niddeso dissati yathā ‘‘paññā amoho ñāṇa’’nti, ‘‘taṭaṃtaṭītaṭo’’ti ca. Tathā hi anitthibhūtopi samāno ‘‘mātulā’’ti itthiliṅgavasena rukkhopi [Pg.321] nāmaṃ labhati, tabbasena nagarampi. Tenāha cakkavattisuttaṭīkāyaṃ ‘‘mātulāti itthiliṅgavasena laddhanāmo eko rukkho, tāya āsannappadese māpitattā nagarampi ‘mātulā’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ mātulāyanti evaṃnāmake nagare’’ti.

මෙහි සමහරු මෙසේ පවසති: ‘භවත්නි, ගවයා යන අර්ථයෙහි පවතින ‘ගෝ’ ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග මෙන්ම පුරුෂ ලිංග ද වේ යැයි පවසන්නේ මන්ද? තවද, ඉන්ද්‍රිය, පෘථිවි, වචනය, බුද්ධිය, සූර්යයා, රශ්මිය සහ ජලය යන අර්ථයන්හි පවතින විට එය පුරුෂ ලිංග වේ යැයි පවසන්නේ මන්ද? මේවා අතරින් සූර්යයා යන අර්ථයෙහි පවතින විට එය පුරුෂ ලිංග වේවා; නමුත් ඉන්ද්‍රිය, වචනය සහ ජලය යන අර්ථයන්හි පවතින විට ‘ගෝ’ ශබ්දය නපුංසක ලිංග විය යුතු නොවේද? පෘථිවිය, බුද්ධිය සහ රශ්මිය යන අර්ථයන්හි පවතින විට ස්ත්‍රී ලිංග විය යුතු නොවේද? මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රිය ආදී පෘථිවි ආදී අර්ථයන්හි පවතින ‘ඉන්ද්‍රිය’ ආදී ‘පෘථිවි’ ආදී ශබ්ද නපුංසක හා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් දැක්වෙන බැවිනි’ යනුයි. එය එසේ නොවේ, (ලිංග භේදයෙහි) නියමයක් නොමැති බැවිනි. ස්ත්‍රී අර්ථයෙහි පවත්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්දයන්ගේ පුරුෂ ලිංග වශයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ, ‘ඕරොධො’ (අන්තඃපුරය/රාජ දේවිය) යන්න මෙනි. පුරුෂ අර්ථයෙහි පවත්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්දයන්ගේ ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් දැක්වීම දක්නට ලැබේ, ‘යක්ෂය, ඔබ මාගේ යහපත කැමැත්තෙහිය, දේවතාවිය, ඔබ මාගේ හිතසුව කැමැත්තීය’ යන්න මෙනි. ස්ත්‍රී හෝ පුරුෂ අර්ථයෙහි නොවැටෙන්නා වූ ද ඇතැම් ශබ්ද, ඥානය වැනි එකම අර්ථයෙහි වැටෙන කල්හි ද ස්ත්‍රී, පුරුෂ හා නපුංසක ලිංග වශයෙන් දැක්වීම් දක්නට ලැබේ; ‘පඤ්ඤා’ (ස්ත්‍රී), ‘අමොහො’ (පුරුෂ), ‘ඤාණං’ (නපුංසක) යන්න මෙනි. ‘තටං, තටී, තටො’ (ඉවුර) යන්න මෙනි. එසේම ස්ත්‍රී ප්‍රභවයක් නොවුණ ද ‘මාතුලා’ යන ස්ත්‍රී ලිංග නාමය වෘක්ෂයකට ද ලැබෙන අතර, ඒ අනුව නගරයකට ද ලැබෙයි. එහෙයින් චක්කවත්ති සූත්‍ර ටීකාවෙහි මෙසේ කීහ: ‘මාතුලා යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් නම ලැබූ එක්තරා වෘක්ෂයකි. ඊට ආසන්න ප්‍රදේශයෙහි පිහිටුවන ලද බැවින් නගරය ද ‘මාතුලා’ යනුවෙන්ම ප්‍රසිද්ධ විය. එහෙයින් ‘මාතුලායං’ (මාතුලා නම් නගරයෙහි) යැයි වදාරන ලදී’.

Gosaddassa nāmikapadamālā heṭṭhā pakāsitā.

‘ගෝ’ ශබ්දයේ නාම පද මාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) මීට පෙර (යටින්) දක්වන ලදී.

Mo vuccati cando, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘mā vuccati cando’’ti ākārantapāṭho dissati, okārantapāṭhena tena bhavitabbaṃ sakkaṭabhāsāya ekakkharakosato nayaṃ gahetvā ‘‘mo sivo candimā cevā’’ti okārantavasena vattabbattā. Ettha ca okārantavasena vuttassa masaddassa candavācakatte ‘‘puṇṇamī, puṇṇamā’’ti ca nidassanapadāni. Tattha puṇṇo mo etthāti puṇṇamī, evaṃ puṇṇamā, rattāpekkhaṃ itthiliṅgavacanaṃ. Ettha pana ‘‘visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāmepubbenivāsaṃ anussarī’’ti idaṃ nidassanaṃ. Ettha siyā – yadi ‘‘puṇṇamā’’ti ayaṃsaddo rattāpekkho itthiliṅgo.

‘මෝ’ යන්නෙන් චන්ද්‍රයා (හඳ) කියනු ලැබේ. අටුවාවෙහි වනාහි ‘මා යන්නෙන් චන්ද්‍රයා කියනු ලැබේ’ යැයි ‘ආ’ කාරාන්ත පාඨයක් දක්නට ලැබුණ ද, සංස්කෘත භාෂාවේ ඒකාක්ෂර කෝෂයෙන් ක්‍රමය ගෙන ‘මෝ සිවෝ චන්දිමා චේවා’ (මෝ යන්න ශිව හා චන්ද්‍රයා යන අර්ථ දෙයි) යනුවෙන් ඕකාරාන්ත වශයෙන් කිව යුතු බැවින්, එය ඕකාරාන්ත පාඨයක් විය යුතුය. මෙහි ඕකාරාන්ත වශයෙන් කියන ලද ‘ම’ ශබ්දය චන්ද්‍ර වාචකයෙක් වීමේදී ‘පුණ්ණමී’ සහ ‘පුණ්ණමා’ යන පද නිදසුන් වේ. එහි ‘යම් රැයක චන්ද්‍රයා (මෝ) පූර්ණ වේ ද’ එය ‘පුණ්ණමී’ වේ, ‘පුණ්ණමා’ යන්න ද එසේමය. එය රාත්‍රිය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංග වචනයකි. මෙහි ‘විසාඛපුණ්ණමාය රත්තියා පඨමයාමෙ පුබ්බේනිවාසං අනුස්සරී’ (වෙසක් පොහෝ දින රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයෙහි පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ සිහි කළේය) යන්න නිදසුනකි. මෙහිදී ඉදිරිපත් විය හැකිය – ඉදින් ‘පුණ්ණමා’ යන මෙම ශබ්දය රාත්‍රිය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංගයක් නම්...

‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

‘පසළොස්වක පෝය දිනෙහි (පුණ්ණමායෙහි) චන්ද්‍රයා යම් සේ පිරිසිදුව බබළයි ද, එලෙසම පූර්ණ වූ සිත් ඇති ඔබ වහන්සේ ද දස දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි බබළනු මැනවි.

Anvaddhamāse pannarase, puṇṇamāye uposathe;

Paccayaṃ nāgamāruyha, dānaṃ dātumupāgami’’nti

සෑම අඩ මසකම පසළොස්වන දින වූ, පසළොස්වක (පුණ්ණමායෙහි) පොහොය දිනක ‘පච්චය’ නම් මංගල හස්තියා පිට නැඟී දන් දීම පිණිස පැමිණියේය’ යනුවෙනි.

Ādīsu kathaṃ ‘‘puṇṇamāye’’ti padasiddhīti? Yakārassa yekārādesavasena. Dhammissarena hi bhagavatā ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito itthiliṅgavisaye ttākārassa ṭhāne ttekāro [Pg.322] viya, nīkārassa ṭhāne nekāro viya ca. Tathā hi yathā ‘‘abyayataṃ vilapasi viratte kosiyāyane’’ti imasmiṃ rādhajātake ‘‘virattā’’ti vattabbe ‘‘viratte’’ti vadantena ttākārassa ṭhāne ttekāro paṭhito, ‘‘kosiyāyanī’’ti ca vattabbe ‘‘kosiyāyane’’ti vadantena nīkārassa ṭhāne nekāro paṭhito. Evaṃ ‘‘puṇṇamāyā’’ti vattabbe ‘‘puṇṇamāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito. Yathā ca ‘‘dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti imasmiṃ mahāsamayasuttappadese ‘‘dakkhitāyā’’ti vattabbe ‘‘dakkhitāye’’ti vadatā yakārassa ṭhāne yekāro paṭhito, evamidhāpi. Yathā pana ‘‘sabhāye vā dvāramūle vā’’ti ettha ‘‘sabhāya’’nti liṅgabyattayavasena sabhā vuttā, na tathā idha ‘‘puṇṇamāya’’nti liṅgabyattayena puṇṇamā vuttā, atha kho ‘‘puṇṇamā’’ti ākārantitthiliṅgavasena vuttā. Tathā hi ‘‘puṇṇamāyo’’ti padaṃ yakāraṭṭhāne yekāruccāraṇavasena sambhūtaṃ bhummavacananti daṭṭhabbaṃ.

පළමු වැන්නෙහි ‘පුණ්ණමායේ’ (puṇṇamāye) යන පදය සිද්ධ වන්නේ කෙසේද? යන්න ‘ය’ (ya) කාරයට ‘යේ’ (ye) කාරය ආදේශ වීමෙනි. ධර්මේශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘පුණ්ණමායා’ (puṇṇamāyā) යැයි කිව යුතු තැන ‘පුණ්ණමායේ’ (puṇṇamāye) යැයි වදාරමින්, ස්ත්‍රී ලිංග විෂයයෙහි ‘තා’ කාරය වෙනුවට ‘තේ’ කාරය ද, ‘නී’ කාරය වෙනුවට ‘නේ’ කාරය ද යෙදෙන්නාක් මෙන්, ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කරන ලදී. එසේම, මෙම රාධ ජාතකයෙහි එන ‘අබ්‍යයතං විලපසි විරත්තේ කොසියායනේ’ යන්නෙහි ‘විරත්තා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘විරත්තේ’ යැයි පවසමින් ‘තා’ කාරය වෙනුවට ‘තේ’ කාරය ද, ‘කොසියායනී’ යැයි කිව යුතු තැන ‘කොසියායනේ’ යැයි පවසමින් ‘නී’ කාරය වෙනුවට ‘නේ’ කාරය ද භාවිත කර තිබේ. එලෙසම ‘පුණ්ණමායා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘පුණ්ණමායේ’ යැයි පවසමින් ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කර ඇත. ‘දක්ඛිතායේ අපරාජිතසංඝං’ යන මෙම මහාසමය සූත්‍ර දේශනාවෙහි ‘දක්ඛිතායා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘දක්ඛිතායේ’ යැයි පවසමින් ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය භාවිත කර ඇති ආකාරයට ම මෙහි ද එසේ සිදු වී ඇත. එහෙත් ‘සභායේ වා ද්වාරමූලේ වා’ යන්නෙහි ‘සභායං’ යන්න ලිංග ව්‍යත්‍යය (ලිංග මාරු වීම) වශයෙන් ‘සභා’ යන්න යෙදී ඇතත්, මෙහි ‘පුණ්ණමායං’ යන්න ලිංග ව්‍යත්‍යය වශයෙන් ‘පුණ්ණමා’ යන්න යෙදී නැත. එය ‘පුණ්ණමා’ යන ආකාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ම පවසා ඇත. එසේ හෙයින් ‘පුණ්ණමායෝ’ යන පදය ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘යේ’ කාරය උච්චාරණය කිරීමෙන් සිද්ධ වූ සප්තමී (භුම්ම) විභක්ති වචනයක් ලෙස දත යුතුය.

Mā vuccati sirī. Tathā hi vidvamukhamaṇḍanaṭīkāyaṃ ‘‘mālinī’’ti padassatthaṃ vadatā ‘‘mā vuccati lakkhī, alinī bhamarī’’ti vuttaṃ. Lakkhīsaddo ca sirīsaddena samānattho, tena ‘‘mā vuccati sirī’’ti attho amhehi anumato, tathā porāṇehipi ‘‘maṃ siriṃ dhāreti vidadhāti cāti mandhātā’’ti attho pakāsito, tasmā ‘‘mālinī mandhātā’’ti ca imānettha nidassanapadāni. Tatra pulliṅgassa tāva masaddassa ayaṃ nāmikapadamālā –

‘මා’ යනු ශ්‍රියාව (සිරි) යි. එසේම විද්වන්මුඛමණ්ඩන ටීකාවෙහි ‘මාලිනී’ යන පදයේ අර්ථය පවසමින් ‘‘මා යනු ලක්ෂ්මී (ශ්‍රියාව) යි, අලිනී යනු බමරි (කෙල්ල/භ්‍රමරී) යි’’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ‘ලක්ඛී’ ශබ්දය සහ ‘සිරි’ ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති බැවින්, ‘‘මා යනු ශ්‍රියාව’’ යන අර්ථය අප විසින් ද අනුමත කරනු ලැබේ. එසේම පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් ද ‘‘‘මං’ යනු ශ්‍රියාව යි, ඇය දරන්නේ ද, පවත්වන්නේ ද එහෙයින් ‘මන්ධාතා’ නම් වේ’’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කර ඇත. එබැවින් ‘මාලිනී’ සහ ‘මන්ධාතා’ යන මේවා මෙහි උදාහරණ පද වේ. එහි පළමුව පුල්ලිංග වූ ‘ම’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) මෙසේය:

Mo, mā. Maṃ, me. Mena, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Mā, masmā, mamhā, mehi, mebhi. Massa, mānaṃ. Me, masmiṃ, mamhi, mesu. Bho ma, bhavanto mā.

මෝ, මා. මං, මේ. මේන, මේහි, මේභි. මස්ස, මානං. මා, මස්මා, මම්හා, මේහි, මේභි. මස්ස, මානං. මේ, මස්මිං, මම්හි, මේසු. භෝ ම, භවන්තෝ මා.

Ayaṃ [Pg.323] pana itthiliṅgassa māsaddassa nāmikapadamālā –

ස්ත්‍රී ලිංග වූ ‘මා’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) මෙසේය:

Mā, mā, māyo. Maṃ, mā, māyo. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māhi, mābhi. Māya, mānaṃ. Māya, māyaṃ, māsu. Bhoti me, bhotiyo māyo.

මා, මා, මායෝ. මං, මා, මායෝ. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මාහි, මාභි. මාය, මානං. මාය, මායං, මාසු. භෝති මේ, භෝතියෝ මායෝ.

Ettha pana sirīvācako māsaddo ca saddavācako rāsaddo cāti ime samānagatikā ekakkharattā niccamākārantapakatikattā itthiliṅgattā ca.

මෙහිදී ශ්‍රියාව (සිරි) හඟවන ‘මා’ ශබ්දය සහ ශබ්දය හඟවන ‘රා’ ශබ්දය ද යන මොහු, ඒකාක්ෂර වීම, නිත්‍ය වශයෙන් ම ආකාරාන්ත ප්‍රකෘති වීම සහ ස්ත්‍රී ලිංග වීම යන කරුණුවලින් සමාන ගති ඇත්තෝ වෙති.

Tatra saṃ vuccati santacitto puriso. Yaṃ loke ‘‘sappuriso’’ti ca, ‘‘ariyo’’ti ca, ‘‘paṇḍito’’ti ca vadanti, tassetaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ ‘‘sa’’nti. Evaṃ sappurisāriyapaṇḍitavācakassa saṃsaddassa paccattavacanavasena atthibhāve ‘‘sameti asatā asa’’nti idaṃ payoganidassanaṃ. Ettha hi ‘‘na saṃ asa’’nti samāsacintāya sappurisāsappurisapadatthā saṃ asaṃsaddehi vuttāti ñāyanti, tasmā ‘‘sappurisapadattho paccattavacanena saṃsaddena vutto natthī’’ti vacanaṃ na vattabbaṃ. Ye ‘‘natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbaṃ. Nāmikapadamālā panassa ‘‘saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā heṭṭhā pakāsitā. Napuṃsakaliṅgatte saṃ vuccati dhanaṃ, ‘‘manussassaṃ. Parassaṃ. Sabbassaṃ. Sabbassaharaṇaṃ. Parassaharaṇa’’ntiādīnettha nidassanapadāni. Tattha manussassa saṃ manussassaṃ. Evaṃ parassa saṃ parassaṃ. Sabbassa saṃ sabbassaṃ. Tassa haraṇaṃ parassaharaṇaṃ sabbassaharaṇanti samāso. Tathā saṃ vuccati sukhaṃ santi ca. Vuttañhi tabbācakattaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –

එහි ‘සං’ (saṃ) යනු ශාන්ත සිත් ඇති පුරුෂයා යි. ලෝකයෙහි යමෙකුට ‘සත්පුරුෂයා’ කියා ද, ‘ආර්යයා’ කියා ද, ‘පණ්ඩිතයා’ කියා ද කියත් ද, ඒ සඳහා යෙදෙන පර්යාය වචනයක් වනුයේ මේ ‘සං’ යන්නයි. මෙසේ සත්පුරුෂ, ආර්ය, පණ්ඩිත යන අර්ථ වාචක ‘සං’ ශබ්දයේ ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්ති වචන වශයෙන් පැවැත්මෙහි දී, ‘‘සමේති අසතා අසං’’ (අසත්පුරුෂයා සමඟ සත්පුරුෂයා එක් නොවේ) යන්න ප්‍රයෝග උදාහරණයකි. මෙහි ‘‘න සං අසං’’ (සං නොවන තැනැත්තා අසං වේ) යන සමාස විග්‍රහය සලකා බැලීමෙන්, සත්පුරුෂ සහ අසත්පුරුෂ යන පදාර්ථයන් ‘සං’ සහ ‘අසං’ යන ශබ්දයන්ගෙන් කියැවෙන බව දැනගත හැකිය. එබැවින් ‘‘සත්පුරුෂ පදාර්ථය ප්‍රථමා විභක්ති ‘සං’ ශබ්දයෙන් කියැවෙන්නේ නැත’’ යන වචනය නොකිය යුතුය. යමෙක් ‘‘නැත’’යි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ. මෙහි නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) වනාහි ‘‘සං, සන්තං, සන්තේ’’ යනාදී වශයෙන් පහතින් දක්වන ලදී. නපුංසක ලිංගයේ දී ‘සං’ යනු ධනයයි. ‘‘මනුස්සස්සං, පරස්සං, සබ්බස්සං, සබ්බස්සහරණං, පරස්සහරණං’’ යනාදීහු මෙහි උදාහරණ පද වෙති. එහි ‘මනුස්සස්ස සං මනුස්සස්සං’ (මිනිසාගේ ධනය මනුස්සස්සං) වේ. එසේම ‘පරස්ස සං පරස්සං’ (අන්‍යයාගේ ධනය) ද, ‘සබ්බස්ස සං සබ්බස්සං’ (සියල්ලන්ගේ ධනය) ද වේ. එහි පැහැර ගැනීම ‘පරස්සහරණං’, ‘සබ්බස්සහරණං’ යනුවෙන් සමාස වේ. එසේම ‘සං’ යනු සැපය සහ ශාන්තිය (නිවන) ද වේ. පැරණි කාව්‍ය රචනයක එය එසේම ප්‍රකාශ වී ඇත:

‘‘Devadevo [Pg.324] saṃdehī no, hīno devātidehato;

Hatopapātasaṃsāro, sāro saṃ detu dehina’’nti.

‘‘දේවාතිදේහයෙන් පහ වූ, උපත හා සංසාරය නැසූ, සාර වූ දේවදේවාතිදේවයන් වහන්සේ අපට ද, (අනෙක්) සත්ත්වයන්ට ද සැපය/ශාන්තිය (සං) ලබා දෙන සේක්වා!’’

Tasmā ayamettha gāthā, ‘‘sakalalokasaṅkaro dīpaṅkaro’’ti ettha ‘‘saṅkaro’’ti padañcanidassanaṃ. ‘‘Saṃ, sāni, sā. Saṃ, sāni, se. Sena’’iccādi pubbe pakāsitanayena ñeyyaṃ. Ettha ca sotūnaṃ sugatamatavare kosallajananatthaṃ samāsantagatassa saṃsaddassa nāmikapadamālaṃ paripuṇṇaṃ katvā kathayāma –

එබැවින් මෙහි මේ ගාථාව ද, ‘‘සකලලෝකසංකරෝ දීපංකරෝ’’ යන්නෙහි ‘සංකරෝ’ යන පදය ද නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. ‘‘සං, සානි, සා. සං, සානි, සේ. සේන’’ යනාදී වශයෙන් කලින් දක්වන ලද ක්‍රමයට මතක තබා ගත යුතුය. මෙහි ද ශ්‍රවණය කරන්නන් හට සුගතයන් වහන්සේගේ උතුම් දහමෙහි දක්ෂතාව ඇති කරනු පිණිස, සමාසයට ඇතුළත් වූ ‘සං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව සම්පූර්ණ කොට දක්වන්නෙමු:

Manussassaṃ, manussassāni, manussassā. Manussassaṃ, manussassāni, manussasse. Manussassena, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussassā, manussassasmā, manussassamhā, manussassehi, manussassebhi. Manussassassa, manussassānaṃ. Manussasse, manussassasmiṃ, manussassamhi, manussassesu. Bho manussassa, bhonto manussassāni, manussassā. Esa nayo ‘‘parassaṃ sabbassa’’ntiādīsupi, sabbānetāni padāni abhidheyyaliṅgānīti gahetabbāni.

මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. මනුස්සස්සං, මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සේ. මනුස්සස්සේන, මනුස්සස්සේහි, මනුස්සස්සේභ比. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සා, මනුස්සස්සස්මා, මනුස්සස්සම්හා, මනුස්සස්සේහි, මනුස්සස්සේභි. මනුස්සස්සස්ස, මනුස්සස්සානං. මනුස්සස්සේ, මනුස්සස්සස්මිං, මනුස්සස්සම්හි, මනුස්සස්සේසු. භෝ මනුස්සස්ස, භොන්තෝ මනුස්සස්සානි, මනුස්සස්සා. ‘පරස්සං’, ‘සබ්බස්සං’ යනාදී අන්‍ය පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මේ සියලු පදයන් විශේෂ්‍යයාගේ ලිංගය ගන්නා (අභිධෙය්‍ය ලිංග) බව දත යුතුය.

Yaṃ taṃ kimitisaddānaṃ, nāmamālaṃ panattari;

Sabbanāmaparicchede, pakāsissaṃ tiliṅgato.

‘යං’, ‘තං’, ‘කිං’ යන ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාව වනාහි, මින් මතු එන සර්වනාම පරිච්ඡේදයෙහි ලිංග තුනෙන් ම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.

Iccevaṃ heṭṭhā uddiṭṭhānaṃ ko vi sādīnaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ atthantaranidassanapadehi vibhattā. Tatridaṃ liṅgavavatthānaṃ –

මෙසේ ඉහත දක්වන ලද ‘කෝ’, ‘වි’, ‘සා’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලාව වෙනත් අර්ථ සහිත නිදර්ශන පද ද සමඟින් විග්‍රහ කරන ලදී. එහි ලිංග නියමය මෙසේය:

Ko vi sā honti pulliṅge, bhā rā thī dhī ku bhū thiyaṃ;

Kaṃ khaṃ napuṃsake go tu, pume cevitthiliṅgake.

‘කෝ’, ‘වී’, ‘සා’ යන මොහු පුල්ලිංගයෙහි ද, ‘භා’, ‘රා’, ‘ථී’, ‘ධී’, ‘කු’, ‘භූ’ යන මොහු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද, ‘කං’, ‘ඛං’ යන මොහු නපුංසක ලිංගයෙහි ද, ‘ගෝ’ ශබ්දය පුල්ලිංගයෙහි සහ ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද වෙති.

Mo pume itthiliṅge mā, saṃ pume ca napuṃsake;

Yaṃ taṃ kimiti sabbatra, liṅgesveva pavattare.

‘මෝ’ යන්න පුල්ලිංගයෙහි ද, ‘මා’ යන්න ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද, ‘සං’ යන්න පුල්ලිංගයෙහි සහ නපුංසක ලිංගයෙහි ද වෙති. ‘යං’, ‘තං’, ‘කිං’ යන මොහු සියලු ලිංගයන්හි ම පවතිත්.

Ito aññānipi ekakkharāni upaparikkhitvā gahetabbāni.

මින් පරිබාහිර වූ ද වෙනත් ඒකාක්ෂර පදයන් විමසා බලා ගත යුතුය.

Evaṃ [Pg.325] viññūnaṃ nayaññūnaṃ saddaracanāvisaye paramavisuddhavipulabuddhipaṭilābhatthaṃ paramasaṇhasukhumatthesu payogesu asammohatthaṃ suvaṇṇatale sīhavijambhanena kesarīsīhassa vijambhanamiva tepiṭake buddhavacane ñāṇavijambhanena vijambhanatthañca adhikūnekakkharavasena liṅgattayaṃ missetvā nāmikapadamālā vibhattā.

මෙසේ ව්‍යවහාරයන්හි දක්ෂ ප්‍රඥාවන්තයන් හට ශබ්ද රචනා විෂයෙහි අතිශයින් පිරිසිදු වූ ද, මහත් වූ ද බුද්ධි ප්‍රතිලාභය පිණිස ද, ඉතා සියුම් වූ අර්ථ ඇති ප්‍රයෝගයන්හි මුළා නොවීම පිණිස ද, රන් තලාවක් මත සිංහ ලීලාවෙන් කේසර සිංහයෙකුගේ විජෘම්භණය (හැසිරීම) මෙන් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ඥාන විජෘම්භණයෙන් යුතුව හැසිරීම පිණිස ද, අධික වූ ද, ඌන වූ ද ඒකාක්ෂරයන් වශයෙන් ලිංග තුන ම මිශ්‍ර කොට නාමික පදමාලාව විභජනය කරන ලදී.

Sadde bhavanti kusalā na tu keci atthe,Atthe bhavanti kusalā na tu keci sadde.

ඇතැම්හු ශබ්දයන්හි (භාෂාවෙහි) දක්ෂ වෙති, නමුත් අර්ථයෙහි දක්ෂ නොවෙති. ඇතැම්හු අර්ථයෙහි දක්ෂ වෙති, නමුත් ශබ්දයන්හි දක්ෂ නොවෙති.

Kosallameva paramaṃ dubhayattha tasmā,Yogaṃ kareyya satataṃ matimā varanti.

එබැවින්, ඒ උභයෙහි ම (ශබ්ද හා අර්ථ යන දෙකෙහි ම) දක්ෂතාවය ම උතුම් වේ. නුවණැති ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයා නිරන්තරයෙන් ම ඒ සඳහා උත්සාහ කටයුතු ය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ද, ත්‍රිපිටකයෙහි ද, භාෂා මාර්ගයන්හි ද

Viññūnaṃ kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ දක්ෂතාවය පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Liṅgattayamissako nāmikapadamālāvibhāgo

ලිංග ත්‍රය මිශ්‍ර වූ නාමික පදමාලා විභාගය වූ

Dasamo paricchedo.

දසවන පරිච්ඡේදය යි.

11. Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpananāmikapadamālā

11. වාච්‍ය-අභිධෙය ලිංගාදිය පැහැදිලි කරන නාමික පදමාලාව

Vāccābhidheyyaliṅgādi-vasenapi ito paraṃ;

Bhāsissaṃ padamālāyo, bhāsitassānurūpato.

මින් මතු ද, දේශනාවට අනුකූල වන පරිදි වාච්‍ය ලිංග, අභිධෙය ලිංග ආදියේ වශයෙන් ද පදමාලාවන් පවසන්නෙමි.

Tattha vāccaliṅgānīti appadhānaliṅgāni, guṇanāmasaṅkhātāni vā liṅgāni. Abhidheyyaliṅgānīti padhānaliṅgāni, guṇīpadasaṅkhātāni vā liṅgāni. Yasmā pana tesu vāccaliṅgāni nāma abhidheyyaliṅgānuvattakāni bhavanti, tasmā sabbāni bhūdhātumayāni ca vāccaliṅgāni abhidheyyaliṅgānurūpato yojetabbāni. Tesaṃ bhūdhātumayāni vāccaliṅgāni sarūpato nāmikapadamālāya ayojitānipi tattha tattha nayato yojitāni[Pg.326], tasmā na dāni dassessāma. Abhūdhātumayānipi kiñcāpi nayato yojitāni, tathāpi sotārānaṃ payogesu kosallajananatthaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca nesaṃ dassessāma kiñci payogaṃ vadantā.

එහි 'වාච්‍ය ලිංග' යනු අප්‍රධාන ලිංග හෙවත් ගුණ නාම ලෙස හැඳින්වෙන ලිංගයන් ය. 'අභිධෙය ලිංග' යනු ප්‍රධාන ලිංග හෙවත් ගුණී (ගුණය ඇත්තා වූ) පද ලෙස හැඳින්වෙන ලිංගයන් ය. ඒවා අතුරින් වාච්‍ය ලිංගයන් අභිධෙය ලිංගයන් අනුව පවතින බැවින්, භූ ධාතුවෙන් (ක්‍රියා පදවලින්) සැදුණු සියලු වාච්‍ය ලිංගයන් අභිධෙය ලිංගයන්ට අනුරූපව යෙදිය යුතු ය. ඒ භූ ධාතුමය වාච්‍ය ලිංගයන් ස්වරූපයෙන් නාමික පදමාලාවෙහි නොයොදන ලැබුව ද, ඒ ඒ තැන්හි ක්‍රමානුකූලව යොදන ලද බැවින් දැන් ඒවා නොපෙන්වන්නෙමු. භූ ධාතුවෙන් නොසැදුණු ලිංගයන් ද යම් ක්‍රමයකට යොදන ලද නමුත්, ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි දක්ෂතාවය ඇති කරනු පිණිස සහ ඔවුන්ගේ නාමික පදමාලාවන් පෙන්වීම පිණිස ඇතැම් ප්‍රයෝගයන් දක්වමින් පවසන්නෙමු.

Dīgho rasso nīlo pīto,Sukko kaṇho seṭṭho pāpo;

Saddho suddho ucco nīco,Katotīto iccādīni.

දීඝ (දිගු), රස්ස (කොට), නීල (නිල්), පීත (කහ), සුක්ක (සුදු), කණ්හ (කළු), සෙට්ඨ (ශ්‍රේෂ්ඨ), පාප (ලාමක), සද්ධ (ශ්‍රද්ධාවන්ත), සුද්ධ (පිරිසිදු), උච්ච (උස්), නීච (මිටි), කත (කරන ලද), අතීත (ඉකුත් වූ) යනාදියයි.

Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ;

Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ.

නිදි වරන්නාට රාත්‍රිය දිගු ය, වෙහෙසට පත් වූවන්ට යොදුන දිගු ය; සද්ධර්මය නොදන්නා අඥානයන්ට සංසාරය දිගු ය.

Dīgho, dīghā. Dīghaṃ, dīghe. Dīghena, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. Bho dīgha, bhavanto dīghā. ‘‘Dīghāti maṃ pakkoseyyāthā’’ti idamettha nidassanaṃ.

දීඝෝ, දීඝා. දීඝං, දීඝේ. දීඝේන, දීඝේහි, දීඝේභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝා, දීඝස්මා, දීඝම්හා, දීඝේහි, දීඝේභි. දීඝස්ස, දීඝානං. දීඝේ, දීඝස්මිං, දීඝම්හි, දීඝේසු. භෝ දීඝ, භවන්තෝ දීඝා. 'දීඝා කියා මට අමතන්න' යන්න මෙහි නිදසුනයි.

Dīghā, dīghā, dīghāyo. Dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. Dīghāya. Sesaṃ kaññānayena ñeyyaṃ.

දීඝා, දීඝා, දීඝායෝ. දීඝං, දීඝා, දීඝායෝ. දීඝාය. ඉතිරි කොටස 'කඤ්ඤා' ශබ්දය මෙන් දත යුතු ය.

Dīghaṃ, dīghāni, dīghā. Dīghaṃ, dīghāni, dīghe. Dīghena. Sesaṃ cittanayena ñeyyaṃ. Rassādīni ca evameva vitthāretabbāni. Ayaṃ vāccaliṅgānaṃ nāmikapadamālā, ‘‘guṇanāmānaṃ nāmikapadamālā’’ti vattuṃ vaṭṭati.

දීඝං, දීඝානි, දීඝා. දීඝං, දීඝානි, දීඝේ. දීඝේන. ඉතිරි කොටස 'චිත්ත' ශබ්දය මෙන් දත යුතු ය. රස්ස ආදී ශබ්දයන් ද මෙසේ ම විස්තර කළ යුතු ය. මෙය වාච්‍ය ලිංගයන්ගේ නාමික පදමාලාව වන අතර, 'ගුණ නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව' යැයි පැවසීම ද සුදුසු ය.

Abhidheyyakaliṅgesu, savisesāni yāni hi;

Tesaṃ dāni yathāpāḷiṃ, padamālaṃ kathessahaṃ.

අභිධෙය ලිංගයන් අතුරින් යම් විශේෂතා සහිත පද ඇත්ද, මම දැන් ඒවායේ පදමාලාව පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව පවසන්නෙමි.

Katamāni tāni padāni, yāni savisesāni?

ඒ විශේෂතා සහිත පද කවරේද?

Bhavābhavādikaṃ laṅkā-dīpo iccādikāni ca;

Bodhi sandhīti cādīni, savisesāni honti tu.

භවාභව ආදී පද ද, ලංකාදීප ආදී පද ද, බෝධි, සන්ධි ආදී පද ද විශේෂතා සහිත පද වෙති.

Etesu [Pg.327] hi –

එහි වනාහි –

Bhavābhavapadaṃ deka-vaco bahuvaco kvaci;

Samāse asamāsepi, sambhavo tassa icchito.

භවාභව යන පදය එක්වචන ද, ඇතැම් විට බහුවචන ද වෙයි. සමාස වූ කල්හි ද, අසමාස වූ කල්හි ද එහි යෙදීම අපේක්ෂිත ය.

Viggahañca padatthañca, vatvā padassimassa me;

Vuccamānamavikkhittā, padamālaṃ nibodhatha.

මේ පදයෙහි විග්‍රහය ද අර්ථය ද පවසා මා විසින් පවසනු ලබන පදමාලාව නොවිසිරුණු සිතින් යුතුව වටහා ගන්න.

Bhavo ca abhavo ca bhavābhavaṃ. Atha vā bhavo ca abhavo ca bhavābhavāni, ayaṃ viggaho. Tatra bhavoti khuddako bhavo. Abhavoti mahanto bhavo. Vuddhatthavācako hettha akāro. Ettha ca sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakamahantatā veditabbā. Atha vā bhavoti vuddhi. Abhavoti avuddhi. Ayaṃ padattho. Ayaṃ pana nāmikapadamālā –

භවය ද අභවය ද 'භවාභවං' (භවාභවය) වේ. නැතහොත් භවය ද අභවය ද 'භවාභවානි' (භවාභවයෝ) වේ. මෙය විග්‍රහය යි. එහි 'භව' යනු කුඩා භවය යි. 'අභව' යනු මහත් භවය යි. මෙහි 'අ' යන්න වෘද්ධි (මහත්) යන අර්ථය දක්වයි. මෙහි සුගති දුගති වශයෙන් ද, හීන ප්‍රණීත වශයෙන් ද කුඩා බව හා මහත් බව දත යුතු ය. නැතහොත් 'භව' යනු දියුණුව යි, 'අභව' යනු නොදියුණුව යි. මෙය අර්ථය යි. මෙම නාමික පදමාලාව වනාහි –

Bhavābhavaṃ, bhavābhavaṃ, bhavābhavena, bhavābhavassa, bhavābhavā, bhavābhavasmā, bhavābhavamhā, bhavābhavassa, bhavābhave, bhavābhavasmiṃ, bhavābhavamhi, bho bhavābhava. Iti bhavābhavapadaṃ ekavacanakaṃ bhavati. Dissati ca tassekavacanatā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca –

භවාභවං, භවාභවං, භවාභවේන, භවාභවස්ස, භවාභවා, භවාභවස්මා, භවාභවම්හා, භවාභවස්ස, භවාභවේ, භවාභවස්මිං, භවාභවම්හි, භෝ භවාභව. මෙසේ භවාභව පදය ඒක වචන වෙයි. එහි ඒක වචන භාවිතය පාලියෙහි ද අටුවාවෙහි ද දක්නට ලැබේ –

‘‘Atītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;

Imasmiṃ kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’

“භවාභවයන්හි ගත කළ අතීත කල්පයන්හි හැසිරීම් පසෙක තබා, මේ කල්පයෙහි හැසිරීම පවසන්නෙමි, මාගෙන් අසනු මැනවි.”

Iti vā,

යනුවෙන් හෝ,

‘‘Evaṃ bahuvidhaṃ dukkhaṃ, sampattiñca bahūvidhaṃ;

Bhavābhave anubhavitvā, patto sambodhimuttamaṃ’’

“මෙසේ භවාභවයෙහි නේකවිධ දුක් ද නේකවිධ සම්පත් ද අනුභව කොට උතුම් වූ සම්බෝධියට පැමිණියේ ය.”

Iti vā evaṃ pāḷiyaṃ bhavābhava padassa ekavacanatā diṭṭhā.

යනුවෙන් පාලියෙහි භවාභව පදයෙහි ඒක වචන භාවිතය දක්නට ලැබෙයි.

Aṭṭhakathāyampi [Pg.328] –

අටුවාවෙහි ද –

‘‘Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ,Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko;

Namo avijjādikilesajāla-Viddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti

“බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් සෙවනය කරන ලද, යම් උතුම් ධර්මයක් අවබෝධ නොකරගත් සත්ත්ව ලෝකයා භවාභවයට යයි ද, අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් දැල වනසන සුලු වූ ඒ උත්තම ධර්ම රාජයාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා!”

Evaṃ tassekavacanatā diṭṭhā.

මෙසේ එහි ඒකවචන භාවිතය දක්නට ලැබේ.

Bhavābhavāni, bhavābhavā, bhavābhavāni, bhavābhave, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavesu, bhavanto bhavābhavāni. Iti bhavābhavapadaṃ bahuvacanakampi bhavati. Dissati ca tassa bahuvacanakatā pāḷiyaṃ ‘‘dhonassa hi natthi kuhiñci loke. Pakappikā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti. Ubhayampi nayaṃ vomissetvā nāmikapadamālā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavena, bhavābhavehi, bhavābhavebhi’’iccevamādinā cittanayena yojetabbā.

භවාභවානි, භවාභවා, භවාභවානි, භවාභවේ, භවාභවේහි, භවාභවේභි, භවාභවානං, භවාභවේහි, භවාභවේභි, භවාභවානං, භවාභවේසු, භවන්තෝ භවාභවානි. මෙසේ භවාභව පදය බහුවචන ද වෙයි. පාලියෙහි එහි බහුවචන ස්වභාවය “කෙලෙස් සේදූ රහතන් වහන්සේට ලෝකයෙහි කොතැනකවත් භවාභවයන්හි කල්පිත දෘෂ්ටියක් නැත” යන තැන දක්නට ලැබේ. ක්‍රම දෙක ම මිශ්‍ර කොට නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. කෙසේ ද? “භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවං, භවාභවානි. භවාභවේන, භවාභවේහි, භවාභවේභි” යනුවෙන් ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට යෙදිය යුතු ය.

Napuṃsakekavacana-bahuvacanakā imā;

Padamālā samāsatte, katāti paridīpaye.

මෙම නපුංසක ලිංග ඒකවචන හා බහුවචන පදමාලාවන් සමාස වූ කල්හි කරන ලද බව වටහා ගත යුතු ය.

Samāsakapadañceva, asamāsakameva ca;

Bhavābhavapadaṃ dvedhā, iti vidvā vibhāvaye.

භවාභව පදය සමාස පදයක් ලෙස ද අසමාස පදයක් ලෙස ද දෙවැදෑරුම් වන බව නුවණැත්තා විසින් වටහා ගත යුතු ය.

Napuṃsakaṃ samāsatte, pulliṅgamitarattane;

Napuṃsakaṃ tu pāyena, ekavacanakaṃ vade.

සමාස වූ කල්හි නපුංසක ලිංග වන අතර, අනෙක් අවස්ථාවෙහි (අසමාස වූ කල්හි) පුල්ලිංග වෙයි. නපුංසක ලිංගය වනාහි බොහෝ සෙයින් ඒකවචනයෙන් කියනු ලැබේ.

‘‘Bhavo ca abhavo cā’’ti, samāsatthaṃ vade budho;

‘‘Bhavato bhava’’miccatthaṃ, asamāsassa bhāsaye.

නුවණැත්තා 'භවය ද අභවය ද' යනු සමාස අර්ථය ලෙස පැවසිය යුතු ය. 'භවයෙන් භවය' යන්න අසමාස අර්ථය ලෙස පැවසිය යුතු ය.

Pulliṅgattamhi so ñeyyo, nissakkaupayogato;

Evaṃ visesato jaññā, bhavābhavapadaṃ vidū.

එය අපාදාන (පංචමී) විභක්තිය සහ උපයෝග (ද්විතීයා) විභක්තියෙහි යෙදෙන කල්හි පුල්ලිංග වන බව දත යුතු ය. නුවණැත්තා මෙසේ භවාභව පදය විශේෂයෙන් දත යුතු ය.

Yathā [Pg.329] cettha bhavābhavapadassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘kammākammaṃ phalāphala’’ntiādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Atthopi nesaṃ yathārahaṃ vattabbo. Yebhuyyenetāni ekavacanakāni bhavanti. Evaṃ tāva bhavābhavapadādīnaṃ visesavantatā daṭṭhabbā.

මෙහි භවාභව පදයෙහි නාමික පදමාලාව යොදන ලද පරිද්දෙන් ම, 'කම්මාකම්මං', 'ඵලාඵලං' ආදී පදයන්ගේ ද නාමික පදමාලාව යෙදිය යුතු ය. ඒවායේ අර්ථය ද සුදුසු පරිදි පැවසිය යුතු ය. මේවා බොහෝ සෙයින් ඒකවචන පද වෙති. මෙසේ භවාභව ආදී පදයන්ගේ විශේෂත්වය දත යුතු ය.

Laṅkādīpo, laṅkādīpaṃ, laṅkādīpena, laṅkādīpassa, laṅkādīpā, laṅkādīpasmā, laṅkādīpamhā, laṅkādīpassa, laṅkādīpe, laṅkādīpasmiṃ, laṅkādīpamhi, bho laṅkādīpa. Ayaṃ samāsatte nāmikapadamālā. Asamāsattepi pana yojetabbā.

ලංකාදීපෝ, ලංකාදීපං, ලංකාදීපේන, ලංකාදීපස්ස, ලංකාදීපා, ලංකාදීපස්මා, ලංකාදීපම්හා, ලංකාදීපස්ස, ලංකාදීපේ, ලංකාදීපස්මිං, ලංකාදීපම්හි, භෝ ලංකාදීප යනුයි. මෙය සමාස වූ කල්හි නාමික පදමාලාවයි. (පද) සමාස නොවූ කල්හි ද යෙදිය යුතුය.

Laṅkā dīpo, laṅkaṃ dīpaṃ, laṅkāya dīpena, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpā, laṅkāya dīpasmā, laṅkāya dīpamhā, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpe, laṅkāya dīpasmiṃ, laṅkāya dīpamhi, bhoti laṅke dīpa. Ayaṃ byāse nāmikapadamālā. Ayaṃ nayo ‘‘jambudīpo’’ti ettha na labbhati kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanato, yathā kevalena laṅkāsaddena laṅkādīpo kathiyati. Ayaṃ pana byāse padamālānayo visesato kabbaracanāyaṃ kavīnaṃ upakārāya saṃvattati sāsanassāpi. Tathā hi byāsavasena porāṇakaviracanā dissati –

ලංකා දීපෝ, ලංකං දීපං, ලංකාය දීපේන, ලංකාය දීපස්ස, ලංකාය දීපා, ලංකාය දීපස්මා, ලංකාය දීපම්හා, ලංකාය දීපස්ස, ලංකාය දීපේ, ලංකාය දීපස්මිං, ලංකාය දීපම්හි, භෝති ලංකේ දීප යනුයි. මෙය (පද) වෙන් වූ කල්හි (ව්‍යාස වශයෙන්) නාමික පදමාලාවයි. කේවල ‘ලංකා’ ශබ්දයෙන් ලංකාද්වීපය කියවෙන්නාක් මෙන්, කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය නොකියවෙන බැවින්, මෙම ක්‍රමය ‘ජම්බුදීප’ යන්නෙහි නොලැබේ. මේ ව්‍යාස පදමාලා ක්‍රමය විශේෂයෙන් ම කාව්‍ය රචනයේ දී කවීන්ට ද, ශාසනයට ද උපකාරී වෙයි. එසේ ම, ව්‍යාස වශයෙන් පැරණි කවි රචනා මෙසේ දැකගත හැකිය –

‘‘Vandāmi selamhi samantakūṭe,Laṅkāya dīpassa sikhāyamāne;

Āvāsabhūte sumanāmarassa,Buddhassa taṃ pādavaḷañjamagga’’nti.

‘ලංකාද්වීපයෙහි (ලංකාය දීපස්ස) කිරුළක් බඳු වූ ද, සුමන දිව්‍යරාජයාගේ වාසභූමිය වූ ද, සමන්තකූට පර්වතයෙහි පිහිටි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ උතුම් ශ්‍රී පාද ලාංඡනය මම වන්දනා කරමි’ යන්නයි.

Sāsanepi byāsavasena ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷi dissati.

ශාසනයෙහි ද ව්‍යාස (වෙන් වූ පද) වශයෙන් ‘යසස්සී වූ වේදේහ රජුට දිව්‍යමය රථයක් (දිබ්බෝ රථෝ) පහළ විය’ යනාදී වශයෙන් පාලි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති.

Yathā [Pg.330] pana ‘‘jambudīpo’’ti ettha ayaṃ nayo na labbhati, tathā ‘‘nāgadīpo’’tiādīsupi kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanamiva kevalena nāgasaddādinā nāgadīpādīnaṃ akathanatoti. Nanu ca bho ‘‘buddhassa jambunadaraṃsino taṃ, dāṭhaṃ mayaṃ jambunarā namāmā’’ti porāṇakaviracanāyaṃ jambūsaddena jambudīpo vutto ‘‘jambudīpanarā’’ti atthasambhavatoti? Saccaṃ ‘‘jambudīpanarā’’ti attho sambhavati, kevalena pana jambūsaddena jambudīpatthaṃ na vadati, kintu ‘‘jambudīpanarā’’ti vattabbe gāthāvisayattā adhikakkharadosaṃ parivajjantena dīpasaddalopaṃ katvā ‘‘jambunarā’’ti vuttaṃ, evaṃ uttarapadalopavasena vutto jambusaddo narasaddaṃ paṭicca samāsabalena ‘‘jambudīpanarā’’ti atthappakāsane samattho hoti, na kevalo byāsakāle, tathā hi ‘‘jambū’’ti vutte jambudīpo na ñāyati, atha kho jamburukkhoyeva ñāyati.

ජම්බුදීප යන්නෙහි යම් සේ මෙම ක්‍රමය නොලැබේ ද, එසේ ම ‘නාගදීප’ යනාදී ස්ථානයන්හි ද කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය නොකියවෙන්නාක් මෙන්, කේවල ‘නාග’ ආදී ශබ්දවලින් නාගදීපය ආදිය නොකියවෙයි. ‘පින්වත්නි, රන්වන් රැස් විහිදුවන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ දන්ත ධාතුවට ජම්බුද්වීපවාසී මනුෂ්‍යයෝ (ජම්බුනරා) වන අපි නමස්කාර කරමු’ යන පැරණි කවි රචනයෙහි ‘ජම්බුද්වීපවාසී මිනිස්සු’ (ජම්බුදීපනරා) යන අර්ථය ලැබෙන බැවින්, ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීපය කියන ලද නොවේ ද? (එසේ ය) ‘ජම්බුද්වීපවාසි මිනිස්සු’ යන අර්ථය ලැබීම සත්‍යයකි. එහෙත් කේවල ‘ජම්බු’ ශබ්දයෙන් ජම්බුද්වීප අර්ථය ප්‍රකාශ නොවේ. නමුත් ‘ජම්බුදීපනරා’ කියා කිව යුතු තැන, ගාථා ඡන්දසට අදාළව අතිරික්ත අක්ෂර දෝෂය (අධිකක්ඛරදෝෂය) වළක්වා ගැනීම සඳහා ‘දීප’ ශබ්දය ලෝප කර ‘ජම්බුනරා’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ උත්තරපද ලෝප ක්‍රමයෙන් පවසන ලද ‘ජම්බු’ ශබ්දය, ‘නර’ ශබ්දය ඇසුරු කරගෙන සමාස බලයෙන් ‘ජම්බුද්වීපවාසි මනුෂ්‍යයෝ’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වෙයි. පද වෙන් කරන (ව්‍යාස) අවස්ථාවක දී තනිව එය කළ නොහැකිය. මන්ද, ‘ජම්බු’ කී පමණින් ජම්බුද්වීපය නොහැඟෙන අතර, හැඟෙන්නේ ජම්බු (දඹ) ගස ම පමණි.

Kiṃ pana bho ‘‘kāko dāso, kākaṃ dāsaṃ, kākena dāsenā’’ti ayaṃ nayo labbhati, na labbhatīti? Labbhati, kākasaddena kākanāmakassa dāsassa kathanaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘jambudīpo’’ti etthāpi ‘‘jambunāmako dīpo’’ti atthaṃ gahetvā ‘‘jambū dīpo, jambuṃ dīpaṃ, jambuyā dīpenā’’ti ayaṃ nayo labbhatīti? Na labbhati jambūsaddassa paṇṇattivasena dīpe appavattanato. Jambūsaddo hi rukkheyeva paṇṇattivasena pavattati, na dīpe. Yathā pana cittavohāro cittanāmake gahapatimhipi manepi pavattati ‘‘citto gahapati. Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu. Yathā ca kusavohāro kusanāmake raññepi kusatiṇepi pavattati –

පින්වත්නි, ‘කාකෝ දාසෝ (කාක නම් දාසයා), කාකං දාසං, කාකේන දාසේන’ යන මෙම ක්‍රමය ලැබේද, නොලැබේද? ලැබෙයි. ‘කාක’ ශබ්දයෙන් කාක නම් වූ දාසයා ගැන කියැවෙයි. ඉදින් එසේ නම්, ‘ජම්බුදීපෝ’ යන්නෙහි ද ‘ජම්බු නම් වූ ද්වීපය’ යන අර්ථය ගෙන ‘ජම්බූ දීපෝ, ජම්බුං දීපං, ජම්බුයා දීපේන’ යන ක්‍රමය ලැබේද? නොලැබේ. මන්ද ‘ජම්බු’ ශබ්දය පඥප්ති (ව්‍යවහාර) වශයෙන් ද්වීපය කෙරෙහි නොවැටෙන බැවිනි. ‘ජම්බු’ ශබ්දය පඥප්ති වශයෙන් වැටෙන්නේ වෘක්ෂය (දඹ ගස) කෙරෙහි මිස ද්වීපය කෙරෙහි නොවේ. නමුත්, ‘චිත්ත’ යන ව්‍යවහාරය චිත්ත නම් ගෘහපතියා කෙරෙහි ද, සිත කෙරෙහි ද ‘චිත්තෝ ගහපති, චිත්තං මනෝ මානසං’ යනාදී වශයෙන් වැටේ. තවද, ‘කුස’ යන ව්‍යවහාරය කුස නම් රජු කෙරෙහි ද, කුස තණ කෙරෙහි ද මෙසේ වැටේ –

‘‘Pabhāvatiñca [Pg.331] ādāya, maṇiṃ verocanaṃ kuso;

Kusāvatiṃ kusarājā, agamāsi mahabbalo;

Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantatī’’ti

‘මහා බලසම්පන්න වූ කුස රජු (කුසරාජා), පභාවතී දේවිය ද, දිදුලන මාණික්‍යය ද රැගෙන කුසාවතී නුවර බලා ගියේය’ කියා ද, ‘වැරදි ලෙස අල්ලාගත් කුස තණ (කුසෝ) අත කපා දමන්නාක් මෙන්’ යනාදී වශයෙන් ද (පැවසේ).

Ādīsu, tathā kākasaddopi vāyase, evaṃnāmake dāsepi pavattati ‘‘kāko ravati, kāko nāma dāso saṭṭhiyojanāni gacchatī’’tiādīsu. Jambūsaddo pana gahapatimanādīsu citta kusa kākasaddā viya paṇṇattivasena dīpasmiṃ na pavattati, tasmā yathāvuttoyeva nayo manasikaraṇīyo.

යනාදී තැන්හි මෙන් ම, ‘කාක’ ශබ්දය කපුටා කෙරෙහි ද, එම නම ඇති දාසයා කෙරෙහි ද ‘කපුටා හඬයි (කාකෝ රවති)’, ‘කාක නම් දාසයා යොදුන් හැටක් යයි’ යනාදී වශයෙන් වැටේ. එහෙත් ‘ජම්බු’ ශබ්දය ගෘහපති, සිත ආදියේ වැටෙන ‘චිත්ත’, ‘කුස’, ‘කාක’ ශබ්ද මෙන් පඥප්ති වශයෙන් ද්වීපය කෙරෙහි නොවැටේ. එබැවින් පෙර කියන ලද ක්‍රමය ම සිතෙහි තබාගත යුතුය.

Yathā panettha ‘‘laṅkādīpo’’ti saddassa nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojitā, evaṃ ‘‘pubbavidehadīpo, aparagoyānadīpo, uttarakurudīpo, assayujanakkhattaṃ, citramāso, vessantararājā, setavatthaṃ, dibbaratho’’tiādīnampi nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojetabbā. Pubbavidehādisaddehi pubbavidehadīpādīnaṃ kathanañca veditabbaṃ. ‘‘Dibbaratho’’tiādīnaṃ samāsagatapadānaṃ payojane sati byāsavasena visuṃ kattabbatā ca veditabbā. Tathā hi byāsavasena ‘‘dibbo ratho’’tiādinā dvinnaṃ dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇavasena paccekavibhattiyuttabhāve sati gāthāsu vuttipālanasukhuccāraṇaguṇo bhavati. So ca sāsanānukūlo hi ayaṃ nayo ṭhapito. Tathā hi pāvacane ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷiyo bahū dissanti, evaṃ laṅkādīpādisaddānaṃ visesavantatā bhavati.

මෙහි ‘ලංකාදීප’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව සමාස වශයෙන් හා ව්‍යාස (වෙන් වූ) වශයෙන් යෙදූ සේ ම, ‘පුබ්බවිදේහදීපෝ, අපරගෝයානදීපෝ, උත්තරකුරුදීපෝ, අස්සයුජනක්ඛත්තං, චිත්‍රමාසෝ, වෙස්සන්තරරාජා, සේතවත්ථං, දිබ්බරථෝ’ යනාදී පදයන්හි ද නාමික පදමාලාව සමාස වශයෙන් හා ව්‍යාස වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘පුබ්බවිදේහ’ ආදී ශබ්දවලින් පුබ්බවිදේහද්වීපය ආදිය කියවෙන බව දත යුතුය. ‘දිබ්බරථෝ’ යනාදී සමාස වූ පදයන්ගේ අවශ්‍යතාවක් ඇති කල්හි, ව්‍යාස වශයෙන් (පද වෙන් කොට) වෙන් වෙන් වශයෙන් යෙදිය යුතු බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ව්‍යාස වශයෙන් ‘දිබ්බෝ රථෝ’ යනාදී වශයෙන් පද දෙක බැගින් සමානාධිකරණ වශයෙන් වෙන් වෙන් විභක්ති සහිත වූ කල්හි, ගාථාවල ඡන්දස් රැකීම සහ උච්චාරණයේ පහසුව සිදුවේ. මෙම ක්‍රමය ශාසනයට අනුකූල බැවින් පිහිටුවන ලද්දකි. එසේ ම බුද්ධ වචනයෙහි ‘යසස්සී වූ වේදේහ රජුට දිව්‍යමය රථයක් පහළ විය’ යනාදී බොහෝ පාලි පාඨයෝ දක්නට ලැබෙති. මෙසේ ලංකාදීප ආදී ශබ්දයන්ගේ සුවිශේෂී බව සිදුවේ.

Idāni bodhisandhiādīnaṃ visesavantatā vuccati –

දැන් ‘බෝධි’, ‘සන්ධි’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ සුවිශේෂී බව කියනු ලැබේ –

Bodhi sandhi vibhattā’yu, dhātuyeva pajāpati;

Dāmā dāmaṃ tathā saddhā, saddhaṃ taṭaṃ taṭī taṭo.

බෝධි, සන්ධි, විභත්ති, ආයු, ධාතු, ප්‍රජාපති, දාමා සහ දාමං, එමෙන්ම සද්ධා සහ සද්ධං, තටං, තටී, තටෝ.

Byañjanaṃ [Pg.332] byañjano attho, atthamakkharamakkharo;

Ajjavaṃ ajjavo ceva, tathā maddavagāravā.

බ්‍යඤ්ජනං සහ බ්‍යඤ්ජනෝ, අත්ථෝ සහ අත්ථං, අක්ඛරං සහ අක්ඛරෝ, අජ්ජවං සහ අජ්ජවෝ, එමෙන්ම මද්දව සහ ගාරව.

Vaco vacīti cādīni, samarūpā sarūpato;

Dvittiliṅgāni sambhonti, yathāsambhavamuddise.

වචෝ, වචී යනාදී ශබ්ද ස්වරූපයෙන් සමාන රූප ඇතිව, (භාවිතය අනුව) ලිංග දෙකක් හෝ ලිංග තුනක් සහිතව උපදී. ඒවා ලැබෙන ආකාරය අනුව දැක්විය යුතුය.

Etesu hi bodhisaddassa tāva ‘‘bodhi rājakumāro’’ti ca, ‘‘ariyasāvako ‘bodhī’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgoti bojjhaṅgo’’ti ca evaṃ puggalavacanassa ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’ti pulliṅge agginayena nāmikapadamālā bhavati.

මොවුන් අතුරින් ‘බෝධි’ ශබ්දය පළමුව, ‘බෝධි රාජකුමාරයා’ යන්නෙහි ද, ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයා බෝධි යැයි කියනු ලැබේ, ඒ බෝධිහුගේ (අවබෝධ කරන්නාගේ) අංගය බෝජ්ඣංගයයි’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයෙකු හඟවන කල්හි, පුල්ලිංගයෙහි ‘අග්ගි’ ශබ්දය මෙන් ‘බෝධි, බෝධී, බෝධයෝ. බෝධිං, බෝධී, බෝධයෝ. බෝධිනා’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව වෙයි.

Rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇavacanassa pana ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’ti itthiliṅge rattinayena nāmikapadamālā bhavati.

වෘක්ෂය (බෝධි වෘක්ෂය), මාර්ගය (මාර්ග ඥානය), නිවන සහ සර්වඥතා ඥානය හඟවන කල්හි, ඉත්ථිලිංගයෙහි ‘රත්ති’ ශබ්දය මෙන් ‘බෝධි, බෝධී, බෝධියෝ. බෝධිං, බෝධී, බෝධියෝ. බෝධියා’ යනාදී වශයෙන් නාමික පදමාලාව වෙයි.

Keci pana ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti vadanti, taṃ āgamena viruddhaṃ viya dissanato vicāretabbaṃ. Na hi āgame rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgabhāvo dissati, puggalavacanassa pana dissati. Yadi ca ‘‘sālo dhavo khadīro’’tiādīnaṃ viya rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ siyā, jambū simbalī pāṭalīsaddādīnaṃ rukkhavācakattā pulliṅgattaṃ siyā, na tesaṃ imassa ca rukkhavācakattepi pulliṅgabhāvo upalabbhati. Yadi hi rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo, evaṃ sante nibbānavacano sabbaññutaññāṇavacano ca bodhisaddo napuṃsakaliṅgo siyā ‘‘nibbāna’’ntiādinā napuṃsakaliṅgavasena niddiṭṭhassa nibbānādino atthassa kathanato.

කෙලෙස් නසන (නැතහොත් වෘක්ෂය හඟවන) 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වේ යැයි ඇතැමෙක් පවසති. එය ධර්ම ග්‍රන්ථයන් (ආගමය) හා පටහැනි සේ පෙනෙන බැවින් විමසා බැලිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දයේ පුරුෂ ලිංග භාවයක් ධර්ම ග්‍රන්ථයන්හි නොපෙනෙන අතර, පුද්ගලයා හඟවන කල්හි පමණක් එය පෙනෙන බැවිනි. ඉදින් 'සාල, ධව, ඛදිර' යනාදී වෘක්ෂයන් මෙන් වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වූයේ නම්, ජම්බු, සිම්බලී, පාටලී යනාදී වෘක්ෂ වාචක ශබ්දයන්ටද වෘක්ෂයන් හැඟවීම නිසා පුරුෂ ලිංග බව ලැබිය යුතුය. එහෙත් වෘක්ෂ වාචක වුවද ඔවුන්ගේ හෝ මේ ශබ්දයේ හෝ පුරුෂ ලිංග බවක් දක්නට නොලැබේ. ඉදින් වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන්නේ නම්, එවිට නිවන සහ සර්වඥතා ඥානය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය 'නිබ්බානං' යනාදී වශයෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වන ලද නිවන් ආදී අර්ථයන් පවසන බැවින් නපුංසක ලිංග විය යුතුය.

Ye evaṃ vadanti ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti, te ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti [Pg.333] rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttamatthaṃ cetasi sannidhāya ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘kiṃ rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo na bhavissatī’’ti maññamānā vadanti maññe. Nevaṃ daṭṭhabbaṃ, evañca pana daṭṭhabbaṃ, ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vadantehi garūhi ñāṇavacanaṃ itthi liṅgabhūtaṃ bodhīti ñāṇassa nāmaṃ paṇṇattiantaraparikappanenatthaṃ parikappentena bujjhanaṭṭhānabhūte rukkhe āropetvā rukkho ‘‘bodhī’’ti vutto, tasmā īdisesu ṭhānesu nibbacane ādaro na kātabbo. Na hi ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanakaraṇaṃ rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ kātuṃ sakkoti saṅketasiddhattā vohārassa, tasmā rukkhaṃ sayaṃ abodhimpi samānaṃ bodhiyā paṭilābhaṭṭhānattā saṅketasiddhena ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavohārena voharanti sāsanikā, bodhiyā vā kāraṇattā phalavohārena. Etamatthaṃyeva hi sandhāya ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavasena rukkhanāmaṃ pavattatīti. Tenāha āyasmā sāriputto dhammasenāpati anudhammacakkavattī vohārakusalo itthiliṅgavohārena ‘‘buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Apica tattha tattha ‘‘bodhiyā sākhā’’ti ca, ‘‘kenaṭṭhena mahābodhi, kassa sambandhinī ca sā’’ti ca,

වෘක්ෂය හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග යැයි යමෙක් පවසත් ද, ඔවුහු 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී (මේ වෘක්ෂය යටදී) පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වන ලද අර්ථය සිතෙහි තබාගෙන, 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'වෘක්ෂය හඟවන බෝධි ශබ්දය පුරුෂ ලිංග නොවන්නේ මන්ද?' යි සිතමින් එසේ පවසති යි සිතමි. එය එසේ නොදැක්ක යුතුය, මෙසේම දැක්ක යුතුය. 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසන ආචාර්යවරුන් විසින්, ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'බෝධි' නම් ඥාන වාචක ශබ්දය, වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් උපකල්පනය කරමින් අර්ථය ගලපමින්, අවබෝධය ලැබූ ස්ථානය වූ වෘක්ෂයෙහි ආරෝපණය කොට වෘක්ෂයට 'බෝධි' යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් මෙබඳු තැන්වල නිරුක්තිය පිළිබඳව දැඩි උත්සාහයක් නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්තිය දැක්වීමෙන්, වෘක්ෂය හඟවන බෝධි ශබ්දය පුරුෂ ලිංග කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි. මන්ද, ව්‍යවහාරය සම්මුතියෙන් (සංකේතයෙන්) සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් වෘක්ෂය තෙමේ නුවණක් නොවුණ ද, බෝධිය (ඥානය) ලැබීමේ ස්ථානය වූ බැවින් සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ 'බෝධි' යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් ශාසනිකයෝ ව්‍යවහාර කරති; නැතහොත් බෝධියට හේතුව වූ බැවින් ඵල ව්‍යවහාරයෙන් එසේ කරති. මේ අර්ථයම අදහස් කොට 'බෝධි යනු සතර මාර්ග ඥානයයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මෙහිදී පැමිණි බැවින් වෘක්ෂය ද බෝධි යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසන ලදැයි දැක්ක යුතුය. මෙසේ 'බෝධි' යන ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් වෘක්ෂ නාමය පවතියි. එබැවින් ධර්ම සේනාපති වූ, අනුධර්ම චක්‍රවර්තී වූ, ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන්, 'භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ගේ බෝධියෙහි (බෝධි වෘක්ෂයෙහි) මුලදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ සාක්ෂාත් කරන ලද ප්‍රඥප්තියක් වේද, එය බුද්ධ නම් වේ' යැයි වදාළ සේක. තවද, ඒ ඒ තැන්වල 'බෝධියා සාඛා' (බෝධියේ ශාඛාව) යන්න ද, 'කිනම් අර්ථයකින් මහාබෝධි වේද, ඇය (සා) කා හට සම්බන්ධද?' යන්න ද දක්නට ලැබේ.

‘‘Hatthato muttamattā sā, asītiratanaṃ nabhaṃ;

Uggantvāna tadā muñci, chabbaṇṇā rasmiyo subhā’’ti ca

තවද, 'ඇය (බෝධි ශාඛාව) අතින් මිදුණු කෙණෙහිම, අසූ රියනක් අහසට පැනනැඟී, එකල්හි ශෝභන වූ ෂඩ්වර්ණ රශ්මීන් විහිදුවූවාය' යන්න ද දක්නට ලැබේ.

Evamādayo [Pg.334] rukkhavācakassa bodhisaddassa itthiliṅgabhāve payogā dissanti.

යනාදී වශයෙන් වෘක්ෂ වාචක 'බෝධි' ශබ්දයේ ස්ත්‍රී ලිංග භාවය පිළිබඳ ප්‍රයෝගයෝ දක්නට ලැබෙති.

Atha vā rukkhavācako bodhisaddo dviliṅgo pumitthiliṅgavasena. Tathā hi samantapāsādikāyaṃ vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ mahāveyyākaraṇassa pāḷinayaviduno buddhaghosācariyassa evaṃ saddaracanā dissati ‘‘sakkhissasi tvaṃ tāta pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti ca, ‘‘sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhandā’’ti ca tassa rukkhavācakassa bodhisaddassa ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’tiādinā padamālā veditabbā. Rukkhavācakasseva pana tassa ñāṇe pavattitthiliṅgavohārena saṅketasiddhena rūḷhatthadīpakena ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’tiādinā padamālā veditabbā. Iccevaṃ –

නැතහොත් වෘක්ෂ වාචක 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වේ. එසේම විනය අටුවාව වූ සමන්තපාසාදිකාවෙහි, මහා ව්‍යාකරණඥ වූ ද පාලි ක්‍රමයන් දත් වූ ද බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේගේ මෙබඳු ශබ්ද රචනයක් දක්නට ලැබේ: 'පුතණුවනි, ඔබ පැළලුප් නුවරට ගොස් මහාබෝධිය (මහාබෝධි වෘක්ෂය) ද සමඟ සංඝමිත්තා තෙරණිය කැඳවාගෙන ඒමට සමත් වන්නෙහිද?' යන්න සහ 'මහාබෝධිය පිහිටුවන ලද (නැඟුණු) ඒ නැව ද මහ රජු බලා සිටියදීම මහා සාගරයට නික්මුණාය' යන්නයි. වෘක්ෂ වාචක වූ එම 'බෝධි' ශබ්දයේ 'මෙහිදී අවබෝධ කර ගනියි යන අර්ථයෙන් බෝධි වේ' යන නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව 'bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දත යුතුය. එම වෘක්ෂ වාචක ශබ්දයටම ඥානයෙහි පවත්නා වූ, සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූ, සාම්ප්‍රදායික අර්ථය දක්වන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් 'bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā' යනාදී වශයෙන් පදමාලාව දත යුතුය. මෙසේ -

Puggalavācako bodhi-saddo pulliṅgiko bhave;

Ñāṇādivācako itthi-liṅgoyeva siyā sadā.

පුද්ගලයා හඟවන 'බෝධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන්නේය; ඥානය ආදිය හඟවන ශබ්දය නිරන්තරයෙන්ම ස්ත්‍රී ලිංගම වන්නේය.

Bodhipādapavacano, pumitthiliṅgiko bhave;

Evaṃ santepi etassa, itthiliṅgattameva tu;

Icchitabbataraṃ yasmā, dhammasenāpatīritaṃ.

බෝධි වෘක්ෂය හඟවන ශබ්දය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වන්නේය. එසේ වුවද, ධර්ම සේනාපති (ශාරීපුත්‍ර) වහන්සේ විසින් වදාරන ලද බැවින් මෙහි ස්ත්‍රී ලිංග භාවයම වඩාත් කැමති විය යුත්තේය.

Sandhisaddādīnampi nayānusārena nāmikapadamālā yojetabbā. Sandhisaddo hi sarasandhiādivācako pulliṅgo, paṭisandhiyādivācako itthiliṅgo ‘‘sandhino. Sandhiyā’’tiādidassanato. Vibhattisaddo vibhajanavācako itthiliṅgo[Pg.335], syādivācako pulliṅgo ceva itthiliṅgo ca ‘‘vibhattissa. Vibhattiyā’’tiādidassanato.

සන්ධි යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද නාම පදමාලාවන් මේ ක්‍රමයට අනුවම යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ස්වර සන්ධි ආදිය හඟවන 'සන්ධි' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන අතර, ප්‍රතිසන්ධි ආදිය හඟවන කල්හි 'sandhino, sandhiyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වේ. විභජනය (බෙදීම) හඟවන 'විභත්ති' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, 'සි' ආදී විභක්තීන් හඟවන කල්හි 'vibhattissa, vibhattiyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ ලිංග සහ ස්ත්‍රී ලිංග යන ලිංග දෙකෙන්ම යුක්ත වේ.

Āyusaddo pana jīvitindriyavācakoyeva hutvā punnapuṃsakaliṅgo, ‘‘punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti ‘‘ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissatī’’ti ca dassanato.

එහෙත් 'ආයු' ශබ්දය වනාහි ජීවිතේන්ද්‍රියම හඟවන්නක් වී, 'නිදුකාණෙනි, මා විසින් නැවතත් ආයුෂය ලබන ලදී, මෙසේ දැනගනු මැනවි' යන්න සහ 'තොපගේ ආයුෂය මෙපමණක්මය, චුතවන කාලය පැමිණෙන්නේය' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ හා නපුංසක යන ලිංග දෙකින් යුක්ත වේ.

Dhātusaddo sabhāvādivācako itthiliṅgo, karapacādivācako pumitthiliṅgo ‘‘cakkhudhātuyā. Karotissa dhātussa. Dhātuyo dhātuyā’’ti dassanato.

ස්වභාවය ආදිය හඟවන 'ධාතු' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර, 'කෘ', 'පච්' ආදී ක්‍රියා මූලයන් හඟවන කල්හි 'cakkhudhātuyā', 'karotissa dhātussa', 'dhātuyo dhātuyā' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් පුරුෂ හා ස්ත්‍රී යන ලිංග දෙකින්ම යුක්ත වේ.

Pajāpatisaddo devavisesavācako pulliṅgo, kalattajinamātucchāvācako itthiliṅgo ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha’’, ‘‘attano pajāpatiyā saddhiṃ mahāpajāpatiyā’’ti ca dassanato.

විශේෂිත දෙවියෙකු හඟවන 'පජාපති' ශබ්දය පුරුෂ ලිංග වන අතර, භාර්යාව හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු මව හඟවන කල්හි 'පජාපති දිව්‍යරාජයාගේ ධජාග්‍රය දෙස බලන්න' යන්න සහ 'තමාගේ භාර්යාව සමඟ, මහාපජාපතිය සමඟ' යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින් ස්ත්‍රී ලිංග වේ.

Dāmā dāmaṃ saddā mālatīdāmādibhedabhinnassa ekassa vatthussa yathākkamaṃ itthinapuṃsakaliṅgā. Tathā hi ‘‘mālatīdāmā lolāḷiṅgalīlā. Mālatīdāmaṃ. Siṅghitaṃ dāmaṃ bhamarehi. Ratanadāmā. Ratanadāma’’nti ca dviliṅgabhāve lokikappayogā dissanti sāsanānukūlā.

'දාමා' සහ 'දාමං' යන ශබ්දයන් වනාහි සමන් පිච්ච මල් මාලා ආදී වශයෙන් විවිධ වූ එක් වස්තුවක් සඳහා පිළිවෙළින් ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වෙති. එසේම 'මැලතිදමා ලෝලාළිංගලීලා', 'මැලතිදමං', 'සිංඝිතං දමං භමරේහි', 'රතනදමා', 'රතනදමං' යනාදී වශයෙන් ශාසනයට අනුකූල වූ ලෞකික ප්‍රයෝගයන් ලිංග දෙකින්ම යුක්තව දක්නට ලැබේ.

Saddhaṃ saddhāsaddā pana bhinnavatthūnaṃ vācakā itthinapuṃsakaliṅgā, saddhāsaddo pasādalakkhaṇavācako itthiliṅgo, saddhaṃsaddo matakabhattavācako napuṃsakaliṅgo ‘‘saddhā saddahanā. Mayamassubho gotamabrāhmaṇā nāma dānāni dema saddhāni karomā’’ti dassanato. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saddho puriso[Pg.336], saddhā itthī, saddhaṃ kula’’nti imāni vāccaliṅgattā saṅgahaṃ na gacchantīti daṭṭhabbāni.

‘සද්ධං’ සහ ‘සද්ධා’ යන ශබ්ද දෙක වනාහි වෙනස් අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ස්ත්‍රී ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ශබ්දයන් වෙති. ‘සද්ධා’ ශබ්දය ප්‍රසාද ලක්ෂණය (පැහැදීම) ප්‍රකාශ කරන ස්ත්‍රී ලිංග ශබ්දයකි. ‘සද්ධං’ ශබ්දය මළගියවුන් උදෙසා දෙන බත (ශ්‍රාද්ධය) ප්‍රකාශ කරන නපුංසක ලිංග ශබ්දයකි. 'සද්ධා සද්දහනා' (ඇදහිල්ල හෙවත් පැහැදීම) යන්නෙහි ද, 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපි බ්‍රාහ්මණයෝ වෙමු, දාන දෙමු, ශ්‍රාද්ධ කර්මයන් කරමු' (මයමස්සුභෝ ගෝතමබ්‍රාහ්මණා නාම දානානි දේම සද්ධානි කරෝම) යන පාඨයෙහි ද එය පෙනේ. එහෙත්, මේ ස්ථානයෙහි 'සද්ධෝ පුරිසෝ' (ශ්‍රද්ධා ඇති පුරුෂයා), 'සද්ධා ඉත්ථී' (ශ්‍රද්ධා ඇති ස්ත්‍රිය), 'සද්ධං කුලං' (ශ්‍රද්ධා ඇති කුලය) යන මොහු වාච්චලිංග (විශේෂණ ලිංග) බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය.

Taṭaṃ taṭī taṭotime saddā tīrasaṅkhāte ekasmiṃyevatthe thīpunnapuṃsakaliṅgā.

‘තටං’, ‘තටී’, ‘තටෝ’ යන මේ ශබ්ද තුන ‘තෙර’ (ඉවුර) නම් වූ එකම අර්ථයෙහි ස්ත්‍රී, පුරුෂ සහ නපුංසක යන ලිංගත්‍රයෙහිම වැටෙති.

Byañjanasaddo upasecanaliṅgavākyāveṇikasarīrāvayavavācako napuṃsakaliṅgo, akkharavācako punnapuṃsakaliṅgo. Tatrupasecane ‘‘sūpaṃ vā byañjanaṃ vā’’ti napuṃsakaniddeso dissati. Tathā liṅge ‘‘itthibyañjanaṃ purisabyañjana’’nti napuṃsakaniddeso. Vākye ‘‘padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā’’ti napuṃsakaliṅganiddeso. Āveṇike ‘‘asīti anubyañjanānī’’ti napuṃsakaniddeso. Sarīrāvayave ‘‘kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjana’’nti evaṃ napuṃsakaniddeso. Ettha hi anubyañjanaṃ nāma hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedo ākāro. So eva ‘‘sarīrāvayavo’’ti vuccatīti. Akkhare ‘‘byañjano. Byañjana’’nti ca punnapuṃsakaniddeso.

‘බ්‍යඤ්ජන’ (ව්‍යඤ්ජන) ශබ්දය වෑංජන (ආහාර පිනවන දෑ), ලිංගය, වාක්‍යය, ආවේණික ලක්ෂණ සහ ශරීර අවයව යන අර්ථයන්හිදී නපුංසක ලිංග වෙයි. අක්ෂර (ගාත්‍රාක්ෂර) යන අර්ථයෙහිදී පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග වෙයි. එහි වෑංජන (ආහාර) අර්ථයෙහි 'සූපං වා බ්‍යඤ්ජනං වා' (හොද්ද හෝ වෑංජනය හෝ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය පෙනේ. එමෙන්ම ලිංගයෙහි 'ඉත්ථිබ්‍යඤ්ජනං පුරිසබ්‍යඤ්ජනං' (ස්ත්‍රී නිමිත්ත, පුරුෂ නිමිත්ත) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, වාක්‍යයෙහි 'පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා' (පද හා ව්‍යඤ්ජන මනාව ඉගෙන) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, ආවේණික ලක්ෂණයෙහි 'අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි' (අසූවක් අනුබ්‍යඤ්ජනයෝ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද, ශරීර අවයවයන්හි 'කීලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතෝ පාකටභාවකරණතෝ අනුබ්‍යඤ්ජනං' (කෙලෙසුන් නැවත නැවත ප්‍රකාශ කරන බැවින් අනුබ්‍යඤ්ජන නම් වේ) යි නපුංසක ලිංග නිර්දේශය ද වේ. මෙහි 'අනුබ්‍යඤ්ජන' යනු අත්, පා, සිනහව, කතාව, බැල්ම ආදී විවිධ වූ ආකාරයන්ය. එයම 'ශරීර අවයව' යැයි කියනු ලැබේ. අක්ෂර යන අර්ථයෙහි 'බ්‍යඤ්ජනෝ', 'බ්‍යඤ්ජනං' කියා පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග නිර්දේශයන් වෙයි.

Atthasaddo nibbānavacano napuṃsakaliṅgo, abhidheyyadhanakāraṇapayojananivatyābhisandhānādivacano pana pulliṅgo. Tathā hi kathāvatthumhi ‘‘atthatthamhī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘atthaṃ vuccati nibbāna’’nti napuṃsakaliṅganiddesena atthasaddo vutto. Iti atthasaddo dviliṅgo.

‘අත්ථ’ (අර්ථ) ශබ්දය නිර්වාණය ප්‍රකාශ කරන කල්හි නපුංසක ලිංග වෙයි. අභිධෙය්‍ය (හඳුන්වන අර්ථය), ධනය, කාරණය, ප්‍රයෝජනය, වැළැක්වීම සහ අභිප්‍රාය ආදිය ප්‍රකාශ කරන කල්හි පුරුෂ ලිංග වෙයි. එසේම කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි ‘අත්ථත්ථම්හි’ යන මේ පාලි පාඨයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහිදී ‘අත්ථං වුච්චති නිබ්බානං’ (නිර්වාණයට ‘අත්ථ’ යැයි කියනු ලැබේ) යනුවෙන් නපුංසක ලිංග නිර්දේශයෙන් ‘අත්ථ’ ශබ්දය පවසා ඇත. මෙසේ ‘අත්ථ’ ශබ්දය ද්විලිංගික (ලිංග දෙකක් ඇති) වේ.

Akkharasaddo ca ‘‘yo pubbo akkharo akkharānī’’ti ca dassanato. Apica akkharasaddo nibbānavacano nāmapaṇṇattivacano ca sabbadānapuṃsakaliṅgo bhavati ‘‘padamaccutamakkharaṃ, mahājanasammatoti [Pg.337] kho vāseṭṭha ‘mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbatta’’nti evamādīsu. ‘‘Akkharāya deseti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti ettha pana pulliṅgotipi napuṃsakaliṅgotipi vattabbo, itthiliṅgoti pana na vattabbo. Ayañhi ‘‘asakkatā casma dhanañcayāya. Viramathāyasmanto mamavacanāyā’’tiādīsu ‘‘dhanañcayāya, vacanāyā’’ti saddā viya vibhattivipallāsena vutto, na liṅgavipallāsavasenāti.

‘අක්ඛර’ ශබ්දය ද ‘යෝ පුබ්බෝ අක්ඛරෝ’ (යම් පෙර අකුරක් වේද) සහ ‘අක්ඛරානි’ (අකුරු) යන්නෙන් ද පෙනේ. තවද, ‘අක්ඛර’ ශබ්දය නිර්වාණය ප්‍රකාශ කරන විට සහ නාම ප්‍රඥප්තිය ප්‍රකාශ කරන විට සැමවිටම නපුංසක ලිංග වෙයි. 'පදමච්චුතමක්ඛරං' (නොනැසෙන අකෘත පදය වූ නිවන), 'මහාජනසම්මතෝති ඛෝ වාසෙට්ඨ මහාසම්මතෝත්වේව පඨමං අක්ඛරං නිබ්බත්තං' (වාසෙට්ඨයෙනි, මහාජනයා විසින් සම්මත කරන ලද බැවින් 'මහාසම්මත' යන පළමු නාමය උපන්නේය) යනාදී තැන්හි ඒ බව පෙනේ. 'අක්ඛරාය දේසේති' (අකුරෙන් අකුර දේශනා කරයි), 'අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්ස' (අකුරක් අකුරක් පාසා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ) යන මෙහි වනාහි එය පුරුෂ ලිංග හෝ නපුංසක ලිංග හෝ විය යුතු යැයි කිව යුතු අතර, ස්ත්‍රී ලිංග යැයි නොකිව යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙය 'අසක්කතා චස්ම ධනඤ්චයාය, විරමථායස්මන්තෝ මමවචනාය' යනාදී තැන්හි 'ධනඤ්චයාය, වචනාය' යන ශබ්දයන් මෙන් විභක්ති විපර්යාසයෙන් (විභක්ති වෙනස් වීමෙන්) කියැවුණක් මිස, ලිංග විපර්යාසයෙන් (ලිංගය වෙනස් වීමෙන්) කියැවුණක් නොවන බැවිනි.

Ajjava maddava gāravasaddā pana punnapuṃsakaliṅgā. ‘‘Ajjavo ca maddavo ca. Ajjavamaddavaṃ. Gāravo ca nivāto ca. Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā’’ti ca ādidassanato.

‘අජ්ජව’ (ඍජු බව), ‘මද්දව’ (මෘදු බව) සහ ‘ගාරව’ (ගෞරවය) යන ශබ්දයන් වනාහි පුරුෂ සහ නපුංසක ලිංග වෙති. 'අජ්ජවෝ ච මද්දවෝ ච' (ඍජු බව සහ මෘදු බව), 'අජ්ජවමද්දවං' (ඍජුමෘදු බව), 'ගාරවෝ ච නිවාතෝ ච' (ගෞරවය සහ යටහත් පහත් බව), 'සහ ආවජ්ජිතේ ථූපේ, ගාරවං හෝති මේ තදා' (එකල්හි ස්තූපය සිහිපත් කළ සැණින් මට ගෞරවයක් ඇති විය) යනාදී දේශනාවලින් ඒ බව පෙනෙන බැවිනි.

Vacovacīsaddā pana ghaṭoghaṭīsaddā viya pumitthiliṅgā, tattha vacīsaddassa ‘‘vacī, vacī, vaciyo. Vaciṃ, vacī, vaciyo. Vaciyā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā. Keci ‘‘duccaritapayogaviññattisaddādīsu paresu vacasaddassanto īkāro hoti, tena ‘‘vacīduccarita’’ntiādīni rūpāni dissantī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vacasaddato visuṃ vacīsaddassa dassanato. Atrimāni pāḷito ca aṭṭhakathāto ca nidassanapadāni. ‘‘Vacī vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro vacī, vaciñca vacīsaṅkhāre ca ṭhapetvā avasesā na ceva vacī, na ca vacīsaṅkhāro. Gadito vacībhi satimābhinande’’ti imāni pāḷito nidassanapadāni. ‘‘Copanasaṅkhātā vacī eva viññatti vacīviññatti, vaciyā bhedo vacībhedo’’ti imāni aṭṭhakathāto nidassanapadāni. Iminā nayena aññesampi sarūpāsarūpapadānaṃ [Pg.338] yathārahaṃ dvitiliṅgatā vavatthapetabbā. Evaṃ abhidheyyakaliṅgesu savisesāni abhidheyyaliṅgāni veditabbāni.

‘වචෝ’ සහ ‘වචී’ යන ශබ්දයන් වනාහි ‘ඝටෝ’ සහ ‘ඝටී’ යන ශබ්දයන් මෙන් පුරුෂ සහ ස්ත්‍රී ලිංග වෙති. එහි ‘වචී’ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව ‘වචී, වචී, වචියෝ. වචිං, වචී, වචියෝ. වචියා’ යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. ඇතැම්හු ‘දුශ්චරිත, ප්‍රයෝග, විඥප්ති, ශබ්ද ආදී පරපදයන් ඇති කල්හි ‘වච’ ශබ්දයේ අගට ‘ඊ’ කාරය පැමිණෙයි, එබැවින් ‘වචීduccarita’ ආදී රූපයන් පෙනේ’ යැයි පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, ‘වච’ ශබ්දයෙන් වෙන්ව ‘වචී’ ශබ්දය පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවිනි. මේ සඳහා පාලි ග්‍රන්ථවලින් සහ අටුවාවලින් උදාහරණ පද මෙසේය: 'වචී වචීසංඛාරෝ, වචීසංඛාරෝ වචී, වචිඤ්ච වචීසංඛාරේ ච ඨපෙත්වා අවසේසා න චේව වචී, න ච වචීසංඛාරෝ', 'ගදිතෝ වචීභි සතිමාභිනන්දේ' යන මේවා පාලි ග්‍රන්ථවලින් ලැබෙන උදාහරණ පද වෙති. 'චෝපනසංඛාතා වචී ඒව විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති, වචියා භේදෝ වචීභේදෝ' යන මේවා අටුවාවලින් ලැබෙන උදාහරණ පද වෙති. මේ ක්‍රමයෙන් වෙනත් සරූප (සමාන රූප ඇති) සහ අසරූප (අසමාන රූප ඇති) පදයන්ගේ ද සුදුසු පරිදි ද්විලිංගික හෝ ත්‍රිලිංගික බව තීරණය කළ යුතුය. මෙසේ අභිධෙය්‍ය (අර්ථ) ලිංගයන්හි, සුවිශේෂී වූ අර්ථයන්ගේ ලිංගයන් දත යුතුය.

Idāni katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhibhantaliṅgānañca dhammādivasena nāmikapadamālā vuccate. Tathā hi –

දැන් ඇතැම් තැනක විශේෂණ ලිංග (වාච්චලිංග) වූ ද, විශේෂ්‍ය ලිංග (අභිධෙය්‍යලිංග) වූ ද, තද්ධිත ප්‍රත්‍යාන්ත ලිංග වූ ද ශබ්දයන්ගේ ධර්ම (ගුණ) ආදී වශයෙන් නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ. එසේ වනාහි –

Dhammabho puggalā ceva, dhammapuggalatopi ca;

Ekantadhammato ceva, tathevekantapuggalā.

ධර්ම (ගුණ) වශයෙන් ද, පුද්ගල වශයෙන් ද, ධර්ම-පුද්ගල වශයෙන් ද, ඒකාන්ත ධර්ම වශයෙන් ද, එමෙන්ම ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද,

Padamālā siyuṃ tāsu, paccattādivasena tu;

Padaṃ samaṃ visamañca, jaññā sabbasamampi ca.

ප්‍රථමා (පච්චත්ත) ආදී විභක්ති වශයෙන් ඔවුන්ගේ පදමාලාවන් විය යුතුය. එහි පදයන් සමාන (සම), අසමාන (විසම) සහ සර්වසමාන (සබ්බසම) වශයෙන් දත යුතුය.

Kathaṃ? ‘‘Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchāvāco, micchādiṭṭhiko, micchāsaṅkappī’’ iccetesaṃ nāmikapadamālā evaṃ veditabbā.

ඒ කෙසේද? ‘මිච්ඡාදිට්ඨි’, ‘මිච්ඡාසංකප්පෝ’, ‘මිච්ඡාවාචා’, ‘මිච්ඡාවාචෝ’, ‘මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ’, ‘මිච්ඡාසංකප්පී’ යන මොවුන්ගේ නාම පදමාලාව මෙසේ දත යුතුය.

‘‘Micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā’’ti evaṃ dhammato, ‘‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhinā’’ti evaṃ puggalato, ‘‘micchāsaṅkappo, micchāsaṅkappā. Micchāsaṅkappa’’nti evaṃ dhammapuggalato, ‘‘micchāvācā, micchāvācā, micchāvācāyo. Micchāvācaṃ, micchāvācā micchāvācāyo. Micchāvācāya’’ evaṃ ekantadhammato, ‘‘micchāvāco, micchāvācā. Micchāvācaṃ, micchāvāce. Micchāvācena’’ evaṃ ekantapuggalato, ‘‘micchādiṭṭhiko. Micchādiṭṭhikā. Micchādiṭṭhika’’nti evampi ekantapuggalato, ‘‘micchāsaṅkappī, micchāsaṅkappino. Micchāsaṅkappi’’nti evampi ekantapuggalato nāmikapadamālā bhavati. Paccattopayogavacanādivasena pana padaṃ sadisaṃ visadisaṃ sabbathā sadisampi ca bhavati. Esa nayo sammādiṭṭhisammāsaṅkappādīsupi.

‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨියෝ. මිච්ඡාදිට්ඨියා’ යනුවෙන් ධර්ම (ගුණ) වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිං, මිච්ඡාදිට්ඨී, මිච්ඡාදිට්ඨිනෝ. මිච්ඡාදිට්ඨිනා’ යනුවෙන් පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාසංකප්පෝ, මිච්ඡාසංකප්පා. මිච්ඡාසංකප්පං’ යනුවෙන් ධර්ම-පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචායෝ. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචා, මිච්ඡාවාචායෝ. මිච්ඡාවාචාය’ යනුවෙන් ඒකාන්ත ධර්ම වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාවාචෝ, මිච්ඡාවාචා. මිච්ඡාවාචං, මිච්ඡාවාචේ. මිච්ඡාවාචේන’ යනුවෙන් ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ, මිච්ඡාදිට්ඨිකා, මිච්ඡාදිට්ඨිකං’ යනුවෙන් ද ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද, ‘මිච්ඡාසංකප්පී, මිච්ඡාසංකප්පිනෝ, මිච්ඡාසංකප්පි’ යනුවෙන් ද ඒකාන්ත පුද්ගල වශයෙන් ද නාම පදමාලාවන් වෙයි. ප්‍රථමා (පච්චත්ත) සහ ද්විතීයා (උපයෝග) ආදී විභක්ති වශයෙන් වනාහි පද සමාන, අසමාන සහ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සමාන ද වෙයි. මෙම ක්‍රමය ‘සම්මාදිට්ඨි’, ‘සම්මාසංකප්ප’ ආදියේදී ද යෙදිය යුතුය.

Atrime [Pg.339] āhaccabhāsitā payogā – avijjāgatassa bhikkhave aviddasuno micchādiṭṭhi pahoti. Micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahoti. Micchāsaṅkappassa micchāvācā pahoti. Micchāvācassa micchākammanto pahoti. Micchākammantassa micchāājīvo pahoti. Micchāājīvassa micchāvāyāmo pahoti. Micchāvāyāmassa micchāsati pahoti. Micchāsatissa micchāsamādhi pahotīti. Vijjāgatassa bhikkhave viddasuno sammādiṭṭhi pahoti. Sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotīti vitthāro, evaṃ katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhitantaliṅgānañca nāmikapadamālā sappayogā kathitā.

මේවා (පෙළෙහි) තැනින් තැන යෙදී ඇති යෙදීම් වේ. මහණෙනි, අවිද්‍යාවට පැමිණි (අඥාන), නුවණ නැති තැනැත්තාට මිත්‍යා දෘෂ්ටිය ඇති වෙයි. මිත්‍යා දෘෂ්ටිය ඇත්තාට මිත්‍යා සංකල්පය ඇති වෙයි. මිත්‍යා සංකල්පය ඇත්තාට මිත්‍යා වාචාව ඇති වෙයි. මිත්‍යා වාචාව ඇත්තාට මිත්‍යා කර්මාන්තය ඇති වෙයි. මිත්‍යා කර්මාන්තය ඇත්තාට මිත්‍යා ආජීවය ඇති වෙයි. මිත්‍යා ආජීවය ඇත්තාට මිත්‍යා ව්‍යායාමය ඇති වෙයි. මිත්‍යා ව්‍යායාමය ඇත්තාට මිත්‍යා සතිය ඇති වෙයි. මිත්‍යා සතිය ඇත්තාට මිත්‍යා සමාධිය ඇති වෙයි. මහණෙනි, විද්‍යාවට පැමිණි, නුවණැති තැනැත්තාට සම්මා දිට්ඨිය ඇති වෙයි. සම්මා දිට්ඨිය ඇත්තාට සම්මා සංකල්පය ඇති වෙයි යනාදී වශයෙන් විස්තර කටයුතුය. මෙසේ සමහර තැනක විශේෂණ ලිංග වූ ද, විශේෂ්‍ය ලිංග වූ ද, තද්ධිත ප්‍රත්‍යයෙන් අවසන් වූ නාම පදයන්ගේ ද නාමික පද මාලාවන් නිදසුන් සහිතව දක්වන ලදී.

Idāni nevābhidheyyaliṅgassa bhavitabbasaddassa ca abhidheyyaliṅgānaṃ sotthi suvatthi saddānañca vāccaliṅgābhidheyyaliṅgassa abbhutasaddassa ca vāccaliṅgassa abhūtasaddassacāti imesaṃ kiñci visesaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca yathārahaṃ yojessāma. Etesu hi bhavitabbasaddo ekantabhāvavācako napuṃsakaliṅgo ekavacanantoyeva hoti. Tatiyantapadehi evaṃsadda nasaddādīhi ca yojetabbo ca hoti. Nāssa nāmikapadamālā labbhati, atrime ca payogā ‘‘saddhammagarukena bhavitabbaṃ, no āmisagarukena, iminā corena bhavitabbaṃ, imehi corehi bhavitabbaṃ, imāya coriyā bhavitabbaṃ, imāhi corīhi bhavitabbaṃ, anena cittena bhavitabbaṃ, imehi cittehi bhavitabbaṃ, evaṃ bhavitabbaṃ, aññathā bhavitabba’’nti. Atridaṃ vuccati –

දැන් විශේෂ්‍ය ලිංගික නොවන 'භවිතබ්බ' ශබ්දයේ ද, විශේෂ්‍ය ලිංගික වූ 'සොත්ථි', 'සුවත්ථි' යන ශබ්දයන්ගේ ද, විශේෂණ ලිංගික හා විශේෂ්‍ය ලිංගික වූ 'අබ්භුත' ශබ්දයේ ද, විශේෂණ ලිංගික වූ 'අභූත' ශබ්දයේ ද යන මොවුන්ගේ යම් විශේෂත්වයක් පවසමු. නාමික පද මාලාව ද සුදුසු පරිදි යොදන්නෙමු. ඒ ශබ්දයන් අතුරින් 'භවිතබ්බ' ශබ්දය එකාන්තයෙන් ම භාව වාචක වන අතර, නපුංසක ලිංග ඒක වචනාන්ත ම වෙයි. එය තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයන් සමඟ ද, 'එවං', 'න' ආදී ශබ්දයන් සමඟ ද යෙදිය යුතු වෙයි. මීට නාමික පද මාලාවක් ලැබෙන්නේ නැත. මේවා එහි යෙදීම් වෙති: 'සද්ධර්මය ගරු කොට සලකන්නෙකු විය යුතුය, ආමිසය ගරු කොට සලකන්නෙකු නොවිය යුතුය; මේ සොරා විය යුතුය, මේ සොරුන් විය යුතුය; මේ සොරිය විය යුතුය, මේ සොරියන් විය යුතුය; මේ සිත විය යුතුය, මේ සිත් විය යුතුය; මෙසේ විය යුතුය, අනෙක් අයුරකින් විය යුතුය' යනුවෙනි. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ –

Bhavitabbapadaṃ niccaṃ, sabbaññuvarasāsane;

Paṭhamekavaco bhāva-vācakañca napuṃsakaṃ.

උතුම් සර්වඥ ශාසනයෙහි 'භවිතබ්බ' යන පදය නිරන්තරයෙන් ම ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනයෙහි ද, භාව වාචක ද, නපුංසක ලිංග ද වෙයි.

Tatiyantapadehevaṃ-saddādīhi [Pg.340] ca dhīmatā;

Yojetabbaṃva sambhoti, iti vidvā vibhāvaye.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් එය තෘතීයා විභක්ත්‍යන්ත පදයන් හා 'එවං' ආදී ශබ්දයන් සමඟ ම යෙදිය යුතුය. නුවණැත්තා මෙසේ වටහා ගත යුතුය.

Ayaṃ ‘‘bhavitabba’’nti padassa viseso.

මෙහි 'භවිතබ්බ' යන පදයෙහි විශේෂය මෙයයි.

Sotthi bhaddante hotu rañño, sotthiṃ gacchati nhāpito. Sotthināmhi samuṭṭhito. Suvatthi, suvatthiṃ, suvatthinā, ayaṃ dhasātthisaddādīnaṃ viseso.

ස්වාමීනි, රජතුමාට යහපතක් වේවා, කරණවෑමියා සුවසේ යයි. මම සුවසේ නැගී සිටියෙමි. සුවත්ථි, සුවත්ථිං, සුවත්ථිනා - මෙය සොත්ථි සුවත්ථි ආදී ශබ්දයන්ගේ විශේෂයයි.

Ayaṃ pana ‘‘abbhutaṃ abhūta’’nti dvinnaṃ viseso. Bhūsaddassa bbhū, saṃyogapare paṭisedhatthavati aitinipāte upapade sati ekantena rassattamupayāti. Kvatthe? ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’ntiādīsvatthesu. Tathāvidhe asaññogapare rassattaṃ na upayāti. Kvatthe? ‘‘Asacca’’ntiādīsvatthesu. Tathā hi ‘‘abbhuta’’nti padassa ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’ntipi attho bhavati, ‘‘abbhutakaraṇa’’ntipi attho bhavati. ‘‘Abhūta’’nti padassa pana ‘‘asacca’’ntipi attho bhavati, ‘‘ajāta’’ntipi attho bhavati. Tatra ‘‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ’’ iccevamādayo ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’nti atthe payogā.

මෙය වනාහි 'අබ්භුත' සහ 'අභූත' යන ශබ්ද දෙකෙහි විශේෂයයි. හල් අකුරු දෙකක් එක් වූ සංයෝගයක් පර වූ කල්හි, නිෂේධ අර්ථය ඇති 'අ' යන නිපාතය මුලට පැමිණි විට 'භූ' ශබ්දය ඒකාන්තයෙන් ම ලුහු (කෙටි) බවට පත් වේ. කවර අර්ථයකදී ද? 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන ආදී අර්ථයන්හිදී ය. එබඳු වූ සංයෝගයක් පර නොවන කල්හි කෙටි බවට පත් නොවේ. කවර අර්ථයකදී ද? 'අසත්‍ය' යන ආදී අර්ථයන්හිදී ය. එසේ හෙයින් 'අබ්භුත' යන පදයට 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථය ද, 'අද්භූත දෙයක් කිරීම' යන අර්ථය ද වෙයි. එහෙත් 'අභූත' යන පදයට 'අසත්‍ය' යන අර්ථය ද, 'නොඋපන්' යන අර්ථය ද වෙයි. එහි, 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ම පුදුමයකි, පින්වත, ඒකාන්තයෙන් ම අද්භූතයකි; ලෝකයෙහි පුදුමයකි, රෝමෝද්ගමනය ඇති කරන අද්භූතයකි' යන මේ ආදී යෙදීම් 'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa,Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā;

Hotu no abbhutaṃ tattha,Āsahassehi pañcahī’’ti

ඔබ මා නාගයෙකු ලවා දෂ්ට කරවන්න, මම (ඔබව) මැඩි පැටියෙකු ලවා දෂ්ට කරවන්නෙමි. එහි අපට පන්දහසක් දෙනා ඉදිරියේ අද්භූත ප්‍රාතිහාර්යයක් (පුදුමයක්) වේවා!

Iccevamādayo abbhutakaraṇatthe payogā. Evaṃ rassavasena, dīghavasena pana nissaṃyoge ‘‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’’iccevamādayo [Pg.341] asaccatthe payogā, ‘‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjāta’’nti iccevamādayo ajātatthe payogā. Bhavanti catra –

මේ ආදී යෙදීම් අද්භූත ක්‍රියාවන් කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙසේ ලුහු කිරීමේ වශයෙන් ද, සංයෝගයක් නොමැති කල්හි දීර්ඝ කිරීමේ වශයෙන් ද, 'අභූතං (අසත්‍යය), අතච්ඡං (සැබෑ නොවන), අතථං (යථාර්ථ නොවන)' යන මේ ආදී යෙදීම් අසත්‍ය අර්ථයෙහි යෙදේ. 'අභූතං (නොඋපන්), අජාතං (නොජනිත වූ), අසඤ්ජාතං (හටනොගත්)' යන මේ ආදී යෙදීම් නොඋපන් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද ගාථා වෙති –

‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’nti, atthasmiṃ abbhutantidaṃ;

Padaṃ viññūhi viññeyyaṃ, rassabhāvena saṇṭhitaṃ.

'පෙර නොවූ විරූ දෙයක් සිදු වූ' යන අර්ථයෙහි 'අබ්භුත' යන මේ පදය ලුහු (කෙටි) ස්වරූපයෙන් පිහිටා ඇති බව නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

Abbhutakaraṇatthepi, abbhutanti padaṃ tathā;

Saṇṭhitaṃ rassabhāvena, iti vidvā vibhāvaye.

අද්භූත ක්‍රියා කිරීමේ අර්ථයෙහි ද 'අබ්භුත' යන පදය එසේම ලුහු (කෙටි) ස්වරූපයෙන් පිහිටා ඇති බව නුවණැත්තා වටහා ගත යුතුය.

Abhūtamiti dīghatta-vasena kathitaṃ pana;

Padaṃ samadhigantabba-masaccājātavācakaṃ.

දීර්ඝ කිරීමේ වශයෙන් කියන ලද 'අභූත' යන පදය වනාහි අසත්‍යය සහ නොඋපන් බව කියැවෙන පදයක් ලෙස වටහා ගත යුතුය.

Abbhutaṃ, abbhutāni. Cittanayena, abbhuto, abbhutā. Abbhutaṃ, purisanayena, abbhutā, abbhutā, abbhutāyo. Abbhutaṃ. Kaññānayena ñeyyaṃ. Evaṃ bhūtasaddassapi nāmikapadamālā tidhā gahetabbā. Atra ‘‘abbhuta’’miti padaṃ vāccaliṅgampi bhavati abhidheyyaliṅgampi. ‘‘Abhūta’’miti padaṃ pana vāccaliṅgaṃ abhidheyyaliṅgampi vā saccasaddo viya katthaci. Itissa yathārahaṃ ayampi sappayogā nāmikapadamālā kathitā.

'අබ්භුතං, අබ්භුතානි' යන්න චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමයට ද, 'අබ්භුතෝ, අබ්භුතා' යන්න පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයට ද, 'අබ්භුතා, අබ්භුතා, අබ්භුතායෝ' යන්න කන්‍යා ශබ්ද ක්‍රමයට ද දත යුතුය. මෙසේ 'භූත' ශබ්දයේ ද නාමික පද මාලාව තුන් ආකාරයකින් ගත යුතුය. මෙහි 'අබ්භුත' යන පදය විශේෂණ ලිංග ද වෙයි, විශේෂ්‍ය ලිංග ද වෙයි. 'අභූත' යන පදය ද සච්ච (සත්‍ය) ශබ්දය මෙන් සමහර තැනක විශේෂණ ලිංග මෙන්ම විශේෂ්‍ය ලිංග ද වෙයි. මෙසේ සුදුසු පරිදි නිදසුන් සහිත වූ මේ නාමික පද මාලාව ද දක්වන ලදී.

Idāni āgamikānaṃ kosallajananatthaṃ padasamodhānavasena nāmikapadamālā vuccate – buddho bhagavā, buddhā bhagavanto. Buddhaṃ bhagavantaṃ, buddhe bhagavante. Buddhena bhagavatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ padamālā ekavacanabahuvacanavasena ñeyyā.

දැන් ආධුනික වූවන්ගේ නිපුණතාව ඇති කරනු පිණිස පදයන්ගේ එක්වීම් වශයෙන් නාමික පද මාලාව කියනු ලැබේ – 'බුද්ධෝ භගවා (භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ), බුද්ධා භගවන්තෝ (භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා)'. 'බුද්ධං භගවන්තං, බුද්ධේ භගවන්තේ'. 'බුද්ධේන භගවතා' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ පද මාලාව ඒක වචන සහ බහු වචන වශයෙන් දත යුතුය.

Devā tāvatiṃsā. Deve tāvatiṃse. Devehi tāvatiṃsehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā padamālā.

'දේවා තාවතිංසා (තාවතිංස වැසි දෙවියෝ), දේවේ තාවතිංසේ, දේවේහි තාවතිංසේහි' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය බහු වචන වශයෙන් දත යුතු පද මාලාවකි.

So [Pg.342] bhagavā jānaṃ passaṃ arahaṃ sammāsambuddho, taṃ bhagavantaṃ jānantaṃ passantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena, tassa bhagavato jānato passato arahato sammāsambuddhassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ekavacanavasena ñeyyā padamālā.

'සෝ භගවා ජානං පස්සං අරහං සම්මාසම්බුද්ධෝ (දන්නා වූ, දකින්නා වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදු වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), තං භගවන්තං ජානන්තං පස්සන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං, තේන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධේන, තස්ස භගවතෝ ජානතෝ පස්සතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙය ඒක වචන වශයෙන් දත යුතු පද මාලාවකි.

Rājā suddhodano, rājānaṃ suddhodanaṃ, raññā suddhodanena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'රාජා සුද්ධෝදනෝ (සුද්ධෝදන රජතුමා), රාජානං සුද්ධෝදනං, රඤ්ඤා සුද්ධෝදනේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Rājā passenadī kosalo, rājānaṃ passenadiṃ kosalaṃ, raññā passenadinā kosalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'රාජා පස්සේනදී කෝසලෝ (කොසොල් පසේනදී රජතුමා), රාජානං පස්සේනදිං කෝසලං, රඤ්ඤා පස්සේනදිනා කෝසලේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Rājā māgadho seniyo bimbisāro, rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'රාජා මාගධෝ සේනියෝ බිම්බිසාරෝ (මගධ රට සේනිය බිම්බිසාර රජතුමා), රාජානං මාගධං සේනියං බිම්බිසාරං, රඤ්ඤා මාගධේන සේනියේන බිම්බිසාරේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Rājā māgadho ajātasattu vedehiputto, rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ, raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

'රාජා මාගධෝ අජාතසත්තු වේදේහිපුත්තෝ (මගධ රට වේදේහිපුත්‍ර අජාසත් රජතුමා), රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වේදේහිපුත්තං, rඤ්ඤා මාගධේන අජාතසත්තුනා වේදේහිපුත්තේන' යනාදී වශයෙන් ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Mahāpajāpatī gotamī, mahāpajāpatiṃ gotamiṃ, mahāpajāpatiyā gotamiyāti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ. Mahāpajāpatiyaṃ gotamiyaṃ, bhoti mahāpajāpati gotami.

'මහාපජාපතී ගෝතමී (මහාපජාපතී ගෝතමී දේවිය), මහාපජාපතිං ගෝතමිං, මහාපජාපතියා ගෝතමියා' යන්න පස් වතාවක් කිව යුතුය. 'මහාපජාපතියාං ගෝතමියාං, භෝතී මහාපජාපතී ගෝතමී' (යනුවෙන් දත යුතුය).

Makkhali gosālo. Makkhaliṃ gosālaṃ. Makkhalinā gosālena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

මක්ඛලී ගෝසාල. මක්ඛලී ගෝසාලයන්. මක්ඛලී ගෝසාලයන් විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ, sāriputtamoggallānena sāvakayugena, sāriputtamoggallānassa [Pg.343] sāvakayugassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sabbāpetā padamālā ekavacanavasena ñeyyā. Sāriputtamoggallānā aggasāvakā, sāriputtamoggallāne aggasāvake, sāriputtamoggallānehi aggasāvakehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā. Ito aññesupi eseva nayo.

සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලය. සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලය, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලයෙන්, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන ශ්‍රාවක යුගලයාට/යුගලයාගේ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ සියලු පද මාලාවන් ඒකවචන වශයෙන් දත යුතුය. සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයෝ, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයන්, සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලාන අග්‍රශ්‍රාවකයන් විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. (මේවා) බහුවචන වශයෙන් දත යුතුය. මෙයින් මතු අනෙක් පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

So dāro, sā dārā. Saṃ dāraṃ, se dāre. Sena dārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sā nārī, sā nāriyo. Saṃ nāriṃ, sā nāriyo. Sāya nāriyā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Saṃ kammaṃ, sāni kammāni. Sena kammena. Saṃ phalaṃ, sāni phalāni. Sena phalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ඒ භාර්යාව (පුරුෂ ලිංග), ඒ භාර්යාව (ස්ත්‍රී ලිංග). ස්වකීය භාර්යාව, ස්වකීය භාර්යාවන්. ස්වකීය භාර්යාව විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. ඒ ස්ත්‍රිය, ඒ ස්ත්‍රීහු. ඒ ස්ත්‍රිය, ඒ ස්ත්‍රීන්. ඒ ස්ත්‍රිය විසින්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. ස්වකීය කර්මය, ස්වකීය කර්මයන්. ස්වකීය කර්මයෙන්. ස්වකීය ඵලය, ස්වකීය ඵලයන්. ස්වකීය ඵලයෙන්. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamena jhānena, paṭhamassa jhānassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ප්‍රථම ධ්‍යානය, ප්‍රථම ධ්‍යානය, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන්, ප්‍රථම ධ්‍යානයේ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Catutthī disā, catutthiṃ disaṃ, catutthiyā disāya.

හතරවන දිශාව, හතරවන දිශාව, හතරවන දිශාවෙන්/දිශාවෙහි.

Dhammī kathā, dhammiṃ kathaṃ, dhammiyā kathāya, dhammiyaṃ kathāyaṃ. Evaṃ anupubbī kathā, evarūpī kathā. Iminā nayena aññesupi ṭhānesu padasamodhānavasena liṅgato ca antato ca vacanato ca apekkhitabbaṃ. Padato ca nānappakārā nāmikapadamālā yojetabbā.

ධර්ම කථාව, ධර්ම කථාව, ධර්ම කථාවෙන්, ධර්ම කථාවෙහි. මෙසේම අනුපිළිවෙල කථාව (අනුපුබ්බී කථා), එබඳු කථාව (දත යුතුය). මේ ක්‍රමයෙන් අනෙකුත් ස්ථානයන්හි ද පද එක්වීම් අනුව, ලිංගය ද, අන්තය ද, වචනය ද බලාපොරොත්තු විය යුතුය. පද අනුව විවිධාකාර වූ නාම පද මාලාවන් යෙදිය යුතුය.

Idāni ekappakārānaṃ saddānaṃ liṅgaantavasena nānattaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yādiso, yādisī, yādisaṃ. Tādiso, tādisī, tādisaṃ. Etādiso, etādisī, etādisaṃ. Kīdiso, kīdisī, kīdisaṃ. Īdiso, īdisī, īdisaṃ. Ediso[Pg.344], edisī, edisaṃ. Sadiso, sadisī, sadisaṃ. Kadāci pana ‘‘yādisā tādisā’’ti evamādīni itthiliṅgarūpānipi bhavanti. Nāmikapadamālā nesaṃ purisa itthī cittanayena yojetabbā.

දැන් එකම ආකාරයේ වචනවල ලිංග සහ අන්ත (කෙළවර) අනුව ඇති වෙනස්කම් දත යුතුය. ඒ කෙසේද? යම්බඳු (පුරුෂ ලිංග), යම්බඳු (ස්ත්‍රී ලිංග), යම්බඳු (නපුංසක ලිංග). එබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). කෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). මෙබඳු (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). සමාන (පුරුෂ, ස්ත්‍රී, නපුංසක). සමහර විට 'යාදිසා, තාදිසා' ආදී වශයෙන් ස්ත්‍රී ලිංග රූප ද වෙති. මොවුන්ගේ නාම පද මාලාවන් පුරුෂ, ස්ත්‍රී සහ නපුංසක ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය.

Idāni samāsataddhitapadabhūtānaṃ amamasaddādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate – amamo, amamā, amamaṃ, amame. Amamena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

දැන් සමාස සහ තද්ධිත පදයන් බවට පත් වූ 'අමම' (මමත්වයෙන් තොර) ආදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – අමමෝ, අමමා, අමමං, අමමේ. අමමේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Mayhako, mayhakā. Mayhakaṃ, mayhake. Mayhakena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

මයිහකෝ, මයිහකා. මයිහකං, මයිහකේ. මයිහකේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Āmā, āmā, āmāyo. Āmaṃ, āmā, āmāyo. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

ආමා, ආමා, ආමායෝ. ආමං, ආමා, ආමායෝ. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Tatra amamoti natthi taṇhāmamattaṃ diṭṭhimamattañca etassāti amamo, ko so, arahāyevāti vattuṃ vaṭṭati. Apica yesataṇhāpi sadiṭṭhīpi ‘‘mama ida’’nti mamattaṃ na karonti, tepi amamāyeva. Ettha ca ‘‘manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā’’ti idaṃ sāsanato nidassanaṃ. ‘‘Amamo nirahaṅkāro’’ti idaṃ pana lokato nidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘amamā, amamā, amamāyo’’ti padamālā. Napuṃsake vattabbe ‘‘amamaṃ, amamānī’’ti padamālā. Tatra mayhakoti ‘‘idampi mayhaṃ idampi mayha’’nti vippalapatīti mayhako, eko pakkhiviseso. Vuttañhetaṃ jātake –

එහි 'අමම' යනු – යමෙකුට තණ්හා මමත්වය සහ දෘෂ්ටි මමත්වය නැද්ද, හෙතෙම 'අමම' (මමත්වයෙන් තොර තැනැත්තා) වේ. ඔහු කවුද? රහතන් වහන්සේම යැයි පැවසීම වටී. තවද, තෘෂ්ණාව හෝ දෘෂ්ටිය තිබුණත් 'මෙය මගේය' කියා මමත්වයක් නොකරන්නෝ ද 'අමම' ම වෙති. මේ සම්බන්ධයෙන්, 'මිනිස්සු එහි උපදිති, මමත්වයෙන් තොරව, පරිග්‍රහයෙන් තොරව' යන්න ශාසනික නිදර්ශනයකි. 'මමත්වයෙන් තොර වූ, අහංකාරයෙන් තොර වූ' යන්න ලෞකික (ලෝක සම්මුති) නිදර්ශනයකි. ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අමමා, අමමා, අමමායෝ' යන පද මාලාව වේ. නපුංසක ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'අමමං, අමමානි' යන පද මාලාව වේ. එහි 'මයිහක' යනු – 'මෙයත් මගේය, මෙයත් මගේය' කියා කෑගසන බැවින් 'මයිහක' නම් වේ, එය එක්තරා පක්ෂි විශේෂයකි. ඒ බව ජාතකයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro;

Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti.

'මයිහක නම් වූ, කඳු බෑවුම්වල හා ගුහාවල සැරිසරන පක්ෂියෙක්, ඉදුණු නුග ගෙඩියක් මතට නැගී, "මගේය, මගේය" කියා කෑගසයි' කියායි.

Itthiliṅge vattabbe ‘‘mayhakī, mayhakī, mayhakiyo’’ti padamālā. Tatra āmāti ‘‘āma ahaṃ tumhākaṃ dāsī’’ti evaṃ dāsibhāvaṃ paṭijānātīti āmā. Gehadāsī. Vuttañhetaṃ jātakesu [Pg.345] ‘‘yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gacchatī’’ti ca, ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti loke’’ti ca, tasmā imānevettha nidassanapadāni.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි පැවසිය යුතු කල්හි 'මයිහකී, මයිහකී, මයිහකියෝ' යන පද මාලාව වේ. එහි 'ආමා' යනු – 'එසේය, මම ඔබගේ දාසිය වෙමි' කියා මෙසේ දාසී භාවය පිළිගන්නා බැවින් 'ආමා' නම් වේ. ඇය ගෘහ දාසියයි. ජාතකයන්හි මෙය මෙසේ දක්වා ඇත: 'යම් තැනක දාසියකගෙන් උපන් දාසයා, සිටිමින් රළු දේවලට (නරක වචනවලට) යන්නේය' කියා ද, 'ලෝකයෙහි දාසියකගේ දාසයෝ ද වෙති' කියා ද දක්වා ඇත. එබැවින් මේවාම මෙහි නිදර්ශන පද වේ.

Idāni kati katipaya katimīsaddānaṃ viseso vuccate yathārahaṃ nāmikapadamālā ca. Tatra katimīsaddassa nāmikapadamālā na labbhati ‘‘ajja bhante katimī’’ti evaṃ pucchāvasena āgatamattato. Kati katipayasaddānaṃ pana labbhateva, sā ca bahuvacanikā. Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana katipayasaddo ekavacaniko vutto. Kati purisā tiṭṭhanti, kati purise passati. Kati itthiyo, kati kulāni. Kati lokasmiṃ chiddāni yattha cittaṃ na tiṭṭhati. Kati kusalā. Kati dhātuyo. Kati āyatanāni. Katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhi saṅgahitaṃ. Katibhi rajamāneti, katibhi parisujjhati. Katipayā purisā, katipayā itthiyo, katipayāni cittāni. Imā pana nāmikapadamālā.

දැන් 'කති' (කීයක්), 'කතිපය' (කිහිපයක්) සහ 'කතිමී' (කීවැනි) යන ශබ්දයන්ගේ වෙනස සහ සුදුසු පරිදි නාම පද මාලාවන් ද කියනු ලැබේ. එහි 'කතිමී' යන ශබ්දයේ නාම පද මාලාවක් නොලැබේ, මන්ද එය 'ස්වාමීනි, අද කීවැනි දිනද?' යන ප්‍රශ්න කිරීම් වශයෙන් පමණක් පැමිණෙන බැවිනි. නමුත් 'කති' සහ 'කතිපය' යන ශබ්දයන්ගේ පද මාලාවන් ලැබෙන අතර, ඒවා බහුවචන වේ. විශුද්ධිමාර්ග ටීකාවෙහි නම් 'කතිපය' ශබ්දය ඒකවචන වශයෙන් ද පවසා ඇත. මිනිසුන් කීදෙනෙක් සිටිත්ද? ඔහු මිනිසුන් කීදෙනෙකු දකීද? ස්ත්‍රීන් කීදෙනෙක්ද? කුලයන් කීයක්ද? සිත නොපිහිටන ලෝකයෙහි සිදුරු කීයක් තිබේද? කුසල් ධර්මයන් කීයක්ද? ධාතුන් කීයක්ද? ආයතනයන් කීයක්ද? ස්කන්ධ කීයකින්, ආයතන කීයකින්, ධාතු කීයකින් සංගෘහිතද? කීයකින් කෙලෙස් සහිත වේද? කීයකින් පිරිසිදු වේද? මිනිසුන් කිහිපදෙනෙක්, ස්ත්‍රීන් කිහිපදෙනෙක්, සිත් කිහිපයක්. මේවා නාම පද මාලාවන් වේ.

Kati. Katihi, katibhi. Katinaṃ. Katisu.

කති. කතිහි, කතිභි. කතිනං. කතිසු.

Katipayā. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesu. Katipayāyo. Katipayāhi, katipayābhi. Katipayānaṃ. Katipayāsu. Katipayāni. Katipaye. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesūti. Sabbāpetā sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyā, samāsavidhimhipi kati [Pg.346] katipayasaddā bahuvacanavaseneva yojetabbā. ‘‘Katisaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. Katipayajanakata’’ntiādīsu hi ‘‘kati kittakā saṅgā katisaṅgā’’tiādinā sabbadā bahuvacanasamāso daṭṭhabbo.

කතිපයා. කතිපයේහි, කතිපයේභි. කතිපයානං. කතිපයේසු. කතිපයායෝ. කතිපයාhi, කතිපයාභි. කතිපයානං. කතිපයාසු. කතිපයානි. කතිපයේ. කතිපයේහි, කතිපයේභි. කතිපයානං. කතිපයේසු යනුවෙනි. මේ සියල්ල සප්ත විභක්තීන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. සමාස විධියෙහි ද 'කති' සහ 'කතිපය' යන ශබ්ද බහුවචන වශයෙන්ම යෙදිය යුතුය. 'කතිසංගාතිගෝ භික්ඛු, ඕඝතිණ්ණෝති වුච්චති' (ඇලීම් කීයක් ඉක්මවූ භික්ෂුව සැඩපහරින් එතෙර වූවෙක් යැයි කියනු ලැබේද?) සහ 'කතිපයජනකතං' (කිහිපදෙනෙකු විසින් කරන ලද) යනාදී තැන්හි 'කති කිත්තකා සංගා කතිසංගා' (කීයක් පමණ වූ ඇලීම් 'කතිසංග' නම් වේද) යනාදී වශයෙන් සැමවිටම බහුවචන සමාසයම දැකිය යුතුය.

Idāni rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate – idha rūḷhīsaddā nāma yevāpanakasaddādayo. Yevāpanako, yevāpanakā. Yevāpanakaṃ. Yevāpano, yevāpanā. Yevāpanaṃ. Yaṃvāpanakaṃ, yaṃvāpanakāni. Sesaṃ sabbattha vitthāretabbaṃ. Tatra yevāpanakoti ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā vuttā phassādayo viya sarūpato avatvā ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā’’ti evaṃ ‘‘yevāpanā’’ti padena vutto yevāpanako, evaṃ ‘‘yevāpano’’ti etthāpi. Tathā ‘‘yaṃ vā panaññampi atthi rūpa’’nti evaṃ ‘‘yaṃvāpanā’’ti padena vuttaṃ yaṃvāpanakaṃ. Esa nayo yathārahaṃ yassakaṃ yatthakantiādīsupi netabbo.

දැන් රූඪි (ප්‍රකට) ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව කියනු ලැබේ – මෙහි රූඪි ශබ්ද නම් 'යේවාපනක' ආදී ශබ්දයන්ය. යේවාපනකෝ, යේවාපනකා. යේවාපනකං. යේවාපනෝ, යේවාපනා. යේවාපනං. යංවාපනකං, යංවාපනකානි. ඉතිරිය හැම තැනම විස්තර කටයුතුය. එහි 'යේවාපනක' යනු – 'ස්පර්ශය වෙයි, වේදනාව වෙයි' ආදී වශයෙන් වදාළ ස්පර්ශය ආදී ධර්මයන් මෙන් කෙලින්ම නමින් නොකියා, 'එම අවස්ථාවෙහි වෙනත් යම් අරූපී ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්න ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද' කියා මෙසේ 'යේවාපනා' යන පදයෙන් පවසන ලද්ද 'යේවාපනක' නම් වේ. 'යේවාපනෝ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එමෙන්ම, 'වෙනත් යම් රූපයක් ඇත්ද' කියා මෙසේ 'යංවාපනා' යන පදයෙන් පවසන ලද්ද 'යංවාපනක' නම් වේ. මේ ක්‍රමය සුදුසු පරිදි 'යස්සක', 'යත්ථක' ආදී අනෙකුත් පදයන්හි ද ගත යුතුය.

Ettha siyā – nanu ca bho panasaddo nipāto, nipātānañca abyayabhāvo siddho tīsu liṅgesu sabbavibhattivacanesu ca vayābhāvato, so kasmā ‘‘yevāpano’’ti okāranto jātoti? Saccaṃ panasaddo nipāto, so ca kho ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti vā, ‘‘brāhmaṇā panā’’ti vā evamādīsu nipāto, ‘‘yevāpanako’’ti vā, ‘‘yevāpano’’ti vā evamādīsu nipāto nāma na hoti. Anukaraṇamattañhetaṃ, tasmā īdisesu panasaddasahitā payogā rūḷhīsaddāti gahetabbā. Yajjevaṃ kasmā nibbacanamudāhaṭanti? Atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ.

මෙහි සැකයක් ඇති විය හැකිය: ‘භවත, පන ශබ්දය නිපාතයකි. නිපාතයන්ගේ අව්‍යයභාවය (වෙනස් නොවන සුළු බව) ලිංග තුනෙහි ද සියලු විභක්ති සහ වචනවල ද වෙනස් නොවීම නිසා සිද්ධ වේ. එසේ නම් එය යෙවාපනො යැයි ඕ-කාරයෙන් කෙළවර වන සේ සෑදුණේ මන්ද?’ කියා ය. සත්‍යයකි, පන ශබ්දය නිපාතයකි. එහෙත් එය ‘යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ’ කියා හෝ ‘යං වා පනඤ්ඤම්පි’ කියා හෝ ‘බ්‍රාහ්මණා පනා’ කියා හෝ මෙවැනි තැන්හි නිපාතයක් වේ. ‘යෙවාපනකො’ කියා හෝ ‘යෙවාපනො’ කියා හෝ මෙවැනි තැන්හි නිපාතයක් නොවේ. මෙය අනුකරණයක් (ශබ්ද අනුකරණයක්) පමණකි. එබැවින් මෙවැනි පන ශබ්දය සහිත යෙදුම් රූඪි ශබ්ද (සාම්ප්‍රදායිකව භාවිත වන වචන) ලෙස ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, කුමක් හෙයින් [මෙය] උදාහරණ කොට දක්වන ලද්දේ ද? අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ය.

Tayodhammajātakaṃ[Pg.347]. Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakena. Tayodhammajātakassa. Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘තයෝධම්මජාතකං’ (තයෝධම්ම ජාතකය), ‘තයෝධම්මජාතකං’, ‘තයෝධම්මජාතකේන’, ‘තයෝධම්මජාතකස්ස’, ‘තයෝධම්මජාතකා’, ‘තයෝධම්මජාතකස්මා’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Tayosaṅkhārā. Tayosaṅkhāre. Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi. Tayosaṅkhārānaṃ. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘තයෝසංඛාරා’ (සංස්කාර තුන), ‘තයෝසංඛාරේ’, ‘තයෝසංඛාරේහි’, ‘තයෝසංඛාරේභි’, ‘තයෝසංඛාරානං’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Cattāripurisayugo saṅgho. Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ. Cattāripurisayugena saṅghena. Cattāripurisayugassa saṅghassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.

‘චත්තාරිපුරිසයුගෝ සංඝෝ’ (පුරුෂ යුගල සතරක් වූ සංඝයා වහන්සේ), ‘චත්තාරිපුරිසයුගං සංඝං’, ‘චත්තාරිපුරිසයුගේන සංඝේන’, ‘චත්තාරිපුරිසයුගස්ස සංඝස්ස’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය.

Satokārī, satokārī, satokārino. Satokāriṃ, satokārī, satokārino. Satokārinā, satokārīhi, satokārībhi. Satokārissa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha satokārīti saratīti sato, sato eva hutvā karaṇasīloti satokārī.

‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරිනෝ’. ‘සතෝකාරිං’, ‘සතෝකාරී’, ‘සතෝකාරිනෝ’. ‘සතෝකාරිනා’, ‘සතෝකාරීහි’, ‘සතෝකාරීභි’. ‘සතෝකාරිස්ස’ යන්නයි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මෙහි ‘සතෝකාරී’ යනු - සිහි කරන්නේ ‘සතෝ’ නම් වේ, සිහි ඇත්තේම වී (කටයුතු) කරන ස්වභාව ඇත්තේ ‘සතෝකාරී’ නම් වේ.

Aparesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate saddhimatthavibhāvanāya. Aṅgā. Aṅge. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgesu. Bhonto aṅgā.

අන්‍ය වූ ද රූඪි ශබ්දයන්ගේ නාමපද මාලාව අර්ථ පැහැදිලි කිරීම ද සමඟින් කියනු ලැබේ. ‘අංගා’ (අංග ජනපදයෝ), ‘අංගේ’, ‘අංගේහි’, ‘අංගේභි’, ‘අංගානං’, ‘අංගේහි’, ‘අංගේභි’, ‘අංගානං’, ‘අංගේසු’, ‘භොන්තෝ අංගා’ යන්නයි.

Aṅgā janapado. Aṅge janapadaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi janapadena. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgesu janapade. Bhonto aṅgā janapada. Evaṃ magadhakosalādīnampi yojetabbā.

‘අංගා ජනපදෝ’, ‘අංගේ ජනපදං’, ‘අංගේහි, අංගේභි ජනපදේන’, ‘අංගානං ජනපදස්ස’, ‘අංගේහි, අංගේභි ජනපදස්මා’, ‘අංගානං ජනපදස්ස’, ‘අංගේසු ජනපදේ’, ‘භොන්තෝ අංගා ජනපද’ යන්නයි. මෙසේම මගධ, කෝසල ආදී (ශබ්දයන්) ද යෙදිය යුතුය.

Itthiliṅge kāsī, kāsiyo, kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Atrāyamatthavibhāvanā – kāsī, kāsiyo janapado. Kāsī, kāsiyo janapadaṃ[Pg.348]. Kāsīhi, kāsībhi janapadena. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīhi, kāsībhi janapadasmā. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīsu janapade. Bhotiyo kāsiyo janapada. Evaṃ avantīcetī vajjī iccetesampi padānaṃ yojetabbā. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kurūsu janapade’’ti. Evaṃ aṅgādīni atthassa ekattepi janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti. Tathā hi tattha tattha ‘‘aṅgesu viharati. Magadhesu cārikaṃ caramāno’’tiādinā, ‘‘aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalāna’’ntiādinā ca bahuvacanapāḷiyo dissanti. Evaṃ rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā bhavanti.

ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ‘කාසී’, ‘කාසියෝ’, ‘කාසී’, ‘කාසියෝ’. ‘කාසීහි’, ‘කාසීභි’. ‘කාසීනං’. ‘කාසීහි’, ‘කාසීභි’. ‘කාසීනං’. ‘කාසීසු’. ‘භෝතියෝ කාසියෝ’ යන්නයි. මෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම මෙසේය - ‘කාසී’, ‘කාසියෝ ජනපදෝ’. ‘කාසී’, ‘කාසියෝ ජනපදං’. ‘කාසීහි, කාසීභි ජනපදේන’. ‘කාසීනං ජනපදස්ස’. ‘කාසීහි, කාසීභි ජනපදස්මා’. ‘කාසීනං ජනපදස්ස’. ‘කාසීසු ජනපදේ’. ‘භෝතියෝ කාසියෝ ජනපද’ යන්නයි. මෙසේම අවන්ති, චේති, වජ්ජී යන මේ පදයන් ද යෙදිය යුතුය. එහෙයින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා ‘කුරූසු ජනපදේ’ (කුරු රටෙහි) යැයි වදාළහ. මෙසේ අංග ආදී ශබ්ද, අර්ථයෙන් ඒකවචන වුව ද, ජනපද නාමයන් වන බැවින් රූඪි වශයෙන් බහුවචනම වෙති. එසේ හෙයින්ම ඒ ඒ තැන්හි ‘අංගේසු විහරති’ (අංග රටෙහි වෙසෙයි), ‘මගධේසු චාරිකං චරමානෝ’ (මගධ රටෙහි චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ) යනාදී වශයෙන් ද, ‘අංගානං magadhānaṃ කාසීනං කෝසලානං’ යනාදී වශයෙන් ද බහුවචන පාලි පාඨයෝ පෙනෙති. මෙසේ රූඪි ශබ්දයන්ගේ නාමපද මාලාවෝ වෙති.

Idāni aparāpi ito savisesatarā saddabhede sammohaviddhaṃsanakārikā paramasukhumañāṇāvahā nāmikapadamālāyo kathayāma sotūnaṃ atthabyañjanaggahaṇe paramakosallasampādanatthaṃ. Tā ca kho ‘‘sambuddho paṭijānāsi. Kassako paṭijānāsi. Upāsako paṭijānāsi. Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādayo pāḷinaye nissāyeva. Tattha sambuddhopaṭijānāsīti ‘‘tvaṃ ‘ahaṃ sammāsambuddho’ti paṭijānāsī’’ti itisaddalopavasena attho gahetabbo. Esa nayo ‘‘kassako paṭijānāsī’’tiādīsupi. ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato’’ti ettha pana ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti paṭijānantassa tavāti evaṃ itisaddalopayojanāvasena añño saddasanniveso teneva añño atthapaṭivedho ca bhavati. ‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānatoti’’ādīsupi eseva nayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti [Pg.349] evaṃ paṭijānato tavāti yo attho vutto, sopi yathādassito atthoyeva. Evaṃpakāraṃ ñatvā paṇḍitajātiyena kulaputtena amhehi vuccamānā ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’ti tvaṃ paṭijānāsī’’ti etasmiṃ atthe sakriyāpadā ayaṃ padamālā vavatthapetabbā –

දැන් අසන්නන් හට අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කරගැනීමෙහිලා උතුම් නිපුණත්වයක් ලබා දීම පිණිස, මෙයින් වඩාත් සුවිශේෂී වූ, ශබ්ද භේදයන්හි මුළාව දුරු කරන්නා වූ, පරම සියුම් ඥානය ගෙන දෙන්නා වූ වෙනත් නාමපද මාලාවන් පවසන්නෙමු. ඒවා ද ‘සම්බුද්ධෝ පටිජානාසි’ (තෙමේ සම්බුදු යැයි පිළිගනියි), ‘කස්සකෝ පටිජානාසි’ (ගොවියෙකු යැයි පිළිගනියි), ‘උපාසකෝ පටිජානාසි’ (උපාසකයෙකු යැයි පිළිගනියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ ඉමේ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබට මේ ධර්මයන් අවබෝධ වී නැත) යනාදී පාලි ක්‍රමය ඇසුරු කොටගෙනම වේ. එහි ‘සම්බුද්ධෝ පටිජානාසි’ යන්නෙහි ‘ඔබ ‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි පිළිගනියි’ යනුවෙන් ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් වීමේ (හැලී යාමේ) ක්‍රමය අනුව අර්ථය ගත යුතුය. ‘කස්සකෝ පටිජානාසි’ යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ’ යන්නෙහි දී නම්, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි පිළිගන්නා වූ ඔබට’ යනුවෙන් මෙසේ ‘ඉති’ ශබ්දය ලොප් කර යෙදීමේ ක්‍රමය නිසා වෙනත් ශබ්ද සංයෝජනයක් ද, ඒ හේතුවෙන්ම වෙනත් අර්ථාවබෝධයක් ද ඇති වේ. ‘ඛීණාසවස්ස තේ පටිජානතෝ’ යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අටුවාවෙහි ද ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ’ යන්නට, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි, සියලු ධර්මයෝ මා විසින් අවබෝධ කරන ලදහ’’ යි මෙසේ පිළිගන්නා වූ ඔබට’ කියා යම් අර්ථයක් දක්වන ලද්දේ ද, එය ද පෙන්වා දුන් අර්ථයම වේ. මෙවැනි ආකාරය දැන, පණ්ඩිත ජාතික කුලපුත්‍රයා විසින් අප විසින් කියනු ලබන, ‘‘‘මම සම්මාසම්බුද්ධ වෙමි’’ යි ඔබ පිළිගනියි’ යන මේ අර්ථයෙහි ක්‍රියා පද සහිත මෙම පද මාලාව ක්‍රමවත් කළ යුතුය:

Sammāsambuddho tvaṃ paṭijānaṃ tiṭṭhasi. Sammāsambuddhaṃ taṃ paṭijānantaṃ passati. Sammāsambuddhena te paṭijānatā dhammo desito. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dīyate. Sammāsambuddhasmā tayā paṭijānatā apeti. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dhammo. Sammāsambuddhasmiṃ tayi paṭijānante patiṭṭhitanti. Tathā ‘‘khīṇāsavo tvaṃ paṭijānāsī’’tiādināpi vitthāretabbaṃ.

‘සම්මාසම්බුද්ධෝ ත්වං පටිජානං තිට්ඨසි’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගනිමින් ඔබ සිටියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධං තං පටිජානන්තං පස්සති’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ දකියි), ‘සම්මාසම්බුද්ධේන තේ පටිජානතා ධම්මෝ දේසිතෝ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ දීයතේ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබට දෙනු ලැබේ), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්මා තයා පටිජානතා අපේති’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබගෙන් පහව යයි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස te පටිජානතෝ ධම්මෝ’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබගේ ධර්මයයි), ‘සම්මාසම්බුද්ධස්මිං තයි පටිජානන්තේ පතිට්ඨිතං’ (සම්මාසම්බුදු යැයි පිළිගන්නා වූ ඔබ කෙරෙහි පිහිටියේය) යන්නයි. එසේම ‘ඛීණාසවෝ ත්වං පටිජානාසි’ (රහතන් වහන්සේ නමකැයි ඔබ පිළිගනියි) යනාදී වශයෙන් ද විස්තර කටයුතුය.

Iddhimā bhikkhu ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Iddhimanto bhikkhū ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hontīti imasmiṃ panatthe ayampi sakriyāpadā padamālā vavatthapetabbā –

‘සෘද්ධිමත් භික්ෂුවක් තනිවම සිට බොහෝ දෙනෙක් ද වෙයි, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත තනිවම ද වෙයි. සෘද්ධිමත් භික්ෂූහු තනිවම සිට බොහෝ දෙනෙක් ද වෙති, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත තනිවම ද වෙති’ යන මේ අර්ථයෙහි ද ක්‍රියා පද සහිත මෙම පද මාලාව ද මෙසේ ක්‍රමවත් කළ යුතුය:

Ekopi hutvā bahudhā honto bahudhāpi hutvā eko honto bhikkhu tiṭṭhati, ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā bhikkhū tiṭṭhanti. Ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko hontaṃ bhikkhuṃ passati, ekopi hutvā bahudhā honte bahudhāpi hutvā eko honte bhikkhū passati. Ekopi hutvā bahudhā hontena bahudhāpi hutvā eko hontena bhikkhunā dhammo desito, ekopi hutvā bahudhā hontehi bahudhāpi hutvā eko hontehi bhikkhūhi dhammo desito. Ekopi hutvā bahudhā hontassa bahudhāpi hutvā eko hontassa bhikkhuno dīyate. Sesaṃ [Pg.350] vitthāretabbaṃ. Bho ekopi hutvā bahudhā honta bahudhāpi hutvā eko honta bhikkhu tvaṃ dhammaṃ desehi, bhonto ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā tumhe dhammaṃ desethāti. Imasmiṃ ṭhāne kevaṭṭasuttaṃ sādhakaṃ. ‘‘Idha kevaṭṭa bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti, āvibhāvaṃ…pe… tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko honta’’nti idaṃ kevaṭṭasuttaṃ.

එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටිති. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ සිටිති. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දකියි; එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දකියි. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී; එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී. එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩ සිටින භික්ෂූන් වහන්සේට දෙනු ලැබේ. ඉතිරි විභක්ති ද මෙසේම විස්තර කටයුතුය. 'පින්වත් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩසිටින භික්ෂුව, ඔබ වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි. පින්වත් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වෙමින් ද, බොහෝ දෙනෙකු වී නැවත එක් අයෙකු වෙමින් ද වැඩසිටින භික්ෂූන් වහන්සේලානි, ඔබ වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි' යනුවෙනි. මේ කරුණ සඳහා කේවට්ට සූත්‍රය නිදසුනක් (සාධකයක්) වේ. 'කේවට්ටය, මෙහි භික්ෂුව නොයෙක් ආකාරයේ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් අත්විඳියි. එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වෙයි, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත එක් අයෙක් වෙයි, ප්‍රකාශ වීම...පෙ... ශ්‍රද්ධා ඇති, පැහැදුණු යම් තැනැත්තෙක් නොයෙක් ආකාර ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් අත්විඳින, එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වන, බොහෝ දෙනෙක් වී නැවත එක් අයෙක් වන ඒ භික්ෂුව දකියි' යනු මේ කේවට්ට සූත්‍රයයි.

Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappento bhikkhu evaṃ vadati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentā bhikkhū evaṃ vadanti. Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentaṃ bhikkhuṃ passati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappente bhikkhū passati. Sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha pana ‘‘na tveva ekoekāya, mātugāmena sallape’’tiādikaṃ pāḷipadaṃ sādhakaṃ. Ettha hi ekoekāyāti idaṃ abyayapadasadisaṃ rūḷhīpadanti gahetabbaṃ, aññamaññanti saddassa viya ca ekapadattūpagamanañcassa veditabbaṃ. Bhikkhu vinā dutiyena sayaṃ eko hutvā ekāya itthiyā saddhinti imasmiṃ atthe ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ na rūḷhīpadanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ santepi na ‘‘eko’’ti saddo ‘‘bhikkhū’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘nisajjaṃ kappenta’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. ‘‘Ekāyā’’ti saddopi na ajjhāharitabbena ‘‘itthiyā’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘mātugāmenā’’ti [Pg.351] na vattabbaṃ siyā visesābhāvato dviruttabhāvāpajjanato ca. Kiñca bhiyyo ‘‘mātugāmenā’’ti vuttattā ‘‘ekenā’’ti vattabbaṃ siyā, ekantato pana ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ pumitthisaṅkhātaṃ atthaṃ apekkhati, na samānādhikaraṇapadaṃ, tasmā ‘‘dve jānipatayo aññamaññaṃ sallapentī’’tiādīsu ‘‘aññamañña’’nti padassa viya ca ‘‘ekoekāyā’’ti imassa ekapadattañca nisajjaṃ kappentassa bhikkhuno visesanattañca veditabbaṃ. Atha vā yassaṃ nisajjakriyāyaṃ bhikkhupi ekova hoti, itthīpi ekāva. Sā kriyā rūḷhīvasena ‘‘ekoekāyā’’ti vuccati, tādisāya ekoekāya nisajjakriyāya bhikkhu mātugāmena saddhintipi attho gahetabbo. Iminā nayena aññesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanavasena yojetabbā. Iccevaṃ vāccābhidheyyaliṅgādīnaṃ nāmikapadamālā nānappakārato pakāsitā.

තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් මෙසේ පවසති; තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති. තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දකියි; තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසෙහි වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දකියි. සියල්ල මෙසේම විස්තර කටයුතුය. මෙහිදී, 'එක් භික්ෂුවක් එක් ස්ත්‍රියක සමඟ තනිව කතා නොකළ යුතුය' යනාදී පාලි පාඨය නිදසුන වේ. මෙහි 'එකෝඑකාය' (ekoekāya) යන්න නිපාත පදයක් වැනි රූඪි (සම්මුති) පදයක් ලෙස ගත යුතුය. 'අඤ්ඤමඤ්ඤං' (ඔවුනොවුන්) යන ශබ්දය මෙන් මෙයද එක් පදයක් බවට පත්වී ඇති බව දත යුතුය. භික්ෂුව දෙවැන්නෙකු නොමැතිව තමා තනිවම එක් ස්ත්‍රියක සමඟ සිටී යන අර්ථයෙහි 'එකෝඑකාය' යන මෙම පදය රූඪි පදයක් නොවන බව සැලකිය යුතුය. එසේ වුවද, 'එකෝ' යන ශබ්දය 'භික්ඛු' යන පදයට විශේෂණයක් (සමානාධිකරණ) නොවේ. ඉදින් එය සමානාධිකරණ වූයේ නම්, 'නිසජ්ජං කප්පෙන්තං' (වාඩි වී සිටින) යනාදිය නොකිව යුතුව තිබුණි. 'එකාය' යන ශබ්දය ද උපකල්පිත 'ඉත්ථියා' (ස්ත්‍රියක සමඟ) යන පදය සමඟ සමානාධිකරණ නොවේ. ඉදින් සමානාධිකරණ වූයේ නම්, විශේෂත්වයක් නොමැති වීම නිසා සහ ද්විත්ව උච්චාරණ (පුනරුක්ති) දෝෂයක් සිදුවන බැවින් 'මාතුගාමේන' කියා නොකිව යුතුව තිබුණි. තවද, 'මාතුගාමේන' (ස්ත්‍රියක සමඟ) කියා වදාරා ඇති බැවින් 'එකේන' කියා කිව යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඒකාන්තයෙන්ම 'එකෝඑකාය' යන මේ පදය පුරුෂ හා ස්ත්‍රී අර්ථය අපේක්ෂා කරයි මිස, සමානාධිකරණ පදයක් නොවේ. එබැවින් 'අඹුසැමියන් දෙදෙනා ඔවුනොවුන් සමඟ කතා කරති' යනාදී තැන්වල 'අඤ්ඤමඤ්ඤං' යන පදය මෙන් 'එකෝඑකාය' යන්නෙහි එක් පදයක් බවත්, එය වාඩි වී සිටින භික්ෂූන් වහන්සේගේ විශේෂණයක් බවත් දත යුතුය. නැතහොත්, යම් වාඩි වීමේ ක්‍රියාවකදී භික්ෂූන් වහන්සේ ද තනිවම වෙයි, ස්ත්‍රිය ද තනිවම වෙයි, එම ක්‍රියාව රූඪි වශයෙන් 'එකෝඑකාය' (එකෙකු එක් අයෙකු සමඟ) යැයි කියනු ලැබේ. එවැනි තනිව එක්ව වාඩි වීමේ ක්‍රියාවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේ ස්ත්‍රියක සමඟ වාඩි වීම යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස ගත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු රූඪි ශබ්දයන්ගේ ද නාමපද මාලාව යෙදෙන අයුරින් ඒකවචන, බහුවචන වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මෙසේ වාච්‍ය, අභිධෙය්‍ය, ලිංග ආදිය ප්‍රකාශ කරන නාමපද මාලාව විවිධ ක්‍රමවලින් දක්වන ලදී.

Sumadhuratarasaddanitiṃ imaṃ,Paṭutaramatitaṃ susikhe varaṃ;

Viduvimatitamopahariṃ raviṃ,Matikumudapabodhinisāpatiṃ.

අතිශයින් මිහිරි ශබ්ද ශාස්ත්‍රයක් ඇති, ඉතා තියුණු බුද්ධිමතුන් විසින් මනාව උගත යුතු වූ, පඬිවරුන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ, බුද්ධිය නමැති කුමුදු මල් පිබිදවීමෙහිලා චන්ද්‍රයෙකු බඳු වූ, (මෝහය නමැති අඳුර දුරලන) සූර්යයා බඳු වූ මේ උතුම් සද්දනීති ග්‍රන්ථය (මා විසින්) ඉදිරිපත් කරන ලදී.

Kataviññūjanassāsa-sāsanassābhivuddhiyā;

Dhiyā nītimimaṃ sādhu, sādhukaññeva lakkhaye.

ප්‍රඥාවන්ත ජනයාගේ සැනසීම පිණිසත්, ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිසත් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කරන ලද මේ නීතිය (සද්දනීතිය) මනාව වටහාගත යුතුය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුත් ත්‍රිපිටකයෙහි වචන මාර්ගයන්හි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpano nāmikapadamālāvibhāgo

වාච්‍ය, අභිධෙය්‍ය, ලිංග ආදිය පැහැදිලි කරන්නා වූ නාමපද මාලා විභාගය නම් වූ

Ekādasamo paricchedo.

එකොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

Ettāvatā [Pg.352] bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ itthiliṅgānaṃ napuṃsakaliṅgānañca nāmikapadamālā yathārahaṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca saddhiṃ nānappakārato dassitā. Sabbanāmāni hi ṭhapetvā nayato aññāni kānici nāmāni aggahitāni nāma natthi.

මෙතෙක් 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ පුල්ලිංග, ඉත්තිලිංග සහ නපුංසකලිංග නාමපදයන්ගේ නාමපද මාලාවන් සුදුසු පරිදි වෙනත් ලිංගයන්, වෙනත් ශබ්දයන් සහ වෙනත් අර්ථයන් සමඟ විවිධ ආකාරයෙන් දක්වන ලදී. සර්වනාම හැර, ක්‍රමානුකූලව ගත් කල නොගන්නා ලද වෙනත් කිසිදු නාමපදයක් නැත්තේමය.

12. Sabbanāmataṃsadisanāmanāmikapadamālā

12. සර්වනාම සහ ඊට සමාන නාමයන්ගේ නාමපද මාලාව

Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbanāmañca tassamaṃ;

Nāmañca yojitaṃ nānā-nāmeheva visesato.

මීට පසුව, සර්වනාම සහ ඊට සමාන වූ නාමයන් ද, විවිධ නාමයන් සමඟ විශේෂයෙන් යෙදුණු නාමයන් ද පවසන්නෙමි.

Yāni honti tiliṅgāni, anukūlāni yāni ca;

Tiliṅgānaṃ visesena, padānetāni nāmato.

ත්‍රිවිධ ලිංගයන්හිම යෙදෙන, එම ත්‍රිවිධ ලිංගයන්ටම අනුකූල වන, නාමයන් අතරින් විශේෂ වූ පදයන් මේවා වේ.

‘‘Sabbasādhāraṇakāni, nāmāni’’cceva atthato;

Sabbanāmāni vuccanti, sattavīsati saṅkhato.

'සියල්ලට පොදු වූ නාමයන්' යන අර්ථයෙන් මේවා සර්වනාම යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා ගණනින් විසිහතකි.

Tesu kānici rūpehi, sesāññehi ca yujjare;

Kānici pana saheva, etesaṃ lakkhaṇaṃ idaṃ.

ඒවා අතරින් සමහරක් අනෙක් රූපයන් සමඟ ද, සමහරක් එක්ව ද යෙදේ. මේවායේ ලක්ෂණය මෙය වේ.

Etasmā lakkhaṇā muttaṃ, na padaṃ sabbanāmikaṃ;

Tasmātītādayo saddā, guṇanāmāni vuccare.

මේ ලක්ෂණයෙන් තොර වූ පදය සර්වනාම පදයක් නොවේ. එබැවින් 'අතීත' ආදී ශබ්දයන් ගුණනාම ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

Sabbanāmāni nāma – sabba katara katama ubhaya itaraañña aññatara aññatama pubba para apara dakkhiṇa uttara adharayata eta ima amukiṃ eka ubha dviti catu tumha amha iccetāni sattavīsa.

සර්වනාම නම්: සබ්බ, කතර, කතම, උභය, ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම, පුබ්බ, පර, අපර, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර, ය, ත, එත, ඉම, අමු, කිං, එක, උභ, ද්වි, ති, චතු, තුම්හ, අම්හ යන මේ විසිහතයි.

Etesu sabbasaddo sakalattho, so ca sabbasabbādivasena ñeyyo. Katara katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhigatāparavacano. Aññatara aññatamasaddā aniyamatthā. Pubbādayo uttarapariyantā disākālādivavatthāvacanā. Tathā hi pubba [Pg.353] parā para dakkhiṇuttarasaddā pulliṅgatte yathārahaṃ kāladesādivacanā, itthiliṅgatte disādivacanā, napuṃsakaliṅgatte ṭhānādivacanā. Adharasaddopi heṭṭhimatthavācako vavatthāvacanoyeva, so ca tiliṅgo ‘‘adharo patto. Adharā araṇī, adharaṃ bhājana’’miti, yaṃsaddo aniyamattho. Taṃsaddo parammukhāvacano. Etasaddo samīpavacano. Imasaddo accantasamīpavacano. Amusaddo dūravacano. Kiṃsaddo pucchanattho. Ekasaddo saṅkhādivacano. Vuttañhi –

මෙහි ‘සබ්බ’ යන ශබ්දය සකල (සියල්ල) යන අර්ථය දෙයි. එය ‘සබ්බසබ්බ’ (සියල්ලටම සියල්ල) ආදී වශයෙන් දත යුතුය. ‘කතර’, ‘කතම’ යන ශබ්දයන් ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. ‘උභය’ ශබ්දය කොටස් දෙකක එකතුවක් (සමුදායක්) දක්වයි. ‘ඉතර’ ශබ්දය කලින් කියන ලද දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවක් දක්වයි. ‘අඤ්ඤ’ ශබ්දය තමන්ගෙන් පරිබාහිර වූ වෙනත් දෙයක් (අන්‍ය වූවක්) දක්වයි. ‘අඤ්ඤතර’, ‘අඤ්ඤතම’ යන ශබ්දයන් අනියමාර්ථයෙහි (නිශ්චිත නොවන අර්ථයෙහි) වැටේ. ‘පුබ්බ’ ආදී ‘උත්තර’ දක්වා වූ ශබ්දයන් දිශාව සහ කාලය ආදී සීමාවන් දක්වන වචන වේ. එසේම ‘පුබ්බ’, ‘පර’, ‘අපර’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’ යන ශබ්දයන් පුල්ලිංගයේදී සුදුසු පරිදි කාලය, දේශය ආදිය දක්වන වචන වන අතර, ඉත්ථිලිංගයේදී දිශා ආදිය දක්වන වචන ද, නපුංසකලිංගයේදී ස්ථාන ආදිය දක්වන වචන ද වේ. ‘අධර’ ශබ්දය ද පහළ අර්ථය දක්වන සීමා වාචක වචනයක්ම වේ. එය ලිංග තුනෙහිම වැටේ. ‘අධරෝ පත්තෝ’ (පහළ කොළය), ‘අධරා අරණී’ (පහළ ගිනිගානා ලීය), ‘අධරං භාජනං’ (පහළ භාජනය) යනුවෙනි. ‘යං’ ශබ්දය අනියමාර්ථයෙහි වැටේ. ‘තං’ ශබ්දය පරෝක්ෂ (පසෙක සිටින තැනැත්තෙකු) දක්වන වචනයකි. ‘ඒත’ ශබ්දය සමීපයෙහි වූවක් දක්වයි. ‘ඉම’ ශබ්දය අතිශය සමීපයෙහි වූවක් දක්වයි. ‘අමු’ ශබ්දය දූරවාචකයකි (දුරෙහි වූවක් දක්වයි). ‘කිං’ ශබ්දය ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටේ. ‘ඒක’ ශබ්දය සංඛ්‍යා ආදිය දක්වයි. මෙසේ කියන ලදී -

Ekasaddo aññatthaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti, ittheke abhivadantī’’tiādīsu aññatthe dissati. ‘‘Cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu seṭṭhe. ‘‘Eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu asahāye. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhāyanti.

‘ඒක’ ශබ්දය අන්‍යාර්ථය, ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථය, අසහායාර්ථය (තනිවම සිටීම) සහ සංඛ්‍යාර්ථය ආදියෙහි දැකගත හැක. ඒ කෙසේද යත්: 'සස්සතෝ අත්තා ච ලෝකෝ ච, ඉදමේව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති, ඉත්ථේකේ අභිවදන්ති' (ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය, මෙසේ ඇතැමෙක් පවසති) යනාදී තැන්වල එය අන්‍ය අර්ථයෙහි (ඇතැම් යන අරුතින්) දැකගත හැක. 'චේතසෝ ඒකෝදිභාවං' (සිතෙහි ඒකග්ගතාවය - එක්වීම) යනාදී තැන්වල ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙහි දැකගත හැක. 'ඒකෝ වූපකට්ඨෝ' (හුදෙකලාව වෙන්වූයේ) යනාදී තැන්වල අසහාය (තනිව සිටීම) යන අර්ථයෙහි දැකගත හැක. 'ඒකෝව ඛෝ භික්ඛවේ ඛණෝ ච සමයෝ ච බ්‍රහ්මචරියවාසිතාය' (මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම පිණිස එකම ක්ෂණයකි, එකම සමයකි) යනාදී තැන්වල සංඛ්‍යාර්ථයෙහි දැකගත හැක.

Yatthesa saṅkhāvacano, tatthekavacanantova. Ubhasaddo dvisaddapariyāyo. Dviticatusaddā saṅkhāvacanā, sabbakālaṃ bahuvacanantāva. Tumhasaddo yena katheti, tasmiṃ vattabbavacanaṃ. Amhasaddo attani vattabbavacanaṃ.

යම් තැනක මෙම ‘ඒක’ ශබ්දය සංඛ්‍යා වාචකයක් වේද, එතැනදී එය ඒකවචනාන්තම වේ. ‘උභ’ ශබ්දය ‘ද්වි’ (දෙක) යන ශබ්දයට සමාන පදයකි. ‘ද්වි’, ‘ති’, ‘චතු’ යන ශබ්දයන් සංඛ්‍යා වාචක වන අතර, සෑම කල්හිම බහුවචනාන්තම වේ. ‘තුම්හ’ ශබ්දය යමෙකු සමඟ කතා කරන්නේද, ඔහු උදෙසා කියනු ලබන (මධ්‍යම පුරුෂ) වචනයයි. ‘අම්හ’ ශබ්දය තමන් උදෙසා කියනු ලබන (උත්තම පුරුෂ) වචනයයි.

Idāni tesaṃ nāmikapadamālaṃ kathayāma –

දැන් අපි ඔවුන්ගේ නාම පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) පවසමු.

Sabbo, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbe.

සබ්බෝ, සබ්බේ. සබ්බං, සබ්බේ. සබ්බේන, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බේසු. භෝ සබ්බ, භවන්තෝ සබ්බේ.

Tatra [Pg.354] ‘‘sabbo bhūto, sabbe bhūtā’’tiādinā, ‘‘sabbo puriso, sabbe purisā’’tiādinā ca nayena sabbāni pulliṅganāmehi saddhiṃ yojetabbāni. Yāni pana yamakamahātherena punnapuṃsakavisaye sabba katara katamādīnaṃ aññānipi rūpāni vuttāni. Taṃ yathā?

එහි ‘සබ්බෝ භූතෝ, සබ්බේ භූතා’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සබ්බෝ පුරිසෝ, සබ්බේ purisā’ යනාදී වශයෙන් ද වන ක්‍රමයෙන් සියලු පුල්ලිංග නාම පදයන් සමඟ ‘සබ්බ’ ශබ්දය යෙදිය යුතුය. යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් පුල්ලිංග සහ නපුංසකලිංග විෂයෙහි ‘සබ්බ’, ‘කතර’, ‘කතම’ ආදියේ වෙනත් රූපයන් ද පවසන ලදී. ඒවා කෙසේද යත්:

‘‘Sabbā’’ iccādikaṃ rūpaṃ, nissakke bhummake pana;

‘‘Sabbe’’ iccādikaṃ rūpaṃ, yamakena pakāsitaṃ.

‘සබ්බා’ යනාදී රූපය පංචමී (නපුංසක ලිංගයේ පංචමී විභක්තිය) සහ සප්තමී විභක්තීන්හි ද, ‘සබ්බේ’ යනාදී රූපය ද (එලෙසම වෙනත් ක්‍රමයකින්) යමක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් දක්වන ලදී.

Tañce upaparikkhitvā, yuttaṃ gaṇhantu yogino;

Sabbanāmikarūpañhi, vividhaṃ dubbudhaṃ yato.

එය විමසා බලා අභ්‍යාසකයෝ (පඬිවරු) සුදුසු පරිදි පිළිගත යුත්තාහ. මන්දයත්, සර්වනාම පදයන්ගේ විවිධ වූ රූපයන් වටහා ගැනීම ඉතා දුෂ්කර බැවිනි.

Sabbā, sabbā, sabbāyo. Sabbaṃ, sabbā, sabbāyo. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāya, sabbassā, sabbāhi, sabbābhi. Sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ. Sabbāyaṃ, sabbassā, sabbassaṃ, sabbāsu. Bhoti sabbe, bhotiyo sabbā, sabbāyo. Itthiliṅgatte nāmikapadamālā.

සබ්බා, සබ්බා, sabbāyo. සබ්බං, සබ්බා, sabbāyo. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාහි, සබ්බාභි. සබ්බාය, සබ්බස්සා, සබ්බාසං. සබ්බායං, සබ්බස්සා, සබ්බස්සං, සබ්බාසු. භෝති සබ්බේ, භෝතියෝ සබ්බා, sabbāyo. මෙය ඉත්ථිලිංග නාම පදමාලාවයි.

Ettha ‘‘sabbā bhāvikā, sabbā bhāvikāyo’’ti, ‘‘sabbā kaññā, sabbā kaññāyo’’ti ca ādinā itthiliṅgasabbanāmāni sabbehi itthiliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Ettha ca ‘‘sabbassā’’ti padaṃ tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhīsattamīvasena pañcadhā vibhattaṃ ‘‘tassā kumārikāya saddhi’’nti karaṇappayogādidassanato. Sabbassā kaññāya kataṃ. Sabbassā kaññāya deti. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya hīnā virūpā. Ayaṃ kaññā sabbassā kaññāya uttamā abhirūpā. Sabbassā kaññāya apeti, sabbassā kaññāya dhanaṃ. Sabbassā kaññāya patiṭṭhitaṃ.

මෙහි ‘සබ්බා භාවිකා, සබ්බා bhāvikāyo’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘සබ්බා කඤ්ඤා, සබ්බා kaññāyo’ යනාදී වශයෙන් ද වන අයුරින් ඉත්ථිලිංග සර්වනාමයන් සියලු ඉත්ථිලිංග නාම පදයන් සමඟ යෙදිය යුතුය. මෙහි ‘සබ්බස්සා’ යන පදය තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී සහ සප්තමී යන විභක්තීන් පහ අනුව පස් වැදෑරුම්ව බෙදේ. ‘තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං’ (එම කුමාරිකාව සමඟ) යනාදී වශයෙන් කරණ ප්‍රයෝග ආදියේදී එය දැකගත හැක. 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය කතං' (සියලු කන්‍යාව විසින් කරන ලදී). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය දේති' (සියලු කන්‍යාවට දෙයි). 'අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය හීනා විරූපා' (මේ කන්‍යාව සියලු කන්‍යාවන්ට වඩා පහත්ය, අවලස්සනය). 'අයං කඤ්ඤා සබ්බස්සා කඤ්ඤාය උත්තමා abhirūpā' (මේ කන්‍යාව සියලු කන්‍යාවන්ට වඩා උතුම්ය, රූපවත්ය). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය අපේති' (සියලු කන්‍යාවගෙන් බැහැර වේ). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය ධනං' (සියලු කන්‍යාවගේ ධනය). 'සබ්බස්සා කඤ්ඤාය පතිට්ඨිතං' (සියලු කන්‍යාව කෙරෙහි පිහිටියේය).

Sabbaṃ, sabbāni. Sabbaṃ, sabbāni. Sabbena, sabbehi, sabbebhi. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi[Pg.355]. Sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ. Sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Bho sabba, bhavanto sabbāni. Napuṃsakaliṅgatte nāmikapadamālā.

සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බං, සබ්බානි. සබ්බේන, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මා, සබ්බම්හා, සබ්බේහි, සබ්බේභි. සබ්බස්ස, සබ්බේසං, සබ්බේසානං. සබ්බස්මිං, සබ්බම්හි, සබ්බේසු. භෝ සබ්බ, භවන්තෝ සබ්බානි. මෙය නපුංසකලිංග නාම පදමාලාවයි.

Ettha ‘‘sabbaṃ bhūtaṃ, sabbāni bhūtāni. Sabbaṃ cittaṃ, sabbāni cittānī’’ti ca ādinā napuṃsakaliṅgasabbanāmāni sabbehi napuṃsakaliṅgehi saddhiṃ yojetabbāni. Evaṃ sabbasaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati.

මෙහි ‘සබ්බං භූතං, සබ්බානි භූතානි. සබ්බං චිත්තං, sabbāni cittāni’ යනාදී වශයෙන් ද නපුංසකලිංග සර්වනාමයන් සියලු නපුංසකලිංග නාම පදයන් සමඟ යෙදිය යුතුය. මෙසේ ‘සබ්බ’ ශබ්දයේ ලිංග තුන අනුව පදමාලාව සිද්ධ වේ.

Idānissa parapadena saddhiṃ samāso veditabbo ‘‘sabbasādhāraṇo sabbaverī’’iti. Tattha sabbesaṃ sādhāraṇo sabbasādhāraṇo. Sabbesaṃ verī, sabbe vā verino yassa soyaṃ sabbaverīti samāsaviggaho. Yathā pana sabbasaddassa padamālā liṅgattayavasena yojitā, evaṃ katarasaddādīnampi adharasaddapariyantānaṃ yojetabbā.

දැන් එහි වෙනත් පදයක් සමඟ සිදුවන සමාසය දත යුතුය: ‘සබ්බසාධාරණෝ’, ‘සබ්බවේරී’ යනාදී වශයෙනි. එහි විග්‍රහය කෙසේද යත්, ‘සබ්බේසං සාධාරණෝ’ යනු ‘සබ්බසාධාරණෝ’ (සියල්ලන්ට පොදු වූ) වේ. ‘සබ්බේසං වේරී’ (සියල්ලන්ගේ සතුරා) හෝ ‘සබ්බේ වා වේරිනෝ යස්ස සෝ’ (සියල්ලෝම යමෙකුට සතුරෝ වෙත්ද හේ) ‘සබ්බවේරී’ (සියලු සතුරන් ඇත්තා) වේ. ‘සබ්බ’ ශබ්දයේ පදමාලාව ලිංග තුන අනුව යෙදූ ආකාරයටම, ‘කතර’ ශබ්දයේ සිට ‘අධර’ ශබ්දය දක්වා වූ සියලු ශබ්දයන් ද යෙදිය යුතුය.

Tatrāyaṃ ubhayasaddavajjito pulliṅgapeyyālo –

එහි ‘උභය’ ශබ්දය හැර, පුල්ලිංග පදයන්ගේ කෙටි ක්‍රමය (පෙය්‍යාලය) මෙසේය -

Kataro, katare. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katare. Katamo, katame. Itaro, itare. Añño, aññe. Aññataro, aññatare. Aññatamo, aññatame. Pubbo, pubbe. Paro, pare. Aparo, apare. Dakkhiṇo, dakkhiṇe. Uttaro, uttare. Adharo, adhare…pe… bho adhara, bhavanto adhareti.

කතරෝ, කතරේ. කතරං ...පෙ... භෝ කතර, භවන්තෝ කතරේ. කතමෝ, කතමේ. ඉතරෝ, ඉතරේ. අඤ්ඤෝ, අඤ්ඤේ. අඤ්ඤතරෝ, අඤ්ඤතරේ. අඤ්ඤතමෝ, අඤ්ඤතමේ. පුබ්බෝ, පුබ්බේ. පරෝ, පරේ. අපරෝ, අපරේ. දක්ඛිණෝ, දක්ඛිණේ. උත්තරෝ, උත්තරේ. අධරෝ, අධරේ ...පෙ... භෝ අධර, භවන්තෝ අධරේ යනුවෙනි.

Ayaṃ pana ubhayasaddasahito napuṃsakaliṅgapeyyālo –

මේ වනාහි ‘උභය’ ශබ්දය සහිත නපුංසකලිංග පදයන්ගේ කෙටි ක්‍රමයයි (පෙය්‍යාලයයි) -

Kataraṃ, katarāni. Kataraṃ…pe… bho katara, bhavanto katarāni. Katamaṃ. Ubhayaṃ. Itaraṃ. Aññaṃ. Aññataraṃ. Aññatamaṃ. Pubbaṃ. Paraṃ. Aparaṃ. Dakkhiṇaṃ. Uttaraṃ. Adharaṃ, adharāni. Adharaṃ…pe… bho adhara, bhavanto adharānīti.

කතරං, කතරානි. කතරං ...පෙ... භෝ කතර, භවන්තෝ කතරානි. කතමං. උභයං. ඉතරං. අඤ්ඤං. අඤ්ඤතරං. අඤ්ඤතමං. පුබ්බං. පරං. අපරං. දක්ඛිණං. උත්තරං. අධරං, අධරානි. අධරං ...පෙ... භෝ අධර, භවන්තෝ අධරානි යනුවෙනි.

Idāni [Pg.356] punnapuṃsakaliṅgānaṃ parasaddādīnaṃ rūpantaraniddeso vuccati. Kaccāyanasmiñhi ‘‘purisā’’ti viya ‘‘parā’’ti paṭhamābahuvacanaṃ dissati. Evarūpo nayo aparasabbakatarādīsu aññatamapariyosānesu navasu appasiddho, labbhamāno pubbadakkhiṇuttarādharesu catūsu labbheyya. Tathā ‘‘purise’’ti viya pāḷiādīsu ‘‘pubbe’’ti saccasaṅkhepe ‘‘itare’’ti, kaccāyane ca ‘‘pare’’ti sattamīekavacanaṃ dissati. Evarūpo nayo sabba aññasaddesu appasiddho, labbhamāno katarakatamādīsu sesesu adharapariyosānesu dvādasasu labbheyya. Tathā ‘‘purisā’’ti viya sabbā katarā iccādi pañcamīekavacananayo pāḷiādīsu appasiddho. Evaṃ santepi ayaṃ nayo punappunaṃ upaparikkhitvā yutto ce, gahetabbo.

දැන් පුල්ලිංග සහ නපුංසක ලිංගයන්හි 'පර' ආදී ශබ්දයන්ගේ රූපාන්තර නිර්දේශය කියනු ලැබේ. කච්චායනයෙහි 'පුරිසා' යන්න මෙන් 'පරා' යන ප්‍රථමා බහුවචනය දක්නට ලැබේ. මෙබඳු ක්‍රමයක් අපර, සබ්බ, කතර ආදී අඤ්ඤතම අවසාන කොට ඇති ශබ්ද නවයෙහි අවිරුද්ධය. එය ලැබෙන්නේ නම් පුබ්බ, දක්ඛිණ, උත්තර, අධර යන ශබ්ද සතරෙහි ලැබිය යුතුය. එසේම 'පුරිසේ' යන්න මෙන් පාලි ආදියෙහි 'පුබ්බේ' යන්නත්, සච්චසංඛේපයෙහි 'ඉතරේ' යන්නත්, කච්චායනයෙහි 'පරේ' යන්නත් සප්තමී ඒකවචනයෙහි දක්නට ලැබේ. මෙබඳු ක්‍රමයක් සබ්බ, අඤ්ඤ යන ශබ්දයන්හි අවිරුද්ධය. ලැබෙන්නේ නම් කතර, කතම ආදී ඉතිරි අධර අවසාන කොට ඇති ශබ්ද දොළසෙහි ලැබිය යුතුය. එසේම 'පුරිසා' යන්න මෙන් සබ්බා, කතරා යනාදී පංචමී ඒකවචන ක්‍රමය පාලි ආදියෙහි අවිරුද්ධය. මෙසේ වුවද මෙම ක්‍රමය නැවත නැවතත් පරීක්ෂා කොට සුදුසු නම් ගත යුතුය.

Ayaṃ pana ubhayasaddasahito itthiliṅgapeyyālo –

මේ වනාහි 'උභය' ශබ්දය සහිත ස්ත්‍රී ලිංග පෙය්‍යාලයයි (කෙටි විස්තරයයි) -

Katarā, katarā, katarāyo. Kataraṃ…pe… bhoti katare, bhotiyo katarā, katarāyo. Katamā. Ubhayā. Itarā. Aññatarā. Aññatamā. Pubbā. Parā. Aparā. Dakkhiṇā. Uttarā. Adharā, adharā, adharāyo. Adharaṃ…pe… bhoti adhare, bhotiyo adharā, adharāyoti.

කතරා, කතරා, කතරායෝ. කතරං...පෙ... භෝති කතරේ, භෝතියෝ කතරා, කතරායෝ. කතමා. උභයා. ඉතරා. අඤ්ඤතරා. අඤ්ඤතමා. පුබ්බා. පරා. අපරා. දක්ඛිණා. උත්තරා. අධරා, අධරා, අධරායෝ. අධරං...පෙ... භෝති අධරේ, භෝතියෝ අධරා, අධරායෝති.

Yasmā panetesu itara añña aññatara aññatamānaṃ pāḷiyādīsu ‘‘itarissā’’tiādidassanato koci bhedo vattabbo[Pg.357], tasmā catutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarāya, aññissā, aññāya. Aññatarissā, aññatarāya, aññatamissā, aññatamāyā’’ti yojetabbaṃ. Tathā tatiyāpañcamīnamekavacanaṭṭhāne ‘‘tassā kumārikāya saddhiṃ. Kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti karaṇanissakkappayogadassanato sattamiyā panekavacanaṭṭhāne ‘‘itarissā, itarissaṃ, itarāya, itarāyaṃ, aññissā, aññissaṃ, aññāya, aññāyaṃ, aññatarissā, aññatarissaṃ, aññatarāya, aññatarāyaṃ, aññatamissā, aññatamissaṃ, aññatamāya, aññatamāya’’nti yojetabbaṃ ‘‘aññataro bhikkhu aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti pāḷidassanato.

යම් හෙයකින් මොවුන් අතුරෙහි ඉතර, අඤ්ඤ, අඤ්ඤතර, අඤ්ඤතම යන ශබ්දයන්ගේ පාලි ආදියෙහි 'ඉතරිස්සා' යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන බැවින් කිසියම් වෙනසක් කිව යුතු වේ ද, එබැවින් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒකවචන ස්ථානයන්හි 'ඉතරිස්සා, ඉතරාය, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමායා' යි යෙදිය යුතුය. එසේම තෘතීයා සහ පංචමී ඒකවචන ස්ථානයන්හි 'තස්සා කුමාරිකාය සද්ධිං' (ඒ කුමාරිකාව සමඟ) සහ 'කස්සාහං කේන හායාමි' යනාදී වශයෙන් කරණ සහ අපාදාන ප්‍රයෝගයන් පෙනෙන බැවින්, සප්තමී ඒකවචන ස්ථානයෙහි වනාහි 'ඉතරiස්සා, ඉතරිස්සං, ඉතරාය, ඉතරායං, අඤ්ඤිස්සා, අඤ්ඤිස්සං, අඤ්ඤාය, අඤ්ඤායං, අඤ්ඤතරිස්සා, අඤ්ඤතරිස්සං, අඤ්ඤතරාය, අඤ්ඤතරායං, අඤ්ඤතමිස්සා, අඤ්ඤතමිස්සං, අඤ්ඤතමාය, අඤ්ඤතමායං' යි යෙදිය යුතුය. ඒ 'අඤ්ඤතරෝ භික්ඛු අඤ්ඤතරිස්සා ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තෝ හෝති' (එක්තරා භික්ෂුවක් එක්තරා ස්ත්‍රියක කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි) යන පාලි පාඨය පෙනෙන බැවිනි.

Tatra sabbasaddo sabbasabbaṃ, padesasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tathā hesa ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo bhikkhave desessāmi, taṃ suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmi…pe… katamañca bhikkhave sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ sabbato sañjānātī’’tiādīsu sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadeso, itaresu tīsu sappadesoti veditabbo. Iccevaṃ –

එහි 'සබ්බ' ශබ්දය සබ්බසබ්බ (සියල්ලම වූ සියල්ල), පදේසසබ්බ (කොටසක් වූ සියල්ල), ආයතනසබ්බ (ආයතන සියල්ල), සක්කායසබ්බ (සක්කාය සියල්ල) යන විෂයන් සතරෙහි යෙදී ඇති බව දැකිය හැකිය. එසේම මෙය 'සබ්බේ ධම්මා සබ්බාකාරේන බුද්ධස්ස භගවතෝ ඤාණමුඛේ ආපාථමාගච්ඡන්ති' (සියලු ධර්මයෝ සියලු ආකාරයෙන් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මඟට හමු වෙති) යනාදී තන්හි 'සබ්බසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බේසං වෝ සාරිපුත්තා සුභාසිතං පරියායේන' (සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම දේශනය ක්‍රමයකින් මැනවින් වදාරන ලද්දකි) යනාදී තන්හි 'පදේසසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බං වෝ භික්ඛවේ දේසෙස්සාමි, තං සුණාථ සාධුකං මනසි කරෝථ, භාසිස්සාමි...පෙ... කතමඤ්ච භික්ඛවේ සබ්බං චක්ඛුඤ්චේව rūpā ca...පෙ... මනෝ චේව ධම්මා චා' (මහණෙනි, මම ඔබට සියල්ල දේශනා කරමි, එය මැනවින් අසන්න, මනසෙහි තබා ගන්න, මම දේශනා කරන්නෙමි...පෙ... මහණෙනි, සියල්ල යනු කුමක්ද? ඇස සහ රූප ද...පෙ... මනස සහ ධර්මයන් ද වේ) යන මෙහි 'ආයතනසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. 'සබ්බං සබ්බතෝ සඤ්ජානාති' යනාදී තන්හි 'සක්කායසබ්බ' අර්ථයෙහි පැමිණ ඇත. එහි සබ්බසබ්බ අර්ථයෙහි පැමිණි ශබ්දය 'නිප්පදේස' (කොටස් රහිත වූ පූර්ණ) වන අතර, ඉතිරි තුනෙහි 'සප්පදේස' (කොටස් සහිත) බව දත යුතුය. මෙසේ -

Sabbasabbapadesesu[Pg.358], atho āyatanepi ca;

Sakkāye cāti catūsu, sabbasaddo pavattati.

සබ්බසබ්බය, පදේසසබ්බය, එසේම ආයතනසබ්බය සහ සක්කායසබ්බය යන සතරෙහි 'සබ්බ' ශබ්දය පවතී.

Katara katamasaddesu katarasaddo appesu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bhiyyo vā appamupādāya vattati. Katamasaddo bahūsu ekaṃ vā dve vā tīṇi vā bahuṃ vā upādāya vattati. Katarasaddo hi appavisayo, katamasaddo bahuvisayo. Tatrime payogā ‘‘katarena maggena gantabbaṃ. Samuddo kataro ayaṃ. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti. Katame dhammā kusalā. Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disatā, imāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā’’. Iccevamādayo bhavanti. Ubhayo. Ubhayaṃ. Ubhayo. Ubhayena. Sesaṃ pulliṅge sabbasaddasamaṃ. Ubhayo janā tiṭṭhanti. Ubhayo jane passati. Yathā ubho puttā. Ubho putteti. ‘‘Ubhayo’’ti hi padaṃ ‘‘ubho’’ti padamiva bahuvacanantabhāvena pasiddhaṃ, na tvekavacanantabhāvena. Ettha hi –

'කතර', 'කතම' යන ශබ්දයන් අතුරෙන්, 'කතර' ශබ්දය ස්වල්ප වූ කරුණු කෙරෙහි එකක් හෝ දෙකක් හෝ තුනක් හෝ ඊට වැඩි ස්වල්පයක් අරභයා පවතී. 'කතම' ශබ්දය බොහෝ වූ කරුණු කෙරෙහි එකක් හෝ දෙකක් හෝ තුනක් හෝ බොහෝ දෑ අරභයා පවතී. සැබවින්ම 'කතර' ශබ්දය ස්වල්ප විෂයයක් ඇත්තේය, 'කතම' ශබ්දය බහුල විෂයයක් ඇත්තේය. එහි මේ ප්‍රයෝගයෝ වෙති: 'කතරේන මග්ගේන ගන්තබ්බං' (කිනම් මාර්ගයකින් යා යුතුද?), 'සමුද්දෝ කතරෝ අයං' (මේ කිනම් සමුද්‍රයක්ද?), 'කතමෝ තස්මිං සමයේ ඵස්සෝ හෝති' (එම අවස්ථාවෙහි ස්පර්ශය කුමක්ද?), 'කතමේ ධම්මා කුසලා' (කුසල් දහම් කවරහුද?), 'දිසා චතස්සෝ විදිසා චතස්සෝ, උද්ධං අධෝ දස දිසතා, imāyo, කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා' (සිව් දිශාවෝය, සිව් අනුදිශාවෝය, උඩ යට දස දිශාවෝය, මේවායින් කිනම් දිශාවක නාගරාජයා වෙසෙයිද?). මෙබඳු උදාහරණ වෙති. උභයෝ. උභයං. උභයෝ. උභයේන. ඉතිරිය පුල්ලිංගයෙහි 'සබ්බ' ශබ්දයට සමානය. 'උභයෝ ජනා තිට්ඨන්ති' (දෙපිරිසම සිටිති). 'උභයෝ ජනේ පස්සති' (දෙපිරිසම දකියි). 'උභෝ පුත්තා' (පුත්තු දෙදෙනා), 'උභෝ පුත්තේ' (පුතුන් දෙදෙනා) මෙනි. 'උභයෝ' යන පදය 'උභෝ' යන පදය මෙන් බහුවචනාන්ත භාවයෙන් ප්‍රසිද්ධය, ඒකවචනාන්ත භාවයෙන් නොවේ. මෙහි -

‘‘Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca;

Annamevābhinandanti, ubhayo devamānusā’’

'එක් රැයකින් දෙදෙනාම, ඔබ සහ දුනු ශිල්ප හදාරන්නා ද; ආහාරයම සතුටින් පිළිගනිති; දෙවියෝ සහ මිනිස්සු යන දෙපිරිසම'

‘‘Ubhayo te pitābhātaro’’ti tadatthasādhakāni nidassanapadāni veditabbāni. Yadā panāyasmanto ‘‘ubhayo’’ti ekavacanantaṃ passeyyātha, tadā sādhukaṃ manasi karotha. Ko hi samattho anantanayapaṭimaṇḍite sāṭṭhakathe tepiṭake jinasāsane niravasesato nayaṃ daṭṭhuṃ [Pg.359] dassetuñca aññatra āgamādhigamasampannena pabhinnapaṭisambhidena. Idañcetthupalakkhitabbaṃ –

'උභයෝ තේ පිතාභාතරෝ' (ඔබගේ පියා සහ සොහොයුරා යන දෙදෙනාම) යනු එහි අර්ථය සාධනය කරන නිදසුන් පද බව දත යුතුය. යම් හෙයකින් ආයුෂ්මත්හු 'උභයෝ' යන්න ඒකවචනාන්තයක් ලෙස දකිත් නම්, එකල්හි එය මැනවින් මනසෙහි තබා ගන්න. අසීමිත නයින් (ක්‍රමයන්ගෙන්) අලංකාරවත් වූ, අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක ජින ශාසනයෙහි ඉතිරි නොකොට සියලු ක්‍රම දැකීමටත්, දැක්වීමටත්, ආගම අධිගමයන්ගෙන් (පර්යාප්ති සහ ප්‍රතිවේධයන්ගෙන්) සමන්විත වූ ප්‍රභින්න පටිසම්භිදා ඇති (සිවුපිළිසිඹියාපත්) උත්තමයෙකු හැර වෙන කවරෙක් නම් සමත් වේද? මෙහිදී මෙයද වටහා ගත යුතුය -

Aññasaddo pubbasaddo, dakkhiṇo cuttaro paro;

Sabbanāmesu gayhanti, asabbanāmikesupi.

අඤ්ඤ ශබ්දය, පුබ්බ ශබ්දය, දක්ඛිණ, උත්තර සහ පර ශබ්දය යන මොහු සර්වනාමයන්හි ද ගනු ලබති, සර්වනාම නොවන ශබ්දයන්හි ද ගනු ලබති.

Etesañhi sabbanāmesu saṅgaho vibhāvitova.

මොවුන්ගේ සර්වනාමයන්හි සංග්‍රහය (ඇතුළත් වීම) පැහැදිලි කරන ලද්දේමය.

Idāni asabbanāmesu saṅgaho vuccate – tattha aññasaddo tāva yadā bālavācako, tadā sabbanāmaṃ nāma na hoti. Asabbanāmattā ca sabbathāpi purisa kaññā cittanayeneva yojetabbo. Tathā hi na jānātīti añño, bālo puriso. Na jānātīti aññā, bālā itthī. Na jānātīti aññaṃ, bālaṃ kulanti vacanattho. Evaṃ viditvā pulliṅgaṭṭhāne ‘‘añño, aññā. Aññaṃ, aññe’’tiādinā purisanayeneva nāmikapadamālā yojetabbā. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘aññā, aññā, aññāyo’’tiādinā kaññānayeneva, napuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘aññaṃ, aññānī’’tiādinā cittanayeneva yojetabbā.

දැන් සර්වනාම නොවන ශබ්දයන්හි සංග්‍රහය කියනු ලැබේ - එහි පළමුව 'අඤ්ඤ' ශබ්දය යම් කලෙක අඥාන (බාල) අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නේද, එකල්හි එය සර්වනාමයක් නොවේ. සර්වනාම නොවන බැවින් හැම අතින්ම 'පුරිස', 'කඤ්ඤා', 'චිත්ත' යන ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. එසේම 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤෝ' යනු අඥාන (බාල) පුරුෂයාය. 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤා' යනු අඥාන (බාල) ස්ත්‍රියය. 'නොදනී යන අර්ථයෙන් අඤ්ඤං' යනු අඥාන (බාල) කුලයය යනු වචනාර්ථයයි. මෙසේ දැනගෙන පුල්ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤෝ, අඤ්ඤා, අඤ්ඤං, අඤ්ඤේ' යනාදී වශයෙන් පුරුෂ ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ම නාම පද මාලාව යෙදිය යුතුය. ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤා, අඤ්ඤා, අඤ්ඤායෝ' යනාදී වශයෙන් කඤ්ඤා ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ද, නපුංසක ලිංග ස්ථානයෙහි 'අඤ්ඤං, අඤ්ඤානි' යනාදී වශයෙන් චිත්ත ශබ්ද ක්‍රමයෙන්ද යෙදිය යුතුය.

Imasmiñhi atthavisese bālajane vattukāmena ‘‘aññā janā’’ti avatvā ‘‘aññe janā’’ti vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa gahetabbattā. Tathā ‘‘aññānaṃ janāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ janānaṃ, aññesānaṃ janāna’’nti vā vutte tassa taṃ vacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti. Tathā ‘‘aññānaṃ itthīna’’nti avatvā ‘‘aññāsaṃ itthīna’’nti vuttepi, ‘‘aññānaṃ kulāna’’nti avatvā ‘‘aññesaṃ kulānaṃ, aññesānaṃ kulāna’’nti vā vuttepi. Sabbanāmikavasena pana adhigatāparavacanicchāyaṃ ‘‘aññe janā’’tiādinā vattabbaṃ, na ‘‘aññā janā’’tiādinā. Tathā hi ‘‘aññā janā’’tiādinā vuttavacanaṃ adhippetatthaṃ na sādheti aññathā atthassa [Pg.360] gahetabbattā. Iti yattha ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati, yattha pana ‘‘aññe janā’’tiādivacanaṃ upapajjati, ‘‘aññā janā’’tiādivacanaṃ nupapajjati. Yā etasmiṃ atthavisese sallakkhaṇā paññā, ayaṃ nītiyā maggo yuttāyuttivicāraṇe hetuttā, lokasmiñhi yuttāyuttivicāraṇā nītīti vuttā. Sā ca vinā paññāya na sijjhati. Evaṃ aññasaddo asabbanāmikopi bhavati.

මක්නිසාද යත්, මෙම සුවිශේෂී අර්ථයෙහිදී අඥාන ජනයා (මෝඩ මිනිසුන්) යන අදහස ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ‘අඤ්ඤා ජනා’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේ ජනා’ යැයි කී කල්හි, ඔහුගේ ඒ වචනයෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොවේ, වෙනත් අයුරකින් අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. එසේම ‘අඤ්ඤානං ජනානං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේසං ජනානං’ හෝ ‘අඤ්ඤේසානං ජනානං’ යැයි කී කල්හි ද ඔහුගේ ඒ වචනය අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොකරයි. එසේම ‘අඤ්ඤානං ඉත්ථීනං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤාසං ඉත්ථීනං’ යැයි කී කල්හි ද, ‘අඤ්ඤානං කුලානං’ යැයි නොකියා ‘අඤ්ඤේසං කුලානං’ හෝ ‘අඤ්ඤේසානං කුලානං’ යැයි කී කල්හි ද (අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොවේ). සර්වනාම වශයෙන් ‘අනෙක්’ (වෙනත්) යන අර්ථය පැවසීමට කැමති වූ විට ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වශයෙන් කිව යුතු ය, ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වශයෙන් නොවේ. එසේ මැයි, ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වශයෙන් කී වචනය (සර්වනාම අර්ථය පැවසීමට ගියහොත්) අපේක්ෂිත අර්ථය සිද්ධ නොකරයි, වෙනත් අයුරකින් අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. මෙසේ යම් තැනක ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය වේ ද, (එතැන) ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය නොවේ. යම් තැනක ‘අඤ්ඤේ ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය වේ ද, (එතැන) ‘අඤ්ඤා ජනා’ ආදී වචනය යෝග්‍ය නොවේ. මෙම අර්ථ විශේෂය පිළිබඳව යම් මනාව වටහාගැනීමේ නුවණක් (ප්‍රඥාවක්) වේ ද, මෙය සුදුසු නුසුදුසු බව (යුක්තායුක්තය) විමසීමේදී හේතුවක් වන බැවින් ව්‍යාකරණ නීතියේ මාර්ගය (ක්‍රමය) වෙයි. ලෝකයෙහි සුදුසු නුසුදුසු බව විමසීම ‘නීතිය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ද ප්‍රඥාවෙන් තොරව සිද්ධ නොවේ. මෙසේ ‘අඤ්ඤ’ ශබ්දය සර්වනාම නොවන (අසර්වනාම) ද වෙයි.

Pubba dakkhiṇuttara parasaddesu pubbasaddo yattha padhānavācako, yattha ca ‘‘semhaṃ pubbo’’tiādīsu lohitakopajavācako, tattha asabbanāmiko. Paṭhamatthe tiliṅgo, dutiyatthe ekaliṅgo. Uttamatthavācako pana uttarasaddo ca parasaddo ca asabbanāmiko tiliṅgoyeva. Tathā ‘‘dakkhiṇassā vahantima’’nti ettha viya susikkhitatthacaturatthavācako dakkhiṇasaddo. ‘‘Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’tiādīsu pana deyyadhammavācako dakkhiṇāsaddo niyogā itthiliṅgo asabbanāmikoyeva. Evaṃ añña pubba dakkhiṇuttara parasaddā asabbanāmikāpi santīti tesaṃ sabbanāmesupi asabbanāmesupi saṅgaho veditabbo.

‘පුබ්බ’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’, ‘පර’ යන ශබ්ද අතුරින්, ‘පුබ්බ’ ශබ්දය යම් තැනක ප්‍රධාන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි ද, ‘සෙම්හං පුබ්බෝ’ (සෙම සහ සැරව) යනාදී තැන්හි ලේ නරක් වීමෙන් උපදින ‘සැරව’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි ද, එහිදී එය අසර්වනාම (සර්වනාම නොවන) ශබ්දයක් වෙයි. පළමු අර්ථයේදී එය ත්‍රිලිංගික (ලිංග තුනටම අයත්) වන අතර, දෙවන අර්ථයේදී ඒකලිංගික (එක් ලිංගයකට පමණක් අයත්) වෙයි. උත්තම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘උත්තර’ ශබ්දය සහ ‘පර’ ශබ්දය ද අසර්වනාම වන අතර ත්‍රිලිංගික ම වෙයි. එසේම ‘දක්ඛිණස්සා වහන්තිමං’ යන්නෙහි මෙන් මැනවින් හික්මුණු හෝ දක්ෂ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘දක්ඛිණ’ ශබ්දය ද (අසර්වනාම වෙයි). ‘පේතානං දක්ඛිණං දජ්ජා’ යනාදී තැන්හි දන් දිය යුතු වස්තුව (දෙය්‍යධර්මය) ප්‍රකාශ කරන ‘දක්ඛිණා’ ශබ්දය නියත වශයෙන් ම ස්ත්‍රී ලිංග වන අතර අසර්වනාම ම වෙයි. මෙසේ ‘අඤ්ඤ’, ‘පුබ්බ’, ‘දක්ඛිණ’, ‘උත්තර’, ‘පර’ යන ශබ්ද අසර්වනාම ද වන බැවින්, ඒවා සර්වනාම ගණයෙහි මෙන්ම අසර්වනාම ගණයෙහි ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Idāni katarasaddādīnaṃ parapadena saddhiṃ samāso nīyate ‘‘kataragāmavāsī katamagāmavāsī. Ubhayagāmavāsino, itaragāmavāsī aññataragāmavāsī, pubbadisā, parajano, dakkhiṇadisā, uttaradisā, adharapatto’’ti. Tatra ‘‘kataro gāmo kataragāmo, katamo gāmo katamagāmo, ubhayo gāmā ubhayagāmā’’tiādinā yathārahaṃ samāsaviggaho, katarasaddassa pana katamasaddena saddhiṃ samāsaṃ icchanti dvidhā ca rūpāni garū ‘‘kataro ca katamo ca katarakatame katarakatamā vā’’ti[Pg.361]. Tasmā sabbanāmikanayena suddhanāmikesu purisanayena ca katara katamasaddassa nāmikapadamālā yojetabbā, tenassa sampadānasāmivacanaṭṭhānesu ‘‘katarakatamesaṃ, katarakatamesānaṃ, katarakatamāna’’nti tīṇi rūpāni siyuṃ ‘‘katarā ca katamā ca katarakatamā’’ti evaṃ itthiliṅgavasena katasamāse pana sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu kaññānayena ca yojetabbā. ‘‘Katarañca katamañca katarakatamānī’’ti evaṃ napuṃsakaliṅgavasena katasamāse sabbanāmikanayena, suddhanāmikesu cittanayena ca yojetabbā.

දැන් ‘කතර’ ආදී ශබ්දයන්ගේ පරපදය (පසුපදය) සමඟ කෙරෙන සමාසය මෙසේ දක්වනු ලැබේ: ‘කතරගාමවාසී’ (කවර නම් ගමක වසන්නාද), ‘කතමගාමවාසී’, ‘උභයගාමවාසිනෝ’ (ගම් දෙකෙහිම වසන්නෝ), ‘ඉතරගාමවාසී’ (අනෙක් ගමෙහි වසන්නා), ‘අඤ්ඤතරගාමවාසී’, ‘පුබ්බදිසා’ (පෙරදිග), ‘පරජනෝ’ (අනෙක් ජනයා), ‘දක්ඛිණදිසා’ (දකුණු දිශාව), ‘උත්තරදිසා’ (උතුරු දිශාව), ‘අධරපත්තෝ’ (යටි වස්ත්‍රය) යනාදී වශයෙනි. එහි ‘කතරෝ ගාමෝ කතරගාමෝ’, ‘කතමෝ ගාමෝ කතමගාමෝ’, ‘උභයෝ ගාමා උභයගාමා’ යනාදී වශයෙන් සුදුසු පරිදි සමාස විග්‍රහය කටයුතුය. ‘කතර’ ශබ්දය ‘කතම’ ශබ්දය සමඟ සමාස කිරීම (වියරණ ඇදුරෝ) කැමති වෙති. එහි ගුරු (ප්‍රධාන) රූප දෙයාකාර වේ: ‘කතරෝ ච කතමෝ ච කතරකතමේ’ හෝ ‘කතරකතමා’ යනුවෙනි. එබැවින්, සර්වනාම ක්‍රමයට ද ශුද්ධ නාමපද අතර ‘පුරිස’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද ‘කතර-කතම’ ශබ්දයේ විභක්ති පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එයින් එහි සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි (සම්බන්ධ) විභක්ති ස්ථානයන්හි ‘කතරකතමේසං’, ‘කතරකතමේසානං’, ‘කතරකතමානං’ යනුවෙන් රූප තුනක් ලැබෙන්නේය. ‘කතරා ච කතමා ච කතරකතමා’ යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් කරන ලද සමාසයේදී සර්වනාම ක්‍රමයට ද, ශුද්ධ නාමපද අතර ‘කඤ්ඤා’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද (පදමාලාව) යෙදිය යුතුය. ‘කතරඤ්ච කතමඤ්ච katarakatamānī’ යනුවෙන් නපුංසක ලිංග වශයෙන් කරන ලද සමාසයේදී සර්වනාම ක්‍රමයට ද, ශුද්ධ නාමපද අතර ‘චිත්ත’ ශබ්දයේ ක්‍රමයට ද යෙදිය යුතුය.

Ayaṃ panettha visesopi veditabbo – pubbāparādisaddā dvandasamāsādividhiṃ patvā sehi rūpehi rūpavanto na honti, taṃ yathā? Pubbāparā, adharuttarā, māsapubbā purisā, diṭṭhapubbā purisā, tathāgataṃ diṭṭhapubbā sāvakā, idaṃ pulliṅgatte paṭhamābahuvacanarūpaṃ. Etthekāro ādesabhūto na dissati. Pubbāparānaṃ adharuttarānaṃ, māsapubbānaṃ purisānaṃ, idaṃ pulliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Ettha saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvakānaṃ, tathāgataṃ diṭṭhapubbānaṃ sāvikānaṃ, kulānaṃ vā, idaṃ tiliṅgatte catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanarūpaṃ. Etthāpi saṃ sānamiccete ādesabhūtā na dissanti. Māsapubbāyaṃ māsapubbāya, piyapubbāyaṃ piyapubbāya, idamitthiliṅgatte sattamīcatutthīchaṭṭhīnaṃ ekavacanarūpaṃ. Etthādesabhūtā saṃ sā na dissanti. Māsapubbānaṃ itthīnaṃ, piyapubbānaṃ itthīnaṃ, idamitthiliṅgatte catutthīchaṭṭhībahuvacanarūpaṃ. Ettha panādesabhūto samicceso na dissati. Aññānipi yathāsambhavaṃ yojetabbāni, pubbāparādīnaṃ samāsaviggahaṃ samāsaparicchede pakāsessāma.

මෙහිදී මෙම සුවිශේෂත්වය ද දත යුතුය: ‘පුබ්බාපර’ ආදී ශබ්ද ද්වන්ද සමාස ආදී විධීන් ලැබූ කල්හි, ඒවා තමන්ගේ ස්වභාවික (සර්වනාම) රූපයන්ගෙන් යුක්ත නොවේ. ඒ කෙසේද යත්? ‘පුබ්බාපරා’, ‘අධරුත්තරා’, ‘මාසපුබ්බා පුරිසා’, ‘දිට්ඨපුබ්බා පුරිසා’, ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බා සාවකා’ යනු පුල්ලිංගයෙහි ප්‍රථමා බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශයක් ලෙස ලැබෙන ‘ඒකාරය’ (ඒ අකුර) නොපෙනේ. ‘පුබ්බාපරානං’, ‘අධරුත්තරානං’, ‘මාසපුබ්බානං පුරිසානං’ යනු පුල්ලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශයන් වූ ‘සං’, ‘සානං’ යන්න නොපෙනේ. ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවකානං’, ‘තථාගතං දිට්ඨපුබ්බානං සාවිකානං’, ‘කුලානං වා’ යනු ත්‍රිලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ද ආදේශයන් වූ ‘සං’, ‘සානං’ යන්න නොපෙනේ. ‘මාසපුබ්බායං’, ‘මාසපුබ්බාය’, ‘පියපුබ්බායං’, ‘පියපුබ්බාය’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි සප්තමී, චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී ඒක වචන රූප වෙයි. මෙහි ආදේශ වූ ‘සං’, ‘සා’ යන්න නොපෙනේ. ‘මාසපුබ්බානං ඉත්ථීනං’, ‘පියපුබ්බානං ඉත්ථීනං’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී බහු වචන රූප වෙයි. මෙහි ද ආදේශ වූ ‘සාසං’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් නොපෙනේ. අනෙකුත් රූප ද උපදින පරිදි යෙදිය යුතුය. ‘පුබ්බාපර’ ආදීන්ගේ සමාස විග්‍රහය සමාස පරිච්ඡේදයෙහිදී පවසන්නෙමු.

Idāni [Pg.362] yaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘යං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති වගුව) කියනු ලැබේ:

Yo, ye. Yaṃ, ye. Yena, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmā, yamhā, yehi, yebhi. Yassa, yesaṃ, yesānaṃ. Yasmiṃ, yamhi, yesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Yaṃ, yāni. Yaṃ, yāni. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Atha vā yaṃ, yāni, yā. Yaṃ, yāni, ye. Yena. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Katthaci hi nikāralopo bhavati. Atha vā pana nikārassa ākārekārādesāpi gāthāvisaye.

යෝ, යේ. යං, යේ. යේන, යේහි, යේභි. යස්ස, යේසං, යේසානං. යස්මා, යම්හා, යේහි, යේභි. යස්ස, යේසං, යේසානං. යස්මිං, යම්හි, යේසු. මෙය පුල්ලිංගයයි. යං, යානි. යං, යානි. යේන. ශේෂය (ඉතිරිය) පුල්ලිංගයට සමානය. නැතහොත් යං, යානි, යා. යං, යානි, යේ. යේන. ශේෂය පුල්ලිංගයට සමානය. මක්නිසාද යත්, සමහර තැනක ‘නි’ කාරය ලෝප් වීම සිදු වේ. නැතහොත් ගාථා විෂයෙහි ‘නි’ කාරයට ‘ආ’ කාරය සහ ‘ඒ’ කාරය ද ආදේශ වෙයි.

‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare’’ti ca,

‘යා පුබ්බේ බෝධිසත්තානං, පල්ලංකවරමාභුජේ; නිමිත්තානි පදිස්සන්ති, තානි අජ්ජ පදිස්සරේ’ (පෙර බෝසත්වරුන් උතුම් පර්යංකයෙහි වැඩසිටි කල්හි යම් නිමිති පහළ වූවාහු ද, ඒ නිමිති අදත් පහළ වෙති) යන්න ද,

‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto’’ti ca idamettha pāḷinidassanaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

‘කිං මාණවස්ස රතනානි අත්ථි, යේ තං ජිනන්තෝ හරේ අක්ඛධුත්තෝ’ (දූ කෙළින්නා ඔහු පරදවමින් යම් රත්නයන් පැහැර ගන්නේ නම්, ඒ මාණවකයාට කවර රත්නයෝ ඇත්ද?) යන්න ද මෙහි පාලි නිදර්ශනය වෙයි. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

Yā, yā, yāyo. Yaṃ, yā, yāyo. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yāya, yāhi, yābhi. Yāya, yassā, yāsaṃ. Yassaṃ, yāyaṃ, yāsu. Itthiliṅgaṃ. Evaṃ yaṃsaddassa liṅgattayavasena padamālā bhavati. Etthālapanapadāni na labbhanti. Tathā taṃsaddādīnaṃ padamālādīsupi.

යා, යා, යායෝ. යං, යා, යායෝ. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යාය, යාහි, යාභි. යාය, යස්සා, යාසං. යස්සං, යායං, යාසු. (මෙය) ස්ත්‍රී ලිංගයයි. මෙසේ ‘යං’ ශබ්දයේ ලිංගත්‍රය (ලිංග තුන) අනුව පදමාලාව වෙයි. මෙහි ආලපන (ආමන්ත්‍රණ) පද නොලැබේ. ‘තං’ ශබ්දය ආදීන්ගේ පදමාලාවන්හි ද එසේමය.

Ettha pana yanti saddassa atthuddhāro vuccate – yanti saddo ‘‘yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato’’tiādīsu paccattavacane dissati. ‘‘Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu upayogavacane. ‘‘Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā’’tiādīsu karaṇavacane. ‘‘Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho [Pg.363] loke udapādī’’tiādīsu bhummavacane dissati. Etthedaṃ vuccati –

මෙහිදී 'යං' (yanti) යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය (අර්ථ විභාගය) කියනු ලැබේ. 'යං' යන ශබ්දය "yaṃ me bhante devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhante bhagavato" (ස්වාමීනී, තව්තිසා වැසි දෙවියන් හමුවෙන් මා විසින් යමක් අසන ලදද...) යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි (පච්චත්ත වචනයෙහි) පෙනේ. "Yantaṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī" (අපි ඔබෙන් යමක් ඇසුවෙමුද, එය අපට ප්‍රකාශ කළේය...) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි (උපයෝග වචනයෙහි) පෙනේ. "Aṭṭhā nametaṃ bhikkhave anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā" (මහණෙනි, යම් එක් ලෝකධාතුවක...) යනාදී තැන්හි තෘතීයා විභක්තියෙහි (කරණ වචනයෙහි) පෙනේ. "Yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādī" (යම් කලෙක විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව උපන් සේක්ද...) යනාදී තැන්හි සප්තමී විභක්තියෙහි (භුම්ම වචනයෙහි) පෙනේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Paccatte upayoge ca, bhumme ca karaṇepi ca;

Catūsvetesu ṭhānesu, yanti saddo pavattatī’’ti.

"'ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), සප්තමී (භුම්ම) සහ තෘතීයා (කරණ) යන මේ සතර ස්ථානයන්හි 'යං' (yanti) යන ශබ්දය පවතී' යනුවෙනි.

Parapadena saddhiṃ yaṃsaddassa samāsopi veditabbo ‘‘yaṃkhandhādi, yaṃguṇā, yagguṇā’’ti. Tattha yo khandhādi yaṃkhandhādi, ye guṇā yaṃguṇāti samāsaviggaho. Tathā hi visuddhimagge ‘‘yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadantī’’ti etasmiṃ pade ‘‘ye guṇā yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ, tato jātaṃ ‘bhagavā’ti idaṃ nāmanti yaṃguṇanemittika’’nti nibbacanamicchitabbaṃ. Yagguṇāti ettha pana ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanaṃ. Tathā hi –

පරපදයක් සමඟ 'යං' ශබ්දයේ සමාසය ද 'යංඛන්ධාදි' (yaṃkhandhādi), 'යංගුණා' (yaṃguṇā), 'යග්ගුණා' (yagguṇā) යනාදී වශයෙන් දත යුතුය. එහි 'yo khandhādi yaṃkhandhādi', 'ye guṇā yaṃguṇā' යනු සමාස විග්‍රහය වේ. එසේම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි "yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti" යන මෙහි "ye guṇā yaṃguṇā, yaṃguṇā eva nimittaṃ yaṃguṇanimittaṃ, tato jātaṃ 'bhagavā'ti idaṃ nāmanti yaṃguṇanemittikaṃ" (යම් ගුණ කෙනෙක් වෙත්ද ඔවුහු යංගුණ නම් වෙති, යංගුණයෝම නිමිත්ත වූයේ යංගුණනිමිත්තයි, එයින් උපන් 'භගවා' යන මේ නාමය යංගුණනෛමිත්තික නම් වේ) යැයි විනිශ්චය කටයුතුය. 'යග්ගුණා' (yagguṇā) යන්නෙහි වනාහි "yassa guṇā yagguṇā" (යමකුගේ ගුණයෝ වෙත්ද හේ යග්ගුණ නම් වේ) යනු නිබ්බචනය (පද නිරුක්තිය) වේ. එසේම -

‘‘Api sabbaññutā paññā, yagguṇantaṃ na jāniyā;

Atha kā tassa vijaññā, taṃ buddhaṃ bhūguṇaṃ name’’ti

"'සර්වඥතා ඥානය පවා යමකුගේ ගුණයන්ගේ කෙළවර (යග්ගුණන්තං) නොදන්නේ නම්, වෙන කවරෙක් එය දැනගනීද? මහා ගුණැති ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි' යන්නයි.

Porāṇakaviracanāyaṃ ‘‘yassa guṇā yagguṇā’’ti nibbacanamicchitabbaṃ.

පුරාණ කවීන්ගේ රචනාවන්හි "yassa guṇā yagguṇā" යනු විනිශ්චය කටයුතුය.

Yasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo vātha, dvibhāvo vā siyā dvidhā.

"'පරපදයන් සමඟ 'ය' ශබ්දයේ සමාසයෙහිදී නිග්ගහීත ආගම වීම හෝ (ව්‍යඤ්ජන) ද්විත්ව වීම හෝ වශයෙන් ආකාර දෙකක් වෙයි' යනුවෙනි.

Evaṃ yasaddassa samāso sallakkhitabbo.

මෙසේ 'ය' ශබ්දයේ සමාසය වටහාගත යුතුය.

Idāni tasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'ත' (ta) ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ -

So, te. Naṃ, taṃ, ne, te. Nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, ‘nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmā, nasmā, tasmā, namhā, tamhā, nehi, tehi, nebhi, tebhi. Assa, nassa, tassa, nesaṃ, tesaṃ (āsaṃ). Asmiṃ, nasmiṃ, tasmiṃ, amhi, namhi, tamhi, tyamhi, nesu, tesu. Idaṃ pulliṅgaṃ. Ettha [Pg.364] ca āsaṃsaddassa atthibhāve ‘‘nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino’’ti gāthā nidassanaṃ, so ca tiliṅgo daṭṭhabbo. Tyamhīti padassa atthibhāve –

සෝ (So), තේ (te). නං (naṃ), තං (taṃ), නේ (ne), තේ (te). නේන (nena), තේන (tena), නේහි (nehi), තේහි (tehi), නේභි (nebhi), තේභි (tebhi). අස්ස (assa), නස්ස (nassa), තස්ස (tassa), නේසං (nesaṃ), තේසං (tesaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්මා (asmā), නස්මා (nasmā), තස්මා (tasmā), නම්හා (namhā), තම්හා (tamhā), නේහි (nehi), තේහි (tehi), නේභි (nebhi), තේභි (tebhi). අස්ස (assa), නස්ස (nassa), තස්ස (tassa), නේසං (nesaṃ), තේසං (tesaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්මිං (asmiṃ), නස්මිං (nasmiṃ), තස්මිං (tasmiṃ), අම්හි (amhi), නම්හි (namhi), තම්හි (tamhi), ත්‍යම්හි (tyamhi), නේසු (nesu), තේසු (tesu). මෙය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) වේ. මෙහි 'ආසං' (āsaṃ) යන ශබ්දයේ පැවැත්ම සඳහා "nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino" යන ගාථාව නිදසුනක් වන අතර, එය ත්‍රිලිංගිකව දත යුතුය. 'ත්‍යම්හි' (tyamhi) යන පදයේ පැවැත්ම සඳහා -

‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyañcādhigacchati;

Atha vissāsate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti

"'යම් කලෙක මොහුගේ ශීලය, ප්‍රඥාව සහ පිරිසිදු බව වටහා ගනීද, එකල්හි ඔහු කෙරෙහි (ත්‍යම්හි) විශ්වාසය තබයි, තමාගේ රහස ද ඔහුගෙන් සඟවන්නේ නැත' යන -

Ayaṃ gāthā nidassanaṃ. Ayamettha rūpaviseso sallakkhitabbo – ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā. Ese se eke ekaṭṭheti pāḷippadese paccattekavacanakānameta tasaddānaṃ ekārantaniddesopi dissatīti.

මේ ගාථාව නිදසුනයි. මෙහිදී මෙම රූප විශේෂය සැලකිය යුතුය - 'අරියවිනයෙ' (ariyavinaye) හෝ 'සප්පුරිසවිනයෙ' (sappurisavinaye) යනාදී පාලි පාඨයන්හි 'ඒසේ, සේ, ඒකේ, ඒකට්ඨේ' යනාදී වශයෙන් ඒකවචන ප්‍රථමා විභක්ති රූප සහිත 'ත' ශබ්දයන්ගේ ඒකාරාන්ත නිර්දේශය ද දක්නට ලැබේ.

Ettha pana tesaddassa atthuddhāro vuccate – tesaddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu taṃsaddassa vasena paccattabahuvacane āgato, ‘‘te na passāmi dārake’’tiādīsu upayogabahuvacane. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū’’ti ca ādīsu tumhasaddassa vasena sampadāne, tuyhanti atthoti vadanti. ‘‘Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti atthoti vadanti. Etthetaṃ vuccati –

මෙහිදී 'තේ' (te) ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරණය කියනු ලැබේ - "na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ" යනාදී තැන්හි 'තං' ශබ්දයේ ප්‍රථමා බහුවචනය (පච්චත්ත බහුවචනය) වශයෙන් 'තේ' ශබ්දය පැමිණ ඇත. "te na passāmi dārake" යනාදී තැන්හි ද්විතීයා බහුවචනය (උපයෝග බහුවචනය) වශයෙන් දත යුතුය. "Namo te purisājañña, namo te purisuttama. Namo te buddha vīratthū" යනාදී තැන්හි 'තුම්හ' ශබ්දය වෙනුවට චතුර්ථී විභක්තියෙහි (සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි) 'තුය්හං' (ඔබට) යන අර්ථයෙන් පවතී යැයි පවසති. "Kinte diṭṭhaṃ kinti te diṭṭhaṃ, upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā" යනාදී තැන්හි තෘතීයා විභක්තියෙහි (කරණ අර්ථයෙහි) පවතී. "Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ" යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී විභක්ති (සාමි) අර්ථයෙහි 'තව' (ඔබගේ) යන අර්ථයෙන් පවතී යැයි පවසති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmimhi cāti tesaddo, pañcasvatthesu dissatī’’ti.

"'ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) සහ ෂෂ්ඨී (සාමි) යන අර්ථ පහෙහි 'තේ' (te) යන ශබ්දය දක්නට ලැබේ' යනුවෙනි.

Taṃ, tāni. Taṃ, tāni. Nena, tena iccādi. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

තං (taṃ), තානි (tāni). තං (taṃ), තානි (tāni). නේන (nena), තේන (tena) යනාදී වශයෙනි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

Sā[Pg.365], tā, tāyo. Naṃ, taṃ, nā, tā, nāyo, tāyo. Nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Assā, nassā, tassā, nāya, tāya, nāhi, tāhi, nābhi, tābhi. Assā, nassā, (tissā,) tassā, nāya, tāya, nāsaṃ, tāsaṃ, sānaṃ, āsaṃ. Nāya, tāya, assaṃ, nassaṃ, tissaṃ, tassaṃ, nāyaṃ, tāyaṃ, nāsu, tāsu, tyāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ.

සා (sā), තා (tā), තායෝ (tāyo). නං (naṃ), තං (taṃ), නා (nā), තා (tā), නායෝ (nāyo), තායෝ (tāyo). නාය (nāya), තාය (tāya), නාහි (nāhi), තාහි (tāhi), නාභි (nābhi), තාභි (tābhi). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තිස්සා (tissā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාසං (nāsaṃ), තාසං (tāsaṃ), සානං (sānaṃ), ආසං (āsaṃ). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාහි (nāhi), තාහි (tāhi), නාභි (nābhi), තාභි (tābhi). අස්සා (assā), නස්සා (nassā), තිස්සා (tissā), තස්සා (tassā), නාය (nāya), තාය (tāya), නාසං (nāsaṃ), තාසං (tāsaṃ), සානං (sānaṃ), ආසං (āsaṃ). නාය (nāya), තාය (tāya), අස්සං (assaṃ), නස්සං (nassaṃ), තිස්සං (tissaṃ), තස්සං (tassaṃ), නායං (nāyaṃ), තායං (tāyaṃ), නාසු (nāsu), තාසු (tāsu), ත්‍යාසු (tyāsu). මෙය ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) වේ.

Ettha pana ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā. Bījāni tyāsu ruhantī’’ti payogadassanato ‘‘sānaṃ āsaṃ tyāsū’’ti imāni vuttāni akkharacintakānaṃ ñāṇacakkhusammuyhanaṭṭhānabhūtāni. Evaṃ parammukhavacanassa taṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati.

මෙහිදී "abhikkamo sānaṃ paññāyati, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā. Bījāni tyāsu ruhanti" යනාදී යෙදීම් දැකීමෙන් "සානං" (sānaṃ), "ආසං" (āsaṃ), "ත්‍යාසු" (tyāsu) යන මේ පදයන් ව්‍යාකරණඥයන්ගේ (අක්ෂරචින්තකයන්ගේ) ඥානචක්ෂුස මුළාවට පත්කරන ස්ථානයන් වී තිබේ. මෙසේ පරෝක්ෂාර්ථය දක්වන 'තං' (taṃ) ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වෙයි.

Ettha ca idaṃ vattabbaṃ –

මෙහිදී මේ කරුණ කිව යුතුය -

‘‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu’’, iccādīsu padissare;

Ādo taṃ tetiādīni, nantiādīni no tathā.

"'Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu' යනාදී තැන්හි වාක්‍යය ආරම්භයේදීම 'තං' (taṃ), 'තේ' (te) යනාදී පද දක්නට ලැබේ. එහෙත් 'නං' (naṃ) යනාදී පද එසේ ආරම්භයේදී නොයෙදේ."

Naṃ ne nenātiādīni, vo noiccādayo viya;

Padato parabhāvamhi, diṭṭhāni jinasāsane.

"'නං' (naṃ), 'නේ' (ne), 'නේන' (nena) යනාදී පද, 'වෝ' (vo) සහ 'නෝ' (no) යන්නන් මෙන් වෙනත් පදයකට පසුව යෙදෙන බව බුද්ධ ශාසනයෙහි දක්නට ලැබේ."

‘‘Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati’’;

Iccādīni payogāni, dassetabbāni viññunā.

"'Atha naṃ atha ne āha, na ca naṃ paṭinandati' යනාදී යෙදීම් නුවණැත්තන් විසින් පෙන්වා දිය යුතුය."

Ko cettha vadeyya –

මෙහිදී කවරෙක් මෙසේ කියන්නේද?

‘‘Yathā nadī ca pantho ca, pānāgāraṃ sabhā papā;

Evaṃ lokitthiyo nāma, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā’’ti

"'යම් සේ ගංගාව ද, මාර්ගය ද, සුරාසල ද, සභාව ද, පැන් හල ද (සියල්ලන්ටම පොදු වේ ද), ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීහු ද එබඳුමය. එබැවින් නුවණැත්තෝ ඔවුන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොකරති' යන්නෙහි -

Ettha [Pg.366] –

මෙහිදී -

Padato aparattepi, nāsaṃsaddassa dassanā;

Ādopi icchitabbāva, naṃ neiccādayo iti.

"'වෙනත් පදයකට පසුව නොයෙදුණද 'නාසං' (nāsaṃ) යන ශබ්දය දක්නට ලැබෙන බැවින්, 'නං' (naṃ), 'නේ' (ne) යනාදී පද ද ආරම්භයෙහිදීම යෙදීමට කැමති විය යුතුය' යනුවෙනි.

So panevantu vattabbo, ‘‘tava vāde na labbhati;

Nāsaṃsaddo nasaddo ca, āsaṃsaddo ca labbhare.

ඔහුට මෙසේ පැවසිය යුතුය: 'ඔබගේ වාදයෙහි එය නොලැබේ. එහි ඇත්තේ එක් 'නාසං' ශබ්දයක් නොව, 'න' (na) ශබ්දය සහ 'ආසං' (āsaṃ) ශබ්දය යන දෙකය.

Tasmā ‘āsaṃ na kujjhanti, itthīnaṃ paṇḍitā’iti;

Atthova bhavate evaṃ, suṭṭhu dhārehi paṇḍitā’’ti.

එබැවින් 'āsaṃ na kujjhanti, itthīnaṃ paṇḍitā' (නුවණැත්තෝ ඒ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොකරති) යන අර්ථයම මෙහි වෙයි. පණ්ඩිතයෙනි, මෙය මැනවින් සිතෙහි ධාරණය කරගන්න' යනුවෙනි.

Atha vā yasmā niruttipiṭake ‘‘naṃ purisaṃ passati, ne purise passatī’’tiādinā padato aparattepi ‘‘naṃ, ne’’ iccādīni padāni vuttāni, tasmā tenāpi nayena padato aparānipi tāni kadāci siyuṃ. Mayaṃ pana pāḷinayānusārena tesaṃ pavattiṃ vadāma, idaṃ ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ.

නැතහොත්, නිරුත්තිපිටකයෙහි "naṃ purisaṃ passati, ne purise passati" යනාදී වශයෙන් වෙනත් පදයකට පසුව නොමැතිව ද "නං, නේ" යනාදී පද පවසා ඇති බැවින්, එම ක්‍රමයෙන් ද ඒවා ඇතැම්විට වෙනත් පදයකට පසුව නොමැතිව යෙදිය හැකිය. එහෙත් අපි පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව ඒවායේ පැවැත්ම පවසන්නෙමු. මේ කරුණ මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය.

Ettha pana tasaddassa parapadehi saddhiṃ samāsopi veditabbo ‘‘taṃputto, taṃsadiso, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tabbhūto, tagguṇo, tassadiso’’ti.

මෙහිලා ‘ත’ ශබ්දය පරපදයන් (පසුව යෙදෙන පද) සමඟ සමාස වීම ද ‘තංපුත්තො, තංසදිසො, තන්නින්නො, තප්පොණො, තප්පබ්භාරො, තබ්භූතො, තග්ගුණො, තස්සදිසො’ යනාදී වශයෙන් දත යුතුය.

Tasaddassa samāsamhi, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo pubba-pade dvittantu pacchime.

‘ත’ ශබ්දය පරපදයන් සමඟ සමාස වීමේදී, පූර්ව පදයට නිග්ගහීත ආගමයක් ද පර පදයට ද්විත්ව භාවයක් ද සිදුවන බව ඒකාන්තයෙන් දත යුතුය.

Evaṃ tasaddassa samāso sallakkhitabbo.

මේ අයුරින් ‘ත’ ශබ්දයේ සමාසය වටහා ගත යුතුය.

Idāni etasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘එත’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව (විභක්ති රූප මාලාව) කියනු ලැබේ.

Eso, ete. Etaṃ, ete. Etena, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmā, etamhā, etehi, etebhi. Etassa, etesaṃ, etesānaṃ. Etasmiṃ, etamhi, etesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

එසො, එතෙ. එතං, එතෙ. එතෙන, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මා, එතම්හා, එතෙහි, එතෙභි. එතස්ස, එතෙසං, එතෙසානං. එතස්මිං, එතම්හි, එතෙසු. මෙය පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූපයි.

Etaṃ, etāni. Etaṃ, etāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

එතං, එතානි. එතං, එතානි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ, මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

Esā[Pg.367], etā, etāyo. Etaṃ, etā, etāyo. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etāhi, etābhi. Etāya, etissā, etissāya, etāsaṃ. Etāya, etissaṃ, etāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ etasaddassa nāmikapadamālā bhavati.

එසා, එතා, එතායො. එතං, එතා, එතායො. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතාහි, එතාභි. එතාය, එතිස්සා, එතිස්සාය, එතාසං. එතාය, එතිස්සං, එතාසු. මෙය ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූපයි. මෙසේ ‘එත’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වේ.

Parapadenettha saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘etadatthāya lokasmiṃ, nidhi nāma nidhiyyati. Etapparamāyeva devatā sannipatitā ahesu’’ntiādīsu.

මෙහි ද පරපදයන් සමඟ සමාස වීම ‘එතදත්ථාය ලොකස්මිං, නිධි නාම නිධිය්‍යති’ (ලෝකයෙහි මේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නිධානයක් තැන්පත් කරනු ලැබේ), ‘එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං’ (මේ උත්තරීතර සීමාව කොටගෙන ම දේවතාවෝ රැස් වූහ) යනාදී උදාහරණ මඟින් දත යුතුය.

Samāse etasaddassa, saddhiṃ parapadehi ve;

Niggahītāgamo pubba-pade hoti na hoti ca.

පරපදයන් සමඟ ‘එත’ ශබ්දයේ සමාසයේදී, පූර්ව පදයට නිග්ගහීත ආගමය (ං) වීම සහ නොවීම ද සිදුවේ.

Idāni idaṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘ඉදං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime. Anena, iminā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmā, imasmā, imamhā, ehi, ebhi, imehi, imebhi. Assa, imassa, esaṃ, esānaṃ, imesaṃ, imesānaṃ. Asmiṃ, imasmiṃ, amhi, imamhi, esu, imesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

අයං, ඉමෙ. ඉමං, ඉමෙ. අනෙන, ඉමිනා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මා, ඉමස්මා, ඉමම්හා, එහි, එභි, ඉමෙහි, ඉමෙභි. අස්ස, ඉමස්ස, එසං, එසානං, ඉමෙසං, ඉමෙසානං. අස්මිං, ඉමස්මිං, අම්හි, ඉමම්හි, එසු, ඉමෙසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

Idaṃ, imāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

ඉදං, imāni. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

Ayaṃ, imā, imāyo. Imaṃ, imā, imāyo. Imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assā, imissā, imāya, imāhi, imābhi. Assā, assāya, imissā, imissāya, imāya, imāsaṃ. Assaṃ, imissaṃ, imāya, imāyaṃ, imāsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ idaṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati.

අයං, ඉමා, ඉමායො. ඉමං, ඉමා, ඉමායො. ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සා, ඉමිස්සා, ඉමාය, ඉමාහි, ඉමාභි. අස්සා, අස්සාය, ඉමිස්සා, ඉමිස්සාය, ඉමාය, ඉමාසං. අස්සං, ඉමිස්සං, ඉමාය, ඉමායං, ඉමාසු. මෙය ඉත්ථිලිංග රූපයි. මෙසේ ‘ඉදං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වේ.

Kaccāyane tu ‘‘imassidamaṃsisu napuṃsake’’ti imasaddoyeva pakatibhāvena vutto, idha pana idaṃsaddoyeva ‘‘idappaccayatā’’ti ettha ‘‘ida’’nti pakatiyā dassanato. Tathā [Pg.368] hi ‘‘imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā’’ti vuttaṃ. Ettha ca idappaccayā eva idappaccayatāti tāsaddena padaṃ vaḍḍhitaṃ na kiñci atthantaraṃ yathā devo eva devatāti. Idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhatthaṃ tāsaddamāha yathā janānaṃ samūho janatāti. Cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake ca idaṃsaddoyeva pakatibhāvena vutto.

කච්චායනයෙහි වූ කලී, ‘ඉමස්සිදමංසිසු නපුංසකෙ’ යන්නෙන් ‘ඉම’ ශබ්දය ම ප්‍රකෘති භාවයෙන් දක්වන ලදී. එහෙත් මෙහි ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘ඉද’ යන ප්‍රකෘතිය දැකිය හැකි බැවින් ‘ඉදං’ ශබ්දය ම දක්වන ලදී. එසේ ම ‘ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා, ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතා’ (මේවායේ ප්‍රත්‍යයෝ ඉදප්‍රත්‍යයෝ වෙති, ඉදප්‍රත්‍යයෝ ම ඉදප්‍රත්‍යයතාව වේ, නැතහොත් ඉදප්‍රත්‍යයන්ගේ සමූහය ඉදප්‍රත්‍යයතාව වේ) යැයි කියන ලදී. මෙහි ද ‘ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘තා’ ශබ්දයෙන් පදය වර්ධනය වූවා මිස වෙනත් අර්ථයක් නැත; එය ‘දෙවො එව දෙවතා’ (දෙවියා ම දේවතාවා වේ) යන්නාක් මෙනි. ‘ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතා’ යන්නෙහි ‘තා’ ශබ්දය සමූහාර්ථය සඳහා යෙදී ඇත; එය ‘ජනානං සමූහො ජනතා’ (ජනයාගේ සමූහය ජනතාව වේ) යන්නාක් මෙනි. චූළනිරුත්තියෙහි සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි ද ‘ඉදං’ ශබ්දය ම ප්‍රකෘති භාවයෙන් දක්වා ඇත.

Samāse idaṃsaddassa, saddhiṃ parapadena ve;

Idappaccayatātveva, rūpaṃ dvittaṃ siyuttare.

‘ඉදං’ ශබ්දය පරපදය සමඟ සමාස වීමේදී, ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන රූපයෙහි මෙන් ම, පර අක්ෂරය ද්විත්ව (ද්විත්වකරණය) වේ.

Idāni amusaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘අමු’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

Asu, amu, amū. Amuṃ, amū. Amunā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi. Amussa, dussa, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amusmiṃ, amumhi, amūsu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

අසු, අමු, අමූ. අමුං, අමූ. අමුනා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මා, අමුම්හා, අමූහි, අමූභි. අමුස්ස, දුස්ස, අමූසං, අමූසානං. අමුස්මිං, අමුම්හි, අමූසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

Aduṃ, amūni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

අදුං, අමූනි. ඉතිරි කොටස පුල්ලිංගයට සමාන වේ. මෙය නපුංසක ලිංගයයි.

Asu, amu, amū, amuyo. Amūṃ, amū, amuyo. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amūhi, amūbhi. Amussā, amuyā, amūsaṃ, amūsānaṃ. Amuyā, amuyaṃ, amussaṃ, amūsu. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ amusaddassa nāmikapadamālā bhavati, samāso pana appasiddho.

අසු, අමු, අමූ, අමුයො. අමූං, අමූ, අමුයො. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමූහි, අමූභි. අමුස්සා, අමුයා, අමූසං, අමූසානං. අමුයා, අමුයං, අමුස්සං, අමූසු. මෙය ඉත්ථිලිංග රූපයි. මෙසේ ‘අමු’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වන අතර, එහි සමාසය ද දත යුතුය.

Tatra ‘‘dussa me khettapālassa, rattibhattaṃ apābhata’’nti payogadassanato ‘‘dussā’’ti padamamhehi ṭhapitaṃ. Kakārāgamavasena aññānipi asabbanāmikarūpāni bhavanti. Tesaṃ [Pg.369] vasena ayaṃ liṅgattayassa nāmikapadamālā vuccate –

එහි ‘දුස්ස මෙ ඛෙත්තපාලස්ස, රත්තිභත්තං අපාභතං’ (මාගේ කුඹුරු රකින්නාට රාත්‍රී ආහාරය ගෙන එන ලදී) යන ප්‍රයෝගය දැකීමෙන් ‘දුස්ස’ යන පදය අප විසින් මෙහි තබන ලදී. ‘ක’ කාර ආගමය මඟින් අසර්වනාමික වෙනත් රූප ද සිදුවේ. ඒවා ඇසුරෙන් මේ ලිංගත්‍රයෙහි ම නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

‘‘Asuko, asukā. Asukaṃ, asuke’’tiādinā, ‘‘amuko, amukā. Amukaṃ, amuke’’tiādinā ca purisanayopi labbhati. ‘‘Asukā, asukāyo’’tiādinā, ‘‘amukā, amukāyo’’tiādinā ca kaññānayopi labbhati. ‘‘Asukaṃ, asukānī’’tiādinā, ‘‘amukaṃ, amukānī’’tiādinā ca cittanayopi labbhati. Imānettha padāni asabbanāmikānipi kakārāgamavasena nānattadassanatthaṃ vuttāni.

‘අසුකො, අසුකා. අසුකං, අසුකෙ’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකො, අමුකා. අමුකං, අමුකෙ’ යනාදී වශයෙන් ද පුරුෂ නය (පුරුෂ ලිංග රූප) ලැබේ. ‘අසුකා, අසුකායො’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකා, අමුකායො’ යනාදී වශයෙන් ද කන්‍යා නය (ස්ත්‍රී ලිංග රූප) ලැබේ. ‘අසුකං, අසුකානි’ යනාදී වශයෙන් ද, ‘අමුකං, අමුකානි’ යනාදී වශයෙන් ද චිත්ත නය (නපුංසක ලිංග රූප) ලැබේ. මෙහි ඇති මේ පද අසර්වනාමික වුව ද, ‘ක’ කාර ආගමය මඟින් විවිධත්වය පෙන්වීම සඳහා මෙසේ දක්වන ලදී.

Idāni kiṃsaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ‘කිං’ ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව කියනු ලැබේ.

Ko, ke. Kaṃ, ke. Kena, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmā, kamhā, kehi, kebhi. Kassa, kissa, kesaṃ. Kasmiṃ, kismiṃ, kamhi, kimhi, kesu. Idaṃ pulliṅgaṃ.

කො, කෙ. කං, කෙ. කෙන, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මා, කම්හා, කෙහි, කෙභි. කස්ස, කිස්ස, කෙසං. කස්මිං, කිස්මිං, කම්හි, කිම්හි, කෙසු. මෙය පුල්ලිංග රූපයි.

Rūpavisesopettha veditabbo ‘‘ke gandhabbe ca rakkhase nāge, ke kimpurise ca mānuse, ke paṇḍite sabbakāmadade, dīghaṃ rattaṃ bhattā me bhavissati, ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ āsādanā’’ti pāḷidassanato. Yasmā pana ke gandhabbe ca rakkhase nāge itiādīsu pāḷīsu ‘‘ke’’ti paccattavacanaṃ ekārantampi dissati, tasmā ‘‘ke’’ti rūpabhedo cettha ñeyyo. Tathā ‘‘kissassa ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotama. Kismiṃ me sivayo kuddhā. Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’tiādīni ca nidassanapadāni ñeyyāni. Apica –

මෙහි රූප විශේෂය ද, ‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ, කෙ කිම්පුරිසෙ ච මානුසෙ, කෙ පණ්ඩිතෙ සබ්බකාමදදෙ, දීඝං රත්තං භත්තා මෙ භවිස්සති, කෙ ච ඡවෙ පාථිකපුත්තෙ, කා ච තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං ආසාදනා’ (ගන්ධර්වයන්, රාක්ෂසයන්, නාගයන් කවුරුන්ද, කිම්පුරුෂයන් හා මනුෂ්‍යයන් කවුරුන්ද, දීර්ඝ කාලයක් මා පෝෂණය කරන, සකල අභිලාෂයන් ලබා දෙන පණ්ඩිතයන් කවුරුන්ද, මළකුණක් බඳු වූ පාථිකපුත්‍රයා කවුද, තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුදුවරුන්ට විරුද්ධ වීම කවරක්ද) යන පාලි පාඨයන් දැකීමෙන් දත යුතුය. යම් හෙයකින් ‘කෙ ගන්ධබ්බෙ ච රක්ඛසෙ නාගෙ’ යනාදී පාලි පාඨයන්හි ප්‍රථමා විභක්ති ඒක වචනාර්ථයෙහි ද ‘කෙ’ යන ඒකාරාන්ත රූපය පෙනේ ද, එබැවින් මෙහි ‘කෙ’ යන රූප භේදය දත යුතුය. එමෙන්ම ‘කිස්සස්ස එකධම්මස්ස, වධං රොචෙසි ගොතම’ (ගෝතමයෙනි, කවර එක් ධර්මයක් නැසීම ප්‍රිය කරන්නේද), ‘කිස්මිං මෙ සිවයො කුද්ධා’ (සිවි වැසියන් මා කෙරෙහි කුපිත වූයේ කුමකටද), ‘කම්හි කාලෙ තයා වීර, පත්ථිතා බොධිමුත්තමා’ (වීරයෙනි, ඔබ විසින් කවර කලෙක උත්තම බෝධිය පතන ලද්දේ ද) යනාදී නිදර්ශන පද දත යුතුය. තවද –

‘‘Ko te balaṃ mahārāja’’, itiādīsu pāḷisu;

Kvasaddatthe vattatīti, ñeyyā ko iccayaṃ suti.

‘කො තෙ බලං මහාරාජ’ (මහරජාණෙනි, ඔබගේ බලය කොහිද) යනාදී පාලි පාඨයන්හි ‘කො’ යන ශබ්දය ‘ක්ව’ (කොහි) යන අර්ථයෙහි වැටෙන බව දත යුතුය.

Petaṃ [Pg.370] taṃ sāmamaddakkhiṃ, ko nu tvaṃ sāma jīvasi;

Iti pāṭhe kathaṃsaddā-bhidheyye vattatīti ca.

‘පෙතං තං සාමමද්දක්ඛිං, කො නු ත්වං සාම ජීවසි’ (සාම, මළාවූ ඔබ මම දුටුවෙමි, සාම, ඔබ කෙසේ නම් ජීවත් වන්නේද) යන පාඨයෙහි ‘කො’ ශබ්දය ‘කථං’ (කෙසේ) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

Etesu dvīsu atthesu, diṭṭho ko iccayaṃ ravo;

Nipātoti gahetabbo, sutisāmaññato ruto.

මේ අර්ථ දෙකෙහි ම දක්නට ලැබෙන ‘කො’ යන ශබ්දය, ඇසීමේ සමානත්වය නිසා නිපාතයක් ලෙස ගත යුතුය.

Napuṃsakaliṅge kaṃ, kāni. Kaṃ, kāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘kiṃ cittaṃ. Kiṃ rūpaṃ. Kiṃ parābhavato mukhaṃ. Kiṃ icchasī’’tiādipayogadassanato pana ‘‘kiṃ, kāni. Kiṃ, kānī’’ti vatvā sesaṃ pulliṅgasadisaṃ yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo yuttataro, idaṃ napuṃsakaliṅgaṃ.

නපුංසක ලිංගයේදී 'කං, කානි' (ප්‍රථමා), 'කං, කානි' (ද්විතීයා) වේ. සෙස්ස පුල්ලිංගය මෙන් යෙදිය යුතුය. නැතහොත් "කිං චිත්තං (කවර සිතක්ද?), කිං රූපං (කවර රූපයක්ද?), කිං පරාභවතෝ මුඛං (පරාභවයට මුඛය කුමක්ද?), කිං ඉච්ඡසි (කුමක් කැමති වෙහිද?)" යනාදී ප්‍රයෝගයන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, "කිං, කානි" (ප්‍රථමා), "කිං, කානි" (ද්විතීයා) යැයි කියා, සෙස්ස පුල්ලිංගය මෙන් යෙදිය යුතුය. මෙම ක්‍රමය වඩාත් යුක්තිසහගතය. මේ නපුංසක ලිංගයයි.

Kā, kā, kāyo. Kaṃ, kā, kāyo. Kāya, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ, kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāhi, kābhi. Kāya, kassā, kāsaṃ kāsānaṃ. Kāya, kassā, kāyaṃ, kassaṃ, kāsu.

"කා, කා, කායෝ (ප්‍රථමා). කං, කා, කායෝ (ද්විතීයා). කාය, කාහි, කාභි (තෘතීයා). කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං (චතුර්ථී). කාය, කස්සා, කාහි, කාභි (පංචමී). කාය, කස්සා, කාසං, කාසානං (ෂෂ්ඨී). කාය, කස්සා, කායං, කස්සං, කාසු (සප්තමී) වේ."

Ettha pana kāyoti padassa atthibhāve ‘‘kāyo amoghā gacchantī’’ti nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idaṃ itthiliṅgaṃ. Evaṃ kiṃsaddassa nāmikapadamālā bhavati. Etthetassa atthuddhāro vuccate – kiṃ saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati. Kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu garahane āgato. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu aniyame. ‘‘Kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādīsu nippayojanatāyaṃ. ‘‘Kiṃ na kāhāmi te vaco’’tiādīsu sampaṭicchane. ‘‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu pucchāyaṃ, pucchā ca nāma kāraṇapucchādivasena [Pg.371] anekavidhā, ato kāraṇapucchādivasenapi kiṃsaddassa pavatti vitthārato ñeyyā. Tathā hi ayaṃ ‘‘kiṃ nu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi. Kiṃ nu jātiṃ na rocesi. Kena tetādiso vaṇṇo’’tiādīsu kāraṇapucchāyaṃ vattati. ‘‘Kiṃ kāsuyā karissatī’’tiādīsu kiccapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ sīlaṃ. Ko samādhī’’tiādīsu sarūpapucchāyaṃ. ‘‘Kiṃ khādasi. Kiṃ pivasī’’tiādīsu vatthupucchāyaṃ. ‘‘Khādasi kiṃ pivasi ki’’ntiādīsu kriyāpucchāyaṃ vattati. Adiṭṭhajotanāpucchāti evamādikā pana pañcavidhā pucchā kiṃsaddassa atthuddhāre anāharitabbattā anāgatāti daṭṭhabbaṃ. Etthetaṃ vuccati –

මෙහි 'කායෝ' යන පදයේ පැවැත්මට "කායෝ අමෝඝා ගච්ඡන්ති" (කාන්තාවෝ හිස් නොවී යති) යන්න උදාහරණ ලෙස දැක්විය යුතුය. මෙය ස්ත්‍රී ලිංගයයි. මෙසේ 'කිං' ශබ්දයේ නාමික පදමාලාව වෙයි. මෙහිදී එහි අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථ විග්‍රහය) කියනු ලැබේ. 'කිං' ශබ්දය "යම් රජෙක් ලෝකය නොරකින්නේ නම් ඔහු කුමට රජෙක්ද? (කිං රාජා...), තොප මා හට මෙසේ කිව යුතුයැයි සිතන්නහුද? (කිං නු ඛෝ නාම...)" යනාදී තැන්හි ගර්හාවෙහි (නින්දාවෙහි) පැමිණියේ වෙයි. "අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ යම්කිසි රූපයක් වේද..." යනාදී තැන්හි අනියමාර්ථයෙහි (නියත නොවන අර්ථයෙහි) වෙයි. "වක්කලී, දැකීමෙන් වැඩක් නැති මේ පූතිකායෙන් තොපට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? වක්කලී, යමෙක් ධර්මය දකීද, හෙතෙම මා දකී" යනාදී තැන්හි නිෂ්ප්‍රයෝජනත්වයෙහි (ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බවෙහි) වෙයි. "මම තොපගේ වචනය නොකරන්නෙම්ද? (එනම්, අනිවාර්යයෙන් කරමි)" යනාදී තැන්හි පිළිගැනීමෙහි (සම්පටිච්ඡන) වෙයි. "ලොවෙහි මිනිසාට උතුම්ම ධනය කුමක්ද? (කිංසූධ විත්තං...)" යනාදී තැන්හි ප්‍රශ්නයෙහි (ප්‍රශ්න කිරීමෙහි) වෙයි. ප්‍රශ්නය ද හේතු ප්‍රශ්න කිරීම් ආදී වශයෙන් බොහෝ ආකාර වේ. එබැවින්, හේතු ප්‍රශ්න කිරීම් ආදී වශයෙන් ද 'කිං' ශබ්දයේ පැවැත්ම විස්තරාත්මකව දත යුතුය. එසේම, මෙය "සාරථිය, කුමකට මෙතරම් කලබලයෙන් වළක් කණින්නෙහිද? (කිං නු සන්තරමානෝව...), කුමකට ජාතිය (ඉපදීම) රුචි නොකරන්නෙහිද?, කුමන කරුණකින් තොපට මෙබඳු වර්ණයක් ඇත්ද?" යනාදී තැන්හි හේතු ප්‍රශ්නයෙහි පවතී. "වළෙන් කුමක් කරන්නෙහිද?" යනාදී තැන්හි කාර්ය ප්‍රශ්නයෙහි (කිච්චපුච්ඡා) පවතී. "ශීලය කුමක්ද? සමාධිය කවරේද?" යනාදී තැන්හි ස්වරූප ප්‍රශ්නයෙහි (සරුපපුච්ඡා) පවතී. "කුමක් කන්නෙහිද? කුමක් බොන්නෙහිද?" යනාදී තැන්හි වස්තු ප්‍රශ්නයෙහි (වත්ථුපුච්ඡා) පවතී. "කන්නෙහි කුමක්ද? බොන්නෙහි කුමක්ද?" යනාදී තැන්හි ක්‍රියා ප්‍රශ්නයෙහි (කිරියාපුච්ඡා) පවතී. නොදුටු දේ දැක්වීමේ ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනාපුච්ඡා) ආදී වූ පංචවිධ ප්‍රශ්න, 'කිං' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරයෙහිදී මෙහි නොගත යුතු බැවින් ඇතුළත් කර නැතැයි දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

Garahāyaṃ aniyame, nippayojanatāya ca;

Sampaṭicchanapucchāsu, kiṃsaddo sampavattati.

"කිං ශබ්දය ගර්හාවෙහි ද, අනියමාර්ථයෙහි ද, නිෂ්ප්‍රයෝජනත්වයෙහි ද, පිළිගැනීමෙහි සහ ප්‍රශ්න කිරීමෙහි ද පැමිණෙන්නේය."

Parapadena saddhiṃ samāsopissa veditabbo ‘‘kiṃsamudayo, kiṃvedano, kiṃsaññojano’’ti. Ettha ‘‘ko, ke. Kā, kā, kāyo. Kiṃ, kānī’’ti evaṃ liṅgattayavasena vibhattāni kiṃsaddamayāni padāni samāsapadatte puna kimiti pakatibhāveneva tiṭṭhanti. Nāmasaddena pana samāse tesaṃ dvidhā gati dissati ‘‘kinnāmo, konāmo’’ti. Sabbāni panetāni itthinapuṃsakaliṅgavasena bahuvacanavasena ca yojetabbāni.

"කිංසමුදයෝ (කුමක් සමුදය කොට ඇත්තේද), කිංවේදනෝ (කුමන වේදනා ඇත්තේද), කිංසඤ්ඤෝජනෝ (කුමන සංයෝජන ඇත්තේද) යනාදී වශයෙන් වෙනත් පදයක් සමඟ මෙහි සමාසය ද දත යුතුය. මෙහි 'කෝ, කේ' (පුල්ලිංග), 'කා, කා, කායෝ' (ස්ත්‍රීලිංග), 'කිං, කානි' (නපුංසකලිංග) වශයෙන් ලිංගත්‍රය අනුව විභක්ති ගැන්වූ 'කිං' ශබ්දයෙන් සැදුණු පද, සමාස පද බවට පත්වීමේදී නැවත 'කිං' යන ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම පවතී. නාම ශබ්දයක් සමඟ සමාස වීමේදී ඔවුන්ගේ පැවැත්ම 'කින්නාමෝ', 'කෝනාමෝ' (කුමන නමක් ඇත්තේද?) වශයෙන් දෙයාකාරයකින් පෙනේ. මේ සියල්ල ස්ත්‍රී-නපුංසක ලිංග වශයෙන් ද බහුවචන වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය."

Kiṃsaddassa samāsamhi, saddhiṃ nāmaravena ve;

‘‘Kinnāmo’’ iti ‘‘konāmo’’, iti cevaṃ gati dvidhā.

"නාම ශබ්දය සමඟ සමාස වීමේදී 'කිං' ශබ්දයේ පැවැත්ම 'කින්නාමෝ' සහ 'කෝනාමෝ' වශයෙන් සැබවින්ම දෙයාකාර වේ."

‘‘Konāmo [Pg.372] te upajjhāyo’’, iccādettha nidassanaṃ;

Sahaññena samāsamhi, ‘‘kiṃ kiṃ’’icceva suyyate.

"මෙහිදී 'කෝනාමෝ තේ උපජ්ඣායෝ' (තොපගේ උපාධ්‍යායයන්ගේ නම කුමක්ද?) යන්න උදාහරණයකි. වෙනත් පදයක් සමඟ සමාස වීමේදී 'කිං, කිං' යනුවෙන්ම ඇසෙන්නේය."

Tathā hi ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhu. Kiṃkārapaṭissāvinī’’tiādīsu kiṃsaddo sarūpamavijahanto tiṭṭhati. Tattha hi kiṃcittaṃ yassa so kiṃcitto. ‘‘Kiṃ karomi sāmī’’ti evaṃ kinti kāro karaṇaṃ saddanicchāraṇaṃ kiṃkāro, taṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinītiādi nibbacanamicchitabbaṃ. ‘‘Kinnaro. Kiṃpakkamiva bhakkhita’’ntiādīsu pana nibbacanamappasiddhaṃ, kiṃsaddoyeva padāvayavabhāvena suto. Tathā hi so katthaci padāvayavabhāvena katthaci nu su nukho kāraṇādisaddehi sahacāribhāvena ca suyyati. Atrime payogā – esā te itthī kiṃ hoti. Ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti. Kimpurisānuciṇṇo. Kiṃ nu bhītova tiṭṭhasi. Kiṃsuchetvā sukhaṃ seti. Kiṃ nukho kāraṇaṃ. Kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasi, kiñhi nāma cajantassa, vācāya adadamappakanti evamādayo. Atridaṃ vuccati –

එසේම "කිංචිත්තෝ ත්වං භික්ඛු" (භික්ෂුව, ඔබ කවර සිතක් ඇත්තෙක්ද?), "කිංකාරපටිස්සාවිනී" යනාදී තැන්හි 'කිං' ශබ්දය ස්වරූපය අත්නොහැර පවතී. එහි 'කිංචිත්තං යස්ස සෝ කිංචිත්තෝ' (යමෙකුට කුමන සිතක් ඇද්ද හෙතෙම කිංචිත්ත නම් වේ) යනු විග්‍රහයයි. "ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?" මෙසේ 'කිං' යනු 'කාරෝ' (කිරීම හෙවත් ශබ්ද පිටකිරීම) 'කිංකාරෝ' යන්නයි, එය පිළිගන්නී යන අර්ථයෙන් 'කිංකාරපටිස්සාවිනී' යනාදී වශයෙන් ක්‍රමය නිශ්චය කටයුතුය. "කින්නරෝ, කිම්පක්කමිව භක්ඛිතං" යනාදී තැන්හි පදයන්හි විභාගය ප්‍රසිද්ධය. එහි 'කිං' ශබ්දයම පද කොටසක් (පදාවයවයක්) ලෙස ඇසෙන්නේය. එසේම එය ඇතැම් තැනක පද කොටසක් ලෙසද, ඇතැම් තැනක 'නු, සු, නුඛෝ' සහ 'කාරණ' ආදී ශබ්ද සමඟ සහචාරීව ද ඇසෙයි. මෙහි මේ ප්‍රයෝගයෝ වෙති: "ඇය ඔබට කුමක් වෙයිද? (එසා තේ ඉත්ථී කිං හෝති), මේ මිනිස්සු ඔබට කුමක් වෙත්ද? (ඒතේ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති), කිම්පුරිසානුචිණ්ණෝ (කින්නරුන් ගැවසුණු), කිං නු භීතෝව තිට්ඨසි (කුමකට බිය වී සිටින්නෙහිද?), කිංසුඡෙත්වා සුඛං සේති (කුමක් කපා සුවසේ නිදයිද?), කිං නුඛෝ කාරණං (කුමන කරුණක්ද?), මෑණියනි, කුමන කරුණක් නිසා ඔබ පමා වන්නෙහිද? (කිං කාරණා අම්ම තුවං පමජ්ජසි), අත්හරින්නාට වචනයෙන් හෝ ස්වල්පයක් නොදීම කුමක්ද? (කිඤ්හි නාම චජන්තස්ස, වාචාය අදදමප්පකං)" යනාදී වේ. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Visuṃ padāvayavo vā, hutvā nvādīhi vā pana;

Yutto saddehi kiṃsaddo, diṭṭho sugatasāsane.

"සුගත ශාසනයෙහි 'කිං' ශබ්දය වෙනම පද කොටසක් (පදාවයවයක්) වී හෝ නැතහොත් 'නු' ආදී ශබ්ද සමඟ එක්වී යෙදී ඇති බව දක්නට ලැබේ."

Pāḷinayānusārena, sesānaṃ sambhavopi ca;

Ñeyyo viññūhi saddhamma-nayaññūhi pabhedato’’ti.

"සද්ධර්ම ක්‍රමයන් දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් ප්‍රභේද වශයෙන් සෙසු පදයන්ගේ ද පැවැත්ම පාලි ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය."

Idāni [Pg.373] sabbanāmikabhāve ṭhitehi ko kaṃsaddehi samānasutikānaṃ aññesaṃ ko kaṃsaddānaṃ nāmikapadamālāviseso vattabbo siyā, so heṭṭhā liṅgattayamissakaparicchede vutto. Asabbanāmikattā pana purisa cittanayeneva vibhatto. Tathā hi yadā kosaddo brahmavātakāyatthavācako, kaṃsaddo pana sirojalasukhatthavācako, tadā tāni padāni asabbanāmikāni, kasmā? Akiṃsaddamayattā sabbanāmikarūpasaṅkhātehi asādhāraṇarūpehi virahitattā pucchatthato atthantaravācakattā ca. Ettha pana samānasutivasena atthantaraviññāpanatthaṃ kosaddo kaṃsaddoti ca vuttaṃ, ekantato pana sabbanāmikatte kiṃsaddoyeva, suddhanāmatte kasaddoyevāti gahetabbaṃ. Iccevaṃ –

දැන් සර්වනාමභාවයෙහි පිහිටි 'කෝ', 'කං' ශබ්දයන් හා සමාන උච්චාරණයෙන් යුත් සෙසු 'කෝ', 'කං' ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලා විශේෂය කිව යුතුය. එය පූර්වයෙහි ලිංගත්‍රය මිශ්‍රක පරිච්ඡේදයේදී දක්වන ලදී. සර්වනාම නොවන බැවින්, 'පුරිස', 'චිත්ත' යන ශබ්දයන්ගේ ක්‍රමයටම විභක්ති ගැන්වේ. එනම්, 'කෝ' ශබ්දය බ්‍රහ්ම, වාත, කාය යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි ද, 'කං' ශබ්දය හිස, ජලය, සැප යන අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන කල්හි ද, එකල්හි එම පද සර්වනාම නොවේ. එයට හේතුව කුමක්ද? ඒවා 'කිං' ශබ්දයෙන් නොසැදුණු බැවින් ද, සර්වනාම රූපයන්ට අයත් අසාධාරණ රූපයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් ද, ප්‍රශ්නාර්ථයෙන් බැහැර වූ වෙනත් අර්ථ ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද වේ. මෙහිදී සමාන උච්චාරණය නිසා වෙනත් අර්ථ හැඟවීම පිණිස 'කෝ' ශබ්දය, 'කං' ශබ්දය යැයි කියන ලදී. සැබවින්ම සර්වනාමභාවයෙහිදී 'කිං' ශබ්දයම ද, ශුද්ධ නාමභාවයෙහිදී 'ක' ශබ්දයම ද ගත යුතුය. මෙසේ -

Kāye brahmani vāte ca, sīse jalasukhesu ca;

Kasaddo vattatī tīsu, pumā tīsu napuṃsako.

"'ක' ශබ්දය ශරීරය (කාය), බ්‍රහ්ම, වාත යන අර්ථයන්හි (පුල්ලිංගයේදී) ද, හිස (ශීර්ෂ), ජල, සැප යන අර්ථයන්හි (නපුංසක ලිංගයේදී) ද පවතී."

Evaṃ sabbanāmabhūtānaṃ kiṃkasaddānaṃ pavatti veditabbā.

මෙසේ සර්වනාම වූ 'කිං', 'ක' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්ම දත යුතුය.

Idha vuttappakārānaṃ, atthānaṃ dāni saṅgaho;

Paññāvepullakaraṇo, ekadesena vuccate.

මෙහි දක්වන ලද අර්ථයන්ගේ සංග්‍රහය, ප්‍රඥාව වර්ධනය කරනු පිණිස දැන් මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් කියනු ලැබේ.

Kiṃ kiṃpakkena sadisaṃ, kāyo kiṃpabhavo vada;

Kiṃpakkasadiso kāmo, kāyo taṇhādisambhavo.

කාමය කුමන පැසුණු ගෙඩියකට සමානද? ශරීරය කුමකින් උපන්නේදැයි කියන්න. කාමය කිම්පක්ක (විෂ) ගෙඩියට සමානය, ශරීරය තණ්හාවෙන් හටගත්තේය.

Uṇhakāle ka’micchanti, ka’micchanti pipāsitā;

Paccāmittā ka’micchanti, ka’micchanti dukhaṭṭitā.

උෂ්ණ කාලයේදී මිනිස්සු කුමක් (සුළඟ - 'ක') කැමති වෙත්ද? පිපාසිතයෝ කුමක් (පැන් / ජලය - 'ක') කැමති වෙත්ද? සතුරෝ කුමක් (හිස කපා දැමීම / විනාශය - 'ක') කැමති වෙත්ද? දුකට පත්වූවෝ කුමක් (සැප - 'ක') කැමති වෙත්ද?

Kāyassa kassa ko āyo,Ko nātho kassa bhūtale;

Kassa kaṃ jhānajaṃ sātaṃ,Kassaṅgesu ca kaṃ paranti.

කවරෙකුගේ ශරීරයට කවර ආදායමක් (වැඩිවීමක්) වේද? මේ මහපොළොවෙහි කවරෙකුට කවර පිහිටක් (නාථයෙක්) වේද? කවරෙකුට ධ්‍යානයෙන් උපන් සැපක් (ප්‍රීතියක්) වේද? කවරෙකුගේ ශරීර අවයවයන් අතර හිස (කං) උතුම්ම වේද?

Yā [Pg.374] pana tā heṭṭhā amhehi liṅgattayavasena kiṃsaddassa sabbanāmikasaññitassa nāmikapadamālā vibhattā, etāsu pulliṅganapuṃsakaliṅgaṭṭhāne ‘‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’’ti imāni padāni pahāya itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’’nti imāni ca padāni pahāya tato tato sesapadato yathāsambhavaṃ cisaddaṃ canasaddaṃ canaṃsaddañca nipātetvā evarūpāni rūpāni gahetabbāni. Seyyathidaṃ?

අප විසින් මීට ඉහත දී ලිංග තුනෙහි (ස්ත්‍රී, පුරුෂ, නපුංසක ලිංග) වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද, ‘කිං’ නම් සර්වනාම පදමාලාවෙහි, පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග ස්ථානයන්හි එන ‘kebhi, kissa, kasmā, kamhā, kamhī’ යන පදයන් අත්හැර, ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි එන ‘kāyo, kābhi, kāsānaṃ, kāyaṃ, kassa’ යන පදයන් ද අත්හැර, ඒ ඒ ඉතිරි පදයන්ගෙන් පසුව සුදුසු පරිදි ‘ci’ ශබ්දය, ‘cana’ ශබ්දය සහ ‘canaṃ’ ශබ්දය නිපාත වශයෙන් එක් කොට මෙබඳු රූප (පද) ගත යුතුය. එනම් කෙසේද යත්?

Koci, keci, kecana. Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. Kenaci, kehici. Kassaci, kesañci. Pañcamiyā ekavacanaṃ ūnaṃ pāḷiyaṃ anāgatattā. Kehici. Kassaci, kesañci. Kasmiñci, kismici, kesuci. Pulliṅganapuṃsakaliṅgavasena daṭṭhabbāni. Atra kismicīti anusāralopavasena vuttaṃ.

(ප්‍රථමා) Koci, keci, kecana. (ද්විතීයා) Kiñci, kiñcanaṃ, keci, kecana. (තෘතීයා) Kenaci, kehici. (චතුර්ථී) Kassaci, kesañci. (පංචමී) පාලි භාෂාවෙහි (පෙළෙහි) නොපැමිණෙන බැවින් පංචමී විභක්තියෙහි ඒකවචනය අඩුය (නැත). Kehici. (ෂෂ්ඨී) Kassaci, kesañci. (සප්තමී) Kasmiñci, kismici, kesuci. මේවා පුරුෂ ලිංග සහ නපුංසක ලිංග වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි ‘kismici’ යන්න අනුස්වාරය ලොප් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් පවසන ලද්දකි.

Itthiliṅgavasena pana kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsucīti rūpāni.

ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් වනාහි: kāci itthī, kāci itthiyo. Kāci, kāci. Kiñci, kāci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāhici. Kāyaci, kassāci, kāsañci. Kāyaci, kāsucī යන මේ රූපයන් වේ.

Ettha ‘‘iti bhāsanti kecana, na naṃ hiṃsāmi kiñcana’’ntiādayo payogā veditabbā. Iti liṅgattayavasena vuttāni koci kāci kiñcītiādīni appamattakānaṃ saṅgāhakavacanānīti veditabbāni.

මෙහිලා ‘iti bhāsanti kecana, na naṃ hiṃsāmi kiñcana’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මෙසේ ලිංග තුන අනුව කියන ලද koci, kāci, kiñci ආදී පද, ස්වල්ප මාත්‍ර වූ අර්ථ ග්‍රහණය කරවන වචන (අල්පමාත්‍ර සංග්‍රාහක වචන) ලෙස දත යුතුය.

Punetāniyeva yathārahaṃ yaṃsaddena yojetvā dassessāmi –

නැවතත් මම මේවාම සුදුසු පරිදි ‘yaṃ’ ශබ්දය සමඟ යොදා දක්වන්නෙමි.

Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci.

Yo koci, ye keci. Yaṃ kiñci, ye keci. Yena kenaci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmā kasmāci, yehi kehici. Yassa kassaci, yesaṃ kesañci. Yasmiṃ kasmiñci, yesu kesuci.

Ettha [Pg.375] ‘‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya. Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna’’ntiādayo payogā veditabbā. Pulliṅgarūpāni.

මෙහි ‘yo koci maṃ aṭṭhi katvā suṇeyya. Ye kecime atthi rasā pathabyā, saccaṃ tesaṃ sādhutaraṃ rasāna’ ආදී වූ යෙදීම් දත යුතුය. මේවා පුරුෂ ලිංග රූපයන්ය.

Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ettha ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane. Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā. Yāni kānici rūpānī’’tiādayo payogā veditabbā. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

Yaṃ kiñci, yāni kānici. Yaṃ kiñci, yāni kānici. ඉතිරි කොටස පුරුෂ ලිංගයට සමානය. මෙහි ‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane. Yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā. Yāni kānici rūpāni’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මේවා නපුංසක ලිංග රූපයන්ය.

Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci.

Yā kāci itthī, yā kāci itthiyo. Yaṃ kiñci, yā kāci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāhi kāhici. Yāya kāyaci, yāsaṃ kāsañci. Yāya kāyaci, yāsu kāsuci.

Ettha ‘‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā’’tiādayo payogā veditabbā. Itthiliṅgarūpāni. Iti liṅgattayavasena vuttāni yo koci, yā kāci, yaṃ kiñcītiādīni anavasesapariyādānavacanānīti veditabbāni. Sabbāni cetāni na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoti veditabbāni. Yadi nipātapadāni siyuṃ, tīsu liṅgesu sattasu vibhattīsu ekākārena tiṭṭheyyuṃ, na ca tiṭṭhanti, tasmā na nipātapadāni, nipātapatirūpakā saddagatiyoyeva.

මෙහි ‘yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā’ ආදී යෙදීම් දත යුතුය. මේවා ස්ත්‍රී ලිංග රූපයන්ය. මෙසේ ලිංග තුන අනුව දක්වන ලද yo koci, yā kāci, yaṃ kiñci ආදී පද ඉතිරි රහිතව සියල්ලම ඇතුළත් කරගන්නා වූ (අනවසေသ පරියාදාන) වචන බව දත යුතුය. මේ සියලු පදයන් නිපාත පද නොව, නිපාත බඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන් (නිපාතපතිරූපක ශබ්දගති) බව දත යුතුය. ඉදින් මේවා නිපාත පද වූයේ නම්, ලිංග තුනෙහිම සහ විභක්ති සතෙහිම එකම ආකාරයෙන් පැවතිය යුතුය. එහෙත් එසේ නොපවතියි. එබැවින් මේවා නිපාත පද නොව, නිපාත බඳු වූ ශබ්ද ප්‍රවෘත්තීන්මය.

Apica ya ta kiṃ etaiccetehi sabbanāmehi liṅgānurūpato ttakattikapaccaye katvā vatticchāyaṃ yāni padāni sijjhanti, tāni paricchedavacanāni asabbanāmikāniyeva bhavanti. Tesaṃ nāmikapadamālā purisa citta kaññānayena yojetabbā. Taṃ yathā?

තවද, ya, ta, kiṃ, eta යන සර්වනාමයන්ගෙන් ලිංගයට අනුකූලව ‘ttaka’ සහ ‘ttika’ යන ප්‍රත්‍යයන් එක්කොට, කථා කිරීමට ඇති කැමැත්ත පරිදි (වක්තුකාමතාව අනුව) යම් පදයන් සිද්ධ වේ ද, ප්‍රමාණ දැක්වෙන (පරිච්ඡේද) ඒ පද සර්වනාම නොවන (අසර්වනාමක) පදයන්ම වෙයි. ඒවායේ නාම පදමාලාව පුරුෂ (purisa), චිත්ත (citta), කඤ්ඤා (kaññā) යන පදයන්ගේ ක්‍රමයට අනුව යෙදිය යුතුය. ඒ කෙසේද යත්?

Yattako [Pg.376] jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikāti. Imāni padāni asabbanāmikānipi paccayavasena sambhūtatthantaresu viññūnaṃ kosallatthaṃ vuttāni.

Yattako jano, yattakaṃ cittaṃ, yattikā itthī. Tattako, tattakaṃ, tattikā. Kittako, kittakaṃ, kittikā. Ettako, ettakaṃ, ettikā යනුවෙනි. මෙම පද සර්වනාම නොවුණද, ප්‍රත්‍යයන් හේතුවෙන් උපදින්නා වූ විවිධ අර්ථයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ කුසලතාව (දක්ෂතාව) පිණිස දක්වන ලදී.

Idāni saṅkhādivacanassa ekasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් සංඛ්‍යා ආදිය ප්‍රකාශ කරන ‘eka’ (එක) ශබ්දයෙහි නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ:

Ekasaddo hi saṅkhāvacano ca hoti asadisavacano ca asahāyavacano ca ekaccavacano ca missībhūtavacano ca. Yadā saṅkhā’sadisā’sahāyavacano, tadā ekavacanako bhavati.

‘Eka’ ශබ්දය වනාහි සංඛ්‍යාව, අසදෘශ බව (අසමාන බව), අසහාය බව (තනි බව), ඇතැම් බව (සමහරක්) සහ මිශ්‍ර වූ බව ප්‍රකාශ කරන්නේ වෙයි. යම් කලෙක එය සංඛ්‍යාව, අසදෘශ බව හෝ අසහාය බව ප්‍රකාශ කරයිද, එකල එය ඒකවචන වෙයි.

Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhīti. Evaṃ saṅkhādivacano ekasaddo ekavacanako. Tathā hi ‘‘eko dve tayo’’ti saṅkhāvisaye ekasaddo ekavacanakova. ‘‘Ekomhi sammāsambuddho. Eko rāja nipajjāmī’’ti asadisāsahāyakathanepi ekavacanakova. Ayaṃ ekavacanikā sabbanāmikapadamālā.

Eko, ekaṃ, ekena, ekassa, ekasmā, ekamhā, ekassa, ekasmiṃ, ekamhī යනුවෙනි. මෙසේ සංඛ්‍යා ආදිය දක්වන ‘eka’ ශබ්දය ඒකවචන වෙයි. එසේම ‘eko dve tayo’ (එක, දෙක, තුන) යන සංඛ්‍යා විෂයෙහි ‘eka’ ශබ්දය ඒකවචනමය වේ. ‘Ekomhi sammāsambuddho’ (මම එකම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙමි) සහ ‘Eko rāja nipajjāmi’ (රජතුමනි, මම තනිවම නිදමි) යන අසදෘශ සහ අසහාය බව පැවසීමේදී ද ඒකවචනමය වෙයි. මෙය ඒකවචන සර්වනාම පදමාලාවයි.

Yadā pana saṅkhatthā ca asahāyā ca bahū vattabbā siyuṃ, tadā ekasaddato kakārāgamaṃ katvā ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi. Purisanaye bahuvacanavasena nāmikapadamālā yojetabbā. Tathā hi saṅkhatthāpi bahū honti. ‘‘Cattāro ekakā siyu’’nti hi vuttaṃ. Asahāyāpi bahū honti. Tathā hi ‘‘ayampi gahapati ekova āgato, ayampi ekova āgato’’ti vattabbe ‘‘ime gahapatayo ekakā āgatā’’ti vattabbatā dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto.

යම් කලෙක සංඛ්‍යා අර්ථයන් සහ අසහාය (තනි වූ) අර්ථයන් බහුවචනයෙන් පැවසිය යුතු වේ ද, එකල ‘eka’ ශබ්දයට ‘ka’ කාරය ආගම කොට (එක්කොට) ekakā, ekake, ekakehi, ekakebhi වශයෙන් ‘purisa’ (පුරුෂ) ශබ්දයේ බහුවචන ක්‍රමයට අනුව නාම පදමාලාව යෙදිය යුතුය. එසේ සංඛ්‍යා අර්ථයන් ද බහුවචන වෙයි. ‘cattāro ekakā siyuṃ’ (එක්කනක (ඒකක) සතරක් විය යුතුය) යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. අසහාය (තනි වූ) අය ද බහුවචන වෙති. එසේ හෙයින් ‘මේ ගෘහපතියා ද තනිවම පැමිණියේය, මේ ගෘහපතියා ද තනිවම පැමිණියේය’ යනුවෙන් පැවසිය යුතු කල්හි ‘ime gahapatayo ekakā āgatā’ (මේ ගෘහපතිවරු තනිවම පැමිණියහ) යන යෙදීම දක්නට ලැබේ. අසන්නන් හට වෙනත් අර්ථයක් වටහා දීම පිණිස මෙය පවසන ලද මුත්, සර්වනාමයන්ට උචිත අසාධාරණ රූප නොමැති බැවින් මෙම ක්‍රමය සර්වනාම පක්ෂයට අයත් නොවේ.

Yadā [Pg.377] ekaccavacano, tadā ‘‘eke, eke, ekehi, ekebhi ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesū’’ti vattabbaṃ. Ayampi bahuvacanikā sabbanāmikapadamālā. Ettha eketi ekacce. Esa nayo sesesupi. Yadā pana missībhūtavacano, tadā ‘‘ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekāna’’nti purisanaye bahuvacanavasena vattabbaṃ. ‘‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti pāḷi dissati. Ayaṃ nayo sabbanāmikapakkhaṃ na bhajati asādhāraṇarūpābhāvato, atthantaraviññāpanatthaṃ pana vutto. Tattha ekā bhavantūti ekībhavantu missībhavantu, gaṅgodakena yamunodakaṃ viya aññadatthu saṃsandantu samentūti vacanattho.

යම් කලෙක ‘ඇතැම්’ (සමහර) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරේද, එකල ‘eke, eke, ekehi, ekebhi ekesaṃ, ekehi, ekebhi, ekesaṃ, ekesu’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. මෙය ද බහුවචන සර්වනාම පදමාලාවකි. මෙහි ‘eke’ යනු ‘ඇතැම්’ (ekacce) යන්නයි. මෙම ක්‍රමය සෙසු ලිංගයන්හි ද වේ. යම් කලෙක මිශ්‍ර වූ (එක් වූ) අර්ථය ප්‍රකාශ කෙරේද, එකල පුරුෂ ශබ්දයේ බහුවචන ක්‍රමයට අනුව ‘ekā, eke, ekehi, ekebhi, ekānaṃ’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. ‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’ (පංචාල දේශය ද විදේහ දේශය ද යන මේ දෙකම එක් වේවා) යන පාලි පෙළ දක්නට ලැබෙන්නේ එබැවිනි. අසාධාරණ රූප නොමැති බැවින් මෙම ක්‍රමය ද සර්වනාම පක්ෂයට අයත් නොවන මුත්, වෙනත් අර්ථයක් වටහා දීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එහි ‘ekā bhavantu’ යන්නෙහි අර්ථය නම් ගංගා නදියෙහි ජලය සහ යමුනා නදියෙහි ජලය මෙන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එක් වේවා, මිශ්‍ර වේවා, එකඟ වේවා යන්නයි.

Ācariyā pana evaṃ vibhāgaṃ adassetvā ekasaddassa sabbanāmattameva gahetvā sabbasaddassa viya nāmikapadamālaṃ yojenti. Kathaṃ?

එහෙත් ආචාර්යවරුන් මෙවැනි බෙදීමක් නොදක්වා, ‘eka’ ශබ්දයේ සර්වනාම ස්වභාවයම පමණක් ගෙන, ‘sabba’ ශබ්දයේ මෙන් නාම පදමාලාව යොදති. ඒ කෙසේද යත්?

Eko, eke. Ekaṃ, eke. Ekena, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmā, ekamhā, ekehi, ekebhi. Ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Ekasmiṃ, ekamhi, ekesūti. Ayaṃ sabbanāmikapadamālāti veditabbā.

එකෝ, එකේ. එකං, එකේ. එකේන, එකේහි, එකේභි. එකස්ස, එකේසං, එකේසානං. එකස්මා, එකම්හා, එකේහි, එකේභි. එකස්ස, එකේසං, එකේසානං. එකස්මිං, එකම්හි, එකේසූති. මෙය සර්වනාම පදමාලාව යැයි දත යුතුය.

Keci ‘‘ekasaddo saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi, eko ekā ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso’’ti liṅgattaye yojanānayaṃ vadanti. Evaṃ vadantā ca te vibhāgaṃ adassetvā vadanti. Mayaṃ pana sotūnaṃ payogesu kosalluppādanatthaṃ vibhāgaṃ dassetvā vadāma.

ඇතැම්හු 'එක ශබ්දය සංඛ්‍යා, සමාන, අසහාය සහ අන්‍ය යන අර්ථයන්හි වැටේ. එය සංඛ්‍යාවාචක වන විට හැම කල්හිම ඒකවචනාන්තම වේ, අන්‍ය අර්ථයන්හිදී බහුවචනාන්තද වේ. එකෝ, එකා, එකං ආදී වශයෙන් හැම තැනදීම සබ්බ ශබ්දයට සමාන වේ. සමාසයන්හිම විශේෂයක් වේ' යැයි ලිංග තුනෙහි යෙදෙන ක්‍රමය පවසති. එසේ පවසන ඔවුහු (එහි) විභාගය නොදක්වා පවසති. අප වනාහි ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ ප්‍රයෝගයන්හි නිපුණත්වය ඇති කරනු පිණිස විභාගය දක්වා පවසන්නෙමු.

Apicettha [Pg.378] ayaṃ visesopi sallakkhitabbo ‘‘eke ekaṭṭhe same samabhāge’ti pāḷippadese paccattekavacanassa ekasaddassa ekārantaniddesopi dissatī’’ti. Pulliṅgarūpāni.

තවද මෙහි මේ විශේෂයද සැලකිය යුතුය: 'පාලි පාඨයන්හි එකේ එකට්ඨේ සමේ සමභාගේ (එක්තැනක, සමාන තැනක, සම කොටසක) යනුවෙන් ප්‍රථමා ඒකවචන එක ශබ්දයේ ඒකාරාන්ත නිර්දේශයද පෙනේ' කියායි. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

Ekaṃ, ekāni. Ekaṃ, ekāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Tattha ekānīti ekaccāni. Esa nayo sesabahuvacanesupi, napuṃsakaliṅgarūpāni.

එකං, එකානි. එකං, එකානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එහි එකානි යනු ඇතැම් (එකච්චානි) යන්නයි. ඉතිරි බහුවචනයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

Ekā, ekā, ekāyo. Ekaṃ, ekā, ekāyo. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāhi, ekābhi. Ekāya, ekissā, ekāsaṃ. Ekāya, ekāyaṃ, ekissaṃ, ekāsu. Ettha bahuvacanaṭṭhāne ekāti ekaccā, ekāhīti ekaccāhi, ekāsanti ekaccānaṃ ekāsūti ekaccāsu. Itthiliṅgarūpāni. Sabbānetāni sabbanāmāni ekavacanabahuvacanavasena vuttāni.

එකා, එකා, එකායෝ. එකං, එකා, එකායෝ. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකාහි, එකාභි. එකාය, එකිස්සා, එකාසං. එකාය, එකායං, එකිස්සං, එකාසු. මෙහි බහුවචන ස්ථානයන්හි එකා යනු ඇතැම් (එකච්චා) යන්නයි. එකාහි යනු ඇතැම් (එකච්චාහි) යන්නයි. එකාසං යනු ඇතැම් (එකච්චානං) යන්නයි. එකාසු යනු ඇතැම් (එකච්චාසු) යන්නයි. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ. මේ සියලු සර්වනාමයන් ඒකවචන සහ බහුවචන වශයෙන් පවසන ලදී.

Apica ekasadde vicchāvasena vattabbe liṅgattayarūpāni ekavacanāneva bhavanti. Kathaṃ?

තවද, එක ශබ්දය වීප්සා (නැවත නැවත කීම) අර්ථයෙන් කිවයුතු කල්හි ලිංග තුනෙහිම රූප ඒකවචනම වෙයි. ඒ කෙසේද?

Ekeko, ekekaṃ, ekekena, ekekassa, ekekasmā, ekekamhā, ekekassa, ekekasmiṃ, ekekamhīti pulliṅgarūpāni.

එකේකෝ, එකේකං, එකේකේන, එකේකස්ස, එකේකස්මා, එකේකම්හා, එකේකස්ස, එකේකස්මිං, එකේකම්හීති යනු පුල්ලිංග රූප වේ.

Ekekaṃ, ekekaṃ. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ, napuṃsakaliṅgarūpāni. Ekekā, ekekaṃ, ekekāya, ekekissā, ekekāya, ekekissā, ekekāyaṃ, ekekissaṃ. Itthiliṅgarūpāni.

එකේකං, එකේකං. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය, (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ. එකේකා, එකේකං, එකේකාය, එකේකිස්සා, එකේකාය, එකේකිස්සා, එකේකායං, එකේකිස්සං. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ.

Sabbānetāni vicchāsabbanāmānīti vattuṃ vaṭṭati. Bahuvacanāni panettha na santi payogābhāvato. Iti imesu vicchāvasena vuttesu liṅgattayarūpesu samāsacintā na uppādetabbā anibbacanīyattā vicchāsaddānaṃ. Tathā hi ‘‘pabbaṃ pabbaṃ [Pg.379] sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjantī’’tiādīsu pabbapabbasaddādīnaṃ samāsakaraṇavasena nibbacanaṃ pubbācariyehi na dassitaṃ. Yasmā ca vicchāyaṃ vattamānānaṃ dvirutti lokato eva siddhā, na lakkhaṇato, tasmā tattha samāsacintā na uppādetabbā.

මේ සියලු වීප්සා සර්වනාමයන් යැයි කීම වටී. භාවිතයක් නොමැති බැවින් මෙහි බහුවචන රූප නැත. මෙසේ වීප්සා වශයෙන් කියන ලද ලිංග තුනෙහි රූපයන්හි සමාසය පිළිබඳව කල්පනා නොකළ යුතුය. මන්ද යත් වීප්සා ශබ්දයන් නිශ්චිතව විග්‍රහ (නිර්වචනය) කළ නොහැකි බැවිනි. එසේම 'පබ්බං පබ්බං, සන්ධි සන්ධි, ඕධි ඕධි' (පුරුකෙන් පුරුක, සන්ධියෙන් සන්ධිය, සීමාවෙන් සීමාව) වෙමින්, රත් වූ කපාලයක දමන ලද තල මෙන් තටතටායමාන වෙමින් සංස්කාරයෝ බිඳෙති යනාදී තැන්වල පබ්බපබ්බ ආදී ශබ්දයන්ගේ සමාස කිරීම් වශයෙන් නිර්වචනයක් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් නොදක්වන ලදී. යම් හෙයකින් වීප්සා අර්ථයෙහි පවත්නා ද්විරුක්තිය ලෝක සම්මතයෙන්ම සිද්ධ වන අතර, ව්‍යාකරණ ලක්ෂණයෙන් නොවේද, එබැවින් එහි සමාසය පිළිබඳව කල්පනා නොකළ යුතුය.

Idāni ekacca ekatiya ekacciyasaddānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante – pulliṅge tāva ekacco, ekacce. Ekaccaṃ, ekacce. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Ettha ekacceti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. ‘‘Idhekacco kulaputto. Idhekacce moghapurisā’’ti nidassanapadāni.

දැන් එකච්ච, එකතිය, එකච්චිය යන ශබ්දයන්ගේ නාම පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙති - පළමුව පුල්ලිංගයෙහි එකච්චෝ, එකච්චේ. එකච්චං, එකච්චේ. ඉතිරිය පුරිස ශබ්දයට සමානය. මෙහි එකච්චේ යන ප්‍රථමා බහුවචනයම, එහි අසාධාරණ රූපයක් වන බැවින් සර්වනාම රූපයට සමාන වේ. 'මෙලොව ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් (ඉධේකච්චෝ කුලපුත්තෝ). මෙලොව ඇතැම් හිස් පුරුෂයෝ (ඉධේකච්චේ මෝඝපුරිසා)' යනු නිදසුන් පද වේ.

Ekatiyo, ekatiye. Ekatiyaṃ, ekatiye. Sesaṃ purisasaddasamaṃ. Idhāpi ekatiyeti paccattabahuvacanameva sabbanāmikarūpasamaṃ asādhāraṇarūpattā. Ekatiye manussā.

එකතියෝ, එකතියේ. එකතියං, එකතියේ. ඉතිරිය පුරිස ශබ්දයට සමානය. මෙහිද එකතියේ යන ප්‍රථමා බහුවචනයම, එහි අසාධාරණ රූපයක් වන බැවින් සර්වනාම රූපයට සමාන වේ. නිදසුන්: ඇතැම් මනුෂ්‍යයෝ (එකතියේ මනුස්සා).

‘‘Na vissase ekatiyesu eva,Agārisu pabbajitesu cāpi;

Sādhūpi hutvāna asādhu honti;

Asādhu hutvā puna sādhu hontī’’ti

'ගිහි වූද පැවිදි වූද ඇතැමුන් කෙරෙහිම විශ්වාසය නොතැබිය යුතුය. මන්ද යත් ඇතැම්හු යහපත් වී නැවත අයහපත් වෙති, අයහපත් වී නැවත යහපත් වෙති' යන්න

Nidassanapadāni. Ekacciyasaddassa atthitāyaṃ pana –

නිදසුන් පද වේ. එකච්චිය ශබ්දයේ පැවැත්ම පිළිබඳව වනාහි -

‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha;

Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro.

'මෙලොව ඇතැම් මිනිස්සු මෙසේ සත්‍යයක්ම කීහ: පාවී යන ලීයක් (ජලයෙන් ගොඩගැනීම) උතුම් වේ, එහෙත් ඇතැම් මිනිසෙකු (ගොඩගැනීම) නොවේ.

Ekacciyaṃ āhāra’’nti nidassanapadāni. Ekacciyo, ekacciyā. Ekacciyaṃ, ekacciyeti sabbathāpi purisanayo. Pulliṅgarūpāni.

ඇතැම් ආහාරයක් (එකච්චියං ආහාරං) යනු නිදසුන් පද වේ. එකච්චියෝ, එකච්චියා. එකච්චියං, එකච්චියේ යනාදී වශයෙන් හැම අතින්ම පුරිස ක්‍රමයම වේ. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

Ekaccaṃ[Pg.380], ekaccāni. Ekaccaṃ, ekaccāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Ekatiyaṃ, ekatiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Ekacciyaṃ, ekacciyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

එකච්චං, එකච්චානි. එකච්චං, එකච්චානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එකතියං, එකතියානි. එකතියං, එකතියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. එකච්චියං, එකච්චියානි. එකච්චියං, එකච්චියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

‘‘Ekaccā, ekaccā, ekaccāyo’’ti kaññānayena, tathā ‘‘ekatiyā, ekatiyā, ekatiyāyo. Ekatiya’’nti ca, ‘‘ekacciyā, ekacciyā, ekacciyāyo. Ekacciya’’nti ca kaññānayena yojetabbaṃ. Itthiliṅgarūpāni.

'එකච්චා, එකච්චා, එකච්චායෝ' යනු කඤ්ඤා ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ද, එසේම 'එකතියා, එකතියා, එකතියායෝ, එකතියං' යන්නද, 'එකච්චියා, එකච්චියා, එකච්චියායෝ, එකච්චියං' යන්නද කඤ්ඤා ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුතුය. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ.

Idāni ekākī ekākiyasaddavasena nāmikapadamālā vuccante –

දැන් ඒකාකී, ඒකාකිය යන ශබ්දයන් ඇසුරෙන් නාම පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙති -

Ekākī, ekākī, ekākino. Ekākiṃ, ekākī, ekākino. Daṇḍīnayena ñeyyā. Ekākiyo, ekākiyā. Ekākiyaṃ, ekākiye. Ekākiyena. Purisanayena ñeyyaṃ. Pulliṅgarūpāni.

ඒකාකී, ඒකාකී, ඒකාකිනෝ. ඒකාකිං, ඒකාකී, ඒකාකිනෝ. දණ්ඩී ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. ඒකාකියෝ, ඒකාකියා. ඒකාකියං, ඒකාකියේ. ඒකාකියේන. පුරිස ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. (මේවා) පුල්ලිංග රූප වේ.

Ekāki kulaṃ, ekākī, ekākīni. Ekākiṃ, ekākī, ekākīni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Ekākiyaṃ, ekākiyāni. Sesaṃ pulliṅgasadisaṃ. Napuṃsakaliṅgarūpāni.

ඒකාකි කුලං, ඒකාකී, ඒකාකීනි. ඒකාකිං, ඒකාකී, ඒකාකීනි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. ඒකාකියං, ඒකාකියානි. ඒකාකියං, ඒකාකියානි. ඉතිරිය පුල්ලිංගයට සමානය. (මේවා) නපුංසක ලිංග රූප වේ.

Ekākinī, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniṃ, ekākinī, ekākiniyo. Ekākiniyāti itthīsadisaṃ. Ekākiyā, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyaṃ, ekākiyā, ekākiyāyo. Ekākiyāyāti kaññāsadisaṃ. Itthiliṅgarūpāni. Sabbāni panetāni asabbanāmikarūpāni atthantaraviññāpanatthaṃ vuttānīti daṭṭhabbāni.

ඒකාකිනී, ඒකාකිනී, ඒකාකිනියෝ. ඒකාකිනිං, ඒකාකිනී, ඒකාකිනියෝ. ඒකාකිනියා යනාදී වශයෙන් ඉත්ථී ශබ්දයට සමානය. ඒකාකියා, ඒකාකියා, ඒකාකියායෝ. ඒකාකියං, ඒකාකියා, ඒකාකියායෝ. ඒකාකියායා යනාදී වශයෙන් කඤ්ඤා ශබ්දයට සමානය. (මේවා) ස්ත්‍රී ලිංග රූප වේ. එහෙත් මේ සියල්ල වෙනත් අර්ථයක් හැඟවීම පිණිස පවසන ලද අසර්වනාම රූපයන් යැයි දත යුතුය.

Idāni dvisaddapariyāyassa sadā bahuvacanantassa sabbanāmikapadassa ubhasaddassa nāmikapadamālā vuccate –

දැන් ද්වි ශබ්දයේ පර්යාය වූ, සැම කල්හිම බහුවචනාන්ත වූ, සර්වනාම පදයක් වූ උභ ශබ්දයේ නාම පදමාලාව කියනු ලැබේ -

‘‘Ubho[Pg.381], ubho, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhohi, ubhobhi, ubhinnaṃ, ubhosū’’ti ayaṃ pāḷinayānurūpena vuttapadamālā. Atrime payogā – ubho kumārā nikkītā. Ubho itthiyo tiṭṭhanti, ubho cittāni tiṭṭhanti, ubho putte adāsi. Ubho kaññāyo passati. Ubho pādāni bhinditvā, saññamissāmi vo ahaṃ. Ubhohi hatthehi. Ubhohi bāhāhi, ubhohi cittehi, ubhinnaṃ janānaṃ, ubhinnaṃ itthīnaṃ, ubhinnaṃ cittānaṃ, ubhosu purisesu, ubhosu itthīsu, ubhosu passesūti, ayamasmākaṃ ruci. Ācariyā pana ‘‘ubhehi, ubhebhi, ubhesū’’tipi icchanti. Kaccāyanepi hi ‘‘ubhe tappurisā’’ti vuttaṃ. Sabbānipi etāni manasi kātabbāniyeva. Ubhasaddassa samāso appasiddho. Liṅgattayasādhāraṇarūpāni.

‘උභෝ, උභෝ, උභෝහි, උභෝභි, උභින්නං, උභෝහි, උභෝභි, උභින්නං, උභෝසූ’ යනු පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව දක්වන ලද පදමාලාවයි. මෙහි ප්‍රයෝගයන් මෙසේය – ‘උභෝ කුමාරා නික්කීතා’ (කුමාරවරු දෙදෙනාම මුදවා ගන්නා ලදහ), ‘උභෝ ඉත්ථියෝ තිට්ඨන්ති’ (ස්ත්‍රීහු දෙදෙනාම සිටිති), ‘උභෝ චිත්තානි තිට්ඨන්ති’ (සිත් දෙකම පවතී), ‘උභෝ පුත්තේ අදාසි’ (පුතුන් දෙදෙනාම දුන්නේය), ‘උභෝ කඤ්ඤායෝ පස්සති’ (කන්‍යාවන් දෙදෙනාම දකියි), ‘උභෝ පාදානි භින්දිත්වා, සඤ්ඤමිස්සාමි වෝ අහං’ (පාද දෙකම බිඳ, මම ඔබව පාලනය කරමි), ‘උභෝහි හත්ථේහි’ (දෑතින්ම), ‘උභෝහි බාහාහි’ (බාහු දෙකෙන්ම), ‘උභෝහි චිත්තේහි’ (සිත් දෙකෙන්ම), ‘උභින්නං ජනානං’ (දෙදෙනාගේම), ‘උභින්නං ඉත්ථීනං’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනාගේම), ‘උභින්නං චිත්තානං’ (සිත් දෙකෙහිම), ‘උභෝසු පුරිසේසු’ (පුරුෂයන් දෙදෙනා කෙරෙහි), ‘උභෝසු ඉත්ථීසු’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනා කෙරෙහි), ‘උභෝසු පස්සේසු’ (දෙපැත්තෙහිම) යනු අපගේ රුචියයි. එහෙත් ආචාර්යවරු ‘උභේහි, උභේභි, උභේසු’ යන රූප ද කැමති වෙති. කච්චායනයෙහි ද ‘උභේ තප්පුරිසා’ යි දක්වා ඇත. මේ සියල්ලම මනසෙහි තබාගත යුතුය. ‘උභ’ ශබ්දයේ සමාසය මෙයින් නිමවේ. මේවා ලිංග තුනටම පොදු රූප වේ.

Idāni saṅkhāvacanānaṃ dviti catusaddānaṃ sadā bahuvacanantānaṃ sabbanāmānaṃ nāmikapadamālāyo vuccante –

දැන්, නිරන්තරයෙන්ම බහුවචනාන්ත වන ‘ද්වි’, ‘ති’, ‘චතු’ යන සර්වනාම සංඛ්‍යාවාචකයන්ගේ නාමික පදමාලාවෝ කියනු ලැබෙත් –

Dve, dve, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Cūḷaniruttiyaṃ pana ‘‘dvinnanna’’nti padamālā āgatā. Imāni ahaṃsaddādīni viya itthi liṅgādibhāvavinimuttānipi tīsu liṅgesu yujjante ‘‘dve purisā, dve itthiyo, dve cittāni’’iccevamādinā. Imānipi liṅgattayasādhāraṇāni rūpāni.

ද්වේ, ද්වේ, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වීන්නං, දුවින්නං, ද්වීහි, ද්වීභි, ද්වීන්නං, දුවින්නං, ද්වීසු. චූළනිරුත්තියෙහි වනාහි ‘ද්වින්නන්නං’ යන පදමාලාව පැමිණ ඇත. මේවා ‘අහං’ ශබ්දාදිය මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග ආදී භාවයන්ගෙන් තොර වුවද, ‘ද්වේ පුරිසා’ (පුරුෂයන් දෙදෙනෙක්), ‘ද්වේ ඉත්ථියෝ’ (ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙක්), ‘ද්වේ චිත්තානි’ (සිත් දෙකක්) යනාදී වශයෙන් ලිංග තුනෙහිම යෙදේ. මේවාද ලිංග තුනටම පොදු වූ රූප වේ.

‘‘Dve’’ti rūpaṃ dvisaddassa, yaṃ samāsamhi taṃ bhave;

Dvitippakatikaṃyeva, nānādesehi sā siyā.

‘ද්වි’ ශබ්දයේ ‘ද්වේ’ යන යම් රූපයක් ඇත්ද, එය සමාසයේදී ද වෙයි. එය ‘ද්වි’ සහ ‘ති’ ප්‍රකෘතියෙන්ම විවිධ දේශයන්ට (අවස්ථාවන්ට) අනුව සිදුවේ.

Dvibhāvo ceva dvebhāvo, dvirattañca duvassako;

Dohaḷinī dupattañca, taddhitatte dvayaṃ dvayaṃ.

ද්විභාවය, ද්වේභාවය, ද්විරත්තය (දෙරැය) සහ දුවස්සකය (දෙවසර), දෝහළිනිය (දොළදුක් ඇති තැනැත්තිය) සහ දුපට්ටය (දෙපට සළුව) ද, තද්ධිතයෙහි ‘ද්වයං’ ‘ද්වයං’ යන්න ද ඊට උදාහරණ වේ.

Tayo[Pg.382], tayo, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni pulliṅgarūpāni.

තයෝ, තයෝ, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. මේවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූප වේ.

Tisso, tisso, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīhi, tībhi, tissannaṃ, tīsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Cūḷaniruttiyaṃ ‘‘tissannanna’’nti catutthīchaṭṭhīnaṃ bahuvacanamāgataṃ, niruttipiṭake pana ‘‘tiṇṇanna’’nti. Tāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane punappunaṃ upaparikkhitvā dissanti ce, gahetabbāni.

තිස්සෝ, තිස්සෝ, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීහි, තීභි, තිස්සන්නං, තීසු. මේවා ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූප වේ. චූළනිරුත්තියෙහි ‘තිස්සන්නන්නං’ කියා චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ බහුවචනය පැමිණ ඇත. නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි ‘තිණ්ණන්නං’ කියා පැමිණ ඇත. ඒවා අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි නැවත නැවතත් පරීක්ෂා කර බලා, දක්නට ලැබෙන්නේ නම් ගත යුතුය.

Tīṇi, tīṇi, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīhi, tībhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, tīsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni. Katthaci pana pāḷippadese tīṇisaddassa ṇikāralopopi bhavati ‘‘dve vāti vā udakaphusitānī’’ti. ‘‘Tiṇṇannaṃ kho bhikkhave indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā’’ti idaṃ ‘‘tiṇṇanna’’nti padassa atthibhāve nidassanaṃ.

තීණි, තීණි, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීහි, තීභි, තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, තීසු. මේවා නපුංසකලිංග රූප වේ. ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි ‘තීණි’ ශබ්දයේ ‘ණි’ කාරය ලොප් වීමද සිදුවේ; ‘ද්වේ වා තී වා උදකඵුසිතානි’ (දිය බින්දු දෙකක් හෝ තුනක් හෝ) යන්නෙහි මෙනි. ‘මහණෙනි, ඉන්ද්‍රියයන් තිදෙනෙකුගේ (තිණ්ණන්නං ඛෝ භික්ඛවේ ඉන්ද්‍රියානං) වැඩූ බැවින් සහ බහුලව පුරුදු කළ බැවින් පිණ්ඩෝලභාරද්වාජ භික්ෂුව විසින් රහත් බව ප්‍රකාශ කරන ලදී’ යන මෙම දේශනාව ‘තිණ්ණන්නං’ යන පදයේ පැවැත්මට නිදසුනකි.

Yāni rūpāni vuttāni, ‘‘tisso tīṇi tayo’’iti;

Samāsavisaye tāni, titippakatikā siyuṃ.

‘තිස්සෝ, තීණි, තයෝ’ යනුවෙන් යම් රූපයන් කියන ලද්දේද, සමාස විෂයෙහි ඒවා ‘ති’ යන ප්‍රකෘතිය ඇත්තාහු වන්නාහ.

Yasmā tissa samāsamhi, saddhiṃ parapadena ve;

‘‘Tivedanaṃ ticitta’’nti, ‘‘tiloka’’nti ca niddise.

එහෙයින් ‘ති’ ශබ්දය පරපදය සමග සමාස වූ කල්හි, ‘තිවේදනං’ (වේදනා තුන), ‘තිචිත්තං’ (සිත් තුන) සහ ‘තිලෝකං’ (ලෝක තුන) යනාදී වශයෙන් දැක්විය යුතුය.

Ettha napuṃsakattaṃva, pāsaṃsaṃ pāyavuttito;

Pumattampettha icchanti, ‘‘tibhavo khāyate’’iti.

මෙහි බහුල භාවිතය නිසා නපුංසක ලිංගයම ප්‍රශංසනීය වේ. එහෙත් මෙහි පුල්ලිංග භාවයද ‘තිභවෝ ඛායතේ’ (භව තුන ක්ෂය වෙයි) යනාදියේදී කැමති වෙති (පිළිගනිති).

Cattāro, caturo, cattāro, caturo, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni pulliṅgarūpāni.

ចත්තារោ, ចតុរោ, ចត្តារោ, ចតុរោ, ចតូហិ, ចតូភិ, ចតុព្ភិ, ចតូហិ, ចតូភិ, ចតុព្ភិ, ចតុន្នំ, ចតូសុ។ මේවා පුල්ලිංග (පුරුෂ ලිංග) රූප වේ.

Catasso[Pg.383], catasso, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catassannaṃ, catunnaṃ, catūsu. Imāni itthiliṅgarūpāni. Itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti padaṃ cūḷaniruttiyaṃ niruttipiṭake pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca dassanato vuttaṃ. Tathā hi cūḷaniruttiyaṃ itthiliṅgaṭṭhāne ‘‘catunna’’nti āgataṃ, niruttipiṭake ‘‘catunnaṃ kaññāna’’nti āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana soṇadantasuttādīsu ‘‘samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Aṭṭhakathāsu ca pana suttantaṭṭhakathāyaṃ ‘‘catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato catunnaṃ parisānaṃ piyo manāpo’’ti āgataṃ. Sattilaṅghajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ācariyo panassa catunnaṃ sattīnaṃ laṅghanaṃ sippaṃ jānātī’’ti āgataṃ.

චතස්සෝ, චතස්සෝ, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතස්සන්නං, චතුන්නං, චතූසු. මේවා ඉත්ථිලිංග (ස්ත්‍රී ලිංග) රූප වේ. ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි ‘චතුන්නං’ යන පදය චූළනිරුත්තියෙහි ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ද, පාලි ග්‍රන්ථයන්හි ද, අටුවාවන්හි ද විවිධාකාරයෙන් දක්වා ඇත. එසේම චූළනිරුත්තියෙහි ස්ත්‍රී ලිංග ස්ථානයෙහි ‘චතුන්නං’ කියා ද, නිරුත්තිපිටකයෙහි ‘චතුන්නං කඤ්ඤානං’ (කන්‍යාවන් සිවුදෙනාට) කියා ද පැමිණ ඇත. පාලියෙහි වනාහි සෝණදණ්ඩ සූත්‍රාදියෙහි ‘සමණෝ ගෝතමෝ චතුන්නං පරිසානං පියෝ මනාපෝ’ (ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සිව් පිරිසටම ප්‍රියමනාප වන සේක) කියා පැමිණ ඇත. අටුවාවන්හි ද සූත්‍ර අටුවාවන්හි ‘චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මේහි සමන්නාගතෝ චතුන්නං පරිසානං පියෝ මනාපෝ’ (පුදුම සහගත අසිරිමත් ධර්මයන් සතරකින් සමන්නාගත වූ, සිව් පිරිසටම ප්‍රියමනාප වූ...) කියා පැමිණ ඇත. සත්තිලංඝ ජාතක අටුවාවෙහි ද ‘ආචරියෝ පනස්ස චතුන්නං සත්තීනං ලංඝනං සිප්පං ජානාති’ (ඔහුගේ ආචාර්යවරයා වනාහි හෙළි හතරක් උඩින් පැනීමේ ශිල්පය දනියි) කියා පැමිණ ඇත.

Cattāri, cattāri, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūhi, catūbhi, catubbhi, catunnaṃ, catūsu. Imāni napuṃsakaliṅgarūpāni.

චත්තාරි, චත්තාරි, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූහි, චතූභි, චතුබ්භි, චතුන්නං, චතූසු. මේවා නපුංසකලිංග රූප වේ.

‘‘Cattāro’’ti ‘‘catasso’’ti, ‘‘cattārī’’ti ca sadditaṃ;

Rūpaṃ samāsabhāvamhi, catuppakatikaṃ bhave.

‘චත්තාරෝ’, ‘චතස්සෝ’, ‘චත්තාරි’ යනුවෙන් කියනු ලබන රූපය, සමාස වීමේදී ‘චතු’ යන ප්‍රකෘතිය ඇත්තක් වෙයි.

Nidassanapadānettha, kamato kamakovido;

‘‘Catubbidhaṃ catussālaṃ, catusacca’’nti niddise.

මෙහි අනුපිළිවෙළ දන්නා පඬිවරයා විසින් අනුපිළිවෙළින් උදාහරණ පද මෙසේ දැක්විය යුතුය: ‘චතුබ්බිධං’ (සතර වැදෑරුම්), ‘චතුස්සාලං’ (සතර ශාලාවන්ගෙන් යුක්ත), ‘චතුසච්චං’ (සතර සත්‍යය) යනාදී වශයෙනි.

Imāni dveādikāni sabbanāmikāni bahuvacanāniyeva bhavanti, na ekavacanāni. Cūḷaniruttiyaṃ pana tīsu liṅgesu ‘‘catassanna’’nti vuttaṃ, taṃ anijjhānakkhamaṃ viya dissati.

මෙම ‘ද්වි’ ආදී සර්වනාම පදයන් බහුවචන පමණක්ම වන අතර, ඒකවචන නොවේ. එහෙත් චූළනිරුත්තියෙහි ලිංග තුනෙහිම ‘චතස්සන්නං’ කියා පවසා ඇතත්, එය ගැඹුරින් සලකා බැලීමේදී පිළිගත නොහැකි කරුණක් සේ පෙනේ.

Idāni tumhaamhasaddānaṃ nāmikapadamālā vuccante, tesu yena katheti, tassālapane tumhavacanāni bhavanti.

දැන් ‘තුම්හ’ සහ ‘අම්හ’ ශබ්දයන්ගේ නාමික පදමාලාවන් කියනු ලැබෙත්. ඔවුන් අතරින් යමෙකු කතා කරන්නේද, ඔහු ඇමතීමේදී ‘තුම්හ’ වචන (මධ්‍යම පුරුෂ පද) යෙදේ.

Tvaṃ, tuvaṃ, tumhe. Taṃ, tuvaṃ, tvaṃ, tavaṃ, tumhe. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayā, tvayā, tumhehi, tumhebhi. Tuyhaṃ, tava, tumhaṃ, tumhākaṃ. Tayi, tvayi, tumhesu[Pg.384]. Tatra ‘‘tvaṃ puriso, tvaṃ itthī, tvaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni.

ත්වං, තුවං, තුම්හේ. තං, තුවං, ත්වං, තවං, තුම්හේ. තයා, ත්වයා, තුම්හේහි, තුම්හේභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයා, ත්වයා, තුම්හේහි, තුම්හේභි. තුය්හං, තව, තුම්හං, තුම්හාකං. තයි, ත්වයි, තුම්හේසු. එහිදී ‘ත්වං පුරිසෝ’ (ඔබ පුරුෂයෙකි), ‘ත්වං ඉත්ථී’ (ඔබ ස්ත්‍රියකි), ‘ත්වං චිත්තං’ (ඔබ සිත වෙහි) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය.

Attayoge amhavacanāni bhavanti.

තමා පිළිබඳව යෙදීමේදී ‘අම්හ’ වචන (උත්තම පුරුෂ පද) යෙදේ.

Ahaṃ, ahakaṃ, mayaṃ, amhe. Maṃ, mamaṃ, amhe. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayā, amhehi, amhebhi. Mayhaṃ, mama, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ. Mayi, amhesu, asmesu.

අහං, අහකං, මයං, අම්හේ. මං, මමං, අම්හේ. මයා, අම්හේහි, අම්හේභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයා, අම්හේහි, අම්හේභි. මය්හං, මම, අම්හං, අම්හාකං, අස්මාකං. මයි, අම්හේසු, අස්මේසු.

Ettha pana ‘‘kathaṃ amhe karomase’’ti pāḷidassanato ‘‘tumhe’’ti paccattavacanassa viya ‘‘amhe’’ti paccattavacanassapi atthitā veditabbā, ‘‘ahaka’’nti rūpantarampi icchitabbaṃ. Tassa atthibhāve ‘‘ahakañca cittavasānugā bhāsissa’’nti esā pāḷi nidassanaṃ. Ettha hi ahakanti ahaṃ iccevattho. Tatra ‘‘ahaṃ puriso, ahaṃ kaññā, ahaṃ citta’’ntiādinā yojetabbāni. Imānipi liṅgattayasādhāraṇarūpāni.

මෙහි වනාහි, "කථං අම්හෙ කරොමසෙ" (අපි කෙසේ කරමුද) යන පාළි පාඨය දැකීමෙන් "තුම්හෙ" යන ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත) වචනය මෙන් "අම්හෙ" යන ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් ද ඇති බව දත යුතුය. "අහකං" යන වෙනත් රූපයක් ද පිළිගත යුතුය. එහි ඇති බවට "අහකඤ්ච චිත්තවසානුගා භාසිස්සං" යන මේ පාළි පාඨය නිදසුනකි. මෙහි "අහකං" යන්නෙහි අර්ථය "අහං" (මම) යන්නමය. එහි "අහං පුරිසො" (මම පුරුෂයෙක්මි), "අහං කඤ්ඤා" (මම කන්‍යාවකමි), "අහං චිත්තං" (මම සිතයි) යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. මේවා ද ලිංග තුනටම සාධාරණ වූ රූපයෝය.

Kaccāyanacūḷaniruttiniruttipiṭakesu pana ‘‘tumhākaṃ amhāka’’nti ca dutiyābahuvacanaṃ vuttaṃ. Kaccāyane ‘‘tumhānaṃ amhāna’’nti ca paṭhamādutiyābahuvacanaṃ, ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca catutthīchaṭṭhekavacanaṃ, paṭhamādutiyābahuvacanañca vuttaṃ, cūḷaniruttiniruttipiṭake pana ‘‘tumhaṃ amha’’nti ca dutiyekavacanaṃ vuttaṃ, ‘‘tumhe amhe’’ti ca catutthīchaṭṭhībahuvacanaṃ vuttaṃ. Etāni upaparikkhitvā sāṭṭhakathesu suttantesu dissanti ce, gahetabbāni.

කච්චායන, චූළනිරුත්ති සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි "තුම්හාකං", "අම්හාකං" යන රූප ද්විතීයා විභක්ති බහුවචන ලෙස දක්වා ඇත. කච්චායනයෙහි "තුම්හානං", "අම්හානං" යන්න ප්‍රථමා හා ද්විතීයා බහුවචන ලෙස ද, "තුම්හං", "අම්හං" යන්න චතුර්ථී හා ෂෂ්ඨී ඒකවචන ලෙස ද, ප්‍රථමා හා ද්විතීයා බහුවචන ලෙස ද දක්වා ඇත. චූළනිරුත්ති සහ නිරුත්තිපිටකයෙහි වනාහි "තුම්හං", "අම්හං" යන්න ද්විතීයා ඒකවචන ලෙස ද, "තුම්හෙ", "අම්හෙ" යන්න චතුර්ථී හා ෂෂ්ඨී බහුවචන ලෙස ද දක්වා ඇත. මේවා හොඳින් පරීක්ෂා කර බලා, අට්ඨකථා සහිත සූත්‍ර දේශනාවන්හි දක්නට ලැබේ නම් පිළිගත යුතුය.

Tumhaamhasaddānaṃ pana parapadehi saddhiṃ samāse ‘‘maṃdīpā’’tiādayo payogā tathāgatādimukhato sambhavanti. ‘‘Ete gāmaṇi maṃdīpā maṃleṇā maṃsaraṇā’’ti hi tathāgatamukhato, ‘‘tayyogo mayyogo’’ti niruttaññumukhato, kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukhaṃ kamaleneva, tulyaṃ nāññena [Pg.385] kenacī’’ti ca ‘‘candena tvaṃmukhaṃ tulya’’nti ca kavimukhato.

"තුම්හ" සහ "අම්හ" යන ශබ්දයන් වෙනත් පදයන් සමඟ සමාස වීමේදී "මංදීපා" ආදී ප්‍රයෝගයන් තථාගතයන් වහන්සේ ආදී උතුමන්ගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් දේශනා කර ඇත. "එතෙ ගාමණි මංදීපා මංලෙණā මංසරණා" (ගාමිණිය, මොවුහු මා පිහිට කොට ඇත්තෝය, මා සෙවණ කොට ඇත්තෝය, මා සරණ කොට ඇත්තෝය) යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙනි. "තය්‍යොගො", "මය්‍යොගො" යන්න ව්‍යාකරණඥයන්ගේ මුඛයෙනි. කාව්‍යාදර්ශයෙහි එන "ත්වම්මුඛං කමලෙනෙව, තුල්‍යං නාඤ්ඤෙන කෙනචි" (තාගේ මුහුණ නෙළුමකටම සමානය, වෙන කිසිවකට සමාන නොවේ) සහ "චන්දෙන ත්වම්මුඛං තුල්‍යං" (තාගේ මුහුණ චන්ද්‍රයා හා සමානය) යන්න කවීන්ගේ මුඛයෙනි.

Tattha hi ahaṃ dīpo etesanti maṃdīpā, ahaṃ leṇaṃ etesanti maṃleṇā, evaṃ maṃsaraṇā. Tumhena yogo tayyogo, tumhasaddena yogo iccevattho. Amhena yogo mayyogo, amhasaddena yogo iccevattho. Tava mukhaṃ tvaṃmukhaṃ. Bahuvacanavasenapi nibbacanīyaṃ ‘‘tumhākaṃ mukhaṃ tvaṃmukha’’nti. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘maṃdīpā’’iccādidassanato ‘‘tvaṃdīpā’’tiādīni kābyādāse ca ‘‘tvaṃmukha’’nti dassanato tvaṃvaṇṇo, tvaṃsaro, maṃmukhaṃ, maṃvaṇṇo, maṃsaroādīni gahetabbāni. Tattha tvaṃ dīpo etesanti tvaṃdīpā, tumhe vā dīpā etesanti tvaṃdīpā, tava vaṇṇo tvaṃvaṇṇo. Mama mukhaṃ maṃmukhaṃ, amhākaṃ vā mukhaṃ maṃmukhanti nibbacanāni. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.

එහි වනාහි, "මම මොවුන්ට පිහිට වෙමි" යන්න "මංදීපා" යි. "මම මොවුන්ට ලෙන (ආවරණය) වෙමි" යන්න "මංලෙණා" යි. "මංසරණා" යන්න ද එසේමය. "තුම්හ ශබ්දය හා සම්බන්ධය" යන්න "තය්‍යොගො" යි. එනම් "තුම්හ" ශබ්දය හා යෝගය යනු එහි අර්ථයයි. "අම්හ ශබ්දය හා සම්බන්ධය" යන්න "මය්‍යොගො" යි. එනම් "අම්හ" ශබ්දය හා යෝගය යනු එහි අර්ථයයි. "තාගේ මුහුණ" යන්න "ත්වම්මුඛං" යි. බහුවචන වශයෙන් ද "තොපගේ මුහුණ ත්වම්මුඛං" යැයි විග්‍රහ කළ හැකිය. තවද මෙහි පාළියෙහි "මංදීපා" යනාදිය දැකීමෙන් "ත්වංදීපා" යනාදී රූප ද, කාව්‍යාදර්ශයෙහි "ත්වම්මුඛං" යන්න දැකීමෙන් "ත්වංවණ්ණො", "ත්වංසරො", "මංමුඛං", "මංවණ්ණො", "මංසරො" ආදී රූප ද ගත යුතුය. එහි, "තෝ මොවුන්ට පිහිට වෙහි" යනු "ත්වංදීපා" යි, හෝ "තෙපි මොවුන්ට පිහිට වන්නාහුය" යනු "ත්වංදීපා" යි. "තාගේ වර්ණය" යන්න "ත්වංවණ්ණො" යි. "මාගේ මුහුණ" යන්න "මංමුඛං" යි, හෝ "අපගේ මුහුණ" යන්න "මංමුඛං" යැයි විග්‍රහ කෙරේ. මේ ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද දත යුතුය.

Samāse tumhaamhākaṃ, honti parapadehi ve;

‘‘Tvaṃmukha’’nti ca ‘‘maṃdīpā, tayyogo mayyogo’’ti ca.

"තුම්හ" සහ "අම්හ" යන ශබ්දයන් වෙනත් පද සමඟ සමාස වීමේදී, "ත්වම්මුඛං", "මංදීපා", "තය්‍යොගො" සහ "මය්‍යොගො" යන රූපයෝ ඒකාන්තයෙන්ම වෙති.

Etthāha ‘‘kiṃ ettakameva tumhaamhasaddānaṃ rūpaṃ, udāhu aññampi atthī’’ti? Atthi ‘‘te me’’ iccādīni. Yadi evaṃ kasmā padamālā visuṃ na vuttāti? Avacane kāraṇamatthi. Atridaṃ kāraṇaṃ –

මෙහි මෙසේ ප්‍රශ්න කෙරේ: "තුම්හ සහ අම්හ ශබ්දයන්ගේ රූප මෙපමණක්මද? නැතහොත් වෙනත් රූපත් තිබේද?" "තේ", "මේ" යනාදී රූප ද ඇත. "එසේ නම්, පදමාලාව වෙන් වෙන්ව නොදක්වන ලද්දේ මන්ද?" නොකීමට හේතුවක් ඇත. එහි හේතුව මෙයයි:

‘‘Te me vo no’’ti rūpāni, parāni padato yato;

Tato nāmikapantīsu, na tu vuttāni tāni me.

"යම් හෙයකින් 'තේ, මේ, වෝ, නෝ' යන රූප වෙනත් පදයකට පසුවම යෙදේ ද, එහෙයින් නාම විභක්ති පදමාලාවන්හි මා විසින් ඒවා වෙන් කොට නොදක්වන ලදී."

Ettha ca mayaṃ me vo nosaddānamatthuddhāro vuccate – tesaddassa pana vuttova. Yasmā aṭṭhakathācariyā mayaṃsaddaṭṭhānepi mayāsaddo, mayāsaddaṭṭhānepi ca mayaṃsaddo icceva vadanti, tasmā mayampi tatheva vadāma. Mayaṃsaddo ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjāmayamasmubho’’tiādīsu asmadatthe āgato[Pg.386]. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātā mandosisūpagā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu nibbattiatthe. Bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu padapūraṇamatte. ‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’nti ettha vikāratthe padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇameva sovaṇṇanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe mayasaddo daṭṭhabbo. Nibbattiatthotipi vattuṃ vaṭṭati. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte mayasaddo daṭṭhabbo.

මෙහි ද "මයං", "මේ", "වෝ", "නෝ" යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විග්‍රහය කියනු ලැබේ. "තේ" ශබ්දයේ අර්ථය වනාහි පවසන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් අට්ඨකථාචාර්යවරු "මයං" ශබ්දය යෙදිය යුතු තැන "මයා" ශබ්දය ද, "මයා" ශබ්දය යෙදිය යුතු තැන "මයං" ශබ්දය ද යෙදිය හැකි යැයි පවසත් ද, එහෙයින් අපි ද එසේම කියමු. "මයං" ශබ්දය "අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතා, තෙවිජ්ජාමයමස්මුභො" යනාදී තැන්හි අස්මද් (අපි) යන අර්ථයෙහි පැමිණියේය. "මයං නිස්සාය හෙමාය, ජාතා මන්දොසිසූපගා" යන මෙහි ප්‍රඥප්ති අර්ථයෙහිය (අපි යන නාම ප්‍රඥප්තියෙහි). "මනොමයා පීතිභක්ඛා සයම්පභා" යනාදී තැන්හි නිෂ්පත්ති (හටගැනීම්) අර්ථයෙහිය. බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව, මනසින්ම උපන් බැවින් "මනොමයා" නම් වේ. "යන්නූනාහං සබ්බමත්තිකාමයං kuṭikaṃ කරෙය්‍යං" යනාදී තැන්හි විකාර (ද්‍රව්‍යමය වෙනස්වීම්) අර්ථයෙහිය. "දානමයං, සීලමයං" යනාදී තැන්හි හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙහිය. "පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාරං" යන මෙහි විකාර අර්ථයෙන් හෝ හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙන් හෝ දත යුතුය. යම් හෙයකින් රත්තරන්ම "සොවණ්ණ" යන්නෙහි අර්ථය වේ නම්, එවිට රත්තරන්වල විකාරය "සොවණ්ණමයං" වන බැවින් "මය" ශබ්දය විකාර අර්ථයෙහි දත යුතුය. එය නිෂ්පත්ති (හටගැනීම්) අර්ථයෙන් යැයි පැවසීම ද සුදුසුය. යම් හෙයකින් රත්තරන්වලින් උපන් දෙය "සොවණ්ණ" යන්නෙහි අර්ථය වේ නම්, එවිට "සොවණ්ණ" යන්නම "සොවණ්ණමයං" වන බැවින් "මය" ශබ්දය හුදෙක් පදපූරණ අර්ථයෙහි දත යුතුය.

Mesaddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu karaṇe āgato. Mayāti attho. ‘‘Tassa me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu sampadāne, mayhanti atthoti vadanti. ‘‘Pubbeva me bhikkhave sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu sāmiatthe, mamāti atthoti ca vadanti. Etthetaṃ vuccati –

"මේ" ශබ්දය "කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, halaṃ dāni pakāsituṃ" (මා විසින් දුකසේ අවබෝධ කරගන්නා ලදී, දැන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පලක් නැත) යනාදී තැන්හි කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි පැමිණියේය. "මයා" (මා විසින්) යනු එහි අර්ථයයි. "තස්ස මෙ භන්තෙ භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු" (ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා) යනාදී තැන්හි සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහිය; එහි අර්ථය "මයිහං" (මට) යැයි පවසති. "පුබ්බෙව මෙ භික්ඛවෙ සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො" (මහණෙනි, මගේ සම්බෝධියට පෙර, නොබුදු වූ බෝධිසත්ත්ව අවධියෙහිම...) යනාදී තැන්හි ස්වාමි අර්ථයෙහිය; එහි අර්ථය "මම" (මගේ) යැයි ද පවසති. මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියනු ලැබේ:

Karaṇe sampadāne ca, sāmiatthe ca āgato;

Mesaddo iti viññeyyo, viññunā nayadassinā.

"කරණ අර්ථයෙහි ද, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, ස්වාමි අර්ථයෙහි ද පැමිණි 'මේ' ශබ්දය මෙසේය කියා, ක්‍රම දක්නා නුවණැත්තා විසින් දත යුතුය."

Ettha [Pg.387] pana ṭhatvā aṭṭhakathācariyehi kate te mesaddānamatthavivaraṇe vinicchayaṃ brūma tesamadhippāyappakāsanavasena sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭanatthaṃ. Tathā hi aṭṭhakathācariyā temesaddānaṃ sampadānatthavasena ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Evaṃ yvāyaṃ tehi asaṅkarato niyamo dassito, so sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tathā hi temesaddatthavācakā tuyhaṃ mayhaṃsaddā tava mamasaddā ca sampadānasāmiatthesu aniyamato pavattanti.

මෙහි වනාහි පිහිටා, අට්ඨකථාචාර්යවරුන් විසින් කරන ලද "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ අර්ථ විවරණය පිළිබඳව, අසන්නන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස ඔවුන්ගේ අදහස ප්‍රකාශ කරමින් විනිශ්චයක් පවසමු. එනම් අට්ඨකථාචාර්යවරු "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ සම්ප්‍රදාන අර්ථය වශයෙන් "තුය්හං", "මයිහං" කියා ද, ස්වාමි අර්ථය වශයෙන් "තව", "මම" කියා ද අර්ථ වර්ණනා කළහ. මෙසේ ඔවුන් විසින් නොගැටෙන සේ දක්වන ලද යම් නියමයක් වේ ද, එය අට්ඨකථා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි කොයින් ලැබේද? මන්ද යත්, "තේ", "මේ" ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කරන "තුය්හං", "මයිහං" ශබ්දයන් සහ "තව", "මම" ශබ්දයන් සම්ප්‍රදාන සහ ස්වාමි යන අර්ථයන්හි නියමයකින් තොරව (අනියමිතව) පවතින බැවිනි.

Tatrime payogā – idaṃ tuyhaṃ dadāmi. Tuyhaṃ vikappemi. Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi. Esa hi tuyhaṃ pitā narasīho. Tuyhaṃ pana mātā kahanti. Mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ. Na mayhaṃ bhariyā esā. Assamo sukato mayhaṃ. Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ. Tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ. Mayhaṃ sāmiko idāni marissati. Tava dīyate, tava silāghate, mama silāghate, pabbajjā mama ruccati. Tava putto. Ubho mātāpitā mamāti evaṃ aniyamato pavattanti.

මෙහි (චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්ති භේදයකින් තොරව) යෙදෙන ආකාර මෙසේ ය: 'idaṃ tuyhaṃ dadāmi' (මෙය මම ඔබට දෙමි), 'tuyhaṃ vikappemi' (ඔබට පවරමි / විකල්ප කරමි), 'tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa, āhutiṃ paggahessāmi' (බ්‍රාහ්මණය, ඔබගේ මස්වලින් ද, තෙල්වලින් ද, හිසෙන් ද යුතුව පූජාවක් පවත්වමි), 'esa hi tuyhaṃ pitā narasīho' (මේ ඔබගේ පියා වූ නරසීහයා ය), 'tuyhaṃ pana mātā kahanti' (එතකොට ඔබගේ මව කොහේද?), 'mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ' (මට ම දානය දිය යුතුය, අන් අයට නොවේ), 'mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ' (මගේ ම ශ්‍රාවකයන්ට දානය දිය යුතුය, අන් අයට නොවේ), 'na mayhaṃ bhariyā esā' (ඇය මාගේ බිරිඳ නොවේ), 'assamo sukato mayhaṃ' (මාගේ ආශ්‍රමය මැනවින් සාදන ලද්දකි), 'sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ' (සර්වඥතාව මට ප්‍රිය ය), 'tāta mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ, tumhākaṃ aññādisaṃ' (පියාණෙනි, මගේ මවගේ මුහුණ වෙනස් ය, ඔබගේ මුහුණ වෙනස් ය), 'mayhaṃ sāmiko idāni marissati' (මාගේ ස්වාමියා දැන් මිය යනු ඇත), 'tava dīyate' (ඔබට දෙනු ලැබේ), 'tava silāghate' (ඔබට ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ), 'mama silāghate' (මට ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ), 'pabbajjā mama ruccati' (පැවිද්ද මට රුචි වේ), 'tava putto' (ඔබගේ පුත්‍රයා ය), 'ubho mātāpitā mama' (මවුපියන් දෙදෙනා ම මාගේ ය) යනාදී වශයෙන් අනිශ්චිතව පවතී.

Cūḷaniruttiyañhi yamakamahātherena catutthīchaṭṭhīnaṃ anaññarūpattaṃ vuttaṃ ‘‘catutthīchaṭṭhīnaṃ sabbattha anaññaṃ, tatiyāpañcamīnaṃ bahuvacanañcā’’ti[Pg.388]. Yadi evaṃ aṭṭhakathācariyā ‘‘namo te purisājañña. Namo te buddha vīratthū’tiādīsu tuyhaṃsaddassa vasena sampadāne, tuyhanti hi attho. ‘Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariya’ntiādīsu sāmiatthe, tavāti hi attho’’tiādīni vadantā ‘‘ayuttaṃ saṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇesu’’ntipi, ‘‘passitabbaṃ na passiṃsū’’tipi āpajjantīti? Yuttaṃyeva te saṃvaṇṇayiṃsu, passitabbañca passiṃsu. Tathā hi te ‘‘saddasatthampi ekadesato sāsanānukūlaṃ hotī’’ti paresamanukampāya saddasatthato nayaṃ gahetvā sampadānatthavasena te mesaddānaṃ ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthaṃ saṃvaṇṇayiṃsu, sāmiatthavasena pana ‘‘tava mamā’’ti. Saddasatthe hi catutthīchaṭṭhīrūpāni sabbathā visadisāni, sāsane pana sadisāni. Tasmā sāsane sāmaññena pavattāni catutthīchaṭṭhīrūpāni saddasatthe visesena pavattehi catutthīchaṭṭhīrūpehi samānagatikāni katvā paresamanukampāya sampadānatthe tuyhaṃ mayhaṃsaddānaṃ pavattiniyamo, sāmiatthe ca tava mamasaddānaṃ pavattiniyamo dassito. Yasmā pana paresamanukampāya ayaṃ niyamo, tasmā karuṇāyevāyaṃparādho, na aṭṭhakathācariyānaṃ. Tāya eva hi tehi evaṃ saṃvaṇṇanā katāti.

චූළනිරුත්ති ග්‍රන්ථයෙහි යමක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීන්ගේ අනන්‍ය ස්වරූපය (සමාන බව) මෙසේ දක්වා ඇත: 'චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී විභක්තීහු හැම තැනම සමාන වෙති, තෘතීයා සහ පංචමී විභක්තීන්ගේ බහුවචනය ද එසේ ම ය' යනුවෙනි. ඉදින් එසේ නම්, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා 'namo te purisājañña, namo te buddha vīratthū' යනාදී ස්ථානයන්හි 'te' යන්න 'tuyhaṃ' (ඔබට) යන අර්ථයෙන් සම්ප්‍රදාන විභක්තියෙහි ද, 'kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ' යනාදී ස්ථානයන්හි 'te' යන්න 'tava' (ඔබගේ) යන අර්ථයෙන් ස්වාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්තියෙහි ද යෙදෙන බව දක්වමින්, වැරදි විවරණයක් කළාහු යැයි හෝ දැකිය යුත්ත නොදුටුවාහු යැයි හෝ චෝදනාවට ලක් වෙත් ද? නැත, උන්වහන්සේලා ඉතා සුදුසු පරිදි ම විවරණය කළහ, දැකිය යුත්ත ම දුටුවහ. මන්ද, උන්වහන්සේලා 'ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ද එක්තරා දුරකට ශාසනයට අනුකූල වේ' යැයි සලකා, අන්‍යන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයට අනුව ක්‍රමය ගෙන, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙන් 'te, me' ශබ්දයන් 'tuyhaṃ, mayhaṃ' (ඔබට, මට) ලෙස ද, ස්වාමි අර්ථයෙන් 'tava, mama' (ඔබගේ, මාගේ) ලෙස ද විස්තර කළහ. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූප හැම අතින් ම වෙනස් වන නමුත්, ශාසන ව්‍යවහාරයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ඒවා සමාන වේ. එබැවින් ශාසනයෙහි පොදුවේ පවත්නා චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප, ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් පවත්නා චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප සමඟ සමාන ගති ඇති කොට, අන්‍යන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාවෙන් සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්මේ නියමය ද, ස්වාමි අර්ථයෙහි 'tava', 'mama' ශබ්දයන්ගේ පැවැත්මේ නියමය ද පෙන්වා දුන්හ. යම් හෙයකින් අන්‍යන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාව නිසාම මේ නියමය කරන ලද ද, එබැවින් මෙය කරුණාවන්තකමේ ම වරදකි (කරුණාවෙහි ම දෝෂයකි) මිස අටුවාචාරීන් වහන්සේලාගේ වරදක් නොවේ. උන්වහන්සේලා විසින් මෙවැනි විවරණයක් කරන ලද්දේ ඒ කරුණාව නිසාම ය.

Keci panettha evaṃ vadeyyuṃ – nanu ca bho aṭṭhakathācariyehi saddanayaṃ nissāya te mesaddānaṃ sāmiatthe vattamānānaṃ ‘‘tava mamā’’ti atthavacanena ‘‘tuyhaṃ maṃsena medena, na mayhaṃ bhariyā esā’’tiādīsu sāmivisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattuṃ, tathā saddanayaññeva nissāya te mesaddānaṃ sampadānatthe vattamānānaṃ [Pg.389] ‘‘tuyhaṃ mayha’’nti atthavacanena ‘‘bhattaṃ tava na ruccati. Pabbajjā mama ruccatī’’tiādīsupi sampadānavisayesu vibhattivipallāsanayo dassitoti sakkā vattunti? Na sakkā, gāthāsu viya cuṇṇiyapadaṭṭhānepi tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ aniyamena dvīsu atthesu pavattanato. Na hi īdise ṭhāne gāthāyaṃ vā cuṇṇiyapadaṭṭhāne vā vibhattivipallāso icchitabbo. ‘‘Tassa rajjassahaṃ bhīto. Kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmī’’tiādīsuyeva pana ṭhānesu icchitabbo.

මෙහිදී ඇතැමෙක් මෙසේ පැවසිය හැකිය: 'පින්වත, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට, ස්වාමි අර්ථයෙහි පවත්නා 'te', 'me' ශබ්දයන් සඳහා 'tava', 'mama' යනුවෙන් අර්ථ කීමෙන්, 'tuyhaṃ maṃsena medena, na mayhaṃ bhariyā esā' යනාදී ස්වාමි විෂයයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාස (විභක්ති මාරුවීමේ) ක්‍රමය පෙන්වා ඇතැයි කිව හැකි නොවේ ද? එසේම එම ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ම ඇසුරු කොට, සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි පවත්නා 'te', 'me' ශබ්දයන් සඳහා 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ' යනුවෙන් අර්ථ කීමෙන්, 'bhattaṃ tava na ruccati, pabbajjā mama ruccati' යනාදී සම්ප්‍රදාන විෂයයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාස ක්‍රමය පෙන්වා ඇතැයි කිව හැකි නොවේ ද?' කියා ය. එසේ පැවසිය නොහැකිය. මන්ද, ගාථාවන්හි මෙන් ම ගද්‍ය පාඨයන්හි ද 'tuyhaṃ', 'mayhaṃ', 'tava', 'mama' යන ශබ්දයන් නියමයකින් තොරව අර්ථ දෙකෙහි ම පවතින බැවිනි. මෙවැනි ස්ථානයක ගාථාවක හෝ ගද්‍ය පාඨයක හෝ විභක්ති විපල්ලාසයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය. 'tassa rajjassahaṃ bhīto' (ඒ රාජ්‍යයට මම බිය වෙමි), 'kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi' (මම ඒ සැපයට බිය වෙම් ද?) යනාදී ස්ථානයන්හි ම (විභක්ති විපල්ලාසය) බලාපොරොත්තු විය යුතුය.

Yadi saddanayaṃ nissāya ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsu vibhattivipallāso icchitabbo siyā, ‘‘brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi. Brāhmaṇassa pitā adāsī’’tiādīsupi saddanayaṃ nissāya ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsattho vacanīyo siyā catutthīchaṭṭhīrūpānaṃ satthe visuṃ vacanato. Evañca sati ko dosoti ce? Attheva doso, yasmā dānayoge vā namoyoge vā āyādesasahitāni catutthīchaṭṭhīrūpāni sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane nupalabbhanti, tasmā ‘‘brāhmaṇāyā’’tiādinā vibhattivipallāsatthavacane ayaṃ doso yadidaṃ avijjamānaggahaṇaṃ. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu vibhattivipallāsakaraṇaṃ sāvajjaṃ, tasmā ‘‘tuyhaṃ maṃsena medenā’’tiādīsupi vibhattivipallāso na icchitabbo.

ඉදින් ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට 'tuyhaṃ maṃsena medena' යනාදී ස්ථානයන්හි විභක්ති විපල්ලාසයක් පිළිගත යුතු නම්, 'brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi' (බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රිය පුත්‍ර දානය දුන්නේය), 'brāhmaṇassa pitā adāsi' (බ්‍රාහ්මණයාගේ පියා දුන්නේය) යනාදී තැන්හි ද ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට 'brāhmaṇāya' යනාදී වශයෙන් විභක්ති විපල්ලාස අර්ථයක් කිව යුතු වන්නේ ය. මන්ද යත්, ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූප වෙන් වෙන්ව පවසන බැවිනි. මෙසේ ඇති කල්හි ඇති වන දෝෂය කුමක්ද යත්? එහි දෝෂයක් පවතී. යම් හෙයකින් දාන යෝගයේදී හෝ නමස්කාර (නමෝ) යෝගයේදී හෝ 'ආය' ආදේශය සහිත වූ චතුර්ථී-ෂෂ්ඨී රූප අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. එබැවින් 'brāhmaṇāya' යනාදී වශයෙන් විභක්ති විපල්ලාස අර්ථයක් පැවසීමේදී, භාවිතයේ නොමැති (අවිද්‍යමාන) දෙයක් ග්‍රහණය කර ගැනීම නම් වූ මේ දෝෂය ඇති වේ. යම් හෙයකින් මෙවැනි ස්ථානයන්හි විභක්ති විපල්ලාස කිරීම දෝෂ සහිත වේ ද, එබැවින් 'tuyhaṃ maṃsena medena' යනාදී ස්ථානයන්හි ද විභක්ති විපල්ලාසයක් බලාපොරොත්තු නොවිය යුතුය.

Catutthīchaṭṭhīrūpāni hi anaññāni dissanti ‘‘purisassa adāsi, purisassa dhanaṃ brāhmaṇānaṃ adāsi, brāhmaṇānaṃ santaka’’nti. Tathā hi pāvacane sa naṃsaddā sampadānasāmiatthesu sāmaññena [Pg.390] pavattanti, tappavatti ‘‘aggassa dātā medhāvī’’tiādīhi payogehi dīpetabbā. ‘‘Aggassa dātā medhāvī’’ti ettha hi ‘‘aggassā’’ti ayaṃ saddo yadā kriyāpaṭiggahaṇaṃ paṭicca sampadānatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa ratanattayassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Yadā pana kriyaṃ paṭicca kammabhūte sāmiatthe pavattati, tadā ‘‘aggassa deyyadhammassa dātā’’ti atthavasena pavattati. Evaṃ sabbathāpi vipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hotīti. Tathā saddanayaṃ nissāya ‘‘sampadānavacana’’nti tumhehi daḷhaṃ gahitassa mayhaṃsaddassa sāmiatthavasena paṇṇattiyaṃ dassanato vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoteva. Tathā hi –

මන්ද, 'purisassa adāsi' (පුරුෂයාට දුන්නේය), 'purisassa dhanaṃ' (පුරුෂයාගේ ධනය), 'brāhmaṇānaṃ adāsi' (බ්‍රාහ්මණයන්ට දුන්නේය), 'brāhmaṇānaṃ santakaṃ' (බ්‍රාහ්මණයන් සතු දෙය) යන ස්ථානයන්හි චතුර්ථී සහ ෂෂ්ඨී රූපයන්ගේ අනන්‍යතාව (සමාන බව) පෙනේ. එසේම බුද්ධ වචනයෙහි 'sa', 'naṃ' යන ප්‍රත්‍යයන් සම්ප්‍රදාන සහ ස්වාමි අර්ථයන්හි පොදුවේ පවතී. එහි පැවැත්ම 'aggassa dātā medhāvī' යනාදී යෙදුම්වලින් පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙහි 'aggassa dātā medhāvī' යන්නෙහි, 'aggassa' යන ශබ්දය යම් කලෙක ක්‍රියාව ලැබීම (ප්‍රතිග්‍රහණය) අපේක්ෂා කරමින් සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි පවතී ද, එකල්හි එය 'අග්‍ර වූ රතනත්‍රයට දෙන්නා වූ' යන අර්ථයෙන් පවතී. යම් කලෙක ක්‍රියාව අපේක්ෂා කොට කර්ම බවට පත් වූ ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතී ද, එකල්හි එය 'අග්‍ර වූ දේයධර්මය දෙන්නා වූ' යන අර්ථයෙන් පවතී. මෙසේ හැම ආකාරයෙන් ම විභක්ති විපල්ලාසය (පිළිගැනීම) ඔබට පිහිටක් නොවේ. එසේම, ව්‍යාකරණ ක්‍රමය ඇසුරු කොට ඔබ විසින් 'සම්ප්‍රදාන වචනයක්' ලෙස දැඩිව ගන්නා ලද 'mayhaṃ' ශබ්දය, ස්වාමි අර්ථයෙන් දේශනාවෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, විභක්ති විපල්ලාසය ඔබට කිසිසේත් ම පිහිටක් නොවේම ය. එනම් මෙසේ ය:

‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro;

Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti

'මයිහක (mayhako) නම් වූ, පර්වත කූටයන් හා ගුහාවන්හි හැසිරෙන එක්තරා පක්ෂියෙක් ඇත. ඌ ඉදුණු තිබ්බටු ගසකට නැඟ, 'මගේ ය, මගේ ය' (mayhaṃ mayhaṃ) කියමින් හඬ නගයි' යනුවෙනි.

Ettha mayhakoti ekāya sakuṇajātiyā nāmaṃ. So hi loluppacāritāya ‘‘idampi mayhaṃ, idampi mayha’’nti kāyati ravatīti mayhakoti vuccati mayhasaddūpapadassa ke re ge saddeti dhātussa vasena.

මෙහි 'mayhako' යනු එක්තරා පක්ෂි විශේෂයක නමකි. මන්ද, ඌ අධික ලෝභී හැසිරීම් ඇති බැවින්, 'මෙය ද මගේ ය, මෙය ද මගේ ය' (idampi mayhaṃ, idampi mayhaṃ) කියමින් හඬ නගන (කෑගසන) බැවින්, 'mayha' ශබ්දය උපපද කොට ඇතිව, 'කේ රේ ගේ සද්දේ' යන ධාතුව ඇසුරෙන් 'mayhako' (මයිහක) යැයි කියනු ලැබේ.

Atrāyaṃ padasodhanā – yadi tuyhaṃ mayhaṃsaddā dhuvaṃ sampadānatthe, tava mamasaddā ca sāmiatthe bhaveyyuṃ, evaṃ sante lokavohārakusalena sabbaññunā tassa sakuṇassa ‘‘mayhako’’ti paṇṇatti na vattabbā siyā anantogadhasampadānatthattā, antogadhasāmyatthattā pana ‘‘mamako’’ icceva paññatti vattabbā siyā. Etthapi ‘‘mayhako’’ti idaṃ vibhattivipallāsavasena vuttanti ce? Na, paṇṇattivisaye vibhattivipariṇāmassa aṭṭhānattā anavakāsattā.

මෙහි පද ශෝධනය මෙසේය - ඉදින් 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ශබ්ද නියත වශයෙන්ම සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, 'තව', 'මම' යන ශබ්ද ස්වාමි අර්ථයෙහි ද වන්නේ නම්, එසේ ඇති කල්හි ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ සර්වඥයන් වහන්සේ විසින් ඒ පක්ෂියාට 'මය්හක' (මගේ කියා හඬ නඟන පක්ෂියා) යන පැනවීම නොකළ යුතු වන්නේය. මන්දයත්, එහි සම්ප්‍රදාන අර්ථය අන්තර්ගත වන බැවිනි. ස්වාමි අර්ථය අන්තර්ගත වන බැවින් 'මමක' කියාම පැනවිය යුතු වන්නේය. "මෙහිදී ද 'මය්හක' යන්න විභක්ති විපර්යාසය (විභක්ති පෙරළීම) නිසා කියන ලද්දක්" යැයි කියන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. පැනවීම් විෂයයෙහි විභක්ති විපරිනාමයට (වෙනස්වීමට) ඉඩක් හෝ අවස්ථාවක් නොමැති බැවිනි.

Apicettha mayhaṃsaddo sarūpato vibhatyantabhāvena tiṭṭhati kasaddena ekapadattūpagamanato, evaṃ santepi ‘‘mayhako’’ti [Pg.391] ayaṃ sakuṇavisesavācako saddo paccattavacanabhāve ṭhitoyeva īsakaṃ sāmiatthampi jotayati sujampati rājapurisasaddā viya. Imināpi kāraṇena vibhattivipallāso tumhākaṃ saraṇaṃ na hoti. Iti ‘‘mayhako’’ti paṇṇattiyaṃ vattamānassa padāvayavabhūtassa mayhasaddassa avipallāsavacanalesena tuyhaṃ tava mamasaddesupi vibhattivipallāso na icchitabboti siddhaṃ. Tasmā aṭṭhakathācariyehi sampadānasāmiatthesu sāmaññena pavattānampi samānānaṃ tuyhaṃ mayhaṃ tava mamasaddānaṃ saddanayaññeva nissāya paresamanukampāya vuttappakāro niyamo dassitoti avagantabbaṃ. Iccevaṃ –

තවද, මෙහි 'මය්හං' යන ශබ්දය 'ක' ශබ්දය සමඟ එක් පදයක් බවට පැමිණීමෙන් ස්වරූපයෙන්ම විභක්ත්‍යන්ත (විභක්ති ප්‍රත්‍ය කෙළවර කොට ඇති) භාවයෙන් පවතී. එසේ වුවද, 'මය්හක' යන සුවිශේෂී පක්ෂි වාචක ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්ති (පච්චත්ත වචන) ස්වභාවයෙහි පිහිටාම, 'සුජම්පති', 'රාජපුරිස' යන ශබ්ද මෙන් ස්වල්ප වශයෙන් ස්වාමි අර්ථය ද ප්‍රකාශ කරයි. මේ හේතුවෙන් ද විභක්ති විපර්යාසය (විභක්ති පෙරළීම) ඔබට පිළිසරණක් නොවේ. මෙසේ 'මය්හක' යන පැනවීමෙහි පවතින පදයේ කොටසක් වූ 'මය්හ' ශබ්දය විපර්යාස නොවූ වචනයක් වන හෙයින්, 'තුය්හං', 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්හි ද විභක්ති විපර්යාසයක් කැමති නොවිය යුතුය යන්න සිද්ධ වේ. එබැවින්, අටුවාචාර්යවරුන් විසින් සම්ප්‍රදාන හා ස්වාමි අර්ථයන්හි පොදුවේ පැවතුණ ද, සමාන වූ 'තුය්හං', 'මය්හං', 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්ගේ ව්‍යාකරණ ක්‍රමයම ඇසුරු කොටගෙන, පරහිත අනුකම්පාවෙන් යුතුව ඉහත දැක්වූ නියමය දක්වන ලද බව දත යුතුය. මෙසේය -

‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime sadde, sampadāne garū vaduṃ;

‘‘Tava mamā’’ti sāmimhi, nayamādāya satthato.

"ගුරුන් (ඇදුරන්) වහන්සේලා ශාසනික ක්‍රමය ගුරු කොට ගෙන 'තුය්හං', 'මය්හං' යන මේ ශබ්ද සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි ද, 'තව', 'මම' යන ශබ්ද ස්වාමි අර්ථයෙහි ද වේ යැයි පැවසූහ."

Evaṃ santepi etesaṃ, niyamo natthi pāḷiyaṃ;

Koci tesaṃ viseso ca, diṭṭho amhehi taṃ suṇa.

"එසේ වුවද, පාලි පාඨයන්හි (ත්‍රිපිටකයෙහි) මොවුන්ගේ මෙබඳු නියමයක් නැත. අප විසින් ඔවුන්ගේ යම් සුවිශේෂත්වයක් දක්නා ලදී, එය අසනු මැනවි."

Sāmyatthasampadānatthā, sambhavanti yahiṃ duve;

‘‘Tuyhaṃ mayha’’ntime saddā, te payogā na dullabhā.

"යම් තැනක ස්වාමි අර්ථය සහ සම්ප්‍රදාන අර්ථය යන දෙකම පවතී ද, එහි 'තුය්හං', 'මය්හං' යන මේ ශබ්දයන්ගේ යෙදීම් දුර්ලභ නොවේ."

‘‘Tava mamā’’time saddā, pāyā sāmimhi vattare;

Sampadāne yahiṃ honti, te payogā panappakā.

"'තව', 'මම' යන මේ ශබ්ද බොහෝ සෙයින් ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතිත්. යම් තැනක ඒවා සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි යෙදේ ද, ඒ යෙදීම් වනාහි අල්පය (මද්‍ය)."

Tavato mamato tuyhaṃ-mayhaṃsaddāva sāsane;

Pāṭhe nekasahassamhi, sāmiatthe pavattareti.

"ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) දහස් ගණන් තැන්වල 'තව', 'මම' යන ශබ්දයන්ට වඩා 'තුය්හං', 'මය්හං' යන ශබ්දයන්ම ස්වාමි අර්ථයෙහි පවතිත්."

Sabbāpi imā nītiyo paramasukhumā sududdasā vīrajātinā sādhukaṃ manasi kātabbā.

පරම සියුම් වූ ද, ඉතා දැකීමට අපහසු වූ ද මේ සියලු ව්‍යාකරණ නීතීහු කෙලෙස් රහිත බුද්ධිමතුන් විසින් මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගත යුත්තාහ.

Vo nosaddesu pana vosaddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci vo [Pg.392] anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha bhikkhave paṇāmemi vo’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo bhikkhave desessāmī’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo sāriputtā subhāsita’’ntiādīsu sāmivacane. ‘‘Ye hi voariyā parisuddhā kāyakammantā’’tiādīsu padapūraṇamatte. Etthetaṃ vuccati –

'වෝ', 'නෝ' යන ශබ්ද අතුරින් 'වෝ' යන ශබ්දය ප්‍රථමා (පච්චත්ත), ද්විතීයා (උපයෝග), තෘතීයා (කරණ), චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන), ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්ති අර්ථයන්හි සහ පාදපූරණයෙහි (පද පිරීමක් පමණක් වන තැන) ද පෙනේ. 'කච්චි වෝ අනුරුද්ධා සමග්ගා සම්මෝදමානා' (අනුරුද්ධයෙනි, තොප සැවොම සමගිව සතුටින් වෙසෙහුද?) යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි ද, 'ගච්ඡථ භික්ඛවේ පණාමේමි වෝ' (මහණෙනි, යව්, තොප පිටත් කරමි) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද, 'න වෝ මම සන්තිකේ වත්ථබ්බං' (මා සමීපයෙහි තොප විසින් නොවිසිය යුතුය) යනාදී තැන්හි තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, 'වනපත්ථපරියායං වෝ භික්ඛවේ දේසිස්සාමි' (මහණෙනි, තොපට වනප්‍රස්ථ පර්යාය දේශනා කරමි) යනාදී තැන්හි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, 'සබ්බේසං වෝ සාරිපුත්තා සුභාසිතං' (සාරිපුත්තයෙනි, තොප සැමගේම වචනය සුභාෂිතය) යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, 'යේ හි වෝ අරියා පරිසුද්ධා... කායකම්මන්තා' යනාදී තැන්හි පාදපූරණ මාත්‍රයෙහි ද පෙනේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘Paccatte upayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmissa vacane ceva, tatheva padapūraṇe;

Imesu chasu ṭhānesu, vosaddo sampavattati’’.

"ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙහි ද, ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි ද, තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, එසේම පාදපූරණයෙහි ද යන මේ ස්ථාන හයෙහි 'වෝ' ශබ්දය මැනවින් යෙදේ."

Nosaddo paccattopayogakaraṇasampadānasāmivacanāvadhāraṇanusaddatthesu paṭisedhe nipātamatte ca vattati. Ayañhi ‘‘gāmaṃ no gaccheyyāmā’’ti ettha paccatte dissati. ‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase’’tiādīsu upayoge. ‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācana’’ntiādīsu karaṇe. ‘‘Saṃvibhajetha no rajjenā’’tiādīsu sampadāne. ‘‘Satthā no bhagavā anuppatto’’tiādīsu sāmivacane. ‘‘Na no samaṃ atthi tathāgatenā’’ti ettha avadhāraṇe. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ mahārājā’’tiādīsu nusaddatthe, pucchāyantipi vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Subhāsitaññeva bhāseyya, no ca dubbhāsitaṃ bhaṇe’’tiādīsu paṭisedhe. ‘‘Na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī’’tiādīsu nipātamatte. Etthetaṃ vuccati –

'නෝ' ශබ්දය ප්‍රථමා, ද්විතීයා, තෘතීයා, චතුර්ථී, ෂෂ්ඨී විභක්තීන්හි ද, අවධාරණ (නියම කිරීම්), 'නු' ශබ්දයේ අර්ථය (ප්‍රශ්නාර්ථය), ප්‍රතිෂේධ (වැළකීම) සහ නිපාත මාත්‍ර අර්ථයන්හි ද වැටේ. එය 'ගාමං නෝ ගච්ඡෙය්‍යාම' (අපි ගමට යන්නෙමු) යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි පෙනේ. 'මා නෝ අජ්ජ විකන්තිංසු, රඤ්ඤෝ සූදා මහානසේ' (රජුගේ සූපවේදියෝ අද මුළුතැන්ගෙයි අප කැබලි නොකෙරෙත්වා) යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද, 'න නෝ විවාහෝ නාගේහි, කතපුබ්බෝ කුදාචන' (නාගයන් සමඟ අප විසින් කිසි කලෙක විවාහයක් නොකරන ලදී) යනාදී තැන්හි තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, 'සංවිභජේථ නෝ රජ්ජේන' (රාජ්‍යයෙන් අපට කොටසක් බෙදා දෙත්වා) යනාදී තැන්හි චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, 'සත්ථා නෝ භගවා අනුප්පත්තෝ' (අපගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක) යනාදී තැන්හි ෂෂ්ඨී (ස්වාමි) විභක්තියෙහි ද, 'න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන' (තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන කෙනෙක් කිසිසේත් නැත) යන්නෙහි අවධාරණ අර්ථයෙහි ද, 'අභිජානාසි නෝ ත්වං මහාරාජා' (මහාරාජයෙනි, ඔබ සිහි කරන්නේද?) යනාදී තැන්හි 'නු' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි (ප්‍රශ්නාර්ථයෙන් ද පැවසීම සුදුසුය) ද, 'සුභාසිතඤ්ඤේව භාසෙය්‍ය, නෝ ච දුබ්භාසිතං භණේ' (සුභාෂිතයම පැවසිය යුතුය, දුර්භාෂිතයක් නොපැවසිය යුතුය) යනාදී තැන්හි ප්‍රතිෂේධ (වැළකීම්) අර්ථයෙහි ද, 'න නෝ සභායං න කරොන්ති කිඤ්චී' යනාදී තැන්හි නිපාත මාත්‍රයෙහි ද වැටේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

Paccatte [Pg.393] cupayoge ca, karaṇe sampadāniye;

Sāmyāvadhāraṇe ceva, nusaddatthe nivāraṇe;

Tathā nipātamattamhi, nosaddo sampavattati.

ප්‍රථමා (පච්චත්ත) විභක්තියෙහි ද, ද්විතීයා (උපයෝග) විභක්තියෙහි ද, තෘතීයා (කරණ) විභක්තියෙහි ද, චතුර්ථී (සම්ප්‍රදාන) විභක්තියෙහි ද, ස්වාමි (ෂෂ්ඨී) හා අවධාරණ අර්ථයෙහි ද, 'නු' ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ද, ප්‍රතිෂේධයෙහි (වැළකීමෙහි) ද, එමෙන්ම නිපාත මාත්‍රයෙහි ද 'නෝ' ශබ්දය මැනවින් යෙදේ.

Idāni sabbanāmānaṃ yathārahaṃ saṃkhittena missakapadamālā vuccate –

දැන් සියලු සර්වනාමයන්ගේ මිශ්‍ර පදමාලාව සුදුසු පරිදි සංක්ෂිප්තව කියනු ලැබේ -

Yo so, ye te. Yaṃ taṃ, ye te. Yena tena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yā sā, yā tā. Yaṃ taṃ, yā tā. Yāya tāya. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Yaṃ taṃ, yāni tāni. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā nayena liṅgattayayojanā kātabbā.

යෝ සෝ, යේ තේ. යං තං, යේ තේ. යේන තේන. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. යා සා, යා තා. යං තං, යා තා. යාය තාය. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. යං තං, යානි තානි. ඉතිරිය විස්තර කටයුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් ලිංග තුනෙහිම යෙදීම කටයුතුය.

‘‘Eso so, ete te. Ayaṃ so, ime te. So ayaṃ te ime’’tiādinā yathāpayogaṃ padamālā yojetabbā. Tathā hi ‘‘yo so bhagavā sayambhū anācariyako. Ete te bhikkhave ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā. Ayaṃ so sārathi etī’’ti evamādayo vicittappayogā dissanti. Iti sabbanāmikapadānaṃ missakapadamālā yojetabbā.

'ඒසෝ සෝ, ඒතේ තේ. අයං සෝ, ඉමේ තේ. සෝ අයං තේ ඉමේ' යනාදී වශයෙන් යෙදුමට අනුව පදමාලාවන් යෙදිය යුතුය. එසේම 'යෝ සෝ භගවා සයම්භූ අනාචරියකෝ' (යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයම්භූ වූ, ගුරු උපදේශ රහිත වූ සේක්ද), 'ඒතේ... භික්ඛවේ උභෝ අන්තේ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතේන අභිසම්බුද්ධා' (මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ඒ මේ අන්ත දෙකට නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව අවබෝධ කරන ලද්දේය), 'අයං සෝ සාරථි ඒති' (මේ ඒ සාරථියා පැමිණෙන්නේය) යනාදී විවිධ යෙදීම් පෙනේ. මෙසේ සර්වනාම පදයන්ගේ මිශ්‍ර පදමාලාව යෙදිය යුතුය.

Mayā sabbatthasiddhassa, sāsane sabbadassino;

Sabbattha sāsane suṭṭhu, kosallatthāya sotunaṃ.

සර්වාර්ථසිද්ධ වූ ද, සර්වදර්ශී වූ ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි, ශ්‍රාවකයන්ගේ සර්වප්‍රකාර ශාසනික නිපුණතාව පිණිස මා විසින් -

Asabbanāmanāmehi, sabbanāmapadehi ve;

Saha sabbāni vuttāni, sabbanāmāni pantito.

- සර්වනාම නොවන නාම පදයන් හා සර්වනාම පදයන් ද සමඟින් සියලු සර්වනාමයන් පෙළගස්වා දක්වන ලදී.

Etesu katayogānaṃ, sukhumatthavijānanaṃ;

Akicchapaṭivedhena, bhavissati na saṃsayo.

මෙහි යෙදෙන්නවුන්ට සියුම් වූ අර්ථයන් වටහා ගැනීම කිසිදු අපහසුවකින් තොරව අවබෝධ කරගත හැකි වනු ඇත, එහි සැකයක් නැත.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙහි වචන මාර්ගයන්හි වෙසෙන ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ -

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

- නිපුණතාව පිණිස කරන ලද 'සද්දනීති' ප්‍රකරණයෙහි -

Sabbanāmataṃsadisanāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo nāma

- 'සර්වනාම හා එයට සමාන නාමයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගය' නම් වූ -

Dvādasamo paricchedo.

දොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

13. Savinicchayasaṅkhyānāmanāmikapadamālā

13. විනිශ්චය සහිත වූ සංඛ්‍යා නාම පදමාලාව.

Ito [Pg.394] paraṃ pavakkhāmi, saṅkhyānāmikapantiyo;

Bhūdhātujehi rūpehi, aññehi cupayojituṃ.

මීට පසුව, 'භූ' ධාතුවෙන් උපන් රූපයන් හා අනෙකුත් රූපයන් සමඟ යෙදීම පිණිස සංඛ්‍යා නාම පදයන්ගේ පෙළගැස්ම පවසන්නෙමි.

Yā hi sā heṭṭhā amhehi eka dviti catuiccetesaṃ saṅkhyāsabbanāmānaṃ nāmikapadamālā kathitā, taṃ ṭhapetvā idha asabbanāmānaṃ pañca cha sattādīnaṃ saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālā bhūdhātumayehi aññehi ca rūpehi yojanatthaṃ vuccate –

යම් හෙයකින් අප විසින් මීට ඉහත දී 'ඒක', 'ද්වි', 'ති', 'චතු' යන මේ සංඛ්‍යා සර්වනාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව පවසන ලද ද, එය හැරදමා, මෙහිදී සර්වනාම නොවන 'පඤ්ච' (පහ), 'ඡ' (හය), 'සත්ත' (හත) ආදී සංඛ්‍යා නාමයන්ගේ නාමික පදමාලාව 'භූ' ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙකුත් රූපයන් සමඟ යෙදීම පිණිස කියනු ලැබේ -

Pañca, pañcahi, pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyaṃ. ‘‘Pañca bhūtā, pañca abhibhavitāro, pañca purisā, pañca bhūmiyo, pañca kaññāyo, pañca bhūtāni, pañca cittānī’’tiādinā sabbattha yojetabbaṃ. Cha, chahi, chabhi, channaṃ, chasu, chassu itipi. ‘‘Chassu loko samuppanno, chassu krubbati santhava’’nti hi pāḷi. Satta, sattahi, sattabhi, sattannaṃ, sattasu. Aṭṭha, aṭṭhahi, aṭṭhabhi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu. Nava, navahi, navabhi, navannaṃ, navasu. Dasa, dasahi, dasabhi, dasannaṃ, dasasu. Evaṃ ekādasa. Dvādasa, bārasa. Terasa, tedasa, teḷasa. Catuddasa, cuddasa. Pañcadasa, pannarasa. Soḷasa. Sattarasa. Aṭṭhārasa, aṭṭhārasahi, aṭṭhārasabhi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Sabbametaṃ bahuvacanavasena gahetabbaṃ.

‘පඤ්ච’ (පහ), ‘පඤ්චහි’, ‘පඤ්චභි’, ‘පඤ්චන්නං’, ‘පඤ්චසු’ යනු විභක්ති සතෙහි වශයෙන් දත යුතුය. “පඤ්ච භූතා (මහා භූත පහක්), පඤ්ච අභිභවිතාරො (අභිභවා යන්නන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච පුරිසා (පුරුෂයන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච භූමියො (භූමි පහක්), පඤ්ච කඤ්ඤායො (කන්‍යාවන් පස්දෙනෙක්), පඤ්ච භූතානි (භූතයන් පහක්), පඤ්ච චිත්තානි (සිත් පහක්)” යනාදී වශයෙන් සියලු තැන යෙදිය යුතුය. ‘ඡ’ (හය), ‘ඡහි’, ‘ඡභි’, ‘ඡන්නං’, ‘ඡසු’, ‘ඡස්සු’ යනුවෙන් ද වේ. “ඡස්සු ලොකො සමුප්පන්නො, ඡස්සු කුබ්බති සන්ථවං” (ලෝකය හයක් කෙරෙහි උපන්නේය, හයක් කෙරෙහි සබඳකම් පවත්වයි) යනු පාලි පාඨයයි. ‘සත්ත’ (හත), ‘සත්තහි’, ‘සත්තභි’, ‘සත්තන්නං’, ‘සත්තසු’. ‘අට්ඨ’ (අට), ‘අට්ඨහි’, ‘අට්ඨභි’, ‘අට්ඨන්නං’, ‘අට්ඨසු’. ‘නව’ (නමය), ‘නවහි’, ‘නවභි’, ‘නවන්නං’, ‘නවසු’. ‘දස’ (දහය), ‘දසහි’, ‘දසභි’, ‘දසන්නං’, ‘දසසු’. එසේම ‘ඒකාදස’ (එකොළහ). ‘ද්වාදස’, ‘බාරස’ (දොළහ). ‘තෙරස’, ‘තේදස’, ‘තෙළස’ (දහතුන). ‘චතුද්දස’, ‘චුද්දස’ (දහහතර). ‘පඤ්චදස’, ‘පන්නරස’ (පහළොව). ‘සෝළස’ (දහසය). ‘සත්තරස’ (දහහත). ‘අට්ඨාරස’ (දහඅට), ‘අට්ඨාරසහි’, ‘අට්ඨාරසභි’, ‘අට්ඨාරසන්නං’, ‘අට්ඨාරසසු’ යනාදී වශයෙනි. මේ සියල්ල බහු වචන වශයෙන් ගත යුතුය.

Ekūnavīsati, ekūnavīsaṃ iccādipi. Ekūnavīsāya, ekūnavīsāyaṃ, ekūnavīsa bhikkhū tiṭṭhanti, ekūnavīsaṃ bhikkhū passati, evaṃ ‘‘kaññāyo cittānī’’ti ca ādinā yojetabbaṃ. Ekūnavīsāya bhikkhūhi dhammo desito, ekūnavīsāya kaññāhi kataṃ, ekūnavīsāya cittehi kataṃ, ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ cīvaraṃ deti, ekūnavīsāya kaññānaṃ dhanaṃ deti, ekūnavīsāya cittānaṃ ruccati, ekūnavīsāya bhikkhūhi apeti[Pg.395]. Evaṃ kaññāhi cittehi. Ekūnavīsāya bhikkhūnaṃ santakaṃ, evaṃ kaññānaṃ cittānaṃ. Ekūnavīsāyaṃ bhikkhūsu patiṭṭhitaṃ. Evaṃ ‘‘kaññāsu cittesū’’ti yojetabbaṃ. Ekūnavīsati, ekūnavīsatiṃ, ekūnavīsatiyā, ekūnavīsatiyaṃ.

‘ඒකූනවීසති’ (දහනවය), ‘ඒකූනවීසං’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘ඒකූනවීසාය’, ‘ඒකූනවීසායං’ යනුවෙන් ද, ‘ඒකූනවීස භික්ඛූ තිට්ඨන්ති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් වැඩසිටිති), ‘ඒකූනවීසං භික්ඛූ පස්සති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් දකියි) යනුවෙන් ද, එසේම ‘කඤ්ඤායො’ (කන්‍යාවෝ), ‘චිත්තානි’ (සිත්) යනාදී වශයෙන් ද යෙදිය යුතුය. ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූහි ධම්මො දෙසිතො’ (දහනව නමක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය කඤ්ඤාහි කතං’ (කන්‍යාවන් දහනව දෙනෙකු විසින් කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය චිත්තේහි කතං’ (සිත් දහනවයකින් කරන ලදී), ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූනං චීවරං දෙති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකට සිවුරු පූජා කරයි), ‘ඒකූනවීසාය කඤ්ඤානං ධනං දෙති’ (කන්‍යාවන් දහනව දෙනෙකුට ධනය දෙයි), ‘ඒකූනවීසාය චිත්තානං රුච්චති’ (සිත් දහනවයකට රුචි වෙයි), ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූහි අපේති’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකගෙන් ඉවත් වෙයි). එලෙසම කන්‍යාවන්ගෙන් ද, සිත්වලින් ද වේ. ‘ඒකූනවීසාය භික්ඛූනං සන්තකං’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමකගේ අයත් දෙයයි), එලෙසම කන්‍යාවන්ගේ ද, සිත්වලට ද වේ. ‘ඒකූනවීසායං භික්ඛූසු පතිට්ඨිතං’ (භික්ෂූන් වහන්සේලා දහනව නමක් කෙරෙහි පිහිටියේය). එලෙසම “කඤ්ඤාසු චිත්තේසු” (කන්‍යාවන් කෙරෙහි, සිත් කෙරෙහි) වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘ඒකූනවීසති’, ‘ඒකූනවීසතිං’, ‘ඒකූනවීසතියා’, ‘ඒකූනවීසතියං’ යනු ද එසේමය.

Vīsati, vīsatiṃ, vīsatiyā, vīsatiyaṃ. Vīsa, vīsaṃ, vīsāya, vīsāyaṃ. Tathā ekavīsa dvāvīsa bāvīsa tevīsa catuvīsa iccādīsupi. Tiṃsa, tiṃsaṃ, tiṃsāya, tiṃsāyaṃ. Cattālīsa, cattālīsaṃ, cattālīsāya, cattālīsāyaṃ. Cattārīsa iccādipi. Paññāsa, paññāsaṃ, paññāsāya, paññāsāyaṃ. Paṇṇāsa, paṇṇāsaṃ, paṇṇāsāya, paṇṇāsāyaṃ. Saṭṭhi, saṭṭhiṃ, saṭṭhiyā, saṭṭhiyaṃ. Sattati, sattatiṃ, sattatiyā, sattatiyaṃ. Sattari iccādipi. Asīti, asītiṃ, asītiyā, asītiyaṃ. Navuti. Navutiṃ, navutiyā, navutiyaṃ.

‘වීසති’ (විස්ස), ‘වීසතිං’, ‘වීසතියා’, ‘වීසතියං’ ද, ‘වීස’, ‘වීසං’, ‘වීසාය’, ‘වීසායං’ ද වේ. එසේම ‘ඒකවීස’ (විසි එක), ‘ද්වාවීස’, ‘බාවීස’ (විසි දෙක), ‘තේවීස’ (විසි තුන), ‘චතුවීස’ (විසි හතර) යනාදීන්හි ද වේ. ‘තිංස’ (තිහ), ‘තිංසං’, ‘තිංසාය’, ‘තිංසායං’. ‘චත්තාලීස’ (හතළිහ), ‘චත්තාලීසං’, ‘චත්තාලීසාය’, ‘චත්තාලීසායං’. ‘චත්තාරීස’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘පඤ්ඤාස’ (පනහ), ‘පඤ්ඤාසං’, ‘පඤ්ඤාසාය’, ‘පඤ්ඤාසායං’. ‘පණ්ණාස’, ‘පණ්ණාසං’, ‘පණ්ණාසාය’, ‘පණ්ණාසායං’. ‘සට්ඨි’ (හැට), ‘සට්ඨිං’, ‘සට්ඨියා’, ‘සට්ඨියං’. ‘සත්තති’ (හැත්තෑව), ‘සත්තතිං’, ‘සත්තතියා’, ‘සත්තතියං’. ‘සත්තරි’ යනාදී වශයෙන් ද වේ. ‘අසීති’ (අසූව), ‘අසීතිං’, ‘අසීතියා’, ‘අසීතියං’. ‘නවුති’ (අනූව), ‘නවුතිං’, ‘නවුතියා’, ‘නවුතියං’ ද වේ.

Itthañca aññathāpi saṅkhyārūpāni gahetabbāni. Ekūnavīsehi, ekūnavīsānaṃ, ekūnavīsesu. ‘‘Channavutīna’’nti ca ādināpi saṅkhyārūpānaṃ katthaci dassanato keci saddasatthavidū ūnavīsatisaddaṃ sabbadāpi ekavacanantamitthiliṅgameva payuñjanti. Keci ‘‘vīsatiādayo ānavuti ekavacanantā itthiliṅgā’’ti vadanti. Keci panāhu –

මෙලෙස ද වෙනත් අයුරකින් ද සංඛ්‍යා රූපයන් ගත යුතුය. ‘ඒකූනවීසේහි’, ‘ඒකූනවීසානං’, ‘ඒකූනවීසේසු’ යනුවෙනි. “ඡන්නවුතීනං” (අනූහයකට) යනාදී වශයෙන් ද සංඛ්‍යා රූපයන් ඇතැම් තැනක දක්නට ලැබෙන බැවින්, ඇතැම් ව්‍යාකරණඥයෝ ‘ඌනවීසති’ (දහනවය) ශබ්දය හැමවිටම ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්ම යොදති. ඇතැම්හු “වීසති (විස්ස) පටන් නවුති (අනූව) දක්වා ශබ්ද ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග වේ” යැයි පවසති. ඇතැම්හු මෙසේ පවසති:

‘‘Saddā saṅkhyeyyasaṅkhāsu, ekatte vīsatādayo;

Saṅkhatthe dvibahuttamhi, tā tu cānavutitthiyo’’ti.

“වීසති (විස්ස) ආදී ශබ්ද ගණන් කරනු ලබන දේ (සංඛ්‍යෙය) සහ සංඛ්‍යාවන් යන අර්ථයන්හි ඒක වචනයෙහි ද, සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහි ද්විවචන බහුවචනයන්හි ද වැටෙත්. අනූව දක්වා වූ ඒ ශබ්ද ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි වෙති.”

Ettha dvivacanaṃ chaḍḍetabbaṃ buddhavacane tadabhāvato. Sabbesampi ca tesaṃ yathāvuttavacanaṃ kiñci pāḷippadesaṃ patvā yujjati, kiñci pana patvā na yujjati vīsativīsaṃtiṃsaṃiccādīnañhi saṅkhatthānaṃ saddānaṃ bahuvacanappayogavasenapi pāḷiyaṃ dassanato[Pg.396], kaccāyane ca yovacanasambhūtarūpavantatādassanato. Tasmā yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve tesamekavacanantatā veditabbā atthi natthisaddānaṃ viya.

මෙහිදී ද්විවචනය බැහැර කළ යුතුය, මන්ද බුද්ධ වචනයෙහි (පාලි භාෂාවෙහි) ද්විවචනයක් නොමැති බැවිනි. ඒ සියල්ලන්ගේම ඉහත සඳහන් කළ වචනය ඇතැම් පාලි පාඨයන්හි ගැලපෙන අතර, ඇතැම් තැනක නොගැලපේ. ‘වීසති’, ‘වීසං’, ‘තිංසං’ යනාදී සංඛ්‍යාත අර්ථ ඇති ශබ්දයන් බහුවචන ප්‍රයෝග වශයෙන් ද පාලියෙහි දක්නට ලැබෙන බැවින් ද, කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි ‘යෝ’ විභක්තියෙන් සැදුණු රූප ඇති බව දක්නට ලැබෙන බැවින් ද වේ. එබැවින්, ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්දයන් මෙන්, ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙහි ඇති කල්හි ද, සුදුසු පරිදි සහ බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව ඒවායේ ඒකවචනාන්ත බව දත යුතුය.

Atthinatthisaddā hi nipātattā ekattepi bahuttepi pavattanti ‘‘puttā matthi dhanammatthi. Natthi attasamaṃ pemaṃ. Natthi samaṇabrāhmaṇā’’tiādīsu. Aliṅgattepi panetesaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo diṭṭho. Abhidhamme hi dhammasenāpatinā anudhammacakkavattinā vohārakusalena vohārakusalasādhakena ‘‘atthiyā nava. Natthiyā navā’’ti ekavacanantaṃ itthiliṅgarūpaṃ dassitaṃ, tasmā vīsativīsatimiccādīnampi yathāsambhavaṃ yathāpāvacanañca itthiliṅgabhāve ekavacanantatā veditabbā.

‘අත්ථි’ සහ ‘නත්ථි’ ශබ්ද නිපාතයන් වන බැවින් ඒකවචනයෙහි ද බහුවචනයෙහි ද වැටේ. “පුත්තා මත්ථි ධනම්මත්ථි (මට පුත්‍රයෝ ද ඇත්තාහ, ධනය ද ඇත්තේය)”, “නත්ථි අත්තසමං පේමං (තමා හා සමාන ප්‍රේමයක් නැත)”, “නත්ථි සමණබ්‍රාහ්මණා (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ නැත)” යනාදී උදාහරණවලිනි. මේවායේ ලිංගයක් නොමැති වුව ද ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී ලිංග භාවය දක්නට ලැබේ. අභිධර්මයෙහි ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ ද, ව්‍යවහාර දක්ෂතාවය සිදු කරන්නා වූ ද, අනු-ධර්මචක්‍රවර්තී වූ ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර මහරහතන් වහන්සේ විසින් “අත්ථියා නව (ඇති බවෙහි නවයකි), නත්ථියා නවා (නැති බවෙහි නවයකි)” යනුවෙන් ඒකවචනාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග රූපය දක්වන ලදී. එබැවින්, ‘වීසති’, ‘වීසතිං’ යනාදී ශබ්දයන්ගේ ද සුදුසු පරිදි සහ බුද්ධ දේශනාවට අනුකූලව ස්ත්‍රී ලිංග භාවයෙහි ඒකවචනාන්ත බව දත යුතුය.

Tattheke ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti ca idaṃ liṅgavipallāsavasena gahetabbaṃ maññanti. Tammativasena ‘‘hetumhi adhipatimhī’’ti pulliṅgabhāvo paṭipādetabbo, ‘‘hetupaccaye adhipatipaccaye’’ iccevattho. Atha vā ‘‘hetuyā adhipatiyā’’ti dvayamidaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgaṃ pulliṅgarūpanti gahetabbaṃ ‘‘hetuyo jantuyo’’tiādīnaṃ itthiliṅgarūpapaṭibhāgānaṃ pulliṅgarūpānampi vijjamānattā, ‘‘atthiyā natthiyā’’ti idaṃ pana liṅgavipallāsavasena vuttanti na gahetabbaṃ atthi natthisaddānaṃ aliṅgabhedattā. Na hi atthi natthisaddā tīsu liṅgesu ekasmimpi antogadhā. Etesu hi atthisaddo ākhyātanipātavasena bhijjati ‘‘atthi santi saṃvijjati. Atthikhīrā brāhmaṇī’’tiādīsu[Pg.397], natthisaddo pana nipātoyeva. Iccevaṃ atthi natthisaddānaṃ nipātānañca liṅgavacanavasena kathanaṃ yujjati itthiliṅgādivasena ekattādivasena ca appavattanato. Vuttañca –

එහි ඇතැම්හු “හේතුයා අධිපතියා” (හේතුවෙහි, අධිපතිත්වයෙහි) යන මෙය ලිංග විපර්යාසයක් වශයෙන් ගත යුතුයැයි සිතති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව “හේතුම්හි අධිපතිම්හි” යනුවෙන් පුල්ලිංග භාවය දැක්විය යුතු අතර, එහි අර්ථය “හේතු ප්‍රත්‍යයෙහි, අධිපති ප්‍රත්‍යයෙහි” යන්නම වේ. නැතහොත් “හේතුයා අධිපතියා” යන මේ දෙක ස්ත්‍රී ලිංග රූප බඳු වූ පුල්ලිංග රූප ලෙස ගත යුතුය. මන්ද “හේතුයෝ ජන්තුයෝ” යනාදී ස්ත්‍රී ලිංග රූප බඳු වූ පුල්ලිංග රූප ද පවතින බැවිනි. එහෙත් “අත්ථියා නත්ථියා” යන්න ලිංග විපර්යාසයක් ලෙස පවසන ලද්දක් යැයි නොගත යුතුය. මන්ද ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්දයන්ට ලිංග භේදයක් නොමැති බැවිනි. ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ ශබ්ද තුන් ලිංගයෙන් කිසිවකටත් ඇතුළත් නොවේ. මේවා අතුරින් ‘අත්ථි’ ශබ්දය ආඛ්‍යාත සහ නිපාත වශයෙන් වෙනස් වේ. “අත්ථි සන්ති සංවිජ්ජති (ඇත, පවතිත්, විද්‍යමාන වේ)”, “අත්ථිඛීරා බ්‍රාහ්මණී (කිරි ඇති බැමිණිය)” යනාදී වශයෙනි. ‘නත්ථි’ ශබ්දය වනාහි නිපාතයක්ම වේ. මෙලෙස ‘අත්ථි’, ‘නත්ථි’ යන ශබ්දයන් සහ නිපාතයන් ලිංග වචන වශයෙන් කීම නොගැලපේ, මන්ද ඒවා ස්ත්‍රී ලිංග ආදී වශයෙන් හෝ ඒකවචන ආදී වශයෙන් නොවැටෙන බැවිනි. මෙසේ ද පවසන ලදී:

‘‘Sadisaṃ tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu;

Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.

“ලිංග තුනෙහි ද, සියලු විභක්තීන්හි ද, සියලු වචනයන්හි ද සමාන වූ, වෙනස් නොවන (ව්‍යය නොවන) යමක් වේ ද, එය ‘අව්‍යය’ නම් වේ.”

Ettha siyā – nanu ca bho ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, evaṃ sante kasmā ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi vuttanti? Saccaṃ atthisaddo paṭhamāya vibhattiyā yutto, tathā natthisaddo atthisaddassa vacanalesena gahetabbattā yugaḷapadattā ca. Idaṃ pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādivacanaṃ upasagganipātasaṅkhāte asaṅkhyāsadde sandhāya vuttaṃ, na ekekamasaṅkhyāsaddaṃ sandhāya. Tathā hi ‘‘asaṅkhyā’’ti ca ‘‘abyayā’’ti ca laddhavohāresu upasagganipātesu upasaggā sabbepi sabbavibhattivacanakā. Nipātānaṃ pana ekacce paṭhamādīsu yathārahaṃ vibhattiyuttā, ekacce avibhattiyuttā. Tattha ye yadaggena vibhattiyuttā, te tadaggena tabbacanakā. Upasagganipātesu hi paccekaṃ ‘‘idaṃ nāma vacana’’nti laddhuṃ na sakkā, sabbasaṅgāhakavasena pana ‘‘sadisaṃ tīsu liṅgesū’’tiādi pubbācariyehi vuttaṃ. Kaccāyanācariyenapi imamevatthaṃ sandhāya ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti vuttaṃ. Na hi āvusosaddato sabbāpi vibhattiyo labbhanti, atha kho ālapanatthavācakattā ekavacanikaanekavacanikā paṭhamāvibhattiyoyeva labbhanti. Ayamasmākaṃ khanti.

මෙහි මෙසේ සැකයක් ඇති විය හැකිය: 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති' යන වචනයෙන් 'අත්ථි' ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යුක්ත වේ. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේද? එය සත්‍යයකි. 'අත්ථි' ශබ්දය ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යුක්තය. 'අත්ථි' ශබ්දයේ ව්‍යවහාරය අනුව ගත යුතු බැවින් සහ එය යුගල පදයක් වන බැවින් 'නත්ථි' ශබ්දයද එසේමය. එහෙත්, 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී මේ වචනය පවසන ලද්දේ උපසර්ග සහ නිපාතයන් වශයෙන් හඳුන්වන අසංඛ්‍යාත (වෙනස් නොවන) ශබ්ද සමූහය අරභයා මිස, එකින් එකක් වූ අසංඛ්‍යාත ශබ්දයන් අරභයා නොවේ. එසේමය, 'අසංඛ්‍යා' කියාද 'අව්‍යය' කියාද ව්‍යවහාර කෙරෙන උපසර්ග සහ නිපාතයන් අතුරින් සියලුම උපසර්ගයෝ සියලු විභක්ති සහ සියලු වචන ඇත්තාහු වෙති. නිපාතයන් අතුරින් ඇතැම් ඒවා ප්‍රථමා ආදී විභක්තීන්හි සුදුසු පරිදි විභක්ති සහිත වන අතර, ඇතැම් ඒවා විභක්ති රහිත වෙති. එහි යම් නිපාත කෙනෙක් යම් පමණකින් විභක්ති සහිත වෙත්ද, ඔවුහු ඒ ප්‍රමාණයෙන් ඒ ඒ වචන ඇත්තාහු වෙති. උපසර්ග සහ නිපාතයන්හි වෙන් වෙන් වශයෙන් 'මෙය මේ වචනයයි' කියා දැක්විය නොහැකි වුවද, සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි 'තුන් ලිඟුහි සමාන වූ' යනාදී වශයෙන් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලදී. කච්චායන ආචාර්යවරයන් විසින්ද මේ අර්ථයම අරභයා 'සබ්බාසමාවුසෝපසග්ගනිපාතාදීහි ච' යන්න වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, 'ආවුසෝ' ශබ්දයෙන් සියලු විභක්තීන් නොලැබෙන අතර, ආමන්ත්‍රණ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඒක වචන සහ බහු වචන සහිත ප්‍රථමා විභක්තිය පමණක් ලැබෙන බැවිනි. මෙය අපගේ පිළිගැනීමයි.

Keci [Pg.398] pana sabbehipi nipātehi sabbavibhattilopaṃ vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāya. Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāya ca dutiyāya cā’’tiādivacanato, padapūraṇamattānañca avibhattiyuttānaṃ atha khalu vata vatha iccādīnaṃ nipātānaṃ vacanato. Etthāpi siyā ‘‘nanu ca bho avibhattiyuttānampi nipātānaṃ sambhavato atthi natthisaddānaṃ avibhattiko niddeso kātabbo, atha kimatthaṃ ‘atthiyā nava, natthiyā navā’ti savibhattiko niddeso kato’’ti? Sabbathā vibhattīhi vinā atthassa niddisitumasakkuṇeyyattāti.

එහෙත්, ඇතැම්හු සියලුම නිපාතයන්ගෙන් සියලු විභක්තීන් ලොප් වන බව පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ. මක්නිසාද යත්, 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති. දිවා, භිය්‍යෝ, නමෝ යන මේවා ප්‍රථමා සහ ද්විතීයා විභක්තීන්හි වෙති' යනාදී වචන පවතින බැවින්ද, හුදෙක් පද පූරණය සඳහා පමණක් යෙදෙන විභක්ති රහිත වූ 'අථ, ඛලු, වත, වථ' යනාදී නිපාතයන් පවතින බැවින්ද වේ. මෙහිදීද මෙවැනි සැකයක් ඇති විය හැකිය: 'පින්වත්නි, විභක්ති රහිත වූ නිපාතයන්ද පවතින බැවින් අත්ථි, නත්ථි ශබ්දයන්ද විභක්ති රහිතව දැක්විය යුතු නොවේද? එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා 'අත්ථියා නව, නත්ථියා නවා' යනුවෙන් විභක්ති සහිතව දැක්වීමක් කරන ලද්දේද?' කියායි. එයට පිළිතුර නම්, කිසිසේත්ම විභක්තීන් නොමැතිව අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි වන බැවිනි.

Yadi evaṃ ‘‘atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyā’’ti vacanato atthi natthisaddā luttāya paṭhamāya vibhattiyā vasena paṭhamāvibhattikāyeva niddisitabbā, evamakatvā kasmā sattamyantavasena ‘‘atthiyā natthiyā’’ti niddiṭṭhāti? Saccaṃ, atthi natthisaddā paṭhamāvibhattiyuttāyeva niddisitabbā, tathāpi ‘‘atthipaccaye nava, natthipaccaye navā’’ti etassatthassa paridīpane paṭhamāya okāso natthi, sattamiyāyeva pana atthi, tasmā ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti vuttaṃ. Iti atthiyānatthiyāsaddānaṃ sattamyantabhāve siddheyeva tatiyācatutthīpañcamīchaṭṭhiyantabhāvopi siddhoyeva hoti. Tasmā ‘‘atthibhāvo atthitā’’tiādīsupi atthiyā bhāvo atthibhāvo, natthiyā bhāvo natthibhāvo, atthiyā bhāvo atthitābhiādinā samāsataddhitaviggaho avassamicchitabbo. Yadidamamhehi vuttaṃ, taṃ ‘‘pāḷiyā virujjhatī’’ti na vattabbaṃ pāḷinayānusārena vuttattāti.

ඉදින් එසේ නම්, 'අත්ථි, සක්කා, ලබ්භා යන මේවා ප්‍රථමා විභක්තියෙහි වෙති' යන වචනය නිසා 'අත්ථි, නත්ථි' යන ශබ්දයන් ලොප් වූ ප්‍රථමා විභක්තියේ බලයෙන් ප්‍රථමා විභක්ති සහිතවම දැක්විය යුතුය. එසේ නොකර කුමන කරුණක් නිසා සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙන් 'අත්ථියා, นත්ථියා' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේද? එය සත්‍යයකි, 'අත්ථි, นත්ථි' ශබ්දයන් ප්‍රථමා විභක්තියෙන්ම දැක්විය යුතුය. එසේ වුවද, 'අත්ථි ප්‍රත්‍යයෙහි නවයකි, นත්ථි ප්‍රත්‍යයෙහි නවයකි' යන මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමෙහිලා ප්‍රථමා විභක්තියට අවස්ථාවක් නැත. සප්තමී විභක්තියටම පමණක් එහි අවස්ථාව ඇත. එබැවින් 'අත්ථියා නව, นත්ථියා නවා' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙසේ 'අත්ථියා, นත්ථියා' යන ශබ්දයන් සප්තමී විභක්ති සහිත බව සිද්ධ වන කල්හි, තෘතීයා, චතුර්ථී, පංචමී, ෂෂ්ඨී විභක්ති සහිත බවද සිද්ධ වන්නේමය. එබැවින් 'අත්ථිභාවෝ, අත්ථිතා' යනාදී පදයන්හිද 'අත්ථියා භාවෝ අත්ථිභාවෝ', 'นත්ථියා භාවෝ นත්ථිභාවෝ', 'අත්ථියා භාවෝ අත්ථිතා' යනාදී වශයෙන් සමාස සහ තද්ධිත විග්‍රහයන් නිසැකවම පිළිගත යුතුය. අප විසින් පවසන ලද මේ කරුණ 'පාලි ක්‍රමයට පටහැනි වේ' යැයි නොකිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙය පාලි භාෂා ක්‍රමානුකූලවම පවසන ලද බැවිනි.

Evaṃ hotu, kasmā bho ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti itthiliṅganiddeso kato, nanu nipātopasaggā aliṅgabhedāti? Saccaṃ, idaṃ pana ṭhānaṃ atīva sukhumaṃ, tathāpi pubbācariyānubhāvaññeva [Pg.399] nissāya vinicchayaṃ brūma. Yathā hi vīsatiiccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ sarūpato adabbavācakattepi dabbavācakānaṃ latāmatirattiitthī yāguvadhūsaddānaṃ viya itthiliṅgabhāvo saddasatthavidūhi anumato, evaṃ adabbavācakattepi atthi natthisaddānaṃ katthaci itthiliṅgabhāvo saddhammavidūhi anumato. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘atthiyā nava, natthiyā navā’’ti. Atha vā ‘‘atthiyā, natthiyā’’ti imāni liṅgabhāvavinimuttāni sattamiyantāni nipātapadānītipi gahetabbāni, na ettha codetabbaṃ, evarūpāni nipātapadāni pubbācariyehi vuttāni na santi, tasmā chaḍḍetabbamidaṃ vacananti.

එය එසේ වේවා, පින්වත්නි, 'අත්ථියා, นත්ථියා' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංග නිර්දේශයක් කර ඇත්තේ කුමක් හෙයින්ද? නිපාත සහ උපසර්ගයන් ලිංග භේදයෙන් තොර වූ (අලිංග) ඒවා නොවේද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් මේ කරුණ ඉතා සියුම්ය. එසේ වුවද, පූර්වාචාර්යවරුන්ගේ ශාස්ත්‍රීය ඥානයම ඇසුරු කරගෙන මෙහි විනිශ්චය පවසමු. යම් සේ 'වීසති' (විස්ස) යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන් තමන්ගේ ස්වරූපයෙන් ද්‍රව්‍ය වාචක නොවුණද, ද්‍රව්‍ය වාචක වන 'ලතා, මති, රත්ති, ඉත්ථී, යාගු, වධූ' යන ශබ්දයන් මෙන් ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රඥයන් විසින් අනුමත කරන ලදද, එසේම ද්‍රව්‍ය වාචක නොවුණද 'අත්ථි, นත්ථි' යන ශබ්දයන්ගේ ඇතැම් තැනක ස්ත්‍රී ලිංග භාවය ධර්මධර වියතුන් විසින් අනුමත කර ඇත. ඒ නිසාම ධර්මසේනාපති (සාරිපුත්ත) මහ රහතන් වහන්සේ 'අත්ථියා නව, นත්ථියා නවා' යනුවෙන් වදාළ සේක. නැතහොත්, 'අත්ථියා, นත්ථියා' යන මේවා ලිංග භේදයෙන් තොර වූ සප්තමී විභක්ත්‍යන්ත නිපාත පදයන් ලෙසද ගත යුතුය. 'මෙවැනි නිපාත පදයන් පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් පවසන ලද ඒවා නොවේ, එබැවින් මේ ප්‍රකාශය බැහැර කළ යුතුය' කියා මෙහිදී චෝදනා නොකළ යුතුය.

Pāvacanasmiñhi garūhi aniddiṭṭhānipi anekavihitāni nipātapadāni sandissanti, nāpi ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti evamādīsu ‘‘apasaddā ime’’ti virodho uppādetabbo. Na hi acinteyyānubhāvena pāramitāpuññena nipphannena anāvaraṇañāṇena sabbaṃ ñeyyamaṇḍalaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā passato buddhassa vacane aññesaṃ vācāvippalāpo avassaṃ labbhatīti. Nanu ca bho ‘‘hetuyā, adhipatiyā, atthiyā, natthiyā’’ti ca idaṃ sāriputtattheravacanaṃ tena nikkhittattā. Tathāgatena hi tāvatiṃsabhapane desitakāle imāni padāni na santi, evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacana’’nti vadathāti? Buddhavacanaṃyeva nāma. Āyasmato hi sāriputtassa tathāgatena nayo dinno, tenapi pabhinnapaṭisambhidena satthukappena aggasāvakena satthu santikā nayaṃ labhitvā byañjanaṃ suropitaṃ kataṃ. Sabbepi hi paṭisambhidappattā ariyā dunniruttiṃ na vadanti niruttipabhedasmiṃ sukusalattā, tasmā aññesamavisayo esa ariyānaṃ vohāroti daṭṭhabbaṃ.

මක්නිසාද යත්, බුද්ධ ශාසනයෙහි (පාලි පාඨයන්හි) පූර්ව ආචාර්යවරුන් විසින් විශේෂයෙන් නොදක්වන ලද විවිධාකාර වූ නිපාත පදයන්ද දක්නට ලැබෙන බැවිනි. එමෙන්ම 'හේතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, นත්ථියා' යනාදී තැන්හි 'මොහු අපශබ්ද (වැරදි වචන) වෙති' කියා විරෝධයක් ඇති නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, අචින්ත්‍ය ආනුභාවයෙන් යුත්, පාරමිතා පුණ්‍යයෙන් ජනිත වූ, අනාවරණ ඥානයෙන් යුතුව සියලු ඥෙය මණ්ඩලය අත්ලෙහි තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් සේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට බලා වදාරන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අන් අයගේ වාග් දෝෂයන් කිසිසේත්ම අඩංගු විය නොහැකි බැවිනි. 'පින්වත්නි, "හේතුයා, අධිපතියා, අත්ථියා, นත්ථියා" යන මේ වචන සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේගේ වචන නොවේද? උන්වහන්සේ විසින් එය පිහිටුවන ලද්දකි. තථාගතයන් වහන්සේ තව්තිසා භවනෙහි (අභිධර්මය) දේශනා කරන අවස්ථාවෙහි මේ පදයන් නොතිබුණි. එසේ තිබියදී කුමන කරුණක් නිසා මෙය "බුද්ධ වචනය" යැයි පවසන්නේද?' කියා කෙනෙකු ඇසිය හැකිය. එහෙත් එය බුද්ධ වචනයම වේ. මක්නිසාද යත්, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහ රහතන් වහන්සේට තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා ක්‍රමය (නය) ලබා දෙන ලද අතර, සිවුපිළිසිඹියාපත් වූ, ශාස්තෘන් වහන්සේ බඳු වූ ඒ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් ක්‍රමය ලබාගෙන අකුරු ව්‍යඤ්ජන මනාව පිහිටුවන ලද බැවිනි. ප්‍රතිසම්භිදාවන්ට පත් සියලුම ආර්යයන් වහන්සේලා නිරුක්ති ප්‍රභේදයන්හි අතිශයින් දක්ෂ වන බැවින් වැරදි ව්‍යවහාරයන් භාවිත නොකරති. එබැවින්, මේ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ව්‍යවහාරය සාමාන්‍ය ජනයාට විෂය නොවන උත්තරීතර එකක් බව දත යුතුය.

Idāni [Pg.400] satādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate –

දැන් 'සත' (සියය) යනාදී ශබ්දයන්ගේ නාම පද මාලාව (විභක්ති රූප ක්‍රමය) කියනු ලැබේ.

Sataṃ, satāni, satā. Sataṃ, satāni, sate. Satena, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Satā, satasmā, satamhā, satehi, satebhi. Satassa, satānaṃ. Sate, satasmiṃ, satamhi, satesu. Evaṃ sahassaṃ, sahassānīti yojetabbaṃ. Dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassanti etthāpi eseva nayo. Ayaṃ panettha payogo ‘‘sataṃ bhikkhū, sataṃ itthiyo, sataṃ cittāni. Bhikkhūnaṃ sataṃ, itthīnaṃ sataṃ, cittānaṃ sataṃ. Sahassādīsupi eseva nayo. Itthañca aññathāpi saddarūpāni bhavanti. Koṭi, koṭī, koṭiyo. Rattinayena ñeyyaṃ.

සතං, සතානි, සතා (ප්‍රථමා). සතං, සතානි, සතේ (ද්විතීයා). සතේන, සතේහි, සතේභි (තෘතීයා). සතස්ස, සතානං (චතුර්ථී). සතා, සතස්මා, සතම්හා, සතේහි, සතේභි (පංචමී). සතස්ස, සතානං (ෂෂ්ඨී). සතේ, සතස්මිං, සතම්හි, සතේසු (සප්තමී) යනාදී වශයෙනි. මේ අයුරින් 'සහස්සං' (දහස), 'සහස්සානි' යනාදී වශයෙන් ද සම්බන්ධ කරගත යුතුය. 'දසසහස්සං' (දහදහස), 'සතසහස්සං' (ලක්ෂය), 'දසසතසහස්සං' (දසලක්ෂය) යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි යෙදුම මෙසේය: 'සතං භික්ඛූ' (භික්ෂූන් සියයක්), 'සතං ඉත්ථියෝ' (ස්ත්‍රීන් සියයක්), 'සතං චිත්තානි' (සිත් සියයක්). 'භික්ඛූනං සතං' (භික්ෂූන්ගේ සියය), 'ඉත්ථීනං සතං' (ස්ත්‍රීන්ගේ සියය), 'චිත්තානං සතං' (සිත්වල සියය) වශයෙනි. 'සහස්ස' (දහස) ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. තවද, වෙනත් ආකාරයකින් ද ශබ්ද රූප වෙති. 'කෝටි, කෝටී, කෝටියෝ' වශයෙනි. එය 'රත්ති' (රාත්‍රී) ශබ්දයේ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

Ekappabhutito yāva, dasakā yā pavattati;

Saṅkhyā tāva sā saṅkhyeyya-ppadhānāti garū vaduṃ.

එක පටන් දසය දක්වා පවතින යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ තාක් එම සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යෙය (ගිනිය හැකි ද්‍රව්‍යය) ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ යැයි ගුරුවරු පැවසූහ.

Vīsatito yāva satā, yā saṅkhyā tāva sā pana;

Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānāti ca vaṇṇayuṃ.

විස්සේ පටන් සියය දක්වා වූ යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ තාක් වූ ඒ සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන වූ ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන වූ ද වන්නේ යැයි වර්ණනා කළහ.

Apica –

තවද -

Vīsato yāva koṭiyā, saṅkhyā tāva hi sā khalu;

Saṅkhyāppadhānā saṅkhyeyya-ppadhānā cāti niddise.

විස්සේ සිට කෝටිය දක්වා වූ යම් සංඛ්‍යාවක් වේ ද, ඒ සංඛ්‍යාව සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන වූ ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන වූ ද වන්නේ යැයි නිවැරදිව දැක්විය යුතුය.

Tathā hi ‘‘asīti koṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbaji’’nti, ‘‘khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti ca pāḷi dissati.

එසේමය, 'අසූ කෝටියක් රන් හැරදමා පැවිදි විය' කියා ද, 'කෙලෙස් රහිත වූ, පහ වූ මලකඩ ඇති සියක් කෝටියක් රහතන් වහන්සේලා රැස් වූහ' කියා ද පාලියෙහි දැක්වේ.

Imasmiṃ pana ṭhāne sabbesaṃ saṅkhyāsaddarūpānaṃ pākaṭīkaraṇena viññūnaṃ sukhumañāṇapaṭilābhatthaṃ sāṭṭhakathaṃ udānapāḷippadesaṃ aññañca pāḷippadesamaṭṭhakathāvacanañca āharitvā dassayissāmi –

නමුත් මේ ස්ථානයෙහි සියලු සංඛ්‍යා ශබ්ද රූපයන් පැහැදිලි කිරීමෙන්, නුවණැත්තන්ට සියුම් ඥානයක් ලබා ගැනීම පිණිස අටුවාව සහිත වූ උදාන පාලි ප්‍රදේශයක් සහ වෙනත් ද පාලි ප්‍රදේශ අටුවා පාඨයන් ද ගෙනහැර දක්වන්නෙමි -

‘‘Yesaṃ [Pg.401] kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhāni, yesaṃ navuti piyāni, navuti tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ asīti…pe… yesaṃ sattati. Yesaṃ saṭṭhi. Yesaṃ paññāsaṃ, yesaṃ cattārīsaṃ, yesaṃ tiṃsaṃ. Yesaṃ kho visākhe vīsaṃ piyāni, vīsati tesaṃ dukkhāni. Yesaṃ dasa. Yesaṃ nava. Yesaṃ aṭṭha. Yesaṃ satta. Yesaṃ cha. Yesaṃ pañca. Yesaṃ cattāri. Yesaṃ tīṇi. Yesaṃ dve. Yesaṃ ekaṃ piyaṃ, tesaṃ ekaṃ dukkha’’nti.

'විශාඛාවෙනි, යමෙකුට සියයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට සියයක් දුක් වෙයි. යමෙකුට අනූවක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට අනූවක් දුක් වෙයි. යමෙකුට අසූවක් ...පෙ... යමෙකුට හැත්තෑවක්, යමෙකුට හැටක්, යමෙකුට පනහක්, යමෙකුට හතළිහක්, යමෙකුට තිහක්. විශාඛාවෙනි, යමෙකුට විස්සක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට විස්සක් දුක් වෙයි. යමෙකුට දහයක්, යමෙකුට නවයක්, යමෙකුට අටක්, යමෙකුට හතක්, යමෙකුට හයක්, යමෙකුට පහක්, යමෙකුට හතරක්, යමෙකුට තුනක්, යමෙකුට දෙකක්, යමෙකුට එක් ප්‍රිය වස්තුවක් වේ ද, ඔවුනට එක් දුකක් වන්නේය.'

Tattha sataṃ piyānīti sataṃ piyāyitabbavatthūni. ‘‘Sataṃ piya’’ntipi keci paṭhanti. Ettha ca yasmā ekato paṭṭhāya yāva dasa, tāva saṅkhyāsaṅkhyeyyappadhānā, tasmā ‘‘yesaṃ dasa piyāni, dasa tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Keci pana ‘‘yesaṃ dasa piyānaṃ, dasa tesaṃ dukkhāna’’ntiādinā paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Yasmā pana vīsatito paṭṭhāya yāva sataṃ, tāva saṅkhyeyyappadhānā saṅkhyāppadhānā ca, tasmā tatthāpi saṅkhyeyyappadhānaṃyeva gahetvā ‘‘yesaṃ kho visākhe sataṃ piyāni, sataṃ tesaṃ dukkhānī’’tiādinā pāḷi āgatā. Sabbesampi ca yesaṃ ekaṃ piyaṃ, ekaṃ tesaṃ dukkhanti pāṭho, na pana dukkhassāti. Ekasmiñhi padakkame ekarasāva bhagavato desanā hotīti. Tasmā yathāvuttanayāva pāḷi veditabbā. Ayaṃ tāva sāṭṭhakatho udānapāḷippadeso.

එහි 'සතං පියානි' යනු ප්‍රිය කළ යුතු වස්තූන් සියයකි. 'සතං පියං' කියා ද ඇතැමෙක් කියවති. මෙහි ද එකෙහි සිට දහය දක්වා සංඛ්‍යාව සහ සංඛ්‍යෙය යන දෙකම ප්‍රධාන වන බැවින්, 'යමෙකුට දහයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට දහයක් දුක් වෙයි' (යේසං දස පියානි, දස තේසං දුක්ඛානි) යනාදී වශයෙන් පාලිය පැමිණියේය. ඇතැමෙක් 'යේසං දස පියානං, දස තේසං දුක්ඛානං' යනාදී වශයෙන් කියවති, එය යහපත් නොවේ. විස්සේ සිට සියය දක්වා සංඛ්‍යෙය ප්‍රධාන ද සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන ද වන බැවින්, එහි ද සංඛ්‍යෙය ප්‍රධානත්වයම ගෙන 'විශාඛාවෙනි, යමෙකුට සියයක් ප්‍රිය වස්තූහු වෙත් ද, ඔවුනට සියයක් දුක් වෙයි' යනාදී වශයෙන් පාලිය පැමිණියේය. හැම දෙනාටම 'යමෙකුට එක් ප්‍රියක් වේ ද, ඔවුනට එක් දුකක්' යනුම පාඨයයි, 'දුක්ඛස්ස' කියා නොවේ. එකම පද අනුක්‍රමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව ඒකරස වන බැවිනි. එබැවින් ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම පාලිය දත යුතුය. මේ තාක් දක්වන ලද්දේ අටුවාව සහිත වූ උදාන පාලි කොටසයි.

Idāni añño pāḷippadeso aṭṭhakathāpāṭhappadeso ca nīyate –

දැන් වෙනත් පාලි කොටසක් සහ අටුවා පාඨ කොටසක් ගෙනහැර දක්වනු ලැබේ -

‘‘Sataṃ [Pg.402] hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññā sahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā;

Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasi’’nti

'සියයක් ඇත්තු ද, සියයක් අශ්වයෝ ද, සියයක් අශ්වත රථ ද, මණිකුණ්ඩලාභරණ පැළඳි සියක් දහසක් කන්‍යාවෝ ද යන මොහු, (නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාවේ) එක පියවරක් තැබීමේ සොළොස්වන කලාවෙන් එකක් තරම්වත් නොවටිති.'

Pāḷi. Ettha ‘‘sataṃ hatthī’’tiādīni visesitāni, ‘‘sahassānī’’ti visesanaṃ, tasmā sataṃsaddaṃ sahassasaddena yojetvā ‘‘hatthī’’tiādīni pana upapadaṃ katvā attho gahetabbo. Hatthī sataṃ sahassāni. Assā sataṃ sahassāni. Assatarīrathā sataṃ sahassāni. Āmukkamaṇikuṇḍalā kaññā sataṃ sahassāni. Idaṃ saṅkhyeyyappadhānavasenatthagahaṇaṃ. Saṅkhyāppadhānavasena pana ayampi attho gahetabbo ‘‘hatthīnaṃ satasahassaṃ, assānaṃ satasahassaṃ, assatarīrathānaṃ satasahassaṃ, āmukkamaṇikuṇḍalānaṃ kaññānaṃ satasahassa’’nti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. ‘‘Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’’ti ayamaṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘pañcā’’ti saddaṃ satasaddena saddhiṃ yojetvā ‘‘sippikānaṃ sataṃ natthī’’ti ettha viya himavā pabbato yojanānaṃ pañca satāni uccoti saṅkhyāppadhānavasena attho gahetabbo. ‘‘Pañca satānī’’ti ca addhuno accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo. Satamiti saddo ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tiādīsu ekavacano. ‘‘Athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’tiādīsu bahuvacano. Evaṃ sahassādīnampi ekavacanabahuvacanatā labbhati. Tathā hi ‘‘bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatī’’ti ettha ‘‘satasahassa’’nti ekavacanaṃ. ‘‘Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavissantī’’ti ettha sahassanti bahuvacananti daṭṭhabbaṃ.

යනු පාලියයි. මෙහි 'සතං හත්ථී' යනාදිය විශේෂ්‍යයන් වන අතර, 'sahassāni' (සහස්සානි) යනු විශේෂණයකි. එබැවින් 'සත' ශබ්දය 'සහස්ස' ශබ්දය සමඟ යොදා, 'හත්ථී' යනාදිය උපපද කොට අර්ථය ගත යුතුය. ඇත්තු සියක් දහසකි. අශ්වයෝ සියක් දහසකි. අශ්වත රථ සියක් දහසකි. මිණි කොඬොල් පැළඳි කන්‍යාවෝ සියක් දහසකි. මෙය සංඛ්‍යෙය ප්‍රධානත්වයෙන් අර්ථය ගැනීමයි. සංඛ්‍යා ප්‍රධානත්වයෙන් නම්, 'ඇතුන්ගේ සියක් දහසක්, අශ්වයන්ගේ සියක් දහසක්, අශ්වත රථයන්ගේ සියක් දහසක්, මිණි කොඬොල් පැළඳි කන්‍යාවන්ගේ සියක් දහසක්' කියා ද මේ අර්ථය ගත යුතුය. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය. 'යෝජනානං සතානුච්චෝ, හිමවා පඤ්ච පබ්බතෝ' යනු අටුවා පාඨයයි. මෙහි 'පඤ්ච' යන ශබ්දය 'සත' ශබ්දය සමඟ යොදා, 'සිප්පිකානං සතං නත්ථි' යන තැන මෙන්, හිමාල පර්වතය යොදුන් පන්සියයක් උස් වේ යැයි සංඛ්‍යා ප්‍රධානත්වයෙන් අර්ථය ගත යුතුය. තවද 'පඤ්ච සතානි' යනු කාලය හෝ මාර්ගය පිළිබඳ අත්‍යන්ත සංයෝගය නිසා ද්විතීයා විභක්තිය (උපයෝග වචනය) වේ. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද ගත යුතුය. සත ශබ්දය 'සතං හෝමි, සහස්සං හෝමි' යනාදියේ ඒක වචන වේ. 'අථෙත්ථේකසතං ඛත්‍යා, අනුයන්තා යසස්සිනෝ' යනාදියේ බහුවචන වේ. මෙසේ සහස්ස ආදියේ ද ඒකවචන බහුවචන බව ලැබෙයි. එසේමය, 'භිය්‍යෝ නං සතසහස්සං, යක්ඛානං පයිරුපාසති' යන මෙහි 'සතසහස්සං' යනු ඒකවචනයි. 'පරෝසහස්සං ඛෝ පනස්ස පුත්තා භවිස්සන්ති' යන මෙහි 'සහස්සං' යනු බහුවචන යැයි දත යුතුය.

‘‘Kappe [Pg.403] ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manorama’’nti

'කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර, අමර නම් වූ දර්ශනීය වූ මනරම් නගරයක් විය.'

Pāḷi. Ettha ‘‘kappe ca satasahasse caturo ca asaṅkhiyeti sāmiatthe upayogabahuvacanaṃ, tasmā ‘‘mahākappānaṃ satasahassānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’ti attho gahetabbo, ‘‘matthake’’ti cettha vacanaseso. ‘‘Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhiyānaṃ matthake’’iccevattho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

යනු පාලියයි. මෙහි 'කප්පේ ච සතසහස්සේ චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු සාමී (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු උපයෝග (ද්විතීයා) බහුවචනයකි. එබැවින් 'මහා කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය සතරකට මත්තෙහි (පෙර)' යැයි අර්ථ ගත යුතුය. මෙහි 'මත්තෙහි' (මත්ථකේ) යනු වාක්‍යය සම්පූර්ණ කිරීමට ඉතිරි වූ පදයකි. 'කල්ප සියක් දහසක් අධික කොට ඇති අසංඛ්‍ය සතරක් මත්තෙහි' යනුම එහි අර්ථයයි. මේ ක්‍රමය වෙනත් මෙබඳු ස්ථානයන්හි ද ගත යුතුය.

‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Etthantare yaṃ caritaṃ, sabbaṃ taṃ bodhipācana’’nti

'කල්ප සියක් දහසකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර, මේ අතරතුර කාලයෙහි යම් චරිතයක් (පෙරුම් පිරීමක්) වී ද, ඒ සියල්ල බෝධිය (බුදු බව) පැසවීම පිණිස විය.'

Pāḷi. Ettha ‘‘kappe’’ti accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ. ‘‘Satasahasse kappe’’ti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso upayoganiddeso ca. Samānādhikaraṇañhi idaṃ kappasaddena. ‘‘Caturo ca asaṅkhiye’’ti acchantasaṃyogavasena upayogabahuvacanāni. Kassa pana asaṅkhiyeti? Aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato ‘‘kappāna’’nti ayamattho viññāyateva. Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti. Casaddo sampiṇḍanattho ‘‘mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappe’’ti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

පාලියයි. මෙහි 'කප්පේ' යනු අත්‍යන්තසංයෝගය (කාලයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම) හේතුවෙන් වූ ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝගී) බහුවචනයකි. 'සතසහස්සේ කප්පේ' යන්න 'කප්ප' ශබ්දයේ සම්බන්ධය නිසා පුල්ලිංග නිර්දේශයක් සහ ද්විතීයා (උපයෝගී) නිර්දේශයක් ද වේ. මක්නිසාද යත්, මෙය 'කප්ප' ශබ්දය හා සමානාධිකරණ වන බැවිනි. 'චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු ද අත්‍යන්තසංයෝගය නිසා වූ ද්විතීයා (උපයෝගී) බහුවචන වේ. කාගේ අසංඛ්‍යයන් ද යත්? වෙනත් කිසිවක් ප්‍රකාශ කර නැති බැවින් ද, ප්‍රකරණයට අනුව කල්පය ගැන ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින් ද, 'කල්පයන්ගේ' යන අර්ථයම තේරුම් ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ප්‍රකාශිත දේ හැරදමා ප්‍රකාශ නොකළ වෙනත් යමක් ගැනීම සුදුසු නොවන බැවිනි. 'ච' ශබ්දය එක්රැස් කිරීමේ (සම්පිණ්ඩන) අර්ථයෙහි වැටේ. එනම්, 'මහා කල්පයන්ගෙන් සතර අසංඛ්‍යයක් සහ ලක්ෂයක් ද මහා කල්පයන්' යන්නයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū’’ti pāḷi. Ettha ghaṭāti ghaṭānaṃ. Sāmiatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. ‘‘Ghaṭānaṃ anekasahassāni’’ iccevattho. Kumbhīnañca satā bahūti anekāni ca kumbhīnaṃ satāni. Ettha nikāralopo daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

'ඝටානේකසහස්සානි, කුම්භීනඤ්ච සතා බහූ' යනු පාලියයි. මෙහි 'ඝටා' යනු 'ඝටානං' (සැළිවල) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මෙය සාමි (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනයකි. 'සැළිවල අනේක සහස්‍රයන් (දහස් ගණනක්)' යන්නම මෙහි අර්ථයයි. 'කුම්භීනඤ්ච සතා බහූ' යනු කුම්භීන්ගේ (කළගෙඩිවල) අනේක වූ සිය ගණනක් යන්නයි. මෙහි 'නි' කාර ලෝපය (හැලී යාම) දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Dasavīsasahassānaṃ[Pg.404], dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayo, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti

'දහස් විසි දහසක් දෙනාට ධර්මාවබෝධය විය. එක් අයෙකුගේ, දෙදෙනෙකුගේ ධර්මාවබෝධය ගණනින් අසංඛ්‍යයෙක් විය' යනුයි.

Pāḷi. Ettha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsasahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccappaṭivedho. Ekadvinnanti sīsamattakathanaṃ, tena ‘‘ekassa ceva dvinnañca tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasanna’’ntiādinā nayena asaṅkhyeyyoti attho. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

පාලියයි. මෙහි 'දසවීසසහස්සානං' යනු දසදහසක් සහ විසිදහසක් දෙනාගේ යන්නයි. 'ධම්මාභිසමයෝ' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධයයි. 'ඒකදින්නං' (එක් අයෙකුගේ, දෙදෙනෙකුගේ) යනු ප්‍රධාන උදාහරණයක් පමණක් පැවසීමකි. එයින් 'එක් අයෙකුගේ ද, දෙදෙනෙකුගේ ද, තිදෙනෙකුගේ ද, සිව්දෙනෙකුගේ ද... පෙ... දසදෙනෙකුගේ ද' යනාදී ක්‍රමයෙන් ගණන් කළ නොහැකි (අසංඛ්‍යය) යනු අර්ථයයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā’’ti

'මහා ඍද්ධිමත් වූ, ෂඩභිඥාලාභී (රහතන් වහන්සේලා) සතර ලක්ෂයක් නිරන්තරයෙන් ලෝකවිදූ වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේව පිරිවරා සිටිති' යනුයි.

Pāḷi. Ettha cattāri satasahassānīti idaṃ liṅgabhedavasena ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti imehi dvīhi padehi samānādhikaraṇaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu asaṅkhyeyya vācakopi saddo napuṃsakova hoti, tasmā ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ca ‘‘chaḷabhiññā’’ti ca ‘‘mahiddhikā’’ti ca etaṃ padattayaṃ samānādhikaraṇaṃ. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahaddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ panatthe ‘‘cattāri satasahassānī’’ti ayaṃ saṅkhyāvacano bhavati. ‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā’’tiādīsupi ayaṃ nayo netabbo. ‘‘Tā ca satta satā bhariyā, dāsyo satta satāni cā’’ti pāḷi. Ettha satāti ‘‘satānī’’ti napuṃsakavasena gahetabbaṃ, na itthiliṅgavasena. ‘‘Satā’’ti hi ‘‘pañca cittā vipākā’’tiādīni viya napuṃsakarūpaṃ. Itthiliṅgabhūtā hi satasaddo natthi, tathā pulliṅgabhūto. Yadi ca dviliṅgo satasaddo siyā[Pg.405], evañca sati ‘‘puriso, kaññā’’ti ca okārantapulliṅgaākārantitthirūpehipibhavitabbaṃ. Rūpadvayampi satasaddassa natthi, tena ñāyati ‘‘satasaddo ekantanapuṃsako’’ti.

පාලියයි. මෙහි 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න ලිංගභේදය හේතුවෙන් 'ඡළභිඤ්ඤා මහින්දිකා' යන පද දෙක හා සමානාධිකරණ වේ. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි ස්ථානවල අසංඛ්‍ය වාචක ශබ්දය ද නපුංසකලිංගම වන බැවිනි. එබැවින් 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න ද, 'ඡළභිඤ්ඤා' යන්න ද, 'මහින්දිකා' යන්න ද යන මේ පද තුන සමානාධිකරණ වේ. නොහොත්, 'ඡළභිඤ්ඤා මහින්දිකා' යනු ෂඩභිඥාලාභීන්ගේ මහා ඍද්ධිමතුන්ගේ යන සාමි (ෂෂ්ඨී) අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා (පච්චත්ත) වචනයක් ලෙස දත යුතුය. මේ අර්ථයෙහි දී 'චත්තාරි සතසහස්සානි' යන්න සංඛ්‍යා වාචකයක් වේ. 'තීණි සතසහස්සානි, නාරියෝ සමලංකතා' යනාදී තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය. 'තා ච සත්ත සතා භරියා, දාස්‍යෝ සත්ත සතානි චා' යනු පාලියයි. මෙහි 'සතා' යන්න 'සතානි' යනුවෙන් නපුංසකලිංග වශයෙන් ගත යුතු මිස, ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, 'සතා' යන්න 'පඤ්ච චිත්තා විපාකා' යනාදිය මෙන් නපුංසකලිංග රූපයක් වන බැවිනි. ස්ත්‍රී ලිංග වූ 'සත' ශබ්දයක් නැත, එමෙන්ම පුල්ලිංග වූ ද නැත. ඉදින් 'සත' ශබ්දය ද්විලිංගික වන්නේ නම්, එවිට 'පුරිසෝ, කඤ්ඤා' යනාදීන් මෙන් ඕ-කාරාන්ත පුල්ලිංග සහ ආ-කාරාන්ත ස්ත්‍රී ලිංග රූප ද තිබිය යුතුය. නමුත් 'සත' ශබ්දයේ ඒ රූප ද්විත්වයම නැත. එබැවින් 'සත ශබ්දය ඒකාන්තයෙන්ම නපුංසකලිංග වේ' යන්න දැනගත යුතුය.

Nanu ca bho ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti ettha satasaddo itthiliṅgo hutvā dissatīti? Na, napuṃsakoyevāti. Nanu ca bho devatāsaddena samānādhikaraṇoti? Saccaṃ samānādhikaraṇo, tathāpi napuṃsakoyeva. Īdisesu hi saṅkhyāvisayesu samānādhikaraṇabhāvo appamāṇo. Tathā hi ‘‘pañca paccekabuddhasatāni imasmiṃ isigilismiṃ pabbate ciravāsino ahesu’’nti napuṃsakaliṅgena pulliṅgassa samānādhikaraṇatā dissati, tasmā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā’’ti etthāpi ‘‘sattasatānī’’ti napuṃsakabhāvoyevāti avagantabbo. ‘‘Satta hatthisate datvā’’tiādīsupi satasaddo napuṃsakoyeva. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

භවත්නි, 'තා දේවතා සත්තසතා උළාරා' යන මෙහි 'සත' ශබ්දය ස්ත්‍රී ලිංග වී පෙනෙන්නේ නොවේද? නැත, එය නපුංසකලිංගම වේ. භවත්නි, එය 'දේවතා' ශබ්දය හා සමානාධිකරණ නොවේද? ඇත්තය, සමානාධිකරණ වේ. එසේ වුවද එය නපුංසකලිංගම වේ. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි සංඛ්‍යා විෂයයන්හි දී සමානාධිකරණ භාවය ප්‍රමාණයක් නොවන බැවිනි. එසේම 'පඤ්ච පච්චේකබුද්ධසතානි ඉමස්මිං ඉසිගිලිස්මිං පබ්බතේ චිරවාසිනෝ අහේසුං' යන මෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් පුල්ලිංගයේ සමානාධිකරණ බව පෙනේ. එබැවින් 'තා දේවතා සත්තසතා උළාරා' යන මෙහි ද 'සත්තසතානි' යන නපුංසක භාවයම බව වටහා ගත යුතුය. 'සත්ත හත්ථිසතේ දත්වා' යනාදී තැන්වල ද 'සත' ශබ්දය නපුංසකලිංගම වේ. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Navutikoṭisahassehi, parivāresi mahāmunī’’ti pāḷi. Ettha ‘‘navutikoṭisahassehi bhikkhūhī’’ti vā ‘‘bhikkhūnaṃ navutikoṭisahassehī’’ti vā saṅkhyeyyasaṅkhyāpadhānavasena attho gahetabbo. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

'නවුතිකෝටිසහස්සේහි, පරිවාරේසි මහාමුනී' යනු පාලියයි. මෙහි 'භික්ෂූන් වහන්සේලා අනූදහසක් කෝටියක් විසින්' කියා හෝ 'භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අනූදහසක් කෝටි ප්‍රමාණයෙන්' කියා හෝ සංඛ්‍යෙය (ගණන් කරනු ලබන දේ) සහ සංඛ්‍යාව ප්‍රධාන කොට සැලකීමේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය ගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino’’ti pāḷi. Ettha ‘‘satasahassavassānī’’ti kālassa accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ. Tathā ‘‘dasavassasahassāni, agāra’majjha so vasī’’ti pāḷiyampi. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

'සතසහස්සවස්සානි, ආයු තස්ස මහේසිනෝ' යනු පාලියයි. මෙහි 'සතසහස්සවස්සානි' යන්න කාලයේ අත්‍යන්තසංයෝගය (නොකඩවා පැවැත්ම) හේතුවෙන් යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති (උපයෝගී) වචනයකි. එසේම 'දසවස්සසහස්සානි, අගාරමජ්ඣ සෝ වසී' යන පාලියෙහි ද එසේමය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Ito [Pg.406] satasahassamhi, kappe uppajji nāyako’’ti pāḷi, ‘‘ekanavute ito kappe’’ti pāḷi ca. Ettha satasahassamhi kappeti satasahassānaṃ kappānaṃ matthake. Ekanavute kappeti ekanavutiyā kappānaṃ matthaketi bhummavacanassa sāmibhummavacanavasena attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti ettha bhummavacanassa ‘‘bhagavato santike’’ti sāmibhummavacanavasena attho gahito. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

'ඉතෝ සතසහස්සම්හි, kappe uppajji nāyako' යනු පාලියයි, 'ඒකනවුතේ ඉතෝ කප්පේ' යනු ද පාලියයි. මෙහි 'සතසහස්සම්හි කප්පේ' යනු කල්ප ලක්ෂයකට පෙර (මත්තෙහි) යන්නයි. 'ඒකනවුතේ කප්පේ' යනු කල්ප අනූඑකකට පෙර (මත්තෙහි) යන්නයි. මෙසේ සප්තමී (භූම්ම) වචනයෙහි අර්ථය ෂෂ්ඨී-සප්තමී (සාමි-භූම්ම) වචන වශයෙන් ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති' යන මෙහි සප්තමී (භූම්ම) වචනයේ අර්ථය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි' යනුවෙන් ෂෂ්ඨී-සප්තමී (සාමි-භූම්ම) වශයෙන් ගෙන ඇති බැවිනි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Yadi tattha sahassāni, satāni nahutāni ca;

Nevamhākaṃ bhayaṃ koci, vane vāḷesu vijjatī’’ti

'ඉදින් එහි දහස් ගණන්, සිය ගණන් සහ නහුත ගණන් (කෲර සතුන්) සිටිය ද, වනයෙහි වසන රුදුරු සතුන් කෙරෙන් අපට කිසිදු බියක් ඇති නොවේ' යනුයි.

Pāḷi. Ayametassā attho – tattha vane vāḷānaṃ sahassāni ca satāni ca nahutāni ca yadi vijjanti. Atha vā sahassāni satānīti satasahassāni, vāḷānaṃ satasahassāni ca nahutāni ca yadi vijjanti, evaṃ vijjantesupi vāḷesu kocīti kvaci. Kocisaddo hi ‘‘ko te balaṃ mahārājā’’ti ettha kosaddo viya kvasaddatthe vattati, nimittatthe cāyaṃ niddeso. Tena ‘‘koci kvaci kismiñci vāḷe ekassapi vāḷamigassa kāraṇā nevamhākaṃ bhayaṃ vijjatī’’ti attho gahetabbo. Atha vā kocīti kiñci appamattakampi. Ettha pana ‘‘vāḷesū’’ti nimittatthe bhummaṃ. Vāḷānaṃ kāraṇā appamattakampi amhākaṃ bhayaṃ na vijjatīti. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

පාලි පාඨයයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය – එහි වනයෙහි දරුණු සතුන් (වාළයන්) දහස් ගණන්, සිය ගණන් හා නහුත ගණන් (දසදහස් ගණන්) ඇත්නම්. නැතහොත් දහස් ගණන් සිය ගණන් යනු ලක්ෂයක් (සියදහසක්) වේ. දරුණු සතුන් ලක්ෂ ගණනක් හා නහුත ගණනක් ඇත්නම්, මෙසේ දරුණු සතුන් සිටියදී පවා 'කෝචි' යන්නෙන් 'කිසිදු තැනක' යන්න අදහස් වේ. 'කෝචි' ශබ්දය "කෝ තේ බලං මහාරාජා" යන්නෙහි 'කෝ' ශබ්දය මෙන් 'ක්ව' (කොහිද/කොතැනද) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙය හේතු (නිමිත්ත) අර්ථයෙහි දැක්වීමකි. එබැවින් "කිසිදු තැනක, කිසිදු දරුණු සතෙකු නිසා, එකම දරුණු මෘගයෙකු නිසා හෝ අපට කිසිදු බියක් ඇති නොවේ" යන අර්ථය ගත යුතුය. නැතහොත් 'කෝචි' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ ද යන්නයි. මෙහි 'වාළේසු' යන්න නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. දරුණු සතුන් නිසා අපට අබමල් රේණුවක තරම්වත් (ඉතා ස්වල්ප වූ ද) බියක් ඇති නොවේ යනු එහි අදහසයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsaparimaṇḍalaṃ;

Dasañceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni cā’’ti

“සියල්ල තිස් හය ලක්ෂයක් වටප්‍රමාණය ද, දස දහසක් හා තුන්සිය පනහක් ද වේ” යනු,

Aṭṭhakathāpāṭho[Pg.407]. Ettha yasmā saddato samānavibhattiliṅgavacanānaṃ padānaṃ asamānavibhattiliṅgavacanānaṃ vā atthato pana samānānaṃ dūre ṭhitānampi ekasambandho hoti, itaresaṃ samīpe ṭhitānampi na hoti, tasmā ‘‘sabba’’ntidaṃ ‘‘parimaṇḍala’’ntiminā sambandhitabbaṃ. ‘‘Chattiṃsā’’ti idaṃ pana ‘‘satasahassānī’’timinā sambandhitabbaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

අටුවා පාඨයයි. මෙහි යම් හෙයකින් ශබ්ද පාඨය අනුව සමාන විභක්ති, ලිංග, වචන ඇති පදවල හෝ අසමාන විභක්ති, ලිංග, වචන ඇති පදවල හෝ අර්ථ වශයෙන් සමාන වූ, දුරින් පිහිටි පද අතර වුව ද එකිනෙක සම්බන්ධයක් ඇති වේ ද, ළඟින් පිහිටි වෙනත් පද අතර එසේ සම්බන්ධයක් සිදු නොවේ ද, එබැවින් 'සබ්බං' යන මෙය 'පරිමණ්ඩලං' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'ඡත්තිංසා' යන්න 'සතසහස්සානි' යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti

“දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් (ලක්ෂ දෙකක් සහ නහුත හතරක්) ඝනකමින් යුක්ත යැයි මේ මහා පොළොව කියනු ලැබේ” යනු,

Aṭṭhakathāpāṭho. Ettha ‘‘duve’’ti visesanaṃ, ‘‘satasahassānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā ‘‘cattārī’’ti visesanaṃ, ‘‘nahutānī’’ti visesitabbaṃ. Tathā hi ‘‘satasahassāni nahutāni cā’’ti imāni ‘‘duve cattārī’’ti imehi visesitabbattā ‘‘dvisatasahassaṃ catunahuta’’nti atthappakāsanāni bhavanti. Evaṃ santepi ‘‘duve’’iccādīnaṃ saṅkhyāsaddānaṃ ‘‘satasahassānī’’tiādīhi saṅkhyāsaddehi samānādhikaraṇatā pubbācariyehi na vuttā. Yasmā pana yathā ‘‘duve puthujjanā vuttā. Satasahassaṃ bhikkhū’’tiādīsu samānādhikaraṇatā labbhati dabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, na tathā ‘‘duve satasahassānī’’tiādīsu adabbavācakattā visesitabbapadānaṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇatā na icchitabbā yuttiyā abhāvato. Yadi evaṃ ‘‘kusalā, rūpaṃ, cakkhumā’’tiādīnaṃ viya imesamaññamaññasambandharahitā siyāti? Na, visesanavisesitabbabhāvena gahitattā. Yajjevaṃ samānādhikaraṇabhāvo laddhabboti? Na, niyamābhāvato. Ekantena hi [Pg.408] guṇaguṇīnaṃyeva visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo, na itaresaṃ visesanavisesitabbattepi.

අටුවා පාඨයයි. මෙහි 'දුවේ' (දෙකක්) යන්න විශේෂණයකි, 'සතසහස්සානි' (ලක්ෂයක්) යන්න විශේෂ්‍යයයි (විශේෂණය කළ යුත්තයි). එසේම 'චත්තාරි' (හතරක්) යන්න විශේෂණයකි, 'නහුතානි' (නහුත) යන්න විශේෂ්‍යයයි. මන්ද යත් 'සතසහස්සානි නහුතානි ච' යන මේවා 'දුවේ චත්තාරි' යන මේවායින් විශේෂණය වන බැවින් "දෙලක්ෂය හා සතර නහුතය" යන අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. මෙසේ වුවද 'දුවේ' යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන්ගේ, 'සතසහස්සානි' යනාදී සංඛ්‍යා ශබ්දයන් සමඟ ඇති සමානාධිකරණ භාවය (එකම විභක්තිය ගැනීම) පූර්වාචාරීන් විසින් දක්වා නැත. මන්ද, "දෙදෙනෙක් පෘථග්ජනයෝ, ලක්ෂයක් භික්ෂූහු" යනාදියේදී විශේෂ්‍ය පද ද්‍රව්‍ය වාචක (නියම වස්තු හඟවන පද) වන බැවින් සමානාධිකරණ බව ලැබෙතත්, "දුවේ සතසහස්සානි" යනාදියේදී විශේෂ්‍ය පද ද්‍රව්‍ය වාචක නොවන බැවින්, මෙවැනි තැන්වල සමානාධිකරණ බව අපේක්ෂා නොකළ යුතුය; ඊට නිසි සාධාරණ හේතුවක් නැති බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, "කුසලා, rūpaṃ, cakkhumā" යනාදී පද මෙන් මේවා ද එකිනෙකා අතර සම්බන්ධයක් නැති පද වේද? නැත, විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් යුතුව ගන්නා බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් සමානාධිකරණ භාවය ලැබිය යුතු නොවේද? නැත, එබඳු නියමයක් නැති බැවිනි. මන්ද, සමානාධිකරණ භාවය ඒකාන්තයෙන්ම ගුණ සහ ගුණී (ගුණවත් වස්තුව) අතර වන විශේෂණ-විශේෂ්‍යයන්ට පමණක් හිමි වන අතර, අනෙක් විශේෂණ-විශේෂ්‍යයන් අතර (එවැනි තත්ත්වයක වුවද) එය සිදු නොවේ.

Tattha ‘‘ettaka’’nti pamāṇavacanaṃ. ‘‘Bahalattenā’’ti visesane tatiyā. Ubhayena imamatthaṃ dasseti ‘‘ayaṃ vasundharā bahalattena yojanānaṃ duve satasahassāni cattāri nahutāni ca ettakaṃ saṅkhātā’’ti. ‘‘Ettaka’’nti padassa ca ‘‘duve satasahassāni cattāri nahutāni cā’’ti imehi vā ‘‘vasundharā’’ti iminā vā samānādhikaraṇatā na icchitabbā. Ettakanti hi bhāvanapuṃsakaṃ, yaṃ saddasatthe kriyāvisesananti vadanti. Tassa ‘‘ettakena pamāṇena’’iccevattho. Apica ‘‘duve satasahassāni cattāri na hutāni cā’’ti imesampi ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā na icchitabbā ‘‘bhikkhūnaṃ sata’’nti ettha satasaddassa viya saṅkhyāvacanamattattā. Tathā hi ‘‘ettaka’’nti vuttaṃ. ‘‘Saṅkhātā’’ti pana ‘‘aya’’nti ca imesaṃ ‘‘vasundharā’’ti iminā samānādhikaraṇatā labbhati. Sabbopāyaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

එහි 'එත්තකං' (මෙපමණක්) යන්න ප්‍රමාණ වාචක ශබ්දයකි. 'බහලත්තේන' (ඝනකමින්) යන්නෙහි ඇත්තේ විශේෂණ අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියයි. මේ දෙකින්ම මෙම අර්ථය දක්වයි: “මේ මහා පොළොව ඝනකමින් යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් (දෙලක්ෂයක් හා නහුත හතරක්) පමණ යැයි ගණන් කරනු ලැබේ (කියනු ලැබේ)”. 'එත්තකං' යන පදය, 'දුවේ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච' යන්න සමඟ හෝ 'වසුන්ධරා' යන්න සමඟ හෝ සමානාධිකරණ බවක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය. මන්ද, 'එත්තකං' යන්න භාව නපුංසක පදයකි, එය ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස හඳුන්වයි. එහි අර්ථය "මෙපමණ ප්‍රමාණයකින්" යන්නයි. තවද "දුවේ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච" යන මෙයට ද "වසුන්ධරා" යන්න සමඟ සමානාධිකරණ බවක් අපේක්ෂා නොකළ යුතුය, "භික්ෂූන්ගේ සියයක්" (භික්ඛූනං සතං) යන්නෙහි 'සියය' (සත) ශබ්දය මෙන් එය සංඛ්‍යා වාචකයක් පමණක් වන බැවිනි. එහෙයින්ම 'එත්තකං' යැයි කියන ලදී. එහෙත් 'සංඛාතා' යන්නට සහ 'අයං' යන්නට 'වසුන්ධරා' යන්න සමඟ සමානාධිකරණ බව ලැබෙයි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Dasettha rājiyo setā, dassanīyā manoramā;

Cha piṅgalā pannarasa, haliddā tā catuddasā’’ti

“මෙහි සුදු පැහැති, දර්ශනීය වූ, මනරම් වූ ඉරි (රේඛා) දහයක් වෙයි. රන්වන් පැහැති (පිංගල) ඉරි හයක් හා පහළොවක් ද, කහ පැහැති ඉරි දහහතරක් ද වෙයි” යනු,

Pāḷi. Ettha cha piṅgalā pannarasāti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalā rājiyoti attho gahetabbo.

පාලි පාඨයයි. මෙහි 'ඡ පිංගලා පන්නරස' යන්නෙන් හයක් සහ පහළොවක් වන විසිඑකක් වූ රන්වන් (පිංගල) ඉරි යන අර්ථය ගත යුතුය.

Tathā –

එසේම -

‘‘Puttāpi tassa bahavo, ‘ekanāmā’ti me sutaṃ;

Asīti dasa eko ca, indanāmā mahabbalā’’ti

“මහා බලවත් වූ, 'ඉන්ද්‍ර' යන එකම නම ඇති ඔහුගේ පුත්‍රයෝ ද බොහෝ වෙති යි මට ඇසෙන්නට ලැබුණි. ඔවුහු අසූවක් ද, දහයක් ද, එක් අයෙක් ද (අනූ එක් දෙනෙක්) වෙති” යනු,

Pāḷi[Pg.409]. Ettha pana ‘‘ekanavutī’’ti vattabbe ‘‘asīti dasa eko cā’’ti vuttaṃ. Vicitrasaddaracanañhi pāvacanaṃ. Ayaṃ nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu netabbo.

පාලි පාඨයයි. මෙහි 'එකනවුති' (අනූ එකක්) යැයි කිව යුතුව තිබියදී 'අසීති දස ඒකෝ ච' (අසූවක්, දහයක් සහ එකක්) යැයි පවසන ලදී. මන්ද, බුද්ධ වචනය විසිතුරු ශබ්ද රචනයකින් යුක්ත වන බැවිනි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානවල ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Tiṃsapurisanāvutyo, sabbevekekaniccitā;

Yesaṃ samaṃ na passāmi, kevalaṃ mahi’maṃ cara’’nti

“මුළු මහත් පොළොවෙහි හැසිරෙන, සියල්ලෝම එක් එක් ශිල්පයන්හි නිපුණ වූ, තිස් දහස් නවසියයක් පුරුෂයෝ වෙති. ඔවුන් හා සමාන කෙනෙකු මම නොදකිමි” යනු,

Pāḷi. Ettha ‘‘purisānaṃ tiṃsasahassāni navuti ca satāni tiṃsa nāvutyo’’ti vuccanti. Imasmiṃ pana ṭhāne tiṃsasaddato sahassasaddassa navutisaddato ca satasaddassa lopaṃ katvā ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti vuttanti na gahetabbaṃ. Evañhi gahaṇe sati yattha katthacipi edisī saddaracanā kātabbā siyā, katāya ca edisāya saddaracanāya atthāvagamo vinā upadesena suṇantānaṃ na siyā, tasmā nevaṃ gahetabbaṃ. Evaṃ pana gahetabbaṃ – ‘‘tiṃsa nāvutyo’’ti idaṃ lokasaṅketarūḷhaṃ vacanaṃ, saṅketarūḷhassa pana vacanassattho yasmā gahitapubbasaṅketehi sutvā ñāyate, na upadesato, tasmā brahmadattena raññā vuttakālepi satthārā taṃ kathaṃ āharitvā vuttakālepi sabbe manussā vināpi upadesena vacanatthaṃ jānantīti gahetabbaṃ.

පාලි පාඨයයි. මෙහි "පුරුෂයන් තිස් දහස් නවසියයක්" යන්න 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මේ ස්ථානයෙහි 'තිංස' ශබ්දයෙන් 'සහස්ස' (දහස) ශබ්දය ද, 'නවුති' ශබ්දයෙන් 'සත' (සියය) ශබ්දය ද ලෝප් කර (කපා හැර) 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යැයි කියන ලද්දේ යැයි නොගත යුතුය. මන්ද, එසේ ගතහොත්, යම් කිසි තැනක මෙවැනි ශබ්ද රචනයක් කළ විට, ගුරු උපදෙසකින් තොරව එය අසන්නන්ට එහි අර්ථය වටහාගත නොහැකි වන බැවිනි. එබැවින් එසේ නොගත යුතුය. එහෙත් මෙය මෙසේ වටහාගත යුතුය – 'තිංස නාවුත්‍යෝ' යන්න ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි මුල් බැසගත් (ලෝක සංකේත රූඪි) වචනයකි. රූඪි වචනයක අර්ථය, කලින් ඒ ව්‍යවහාරය අසා හුරුපුරුදු වීමෙන්ම දැනගත හැකි වන අතර, විශේෂ උපදෙසකින් නොවේ. එබැවින් බ්‍රහ්මදත්ත රජු විසින් පවසන ලද කාලයෙහි ද, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කතාව ගෙනහැර දක්වා වදාළ කාලයෙහි ද, සියලු මිනිස්සු කිසිදු විශේෂ උපදෙසකින් තොරවම එම වචනයෙහි අර්ථය දැන සිටියහ යි වටහාගත යුතුය.

Tiṃsañceva sahassāni, navuti ca satāni tu;

Tiṃsa nāvutiyo nāma, vuttā umaṅgajātake.

“තිස් දහසක් සහ නවසියයක් යන්න උමංදා ජාතකයෙහි (උමංග ජාතකයෙහි) 'තිංස නාවුතියෝ' යන නමින් දක්වා ඇත.

Yasmā pāvacane santi, nayā ceva acintiyā;

Vohārā ca suguḷhatthā, dayāpannena desitā.

යම් හෙයකින් මහා කරුණාවෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බුද්ධ වචනයෙහි (පාවචනයෙහි) අචින්ත්‍ය වූ ක්‍රමයන් ද, ඉතා ගැඹුරු අර්ථ ඇති ලෝක ව්‍යවහාරයන් ද පවතී.

Tasmā sāṭṭhakathe dhīro, gambhīre jinabhāsite;

Upadesaṃ sadā gaṇhe, garuṃ sammā upaṭṭhahaṃ.

එබැවින් ඥානවන්තයා, අටුවා සහිත වූ ද ගැඹුරු වූ ද බුද්ධ දේශනාවෙහිදී ගුරුන් වහන්සේලාට මැනවින් උපස්ථාන කරමින්, සැමවිටම නිසි ගුරු උපදෙස් ලබාගත යුතුය.”

Garūpadesahīno hi, atthasāraṃ na vindati;

Atthasāravihīno so, saddhammā parihāyati.

ගුරු උපදෙස්වලින් තොර වූ තැනැත්තා අර්ථයේ සාරය (යථාර්ථය) නොලබයි. අර්ථ සාරයෙන් තොර වූ ඔහු සද්ධර්මයෙන් පිරිහෙයි.

Garūpadesalābhī [Pg.410] ca, atthasārasamāyuto;

Saddhammaṃ paripālento, saddhammasmā na hāyati.

ගුරු උපදෙස් ලබන්නා වූ ද, අර්ථ සාරයෙන් යුක්ත වන්නා වූ ද තැනැත්තා සද්ධර්මය මනාව රකිමින්, සද්ධර්මයෙන් නොපිරිහෙයි.

Saddhammatthāya me tasmā, saṅkhyāmālāpi bhāsitā;

Sappayogā yathāyogaṃ, sahevatthavinicchayā.

එබැවින් සද්ධර්මයේ පැවැත්ම උදෙසා මා විසින් සූදුසු පරිදි ප්‍රයෝගයන් සහිතව, අර්ථ විනිශ්චය ද සමඟින් මේ සංඛ්‍යා මාලාව (සංඛ්‍යා නාම පදමාලාව) පවසන ලදී.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසනයෙන් යුක්ත ත්‍රිපිටකයෙහි භාෂා මාර්ගයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ...

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

...කෞශල්‍යය (දක්ෂතාව) පිණිස කරන ලද ‘සද්දනීති’ නම් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයෙහි,

Savinicchayo saṅkhyānāmānaṃ nāmikapadamālāvibhāgo

විනිශ්චයන් සහිත වූ සංඛ්‍යා නාමයන්ගේ නාමික පදමාලා විභාගයයි.

Nāma

යන...

Terasamo paricchedo.

දහතුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

14. Atthattikavibhāga

14. අර්ථ ත්‍රික විභාගය (අර්ථ තුන බැගින් බෙදීම)

Bhūdhātu tāya nipphanna-rūpañcāti idaṃ dvayaṃ;

Katvā padhānamamhehi, sabbametaṃ papañcitaṃ.

‘භූ’ ධාතුව සහ එයින් සිද්ධ වූ (හැදුණු) රූපය යන මේ කරුණු දෙක ප්‍රධාන කොට ගෙන, අප විසින් මේ සියල්ල විස්තර වශයෙන් දක්වන ලදී.

Bhavatissa vasā dāni, vakkhāmatthattikaṃ varaṃ;

Atthuddhāro tumantañca, tvādiyantaṃ tikaṃ idha.

දැන් ‘භවති’ (වෙයි) යන්නෙහි බලයෙන්, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්ථ ත්‍රිකය පවසන්නෙමු. එනම් මෙහිදී අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථ මතු කිරීම), ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන්තය (තුමන්ත) සහ ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්තය (ත්වාදියන්ත) යන ත්‍රිකයයි.

Tasmā tāva bhūdhātuto pavattassa bhūtasaddassa atthuddhāro nīyate –

එබැවින් පළමුව ‘භූ’ ධාතුවෙන් සිද්ධ වූ ‘භූත’ යන ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය (අර්ථයන් වෙනතකට ගෙන හැර දැක්වීම) කරනු ලැබේ:

Khandhasattāmanussesu, vijjamāne ca dhātuyaṃ;

Khīṇāsave rukkhādimhi, bhūtasaddo pavattati.

ස්කන්ධය, සත්ත්වයා, අමනුෂ්‍යයා, පවතින (ඇති) බව, ධාතුව, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ සහ වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි ‘භූත’ යන ශබ්දය පවතියි.

Uppāde cāpi viññeyyo, bhūtasaddo vibhāvinā;

Vipule sopasaggoyaṃ, hīḷane vidhamepi ca;

Parājaye vediyane, nāme pākaṭatāya ca.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් ‘භූත’ ශබ්දය උපත (උත්පාදය) යන අර්ථයෙහි ද දත යුතුය. උපසර්ග සහිත වූ කල එය බහුල (විපුල) බව, නින්දාව (හීළනය), විනාශ කිරීම (විධමනය), පරාජය, විඳීම (වේදනය), නාමකරණය (ප්‍රඥප්තිය) සහ ප්‍රකාශිත බව (ප්‍රකට බව) යන අර්ථයන්හි ද වැටේ.

Vuttañhetaṃ – bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti bhikkhave samanupassathā’’tiādīsu hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha [Pg.411] bhūtāni samāgatānī’’ti ettha amanusse. ‘‘Cattāro kho bhikkhu mahābhūtā hetū’’ti ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ettha satte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti ettha rukkhādīsūti. Mūlapariyāyasuttaṭṭhakathāya vacanaṃ idaṃ. Ṭīkāyamādisaddena uppādādīni gayhare. Vuttañhetaṃ – ‘‘jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu bhūtasaddo uppāde dissati. Saupasaggo pana ‘‘pabhūtamariyo pakaroti puñña’’ntiādīsu vipule. ‘‘Yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpo’’tiādīsu hīḷane. ‘‘Sambhūto sāṇavāsī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Abhibhūto māro vijito saṅgāmo’’tiādīsu vidhamane. ‘‘Parābhūtarūpokho ayaṃ acelo pāthikaputto’’tiādīsu parājaye. ‘‘Anubhūtaṃ sukhadukkha’’ntiādīsu vediyane. ‘‘Vibhūtaṃ paññāyā’’tiādīsu pākaṭīkaraṇe dissati, te sabbe ‘‘rukkhādīsū’’tiādisaddena saṅgahitāti daṭṭhabbāti.

එසේ පවසා ඇත – ‘භූත’ යන ශබ්දය පංචස්කන්ධය, අමනුෂ්‍යයා, ධාතුව, පවතින බව, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ, සත්ත්වයා සහ වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි දක්නට ලැබේ. “මහණෙනි, ‘මේ උපන් (භූත) දෙය’ යි මනාව බලන්න” යනාදී තන්හි මෙය පංචස්කන්ධයෙහි දක්නට ලැබේ. “මෙහි රැස් වූ යම් අමනුෂ්‍ය කෙනෙක් (භූතයෝ) වෙත්ද” යන්නෙහි අමනුෂ්‍යයන් කෙරෙහිය. “මහණෙනි, මහාභූත සතර හේතු වෙයි” යන්නෙහි ධාතූන් කෙරෙහිය. “ඇත්තක් (පවතින දෙයක්) පැවසීමේදී පාචිත්තිය වේ” යනාදී තන්හි පවතින (සත්‍ය) අර්ථයෙහිය. “යම් කාලය ගිල දමන්නා වූ රහතන් වහන්සේනමක් (භූත) වෙත්ද” යන්නෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා කෙරෙහිය. “ලෝකයෙහි සියලු සත්ත්වයෝ (භූතයෝ) ශරීරය අත්හරිති” යන්නෙහි සත්ත්වයන් කෙරෙහිය. “පැලෑටි සමූහය (භූතගාම) විනාශ කිරීමෙන්” යන්නෙහි වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහිය. මෙය මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ප්‍රකාශයකි. ටීකාවෙහි ‘ආදි’ (යනාදී) ශබ්දයෙන් උත්පාදය (ඉපදීම) ආදිය ගනු ලැබේ. එසේ පවසා ඇත – “උපන්, හටගත් (භූත), සංස්කෘත” යනාදී තන්හි ‘භූත’ ශබ්දය උත්පාදය (ඉපදීම) අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. උපසර්ග සහිතව නම්, “ආර්යයන් වහන්සේ බොහෝ (පභූත) පින් කරති” යනාදී තන්හි බහුල (විපුල) අර්ථයෙහිය. “බොහෝ සෙයින් භික්ෂූන් වහන්සේලාට අපහාසයට පත් වූ ස්වභාව ඇති” (පරිභූතරූප) යනාදී තන්හි නින්දා (හීළන) අර්ථයෙහිය. “සම්භූත සාණවාසී” යනාදී තන්හි ප්‍රඥප්ති (පැනවීම්) අර්ථයෙහිය. “මාරයා මැඩපවත්වන ලදී (අභිභූත), සටන දිනන ලදී” යනාදී තන්හි විනාශ කිරීම (විධමන) අර්ථයෙහිය. “මේ අචේලක පාථිකපුත්ත තෙමේ පරාජයට පත් වූයේමය (පරාභූත)” යනාදී තන්හි පරාජය අර්ථයෙහිය. “සැප දුක් විඳින ලදී (අනුභූත)” යනාදී තන්හි විඳීමේ (වේදන) අර්ථයෙහිය. “ප්‍රඥාවෙන් පැහැදිලි කරන ලදී (විභූත)” යනාදී තන්හි ප්‍රකට කිරීමේ (ප්‍රකාශ කිරීමේ) අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. ඒ සියල්ල “වෘක්ෂාදීන් කෙරෙහි” යනාදී ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතුය.

Idāni tumantapadāni vuccante –

දැන් ‘තුං’ ප්‍රත්‍යයන්ත පද (තුමන්ත පද) දක්වනු ලැබේ –

Bhavituṃ, ubbhavituṃ, samubbhavituṃ, pabhavituṃ, parābhavituṃ, atibhavituṃ, sambhavituṃ, vibhavituṃ, bhotuṃ, sambhotuṃ, vibhotuṃ, pātubhavituṃ, pātubbhavituṃ vā, pātubhotuṃ. Imāni akammakāni tumantapadāni.

භවිතුං, උබ්භවිතුං, සමුබ්භවිතුං, පභවිතුං, පරාභවිතුං, අතිභවිතුං, සම්භවිතුං, විභවිතුං, භෝතුං, සම්භෝතුං, විභෝතුං, පාතුභවිතුං, පාතුබ්භවිතුං හෝ පාතුභෝතුං යන මේවා අකර්මක තුමන්ත පද වේ.

Paribhotuṃ [Pg.412] paribhavituṃ, abhibhotuṃ abhibhavituṃ, adhibhotuṃ adhibhavituṃ, atibhotuṃ atibhavituṃ, anubhotuṃ anubhavituṃ, samanubhotuṃ samanubhavituṃ, abhisambhotuṃ abhisambhavituṃ. Imāni sakammakāni tumantapadāni, sabbānetāni suddhakattari bhavanti.

පරිභෝතුං - පරිභවිතුං, අභිභෝතුං - අභිභවිතුං, අධිභෝතුං - අධිභවිතුං, අතිභෝතුං - අතිභවිතුං, අනුභෝතුං - අනුභවිතුං, සමනුභෝතුං - සමනුභවිතුං, අභිසම්භෝතුං - අභිසම්භවිතුං යන මේවා සකර්මක තුමන්ත පද වන අතර, මේ සියල්ල කර්තෘ කාරකයෙහි (කත්තරි) වැටේ.

‘‘Bhāvetuṃ, pabhāvetuṃ, sambhāvetuṃ, vibhāvetuṃ, paribhāvetuṃ’’iccevamādīni hetukattari tumantapadāni, sabbānipi hetukattari tumantapadāni sakammakāniyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.

“භාවේතුං, පභාවේතුං, සම්භාවේතුං, විභාවේතුං, පරිභාවේතුං” යනාදී වූ මේවා කාරිත (ප්‍රයෝජ්‍ය) තුමන්ත පද වන අතර, සියලුම කාරිත තුමන්ත පද සකර්මකම වේ. මෙය උද්දේශයයි (හැඳින්වීමයි).

Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitunti hotuṃ vijjituṃ paññāyituṃ sarūpaṃ labhituṃ. Ettha vuttanayānusārena sesānampi tumantānaṃ niddeso vitthāretabbo, sabbāni tumantapadāni catutthiyatthe vattanti ‘‘tvaṃ mama cittamaññāya, nettaṃ yācitumāgato’’ti ettha viya. Yācitunti hi yācanatthāyāti attho. Tasmā bhavituntiādīnampi ‘‘bhavanatthāyā’’ti vā ‘‘bhavanattha’’nti vā ‘‘bhavanāyā’’ti vā ādinā attho gahetabbo. Apica ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti ettha ‘‘daṭṭhu’’nti padassa ‘‘disvā’’ti atthadassanato yathārahaṃ tumantāni tvāsaddantapadatthavasenapi gahetabbāni. Etāni ca nipātapadesu saṅgahaṃgacchanti. Vuttañhi niruttipiṭake nipātapadaparicchede ‘‘tuṃ iti catutthiyā’’ti. Tatrāyamattho ‘‘tuṃ iti etadanto nipāto catutthiyā atthe vattatī’’ti.

එහි සමාන අර්ථ ඇති පදයන්ගෙන් පළමු පදය පමණක් ගෙන විස්තර කළ යුතුය. එනම් ‘භවිතුං’ යනු වීමට (හෝතුං), පැවතීමට (විජ්ජිතුං), ප්‍රකට වීමට (පඤ්ඤායිතුං), ස්වරූපය ලැබීමට (සරූපං ලභිතුං) යන්නයි. මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව ඉතිරි තුමන්ත පදයන්ගේ විස්තරය ද පැතිරවිය යුතුය. “ඔබ මාගේ සිත දැන, ඇස ඉල්ලනු පිණිස (යාචිතුං) පැමිණියේය” යන්නෙහි මෙන්, සියලුම තුමන්ත පද සතරවන විභක්ති (සම්ප්‍රදාන) අර්ථයෙහි වැටේ. ‘යාචිතුං’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ඉල්ලීම පිණිස’ (යාචනත්ථාය) යන්නයි. එබැවින් ‘භවිතුං’ යනාදියෙහි ද ‘පැවැත්ම පිණිස’ (භවනත්ථාය) හෝ ‘භවනය පිණිස’ (භවනත්ථං) හෝ ‘පැවතීම සඳහා’ (භවනාය) යනාදී වශයෙන් අර්ථ ගත යුතුය. තවද, “නෙක්ඛම්මය ක්ෂේමයක් ලෙස දැකීමට (දට්ඨු)” යන්නෙහි ‘දට්ඨු’ යන පදයට ‘දැක’ (දිස්වා) යන අර්ථය පෙනෙන බැවින්, සූදුසු පරිදි තුමන්ත පදයන් ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යයන්ත පදයන්ගේ අර්ථයෙන් ද ගත යුතුය. මේවා නිපාත පදයන්ට ද ඇතුළත් වේ. නිරුත්තිපිටකයෙහි නිපාත පද පරිච්ඡේදයෙහි “තුං යනු චතුර්ථී විභක්ති අර්ථයෙහිය” යි පවසා ඇත. එහි අර්ථය නම් “‘තුං’ යන්න අවසානයට ඇති නිපාතය සතරවන විභක්තියේ අර්ථයෙහි වැටේ” යන්නයි.

Tumantakathā samattā.

තුමන්ත කතාව (තුමන්ත පද පිළිබඳ විස්තරය) නිමා විය.

Idāni [Pg.413] tvādiyantapadāni vuccante –

දැන් ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන්ත පද (ත්වාදියන්ත පද) දක්වනු ලැබේ –

Bhavitvā, bhavitvāna, bhavituna, bhaviya, bhaviyāna. Ubbhavitvā, ubbhavitvāna, ubbhavituna, ubbhaviya, ubbhaviyāna. Esa nayo ‘‘samubbhavitvā, parābhavitvā, sambhavitvā, vibhavitvā, pātubbhavitvā’’ti etthāpi. Imāni akammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni.

භවිත්වා, භවිත්වාන, භවිතුන, භවිය, භවියාන. උබ්භවිත්වා, උබ්භවිත්වාන, උබ්භවිතුන, උබ්භවිය, උබ්භවියාන. “සමුබ්භවිත්වා, පරාභවිත්වා, සම්භවිත්වා, විභවිත්වා, පාතුබ්භවිත්වා” යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේවා අකර්මක වූ, උත්සුක (උත්සාහවත්) අර්ථය ඇති ත්වාදියන්ත පද වේ.

Bhutvā, bhutvāna, paribhavitvā, paribhavitvāna, paribhavituna, paribhaviya, paribhaviyāna, paribhuyya. Abhibhavitvā, abhibhavitvāna, abhibhavituna, abhibhaviya, abhibhaviyāna, abhibhuyya. Esa nayo ‘‘adhibhavitvā, atibhavitvā, anubhavitvā’’ti etthāpi. Idañcettha nidassanaṃ. ‘‘Tamavoca rājā anubhaviyāna tampi, eyyāsi khippaṃ ahamapi pūjaṃ kassa’’nti. Anubhutvā, anubhutvāna. Adhibhotvā, adhibhotvāna.

භුත්වා, භුත්වාන, පරිභවිත්වා, පරිභවිත්වාන, පරිභවිතුන, පරිභවිය, පරිභවියාන, පරිභුය්‍ය. අභිභවිත්වා, අභිභවිත්වාන, අභිභවිතුන, අභිභවිය, අභිභවියාන, අභිභුය්‍ය. “අධිභවිත්වා, අතිභවිත්වා, අනුභවිත්වා” යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ සඳහා නිදර්ශනය මෙසේය: “රජු ඔහුට මෙසේ කීවේය – එය ද අනුභව කොට (නුභවියාන), වහා පැමිණෙන්න, මම ද පූජාවක් කරන්නෙමි.” අනුභුත්වා, අනුභුත්වාන, අධිභෝත්වා, අධිභෝත්වාන.

‘‘Saṭṭhi kappasahassāni, devaloke ramissati;

Aññe deve adhibhotvā, issaraṃ kārayissatī’’ti

“කල්ප හැටදහසක් දෙව්ලොව සිත් අලවා වෙසෙන්නේය. අනෙක් දෙවියන් මැඩපවත්වා (අධිභෝත්වා) ආධිපත්‍යය පවත්වන්නේය.”

Idamettha pāḷinidassanaṃ, imāni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni. Imāni cattāri suddhakattariyeva bhavanti.

මෙය මෙහි ඇති පාලි නිදර්ශනයයි. මේවා සකර්මක වූ, උත්සුක අර්ථය ඇති ත්වාදියන්ත පද වේ. මේවා කර්තෘ කාරකයෙහිම (කත්තරියෙව) වෙයි.

‘‘Bhāvetvā, bhāvetvāna. Pabhāvetvā, pabhāvetvāna. Sambhāvetvā, sambhāvetvāna. Vibhāvetvā, vibhāvetvāna. Paribhāvetvā, paribhāvetvāna’’iccevamādīni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni hetukattariyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.

‘භාවෙත්වා, භාවෙත්වාන, පභාවෙත්වා, පභාවෙත්වාන, සම්භාවෙත්වා, සම්භාවෙත්වාන, විභාවෙත්වා, විභාවෙත්වාන, පරිභාවෙත්වා, පරිභාවෙත්වාන’ යනාදී උත්සාහවත් අර්ථය දක්වන ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පද සකර්මක ක්‍රියාවන් ම වේ. මෙය උද්දේශයයි (හඳුන්වාදීමයි).

Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitvāti hutvā paññāyitvā sarūpaṃ labhitvā. Evaṃ vuttanayānusārena sesānampi tvādiyantapadānaṃ niddeso vitthāretabbo. Ayaṃ pana viseso [Pg.414] bhutvāti sampattiṃ anubhutvāti sakammakavasena attho gahetabbo. Bhutvā anubhutvāti imesañhi samānatthataṃ saddhammavidū icchanti. Atridaṃ vuccati –

එහි සමාන අර්ථ ඇති පද අතරින්, පළමු පදය පමණක් ගෙන විස්තර කළ යුතුය. එනම් ‘භවිත්වා’ යන්නෙන් ‘වී (භූත වී)’, ‘ප්‍රඥා වී’ (පැහැදිලිව වැටහී) හෝ ‘ස්වරූපය ලබා’ යන අර්ථය ලැබේ. මේ ආකාරයට, ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව සෙසු ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්හි විස්තර ද විස්තාරණය කළ යුතුය. නමුත් මෙහි විශේෂත්වයක් ඇත; ‘භුත්වා’ යන්නෙන් ‘සම්පත්තිය අනුභව කොට’ යන සකර්මක අර්ථය ගත යුතුය. ‘භුත්වා’ සහ ‘අනුභුත්වා’ යන පදයන්හි සමාන අර්ථ ඇති බව ව්‍යාකරණ විද්වත්හු කැමැති වෙති. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘Bhutvā bhutvāna’’iccete, ‘‘anubhutvā’’timassa hi;

Atthaṃ sūcenti ‘‘hutvā’’ti, padassa pana neva te.

‘භුත්වා, භුත්වාන’ යන මේ පද ‘අනුභුත්වා’ (අනුභව කොට) යන මෙහි අර්ථය දක්වයි. එහෙත් එම පද ‘හුත්වා’ (වී/පත්වී) යන පදයේ අර්ථය කිසිසේත් නොදක්වයි.

Keci ‘‘bhūtvā’’ti dīghattaṃ, tassa icchanti sāsane;

Dīghatā rassatā ceva, dvayampetaṃ padissati.

ඇතැම්හු ශාසනයෙහි ‘භූත්වා’ යනුවෙන් එහි දීර්ඝ බව කැමති වෙති; දීර්ඝ බව සහ හ්‍රස්ව බව යන මේ ආකාර දෙකම දක්නට ලැබේ.

Saddasatthe ca ‘‘bhūtvā’’ti, dīghattasañhitaṃ padaṃ;

‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, dīpeti na tu sāsane.

ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි දීර්ඝ ස්වර සහිත ‘භූත්වා’ යන පදය ‘භවිත්වා’ යන පදයේ අර්ථය දක්වයි. එහෙත් ශාසනයෙහි එසේ නොවේ.

‘‘Hutvā’’iti padaṃyeva, dīpeti jinasāsane;

‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, natthi aññattha taṃ padaṃ.

ජින ශාසනයෙහි ‘භවිත්වා’ යන පදයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරනුයේ ‘හුත්වා’ යන පදය මගිනි. වෙනත් තැනක ඒ පදය නැත.

Iccevaṃ savisesantu, vacanaṃ sāradassinā;

Sāsane saddasatthe ca, viññunā pekkhitabbakaṃ.

මෙසේ සුවිශේෂී වූ වචන භාවිතය, ශාසනයෙහි සහ ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි හරය දන්නා වූ නුවණැත්තන් විසින් විමසා බැලිය යුතුය.

Evaṃ ussukkanatthe pavattāni tvādiyantapadānipi niddiṭṭhāni, sabbānetāni avibhattikānīti gahetabbāni. Niruttipiṭake hi nipātaparicchede avibhattikāni katvā tvādiyantapadāni vuttāni. Saddatthavidūnaṃ pana mate paṭhamādivibhattivasena savibhattikāni bhavanti.

මෙසේ උත්සාහවත් අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන් ද දක්වන ලදී. මේ සියල්ල විභක්ති රහිත පද (නිපාත) ලෙස ගත යුතුය. නිරුත්ති පිටකයෙහි නිපාත පරිච්ඡේදයේදී ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පද විභක්ති රහිත කොට දක්වා ඇත. එහෙත් ව්‍යාකරණ විද්වතුන්ගේ මතයට අනුව ඒවා ප්‍රථමා ආදී විභක්ති වශයෙන් සවිභක්තික වෙයි.

Imasmiñca pana tvādiyantādhikāre idañcupalakkhitabbaṃ – bhutvā gacchati, bhutvā gato, bhutvā gamissasi, kasitvā vapati. Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu iccādī samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogā. ‘‘Bhutvā gacchatī’’ti ettha hi ‘‘bhutvā’’ti idaṃ pubbakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Gacchatī’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ, samānakattukāni cetāni padāni ekakattukānaṃ kriyānaṃ vācakattā. Tathā hettha yo gamanakriyāya [Pg.415] kattā, so eva bhuñjanakriyāya kattubhūto daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

මෙම ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත අධිකාරයෙහි මේ කරුණ ද වටහා ගත යුතුය — ‘භුත්වා ගච්ඡති’ (අනුභව කොට යයි), ‘භුත්වා ගතෝ’ (අනුභව කොට ගියේය), ‘භුත්වා ගමිස්සසි’ (අනුභව කොට යන්නෙහිය), ‘කසිත්වා වපති’ (හා අස්වද්දා වපුරයි), ‘උමංගා නික්ඛමිත්වාන, වේදේහෝ නාවමාරුහි’ (උමගින් නික්මී වේදේහ රජු නැවට නැංගේය), ‘භුත්වාන භික්ඛු භික්ඛස්සු’ යනාදී වශයෙන් එකම කර්තෘවරයෙකු සිටින ධාතූන්ගේ පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දැක්වීම සඳහා ‘ත්වා’ ආදී ප්‍රත්‍යයන් යෙදේ. ‘භුත්වා ගච්ඡති’ යන්නෙහි ‘භුත්වා’ යනු පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයයි. ‘ගච්ඡති’ යන්න උත්තරකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයයි. මේ පද එකම කර්තෘවරයෙකුට අයත් ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් සමාන කර්තෘක පද වේ. එහි ගමන් කිරීමේ ක්‍රියාවේ කර්තෘ කවුරුන්ද, ඔහුම අනුභව කිරීමේ ක්‍රියාවේ ද කර්තෘ වන බව දැකිය යුතුය. මේ ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

‘‘Andhakāraṃ nihantvāna, uditoyaṃ divākaro;

Vaṇṇaṃ paññāvabhāsehi, obhāsetvā samuggato’’

‘‘අඳුර දුරු කොට මේ සූර්යයා උදා විය; ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් (ලෝකය) ඒකාලෝක කරමින් නැඟී සිටියේය’’

Iccādīnipi pana samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogā. Ettha hi ‘‘nihantvānā’’ti padaṃ samānakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Udito’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ padanti na vattabbaṃ samānakālakriyāya idhādhippetattā. Tasmāyeva samānakālakriyādīpakaṃ padanti gahetabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

යනාදී උදාහරණවල සමාන කර්තෘන් ඇති, එකම කාලයෙහි සිදුවන ක්‍රියාවන්හි ද ‘ත්වා’ ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීම වෙයි. මෙහි ‘නිහන්ත්වාන’ යන පදය සමානකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයකි. ‘උදිතෝ’ යන්න උත්තරකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයක් යැයි නොකිය යුතුය; මක්නිසාද යත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ සමාන කාලයක සිදුවන ක්‍රියාවක් බැවිනි. එබැවින් මෙය සමානකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයක් ලෙසම ගත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

Keci pana ‘‘mukhaṃ byādāya sayati, akkhiṃ parivattetvā passatī’’ti udāharanti. Apare ‘‘nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti. Tattha byādānaparivattanuttarakālo byādānūpasamalakkhaṇaṃ passanakriyāya lakkhiyati. ‘‘Nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ, tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Udayasamakālameva hi tannivattanīyanivattananti.

ඇතැම්හු ‘කට ඇරගෙන නිදයි, ඇස හරවා බලයි’ යන්න උදාහරණ කොට දක්වති. තවත් අය ‘හිඳගෙන ඉගෙනගනී, සිටගෙන කතා කරයි’ යන්න දක්වති. එහිදී, කට ඇරීම හා ඇස හැරවීමෙන් පසු කාලය, කට ඇරීම නැවතීම සහ බැලීමේ ක්‍රියාව ලක්ෂණ කොට පෙනේ. ‘හිඳගෙන ඉගෙනගනී, සිටගෙන කතා කරයි’ යන්නෙහි සමානකාලීන බවක් තිබුණ ද, ඉගෙනීමට හා කතා කිරීමට පෙරද හිඳීම හා සිටීම සිදුවන බැවින්, පූර්ව-අපර කාලීන බව උපකල්පනය කළ හැකිය. එබැවින් පෙර දක්වන ලද උදාහරණම (සූර්ය උදාව පිළිබඳ උදාහරණය) වඩාත් සුදුසු වේ. මක්නිසාද යත්, සූර්යයා උදාවන සැණින්ම අඳුර දුරු කිරීම ද සිදුවන බැවිනි.

‘‘Dvāramāvaritvā pavisati’’iccādi samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo. Yasmā panettha pavisanakriyā purimā, āvaraṇakriyā pana pacchimā, tasmā ‘‘āvaritvā’’ti idaṃ aparakālakriyādīpakaṃ padanti veditabbaṃ. ‘‘Pavisatī’’ti idaṃ pana pubbakālakriyādīpakaṃ padanti. Ayaṃ nayo [Pg.416] aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. Apare ‘‘dha’nti kacca patito daṇḍo’’ti udāharaṇanti. Abhighātabhūtasamāyoge pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhatīti idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttānīti.

‘දොර වසා ඇතුල් වෙයි’ යනාදියේ සමාන කර්තෘක වූ ක්‍රියාවන්හි අපර කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්දයන්ගේ යෙදීම දක්නට ලැබේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි ඇතුල්වීමේ ක්‍රියාව පළමුකොට සිදුවන අතර, වැසීමේ ක්‍රියාව පසුව සිදුවන බැවින්, ‘ආවරිත්වා’ යන්න අපරකාලීන (පසුකාලීන) ක්‍රියාව දක්වන පදයක් ලෙස දත යුතුය. ‘පවිසති’ යන්න පූර්වකාලීන ක්‍රියාව දක්වන පදයකි. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය. අනෙක් අය ‘දඩස් ගා දණ්ඩ (පොල්ල) වැටුණි’ යන්න උදාහරණ කොට දක්වති. ගැටීම සිදු වූ මොහොතෙහිම ගැටීමෙන් උපදින ශබ්දයෙහි සමානකාලීන බව මෙහි ලැබෙන බැවින්, මෙහි ද කලින් දැක්වූ උදාහරණම වඩාත් සුදුසු වේ.

‘‘Pisācaṃ disvā cassa bhayaṃ hoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’’iccādi asamāne kattari payogo. Ettha hi pisācaṃ disvā purisassa bhayaṃ hoti, paññāya disvā assa puggalassa āsavā parikkhīṇā. Evaṃ samānakattukatā dhātūnaṃ na labbhati dassanakriyāya purisesu pavattanato, bhavanādikriyāya ca bhayādīsu pavattanatoti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.

‘පිසාචයා දැක ඔහුට බිය ඇති වේ, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූහ’ යනාදිය අසමාන කර්තෘන් ඇති කල්හි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය යෙදෙන ආකාරයයි. මෙහි පිසාචයා දකින්නේ එක් අයෙකි, බිය ඇති වන්නේ වෙනත් පුරුෂයෙකුටය. ප්‍රඥාවෙන් දකින්නේ එක් අයෙකි, ඔහුගේ (එම පුද්ගලයාගේ) ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති. මෙසේ දැකීමේ ක්‍රියාව මිනිසුන් කෙරෙහි ද, බිය වීම ආදී ක්‍රියාවන් බිය ආදිය කෙරෙහි ද පවතින බැවින්, ධාතූන්ගේ සමාන කර්තෘක බව මෙහි නොලැබෙන බව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය මෙවැනි වෙනත් ස්ථානයන්හි ද යෙදිය යුතුය.

Idampi panettha upalakkhitabbaṃ ‘‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’iccādi parāparayogo. ‘‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate, ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’’iccādi lakkhaṇahetuādippayogo. ‘‘Nhatvā gamanaṃ, bhutvā sayanaṃ. Upādāya rūpa’’miccāpi byattayena saddasiddhippayogoti.

මෙහි මේ කරුණ ද වටහා ගත යුතුය; ‘ගඟට නොපැමිණ පර්වතය ද, පර්වතය ඉක්මවා ගඟ ද’ යනාදිය පරාපර යෝගයයි. ‘සිංහයා දැක බිය ඇති වෙයි, ගිතෙල් පානය කොට ශක්තිය උපදියි, දඩස් ගා දණ්ඩ වැටුණි’ යනාදිය ලක්ෂණ-හේතු ආදී යෙදීම් ය. ‘නාගෙන යාම, අනුභව කොට සැතපීම, රූපය උපාදානය කොට’ යනාදිය ව්‍යතිරේකයෙන් ශබ්ද සිද්ධි වන යෙදීම් ය.

Iccevaṃ sabbathāpi samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo, asamānakattukānaṃ tvādisaddappayogo, parāparayogo[Pg.417], lakkhaṇahetuādippayogo, byattayena saddasiddhippayogoti sattadhā tvādiyantānaṃ padānaṃ payogo veditabbo.

මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම, සමාන කර්තෘක ධාතූන්ගේ පූර්ව කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, සමාන කර්තෘකයන්ගේ සමාන කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, සමාන කර්තෘකයන්ගේ අපර කාලයෙහි ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, අසමාන කර්තෘකයන්ගේ ‘ත්වා’ ආදී ශබ්ද යෙදීම, පරාපර යෝගය, ලක්ෂණ-හේතු ආදී යෙදීම සහ ව්‍යතිරේකයෙන් ශබ්ද සිද්ධි වන යෙදීම යැයි ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්ගේ භාවිතය සත් ආකාරයකින් දත යුතුය.

Yadi evaṃ kasmā kaccāyane ‘‘pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā’’ti pubbakāleyeva ekakattukaggahaṇaṃ katanti? Yetuyyena tvādiyantānaṃ padānaṃ purimakālakriyādīpanato. Kaccāyane hi yebhuyyena pavattiṃ sandhāya ‘‘pubbakālekakattukāna’’nti vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘iti katvā’’tiādīnaṃ padānaṃ hetuatthavasenapi pubbācariyehi attho saṃvaṇṇito, tasmā ‘‘bhavitvā’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ tvādisaddantānaṃ padānaṃ aññesañca ‘‘pacitvā’’tiādīnaṃ yathāpayogaṃ ‘‘bhavanahetu pacanahetū’’tiādinā hetuatthopi gahetabbo. Atridaṃ vuccati –

එසේ නම් කච්චායනයෙහි 'පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං තුන ත්වාන ත්වා වා' යි පූර්ව කාලයෙහි ම එක් කර්තෘකත්වයක් (එක් කර්තෘවරයෙකු සිටීම) ගන්නා ලද්දේ මන්ද? බොහෝ සෙයින් 'ත්වා' යනාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙළවර වන පදයන්ගෙන් පූර්ව කාලීන ක්‍රියාවන් ප්‍රකාශ වන බැවිනි. කච්චායනයෙහි බොහෝ සෙයින් සිදුවන පැවැත්ම පිළිබඳව සලකා 'පුබ්බකාලෙකකත්තුකානං' (පූර්ව කාලීන වූ ද, එක් කර්තෘක වූ ද ක්‍රියාවන් සඳහා) යැයි කියන ලදී. යම් හෙයකින් 'ඉති කත්වා' (මෙසේ කොට) යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය පූර්වාචාර්යවරුන් විසින් හේතු අර්ථය වශයෙන් ද වර්ණනා කරන ලද ද, එබැවින් 'භවිත්වා' (වී, භවනය වී) යනාදී භූ ධාතුවෙන් සැදුණු ත්වා ප්‍රත්‍යාන්ත පදයන්ගේ ද, අනෙක් 'පචිත්වා' (පිස) යනාදී පදයන්ගේ ද යෝග්‍ය පරිදි 'භවනය වීමට හේතුව', 'පිසීමට හේතුව' යනාදී වශයෙන් හේතු අර්ථය ද ගත යුතුය. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය කියනු ලැබේ –

Hetutthepi yato honti, saddā ussukkanatthakā;

Tasmā hetuvasenāpi, vadeyyatthaṃ vicakkhaṇo.

යම් හෙයකින් උත්සාහවත් අර්ථය දෙන ශබ්දයන් හේතු අර්ථයෙහි ද යෙදේ ද, එබැවින් නුවණැත්තා හේතු වසයෙන් ද අර්ථය පැවසිය යුතුය.

‘‘Iti katvā’’ti saddassa, atthasaṃvaṇṇanāsu hi;

‘‘Iti karaṇahetū’’ti, attho dhīrehi gayhati.

'ඉති කත්වා' යන ශබ්දයේ අර්ථ වර්ණනාවන්හි, 'මෙසේ කිරීමේ හේතුවෙන්' යන අර්ථය ධීමතුන් විසින් ගනු ලැබේ.

‘‘Gacchāmi dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati’’;

Iti pāṭhepi hetuttho, gayhate pubbaviññubhi.

'මම දැන් යම් නිවනකට ගොස් ශෝක නොකෙරේ ද, ඒ නිවනට යමි' යන පාඨයෙහි ද පූර්ව ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් හේතු අර්ථය ගනු ලැබේ.

‘‘Yasmiṃ nibbāne gamana-hetū’’ti hi kathīyate;

Hetutthevaṃ yathāyoga-maññatrāpi ayaṃ nayo.

'යම් නිවනකට පැමිණීමේ හේතුවෙන්' යනුවෙන් එහි අර්ථය කියනු ලැබේ. වෙනත් තැන්වල ද යෝග්‍ය පරිදි හේතු අර්ථයෙහි මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

Evaṃ bhūtasaddassa atthuddhāro ca tumantapadañca tvādiyantapadañcāti atthattikaṃ vibhattaṃ.

මෙසේ 'භූත' ශබ්දයේ අර්ථ උද්ධාරය ද, තුමන්ත පදය ද, ත්වාදියන්ත පදය ද යන තෙවැදෑරුම් අර්ථය විභජනය කරන ලදී.

Yo [Pg.418] imamatthatikaṃ suvibhattaṃ,Kaṇṇarasāyanamāgamikānaṃ;

Dhārayate sa bhave gatakaṅkhā,Pāvacanamhi gate sukhumatthe.

ධර්මධරයන්ට කර්ණරසායනයක් බඳු වූ, මනාව බෙදා දක්වන ලද මෙම අර්ථත්‍රිකය යමෙක් ධාරණය කර ගන්නේ ද, හෙතෙම සූක්ෂ්ම අර්ථ සහිත වූ බුද්ධ වචනයෙහි සැක දුරු කළ අයෙක් වන්නේය.

Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ

මෙසේ අටුවා සහිත වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසන සංඛ්‍යාත ත්‍රිපිටකයෙහි පදයන්ගේ පැවැත්මෙහි (ව්‍යවහාරයෙහි) ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ

Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe

කෞශල්‍යය (දක්ෂතාවය) පිණිස කරන ලද සද්දනීති ප්‍රකරණයෙහි

Atthattikavibhāgo nāma

අර්ථත්‍රික විභාගය නම් වූ

Cuddasamo paricchedo.

දහහතරවන පරිච්ඡේදය යි.

Evaṃ nānappakārato bhūdhāturūpāni dassitāni.

මෙසේ විවිධ ආකාරයෙන් භූ ධාතුවේ රූපයන් දක්වන ලදී.

Padamālā niṭṭhitā.

පදමාලාව නිමවා ඇත.